yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Barkarola

Barkarola (italyancha, barca — qayiq) — 1) Venesiya qayiqchilarining koʻproq badiha yoʻli bilan bir maromda aytadigan qoʻshigʻi; 2) lirik kuyli 6/8 yoki 12/8 oʻlchovli musiqa asari (odatda romans yoki fortepiano uchun pyesa): Shubert va Glinkaning ovoz va fortepiano uchun B.lari, Shopen, Mendelson-Bartoldi, Chaykovskiy, Raxmaninov fortepiano Barkarolalari va boshqa operalarda ham Barkarolalar uchraydi (Ober, "Portichilik gung"; Rossini, "Vilgelm Tell"; Offenbax, "Gofman ertaklari" va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barkashli Maxdiy

Barkashli Maxdiy (1911, Tabriz −1988) – Eron musiqashunosi. Musiqashunoslik va fizika fanlari doktori. Oʻrta asr musiqa nazariyasi, jumladan, Forobiy, Ibn Sino, Abdulqodir Marogʻiy musiqiy risolalari tadqiqotchilaridan. Eron dastgohlari nashriga hissa qoʻshgan, musiqa akustikasi muammolariga bagʻishlangan asarlar muallifi. Tehron xalqaro musiqashunoslar kongressining (1962) tashkilotchilaridan. 1975-yil Toshkent davlat konservatoriyasida „Eron dastgohlari“, „Forobiy nazariyasi“, „Musiqaviy akustika“ hamda „Zamonaviy Eron musiqasining ijodiy muammolari“ mavzuida maʼruza va mashgʻulotlar oʻtkazgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barkgauzen effekti

Barkgauzen effekti - tashqi sharoit (mas, magnit maydoni) uzluksiz oʻzgarganida ferromagnitlar magnitlanganligining sakrasheimon oʻzgarishi. Nemis fizigi G. Barkgauzen 1919-yilda kashf qilgan. Ferromagnetiklarda har xil moddalar aralashmalari boʻlgani uchun (begona aralashmalar, dislokatsiya, qoldiq mexanik kuchlanishlar va hokazo tufayli) Barkgauzen effekti  roʻy beradi, bular esa jismning magnit strukturasiga taʼsir qiladi. Bu effekt har xil tashqi sharoit (mas, temperatura, bosim va hokazo) oʻzgarishida kuzatiladi (qarang Ferromagnetizm).

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Effektlar haqidagi maqolalar
Barkisimeto

Barkisimeto — Venesuela shimoli-gʻarbidagi shahar. Lara shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 724 ming kishi (1990). Barkisimeto stansiyasi. Barkisimeto rayonining savdo-transport markazi. Oziq-ovqat (shakarqand va boshqalar), toʻqimachilik, sement, koʻn poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Universitet bor. Shaharga 1552-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Venesuela
Charles Glover Barkla

Charles Glover Barkla () (1877.7.6—1944.23.10) — ingliz fizigi. Rentgen nurlarining qutblanuvchanligini (1904), harakterli rentgen nurlanishini (1906) kashf etdi. Nobel mukofoti laureati (1917).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1877-yilda tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
7-iyunda tugʻilganlar
23-oktyabrda vafot etganlar

Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Barlos

Barlos (Barulas, Ballos) — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri. XIII asr 2-yarmida Ili daryosi boʻylaridan Qashqadaryo vohasiga koʻchishgan. XIV—XV-asrlarda shu voha aholisining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida muhim rol oʻynagan. Amir Temur barlos qabilasidan boʻlib, sarkarda va viloyat amirlarini asosan shulardan tayinlagan. Barloslarning bir guruhi Temuriylar va Boburiylar davrida Afgʻoniston va Hindiston hududiga koʻchib oʻtgan. XIX asrda birgina Dehli shahri atrofida 15 ming barlos yashaganligi tarixiy manbalarda qayd etilgan. Ammo barlos qabilasining asosiy qismi Oʻzbekistonning janubiy hududlarida qolib, dehqonchilik va chorvachilik bilan mashgʻul boʻlgan. Barloslar oʻzbek tilining qorluq-chigil lahjasida soʻzlashgan.

Barloslar Kesh (hozirgi Shahrisabz) hududini nazorat qilgan va uning barcha nasl-nasabi shu hudud bilan bogʻlangan.  Koʻchmanchi boʻlib qolgan qoʻshni qabilalarning aksariyatidan farqli oʻlaroq, barloslar oʻtroqlashgan qabila edi. Oʻrta Osiyoning tub aholisi bilan keng aloqalar tufayli qabila islom dinini hamda arab va fors tillarining kuchli taʼsirida boʻlgan qarluq tarmogʻiga mansub turkiy chagʻatoy tilini qabul qilgan edi.

Barloslarning bir guruhi Temuriylar va Boburiylar davrida Afgʻoniston va Hindiston hududiga koʻchib oʻtgan. XIX asrda birgina Dehli shahri atrofida 15 ming barlos yashaganligi tarixiy manbalarda qayd etilgan. Ammo barlos qabilasining asosiy qismi Oʻzbekistonning janubiy hududlarida qolib, dehqonchilik va chorvachilik bilan mashgʻul boʻlgan. Barloslar oʻzbek tilining qarluq-chigil lahjasida soʻzlashgan.

Tarixi 
Barloslar haqida Rashididdinning Oltin daftar kitobida, „Moʻgʻullarning maxfiy tarixi“ kitobida baʼzi maʼlumotlar uchraydi. Rashididdining fikricha, barloslar nirun moʻgʻullarning Borjigin urugʻidan tarqalgan. Rashididdinning yozishicha, barlos etnonimi Chingizxon davridan beri mavjud boʻlib, Chingizxon oʻgʻli Chigʻatoyga 4 000 kishilik qoʻshin ajratganida, ularning koʻpchiligi barlos urugʻidan boʻlgan. Moʻgʻul tilidan tarjima qilinganida barlos soʻzi yoʻgʻon, kuchli deb tarjima qilinadi. Abulgʻozixon fikricha esa, barlos soʻzi sarkarda degan maʼnoni beradi.

Oʻzbek barloslari yuqori maqomga ega edilar. Ular barlos haqida „mardikorga bormas“ (yaʼni, u kunlik ishchi sifatida ishlashga ketmaydi) deb aytishgan. Sariosiyo viloyatining Oʻrta Koʻruk qishlogʻidan boʻlgan eski oʻzbek Barlos Botir boboning aytishicha, barlosni hech kim mardikorllikka undashi mumkin emas va barloslarning oʻzlari bu ishlarda qatnashishni uyatli deb bilishadi.

Barlos lahjasi oʻzbek tilining qarluq-chigil shevasiga tegishli boʻlib, koʻplab xususiyatlari bilan oʻzbek tilining shahar lahjalariga yaqin turadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 Oʻzbek qabila va urugʻlari 

Oʻzbek qabilalari
Oʻzbek urugʻlari
Barmoq

Barmoq – qadimiy uzunlik oʻlchov birligi (18-asr); Oʻrta Osiyoda ishlatilgan. Oʻrta barmoqning oʻrta boʻgʻini eniga teng uzunlik. 1 barmoq 2,078+2,28 sm ga teng; uni yaxlitlab, 2,25 ga teng deb qabul qilish mumkin. Baʼzi adabiyotlarda angoʻsht va asba (barmoq kengligi) koʻrinishida ham uchraydi.

