yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Parotit

Parotit — quloq oldi soʻlak bezining yalligʻlanishi. Epidemik boʻlmagan paratit va epidemik parotit farqdanadi. Oʻtkir epidemik boʻlmagan paratit koʻproq katta yoshdagi insonlarda kuzatiladi va yuqumli kasalliklar (tif, dizenteriya va boshqalar), ogʻir operatsiyalar, bezlarning zararlanishi, stomatit va boshqa oqibatida paydo boʻladi, koʻpincha stafilokokklar qoʻzgʻatadi. Kasallik boshlanishida soʻlak bezlari shishib, qattiq boʻlib qoladi, ogʻiz qahraydi, pastki jagʻning harakatlanishi qiyinlashadi. Gavda temperaturasi koʻtarilib, bez yoʻlidan yiring ajraladi. Baʼzan yuz nervi zararlanib nevrit paydo boʻlishi, bez massasining nekrozga uchrashi, abssess vujudga kelishi va boshqa asoratlar qolishi mumkin. Kasallik, asosan, 10-15 kunda tuzala boshlaydi yoki qaytalab turadigan surunkali shaklga oʻtadi.

Sabablari

Shegren sindromi – tuprik bezlarining surunkali yallig'lanishi, shuningdek, shegren sindromi deb nomlanuvchi otoimmun kasallik bo'lishi mumkin. Kasallik ko'pincha 40-60 yoshdagi odamlarda uchraydi, ammo u kichik bolalarga ta'sir qilishi mumkin. Shegren sindromida ayollarda erkaklarga nisbatan parotitning tarqalishi taxminan 9:1 ni tashkil qiladi. Ishtirok etilgan parotit bezi ba'zida kattalashadi va noziklashadi. Sababi hozircha noma'lum. Sindrom ko'pincha ko'zlar, og'iz, burun va terining haddan tashqari quruqligi bilan tavsiflanadi.

Masseterik gipertrofiyasi

Masseteriya gipertrofiyasi (masseter mushaklari hajmining kengayishi) parotid bezi sohasida yuzning shishishi sifatida namoyon bo'lishi mumkin va "haqiqiy" parotit bezining shishishi bilan chalkashishi mumkin. Masseterik gipertrofiyaning o'ziga xos sababi hali ham noma'lum, ammo u tish silliqlash yoki noto'g'ri okklyuzion bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Davolash usullari mushaklarning bir qismini jarrohlik yo'li bilan olib tashlash va infeksiyalarda halos bo'lishi mumkin.

Davolash

Shishni qaytaruvchi dori-darmonlar, antibiotiklar, parhez buyuriladi, abssess hosil boʻlganda operatsiya qilinadi.

Manbalar 

Tibbiyot
Paroxod

Paroxod (paro... va rus. xod — yoʻl) — bugʻmashinasi yoki bugʻ turbinasi hara-katlantiradigan oʻziyurar kema. Yoʻlovchi va yuk Paroxodlari bor. Bugʻ mashinasi oʻrnatilgan birinchi yogʻoch Paroxod 1802-yilda Angliyada paydo boʻldi. Rossiyada bugʻ mashinali birinchi Paroxod 1810-yilda qurildi. Peterburg bilan Kronshtadt orasida qatnagan (1915) "Yelizaveta" Paroxodi dunyoda birinchi dengiz kemasi hisoblangan. Hozir, asosan, teploxodlardan foydalaniladi.

Yana qarang 

 Kema

Manbalar
Parpasha

Parpasha, paripasha (fors.) — nafis yoʻlli nimshoyi mato; koʻkimtir kulrang tusga ega. Tanda iplari ok, ipakdan, arqogʻi toʻq koʻk rangli ipdan qoʻl dastgohida toʻqilgan. Toʻqish jarayonida tanda iplari orasida maxsus qoldirilgan joylarda hosil boʻladigan teshikchalar orqali arqoq ipini koʻrinishi ingichka yoʻllar hosil qiladi. P. Buxoro, Samarqand, Qoʻqon, Margʻilon, Namangan va boshqa shoyi toʻkish markazlarida ishlab chiqarilgan. Buxorolik ustalar ip va ipak iplarini teng miqdorda ishlatganlar. Ipak koʻp ishlatilgan P. qimmat boʻlib, nihoyatda qadrlangan. P.dan, asosan, paranji tikilgan, shuningdek, erkaklar uchun toʻn ham tayyorlangan.

Manbalar
Nusrat Parpiyev

Nusrat Agʻzamovich Parpiyev (1931-yil 14-sentyabr, Toshkent — 2021-yil 27-iyul) — sovet va oʻzbek kimyogari, Oʻzbekiston Milliy universiteti professori, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi.

Biografiyasi 
1953-yilda Oʻrta Osiyo davlat universitetini, 1956-yilda Moskva davlat universitetida aspiranturasini tamomlagan. Kimyo fanlari nomzodi (1958-yil), kimyo fanlari doktori (1974-yil). Toshkent kimyo-texnologiya instituti rektori. Oʻzbekiston Milliy universiteti professori. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995-yil) lavozimlarida ishlagan.

Ilmiy faoliyati 
Noorganik kimyo bilan shugʻullangan, Oʻzbekistonda „Kompleks birikmalar kimyosi“ ilmiy maktabining asoschisi hisoblanadi. Rangli va nodir metallar va organik moddalar asosidagi kompleks birikmalarni oʻrgangan.

Manbalar

Havolalar 

 
 

Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Toshkentda vafot etganlar
2021-yilda vafot etganlar
27-iyulda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
1931-yilda tugʻilganlar
14-sentyabrda tugʻilganlar
Edward Mills Purcell

Edward Mills Purcell () (1912.30.8, Teylorvill, Illinoys shtati —1997) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1951-yildan). Perdyu universitetini tugatgan (1953). 1938-yildan Garvard universitetida (1949-yildan professor), Massachusets texnologiya institutining radiolokatsiya laboratoriyada ishlagan (1940—1946). Ilmiy ishlari radiospektroskopiyaga oid. F. Bloxyaan mustaqil tarzda yadro, magnit rezonansi hodisasini kashf qilgan (1946-yilda). G. Yuen bilan hamkorlikda neytral yulduzlararo vodorodning kosmik radionurlanish chikarishini topgan (1951). Nobel mukofoti laureati (1952; F. Blox bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1912-yilda tugʻilganlar
1997-yilda vafot etganlar
30-avgustda tugʻilganlar
7-martda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Partenogenez

Partenogenez (yun. parthenos — bokiralik, qizlik va ...genez), bokira koʻpayish — jinsiy koʻpayish shakllaridan biri, tuxum xujayraning urugʻlanmasdan rivojlanishi. Ginogenezning ahamiyati har xil jinslarning oʻzaro uchrashuvi qiyin boʻlgan sharoitda jinsiy koʻpayishni amalga oshirilishidan va kulay sharoitda tur nayeli individlari sonini tez orttirishdan iborat.

Bunday xrlat nayeli koʻplab qirilib ketadigan turlar uchun ayniqsa katta ahamiyatga ega. Ginogenez umurtqasiz hayvonlarning deyarli barcha tiplarida va koʻpchilik umurtqalilarda (sut emizuvchilardan tashqari) uchraydi. Sut emizuvchilarning partenogenetik embrioni embriogenezning ilk davrlaridayoq halok boʻladi. Tuxum faqat Ginogenez orqali koʻpayganida obligat Ginogenez, tuxum urugʻlanib va urugʻlanmasdan koʻpayish xususiyatiga ega boʻlganida esa fakultativ Ginogenez deyiladi. Erkagi boʻlmaydigan turlarning faqat Ginogenez orqali koʻpayishi konsta’nt Ginogenez deb ataladi. Koʻpincha Ginogenez orqali koʻpayish ikki jinsli koʻpa-yish bilan almashinib turganida siklik Ginogenez roʻy beradi. Partenogenetik nayelning genotipi, jinsi va gomozigotaligi Ginogenez koʻpayishning mitoz orqali oʻtishi yoki oʻtmasligi hamda diploidlikning qanday usulda tiklanishi bilan bogʻliq. Naslning jinsiga binoan, amfitopiya (urugʻlanmagan tuxumdan urgʻochi va erkak individlar rivojlanishi), arrenotokiya (tuxumdan faqat erkaklari rivojlanishi) yoki telitokiya (tuxumdan faqat urgʻochilarning rivojlanishi) farq qilinadi. Pedogenez Ginogenez shakllaridan biri hisoblanadi. Koʻpayishning oʻziga xos shakllari hisoblangan ginoge-nez va androgenez ham Ginogenezga misol boʻla oladi.

