yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Saint-Germain-le-Châtelet

Saint-Germain-le-Châtelet Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Arrondissement BelfortBelfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
574 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 168,8 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 3,4 km2. Dengiz sathidan 365 - 540 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Sermamagny

Sermamagny Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Arrondissement BelfortBelfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
844 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 106,8 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 7,9 km2. Dengiz sathidan 384 - 423 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Sevenans

Sevenans Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
794 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 397,0 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 2,0 km2. Dengiz sathidan 337 – 372 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Suarce

Suarce Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
375 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 32,1 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 11,7 km2. Dengiz sathidan 370 – 407 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Thiancourt

Thiancourt Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Arrondissement BelfortBelfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
219 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 81,1 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 2,7 km2. Dengiz sathidan 349 - 424 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Trévenans

Trévenans Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
1016 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 169,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,0 km2. Dengiz sathidan 327 – 422 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Urcerey

Urcerey Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
244 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 71,8 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 3,4 km2. Dengiz sathidan 359 – 463 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Valdoie

Valdoie Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
4843 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 1030,4 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 4,7 km2. Dengiz sathidan 370 – 438 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Vauthiermont

Vauthiermont Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Arrondissement BelfortBelfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
203 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 43,2 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 4,7 km2. Dengiz sathidan 354 - 412 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Vellescot

Vellescot Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Arrondissement BelfortBelfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
164 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 45,6 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 3,6 km2. Dengiz sathidan 355 - 387 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Vescemont

Vescemont Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
742 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 104,5 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 7,1 km2. Dengiz sathidan 458 – 988 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Vétrigne

Vétrigne Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
441 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 176,4 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 2,5 km2. Dengiz sathidan 357 – 472 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Vézelois

Vézelois Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Arrondissement BelfortBelfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
782 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 82,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 9,5 km2. Dengiz sathidan 350 - 412 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Villars-le-Sec

Villars-le-Sec Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
133 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 42,9 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 3,1 km2. Dengiz sathidan 519 – 621 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Territoire de Belfort shaharlari
Magistral

Magistral (lotincha magistalis — rahbarlik qiluvchi, bosh, asosiy) — 1) asosiy yoʻnalish, yoʻllardagi asosiy liniya (temir yoʻl magistrali, suv magistrali); 2) elektr tarmogʻi, telegraf va telefon aloqadagi asosiy kabel, sim; 3) sugʻorish tarmogʻida suv havzasi, dare, kanallardan sugʻorilgan yerlarga suv oqadigan asosiy taqsimlash kanali; 4) kanalizatsiya, vodoprovod yoki gaz tarmogʻidagi asosiy quvur; 5) katta shaharlardagi serqatnov keng koʻcha.

Manbalar
Magistratlar

Magistratlar (lotincha — magistrate — boshliq) — Qad. Rimdagi davlat lavozimi. Respublika oʻrnatish davrida paydo boʻlgan (miloddan avvalgi 6-asrning oxiri). Oliy M. (diktator, detsemvirlar, konsullar, pretorlar, senzorlar) va quyi M. (xalq tribunlari, edillar, kvestorlar va boshqalar) larga ajratilgan. Oliy M. yuqori hokimiyatga ega boʻlishgan, ularning mulozimi boʻlgan. Qolganlari esa oʻz majburi-yatlari doirasida farmon chiqarish va jarima solish huquqiga ega boʻlishgan.

Manbalar
Magistratura

Magistratura (lotincha magistratus — boshliq) — 1) Qad. Rimda davlat lavozimi; 2) ayrim davlatlarda sud mahkamalari tizimi; 3) koʻp davlatlarda oliy taʼlim bosqichi; 4) Oʻzbekistonda aniq mutaxassislik boʻyicha fundamental va amaliy bilim beradigan, bakalavriat negizida taʼlim muddati kamida 2 yil davom etadigan oliy taʼlim. Magistrlik dasturini tugallab, ilmiy yoki ilmiy texnikaviy mazmundagi magistrlik dissertatsiyasini himoya qilgandan soʻng, bitiruvchilarga davlat malaka attestatsiyasi yakunlariga koʻra magistr darajasi berilib, ularga davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi, kasbhunar va ilmiy faoliyat bilan shugʻullanish huquqini beradigan diplom topshiriladi. OʻzRda M.ni birinchi marta 2001-yil 1828 kishi bitirib chiqdi.

Manbalar
Magmatik togʻ jinslari

Magmatik togʻ jinslari - otqindi togʻ jinslari. Togʻ jinslarining aniqlashni ularning strukturasi va teksturasidan boshlash lozim. Chunki  bu xossalar togʻ jinslarining intruziv yoki effuziv ekanligini aniqlashga imkon beradi. Shundan soʻng uning rangi,solishtirma ogʻirligi va minerologik tarkibi aniqlanadi. Magmaning Yer poʻsti va yer yuzasida sovushi va kristallanishi natijasida vujudga keladi. Magma chuqurlikda, Yer pustila, shuningdek, oqib chiqqach, yer ustida ham qotishi mumkin. Shunga qarab Magmatik togʻ jinslarij.ni 2 asosiy sinfga: intruziv togʻ jinslari va effuziv togʻ jinslariga boʻladilar. Tarkibidagi kremnezyom miqdoriga qarab Magmatik togʻ jinslarij.ning nordon, oʻrtacha, asosli va oʻta asosli guruhlari farq qilinadi. Magmatik togʻ jinslari. barcha burmali oblastlar, platformalar zamini, qalqonlar, hozirgi okeanlarda uchraydi. Magmatik togʻ jinslari. guruhlari bilan muayyan foydali qazilmalar bogʻliq. Masalan, nordon Magmatik togʻ jinslarij. bilan qalay, volfram, oltin rudalari, asoslilari bilan titanomagnetit, mis rudalari, oʻta asoslilari bilan xrom, platina, nikel rudalari, ishqoriy-oʻta asoslilari bilan titan, fosfor, kamyob yer elementlari rudalari va hokazo. Magmatik togʻ jinslari.dan qurilish (tuf, labradorit), abraziv, issiklikni oʻtkazmaydigan material sifatida, shuningdek, ayrim metallar (mas, alyuminiy)ni ajratib olishda foydalanish mumkin.

Yana q. 

 Petrografiya
 Metamorfik togʻ jinslari

Manbalar 

 

Petrologiya
Magnetoqarshilik

Magnetoqarshilik, magnitrezistiv effekt— oʻtkazgichning magnit maydon N dagi solishtirma elektr qarshiligi r ning maydon yoʻqligidagi solishtirma qarshiligi r0 ga nisbatan oʻzgarishi. Koʻndalang va boʻylama M.lar mavjud. Koʻndalang M. da elektr tok magnit maydonga tik, boʻylama M. da esa unga parallel oqadi. Zaryad tashuvchilar temperaturayektoriyasining magnit maydonda ogʻishi M.ga sabab boʻladi. M. galvanomagnit hodisalar jumlasiga kiradi.

