yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Pigmentatsiya

Pigmentatsiya (lot. pigmentum – boʻyoq, rang) – odam terisi, koʻz qorachigʻi, sochi va junining pigmentlar bilan boʻyalishi. Inson toʻqimalarining rangi undagi har xil pigmentlar miqdorita bogʻliq. Teri, soch va koʻz qorachigʻining rangi pigment – melanin bilan belgilanadi. Teri, koʻz qorachigʻi va soch tusining har xil boʻlishi bu aʼzolardagi melaninning miqdori va qanday joylashishiga bogʻliq. Ularda melaninning boʻlmasligi albinizm hodisasi-dir. Umr mobaynida P. bir necha bor oʻzgarib turadi. Melanin teriga jigarrang tuye beradi. Rang quyukligidagi farqlar melaninning miqdori va joylashishiga bogʻliq. Rang darajasidagi farqlarga turar joy sharoitining har xilligi (oʻrmon va ochiq joylarda yashash) ham sabab boʻladi. Tashqi taʼsirlar tu-fayli teri rangidagi individual ta-fovutlar qanchalik muhim boʻlmasin, gu-ruhlararo farqlar birinchi oʻrinda turadi va terining rangi irqiy sistematikada asosiy xususiyatlardan biri hisoblanadi.

Soch tusi qobiq qatlamidagi melanin moddasining miqdori va holati bilan belgilanadi. Qobiq qatlam hujayralarida donador pigment qancha koʻp boʻlsa, soch shuncha qora boʻladi: aralash pigment sochga kizil tuye beradi. Koʻz qorachigining sargʻish yoki qora tusda boʻlishi pigment miqdoriga va uning qanday teranlikda joylashganiga bogʻliq. Pigmentning old qatlamlarda joylashishi koʻz qorachigʻining sariq yoki och sariq tusda boʻlishini taʼminlaydi. Koʻz qorachigʻida pigment notekis joylashgan boʻlsa, turli xil ranglar kelib chiqadi.

Manbalar
Pigmentlar

Pigmentlar (lot. pigmentum— boʻyoq) — 1) (biologiyada) orga-nizmlar toʻqimalari tarkibiga kiradigan boʻyoq birikmalar. Pigment rangi ular molekulasi tarkibidagi quyosh spektrining koʻzga koʻrinadigan nurlarini (380—750 nm) tanlab yutadigan xromofor guruhi bilan bogʻliq. Pigment sitoxromlar, katalaza va boshqa fermentlar, membrana strukturam tarkibiga kiradi, oqsillar va lipidlar bilan birga kompleks hosil qiladi. Hujayrada Pigment maxsus tuzilmalar (xloroplastlar, xromoplastlar va boshqalar) ichida, baʼzan hujayra shirasida boʻladi. Koʻpchilik hayvonlarda maxsus pigment hujayralari mavjud. Pigment fotobiol ochiq jarayonlarida (fotosintez, koʻrish, fotoregulyasiya) katta ahamiyatga ega; nafas olishda ishtirok etadi (gemoglobin, sitoxromlar, xromogenlar), organizmni ultrabinafsha nurlar taʼsiridan saqlaydi (oʻsimliklarda — karotinoidlar va flavonoidlar, hayvonlarda melaninlar), hayvon va oʻsimliklar rangini belgilaydi. Pigmentdan oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida foydalaniladi. 2) (kimyoda) — suvda, organik erituvchilarda, parda hosil qiluvchi mod-dalarda va boshqa boʻyaladigan muhitlarda erimaydigan (boʻyagichlardan farqli oʻlaroq) yuqori dispers kukunsimon boʻyovchi moddalar. Pigment materiallarni korroziyadan saqlaydigan plyonkalarning xossalarini yaxshilaydi. Organik pigment kimyoviy tuzilishi turlicha boʻlgan sintetik boʻyoq moddalar. Monova disazopigment mahsulotlari muhim ahamiyatga ega. Bular yashilsariq rangdan toʻq qizil ranggacha boʻladi. Ftalo-sianin pigmentning rangi och zangori, chidamligi bilan boshqa pigmentdan ajralib turadi. Sariq rangdan yashil ranggacha boʻlgan olovbardosh politsiklik P.ning ham ahamiyati katta. Anorganik pigment tarkibida koʻp miqdorda temir oksidlari, sintetik mahsulotlar, oz miqdorda sulfidlar, selenidlar, oksidlar va xromatlar boʻlgan tabiiy minerallar. Anorganik pigmentning rangi boʻgʻiq, organik pigmentga qaraganda kam tatimli, zichligi katta, yorugʻlikka chidamli. Pigment, asosan, lok-boʻyoq materiallar (mas, emallar, boʻyoqlar, jumladan, bosmaxona boʻyoqlari va badiiy boʻyoklar), shuningdek, plastmassalar, rezinalar, qurilish materiallari, silikat sirlar (faqat anorganik pigment), kosmetik preparatlar va boshqa tayyorlashda, sunʼiy va sintetik tolalarni boʻyashda, sunʼiy charm va gazlamalarga bosma rang berishda koʻplab ishlatiladi.

Manbalar
Pilik

Pilik — 1) toʻqimachilikda — paxta, jun, ipak va zigʻir tolalarini boʻshgina himarib, choʻzib, toʻgʻrilab hosil qilinadigan mahsulot. Pilik nisbatan birmuncha yupqaroq va tekisroq boʻladi. Pilik yigirish usuli (sistemasi) va tolalarning xiliga qarab, ingichka va yoʻgʻon piliklarga boʻlinadi. Masalan, ipakdan tayyorlangan pilik paxta, jun yoki zigʻir tolalaridan olinadigan pilikga nisbatan ingichkaroq chiqadi.

Pilik ip yigirish uchun asosiy xomashyo hisoblanadi. Pilik, asosan, yigirish korxonalarida yigiruv mashinasida tayyorlanadi. Mashinaning asosiy qismi — choʻzuvchi asbob va pishitish-kalavalash mexanizmi; 2) kerosin lampa yoki kerogazning kerosin (yoki moy)ni shimib yonadigan qismi. Yoritish yoki qizdirish asbobining katta-kichikligi (nomeri) ga qarab, pilik ham ensizroq yoki enliroq boʻladi (masalan, 7-pilik, 10-pilik va boshqalar); 3) soch oʻrami yechilib ketmasligi uchun uning uchiga qoʻshib oʻriladigan paxta tolalari; 4) qosh yoki kiprikni boʻyash uchun uchiga paxta oʻralgan choʻp.

Manbalar
Pilta miltiq

Pilta miltiq — porox zaryadi pilta bilan alanga oldiriladigan silliq stvolli miltiq. Dastlab arablarda paydo boʻlgan (12-asr). Pilta miltiq yogʻoch qoʻndoqqa mahkamlangan metall quvurdan iborat boʻlib, dumaloq oʻq bilan oʻqlangan. Nishonga olish va otish qulay boʻlishi uchun ayrim tirkagichlardan foydalanilgan. Otish uchun stvoldagi maxsus teshikchaga pilta tiqib yondiriladi, pilta yonib, teshikchadan stvol ichiga alanga beradi va oʻq otiladi. 15-asr oʻrtalarida piltali zatvor ixtiro etilgach, Pilta miltiqni otish birmuncha osonlashdi. Pilta miltiq tepkili miltiq yaratilguncha keng qoʻllangan. Pilta miltiqdan Oʻrta Osiyoda 19-asr 2yarmigacha jang va ov kuroli sifatida foydalanilgan.

Manbalar
Pilyastra

Pilyastra (shuningdek, pilaster, lat dan   - "ustun", "ustun") - odatda ( elka pichog'i yoki lisenadan farqli o'laroq) taglik va kapitalga ega boʻlgan to'rtburchaklar kesimning tekis vertikal qirrasi; Shunday qilib, pilaster ustunga o'xshaydi, lekin to'rtburchaklar kesimdagi yumaloq ustun yoki yarim ustundan farq qiladi. Ustunga o'xshab, boshi va poydevori boʻlgan pilaster antablatura bilan bog'langan va shuning uchun arxitektura tartibining bir qismidir. Bunday hollarda, pilasterlar, ustunlar kabi, turli me'moriy buyurtmalarning mutanosib va stilistik xususiyatlarini aks ettiradi, naylar va murakkab profilli asoslarga ega.

