yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Kesson kasalligi

Kesson kasalligi — asosan, kessondan chiqqach va gʻavvoslik ishlarini bajargach, dekompressiya (yuqori bosimdan birmuncha past bosimli muhitga asta-sekin oʻtish) qoidalari buzilishidan kelib chiqadigan kasallik holati, dekompressiyey kasalliklardan. Kasb kasalligi hisoblanib, asosan, kessonda ishlovchilarda uchraydi. Ancha yuqori bosimli muhitdan birmuncha past bosimli muhitga birdan oʻtilganda toʻqimalarda erigan azot pufak-pufak boʻlib ajralib chiqib, qon tomirlarda emboliya hosil boʻladi. Emboliyaning oʻrniga, yaʼni qayerda joylashganiga qarab kasallik belgilari turlicha boʻladi. Oʻtkir kesson kasalligida badan qichishadi, boʻgʻim va muskullar ogʻriydi (yengil shakli); bemorning boshi aylanadi, ogʻriydi, qorni dam boʻladi, qulogʻi shangʻillaydi, qayt qiladi, muvozanat saqlay olmaydi (oʻrtacha ogʻir shakli); baʼzan nutq buziladi, koʻz koʻrmay qoladi, bemor hushdan ketadi, falajlanadi, miokard yoki oʻpka infarkti (ogʻir shakli) kuzatiladi. Hayot uchun muhim aʼzolarga koʻplab pufakchalar toʻplanishi, hatto oʻlim sodir boʻlishi mumkin. Surunkali kesson kasalligida sekin-asta rivojlanadi yoki kasallikning oʻtkir davridan keyin yuzaga keladi, bunda boʻgʻim va suyaklar, shuningdek, orqa miya, eshitish aʼzolari zararlanadi, miokard distrofiyasi va boshqa noxush holatlar roʻy beradi. Kasallikning oldini olish uchun dekompressiya qoidalariga amal qilish, yaʼni yuqori bosimli muhitdan quyi bosimli muhitga asta-sekin oʻtish talab etiladi. Davosi: bemorni „davo shlyuzi“ga joylashtiriladi, undan chiqqach, yurak faoliyatini yaxshilaydigan dori-darmonlar, issiq muolajalar buyuriladi.

Manbalar 

Kasalliklar
Ketenlar

Ketenlar — umumiy formulasi RR’C=C=O boʻlgan organiq birikmalar. Aldoketenlar ( R=H, R’ — organiq radikal) va ketoketenlarga (R va R’ — organiq radikallar) boʻlinadi. Ularning oddiy vakili — keten SN2=S=O gaz (suyuqlanish temperaturasi —134,6°, kaynash temperaturasi —41°). K. mineral kislotalar, metallorganiq birikmalar, spirtlar, karbon kislotalar, aminlar, merkaptanlar va suvni oson biriktirib oladi.

Sanoatda K. atseton va sirka kislotani 700—800° da piroliz qilib olinadi. K. kuchli atsetillovchi modda hisoblanadi.

Harakatchan vodorod atomini saqlagan birikmalar, jumladan, spirtlar, tiollar, aminlar kislotalar taʼsirida atsetillash mahsulotlarini hosil qiladi: mas, ROH+CH2=C=O^ROCOCH3Uning bu xossasidan atsetilsellyuloza i.ch.da foydalaniladi. K. organiq birikmalarni sintez qilishda, spirtlar, aminlar, ketonlarning yenol shakllarini atsetillovchi modda sifatida, shuningdek, organiq reagentlar, mas, ozopropenilatsetat, r-propiolakton, sirka angidrid, diketen olishda ham qoʻllanadi.

Manbalar
Ketma-ket yaqinlashishlar usuli

Ketma-ket yaqinlashishlar usuli — matematik masalalarni sonlar orqali yechish usuli; bunda maʼlum yaqinlashishlarga qarab undan keyingi ancha yaqinroq yaqinlashishdagi yechim topiladi. Aytib oʻtilgan yaqinlashishlar ketma-ketligi yaqinlashgan holdagina tatbiq etiladi. Masalan, /W=0 (1) koʻrinishidagi tenglamani yechish uchun oʻnga teng kuchli boʻlgan tenglamax=Gʻ(x) (2) tekshiriladi [bu yerda F(x)= f(x)+x\ va bunday ketma-ketlik tuziladi: xy —ixtiyoriy, x=F(xn ), ... . Agar {xj ketma-ketlikning limiti boʻlsa, bu limit (1) tenglamaning yechimi boʻladi. Agar, mas, Gʻ(x) > x va 0 < Gʻ’(x) < 1 boʻlsa, bunday yaqinlashishlar ketmaketligi albatta yaqinlashadi. K-k. ya. u. oʻzgaruvchilari juda koʻp boʻlgan chiziqli tenglamalar sistemasini sonlar orqali yechishda ham qoʻllanadi. Differensial va integro-differensial tenglamalarning taqribiy yechimlari ham mana shu usul bilan topiladi. K-k. ya. u. nazariy masalalarida ham qoʻllanadi. y’—f(x,y) differensial tenglama yechimining mavjudligi va yagonaligi haqida teorema ham shu usul yordamida isbotlanadi. K.-k. ya. u.ning qoʻllanilish imkoniyati siqilgan akslantirishlar orqali belgilanadi.

Manbalar
Ketma-ketlik

Ketma-ketlik — matematikaning asosiy tushunchalaridan biri. K.-k. sonlar, nuqtalar, funksiyalar, vektorlar va hokazodan tuzilgan boʻlishi mumkin. Har bir natural son p ga biror toʻplamning xp elementini mos qoʻyadigan qonun koʻrsatilgan boʻlsa, K-k. berilgan hisoblanadi. Shunday qilib, K-k. ni natural sonlar toʻplamida aniqlangan funksiya deb qarash mumkin. K.-k.xr x2, ... xp>... yoki qisqacha { koʻrinishda r 2 p j yoziladi. xv x2, ..., xp... elementlar K-k. ning hadlari, xp — umumiy (p) hadi deyiladi. Sonli K.-k.lar aksariyat hollarda analitik usulda beriladi, bunda K-k.ning ya-hadi formula yordamida koʻrsatiladi. Mae, xn=l,x; = l, ^2 =5 > • • ■ Ayrim qollarda K-k. rekurrent usulida ham beriladi. Mas, X[ = 72, xn+l = V2+Xn” x\ = L’ *2 = 2l^’ Xʼ = 3^Agar (aga + ye) interval qanchalik kichik boʻlmasin, K-k.ning biror xN hadidan keyingi barcha hadlari shu intervalda yotsa, a soni {xj K-k.ning limiti deyiladi va ʻ™ x„~a kabi belgilanadi. Chekli limitga ega K-k. lar yaqinlashuvchi K-k. deyiladi. K-k.larning muhim sinfini monoton K-k.lar tashkil etadi. Matematika analizda katta oʻrin tutadigan ye soni ham monoton, chegaralangan K-k.ning limiti sifatida aniqlanadi (qarang Koʻrsatkichli funksiya).

Manbalar
Ketmon

Ketmon — dehqonchilikda foydalaniladigan dastaki mehnat quroli. Ketmon metall (koʻpincha maxsus poʻlat)dan tayyorlangan ish qismi va yogʻoch dastadan iborat. Dasta oʻtadigan teshigi — zoʻgʻata, uning atrofi — girvon deyiladi. Qadimdan Oʻrta Osiyoda dehqonlarning asosiy ish quroli hisoblangan. Yer chopish, begona oʻtlarni yoʻqotish, yerni tekislash, egat olish, ekinlar tagini yumshatish, ariq qazish, tozalash va boshqa ishlarda qoʻllanadi.

Ketmon shakli, katta-kichikligi va ogʻirligiga koʻra har xil, shoʻnga koʻra mahalliy nomlar berilgan: masalan, qushnusxa, beshboʻlak, ulama, mardona, zaifona, bachkana ketmon va boshqalar.