Sunʼiy Ginogenezda, odatda, organizm rivojlanishning dastlabki davrlaridayoq halok boʻladi. Tut ipak qurtining urugʻlanmagan tuxumlariga yuqori va past harorat taʼsir ettirish orqali 90% tuxumlarning partenogenetik rivojlanishiga erishilgan (Astaurov, 1936). Ana shu omillarning kichik miqdori tut ipak qurtida mitotik Ginogenezni tezlashtirgan va faqat erkak gomozigot formalarning rivojlanishiga imkon bergan. Tut ipak qurtida Ginogenez orqali jinsni boshqarish katta amaliy ahamiyatga ega.

Urugʻli va sporali oʻsimliklarda konstant Ginogenez koʻproq uchraydi. Ikki uyli oʻsimliklarda Ginogenez koʻpincha erkak indi-vidlarning uchramasligi, bir uyli oʻsimliklarda esa changchilik gullarning degeneratsiyasi, changlarning xreil boʻlmasligi yoki abortivligi bilan bogʻliq. Oʻsimliklarda sunʼiy Ginogenez har xil kimyoviy va fizik omillar taʼsir ettirib xreil qilingan.

Yana qarang 

 Ginogenez

Manbalar
Partiya

Partiya (lotincha partio — boʻlaman, ajra-taman degan ma'noni anglatadi): 

1) gʻoyaviy jihatdan maslakdosh, manfaatlari mushtarak boʻlgan (qarang Siyosiy partiyalar), shuningdek, muayyan ishni bajarish uchun ajratilgan kishilar guruhi (mas, qidiruv Partiyasi); 

2) bir manzilga bir vaqtda joʻnatilgan tovarlar; 

3) muayyan natijagacha oʻtkaziladigan oʻyin (mas, shaxmatdagi Partiya); bir kancha oʻyinlardagi oʻyinchilar tarkibi.

Yana qarang 

 Siyosiy partiyalar
 Partiya (musiqa)

Manbalar
Partov yer dehqonchilik tizimi

Partov yer dehqonchilik tizimi — avval ekilib, soʻngra tashlab qoʻyilgan yerlarda qayta dehqonchilik qilish; ibtidoiy dehqonchilik tizi-mi, xususiy qoʻriq yer tizimi negizida vujudga kelgan. Choʻl mintaqasida tabiiy unumdorligi yuqori boʻlgan oʻzlashtirilgan qoʻriq yerlarda galla, ayrim joylarda zigʻir va poliz ekinlari 6—8—10 yil yetishtirilgan. Buning oqibatida tuproqning tabiiy unumdorligi pasayib, yerlarni oʻt bosgani va ekinlar hosildorligi kama-yib ketgandan soʻng bu dalalar 8—15 yil (va hatto 25—30 yil)gacha qarov-siz tashlab qoʻyilgan. Uning oʻrniga yangi qoʻriq yer oʻzlashtirib (qoʻriq deh-qonchilik tizimi) dehqonchilik yuritilgan. Nisbatan uzoq muddatga tashlab qoʻyilgan yer tabiiy oʻtloqzorga aylangan, bu esa uning unumdorligini qay-ta tiklanishiga olib kelgan. Natijada tashlab qoʻyilgan yerlar qayta oʻzlashtirib, ekin ekilgan. Partov yer dehqonchilik tizimid.t. Yevropa va Osiyoning choʻl tuproqlari mavjud boʻlgan bir qancha davlatlarida, ayniqsa, Rossiyaning qoratuproq, Oʻzbekistonning choʻl va dasht mintaqalarida keng qoʻllangan.

Ziyomiddin Artukmetov.

Manbalar
Parfyanlar

Parfyanlar, parfiyaliklar — elat, miloddan avvalgi 1-ming yillik va milodning boshlarida Kaspiy dengizining janubi-sharqida, hozirgi Janubiy Turkmaniston va Xurosonda yashaganlar (qad. Partava — Parfiya viloyati). P. eroniy tillardan birida soʻzlashgan, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullangan. Parfiyadagi irrigatsiya inshootlari miloddan avvalgi 1-ming yillik boshlaridayoq maʼlum boʻlgan. P. [[Midiya podsholigi tarkibiga kirgan (qarang [[Midiya), soʻngra esa (Kir II davrida) — Axomaniylar davlati qoʻl ostida boʻlgan, ularga soliqlar toʻlab, jangchilar (otliq kamonchilar) yetka-zib berishgan. Doro I davrida Parfiya va qoʻshni Girkaniyada qoʻzgʻolon koʻtarilib, u axomaniylar qoʻshini tomo-nidan qiyinchilik bilan bostirilgan (521 yil 8-mart va 12-iyuldagi janglar). Miloddan avvalgi 4-asrning 20-yillarida P. Aleksandr tomonidan tobe etilgan, soʻngra (miloddan avvalgi 281 yildan) Salavkiylar davlati tarkibiga kirgan. Miloddan avvalgi taxminan 250 yilda mustaqil Parfiya podsholigi bar-po etilgan, uning asosiy oʻzagini P. yashagan hudud tashkil qilgan. P.ning asosiy dini — zardushtiylik; Mitra va Nanayya (Anaxita) kultlari ham keng tarqalgan. P. yozuvi oromiy alif-bosi asosida vujudga kelgan. P. dunyo-viy adabiyet obidalaridan ozginasigi -na forscha qayta ishlangan shakdda saqlanib qolgan. Parfiya tili milodiy 3—4-asrlarda sosoniylar davrida ham muomalada boʻlgan; taxminan 6-asrda u fors tili tomonidan siqib chiqarilgan. Qad. P.ning avlodlari turkman xalqi va Sharqiy Eron (Xuroson)dagi fors xa-lqi etnogenezida qatnashganlar.

Manbalar
Parchinlash

Parchinlash — list metall hamda prokat materiallardan yasaladigan konstruksiya elementlaridan parchin mixlar yordamida ajralmas birikma hosil qilish. Parchin mix — tana va kallakdan iborat mahkamlash detali. P. quyidagi amallarni oʻz ichiga oladi: parchin mix oʻrnini ochish (parmalash yoki oʻyish); parchin mixning yashirin kallagiga uya ochish (zenkerlash yoki shtamplash); parchin mixni teshikka oʻrnatib, ikkinchi tomonidan kallak hosil qilish (presslash yoki urish). P. bolgʻalar, presslar va avtomatlar yordamida bajariladi. P. bolgʻasi — zarb beruvchi pnevmatik mashina. Parchin mixda kallak hosil qilish uchun ishlatiladi.

P. mashinasi parchinlash presslari vaavtomatlarigaboʻlinadi. P. presslarida parchin mixning ikkinchi kallagi hosil qilinadi. Parchin mix tanasi ikki shtamp orasiga oʻrnatiladi. Mashina puansoni (zarb berish detali) bir marta yurganda shtamp bir yoki bir nechta parchin mixni parchinlaydi. P. avtomatlarida barcha operatsiyalar; buyumlar sirtini tekislash, ularni si-qish, teshik parmalash va zenkovkalash, parchin mix oʻrnatish, P., buyumni sil-jitish va boshqa bajariladi; bunda mexa-nizmlar avtomatik tarzda boshqariladi. P.da qoʻllanadigan parchin mixlarning yarim doiraviy, yashirin, silindrik, konus kallakli xillari bor. Ularning oʻlchamlari davlat standartlarida belgilab qoʻyiladi. Standart parchin mixlardan tashqari maxsus: naychali, portlovchi va boshqa parchin mixlar qoʻllanadi. Poʻlat, mis, latun, alyuminiy va boshqa materialdan tayyorlanadi. Parchin mix materiali biriktiriladigan detallar materiali bilan bir xil olinadi.