Yana qarang 

 Barmoqlar

Manbalar 

Oʻlchov birliklari
Barmoqlar

Barmoqlar — odamda qoʻl-oyoq kaftlarining uch qismi; Barmoq beshta boʻlib, har bir barmoqda uchtadan (bosh barmoqda ikkita) naysimon mayda suyaklar — falangalar bor. Barmoqlar oʻzaro boʻgʻimlar, muskullar orqali bir-biri bilan erkin harakat kila oladigan tarzda birlashgan. Odam qoʻl barmoqlarini bukib asboblarni ushlash, mehnat qobiliyatini oshirish imkoniyatiga ega. Shuning uchun tarixiy rivojlanishda bosh barmoq qolgan Barmoqlarga nisbatan koʻndalang joylashib, biror narsani ushlashga moslashgan. Oyoq Barmoqlari bukilib-yozilib odamning yurishiga, tik turganda muvozanatni saqdashga moslashgan. Barmoqlardagi muskullar mayda qon tomir va nervlarga boy, shu tufayli turli nozik harakatlarni (musiqa asbobini chalish, yozish, rasm chizish va hokazo) bajarishga imkon beradi. Ona qornida homilaning notoʻgʻri rivojlanishi natijasida barmoqsizlik (adaktiliya), Barmoqlar sonining kam (oligodaktiliya) yoki koʻp (polidaktiliya) boʻlishi uchrab turadi. Hayvonlarda Barmoqlarning tuzilishi va shakli ularning hayot sharoitiga, bajaradigan vazifasi (kovlash, uchish, suzish)ga qarab turlicha boʻladi. Qushlarda oldingi oyoq qanotga aylanib, uch barmoq rudimenti qolgan, orqa oyogʻida 4 ta barmoq bor. Tuyoqli hayvonlarda esa Barmoqlar tuyoqdan iborat va Barmoqlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Anatomiya
Tibbiyot
Osteologiya
Barograf

Barograf (baro... va yun. grapho — yozaman) — atmosfera bosimini uzluksiz qayd qilish uchun moʻljallangan asbob. Ishlash tarziga qarab, aneroidli va simobli xillarga boʻlinadi. Amalda aneroidli Barograf koʻproq ishlatiladi. Uning qabul qiluvchisi bir-biriga mahkamlangan aneroid qutilaridan iborat. Atmosfera bosimi oʻzgarganda qutilar qisiladi yoki choʻziladi, natijada ularning qopqoqlari koʻtariladi yoki pasayadi va shunda pero darajalarga boʻlingan lentaga muayyan chiziqlarni chizadi. Shu tariqa atmosfera bosimi qayd qilib boriladi. Juda sezgir Barograf mikrobarograf deb ataladi. Meteorologiya st-yalarida, samolyot va aerostatlarda ishlatiladi (qarang Barometr).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Baroterapiya

Baroterapiya (baro… va terapiya) – davolash maqsadida yuqori yoki past (odatdagiga nisbatan) havo bosimidan foydalanish. Umumiy baroterapiya barokamerada oʻtkazilib, unga bir yoki bir necha bemor joylashtiriladi va unda kislorod, havo yoki boshqa kislorodi bor gazli aralashmaning oshirilgan yoki pasaytirilgan bosimi vujudga keltiriladi. Nafas yetishmovchiligi, yurak-tomir kasalliklari, gangrena, shok, koʻp qon yoʻqotish, shuningdek miyaga qon quyilishi yoki uning tomirlarida havo pufakchalarining turib qolishi, is gazidan zaharlanish va boshqa holatlarda B.dan foydalaniladi. Havo bosimi oshirilgan umumiy baroterapiya gavvoslarda kesson kasalligini davolashda qoʻllanadi. Havo bosimi pasaytirilgan baroterapiya koʻkyoʻtal, bronxial astma va tashqi nafasning qiyinlashuvi bilan kechadigan kasalliklarda qoʻllanadi. Gipertoniya, yurakning ishemik kasalligi va hazm yoʻllaridagi ayrim kasalliklarning boshlangʻich shakllarini davolashda biatrondagi umumiy baroterapiya qoʻllanadi. Toʻqimalarning kislorodga toʻyinishini oshirish infeksiya qoʻzgʻatuvchisiga halokatli taʼsir koʻrsatadi, chunki u kislorodsiz sharoitda yaxshi koʻpayadi. Bunday davoni qoʻllash anaerob infekiiyadan oʻlishni ancha kamaytiradi va koʻpincha zararlangan sohani saqlab qolish imkonini beradi. OʻzRdagi koʻpgina davolash muassasalarida baroterapiya keng qoʻllanadi, buning uchun ular maxsus barokameralar bilan jihozlangan. Davo maqsadida baroterapiyadan foydalanish mumkinligini vrach belgilaydi. Asosan davolash muassasalarida yetarli tayyorgarlikdan oʻtgan mutaxassis vrachlargina baroterapiya bilan shugʻullanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barotravma

Barotravma (baro... va travma) — havo bosimining keskin oʻzgarishi natijasida oʻzida havo saqlaydigan aʼzolar (nogʻora parda, oʻrta quloq, burunning yondosh boʻshligʻi, oʻpka)ning shikastlanishi. Toʻsatdan burun va qalqumdan qon kelishi bunga misol boʻla oladi. Atmosfera bosimi asta-sekin oshib borsa, quloq pardasiga hech qanday taʼsir etmaydi, chunki bunday hollarda bosim quloq pardasining ikkala tomonida (tashqi eshituv yoʻli bilan oʻrta quloq boʻshligʻi) Yevstaxiy nayi orqali baravar taqsimlanadi. Bosim keskin oʻzgarganda, mas, samolyot tez koʻtarilganida yoki tushganida, bosimni baravarlash uchun yutish harakatini bajarish tavsiya etiladi (buning uchun samolyotda yoʻlovchilarga konfet beriladi). Eshituv aʼzosi bosimni baravarlashga ulgura olmasa, quloq pardasi taranglashib, eshituv suyakchalari orqali bosim ichki quloqqa taʼsir etadi. Barotravmada dastlab quloq ogʻriydi, keyin odam yaxshi eshitmaydi, qulogʻi shangʻillaydi, baʼzan boshi aylanadi. Bosim ancha oʻzgarganda quloq pardasi yorilishi mumkin. Barotravma uchuvchilar, parashyutchilar, gʻavvoslar va boshqalarda uchraydi. Barotravmaning oldini olish uchun odamlar barokamsrada mashq qildiriladi: shovqinni kamaytiradigan moslamalardan foydalaniladi (quloq berkitiladi yoki ichiga paxta tiqiladi); bosim oʻzgarishini koʻtara olmaydigan kishilar uchuvchilik, suv ostida suzish va ishlashdan ozod qilinadi. Davosi: bemor tinch qoʻyiladi, tinchlantiruvchi dorilar va fizioterapiya buyuriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baroq

Baroq, Buroq, Baroq oʻgʻlon (? — 1428) — dashti qipchoqlik hukmdor (1423—28). Oʻrusxonning nabirasi. B. 1419-yil may oyida taxt uchun kurashda koʻmak istab Samarqandga Ulugbek huzuriga kelgan. Ulugʻbek unga harbiy yordam beradi va shu yilning avgusti oxirida oʻzi ham katta qoʻshin bilan safarga chiqib, 5 sent. da Chinoz yonida Sirdaryodan kechib oʻtadi. Dushman (Tugʻa Temur avlodi Muhammadxon) jang qilmasdan tarqab ketgan, shuning uchun Ulugʻbek 22 oktabrda Samarqandga qaytib kelgan. B. bir muncha vaqtdan soʻng (1423-yil) Muhammadxonning oʻrdasini, 1425-yil boshida esa uzil-kesil taxtni egallaydi. Mustaqil boʻlib olgach, B. bilan Ulugʻbek oralaridagi munosabat buziladi. Bunga sabab B.ning Sigʻnoq atrofidagi yerlarni daʼvo qilib chiqishi boʻlgan. B. Sigʻnoq sh. uning bobosi Oʻrusxonning qarorgohi boʻlgani va shaharni bobosi obod qilganini daʼvo qiladi. Bunga javoban Ulugʻbek 1427-yil bahorida ukasi Muhammad Joʻqiy bilan B.qa qarshi otlangan. Ulugʻbek B. tomonidan kechirim soʻrab, sulh taklifi bilan yuborilgan elchini qaytarib yuborgan. Sigʻnoq atrofidagi tepalik yerlardan hech qanday xavfsizlik chora tadbirlarini koʻrmasdan oʻtib borayotgan Ulugʻbek qoʻshiniga B.ning kam sonli qoʻshini toʻsatdan hujum qilib raqibini parokanda qilib yuborgan. B. Samarqand atrofini talab orqaga qaytgan. Ulugʻbek otasi Shohrux yuborgan Hirot qoʻshini hamda Muhammad Joʻqiyning mulki — Qandahordan kelgan qoʻshinlarni jamlab yana B.qa qarshi otlanganda, Toshkentgacha kelgan, biroq B. qoʻshini dasht ichkarisiga chekingan. Sigʻnoq sh. Ulugʻbek qoʻl ostida qolgan. B. Moʻgʻulistonga qilgan yurishida Sulton Mahmud oʻgʻlon tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar 