Manbalar 

 

Effektlar haqidagi maqolalar
Magniy rudalari

Magniy rudalari - tarkibida iqtisodiy jihatdan samarali miqdorda magniy boʻlgan va uni texnik jihatdan ajratib olish mumkin boʻlgan tabiiy mineral tuzilmalar. Magniy 100 dan ortiq jins hosil qiluvchi minerallar tarkibida uchraydi. Eritma holatidagi dengiz suvlarida cheklanmagan resurslari mavjud. Magniy rudalariga brusit (tarkibida Mg 42% gacha), forsterit (34,6%), magnezit (29%), serpentin (26% gacha), kizerit (18% gacha), bishofit (12%), kainit (10%), karnallit (8,7 %), astraxanit (7,3%), poligalit (4,8%) va boshqa kiradi. Dolomitlar Magniy rudalari sifatida tasniflanmaydi, birok, ulardan namakob va dengiz suvi bilan birgalikda magnit birikmalarini olish uchun foydalaniladi. Magniy rudalarining asosiy minerallari choʻkindili kelib chiqishga ega, ikkinchi darajalilari esa nurash va metamorfizm jarayonida yuzaga keladi. Sanoat ahamiyati boʻyicha magnezitlarning uchta: lagunadengiz, giperbazitlarning nurash pusti va kul tipi arjatiladi.

Magniy rudalari turli geologik davrlarda iqlimning sernam va qurgʻoqchil sharoitlarida vujudga kelgan va toʻplanib borgan. Magnezitning asosiy konlari kembriygacha boʻlgan davrga mansub. Yuqori paleozoy laguna magnezitlari Yevropada keng tarqalgan. Magnezitli va brusitli rudalar, odatda, ochiq usulda, nurash pusti magneziti va xloridli rudalar esa yer ostidan qazib olinadi. Qayta ishlash usullari ham ruda tipiga bogʻliq holda bir-biridan farq qiladi. Magnezitli tuzlarning yer osti suvlari taʼsirida yuvilib ketishi natijasida tabiiy shoʻr suvlar va shoʻr suvli buloqlar hosil boʻladi. Hozirgi tuz konlari (shoʻr suvlar ularning choʻkindilari) yopiq qoʻltiq|qoʻltik]]larda (Qoraboʻgʻozgoʻl) va quruqlikdagi berk qavzalardagi koʻllarda vujudga keladi. Magniy dengiz suvidan ham olinadi. Magniy rudalari minerallari, asosan, oʻtga chidamli va surkov materiallari sifatida ishlatiladi. Oʻzbekistonda magniy minerallarining katta konsentratsiyalari mavjud boʻlib, ulardan keng foydalaniladi (Olmaliq, Kumushkon, Tomdibuloq va hokazo).

Manbalar 

 

Metallurgiya
Mineralogiya
Magnit dielektriklar

Magnit dielektriklar (magnit va dielektriklar) — magnit kirituvchanligi va elektr qarshiligi yuqori boʻlgan, uyurma toklar kam yoʻqoladigan materiallar; magnit materiallarning bir turi. Bir-biridan elektr jihatdan izolyasiya kilingan ferromagnetik zarralardan iborat boʻlib, ular dielektriklar bilan yagona massaga tutashtirilgan. Magnit jihatdan yumshoq Magnit dielektriklar ferromagnit qotishmalar (mas, nikelli temir) ning karbonil temirning kukunlariga, magnit jihatdan yumshoq ferritlarga suyuq shisha, rezina va boshqa moddalar kushib olinadi. Bunday Magnit dielektriklardan induktiv gʻaltak, yuqori chastotali transformatorlarning oʻzaklari tayyorlanadi. Magnit jihatdan qattiq Magnit dielektriklar tarkibida nikel-alyuminiy poʻlatlar, bariy yoki stronsiy ferritlari, temir-kobaltli qotishmalarning kukunlariga turli dielektriklar qoʻshib olinadi. Ular kichik magnitlar, magnitli yozib olish uchun lentalar va boshqa ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar
Magnit kallak

Magnit kallak - tovush (nutq, musiqa)ni magnit lentaga yozib olish (oʻchirish) yoki qayta eshittirish uchun moʻljallangan qurilmaning asosiy qismi. U, asosan, oʻzak (magnit oʻtkazgich) va bir yoki bir necha chulgʻamdan iborat. Magnit lenta oʻzagida magnit lenta bilan kallakning magnit aloqasini taʼminlovchi ish oraligʻi (slyuda, bronza bilan toʻldirilgan bir necha mkm oraliq) bor. Oʻzak magnit oqimini toʻplash, chulgʻam esa elektr signallarni keltirish yoki ketkazish uchun xizmat qiladi. Oʻzak temirnikel qotishmalar, alyuminiy qotishmalari, ferritlar va permalloydan yasaladi, chulgʻamlar elektr oʻtkazuvchi simlardan oʻraladi. Tovushni yozib olish yoki eshittirishda Magnit kallak oʻzagi magnit lentaga tegib turishi (kontaktli yozuv) yoki havoli tirqish bilan undan ajralib turishi (kontaktsiz yozuv) mumkin. Kontaktli yozib olish usulida tovushni yozish (oʻchirish) paytida chulgʻamga keladigan elektr signallar (rayemga q.) oʻzakda magnit oqimini vujudga keltiradi, magnit oqimi olinayotgan signalga monand ravishda ish tirqishi yaqinidagi qoldiq magnitlanganlik darajasini oʻzgartiradi. Tovushni qayta eshittirishda esa foydali signal (elektr yurituvchi kuch) magnit lenta Magnit kallakga nisbatan harakatlanganda vujudga keluvchi magnit induksiya natijasida paydo boʻladi. Magnit kallakning foydali magnit oqimi oʻzgarishlariga sezgir; yarimoʻtkazgichli; oʻzak oʻzgarishlariga asoslangan; magnit maydon bilan elektron nurning oʻzaro taʼsiriga asoslangan va boshqa xillari boʻladi. Magnit kallak videomagnitofonlar, diktofonlar, magnitofonlar, EHM xotira qurilmalari va boshqa radiotexnika hamda elektron qurilmalarda keng ishlatiladi.

Manbalar
Magnit kuchaytirgich

Magnit kuchaytirgich - elektr signallarini kuchaytirish uchun moʻljallangan qurilma. Magnit kuchaytirgichda boshqariladigan elementlar ferromagnit oʻzakli induktivlik gʻaltaklari (qarang Induktivlik gʻaltagi) hisoblanadi. Ularda ikki oʻzgaruvchan magnit maydon mavjud boʻladi: biri — taʼminlash manbai chastotasida, ikkinchisi — kuchaytiriladigan signal chastotasida oʻzgaradi. Magnit kuchaytirgich lampali va tranzistorli kuchaytirgichlardan keskin farq qiladi. Magnit kuchaytirgich koʻproqoʻzgarmas tok yoki sekin oʻzgaradigan oʻzgaruvchan tok signallarini kuchaytirishda ishlatiladi. Kuchaytiriladigan signallar chastotalari diapazonini yuqoriroq chastotalar tomonga kengaytirish uchun Magnit kuchaytirgich lampali, yarimoʻtkazgichli, elektr mashina kuchaytirgichlari va boshqa bilan birgalikda qoʻllanadi. Magnit kuchaytirgich aniq oʻlchash asboblarida yirik agregatlar (prokat stanlari, ekskavatorlar va boshqalar) ni avtomatik boshqarish qurilmalari va boshqa sohalarda keng ishlatiladi.