P. kemasozlik, vagonsozlik, samolyotsozlik va boshqa sohalarda qoʻllanadi. Sandiqsozliksa sandiqning yuz tomo-niga gulli naqsh chiqarish, tunuka bilan ishlash ham P. deyiladi.

Manbalar
Parhez

Parhez, diyeta — miqdori, kimyoviy tarkibi, kaloriyaliligi (quvvati) va pishirib tayyorlanishi jihatidan maxsus tanlangan ovqat ratsioni, sogʻlom kishilar hamda bemorlarga moʻljallangan ovqatlanish rejimi. Parhezda organizmning oziq-ovqatlarga boʻlgan fiziologik ehtiyoji qondiriladi. Bemorlarga parhez buyurilganda moddalar almashinuvi yoki biror aʼzo funksiyasi buzilgan boʻlsa, uning faoliyatini tiklash koʻzda tutiladi. Buning uchun baʼzi oziq-ovqat mahsulotlari maxsus usullar bilan kayta ishlanadi. Yara kasalligi, kolit, yogʻ bosish va boshqa kasalliklarda parhez keng qoʻllanadi. Kasallikning davri, boskichi va fazasiga qarab, Parhezning bir necha varianti tavsiya etiladi. Kasalxonada davolanayotgan bemorga vrach kam ovqat yeyiladigan kunlar (masalan, 1-2 kun) belgilaydi. Bu kunlarda bemorni ataylab qisman och qoʻyish uchun alohida ratsiondan foydalaniladi.

Yana qarang 
 Parhez bilan davolash

Manbalar
Pasargada

Pasargada — Qad. Erondagi shahar. Persepolsan 80 km shimolidagi qirlarda bunyod etilgan. Fors qabilalaridan pasargadlar nomidan olingan, bu qabilaga axomanishshr ham mansub bulgan. Miloddan avvalgi 550 yil P. yonida fors qoʻshinlari Midiya shoxi Astiag armiyasi ustidan gʻala-ba qrzongan. P.da fors moddiy madaniyatining eng qad. obidalari (Kir II saroyi va qabri, kvadrat minora koʻrinishidagi otashkada), shuningdek, Kir nomi qayd etilgan mixxat yozuvlari saqlangan. Kir II ulimidan sung P. axoma-niy podsholaritoj kiyadigan mukdd-das joyga aylangan.

Manbalar 

Erondagi fors bogʻlari
Erondagi Jahon merosi obyektlari
Eron milliy asarlari
Eronning arxeologik manzilgohlari
Passat oqimlari

Passat oqimlari — okean yuzasida passatlar taʼsirida hosil boʻladigan suv oqimlari. Atlantika va Tinch okeanlarda — Shimoliy va Janubiy Passat oqimlari, Hind okeanida — Janubiy yarim shardagi Passat oqimlari mavjud. Passat shamollari esib turga-nidan Passat oqimlari sharkdan garbga tomon soatiga 1–2 km tezlikda harakat qiladi (okeanlarning gʻarbiy qismlarida bu tezlik soatiga 3 km ga yetadi). Passat oqimlari okeanlarning sharqida, antitsiklon aylanma shamollarning sovuq oqimlaridan boshlanadi; gʻarbga siljigan sari anchagina isib qoladi. Ekvatorda shimoli-sharqiy va jan.-sharqiy passatlar taʼsirida shim. va jan. Passat oqimlari oraligʻida (ekvatorial) teskari oqimlar vujudga keladi. Bu tizim Tinch okeanda yil boʻyi davom etadi; Atlantika okeanida yezda boʻladi; Hind okeanida kishki Passat oqimlari yoʻq, chunki bu okeanning shim. kismi mussonlar taʼsirida boʻladi. Okeanlarning gʻarbiy qismlarida Passat oqimlaridan iliq oqimlar boshlanadi.

Manbalar
Past temperaturalar

Past temperaturalar — kriogen temperaturalar — suyuq havoning qay-nash temperaturasi (80K) dan past temperaturalar; Xalqaro sovuqlik institutining 1971-yildagi 13 kongress ida qabul qilingan tavsiyaga binoan, 120 K dan past temperaturalar. Mutlaq nol temperatura (—273° yoki OK.) dan hisoblanib, kelvinda ifodalanadi. Past temperaturalarni hosil qilish va saqlab turishda, odatda, suyultirilgan gazlardan foydalaniladi. Buning uchun maxsus qurilma — suyultirgichlar ishlatiladi. Atmosfera bosimida bugʻlanib tu-ruvchi suyuq gazlar Dyuar idishlari (suyuq gazning normal qaynash temperaturalari Tl yaxshi saqlanadigan idishlar) da saqlanadi va ularning qaynash temperaturasi TN vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmasdan qoladi. Amalda quyidagi suyultirilgan gazlardan foydalaniladi: (Tl,=90,2K), havo (Tw=80K), azot (T„=77,4K), vodorod (T„=20,4K) va geliy (T„=4,2K). Maxsus qurilmalar yordamida idishdagi bugʻlanayotgan suyuq gazni soʻrib olib, suyuqlik ustidagi bosimni kamaytirish va shu bilan uning kaynash temperaturasini pasaytirish mumkin. Shunday qilib, qaynayotgan suyuklik ustidagi bosimni oʻzgartirib, uning temperaturasini pasaytirish va shu yoʻl bilan yanada past temperaturalar olish mumkin. 1932-yilda 0,73K temperatura olingan. 0,ZK dan past temperaturalar sohasi oʻta Past temperaturalar deb qabul qilingan. Oʻta Past temperaturalarni olishda paramagnit tuzlarni adiaba-tik magnitsizlantirish usuli keng qoʻllanadi. Bu usulni 1926-yilda P. Debay va V.Jiok kashf etgan. 630,74° dan 13,81 K gacha boʻlgan temperaturalar, xususan, platinadan yasalgan qarshilik termometrlari yordamida 0,001 K gacha aniklik bilan oʻlchanadi. Bu termometrlar platina elektr karshiligining temperaturaga bogʻliklik qonuniyatiga asoslangan. 100K dan past temperaturalarni oʻlchashda toza germaniydan yasalgan karshilik termometrlari qoʻllanadi. 0,3—5,2 K soha uchun geliy toʻyingan bugʻ bosimining temperaturaga bogʻliqlik qonuniyatidan foydalanish mumkin. 1K dan past temperaturani kvant statistikasi, yaʼni energetik sathlarning elektronlar bilan toʻlganlik darajasini aniklash usullari orqali oʻlchanadi.

Past temperaturalardan gazlarni ajratib olish (mas, havoni suyultirib kislorod va azot olish)da, katta hajmdagi yuqori vakuum hosil qilishda foydalaniladi. Elektrotexnika va radiotexnika qurilmalaridagi shovqinlarni yoʻqotishda keng qoʻllanadi. Past temperaturalardan oʻta oʻtkazuvchan oʻtkazgichlar tayyorlashda va shu orqali zaryadlangan zarralarning tezlatkich uchun muhim boʻlgan kuchli magnit maydonini hosil qilishda va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

Abror Noʻʼmonxoʻjayev.

Manbalar
Pastel

Pastel (frans. pastel — xamir) — rasm ishlashda foydalaniladigan gʻilofsiz yumshoq, rangli maxsus qalam; P. bilan rasm chizish usuli; shuningdek, shu usulda ishlangan sanʼat asari. Gʻa-dir-budur qogʻoz, karton, gruntlangan mato, teri, pergamentga chiziladi, boʻyoq qatlami purkagich bilan fiksativ sepib mustahkamlanadi. Shtrixlardan keng foydalanish P.ni fafikaga yaqinlashtiradi. taxminan 15-asrning 2yarmida yuzaga kelgan, 17-asrdan tasviriy anʼanalari kuchaydi. Nafis va jozibali usuli, mayin bezagi rassomlarni oʻziga jalb qiladi. J.Fuke, J.Sharden, E.Delakrua, E.Mane va boshqa asarlari mashhur. Oʻzbekistonlik rassomlardan R. Ahmedov, J. Umarbekov, B. Jalilov va boshqa P.da samarali ijod qiladi.