Oltin Oʻrda hukmdorlari
Baroqxon

Baroqxon (toʻliq ismi — Baroqxon ibn Eson Tuva ibn Mutugen ibn Chigʻatoy) (? — 1271) — Chigʻatoy ulusi xoni (1266— 71). Jamol Qarshiyning yozishicha, 1266-yil Ohangaron vodiysida Chigʻatoy avlodlaridan birinchi boʻlib islomga kirgan Muborakshoh oʻzini Chigʻatoy ulusi xoni deb eʼlon qiladi. Shu tariqa birinchi marta Chigʻatoy ulusiga moʻgʻullar davlati oliy hukmdori tayinlamagan kishi xon boʻladi. Bundan gʻazablangan oliy hukmdor Xubilay B.ni Turkistonga joʻnatadi. U das-tlabki vaqtlarda oʻzining xon qilib yuborilgani xususidagi yorliqni yashirib, goʻyo boshpana izlab kelgandek Surxondaryoga — qarindoshlari huzuriga boradi va asta-sekin moʻgʻullardan qoʻshin toʻplay boshlaydi. 1266-yil sentabrda B. Muborakshoh qoʻshini bilan jang qilib, uni asir oladi va Oʻzganda oʻzini Chigʻatoy ulusi xoni deb eʼlon qiladi. Ammo, B. tez orada Xubilay qoonga itoat qilmay qoʻyadi. Shu bois Xubilay unga qarshi qoʻshin yuboradi, B. Sharqiy Turkistonda Xubilay qoʻshinini tor-mor keltiradi. Shu vaqt chingiziylardan Xaydu markaziy hokimiyat bilan B. oʻrtasidagi qarama-qarshiliklardan foydalanib Yettisuv va Sirdaryoning sharqidagi yerlarni bosib olish taraddudiga tushadi. Natijada 1268-yil har ikki tomon qoʻshinlari toʻqnashib, B. yengiladi. Ammo, Xaydu uni taʼqib etmay, kelasi yili bahorda qurultoyga kelishni va oʻrtadagi raqobatga chek qoʻyib, sulh tuzishni taklif qiladi. 1269-yil bahorida qurultoy chaqirilib, unda sulh tuziladi va Xaydu bilan B. tasarrufidagi yerlar chegarasi aniq belgilab olinadi. B. vafot etgach, oʻrniga oʻgʻli Tuva (Duva) taxtga oʻtiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Barrikada

Barrikada (frans.), koʻcha band - koʻcha, yoʻl, koʻprik va togʻ yoʻllarida turli narsalardan (xodalar, qum solingan qoplar, toshlar va boshqalar) quriladigan sunʼiy mudofaa toʻsigʻi. Barrikada qadim zamonlardan bosqinchilarga qarshi qoʻllangani maʼlum. Tarixiy manbalarda Barrikada chep deb tilga olinadi. Barrikada XIX-asrgacha tosh, qum solingan qop, xoda, qulatilgan daraxtlar va shahri k.dan qurilgan. 20-asrdan aholi yashaydigan joylarni tank va zirhli mashinalardan saqlash uchun maxsus muhandislik toʻsiqlari barpo etila boshlandi. Bunday B. temir-betondan, turli bloklardan yasalib, koʻcha va yullarga shaxmat katagi tartibida 2 — 3 qator quriladi. 1871-yil Parij kommunasi paytida kommunarlar, 1905 — 07-yillardagi rus inqilobi paytida ishchilar tomonidan keng qoʻllangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bars yili

Bars yili (fors.) — muchal yil hisobining 3-yili nomi (mas, 1998, 2010 va hokazo); yoʻlbars yili (qarang Muchal).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barsterlar

Barsterlar — muayyan davr bilan rentgen diapazonida chaqnab turuvchi yulduzlar. Birinchi bor 1975-yilda atmosferadan tashqi astronomiya usullari yordamida topilgan. Barster rentgen manbalari hisoblanadi; ular nurlanishining fotonlari energiya 1 — 20 keV. Barsterlar chaqnashning qaytarilishi davri bir necha soatdan to bir necha kungacha boʻlgan oraliqda. Chaqnashlar orasidagi vaqt oraligʻi 30 — 50% gacha asta oʻzgarib turadi. Chaqnashlar vaqtidagi nurlanish energiyasi ular oraligʻida tarqaladigan nurlanish energiyasidan taxminan 100-marta kam. Hozirgacha 50 dan ortiq B. batafsil oʻrganib chiqilgan. Maʼlumotlarga koʻra, B. massasi Quyosh massasiga yaqin boʻlgan neytron yulduz boʻlib, uning atrofida akkresiya hodisasi sodir boʻlmoqda. Bunday hodisa qoʻshaloq yulduzlarda yuz berib, oddiy qoʻshni yulduzdan neytron yulduzga massa oqimi jarayoni bilan bogʻliq. Natijada neytron yulduz yaqinida qalinligi bir necha oʻn metr boʻlgan akkresion disk vujudga keladi. Akkresiya jarayonida disk harorati oshib borib, uning qiymati 3-108 K ga yetishi bilan qisqa vaqt ichida geliy moddasining yonishi yuz beradi va bu rentgen chaqnashini koʻrsatadi. Demak, Barsterlarning chaqnash mexanizmi termoyadro portlashi bilan tushuntirilishi lozim. Chaqnashdan soʻng akkresion diskda massasi 1015 t. geliy yigʻilishi bilan u bir necha sekundda yonib, Yerda yana rentgen chaqnashi kuzatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Nuritdinov S. N., Galaktika tuzilishi va fizikasi, T., 1996.
Béla Bartók

Béla Viktor János Bartók (; 25-mart 1881 – 26-sentyabr 1945), Vengriyalik bastakor, pianinochi, etnomusiqashunos va pedagog. Bélaning "Koʻk Soqol gersogning qasri" (1911) operasi va "Yogʻoch shahzoda" (1914—16), "Ajoyib mandarin" (1919) baletlari, raqs kuylari, simfonik asarlari, konsert, kvartet, sonatalari, fortepiano uchun 85 pyesadan iborat "Bolalarga", 153 pyesadan iborat "Mikrokosmos" toʻplamlari mashhur. Béla ijodida koʻp yillar davomida turli mamlakatlar (Vengriya, Ukraina, Ruminiya, Turkiya va boshqalar) da oʻzi yozib olgan (jami 11 mingdan ziyod) venger dehqonlari foloʻslori, rumin, slovak, arab, turk, ukrain va boshqa xalqlar kuylarini qiyosan oʻrgangan va qiyosiy musiqa folklorshunosligiga asos solgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

 The Lied and Art Song Texts Page Original texts of the songs of Bartók with translations in various languages.
 Bartók Béla Memorial House, Budapest 
 The Belgian Bartók Archives, housed in the Brussels Royal Library and founded by Denijs Dille 
 Gallery of Bartók portraits
 Virtual Exhibition on Bartók
 Bartók plays Bartók for Don Gabor's Continental record label later reissued on Remington Records 