Manbalar
Magnit maydon

Tabiatda shundaу tabiiу mеtall birikmalari mavjudki, ular ba’zi bir jismlarni o‘ziga tоrtish xususiyatiga ega. Jismlarning bunday xossasi ular atrofida maydon mavjudligini bildiradi. Bunday maydonni magnit maydon deb atash qabul qilingan. O‘z atrofida magnit maydonni uzоq vaqt уo‘qоtmaуdigan jismlarni dоimiу magnit yoki оddiуgina magnit dеb ataymiz. To‘g‘ri shakldagi magnitni mayda temir bo‘lakchalariga yaqinlashtiraylik. Bunda temir bo‘lakchalari magnitning faqat ikki uchiga yopishganligiga guvoh bo‘lamiz. Doimiy magnitning magnit ta’siri eng kuchli bo‘lgan joyini magnit qutbi deyiladi. Har qandaу magnitda ikkita: shimоliу (N) va janubiу (S) qutblari mavjud bo‘ladi.

Ikkita magnit strеlkasi bir-biriga yaqinlashtirilsa, ularning ikkalasi ham burilib, qarama-qarshi qutblari bir-biriga ro‘para kеlib to‘xtaуdi. Bu hol magnitlangan jismlar orasida o‘zaro ta’sir kuchlari mavjudligini anglatadi. Ta’sir kuchlari esa, mаydоn kuch chiziqlаri orqali tafsiflanadi.

Mаgnit mаydоn kuch chiziqlаrini to‘g‘ridаn to‘g‘ri ko‘rа оlmаymiz. Ammo, quyidаgi tаjribа yordamida biz mаgnit kuch chiziqlаrining jоylаshuvi (yo‘nаlishi) hаqidа tаsаvvurga ega bo‘la olamiz. Buning uchun karton qоg‘оzgа tеmir kukunlаrini bir tеkis sеpib, uni yassi mаgnit o‘zagining ustigа qo‘yamiz. Qоg‘оz vаrаg‘ini bir-ikki chertib yuborsak, tеmir kukunlаri. Karton ustidаgi tеmir kukunlаri mаgnit uchlariga yaqin jоylаrdа zich, qutblar orasida siyrаkrоq jоylаshganligini ko‘rish mumkin.Tеmir kukunlаrining egallagan o‘rni, magnit qutblarini bir-biriga bog‘lovchi kuch chiziqlarini o‘zida aks ettiradi. Mаgnit mаydоn kuch chiziqlarining yo‘nalishi shartli ravishda magnitning shimoliy qutbidan chiqib, uning janubiy qutbiga kiruvchi yopiq chiziqlardan iborat deb qabul qilingan. Kuch chiziqlаri bеrk (yopiq) bo‘lgаn mаydоnlаr uyurmаviy mаydоnlаr dеyilаdi. Dеmаk, mаgnit mаydоn uyurmаviy mаydоn ekаn. Shu хususiyati bilаn mаgnit mаydоn kuch chiziqlаri elеktr mаydоn kuch chiziqlаridаn fаrq qilаdi. Mаgnit mаydоnning chiziqlari kuch хаrаktеristikasini tafsiflovchi fizik kаttаlik mаgnit mаydоn induksiyasi dеb аtаlаdi. Mаgnit mаydоn induksiyasi vеktоr kаttаlik bo‘lib, u hаrfi bilаn bеlgilаnаdi.

Mаgnit mаydоn induksiyasining birligi qilib ХBSdа Sеrbiya fizigi Nikоlа Tеslаning shаrаfigа Tеslа (T) dеb аtаsh qаbul qilingаn.

Magnit maydon modda emas, balki alohida zarralardan mujassamlangan moddadan tamomila farqli ravishda, materiyaning fazoda uzluksiz mavjud boʻlgan turidir. 

Tokli o'tkazgichlarning magnit maydoni cheksizlikkacha yoyiladi, biroq masofa ortishi bilan magnit kuchlari juda tez zaiflashadi. Shu sababli amalda magnit kuchlarining ta'sirini tokli o'tkazgichga yaqin masafalardagina sezish mumkin.

Tinch turgan elektr zaryadlari atrofidagi fazoda elektr maydon hosil boʻlgani kabi, toklar atrofidagi fazoda tokli o'tkazgichga ta'sir etuvchi, materiyaning maxsus ko'rinishi boʻlgan magnit maydon hosil bo'ladi. Mana shu magnit maydon kuchlarining manbayidir.Tabiiy magnit uzoq vaqt ta'sir ettirilganda magnitlangan po'lat bo'laklari sun'iy magnitlar deyiladi.

 

Fizik miqdorlar
Magnetizm
Magnit siyoh

MAGNIT "SIYOH" - oddiy yozuv qogʻoziga matn va grafik chizmalarni (magnit usulda) qayd qilish hamda oʻqish uchun moʻljallangan magnitli axborot eltuvchilar (magnit lentalar, perfokartalar, perfolentalar va boshqalar)ning bir turi. M. "s". karbonil temir va geptandan suspenziya (eritma) yoki mikroskopik magnit zarralar aralashtirilgan mastika tarzida tayyorlanadi. Bunday "siyoh" bilan tushirilgan yozuvni "oʻqish" oson boʻlishi uchun suspenziya yoki mastikaga rang qoʻshiladi. M. "s". bilan qogʻozga maxsus ruchkada, qoʻlda yoki yozuv mashinasida yozish mumkin. M. "s"., asosan, hujjatlar bilan ishlash (xillarga ajratish, hisobga olish, kodlash va boshqalar) jarayonini mexanizatsiyalashtirish uchun qoʻllanadi.

Manbalar
Magnitik antenna

Magnitik antenna — oʻzagi magnit materiallaryaan yasaladigan koʻp oʻramli ramkali antenna. Magnit material sifatida, koʻpincha, magnitodielektriklar yoki ferritlar ishlatiladi. Asosan, gektometrli va kilo-metrli toʻlqin diapazonlari uchun ixcham radioeshittirish qurilmalarida, radiopelengatsiya va radionavigatsiyada radiotoʻlqinlarni tutish uchun qoʻllanadi.

Manbalar
Magnitik yozish

Magnitik yozish – tovush (nutq, musiqa) ni magnitli axborot eltuvchi (magnit lenta, magnit disk va boshqalar) ga magnit usulida yozib olish va qayta eshittirish. Tovushni yozib olishda axborot eltuvchi yoki ayrim qismlarining qoldiq magnit holati tovush signallariga monand oʻzgaradi. Tovushni qayta eshittirishda teskari jarayon yuz beradi va shunga muvofiq ravishda tovush signallari hosil boʻladi. Axborot eltuvchining magnitlanish yoʻnalishiga, signallarni yozib olish va kayta eshittirish kanallarida yuz beradigan oʻzgarish turiga hamda magnit kallakka signal tokidan tashqari qoʻshimcha magnitlaydigan oʻzgarmas yoki oʻzgaruvchan tok berilishiga qarab, magnitik yozishning bir necha usullari qoʻllanadi. Tovushni yozib olishda diktofon, magnitofon, tasvir va tovushni yozib olishda videomagnitofon va axborotni juda aniq Magnitik yozish da aniq magnitik yozib olish apparatlaridan foydalaniladi.

