yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Dabil

Dabil ( Dabil ) — bu litavra turiga xos boʻlgan qozoq milliy zarbli cholgʻu asbobi hisoblanadi. U ikki tomoni buqa terisi bilan tortilgan, tutqichli, obodogsimon shaklga ega. Dabilning mis dubulgʻaga oʻxshash qobiqga ega turi mavjud. Asbobning diametri turlicha boʻladi. Dabil baland ovozga ega boʻlib, oʻtmishda harbiy ogohlantirish signallarini berish maqsadida qoʻllangan, masalan, hujum signali, dushmanning oldinga siljishi. Qadimda qozoqlar orasida – dabil, dauylpaz va shindauil kabi keng tarqalgan zarbli cholgʻu asboblari mavjud edi, ular ov paytida, diniy marosimlarda, yaqinlashib kelayotgan koʻchmalarni eʼlon qilishda ham foydalanilgan.

Anʼanaga koʻra, dabil qoʻlda yoki qamchi yordamida oʻynalgan. Hozirgi vaqtda orkestr dabillarining: kichik yogʻoch va katta mis qobiqli kabi ikki turi mavjud. Katta dabilda vintni sozlash mexanizmi mavjud. Zamonaviy cholgʻu asboblari yumshoq uchli yogʻoch bolgʻachalar yordamida chalinadi.

Dabilning Shimoliy Amerika hindularining zarbli cholgʻu asboblariga oʻxshash tomoni mavjud boʻlib, ular marosimning raqslari paytida foydalaniladi.

Dabilning Qozogʻiston hududidan topilgan qadimiy namunalari hozirgi vaqtda Sankt-Peterburg, Semey, Omsk, Astraxan va Olma-Ota muzeylarida saqlanmoqda.

Adabiyotlar 
 Dabil // Qozogʻiston. Milliy ensiklopediya (rus.). — Olma-Ota: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — ISBN 9965-9746-3-2. (CC BY-SA 3.0)

Havolalar 

 http://www.musenc.ru/html/d/daulpaz.html
 https://web.archive.org/web/20110611130014/http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/ru/page/show/101
Toshkent astronomiya muzeyi

Toshkent astronomiya muzeyi – Butun Markaziy Osiyoda ilk bor tashkil etilgan astronomiya muzeyi sanaladi. U 2009-yil Oʻzbekiston fanlari Akademiyasi, Mirzo Ulugʻbek nomidagi Astronomiya instituti bazasida taʼsis etilgan. Ushbu muzey ochilishi 2009-yil BMT tomonidan eʼlon qilingan. Shuningdek, bu muzeyga asos solinishi Oʻzbekistonning atoqli falakiyot olimi Mirzo Ulugʻbek tavalludining 615 yilligiga borib taqaladi.

Astronomiya muzeyining yangi ekspozitsiyasi YUNESKO tashkiloti yordamida amalga oshirilib, unga tashrif buyurgan sayohatchilarda yaxshi taassurot qoldiradi. Ulugʻbek rasadxonasining asosiy eʼtiborli jihati meridian kvadranti maketi hisoblanadi. Unda oʻquvchi-talabalar Ulugʻbek rasadxonasida olib borilayotgan falakiyot kuzatishlarini koʻrishlari mumkin. Muzeyda falakiyotshunosni „Ziji-Koʻragoniy“ jadvallarining maketi boʻlib, 1018 ta yulduzning koordinatlari aniqlangan.

Jahon ilm-faniga rivojiga hissa qoʻshgan falakiyot fanini paydo boʻlish tarixi shu muzeyning boʻlimlaridan joy olgan. Muzeyning boshqa noyob buyumlari qatorida XVIII asrda yashagan angliyalik usta Jeyms Short teleskopi ham mavjud. Aynan bu asbob mashhur fizika olimi Isaak Nyuton tomonidan ixtiro qilingan.

Antikvar buyumlarni xush koʻruvchilarni eʼtiborini XVIII asr londonlik soatsoz Garrison ixtiro qilgan dengiz xronometri tortadi. Oʻzining bu kashfiyoti uchun soatsoz Nyuton taklifi bilan Angliya parlamenti mukofoti bilan taqdirlangan.

Shuningdek, muzey ekspozitsiyasida XVIII asrga oid olmon teleskopi, XIX asr oxiri XX asr boshlaridagi fransuz teleskopi, XIX asrga oid Muhammad Sharif Buxoriyning osmon globusi ham mavjud.

1936-1939-yillarda Tinch okeani astronomiya jamiyati va mamlakat Fanlari akademiyasi ikkita kometani kashf etgan toshkentlik astronom Stefan Kozikka taqdim etilgan nominal medallar muzey ekspozitsiyasidan qatoridan joy olgan.

Ushbu muzeyda barcha zamonning buyuk falakiyotshunos olimlarining portretlari, yulduz va sayyoralar suratlari, bundan tashqari Astronomiya institutining asosiy ilmiy negizida – Maydanak rasadxonasi va Kitob stansiyasi mavjud.

Oʻzbek astronom olimlari amerikalik va olmon astronomlari bilan birga olamshumul ishni: Tadqiqot ishlari jahondagi eng yirik rasadxonalar, jumladan Samarqandning 120 kilometr janubda joylashgan Maydanak rasadxonasida amalga oshirishmoqda.

Havolar 

Toshkent muzeylari
Oʻzbekistonda astronomiya
Beton muzeyi

Beton muzeyi — Ukrainadagi beton mahsulotiga bagʻishlangan birinchi muzey hisoblanadi. Mazkur muzey,Odessa shahridagi qurilish materiallarini ishlab chiqaruvchi korxona hududida joylashgan. 2017-yilning 5-dekabr kuni ushbu muzeyning ochilish marosimi boʻlib oʻtgan. Ochilish marosimi vaqtida ikkita tematik zal tashkil etilgan. 2018-yilning yanvar oyida qoʻshimcha ravishda yana ikkita bino barpo etilgan.

Eksponatlar 
2017-yilning dekabr holatiga koʻra, muzey kolleksiyasida 150 ta eksponatlar oʻrin olgan.

2018-yilning may holatiga koʻra, muzey kolleksiyasida beton va uni ishlab chiqarish texnologiyasi bilan bevosita bogʻliq boʻlgan 2500 ga yaqin eksponatlar qoʻyilgan. Eksponatlar orasida — Odessa viloyatida taxminan 100 yil muqaddam olib borilgan geologik qazishmalarga oid hujjatlar, turli asboblar, jumladan, „Tuproqning namlik potentsialining kapillyar tarkibi“ni aniqlashda qoʻllangan Aistov tizimining tanziometri, Koʻtarma qurilish kranlarining koʻchma modellari, 1890-yilgi Avstriya ruletkasi, 1938-yilgi qaydnomalar jurnali va boshqa noyob narsalar mavjud boʻlgan.

Oʻsha yilning noyabr oyida Avstriyadan 1893-yilda chiqarilgan 19 tonnalik asfalt katok uskunasi keltirilib, muzey kolleksiyasining tarkibini toʻldirildi.

Jihozlash 

Birinchi xona betonning paydo boʻlish tarixi, uning shisha betonga qadar Qadimgi Rimdagi (Rim beton qarang.) qurilish materiali sifatida rivojlanishi haqidagi ekspozitsiyasi mavjud. Zamonaviy beton buyumlar ishlab chiqarishda qoʻllaniladigan reaktivlarning keng assortimenti: gidrofobiz qoʻshimchalar, plastifikatorlar va boshqa mahsulotlar alohida taqdim etilgan.

Ikkinchi zal SSSR davridagi muhitni qayta tiklab,  (TBM) ishlab chiqaradigan sanoat korxonasi muhandisining ish sharoitini namoyish etadi. Zalda shuningdek, qurilish mavzulari va temir-beton buyumlariga oid texnik kutubxona ham oʻrin olgan.

