yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Hotamboy Murodov

Hotamboy Murodov (1929.13.5, Nurota tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Samarqand Davlat Universitetining geografiya fakultetini tugatgan (1953). 1953—99 yillarda Nurota tumanidagi 2maktabda geogr. oʻqituvchisi, direktorning oʻquv tarbiyaviy ishlar boʻyicha urinbosari. M.ning geogr. fanini uqitishda mahalliy materiallardan keng foydalanish, oʻquvchilarda oʻlkani sevish, uning tabiat, oʻsimlik va hayvonot dunyosiga mehr-muhabbat uygʻotish, ularga ekologik tarbiya berish sohasidagi tajribasi tuman va viloyat mikyosida keng ommalashtirilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Mursak

Mursak, murassa (arab. — ziynatlangan, bezatilgan) — avra-astarli, uzun yengli, qad. ustki kiyim. Bichigʻi toʻgʻri bichimli, toʻn yoqali, oldi chuqurroq oʻyilgan, etak barlari bir-biriga kirgan, ikki yon tomonida mayda burmalarga yigʻilgan. M. chetlari jiyaklar bilan hoshiyalangan. M. baxmal, parcha, kimxob, adras, shoyi (astari shoyi, ip matolar)dan tayyorlangan. M.ning ichiga yupqa paxta solib qavilgan (qishki) hamda yalang qavatli (avra-astardan iborat yozgi) turlari bor. Sharq xalqdari orasida keng tarqalgan, hatto qizlarning sepiga kiritilgan. Koʻylakning ustidan kiyilgan, beliga belbogʻ bogʻlangan. 19-asr gacha ayollar uchun ustki kiyim va yopinchiq vazifasini bajargan, keyinchalik toʻy va azalarda foydalanilgan. Hozirda ayollarning tobuti ustiga yopiladigan yopinchiq sifatidagina ishlatiladi.

Manbalar 

Kiyim
Muruntov

Muruntov — Navoiy viloyatidagi shahar (1976-yildan). Zarafshon shahar Kengashiga qarashli. Qizilqum choʻlining oʻrtasida, Tomditov va Boʻkantov togʻ tizmalari hududida joylashgan. Oʻrtacha 610 m. balandlikda. Iyulda yuqori temperatura 46°. Yanvarda eng sovuq temperatura —31°. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Yangi Zarafshon. Viloyat markazi (Navoiy shahri) dan 200 km uzoqlikda. Aholisi 4320 kishi (2002). Asosan, oʻzbeklar; shuningdek, qozoq, rus, ukrain, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar Muruntov oltin konining ochilishi munosabati bilan Muruntov geol. qidiruv partiyasi posyolkasi sifatida 1959-yilda vujudga kelgan. M.da 3 kichik korxona, umumiy taʼlim maktabi (900 oʻquvchi), musiqa maktabi, 2 kutubxona, muzey, sport saroyi, qishloq vrachlik punkti mavjud. Muruntov— Zarafshon yoʻnalishida avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. M. atrofida muhim foydali qazilmalardan nodir metallar, noruda qazilma boyliklardan fosforit, kvarsli qum va hokazo. aniqlangan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Zarafshon shahri
Muruntov togʻlari

Muruntov togʻlari — Tomditov tarkibidagi togʻlar. Markaziy Qizilqum (Navoiy viloyati)da joylashgan. Janubi-sharqsan shimoli-gʻarbga yoʻnalgan. Uz. oʻrtacha 26 km. Eng baland joyi 816 m. Janubi-gʻarbiy yon bagʻri tikroq. Muruntov togʻlari yon bagʻirlarida quruq soy oʻzani koʻp. Su-vayirgʻich qismida keskin ifodalangan qoyatoshli tik yon bagʻir mavjud. Quyi silur, (besapan svitasi), quyi devon (jengeldi svitasi), oʻrta devon (janubiy bozdon svitasi), yuqori karbon (belquduq svitasi) davrlarining yotqiziqlari qatmaqat joylashgan. Oʻrta karbon davrida togʻ hosil boʻlish jarayonida dengiz chekinib quruklik paydo boʻlgan, yotqiziklar burmalanib togʻ tizmasi vujudga kelgan. Murakkab togʻ hosil boʻlishi va vulkanik harakatlar natijasida foydali qazilmalar shakllangan. Muruntov togʻlarida Muruntov oltin koni va uran konlari bor. Muruntov togʻlari etaklaridagi boʻz-qoʻngʻir tuproqlarda efemerlar, shuvoq, keyreuq, boyalich, burgan Tapkalgan. Ulardan yaylov sifatida foydalaniladi. Yaylovlar mahsuldorligi gektariga 1—3,5 s.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati geografiyasi
Murch

Murch (Piper nigrum) — murchdoshlar oilasiga mansub ilashib oʻsuvchi koʻp yillik oʻsimlik (liana). Poyasining uzunligi 15 m cha, diametri 8-12 mm. Bargi keng, tuxumsimon, nayza uchli. Gullari mayda, sargʻish, toʻpguli shingilsimon. Mevasi bir urugʻli, qizil, pishgach sargʻayadi, pishmagani quritilsa qorayib bujmayadi.

Hindiston, Hindixitoy, Seylon, Sumatra, Yava va Borneo, Lagos, Gana, Mavrikiy va Madagaskarda, Katta Antil orollarida va Braziliyada koʻp ekiladi. Oʻzbekistonda aksariyat issiqxonalarda oʻstiriladi. Qalamchasidan koʻpaytiriladi, 2-3-yili meva tugib, yiliga ikki marta (tupidan 2-4 kg) hosil beradi. Dunyo boʻyicha yiliga 55-60 ming tonna murch yetishtiriladi. Mevasini yumshoq eti bilan quritib, qora murch, etidan tozalab va yanchib oqmurch olinadi. Mevasi oziq-ovqat sanoatida va oshpazlikda ishlatiladi. Tarkibida piperin, piperidin alkaloidlari va efir moyi (1-1,5%) bor.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Murshid

Murshid (arab. مرشد — yoʻl koʻrsatuvchi) — tasavvufsl tariqat odoblaridan saboq beruvchi pir, shayx va ustoz. “Murshid” soʻzi “r-sh-d” oʻzagidan olingan boʻlib, asosiy maʼnosi “toʻgʻrilik, aql-idrok, yetuklik sohibi boʻlish” deganidir. Tasavvufda u ruhiy yoʻlboshchiga ishora qiladi. Bu atama Naqshbandiya, Qodiriya, Chishtiya, Shoziliya va Suhravardiya kabi soʻfiylik tariqatlarida koʻp qoʻllaniladi.

Tasavvuf yo‘li shogird (murid)ning ruhiy yo‘lboshchi (murshid)ga bayʼat qilishi bilan boshlanadi. Qurʼoni karim bu bayʼat haqida shunday deydi: " Albatta, senga bay’at qilayotganlar faqat Allohning O‘ziga bay’at qilmoqdalar. Allohning qo‘li ularning qo‘llari ustidadir” (48:10).

Murshidning vazifasi shogirdini soʻfiylik yoʻlida ruhan yoʻnaltirish va unga ogʻzaki yoʻl-yoʻriq berishdan iborat, ammo arab tilidagi murshid atamasining toʻliq maʼnosiga koʻra, "oʻzi yoʻlning oxiriga yetgan kishigina ruhiy rahbar” hisoblanadi.

Murshid odatda bitta tariqat (maʼnaviy yoʻl) uchun ustozlik qilishga ruxsat oladi. Har qanday tariqat yoki silsilada bir vaqtning oʻzida bitta murshid boʻlib, u maʼnaviy tartib rahnamosi hisoblanadi. U xalifalik (oʻrinbosarlik) yoʻli bilan shayx sifatida tayinlanadi: bu jarayonda shayx o'z shogirdlaridan birini xalifalik uchun o'zining vorisi deb e’lon qiladi.