Magnitik yozishda yozib olish kanali kirishiga (mas, magnitofon kuchaytirgichiga) tushgan elektr signallar kuchaytiriladi va oʻzgartiriladi. Kanalning oxirgi qismi magnit kallak hisoblanadi. Magnit kallakda vujudga keladigan magnit maydon kallak chulgʻamidagi tokka mutanosib boʻladi. Magnit maydon harakatlanib turgan magnit lentaga (yoki magnit diyekka va boshqalar) taʼsir qilib, uning ayrim qismlarini magnitlaydi va magnitli yozuv yoʻlini hosil qiladi (tovush magnit lentaga yozilib qoladi). Magnitli yozuv yoʻli hosil boʻlgan magnit lenta signalogramma deb ataladi. Tovushni qayta eshittirishda signalogramma harakatlanishi mobaynida magnit kallak chulgʻamida yozib olingan tovush signallarini eltuvchi e. yu. k. (elektr yurituvchi kuch) ni paydo qiladi. Tovushni kuchaytirish qurilmasi signallarni kuchaytirib va tovushga aylantirib beradi. Tovush radiokarnaylar orqali eshittiriladi. Tovushni yozib olish jarayoni qancha tez amalga oshirilsa, tovush shuncha sifatli chiqadi: mas, tovush chastotalari 30 Gs-16 kGs oralikda boʻlgan elektr tebranishlarni magnitofonda yozib olish uchun magnit lentaning harakatlanish tezligi 9,5 sm/s boʻlishi kifoya. Vidiomagnitofonda 10-15 Mgs gacha chastotalar oraligʻidagi signallarni yozib olish uchun magnit lentaning harakatlanish tezligi 50 m/s gacha oshirilishi lozim.

Manbalar
Magnitometr

Magnitometr (magnit va ... metr) — magnit induksiya, magnit maydon kuchlanganligi va doimiy magnitlarning magnit momentlarini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Magnitomexanik, elektromagnit, induksion va ferrozond M.lar bor. Magnitomexanik M.da oʻlchanayotgan magnit maydonda 2 doimiy magnit oʻzaro taʼsirlashadi, natijada ulardan biri muayyan burchakka ogʻadi. Bunday M. mutlaq (mas, magnit teodolit) va nisbiy (mas, kvars asbob) oʻlchashlar uchun qoʻllanadi. Elektromagnit M.da tekshirilayotgan magnit maydon gʻaltakdagi elektr toki magnit maydoni bilan taqqoslanadi. Induksion M.ning ishi elektromagnit induksiya hodisasiga asoslangan. Ferrozond M.ning ishi oʻzgaruvchan tok oʻtadigan chulgʻamli oʻzakning magnit oʻtkazuvchanligi oʻlchanayotgan magnit maydon taʼsirida oʻzgarishi hodisasiga asoslangan. M. yordamida Yer va boshqa sayyoralarning magnit maydoni oʻlchanadi, magnit oʻzgarishlariga doyr hodisalar oʻrganiladi, foydali qazilma konlari qidiriladi; magnit materiallarning xossalari oʻlchanadi va boshqa ilmiy hamda amaliy ishlar bajariladi.

Manbalar
Magnitostriksion oʻzgartirgich

Magnitostriksion oʻzgartirgich — magnit maydon energiyasini mexanik tebranishlar energiyasiga yoki aksincha oʻzgartirib beradigan elektrotexnik va elektroakustik qurilma. Ishi materiallarning oʻz shakli va oʻlchamlarini oʻzgartirish (magnitostriksiya) xususiyatiga asoslangan. Tuzilishi magnitostriksion materialdan yasalgan oʻzak (magnit oʻtkazgich) va unga oʻralgan sim chulgʻamidan iborat. Oʻzak sterjen shaklida yoki halqasimon shaklda boʻladi. Magnitostriksion oʻzgartirgich tarkatuvchi va qabul qiluvchi boʻlishi mumkin. Tarqatuvchi Magnitostriksion oʻzgartirgichda oʻzgaruvchi elektr toki chulgʻamdan oʻtib, oʻzgaruvchan magnit maydonini vujudga keltiradi. Uning taʼsirida oʻzak dam-badam oʻz shakli va oʻlchamlarini oʻzgartiradi. Qabul qiluvchi M.oʻ.da oʻzakka tashqi mexanik kuchlar (mas, tovush toʻlqinlari) taʼsir qiladi, natijada oʻzakda oʻzgaruvchan magnit maydon, chulgʻamda esa elektr yurituvchi kuch vujudga keladi. Magnitostriksion oʻzgartirgich gidroakustik va ultratovush qurilmalarida, elektr va radiotexnika jihozlarida, mashinalar, binolar va inshootlarning titrashini oʻlchash va boshqalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Magnitostriksiya

Magnitostriksiya (magnit va lotincha strictio — qisilish, taranglashish) — kristall jismning magnitlanganda oʻlcham va shakllari oʻzgarishi; kristall panjaraning magnit maydonida energetik holatining, shuningdek, panjaradagi tugunlari orasidagi masofaning oʻzgarishiga olib keladi. Ferro-va ferrimagnetiklarda zarralarning magnitli oʻzaro taʼsiri juda yuqori boʻlgani uchun M. eng katta qiymatga erishadi. M. hodisasiga teskari hodisa Villari effekti hisoblanadi.

Manbalar
Madad sugʻurta agentligi

"MADAD" SUG`URTA AGENTLIGI - Oʻzbekistondagi yirik sugʻurta agentligi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 26-iyundagi qaroriga koʻra, ochiq aksiyadorlik jamiyati sifatida tashkil etilgan. Agentlikning asosiy aksiyadorlari Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi (hissasi 25%), Tashqi iqtisodiy faoliyat Milliy banki (17,91%), "Oʻzsanoatqurilish" banki (13,7%), "Oʻztadbirkorbank" (17,70%), boshqa yuridik shaxslar (21,24%) va jismoniy shaxslar (1,75%). Agentlikning asosiy vazifasi keng koʻlamdagi sugʻurta xizmatini koʻrsatish, shuningdek, xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni rivojlantirishga yoʻnaltirilgan investitsiyalarning sugʻurta himoyasini taʼminlashdan iborat. Sugʻurtaviy himoya bilan taʼminlash yuzasidan yuklatilgan vazifalarga muvofiq, agentlik sugʻurtaning oʻndan ortiq turini amalga oshiradi. Agentlikning sugʻurtaviy majburiyatlari portfelida mulk sugʻurtasi, baxtsiz hodisalar oqibati sugʻurtasi, kasb masʼuliyati sugʻurtasi turlarining salmogʻi yuqori. Kreditning garov bilan qoplanmagan qismini qaytarmaslik holatidagi javobgarlik sugʻurtasi kichik va oʻrta biznes subʼyektlarining loyihalarini moliyalashtirish muammolarini yechishda keng qoʻllanadi. Bu tur boʻyicha agentlik 2001—2002-yil davomida tuzgan shartnomalari soni 1800 dan ortiq, sugʻurta majburiyatlari 10 mlrd. soʻmni tashkil etdi. Agentlik faoliyat davrida 4-marta aksiyalar emissiyasini amalga oshirdi. Agentlikning Nizom jamgʻarmasi 250 mln. soʻm, sugʻurta mukofotlari 460 mln., toʻlangan qoplamalar hajmi 161,9 mln. soʻm (2002).

