Bandi Qaysar

Bandi Qaysar (), Puli Qaysar („Qaysar koʻprigi“), Valerian koʻprigi yoki Shodirvon – Eronning Xuziston ustoni, Shushtar shahridagi qadimiy arkali koʻprik va mamlakatda birinchi boʻlib toʻgʻon bilan birlashtirilgan koʻprik. Milodiy 3-asrda sosoniylar tomonidan Rim harbiy asirlaridan ishchi kuchi sifatida foydalangan holda qurilgan. Bandi Qaysar Rim koʻprigi va Rim toʻgʻoni dizaynining eng sharqiy namunasidir. Uning ikki maqsadli dizayni Eron qurilish muhandisligiga katta taʼsir koʻrsatgan va Sosoniylarning suvni boshqarish usullarini ishlab chiqishda muhim rol oʻynagan.

Eronning eng tez oqar daryosi boʻlgan Qarun ustidagi taxminan 500 m uzunlikdagi toʻgʻon Shushtar tarixiy gidravlika tizimining (سازه‌های آبی شوشتر) asosiy strukturasi boʻlib, qishloq xoʻjaligi hosildorligida muhim rol oʻynagan. Arkali ustki inshoot Pasargada va Sosoniylar poytaxti Ktesifon oʻrtasidagi muhim yoʻl boʻylab oʻtgan. Islom davrida qayta-qayta taʼmirlangan toʻgʻon koʻprigi 19-asr oxirigacha foydalanilgan. 2009-yilda u YuNESKO tomonidan Eronning 10-jahon merosi obyekti sifatida Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi 
Fors anʼanalariga koʻra, Bandi Qaysar Edessa jangida magʻlubiyatga uchragan (260) va sosoniylar hukmdori Shopur I tomonidan butun qoʻshini bilan asirga olingan Rim imperatori Valerian (253–260 y.) sharafiga nomlangan. Rim muhandislik korpusini oʻz ichiga olgan 70 000 kishigacha boʻlgan bu ulkan ishchi kuchi gʻoliblar tomonidan Eron janubi-gʻarbiy qismidagi muhim qishloq xoʻjaligi markazi boʻlgan Shushtardagi qurilish ishlariga jalb qilingan. Umumiy 150 000 gektar ekin maydonlariga xizmat koʻrsatish uchun rimliklar uchta inshoot qurishga kirishdilar: Abi Gargar deb nomlangan kanal va suv oqimini boshqaradigan Bandi Qaysar va Qarun daryosining sunʼiy suv oqimiga quyiladigan Bandi Mizan toʻgʻonlari.

Bu tarix 9-10-asrlarda musulmon tarixchilari Tabariy va Masʼudiylar tomonidan bayon qilingan. Garchi ularning rimliklar yozgan tarixga koʻr-koʻrona ishonib boʻlmasa-da, rimliklarning tarixiy mavjudligini zamonaviy mahalliy nomlar, masalan, yaqin atrofdagi qishloq uchun „Roumischgan“ va lur qabilasi „Rumian“ tasdiqlaydi. Bundan tashqari, kimxob ishlab chiqarish va bir qancha mashhur urf-odatlar kabi bir qator mahalliy hunarlarning kelib chiqishi rimlik koʻchmanchilar bilan bogʻliq.

Shushtardagi toʻgʻon koʻprigi sosoniylarning Pasargada va Ktesifon markazlari oʻrtasidagi muhim yoʻl boʻyida joylashgan edi. Bu yoʻlda yana ikkita Sosoniy toʻgʻon koʻprigi, Kerxe boʻylab Payi pul va Abi Diz ustidagi Dizpulda joylashgan koʻpriklar ham Rim harbiy asirlarining zamonaviy ishi hisoblanadi. Har ikkisi ham mahalliy arxitekturaga mutlaqo yot boʻlgan ohak bilan bogʻlangan Rim toshini koʻrsatadi.

Rim misolida koʻprik ustki inshootining toʻgʻon loyihasiga integratsiyalashuvi Eron gidrotexnikasining standart amaliyotiga aylandi, u taxminan eramizning 1000-yillarigacha davom etdi va u Sherozda hali ham mavjud Bandi Amir bilan yakunlandi.