Ahamiyati 
Tasavvufda ilohiy nurni murshid qalbidan shogirdga yetkazish har qanday ilm manbasidan ustun bo‘lib, u to‘g‘ridan-to‘g‘ri ilohiylikka intilishning yagona yo‘lidir. Murshidi komil akmal (“Insoni komil” ham deyiladi) tushunchasi aksariyat tariqatlarda muhim ahamiyatga ega. Unga koʻra, Alloh taolo mavjudligining mukammal timsoli boʻlgan va islom dinining paygʻambari Muhammad (s.a.v.)ning izidan boradigan Qutb yoki “Universal Inson” yer yuzida hamisha mavjud boʻlib qoladi.

Havolalar 

 Musulmon atamalarining lug'ati
 Sufi Live
 Murshid

Manbalar 

    

Tasavvuf
Soʻfiylik
Murgʻob

Murgʻob () — Afgʻoniston va Turkmanistondagi daryo. Uzunligi 978 km, xavzasining maydoni 469 ming km². Afgʻoniston hududidagi Paropamiz togʻlaridan boshlanib, Bandi-Turkiston va Sa-fedkoʻh tizmalari oraligʻidagi tor vodiydan oqadi. Turkmaniston hududida vodiy kengayadi, bu yerda irrigatsiya tarmoqlari barpo etilgan. Daryo Qoraqum choʻliga chiqqandan soʻng quruq delta hosil qiladi. Mari shahridan yuqoriroqda Murgʻobni Qoraqum kanali kesib oʻtgan. Qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi oʻrta oqimida 52 m³/sek. Martmay oylarida suvi koʻpa-yadi, qishda daryo toshadi. Suviningloyqaligi 4500 g/m3. Irmoqlari: ungda — Obiqaysar, chapda — Kashan, Kushka. Murgʻob suvi sugʻorishga sarflanadi. Murgʻob boʻyida Yoʻloʻtan, Mari, Bayramali shaharlari joylashgan.

Manbalar 

Turkmanistondagi daryolar
Afg‘oniston daryolari
Musabba

Musabba (arab. — yettilik) — musammat usulidagi, har bir bandi 7 misradan iborat sheʼr shakllaridan biri. Uning birinchi bandidagi hamma misralar oʻzaro uygʻun qofiyalashadi, keyingi bandlarning esa 6 misrasi oʻzaro qofiyalanib, oxirgi 7misrasi M. 1-bandidagi misralarga mos qofiyalanadi (a-a-a-a-a-a-a, b-b-b-b-b-b-a, v-v-v-v-vv-a, g-g-g-g-g-g-a va hokazo). Ayrim hollarda agar M.larning har bandi oxirida 1 yoki 2 miyera oʻzgarishsiz takrorlanib borsa, uning qofiya tartibi ham boshqacharoq boʻlishi mumkin. Forstojik, ozarbayjon mumtoz adabiyoti tadqiqotchilari bu adabiyotlarda M. namunalari umuman yaratilmaganligini qayd etadilar. M. bandlaridagi 7 miyerani oʻxshash qofiyalashtirish qiyinchiligi, aftidan, bu shaklga kamroq murojaat qilinishiga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin. Mashrab, Komil, Miriy, Tabibiy, Vosit Saʼdulla M.lar yozishgan.

Manbalar 

Sheʼriyat
Muxtor Musaboyev

Muxtor Nabiyevich Musaboyev (1929-yil 21-dekabr, Fargʻona — 2005-yil 12-avgust, Toshkent) — sovet oʻzbek haykaltaroshi, Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. SSSR Rassomlar uyushmasi aʼzosi.

Biografiyasi 
15 yoshidan otasi repressiyaga uchragach, kolxozda hisobchi yordamchisi boʻlib ishlagan; keyin — Toshkentdagi toʻqimachilik fabrikasida faoliyat olib borgan. Kechki maktabni tugatgan, mustaqil ravishda rus tilini oʻrgangan. Toshkent rassomlik texnikumini, soʻngra Toshkent teatr va rassomlik institutining haykaltaroshlik boʻlimini tamomlagan.

Oila 
Xotini — Amirxonova Asiya Sayfievna (1935-2010);

 qizi Liliya (1959 y. t.), o‘g‘li Rustam (1964 y. t.).

Yaratgan asarlar 
Maʼlum asarlar:

 Ulugʻbek yodgorligi (granitdan; Samarqand, 1970)
 „Rubobli qiz“ (gips, 1968; Oʻzbekiston sanʼat muzeyi, Toshkent)

Manbalar 

1929-yilda tugʻilganlar
21-dekabrda tugʻilganlar
Fargʻonada tugʻilganlar
2005-yilda vafot etganlar
12-avgustda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Sovet haykaltaroshlari
Oʻzbekiston haykaltaroshlari
Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan san’at arboblari
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Elbek Musayev

Elbek Musayev (1935.15.8, Toshkent) — telejurnalist, kichik hajmdagi hikoyalar (miniatyura) ustasi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1990). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1972). Urta Osiyo universitetni tugatgan (1958). Oʻzbekiston televideniyesi Bolalar va oʻsmirlar tahririyatida kichik muharrir, katta muharrir (1957—1962), "Yoshlik" bosh tahririyatining bosh muharriri (1962-1967, 1969-1986), dasturlar bosh direktori (1986—1988), Oʻzbekiston televideniyesi va radioeshittirish qoʻmitasi raisiningoʻrinbosari (1988—1992). Musayevning televideniyedagi ijodiy faoliyati "Istiqbol egalari", "Gʻazalxon yoshligim", "Romantika" televizion teatri, "Talabalik — oltin davrim", "Ona shaxrim — Toshkentim", "Zehn" turkum koʻrsatuvlari bilan bogʻliq. U Navroʻzga bagʻishlanib oʻtkaziladigan uzluksiz telekoʻrsatuv tashkilotchilaridan. U ayniqsa, oʻzi asos solgan "Teleminia-tyuralar teatri", "Otalar soʻzi — akdning koʻzi" dasturlari bilan elga tanildi. 1962-yildan beri koʻrsatib kelinadigan "Otalar soʻzi — aqlning koʻzi" koʻrsatuvi oʻzbek xalqining eng yaxshi urf-odatlari, anʼanalari, odamiylik, mehr-shafqat, adolat, sadoqat kabi hislatlarni tarannum etib oʻzbek televideniyesi tarixida muayyan iz qoldirdi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1935-yilda tugʻilganlar
15-avgustda tugʻilganlar
Hamid Musayev

Musayev Hamid (1933, Pastdargʻom tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). SamDUni tugatgan (1955). 1955-yildan Pastdargʻom tumanidagi 6-, 46-, 31-, 1962-yildan 1maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi. Pedagogik faoliyati davomida darsni tashkil etishning yangicha, ilgʻor usullarini yaratdi, pult boshqaruvi yordamida ishlaydigan texnika vositalari bilan jihozlangan ona tili va adabiyot xonasi tashkil qildi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1933-yilda tugʻilganlar
Samarqand davlat universiteti bitiruvchilari
Pastdargʻom tumanida tugʻilganlar
Yusuf Musamuhamedov

Yusuf Musamuhamedov (1888 – Toshkent – 1968) — Oʻzbekiston matbaasining asoschilaridan. Mehnat faoliyatini 20-asr boshida V.M.Ilinga qarashli xususiy tipografiyada boshlagan. 1920–22 yillarda Toshkentdagi 1-bosmaxonani tashkil etishda qatnashgan va shu bosmaxonada 1932-yilgacha ishlagan. Oʻzbekiston Matbuot boshqarmasi boshligʻi muovini (1931–34). 50-yillarda respublikada matbaa kadrlarini tayyorlash, bosmaxonalar tashkil etishda katta tashkilotchilik ishlari olib borgan. Matbaachilar uchun moʻljallangan "Bosma ishlari" (1939, 1950) kitobi nashr etilgan. Oʻgʻli Yusupov Yunus Yusupovich (1907–1995) -oʻzbek matbaasi asoschilaridan, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1967). 1924–35 yillarda Tos-kentning Eski shahar namunali bosmaxonasida harf teruvchiga shogird, harf teruvchi va bosmaxona direktori. 1935–37 yillarda partiya ishlarida, 1944–45 yillarda Toshkentdagi I-bosmaxona direktori. 1946-yildan Oʻzbekiston Matbuot boshqarmasi, keyinchalik Uzpoligrafnashr boshligʻi. 1964—78 yillarda "Fan" nashriyoti direktori.

