yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Jalilobod

Qirgʻizistondagi Jalolobod yoki Afgʻonistondagi Jalolobod bilan adashtirib yubormang.

Jalilobod () Ozarbayjon Respublikasi Jalilabad tumani maʼmuriy markazi. Jalilobod shahrining 1967-yilgacha boʻlgan nomi Astraxon-bozor.

Geografiyasi va iqlimi 
Jalilabod Mugʻon tekisligida, Misharchoy daryosi boʻyida, poytaxt Bokudan 215 km, Novogolovka temir yoʻl vokzalidan 12 km gʻarbda joylashgan.

Tarixi 
Dastlab, aholi punkti Hosilli deb nomlangan, bu odam ismidan kelib chiqqan (Hosil kishi ismi, -li qoʻshimcha). Keyinchalik Hosilli qishlogʻi Astraxon-bozor' nomini oldi. 1967-yilda shahar ozarbayjon yozuvchisi Jalil Mammadqulizoda sharafiga Jalilobod'' deb nomlandi.

1989-yil 29-dekabrda Jalilabodda Neymat Panaxov boshchiligidagi Ozarbayjon Xalq fronti faollari shahar partiya qoʻmitasi binosini egallab oldilar, oʻnlab odamlar yaralandi.

1992-yildan Dariligʻ qishlogʻi Jalilabod shahri tarkibiga kiradi.

Aholisi 
1886-yildagi oila roʻyxatlari materiallariga koʻra, Asulluda (Hosilli) 36 ta tutun (yaʼni xonadon) va 236 kishi yashagan va barchasi „tatar“ shialar (ozarbayjon shialar) boʻlgan.

1921-yilgi Ozarbayjon qishloq xoʻjaligini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Ozarbayjon SSR Lankoran uyezdi Astraxon-bozorda 1908 kishi (455 xoʻjalik) roʻyxatga olingan. Aholisi asosan ozarbayjon turklari (ozarbayjonlar).

1959-yilgi aholini roʻyxatga olishda Astraxon-bozorda 6076 kishi yashagan. 1979-yilgi roʻyxatga olishda Jalilobod shahri aholisi 19 962 kishini tashkil qilgan, 1989-yilgi roʻyxatga olishda 25 846 kishiga koʻpaygan.

Iqtisodiyoti 
Shaharda yogʻ-pishloq va vinochilik zavodlari bor.

Sporti 
1990-yilda tashkil etilgan Umid futbol jamoasi Jalilobod sharafini himoya qiladi.

Arxeologik qazishmalar 
Bu hududda olib borilgan arxeologik qazishmalarda granit pechkalar, sopol idishlar, eneolit davriga oid mehnat qurollari va uy-roʻzgʻor buyumlari topilgan. Shuningdek, hududda Milliy fanlar akademiyasi Arxeologiya va etnografiya instituti xodimlari tomonidan olib borilgan arxeologik qazishmalar davomida Chemenli qishlogʻida topilma aniqlandi. Taxminlarga koʻra, qabrlar miloddan avvalgi davrga toʻgʻri keladi.

Yana qarang 
 Jalilabad tumani
 Jalolobod (shahar)
 Jalolobod (Afgʻoniston)

Manbalar 

Ozarbayjon shaharlari
Jalilobod tumani aholi punktlari
Astrograf

Astrograf (astro... va ... graf) –osmon yoritqichlarini fotografik usulda kuzatish uchun moʻljallangan teleskop. U koʻpincha optik oʻqlari bir-biriga pa-rallel ikki truba: osmon yoritqichlarini suratga tushiradigan asosiy va kuzati-layotgan yoritqichga boʻlgan yoʻnalishni oddiy koʻz bilan tekshirib turish uchun moʻljallangan vizual trubadan iborat boʻladi. A. yordamida suratga olish ba’zan juda uzoq, (bir necha soat) davom etadi: shuning uchun osmon gumbazi bilan birga harakatlanadigan yoritqichlarni kuza-tishni osonlashtirish maqsadida A. soat mexanizmlariga ega boʻlgan maxsus paral-laktik qurilmalarga oʻrnatiladi. Astro-metrik ishlarda fokus masofasi 2 m dan kam boʻlmagan A. qoʻllanadi. A.ning fokus masofasi ortgan sari uning yor-damida olinadigan fotosuratning mas-shtabi ham kattalashadi. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Astronomiya institutida fokus masofasi 2,0; 3,0 va 3,4 m li A.lar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astroida