Pilaster konstruktiv element emas, uning vazifasi metaforik va dekorativdir : u faqat devor yuzasida tayanchni tasvirlaydi. Kvadrat yoki to'rtburchaklar kesimning qo'llab-quvvatlovchi, strukturaviy elementlari deyiladi pylon yoki tayanch . Rudolf Vittkower, Leon Battista Albertining "Arxitektura bo'yicha o'nta kitob" (1452) risolasida pilasterlarning roli talqiniga ishora qilib, shunday deb yozgan edi: "Pilaster - bu ustunning bezakka mantiqiy o'zgarishi. Uni uch oʻlchamliligi va taktil qiymatini yoʻqotgan tekislangan ustun deb hisoblash mumkin” .

Uyg'onish davrida mebel dizaynida miniatyura dekorativ pilasterlar ishlatilgan: kabinetlar, kotiblar yoki byurolarning burchaklarida  . Mannerizm va barokko me'morchiligida pilasterlar ko'pincha ustunlar yoki yarim ustunlar bilan birlashtirildi va ikki barobar ko'paydi: bu holda me'morlar rafters deb ataladigan narsalardan foydalanganlar. E'tiborga molik pilasterlar katta tartibda bo'lib, ular binoning bir necha qavatlarini vizual ravishda birlashtiradi .

XVIII-asrning birinchi choragida Sankt-Peterburgdagi "Petrin Barokko" davrida "bir-birining ustiga yopishgan" g'isht ishlari ishlatilgan, bu esa past relyefli klassik va barokko pilasterlariga taqlid qilib, tartibni ikki barok bilan ta'kidlagan. ton rangi. Ushbu uslub shu qadar xarakterli bo'ldiki, arxitektura tarixchisi A. VA. Nekrasov rus arxitekturasining rivojlanishidagi bu davrni "pilaster" deb atagan .

Galereya

Eslatmalar
Pingvinlar

Pingvinlar (Sphenisciformes) -qushlarning bir turkumi. Suzuvchi, shoʻngʻuvchi, lekin ucha olmaydi. 16 turni birlashtiruvchi 6 urugʻi mavjud. Gavdasining uzunligi 30—120 sm, vazni 1–40 kg. Qorni va koʻkragi oq, orqasi toʻq koʻk yoki qora. Teri ostidagi qalin yogʻ qavati P.ni sovuqdan saqlaydi. Koʻkrak muskullari yaxshi rivojlangan. Qanotlari tangachasimon patlar bilan qoplangan kurakoyoqqa aylangan. Suzganda va shoʻngʻiganda ulardan eshkak sifatida foydalanadi. Muz va qor ustida sekin qadamlab yuradi. Pati mayin. Antarktida va Janubiy yarim sharning oʻrta min-taqalarida Tapkalgan. Baliq, boshoyokli mol-lyuskalar, qis-qichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Koloniya boʻlib uya kuradi. 1 — 2 ta tuxum qoʻyib, nari va modasi navbatlashib bosadi (adeli turi 35 kun), kirol P.i nari tuxumini (bitta) panjasida ushlab, qornidagi teri burma bilan oʻrab, isitadi (65 kun davomida). Goʻshti qat-tiq, mazasiz. Terisi ishlatiladi. Xalq-aro tabiatni muhofaza qilish ittifo-qining Qizil kitobiga 3 turi kiritilgan.

Manbalar
Pinch-effekt

Pinch-effekt (ing. pinch — torayish, kisilish) — kuchli tok oʻtayetgan gazlarda razryadning torayishi. Bu hodisani 1934-yilda amerikalik olim U. Bennet gaz-razryadli plazmadati za-ryadlangan tez zarralar oqimi uchun tad-biq qilgan. "P.-e" terminini fanga ingliz fizigi L. Tonks kiritgan (1937). Tok oʻtkazuvchi modda toʻldirilgan silindr shaklidagi razryad kame-rasining oʻqi boʻylab tok / oʻtayotganda u vujudga keltiradigan magnit maydo-nining kuch chiziqlari konsentrik aylanalar koʻrinishini oladi (aylanalar tekisligi silindr oʻqiga perpendikulyar boʻladi). Zichligi tokning zichligiga teng boʻlgan oʻtkazuvchi muhitga (moddaga) taʼsir qiladigan elektrodinamik kuch muhitni siqishga intiladi. Vujudga kelgan holat P.-e. deyiladi. P.-e.ni alohida parallel toklarning magnit tortishishi natijasi deb ham qarash mumkin. Oʻtkazuvchi muhitning gazkinetik bosimi magnit si-qishga toʻsqinlik qiladi. Lekin tok yetarli darajada katta boʻlganda magnit bosimi gazkinetik bosimdan katta boʻladi va tok kanalini siqadi, nati-jada P.-e. vujudga keladi.

P.-e. vujudga kelishi uchun muxitdagi qaramaqarshi ishorali zaryadlarning konsentratsiyasi taxminan teng boʻlishi kerak. Fazoviy zaryadlar elektr maydoni bir xil ishorali zaryadlar oqimida tokning siqilishiga qarshilik koʻrsatadi. Gaz orqali yetarli darajada katta tok oʻtganda gaz ikki xil ishorali zaryadlangan zarralardan ibo-rat ionlashgan plazma holatiga oʻtadi. Bu holda P.-e. plazma shnuri (tok ka-nali) ni razryad hosil boʻlgan kamera devoridan siqib chiqaradi. Shunday qilib, plazmaning magnit termoizo-lyasiyasi uchun sharoit yaratiladi. Oʻz-oʻzidan qisiladigan kuchli razryadlar (pinchlar)ning bu xossasidan boshqariladigan termoyadro sintezi (BTS) da yuqori temperaturali plazmani saqlab turish uchun keng foydalaniladi.

P.-e. faqat gaz rayaryadli emas, balki qattiq jismlar plazmasida, ayniqsa, yarimoʻtkazgichlarning kuchli gʻalayonlangan elektron-kovak plazmasida ham vujudga keladi.

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar
Pireney togʻlari

Pireney togʻlari - Yevropaning jan.-gʻarbidagi togʻ sistemasi. Ispaniya, Fransiya va Andorra hududlarida. Tabiiy sharoitlariga qarab Pireney togʻlari Gʻarbiy, Markaziy va Sharqiy qismlarga boʻlinadi. Biskay qoʻltigʻidan Oʻrta dengizgacha 450 km ga choʻzilgan, eni 20–110 km, aksari qismining balandligi 2500–3200 m, eng baland joyi 3404 m (Aneto choʻqkisi). Pireney togʻlari orqali Fransiya va Is-paniyaning davlat chegaralari oʻtgan.

Alp burmalanishi davrida Pireney togʻlarining gersin davrida vujudga kelgan negizi ancha koʻtarilgan. Oʻq zonasi yaxlit boʻlib, suvayirgʻich qismi ham boshdan oxirigacha uzluksiz davom etgan. Dovonlari 1500–2000 m balandlikda. Shimoliy yon bagʻri tik, jan. esa qiya. Pireney togʻlarining pleystotsen davrida muzlanishga uchragan eng baland oʻrta qismi, asosan, kristalli va metamorfik jinslardan tuzilgan boʻlib, alp relyef shakllariga ega. Togʻ tepalaridagi muzliklarning umumiy maydoni 40 km². Foydali qazilmalardan temir va marganets ru-dalari, qoʻngʻir kumir, boksit, kobalt, rux, vismut konlari, mineral suvli buloklar bor. Kurort kup. Ikli-mi Pireney togʻlarining koʻp qismida moʻʼtadil sernam, janubi-sharqida subtropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi togʻ etaklarida 4—8°, togʻ tepalarida —8°dan —10° gacha, iyulniki shu joylarda 18—24° va 5—6°. Yillik yogʻin shim. yon bagʻirlarida 500– 750 mm. Pireney togʻlarining koʻp kismida yogʻin yil davomida yogʻadi. Yirik daryolari: Ebro, Adur va Garonna. Daryolari yil davomida sersuv, chuqur vodiylar orqali oqadi va gidroenergiya resurelariga boy. Karst relyefli yerlarda yer osti koʻllari va ayrim qismlari yer ostida oquvchi daryolar uchraydi. Togʻ yon bagʻirlarida keng bargli va igna bargli urmonlar bor. 1800–2100 m dan yukrrisi subalp va alp oʻtloklari. Janubiy va sharkiy yon bagʻrida oʻrmon bilan birga makvis va gariga chakalakzorlari ham uchraydi. Tuprogʻi koʻp joylarda jigar-rang va qoʻngʻir oʻrmon tuproklar. Tabiiy landshaft va noyob hayvonlarni saqlash maqsadida milliy bogʻ va qoʻriqxonalar tashkil qilingan. Alpinizm, turizm rivoj topgan, qishki sport oʻyinlari oʻtkaziladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Robert Peary