Manbalar
Ketmonchi pegmatit koni

KETMONCHI PEGMATIT (DALA SHPATI) KONI — Samarqand viloyati Paxtachi tumani, Ziyovuddin shaharchasidan jan.-sharkda joylashgan kon. 1935 y. topilgan. H.M.Abdullayev, A.V. Korolyov, P.A.Shextman, Q.L.Boboyev, N.K.Jamoliddinovlar mukammal oʻrgangan. Konning geologik tuzilishida paleozoy erasiga mansub metamorfizlashgan choʻkindi jinslar va granitlar ishtirok etgan. Tektonik jihatdan K.p.k. Zirabuloq strukturasining jan. qanotidagi antiklinalda joylashgan. Antiklinal oʻzagidagi jinslar gneyslashgan va porfirli granodiorit, muskovitlashgan biotitli granit, leykokratli granit, shuningdek, pegmatit va alyaskitdan iborat. Pegmatitlar har xil yertomirlar shaklida koʻp uchraydi. Ularning eni 40—50 sm dan 5—6 m gacha, uz. 100—200 m. Pegmatitlarda nodir metall elementlaridan, asosan, berilliy, shuningdek, niobiy, tantal (kolumbit-tantalit) va qalay (kassiterit) hamroh holida uchraydi. Kondagi pegmatitlar keramika xom ashyosi sifatida ham ishlatiladi.

Manbalar 

 

Paxtachi tumani
Ket

Ket — Gʻarbiy Sibirdagi daryo. 0bning oʻng irmogʻi. Uzunligi 1621 km, havzasining mayd. 94,2 ming km. Ob bilan Yenisey oʻrtaligʻidagi suvayirgʻichdan boshlanib, Gʻarbiy Sibir pasttekisligidan oqadi. K. qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 560 m3/sek. oktabr oxiridan may oʻrtalarigacha muzlab yotadi. Quyilish joyidan 737 km masofada kema qatnaydi.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Kecha-kunduzlik ritmlar

Kecha-kunduzlik ritmlar -biologik jarayonlar va hodisalar intensivligi va harakteridagi oʻzgarishlarning kecha-kunduz davriy takrorlanib turishi. K.-k.r. aksariyat biokimyoviy va fiziologik jarayonlar (hujayra boʻlinishining chastotasi, tana haroratining oʻzgarib turishi, moddalar almashinuvi intensivligi va hokazo)ga xos. Hayvonlarning sutkalik ritmik faolligi, oʻsimliklar barglari va gultoji barglarining holati K.k.r.ga bogʻliq, Odamlarda 100 ga yaqin fiziologik funksiyalarning K.-k.r.ga ega ekanligi aniqlangan. K.-k.r. koʻp hujayrali organizmlarning ayrim hujayralarida ham mavjud. Hayvonlar miyasida organlar va hujayralarning K.-k.r.ini bir-biri hamda tashqi muhit oʻzgarishlari bilan muvofiqlashtiruvchi markazlar aniqlangan. Tabiatda K.-k.r. endogen ritmdan va muhitning kechakunduz oʻzgarishlariga koʻrsatadigan reaksiyalaridan iborat. Muhitning tabiiy ritmi buzilganda organizm turli fiziologik funksiyalari K.-k.r.ining mutanosibligi yuqoladi. Bunday hol hayvon va usimliklarni sunʼiy sharoitda koʻpaytirilganda, biror poyasdan boshqasiga uchib oʻtilganda, shuningdek, odamni tabiiy ravishda oʻzgaruvchi muhitdan ajratib qoʻyilganda (mas, kosmik parvozda) kuzatiladi. Bu holat organizmda patologik uzgarishlarning kelib chiqishiga ham sabab boʻlishi mumkin.

Manbalar
Kechirim

Kechirim — ayrim mamlakatlarda afv etishnnt xususiy shakli (xususiy afv); davlat boshligi tomonidan jinoiy jazoning bekor qilinishi yoki yumshatilishi. K. yakka tartibda muayyan shaxsga nisbatan qoʻllanadi. Jinoyat uchun mahkum etilgan shaxs K. aktiga (qonuniy hujjatiga) binoan jazoni bundan keyin oʻtashdan ozod qilinishi mumkin. K.da belgilangan jazo kamaytirilishi yoxud jazoning yumshoqroq turi bilan almashtirilishi ham nazarda tutiladi. K. akti bilan jazoni oʻtagan shaxsdan sudlanganlik bekor etilishi mumkin (yana Q. Amnistiya).

Manbalar
Keshm

Keshm — Hoʻrmuz boʻgʻozidagi orol, Eron hududi. Mayd. 1,4 ming km². Ohaktosh va qumtoshlardan tashkil topgan. Eng baland joyi 396 m. Mevali bogʻlar, xurmo daraxti plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Shim.-sharqiy qismida Keshm sh. joylashgan.

Manbalar 

Osiyo
Orollar
Osiyo orollari
Fors koʻrfazi
Eron orollari
Hoʻrmuzgon ustonidagi arab manzilgohlari
Erkin iqtisodiy zonalar
Kyoln universiteti

Kyoln universiteti — Germaniyaning qadimgi va yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1388-yil tashkil etilgan. Iqtisod, ijtimoiy fanlar, huquq, tibbiyot, falsafa, tabiiy-matematika va b. ixtisosliklar buyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 57 mingga yaqin talaba oʻqiydi. Kutubxonasida 1,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar 

Olmoniyadagi universitetlar‎
Kianit

Kianit (yunoncha: ruapos-toʻq koʻk, havorang), disten (di... va yun. sthenoc — kuch, qudratdan) — kristalli slanetslarga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Al2[SiO4]. Triklin singoniyali, kristali ustunsimon yoki taxtasimon. Aralashmalari Fe (1% gacha), Sg (1,2%), Ti (0,04%). Rangi oqsan toʻq koʻkishyashilgacha. Zangori, koʻk, kulrang ham boʻladi. Koʻmir yoki gil jinslari aralashgan kianit qora boʻladi. Shishadek yaltiroq, qattiqligi turlicha (4,5 dan 7,5 gacha), zichligi 3560–3680 kg/m3. Giltuproqqa boy choʻkindi jinslarning katta bosim zonasida metamorfizlanishidan hosil boʻladi, granitli pegmatitlarda A12O3 ga boy jinslarning assimilyasiyasidan vujudga keladi. Koʻpincha stavrolit, andaluzit bilan birga uchraydi.

Kianit sanoat uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan gil tuprogʻi koʻp xom ashyo hisoblanadi. Undan oʻtga, kislota va ishqorga chidamli pishiq materiallar olinadi. Kianit qazib oluvchi mamlakatlar: AQSH (120 ming t, 1982), Hindiston (45 ming t), Braziliya (10 ming t), Ispaniya (6 ming t), Avstraliya (1 ming t).

Tarkibida rutil, muskovit, turmalin, topaz, korund boʻlgan dunyodagi eng yirik konlar Hindiston (Khammam, Bxandara, Sidxbum va boshqalar)da mavjud.

Manbalar 

Bezak toshlari
Javohirlar
Kigiz

Kigiz, namat — 1) uy jihozi; kigizchilikda jundan bosib tayyorlanadigan qalin, pishiq toʻshama, palos. Sharkda, xususan, Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda qadimdan maʼlum. Aksariyat chorvachilik rivojlangan mintaqalarda qoʻyning junidan bosiladi. Guldor (naqsh mujassamoti yulduz, romb, qoʻchqor shoxi, bulut va b.) va gulsiz sidirgʻa, ran giga koʻra, oq K., qora K., qizgʻish K. va hokazo xillari boʻladi. Ayniqsa, qalin va zich bosilgan oq K. qadrlangan. K.dan, asosan, toʻshama sifatida (gilam, palos oʻrnida) foydalaniladi. Yana, shuningdek, oʻtovlarni oʻrashda, qalpoq, telpak tikishda mayu oʻrnida ham ishlatiladi; 2) texnikada — qistirma, zichlagich, issiqlik va tovush izolyasiya materiali. Jundan, moʻyna chiqindilarini bosib yoki mineral paxta bilan bogʻlovchi modda (bitum) ni biriktirib va issiqlik ishlovi berib hosil qilinadi. Lenta, plastina, tayyor detal koʻrinishida ishlab chiqariladi. K.dan avtomobillar, traktorlar, samolyotlar uchun sal-niklar, qistirmalar, amortizatorlar tayyorlanadi. Qogoz mashinalari, musiqa asboblarida ishlatiladi; 3) qurilishda issiqlik va tovush oʻtkazmaydigan material sifatida devorlar orasiga qoʻyiladi, quvurlar oʻraladi.