Kishilar
Vengriyalik bastakorlar
Vengriyalik pianinochilar
1881-yilda tugʻilganlar
1945-yilda vafot etganlar
25-martda tugʻilganlar
26-sentabrda vafot etganlar
Klassik musiqa
Barxan

Barxan (turkiycha) — qumli choʻl va chala choʻllardagi relyefning koʻchma qum shakllari. Shamol yoʻnalishiga koʻndalang boʻladi. B. yiliga oʻrta hisobda bir necha sm dan yuzlab m gacha koʻchadi. Qizilqum va Qoraqum choʻllarining baʼzi joylarida qattiq shamol vaqtida yangi B.lar paydo boʻladi yoki eskilari joyini oʻzgartiradi. B.lar tepadan qaraganda koʻpincha yoy, yarim oy shaklida boʻladi. Shamolga roʻpara yon bagʻirlari qiya (5° — 14°), shamolga teskari yon bagʻirlari tik (30° gacha) boʻlishi mumkin. B. uchlari shamol kuchiga, qumning namligi, tarkibiga qarab uzun yoki qisqa boʻladi. B. balandligi 0,7 m dan 20 m gacha, hatto murakkab shakllari 200–300 m va undan ham baland boʻladi. Shamol harakatiga qarab B.ning toʻplanishi turli shakllar oladi: barxan tepalari, barxan zanjirlari, barxan piramidalari va hokazo. Qum kam boʻlgan qattiq yerlarda, koʻpincha taqirlarda yakka-yakka B.lar uchraydi. Tutash qumlarda murakkab B. tizmalari vujudga keladi. B. tizmalari Amudaryo sohillarida, Sandiqli, Kanpirak, Qoraqum choʻllarida, shuningdek Markaziy Fargʻonadagi Yozyovon choʻlida uchraydi. B.lar nisbatan yaxshi nam toʻplaydi va ihota qilinadigan boʻlsa, daraxtzor boʻlib qolishi mumkin. Avvallari Buxoro, Qorakoʻl vohalarining shim. qismidagi bir qancha unumdor yerlar, qishloqlar koʻchma qum ostida qolib ketar edi, endilikda saksovul va boshqa oʻsimliklar ekilib, uz. 125 km, eni 3 – 4 km daraxt-zorlar barpo qilindi va qum koʻchishi toʻxtatildi. Yana q. Eol relyef shakllari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barchin

Barchin (Barchinoy, Oy Barchin, Gul Barchin, Barchin suluv) – „Alpomish“ dostonidagi yetakchi obrazlardan. Boysarining qizi. Alpomishning sevgilisi. Barchinoy mard va dovyurak qiz. U xalq ogʻzaki ijodidagi qahramonlik eposiga xos botir (alp) qiz haqidagi anʼanaviy obraz hisoblanadi. Turkiy xalqlar Barchin obrazi orqali xotin-qizlarga oʻz samimiy munosabatlari, katta eʼzoz va hurmatlarini bildirganlar, asllar ham yuksak insoniy qudrat va shon-sharafga ega ekanligini kuylaganlar. Baʼzi tarixiy rivoyatlarda Barchin oʻgʻuz qabilalariga beklik qilgan ayol, deb taʼriflanadi (uning maqbarasi Sigʻnoqaj 5 km janubiy-sharqda joylashgan).

Manbalar 

Adabiy qahramonlar
Barchinligʻkend

Barchinligʻkend, Barchkend, Barchin — Sirdaryo boʻyida joylashgan oʻrta asr qalʼa-shaharlaridan biri (12 — 14-asrlar); Jand viloyatiga kirgan. Oltin Oʻrda davrida B.da zarb qilingan mis tangalarda "Barchin" yozuvi uchraydi. 13-asr 2-yarmida B.ga tarixchi Jamol Qarshiy kelib, uni oʻz asarida Barchkend deb qayd etgan. Bu davrda B.da turkmanlar yashaganlar, shahar atrofida qoʻrgʻonlar va qum barxanlari yastanib yotgan, shaharda ilm-fan, maʼnaviy hayot taraqqiy etgan. Jamol Qarshiy B.da arab, fors, turkiycha sheʼrlar bitgan mahalliy olimning maʼruzasini tinglaganini yozadi. 15-adan soʻng B. atamasi manbalarda tilga olinmaydi.

Manbalar  

Shaharlar
XIII asr
XII asr
XIV asr
Barqiyoruq

Barqiyoruq, Ruknuddin Barqiyoruq (? — 1104) — saljuqiylar sultoni (1094 — 1104). Malikshoh 1 ning oʻgʻli. Malikshoh I vafot etgach, uning oʻgʻillari B., Mahmud, Malikshoh, Muhammad va Sanjar oʻrtasida taxt uchun kurash boshlanib, vazir Nizomulmulk Barqiyoruqni qoʻllab-quvvatlagan. Barqiyoruq birodari Mahmud hukmronligi (1092 — 94) dan soʻng taxtni egallashga muvaffaq boʻlgan. U oʻz hukmronligi davrida mulkdorlar gʻalayonlari, hashshoshiylar harakati va taxt talashayotgan birodarlariga qarshi kurash olib borib, saltanat birligini saqlashga harakat qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Basar

Basar, Basaron — Tohariston tumanlaridan biri. Oʻrta asr manbalariga koʻra, B. tohiriylardan Abdulloh ibn Tohirga 826 — 827-yillarda 7300 dirham miqdorida xiroj toʻlagan. Bu juda katta miqdordagi xiroj boʻlib, Vashgird tumaninikidan 7-marta ortiq, Xuttalon viloyatinikidan (12 ming dirham) bir oz kam boʻlgan. Yaqubiy va Ibn Rusta asarlarida ham Basaron shahri nomi uchraydi. "Hudud ul-olam" da Basarig shaklida qayd etilib, unga koʻra 10-asrda B. goʻzal va obod, aholisi jangari boʻlgan. B. shahri oʻrta asrlarda Kofarnihon va Vaxsh daryolari oraligʻida; Hisorning jan.da yoxud janubi-sharqida boʻlib, Hisor vodiysi bilan Koʻlobni bogʻlovchi karvon yoʻlida joylashgan. Panjikentdan topilgan "turk-sugʻdiy" mis tangalardan birida 7 — 8-asrlar boshida "Pasar" shahri hokimi tomonidan zarb qilingan tangada Farnbag maʼbudining ismi bitilgan. Ilk oʻrta asrlarda B. yoki Pasar shahri aftidan mustaqil mulk boʻlib, Basaron yoki Pasaron deb atalgan. 7-asrda uni turk maliki boshqargan, ehtimol u Panjikent hokimi bilan qarindosh boʻlgan. Bu haqda ularning ismi yonida "jamuq" degan turkiy soʻzning boʻlishi guvohlik beradi. Bu soʻz turkiy unvon yoki mashhur turkiy urugʻlardan biri "jamukin"ning nomi boʻlib, bu urugʻ ilk oʻrta asrlarda Toharistonda va Balx atrofida yashagan. Tabariyning yozishicha, 706-yil B. viloyatini Qutayba ibn Muslimning birodari Solih zabt etgan. Bu jangda lashkarboshi Nasr ibn Sayyor alohida jasorat koʻrsatgan, shuning uchun Solih unga shu viloyatda joylashgan Tanjona qishlogʻini inʼom etadi.