PIRI (Peary) Robert Edvin (1856.6.5, Kresson, Pensilvaniya — 1920.20.2, Vashington) — Arktikani oʻrgangan amerikalik tadqiqotchi, admiral (1911). Grenlandiyaga bir necha marta ekspeditsiya uyushtirib, uning shimoliy qismini 2-marta kesib oʻtgan (1892, 1895). 1909 i. 6-aprelda itlar qoʻshilgan chanada 4 kishi hamroxdigida Shimoliy qutbga yetib borgan. Grenlandiya shimolidagi yarim orol (Piri yeri) va Kanada Arktika arxipelagining shimolidagi boʻgʻoz P. nomi bilan atalgan.

Manbalar 

 

1856-yilda tugʻilganlar
6-mayda tugʻilganlar
1920-yilda tugʻilganlar
20-fevralda tugʻilganlar
Nikolay Pirogov

Nikolay Ivanovich Pirogov (1810.13.(25), 11. Moskva — 1881.23.11(5,12), hozirgi Vinnitsa yaqinida) — rus xirurgi va anatomi, pedagogi, jamoat arbobi; harbiy-dala xirurgiyasi va xirurgiyadagi anatomik-eksperimental yoʻnalish asoschisi. Peterburg Fanlar akademiyasi mux-bir aʼzosi (1847). Sevastopol mudofaasi (1854— 1855)ning, frans-prus (1870—71) va rus-turk (1877—1878) urushlarining qat-nashchisi. Ilk bor jang maydonida narkoz uchun efir ishlatib operatsiya qilgan (1847), qoʻzgʻalmas gips bogʻlov qoʻllagan, bir qator muhim operatsiyalar va xirurgik usullarni taklif etgan. Rossiyada plastik operatsiya, jahonda esa suyak plastikasi gʻoyasini birinchi boʻlib ilgari surgan; maorif soha-sida universitetlar avtonomiyasi, yalpi boshlangʻich taʼlim tarafdori boʻlgan. Vaboning patologik anatomiyasi boʻyicha qimmatli tadqiqotlar oʻtkazgan (1849). "Topografik anatomiya" atlasi (1—4 jildlar, 1859—1854) jahon miqyo-sida shuhrat qozongan.

Adabiyot 
 Geselevich A. M., N. I. Pirogov, M., 1969.
 As.: Sobr. soch., t. 1-8, M. 1957-62; Izbr. pedagogicheskiye sochineniya M., 1953.

Manbalar 

1810-yilda tugʻilganlar
1881-yilda vafot etganlar
Pirolyuzit

Pirolyuzit (yun. rug — olov va luo — yuvaman), polianit — oddiy oksidlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi — MnO2, tarkibida Mn 55-63%; Va, Na, K va boshqa, maʼlum miqdorda suv boʻladi. Tetragonal singoniyada kristallanadi; kristallari strukturasi rutil tipli. Koʻpincha yashirin kristall tuproqsimon kukun massalar hosil qiladi; marganets, kisman temir gidrookislari va boshqa aralashgan boʻladi. Rangi kulrang, qora; metallsimon yaltiroq. Qattiqligi 2—6 (polianit 6—6,5), zichligi 4700–5100 kg/m3. Pirolyuzit dengiz va koʻl havzalarining qirgʻoqqa yaqin qismida kislorod kira oladigan sharoitlarda choʻkindi qatlami hosil qiladi. Marganets konlarining oksidlanish zonalarida ham uchraydi. Pirolyuzit marganets rudalarining asosiy minerali. Sof pirolyuzit quruq galvanik elementlarda, shisha (tiniqlantirish uchun) va keramika tayyorlashda, kimyo, tibbiyot, lok-boʻyoq va charm sanoatida qoʻllanadi.

Manbalar 

Minerallar
Pirometallurgiya

Pirometallurgiya (yun. rug -olov, ano — yuqori va metallurgiya) — metall va metall qotishmalarini yuqori (800—2200°) temperaturada olish hamda tozalash jarayonlari majmui. Metal-lurgiyanij asosiy va qad. usullaridan biri. 19-asr oxiri va 20-asr boshlaridan past temperaturada metall olish jarayonlari majmui — gidrometallurgiya rivojlan-di, lekin P. ham oʻz ahamiyatini yoʻqotmadi. P. jarayonlari pishirish, eri-tish, konverterlash, rafinatsiyalash, distillash kabi usullarga boʻlinadi. Pishirish — turli gazlar muxitida materialga yuqori temperatura sharoitida ishlov berish (material qattiq hola-tini saqlaydi); bu jarayon turlicha pechlarda oʻtadi. Eritish — shixtani toʻla eritib, uni 2 qatlam (metall va shlak yoki metall va shteyn)ga ajratish; shaxta pechlar, qaytargich pechlari, elektr pechlar va boshqalarda boradi. Konverterlash — eritishning bir turi; bunda erigan materiallar (choʻyan, shteyn) va xom ashyolar (lom, konsent-ratlar)ga havo yoki kislorod puflanadi. Rafinatsiyalash — erigan xomaki metallarni qoʻshimchalar (tuzlar, ishqorlar, metallar) va boshqa yordamida ishlash. Distillash — kaytariladigan metallarni bugʻ holatiga kelti-rib, soʻngra kondensirlash. Rotorli pechlar (rux olishda), shaxta pechlari (qoʻrgʻoshin, qalay va boshqa olishda) va boshqalarda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 Mirboboyev V.A., Vasilyev G.P., Metallar texnologiyasi, T., 1971.

Manbalar
Pirop

Pirop (yun. pyropos — olovsimon) — granatlar guruhiga mansub mineral. Mg3Al2[Si0J3, tarkibida 20,45% MgO boʻladi. Unga temir, marganets ham aralashgan. Pirop chiroyli toʻq qizil rangi bilan ajralib turadi. Ayrim peridotit lar, kimberlitlar, shuningdek, serpentinitlar uchun xos. Piropning qip-qizil, tiniq, shaffof kristallari qimmatbaho tosh hisoblanadi. Yaltiroqligi shishasimon, qattiqligi 6,5—7,5, zichligi 3580–3710 kg/m3. Mashhur pirop koni Chexiyada boʻlib, metamorfizlashgan magnezial slanetslarda, sochma konlarda keng tarqalgan.

Manbalar 

Minerallar
Zargarlik
Pirosta devori

Pirosta devori — qad. Nurota shahri va uning atrofidagi qishloklarni uragan mudofaa devorining harobasi. Uz. 20 km, eni 12-15 m, balandligi 1 —1,5 m. Pirosta devori harobalarini Ya. Gʻ.Gʻulomov rahbarligidagi arxeologiya otryadi tekshirgan (1950—51). Pirosta devori 6-asrda qurilib, 10-asrdan buzila boshlagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Navoiy viloyati bino va inshootlari
Pirotexnika

Pirotexnika (yunoncha: rug - olov va texnika) — portlovchi va yonuvchi aralashmalar tayyorlash hamda ularni amalda qoʻllash bilan shugʻullanadigan texnika tarmogʻi. Harbiy maqsadlarda, sanoatda, qishloq xoʻjaligida, bayramlarda mushakbozlikda qoʻllanadigan moddalar bilan shugʻullanuvchi turlari bor.