Interaktiv xona 

Zalda qurilish mavzulariga, masalan, Xrushchev uslubida qurilgan uylarni barpo etishda foydalanilgan temir-beton panellarni ishlab chiqarish va saqlash bilan bogʻliq interaktiv stendlar ham mavjud.

Metall va metall shakllar uchun laboratoriya oʻlchami uskunalari alohida ekspozitsiya sifatida namoyish etilgan. Ekspozitsiya ushbu materialning beton buyumlar va  (TBM) ishlab chiqarish jarayonida bevosita ishtirok etishini koʻrsatadi.

Manbalar

Havolalar 

 
  — 7-kanal, Odessa, 2017-12-05.
  —  , 2017-12-05.
 Xaritalarda joylashuv 2gis.ua, Yandex .

Qurilish materiallari
Muzeylar
Ukraina
SSSR
Monolit tuzilmalar

Monolit tuzilmalar — bu temir-beton va fibrobeton mahsulotlaridan tashkil topgan qurilish tuzilmalari boʻlib, ularning asosiy qismi, qurilish maydonida beton aralashmalari va temirlar yordamida, oldindan tayyorlangan qolip ga yoki koʻchmas joyga toʻgʻridan-toʻgʻri yotqizilishi orqali amalga oshiriladi.

Qurilish jarayonida monolit tuzilmalardan foydalanish — odatiy, rejaviy toʻgʻri burchakli va standart profil shakldagi binolarni hamda har qanday konfiguratsiyaga ega boʻlgan noyob tuzilmalarni ham qurish imkonini beradi.

Monolit tuzilmalar, asosan boʻlinmaydigan tuzilmalarni yaratishda samarali qoʻllanadi (masalan, yuqori dinamik yuklamalarga ega boʻlgan uskunalar uchun kuchli poydevorlar).

Monolit tuzilmalarining asosiy afzalliklaridan biri shundaki, alohida tuzilmaviy elementlarning yoʻqolishi uni darhol oʻzgaruvchan tuzilishga aylantirmaydi; boshqacha qilib aytganda, darhol buzilishiga olib kelmaydi.

Monolit tuzilmalarni qurishda elementlarni bogʻlash, ularning muhrlash bilan bogʻliq boʻlgan muammolar oson hal etiladi. Bu, oʻz navbatida, tuzilmaning gidroizolyatsiyasiga, ovoz va issiqlik izolatsiyasiga ijobiy taʼsir etadi.

Monolit tuzilmalar metro (tunnellar , platformalar , majmualar) , koʻp qavatli binolar, harbiy obyektlar (bunkerlar, tunnellar, qurol sinov maydonchalari obyektlari, shu jumladan raketa va fuqarolar qurilishida)  va kosmodromlar (bunkerlar, start maydonchalari) barpo etilishida keng qoʻllanadi.

Manbalar
Tamaraxonim memorial muzeyi

Tamaraxonim memorial muzeyi — oʻzbek raqqosasi, xonanda, aktrisa va xoreografi Tamaraxonimga bagʻishlangan.

U 1994-yil 1986-yilda tashkil etilgan aktrisa liboslari koʻrgazmasi asosida ochilgan. Mazkur muzey Tamaraxonim umrining oxirgi yillarini oʻtkazgan uyda, Toshkent markazida, Hamid Olimjon metro bekatidan uncha uzoq boʻlmagan joyda joylashgan. .

Tarix 
Tamaraxonim — oʻzbek ayollar raqsi uslubi reformatori, folklor qoʻshiq va raqslar ijrochisi, qoʻshiq-raqs miniatyura janri yaratuvchisi sanaladi. 86 tilda 500 dan ortiq qoʻshiqlar, xoreograf kompozitsiyalar, dunyo xalqlarining koʻpgina milliy raqslar aktrisa repertuaridan joy olgan.

Muzey ekspozitsiyasining asosiy qismi Tamaraxonim gastrol safarida toʻplagan, butun dunyodan uning isteʼdodini olqishlagan muxlislari tomonidan hadya sifatida berilgan bir qancha konsert liboslari tashkil etadi. Aynan shu muzey kolleksiyasida raqqosaga Mao Szedun va Javoharlal Nerular taqdim etgan eksponatlar, shuningdek, Oʻzbekiston, Rossiya, Ozarbayjon, Armaniston, Misr, Hindiston, Koreya, Xitoy, Litva, Indoneziya va boshqa davlatlarning milliy xalq liboslari oʻrin olgan.

Muzey direktorining taʼkidlashicha, Har bir mamlakatni kezgan Tamaraxonim oʻsha yurtning milliy kiyimida raqs tushish taklifini bergan. Ana shunday qilib, milliy liboslar soni koʻpaygan va kolleksiyasi toʻplangan. Muzeyning yana bir qimmatbaho eksponatlaridan biri dastlab Buxoro amiri rafiqasiga tegishli libos hisoblanadi.

Bundan tashqari, muzeyda raqqosani sahna hayotini yorituvchi koʻplab fotomateriallar, fotohujjatlar, oʻsha davrni yodga soluvchi bir qancha afishalar, gastrol konserti dasturlari mavjud. Barcha fotosuratlardagi yozishmalar oʻzbek, rus va ingliz tillarida bitilgan. Shuningdek, muzey eksponatidan joy olgan Tamaroxonimning qoʻshiq audioyozuv va qoʻlyozmalari ham saqlanadi.

2008-yilda AQSH elchisining Madaniy merosni saqlash jamgʻarmasi mablagʻi hisobidan juda keng koʻlamda muzeyda taʼmirlash ishlari olib borildi. Taʼmirlash jarayonida 75 ta sahna liboslari qayta tiklandi, tarixiy fotomateriallar yangilandi. Tamaraxonim hayoti va ijodi haqida bir qancha audioturlar yozib olindi. Muzey xodimlari esa aktrisa tarjimai holini nashrga tayyorlashdi va muzey saytini yaratishdi.

Koʻrgazmalar zalida shu vaqtgacha oʻzbek dizaynerlari yaratgan milliy liboslar namoyishi oʻtkazib kelinadi.

Havolar 

Toshkent muzeylari
Yiriklik moduli

Yiriklik moduli – deb, qum, shagʻal (graviy) va ularning aralashmalari kabi donli materiallarning yiriklilik darajasini tavsiflovchi empirik oʻlchamsiz koʻrsatkichga nisbatan aytiladi.

Yiriklik modulini hisoblashda, standart elaklar orqali elaklangan materialning fraksion tarkibini aniqlash yoʻli bilan olingan maʼlumotlardan foydalaniladi, ularga koʻra yuqoriroqdan pastki elakka oʻtganda teshiklarning oʻlchami yarmiga kamayadi.

D. A. Abrams tomonidan, beton aralashmalari toʻldirmasini yiriklik va mayda modulli toʻldirma aralashmasiga koʻra tanlash uslubi taklif qilingan. Donli materialning fraksion tarkibini bitta raqamli qiymat bilan tasvirlash, koʻp maqsadlar uchun foydali ekanligini isbotlandi.

Yetishmovchi koʻrsatichining ahamiyati shundaki, yiriklik modulining bir xil qiymati, turli fraksion tarkiblarga ega boʻlgan materiallar uchun ham hisoblanishi mumkin. Umuman olganda, koʻrsatgichning past qiymati mayda donali material ekanligini koʻrsatadi.

Koʻpincha yuriklik moduli tushunchasi mayda donali materiallar uchun ishlatiladi. RFda yiriklik moduli faqatgina qumlarning tavsifi uchun qoʻllanadi. Qurilish ishlarida foydalaniluvchi qum 0 – 3,5 oraligʻida modul qiymatga, yoʻl ishlari uchun ezilgan qum esa 3,8 dan ortiq modulga ega boʻlishi mumkin.

Yiriklik modulini hisoblash ishlari, foydalaniluvchi standart elaklardagi umumiy qoldiqlarning yigʻindisini 100 ga boʻlish yoʻli orqali amalga oshiriladi.

Yiriklik moduli aralashmasidagi materialning maʼlum yiriklik moduli belgisini har bir materialning oʻlcham moduli va aralashmadagi massa ulushining yigʻindisi sifatida hisoblash orqali topish mumkin.