Adabiyot 
 Boboxonov A., Oʻzbek matbaasi tarixidan. T., 1979.

Manbalar 

1888-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Mirzayusuf Musaxonov

Mirzayusuf Mirzamahmudovich Musaxonov (1943.10.9, Toshkent) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1995), fizikamat, fanlari doktori (1982), professor (1982). Moskva universitetini tugatgan (1967). Toshkent universiteti (hozirgi Oʻzbekiston milliy unti) nazariy fizika kafedrasi mudiri (1982-yildan). Ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga, asosan, kvant xromodinamikasi (KXD) ga oid. Uning rahbarligida kichik impulsli pi-onlar usuli asosida pionlar va oz zarrali nuklonlar sistemasining oʻzaro taʼsiri uchun yangi koʻp martali sochilish nazariyasi ishlab chiqildi, KXD ning kiral xossalarini hisobga oladigan yangi kvark modeli — kiral beg modeli taklif qilindi. Kiral kvark modellari; kvantlangan maydonlar nazariyasi; nuklonlar uchun kiral nazariya; kichik energiyali soha uchun KXDning effektiv taʼsiri va boshqalar ishlab chiqildi. Ular asosida KXD dagi fizik jarayonlar ilmiy izohlab berildi.

Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

Olimlar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Musahhih

Musahhih (arab.), korrektor — bosmaxona nusxalarida terishda yoʻl qoʻyilgan xatolarni tuzatuvchi tahririyat, nashriyot, bosmaxona xodimi. M.ning vazifasiga muallif qoʻlyozmasini tekshirish (orfografik, punk-tuatsion xatolarni tuzatish, abzatslar qoʻyish va hokazo) ham kiradi (yana qarang Korrektura).

Manbalar
Musbat sonlar

Musbat sonlar - noldan katta haqiqiy sonlar. Ratsional (kasr) Musbat sonlar natural sonlarning nisbati boʻlib, irratsional Musbat sonlar ratsional Musbat sonlarlar ketma-ketligining limiti hisoblanadi. Musbat sonlarlar sonlar oʻqida sanoq boshidan, yaʼni nol nuqtadan oʻng tomonda joylashgan haqiqiy sonlar. Maye: 2, 3, ^d va hokazo. Musbat sonlar oldiga, odatda, "+" ishora yozilmaydi (qarang Manfiy sonlar).

Manbalar
Musicha

Musicha () — kaptarsimonlar oilasi gʻurraklar urugʻiga mansub qush. Dumi uzun, boshqa kaptarsimonlarga nisbatan kichik. Tanasining orqa tomonidagi patlari bir xil kulrang, boʻyni orqasida qora rangli yarim halqasi bor. Urugʻning boshqa turlaridan gavdasining kichikligi (uzunligi 14–30 sm), daraxtlar shoxiga in qurmasligi bilan farq qiladi.

Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan, turar joylar yaqinida yashaydi. Binolarning boʻgʻotlariga in quradi, 2–3 ta tuxum qoʻyadi. Bir yilda bir necha marta bola ochadi. Oʻtroq yashaydi. Oʻsimliklar urugʻi, jumladan, don va non uvoqlari bilan oziqlanadi.

Manbalar 

Qushlar
Biologik turlar
Musiqa shakli

Musiqa shakli - 1) keng (falsafiy, estetik) maʼnoda — muayyan gʻoyaviybadiiy mazmunni musiqada mujassamlashtiruvchi ifoda vositalari (kuy, ritm, garmoniya va boshqalar) maj-mui; 2) tor maʼnoda — musiqa asarining ichki tuzilishi — kompozitsiyasn. Musiqa shakli badiiy obrazlarni namoyon etishda muayyan ijodiy prinsiplar (mas, kuy yoki mavzuni takrorlash, oʻzgartirish, qayta ishlash, yangi, keskin farqlanuvchi kuy kiritish va boshqalar)ga ta-yanadi. Ogʻzaki anʼanadagi musiqada, shuningdek, vokal, teatr, kino musiqalarida sof musiqiy omillar bilan birga mazkur sanʼat turlariga xos (mas, sheʼriy asar tuzilishi, sahna asari dramaturgiyasi, kinofilm montaji kabi) kompozitsiya xususiyatlari ham muhim oʻrin tutadi. Dasturli (muayyan mavzuli) musiqa asarlari (mas, simfonik poema, ballada)la Musiqa shakli umumiy syujetga mos ravishda oʻzgaradi. Musiqa shaklining eng kichik ifodaviy birligi ohang, birlamchi tugal musiqa tuzilmasi mavzudir. Har bir asardagi kompozitsiya oʻziga xos koʻrinishga ega boʻlsada, Musiqa shaklining ayerlar davomida rivojlanib, qonunlashgan turlari mavjud (davr, kuplet, ikki qismli, uch qismli shakl, sonata shakli, variatsiya, rondo, fuga va boshqalar). Shuningdek, bir qismli aralash (rondosonata), koʻp qismli turkum Musiqa shaklilari tarqalgan (syuita, sonata turkumi va boshqalar). Yirik vokalsimfonik (oratoriya, kantata, messa va boshqalar) va musiqali sahna (musiqali drama va komediya, opera, balet) asarlari koʻp qismdan tashkil topadi. Ularning ayrim qismlari (uvertyura, ariya va hokazo), odatda, uncha murakkab boʻlmagan Musiqa shaklilarida yoziladi.

Sharq (jumladan, Oʻrta Osiyo) xalqlarining ogʻzaki anʼanadagi professional musiqasida turli xil Musiqa shaklilari mavjud boʻlgan (amal, kor, savt, peshrav va boshqalar).

Adabiyot 
 Rajabov I., Maqomlar masalasiga doyr, T., 1963; Asafyev B., Muzikalnaya forma kak protsess, 2 izd., M., 1971; Sposobin I., Musiqa shakli [Maxsus muharrir F. Gʻafurbekov], T., 1982.

Manbalar
Musovot

"Musovot" (arab. – tenglik) – Ozarbayjondagi taraqqiyparvarlar tashkil qilgan milliy partiya (1911 – 1920). Ganja va Boku shaharlarida tuzilgan, dastlab „Musovot musulmon demokratik partiyasi“ nomi bilan yashirin faoliyat koʻrsatgan. Asosan ziyolilar, milliy burjuaziya vakillari va ulamolardan iborat boʻlgan. Partiyaning gʻoyaviy rahbari va tashkilotchisi M. Rasulzoda, nashri dastlab „Ochiq soʻz“, keyinchalik „Istiklol“ va „Nash put“ gaz.lari. Shiorlari – turklashmoq, islomlashmoq, zamonaviylashmoq boʻlgan. Musovotchilar bilan Turkistondagi taraqqiyparvarlar oʻrtasida aloqalar mavjud edi. Oktyabr toʻntarishidan soʻng „Musovot“ ozarbayjon xalqining mustaqillik uchun kurashiga rahbarlik qildi. 1918-yil sentabrda Bokuni qizil askarlardan ozod qilib, hokimiyat tepasiga kelgan musovotchilar politsiya, armiya va boshqaruv apparatini tashkil etishdi. Turkiya bilan harbiy va siyosiy itti-foq tuzilib, turk qoʻshinlari mamlakatga kiritildi. Biroq mintaqada bolsheviklar taʼsirining kuchayishi oqibatida „Musovot“chilar hukumati faoliyati zaiflashdi. 1920-yil 28-aprelda Ozarbayjon Respublikasi kizil askarlar tomonidan agʻdarib tashlandi va sovet rejimi oʻrnatildi. Partiya faollari qamoqqa olindi. Ozodlikda qolganlari yashirin faoliyat koʻrsatib, keyinchalik xorijga ketishga majbur boʻldi. Ad.: Istoriya natsionalnix politicheskix partiy Rossii, M., 1997.