Harbiy maqsadlarda yorituvchi pirotexnik tarkib (PT)lar, signal, yondiruvchi, yorugʻ iz qoldiruvchi, tugun hosil qiluvchi Pirotexnikalar qoʻllanadi. Pirotexnikadan jang maydonida snaryadlar, bombaning portlashi kabi sunʼiy portlashlarni hosil qilishda ham foydalaniladi. Sanoatda relslar, trubalar, elektr simlar, turli qotishmalar ishlab chiqarish da termit Pirotexnikadan foydalaniladi. Gugurt ishlab chiqarishda ishlatiladigan tarkiblar ham Pirotexnikaning bir turi hisoblanadi. Signal Pirotexnikalaridan transportda, kinoga olish, mushaklar tayyorlash va boshqalarda foydalaniladi. Qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarni zararkunandalardan saqlash, xoʻl mevalar saqlanadigan omborlar va vino bochkalarini dezinfeksiya qilishda Pirotexnika ishlatiladi.

Koʻpchilik Pirotexnikalarning asosini oksidlovchining yonilgʻi bilan ikkilamchi aralashmasi tashkil etadi; bunda yonilgʻi qisman oksidlovchidagi, qisman havodagi kislorod hisobiga yonadi. Pirotexnikada nitratlar va perxlorlarat, metall oksidlari (Fe3O4, MnO2 va boshqalar) oksidlovchi vazifasini bajaradi.

Yuqori temperaturali PT da yonuvchi aralashma sifatida Mg, A1 va ularning qotishmalari, kamdan-kam Ti va Zr dan; tutun hosil qiluvchi aralashmada esa, asosan, organik moddalardan foydalaniladi.

Manbalar
Charles Sanders Peirce

Charles Sanders Peirce (1839.10.9, Kembrij, Massachusets shtati — 1914.19.4, Milford, Pensilvaniya shtati) — amerikalik faylasuf, mantikchi, matematik va tabiatshunos. Amerika fanlar va sanʼat akademiyasi (1877) hamda Milliy Fanlar akademiyasi (1879) aʼzosi. Garvard universitetini tugatgan (1859). Shu universitetda mantiq, tarix va falsafadan maʼruzalar oʻqigan. Peircega Dune Skot, Kant va Darvin qarashlari taʼsir koʻrsatgan. Peirce agnostitsizmni tanqid qildi, biroq bilimning ishonchliligini inkor etdi. U ilmiy bilim va fikrning shakllanishi, ishonchliligi va dalillar asosida isbotlanganligi masalasiga aloxida ahamiyat berdi. Falsafaga pragmatizm tushunchasini kiritgan. Haqiqatning obʼyektivligini rad etib, chinlikni amaliy foydalilik bilan tenglashtirgan. Semiotika asoschisi. Matematik mantiqqa doir asarlar yozgan. Peirceni "AQSH ilmiy falsafasining otasi" deb hisoblaydilar.

Manbalar 

 

Matematiklar
20-asr amerikalik olimlari
19-asr amerikalik olimlari
1839-yilda tugʻilganlar
1914-yilda vafot etganlar
10-sentyabrda tugʻilganlar
14-aprelda vafot etganlar
Dmitriy Pisarev

Dmitriy Ivanovich Pisarev [1840.2(14).10, hozirgi Lipetsk viloyati Znamenskoye qishlogʻi — 1868.4(16).7, hozirgi Yurmala] — rus publitsisti va ada-biy tankidchisi. Peterburg universitetining tarix-filologiya fakultetida tahsil olgan (1856—61). "Russkoye slovo" ("Rus soʻzi") jur.da peshqadam tanqidchi si-fatida faollik koʻrsatgan. Shu davrda P.ning dunyoqarashida keskin oʻzgarish sodir boʻlib, u oʻtkir soʻz yordami bilan rus jamiyatining chirib borayotgan asoslarini larzaga keltirishni oʻz ol-diga maqsad qilib qoʻygan. Chor hoki-miyatini agʻdarishga daʼvat etuvchi pam-fleti uchun 1862-yilda qamoqqa olingan. P. 1866-yil avf etilgach, N.A. Nekrasovning "Otechestvennie zapiski" ("Vatan yozishmalari") jurnali bilan hamkorlik qilgan.

Pisarev adabiy faoliyat bilan qisqa vaqt shugʻullanganiga qaramay, juda koʻp falsafiy va adabiy-tanqidiy maqolalar yozishga ulgurgan. 1860-yilda Geyne ijodi bilan tanishish Pisarev estetikasining shakllanishida muhim omil boʻlgan. Shundan keyin tabiiy fanlarga ixlos qoʻygan Pisarev fanni, dastavval, tabiatshunoslik va matematika fanlarini rivojlan-tirmay turib, jamiyatni taraqqiy et-tirish mumkin emas, degan fikrda boʻlgan. Pisarev nazarida, faqat matematika va tabi-atshunoslik fanlarigina "ochlar va yalangʻochlar"ning qornini toʻydirishi, binobarin, fan deb atalishga hakli boʻlgani uchun u, pirovardida estetikani va adabiy asarlarning estetik talqinini mantiq-siz, deb topgan. Shu nuqtai nazarga amal qilgan P. N.G.Chernishevskiyttg "oqilona egoizm" haqidagi nazariyasini qoʻllabquvvatlaydi ("Realistlar"). M.Ye. Saltikov-Shchedrinta qarshi malomat toshlarini otish, satiraning ij-timoiy ahamiyatini inkor etish P.ning nafaqat estetik, balki ijtimoiy-siyosiy maʼnodagi xatosi ham boʻlgan ("Beozor yumor chechaklari"). Pisarevning "Pushkin va Belinskiy" sin-gari eng yaxshi adabiytanqidiy maqolalari maʼrifatparvarlik ruhi bilan sugʻorilganiga qaramay, bahs-munozarali fiqolardan xoli emas.

Manbalar 
 Literaturnaya kritika, t 1—3, M., 1981. Ad.: Korotkov Yu., Pisarev, M., 1976.
Toʻpponcha-pulemyot

Toʻpponcha-pulemyot — avtomatik individual oʻq otar qurol. Dushmanning 300 m gacha masofadagi kuchlarini nishonga olishga moʻljallangan. Asosan, piyoda qoʻshinlarda qoʻllanadi. Birinchi toʻpponcha-pulemyot. Birinchi jahon urushi (1914-1918)da yuzaga kelgan. 20-asrning 40-yillari oxiridan 1000 m gacha masofadagi nishonni shikastlantira oladigan M.T. Kalashnikov toʻpponcha-pulemyoti qoʻllana boshlagan.

Bu toʻpponcha-pulemyot maxsus almashtirgich yordamida bittadan yoki toʻxtovsiz oʻt ochish imkoniyatiga ega. Oʻqdoniga 20 dan 71 tagacha oʻq-dori sigʻadi. Tezotarligi 1 daqiqada 80 dan 140 ta oʻqqacha. Koʻp mamlakatlarning qurolli kuchlarida qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Avtomat qurol

Manbalar 

 

Otashli qurollar
Pifagoreizm

Pifagoreizm — yunon falsafasidagi taʼlimot. Miloddan avvalgi 6—4-asrlarda Pifagor gʻoyalari asosida shakllangan. Pifagoreizm taʼlimoti negizida sonlar barcha mavjud narsa va hodisalarning asosidir degan tasavvur yotadi. Vakillari: Filolay, Evrit, Ksenofil, Fanton, Exekrat va boshqa Pifagorchilar butun olam sonlar uygʻunligidan va ularning oʻzaro munosabatidan iborat, deb bilganlar; dastlab sonlarni narsalardan farq qilmagan boʻlsalar, keyinchalik ularni hatto ilohiy mavjudot deb tushunganlar. Pifagoreizm vakillari fikricha, jon moddiy emas va oʻlmaydi, u koinotda modda bilan birga mavjuddir. Jon bir tanadan boshqa tanaga, shu jumladan, odam tanasidan biror hayvon va boshqa tanasiga (yoki aksincha) oʻtib yuradi. Pifagoreizm vakillari masalan, musiqa nazariyasi, akustika, astronomiya ilmining rivojlanishiga katta hissa qoʻshganlar. Miloddan avvalgi IV asrning 2-yarmida pifagoreizm platonizm bilan qoʻshilib ketdi. Miloddan avvalgi I asr — milodiy I asrda neopifagoreizm shaklida qayta vujudga keldi va xristianlikning shakllanishiga muayyan taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar
Pichan