Manbalar
Kiyev viloyati

Kiyev viloyati — Ukrainadagi viloyat. 1932-yil 27 fevralda tashkil etilgan. Maydon 28,1 ming km. Aholisi 4510 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, yahudiy, belorus, polyak va b. millat vakillari ham yashaydi. 25 tumanga boʻlingan; 22 shahar, 29 shaharcha bor. Markazi — Kiyev shahri.

Kiyev viloyati Polesye va Dnepr boʻyi pasttekisliklari, janubiy va janubi-gʻarbda Dnepr boʻyi qirlarida joylashgan. Yer yuzasi, asosan tekislik. Foydali qazilmalari: mineral qurilish materiallari, torf, qoʻngʻir koʻmir. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida −6,5° dan janubi-gʻarbida −5,5° gacha, iyulniki shimolida 17,5°, janubi-gʻarbida 20°. Yiliga 500-600 mm yogʻin tushadi. Asosiy daryosi — Dnepr. Tuprogi shimoliy qismida chimli podzol, janubida podzollashgan qoratuproq.

Kiyev viloyati sanoatida mashinasozlik va metallsozlik, kimyo va neft kimyosi, oziqovqat va yengil sanoat yetakchi oʻrinda. Viloyat sanoati Kiyev GES, Kiyev gidroakkumulyativ elektrstansiyasi, Tripol GRES, qisman Chernobil AES va b.da ishlaydi. Mashinasozlik va metallsozlik sanoatida kimyoviy jihozlar (Fastov), qishloq xoʻjaligi mashinalari (Belaya Serkov), ekskavatorlar (Borodyanka), torf qazish texnikasi (Irpen), oziq-ovqat sanoati uchun jihozlar (Brovari, Grebyonki), uy-roʻzgʻor sovutkichlari va elektr dazmollar (Vasilkov), elektrotexnika (Fastov, Belaya Serkov), sanitariya texnikasi jihozlari (Rjishchev) va boshqalar ishlab chiqariladi. Brovarida kukun metallurgiyasi zavodi ishlab turibdi. Sanoat majmuasida oziq-ovqat sanoati, qisman shakarqand, sut, moy-sir, spirt (Trilesi, Krasnaya Slobodka, Stadnitsa), goʻsht, sabzavot konserva (Belaya Serkov) zavodlari salmoqli oʻrin tutadi. Yengil sanoatining tikuvchilik, trikotaj, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, zigʻir tola kabi tarmoqlari, kimyo va neft kimyosi sanoatida Belaya Serkov shina va rezina asbest buyumlari ishlab chiqarish birlashmasi, Brovari plastmassa zavodi, Nemeshayevoda biokimyo preparatlari zavodi bor. Yogʻochsozlik, jumladan, mebel sanoati ancha rivojlangan. Temir-beton buyumlari (Belaya Serkov, Vishgorod), gʻisht (Stayki, Belaya Serkov, Bucha), oyna-shisha (Babinsi, Bucha va boshqalar) ishlab chiqariladi, granitga ishlov beriladi (Bucha). Badiiy keramika, badiiy kashtachilik rivoj topgan.

Qishloq xoʻjaligida, asosan, gʻalla yetishtiradi. Texnika ekinlari, kartoshka va sabzavot ekiladi. Chorvachiligi sut-goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Shahar atrofida sabzavot-sut xoʻjaligi keng taraqqiy etgan. Kuzgi bugʻdoy, qand lavlagi, kartoshka, tolali zigʻir, sabzavot ekiladi. Bogʻdorchilik va rezavor mevachilik rivojlangan. Qoramolchilik, choʻchqachilik, parrandachilik, shuningdek, asalarichilik, ipakchilik, baliqchilik rivojlanmokda. Temir yoʻl va avtomobil transporti yoʻllari, aeroport bor. Kiyev viloyatida Belaya Serkov qishloq xoʻjaligi instituti, bir necha ilmiy tadqiqot institutlari joylashgan.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Kiyev viloyati
Kiyev universiteti

Kiyev universiteti . Gyu Shevchenko nomidagi Kiyev universiteti () — Ukrainaning yirik universitetlaridan biri, ilmiy markaz. 1834-yil Kiyev shahrida tashkil etilgan. 1939-yil T.G.Shevchenko nomi berilgan. Matematika, fizika, kimyo, biol., geogr., geol., tarix, falsafa, filol., huquq va b. ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 26 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 1,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar 

Ukrainadagi universitetlar‎
Kiyiklar

Kiyiklar — quvushshoxlilar oilasiga mansub kavsh qaytaruvchi juft tuyoqlilar guruhi. Tashqi koʻrinishi, tuzilishi, hayot kechirishi va kelib chiqishi, hatto tana oʻlchami har xil hayvonlarni oʻz ichiga oladi. kiyikga qoramollar, qoʻylar va echkilardan tashqari barcha kavsh qaytaruvchilar kiritiladi. Quvushshoxlilar oilasining koʻpchilik kenja oilalarini birlashtiradi. Filogenetik jihatdan echkilar va sigirlarga yaqinroq. Asosiy kenja oilalari gʻizollar yoki ohularga jayran, Hindistonda tarqalgan garna, sigirsimon kiyik yoki buballarga Afrikada tarqalgan kaama va gnu; otsimon kiyikga Afrikada yashaydigan qora kiyik, beyza, kiyik-hoʻkiz, serna kiyik, toʻrt shoxli kiyik, oʻrmon kiyiklari kiradi. Koʻp turlari Afrikada, ayrim turlari janubiy va Markaziy Osiyoda yashaydi, Yevropada kiyikning 3 turi, Shim. Amerikada bir turi tarqalgan. Oʻzbekistonda kiyikdan saygʻoq va jayran uchraydi. Koʻpchilik kiyik choʻllarda, ayrim turlari oʻrmonda poda boʻlib yashaydi. Poligam. Goʻshti, terisi va shoxi uchun ovlanadi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Yovvoyi hayvonlar
Sutemizuvchilar
Kiyiktogʻ

Kiyiktogʻ — Markaziy Qizilqumdagi qoldiq balandlik. Navoiy viloyatida. Gʻarbda Yetimtogʻ va sharqda Taxtatogʻ (Toqtiniqtov) togʻlari orasida joylashgan. Balandligi 420 m gacha, nisbiy balandligi 140-150 m, uzunligi qariyb 10 km, kengligi oʻrtacha 2-3 km. Shimoliy-gʻarbdan janubi-sharqqa yoʻnalgan antiklinal struktura. Oʻrta va yuqori devonning marmarlashgan ohaktosh va dolomitlari, quyi karbonning qumtosh, alevrolit, diabazlar jinslaridan tuzilgan. Kam parchalangan. Tub jinslar toʻrtlamchi, boʻr va paleogen yotqiziqlari bilan qoplangan. Faqat uning shimoliy tik yon bagʻrida paleozoy jinslari yuzasi ochilib qolgan. Janubiy yon bagʻri zinapoyasimon koʻtarilgan. Prolyuvial va elyuvial jinslar ustida tarkib topgan boʻz-qoʻngʻir tuproqlarda shuvoq, boyalich, keyreuk, baʼzan qumlarda qoʻngʻirbosh va iloq tarqalgan. Yiliga oʻrtacha 100 mm yogʻin yogʻadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati geografiyasi
Kiyikoʻt

Kiyikoʻt () — yalpizdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Boʻyi 30 sm cha. Poyalari ingichka, kulrang . Bargi nashtarsimon. Guli yarim shar koʻrinishidagi toʻpgulda, poyalarning uchida joylashgan. Tojbargi ikki labli, pushti, ustki tojbargi yaxlit, toʻgʻri.