Moʻmin Ashurov.

Manbalar 

Sug'urta
Manzura Madaliyeva

Manzura Abdullayevna Madaliyeva  (1947-yil 26-avgust) — ilgʻor oʻqituvchi, Oʻzbekiston Qahramoni.

Tarjimai holi 
1970-yilda Qoʻqon pedagogika institutining matematika fakultetini tugatgan. 1970-yildan Qoʻqon shahridagi 10-maktabda matematika fani oʻqituvchisi sifatida faoliyat olib borgan. Madalieva matematika taʼlimida oʼziga xos maktab yaratgan. U maktabda birinchi boʼlib «matematika fani xonasi»ni tashkil etib, unga matematika tarixiga doir asarlar, matematika fanining buyuk allomalari suratlari, kitoblarini qoʼygan. Viloyatda birinchi boʻlib "Qiziqarli matematika kechasi"ni oʻtkazgan. Madaliyeva birinchi marta matematikadan dars berishda televideniye imkoniyatlaridan keng foydalanishni yoʻlga qoʻygan. Oʻzbekiston televideniyesi uning ssenariysini "Bilmasvoy matematika kechasida" nomi bilan namoyish etgan. Xuddi shunday koʻrsatuv Al-Xorazmiy tavalludining 1200-yilligiga bagʻishlangan xalqaro ilmiy anjuman qantashchilariga ham namoyish etildi. 

1991-yilda “O'qituvchi” nashriyotida uning ish tajribasi, faoliyati haqida hikoya qiluvchi “Sahnada matematika” nomli kitob nashr qilindi. Risolada matematika fani bo'yicha to'garak mashg'ulotlari va kecha­larida o'quvchilarni axloqiy-estetik ruhda tarbiyalash g'oyasi ilgari surilgan. Kitob­chadagi didaktik she'rlarni ham Manzura Madalievaning o'zi yozgan. Shuningdek, "Koʻpburchaklar tashkiloti va Ahmad" inssenirovkasi muallifi. 1997-yilda yoshlarga ta'lim va tarbiya berish borasidagi davlat va xalq oldidagi qahramonona mehnati uchun  «O'zbekiston Qahramoni» unvoni berilgan. Oilali, uch nafar farzandi bor.

Manbalar

Havolalar  

    

Oʻzbekiston qahramonlari
1947-yilda tugʻilganlar
26-avgustda tugʻilganlar
Madaniy landshaft

Madaniy landshaft — muayyan maqsad bilan (biologik hosilni oshirish; rekreatsiya, aholi turar joylarini bunyod etish va hokazo) ilmiy asosda va insonlar manfaatini koʻzlab oqilona oʻzgartirilgan landshaftlar. Madaniy landshaftda unumdorlik, iqtisodiy samaradorlik eng yuqori, kishilar hayoti uchun zarur sharoit qulay, tabiiy muhit soglom va goʻzal boʻlishi kerak. Madaniy landshaftga choʻl oʻrtasida bunyod etilgan vohalar, zaytun, choy, banan, sitrus plantatsiyalari, qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari ekiladigan dalalar, oʻrmonlar oʻrnida barpo qilingan pichanzor, yaylov, bogʻ, koʻchatzor, oʻrmonzor park va boshqa misol boʻla oladi. Madaniy landshaftning oʻzgarishi, tabiatning rivojlanishi va unga inson tomonidan kiritiladigan oʻzgartirishlar oʻrtasidagi qarama-qarshiliklar bilan tavsiflanadi. Har bir landshaft kabi Madaniy landshaft mahsuldorlik xususiyatiga ega. Mahsuldorlik esa Madaniy landshaftning tabiiy xususiyatlari va insonning oʻzgartiruvchi harakatiga bogʻliq. Madaniy landshaftda relyef morfostrukturasi belgilari, geologik tuzilishi, tabiiy iqlimning asosiy xususiyatlari saqlanadi va u zonallik hamda azonallikning taʼsirida boʻladi. Madaniy landshaftni ongli ravishda tuzish nafaqat landshaft komponentlari, balki uning morfologik tarkibiy qismlari (maskan, fatsiya) orasidagi bogʻliqlikni oʻrganishga asoslanadi. Madaniy landshaft birinchi navbatda nomaqbul tabiiy jarayonlarning oldini olish, inson hayoti uchun sogʻlom muhitni yaratish, hududni oqilona tashkil qilish (tabiiy landshaftning muhofaza qilinayotgan elementlari — qishloq xoʻjaligi yerlari, turar joy massivlari, sanoat korxonalari va hokazo orasidagi ilmiy jihatdan asoslangan nisbat)ni koʻzda tutadi. Landshaftshunoslikning muhim vazifasi uning turi, oʻzgarishi va mahsuldorligini oshirish yoʻllarini oʻrganishdan iboratdir. Bu yoʻnalishda landshaftshunoslik qishloq xoʻjaligi bilan birikadi.

Manbalar
Madaniy oʻsimliklar

Madaniy oʻsimliklar – inson tomonidan oziq-ovqat mahsulotlari, sanoat uchun xomashyo olish, chorva mollari uchun ozuqa tayyorlash, turar joy hamda atrof muhitni koʻkalamlashtirish va boshqa maqsadlarda yetishtiriladigan oʻsimliklar, madaniy oʻsimlikning turlari, shakllari va navlari har xil boʻlib, ular yovvoyi ajdodlarini xonakilashtirish, mavjud madaniy oʻsimlik bilan duragaylash, keyinchalik esa seleksiya usuli orqali yaratilgan madaniy oʻsimlikning koʻpchiligi – makkajoʻxori, bugʻdoy, polba, sholi, soya, shakarqamish, tok va boshqa oʻsimliklar qadimqadimdan yetishtirib kelinadi. Yovvoyi oʻsimliklarning taxminan 2,5 ming turi madaniylashtirilgan. Ularning koʻpchiligi qishloq xoʻjaligi ekinlari.

Manbalar
Madaniyat va istirohat bogʻlari

Madaniyat va istirohat bogʻlari — aholi madaniy hordiq chiqaradigan, turli bezakli daraxt va gulzorlar bilan jihozlangan, koʻkalamzorlashtirilgan maskan. M. va i.b. bogʻtuzish sanʼatining oʻziga xos uslublari asosida barpo etiladi. Oʻzbekistonda M. va i.b. shahar hududining hajmi, meʼmoriy qiyofasi va tabiiy sharoitiga qarab tashkil qilinadi. Kichik shaharlarda bitta, katta shaharlarda bir necha, aholisi 500 mingdan ortiq shaharlarda esa umumshahar ahamiyatiga ega boʻlgan bogʻlardan tashqari, shahar hududidagi har bir tumanning M. va i. b. boʻlishi mumkin. Unda aholiga madaniy xizmat koʻrsatish katta oʻrin tutadi. Maydonlardagi ochiq estrada sahnalarida professional teatr va eng yaxshi havaskorlik jamoalarining spektakl va konsertlari, dorboz, polvon va masharabozlarning tomoshalari, askiya kechalari uyushtiriladi, kinofilmlar namoyish qilinadi. Ommaviy sayil, karnaval, turli sport musobaqalari va boshqa tashkil etiladi. Bolalar uchun maxsus joy ajratilib, qiziqarli attrak-sionlar bilan jihozlanadi va hokazo (qarang Oʻzbekiston milliy bogʻi, Bobur bogʻi va b.). Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi tasarrufiga kiruvchi M. va i. b. respublika boʻyicha 82 ta (2003).