Astroida (astro... va yun. eidos – shakl) – R radiusli oʻzgarmas aylananing ichki tomoni boʻylab radiusli ikkinchi aylana harakatlanganda kichik aylanadagi nuqtaning trayektoriyasini ifodalovchi chiziq. Gipotsikloidlarning bir turi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Geometriya
Astrokolorimetriya

Astrokolorimetriya (astro... va lot. color – rang, metron – oʻlchash) – har xil ranglarda osmon yoritqichi yorugʻligini oʻlchash orqali uning fi-zik koʻrsatkichlarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan soha. Yoritqichdan kelayotgan noʻrni har xil rangli nur koʻrsatkichlar orqali oʻtkazib, nur qabul qiluvchi va oʻlchovchi asboblar yor-damida uning intensivligi oʻlchanadi. Har bir nur qabul qiluvchi asbob oʻziga xos spektral sezgirlik maksi-mumida qoʻllanadi. Ikki xil rangda yoritqich nurining intensivliklari, aiiqrogʻi, yulduz kattaliklari ayirmasi uning rang koʻrsatkichi deyiladi. Rang koʻrsatkichi yoritqich spektrida energi-yaning taqsimlanishini koʻrsatadi va yoritqichning temperaturasiga bogʻliq boʻladi. Past temperaturadagi yulduzlar qizil, yuqori temperaturadagilar oq yoki havorang nur sochadi. temperatura bilan rang koʻrsatkichi orasida bogla-nish mavjud. Yoritqich spektrini toʻlaroq oʻrganish maqsadida koʻp rangli kolori-metrik tizimlar qoʻllanadi. Bunda nur qabul qiluvchi asbob sifatida foto-elektron koʻpaytirgich qoʻllanadi va har xil maxsus tanlangan rangli shisha toʻsqichlar ishlatiladi. Mas, uch rang-li tizim ultrabinafsha (V), koʻk (V) va sariq (V) nurlarda yulduz kattaligi U – V va V – V rang koʻrsatkichlarini oʻlchashga asoslangan. Olti rangli ti-zimda qoʻshimcha yashil (G), qizil (R) va infraqizil (I) yulduz kattaliklari oʻlchanadi. Kolorimetrik oʻlchashlar yoritqichning rang temperaturalarini va samara-li nurlanish rangini (toʻlqin uzunligi-ni) aniqlashga imkon beradi.Isroil Sattorov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asyut

Asyut – MAR janubidagi shahar, Nil daryosining chap sohilidagi port, temir yoʻl stansiyasi; Asyut muhofazasi ma’muriy markazi. Aholisi 290 ming kishidan ortiq. Mamlakatning savdo-transport markazlaridan. Koʻn poyabzal, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Gilam toʻqiladi. Universitet bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Asyut yaqinida katta toʻgʻon qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Misr shaharlari
Qadimgi Misr shaharlari
Akram Asqarov

Asqarov Akram (?-Toshkent- 1891.15.10) — birinchi oʻzbek havaskor arxeologi. Akrampolvon nomi bilan mashhur. Savdogar oilasidan. Akram Asqarov oʻz davrining mashhur kolleksioneri sifatida turli-tuman arxeologik buyumlar va qadimgi tangalarni toʻplagan. Uning birgina numizmatika kolleksiyasi 15 mingdan ortiqroq (17 oltin, 1498 kumush va 13537 mis) qadimgi pullardan iborat boʻlgan. Shulardan 504 tasi Sankt-Peterburg Ermitajida saqlanmoqda. 1890-yil Toshkentda ochilgan qishloq xoʻjaligi va sanoat mollari koʻrgazmasida Akram Asqarov oʻzining arxeologik va numizmatik kol-leksiyalari bilan ishtirok qildi. Akram Asqarov rus olimlarining Oʻrta Osiyo boʻylab olib borgan ilmiy kuzatishlarida, jumladan, 1884-yilda rus tarixchisi N. I. Veselovskiyning Surxondaryo, Fargʻona va Zarafshon vodiylari hamda Buxoroda oʻtkazgan ilmiy safarida hamrohlik qildi. Rossiyaning arxeologiya jamiyati Akram Asqarovning arxeologiya sohasida qilgan xizmatlarini taqdirlab, uni 1887-yilda kumush medal bilan mukofotlagan.

Manbalar 

1891-yilda vafot etganlar
15-oktyabrda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Ahmadali Asqarov

Ahmadali Asqarov (1935.25.9, Namangan viloyati Norin tumani Uchtepa qishlogʻi) — arxeolog-tarixchi olim. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1987), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1995), tarix fanlari doktori (1978), professor (1990). Toshkent davlat pedagogika institutini tugatgan (1957), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Arxeologiya instituti direktori (1970-80; 1983-87), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix institutining direktori (1991-95), Akademiyaning tarix, tilshunoslik va adabiyotshunoslik boʻlimining akademik-kotibi (1987-92), raisi (1994-98). Oʻzbekiston Respublikasi xalq deputati (1990-95).