Manbalar 

Ozarbayjondagi liberal partiyalar
Mustabidlik

Mustabid, despotiya – yakka shaxs hukmronligiga asoslangan siyosiy tuzum shakli. Mustabid hokimiyati, odatda, zoʻravonlik, bosib olish, baʼzan esa, qonuniy hokimiyatni agʻdarib tashlash natijasida oʻrnatiladi. Mustabidlik miloddan avvalgi VII—VI asrlarda Yunoniston shahar-davlatlari (polislar)da mavjud boʻlgan (masalan, Afinada mustabid Pisistrat). Bunday davlatda huquqiy, axloqiy asoslar boʻlmaydi, qonunlar ishlamaydi, ularning oʻzi juda kam boʻladi. U zoʻravonlik, baʼzan esa terror va genotsid asosiga quriladi. Mustabid hokimiyat shafqatsizdir. Mustabid tuzumida har bir odam uning zarbiga uchraydi. Oʻrta asr Shimoliy va Oʻrta Italiya shahar-davlatlaridagi siyosiy tuzum shakli ham mustabidlikning namunasi edi. Bunda fuqarolik va harbiy hukumat toʻlaligicha yagona hukmdor – sinor qoʻlida jamlangan. Mustabid rejimi insoniyat-taraqqiyotining dastlabki bosqichlariga xos boʻlsada, ayrim hozirgi zamon davlatlarida ham uning oʻziga xos jihatlarini koʻrish mumkin.

Manbalar 

 

Atamalar
Mustaqillik

Mustaqillik – davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyatda koʻrsatishi. Mustaqil tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir. 

Unga rioya qilish hozirgi zamon xalqaro huquqining asosiy vazifasidir. Davlatning suvereniteti uning boshqa davlatlar bilan munosabatlaridagi mustakilligini ham bildiradi. Mustaqil davlatning faqat siyosiy emas, balki iqtisodiy mustaqilligini ham anglatadi.

Mustaqillik insoniyatning azaldan orzu-umidi boʻlib kelgan. Ana shu gʻoya asosida AQSH, Fransiya, Lotin Amerikasi mamlakatlarida inqiloblar yuz berdi. XX asrning 90-yillariga kelib sotsialistik mamlakatlarda inson huquqlarini himoya qilish va ozodlikka intilishning yangi bosqichi boshlandi. Sharqiy Yevropa mamlakatlarida qariyb yarim asr hukm surgan totalitar davlat tuzumi inqirozga yuz tutib, demokratik tartibotlar qaror topa boshladi. Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi parchalanib, uning oʻrnida bir necha mustaqil respublika, Chexoslavakiya Sotsialistik Respublikasi ikkiga boʻlinib, Chexiya va Slovakiya suveren davlatlari vujudga keldi. 

Mustaqillik imkoniyatlarini oldindan payqagan, mamlakat ijtimoiysiyosiy jarayonlarining borishini toʻgʻri kuzatib, toʻgʻri baholay bilgan Oʻzbekiston ittifokdoshlari orasida birinchilardan boʻlib, oʻz mustaqilligini eʼlon qildi: 1991-yil 31-avgust kuni kabul kilingan Oʻzbekiston Respublikasining Davlat mustaqilligi toʻgʻrisidagi Bayonot Oʻzbekiston hukumatining siyosiy yoʻlini toʻla qonunlashtirib berdi. 1991-yilning avgustida „Oʻzbekiston Respublikasining Davlat mustaqilligi asoslari toʻgʻrisida“gi qonun qabul qilindi va ana shu qonun doirasida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining bundan keyin Oʻzbekiston SSRni Oʻzbekiston Respublikasi deb atash, 

Iqtisodiyotda tub oʻzgarishlar qilish uchun imkoniyat yaratildi. Yaʼni jahon amaliyoti isbotlagan bozor iqtisodiyotiga oʻtish uchun sharoit barpo etildi. Mulkka munosabat tubdan oʻzgarib, jamiyatda yangi mulkdorlar sinfini shakllantirish uchun imkon ochildi.

Manbalar 

Oʻzbekiston
Mustahab

Mustahab (arab. — sevilgan, yoqtirilgan) — sharʼiy amal; uni bajargan kishi savobli boʻladi, bajarmagan kishi gunohkor boʻlmaydi. Sharʼiy hukmlar kitoblarida moʻminmusulmonlar qilishlari maʼqul boʻlgan oʻnlab M. amallar (nafl namozlarini oʻqish, nafl roʻzasini tutish, sadaqalar berib yurish, turmushda oddiy odob qoidalariga rioya etish, atrofdagi odamlar uchun turli foydali ishlar qilish va hokazo) koʻrsatib oʻtilgan.

Manbalar
Musulmonqul

Musulmonqul (taxminan 1794—1852) — Qoʻqon xonligidagi qipchoqlar rahbari. 1844-yilgacha Andijonda qoʻshinlar boshligʻi (botirboshi). 1847-yildan mingboshi. Qoʻqonni Buxoro amiri Nasrulloxon hujumidan mudofaa etish rahbarlaridan biri (1842). Asli qipchoqlarning qulon urug'idan boʻlgan. Qoʻqon xoni Sheralixonning soliq siyosatiga qarshi xonlikning qator tumanlarida qoʻzgʻolonlar koʻtarilgan. 1845-yil Oʻshdagi qoʻzgʻolonni bostirish uchun Musulmonqul yuborilgan. Uning yoʻqligidan foydalangan Murod (Olimxonning oʻgʻli) Sheralixonni oʻldirib, oʻzini xon hamda Buxoro amirining noibi deb eʼlon qilgan. Qoʻqonliklar bundan norozi boʻlib, uni qoʻllab-quvvatlamaganlar. Musulmonqul bu voqealardan xabardor boʻlib, qizini Sheralixonning oʻgʻli Xudoyorxonga turmushga beradi va u bilan birga Qoʻqonga kelib, bir necha kungina xon boʻlgan Murodni oʻldiradi, yosh Xudoyor xon deb eʼlon qilinadi. Musulmonqul esa muvaqqat hokim boʻladi. Shu davrdan boshlab Qoʻqonda faqat qipchoqlarning hukmronligi boshlanadi. Musulmonqul xonning yoshligidan foydalanib, xonlikni deyarli mustaqil ravishda oʻzi boshqaradi. 1852-yil fargʻonalik mulkdorlar toshkentliklar yordamida qipchoqlar hokimiyatiga qarshi qurolli kurash boshlashgan. Bilqillama jangida (Farg'onaning sharqida) qipchoqlar yengilgan. Musulmonqul shu jangda oʻldirilgan.

Adabiyot 
 Bobobekov h., KOʻqon tarixi, T., 1996; Beysembiyev T. K., "Tarixi -i LLJaxruxi" kak istoricheskiy istochnik, Alma-Ata, 1987.

Manbalar
Mutlaq

Mutlaq, Absolyut (lotincha absolutus — shak-shubhasiz, cheklanmagan, mutlaq) — shak-shubhasiz, shartsiz, hech qanday shart-sharoitlarga bogʻliq bulmagan, cheklanmagan, poyoniga yetgan, mukammal degan maʼ-nolarni bildiruvchi tushuncha (mas, mutlaq haqiqat, mutlaq monarxiya, mutlaq chempion va boshqalar). Nisbiy tushunchasining teskarisi. mutlaq tushunchasi koʻproq falsafada qullanadi. F. Shelling mutlaq borliq deb cheklangan vokelikni, Gegel mutlaq ruh deganda olamning abadiy oʻzgarmas birlamchi asosini, yaʼni oliy dunyoviy aqlni tushungan.