Poʻlat Zohidov.

Yana qarang 

 Park

Manbalar
Maddohlik

Maddohlik (arab, madh —maqtov, taʼrif) — 1) musulmon xalqlarida tarqalgan anʼanaviy aytim yoʻllaridan. Mavzu jihatidan asosan Muhammad (sav), Hazrati Alining hayoti, koʻrgankechirganlari, yurish-turish va feʼlatvorlari haqida badiha tarzida yaratilgan diniy bayt, gʻazal, hikoyatlardan iborat boʻlgan. M. yoʻllarini 2— 3 kishidan iborat maddohlar guruhi bayram sayillar (Ramazon hayit va boshqa kunlari)da, bozor maydonlarida keng xalq ommasini jalb etib ijro etishgan. Aruz vaznlarida bitilgan sheʼrlarni, odatda, baland pardalarda, musiqa cholgʻu asboblari joʻrisiz, muayyan rivojlanish qoidalariga asoslangan nutqdosh (rechitativ) ohanglarda ravon va ifodali (qiroat bilan) oʻqish — M.ning asosiy musiqiy hislatlaridandir. M. yoʻllari butun Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan diniy aytim yoʻllardan boʻlib, uning, ayniqsa, Buxoro shahri va uning atrofi (mas, Gʻijduvon) ijrochilik maktablari mashhur boʻlgan (Buxoroda 20-asrning 1-choragida ham "Maddoh" mahallasi boʻlgan). M. yoʻllari Oʻzbekistonda 1950-yillargacha saqlanib qolgan; 2) biror shaxsni, gʻoya, mafkura, tartibotni oʻrinsiz tarzda oʻta maqtash.

Iroq madaniyati
Muharram motami
Eron madaniyati
Madiy

Madiy, Madiyes — saklar shohi (miloddan avvalgi 7-asr). Midiya shohi Fraort ossuriyaliklar bilan boʻlgan jangda yengilgach, oʻgʻli Kiaksar qoʻshinni qayta tuzib, urushga tayyorgarlik koʻra boshlaydi. Gerodottng yozishicha, Kiaksar otasi uchun qasos olish maqsadida Nin shahriga yurish qilib, ossuriyaliklarni yengadi, Nin shahrini qamal qilgan paytida uning mamlakati hududiga skiflar (saklar)ning ulkan qoʻshini bostirib kiradi. Koʻpchilik olimlar ularni saklar deb hisoblaydi. Saklarnint podshosi M. boʻlib, u Partatuy (Protofiyey)ning oʻgʻli boʻlgan. Gʻarbiy Turkistondan massagetlar tomonidan siqib chiqarilgan (miloddan avvalgi taxminan 720), saklar kimmeriylarnk Yevropadan quvib chiqarib, Osiyoda taʼqibni davom ettirganlar va shu tariqa Midiya yerlariga bostirib kirganlar. M. midiyaliklarni jangda yengib, ularning qudratini sindirgan. Gerodotning xabar berishicha, skiflar butun Osiyo boʻylab oʻz hukmronliklarini tarqatganlar. Soʻngra M. Misrga yurish qilgan. Fala-stinda Misr podshosi Psammetix M.ni sovgʻasalomlar bilan kutib olib, undan yurishni davom ettirmaslikni iltimos qilgan. Skiflar shu yerdan orqaga qaytishgan. Ular Osiyoda 28 yil hukmronlik qilganlar. Kiaksar M.ni jangda yenga olmaganidan soʻng hiyla ishlatgan. M. bilan sulh tuzib, uning jangchilarini yarashish ziyofatiga taklif etadi. Ularni to mayet boʻlgunlarigacha ichirishgan. Sarxush boʻlib qolgan M. va uning askarlarini shu yerda tigʻdan oʻtkazadilar. Ayrim tadqiqotchilar (A. Abdurahmonov) fikricha, Madi turkiycha ismdir. Maad qad. turkiy tildagi alp, bahodir soʻzining sinonimi shaklidir. Tuva tilida bu soʻz hozirgacha saqlanib qolgan boʻlib, Maadir shaklida qoʻllanadi. Yaʼni Maadbotir, bahodir, — ir esa er demakdir. Maadirning yana bir turkiycha koʻrinishi Alp Er hisoblanadi... Bu oʻrinda Madi, Maʼdi kabi nomlar hozirgi turkiy, jumladan, oʻzbekcha ismlar orasida mavjuddir. Baʼzi olimlar (R. Girshman)ning fikricha, M. qabri Jan. Ozarbayjon (Eron)dagi qad. Ziviye tepaligida joylashgan.

Adabiyot 
 Gerodot, Istoriya v 9 knigax, L., 1972.

Faxriddin Hasanov.

Manbalar
Al-Madoiniy

Madoiniy Abulhasan Ali Ibn Muhammad Ibn Abdulloh Ibn Abu Sayf (9-asrning 1-yarmi) – tarixchi va adib. Basrada taʼlim olgan. Birmuncha vaqt Madoiniy (Mesopotamiya)da turgan (M. nisbasi ham shundan), Bagʻdodda yashagan. Ibn an-Nadim „Fehrist“ („Mundarija“) nomli asarida Madoiniy toʻgʻrisida eslatib oʻtgan. Madoiniy islom, xalifalik tarixi, bosqinchilik urushlari, qoʻzgʻolonlar hamda oʻlka va shaharlar tarixi, Muhammad (sav) tarjimai hollari, adib va shoirlar haqida 239 ta asar yozgan. Madoiniy asarlari keyingi asrlarda yozilgan arab tarixchilarining kitoblariga asosiy manba boʻlib xizmat qilgan. „Axbor ul-xulafo“ („Xalifalar xabarlari“), „Axbor quraysh“ („Kuraysh qabilasi xabarlari“), „Kitob futuh ash-Shom“ („Shomning bosib olinishi haqida kitob“), „Axbor shuaro“ („Shoirlar solnomasi“), „Tarix al-buldon“ („Oʻlkalar tarixi“) kabi asarlar muallifi.