Urugʻi avgustta yetiladi. Bargi va toʻpgulidan olinadigan efir moyi atirupa sanoatida ishlatiladi va undan tibbiyotda mentol olinadi. 22 turi Oʻrta Osiyo, Oltoy va Zakavkazye choʻllarida, qumli, qurgʻoqchil togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Oʻzbekistonda 7 turi, asosan, adir va togʻlarda, faqat bir turi (choʻlyalpiz) choʻl zonasida oʻsadi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Kiklad orollari

Kiklad orollari - Egey dengizining janubiy qismidagi arxipelag. 211 ta oroldan iborat. Eng yiriklari: Naksos, Andros, Tinos, Paros, Milos. Gretsiya tarkibida. Umumiy maydoni 2,6 ming km. Relyefi togʻli, eng baland joyi 1008 m (Naksos o.da). Orollar materik kelib chiqishiga ega. Asosan, kristall jinslar va ohaktoshlardan tuzilgan. Tez-tez zilzila boʻlib turadi, harakatdagi vulkanlar bor. Iqlimi subtropik oʻrta dengiz iqlimi, qishi iliq va sernam, yozi quruq va issiq. Yillik yogʻin 500 mm. Togʻ yon bagʻirlari butalar bilan qoplangan. Vodiylarda tokzorlar, sitrus oʻsimliklar plantatsiyalari va zaytunzorlar bor. Bugʻdoy va makkajoʻxori ekiladi. Chorvachilik rivojlangan, baliq ovlanadi. Temir rudasi, boksit, marmar, Naksos o.da yirik qayroqqum konlari bor.

Manbalar 

 

Arxipelaglar
Yunoniston
Isaak Kikoin

Isaak Konstantinovich Kikoin [1908.15(28).3, Jagare sh., hozirgi Litva — 1984] — rus fizigi, Akademik (1953). 2 marta Mehnat Qahramoni (1951, 1978). Leningrad politexnika institutini tugatgan (1930). Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasi, atom fizikasi va texnikasiga oid. Kikoin — Noskov effektini kashf etgan (1933). Suyuq metallarda Xoll effektini birinchi boʻlib oʻlchagan. Metallar va yarimoʻtkazgichlarning elektr va magnit xossalarini tajribada oʻrgangan. Yuqori zichlikdagi simob bugʻining tok oʻtkazuvchanligi metallar oʻtkazuvchanligiga oʻxshash boʻlishini aniqlagan. U I. V. Kurchatov bilan hamkorlikda atom energetikasining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan.

Manbalar 

Kishilar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Kikoin

Kikoin - NOSKOV EFFEKTI, fotomagnit-elektr effekt — magnit maydoni N ga joylashtirilgan yarimoʻtkazgich yoritilganda elektr maydoni hosil boʻlishi hodisasi. Bu elektr maydoni magnit maydoniga, yarimoʻtkazgichning yeritilgan sirtidan yoritilmagan sirtiga diffuziyalanayotgan zaryad tashuvchilar (elektronlar va kovaklar) oqimiga perpendikulyar boʻladi.

K — N. e. asosiy boʻlmagan tok tashuvchilarning oʻta bir jinsli boʻlmagan konsentratsiyasida kuzatiladi (bunday holat yorugʻlik kuchli yutilganda vujudga keladi). Bu effektni 1933 yilda Kikoin I.K. va Noskov M.M. hamkorlikda kashf qilgan. Bu hodisa fotomagnitoelektr effekt ham deyiladi.

Manbalar 

 

Effektlar haqidagi maqolalar
Kilikiya

Kilikiya — Kichik Osiyo (hozirgi Markaziy Turkiyaning jan.)dagi qad. viloyat. Kilikiya nomi dastlab ossuriy yozuvlarida uchraydi. Mil.av. 2-ming yilliklarda Kilikiya Xett podsholigi tarkibida edi. Mil. av. 12—6-asrlarda Kilikiya hududida bir nechta mustaqil davlatlar boʻlgan. Mil. av. 6-asr da Kilikiya Ahomaniylar davlati tarkibiga kirgan. Mil.av. 333-yilda uni Aleksandr bosib olgan. 297—190-yillarda Kilikiya Salavkiylar hukmronligi ostiga oʻtgan. Mil.av. 103-yilda Rim imperiyasi tomonidan istilo qilingan. Oʻrta asrlarda Kilikiya Vizantiya, arablar va saljuqiylar oʻrtasidagi kurash nishoni boʻlgan. 1080—1375-yillarda Kilikiya arman podsholigi tarkibida. 1515-yilda Kilikiya usmonli turklar tomonidan bosib olingan.

Manbalar 

Tarix
Armaniston: Tarix
Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Kilopond

Kilopond - MKGSS birliklar tizimida kuch oʻlchov birligi. Baʼzi mamlakatlar — Germaniya, Avstriya, Shvetsiya va b. davlatlarda qoʻllanadi (qarang Kilogramm-kuch), kr bilan belgilanadi.

Manbalar
Kil

Kil — GFRdagi shahar va port, Boltik, dengizidan Kil kanaliga kiraverishda, Shlezving-Golshteyn yerining maʼmuriy markazi. Aholisi 287 ming kishi (2023). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Kemasozlik, aniq mexanika va optika, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Baliqqayta ishlanadi. K. 13-asrdan maʼlum; 1242-yildan shahar. Universitet (1665), ilmiy markazlar bor. Kil kanali Germaniyaning eng katta ko‘li hisoblanadi.

Manbalar
Kimyoviy belgilar

Kimyoviy belgilar - kimyoviy elementlarning shartli belgilari. Har bir element lotincha nomining birinchi harfi bilan yoki birinchi va keyingi biror harfi bilan belgilanadi, mas, uglerod (Sagopeit)ning kimyoviy belgisi — S, kalsiy (Sa1ssht)niki — Sa, kadmiy (Sadmiy)niki — Cd, mis (Sirgat)niki — Si va hokazo Har bir belgi elementning bir atomini yoki uning atom massasisiga son jihatdan teng boʻlgan ogʻirlik miqdorini bildiradi. Masalan, S uglerodning bir atomini yoki 12 ogʻirlik qismini, O kislorodning bir atomini yoki 16 ogʻirlik qismini bildiradi va hokazo K. b. birikmalarning tuzilishini va kimyoviy reaksiyalarning borishini sxema tarzida ifodalash uchun ham xizmat qiladi (yana q. Mendeleyev davriy sistemasi).

Manbalar
Kimyoviy bogʻ

Kimyoviy bogʻ yoki kimyoviy bogʻlanish — ikki yoki undan koʻp atomlarning oʻzaro taʼsiri natijasida kimyoviy barqaror sistemalar (molekulalar, radikallar, molekulyar ionlar, komplekslar, kristallar va b.) hosil boʻlishi.
Asosan, 2 xil boʻladi:

 Atom (kovalent) bogʻ — kimyoviy xossalari jihatidan bir-biriga oʻxshash yoki xossalari bir-biriga yaqin boʻlgan atomlar oʻrtasidagi bogʻ. Bu bogʻ har qaysi atomdan bittadan elektron oʻzaro taʼsir etib, shu atomlarga tegishli birlashtiruvchi elektron juftligini hosil qilishi natijasida yuzaga keladi. Bu bogʻ oddiy moddalarning (H2, O2 va b.), murakkab moddalarning (CH4, H2O, NH4Cl va b.) va organik birikmalarning molekulalariga xos. Kovalent bogʻlar 2 atom uchun umumiy boʻlgan elektronlarning 2 jufti bilan yuzaga kelsa — qoʻshaloq, 3 jufti bilan yuzaga kelsa — uchlik kovalent bogʻ deb ataladi; Struktura formulalarda ular 2 ta yoki 3 ta chiziqcha bilan koʻrsatiladi. Masalan, H2C=CH2 — etilen, HC≡CH — atsetilen, H—C≡N — vodorod sianid va hokazo.
 Ion (elektrovalent yoki geteropolyar) bogʻ — elementlarning atomlaridan biri elektron berib (yoʻqotib), musbat ionga aylanadi. Ikkinchi element atomi esa bu elektronni qabul qilib, manfiy ionga aylanadi; Soʻngra bu musbat va manfiy ionlar oʻzaro bog'lanib molekula hosil qiladi. Bunday molekulaning musbat va manfiy qutbi boʻlgani uchun u, geteropolyar yoki ion bogʻlanishli molekula deyiladi. Ion bogʻ xossalari bir-biridan katta farq qiladigan elementlar — asl metallar bilan metallmaslarning atomlari orasida (masalan: natriy xlorid NaCl yoki kalsiy ftorid CaF2 molekulasida) yuzaga keladi. Mendeleyev davriy sistemasining 1-guruh metallari 1 zaryadli (ion valentligi +1), 2-guruh metallari 2 zaryadli (ion valentligi +2) ionlar hosil qiladi. Galogenlar, davriy sistemaning 7-guruh elementlari elektron qabul qilib, manfiy zaryadlangan (ion valentligi -1) 1 valentli ionlar, kislorod va xossalari oʻnga oʻxshash elementlar esa 2 ta elektron qabul qilib manfiy zaryadlangan (ion valentligi -2) 2 valentli ionlar hosil qiladi.

Kimyoviy bogʻlarning yuqorida keltirilgan asosiy xillari orasida oraliq shakllari ham bor.

Manbalar 

Kimyo
Kimyoviy ingibitorlar

Kimyoviy ingibitorlar - kimyoviy reaksiyalarni sekinlashtiruvchi yoki toʻxtatib qoʻyuvchi moddalar. Faol markaz yoki faol zarrachalar ishtirokida boradigan katalitik va zanjir reaksiyalarda qoʻllanadi. K.i. reaksiya jarayonida katalizatorning faol markazlarini toʻsadi yoki faol zarrachalar bilan taʼsirlashib, zanjirni davom ettira olmaydigan nofaol radikallar hosil qiladi va natijada reaksiyaning toʻxtashiga sabab boʻladi. K.i. sistemaga reaksiyaga kirishuvchi moddalarning konsentratsiyasiga nisbatan juda kam miqdorda (10~2— 10 s mol) qoʻshiladi. K.i. nomaqbul jarayonlarni, mas, metallarning korroziyalanib yemirilishini, yoqilgʻi, surkov moylari va oziq-ovqat mahsulotlarining oksidlanishini sekinlashtirish yoki toʻxtatishda keng qoʻllanadi. Reaksiyalarning sekinlashuvi yoki toʻxtashi K.i,ning miqdoriga, tabiatiga va reaksion muhitga, qoʻshilgan vaqtga, temperaturaga va K.i. samaradorligiga taʼsir qiluvchi boshqa moddalar borligiga bogʻliq. Korroziya ingibitorlari metallarni korroziyadan saqlash uchun korrozion faol muhitga qoʻshiladi. Ular metall yuzasiga yutiladi yoki metall ionlari bilan qiyin eruvchi birikmalar hosil qiladi. Bu birikmalar metall yuzasida oʻta yupqa parda hosil qilib, uni himoyalaydi. Mashina detallarini saqlash va tashish vaqtida korroziyadan himoyalash uchun K.i. keng qoʻllanadi. Metallarni korroziyadan saqlash uchun K.i. yoqilgʻi, moy va polimer qoplamalarga ham qoʻshiladi.

Oziq-ovqatga xushboʻy hid beradigan va uning oksidlanishini toʻxtatadigan tabiiy K.i. sifatida zira, zigʻirak, marmarak, mavrak va b. dorivorlar qadimdan ishlatilib keladi. Tabiiy yogʻ va moylardagi ingibitorlar (tabiiy K.i.), mas, tokoferollar yogʻ va moyni tozalash vaqtida yoʻqoladi, shuning uchun tozalangan yogʻ va moyga odatda K.i. qoʻshiladi, xom paxta moyi yoki soya moyi ham shu maqsadda ishlatiladi. K.i.ning taʼsirini boshqa moddalar, mas, sitrat (limon) va askorbat kislotalar kuchaytirishi mumkin.

Polimerizatsiya ingibitorlari monomerlar saqlanganda yoki qayta haydalganda ularning polimerlanishini toʻxtatadi yoki sekinlatadi. Oltingugurt, fenollar, tannin, kanifol, mis tuzlari va b. polimerizatsiya ingibitorlaridir.

Manbalar
Kimyoviy kinetika

Kimyoviy kinetika (yunoncha: κίνησις — harakatlanuvchi), kimyoviy reaksiyalar kinetikasi — fizik kimyoning kimyoviy reaksiyalarni vaqt mobaynida kechadigan jarayon sifatida oʻrganadigan boʻlimi. Bu jarayon mexanizmi uni amalga oshiradigan sharoitlarga bogʻliq. Kimyoviy kinetika kimyoviy reaksiyalarning tezligi, yoʻnalishi, oʻtkazish sharoitlari orasidagi oʻzaro bogʻliqlik qonuniyatlari va ularga taʼsir etuvchi omillarni tadqiq qiladi. Murakkab kimyoviy reaksiyalar mexanizmini oʻrganish kechayotgan jarayon qanday elementar bosqichlardan iboratligini va bu bosqichlar oʻzaro qay tarzda bogʻliqligini, qanday  mahsulotlar hosil boʻlishini va boshqani aniqlashga imkon beradi. Kimyoviy kinetika elementar reaksiyalarni faol zarrachalar (erkin atomlar va radikallar, ionlar va ion radikallar, taʼsirlangan molekulalar va boshqa) ishtirokida oʻrganadi. Molekulalar va kimyoviy bogʻlar tuzilishini kinetik tadqiq qilish natijalaridan foydalanib kimyoviy kinetika molekulalar Reagentlarining tuzilishi hamda ularning reaksiyaga kirishish krbiliyatini aniqlaydi. Kimyoviy kinetikaning faol toʻqnashish va faol kompleks nazariyalari mavjud. Faol toʻqnashish nazariyasiga koʻra, kimyoviy oʻzgarish boʻlishi uchun toʻqnashuvchi molekulalarning energiya zahirasi maʼlum minimumdan kam boʻlmasligi shart. Bunday molekulalar faol molekulalar deyiladi. Bu na-zariyaning matematik ifodasi: K= =Aye~Ye/yu(Arrenius tenglamasi); K—tezlik konstantasi (yoki solishtirma tezlik); R — universal gaz doimiysi; T — absolyut temperatura; Ye — aktivlanish energiyasi — aktiv molekulalar energiyasi zahirasining yigʻishshsi; A — proporsionallik.

Aktiv kompleks nazariyasiga muvofiq, AV+SA -" S+V koʻrinishida reaksiya borayotgan boʻlsa, A—V bogʻi darhol uzilmaydi va A—S bogʻi ham darhol hosil boʻlmaydi. AV va S moddalari bir-biriga yaqinlashganda A—V bir-biridan uzoqlashadi va A—S birbiriga yaqinlashib boradi. Maʼlum bir paytda ABC kompleksi vujudga keladi. Soʻng aktiv kompleks parchalanib, reaksiya mahsulotlariga aylanadi. Bu nazariya aktivlanish energiyasining mohiyatini tushuntirib beradi va reaksiyalar (hozircha oddiy reaksiyalar)ning tezligini nazariy hisoblash yoʻlini koʻrsatadi. Yuqorida bayon etilgan 2 nazariya birbiriga zid emas, balki bir-birini toʻldiradi. Kinetik tad-qiqotlar kimyo fanining mustaqil boʻlimlari (kataliz, fotokimyo, plazmakimyo, radiokimyo, elektrokimyosh b.)ga muhim tarkibiy qism boʻlib kiradi. Kimyoviy kinetika oʻz tadqiqotlari va nazariy umumlashmalarida matematika, kibernetika, atom va molekulyar fizika, kvant kimyosi, spektroskopiya, analitik kimyo va b.ning yutuqlaridan foydalanadi. Kimyoviy kinetikaning kinetik maʼlumotlari va nazariy konsepsiyalari atmosfera va gidrosferaning ekologik modellarini tuzishda, koinotda sodir boʻladigan jarayonlarni tahlil qilishda qoʻllanadi.

Manbalar 

Kimyoviy kinetika
Kimyoviy tenglamalar

Kimyoviy tenglamalar - kimyoviy reaksiyalarning kimyoviy formulalar, belgilar va son koeffitsiyentlari yordamida berilgan qisqacha ifodasi. Kimyoviy tenglamalar tenglik alomatining chap tomoniga reaksiya uchun olingan moddalarning formulalari, oʻng tomoniga esa reaksiya natijasida hosil boʻlgan mahsulotlarning formulalari yoziladi. Reaksiya natijasida atomlarning umumiy soni oʻzgarmaydi, shuning uchun tenglik alomatining chap va oʻng tomonidagi har bir element atomlarining soni teng boʻlishi shart. Kimyoviy tenglamalar tuzishda moddalarning massasi va massaning saqlanish qonuniga asoslaniladi. Mas, vodorod bilan kisloroddan suv hosil boʻlish reaksiyasi tenglamasi quyidagicha ifodalanadi:2H2 + O2 ->2H2O. Reaksiyada 2 mol (4 g) vodorod 1 mol (32 g) kislorod bilan birikib, 2 mol (36 g) suv hosil qiladi. Kimyoviy tenglamalar laboratoriyada va ishlab chiqarishda muayyan reaksiyani amalga oshirish uchun zarur boʻlgan har xil hisoblarni oʻtkazishga imkon beradi.

Manbalar 

 

Kimyo
Kimyoga oid chala maqolalar
Kimyoviy formulalar

Kimyoviy formula — moddalarning sifat va miqdor jihatidan tarkibi va tuzilishini kimyoviy belgilar, shuningdek, sonlar, harflar va boshqa bilan berilgan ifodasi. Kimyoviy formulalar modda qanday elementlardan tashkil topganligi, bu elementlar oʻzaro qanday nisbatda birikkanligini hamda moddaning tuzilishini koʻrsatadi. Masalan, suvning formulasi H2O uning tarkibi vodorod (H) va kislorod (O) dan iborat ekanligini, bu elementlar 2:1 nisbatda birikkanligini; natriy sulfat Na2SO4 esa uning molekulasi natriy (Na), oltingugurt (S) va kislorod (O)dan tashkil topganligini, bu elementlar 2:1:4 nisbatda birikkanligini; aluminiy sulfid A12S3 esa 2 atom aluminiy (A1) ga 3 atom oltingugurt (S) toʻgʻri kelishini koʻrsatadi (yana qarang Kimyoviy belgilar).

Kimyoviy formulalar uch xil boʻladi: empirik, ratsional va struktura formulalar. Empirik formulalar modda molekulasidagi atomlarning umumiy sonini koʻrsatadi. Mas, sulfat kislota H2SO4, etan S2N6, etil spirti S2N6O va hokazo Ratsional formulalarda maʼlum sinfga kiruvchi atomlar guruhi ajratib koʻrsatiladi. Masalan, etan SN3SN3 yoki SN3— SN3, etil spirti S2N5ON yoki S2N5— ON va hokazo Struktura formulalar esa moddaning tarkibini, molekuladagi atomlarning joylashish tartibini hamda ushbu atomlar orasidagi kimyoviy bogʻlarning qanday taqsimlanganligini koʻrsatadi.

Manbalar
Kimyoviy ekvivalent

Kimyoviy ekvivalent - kimyoviy elementning massa miqdori. U vodorodning 1 (aniqrogʻi 1,008) massa qismini yoki kislorodning shunga yarasha 8 massa qismini biriktiradi yoki uning oʻrnini oladi. Elementning atom massasini valentligiga boʻlib, ekvivalentini topish mumkin: E=Ar/V ; bu yerda E — ekvivalent, V — valentlik, Ar — atom massasi. Kimyoviy ekvivalent tushunchasining muhimligiga sabab shuki, elementlar bir-biri bilan Kimyoviy ekvivalentiga proporsional miqdorda oʻzaro birikadi. Gramm-ekvivalent son jihatdan gramm hisobidagi kimyoviy ekvivalentga teng.

Manbalar 

Kimyo
Kimyoga oid chala maqolalar
Kimirakqum

Kimirakqum — Zarafshon daryosi quyi oqimining janubi-gʻarbidagi qumli choʻl. Buxoro viloyatining Qorakoʻl va Jondor tumanlari hududida. Kimirakqum Amudaryoning oʻng sohilidan boshlanib, shimolda qurib qolgan Mohondaryo oʻzanigacha davom etadi. Sharqda Buxoro va Qorakoʻl vohalariga tutashadi. Zarafshon daryosining qadimiy deltasida joylashgan. Relyefi murakkab. Balandligi janubi-gʻarbda 100–105 m, shimolda 203– 226 m. Eol qumlarining barxanli va marzali shakllari uchraydi. Barxanlarning nisbiy balandligi 2–7 m, doʻng qumniki — 2– 5 m. Oʻtmishda choʻldagi buta va yarim butalarni oʻtin sifatida qirqish, tartibsiz mol boqish hududning qum bosishiga sabab boʻlgan. Endilikda harakatdagi qumlarni mustahkamlash natijasida qum koʻchishi bir qadar kamayib bormoqda. Kimirakqumni bir necha quruq oʻzanlar (Zarafshon daryosi tarmoqlari), Mohondaryo va Gurdush sharqdan gʻarbga kesib oʻtgan. Ulardan vohaning tashlama suvlarini Amudaryoga oqizishda foydalanilmoqda (Shimoliy va Porsonkoʻl tashlamalari). Zovur suvlarining toʻplanishi natijasida Shoʻrkoʻl, Qoraqir, Shoʻrxok, Madonkoʻl vujudga keldi, Zamonbobo koʻli suv bilan toʻldi.

Qumdan xoli joylarda yalang qumoqli, pastqamliklarda taqirli, toshloqli, balandroq hududlarda boʻz qoʻngʻir tuproqlar, botiqroq joylarda shoʻrxoklar vujudga kelgan. Shoʻrxoklarning katta maydonlari Mohondaryo vodiysida. Tuproqlarning xususiyatlariga mos ravishda turli choʻl oʻsimliklari tarqalgan. Qumliklarda oq saksovul, cherkez, juzgʻun, qoʻngʻirbosh, iloq va boshqa, shoʻrxoklarda bir yillik shoʻralar, yulgʻun, vohaga tutash joylardagi tuproqlarda qora saksovul, yulgʻun oʻsadi.

Manbalar
Kim Pen Xva

Kim Pen Xva (; 1905, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Primorye oʻlkasi Krounovka qishlogʻi – 1974.7,5, Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumani) – qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi, dehqonchilik amaliyoti novatori. 2-marta Mehnat Qahramoni (1948; 1951). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan paxtakor (1964). 1939-yildan to umrining oxirigacha Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi „Polyarnaya zvezda“ kolxozi (hozirgi Kim Pen Xva nomidagi shirkat xoʻjaligi) raisi boʻlib ishlagan. U rahbarlik qilgan xoʻjalik respublikada eng ilgʻor va iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biriga aylandi, koʻp yillar mobaynida paxta, sholi, kanop va boshqa ekinlardan yuqori hosil olishga erishdi. „Paxtadan moʻl hosil yetishtirish tajribasi“ (1953), „Maʼmurchilik yoʻlida“ (1954) kitoblari bosilib chiqqan.

Shirkat xoʻjaligining „Qutb yulduzi“ markaziy qoʻrgʻonida Kim Pen Xva faoliyatiga bagʻishlangan „Zamin va inson“ muzeyi bor, bronza byusti oʻrnatilgan (1961).

Manbalar

Havolalar 
 Kim Pen Xvaga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1905-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
7-mayda vafot etganlar
Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan paxtakorlar
Kinda

Kinda — arab qabilasi, Xadramavtning gʻarbida istiqomat qilgan. Milodiy 5-asr boshida kinda himyariy podshohlari yordamida Markaziy Arabiston qabilalarini boʻysundirgan va markazi Yamoma va Bahraynda boʻlib, Himyariylar podshohligiga qaram boʻlgan davlat barpo etgan. Kindaning eng mashhur podshohlari — sulola asoschisi Hujr ibn Amr (425-458) va uning nabirasm al-Xo-ris (489-529). Uning davrida Kinda yerlari Vizantiya va Eron chegaralarigacha yetgan. Kinda davlati 529 yil laxmiylardan magʻlubiyatga uchrab oʻzaro nizolar natijasida qudrati singan. 6-asr oʻrtasida Kinda davlati Markaziy Arabistondagi mulklaridan mahrum boʻlgan. Kindaning Yamoma va Bahrayndagi hukmronligi 7-asrning 30-yillarigacha saqlangan. Kindadavlati — Markaziy Arabiston hududida vujudga kelgan ilk davlat birlashmasi boʻlib, u Arab xalifaligining barpo etilishiga zamin tayyorlagan. Johiliyat davrining mashxur shoiri Imrulqays (6-asr) Kindadan chiqqan.

Manbalar 

 

Qabilalar
Kindik

Kindik, kindik tizimchasi — odam va platsentali sut emizuvchi hayvonlarda homilani ona organizmi bilan bogʻlab turadigan (platsenta orqali) tizimchasimon anatomik tuzilma, aʼzo; tarkibida qon tomirlar, allotois yoʻli va hokazo boʻladi. K. orqali homila — platsenta qon aylanishi roʻy beradi. Asosan, dirildoq toʻqimadan tuzilgan, undan ikki arteriya va bitta vena oʻtadi. Bola tugʻilgach, K. halqasi yaqinidan bogʻlab turib qirqiladi, uning qoldigʻi esa tez qurib, bola 5—7 kunligidayoq tushib ketadi. Tozalikka rioya qilinmasa, K. orqali infeksiya kirib, yara, kindik sepsisi va boshqa kasalliklar roʻy berishi mumkin. K. tezda bitmasa yoki chandigʻi notoʻgʻri shakllansa, vrach ga murojaat qilish kerak.

Manbalar
Kinematika

Kinematika (yunoncha kinema — harakat) — mexanikaning bir boʻlimi. Jism harakatini vujudga keltiruvchi kuchlarni hisobga olmagan holda jism harakatining geometrik xossalarini oʻrganadi. Oʻrganiladigan obyekt xossalariga koʻra, nuqta, qattiq jism, deformatsiyalanuvchi jism, tutash muhit (gaz, suyuqlik, elastik jism) Kinematikasiga boʻlinadi. Odatda, kinematika dinamikani oʻrganishda qoʻshimcha vosita hisoblanadi. Nuqta va qattiq jism Kinematikasining asosiy vazifasi nuqta yoki qattiq jismning muayyan sanok, sistemasiga nisbatan harakatlarini (sanoq sistemasiga nisbatan nuqta vaziyati koordinatalar bilan belgilanadi) va harakatlarning barcha kinematik tasniflari orasidagi bogʻlanishlarni aniqlashdir.

Nuqta tezligi (t>) va tezlanish (sh) uning harakatini ifodalovchi asosiy kinematik omillardir. Boʻlar harakat turiga bogʻliq. Jismning eng oddiy harakati ilgarilanma va aylanma harakatdan iborat. Ilgarilanma harakat vaqtida jismning barcha nuqtalari birday harakat qiladi; jism harakatini (trayektoriyasini) ifodalash uchun bitta nuqtaning harakatini bilish kifoya. Har qanday jism toʻgʻri va egri chiziq boʻylab harakatlanadi. Harakat tekis toʻgʻri chiziqli (yoki aylanma) hamda teqismas (oʻzgaruvchi) boʻlishi mumkin. Teqismas harakatda tezlikning oniy (haqiqiy) yoki oʻrtacha qiymati aniqlanadi. Tekis harakatda tezlanish nolga teng. Jism qoʻzgʻalmas oʻq atrofida aylanma harakat qilsa, bitta erkinlik darajasiga ega boʻladi va uning vaziyati burilish burchagi (davri), burchak tezligi (chastota) va burchak tezlanishi bilan ifodalanadi.

Erkin qattiq jism massa markazi bilan birga ilgarilanma va aylanma harakat qiladi. Artilleriya snaryadi, raqsta, fazoviy jismlar va boshqa harakati boʻnga misol boʻladi.

Deformatsi ya l anu vchi muh i t l a r K.si deformatsiyalar umumiy nazariyasi va muhitning uzluksizligi shartini aks ettiruvchi uzluksizlik tenglamalarini hamda uzluksiz muhit harakatining tavsiflarini aniqlaydi. Tutash muhit K. muhit elementlar harakatini ularning deformatsiyalanuvchanligini hisobga olgan holda bayon qiladi. Yorugʻlik tezligiga yaqin boʻlgan harakat K.si haqida nisbiylik nazariyasida, mikrozarralar harakati haqida kvant mexaniqat qaraladi. K. usullari turli mexanizmlar va boshqalarda harakat uzatishni hisoblashda muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 Oʻrozboye v M. T., Nazariy mexaniqa asosiy kursi (3-nashr), T., 1966; Rashi-dov T. R., Shoziyotov Sh., Moʻminov K. B., Nazariy mexaniqa asoslari, T., 1990.

Manbalar
Kineskop

Kineskop (yun. kinesis — harakat va sropeo — qarayman) — qabul qiluvchi televizion trubka — elektr signallarni yorugʻlik signallariga aylantiruvchi qurilma; televizion tasvirlarni qayta koʻrsatuvchi elektron nurli trubka. Oqqora tasvir hosil qilinadigan K. elektron projektorli shisha kolbadan iborat boʻlib, uning old devori (ekrani) oq yorugʻlik beradigan lyuminofor qatlami bilan qoplangan. Elektron oqimi (elektron nur) taʼsirida lyuminofor yorisha boshlaydi, magnit tizim bilan ogʻdiriladigan elektron nur esa tasvirni yoyib, ekranda televizion tasvir hosil qilinadi. Tasvirning yorugʻligini va kontrastligini oshirish, shuningdek, lyuminoforning manfiy ionlar oqimidan yemirilmasligi uchun kolbaning ichki sirtiga yupqa (0,5—1,0 mkm) alyuminiy parda qoplanadi. Rangli tasvir hosil qilinadigan K.da uchta elektron projektor bor, ekrani esa kizil, yashil va koʻk yorugʻlik beradigan lyuminofor bilan qoplangan (qarang Rangli televideniye). Katta (3—4 m2) ekranda televizion tasvir hosil qilish uchun ravshanligi yuqori boʻlgan proyeksion K.dan foydalaniladi. Ok,-qora tasvirli K.ning ekrani diagonali boʻyicha 3, 6, 11, 16, 23 mm (koʻtarib yuriladigan), 35, 43, 47, 59, 61, 65 va 67 mm oʻlchamda; rangli tasvirli K. 25, 40, 59 va 61 mm va hokazo oʻlcham qilib ishlab chiqariladi.

Manbalar
Kinetik sanʼat

Kinetik sanʼat (yun. Kinetikos -harakatga keltiruvchi) — harakatga keltiruvchi qurilmalar (shuningdek, yorugʻlik va tovush) yordamida estetik samaraga erishish. Kinetik sanʼat 20-asrning 20— 30-yillarida paydo boʻlgan. Rossiyada V. Ye. Tatlin, AKShda A. Kolder va boshqa oʻz asarlarining ayrim boʻlak va qismlariga harakat, siljish, parchalanish kabi xususiyatlarni kiritib, muhit bilan sanʼat asarining oʻzaro munosabatiga yanada taʼsirchanlik baxsh etishga intildilar.