Pichan — ekma yoki tabiiy oʻrilgan oʻtni quyosh nurida va shamollatib quritib tayyorlanadigan dagʻal xashak. Oʻrtacha namligi 15—17% ni tashkil etadi. Kuz-qish davrida hamda mollar bogʻlab boqilganda oʻtxoʻr hayvonlarning asosiy ozuqasi. Pichan tayyorlash chorva uchun ozuqa jamgʻarishning eng qad. va keng tarqalgan usuli. Botanik tarkibiga koʻra, Pichan dukkakli, gʻallagulli, dukkakli-gʻallagulli, aralash oʻtli, dukkakli aralash oʻtli turlarga boʻlinadi. Pichanning toʻyimliligi uning tarkibidagi turli oʻtlar, oʻsimliklar guruhlari nisbatlariga bogʻliq. Beda, vika, betaga, qoʻngʻirbosh, oqsoʻxta va boshqa oʻtlar Pichani eng qimmatli hisoblanadi. Choʻlda oʻsgan oʻtlar pichani botqokli pichan-zorlarnikidan ancha toʻyimliroq boʻladi. Dukkakdoshlar shonalayotgan yoki gullay boshlagan fazasida, gʻallagullilar boshoklayotganda oʻrilsa sifatli Pichan chiqadi. Pichanning toʻyimligiga oʻtlar bargining toʻkilmasligi ham taʼsir qila-di, chunki barglarda protein va mineral moddalar poyadagidagiga qaraganda ancha koʻp. 100 kg ekma dukkakli oʻtlar Pichan ida 50 ozuqa birligi, 9,2 kg hazm boʻluvchi protein, 1000—1500 g kalsiy, 200—220 g fosfor, karotin, V,, V2, D vitaminlari bor. Ekma gʻallagulli oʻtlar pichanida protein va kalsiy kam boʻladi. 100 kg oʻtloq pichanida urtacha 45,8 ozuka birligi, 4,9 xazm boʻladigan protein, 600 g kalsiy, 210 g fosfor bor.

Pichan mollarga toʻgʻridan-toʻgʻri (qayta ishlanmay), asosan, kavsh kaytaruvchi mollar va otlarga maydalangan holda aralash ozuqalarga qoʻshib beriladi. Pichanning sifati uning rangi, hidi, tozaligi va mayinligiga qarab anikla-nadi. Yaxshi pichan koʻk, sargʻish-koʻkboʻladi. Oʻz vaqtida yigʻishtirib olingan quruq Pichan baʼzi oʻtlarning oʻziga xos xushboʻy hidiga ega boʻladi. Agar uzoq vaqt quyosh nurida qolib ketsa sargʻayib, yomgʻir tekkan, nam holida yigʻishtirib olingan boʻlsa mogʻor xddli boʻlib qoladi. Pichan tashishga va saqlashga qulay boʻlishi uchun bogʻ qilib bogʻlanadi yoki mashinada presslanadi. Pichan maxsus shakllarda gʻaramlanadi. Gʻaramga bosilgan Pichan, massasini aniklashning eng toʻgʻri yoʻli tarozida tortishdir. Buning iloji boʻlmasa gʻaram hajmi anikdanadi. 1 m3 beda Pichani massasi oʻrtacha 75 kg deb qabul qilingan. Umumiy gʻaram miqdori shunga qarab hisoblab chiqiladi.

Yana qarang 

 Somon

Manbalar
Pichoq oʻyin

Pichoq oʻyin (kordbozlik) — kad. o'zbek sirki tomoshalaridan biri. Oʻzbekistonning janubiy hududlarida keng tarqalgan boʻlib, 18-19-asrlarda bayram, sayil, toʻy va boshqa katta maʼrakalarda namoyish etib kelingan. P.oʻ. 1- 2 kishi, ayrim hollarda 4 kishi tomonidan bajarilgan. Ijrochilar nogʻora, surnay navolari ostida 2 tadan 10 tagacha boʻlgan pichoq bilan turli jangovar harakatlar koʻrsatib, tomoshabinlarni hayratda qoddirganlar. Agar kordbozning bir oʻzi chiqadigan boʻlsa, u iloji boricha koʻproq pichoq oʻynatishga harakat qilgan. Pichoqlarni qoʻllarining tez va chaqqon harakatlari bilan qoʻltigʻidan, boʻynidan, butidan oʻtkazib olishi orqaligina emas, akrobatik tryuklar yordamida ham oʻyin namoyish qilgan.

2 - kordboz chiqqanda, ular raqs vositalari bilan mohir, epchil va jangovar ikki jangchi obrazini berishga harakat qilgan. Kordbozlar shamshir va nayza bilan ham turli oʻyinlar koʻrsatishgan.

20-asrda P.oʻ.ni Z.Mirzayev, Rajab kordboz va boshqa namoyish qilishgan. 1940— 50 yillarda professional  o'zbek sirki tarkibida kordboz Abdulla Azizxon oʻzining pichoq va xanjarlar oʻyini bilan koʻplab shaharlarda tomosha koʻrsatgan. Hozirgi kunda P.oʻ. anʼanaviy sirk guruhlarida ijro etilmoqda.

Poʻlat Toshkanboyev.

Manbalar
Plazma kimyosi

Plazma kimyosi, plazmokimyo — fizikkimyoning past temperaturali plazmadagi fizikkimyoviy jarayonlarni, undagi reaksiyalar kinetikasi va me-xanizmini, plazmokimyoviy texnologiya asoslarini oʻrganuvchi boʻlimi. Fizika nuqtai nazaridan Plazma kimyosi da qoʻlla-nadigan plazma (termoyadro plazmasiga nisbatan) past temperaturali (103—105 K, ionlanish darajasi 10~6—10^’), kimyo va kimyoviy texnologiya nuqtai nazaridan esa eng yuqori temperaturali hisoblanadi. Plazma kimyoda endotermik reaksiyalarni amalga oshirish yoki issiqqa chidamli materiallar taʼsir etuvchi yuqori temperatura elitkichlari sifatida ishlatiladiNeytral holatda mavjud boʻlmaydigan koʻpgina molekulalar ionlashgan xrlda plazmada boʻla oladi. Plazma kimyosining texnikada qoʻllanishi plazma oqimining yuqori temperaturaga ega boʻlishiga asoslangan. Plazma oqimi elektr yoyli yoki yuqori chastotali induksion plazmatronlarda olinadi.

Plazma kimyosining eng istiqbolli texnik jarayoni atmosfera azotini toʻgʻridan-toʻgʻri oksidlash, metan va boshqa uglevodorodlarni elektrokrekinglab atsetilen olishdan iborat. Etilen va boshqa olefinlarni, tetraftoretilen, gidrazin, ditsian, vodorod sianid, trixlorsilan, gidroksilamin, vodorod perok-sid, formaldegid olish maqsadida ham Plazma kimyosi jarayonlari oʻrganiladi. Plazma kimyosining maxsus boʻlimi — plazma metal-lurgiyasida vanadiy, nikel, te-mir, molibden, bor va hokazoning oksidlari va galogenidlariga vodorod plazmasi taʼsir ettirib, sof elementlar ajratib olinadi.

Metallar sirtida olovbardosh oksid pardalar hosil qilish yoki polimerlar sirtini tozalashda kislorod plazmasi oqimi qoʻllanadi.

Plazma kimyosi plazma nurlanganda kechadigan fotokimyoviy jarayonlarni ham oʻz ichiga oladi. Bunga ozonning olinishi misol boʻla oladi, chunki bunda asosiy jarayon kislorod molekulalarini ultrabinafsha nurlar taʼsirida dissotsiatsiyalashga asoslangan.

Adabiyot 
 Polak L. S. [i dr.]. Ximiya plazmi, Novosibirsk, 1991.

