Ibn al-Haysam

Hasan ibn al-Haysam () — matematik, astronom, mexanik, Oʻrta asrlarda Yevropada u Alhazen nomi bilan tilga olingan. Toʻliq ismi: Abu Ali al-Hasan ibn al-Hasan ibn al-Haysam al-Basriy.

Biografiya 
Ibn al-Haysam o‘zining ajoyib qobiliyatlari tufayli vatani Basrada vazirlik lavozimini egallagan, biroq ilmga bo‘lgan muhabbati uni bu lavozimni tark etishga va faqat ilm bilan shug‘ullanishga undagan. Misr xalifasi al-Hakim Ibn al-Haysam Asvon pastida toʻgʻon qurish orqali Nil daryosining suvlarini tartibga solish loyihasini tuzganligi haqidagi mish-mishni eshitib, olimni Misrga taklif qiladi. Biroq, Ibn al-Haysam o'sha paytdagi texnik vositalar bilan bu loyihani amalga oshirishning iloji yo'qligiga o'sha yerda amin bo'ldi. Bundan xabar topgan xalifa olimdan g‘azablanib, uni uy qamog‘iga oladi va mol-mulkini musodara qiladi. Ibn al-Haysam o'z hayotini saqlab qolish uchun al-Hakim vafot etgunga qadar jinni bo'lib ko'rinishga majbur bo'ldi. O‘z vorislari qo‘l ostida u ozodlikka erishdi va o‘limigacha Qohirada sharaf bilan yashadi.

Suriyalik Ibn Abu Usaybiya bergan tabiblar roʻyxatida Ibn al-Haysamning 92 ta asari qayd etilgan boʻlib, ulardan 89 tasi matematika, astronomiya, optika va mexanikaga bagʻishlangan. Ibn al-Haysam o'zining ilmiy izlanishlarida sinchkovlik bilan tajribalar va qat'iy matematik dalillarni birlashtirdi. Uni ko'pincha "optikaning otasi" deb atashadi.

Oydagi krater olim sharafiga nomlangan.

Matematika 
Ibn al-Haysam Yevklid elementlariga kirish haqidagi sharhlar kitobida Yevklidning beshinchi postulatini isbotlashga harakat qildi. Uning isboti noto'g'ri edi, chunki u to'g'ri chiziqdan teng masofada joylashgan nuqtalar to'g'ri chiziq hosil qiladi, degan farazga tayangan va bu bayonot beshinchi postulatga ekvivalentdir. Biroq, Ibn al-Haysamning xizmati shundaki, u birinchi bo'lib uchta ichki burchak to'g'ri bo'lgan "Lambert to'rtburchagi" deb ataladigan narsani ko'rib chiqdi. U to'rtinchi burchak uchun uchta mumkin bo'lgan variantni tuzdi: o'tkir, to'g'ri, o'tmas. Ushbu uchta farazni muhokama qilish beshinchi postulatning keyingi tadqiqotlarida qayta-qayta paydo bo'lgan.

Ibn al-Haysam «Parabolik jismni oʻlchash toʻgʻrisida» risolasida ketma-ket kvadratlar, kublar va toʻrtinchi darajalar yigʻindisi uchun formulalar va qatorlar yigʻindisi uchun bir qator boshqa formulalar beradi. Bu formulalardan foydalanib, u aniq integralni hisoblash ekvivalentini bajaradi.

Ibn al-Haysam "Izoperimetrik raqamlar to'g'risida" risolasida aylana teng perimetrli barcha figuralarning eng katta maydoniga ega ekanligini va to'p teng sirtli barcha jismlarning eng katta hajmiga ega ekanligini isbotlashga harakat qildi.

Optika 
Ibn al-Haysam optikaga oid fundamental asari - "Optika kitobi" (7 kitobdan iborat)ga ega.