Shamsiddin Kamoliddinov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Basklar

Basklar ( oʻzlarini euskaldunak deb atashadi) — Ispaniya (950 ming), Fransiya (140 ming)dagi xalq. ShuningdekLotin amerikasi mamlakatlarida ham yashaydi. Umumiy soni 1,25 mln. kishi (1992), bask tilida soʻzlashadi, dindorlari — katoliklar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Basklar mamlakati

Basklar mamlakati (Baskoniya; baskcha — Euskadi) — Ispaniyaning muxtor tarixiy viloyati. Atlantika okeanining Biskay qoʻltigʻi yonida. Maydoni 7,3 ming km². Aholisi 2,1 mln. kishi (1992), aksariyati basklar. Maʼmuriy markazi — Viktoriya shahri. Biskay, Gipuskoa va Alava provinsiyalarini oʻz ichiga oladi. Miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 5-asr oʻrtalarigacha basklar egallagan hudud. Rimga faqat nomigagina qaram boʻlgan. Pireneya yarim orolda vestgot va arablar hukmronligi davrida ham basklar mustaqil, erkin boʻlib qolgan; Rekonkista tayanchi boʻlgan. 11-15-asrlarda Basklar mamlakati Navarra va Kastiliya hukmronligi ostida, 15-asr oxiri va 16-asrlarda Ispaniya davlati tarkibiga kirgan va 1876-yilgacha maʼlum darajada oʻz muxtoriyatini saqlab qolgan. 1936-yilda muxtor rayon maqomini oldi va Basklar mamlakati deb nomlandi. 1939-yilda Basklar mamlakati muxtoriyati bekor qilindi. 1978-yilgi konstitutsiyaga binoan vaqtincha, 1980-yil yanvardan yana doimiy muxtoriyatga erishdi.

Tabiati 
Basklar mamlakati Kantabriya togʻlarining (mutlaq balandligi 1000-1500 m) sharqiy qismida. Sohil qismi tepaliklardan iborat. Iqlimi moʻʼtadil dengiz iqlimi, yillik yogʻin 1200 mm. Daryolari (Urumea, Deva va Nervon) qisqa va sersuv, Biskay qoʻltigʻiga quyiladi. Togʻ yon bagʻirlarida dub, qora qayin, kashtan oʻsadi.

Xoʻjaligi 
Basklar mamlakati Ispaniyaning iqtisodiy jihatdan rivojlangan viloyati. Qoʻrgʻoshin, pyx va temir rudasi, kaolin va marmar kabi foydali qazilmalari mavjud. Qora metallurgiya sanoati rivojlangan. Turli xil mashinasozlik: lokomotivsozlik, kemasozlik, stanoksozlik sanoati korxonalari bor. Basklar mamlakati  — Ispaniyaning elektrotexnika uskunalari ishlab chikaradigan asosiy rayoni, kimyo (kokskimyo), sement, qogʻoz, baliq konserva sanoatlari ham taraqqiy qilgan. Sanoat korxonalari asosan dengiz boʻyida (ayniqsa Bilbao shahri va uning atrofida, San-Sebastyan, Eyvar shaharlarida) joylashgan. Dengiz boʻyi rayonlari goʻsht-sut yetishtirishga ixtisoslashgan, ichki rayonlarida koʻproq dehqonchilik qilinadi. Tokchilik va vinochilik rivojlangan. Dengizdan baliq ovlanadi.

Manbalar
Nikolay Basov

Nikolay Gennadiyevich Basov (14-dekabr 1922-yil – 3-iyul 2000-yil) — fizik olim, kvant elektronika asoschilaridan biri, akademik Birinchi kvant generator — mazerni yaratdi (A. M. Proxorov bilan birgalikda). Ilmiy ishlari yarimoʻtkazgich lazerlariga, qattiq jismlardan boʻlgan lazerlarning qudratli impulslari nazariyasiga, chastota kvant standartiga, qudratli lazer nurlanishining modda bilan oʻzaro taʼsiriga oid. Nobel mukofoti laureati (1964; Aleksandr Proxorov va Ch. Tauns bilan birgalikda).

Manbalar 

Rossiya olimlari
Fiziklar
1922-yilda tugʻilganlar
14-dekabrda tugʻilganlar
3-iyulda vafot etganlar
2000-yilda vafot etganlar
Basso ostinato

Basso ostinato (ital basso ostinato — qatʼiy bas) — musiqada variatsiya shakllaridan. Asarda oʻzgaruvchi yuqori ovozlar joʻrligida pastki (bas) ovoz koʻp marta takrorlanishiga asoslanadi. Qad. rake janrlari (passakalya, chakona)da va ular asosida yaratilgan asarlarda (mas, I. S. Bax, D. Bukstexude, D. Shostakovich, P. Xindemit va boshqa ijodida) Basso ostinato  shaklidan keng foydalanilgan. Oʻzbekiston kompozitorlarining asarlarida ham qoʻllanadi: M. Tojiyevning 1-simfoniyasi (1 qism — "Passakalya"), F. Yanov-Yanovskiyning "Orkestr uchun konsert"i (V qism — "Basso ostinato"), Ik. Akbarovning "Samarqand hikoyalari" (IV qism — "Shohizinda") va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Musiqa
Bastai nigor

Bastai nigor — Oʻn ikki makom turkumida maʼlum shuʼba nomi. Maʼlumotlarga koʻra, uning yaratuvchisi Nigor taxallusli bastakorga nisbat berilgan. Xorazm maqomlarida Bastai nigor (Bastanyor) cholgʻu qismi oʻrin olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Maqomlar
Bastakor

Bastakor (forscha: „basta“ bogʻlash, bogʻlov; „kor“ mashgʻulot, ish) – monodiya uslubida asar(qoʻshiq, ashula, cholgʻu kuy)lar yaratuvchi ijodkor; anʼanaviy mumtoz musiqa asarlari ijodchisi.

Musulmon Sharqida musannif, mullahhin, ohangsoz kabi atamalar bilan tanilgan. (manba keltirish kerak) Odatda bunday sanʼatkorlar oʻz faoliyatida ijrochi (xonanda, koʻproq sozanda)lik va ijodchilikni uzviy bogʻlashgan. Abu Nasr Forobiydan boshlab Darvishali Changiy va boshqalarning musiqiy risolalari, Abulfaraj Isfahoniy („Kitob ul-agʻoni“), Aruziy Samarqandiy („Chohor maqola“), Alisher Navoiy („Majolis un-nafois“, „Holoti Pahlavon Muhammad“), Davlatshoh Samarqandiy („Tazkirat ush-shuaro“), Zayniddin Vosifiy („Badoyeʼ ul-vaqoyeʼ“), Bobur („Boburnoma“) va boshqalarning asarlarida oʻnlab bastakorlar haqida tarixiy taʼrifiy maʼlumotlar mavjud. Ular, garchand bastakor atamasidan bevosita foydalanishmasada, uning asl maʼnosini ochib berishgan.

Ogʻzaki anʼanadagi musiqiy ijod sohiblari turli davr va mamlakatlar musiqa ilmi va amaliyotida turlicha nomlanib kelingan. Oʻzbeklar va tojiklar bastakor (shuningdek, ohangdon, navosoz va boshqalar), ozarbayjonlar, armanlar va turklar – oshiq, qozoqlar va qirgʻizlar – oqin, kyuyshi, salsere kabi atamalar ishlatishadi.

Toʻxtasin Jalilov, Yunus Rajabiy, Faxriddin Sodiqov, Nabijon Hasanov, Imomjon Ikromov, Komiljon Jabborov, Saidjon Kalonov, F. Toshmatov, Muhammadjon Mirzayev, Orifxon Hotamov, Fattohxon Mamadaliyev, Abduhoshim Ismoilov kabi bastkorlar tanilgan. Tojikiston, Ozarbayjon va Oʻzbekistonda koʻp ovozli musiqa asarlari muallifi – kompozitor ham baʼzan bastakor deb yuritiladi. (manba keltirish kerak)

Yana qarang 

 Bastakorlik
 Kompozitor

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Musiqa
Bastardo

Bastardo — Portugaliyadan keltirilgan vinobop uzum navi. Tupi oʻrtacha, baʼzan zaifroq oʻsadi. Uzum boshi silindr konussimon shaklda, kichik (boʻyi 8 — 12 sm, eni 6 — 8 sm), tigʻiz, bandi qisqa, vazni 90 — 120 g . Gʻujumi mayda (8 – 12 mm), dumaloq, qora, sershira, pusti pishiq. Faol harorat yigʻindisi 2900 — 3100° boʻlganda 145— 150 kunda pishadi. Sentabrning 2-yarmida yetiladi, tarkibidagi qand 28 — 32% ga yetadi. Hosiddorligi 100 — 120 s/ga. Sovuqqa chidami oʻrtacha. Kasallik va zararkunandalarga chidami past. Novdalari oʻrtacha uzunlikda kesilib, kamroq qoldiriladi. B. bilan Saperavi navini chatishtirib chiqarilgan Magarach bastardosi navi (I. V. Papanov) koʻproq ekiladi (qarang Tok.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Uzum navlari
Bastion