Manbalar
Energiya sig‘imi

Energiya sigʻimi — maʼlum bir texnologik tizim asosida mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish va xizmatlar koʻrsatishning asosiy va yordamchi texnologik jarayonlari uchun energiya va (yoki) yoqilgʻi sarfi miqdori.

Umumiy maʼlumotlar 
Tizimning energiya sigʻimining raqamli ifodasi tizim tomonidan isteʼmol qilinadigan energiyaning ushbu tizimning ishlashi natijasini tavsiflovchi qiymatga nisbatini ifodalovchi koʻrsatkichdir. Koʻpincha energiya sigʻimini hisoblash uchun quyidagi usullar qoʻllanadi: kVt-soat / mahsulot birligi (elektr energiyasi uchun); Gkal/mahsulot birligi (issiqlik uchun); t shartli yoqilgʻida qayta hisoblangan elektr energiyasi va issiqlik); energiya va yoqilgʻi xarajatlari/korxona daromadlari; energiya va yoqilgʻi xarajatlari / YaIM.

Oxirgi qiymat milliy iqtisodiyotlarning energiya samaradorligini baholash uchun ishlatiladi. Shunday qilib, 2009-yil oxirida Rossiyaning energiya sigʻimi Xitoynikidan ikki baravar va AQSh va Evropa mamlakatlariga qaraganda 2,5-3,5 baravar yuqori edi. Shu munosabat bilan, 2007 yilga nisbatan 2020-yilga kelib Rossiyaning energiya sigʻimini 40 foizga kamaytirish niyati eʼlon qilindi.

Raqamli ravishda, baʼzi hisob-kitoblarda energiya sigʻimining qiymati energiya samaradorligi koeffitsienti qiymatiga qarama-qarshi qiymat sifatida qabul qilinadi.

Yana qarang 

 Energiya manbalarining sigʻimi — energiya zichligi

Manbalar

Adabiyotlar 

 ГОСТ Р 51387-1999 :: Энергосбережение. Нормативно-методическое обеспечение. Основные положения. Введ. 2000—07—01
 Ракутько С. А. :: Энергоёмкость как критерий оптимизации технологических процессов. Механизация и электрификация сельского хозяйства.-2008. № 12. С.54-56

Havolalar 

 Сборник документов и стандартов по энергоёмкости
 Графики и диаграммы к показателям энергоёмкости ВВП РФ

Energiya tejamkorligi
Energetik materiallar
Energetika
Energetika sanoatining atrof-muhitga ta’siri
Energetika tashkilotlari
Energetika texnologiyalari
Energiya iqtisodiyoti
Energiya manbalari
Energiya o'lchov birlilklari
Energiya sohasidagi ishbilarmonlar

Energiya ishlatish
]
Gidravlos

Gidravlos yoki gidravlic (,  — suv va aulos ; ) — suvli organ musiqa asbobi, zamonaviy organ ajdodi.

Umumiy maʼlumot 
Gidravlos dizaynining birinchi taʼriflari qadimgi antik yozuvchilar — aleksandriyalik Heron (Pneumatica I, 42) va Vitruvius (De archit. X, 8). Afina (Afina. Deypnosof. 174b-e), Vitruvius (De archit. IX, 8.4) va Pliniy Elder (Natur. historia VII, 125) gidravlos ixtirosini Ktesibiyga bogʻlagan .

Suv organi Oʻrta yer dengizi mamlakatlarida va keyinchalik butun Rim imperiyasida juda keng tarqaldi. Shunday qilib, Delfidagi bagʻishlov yozuvida taʼkidlanishicha, qandaydir Antipatr eramizdan avvalgi 90-yillarda musiqachilar tanlovida uzluksiz 2 kun oʻynab, shuhrat qozongan. Organ imperator Neronning sevimli asbobi edi.

Rim imperatorligi davrida gidravlos gladiatorlar janglarida ishtirok etadigan ansambllarning cholgʻu asboblaridan biri boʻlgan (masalan, milodning II asridagi Zliten mozaikasida aks etadi). Bundan tashqari, ushbu musiqa asbobi teatrda, bayramlarda („oʻyinlarda“), marosimlar va sirk tomoshalarida, taniqli insonlarning ziyofatlari va toʻylarida chalingan. Mansabdorlarning davlat lavozimiga kirishish tantanali qasamyod marosimlarida ham gidravlos ham qoʻllangan .

1931-yilda organning qadimgi Rimning Akvinkum shahrida (Budapesht yaqinida) olib borilgan qazishmalar paytida toʻquvchilar uyushmasi binosi xarobalaridan eramizning 228-yiliga oid metall qismlari topilgan. e.

Musiqa asbob ishlashi shundayki, havo nasos yoki Heron qurilmasida boʻlgani kabi, mitti shamol tegirmoni tomonidan suvga botirilgan metall sharsimon kameraga puflangan. Bosimning ortishi bilan havo suvni siqib chiqargan hamda qurshab turuvchi quvurchadagi suv darajasini koʻtargan, natijada ortiqcha havo suv ustida koʻtarilgan quvurga qaytgan. Nasos puflashlari oraligʻida metall shardagi havo bosimi bir xilligi tashqi hovuzdagi suv hisobiga saqlanib turgan. Gidravlos 3-4 registrdan iborat boʻlib, ularning har birida 7 dan 18 gacha diatonik sozlash quvurlari mavjud.

Vitruvius tomonidan tasvirlangan Rim namunasida alohida quvurlar orqali yoʻnaltirilgan havo oqimi kvadrat yogʻoch tortma bilan yopiladigan kvadrat kamerada joylashgan klapanlar bilan tartibga solinadi. Har bir tortma ungagina mos keladigan bosma tugmaga ega boʻlgan, organchi uni bosish orqali havoni chiqargan. Zamonaviy organda boʻlgani kabi, turli oʻlchamdagi naychalar yordamida turli ohanglar hosil qilingan. Rim namunalarida ularning soni 19 tagacha boʻlgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Vitruvius. Arxitektura boʻyicha oʻnta kitob, trans. F. A. Petrovskiy, M., 1936, b. 365-66, 371.
 Maklin Ch. Shlangi organning printsipi // SIMG 6 (1904-1905).
 Schneider Th. Organum gidravlikum // Musikforsching 7 (1954).
 
 Kaba M. Die römische Orgel von Aquincum. 2. Aufl. Bdpst, 1980-yil.
 Nasonova M. L. Gidravlos // Buyuk rus entsiklopediyasi. T. 7. M., 2007, b. 69-70.
 Nasonova M. L. Gidravlos // Musiqa asboblari. Entsiklopediya. M.: Deka-VS, 2008, p. 150.
Klavikord

Klavikord ( ― „kalit“ va  — „tor“) ― klaviaturali torli zarbli-qisqichli musiqa asbobi, hammerklavir va zamonaviy pianinoning ajdodlaridan biri.

Klavikord eng qadimgi klavishli asboblardan biri boʻlib, qadimgi monoxorddan olingan. Klavikordning ixtiro qilingan sanasi nomaʼlum. Birinchi marta „klavikord“ nomi 1396 yilgi hujjatlarda tilga olingan va saqlanib qolgan eng qadimgi asbob 1543-yilda Pizalik Domenik tomonidan yasalgan () boʻlib, hozir Leyptsig musiqa asboblari muzeyida saqlanadi.

Klavikorddagi tovush tekis kallakli metall shtiftlar ― tangentalar yordamida chiqariladi. Klavikordda chalish uchun xos ijro usuli bebung boʻlib, boshqa klaviatura asboblarida chalib boʻlmaydigan „klavishli vibrato“ turidir. Bitta tordan tovush juda past chiqadi, shu sababli tovushni kuchaytirish maqsadida har bir tovush uchun torlarni ikkilashtirish va uchlashtirish qoʻllangan, bu usul oʻzgartirmasdan pianinoda qoʻllanadi. Vaqt oʻtishi bilan klavikord diapazoni oʻzgarib turdi: dastlab u ikki yarim oktava boʻlgan, XVI-asr oʻrtalaridan boshlab u toʻrttaga koʻtarilgan, keyinchalik esa besh oktavaga teng boʻlgan. Baʼzan pastki oktava qisqartirilgan, yaʼni qisman diatonik boʻlgan.