Manbalar 

Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Mutlaq huquq

Mutlaq huquq — intellektual mulk obʼyektiga nisbatan uning egasiga tegishli boʻlgan mulkiy huquqlar majmui. Mutlaq huquq egasi intellektual mulk obʼyektidan oʻz xohishiga koʻra har qanday shaklda va har qanday usulda mutlaq qonuniy foydalanishga haqli. Ushbu obʼyektdan boshqa shaxslarning foydalanishiga huquq egasining roziligi bilan yoʻl qoʻyiladi. Mutlaq huquq egasi bu huquqni boshqa shaxsga toʻliq yoki qisman oʻtkazishga, intellektual mulk obʼyektidan boshqa shaxsning foydalanishiga ruxsat berishga va qonun doirasida uni boshqacha tarzda tasarruf etishga haqli. Mutlaq huquq sanoat mulki obʼyektlari, seleksiya yutuqlari boʻyicha patent orqali tovar belgilariga, xizmat koʻrsatish belgilari boʻyicha guvoh-noma orqali, firma nomiga nisbatan dalolatnoma orqali rasmiylashtiriladi. Mualliflik va turdosh huquq obʼyektlari, kompyuter dasturlariga nisbatan esa Mutlaq huquqlar muallifga (ish beruvchiga yoxud buyurtmachiga) asar yaratilishi fakti asosida tegishli boʻladi. Mutlaq huquqlarning amal qilish muddati qonunlarda belgilab qoʻyiladi (mas, ixtiroga nisbatan patent 20 yil, badiiy asarga nisbatan muallifning butun hayoti va uning vafotidan keyin 50 yil davomida amal qiladi va hokazo). Mutlaq huquq universal vorislik (mas, meros tartibida) yoki shartnoma asosida boshqa shaxslarga oʻtkazilishi mumkin. Mutlaq huquq bilan bogʻliq masalalar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1034—1040moddalarida belgilab qoʻyilgan.

Manbalar 

Huquq
Huquqshunoslik
Huquqiy atamalar
Mutrib Xonaharobiy

Mutrib Xonaxarobiy (taxallusi; asl ismi Muhammad Hasan Hoji Tabib oʻgʻli), (1865-Xiva-1925) -shoir. Xivadagi Muhammad Aminxon madrasasida tahsil olgan. Maqomchi bastakor sifatida ham mashhur boʻlgan (Mutrib—sozanda, taxallusi shundan). M. X.ning serqirra iqtidorini yuqori baholagan Feruz uni saroyga jalb etib, devonbegilik vazifasiga tayinlagan. Bu yillarda M. X. yozgan gʻazal va muxammaslar koʻplab bayoz, majmualardan oʻrin olgan, jumladan, Tabibiy tuzgan ikkala tazkirada shoir asarlaridan koʻplab namunalar uchraydi. M. X. 20-asrning 20-yillarida saroy tugatilgach, Xorazmda paydo boʻlgan mahalliy matbuotda faol ishtirok etadi, "Xorazm xabarlari", "Inqilob quyoshi" gaz.larida adabiy xodim lavozimida xizmat qiladi. Ilk sheʼrlarini 1890-yilda yoza boshlagan. Uning bayoz, devon va majmualar orqali 16 ming misraga yaqin gʻazal, muxammas, musaddas, qasidalardan iborat adabiy merosi yetib kelgan.

M. X. qoldirgan ijodiy meros asosini ishq-muhabbat mavzuida bitilgan gʻazal, murabba, masnaviy, muxammas, musaddas va ruboiylar tashkil etadi. Uning xon va shoir Feruz shaʼniga bagʻishlangan qasidalari ham mavjud. M. X.ning ilm-maʼrifatga daʼvat, hurriyat mavzularida yozilgan sheʼrlari mahalliy matbuot sahifalarida, shuningdek, Xivada 1923-yilda nashr etilgan „Oʻzbekcha inqilob sheʼrlari yigʻurmi“ toʻplamida chop etilgan. Bu turkum sheʼrlarida („Koʻrung emdi xaloyiqqa…“, „Bilinglar, ey xaloyiq“, „Koʻngluma bir turfa soʻz keldi ravon“ va boshqalar) targʻibiy-tashviqiy ruh, xitob, daʼvat ohanglari hukmronlik qiladi. Ammo mazkur toʻplam hozirgi vaqtgacha topilmagan.

M. X. merosining asosiy qismi 1909-yilda Muhammad Sharif ibn Muhammad Yoqub – Xarrot tartib bergan devon (300 sahifa)da jamlangan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida shoir devoni (inv. № 903/V, 906/VII, 2679/II) inventar raqamlari ostida saqlanadi.
Laffasiyning Feruz davridagi xorazmlik ijodkorlarga bagʻishlangan „Xiva shoir va adabiyotchilarining tarjimai hollari“ nomli qoʻlyozma tazkirasida M. X.ga oid maʼlumotlar, xususan, uning tanburni maromida chala olishi, forsiy tilni mukammal bilgani, devon tartib qilgani va „Shoh Komron“ sheʼriy asari borligi haqida maʼlumot berilgan. Shuningdek, Laffasiy M.ning "Xonaxarob" taxallusini olish sababini hajviy sheʼrlar yozishi bilan izohlaydi.

Abdurashid Abdugʻafurov.

Oʻrganilishi 
M.X ijodiga oid koʻpgina ilmiy izlanishlar olib borilgan. Xususan, Matnazar Pirnazarov 1973-yilda „Mutrib Xonaxarobiyning ijodiy yoʻli“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
2021-yilda Madrimova Sohiba filologiya fanlari doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun"Mutrib Xonaxarob va uning adabiy merosi" nomli ilmiy tadqiqotini himoya qilgan.

Manbalar 

Shoirlar
Mutribiy

Mutribiy, Noiy (taxalluslari; asl ism-sharifi Mavlono Sultonmuhammad Mutribiy Noiy Samarqandiy) (1558, Samarqand — 17-asrning 30-yillari) — shoir, adabiyotshunos, xattot va sozanda. Forsiyda ijod qilgan. Samarqand maktab va madrasalarida oʻqigan. Maʼlumotini oshirish uchun Buxoroga borib, zamonasining yetuk olimlari qoʻlida taʼlim olgan. 16-asr oxirida Samarqandga qaytib, ijod bilan shugʻullangan. M.ning Samarqandda tuzgan "Tazkirat ush-shuaro" (1605) va Hindistonda yozgan "Nusxai zeboi Jahongir" (1625) nomli adabiy va tarixiy asarlari hamda "Xotiroti Mutribiy" memuari saqlangan. "Tazkirat ush-shuaro"da 16-asr 2-yarmi — 17-asr boshlarida Oʻrta Osiyo va Ozarbayjonda yashab ijod etgan 320 nafardan ortiq shoirning hayoti va ijodi haqida maʼlumot berilgan. Asar kirish qism va 2 fasldan iborat. Shoirlarning nomlari abjad tizimi asosida joilashtirilgan. M. tazkirada keltirilgan asarlarning vazn turlari, badiiy vositalari haqida ham fikr bildirgan. Shoirlarning forsiy hamda turkiy gʻazallaridan namunalar berilgan. Asar oʻsha davr adabiy muhitini oʻrganishda muhim manba h.isoblanadi.

"Nusxai zeboi Jahongir" tazkirasini M. Hindistonda boʻlganida (1625—27) yozib, Jahongir shohga tuh-fa etgan. Mazkur asar oxiriga shox,ning taklifi bilan Jahongirning oʻzi tuzgan tazkira ilova qilingan. Unda 292 shoir haqida maʼlumot keltirilgan. M. Samarqandga qaytgach, "Xotiroti Mutribiy" asarini yozgan. Unda Oʻrta Osiyo va Hindiston oʻrtasidagi adabiymadaniy, siyosiy aloqalar aks etgan. M. sheʼrlaridan namunalar turli manbalarda uchraydi. "Tazkirat ush-shuaro" asari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharq-shunoslik instituti fondida (inv. №2253), "Nusxai zeboi Jahongir" va "Xotiroti Mutribiy"ning Hindistonda koʻchirilgan nusxasi (1665) Londondagi Indiya offis kutubxonasida saqlanadi (inv. №3023).

LL.Axmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI— XVIII vv. (Pismennie pamyatniki), T., 1985.