Manbalar
Boris Pasternak

Pasternak Boris Leonidovich [1890.29.1(10.2), Moskva - 1960.30.5, Moskva viloyati Peredelkino qishlogʻi] — rus shoiri. Sanʼatkor oilasida tugʻilgan. Bolalik va yoshlik yillarida tasviriy sanʼat va musiqa kompozitsiyasi bilan qiziqqan. 1909-yil musiqachilik kasbidan voz kechib, Moskva universitetining tarix-falsafa fakultetiga oʻqishga kirgan. 1912-yil Germa-niyaga borib, Marburg universitetida bir semestr oʻqigan. Ammo koʻp oʻtmay, faylasuflik istiqbolidan ham voz kechib, sheʼriyat bilan shugʻullana boshlagan. "Bulutlar orasidagi egizak" (1914) nomli birinchi sheʼriy toʻplami nashr etilgan. 1917-yil toʻntarishi arafasida u futuristlar bilan aloqa oʻrnatib, ular taʼsiriga beriladi. Biroq boshqa futuristlardan farqdi oʻlaroq, P. oʻtmish va "eski" madaniyatdan yuz oʻgirmay, 19-asr rus (M.Yu. Lermontov, F.I.Tyutchev) va nemis (R.M.Rilke) falsafiy li-rikasi anʼanalarini davom ettiradi. "Hayot mening hamshiram" (1917) sheʼrida P. sheʼriyatining muhim xususiyatlaridan biri — tabiat olami, hayot bilan uzviylik ilk bor koʻzga tashlanadi. 20- yillardan boshlab P. sheʼriyatida li-rikadan epos sari intilish tamoyili seziladi va u "Toʻqqiz yuz beshinchi yil", "Leytenant Shmidt" dostonlarida lirik tafakkurdan epik tafakkurga oʻta boshlaydi. P. urush va inqiloblar davridagi inson taqdiriga ba-gʻishlangan "Samoviy yoʻllar" (1924— 33) nasriy kitobi hamda "Sikorskiy" sheʼriy romanida voqeiy syujetga qarshi oʻlaroq tabiat olami va muhabbat bilan bogʻliq syujetni oʻrtaga tashlaydi. P. bu asarlarida inqilob oldida turgan yuksak maqsadni tan olgani holda maqsadga erishishning inqilobiy zulm va zoʻravonlik yoʻlini keskin inkor etadi. 30- yillarning oʻrtalarida — 40- yillarda yaratgan asarlarida ("Sanʼatkor", 1936; "Barvaqt yurgan poyezdlar", 1931) P. obrazlar tizimini soddalashtirib, rus klassiklariga xos "ravshan uslub"ga oʻta boshlagan.

P. qariyb butun ijodi davomida nasriy asarlar yaratishga ham katta eʼtibor bergan. U urushdan keyingi yillarda "Doktor Jivago" (1957, Milan) romanini yozib, unda shaxsiy hayot bilan ijtimoiy borliq oʻrtasida arosatda qolgan Sergey Sikorskiyga qondosh rus ziyolisining obrazini yaratgan. U ushbu romanda sovet davri yozuvchilari orasida birinchi boʻlib inqilob gʻoyasini rad etgan va jamiyatni ijtimoiy jihatdan qayta qurish mumkinligiga shubha bildirgan. Mazkur asar P.ning totalitar tuzum tomonidan tazyiq ostiga olinishiga sabab boʻlgan. P. 50—60- yillarda "Yayragan chogʻingda" (1956—59) sheʼrlar turkumi, "Odamlar va holatlar" (1957), "Koʻr sohib-jamol" (1969-yil nashr etilgan) drama-tik dostonlarini yozgan. Shekspir, Gyote, Shelli, Verlen, Petyofi va boshqa shoirlarning asarlarini rus tiliga tarjima qilgan. Nobel mukofoti la-ureati (1958).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Sovet yozuvchilari
Rossiya imperiyasi shoirlari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Rossiya imperiyasi kishilari
Pasternak

Pasternak (Pastinaca) — soyabonguldoshlar oilasiga mansub ikki va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, sabzavot ekini. Pasternakning 15 turi boʻlib, shulardan 5 turi Kavkazda uchraydi. Ekma pasternak (P. sativa) turi ekiladi. Yevrosiyo, Amerikada koʻp tarqalgan. Pasternak 2 yillik oʻsimlik. 1-yili barglar va ildiz-meva hosil qiladi. 2-yili sershox novdalar berib gullaydi. Barglari patsimon tik, ildiz-mevasi etli, sargash oq, silliq. Shakli konussimon yoki yumaloq choʻziq, gullari mayda toʻpguli soyabonsimon, chetdan changlanadi. Mevasi qoʻsh pista, urugʻi mayda, oq va ji-garrang. Pasternak sovuqqa chidamli, namsevar xushboʻy oʻsimlik. Ildizini qor ostidan kavlab olib yangi sabzavot sifatida ishlatish mumkin. Il-dizida 17—18% quruq modda, 8—10% qand, vitaminlar, efir moyi mavjud. Uni ziravor sifatida ham ishlatish mumkin. Oʻstirish agrotexnikasi sabzi singari. Yaproklari oshkoʻk sifatida ovqatga ishlatiladi. Pasternak urugʻi Oʻzbekistonda erta bahorda yoki kech kuzda sepiladi, gektariga 4—6 kg urugʻ sarflanadi. Hosildorligi 400—700 s/ga.

Manbalar 

 
Ziradoshlar
Paternalizm

Paternalizm (lot. paternus — otalarcha, otalik) — davlatning oʻz fuqarolariga, firmalarning o'z xodimlariga, bir mamlakatning boshqa mamlakatga homiylik, gʻamxoʻrlik munosabati, ijtimoiy va mehnat munosabatlarini davlatlar oʻrtasida, shuningdek, davlat va firma darajasida tartibga solish shakli. Davlat, firmaning ularga qaram boʻlgan subʼyektlar — davlatlar, xalqlar, xodimlarga homiylik munosabatlarida, shuningdek, gʻamxoʻrlik va homiylikka ishonch bilan qarash shakllarida namoyon boʻladi.

P. butun jamiyat boshligʻi davlat boʻlgan bir oila tarzida tasavvur etiladi. Nimaning yaxshiligi va yomonligini davlat belgilaydi, har bir kishining hokimiyat boʻgʻinlari tizimida egallagan oʻrnini hisobga olgan holda neʼmatlarni taqsimlaydi. P. munosabatlari jamoatchilik anʼanalari kuchli boʻlgan mamlakatlar (Yaponiya, Koreya Respublikasi, Ispaniya, Italiya, Portugaliya va boshqalar)da koʻproq saqlanib qolgan, sobiq sovet maʼmuriy-buyruqbozlik iqtisodiyotida qam P. un-surlari boʻlgan (mas, korxonalarni raqobatdan va sinishdan himoya qilish, keng amal qiladigan ijtimoiy kafolatlar). Firmalar darajasida P. xodimlarni umrbod ishga yollash, pensiyaga chiqishda katta miqdorda bir yoʻla nafaqalar toʻlash, ish xaqini xodimning yoshi va uzluksiz ish stajiga koʻra koʻtarish, xodimlarning oʻzlari ishlaydigan firmaning "oʻz xonadoni" deb bilishi va boshqalarda ifodalanadi. P. anʼanalarini qoʻllash natijasida Yaponiya katta iqtisodiy yutuklarga erishdi, "yapon iqtisodiy moʻʼjizasi"ni yaratdi. P. anʼanalari va gʻoyalari AQSH va Germaniyada ham qoʻllanadi.

Barno Rahimova.

Manbalar
Patogenez

Patogenez (yun. pathos — kasallik va ... genez) — kasallik va uning ayrim belgilari paydo boʻlishi hamda rivojlanishidagi jarayonlar majmui; patologiyanint bir boʻlimi. Hujayra, toʻqima va aʼzolarning shikastlanishi, orga-nizmning nospetsifik javob reaksiyalari va tipik patologik jarayonlar (mas, yalligʻlanish)ning rivojlanishi P.ning umumiy qonuniyatlaridir. Nospetsifik javob reaksiyalari va tipik patologik jarayonlar umumiy P.ning mazmunini tashkil etadi. Kasalliklarning rivojlanishida shika-stlanishdan sodir boʻladigan turli re-aksiyalarning murakkab kompleksi ku-zatilib, ular turning yashashi uchun foydali boʻlishi, individiumga nis-batan esa (rivojlanish darajasi, davom etish muddati va boshqa omillarga qarab) ham foydali, ham zararli boʻlishi mumkin. Mas, gavda temperaturasi koʻtarilishi infeksiyaga karshi kurashishga koʻmaklashadi, ammo temperaturaning xaddan tashqari (40° dan yuqori) koʻtarilishining oʻzi hayot uchun xavfli oqibatlarga (arterial qon bosimining pasayib ke-tishi va boshqalar) olib kelishi mumkin.