Klavikordning ikkita turi mavjud: mustaqil ― har bir klavishga alohida tor toʻgʻri keluvchi toʻliq torlar toʻplamiga ega va nomustaqil ― tangentalar bir nechta, koʻpincha, ikki yo uchta boʻlib, klavish bitta torning turli joylariga zarb beruvchi qisqartirilgan torlar toʻplamiga ega. Nomustaqil klavikord qurilmasi torlar sonini sezilarli darajada kamaytirishga imkon beradi, ammo bunda tegishli notalarni bir vaqtning oʻzida ijro etishning iloji boʻlmaydi. Klavikordlar, asosan, uyda musiqa chalish uchun ishlatilgan, ammo organistlar tomonidan amaliyotda ishlatilgan bir nechta qoʻlda chalinuvchi va tepkili turlari ham boʻlgan. Klavikordning oʻlchami turi va diapazoniga qarab, kitob shaklidagi kichik sozdan tortib, korpusi 1,5 metrli anchagina katta sozlargacha boʻladi.

Klavikord musiqasi XVII—XVIII-asrlarda oʻzining eng yuqori choʻqqisiga chiqdi va XIX-asr boshlarida fortepiano uni tamom siqib chiqardi. Klavikord uchun I. S. Bax, uning oʻgʻli K. F. E. Bax, V. A. Motsart va hatto, L. van Betxoven kabi buyuk bastakorlar tomonidan asarlar yaratilgan.

Yana qarang 

 Fortepiano
 Klavesin
 Spinet
 Virginel
 Muselar

Manbalar

Adabiyotlar 

 

Musiqa
Musiqa asboblari
Gadulka

Gadulka () — an’anaviy bolgar, torli cholgʻu asbobi. Gadulka Bolgariya millatining an’anaviy cholg‘u asbobi, hamda musiqiy ansambillarning ajralmas qismi bo‘lib qolgan. Odatda raqs musiqasi orqali ijro etiladi.

Tarixi 
Gadulkaning kelib chiqishi fors kemanchasi, arab rubobi va oʻrta asrlar Yevropa rebek musiqa asboblari bilan bogʻlanadi. Gadulka tanasining shakli va tovush tirqishlari Gretsiya va Turkiyaning gʻarbiy qismida chalinadigan armudi kamoncha (shuningdek, Konstantinopolitan lirasi, lira politiki, klassik kamoncha nomi bilan ham mashhur) va lira kritik bilan juda oʻxshash (Krit o.). Ushbu asboblar qatoriga rus signali va bir torli Bolqon guslesi ham kirishi mumkin.

Tuzilishi 
Musiqa asbobining tanasi yongʻoq yogʻochidan yasalib, tirqishli noksimon, boʻyni keng, pardasiz, 3-4 ta torlardan tashqari, koʻp hollarda 7-10 ta jarangdor torlar ham mavjud boʻladi. Dobruja mintaqasida gadulkaning rezonansli (simpatik) torlarsiz kichik namunasi keng tarqalgan. Tanasining qoziqlar joylashgan () yuqori qismi () oval shaklga ega. Asbobning asosiy qismi bitta korpusdan iborat. Old qismi „taxta“ yoki „qopqoq“ () deb ataladi hamda qaragʻay yoki archa yogʻochidan yasaladi. Ovoz teshiklari D harfiga oʻxshash shaklga ega. Zamonaviy asboblarda metall torlardan foydalanilgan boʻlsa, ilgari kamroq bardoshli ipak yoki ichak torlar ishlatilgan. Boshqa torli cholgʻulardan farqli ravishda, gadulkada torosti taxtachalar boʻlmaydi. Qoziqlarga bogʻlangan torlar tovush teshiklari ustida joylashgan koʻprikcha orqali tortilib suyakdan yasalgan tortutqichga oʻrnatiladi. U oʻz navbatida pastki pinga biriktiriladi. Pastki pin koʻpincha musiqa asbobini ijrochi kamariga mustahkamlash uchun ishlatiladi. Shu bilan birga, gadulka xuddi shunday oʻlchamdagi skripka bilan solishtirganda, anchagina ogʻirroq.

Bolgariyaning turli hududlarida gadulka shakli, oʻlchami, torlar soni bilan farqlanadi. Asbob sozlamalari boʻyicha Trakiya, Dobrujan va boshqa namunalari mavjud.

Sozlamasi 
Ikkinchi jahon urushidan oldin bolgar musiqachilari asosan yakkaxon ijro etishgan. Shuning uchun ham sozlama aniqligi unchalik muhim emas edi. Biroq, vaqt oʻtishi bilan folklor ansambllarining paydo boʻlishi bilan uni standartlashtirish zarurati paydo boʻldi.

Gadulkaning yakkaxon ijro uchun sozlanishi sozanda xohishiga qarab farq qilishi mumkin, ammo umuman olganda bu beshinchi chorak  (Frakiya tuningi. Rezonansli torlar xromatik tarzda sozlangan.

Gadulka chalishning "bayroq shaklidagi " usuli va kamon shaklidagi dizayni, torning zaif tarangligi bilan asbobning yumshoq, sokin ovozini taʼminlaydi.

Yana qarang 
Rebab
Gusle
 Qoʻbiz
Bizanchi
 Sarangi
 Liritsa

Manbalar

Havolalar  
 Gadulka
Sound sample
Krestnikovo (qishloq, Vladimir viloyatidagi)

Krestnikovo – Rossiyaning Vladimir viloyati Kovrovskiy tumanida joylashgan qishloq boʻlib, Klyazmensk qishloq manzilgohi tarkibiga kirgan.

Geografiya 
Ushbu qishloq Klyazmensk shaharchasi manzilgohi markazidan 18 km janubda, Kovrov shahrining viloyat markazidan 21 km janubiy-sharqiy qismida hamda Krestnikovo temiryoʻl stansiyasi qishlogʻi ostidan 3 km uzoqlikda joylashgan.

Tarixi 
XIX asrning oxiri – XX asr boshlarida qishloq Kovrovskiy tumanidagi Osipovsk volostining bir qismiga tegishli boʻlgan. 1859-yilda 20 xonadon, 1905-yilda – 14 xonadon, 1926-yilda – 11 xonadon qishloqda mavjud boʻlgan.

1929-yildan buyon qishloq Kovrov tumani Krestnikovsk qishloq kengashining markazi, 1954-yildan – Osipovsk qishloq kengashi tarkibida, 2005-yildan – Klyazmensk qishloq manzilgohi tarkibiga kirgan edi.

Manbalar 

Vladimir viloyatidagi qishloqlar
Kimval

Kimval (, ), asosan koʻplikda qoʻllanadi, jinlar (, , , ) — juft zarbli cholgʻu asbobi, zamonaviy tarelkaning ajdodi. Qadim zamonlardan beri maʼlum.

Qisqacha tavsifi 
Kimval kichik (5 dan 18 sm gacha) bronza tarelka boʻlib, uning oʻrtasiga oʻng qoʻlga kiyish uchun kamar (yoki chilvir) bogʻlangan. Kimvalni chap qoʻlga taqiladigan boshqa kimval bilan urilgan.