Begali Qosimov.

Manbalar 

Shoirlar
Adabiyotshunoslar
Samarqand madrasalarida tahsil olganlar
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Asrol Muxtorov

Asrol Muxtorov (1948.21.11, Toshkent) — ganchkor usta, naqqosh; Oʻzbekiston xalq ustasi (1999). Us t a Mahmud Usmonovszm hunar oʻrgangan; ustozi bilan birga ishlab (1966—79), respublikadagi jamoat binolari va xususiy turar joylarni bezashda qatnashadi. Respublika oʻquvchilar va yoshlar saroyidagi ganchkorlik toʻgaragiga rahbarlik qildi (1975). 1979-yildan ganchkorlar brigadasiga boshchilik qilish bilan mustaqil faoliyatini boshladi. Faoliyatida ganchkorlik, kulollik va naqqoshlikni uygʻun holda olib borib, bezaklar yaratdi. "Salom" choyxonasi (Qashqadaryo), "Dilorom" qahvaxonasi (Toshkent) va boshqa jamoat binolarini ganch oʻymakorligi bilan bezadi. Toshkent shahridagi Oʻzbekiston tashqi ishlar vazirligi, Toshkent shahri hokimiyati, "Turkiston" saroyi, Baynalmilal madaniyat markazi, Oliy Majlis, Fargʻonadagi "Al-Fargʻoniy" teatri zali va boshqa binolarni ganch oʻymakorligi bilan bezadi. M. koʻplab shogirdlar tayyorlagan.

Manbalar 
 Us t a va shogird odobi, T., 1999.

1948-yilda tugʻilganlar
21-noyabrda tugʻilganlar
Oʻzbekiston xalq ustalari
Dilshod Muxtorov

Dilshod Tohirovich Muxtorov (1975-yil 1-aprel, Toshkent, OʻzSSR) – mergan, xalqaro miqiyosdagi sport ustasi (1997). „Oʻzbekiston iftixori“ (2001). Atlanta (AQSH)da boʻlib oʻtgan jahon kubogi musobaqasida (2001) kichik kalibrli toʻpponcha (MP)dan 50 m masofada oʻq uzishda oltin medalni qoʻlga kiritdi. Muxtorov Oʻzbekiston milliy universitetining amaliy matematika fakultetini tugatgan (1997). 1997-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi „Kibernetika“ ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi institutining ilmiy xodimi sifatida faoliyat olib borgan. Muxtorov Oʻzbekistonning koʻp karra chempioni (1990-1992, 1994, 1997, 1999-2002), 1995-1999-yillarda Markaziy Osiyo oʻyinlari gʻolibi, 1998-yili Bangkokda boʻlib oʻtgan Osiyo oʻyinlarida kumush medali sovrindori. Bundan tashqari, bir necha xalqaro turnirlarda (1991, Lvov, 1-oʻrin; 1991, Minsk, 2-oʻrin; 1999, Atlanta, 2-oʻrin), Olimpiada musobaqalarida (2000, Sidney, 5-oʻrin) muvaffaqiyatga erishgan.

Manbalar 

1975-yilda tugʻilganlar
4-yanvarda tugʻilganlar
O‘zbekiston oʻqchilari
Mutsinlar

Mutsinlar (lotincha mucus — shilliq) — glikoproteidlarga mansub uglevodoqsilli birikma, shilimshiqning asosiy tarkibiy qismi, shilliq modda. Odam va hayvonlarning nafas, ovqat hazm qilish, siydiktanosil yoʻllari shilliq qavatlaridagi, shuningdek, jagʻ osti, til osti soʻlak bezlaridagi epitelial hujayralaridan ajraladi. Choʻziluvchan massa, proteolitik fermentlar taʼsiriga chidamli. M. ogʻiz boʻshligʻi va meʼdaichak yoʻli shilliq qavatini turli mexanik va kimyoviy taʼsirlardan sakdaydi.

Manbalar
Mushkulot

Mushkulot, mushkilot (arab. qiyinchiliklar, ogʻirliklar) — Shashmaqom tarkibidagi maqomlarning chol-gʻu boʻlimlari. M. odatdagi tasnif, tar-je, gardun, muhammas, saqil qismlaridan tashqari, har bir maqomning oʻziga xos cholgʻu yoʻllaridan tashkil topadi. Shashmaqom tarkibida jami 46 ta cholgʻu kuy mavjud. Gardun, muhammas va saqillar shu nomli doira usullari joʻrligida ijro etiladi. Oʻzbek musiqa merosida maqom majmualariga kiritilmagan, biroq M. deb nomlangan turkumli va turkumsiz cholgʻu asarlar ham mavjud. Ular yirik shakddagi xalq kuylari, koʻproq maqomlarning cholgʻu, baʼzida ashula yoʻllari negizida yaratilgan (mas, "Mushkiloti Segoh", "Mushkiloti Dugoh"), Ushbu M.larning yuzaga kelishida asosan surnay maqom yoʻllari usulsiz kuy uslubining taʼsiri katta.

Manbalar 

Shashmaqom
Mushrikiylik

Mushrikiylik (arab. - sheriklik) — koʻpxudolikning arab qabilalari oʻrtasida islom vujudga kelishidan oldin keng tarqalgan sodda shakli. Mushrikiy qabilalar turli sanam, tosh va hokazoga, shuningdek, bir qancha erkak va ayol xudolarga eʼtiqod qilgan. M. tushunchasi Qurʼonda xudoni yakka deb eʼtirof etmay, uning sheriklari bor, yaʼni xudolar koʻp, deb tasavvur qilinadigan qabilaviy dinlar taʼlimotiga nisbatan ishlatilgan. Muhammad (sav) yakkaxudolik taʼlimotini targʻib qilib, M.ni qoralagan, islom taʼlimoti M.ka qarshi kurash jarayonida shakllangan (yana qarang Shirk).

Manbalar
Mushuksimonlar

Mushuksimonlar () – yirtqich sut emizuvchilar turkumi oilasi. Kattaligi har xil. Boshi yumaloq, dumi odatda uzun. Oyoqlari nisbatan uzun, barmoqlarida yuradi. Oldingi oyoqlari 5 barmoqli (bir barmogʻi boshqalaridan balandroqda joylashgan), orqa oyoqlari 4 barmoqli. Tirnoqlari yurganida oyogʻi ichiga tortiladi (gepardlarda tortilmaydi). Yirtqich, tunda faol hayot kechiradi, yirtqich tishlari yaxshi rivojlangan, oziq tishlari oʻtkir qirrali. Mushuksimonlarning juni odatda qisqa, har xil rangli bo'ladi. 4 urugʻ (yirik mushuklar, mushuklar, qor qoplonlari, gepardlar), 36 turi Avstraliya va Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 8 turi (qoplon, gepard, silovsin, qoraquloq, toʻqay mushugi, manul, qum mushugi, yovvoyi mushuk) yashaydi. Koʻpchiligi yiliga bir marta 1–7 tadan bola tugʻadi. Oʻljasiga pana joyda poylab turib tashlanadi. Koʻpchilik turi tutqinlikda ham koʻpayadi. Ayrim turlari moʻyna]si uchun ovlanadi; chorvachilikka qisman ziyon keltiradi. 15 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Astara (Eron)

Astara () — Eronning Gilon ustoni Astara shahristoni Markaziy tumanida joylashgan shahar, ham shahriston, ham tuman markazi hisoblanadi. Ozarbayjon Respublikasi va Kaspiy dengizi bilan chegaradosh. Bu Eron va Kavkaz oʻrtasidagi muhim chegara savdo markazidir. Astara milliy tarkibi Ozarbayjonlardir.

2006-yilgi Milliy aholini roʻyxatga olish vaqtida shahar aholisi 11 436 xonadonda yashovchi 40 664 kishini tashkil qilgan. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 14 639 ta xonadondan iborat 48 470 kishi bor edi. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 16 696 ta xonadonga boʻlingan 51 579 kishi istiqomat qilgan.