Manbalar
Plazmotron

Plazmotron, plazma generator i (plazma va elektron) — plazma olish uchun ishlatiladigan gaz razryadli asbob. Sanoatda materiallarga ishlov berishda qoʻllanadi. Gazlarda foydalanilayotgan elektr razryadlarning turiga qarab yey razryadli va yuqori chastotali P. keng tarqalgan.

Oʻzgarmas tokda ishlaydigan yey razryadli P. quyidagi asosiy qismlardan iborat: bitta (katod) yoki ikkita (katod va anod) elektrod, razryad kamera-si, plazma hosil qiluvchi moddani uza-tish qismi. Razryad kamerasining plazma oqadigan yorigʻi P. soplosi deyiladi. Yey razryadli P.ning ikki turi: tashqi plazma yoyi va plazmali oqimni hosil qilishda ishlatiladigan P.mavjud. Bi-rinchi tur P.da yey razryadi katod va anod sifatida olingan jism orasida yonadi. P.ning ikkinchi turida katod va anod orasidagi razryadda hosil qilinayotgan plazma razryad kamerasidan ingichka uzun oqim sifatida oqib chiqadi.

Yey razryadli P.da ish gazi (vodorod, kislorod, azot, argon, geliy va boshqalar) qiyin eriydigan katod (volfram, molibden, maxsus krtishmalar) va suv bilan sovitiladigan mis anodi orasida sodir boʻlayotgan yey razryadi tufayli plazmaga aylanadi. Bu plazma anoddagi yoriqdan oqib chiqadi.

Yey razryadli P.da razryadning turgʻunligiga magnit maydoni, gazlar oqimi, razryad kamerasi, soploning devorlari tufayli erishiladi. Bu P.ning quvvati 10 MVt, soplo kesi-midagi oqim temperaturasi (3 — 25) 103K, oqimning chiqish tezligi 104 m/s.

Yuqori chastotali P. esa elektromagnit gʻaltak — induktor yoki yuqori chastotali energiya manbaiga ulangan elektrodlar, razryad kamerasi, plazma qosil qiluvchi moddani kirgizish kis-mini oʻz ichiga oladi. Uning induksi-on, sigʻimli, mashʼalli, oʻta yuqori chastotali xillari mavjud. Induksion P. yordamida nitrid, borid, karbid va boshqa kimyoviy birikmalar asosidagi yupka dispersli va juda toza kukun materiallar olinadi. P. quvvati 1 MVt ga yeta-di, temperatura razryad kamerasining markazi va plazma oqimining boshlanish joyida ~ YU4K > plazma oqimining tezligi 103 m/s, chastotasi bir necha oʻn ming Gs dan oʻnlab MGs gacha boʻladi. Oʻta yuqori chastotali P. chastotasi ming va oʻn ming MGs larni tashkil qiladi; ularni taʼminlovchi generator sifatida magnetronlar qoʻllanadi.

Manbalar
Planyor

Planyor (frans. planeur, planer — parvoz qilmoq) — motorsiz, qanotli havodan ogʻir uchish apparati. Uchishi tinch atmosfera sharoitida ufqqa nisbatan maʼlum burchak osti (moʻljal burchagi) da uzluksiz pasayib borishi na-tijasida yuz beradi; samolyotning uchishidagi kabi fizik qonunlarga asoslanadi, xatto yuqoriga koʻtarilishi mumkin. P. rezinali amortizator, chigir, shatakka oluvchi samolyot yordamida uchiriladi. P.lar bir, ikki va koʻp oʻrinli; oʻquv, mashq va rekord oʻrnatish (sport) da foydalaniladigan turlarga boʻlinadi. Birinchi P. 1868-yil fransuz dengizchisi J.Le Bri tomo-nidan yasalgan va sinab koʻrilgan. Uni ot arava bilan shatakka olib, 30 m gacha uchirishga erishgan. Nemis muhandisi O. Liliyental 1891-yil uchirgan P. birinchi marta 250 m masofagacha muvo-zanat saqlagan. Keyinchalik P. Pilcher (Buyuk Britaniya), O. Shanyut (AQSH) va boshqa ham bunday muvaffaqiyatlarga erishganlar. 1913-yil rus konstruktori S.P.Dobrovolskiy Rossiyada birinchi boʻlib P.-biplan ixtiro qilgan. Bu P.biplan rul boshqarish tizimi yordamida 5 min. davomida ucha olgan. 20-asr 20-, 30-, yillarida ancha takomillashgan P.lar yaratilgan.

P.larning asosiy uchish-texnik koʻrsatkichlari: eng yuqori aerodinamik sifati 40—53; qanotlarining yoygandagi uz. 29 m gacha, qanotlarini uzaytirishi 20—36; qanotlariga tushadigan kuch 250—350 N/m2, pasayish tezligi 0,4—0,8 m/s; uchish tezligi (eng yuqori aerodinamik sifatida) 80– 100 km/soat; maksimal uchish tezligi 220–250 km/soat. Hozir P. asosan, sport maqsadlarida qoʻllanadi.

Manbalar
Plantatsiya

Plantatsiya (lotincha plantatio — oʻsimlik ekish) — 1) yirik dehqonchilik xoʻjaligi. Bunday xoʻjaliklarda, asosan, tropik, subtropik ekinlar — paxta, choy, shakarqamish, kofe va boshqa yetishtiriladi. Buyuk geografik kashfiyotlar natijasida Yevropa mamlakatlari bosib olgan mustamlakalarda kapitalning dastlabki jamgʻarilishi davrida paydo boʻlgan. Dastlabki P. Vest-Indiyasa 16-asr boshlarida tuzildi. 19-asrning 1yarmida AQSH P. tizimining markazi boʻlgan davrda gʻoyat rivojlandi va qora tanli qullar mehnatidan shafqatsiz foydalanildi. 19-asr oxirida arzon yollanma ish kuchi va qisman majburiy mehnatdan foydalanadigan yirik latifundiyalar paydo boʻldi. 20-asrda mustamlakachilikdan ozodlikka erishgan koʻpgina mamlakatlarda P. xoʻjaliklari natsionalizatsiya qilindi. P. bir qancha rivojlanayotgan mamlakatda saqla-nib qolgan; 2) qishloq xoʻjaligi ekinlari bilan band boʻlgan katta yer maydoni.

Manbalar
Planula

Planula (lot. planus — yassi) — koʻpchilik boʻshliqichlilarning 2 qavatli pelagik lichinkasi. Tuxumdan rivojlanadi yoki parenximula davrini oʻtadi. Epiteliysi endodermada joylashganligi va gastral boʻshligʻining boʻlishi bilan parenximuladan farq qiladi. Ektodermasi ixtisoslashgan xivchinli epiteliy hujayralaridan iborat. Gavda boʻshligʻini endoderma oʻrab turadi. P. bir necha vaqt suvda suzib yuradi; keyinroq suv tubiga yopishib olib, polipga aylanadi. P. tubullariyalar va traximeduzalarda aktinula davrini oʻtgach, voyaga yetadi (yana qarang Boʻshliqichlilar).

Manbalar
Plastik jarrohlik

Plastik operatsiya - kishi organizmidagi shikastlangan biror aʼzoning shakli va funksiyasini qayta tiklash, tugʻma va hayotda orttirilgan nuqson, kamchiliklarni toʻgʻrilash. Plastik xirurgiyada toʻqimalarning joyi oʻzgartiriladi, bemor gavdasining boshqa qismidan olingan toʻqimalar koʻchirib oʻtkaziladi (autoplastika, autotrans-plantatsiya); bemorga boshqa odamdan (allotransplantatsiya) yoki hayvondan olingan toʻqimalar koʻchirib oʻtkaziladi; bemor toʻqimalariga, organizmiga yot, biroq unga beziyon materiallar (metall, plastmassa, sintetik tola va boshqalar)dan yasalgan turli narsalar singdiriladi (implantatsiya). Plastik xirurgiya yordamida bemor yuzidan tugʻma va orttirilgan nuqsonlar (lab tirtikligi, burun yoʻqdigi, tortib turadigan chandiqlar) bartaraf etiladi.