Bastion (frans. bastion — mustahkam qoʻrgʻon) — atrofi mustahkam devor bilan oʻralgan, beshburchak shaklida qurilgan harbiy istehkom. B.da zambaraklarni oʻrnatish uchun maxsus koʻtarmalar quriladi, mudofaa devori va xandaqning oldi, yon tomonini oʻqqa tutish uchun oʻt ochish nuqtalari oʻrnatiladi. B. birinchi marta Italiyada 15-asrda paydo boʻlgan. B. oʻz vaqtida zoʻr va ishonchli istehkom vazifasini oʻtagan. B. 19-asr oʻrtalarigacha qoʻllangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bat indasgris

"BAT INDASGRIS" (VAT Industries) - Buyuk Britaniyadagi yirik oziq-ovqat kompaniyasi. Jahondagi yetakchi transmilliy kompaniyalardan biri. 1902-yilda tashkil etilgan. Oziq-ovqat, kosmetika, qogʻoz va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kompaniyalar
Bataklar

Bataklar — Indoneziyada (asosan Sumatra orollarida) yashovchi xalqlar guruhi (toba, karo, paklak, simalungun, mandayling , angkola). 4,5 mln. kishi (1992). Indonez tillari tarkibiga mansub tillarda soʻzlashadi. Dindorlari — musulmon-sunniylar, toba — protestantlar, karolar anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qiladilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batalyon

Batalyon (frans. bataillon) — quruqlikdagi, havo-desant va dengiz piyodalari qoʻshinlaridagi asosiy taktik harbiy boʻlinma; motooʻqchi (piyoda, moto-oʻqchi), tank, dengiz piyodalari, aloqa, avtomobil va boshqa B.lar boʻladi. Odatda polk (brigada) tarkibiga kiradi yoxud qoʻshilma (birlashma)dagi alohida harbiy qism boʻlishi mumkin. 3 — 4 rota va boshqa boʻlinmalardan tarkib topadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Harbiy tuzilmalar
Batareya

Batareya (frans. batterie, battre — urmoq) — artilleriya qismlari va harbiy kemalarda 2 — 4 yoki undan koʻproq toʻplardan iborat artilleriyaning birinchi oʻt ochuvchi va taktik boʻlinmasi. Ikkita oʻt ochuvchi va bitta boshqarish vzvodidan iborat. Polk (divizion) tarkibida yoki alohida boʻlishi mumkin. B. yopiq va ochiq pozitsiyadan oʻt ocha oladi. Artilleriyada toʻp, gaubitsa, minomyot, havoga otadigan, tanklarga qarshi hujumda boshqariladigan reaktiv snaryadlar B.si boʻladi. Optik razvedka, meteorologiya, suratga olish, topografiya, radiotexnika, projektor va boshqa B.lar ham boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Artilleriya
Batareya (qurilma)

Batareya — bir xil turdagi elektr akkumulyatorlari, kondensatorlari yoki isitish radiatori, isitish asboblari hamda apparatlari va boshqalarning birgalikda ishlashi uchun maʼlum tizim asosida birlashtirilgan qurilma. Jumladan, akkumulyator elementlarini oʻzaro ketma-ket, parallel yoki aralash sxemalarda ulab, akkumulyatorlar batareyasi hosil qilinadi. Ketma-ket ulashda uning elektr yurituvchi kuchi (EYUK) barcha elementlarining EYUK yigʻindisiga, zaryadsizlanish toki esa bir elementnikiga teng boʻladi. Parallel ulashda uning oʻtkazuvchanligi va, demak, zaryadsizlanish toki ham oshadi. Aralash ulashda B.dan olinadigan quvvatni oshirish mumkin. Umuman, B. tuzishda ichki qarshiligi kichik boʻlgan elementlardan foydalanish maqsadga muvofiq. 1997-yil AQShda yaratilgan elektromobilda qoʻllangan. B. uning 1500 km masofani oʻtishiga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batat

Batat, shirin kartoshka (Ipomoea batatas) — pechakdoshlarga mansub, koʻp yillik issiqsevar oʻsimlik. Vatani Meksika va Markaziy Amerika. Oziq-ovqat sifatida konserva, kraxmal-qiyom va spirt sanoatida ishlatiladi. Qadimdan Xitoyda ham ekib kelingan. Yaponiya, AQSH, Ispaniya, Hindiston va 5. mamlakatlarda ekiladi, shuningdek Zakavkazye, Oʻrta Osiyo (Turkmaniston, Tojikiston)da oʻstiriladi. Hosildorligi 200 — 300 s/ga. B. kartoshkasi qalamchasidan koʻpaytiriladi. fevral—mart oylarida issiqxonalarda kartoshkasidan chiqqan oʻsimtalardan qalamcha tayyorlab, parniklarda ildiz ottiriladi. Koʻchatlari may oyida qator orasini 70 — 80 sm, qatordagi tup orasini 30 — 40 sm qilib oʻtqaziladi. Koʻchat atrofi yumshatilib, oʻgʻitlab turiladi, 12—14-marta sugʻoriladi. Sentyabr— oktyabr oylarida palagi oʻrilib, keyin kartoshkasi kavlab olinadi. Palagi (koʻk holida, quritilgani, siloslangani) chorva uchun yaxshi ozuqa hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ildizmevalar
Alabama shtati ramzlari
Batash

Batash, botosh — oʻzbek qabilalaridan biri. Batashlar 18 — 19-asrlarda Buxoro xonligining siyosiy hayotida muhim rol oʻynagan. V. Radlovning yozishicha, mangʻitlar sulolasidan boʻlgan Buxoro xoni taxtga oʻtirar ekan, uni 4 qabila vakillari kigizga oʻtqazib 4 tomonidan koʻtarganlar. Bu qabilalar — ming, allot (arlot), bahrin va batash boʻlgan. 19-asrning 70-y.larida Qashqadaryo viloyatida 5 ming Batash boʻlgan. Batashlar oʻtroq holda Buxoro, Surxondaryo viloyatlarida ham yashagan. Batash oʻzbek millati tarkibiga kirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batial

Batial (yunoncha bathys — chuqur), batial zona — Dunyo okeaninin  sublitoral va abissal (chuqur) qismlari oraligidagi zona (chuqurligi 200 m dan 3000 m gacha). Geomorfologik jihatdan materik yon bagʻri zonasiga toʻgʻri keladi. Okean maydonining 1/5 qismini Batial egʻallaydi. Batialda okean tubi relyefi juda notekis; suv temperaturasi va shoʻrligi yil davomida deyarli oʻzgarmaydi. Chuqur suv ostida yashashga moslashgan baliqlar, mollyuskalar va boshqa jonivorlar uchraydi. Organizmlar orasida hayvonlar koʻproq. Yorugʻlik kam boʻlganidan oʻsimlik juda oz (qarang Batial yotqiziqlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geografiya
Batometr

Batometr — suvning kimyoviy va fizikaviy xossalarini tekshirish, undagi organik hamda anorganik koʻshilmalarini aniqdash maqsadida tabiiy suv havzalaridan muayyan chuqurlikda namuna oladigan asbob. Tez toʻladigan va sekin toʻladigan xillari boʻladi. Tez toʻladigan dengiz Batometr ichi boʻsh metall silindr boʻlib, qopqoq va termometr bilan taʼminlanadi. Oddiy shisha idish sekin toʻladigan Batometr vazifasini oʻtaydi. Shisha idish maʼlum chuqurlikka tushirilib, tiqini maxsus chilvir yordamida ochiladi va suv toʻlgach, tortib olinadi. Bulardan tashqari tub (chuqurlik) Batometr ham boʻladi. U bilan daryo tubidagi oqiziqlar tutib olinadi va suvdagi muz kristallari miqdori oʻlchanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batumi