Tarixi 
Birinchi marta Astārāb nomi bilan 10-asr oxirlarida yozilgan „Hudud ul-Olam“ asarida tilga olingan. 14-asrda Gīlānning Esfahbad yoki Espahbad (-bod) nomli kichik knyazligining markaziga aylanadi. 16—18-asrlarda Āstārāning Ṭālešī xonlari avtonom boʻlgan yoki Gilon yoki Ardabil hokimlariga nominal boʻysungan, bu xonlar bir necha marta Kaspiy viloyatlari tarixida muhim rol oʻynagan. Minorskiyning yozishicha, Astaraning keyingi hokimlari haligacha ispahbodlar safini davom ettirganmi yoki yoʻqmi, biz bilmaymiz. Shimoliy Tālish ruslar tomonidan bosib olingandan keyin ham (1813) Tolishxonlar oilasi muayyan huquqlarni saqlab qolgan.

Astara 18—19-asrlarda qisqa vaqt mavjud boʻlgan Tolish xonligi tarkibida boʻlgan, qisqa muddat esa xonlikning poytaxti Lenkoranga koʻchirilishidan oldin bu vazifani bajargan. 1828-yilda Turkmanchoy shartnomasi imzolanishi bilan Astara ikkiga boʻlingan. Ozarbayjonning Astara shahri Astarachay daryosining narigi tomonida joylashgan.

Turizmi 
Astara turli diqqatga sazovor joylarga ega va eronliklar va chet elliklar, ayniqsa Kavkazdan kelganlar uchun asosiy sayyohlik maskani hisoblanadi. Shaharda bir qancha plyajlar bor va iqlimi moʻtadil tropik oʻrmon iqlimiga yaqin. Har yili olti milliondan ortiq eronlik va olti yuz ming chet elliklar shaharga tashrif buyurishadi. Bu shahardagi eng mashhur plyajlar Shariati parki va Sadaf plyajidir. Shariati plyaj parki shaharda joylashgan boʻlib, Sadaf plyaji Astara shahridan 7 kilometr uzoqlikda joylashgan.

Madaniyati 
Astarada mamlakatda tashkil etilgan birinchi kutubxonalardan biri joylashgan.

Qishloq xoʻjaligi 
Bu mintaqada koʻp yillar davomida sholi yetishtirib kelinmoqda, u yerda baʼzi mahalliy navlar (landrace) dehqonlar tomonidan anʼanaviy ravishda yetishtirilgan.

Manbalar 

Eron shaharlari
Gilon ustoni shaharlari
Eron va Ozarbayjon chegara punktlari
Kaspiy dengizi aholi punktlari
Eronning port shaharlari va shaharchalari
Eronning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Eron portlari
Boʻlingan shaharlar
Gilon ustonidagi ozarbayjon manzilgohlari
Muʼiniddin Natanziy

Muʼiniddin Natanziy (14-a 2-yarmi — 15-asr boshi) — tarixchi olim. Eronning Isfahon viloyatidagi Natanz qasabasidan. Davlatshoh Samarqandiynint "Tazkirat ush-shuaro" ("Shoirlar tazkirasi") asarida yozishicha, 15-asr boshlarida Sherozda Mirzo Iskandar saroyida Haydar Xorazmiy, Hofiz Xorazmiy kabi shoirlar bilan birga M.N. ham yashab, ijod qilgan. 1414-yildan Hirotda yashagan. Bizgacha M.N.ning fors tilida yozilgan "Muntaxab uttavorixi Muʼiniy" ("Muʼiniyning saylanma tarixi") nomli asari yetib kelgan. Bu asar eng qad. zamonlardan Amir Temur vafotigacha boʻlgan davrdagi Markaziy Osiyo va boshqa bir qator oʻlkalar tarixiga bagʻishlangan.

"Muntaxab uttavorixi Muʼiniy"ning qoʻlyozma nusxalari Angliya, Fransiya, Rossiya va Eron kutubxonalarida saqlanadi. Asarning ilmiy jihatdan ahamiyatli boʻlgan soʻnggi qismlari (asosan, 13—14-asrlar tarixi) matni fransuz sharqshunosi Jan Oben tarafidan 1957-yilda Tehronda chop qilingan. Shuningdek, asardan ayrim parchalar fransuz, rus va oʻzbek tillariga tarjima qilinib, turli toʻplamlarda nashr etilgan.

Adabiyotlar 
 Ahmedov B. A., Oʻzbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991; 
 Amir Temur va Ulugʻbek zamondoshlari xotirasida, T., 1996; 
 Amir Temur jahon tarixida [2nashri], T., 2001.

Manbalar 

Tarixchilar
Muqaddas joylar

Muqaddas joylar  dindorlar muqaddas deb hisoblaydigan va sigʻinadigan joylar. Bular  paygʻambar, shayx, eshon, avliyolar nomi bilan bogʻliq hisoblangan va ziyoratgohga aylanib ketgan shahar, maqbara, chashma, daraxt, tepalik, gor va boshqadir. Muqaddas joylar turli dinlarga eʼtiqod qiluvchi hamma xalqlarda, koʻpgina shahar va mamlakatlarda bor. Bunga Imom Buxoriy (Samarqand viloyati), Bahouddin Naqshband (Buxoro shahri), Zangi ota (Toshkent viloyati), Ahmad Yassaviy (Turkiston shahri) dafn etilgan joylar va boshqalarni misol qilib koʻrsatish mumkin. Islomda Makka va Madina, shialarda, shuningdek, Karbalo va Najaf shaharlari umumiy Muqaddas joylar hisoblanadi va ziyorat qilinadi. Hindlar uchun Gang daryosi, yahudiylar, xristianlar uchun Quddus shahri muqaddas sanaladi.

Manbalar 

Din
Muqaddas shaharlar
Muqaddas kitoblar

Muqaddas kitoblar, ilohiy kitoblar — muayyan dinda muqaddas va ilohiy hisoblanadigan kitoblar.

Buddaviy dinida - Tripitaka

Hinduiy dinida - Vedalar va upanishadlar

Xristian dinida - Bibliya(Muqaddas kitoblar to'plami)

Yahudiy dinida -Tavrot

Islom dinida - Qurʼon shunday kitoblardan hisoblanadi. Muhammad alayhissalom taʼlimotiga koʻra, Alloh oʻtgan paygʻambarlarning baʼzilariga sahifalar, baʼzilariga esa kitoblar nozil qilgan. Ular 100 sahifa va 4 kitobdan iborat. 100 sahifadan 10 sahifani Odamga, 50 sahifani Shisga, 30 sahifani Idrisga, 10 sahifani Ibrohimga yuborgan. Musoga Tavrotni, Dovudga Zaburni, Isoga Injilni va Muhammadga Qurʼonni nozil qilgan. Qurʼondan boshqa Muqaddas kitoblar va sahifalar bir yoʻla bir dafʼada nozil qilingan, deb hisoblanadi. Qurʼon Jabroil orqali 23 yil mobaynida oyat-oyat, sura-sura shaklida yuborilgan. Diniy aqidaga koʻra, Alloh bandalarining ruhiy va moddiy ahvollarini yaxshi bilgan holda har bir paygambarga uning ummatlariga munosib hukmlar bayon etilgan kitob va sahifalar yuborib turgan. Ular oʻz davrida ummatlar uchun hidoyat manbai boʻlgan. Islom taʼlimoti boʻyicha, Qurʼon Allohning "qiyomat"gacha hukmi oʻzgarmaydigan, tillarda va dillarda saqlanib qoladigan kitoblaridandir.

Manbalar
Safo Mugʻanniy

Mugʻanniy Safo (taxallusi; asl ism-sharifi Olloberganov Safo; 1882, Xiva yaqinidagi Gandimiyon qishlogʻi — 1940) — shoir, bastakorsozanda, jamoat arbobi. Mehnat Qahramoni (1936). XXSR maorif nozirligida madaniyat boshqarmasi boshligʻi (1920—22), yersuv islohotini oʻtkazish davrida yer shoʻʼbasi raisi (1925—26), Urganch tumani ijroiya qoʻmitasi raisi (1927—28), Xorazm okrug teatrida rejissyor (1929—37); ayni paytda oʻqituvchilik bilan shugʻullangan (1935— 37). Yoshlik kezlarida musiqa sanʼatiga qiziqib, zamonasining koʻzga koʻringan sozanda va xonandalaridan tanbur, dutor va boshqa musiqa asboblarida kuy chalish hamda ashula aytishni oʻrgangan. Komil Xorazmiyaan taʼlim olgan. Sozandalik va xonandalik mahoratini oshirish bilan birga ustozi taʼsirida sheʼrlar ham yozgan. Xorazm shoirlarining, shuningdek, oʻzining sheʼrlariga kuy bastalagan. M.ning bizga qadar yetib kelgan sheʼrlarida maʼrifatni ulugʻlash, Xorazm axlining nurli kelajagiga umid, yoshlarni millat va vatan baxtsaodati yoʻlida ishlashga daʼ-vat ohanglari ustuvorlik qiladi. M. 1937-yil 28 avgustda "xalq dushmani" sifatida qamoqqa olinib, oʻsha yilning 28-noyabrda 10 yillik qamoq jazosiga hukm qilingan va mustabid tuzumning lagerlaridan birida vafot etgan.

Naim Karimov.

Manbalar 

  

Shoirlar
Mugʻlon

Mugʻlon — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanida joylashgan shaharcha.

Shuningdek Mugʻlon Kasbi tumaning markazi hamdir. 2009-yil 13-martda Vazirlar Mahkamasining 68-sonli qaroriga binoan shahrcha maqomi berilgan.

Etimologiyasi 
Tilshunos D.Abdurahmonovning izlanishlariga koʻra, mugʻlon yoki moʻgʻlon etnonimidan Muglon qishlogʻining nomi yuzaga kelgan. Tarixshunos olimlar qadimda moʻgʻul, mugʻol, mogʻol, mugʻul etnonimi boʻlganligini aniqlashgan. Lekin ayni mugʻlon yoki moʻgʻlon shaklidagi etnonim mavjud ekanligi haqida dalillar mavjud emas. Sart moʻgʻal, cherikchi moʻgʻul, ali moʻgal, yakka mugal, hafiz moʻgal, qora moʻgʻal singari urugʻ va qabillari, ularning tarmoqlari avvaldan mavjud. Bu urugʻ vakillari Oʻzbekiston, Tojikiston hamda Afgʻon Badaxshonida istiqomat qilishgan. Etnolog tarixchilarning izlanishlariga koʻra, moʻgʻol, moʻgil, mogal urugʻlari bu moʻgʻulistonlik turkiy qabilalar hisoblanadi. Mugal soʻziga -on koʻplik qoʻshimchasining qoʻshilishi natijasida hudud nomi hozil boʻlgan va u moʻgʻullar degan maʼnoni bildiradi. V. P. Yudin, B. X. Karmishevalarning yozishicha mugʻollar bu qadimgi turkiy qabilalardan biri hisoblanadi. Lekin bu qabila Mogʻuliston (hozirgi Mangoliya)dagi moʻgʻul xalqiga aloqasi yoʻq

Shunday qilib, Mugʻlon bu qadimiy turkiy moʻgʻul qabilasi jamoasi joylashgan qishloq, hudud nomi hisoblanadi.

Joylashuvi 
Mugʻlon shaharchasiga eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Koson (20 km) shahrida joylashgan. Mugʻlondan viloyat markazi (Qarshi shahri) gacha boʻlgan masofa 45 km ni tashkil etadi.

Aholisi 
Shaharch aholisi 7 ming kishini tashkil etgan (2003-yil). Shaharchada oʻzbeklar, qozoqlar, qoraqalpoq va tojiklar koʻp yillardan buyon yashab kelmoqda.

Aholini roʻyhatga olish maʼlumotlarida qayd etilishicha, Mugʻlon shaharchasida 2013-yil 1-yanvarda 6465 nafar, 2016-yilda esa 6.6 ming nafar aholi istiqomat qilgan.

Iqlimi
Shaharchaning iqlimi keskin kontinental.

Suv taʼminoti 
Mugʻlon shaharchasi Obihayot va Kasbi kanallaridan suv oladi.

Ijtimoiy soha 
Shaharcha hududida maʼmuriy idoralar, aloqa boʻlimi, avtostansiya, Oʻzbekiston—Turkiya qoʻshma korxonasi, dehqon bozori, 2 umumiy taʼlim maktabi, litsey-internat, madaniyat saroyi, stadion, markaziy kasalxona, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar, madaniy, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliya olib boradi. Mugʻlon— Qarshi, Mugʻlon—Koson yoʻnalishlarida avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

Manbalar 

 

Kasbi tumani shaharchalari
Mugʻom

Mugʻom — 1) Ozarbayjon xalq musiqasida lad. Jami 70 dan ortiq M.lar maʼlum boʻlib, asosiylari — rast, shur, segoh, shushter, chargyah, bayati shiraz, humayun. Qolganlari shular zaminida tashkil topgan. M. tovushqatorlarida orttirilgan sekunda intervali uchraydi; koʻplarining diapazoni oktavadan keng boʻlib, ayrim tovushlar turlicha variantlarda kelishi mumkin. M.larda tonika ularning past qismidagina emas, balki oʻrta qismlarida ham uchraydi; 2) Ozarbayjon va Togʻli Qorabogʻda tarqalgan turkumli vokal-cholgʻu asar. M.lar muayyan ladga asoslanib, odatda, shu lad (mas, rast, shur va hokazo) nomi bilan ataladi. Ular badiha uslubiga asoslangan ashula, raqs va cholgʻu kuylaridan iborat. 19-asrdan boshlab M.lardan A. Magomayev, U. Hojibekov, N. Tigranov, R. Glier va boshqa kompozitorlar turli janrlardagi asarlarida foydalanishgan. A. Ter-Gevondyan ("Rast"), F. Amirov ("Shur", "Kyurdi Ovshar", "Bayati Gulistan"), Niyoziy ("Rast"), S. Aleskerov ("Bayati Shiraz") va boshqa M.larni orkestr uchun, J. Jangirov ("Chargyah"), A. Aliverdibekov ("Bayati Shiraz") a kapella xori uchun qayta ishlaganlar.

Manbalar 

Musiqa
Ozarbayjon musiqasi
Maqomlar
Muhayyir

Muhayyir (taxallusi; asl ismi Muhammadqul Muhammadrasul oʻgʻli) (1842, Koʻqon — 1918, Rishton tumani) — shoir, tarjimon va xattot. Oʻzbek va forstojik tillarida ijod qilgan. 1875—85 yillarda Buxoro madrasalarida oʻqigan. M.ning oʻz qoʻli bilan koʻchirgan mukammal devonining 2 nusxasi mavjud. Devonida 350 gʻazal, 35 muhammas, 3 musaddas, 6 murabba, 2 tarjeʼband, 73 ruboiy va "Qirq hadis"ning sheʼriy yoʻl bilan qilingan tarjimasi bor. M., shuningdek, "Saloti Masʼudiy" nomli fiqh ilmiga oid forscha kitobni oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 1870-yilda Alisher Navoiyning terma devonini ham nastaʼliq xatida koʻchirgan. Muqimiy, Furqat, Muhyi, Zavkiy, Nodim Namangoniy va Muntazirlar bilan yaqin ijodiy munosabatda boʻlgan. Lutfiy, Jomiy, Hofiz Sheroziy va Alisher Navoiy gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan, naziralar yozgan. Sheʼriyatida tasavvufiy ohanglar, ramz va ishoralar ham bor. Ijodiy merosining umumiy hajmi 10000 misradan oshiqroq. 3 qoʻlyozma devoni Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. №7493, 19111) va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Davlat adabiyot muzeyida saqlanadi (inv. №241). Ad.: Tanlangan sheʼrlar, T., 1967; Devon, T., 2000.

Akram Dehqonov.

Manbalar 

Buxoro madrasalarida tahsil olganlar