Ayrim kasalliklarda P. qonuniyatlarini, yaʼni organizm toʻqimalari, aʼzolari va sistemalarining tipik ("standart") morfologik, biokimyoviy va fiziologik oʻzgarish krnuniyatlarini hamda ularga xos klinik koʻrinishlarni (isitma turi, qondagi oʻzgarishlar va hokazo) bilish kasallikni aniqlash, prognozlash va patogenetik davolash (yaʼni asosiy patologik jarayonni va patogenetik omillarni bartaraf qilishga qaratilgan davolash)ning asosiy negizidir. Mas, irsiy nuqsonlar tufayli organizmda insulinnnng yetarli darajada hosil boʻlmasligi bolada qandli diabeshning vujudga kelishiga sabab boʻladi.

Patogenetik davodan farqli oʻlaroq, etiologik davoda kasallik sababi bartaraf kilinadi, simptomatik davoda esa kasallikning ayrim belgilari kamayadi yoki yoʻqoladi. Mas, yiringli meningishda. penitsillin — etiologik, siydik haydovchi moddalar — patogenetik, ogʻriqsizlantiruvchi moddalar — simptomatik davo vositasi hisoblanadi.

Kasallik butunlay yoʻqolishi, yaʼni toʻqimadagi yetishmovchilik toʻldirilishi va funksiyasi tiklanishi yoki tiklab boʻlmaydigan oʻzgarishlar yuzaga kelishi (mas, yara oʻrnida chandiq hosil boʻlishi) va nihoyat, oʻlim bilan tugallanishi mumkin.

Manbalar 

 

Tibbiyot
Kasalliklar
Patologiya
Patologiyaga oid chala maqolalar
Patopsixologiya

Patopsixologiya (yun. pathos -kasallik va psixologiya) — psixologiya sohasi. Inson bosh miyasining za-rarlanishi yoki uning yetarli darajada rivojlanmaganligi natijasida kelib chiqadigan ruhiy kasalliklarni oʻrganadi. P. psixiatriya bilan mustahkam bogʻlangan. P. 19-asr oxiridan riyujlana boshladi. Dastlabki psixologik tajriba la-b.larini nemis psixologi V. Vundt tashkil qiddi. Patologik oʻzgarishlarning taxlili sogʻlom kishilarning xususiyatlari, holatlari, bilim jarayonlari shakllanishi va kechishining oʻziga xosligi bilan taqqoslash asosida amalga oshiriladi. P. kasallikning paydo boʻlishi uning tuzalishi, simptom bilan sindromlarning oʻrin almashishini klinik qonuniy holat deb hisoblaydi. P. sezgi, idrok, tasavvur, xotira, ta-fakkur, xayol, malakalar, koʻnikmalar, hissiyot, iroda singari ruhiy jarayonlar hamda holatlarning buzilishini psixologik jihatdan tahlil qiladi. U ruhiy jarayonlar tuzilishining oʻziga xosligi, kechishining xususiyatlarini tadqiqetadi. P. psixik funksiyalar buzilishini tiklashning ilmiy asoslangan metodlarini ishlab chiqishga yordam beradi. Ruhiy nuqsonlarni toʻldirishning oqilona usullaridan foydalanish evaziga kasallikni tezkor tuzatish im-koniyati tugʻiladi. P. maʼlumotlaridan tashhis qoʻyish maqsadlarida, psixiat-rik ekspertizada — mehnat, sud, har-biy ekspertizada foydalaniladi. P. bolalar psixiatriyasida aloxdda ahamiyatli boʻlib, u intellekt pasayishi da-rajasini belgilashda, bolaning oʻqish qobiliyatini oldindan aytib berishda qoʻllanadi.

Manbalar
Konstantin Paustovskiy

Paustovskiy Konstantin Georgiyevich [1892.19 (31). 5, Moskva —1968.14.7, Kaluga viloyatining Tarusa shahri] — rus yozuvchisi. Dastlab Kiyev universitetining tabiiy-tarix fakulteti (1911 — 13), keyin Moskva universitetining yuridik fakultetida uqigan. "Romantiklar" ilk romani 1916—23 yillarda yozilgan. 1935-yilda nashr etilgan bu romanda, "Tovlangan bulutlar" (1929) romanida boʻlganidek, P. nasriningoʻziga xos xususiyaglari — kishilardagi ez-gulik tuygʻulariga, mardlik, dustlik, olijanoblkk singari fazilatlarga eʼtibor sezilib turadi. "Jazava" (1925), "Mustamlaka mollari uchun yorliklar" (1928), "Kora dengiz* sikgari dastlabki hikoya va qissalarida olis yurtlar haqidagi orzu-armon tuygʻulari, bu yurtlarga qilingan sayoxat taassurotlari, uchrashish za vidolashuv mavzulari ustuvorlik qiladi. Romantik ruxdagi "Qorabugʻoz" (1932), "Kolxida" (1934) va "Shimol qissasi" (1938) qissalari hamda koʻplab hikoyalarida rus tarixiga murojaat etib, kishilardagi yuksak insoniy hislatlarni tasvirlashga alo-hida eʼtibor bergan. P. 30-yillarning 2yarmidan boshlab sanʼatkorlar hayoti va ijodiy mehna-tiga bagʻishlangan asarlar ("Orest Kiprenskiy", "Isaak Levitan", 1937; "Taras Shevchenko", 1939; "Oʻrmonlar qissasi", 1949; "Ol-tin gul", 1956) yozishga kirishdi. Yozuvchi urushdan keyingi davrda oʻz hayoti voqea va hodisalari bilan toʻyingan "Hayot haqida qissa" epopeyasini yaratdi (1-qism — "Yiroq yillar", 1945; 2-qism —"Sertashvish yoshlik", 1955; 3-qism — "Notanish asrning muqaddimasi", 1957; 4-qism — "Katta umidlar davri", 1959; 5-qism — "Janubga intilish", 1960; 6-qism — "Darbadarlik kitobi", 1963). P. bu soʻngti asarida 20-asrning dolgʻali yillaridagi Rossiya hayotini badiiy mujassamlantirib bergan. P.ning nozik tuygʻu va kechinmalar bilan yoʻgʻrilgan asarlari oʻzbek adabiyotida lirik nasrning shakllanishiga taʼsir koʻrsatgan. "Yiroq yoʻllar" va "Oltin gul" qissalari hamda bir qancha hikoyalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Eski shinelli chol [Hikoyalar], T., 1963; Sobraniye sochineniy, t. —1—8, M., 1967-70.

Adabiyot 
 Kremensov A. I., K. G. Paustovskiy. Jizn i tvorchestvo, M„ 1982.