Antik davrda kimvallar Dionis va Kibel kultlarida aysh-ishrat marosimlariga tegishli edi. Aynan shu nuqtai nazardan, kimval qadimgi yunon (Pindar, Menandr, Ksenofont va boshqalar) va qadimgi Rim (Propersiy, Vergiliy, Katull va boshqalar) adabiy asarlarida koʻp tilga olinadi. Qoʻlida kimval tutgan Dionisiy kultiga xizmat qiluvchi musiqachilar va mifologik personajlar (satiralar, menadalar va boshqalar) aks etgan koʻplab tasvirlar (haykallar, vaza rasmlari, freskalar) saqlanib qolgan. Rimda Sharqdagi istilolar munosabati bilan zarbli cholgʻu asboblari (odatda timpan, krotal va kimval) va puflama (odatda avlos) cholgʻu asboblari koʻchada va tamaddixonalarda (qarang: qadimgi Rim mozaikasining namunasi) omma vaqtichogʻlik qilishi uchun oʻziga xos „sharqiy ekzotika“ sifatida keng tarqaldi. Arxeologlar tomonidan topilgan kimvalning asl namunalari Britaniya muzeyi, Metropoliten muzeyi va Neapol Milliy arxeologiya muzeyida saqlanadi.

Cherkov slavyancha va rus tilidagi hamd-sanolarning tarjimalaridagi „kimval“ soʻzi (bu Septuagintadan olingan) taxminan qadimgi yahudiycha kult idiofon — „selselim“ tarelkalarini anglatadi.

Kimvalni Belorussiya, Ukraina, Moldova va Bolqonda keng tarqalgan koʻp torli cholgʻu bilan chalkashtirmaslik kerak.

Bundan tashqari, (qadimgi) kimvalni simfonik orkestrning Gektor Berlioz tomonidan kiritilgan „antik tarelkalar“  cholgʻusi bilan chalkashtirmaslik kerak.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Kymbala // Riemann Musiklexikon. Sachteil. 12te Aufl. Mayns, 1967, SS. 499-500.
 Kolyada E. A. Bibliyadagi musiqa asboblari. Moskva, 2003-yil.

Havolalar 

 N. S. Kimval // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1895. — T. XV. — S. 60.

Musiqiy asboblar
Valiha

Valiha, shuningdek, Valia (malag. valiha) — Madagaskar xalq torli cholgʻu asbobi, ichi boʻsh bambuk tanasi uzunligi 90 dan 120 sm gacha, diametri 7—10 sm gacha boʻlgan, tashqaridan 21—24 torli tortilgan; qaragʻay yoki metalldan ham tayyorlanishi mumkin. Koʻpincha milliy Madagaskar asbobi deb ataladi . Valihaning mashhurligi bu cholgʻu yasaydiganlar kasbining izolyatsiyasiga olib keldi.

Tarixi 
Valiha diniy maqsadlarda, yaxshi ruhlarning eʼtiborini jalb qilish uchun ishlatilgan. Faqat maʼlum bir tembrli asboblar kerakli ruhlarni uygʻotishga yordam beradi deb ishoniladi, chunki ular musiqa tovushining balandligini ajratib turadi.

Valiha Madagaskarda Malayziyalarning koʻchishidan keyin paydo boʻlgan, u bir nechta malay-indoneziya asboblari, Vyetnam togʻli xalqlarining asboblari va Hindistonning Bastar (bhuyabaja) tumani bilan bogʻliq.

Konstruksiya va navlari 
Rulolar uchun iplar dastlab yogʻoch chiplari bilan mahkamlangan bambuk tolalar edi, XXI asrda, professional iplar yoʻqligida Bowden kabeli kabi kabellardan metall yadrolar ishlatilgan. Madagaskarning sharqiy qirgʻogʻida Tuamasina yaqinida rulolar metall tom yopish plitalaridan yasalgan, ular silindrga emas, balki parallelepipedga egilgan va iplar faqat yuzlardan biriga tortilgan va ijrochining chap va oʻng qoʻllari uchun torlar alohida joylashtiriladi. Antandroy etnik guruhi va boshqa janubiy xalqlarning qaragʻay taxtalaridan yasalgan oʻziga xos valiha „maro vani“ (soʻzma-soʻz „koʻp ip“) bor.

Valihada qatʼiy tizim yoʻq, bir nechta mahalliy, shuningdek, Yevropa teng temperamenti qoʻllanadi. Maro vani toʻrtburchaklar kesimga ega va odatdagidan koʻra qalinroq iplar sanoat simlaridan tayyorlangan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
 
 
 
musiqa asboblari
Afrika musiqa asboblari
Chordofonlar
Kemane

Kemane (makedoncha kemane; talaffuzi [ 'kjɛmanɛ ]) — Makedoniya Respublikasida anʼanaviy ravishda ishlatiladigan kamonli torli cholgʻu asbobi.

Kemanchaning makedoncha versiyasi  yoki  oʻxshaydi. Musiqa asbobi koʻpincha xalq musiqasi yoki ashulalariga joʻr boʻlib ishlatiladi. Yakkaxon cholgʻu sifatida kam qoʻllanadi.

Kemane turli shakllarda yogʻochdan yasaladi. Sozning uzunligi 48 dan 54 sm gacha oʻzgarib turadi. Sozning shakli tekis yoki egik boʻlishi mumkin. Qadimgi kemane cholgʻu asboblari zagotovkada teshik ochib, unga tor sifatida ot dumi qilini tortish yoʻli bilan yasalgan. Zamonaviy kemane torlari skripkadagiga oʻxshab, yogʻoch boshchaga biriktirililadi.

Makedoniyaning eng qadimgi torli asboblaridan biri hisoblanishiga qaramay, kemane faqat XIX-asr oxiri va XX-asr boshlarida Makedoniya musiqasida (čalgija) paydo boʻlgan. Ilgari bir joydan boshqa joyga koʻchib yuruvchi koʻr sozandalar ehson evaziga kemaneda xalq doston qoʻshiqlarini ijro etib yurgan.

Cholgʻuning nomi kemane, ehtimol, turkcha kemenche soʻzidan olingan boʻlib, xalq skripkasi degan maʼnoni anglatadi. Kemane uchta torga ega, baʼzida toʻrt torli nusxalari ham uchraydi.

Ushbu asbob Sharqiy Makedoniya va Osogovo viloyatida keng tarqalgan. Mamlakatning baʼzi qismlarida asbob kyemene (kjemene), Makedoniyaning shimoliy hududlarida esa gusle deb ataladi.

Manbalar 

Musiqiy asboblar
Musiqa asboblari
Manikuagan (maʼnolari)

Manikuagan (suv ombori)
 Manikuagan (krater)

Atamalar
Quid pro quo

Quid pro quo, Kviprokvo (lotinchadan Quid pro quo — „bir narsa evaziga bir narsa“) — frazeologizm boʻlib, odatda ingliz tilida „xizmat evaziga xizmat“ maʼnosida qoʻllanadi. Ispan, italyan, portugal, fransuz tillarida tovush jihatidan juda oʻxshash, ammo boshqa maʼnoga ega boʻlgan lotin tilidan kelib chiqqan boshqa frazeologizm — „Quiproquo“ ishlatiladi.

Kelib chiqishi 
Mazkur soʻz leksik-semantik soʻz yasash usuli yordamida soʻzlarni qoʻshish orqali (quid pro quo lotin iborasining kvi pro kvo shaklida boshqa alfavit harflari bilan yozilishidan keyin) XX asrning 30-yillari boshlarida paydo boʻlgan. Kviprokvo oʻz kelib chiqishiga koʻra bomond, igrek, salto-mortale va boshqa soʻzlarga oʻxshaydi: fransuzcha i grec „va yunoncha“, italyancha salto mortale „oʻlim saltosi“, fransuzcha beau monde „ajoyib dunyo“).

Ilova 
Quid pro quo iborasidan transkripsiya kontekstida yoki matn maʼlumotlarini yozib olishda foydalaniladi<ref name=autogenerated1>«Blunder made by using or putting one thing for another (now rare)» — Concise Oxford Dictionary, 4th edition, 1950.</ref>. Teatr kontekstida qoʻllanadigan Quiproquo bilan adashtirmaslik kerak. Quid pro quo xizmatlar yoki tovarlarning uncha-muncha teng almashinuvini koʻrsatadi.