Terini koʻchirib oʻtkazish bilan amalga oshiriladigan Plastik xirurgiyak kuyganda, kosme-tik maqsadlarda yuzdagi ajinlar, teri burmalari, oʻsmalar va boshqalarni yoʻqotishda keng qoʻllanadi. Suyak Plastik xirurgiyasi suyaklarning turli deformatsiyalarida, soxta boʻgʻimda, umurtqa pogʻonasi kasalliklarida oʻtkaziladi. Bemorning oʻz toʻqimasidan foydalanilsa, koʻchirib oʻtkazish ayniqsa muvaffaqiyatli chiqadi. Koʻchirib oʻtkazishda bemorning asli suyagi maʼlum vaqtdan soʻng soʻrilib ketadi, biroq yangi suyak toʻqimasining oʻsib chiqishiga asos boʻladi.

Organizmga yot materiallarni singdirish operatsiyalari muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda. Bularga oddiy operatsiyalar (burun shaklini terisi ostiga parafin yuborib tuzatish) dan tortib murakkab zamonaviy operatsiyalargacha (qon tomirni sintetik toʻqimadan yasalgan protez bilan, yirik tomirni unga singdirilgan metall konstruksiya bilan almashtirish, yurak klapanlarini protezlash) kiradi.

Plastik xirurgiyaning eng murakkab sohasi — boshqa odamdan material olib oʻtkazishdir. Transplantat oʻz biologik xossalariga koʻra koʻpincha bemor toʻqimalari bilan moye kelmay qoladi, bunda maxsus davo usuli bilan uni singdiriladi (qarang Transplantatsiya).

Manbalar 

Tibbiyot
Jarrohlik
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Plastiklik nazariyasi

Plastiklik nazariyasi - qattiq jismlarning plastik deformatsiyalanishi oʻrganiladigan mexanika boʻlimi. Plastiklik nazariyasi jismlardagi plastiklik xossasining fizik maʼnosini emas, balki plastik (ishlovga moyil) jismlarning mikro-skopik xossalarini oʻrganish, plastik deformatsiyalanadigan jismlarda kuchlanish (zoʻrikish) va deformatsiyaning taqsimlanishini aniklash usullarini to-pish bilan shugullanadi.

Plastiklik nazariyasi 19-asr oxirlaridan taraqkiy qila boshladi. Fransuz olimi A.Sen-Venan, nemis olimlari R.Mizes, L.Prandtl, A.Nadan, rus olimlari S.L.Sobolev, S.G.Mixlin, A.A.Ilyushin, uzbek olimi X,.A.Rahmatullin va boshqa olimlar bu fanga muhim hissa qoʻshgan.

Amalda yupqa devorli yassi, silindrik metall trubalarning choʻzilish, sikilishdagi plastiklik xossalari tekshiriladi. Bunda namuna tashki kuch taʼsirida siqiladi, choʻziladi, buraladi, unga ichki bosim taʼsir qiladi va hokazo. Plastik deformatsiyalanganda materialning zoʻriqqan va deformatsiyalangan holati unga qoʻyilgan yukka bogʻliq boʻladi. Masalan, namunaga ikkinchi marta yuk qoʻyilganda uning elastiklik chegarasi ortadi. Shuning uchun materialning biron zoʻriqqan holatiga turli plastik deformatsiyalar toʻgʻri keladi. Jismning plastiklik modelini taʼriflash materialning zoʻriqqan va deformatsiyalangan holatlari orqali ifodalanadigan tenzorlarning oʻzaro bogʻliqligini aniqlashdan iborat. De-formatsion Plastiklik nazariyasidan tashqari, oqim nazariyasi ham mavjud. Bu nazariyaga koʻra, zoʻriqish va deformatsiyaning oʻsishi kuchlanish (zoʻriqish) kompo-nentlariga bogʻliq. Plastiklik nazariyasining ayrim sohalari — reologiya, yaxlit jismlar mexanikasi yaxshi rivojlangan. Plastiklik nazariyasi texnikada — konstruksiyalarni loyi-halashning muhim masalalarini hal qilish, metallning plastik deformatsiyalanish texnologik jarayonini tekshirish va boshqalarda katta oʻrin egallaydi.

Manbalar
Plastifikatorlar

Plastifikatorlar (yunoncha: plastos – plastik va lot. facio – qilaman) – polimerlarning plastiklik va elastiklik holatini yaxshilovchi organik birikmalar. P. polimerlarning sovuqqa chidamliligini oshiradi va ishlov berilishini yaxshilaydi. P. kimyoviy jihatdan barqaror, suvda erimaydigan, issiq va nurga bardoshli hamda zaharsiz boʻlishi kerak. Kimyoviy tuzilishiga qarab quyidagi asosiy turlarga boʻlinadi: ftalatlar – ortoftalat kislotaning efirlari. Polimerlarning sovuqqa chidamliligini oshiradi va dielektriklik xossasini yaxshilaydi. Fosfatlar – fosfat kislotaning murakkab efirlari. Fosfatlar polimerlarni oʻtga chidamli qiladi. Adipinatlar va sebatsinatlar – adi-pin va sebatsin kislotalarning efirlari. Polimerlarni oʻtga chidamli qiladi va past temperaturalarda elastikligini oshiradi. Epoksidlangan P. – epoksidlangan tabiiy moy va epoksidlangan toʻyinmagan kislotalarning efirlari. Bular ham stabilizatorlik xizmatini oʻtaydi. Poliefir P. – yuqori molekulali murakkab geterozan-jirli poliefirlar. Ular moyda, ben-zinda erimaydi, issiqqa chidamli, uchmaydi. Plastifikatorlarch.da muhim ahamiyatga ega (ishlab chiqariladigan P.ning 70%i polivinilxlorid ishlashga ketadi). Rezina va lok-boʻyoq materiallari ishlab chiqarishda ham keng qoʻllanadi.

Manbalar 

Organik birikmalar
Platina

Platina (ispancha plata — kumush; lotincha Platinum), Pt — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 78, atom massasi 195,08; ogʻir, qiyin eruvchi metall. Tabiatda Platina ning 4 ta barqaror l94Pt (32,9%), l95Pt (33,8%), l96Pt (25,2%), i9s pf (7;2%) va 2 ta kuchsiz radioaktiv izotopi 190Pt (0,013%, T =6,9-10” y.), l92Pt (0,78%, T1/2=1015-yil) uchraydi. Platina nodir va tarqoq element. Ural, Sibir, Janubiy Amerika, Alyaska, Kanada va Janubiy Afrikada Platina konlari bor. Yer poʻstining massa jihatidan 5-10~7%ni tashkil qiladi. Sof Platina ilk bor 1803-yilda Vollaston tomonidan olingan. Platina, shuningdek, Yer poʻstida Platina bilan uchraydigan va xossalari oʻxshash boʻlgan elementlar haqida platina (tugʻma platina), Platina metallari, Platina rudalari maqolalariga kiritilgan.

Manbalar 

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Platonizm

Platonizm — keng maʼnoda — Platon (avvalo uning eydoslar haqidagi) taʼlimotiga ergashgan falsafiy oqimlar; butun Yevropa falsafasiga platonizm bevosita yoki bavosita taʼsir koʻrsatgan. Tor maʼnoda — miloddan avvalgi 4-asrdan boshlab yunon falsafasidagi yoʻnalish. 3-asrdan platonizmning asosiy shakli neoplatonizm boʻlib qoldi. Oʻrta asrlarda platonizm aristotelizmga nisbatan deyarli sezilarli rol oʻynamagan. Platonizmga boʻlgan qiziqish Yevropada, xususan, Florensiyada faylasuf Marsillio Fichino tomonidan Platon akademiyasi tiklangandan (1459) keyin yana jonlanib ketdi. Keyin u Kembrij maktabi orqali Angliyada, nemis falsafasi (Leybnits) tufayli Germaniyada tarqaldi. Hozirgi davrda Platon taʼlimotining koʻproq irratsional jihatlari oʻrganiladi.

Manbalar
Plaun

Plaun () — plaundoshlar oilasiga mansub sporali doim yashil, koʻp yillik oʻtlar turkumi. Poyasi koʻpincha dixotomik shoxlangan. Barglari mayda, nashtarsimon yoki lansetsimon, bandsiz, poya va shoxlarda navbatlashib yoki toʻp boʻlib zich joylashgan. Spora boshoqchalari oʻzaqsan va zich joylashgan spora barglaridan iborat. 10 ga yaqin turi bor, asosan, Shimoliy yarim sharda uchraydi. Oʻzbekistonda oʻsmaydi. Bir yillik plaun va toʻgʻnogʻichsimon plaun turlari keng tarqalgan. Sporalar hosil qilib va vegetativ (ildiz, ildiz bachkilar, tuganaklar orqali) koʻpayadi. Sporasi 3—8 yilda unib chiqadi, gametofiti saprofit boʻlib, 12 yil davomida rivojlanadi. Plaun zaharli, quruq sporalari farmatsevtikada hab dorilar tayyorlashda va sanoatda metall quyishda ishlatiladi.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Platsenta gormonlari

Platsenta gormonlari - sut emizuvchi hayvonlar va homilador ayollar platsentasida ishlanib chiqadigan va gormonlar kabi taʼsir etadigan biologik faol moddalar (gonadrotropin, estrogen, progresteron va hokazo). P.g. homiladorlikning toʻgʻri kechishini taʼminlab, tugʻish aktini tayyorlaydi. Xorionik gonadotropin baʼzi maymunlar va homilador ayollarnint tipik homildorlik gormoni boʻlib, pla-sentadan qonga oʻtadi va siydik bilan ajraladi. Bu esa homiladorlikning gormonal diagnostikam uchun zarur. Xorionik gonadrotropin gipofiz go-nadtropinidan kimyoviy tuzilishi, urugʻdon va tuxumdonga taʼsiri bilan farq qiladi; tuxumdonda hujayralar gipertrofiyasiga sabab boʻladi, lekin follikulalar oʻsishi, sariqtana hosil boʻlishini kuchaytirmaydi. Koʻpgina sut emizuvchilar platsentasida estron, estradiol, estriol gormonlari, ayollar platsentasida esa homiladorlikning ikkinchi yarmida estrogenlar koʻplab ishlanib chiqadi. Odam va bir qator sut emizuvchilar — maymun, mushuk, dengiz choʻchqachasi platsentasida esa homiladorlikning normal rivojlanishini taʼminlaydigan progesteron ishlanib chiqadi. Bundan tashqari, platsen-tada androgen, glyukokortikoidlar, relaksin, oksitotsin kabi gormonlar ham ishlanib chiqadi.

Manbalar
Pleven (Bolgariya)

Pleven, Plevna — Bolgariyaning shim. qismidagi shahar. Pleven okrugining maʼmuriy markazi. Aholisi 122,1 ming kishi (2001). Transport yoʻllari tuguni. Dunay tekisligining qishloq xoʻjaligi rayoni markazi. Oziq-ovqat, mashi-nasozlik, neftni qayta ishlash, rezina, sement, oynashisha, toʻqimachilik korxonalari mavjud. Tokchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti, tarix muzeyi bor. Turistlar koʻp keladi. P. — tarixiy shahar boʻlib, 3-asrdan maʼlum. 1877—78 yillardagi Rossiya—Turkiya urushida P.da tarixiy jang boʻlgan.

Manbalar 

    

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Plenum

Plenum (lotincha plenum — toʻla) — biron partiya, jamoat, davlat tashkilotining saylab qoʻyiladigan rahbar organi aʼzolarining toʻla tarkibdagi majlisi.

Manbalar
Georgiy Plexanov

Georgiy Valentinovich Plexanov (1856.29.11 (11.12), Tambov gubernyasi — 1918.30.5, Terloki yaqini, Finlandiya, hozirgi Zelenogorsk, Sankt-Peterburgda dafn qilingan) — Rossiya va xalqaro sotsial demokratik harakat arbobi, faylasuf. Vladimir Lenin tashkil qilgan "Iskra" gazetasining rahbarlaridan biri. RSDRP 2-sʼyezdidan keyin mensheviklarnnng yetakchilaridan boʻlib qoldi. Bolsheviklarning fuqorolarini tanqid qilib, Rossiyada hali inqilobiy vaziyat yetilmagan, deb hisobladi. Fevral inqilobini xayrixohlik bilan kutib oldi. Oktabr toʻntarishiga salbiy munosabatda boʻldi. Falsafa, sotsiologiya, estetika, din, shuningdek, tarix va iqtisodiyotga oid asarlar yozdi. "Tarixga monistik qarashning rivojlanishi masalasiga doir" (1885), "Materializm tarixi boʻyicha ocherk" (1896), "Tarixda shaxsning roli masalasiga doyr" (1898) kabi falsafiysotsiologik asarlarida tarixni materialistik tushunishni rivojlantirdi, jamiyat hayotini tushunishda dialektik metodni qoʻlladi. "Tarixni yaratuvchi qahramonlar" toʻgʻrisidagi gʻoyani rad etdi, "xalq, butun millat tarix qahramoni boʻlishi kerak" deb hisobladi. Estetika sohasida realizm mavqeida turdi, sanʼatga ijtimoiy hayotning oʻziga xos shakli sifatida qaradi.

Manbalar 
 Izbrannie filosofskiye proizvedeniya, t. 1—5, M., 1956—58; Tarixga monistik qarashning rivojlanishi masalasiga doyr, T., 1957; Tarixda shaxsning roli masalasiga doyr, T., 1956.

1856-yilda tugʻilganlar
1918-yilda vafot etganlar
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya imperiyasi kishilari
Pliotsen

Pliotsen (yun. pleion — nisbatan koʻp sonli, koʻproq va kainos — yangi) — neogen sistemasi (davri) ning yuqori boʻlimi, Yerning geologik tarixidagi neogen davrining soʻnggi epoxasiga toʻgʻri keladi. P. 2 mln.dan 7 mln. yilgacha boʻlgan vaqgni oʻz ichiga oladi. P.ni 1833-yilda Ch. Layel ajratgan. Fargʻonada baqtriya seriyasi ajratiladi, u, oʻz navbatida, togap va andijon svitalaridan tarkib topgan. Oʻzbekistonning jan.-gʻarbida va Surxondaryo viloyatida gʻuzor svitasi ajratilgan. P. yotqiziqlari gil, qum, qumtosh, alevrolit va hokazo jinslardan iborat. P. yotqizikdarida yirik neft konlari ochilgan: maye. Fargʻonaning janubidagi Boʻston, Andijon, Xoʻjaobod, Polvontosh, shimolida Moylisuv, Izboskan va boshqa konlar.

Manbalar 

Geologiya
Plovdiv

Plovdiv — Bolgariyaning janubiy qismida, Maritsa daryosining boʻyida joylashgan shahar. Plovdiv viloyatining maʼmuriy markazi hisoblanadi. Aholisi 340,6 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Mamlakatning Sofiyadan keyin 2-oʻrindagi muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Oziq-ovqat, yengil, rangli metallurgiya, mashinasozlik (jumladan, dastgohsozlik, elektrotexnika, elektronika) sanoati korxonalari mavjud. Muzeylar, opera teatri, ilmiy tadqiqot institutlari, galereyalar mavjud. Plovdiv. — qadimiy shahar boʻlib, Mil. avv. IV asrda Qadimgi Makedoniya podshosi Filipp II tomonidan asos solingan va dastlab Fillippopol, keyin Pulpudeva, Trionsium, turklar davrida (XV—XVIII asrlar) Filebe, soʻngra Plovdiv deb atalgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (XV—XVIasrlar) va minora, cherkov (1832-yil) yaxshi holda saqlangan. Plovdivda har yili xalqaro yarmarka oʻtkaziladi.

Manbalar 

 

Bolgariya
Plunjer

Plunjer ( — shoʻngʻimoq, botmoq) — porshenning bir turi; silliq sirti yaxlit silindrik jism; uzunligi diametriga nisbatan katta. Yonilgʻi nasosidya yonilgʻini yuqori bosim ostida haydash uchun ishlatiladi.

Bunda plunjer yonilgʻi sizmasligi uchun gilza bilan birga (ularni bir-biriga ishqalab) tayyorlanadi; ular plunjer jufti deb ataladi. Plunjer nasoslar (rasmga qarang), gidravlik presslar va koʻtargichlar, gidroyuritma zolotniklari va boshqalarda qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Texnika