Rossiyalik yozuvchilar
Sovet yozuvchilari
Rossiya yozuvchilari
C. F. Powell

Cecil Frank Powell () (1903.5.12, Tonbrij, Kent — 1969.9.8, Milan) — ingliz fizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1949-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1925). 1928-yildan Bristol universitetida ishlagan (1948-yildan professor). Kosmik nurlarni tadqiq qilish maqsadida uchirilgan zond-sharlar boʻyicha tuzilgan Yevropa ekspeditsiyalari direktori (Italiya, 1952—1961). Yevropa yadro tadqiqotlari markazit tuzish tashabbuskorlaridan biri. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, kosmik nurlar va elementar zarralar fizikasiga oid. Xodimlari bilan hamkorlikda kosmik nurlardagi k -mezonlarni kashf etgan (1947). Powell — faol jamoat arbobi. 1967—1969-yillarda Paguosh qoʻmitasi raisi boʻlgan. Nobel mukofoti laureata (1950).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Paxpardoz

Paxpardoz (fors, pax — qirra), yoyma pardoz — oʻymakorlikda pardoz turi; qirra hosil qilish uchun boʻrtma naqsh yuzasi bir tomonga to zaminiga qadar qiya kesib pardozlanadi. Ganch, yogʻoch oʻymakorligida, ayniqsa, zanjira mujassamotida keng qoʻllanadi. P. natijasida nursoya oʻyini mayin koʻrinishga ega boʻladi. Shifti baland binolar (turar joy, jamoat binolari)da boʻrtma shakllarga pardoz berishda choka pardoz bilan birga keng qoʻllanadi. P., ayniqsa, 14—15-asrlarda tosh, yogʻoch, terrakota oʻymakorligida ustalar tomonidan keng qoʻllangan. 20-asrda usta M. Usmonov, A. Quliyev va boshqa ijo-dida P.ni qoʻllab jozibali naqsh na-munalarini yaratdilar. Samarqandda yoyma pardoz deb ataladi.

Manbalar
Paxta tozalash sanoati mashinasozligi

Paxta tozalash sanoati mashinasozligi — paxta tozalash sanoa-piat mashina-texnikalar bilan taʼminlaydigan ogʻir mashinasozlik tarmogʻi. Paxta tayyorlash maskanlari, paxta to-zalash zavodlari uchun texnologik qurilmalar (paxtani tayyorlash, quritish, tozalash, saqlashda qoʻllaniladigan mashi-nalar va mexanizmlar), arrali va joʻvali (valikli) jin mashinalari, linterlar, tola tozalagichlar, chigit saralash va tozalash mashinalari, transportyorlar, paxta gʻarambuzgichlari, paxta uzatkichlar, tunnel ochish mashinalari, paxta gʻaramlarini shamollatish va chang tutish mashinalari, shuningdek, kanopni kayta ishlash mashina va qurilmalari (jami 50 nomdan ortiq mahsulotlar) ishlab chiqaradi.

Oʻzbekistonda Paxta tozalash sanoati mashinasozligism. korxonalari Oʻzbekiston mashinasozlik korxonalari uyushmasi — "Oʻzmashsanoat" tarki-bida jamlangan. Tarmoqda "Oʻzpaxtamash" aksiyadorlik jamiyati (sobiq Toshkent mashinasozlik zavodi, 1947), Andijon "Tojmetall" aksiyadorlik jamiyati (1970), Samarqand "Paxtamash" (1956) va Kattaqoʻrgʻon "Paxtamash" aksiyadorlik jamiyatlari, (1939; 1966-yildan paxta tozalash asbob-uskunalari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan), Chustdagi "Olmospaxtamash" aksiyadorlik jamiyati (1974), Toshkent "Paxtajin KB" aksiyadorlik jamiyati paxta tozalash uskunalari konstruktorlik byurosi (1953) bor.

Ishlab chikarilgan mashina va mexanizmlar MDH dagi paxtakor mamlakatlar va bir nechta chet mamlakatlarga chikariladi. Tarmoqdagi yirik korxo-na "Uzpaxtamash" aksiyadorlik jamiyati (Toshkent mashinasozlik zavodi) 1947-yilda ishga tushirilgan. 3-d 1951-yildan paxta tozalash sanoati uchun texnologik uskunajihozlar va ehtiyot qismlar ishlab chiqarishga ixtisoslashtirildi ("Tosh-paxtamash2"). Korxona 2002-yilda "Uzpaxtamash" nomini oldi.

Oʻzbekistonda 1978-yilda paxtani kayta ishlash boʻyicha potok liniyalari ishlab chikarildi va paxta tozalash sanoatidajoriy qilindi. "Mehnat" va RX-1 tola tozalagich mashinalari Zagreb (1977), Plovdiv (1979) xalqaro yarmarkalarining oltin medaliga sazovor boʻlgan.

Yana qarang 

 Mashinasozlik sanoati

Manbalar
Paxtaarna kanali

Paxtaarna kanali — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi kad. tuprok, oʻzanli kanal. Uz. 27,6 km, tubining kengligi 20–28 m, chuq. 3,3—4,3 m, kanal boʻyi dambasining kengligi 2–10 m. Suv oʻtka-zish qobiliyati 80 m³/s Amudaryodan suv oladi. Hozirgi suv olish inshooti 1957-yilda barpo etilgan shandorli toʻsiqlar bilan taʼminlangan 5 koʻzli (har birining eni 3 m) temir-beton toʻrtburchak quvurlardan iborat. Tuyamoʻyin gidrouzeli darvo-zasidan 30 km (daryoning chap sohilidagi Toshsoqa kanalining bosh inshootidan 1 km) quyida, qirgʻoqdan 4,5 km uzoqlikda joylashgan. Daryodan suv kanalga uzatish oʻzani orqali yetkazib berilaai. Kanaldan suv 5 ta suv chikargich (Buzyob, Amirobod, Bogʻyoob va boshqalar) va 30 ga yaqin nasoslar yordamida taqsimlash kanallari va ariklarga uzatiladi.

Amudaryoning Tuyamoʻyin gidrouzelidan Qoratovgacha boʻlgan oʻng sohili — Toʻrtkoʻl tumanida 37,1 ming ga, Beruniy tumanida 7,01 ming ga ekinzorlar Paxtaarna kanalidan sugoriladi.

Manbalar 

    

Kanallar
Qoraqalpogʻiston kanallari
Paxtabank

"PAXTA-BANK" – 1995-2009-yillarda Oʻzbekistondagi yirik aksiyadorlik-tijorat banklaridan biri hisoblangan. 2009-yilda uning negizida "Agrobank" aksiyadorlik tijorat banki tashkil etilgan.

Tashkil etilishi 

„Paxta-bank“ Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 27-iyuldagi "Ixtisoslashtirilgan aksiyadorlik tijorat „Paxta-bank“ni tashkil etish toʻgʻrisida"gi qaroriga muvofiq „Oʻzdehqonsanoatbank“ negizida tashkil etilgan.
Boshqaruvi Toshkent shahrida. Bank taʼsischilari: „Oʻzqishloq-xoʻjalikkimyo“ davlat-aksiyadorlik kompaniyasi, „Oʻzagrosugʻurta“ davlat-aksiyadorlik sugʻurta kompaniyasi hisoblangan.

Faoliyati 

„Paxta-bank“ keng tarmokli universal banklardan biri hisoblanib, 13 ta viloyat boshqarmasi, 183 ta tuman boʻlimlari va 162 ta mini-banklardan iborat boʻlgan. Bank respublika qishloq xoʻjaligi korxonalariga turli xizmatlar koʻrsatgan. Davlatning moliyaviy agenti sifatida xoʻjaliklarda yetishtiriladigan paxta, gʻalla, sholi mahsulotlari uchun boʻnak mablagʻlari bergan, fermer xoʻjaliklarini kreditlar bilan taʼminlagan. Shuningdek, bank qishloq xoʻjaligi korxonalarini texnika bilan taʼminlashni davlat tomo-nidan ragʻbatlantirish fondining moliyaviy agenti vazifasini bajargan.

„Paxtabank“ „Paxta-invest“ boshqaruvchi kompaniyasi va „Paxta-servis“ depozitariysi shoʻba korxonalariga ega boʻlgan. Bank 1993-yildan buyon Turkiyaning „Ziroatbanki“ bilan birga Oʻzbekistondagi birinchi Oʻzbekiston-Turkiya „OʻTbank“ning muassisi hisoblangan.
„Paxta-bank.“ Osiyo-Tinch okeani qishloq xoʻjaligini kreditlash uyushmasi (APRAKA) hamda Xalqaro qishloq xoʻjaligi kre-diti konferensiyasi (KIKA)ning teng huquqli aʼzosi hisoblangan.

Bank tomonidan berilgan jami kreditlar miqdori 91 mlrd. soʻmni tashkil etdi; 84 mingdan ziyod yuridik va 148 ming jismoniy shaxslarga xizmat koʻrsatgan (2003). Ustav kapitali 12,5 mlrd. soʻm, jamlanma kapitali 35 mlrd. soʻm, valyuta balansi 197 mlrd. soʻm (2003-yil 1-yanvar).