Batumi () — Gurjiston Respublikasidagi shahar (1878-yildan), Ajariya Respublikasi poytaxti (1921-yildan). Qora dengiz sohilidagi yirik port, kurort shahar va sanoat markazi. Boku — Batumi temir yoʻlning oxirgi stansiyasi. Janubda Turkiya bilan chegaradosh. Aholisi 152 839 kishidan ziyod (2014). Batumining iqlimi iliq, nam subtropik. Oʻrtacha yillik temperatura 14°, avgustda oʻrtacha temperatura 23°, yanvarda 6,4°; yyliga 2500 mm yogʻin yogʻadi. Shahar oʻrta asrlarda Batomi deb yuritilgan. XVII-asrda Usmonli turklar saltanati tarkibiga kirgan. Berlin shartnomasiga koʻra 1875-yilda Rossiyaga qoʻshib olingan.

Neft qayta ishlanadi, mashinasozlik (kemalar, neft va choy sanoati uchun jihozlar, transformator, elektrokar va boshqa ishlab chiqariladi), oziq-ovqat (choy, tamaki fabrikalari, sitrus mevalari mah-sulotlari kti va boshqalar), yengil (koʻn poyabzal va tikuvchilik ishlab chiqarish birlashmalari) sanoatlari rivojlangan. Texnik rezina buyumlari, kimyo-farmatsevtika, kofein zavodlari bor. Ped. instituti, 2 teatr, 2 muzey, akvarium-delfinariy bor. Batumi botanika bogʻida tropik va subtropik mintaqalarga xos oʻsimliklar oʻstiriladi. Shahar yaqinvda Maxinjauri, Zelyoniy Mis (Yashil burun), Sihisdziri, Kobuleti kurortlari joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Osiyoning port shaharlari
Gruziya shaharlari
Batut

Batut (batud) (frans. batoude, ital. battuta, aynan — zarba) — toʻrtburchak shaklli, atrofi poʻlat prujinalar yoki rezinalar bilan mahkam tortilgan "sim krovat"ga oʻxshash sakrashga moʻljallangan anjom. Undan akrobatlar, suvga sakrovchilar, gimnastlar foydalanadi. Batutning uzunligi 5 metr, eni 1,5 metr, poddan balandligi 1,2 metr. Batutda sakrash (yakka va sinxron juftlik) — sport turi. AQShda kelib chiqqan. Xalqaro federatsiyaga 1964-yil asos solingan, 40 ga yaqin mamlakat aʼzo (1991). 1964-yildan jahon birinchiligi oʻtkazib kelinadi.

Oʻzbekistonga Batutda sakrash (trampolin) yangi sport turi sifatida 1972-yil kirib kelgan. 1984-yil Toshkentdagi 3-bolalar va oʻsmirlar sport maktabida ilk bor Batut boʻlimi ochildi. T. Miroqilov Batutdan birinchi sport ustasi boʻldi (1981). Oʻzbekistonlik D. Polyarush oʻsmirlar oʻrtasida Yevropa chempionatining oltin medalini qoʻlga kiritdi (1987). Yana besh marta shu qita birinchiligi gʻolibi boʻldi. 1990-yil Germaniyada boʻlgan jahon chempionatida 2 oltin va 1 kumush medal oldi, 1997-yil esa Kanadada ikkinchi marta jahon kubogini qoʻlga kiritdi. Sportning ana shu turida erishgan muvaffaqiyatlari uchun D. Polyarush xizmat koʻrsatgan sport ustasi, N. Jihareva (N. Aydinova) "Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan trener" unvoniga sazovor boʻlgan (1991).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
William Baffin

William Baffin (1584 – 1622.23.1, Hoʻrmuz) – ingliz Arktika tadqiqotchisi. 1612 – 1616 yillarda Shimoli-Gʻarbiy suvyoʻlagini topish maqsadida dengizda suzgan: 1615-yilda Gudzon qoʻltigʻini, 1616-yilda Grenlandiyadan gʻarbdagi dengizni (keyinchalik uning nomiga qoʻyilgan) tadqiq qilgan. Xeys yarim orolni (Grenlandiya), Kanada Arktika arxipelagidagi Elsmir, Devon olarining katta qismini kashf qilgan. Baffin nomiga Grenlandiya ortidagi dengiz, Kanada shimolidagi orol (Baffin Yeri) qoʻyilgan.

Manbalar
Amin Baxiyev

Amin Baxiyev (1937-yil 15-may, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Kegeyli tumani – 2014-yil 27-avgust) – geobotanik, ekolog olim. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000). Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Biologiya fanlari doktori (1981), Qoraqalpogʻiston davlat pedagogika institutini tugatgan (1961). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali botanika sektorining mudiri (1972 – 1983), filial Prezidiumi raisining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1984-yildan), ayni vaqtda geobotanika laboratoriya mudiri, Tabiiy fanlar kompleks instituti direktori (1991-yildan). Baxiyev Amudaryoning quyi qismidagi oʻsimliklar qoplamini oʻrgangan va hamkorliksa geobotanik haritalar tuzish usullarini ishlab chiqqan (shu asosda „Amudaryo quyi qismining hozirgi oʻsimliklar qoplami“ nomli xarita tuzilgan). Ilmiy faoliyati Orol dengizi atrofidagi oʻsimliklar qoplamini saqlab qolish hamda dengizning qurishi bilan bogʻliq muammolarni bartaraf etishga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Baxiltogʻ

Baxiltogʻ — Samarqand viloyatining shimoli-gʻarbidagi togʻ. Nurota togʻ tizimida, Oqtov tizmasining gʻarbiy davomi. Uzunligi 50 km. Eng baland joyi 2000 m. Gʻarbga tomon pasayib boradi (1000 m). Nurota togʻ oraligʻi botigʻiga qaragan shimoliy yon bagʻri ancha tik va oʻydim-chuqur. B.ning oʻq qismi quyi paleozoyning metamorfik ohaktoshlaridan, etaklari boʻr, paleogen va koʻproq toʻrtlamchi davr yotqiziklaridan tashkil topgan. Yuqori paleozoy da yuz bergan gersin burmalanishida quruklikka aylangan va alp burmalanishi davri (paleogen oxiri)da yuvilgan. Neogen (miotsen va pliotsen)dagi alp burmalanishida yemirilgan. Shimoliy yon bagʻirlarida tuproq va oʻsimlik qoplamlari mutlaqo yoʻq. Janubiy yon bagʻirlarida karbonatli jigarrang va toʻq boʻz tuproqlar tarqalgan boʻlib, bugʻdoyiq, togʻrayhon, kiyikoʻt, togʻ piyozi, shuvoq, kovrak va boshqa oʻsadi. Soylar oraligʻidagi suvayirgʻichlarda qoʻngʻirbosh, togʻterak, karrak uchraydi. Yon bagʻirlarining kuyi qismi darasimon vodiylar boʻlib, ularda faqat bahorda vaqtincha suv oqadi. Oqhargul, bodom, zarquloq, tuyasingren kabi oʻsimliklar tarqalgan. Togʻ yon bagʻrilarining oʻydim-chuqurligi, oqar suvlarning yoʻkdigi va yaylovlarda oʻsimlik kamligi tufayli mahalliy aholi uni Baxiltogʻ deb ataydi. Chorvachilikda ahamiyati kam.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Togʻlar
Samarqand viloyati geografiyasi
Oʻzbekiston geografiyasi
Baxmal