Fiziologik optika sohasida u qadimgi yunon olimi Galenga ergashib, koʻzning tuzilishiga tavsif beradi va Platon va Yevklidning yorugʻlik haqidagi qarashlarining koʻzdan chiqadigan nurlar sifatida bir-biriga mos kelmasligini eksperimental asosda isbotlaydi. Ibn al-Haysam o'zining nazariyasini ilgari surdi, unga ko'ra, "tabiiy yorug'lik va rangli nurlar ko'zga ta'sir qiladi", "ko'rinadigan jismlar chiqaradigan va ko'zga kiradigan nurlar yordamida vizual tasvir olinadi". Shu bilan birga, VI asrda (ya'ni, al-Haysamdan 17 asr oldin) Pifagor ham xuddi shunday (zamonaviyga yaqin) jismlar ular chiqaradigan zarralar tufayli ko'rinib qoladi, degan fikrni bildirgan. Turli optik hodisalarni zamonaviy tushunishga juda yaqin tushunchalar al-Haysamning boshqa o'tmishdoshlari - Aristotel (miloddan avvalgi IV asr), Platon (miloddan avvalgi IV asr), Yevklid (miloddan avvalgi III asr.), Kleomed (milodiy 1-asr) tomonidan ishlab chiqilgan.  Ptolemey (milodiy 130 yil) va boshqalar uning toʻgʻri chiziqli tarqalish va aks etish qonuniyatlarini topdilar va ulardan foydalanishni bildilar.

Al-Haysam kuzatilayotgan obyektning har bir nuqtasi ko'zning qandaydir idrok nuqtasi bilan bog'lanishi mumkinligiga ishongan. U binokulyar ko'rishning to'g'ri tasvirini ham berdi. Nihoyat, u yorug'lik tezligi chekli ekanligini taklif qildi.

Olim tomonidan olib borilgan tajribalar orasida obskura kamerasi bilan tajribalar, yorug'likning sinishi bo'yicha tajribalar va Diokl ta'limotini rivojlantiruvchi turli xil ko'zgular bilan tajribalar ajralib turadi.

12-asrda muhokama qilinayotgan asar “Optika xazinasi” nomi bilan lotin tiliga tarjima qilingan va Yevropada optikaning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatgan. Optika boʻyicha Yevropaning birinchi yirik asari “Viteloning nuqtai nazari” asosan Ibn al-Haysam risolasining qayta koʻrib chiqilishi hisoblanadi.

Ibn al-Haysam o‘t qo‘yuvchi ko‘zoynaklar va “Oy nuri haqida”, “Halo va kamalak haqida”, “Soyalarning xususiyatlari haqida” kabi bir qancha risolalar ham tuzgan.

Astronomiya 
Ibn al-Haysam astronomiya va geodeziyaga oid bir qancha asarlar yozgan: “Yulduzlar nurida”, “Tutilish shakllari haqida”, “Oyning harakati haqida”, “Qutbni eng yuqori aniqlik bilan aniqlash haqida”. , "Oyning parallaksida", "Soat chiziqlarida" , "Oy yuzasida ko'rinadigan izlarning mohiyati haqida", "Meridianni bir soya bilan aniqlash to'g'risida", "Gorizontal quyosh soatlari haqida",  “Kuzatish usullari haqida”, “Qibla azimutini aniqlash haqida” (qibla Makka tomon yoʻnalish deb ataladi), “Geometriya yordamida ikki shahar orasidagi masofani aniqlash haqida” va hokazo.

Ibn al-Haysam "Dunyo shakli haqidagi kitob"da al-Farg'oniy va al-Xazin tomonidan aytilgan sayyoralarning massiv efir orbitalari haqidagi g'oyani ishlab chiqadi.

Adabiyotlar 

 Jon J. O'Konnor va Edmund F. Robertson. Abu Ali al-Hasan ibn al-Haytham (англ.) — биография в архиве MacTutor
 Ibn al-Haitham on two Iraqi banknotes 
 The Miracle of Light — a UNESCO article on Ibn Haitham
 A. I. Sabra, «Ibn al-Haytham: Brief life of an Arab mathematician»

Manbalar

Havolalar 

Oʻrta asr musulmon astronomlari
Oʻrta asr olimlari
Matematiklar
Astronomlar
Mexaniklar