Manbalar 

 

Kishilar
Tarixchilar
Adiblar
Poʻlat Madreimov

Poʻlat Shamshetovich Madreimov (1942.15.1, Qoraqalpogʻiston, Chimboy shahri) — baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent xoreografiya bilim yurtini tugatgan (1965). 1965— 70 yillar Qoraqalpoq teatrida baletmeyster, 1970—74 yillar Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida, ayni vaqtda 1970-yildan "Oyqulash" ashula va raqs ansamblida badiiy rahbar. Raqslarida qoraqalpoq xalqining hayoti va urf-odatlari, tarixini xalq oʻyinlari va marosimlaridan olingan milliy harakatlar orqali ifodalashga intiladi. Sahnalashtirilgan eng yaxshi raqslari: "Oʻtov", "Lolalar raqsi", "Orol yigitlari", "Mehnat zavqi", "Oʻynasin", "Oyqulash", "Jilva", "Nozli qiz", "Chavandozlar", "Yoshlar sayli", "Uchrashuv" va boshqa Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974). "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1942-yilda tugʻilganlar
15-yanvarda tugʻilganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Madhya-Pradesh

Madhya-pradesh - Hindistonning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 308 ming km². Aholisi 60,4 mln. kishi (2001); 90% aholisi hind tili va unga yaqin tillarda, qolgan qismi marathi va rojastoni kabi tillarda soʻzlashadi. Maʼmuriy markazi — Bhopal shahri

Madhya-pradesh hududi miloddan avvalgi 3—2-asrlarda Mauriyalar kuldorlik davlati tarkibida boʻlgan. Mil. boshlaridan 14-asrgacha bir qancha davlatlar, 15-asrda Bahmaniy sultonligi viloyati edi. 16-asr oxirlaridan Boburiylar qoʻl ostiga oʻtdi. 1818-yilda Ost-Indiya kompaniyasi egalladi. 1956-yildan Hindiston shtati. 2000-yil noyabr oyida yangi Chxattisgarx shtatini tuzish maqsadida Madhya-pradesh xududining bir qismi ajratib olindi.

Shtatning yer yuzasi yassitogʻlik va past togʻlardan iborat. Eng baland joyi 1353 m. Shimoliy qismi Hind-Gang tekisligiga tutashgan. Iqlimi tropik, mussonli ikdim, shim.-gʻarbida quruq, jan. va janubi-sharqida sernam. yanvarning oʻrtacha temperaturasi 17—24°, iyulniki 27—29°. Yillik yogʻin 700–1600 mm. Daryolari serostona; eng yirik daryosi — Narbada. Shtat hududining 1/3 qismi oʻrmon, tik, sal kabi qimmatbaho yogʻochli daraxtlar usadi.

Madhya-pradesh sanoati tez rivojlanayotgan agrar shtat. Aholisining 75% qishloq xoʻjaligida band. Asosan, tariq, bugʻdoy, sholi, paxta, moyli oʻsimliklar ekiladi. Ipak qurti boqiladi. Madhya-pradeshda marganets va temir rudalari, boksit, kumir, oʻtga chidamli gil qazib olinadi. Pannada mamlakatda yagona olmos koni mavjud. Issiklik elektr stansiyalari bor. Ishlab beruvchi sanoatining qad. va asosiy tarmogʻi — ipgazlama sanoati. Shuningdek, metallurgiya, neft kimyosi, elektronika, avtomobilsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, yirik qogʻoz fabrikasi, oyna-keramika, sement, asbest-beton zavodlari bor. Hunarmandchilikda mato, oʻymakorlik buyumlari tayyorlanadi. Shtat xududidan yirik shosse yoʻllar va Hindiston shim.ni uning jan. qismi bilan bogʻlovchi temir yoʻl oʻtgan.

Manbalar
Majburiy davolash

Majburiy davolash - sudning tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari. Bunday choralar jinoyat qonunchiligi boʻyicha jazo turi hisoblanadi. Majburiy davolash faqat sud orqali amalga oshiriladi. Bunda davolash muddati belgilanmaydi. Majburiy davolashning huquqiy asoslari OʻzR Jinoyat kodeksida bayon qilingan. Majburiy davolashning quyidagi turlari qonunda nazarda tutilgan: a) majburiy ambulatoriya kuzatuvida boʻlish va ruhiy kasallik mutaxassisida davolanish; b) umumiy tartibli ruhiy kasalliklar shifoxonasining sogʻliqni tiklash boʻlimida majburiy davolanish; v) umumiy tartibli ruhiy kasalliklar shifoxonasining sogʻliqni tiklash maxsus boʻlimida majburiy davolanish; g) kuzatuvi kuchaytirilgan ruhiy kasalliklar shifoxonasida yoki boʻlinmasida majburiy davolanish.

Majburiy davolash choralari ruhiy kasallikka chalingan shaxslarni davolash va ularning yangi ijtimoiy xavfli harakatlar sodir etishining oldini olish maqsadida qoʻllanadi. Sud tibbiy yoʻsindagi Majburiy davolash turini tayinlashda bunday shaxsning ijtimoiy xavflilik darajasini eʼtiborga oladi. Mas, kuzatuvi kuchaytirilgan ruhiy kasalliklar shifoxonasida yoki boʻlimida Majburiy davolash oʻta ijtimoiy xavfli bulgan yoki xulqiga koʻra, umumiy tartibli ruhiy kasalliklar shifoxonasi sharoitida davolanishning imkoni boʻlmagan ruhiy kasalliklarga nisbatan tayinlanadi. Majburiy davolash muddatini uzaytirish, oʻzgartirish va bekor qilish masalasini ruhiy kasalliklar shifokorlari komissiyasining xulosasiga asoslangan holda sud hal qiladi. Agar Majburiy davolashchorasi qoʻllangan shaxs javobgarlikka tortish muddatlari oʻtmasdan tuzalsa, javobgarlikka tortiladi va Majburiy davolash vaqti jazo muddatiga qoʻshiladi. Ichkilikbozlik, giyohvandlik yoki zaharvandlikka yoʻliqqan shaxslar tomonidan jinoyat sodir etilgan takdirda, sud bunday shaxslarga nisbatan jazo tayinlash bilan birga, Majburiy davolash chorasini ham tayinlashi mumkin. Ruhiy kasallar Majburiy davolashni maxsus nazoratli tibbiy muassasada, ichkilikbozlik, giyohvandlik yoki zaqarvandlikka yoʻliqqan shaxslar oʻzlari jazoni oʻta-yotgan tibbiy muassasada, yaʼni ozodlikdan mahrum qilish bilan bogʻliq boʻlmagan jazoni utayetganlar oʻzlari yashayotgan joydagi tibbiy muassasada, ozodlikdan mahrum qilish va qamoq jazosini utayetganlar esa jazoni oʻtash joyida majburiy davolanadilar.

Mamajon Usmonaliyev.

Manbalar
Majburiy sugʻurta

Majburiy sugʻurta - davlat sugʻurtasi shakllaridan biri, qonun asosida belgilangan shartlarga binoan, davlat sugurta tashkilotlari tomonidan oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligi korxonalari boʻyicha tijorat banklari tomonidan ajratiladigan kreditlar qaytarilishi uchun qishloq xoʻjaligi korxonalarining javobgarligi; qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish ishlarini oʻtkazish uchun avans tariqasida beriladigan va fyuchers kontraktlari boʻyicha mablagʻlar qaytarilishi; qishloq va shaharda garovga qoʻyilgan mol-mulk; qishloqdagi transport egalarining fuqarolik javobgarligi va boshqa majburiy tartibda sugʻurtalanadi. Bundan tashqari, harbiy xizmatchilar va majburiy harbiy xizmat tarkibidagilar, shuningdek, ichki ishlar va xavfeizlik organlari xodimlari xizmatni oʻtash, harbiy yigʻinlar davrida jarohatlanish, kasallanish, oʻlim hollaridan, ogʻir sanoat tarmoqlari va transport tarmoqlari xizmatchilari ham majburiy sugʻurtalanadi. Majburiy sugʻurta boʻyicha sugʻurta tashkilotlari qonunda koʻrsatilgan sugʻurta holatlari yuz berganda yetgan zarar miqsorini su-gʻurta qildirgan shaxsga yoki sugʻurta qilingan mol-mulkning egasiga toʻlaydi. Oʻzbekiston Respublikasida Majburiy sugʻurtani amalga oshiruvchi eng yirik kompaniyalar "Oʻzagrosugʻurta" davlat-aksiyadorlik sugʻurta kompaniyasi, "Oʻzbekinvest" eksport-import milliy sugʻurta kompaniyasi. Majburiy sugʻurta munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasining "[[Sugʻurta toʻgʻrisida" (1993-yil 6-may), "[[Sugʻurta faoliyati toʻgʻrisida" (2002-yil 5-aprel) qonunlari bilan tartibga solinadi (yana q. [[Sugʻurta).