60-yillarda Kinetik sanʼat fransuz N. Shoffer, argentinalik X. Le Park va boshqa ijodida toʻla shakllandi. Ular turli optik-akustik vositalar (mexaniq kurilmalarni uzgartirish, ularga turli shakl berish, yorugʻlantirish, sterio tovushlar chiqarish va hakozo) yordamida kompozitsiya yaratishga, 20-asr ilmiy texnika taraqqiyoti va inqilobini koʻrsatishga harakat qildilar. Bu sanʼat Oʻzbekistonda qisman bezash sanʼati (koʻrgazmali targʻibot) da, reklamalarda oʻz ifodasini topdi.

Manbalar
Kinetik energiya

Kinetik energiya – jismning mexanik harakatdagi energiyasi. Ilgarilanma harakatda ishtirok etayotgan moddiy nuqtaning Kinetik energiyasi shu nuqta massasi t ni uning tezligi -i kvadratiga koʻpaytmasining yarmiga teng:Yek = j mv, Koʻzgʻalmas oʻq atrofida aylanma harakat qilayotgan jismning Kinetik energiyasi: bunda /—jismning aylanish oʻqiga nisbatan inersiya momenti, so – jismning burchak tezligi. Yorugʻlik tezligiga yaqin tezlik bilan harakatlanayotgan moddiy nuqtaning Kinetik energiyasi:bunda t0 – moddiy nuqtaning tinch holatidagi massasi, s – yorugʻlikning vakuumdagi tezligi, tos2 – moddiy nuqtaning tinch holatidagi energiyasi.

Umumiy formula 

Bitta moddiy nuqtaning holati –

Yana qarang 

 Potensial energiya

Manbalar
Kino...

Kino... (yunoncha: kineo — harakat qilaman) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, kinematografiyaga oidlik maʼnosini ifodalaydi (masalan,kinokomediya).

Manbalar 

Atamalar
Kino dekoratsiyasi sanʼati

Kino dekoratsiyasi sanʼati – film voqealarini suratga olish uchun ssenariy asosida pavilon va tabiiy sharoitda yaratilgan moddiy muhit (joy, jihozlar). Filmning turli epizodlarida dekoratsiya turlicha ahamiyatga ega: ayrim hollarda tomoshabinga sezilmaydigan zamin (fon) boʻlsa, baʼzan voqealarni yuzaga keltirib chiqaruvchi obrazli muhit vazifasini oʻtaydi. Kino dekoratsiyasi sanʼati film rassomining film operatori va rejissyor bilan maslahatlashib yaratgan eskizlari asosida tayyorlanadi. Deqoratsiya film orqali hikoya qilinayotgan tarixiy voqealar, oʻsha joydagi muhit va sharoitni tomoshabin koʻz oʻngida gavdalantirishga, rejissyor va kinodramaturg ilgari surgan gʻoyani tomoshabinga yetkazishga xizmat qiladi.

Dastlabki kino dekoratsiyasi sanʼati matoga chizilgan. XX asrning 10-yillaridan hajmli qilib ishlana boshlagan, aktyor oʻynaydigan joy (old qismi) tabiiy hajmda ishlanib, yigʻma (muvaqqat) va doimiy foydalaniladigan pavilonlar qurilib, film oʻzgarmas bir nuqtadan tasvirga olingan, dekoratsiyaning old qismi bilan olis manzara (perspektiva) si uygʻunlashtirilgan. Texnikaning takomillashuvi, oddiy va koʻp kamerali tasvirga olish kompleks deqoratsiya yaratishni yuzaga keltirdi: bunda dekoratsiyani rejalash muhim ahamiyatga ega, chunki bir vaqtning oʻzida bir necha obʼyektlarni tasvirga olishga toʻgʻri keladi. Bu esa rassomdan oʻta katta topqirlikni talab qiladi.

Oʻzbek kino dekoratsiyasi sanʼatining rivojida B. Chelli, V. Yeremyan, V. Sinichenko, E. Kalontarov, S. Ziyomuhamedov, N. Rahimboyev, B. Nazarov, S. Alibekov va boshqa rassomlarning xizmati katta.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Kinematografiya
Kinologiya

Kinologiya (yunoncha: kyon — it va ...logiya) — itlar toʻgʻrisidagi fan. K. itchilikning ilmiy asosini tashkil etadi. K. itlarning evolyusiyasi, zotlari, anatomiyasi, fiziologiyasi, shu jumladan, oliy nerv sistemasi, xattiharakatlari, seleksiyasi, ularni urchitish, oziqlantirish, saqlash, oʻrgatish va ov, krrovul, qidiruv, bojxona, chegara va boshqa xizmatlarda foydalanish masalalarini oʻrganadi. Fan sifatida 19-asrning 2-yarmida vujudga kelgan.

Koʻpgina Yevropa mamlakatlarida va AQShda K. tashkilotlari ish olib boradi. Oʻzbekistonda K. masalalarini ilmiy oʻrganish rus ofitserlar ovchilik jamiyatlari va itchilik klublari tashkil etilgan 20-asr boshlariga toʻgʻri keladi. 1927-yilda Oʻzbekiston ov itlari shajara daftari joriy qilingan. DOSAAF Oʻzbekiston boʻlimi hoʻzurida 1937-yildan K. kengashi faoliyat koʻrsatdi. 1992-yil may oyida Oʻzbekiston K. federatsiyasi tashkil etildi. Oʻzbekistonda respublika davlat bojxona qoʻmitasining milliy K. markazi, Milliy xavfsizlik xizmatining naslchilik pitomnigi va Toshkent shahri Ichki ishlar bosh boshkarmasining naslchilik pitomnigida K. nazariy masalalari oʻrganiladi, itchilikka oid naslchilik ishlari, itlarni amaliy maqsadlarda foydalanishga tayyorlash, yangi it zotlarini yetishtirish, ularni sinovdan oʻtkazish, shajara va naslchilik daftarlarini yuritish ishlari olib boriladi. K. koʻpgina mamlakatlarda zootexniya hamda veterinariya oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarining dasturlariga kiritilgan.

Yana q. 

 Itchilik

Manbalar 

Itlar
Kinochilar uyi

Kinochilar uyi — kino sanʼati arboblarining ijodiy uyi. Teatr va kino xodimlari uyi bazasida 1966-yil ochilgan. Yangi binosi (meʼmorlari R. A. Xayrutdinov, V. N. Breusenko; binoni bezashda rassom V. Gan, haykaltarosh R. Avakyan qatnashgan) 1982-yil Toshkentda ochilgan kinofestival arafasida ishga tushirilgan. Bosh tomosha zali (1810 oʻrinli), 320 va 60 oʻrinli yana 2 kichik tomosha zali bor. Bino meʼmorligida quyosh nuridan asraydigan konstruksiyalar va milliy meʼmoriy elementlardan foydalanilgan; boʻlar bino loyihasi va shakli, oʻrnida oʻz aksini topgan. Bosh zal ellips shaklda, 4 ustunga tayangan, chapdan maʼmuriy bino, oʻngdan klub bilan tutash. Loyihalashda tashqi koʻrinishi bilan ichki koʻrinishi oʻzaro bogʻlangan. Umumiy yechimi binoga mutanosib boʻlgan restoran (zali — 100 oʻrinli) hovli orqali bosh tomosha zaliga tutashgan. Bino milliy meʼmoriy qismlar, kichik meʼmoriy shakllar va favvoralar bilan jozibalashtirilgan. Bezagida Gʻozgʻon marmari, granit, ganch oʻymakorligidan foydalanilgan. Interyeridagi B. Jalolov ishlagan devoriy rasmlarda oʻzbek kino sanʼati rivoji aks ettirilgan. Kinochilar uyi da yangi filmlar koʻrigi, yubileylar, tomoshabinlar bilan ijodiy uchrashuvlar va boshqa oʻtkazib turiladi. Kinochilar uyi Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi huzuridagi Kinematografiya agentligiga qaraydi.

Manbalar