Bu ibora zamonaviy ingliz tilida „a favor for a favor“ (xizmat evaziga xizmat), „what for what“ (nima evaziga nima), „give and take“ (berish va olish), „tit for tat“ (jonga jon), „this for that“ (bu shu uchun), shuningdek, „you scratch my back, and i’ll scratch yours“ (sen mening orqamni qashi, men esa senikini qashiyman) iboralari bilan bir qatorda tez-tez ishlatiladi. Ingliz tilida odatda „Quid pro quo“ lotin iborasi do ut desni anglatadi (soʻzma-soʻz men siz menga bera olishingiz uchun beraman degani).Quid pro quo shuningdek, pulli shartnoma boʻyicha ekvivalent muqobil taqdim qilishni anglatadigan anglosakson huquqining atamasi hisoblanadi. По общему праву встречное предоставление должно быть эквивалентным. Umumiy huquqda muqobil taqdim qilish ekvivalent boʻlishi kerak. AQShda ayrim shtatlarning sudlari shartnoma teng qimmatli boʻlmasa uni bekor qilishi mumkin.

Shuningdek, jinsiy zoʻravonlik, jinsiy xizmat koʻrsatish haqidagi iltimos yoki boshqa jinsiy harakatni nazarda tutadigan zoʻravonlik kviprokvosi (Quid Pro quo sexual harassment) mavjud. Evaziga oʻqish yoki ishda yaxshi muhit, yoki qandaydir muammolarni ijobiy hal qilish (ishga olish, lavozimda koʻtarilish, ish haqini oshirish, maktabga yordam berish va hokazo) taklif etiladi. Ushbu holatlar mehnat sharoitlariga yoki akademik koʻrsatkichlarga salbiy taʼsir koʻrsatadigan amaliy harakatlarni oʻz ichiga oladi.

Kviprokvo dramaturgiyada boshqa ohangdosh Quip pro quo'' — biror shaxs, narsa, tushuncha boshqasi bilan adashtirilgandagi tushunmovchilik holati (masalan, Mark Tvenning „Shahzoda va gado“ romanida gado Tom Kenti shahzoda Edvard deb tushunilgan va aksincha).

Yana qarang 
 Paronimiya

Manbalar 

Lotincha iboralar
Youhikko

Youhikko (karel. va fin. jouhikko, shuningdek, ), kamonli kantele — karel-fin kamonli cholgʻu asbobidir.

Umumiy maʼlumotlar 
Youhikko qoraqaragʻay, qaragʻay yoki qayindan yasaladi. Shakli: qoʻl uchun maxsus kesigi bor, keng figurali boʻyinli, qorni ingichka koʻrinshga ega. Torlari (ikki yoki uchta), qoidaga koʻra, qildan ("jouhi" — oʻzbekcha „ot qili“, shundan cholgʻu youhikko nomini olgan) yoki toʻrt yo olti ipdan iborat boʻlib, iplar quloqlar yordamida tortiladi. Bugungi kunda youhikko uchun sintetik va metall torlar (alt yoki gitara) ishlatiladi. Kamonchasi yoy shaklida.

Ushbu asbob fin va karel xalq musiqasi ijrochilari orasida juda mashhur. Anʼanaviy ijrochilarning repertuarini runik, qoʻshiq va raqs kuylari tashkil etadi.

1970-1980 — yillarda Youhikko chalish anʼanasiga yangi hayot berildi. Sibelius Akademiyasida (Xelsinki) va Xalq musiqasi institutida (Kaustinen, Finlandiya) youhikko yasash va chalishni oʻrganish boʻyicha oʻquv kurslari ish boshladi.

Chalish usuli 
Youhikkoning pastki qirrasi oʻtirgan sozandaning oʻng sonining ichki yonida, tizzasidan sal yuqorida joylashadi, korpusining yon tomoni esa chap songa tegib turadi. Bosh barmoq tutqichni ushlaydi, chap qoʻl barmoqlari (bosh barmogʻidan tashqari) yuqoridagi teshikchadan oʻtkazib olinadi. Kamoncha qamishga tortiladi, oʻrta va nomsiz barmoqlar tor va qamish orasida turadi. Chap qoʻl barmoqlarini bosib tor qisqartiriladi. Barmoqlarni oʻziga xos tuta bilish chalish mahoratini belgilaydi. Ijrochi navbatma-navbat barmoqlarining orqa tomoni bilan torni bosib, ohang chiqaradi, qolgan torlar qoʻshimcha ton beradi.

Manbalar

Adabiyot 

 
 
 Marayev V. Youhi kantele — youhikko — kamon lirasi

Torli asboblar
Musiqa asboblari
Gʻafur Gʻulom uy-muzeyi

Gʻafur Gʻulom uy-muzeyi – Atoqli oʻzbek yozuvchi-shoiri, Oʻzbekiston xalq artisti Gʻafur Gʻulom tavalludining 70 yilligi munosabati bilan tashkil etilgan. Bu muzey ikki qavatli hovli-uyi Toshkentning Chilonzor tumanida joylashgan boʻlib, 1944-1966-yillarda adib u yerda yashab ijod qilgan.

Tarix 
Uy-muzeyi ochish toʻgʻrisidagi qaror Oʻzbekiston rahbari tomonidan 1981-yil imzolandi.

Gʻafur Gʻulom muzeyiga 1983-yil asos solingan boʻlib, 1988-yildan 1998-yilgacha muzey kolleksiyalari doimiy ravishda yangilangan va boyitilib borilgan. Ushbu uy direktori yozuvchining qizi Olmos Gafurovna boʻlgan. 1993-yil yozuvchi Gʻafur Gʻulomning 90 yilligi, 1998-yilda esa 95 yilligi nishonlangan.

Muzeyning birinchi qavati uchta zaldan tashkil topgan boʻlib, undagi eksponatlar yozuvchini kundalik hayoti va asosiy ijodiy tetapoya davri haqida hikoya qiladi. Birinchi va ikkinchi zallar Gʻafur Gʻulomning bolalik va oʻsmirlik chogʻlarini, ilk ilhom parisida yozgan sheʼr va hikoyalarini oʻz ichiga oladi. Uchinchi zalda shoirning ijodiy ishlari, koʻpgina stend va yubiley materiallarni guvohi boʻlasiz. Ikkinchi qavati – uy-muzeyining memorial qismi boʻlib, mehmonxona, dam olish xonasi, kutubxona, ijod xonasi mavjud. Shoir foydalangan uy-roʻzgʻor buyumlari, kutubxonada esa yozuvchining kitoblari va unga hadya etilgan asarlar saqlanadi.

Muzey ikki qismga boʻlingan. Birinchisi u foydalagan memorial buyumlar. Ikkinchisi – asosiy ekspozitsiya joylashgan ikki qavatli bino. U 2003-yil Gʻafur Gʻulom tavalludining 100 yilligi munosabati bilan qurib bitkazildi.

Xotira 
Toshkent metro bekati, koʻchasi, adabiyot nashriyoti, Qoʻqondagi oʻlkashunoslik muzeylariga adib Gʻafur Gʻulom nomi berilgan.

Havolar 
 Dom-muzey Gafura Gulyama. Afisha. Uz.
 Dom-muzey Gafura Gulyama: Informatsiya ob interesneyshix muzeyax Tashkenta. OrexCA.
 Dom-muzey Gafura Gulyama. rutraveller.
 Dom-muzey Gafura Gulyama. MYDAY.
 Dom-muzey Gafura Gulyama. Muzei Tashkenta.

Toshkent muzeylari
Oʻzbekistondagi adabiy muzeylar
G‘afur G‘ulom nomidagi madaniyat istirohat bog‘i

Gʻafur Gʻulom nomidagi madaniyat istirohat bogʻi (rus. Park kulturi i otdixa imeni Gafura Gulyama) — Toshkentda Alisher Navoiy nomidagi milliy bogʻdan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Bogʻ bir qancha attraksionlar, jumladan, aylanma gʻildirak va moʻjazgina hayvonot bogʻiga ham ega.