Baxmal, ola baxmal, duxoba — mayin, silliq, patli gazlama. Patlari tabiiy yoki sunʼiy ipakdan, zamini ip yoki kanopdan toʻqiladi. B. toʻqishda ikkita oʻrish ipi ishlatiladi: biri zamin, ikkinchisi esa pat hosil qiladi. Ikkinchi oʻrish iplari birinchisidan 4 — 6-marta uzun boʻladi, chunki ish jarayonida bu iplar arqoq oʻrniga kiritilgan asos atrofida tugma bandlar hosil qiladi, soʻngra bandlar maxsus pichoq bilan kesilganda hurpayib, patlar hosil qiladi. Oʻzbekiston (Buxoro va Samarqand)da qadimdan ishlab chiqariladi. Boburning maʼlumotiga koʻra, Samarqand jahondagi koʻpgina mamlakatlarga och qizil B. chiqarib sotgan. B. Ishlab chiqarish Buxoroda, ayniqsa, 19-asrda rivojlangan. B. koʻpincha xandasiy va abrli naqshlar bilan bezatilgan. Abrli B.da naqshlar ikkinchi oʻrish iplarida hosil qilinadi. B. 20-asrning 20-ylaridan toʻquv dastgohparida ishlab chikarila boshladi. Oʻzbekiston (Samarqand shoyi toʻqish fabrikasi)da 50-yillardan B.ning uzun (6 mm) patli gʻijim duxoba (pati bir tekis boʻlmay, gajimlangan kabi tovlanib turadi) va taqir duxoba (pati 1 – 2 mm) kabi siyrakroq toʻqilgan xillari ishlab chiqariladi. Keyingi yillarda B. gazlamalarning silliq, guldor, siqiq, bosma va boshqa turlari ishlanmoqda. Zamonaviy baxmallar nakshlari tayyor gazmol ustiga bosilishi (abrbandi usuli qoʻllanmasligi) bilan XX asr boshlarigacha toʻqilgan baxmallardan farq qiladi. fabrikada toʻqilgan B.lardan kiyim-kechak, doʻppi, soʻzana, gulkoʻrpa, zardevor, dasturxon, koʻrpa va koʻrpachalar tayyorlanadi, mebellarni qoplashda, interyerlarni be-zashda ishlatiladi.

Manbalar  

Matolar
Baxt (shahar)

Baxt (1964-yilgacha Velikoalskseevskaya) — Sirdaryo viloyatining shimoliy-sharqqismida joylashgan shahar (1980 yildan). Viloyatning shimoliy-sharqida joylashgan. Aholisi 27 ming kishi (2019). Toshkent — Xovos temir yoʻl hamda Katta Oʻzbekiston trakti (Toshkent — Termiz avtomobil yoʻli) yoqasida. Toshkentdan 95 km janubiy-gʻarbda. Baxt shaxrida paxta tozalash, non zavodlari, qandolatchilik, yaxna ichimliklar sexlari, ishlab chiqarish tijorat firmasi, 4 umumiy taʼlim maktabi, kechki taʼlim maktabi, bolalar va oʻsmirlar markazi, oʻquvchilar ijodiy uyi, markaziy kasalxona, ambulatoriya, madaniyat uyi, 2 kutubxona bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sirdaryo viloyati shaharlari
Sirdaryo tumani aholi punktlari
Sirdaryo viloyatidagi aholi punktlari
Oʻzbekistonning nomi oʻzgartirilgan aholi punktlari
Oʻzbekiston shaharlari
Baxtiyoriilar

Baxtiyoriilar — Eronning asosan janubi-gʻarbi (Baxtiyoriya)da yashovchi koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi qabilalar. Soni 1 mln. kishi (1992). B. fors tilida soʻzlashadi. Islom diniga eʼtiqod qilishadi. B.da qabila-urugʻchilik tartiblari hanuzgacha saqlangan. B. asosan ikki uyushma (haftlanglar va chahorlanglar) ga boʻlingan. Uyushmalarni ilxonlar, urugʻlarni esa xonlar boshqaradi. B. Eronning eng qad. xalqlaridan boʻlib, markaziy hokimiyatga boʻysunmay, doimo mustaqil hayot kechirib kelgan. B. asosan chorvachilik — qoʻy, echki boqish va qisman dehqonchilik bilan shugʻullanadi. B.ning bir qismi Jan. Erondagi neft sanoatida ishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxshi

Baxshi (; ; ; ; bagʻsha — ustod, maʼrifatchi; sanskritcha bhikshu — qalandar, darvesh):

1) xalq dostonchisi. Qoʻshiq va dostonlarni yoddan kuylovchi, aytuvchi, avloddan-avlodga yetkazuvchi sanʼatkor. Baxshi soʻzi baʼzan shaman maʼnosida ham qoʻllanadi. Dostonchilarni esa yuzboshi, soqi, sannovchi, jirov deb ataydilar. Baxshilar, asosan, ikki toifaga — ijrochi va ijodkor Baxshilarga boʻlinadi. Ijro-ch i Baxshilar, asosan, ustozidan oʻrgangan dostonlarni juzʼiy oʻzgarishlar bilan aynan kuylasalar, ijodkor Baxshilar ogʻzaki epik anʼana asosida dostonning oʻz variantlari, hatto ular asosida yangi dostonlar ham yaratadilar. Bunday Baxshilar shoir deb ham yuritiladi. Mas, Ergash shoir, Fozil shoir, Poʻlkan shoir, Abdulla shoir, Xidir shoir va boshqa Baxshi doston va qoʻshiqdarni qoʻbiz, doʻmbi-ra, dutor kabi sozlar joʻrligida kuy-laydi. Xorazm Baxshilari dostonlarni asosan, dutor, qisman tor bilan ijro etadilar, ularga gʻijjak va boʻlamonda sozchilar joʻr boʻladilar. Doston kuylash, shogʻird yetishtirishda qatiy tartib, qonun-qoidalarga rioya qilingan (yana q. Dostonchilik); 

2) moʻgʻullar istilosi davrida budda dinidagi qalandarlarni, uygʻur alifbosi asosida turli hujjatlar tuzuvchi idora xodimlarini, moʻgʻullardajarrohlarni.Chigʻatoy ulusi, Oltin Oʻrda, Qozon va Qrim xonliklarida kotiblarni, Boburiylar davlatidagi harbiy qismlarning hisobkitob ishlarini olib boruvchi va ularga maosh toʻlovchi yirnk amaldorlarni, Buxoro xonligida maʼmuriy binolar qurishda mablagʻ (sarf-xarajat) hisobini olib boruvchi kishilarni, turkmanlarda urut oqsoqollarini ham Baxshi deb atashgan.

Yana qarang 

 Dostonchilik
 Oqin
 Oshiq

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dostonchilik
Baxya

Baxya (fors.) — toʻgʻri chok: 1) rangli yoʻgʻon (paxta yoki ipak) ipdan tiqilgan chok. Mahsi, etik, tufli va boshqa bu-yumlarga tiqiladi; 2) kiyim-kechakning toʻgʻri chok bilan bostirilgan qirgʻogʻi, cheti; 3) chevarlikda keng tarqalgan va asosiy chok. Tayyorlanayotgan buyumlarning barcha asosiy qismlarini biriktirib tikishda qoʻllanadi; 4) meʼmorlikda gʻisht terish va boshqalarda hosil boʻladigan chok.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batsillalar

Batsillalar (lotincha bacillum — tayoqcha) — sporalar hosil qiladigan tayoqchasimon bakteriyalar. Oddiy boʻlinish yoʻli bilan koʻpayadi. B. saprofitlar (kasalliktarqatmaydigan, zararsiz) va patogen mikroblar (kasallik tarqatuvchilar) deb ikki guruhga boʻlinadi. Saprofitlar tabiatda koʻp uchraydi. Patogen B.ga kuydirgi, qoqshol va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatuvchi mikroblar kiradi. B. organik moddalarni mineral moddalarga aylantirishda qatnashadi. Ayniqsa pektinlar hosil boʻlishida ularning ahami-yati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil