yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Nur Saidbek

Nur Saidbek (?—1467) — temuriylardan Ulugʻbek va Abu Said Mirzolarning nufuzli amirlaridan biri. Amir Temur, Shohrux va Ulugʻbekning amirlaridan boʻlgan Shohmalikning oʻgʻli, mashhur tarixchi, "Shayboniynoma" asari muallifi Muhammad Solihning otasi. Bilqut qabilasidan. Dastlab, N. S. Ulugʻbek xizmatida boʻlib, uning oʻli-midan soʻng (1449), boshqa chigʻatoy beklari qatori padarkush Abdullatifga, soʻngra temuriylarning yangi hukmdori Abu Saidga (1451—60 yillarda hukm-ronlik qilgan) boʻysunishdan bosh tortgan. N.S. Buxoroning Hyp qishlogʻi yaqinidagi togʻlarni maskan tutib, Samarqand va Buxoro atroflariga chop-qunlar qilib turgan. Uni murosaga keltirish uchun Abu Sayd bir necha marta oʻz vakillarini, jumladan Xoja Ahrorni yuborgan. Biroq N. S. ularga boʻysu-nishdan voz kechgach, Samarqand qoʻshinlari uni Nurdan quvib yuborgan. N. S. qisqa fursatdan soʻng Abu Sayd huzu-riga bosh egib kelgach, afv qilinib, tumanboshi etib tayinlangan. 1460-yil N. S. qoʻshini Xorazm orqali Xurosonga bostirib kirgan Husayn Boyqaroga qarshi yuborilgan. Biroq Sabzavor yoʻlida u Movarounnahrga qaytib, Shohruxiya yaqinida Abu Saidga qarshi isyon koʻtargan Muhammad Joʻgiy (Ulugʻbekning nabirasi) bilan qoʻshilgan. Mu-hammad Joʻgiy koʻchmanchilar yordamida Turkiston, Sayram, Toshkent va Shoh-ruxiyani egallab olgan edi. 1462-yil gacha N. S. uning xizmatida boʻlgan. Abu Sayd faqat Xoʻja Ahrorning yordamidagina Shoxruhiyani egallab (1462-yil 5 oktabr), isyonni bostirgan. Afv etilgan amir N. S. Xorazm hokimi (voliysi) etib tayinlangan. Husayn Boyqaro Dashti Qipchokdan Xorazmga bostirib kirganda N. S. viloyatni mudofaa etishda koʻp xatoliklarga yoʻl qoʻygan. Natijada taxtdan tushirilib, Hirotga chaqirtirilgan va qatl etilgan. Muhammad So-lihning soʻziga koʻra esa N. S. birmuncha payt Marvda yashagan va Husayn Boy-qaro farmoniga koʻra shu yerda qatl qilingan.

Adabiyot 
 Bartold V.V., Sochineniya, t. II (2), M., 1964; Axmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XIV—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nur tezligi

Nur tezligi (astronomiyada) — osmon jismi (Mas, yulduz) fazoviy tezligining kuzatuvchidan shu jismga oʻtkazilgan toʻgʻri chiziqqa, yaʼni koʻrish nuri yoʻnalishiga proyeksiyasi. Dopler effekti boʻyicha anikdanadi. Unga koʻra, yorugʻlik manbai kuzatuvchidan uzokdashayotgan boʻlsa, nurlanishning toʻlqin uzunligi uzayadi, yaqinlashayotgan boʻlsa, qisqaradi. Nur tezligini aniqlash uchun osmon yoritqichidagi nurlanish (yoki yutilish) toʻlqin uzunligi spektri bilan qoʻzgʻalmas yorugʻlik manbai toʻlqin uzunligi spektrining oʻzaro farqi rasmta olinadi va ularni bir-biriga taqqoslanadi. Shu usulda necha ming yulduzning Nur tezligi aniqlangan. Koʻpchilik yulduzlarning Nur tezligi necha oʻn km/s, baʼzilariniki bir necha ming km/s.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nura

Nura, ( [Nura]) – Keregetas, Qarashoʻqi, Baygʻoʻja Qozogʻiston Respublikasining Qaragʻanda va Okmoʻla viloyatlaridagi dare. Qarqarali togʻlari etagidan boshlanadi va shimoli-gʻarbga oqib borib Tengiz koʻliga quyiladi. Uz. 978 km, havzasining maydoni 60,8 ming km². Toʻlib oqqan davrlarda Nuraning anchagina suvi Muxor tarmogʻi orqali Ishim daryosiga quyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyilish joyidan 369 km da 19,5 m’/sek. Asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Bir oycha (asosan, aprel oyida) toʻlibtoshib, qolgan vaqtlarda esa jildirab oqadi. noyabr da muzlab aprelda muzdan boʻshaydi. Nura Qaragʻanda va Temirtovni suv bilan taʼminlashda muhim ahamiyatga ega. Nurada suv omborlari qurilgan.

Manbalar 

Qozogʻistondagi daryolar
Nurali qiziq Nurmat oʻgʻli

Nurali qiziq Nurmat oʻgʻli, Layzongul (1882— Qoʻqon —1969) — xalq qiziqchisi, askiyachi, nayrangboz, ertakchi. Toshkentlik Orif nayrang, qashqarlik Ismoil Hojidan nayrang va chinnilar (lagan, taqsimchalar va boshqalar) bilan tomosha koʻrsatishni oʻrgangan. 1909—1914 yillarda Yusufjon qiziq bilan askiya va qiziqchilikda tortishgan. Asosan, tomoshalarni yakka oʻzi koʻrsatgan. Repertuaridan kulgi-hikoyalar, lof, nakd va latifalar oʻrin olgan. Nurali qiziq Nurmat oʻgʻlining iplar yerdamida harakatga keltiruvchi Layzongul degan qoʻgʻirchogʻi boʻlib, uni taʼriflab qoʻshiq aytgan. "Layzongul" laqabi shundan. Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonning koʻpgina shaharlarida tomoshalar koʻrsatgan, hikoyalari, taʼriflarini oʻzbek, qozoq, tojik, uygʻur tillarida olib borgan. Asosan, Fargʻona vodiysi va Toshkentda ijod etgan. Nurali qiziq Nurmat oʻgʻli tilidan oʻnlab qiziqchilik va ertaklar yozib olingan, shundan bir qismi 1990-yilda "Luqmoni Hakim" nomi bilan nashr qilindi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Akramjon Nuraliyev

Akramjon Hojiqoʻziyevich Nuraliyev (1948.5.6, Andijon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1975). 1967-yildan Andijon tumanidagi 28-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 2001-yildan 52-maktab direktori. Maktabda fan kabinetlarini tashkil etish va ularni zamonaviy oʻquv qurollari bilan jihozlashda alohida oʻrnak koʻrsatdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
1948-yilda tugʻilganlar
6-mayda tugʻilganlar
Oltinbek Nuraliyevich Nuraliyev

Oltinbek Nuraliyevich Nuraliyev (1912.28.4, Qozogʻiston Respublikasi Qiziloʻrda viloyati Tumanariq qishlogʻi — 2002.19.8, Toshkent) — paxtani qayta ishlash sohasidagi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1972). Toshkent toʻqimachilik institutini tugatgan (1938). Samarqand va Xorazm viloyatidagi paxta tayyorlash trestlarida bosh muhandis (1938—45), Oʻzbekiston Yengil sanoat vazirligi paxta bosh boshqarmasi boshligʻi (1945—46), SSSR Yengil sanoat vazirligi Paxta tozalash sanoati Markaziy ilmiy tadqiqot instituti direktori (1946—74), laboratoriya mudiri va katta ilmiy xodim (1974—94), ayni paytda Oʻzbekiston paxtachilik vaziri oʻrinbosari (1953— 1954), "Xlopkovaya promishlennost" ("Paxta sanoati") jurnal bosh muharriri (1954—74). Oltinbek Nuraliyevich Nuraliyevning ilmiy asarlari va ixtirolari paxtani, ayniqsa, mashina terimi paxtasini qayta ishlashning yangi texnika va ilgʻor texnologiyasini yaratish (Nuraliyev paxta quritgichi, parrakli quritgich, OVP va ZOVP tola tozalagichlar, panjarali arrali CHX-3 paxta tozalagich va boshqalar), paxta tozalash sanoati uchun yangi texnika va texnologiyani joriy etish ma-salalariga bagʻishlangan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994). N

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston olimlari
1912-yilda tugʻilganlar
28-aprelda tugʻilganlar
Shuhrat medali sohiblari
Haydarali Nuraliyev

Haydarali Nuraliyev (1944.10.12, Toshkent) — naqqosh, Oʻzbekiston xalq ustasi (1998). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1969). 1969—1978 yillarda Toshkentdagi "Suvenir" fabrikasida naqqosh, bosh usta lavozimida ishladi. 1978-yildan "Us to" birlashmasida naqqosh usta. Koʻp yillar davomida ustozi Hakim Jalolov guruhi bilan Oʻzbekistonning koʻplab madaniy, maʼmuriy binolari shift va devorlariga kurkam bezaklar ishlashda mahorat koʻrsatdi. Ayniqsa, "islomiy" naqshlar ishlashda yutuklarga erishdi. Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Oliy Majlis binosi interyerlari va boshqaga ishlagan naqshlari naqqoshlik sanʼati namunalari hisoblanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq ustalari
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
1944-yilda tugʻilganlar
12-oktyabrda tugʻilganlar
Muhabbat Nuraliyeva

Muhabbat Nuraliyeva (1954.10.5, Sariosiyo tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Dushanba pedagogika institutini tugatgan (1977). 1973-yildan Denov tumanidagi 41-maktabda, 1976-yildan 42-maktabda matematika fani oʻqituvchisi sifatida ishlagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1954-yilda tugʻilganlar
10-mayda tugʻilganlar
Nurash

Nurash — atmosferaning fizik-kimyoviy, yer osti va yer usti suvlari hamda organizmlarning taʼsirida yer yuzidagi tog jinslari va minerallarning buzilish va yemirilish jarayoni. Nurashning fizik, kimyoviy va organik turlari maʼlum. Sodir boʻlish muhitiga koʻra, atmosfera va suv osti N. farqlanadi. Fizik N. temperaturaning keskin oʻzgarib turishi va tog jinslarining quyosh nuridan har xil qizishi sababli katta-kichik boʻlaklarga boʻlinishidir. Bunda nuragan tog jinsini tashkil etuvchi minerallarning kimyoviy tarkibi deyarli oʻzgarmaydi. Togʻ jinslarida koʻplab yoriklarning boʻlishi va suvning muzlab qolishi fizik N.ni tezlashtiradi. Suv muzlaganda hajmi kengayib, yoriq devorlarining 1 sm2 yuzasiga taʼsir etgan kuchi 870 kg ga yetadi. Bunday Nurash yalang togʻ jinslarida, baland togʻlarda yilning hamma faslida sodir boʻladi. Natijada chaqiq jinslar uyumi hosil boʻladi. Yemirilgan jinslar zarrachalarining kattaligi 0,01 mm gacha yetishi mumkin.

Kimyoviy N.da togʻ jinslarining kimyoviy tarkibi oʻzgarib yer yuzasida barqaror minerallar hosil boʻladi. Togʻ jinslari yoriklaridagi erkin kislorod, karbonat, sulfat va organik kislotalarga boy boʻlgan suv oksidlanish va qaytarilish reduksiyalariga sabab boʻladi. Kimyoviy N. natijasida turli togʻ jinslari, gillar hosil boʻladi.

Organik (biologik) N. oʻsimlik va organizmlarning togʻ jinslariga taʼsiri natijasida sodir boʻladi. Bunda yer yuzasidagi oʻsimliklar asosiy omillardan hisoblanadi. Oʻsimliklarning ildizi togʻ jinslari orasiga yorib kirib, ularni turli boʻlaklarga ajra-tadi va darzlarni kengaytiradi. Chirigan ildizlardan kirgan suv togʻ jinslarida muzlab, N. jarayonini tezlashtiradi. Yerdagi mikroorganizmlar gil va lyoss jinslari orasida koʻp miqdorda gʻovaklar hosil qilib ularni yemi-radi. N. jarayoni natijasida turli choʻkindi jinslar va koʻpgina foydali qazilmalar (kaolin, oxra, oʻtga chidamli tuproklar, qum, temir, alyuminiy, marganets, nikel, kobalt, oltin, platina sochmalari va boshqalar) hosil boʻladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nurash konlari

Nurash konlari - Yer yuzasiga yaqin togʻ jinslarining nurash katlamida suv, uglekislotalar, kislorod hamda organik va noorganik kislotalar (kimyoviy nurash) taʼsirida parchalanishidan paydo boʻlgan foydali qazilmalar koni. Nurash konlari avvalgi geologik davrlarda shakllangan boʻlib, hrz. davrda esa chuqurlikdan yer yuzasiga chiqa-rilgan va yangi termodinamik sharo-itlarda barqaror boʻlmagan togʻ jinslardan tashkil topgan. Nurash jarayonlari natijasida tog jinslari murakkab tarkibli silikatlardan sod-daroq tarkibli oksid va gidroksidlarga oʻtadi. Yangi hosil boʻladigan birik-malar erigan holda yer osti suvlari bilan koʻtarilib qaytadan choʻkindi hosil qiladi va infiltratsion konlarni tashkil etadi. Bu turdagi konlarga uran, mis rudalari, oltingugurt konlari kiradi. Boshqa qiyin eriydigan birikmalar yer yuzasi yaqinida yigʻilib qoldiq konlar deb ataluvchi konlarni tashkil etadi. Bu guruhga silikatli nikel rudalari, temir, marganets, boksit, magnezit, kaolin konlari mansub.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nurash poʻsti

Nurash poʻsti — togʻ jinslarining nurashi natijasida yer yuzasida hosil boʻladigan kontinental geologik formatsiya. Oʻzgargan nuragan jinslar oʻz joyida qolsa, qoldiq Nurash poʻsti, tub jins bilan aloqasi uzilmay qandaydir masofagasiljisa koʻchirilgan Nurash poʻsti deb ataladi. Baʼzi bir geologlar ak-ku mul yati v Nurash poʻsti (yuvilib keltirilgan gil-tuproq va qoldiq Nurash poʻsti oʻzgargan nuragan jinslari)ni alohida ajrata-dilar. Yotish shakliga koʻra, Nurash poʻsti maydonli (katta hududlarda hosil boʻla-di, qalinligi 10 m gacha va undan or-tiq) va chiziqli boʻladi (bir yoʻnalishda choʻzilib, togʻ jinslari yoriklari boʻylab 100–150 m ichkariga kirib boradi).

"Nurash poʻsti" terminini fanga shveysariyalik geolog A. Geym kiritgan (1879). Nurash poʻstining hosil boʻlishi joyning iklimi, togʻ jinslarining tarkibi, gidrogeologik sharoiti, relyefi, tektonik tuzilishi, hosil boʻlish vaqti va boshqa omillar bilan bogʻliq. Bunda asosiy omil iklim hisoblanadi. Yerning geologik tarixida bir necha marta (tokembriy, yuqori paleozoy, trias-yura, boʻr-paleogen, paleogen-toʻrtlamchi davr) katta qalinlikda Nurash poʻstining shakllanish davri boʻlgan. Nurash poʻstining hosil boʻlishida dastlab ishuriy, keyin nordon muhit yuzaga keladi. Har muhitda oʻziga xos minerallar hosil boʻladi. Natijada Nurash poʻstida pastdan yuqoriga qarab ayrim zonalar (dezintefatsiya, dresva, gidroslyudamontmorillonit va kaolinit minerallari zonasi) paydo boʻladi. Nurash poʻsti zonalarining hosil boʻlishida jinslarning tarkibi katta rol oʻynaydi. Masalan, yogʻin-sochin koʻp sharoitda nordon jinslar nurash natijasida kaolinit, gidroslyuda, dezintegratsiya zonalari, asosli va oʻta asosli jinslardan esa temir, marganets, baʼzan alyuminiyning suvli, yarim oksidli zonasi hosil boʻladi. Nurash poʻsti bilan alyuminiy, temir, titan, marganets, stronsiy, nikel, galluazit, olovga chidamli gil, sochma olmos, oltin, platina, qimmat-baho toshlarning konlari bogʻliq. Oʻzbe-kistonda Ohangaron vodiysi, Zirabuloq-Ziyovuddin togʻlari yon bagʻirlari va Markaziy Qizilqumda 2 m dan 150 m gacha kaolin qatlamlari hosil boʻlgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuriddin

Nuriddin (? -1440) - Noʻgʻay Oʻrda xoni (1426—40). Yedigey (Idiqu)ning kichik oʻgʻli. N. otasi siyosatini davom ettirgan, Noʻgʻay Oʻrdaning mustaqilligini mustahkamlash yoʻlida koʻp tadbirlarni amalga oshirgan. Uning ismi keyinchalik majoziy maʼno kasb etgan: N. — Noʻgʻay Oʻrdada valiahd (mamlakat gʻarbiy qismining harbiy boshligʻi).

Manbalar 

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1440-yilda vafot etganlar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuriddin gʻori

Nuriddin gʻori - Zarafshon tizmasi suvayirgʻich qismiga yaqin joy (Tojikistonning Sugʻd viloyati Pan-jakent tumani)dagi gʻor. 2500 m balandlikda. Silur davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Ogʻzi shimoli-sharq tomonga ochilgan, eni 2,5 m, balandligi 4 m. Gʻorga 5 m kirilgandan soʻng uning sahni 40 m gacha pasaya borib, shipi esa koʻtariladi va 15 m balandlikda gʻor torayib yer yuzasiga tirqish shaklida ochiladi. Gʻor sahnida qalinligi 0,3 m gacha boʻlgan gʻor gillari, uning shipi va devorlarida kalta stalaktitlar va kalsit mineralidan tashkil topgan qoplama (qalin-ligi 1—3 sm) hosilalar uchraydi.

 Nuriddin gʻori Oʻrta Osiyo sharoiti uchun juda noyob hisoblanadi. Chunki, uning ichida yil boʻyi muz va qor qoplami saqlanadi. Qor gʻorning shipidagi teshikdan tushadi. Qor suvlari erib, muzga aylanadi. Qorning qalinligi, teshik ostida 5 m gacha, qor ostidagi muzning qalinligi 0,5 m dan ziyod. Gʻorning umumiy uz. 49 m, maydoni 125 m2, hajmi 1000 m3 dan ziyod.

Manbalar 

Gʻorlar
Tojikiston
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Zuhriddin Nuriddinov

Zuhriddin Rasulevich Nuriddinov (1918.18.3-Toshkent-1988.22.11) -tarixchi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1974). Tarix fanlari doktori (1966), professor (1964). 2-jahon urush qatnashchisi (1941—1945). Oʻzbekiston Davlat Universitetining tarix fakultetini tugatgach (1939), Toshkent pedagogika institutida oʻqituvchi, dotsent (1952), umumiy tarix kafedrasi professor (1964), kafedra mudiri (1966), shu institut rektori (1971—1976), 1976-yildan kafedra mudiri, 1982—1988 yillarda professor maslahatchi. Ilmiy faoliyati Gʻarb mamlakatlarining eng yangi tarixi, tarixshunosligiga oid. Zuhriddin Nuriddinov Markaziy Osiyo hududida birinchi boʻlib Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari uchun oʻzbek tilida "Gʻarb mamlakatlarining eng yangi tarixi (1917—71)" darsligi hamda "Gʻarb mamlakatlari eng yangi tarixining tarixshunosligi (1917—1939)" oʻquv qoʻllanmasi muallifi. Toshkent shahridagi koʻchalardan biri Zuhriddin Nuriddinov nomi bilan atalgan (1990).

Manbalar 

Oʻzbek tarixchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston olimlari
1918-yilda tugʻilganlar
18-martda tugʻilganlar
1988-yilda vafot etganlar
22-noyabrda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Quronboy Nurimov

Quronboy Nurimov (1949.1.10, Urganch tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Toshkent davlat universitetini tugatgan (1974). 1974-yildan Urganch tumanidagi 5-maktabda matematika fani oʻqituvchisi, 1977-yildan viloyat oʻqituvchilar malakasini oshirish institutida kabinet mudiri, direktor. 1995—1997-yillarda Xorazm viloyat xalq taʼlimi boshqarmasida ishlagan. 1997-yildan Urganch tumanidagi 45-internat litseyining direktori, 2000-yildan Urganch shahri xalq taʼlimi boʻlimi mudiri. Ish faoliyati davomida aniq fanlar boʻyicha ixtisoslashgan maktab va sinflar tashkil etgan, taʼlim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalar, ilgʻor ish uslublarini joriy qiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1949-yilda tugʻilganlar
1-oktyabrda tugʻilganlar
Urganchda tugʻilganlar
Nuriston (shaharcha)

Nuriston – Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shaharcha (1992-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Jayron (6 km). Viloyat markazi (Qarshi shahri)gacha 50 km. Aholisi 10,5 ming kishi (2003). Jami 35 millat vakillari yashaydi. Qarshi magistral kanalidan suv oladi. Maʼmuriy idoralar, aloqa boʻlimi, suv tozalash inshooti, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, 1768 oʻrinli umumiy taʼlim maktabi, maʼnaviyat va maʼrifat markazi, kasalxona, dorixona bor. Shaharchada 3 ta mahalla mavjud boʻlib, bular „Nuriston“, „Nurchi“, „Kimyogar“ mahallari.

Taʼlim 
Shaharchada 3 ta ummumiy oʻrta taʼlim maktabi, 1 ta kollej, 1 ta nodavlat umumiy oʻrta taʼlim maktabi, 4 ta davlat matabgacha taʼlim tashkiloti mavjud. Jumalada, 20, 35, 38 umumiy oʻrta taʼlim maktablari, Nishon energetika kolleji, Beruniy school nodavlat umumiy oʻrta taʼlim maktabi.

Manbalar 

Nishon tumani shaharchalari
Nurli issiqlik almashinuvi

Nurli issiqlik almashinuvi — jism ichki energiyasining nurlanish energiyasiga (fotonlar yoki elektromagnit toʻlqinlar energiyasiga) aylanishi, nurlanish yoʻli bilan energiyaning fazoga uzatilishi yoki jismlarga yutilishi. Boshqa turdagi issiqlik almashinuvlaridan farqi shuki, bu hodisa issiqlik almashinadigan sirtlarni ajratib turuvchi moddiy muhitsiz ham sodir boʻlishi mumkin, chunki nur elektromagnit nurlanish natijasida tarqaladi. Shaffofmas jism sirtiga tushadigan nur energiyasining bir qismi jismga yutiladi, bir qismi esa undan kaytadi. temperaturasi mutlaq nolga teng boʻlmagan har qanday jism qizdirilsa, oʻzidan energiya (nur) chiqaradi. Bir xil temperaturadagi jism nur chiqarish qobiliyatining mutlaq qora jism nur chiqarish qobiliyatiga nisbati jismning mutlaq qoralik darajasi deyiladi. Barcha jismlar uchun mutlaq qoralik darajasi 1 dan kichik. Nurli issiqlik almashinuvi a. tizimidagi har qanday jism nurlar oqimini qayta-radi va xususiy nurlar oqimini chiqaradi. Jism sirtidan ketadigan energiyaning umumiy miqdoriga effektiv nurlanish oqimi deyiladi. Jism yutgan energiyaning bir qismi tizimga xususiy nurlanish sifatida qaytadi. Shuning uchun Nurli issiqlik almashinuvi a.ni yutilgan va xususiy nurlar oqimi ayirmasi deb qarash mumkin. Nurli issiqlik almashinuvi a. metallurgiya, yadro energetikasi, raketa texni-kasi, kimyo texnologiyasi, quritish texnikasi, geliotexnika va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nurli tosh

Nurli tosh, nur sochuvchi tosh — amfibollar guruqiga mansub mineral.

Yana qarang
 Aktinolit

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Mengliboy Nurmanov

Mengliboy Nurmanov (1947.15.6, Chimboy tumani —2001.27.1, Boʻzatov tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Qoraqalpogʻiston pedagogika institutini tugatgan (1967). 1969-yildan Boʻzatov tumanidagi maktablarda boshlangʻich taʼlim oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1998-yildan 17-maktab direktori oʻrinbosari boʻlib ishlagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1947-yilda tugʻilganlar
15-iyunda tugʻilganlar
2001-yilda vafot etganlar
27-yanvarda vafot etganlar
Chimboyda vafot etganlar
Ibrohim Nurmonov

Ibrohim Nurmonov (1936.29.12, Samarqand viloyati) — aktyor, rejissor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1991). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutining aktyorlik boʻlimini (1965) va rejissorlik boʻlimini (1982) tugatgan. 1965-yildan Kattaqoʻrgon teatrida ishlaydi (1982—85 yillar teatr direktori va badiiy rahbari, 2000-yildan bosh rejissor). Komilov (I. Sulton, "Imon"), Sorrini (M. Lermontov, "Ispanlar"), Niyoz (I. Sulton, "Nomaʼlum kishi"), Navoiy (I. Maxsumov, "Navoiy Astrobodda"), Husniddin (Ya. Xudoyqulov, "Sud") kabi obrazlar yaratdi. U oʻz qahramonlarini romantik his-tuygʻular va falsafiy mazmun bilan chuqur ochishga intiladi. N. sahnalashtirgan "Oltin devor" (E. Vohidov), "Mehribonlar" (J. Asomiddinov), "Tobutdan tovush" (A.Qahhor), "Zebunniso" (Uygʻun), "Makr va muhabbat" (F.Shiller), "Oʻzing uchun oʻl yetim" (Oʻ. Umarbekov), "Armon" (Ya. Xudoyqulov) kabi spektakllarda ijrochilar ansamblining yaxlitligi taʼminlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1936-yilda tugʻilganlar
29-dekabrda tugʻilganlar
Samara viloyatida tugʻilganlar
Badal Nurmuhamedov

Badal Nurmuhamedov (1913-yil 13-fevral Toshkent – 1991-yil 21-iyun) – aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1990). Toshkentdagi ishchi-yoshlar teatr texnikumini (1935), „Oʻzbekfilm“ qoshidagi kinoaktyor, kinorejissyor, kinooperator tayyorlov studiyasini (1938) tugatgan. 1938—1941-yillar Respublika qoʻgʻirchoq teatrida rejissyor, aktyor, 1941—1948-yillar Muqimiy teatrida, 1948—1991 yillar Yosh tomoshabinlar teatrida aktyor. Karl bobo („Buratino“), Davron („Oʻqituvchi“), Moʻmin ota („Oq kema“), Oxun Boboyev („Ota yurtim oqsoqoli“), Qovoqvoy („Chippolino“), Mahkam ota („Oʻz uyingdasan“), Mahalla oqsoqoli („Farzandim jigʻarbandim“) kabi rang-barang harakterdagi kishilar obrazini yaratib, milliy teatr sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdi. Sahnada koʻp gapirmasada, butun xatti-harakat, koʻz qarashlari, yuz ifodasi bilan qahramonning ichki dunyosini ochib bera olish, ishonarli talqin, samimiylik Numuhamedov ijodiga xos. Bir qancha filmlar (Nozim, „Tohir va Zuhra“; domla, „Alisher Navoiy“ va boshqalar)da ham suratga tushgan. Televideniyeda „Otalar soʻzi – aqlning koʻzi“ koʻrsatuvining doimiy (1978—1991) boshlovchisi boʻlgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1913-yilda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
13-fevralda tugʻilganlar
21-iyunda vafot etganlar
Rahim Nurmuhamedov

Rahim Muhamedovich Nurmuhamedov (1925.26.4, Yangiyoʻl) — xirurg va gerontolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), tibbiyot fanlari doktori (1969), professor (1970). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1954), shu institut xirurgiya kafedrasining klinik ordinatori (195457), assistenta (1957-58), dotsenti (1958—69), pediatriya fakulteti (1969—72), 1972-yildan davolash fakulteti umumiy xirurgiya kafedrasi mudiri, oʻquv ishlari boʻyicha prorektor (1971 — 81), Andijon tibbiyot instituti rektori (1981—89). Rahim Nurmuhamedov Oʻzbekistonda gerontologiya xizmati tashkilotchisi va raisi. Ilmiy faoliyati yara kasalligi, jigar, oʻt pufagi, churra kasalligi, turli shikastlanishlar, xususan, bosh miya shikastlari, peritonit, ichakdan toʻsatdan hech narsa oʻtmay qolish holatlari, tomir patologiyasining xirurgiyaga xos jihatlarini oʻrganish va davolash, shuningdek, operatsiya jarayonida ogʻriqsizlantirish muammolariga oid.

Manbalar 
 Nekotorie voprosi xirurgicheskogo lecheniya bolnix pojilogo i starcheskogo vozrasta, T., 1973.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1925-yilda tugʻilganlar
26-aprelda tugʻilganlar
Oʻzbekiston olimlari
Nurota dostonchilik maktabi

Nurota dostonchilik maktabi — Nurota tumanining shim.dan Qizilqum boʻylab Qiziltepa, Konimex tumanlarigacha boʻlgan hududlarda yetishib chiqqan baxshilarni birlashtirgan dostonchilar guruhi.

Qurbon baxshi, Ashur baxshi, Isirgap baxshi, Bekmurod Joʻraboy oʻgʻli, Saidmurod Panoh oʻgʻli, Qurbon Navruzov, Tursun Sherov, Maʼmur Ermatov, Fayzi Najmiddinov kabi oʻnlab ijodkorlar shu maktabga mansub boʻlib, Nurota, Navoiy, Tomdi, Konimex, Navbahor, Gʻijduvon, Shofirkon tumanlari aholisiga xizmat qilganlar. Bu maktabning soʻnggi talantli vakillari Saidmurod Panoh oʻgʻli va Bekmurod Joʻraboy oʻgʻlidan "Alpomish", "Odilxon", "Kuntugʻmish" ("Xolbeka"), "Goʻroʻgʻlining Qrimga borishi", "Avazxon", "Malikai ayyor" ("Gulshanbogʻ") kabi dostonlar yozib olingan va nashr etilgan. Bu baxshilar repertuarida boshqa hududlarda tarqalmagan "Sormonxon", "Ahmadxon", "Choʻpon qiz", "Macton kampir" kabi dostonlar ham boʻlgan. Ammo ular oʻz vaqtida yozib olinmagan. Bu baxshilar "Goʻroʻgʻli" turkumi dostonlarini 64 doston qilib kuylaganlar. Shuningdek, bu hu-dudlardagi qoraqal-poq va qozoq xalqlari orasida ham 20-asr boshlarigacha izchil dostonchilik anʼanalari davom etgan. Bu anʼanalarning Nurota dostonchilik maktabim. vakillariga taʼsiri sezilarli boʻlgan. Bu taʼsir repertuar tarkibini oʻzgartira olish darajasida boʻlmasada, koʻpgina motivlar talqini, ijro usullarida yaqqol koʻzga tashlanadi.

Manbalar 
 Odilxon, T., 1972; Alpomish [Bekmurod baxshi varianta], T., 1999; 
 Avazxon, T., 1965; Gulshanbogʻ, T., 1966; 
 Xolbeka, T., 1967. 
 Mirzayev T., Xalq baxshilarining epik repertuari, T., 1979.
 Toʻra Mirzayev.

    

Oʻzbek dostonchilik maktablari
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nurota marmar koni

Nurota marmar koni - Gʻozgʻon shaharchasi yaqinidagi kon, Navoiy viloyatining Nurota shahridan 3 km gʻarbda, Navoiy shahridan 90 km masofada joylashgan. Kon togʻ etagidagi marmar katlamidan iborat. 1972-yildan qazib olinmoqda. Marmar oʻrta va yirik kristal-li, rangi okdan kulranggacha. Ajratib olinadigan marmar bloklarida darzliklar yoʻq, meʼyorida yumshoq; har 1m3 dan 16—18 m2 dan koʻproq marmar pli-talari olinadi. Nurota marmar konik.ning zaxiralari 1700 ming m3 miqdorida baholangan. Nurota marmar konik.dan olingan marmar plitalarining sifati va chiroyli ranglari uchun Nurota marmari Parijda boʻlgan xalqaro koʻrgazmada (2000-yil) Katta oltin medal bilan taqdirlandi. Nurota marmar konik.da yiliga 3,5 ming m3 atrofida (2000-yil) marmar bloklari qazib olinadi.

Yana qarang 

 Karyer

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nurota qalʼasi

Nurota qalʼasi — Nurotadagi qalʼa harobasi (taxminan 5—6-asrlar); togʻning etak qismida joylashgan.  Asli nomi Nur, xalq uni hurmatlab, "ota" soʻzini qoʻshib ataydi. Qalʼada katta buloq bor, atrofda undan boshqa oqar suv yoʻq. Suv boshiga egalik qilib, dushman qamaliga bardosh berish maksadida qadimda buloq, ustiga paxsadan qalʼa qurilgan. U bir necha marta Nurota qalʼasi taʼmirlangan. Qalʼaning ichida bulok, boshiga tushib suv olinadigan maxsus yoʻl boʻlgan. Qalʼaning tepasi baland qirlik boʻlgani uchun dushmanni kuzatish maqsadida qirning tepasiga moʻla (burj) qurilgan. Moʻla bilan qalʼa orasida yoʻlak boʻlib, uning uzunligi 60 m. Nur qalʼasi kadimdan muhim strategik qalʼa va savdo manzili boʻlgan. Nur qalʼasida, keyinchalik Buxoro amirligining Nurota begi turgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Abdujamil Nurpeisov

Abdujamil Karimovich Nurpeisov (1924, Orolboʻyi, Ushqon qishlogʻi) — Qozogʻiston xalqyozuvchisi (1985). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. M.Gorkiy nomidagi Adabiyot institutini tugatgan (1953). "Juldiz" jurnali bosh muharriri (1954). Birinchi romani — "Kurlandiya"da urushning soʻnggi kunlari tasvir etilib, Vatan himoyachilari obrazi yaratilgan. N. "Kutilgan kun" (1957), "Oqshom" (1960), "Sarsonlik-sargardonlik" (1970) romanlari muallifi. Soʻnggi uch roman keyinchalik "Qon va ter" trilogiyasini tashkil etib (1974), koʻplab tillarga tarjima etilgan. N.ning ocherk, esse va tanqidiy maqolalari "Oʻylar" (1974) kitobidan oʻrin olgan. N.A.P.Chexov, A. M.Gorkiy hikoyalari, ispan dramaturgi A.Kessoning "Daraxtlar tik turib oʻladi" va Nozim Hikmatning "Koʻk podsho" asarlarini qozoq tiliga tarjima qilgan. Jambul nomidagi Qo-zogʻiston Davlat mukofoti laureata (1947).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
1924-yilda tugʻilganlar
Plis Nurpeisov

Nurpeisov Plis Kolgeldiyevich (23.01.1919 – 23.04.1945) – 47-gvardiya alohida razvedka aviatsiya polkining (4-havo armiyasi, 2-Belorussiya fronti) kuzatuvchi-uchuvchisi, gvardiya katta leytenanti, Sovet Ittifoqi Qahramoni, Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1939-yildan armiya safida. Melitopol harbiy aviatsiya bilim yurtini bitirgan. 1943-yildan frontda. 47-gvardiyachi alo-hida razvedka aviatsiya polki (2-Belorussiya frontining 4-havo armiyasi)ning kuzatuvchiuchuvchisi; razvedka maqsadida dushman tomonga 100-marta jangovar parvoz qilgan. Jumladan, marta kunduzi Berlinga uchgan. 18-avgust (vafotidan soʻng) Qahramon unvoni berilgan. Nukus universiteti binosiga yodgorlik lavhasi oʻrnatilgan. Taxtakoʻpir tumanidagi maktab va Xoʻjayli pedagogika bilim yurtiga Nurpeisov nomi berilgan.

Biografiyasi 
1919-yil 23-dekabrda hozirgi Qoraqalpogʻiston (Oʻzbekiston) Taxtakoʻpir tumanidagi Taxtakoʻpir qishlogʻida qozoq dehqon oilasida tugʻilgan. . U oʻqituvchi boʻlib ishlagan. Komsomol aʼzosi. 1939-yilda Taxtakoʻpirskiy RVK tomonidan Qizil Armiya safiga chaqirilgan. Melitopol harbiy aviatsiya maktabini tamomlagan.

Ulugʻ Vatan Urushi 
1943-yil dekabrdan Ulugʻ Vatan urushi frontida xizmat qilgan.

Mukofot varaqasidan:

„1944-yil 10-martdan 1945-yil 1-aprelgacha polkda jangovar ishlar olib borilgan davrda ekipaj tarkibida u qoʻshin guruhlarini aniqlash uchun dushmanning chuqur orqa hududlarida 106 ta jangovar topshiriqni bajargan.

Oʻrtoq Nurpisov Qisqa muddatli jangovar faoliyat davomida yosh kuzatuvchi uchuvchidan zoʻr havo razvedkasi ustasiga aylandi va polkning jasur, jasur, qatʼiyatli, faol uchuvchi kuzatuvchilaridan biri sanaladi“.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 18-avgustdagi farmoni bilan qoʻmondonlikni nemis bosqinchilariga qarshi kurash frontidagi jangovar topshiriqlarini namunali bajargan. Plis Nurpeisov Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali bilan taqdirlangan.

1945-yil 23-aprelda katta leytenant Plis Nurpeisov jangovar missiyadan qaytmagan.

Xotira 
Nukus shahridagi universitet binosiga memorial lavha oʻrnatildi. Qahramon nomi Taxtakoʻpir tumanidagi maktabga berilgan.

Mukofotlari 
Plis Nurpeisov Sovet Ittifoqi Qahramonining "Oltin Yulduz" medali (18.08.1945), Lenin ordeni (18.08.1945), uzoq masofali razvedka uchun 17 ta jangovar missiyani muvaffaqiyatli bajarganligi uchun Qizil Bayroq ordeni (21.07.1944), uzoq masofali razvedka uchun 14 ta jangovar missiyani muvaffaqiyatli bajarganligi uchun Qizil Bayroq ordeni (08.15.1944), 1-darajali Vatan urushi ordeni (12.12.1944) mukofotlangan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1919-yilda tugʻilganlar
1945-yilda vafot etganlar
23-aprelda vafot etganlar
Nursoya

Nursoya — plastik sanʼat (tasviriy va amaliy bezak sanʼati, meʼmorlik, dizayn)ning ifoda vositalaridan biri. Turli yorqinlikdagi ranglar yoki bir rang tuslarining ajralishidagi izchillikka asoslanadi. Nursoyadagi izchillik nur va qorongʻi (soya)ning tarqalishi, tasvirlanayotgan muhit, narsalarni hajmli nur-havo ogʻushida idrok qilish imkonini beradi. Narsalarga yorugʻlik tushishi natijasida uning sathi yorugʻ va qorongʻi (soya) yuzalarga ajraladi (Masalan, toʻrtburchak shakldagi buyumlarda bu ajralish keskin boʻlsa, dumaloq va silindrsimon buyumlarda bu ajralish asta-sekinlik bilan boradi). Natijada bunday buyumlarda nursoya orasida yarim soya va soya tomonida qaytgan nurlar qisobiga yoritilgan yuza — refleks mavjud boʻladi. Nursoya yoʻnalishi, narsalarning hajmli shakl xususiyatlari, sifati va havo holatiga bogʻliq; u orqali ijodkor (rassom, haykaltarosh va boshqalar) oʻz gʻoyaviy estetik qarashlarini ifodalaydi, undan lirik yoki dramatik kayfiyat hosil qilishda foydalanadi.

Nursoya imkoniyatlari qadimdan qoʻllangan. Yunon rassomlari (Polignot, Parrasi va boshqalar) nursoya vositasida katta ijodiy yutuqlarga erishgan. Musulmon Sharqida qadimdan meʼmorlik, amaliy bezak sanʼatida nursoya imkoniyatlaridan keng foydalanilgan; oʻymakorlik (ganch va yogʻoch), haykaltaroshlik (relyef va boshqalar)da bezakni jozibali boʻlishi, taʼsirchanligini oshirishda nursoya oʻyiniga asoslanilgan. Nursoya va uning nazariy asoslari Uygʻonish davri ustalari (Leonardo da Vinchi) tomonidan ishlana boshlandi. Shu davrda nursoya rassomlar tomonidan badiiy asarning ifodaliligini belgilovchi vosita sifatida keng foydalaniladi, imkoniyatlari yanada boyitiladi. Bugungi kunda ham nursoya realistik tasvirning asosini tashkil etadi, psixologik asarlar yaratishning muhim manbai hisoblanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Rustam Abdurahimovich Nurullin

Rustam Abdurahimovich Nurullin (4-yanvar 1929, Namangan) — tarixchi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981). Tarix fanlari doktori (1970), professor (1975), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya institutida katta ilmiy xodim (1959–1972), partiya tarixi institutida direktor oʻrinbosari (1972–1978, 1988–1990), jurnalda bosh muharrir (1978–1988). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix instituti yetakchi ilmiy xodimi, boʻlim boshligʻi (1990–98). Ilmiy faoliyati Turkiston, Buxoro va Xorazm Respublikalari tarixi masalalariga oid.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbek tarixchilari
1929-yilda tugʻilganlar
4-yanvarda tugʻilganlar
Oʻzbekiston olimlari
Ayitjon Nurumova

Ayitjon Yoqubovna Nurumova (1954.10.9, Toʻrtkoʻl tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent davlat universitetini tugatgan (1979). 1973-yildan Toʻrtkoʻl tumanidagi 15-maktabda tarix oʻqituvchisi. Oʻquvchilarga vatan tarixi, boy madaniy merosi boʻyicha darslarda yangi pedagogik texnologiyalardan samarali foydalanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1954-yilda tugʻilganlar
10-avgustda tugʻilganlar
Nusrat Fotih Ali Xon

Nusrat fatex ali (Nusrat Fateh Ali Khan; 1948, Faysalobod -1997.16.8, London) — Pokiston xonandasi, 20-asr ommabop musiqa madaniyatida shuhrat qozongan musiqa namoyandalaridan. Vashington universiteti professor (1993-yildan). Mashhur musiqachilar oilasidan. Panjob maktabi vakili. Dastlab, Pokiston mumtoz musiqasining yirikus-tasi sifatida Pokiston va Hindistonda "Qavallining shahanshohi" unvoniga sazovor boʻlgan. 1970—80 yillarda Pokiston kinostudiyalarida ishlab, yuzlab filmlarga ovoz bergan. 1985-yildan Yevropa va Amerika mamlakatlarida gastrodda boʻlib, eng yirik konsert sahnalarida qavalli janrini targʻib etgan; popmusiqa, rok-musiqa yulduzlari (P. Geybriel, E. Uedder, N. Kennedi va boshqalar) bilan hamkorlik qilgan, 100 dan ortiqalbom chiqargan. Pokiston va Hindistonning davlat mukofotlari bilan taqdirlangan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nusxa

Nusxa — 1) tasviriy sanʼatda—muallifning oʻzi yoki biror boshqa rassom tomonidan biror asarni takroran yaratilgan namunasi. Nusxa aslidan ishlanish usuli va oʻlchami bilan farq qilishi mumkin; birok, aslining usuli va kompozitsiyasini aynan takrorlashi shart; 2) amaliy sanʼatda—bir xil qilib yasash uchun tayyorlangan buyum namunasi, naqsh andazasi (axta), qolip. Xalq ustalari ijodiy xayoloti asosida yuzaga keladi, davr taqozosi bilan oʻzgarib, yangilanib boradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nusxa koʻchirish qurilmasi

Nusxa koʻchirish qurilmasi - 1) matnlarning asl nusxalari (originallar) dan nusxa (nusxalar) olinadigan qurilma. Eng keng tarqalganlari foto, yoruglik, ksero (elektr-foto), termo... va elektron Nusxa koʻchirish qurilmasiq. Bularning yordamida har xil oʻlchamli bir va bir necha nusxani koʻchirish mumkin;2) mashinasozlikda — metall kesish stanogining keskichi yoki zagotovka harakatini avtomatik boshqarib turadigan qurilma. Unda ishlanadigan buyumning shakli andaza, model, etalon yoki chizma yordamida berilgan buyum shakliga oʻxshab chiqadi. Nusxa koʻchirish kallagi, keskich oʻrnatiladigan kallak, ijro mexanizmidan iborat. Ijro mexanizmi bilan keskich orasidagi aloqa mexanik, elektr, gidravlik va boshqa usullar bilan amalga oshiriladi; 3) matbaada — bosma qoliplarni fotomexanik usulda tayyorlaydigan jihoz turi; 4) kinotexnikada — tasvir negativ" va fonogramma negatividan kinoplyonkaga pozitiv nusxa koʻchiradigan qurilma.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nutatsiya

Nutatsiya (lot. nutatio — tebratish) — 1) mexanikada — qattiq jismning oʻz oʻqi atrofida aylanishi jarayonidagi tebranma harakati; u jismning xususiy aylanish oʻqida sodir boʻladi; jism qancha tez aylansa, uning nutatsion tebranish chastotasi shuncha katta, amplitudasi shuncha kichik boʻladi. N. pretsessiya bilan bir vaqtda yuz beradi. N. vaqtida jismning xususiy aylanish oʻqi bilan pretsessiya yuz beradigan oʻq orasidagi burchak oʻzgaradi; 2) astronomiyada — Yer aylanish oʻqining bir oz tebranishi. Yerning sutkalik aylanishiga Quyosh va Oyning tortish kuchlari taʼsir etadi. Yerning sutkalik aylanish oʻqi ekliptikata qiyaligini oʻzgartirmagan holda oʻz yoʻnalishini oʻzgartirib boradi, chun-ki Quyosh va Oyning pretsession kuchlari ham oʻzgarib turadi va Quyosh hamda Oy Yer ekvatorida boʻlganida bu kuchlar nolga teng boʻladi, ogʻishi eng katta boʻlganida esa maksimumga erishadi. Yerning aylanish oʻqi N.sini 1737-yil J. Bradley kashf qilgan. Bunday nutatsion tebranishlar 18,6 yillik davrga, yaʼni Oy orbitasi tugunlarining aylanish davriga teng. Osmon sferasit qutb yarim oʻqlari 9", 21 hamda 6", 86 nutatsion ellips chizadi. N.ning aniq qiymatini 1953-yil amerikalik astronom E. Vulard topgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nutka

Nutka — Kanadadagi (Vankuver o. sohili) vakashlar guruhiga mansub indeys xalqi; bir qismi (makix) AQSH (Vashington shtati)da yashaydi. Umumiy soni 2 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Katta mongoloid irqining amerika irqiga mansub. N. tili shevalari: nutka, nitina, makix; shuningdek, ingliz tili ham keng tarqalgan. Dindorlari — xristianlar.

Manbalar 

Aborigenlar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nutriya

Nutriya, suv bobri () — kemiruvchilar turkumi, nutriyasimonlar oilasiga mansub hayvon. Oilaning yagona turi. Tanasining uz. 60 sm gacha, dumi 45 sm gacha, ogʻirligi 8 kg gacha. Orqa oyoqlarining deyarli barcha barmoqlarida suzgich parda boʻladi, quloqteshigi suvda bekilishi mumkin. Jan. Amerikaning tropik va subtropik mintaqalarida tarqalgan. Jan.-gʻarbiy Yevropa, Zakavkazye va Oʻrta Osiyo mamlakatlari, jumladan, Oʻzbekiston jan.da akklimitizatsiya qilingan. Suvda va suv boʻyida yashaydi; yaxshi suzadi va shoʻngiydi. Kechasi va oqshomlari faol. Botqoq oʻsimliklari poyasidan in quradi, in qazishi ham mumkin. Bir yilda 2 marta 2-8 ta (odatda, 5 ta) koʻzi ochiq, yungli bola tugʻadi. Qimmatli moʻynasi va goʻshti uchun ovlanadi. Moʻynachilik fermalarida boqiladi. Har xil rangli moʻyna beruvchi zotlari chiqarilgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Nuttallioz

Nuttallioz — toq tuyok/sh hayvonlar, asosan, otlarda uchraydigan protozoy kasalligi. Qoʻzgʻatuvchisi eritro-sitlarda parazitlik qiluvchi bir hujayrali Nuttallia equi organizmlari. N.ni kanalar tarqatadi. Kasal hayvonning harorati koʻtariladi, boʻshashadi, ishtahasi yoʻqoladi, shilliq pardalari sargʻayadi. Qonda eritrotsitlar soni va gemoglobin miqdori kamayadi. Ka-sallik 2—6 haftagacha, baʼzan undan ortiqqa choʻziladi. Tashhis klinik belgilar va qonda qoʻzgʻatuvchining topilishiga qarab qoʻyiladi.

Davolash: flavakridin, piro-plazmin (akarpin), azidin, sulfantrol va boshqa dori-darmonlar qoʻllanadi.

Oldini olish: N. kasalligini tarqatuvchi iksod kanalarini yoʻqotish.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kasalliklar
Nutq aʼzolari

Nutq aʼzolari, nutq apparati — odam organizmining nutq tovushlari hosil boʻlishida qatnashadigan turli qismlari. Til, lab, yumshoq tanglay, hiqildoq muskullari va nafas muskulaturasidan tashkil topgan periferik nutq apparati faoliyatini bosh miya poʻstlogʻi boshqaradi. Aktiv Nutq aʼzolariga til, lab, yumshoq tanglay, passiv Nutq aʼzolariga esa tishlar, qattiq tanglay, burun boʻshligʻi kiradi. Nutq aʼzolari 3 qismdan iborat: 1) nafas yoʻli — nutq apparatining quyi qismi; 2) hiqildoq — nutq apparatining oʻrta qismi; 3) tomoq, ogʻiz va burun boʻshliqlari — nutq apparatining yuqori qismi. Nutq apparatining quyi qismi (nafas yoʻli) tovush chiqarish uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Nutq apparatining yuqori qismi — boʻgʻiz va tomoq, ogʻiz va burun boʻshlikdari muhim Nutq aʼzolari boʻlib, nutq tovushlarining rang-barang turlarini hosil qiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nufar

Nufar, sariq nilfiya (Nyphar) — nilfiyadoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi, ekma gul. Koʻp yillik, ildizpoyasi yoʻgʻon. Bargi qalin, yuraksimon, uzun bandli, suv yuzida suzib turadi. Guli yakka (diametri 4—5 sm), sariq, 10 ga yaqin (boshqa maʼlumotlarda 25) turi bor. Asosan, Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil zonasidagi koʻllarda 2 turi oʻsadi. Shundan cap i q N. (N. luteum) Oʻzbekiston suvlarida oʻsadi. Ildizida alkaloidlar (nufurin), tannidlar, kraxmal bor. Manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nutsellus

Nutsellus (lotincha nucella — yongʻoqcha), urugʻkurtak magʻzi — urugʻlioʻsimliklar urugʻkurtagining markaziy kismi (yadrosi); qirqquloqsimonlarning megasporangiyiga oʻxshaydi. N. ichida megasporotsit shakllanadi va uning yadrosi 4 ta yadro hosil qilib boʻlinadi, natijada 4 ta megaspora rivojlanadi. Shundan 3 tasi nobud boʻladi, bittasi esa urgʻochi gametofitga aylanadi. Baʼzi gulli oʻsimliklarning 4 yadroli hujayrasi 2 yadroliga aylanadi yoki butunlay boʻlinmaydi, gametofit esa bitta ikki yadroli hujayradan (ikkinchisi oʻladi) yoki 4 yadrolidan vujudga keladi. Urugʻda saqlanib qolgan N. p ye -rispeam deb ataladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Branislav Nušić

Nushich (Nuship) Branislav (1864.8.10 – Belgrad – 1938.19.1) – serb yozuvchisi, dramaturgi. Serbiya Fanlar akademiyasi akademik (1933). 1915—1918 yillarda muhojirlikda yashagan. Oʻtkir hajviy asarlarida Serbiyada siyosiy tuturiqsizliklarni, saylovlarning soxtaligini, politsiya byurokratizmini qattiq qoralagan („Xalq deputati“, 1883; „Proteksiya“, 1888; „Oddiy kishi“, 1899 va boshqalar). „Ramazon oqshomlari“ (1898, hikoyalar toʻplami), „Tashula“ (1902) qissasi sharq ekzotikasi mavzusiga bagʻishlangan. Branislav Nušić „Bir ming toʻqqiz yuz oʻn beshinchi yil“ (1916) asarida vatanparvarlarning Birinchi jahon urushiga nafratini ifodalagan. „Mister dollar“ (1932), „Iztirob chekkan oila“ (1935), „Doktor“ (1936), „Murda“ (1937) komediyalari Branislav Nušić satirik isteʼdodining yangi parvozi boʻlgan. Branislav Nušić ijodi hajviy va yumoristik pafosining kuchliligi bilan jahon adabiyotida muhim oʻrin tutadi va koʻplab yozuvchilar ijodiga samarali taʼsir koʻrsatib kelmoqda. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan („Tarjimai holim“, 1970; „Kikandon mashmashalari“, 1981 va boshqalar).

Manbalar 

Yozuvchilar
1864-yilda tugʻilganlar
8-oktyabrda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
19-yilda vafot etganlar
Nuevoleon

Nuevoleon — Meksikaning shim.-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 64,5 ming km². Aholisi 3,8 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Monterrey shahri Shtatning gʻarbiy va jan. qismini Meksika togʻligi, keng maydonlarni platolar egallagan. Iqlimi tropik, qishi quruq iklim. Oʻrtacha oylik temperaturalar 15° dan 28° gacha. Yillik yogʻin 300–600 mm.

N.-L. — Meksikaning nisbatan rivojlangan shtatlaridan. Sanoati yetakchi oʻrinda (mamlakatda ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining 15%). Foydali qazilma konlariga boy. Sanoatining yetakchi tarmogʻi — qora va rangli metallurgiya. Metallsozlik va kimyo sanoatlari ham rivojlangan. Qishloq xoʻjaligida chorvachilik yetakchi oʻrinda. Paxta ekiladi. Mevachilik rivojlangan. Sitrus mevalar plantatsiyalari bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuer

Nuer (oʻzlarini naas deb atashadi) — Janubiy Sudan (1,6 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va Efiopiyaning qoʻshni tumanlarida (100 ming kishi) yashovchi nilotlar guruhiga mansub xalq. Togonaas tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy eʼtiqodlarga amal qilishadi. Asosiy mashgʻulotlari — yaylov chorvachiligi (zebu, qoʻy, echki), dehqonchilik (makkajoʻxori, loviya, yer yongʻoq, kunjut, tamaki), terimchilik, ovchilik, baliq. ovlash. Hunarmandchilik sohalari — temirchilik, kulolchilik, terini qay-ta ishlash, palma barglarini toʻqish.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuqta (matematika)

Nuqta (matematikada) — geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri. Geometriyani izchil bayon qilishda Nuqta, odatda, boshlangʻich tushunchalardan biri sifatida qabul qilinadi. Hozirgi zamon matematikasida har xil fazolarni tashkil qiladigan turli elementlar Nuqta deb ataladi (Mas, i-oʻlchovli evklid fazosida "-ta sonlardan hosil boʻlgan tartiblangan toʻplam Nuqta deb ataladi).

Matematikaning koʻp sohalarida maxsus nom bilan ataladigan Nuqtalar uchraydi. Mas, geometriyada egri chiziqlarning asosiy nuqtalari oʻrganiladi; qaytish Nuqtasi, yakkalangan Nuqta, egilish Nuqtasi, burchak Nuqta (matematika).

Toʻplam nazariyasida qaralayotgan toʻplam xossalarini tavsiflovchi Nuqta lar tekshiriladi: limit Nuqta, chegaraviy Nuqta, zichlik Nuqtasi, differensial tenglamalar yechimlarining maxsus Nuqtalari va hokazo.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuqtali vergul

Nuqtali vergul — ustma-ust joylashgan nuqta va verguldan tashkil topgan, ikki unsurli tinish belgilaridan biri (;). Oʻzbekcha matnlarda 19-asr oxirlaridan qoʻllana boshlagan. Hozirgi oʻzbek imlosida Nuqtali vergul quyidagi oʻrinlarda qoʻllanadi:

 bogʻlovchisiz qoʻshma gap tarkibida maʼno jihatdan bir-biriga yaqin boʻlmagan gaplar orasida (Qalandarovning taklifi, shubhasiz, oʻtmaydi; unda raisning obroʻyi tushadi);
 gapdagi uyushiq boʻlaklar murakkab boʻlib, ular maʼlum guruhlarga ajratilganda, shu guruhlar orasida (Bogʻimizda shaftoli va olma; qovun va tarvuzlar pishib yotibdi. Majlisda talaba va oʻqituvchilar; muhandis va farroshlar qatnashishdi);
 yarim qavs bilan ajratilgan raqam yoki harflardan keyingi gaplar oxirida (Hozirgi asosiy vazifa quyidagilar: a) dare jad-valini tuzish; b) oʻqituvchilarni orox, lantirish; v) grafikka rioya qilish va boshqalar);
 murakkab (aralash) qoʻshma gaplar orasida (Yer koʻkarmas, el yashna-mas, boʻlmasa koʻk tomchisi; Qaydan olein sheʼrni shoir, boʻlmasa ilhomchisi (A. Toʻqay).

Yana qarang 

 Ikki nuqta

Adabiyotlar 
 Nazarov K., Oʻzbek tili punktuatsiyasi, T., 1976.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuh Ibn Asad

Nuh Ibn Asad (? — 841) — somoniylardan boʻlgan Samarqand hokimi (820—841). Tohiriylars&n Abdulla ibn Tohir bilan birga xalifalikpsh musta-qil siyosat yurgazishga intilgan, Is-shaxriy va Ibn Havqallarnnng yozishicha, xalifa Muʼtasim (833—842) bundan norozi boʻlib Abdulla ibn Tohirga noma yuborib, uni koyigan. Abdulla bu xatni Samarqandga joʻnatgan. Nuh Ibn Asad oʻzining javobida Movarounnahrda 300 ming qishloq borligini, har bir qishloq bitta sarboz va bitta navkar berishga qodir ekanligini koʻrsatib oʻtadi. Bu bilan u xalifadan qoʻrqish kerak emasligi, chunki faqat Movarounnahrning oʻzigina 600 ming sarboz va  navkardan iborat qoʻshin toʻplay olishini bildirgan. Bu davrda koʻchmanchi turkiy qabilalar Shoshga koʻp hujum qilib turardi. Shosh Yahʼyo ibn Asad ixtiyorida edi. Uning iltimosiga koʻra, Nuh Ibn Asad 840-yil Isfijobning turkiy qabilalaridan boʻlgan hokimiga qarshi qoʻshin tortgan. Bu urush Nuh Ibn Asad ning gʻalabasi bilan tugagan. Balozuriyning yozishicha, bu vaqtda Nuh Ibn Asad ekinzorlar, tokzorlar, bogʻlar, qishloqlar va shaharlarni koʻchmanchilarning hujumidan saqlaydigan katta mustahkam devor qurishni buyurgan.ref>OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

Manbalar 

 

Kishilar
Samarqand hukmdorlari
Somoniylar
841-yilda vafot etganlar