Qurilishi 
Shushtar Eronning eng tez oqar daryosi boʻlgan Qarun ustidagi qoyali platoda joylashgan. Sosoniylar tomonidan shahar va uning keng sugʻoriladigan ichki hududi uchun suvni yoʻnaltirish uchun qurilgan dastlabki toʻgʻon toʻgʻri ishlamadi. Rim ishchi kuchi kelgandan soʻng kuchga kirgan sugʻorish sxemasi uchta bosqichni oʻz ichiga oldi: Birinchidan, daryo Abi Gargarga yoʻnaltirildi, bu toʻgʻon qurilish maydonchasining yuqori oqimidagi nuqtada Qarun daryosidan chiqib, 50 km janubda toʻgʻonda asosiy daryoga qayta qoʻshiladi; u hosil qilgan orol Mianab („Jannat“) oʻzining bogʻ plantatsiyalari bilan mashhur.

Soʻngra qurigan daryo oʻzanining boʻylab Bandi Qaysar qurilgan boʻlib, uning poydevori qumtoshning qattiq qatlamlarini izlash uchun aylanma yoʻlni bosib oʻtgan. Suv tepadan doimiy ravishda oqib oʻtganligi sababli, gidrotexnik inshoot toʻgʻon emas, balki suv oʻtkazgich taʼrifiga mos keladi. Koʻtarilgan suv sathining hisob-kitoblari bir necha futdan 7-10 m gacha, lekin katta ehtimol bilan 3-4 m oraligʻida boʻlgan, bu ikki qirgʻoqdagi sugʻorish oʻtkazgichlarini qurgʻoqchilik mavsumida suv bilan taʼminlash uchun yetarli edi. Oʻzining kamtarona balandligiga qaramay, arkali ustki inshootni oʻrnatish uchun toʻsiq devori ancha qalin (9–10 m) edi.

Toʻsiq tepasida dastlab kamida qirqta arka bilan mustahkamlangan yoʻl uning butun uzunligi boʻylab 500 m atrofida boʻlgan. Hozirgi inshootda, toʻgʻrirogʻi uning qoldiqlarida koʻzga koʻrinadigan ustunlik qiluvchi uchli arklar islom davrida amalga oshirilgan koʻplab rekonstruksiya va taʼmirlash ishlaridan dalolat beradi. Puli Qaysarning odatda aniq kengligi 6,6 dan 9 m gacha boʻlgan.

Oqimning yuqori tomonida qirralar bilan himoyalangan tirgaklar toʻrtburchaklar shaklida boʻlib, baland suv yoʻllari bilan teshilgan; ularning qalinligi 5 dan 6,4 m gacha boʻlganligi suv yoʻlini deyarli yarmiga cheklab qoʻygan. Taqqoslash uchun, imperiya hududida joylashgan Rim koʻpriklarining ustun qalinligi odatda koʻprik uzunligining toʻrtdan bir qismini tashkil qiladi va maksimal uchdan biridan oshmagan.

Pirs va poydevorning qoplamasi ohak bilan bogʻlangan va temir qisqichlar bilan birlashtirilgan kesilgan qumtosh bloklaridan iborat; ichki qism Rim betoni bilan toʻldirilgan, bu qurilish texnikasi Pay pul koʻprigida ham kuzatilgan. Daryoning yuqori qismida daryo oʻzagiga katta tosh plitalar yotqizilgan, ehtimol oqim toʻgʻon poydevorini buzmasligi uchun. Toʻgʻonning sobiq forscha nomi „Shodirvon“ bu beton nomidan olingan.

Nihoyat, Abi Gargar kanaliga suv oqimini nazorat qilish uchun yana bir kichikroq toʻsiq, Bandi Mizan, qurilishi Rim asarlaridan keyinroq boʻlishi mumkin, oqimning yuqori qismida qurilgan. Qadimgi Shushtar gidrotexnika majmuasini qurish uchun Rim ishchi kuchiga sarflangan vaqt har xil maʼlumotlarga koʻra, uch yildan yetti yilgacha boʻlgan.

Bu joy YuNESKO tomonidan „ijodiy daholikning durdona asari“ deb atalgan. Gidrotexnika ishlari bilan bir qatorda u Selastel qal’asi va suv sathini oʻlchash uchun minora, shuningdek, bir qator suv tegirmonlarini oʻz ichiga oladi.

Galereya

Eslatmalar

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 Livius.org: Shushtar 
 UNESCO: World heritage site

Erondagi koʻpriklar
Rim koʻpriklari
Eron toʻgʻonlari
Qadimgi Rim toʻgʻonlari
Erondagi Jahon merosi obyektlari
Forscha soʻzlar va iboralar
Xuziston ustonidagi bino va inshootlar
Xuziston ustonidagi sayyohlik joylari
Shopur I
Tosh akrali koʻpriklar
Eron milliy asarlari