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2009-yil 30-martdagi „AGROBANK“ aksiyadorlik tijorat bankini tashkil etish toʻgʻrisida"gi qaroriga asosan „Paxtabank“ aksiyadorlik tijorat banki „Agrobank“ aksiyadorlik tijorat banki etib qayta tashkil etilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston banklari
Paxtakor (shahar)

Paxtakor — Jizzax viloyati Paxtakor tumanidagi shahar (1974-yildan). Tuman markazi. Viloyat markazi Jizzaxdan 28 km. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 19,4 ming kishi (2003), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, qozoq, qirgiz, rus, ukrain va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Janubiy Mirzachoʻl kanalidan suv oladi. Paxtakorda tuman hokimiyati binosi, paxta tozalash zavodi, maʼmuriy muassasalar va qurilish tashkilotlari, avtokorxona, qoʻshma korxona va xusu-siy firmalar, bozor, umumiy taʼlim maktablari, internat maktab, litsey, kasb-hunar kolleji bor. Ulugʻbek nomidagi madaniyat saroyi, madaniyat va istirohat bogʻi, markaziy kutubxona, bolalar sport majmuasi, markaziy stadion, bolalar sport maktabi, boks va kurash maktabi, yopiq suzish havzasi ishlab turibdi. Markaziy kasalxona, poliklinika, bolalar poliklinikasi aholiga xizmat koʻrsatadi.

Manbalar 

Paxtakor tumani
Jizzax viloyati shaharlari
Paxtatikan

Paxtatikan (Cirsium ochrolepideum) — murakkab-guldoshlarga mansub ildizbargili koʻp yillik oʻt. Poyasi tik, yukrri qismi sershox, serbarg, boʻyi 40-100 sm. Barglari nashtarsimon, bandsiz, arrali, savatcha toʻpgulga yigʻilgan. Iyun-sentabrda gullab mevalaydi. Mevasi uchmali urugʻ. Asosan, ildiz bachkilari, ildiz boʻlaklari, shuningdek, urugʻidan koʻpayadi. Yoʻqotish qiyin begona oʻt hisoblanadi. Oʻrta Osiyoda sugʻorma dehqonchilik yerlarida keng tarqalgan. Paxtazor, sabzavot-poliz, donli ekinlar va beda orasida uchraydi. Kurash choralari: yerni ketmaket ishlash bilan ildizlarini kesib, oziqdanishini susaytirish; kuzgi shudgorgacha 2,4 -D amin tuzi, don ekinlarida esa 2,4-D gerbitsidlarini purkash.

Manbalar
Abel Pacheco

Pacheko Abel de la Espriella (1933-yil, 22-dekabr, San-Xose) – Kosta-Rika davlat arbobi. Kosta-Rika Milliy universiteti va AQSHning Luiziana davlat universitetini tugatgan. Psixiatriya klinikasi direktori, Kosta-Rika universitet tibbiyot fakulteti professor (1973–76), televideniye sharhlovchisi, mualliflik televizion dasturlarini olib boruvchi (1976–96), shu jumladan, Kosta-Rika Sotsial-xristian birlik partiyasi prezidenti (1996), Sotsial-xristian birlik partiyasidan Kosta-Rika parlamentida kongress aʼzosi (1998–2002). 2002-yil 7-apreldan Kosta-Rika Respublikasi prezidenti lavazomlarida ishlagan.

Manbalar 

 

1933-yilda tugʻilganlar
22-dekabrda tugʻilganlar
Pachkamar gaz-kondensat koni

Pachkamar gaz-kondensat koni — Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanidagi kon. Dehqonobod va Gʻuzor shaharlari oraligʻida joylashgan. Kon may-doni oʻrtacha balandlikdagi togʻ relyefidan iborat boʻlib, balandligi 700–800 m. Pachkamar strukturasi 1952-yilda 1:25000 masshtabdagi strukturaviy-geologik sʼyomka natijasida aniklangan va 1973-yilda dastlabki parametrik quduq qazilgan. 1974-yilda quduq sinab koʻrilganda yuqori yura davrining karbonatli yotqiziqarida sanoat ahamiyatidagi gaz uyumi borligi maʼlum boʻldi. 1973-yildan 1978-yilgacha 6 burgʻi qudugʻi qazilgan. Qudukdarning oʻrtacha chuq. 1919–2210 m. 6 qudukdan faqat bittasi — parametrik quduq (chuq. 2210 m) gazlilik chega-rasi ichida, qolgan 5 tasi gazlilik che-garasidan tashqarida joylashgan. Konning geologik tuzilishida yura, boʻr, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yot-qiziklari ishtirok etadi.

Tektonik jihatdan Pachkamar strukturasi Qaroillangar antiklinalining jan.-sharqiy qanotida, u ham oʻz navbatida Boysun megaantiklinalining shim.-gʻarbiy chekkasida joylashgan. Pachkamar burmasi shim.-sharqiy yoʻnalishda choʻzilgan braxiantiklinaldan iborat, uning oʻlchami — 1300 m chuqurlikdagi berk izogips chizigʻi boʻylab 6,5x2,2 km, balandligi 200 m. Shim.-gʻarbiy kanotning yotish burchagi 18— 20°, jan.-sharqiysi 20—25°, periklinallariniki 3—10°. Burmaning shim.-gʻarbiy qanoti yoriq bilan buzilib mu-rakkablashgan.

Sanoat ahamiyatiga molik gaz yuqori yura davri karbonat jinslarining 16-, 15a-, 15- gorizontlari bilan bogʻliq. Gaz, asosan, murakkab (15-gorizont) va gʻovakdarzli (16a va 16- gorizontlar) kollektorlarda uchraydi. Gaz sarfi (kondensat bilan birga) sutkada: 16-go-rizontda 494,8 ming m3, 15a da —344,4 ming m3, 15- da —531,1 ming m3. Kondagi gaz zichligi 0,692—0,696 g/sm3. Gaz tarkibida hajmiga nisbatan, % da: metan 80,0; etan 7,72; propan 4,3; moʻʼta-dil butan 11,04; izobutan 0,84; moʻʼtadil pentan 0,27; izopentan 0,41; vodorod sulfid va karbonat angidrid gazi yigʻindisi 0,3; azot 2,86. Gazdagi mikrokomponentlar miqdori, mg/l: yod 1,3—2,03 dan 5,28—6,49 gacha; brom 16,5—49,0 dan 69,08—85,02 gacha; bor oksidi 5,3—21,9 dan 52,6—122,6 gacha. Hozirgi kunda kon sanoat mikyosida foy-dalanishga tayyorlangan.

Manbalar 

    

Dehqonobod tumani
Oʻzbekiston gaz konlari
Pachkamar suv ombori

Pachkamar suv ombori - Qashqadaryoning kam suvli chap irmogʻi — Gʻuzor daryosida barpo etilgan yirik gidrotexnika inshooti. Gʻuzor tumani markazidan 15 km yuqorida joylashgan. Kattaoʻra va Kichikoʻra daryolaridan toʻldiriladi. Qurilish ishlari 1964-yilda boshlanib, 1967-yilda foydalanishga topshirilgan, 1968-yil toʻliq qurib bitkazilgan. Omborning suv yuzasi uz. 3,9 km, kengligi 1,8 km. Suv yuzasi maydoni 12,8 km², eng katta (maksimal) chuq. 51m, oʻrtacha chuq. 30 m. Suv ombori daryoning mavsumiy va qisman koʻp yillik suv rejimini tartibga soladi. Toʻgʻonning ustki uz. 593 m, balandligi 68 m. Suv omborining oʻng qirgʻogʻida uz. 198 m va maksimal balandligi 12 m boʻlgan koʻtarma damba qurilgan. Omborning oʻng sohilida suv sarfi 30 m³/s boʻlgan suv chiqargich qurilgan. Suv chiqargichning quyi qismiga 2 ta konussimon rostlagich oʻrnatilgan. Toʻgʻonning chap tomo-nida suv sarfi 260 m³/s (favqulodda toshqinlarda suv sarfi 480 m³/s) boʻlgan suv tashlagich — Chap sohil kanali ochiq holda qurilgan.