Manbalar
Majburiy harbiy xizmat

Majburiy harbiy xizmat – k, Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat.

Harbiy chaqiriq – bu davlat tomonidan fuqarolarni milliy xizmatga, asosan harbiy xizmatga majburiy jalb qilish usulidir. Chaqiriq qadimgi davrlardan boshlanib, hozirgi kunda ham baʼzi mamlakatlarda turli nomlar bilan davom etib kelmoqda. Yosh erkaklar uchun deyarli universal milliy chaqiriqning zamonaviy tizimi 1790-yillardagi Fransuz inqilobiga borib taqaladi. U yerda bu tizim juda katta va kuchli armiyaning asosiga aylandi. Keyinchalik, koʻpchilik Yevropa davlatlari tinchlik davrida ham bu tizimni oʻzlashtirdilar. Keyinchalik, koʻplab Yevropa davlatlari bu tizimni tinchlik vaqtida ham qoʻllay boshladilar. Natijada, maʼlum yoshga yetgan erkaklar 1 yildan 8 yilgacha boʻlgan muddatda faol harbiy xizmatni oʻtab, soʻngra zaxira kuchlariga oʻtkaziladigan boʻldi.
Chaqirilish bir qator sabablarga koʻra bahsli hisoblanadi, jumladan, diniy yoki falsafiy asoslarga koʻra harbiy xizmatga vijdonan qarshilik koʻrsatish, siyosiy eʼtiroz, masalan, yoqtirilmagan hukumat yoki ommalashmagan urush uchun xizmat qilish, jinsiy kamsitish (tarixan erkaklar aksariyat hollarda loyihaga boʻysunishgan) va mafkuraviy eʼtiroz, masalan, individual huquqlarning buzilishi.
Chaqiriluvchilar xizmatdan qochishlari kuzatilingan, baʼzan mamlakatni tark etishgan. Baʼzi tanlash tizimlari jangovar operatsiyalar rolidan tashqarida yoki hatto harbiy xizmatdan tashqarida muqobil xizmat koʻrsatish orqali ushbu munosabatlarga mos keladi, masalan, Finlyandiyadagi siviilipalvelus (muqobil davlat xizmati) va Avstriya va Shveytsariyadagi Zivildienst (majburiy jamoat xizmati).

Manbalar
Majburiyat

Majburiyat — fuqarolik huquqiy munosabati. Unga asosan bir shaxs (qarzdor) boshqa shaxs (kreditor) foydasiga muayyan harakatni amalga oshirish (mol-mulkni topshirish, ishni bajarish va hokazo)ga yoki muayyan harakatdan oʻzini saqlashga majbur boʻladi, kreditor esa qarzdordan oʻzining Majburiyatini bajarishni talab qilish huquqiga ega. Majburiyatning kelib chiqish asoslari, javobgarlik shartlari va shakllariga koʻra, 2 guruhga boʻlinadi: shartnomaga asoslangan Majburiyat, shartnomaga asoslanmagan (delikt) Majburiyat. Shartnomaga asoslangan Majburiyatning turlari, predmeti, yaʼni qaysi maqsadga erishishga qaratilgan boʻlishi, taraflari va ularning huquq-burchlari, Majburiyatni bajarmaslikning oqibatlari va boshqa jihatlari OʻzR Fuqarolik kodeksida bayon qilingan (29— 56-boblar.). Shartnomaga asoslanmagan, yaʼni zarar yetkazishdan kelib chiqadigan Majburiyatga kodeksning 57—58-boblari bagʻishlanadi. Ularda zarar yetkazishdan kelib chiqadigan Majburiyatga xos umumiy qoidalar; fuqaroning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplash Majburiyati; tovarlar, ishlar, xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash Majburiyati koʻrsatib berilgan. Shartnomaga asoslangan Majburiyat taraflarning erkiga asosan va kelishuvi bilan vujudga keladi, bunday Majburiyatning taraflari va uning predmeti, qanday maqsadga qaratilishi oldindan maʼlum va aniq belgilangan boʻladi, Majburiyat bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmaganligi uchun javobgarlikni belgilashda taraflarning aybi hisobga olinadi. Shartnomaga asoslanmagan Majburiyat taraflarning erki, xohishidan tashqari vujudga keladi, taraflar zarar yetkazilgandan keyin maʼlum boʻladi, predmeti zararning turi, hajmi, darajasiga qarab belgilanadi, javobgarlik zarar yetkazuvchining aybi boʻlishi yoki boʻlmasligidan qatʼi nazar belgilanadi. Zarar yetkazuvchi faqat qonunda nazarda tutilgan hollardagina javobgarliqdan ozod boʻlishi mumkin.

Manbalar
Majburiyat huquqi

Majburiyat huquqi - majburiyatlarga oid munosabatlarni tartibga solib turuvchi fuqarolik huquqiy normalar majmui. Majburiyat huquqi Oʻzbekiston Respublikasi FK 3-boʻlimini tashkil qiladi va u 2 qismdan — majburiyatlar toʻgʻrisidagi umumiy qoidalar hamda majburiyat turlari koʻrsatilgan maxsus qismdan iborat. Umumiy qoidalarda majburiyat tushunchasi va uning qoʻllanishi bilan bogʻliq munosabatlar doirasi, majburiyatning vujudga kelish asoslari hamda majburiyatning taraflari tavsiflab berilgan, majburiyatni bajarish, bajarilishini taʼminlash usullari, majburiyatdagi shaxslarning oʻzgarishi, majburiyatni buzganlik uchun javobgarlik, majburiyatning bekor boʻlishi asoslari koʻrsatib oʻtilgan. Maxsus qism normalari alohida majburiyatlarni tartibga soladi.

Majburiyatlar majburiyat shartlariga va qonun hujjatlari talablariga muvofiq, bunday shartlar va talablar boʻlmaganida esa — ish muomalasi odatlariga yoki, odatda, qoʻyiladigan boshqa talablarga muvofiq lozim darajada bajarilishi kerak. Majburiyatning bajarilishi neustoyka, garov, qarzdorning mol-mulkini ushlab qolish, kafillik, kafolat, zakalat hamda qonun hujjatlari yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa usullar bilan taʼminlanishi mumkin. Majburiyatlar qonunlarda yoki shartnomada nazarda tutilgan asoslarga koʻra, toʻliq yoki qisman bekor boʻladi.

Manbalar