2019 – yilda Gʻafur Gʻulom istirohat bogʻi Vazirlar Mahkamasining 2019 – yil 9-avgustdagi № 670-f son qarori va Toshkent shahar hokimining 2019-yil 15-avgustdagi № 1126-son qarori asosida BMP Smart Desision kompaniyasiga ijaraga berildi. Kompaniya investitsiyasi doirasida „jahon talabiga javob beradigan“ zamonaviy bogʻni modernizatsiya qilish va barpo etishi kerak.

Park qayta taʼmir yuzini koʻrgandan soʻng, 2022-yil yoz oyida ochilishi rejalashtirilmoqda.

Manbalar

Havolar 

Muzeylar
Toshkent istirohat bogʻi va parklari
Toshkentning diqqatga sazovor joylari
Abitibi (daryo)

Abitibi (, ) — Kanadaning Ontario provinsiyasining shimoli-sharqida joylashgan bo'lib, Abitibi ko'lidan shimoliy-g'arbga oqib, Moose daryosiga qo'shilib, Jeyms ko'rfaziga quyiladi. Bu daryo 540 kilometr (340 mil) uzunlikda bo'lib, 265 metr (869 fut) pastga tushadi. Ontario provinsiyasidagi uzunligi bo'yicha to'qqizinchi o'rinda turadi. Oldida Ottava daryosi (1,271 km), Sent-Lourens daryosi (1,197 km), Severn daryosi (982 km), Albany daryosi (982 km), Vinnipeg daryosi (813 km), Attawapiskat daryosi (748 km), Ingliz daryosi (615 km) va Moose daryosi (547 km) joylashgan.

Abitibi — algonkin tilidagi "abitah" va "nipi" so'zlaridan kelib chiqib, "yarim yo'ldagi suv" degan ma'noni anglatadi. Avval fransuzlar tomonidan ko'l yaqinida yashovchi Algonkin hindulari guruhini belgilash uchun ishlatilgan, bu nom ularning Hudson ko'rfazi va Ottava daryosidagi savdo postlari o'rtasidagi joylashuviga ishora qiladi.

Daryo Gudzson's Bay Company uchun muhim mo'yna savdo yo'li bo'lgan. Ilgari, Iroquois Falls shahrida joylashgan pulpa va qog'oz sanoati bu o'rmonli hududda muhim sanoat edi. Hudud, shuningdek, turizm va oltin qazib olishni qo'llab-quvvatlaydi.

Abitibi Kanyon Generatsiya Stansiyasi daryoda, Abitibi Kanyonda joylashgan. Bu zavodni qurish uchun daryoni o'rganish tajribasi folk qo'shiqchi Wade Hemsworthning "The Black Fly Song" qo'shig'iga ilhom bergan.

Geografiyasi 
Daryo yo'lining tavsifi (oqim tartibida):

 Abitibi ko'lidan boshlanadi ()
 Eng janubiy nuqta ()
 Ansonville, Ontario ()
 Iroquois Falls, Ontario ()
 Ontario Northland temir yo'li kesishgan joy ()
 Long Sault Rapids gidroelektr zavodi ()
 Black River bilan qo'shilish joyi ()
 Frederick House River bilan qo'shilish joyi ()
 Island Falls Stansiyasi, Ontario ()
 Island Falls, Ontario ()
 Abitibi Canyon Generatsiya Stansiyasi, Fraserdale yaqinida, Ontario ()
 Otter Rapids Generatsiya Stansiyasi ()
 Coral Rapids, Ontario ()
 Eng g'arbiy nuqta ()
 Little Abitibi River bilan qo'shilish joyi ()
 Moose River bilan qo'shiladi ()
 Jeyms ko'rfaziga Moose River qismi sifatida kiradi ()

Nomi 
Uning nomi (toʻgʻridan-toʻgʻri — „Yarim yoʻldagi suv“ : abitah — oʻrta, nipi — suv degan maʼnoni anglatadi) fransuz koʻchmanchilari tomonidan amerindliklar tillardan oʻzlashtirilib, dastlab Gudzon koʻrfazi, Ottava daryosi va faktoriyalar orasida bir nom ostida yashovchi algonkin-hindularining qabilasiga tegishli boʻlgan  .

Iqtisodiy ahamiyati 
Gudzon kompaniyasining pushnin koʻrfazidan oʻtmishda muhim savdo yoʻli mavjud boʻlib, u Irokuo-Folz shaharchasiga moʻljallangan yogʻochni qayta ishlash sanoati uchun muhim ahamiyat kasb etgan.

Daryoda 1930-yillarda qurilgan Abitibi stansiyasi. gidroelektrostansiyasi joylashgan. Mazkur mintaqada turizm va oltin qazib olish sanoati keng rivojlangan.

Madaniyatda 
Ushbu hududda gidroelektrostantsiya qurilishi boʻyicha olib borilgan geodeziya ishlari Kanada xalq musiqasining eng mashhur namunalaridan biri. Ueyd Xemsvortning qoʻshigi syujetiga mavzu sifatida xizmat qildi

Irmoqlari 

 Kichik Albitibi ko'li
 Frederik uyi daryosi
 Qora daryo

Manbalar
Jahon otin Uvaysiy uy-muzeyi

Jahon otin Uvaysiyning uy-muzeyi: Qoʻqon xonligi saroyida Mohlaroyim Nodira boshchiligidagi xotin-qizlarga sheʼriyat ilmidan ustozlik qilgan. Jahon otin Uvaysiy Umarxon Amiriyga asos solgan. Qoʻqon adabiy muhitining isteʼdodli vakillaridan biri hisoblangan. Uning uy-muzeyi 2006-yilda tashkil etilgan boʻlib, u yerdagi eksponatlar 1781—1845-yillar Margʻilon va Qoʻqondayashagan „Jahonbibi“, „Uvasiy“, „ Vaysiy“ yoki „Uvaysa“ nomi bilan dong taratgan.

Jahon otin Uvaysiy hayoti va ijodiga uning uy muzeyida mujassamlangan. Muzeyda shoira hayoti va ijodiga oid koʻplab qimmatbaho koʻrgazmalar mavjud. Ular Markaziy Osiyo madaniyati hamda tarixiga yaqindan qiziquvchilar uchun ham qimmatli manba hisoblanadi. Ekspozitsiyada Jahon Otin Uvaysiyning shaxsiy buyumlari va shu davrni oʻzida aks ettiruvchi adabiy muhit namoyish etilgan. Shoira ijodini oʻrganayotgan izlanuvchilar uchun noyob manbalar, tazkiralarni ham koʻplab uchratish mumkin. Muzeyda 400 dan ortiq eksponat mavjud boʻlib, ular asosan, XIX asrga doir oʻzbek adabiyotini oʻzida gavdalantirgan. Shoira Uvaysiyning shaxsiy buyumlari: sandiqlar, sharflar, ustki liboslar, poyabzallar, bosh kiyimlar, musiqa asboblari, vazalar, koʻzalar, laganlar va boshqa oshxona anjomlarini shu muzey eksponatlaridan topishingiz mumkin. Shuningdek, Uvaysiy va boshqa oʻzbek yozuvchi va shoirlarining XVIII – XIX asrlarda yozgan asarlari va qoʻlyozmalaridan rasmlar, fotosuratlar, oʻz qoʻllari bilan yozgan sheʼrlaridan asl parchalar ham shular jumlasidandir.

MANBA: maktab darsliklardan olingan.

Havolar 

Oʻzbekistondagi muzeylar
Tirik kuch (fizika)

Tirik kuch (, ) — kinetik energiyaning tarixiy nomi. Ushbu atamani fanga birinchi boʻlibLeybnits kiritgan.

Dastlab, „tirik kuch“ atamasini Leybnits jism massasi tezligining kvadratiga koʻpaytmasi nisbatan qoʻllangan. Keyinchalik, Gustave Koriolis atamaning taʼrifiga tuzatish kiritib, uni jismning yarmi massasi va tezligi kvadratining natijasi sifatida belgilagan, shunga qaramasdan tirik kuchni baʼzida „½“ koʻpaytmasi bilan aniqlash ilgari ham uchragan (masalan, D.Bernoulli maqolalarida). Natijada, atama zamonaviy „kinetik energiya“ atamasi bilan bir xil mazmunga ega boʻlgan.

XVIII asrning analitik mexanikasida  ga teng deb qabul qilingan tirik kuch birinchi navbatda foydali matematik artefakt sifatida koʻrishgan. Bug 'dvigatellarining keng qoʻllanishi bilan bogʻliq sanoatlashtirish taʼsiri ostida vaziyat tubdan oʻzgardi. Keyinchalik dvigatellar tomonidan ishlab chiqarilgan mexanik ishlarga katta amaliy qiziqish paydo boʻldi. Mexanik ish va miqdor oʻrtasida  mavjud ekanligidan kelib chiqib, Koriolis bu miqdorni tirik kuch deb atashni taklif qildi. Ushbu yondashuvni sharhlar ekan, Koriolis shunday yozgan : "Agar ilgari „tirik kuch“ taʼrifi tezlik kvadratiga koʻra massa koʻpaytmasiga berilgan boʻlsa, buning sababi ushbu masalaga eʼtibor qaratilmagani edi".

Manbalar

Adabiyotlar 

 

Fizika tarixi
Fizik miqdorlar
Energiya
Abdulla Qodiriy uy-muzeyi

Abdulla Qodiriy uy-muzeyi — 2019 yil dekabr sanasida Toshkent shahri Shayxontohur tumani, Samarqand Darvoza koʻchasida yashagan yozuvchi Abdulla Qodiriy uyida ochilgan.

Ayni shu muzeyda yozuvchining oʻzi ijodidan, oʻzbek va jahon adabiyoti durdonalari namunalaridan kutubxona vujudga kelgan. Hovli sahni devorlariga oʻzbek va jahon yozuvchi-shoirlarning A.Qodiriy ijodi haqidagi fikrlari qayd etilgan. Xona devorlariga ilingan adibning asl qiyofasini aks ettiruvchi fotosuratlar Qodiriy ijodini yaqindan tanishtiradi. Shuningdek, bu yerda gazeta va jurnallar, A.Qodiriy ijodi namoyon ettirilgan ilk kitoblar mavjud. Muzey ixlosmandlarini xonalardan birida yozuvchi oʻz asarlarini yozganida, oila a’zolari bilan birga bir dasturxonda yigilishi e'tiborini chetda qoldirmaydi.

Muzey hovlisida haykaltarosh Bahrom Norboyev tomonidan mukammal ishlangan yozuvchi haykali oʻrnatilgan. Unda adib teran fikrda, bir qoʻlida kitob tutgan holda gavdalantirilgan.

Foto

Havolar 

Toshkent muzeylari
Sharof Rashidov uy muzeyi

Sharof Rashidov uy muzeyi 1992-yil 6-noyabrda atoqli davlat arbobi, yozuvchi Sharof Rashidov tugʻilganligining 75-yillik munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Karimov tomonidan Jizzax viloyatida Sharof Rashidov yodgorlik muzeyi sifatida tashkil etildi.

2017-yil 27-martda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Sharof Rashidov tavalludining 100-yilligini keng nishonlash toʻgʻrisidagi qarori imzolandi. Ushbu qarorga eʼtiboran muzey qaytadan zamon talablariga javob beradigan tarzda qayta taʼmir qilindi.

Uy-muzey joylashgan hudud dastlab Sh. R.Rashidovning ota-onasi – Rashid ota va Qulsinoy ona Xalilovaga qarashli boʻlib, Jizzax shahrining chekka qismida edi. Sharof Rashidovichning turmush oʻrtogʻi Xursana Gʻofurovnaning istagiga koʻra, 1979-yilda eski taxtali uy qaytadan obodonlashtirildi. Uy-muzeyni barpo etishdan asosiy maqsad Sharof Rashidovich Rashidovning boy merosini oʻrganishdan iborat.

Muzey 5 ta zaldan iborat: asosiy zal, yozuvchi hayoti haqidagi ekspozitsiya. Rashidovga xorijiy davlatlar rahbarlarining hujjatlari va shaxsiy buyumlari, sovgʻalarini taqdim etilgan zal. Xursana Gʻofurovna Rashidova zali – Sharof Rashidovng rafiqasi va oilasiga bagʻishlangan ekspozitsiya. Rashidov, hujjatlar va shaxsiy buyumlarini taqdim etdi. Siyosat arbobining ishxonasi Rashidov – ekspozitsiyada Toshkentdagi kvartiradagi (qayta taʼmirlangan) idoradagi buyumlar va kitoblar taqdim etilgan.

Galereya

Manbalar 

Oʻzbekistondagi muzeylar
Termal kuydirish

Termal kuydirish — gazsimon aralashmalardan chiqindilarni tozalash usuli; texnologik, ventilyatsiya va boshqa chiqindilar tarkibidagi zararli aralashmalarning yuqori haroratda yonishiga asoslangan. Termal kuydirish asosan aralashmalarning yuqori konsentratsiyasida (olovlanish chegarasidan oshib ketgan) va gazlardagi kislorodning sezilarli miqdorida qoʻllanadi.

Qoʻllanilishi 
Termal kuydirish tozalash uchun ishlatiladi:

 oltingugurt dioksidi va azot oksidlaridan — issiqlik elektr stansiyalarida, aglofabrikalarda, shisha sanoati korxonalarida va boshqalarda;
 vodorod sulfidi va uglerod disulfidi — neft-kimyo, kimyo sanoati va sunʼiy tola ishlab chiqarish korxonalarida;
 yomon hidli moddalardan — oziq-ovqat, mikrobiologik, yogʻochga ishlov berish, mebel sanoati va qishloq xoʻjaligi korxonalarida;
 organik erituvchilar bugʻlaridan (benzin, toluol, uglerod disulfidi va boshqalar) — kimyo va poligrafiya sanoatida;
 aerozollardan va kislotalar bugʻlaridan, galvanik va tuzlangan vannalar oltingugurt va azot oksididan;
 ichki yonuv dvigatellarining sinov stansiyalaridagi zarrachali chiqindilaridan.

Afzalliklari va kamchiliklari 
Sanoat gazlarining organik aralashmalarini termal kuydirsh uchun oʻrnatish moslamalari dizayni juda oddiy, kichik maydonni egallaydi, ularning samaradorligi xizmat muddatiga bogʻliq emas.

Termal kuydirish agrosanoat kompleksi korxonalarida yoqimsiz hidli birikmalardan tozalashning eng oddiy va eng qadimgi usuli hisoblanadi, shu bilan birga u eng qimmat usuldir.

Usullar va sxemalarni tanlash 
Kuydirishni amalga oshirish (oksidlanish reaktsiyasi) uchun tozalangan gazning yuqori harorati va yetarli miqdorda kislorod mavjudligini taʼminlash kerak. Kuydirish sxemasini tanlash haroratga va zararli aralashmalar, kislorod va boshqalar tarkibidagi chiqindilar miqdoriga bogʻliq. Yongʻinni zararsizlantirish tizimlari, agar ifloslantiruvchi moddalarning yuqori haroratli zonada qolish muddati kamida 0,5 soat va uglerod oksidi oʻz ichiga olgan gaz neytrallash harorati 660-750 daraja boʻlsa, 90-99 % tozalash samaradorligini taʼminlaydi.

Tozalash usullari va sxemalarini tanlashda, birinchi navbatda, ifloslangan havoni tozalash usuli, tozalash bosqichlari soni va chang va gazni ushlab turish apparati turi aniqlanadi. Muayyan sharoitlarda faqat kerakli tozalash samaradorligi, ishonchliligi va tejamkorligini birlashtirgan qurilmalarni oʻrnatish kerak.

Manbalar

Adabiyotlar 

 E. S. Andreeva, S. S. Andreev. Sanoat ekologiyasi

Sanoat
Atrof-muhitni muhofaza qilish