Suv omborining qurilishi Gʻuzor tumanining suv taʼminotini yaxshilashda va uning iktisodiyotida muhim rol oʻynay-di, ekin maydonlarini 15 ming gektarga oshirish imkonini berdi. Pachkamar suv omborioda baliqchilik xoʻjaligi tashkil etilgan. PASHMAK — shirinlik turi. Oʻrta Osiyoda qadimdan mashhur. P. uchun sha-kar, sirka essensiyasi, oliy nav bugʻ-doy uni va qoʻy yogʻi ishlatiladi. Tayyorlash usuli: qozonga shakar va suv soli-nadi (suv miqdori shakar miqdoriga nisbatan 30—40% kam). Qozon toʻxtov-siz qaynatiladi. Qaynatish (sirka essensiyasi qoʻshilib) namlik 1,5 —1,7% qolguniga qadar davom ettiriladi, soʻngra qoʻy yogʻi qoʻshiladi. Tayyor qan-dolat massasini unga belab, qoʻl bilan tola-tola boʻlguncha choʻzib ishlov beriladi. Tolalar toʻpga yigʻilib, max-sus oʻlchovda kesiladi.

Manbalar 

Suv omborlari
Gʻuzor tumani
Chivinlar

Pashshalar (Nematocera) – ikki qanotli hasharotlar kenja turkumi. 20 mingdan ortiq turi, 35 oilasi bor. Yer yuzida juda keng tarqalgan. Koʻpchilik chivinlarning tanasi va oyoqlari ingichka, juda uzun. Asosan, lichinkalik davrida oziqlanadi. Lichinkasining ogʻiz apparati kemiruvchi tipda. Chivinlar suvda, nam tuproqda, oʻsimliklar toʻqimasida va chirindilar orasida yashaydi. Voyaga yetgan chivinlar havoda hayot kechiradi, kamdan-kam turi (masalan, yapon dengiz chivini)ning barcha rivojlanish fazasi suvda oʻtadi. Chivinlarga gʻurra yasarlar, zamburugʻ chivinlari, uzunoyoq chivinlar, jarangdor chivinlar, qon soʻrar chivinlar, zahkashlar, iskaptoparlar, bukri pashshalar va boshqa oilalar kiradi. Chivinlar oʻsimlik toʻqimasi, odam va hayvon qoni bilan (bunda yuqumli kasalliklarni tarqatadi) oziqlanib zarar keltiradi. Qon soʻradigan chivinlar turli yuqumli kasalliklarni (masalan, bezgak, leyshmanioz) tarqatadi. Chivinlar hasharotxoʻr hayvonlar (qushlar, koʻrshapalaklar)ning, ularning suvdagi lichinkasi esa suv hayvonlari, ayniqsa, yosh baliqlarning asosiy ozigʻi sifatida katta ahamiyatga ega. Oʻzbekiston faunasida haqiqiy chivinlar (25 ga yaqin tur), bukri chivinlar (51 tur), zahkashlar (60 tur), iskabtoparlar (17 tur) keng tarqalgan.

Manbalar 

Hayvonlar
Pahlaviy

Pahlaviy — oʻrta asrlardagi fors tili (qarang Fors tili).

Manbalar
Pahlaviylar

Pahlaviylar – Eronda 1925 – 1979-yillarda hukm surgan sulola. Asoschisi – Rizoshoh Pahlaviy (1878—1944); uning vorisi Muhammad Rizo Pahlaviy – 1979-yildagi inqilob davrida taxtdan agʻdarilgan va mamlakatdan chiqarib yuborilgan.

Manbalar 

 

Sulolalar
Eron sulolalari
Mixail Pevsov

Mixail Vasilyevich Pevsov (1843.21.5, Novgorod -1902.25.2, Peterburg) — rus sayyoxi, generalmayor. Markaziy Osiyoni tadqiq etgan. Jungʻariya, Mongoliya, Gobi, Qashqar, Kunlunga 1876—90 yillarda uyushtirilgan 3 ta ekspeditsiyaga rahbarlik qilgan. Bosib oʻtgan yoʻllarini marshrut haritasiga tushirib, geografik jihatdan mukammal tasvirlab bergan. Sharqiy Turkiston va Tibet togʻligining shimoliy chekkalari haritasini tuzgan. Turfon soyligining gʻarbiy qismidagi Toʻqsuv botigʻini oʻrgangan. Ikkita yulduzni kuzatib geografik kenglikni aniklash metodi (Pevsov usuli)ni ishlab chiqqan. Oltoydagi muzlik Pevsov nomi bilan atalgan.

Manbalar 
 Puteshestviye po Kitayu i Mongolii, M, 1951; Puteshestviye v Kashgariyu i Kun-Lun, M., 1949.

 

1843-yilda tugʻilganlar
2-iyunda tugʻilganlar
1902-yilda vafot etganlar
10-martda vafot etganlar
Charles J. Pedersen

Pedersen Charlz (1904.3.10, Pusan, Koreya Respublikasi — 1989.26.10) — amerikalik kimyogar. Massachusets texnologiya institutini tugatgan (1927). Uilmingtondagi (Delaver shtati) "Dyupon" firmasida kimyogar-tadqiqotchi (1927— 69). Ilmiy ishlari makrogeterotsiklik birikmalar (kraun-efirlar) kimesiga oid. 1970-yillarda tarkibidagi kislorod geteroatomlari oltingugurt atomlari bilan almashtirilgan qator kraun efirlar sintez qildi. Nobel mukofo-ti laureata (1987, D. J. Kram va J. M. Len bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1904-yilda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
3-oktyabrda tugʻilganlar
26-oktyabrda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Pediatriya instituti

Pediatriya instituti — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1927-yilda Toshkent shahrida tashkil etilgan. Dastlab Onalik va bolalikni muhofaza qilish ilmiy tadqiqotlar instituti deb nomlangan. Toshkent tibbiyot akademiyasi da pediatriya fakulteti tashkil qilinishi tufayli 1940-yilda yopilib, 1966-yilda qayta tashkil etilgan. 1969-yildan shu nomda. Institutda 300 oʻrinli klinika (bolalar uchun 150 oʻrin, akusherlik va ginekologik bemorlar uchun 150 oʻrin), 7 klinik boʻlim (allergologiya, gastroenterologiya, pulmonologiya, chala tu-gʻilgan bolalar, 1 yoshgacha boʻlgan goʻdaklar kasalliklari, akusherlikginekologiya, terapiya), laboratoriyalar, dorixona, kutubona bor (2003). 1972—80 yillarda institut va klinikasi tarkibida Oʻzbekistonda bolalar allergologiya markazi, 1980—89 yillarda bolalar pulmonologiya markazi, 1990—96 yillarda bolalar gepatologiya markazi ishlab turdi. 1974-yilda akusherlik va ginekologiya boʻli-mi negizida Oʻzbekiston akusherlik va ginekologiya ilmiy tadqiqotlar instituti tashkil topdi. 1976-yilda bolasi bilan yotgan onalarni sogʻlomlashtirish uchun 60 oʻrinli terapiya boʻlimi ochildi. 1983-yilda 2 suv havzasi boʻlgan 30 oʻrinli shifobaxsh fizkultura va vrach nazorati boʻlimi, 30 oʻrinli tashhis qoʻyish boʻlimi hamda 300 qatnovga moʻljallangan maslahat-diagnostika poliklinikasi ishga tushdi. 1995-yildan ona suti bilan ovqatlan-tirishni ragʻbatlantirish markazi ishlab turibdi. Institutda 1997-yilda diareya va oʻtkir respirator kasalliklar infeksiyasiga qarshi kurash markazi, 1999-yilda reproduktiv yoshdagi ayollarni sogʻlomlashtirish markazi ochildi. Institut xodimlaridan 19 fan doktori, 112 fan nomzodi yetishib chiqdi. Institutda 38 ilmiy ishlar toʻplami, 23 monografiya, 300 dan ortiq metodik qoʻllagmalar nashr etildi.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Tibbiyot
Shifoxonalar
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Davolash profilaktika muassasalari‎
Tashkilotlar
Ilmiy markazlar
Pediatriya
Alifbo bo‘yicha shifoxonalar‎
Bolalar shifoxonalari‎