Mukofotlari 
Ahmadali Asqarov Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985). 1992-yili „Mustaqillik“ esdalik nishoni bilan taqdirlangan. 1993-yilda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasining 60 yillik nishonini olgan. 1995-yilda T.N.Qori-Niyoziy nomidagi medal bilan taqdirlangan va „Oʻzbekistonda hizmat koʻrsatgan fan arbobi“ faxriy unvonini olgan. 2023-yilda Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi mukofoti bilan taqdirlangan.

Ilmiy faoliyat 
Asosiy ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda saqlanib qolgan moddiy-madaniyat yodgorliklarini ochish va ularda arxeologik tadqiqotlar oʻtkazish yoʻli bilan Oʻzbekiston tarixini oʻrganishga bagʻishlangan. A.Asqarov bronza va ilk temir davri qadimgi dehqonchilik va chorvachilik madaniyatlari, Oʻzbekiston hududida ilk shaharsozlik madaniyati va oʻzbek xalqi davlatchiligining ilk bosqichlari, oʻzbek xalqi etnogenezi va etnik tarixi kabi masalalar olimning ilmiy yoʻnalishi hisoblanadi. A.Asqarov birinchi oʻzbek arxeologi akademik Y.Gʻ.Gʻulomov arxeologik ilmiy maktabining izchil davomchisi. U „Bronza davrida quyi Zarafshon madaniyati“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini, „Janubiy Oʻzbekiston bronza davrida (Qadimgi Sharq tamaddudining mahalliy oʻchogʻining tashkil topishiga doir)“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. A.Asqarov - 450 dan ziyod ilmiy ishlar, shularning 50 dan ortig‘i chet tillarida, 16 monografiya, 1 ta darslik, 8 ta o‘quv-metodik qo‘llanma muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

1935-yilda tugʻilganlar
25-sentyabrda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbek tarixchilari
Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Atetoz

Atetoz (yun. athetos – vaziyatsiz) – kalavlanib yurish. Qoʻl, oyoq, hatto yuz va til muskullarining uzluksiz chuvalchangsimon qimirlab, buralib qisqarishi. Asosan qoʻl-oyoq barmoqlarida uchraydi. A. miyaga qon quyilgandan keyin, miya oʻsmasida, baʼzan tutqanoq tutganda, bosh miyaning ekstrapiramid doiralariga qarashli toʻqimalarida (striar sistema) roʻy beradi. A.da panja muskullarining tonusi oshib ketadi va chuvalchangsimon harakatda boʻladi. Mas, bir barmoq bukilsa, ikkinchisi yozila boshlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atirgul (bezak)

Atirgul – atirgul shaklidagi bezak, amaliy bezak san’atida keng qoʻllanadi. Atirgul kashtachilik (jumladan, doʻppidoʻzlik)da milliy iroqi usuli bilan tikib, zargarlik (bilaguzuk yuziga), miskarlik (mis idishlar bezagi)da oʻyib yaratiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atirgul moyi

Atirgul moyi – efir moyi; tiniq moysimon xushboʻy sargʻish suyuqlik. Zichligi 950-990 kg/m3 (20° da). Atirgulning, asosan qozonlik (Bolgariyadagi shahar nomidan) atirgulning gulbargini suv bugʻi bilan haydash yoki uchuvchan organik erituvchilar (petroley efiri, benzol, etil spirt va boshqalar) vositasida olinadi. Suv bugʻi bilan haydash usuli koʻproq qoʻllanadi. 1 kg moy 2-5 t gulbargdan olinadi. Atirgul moyi tarkibiga 200 dan ortiq komponentlar (feniletil spirti, terpen spirtlari – sitronellol, nerol, geraniol, linalool va ularning efirlari, alifatik aldegidlar va boshqalar) kiradi. Atirgul moyining spirtda erimaydigan qismi (taxminan 5%)ni stearoptenlar (parafin uglevodorodlari) tashkil qiladi. Yuqori sifatli atirlar tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Suyuqliklar
Atireoz

Atireoz (athyreosis; yun. a – inkor qoʻshimchasi va lotincha glandula thyreoidea – qalqonsimon bez) – tugʻma qalqonsimon bez boʻlmasligi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atlanta

Atlanta – AQShdagi shahar, Jorjiya shtatining ma’muriy markazi. AQSH janubidagi yirik transport, savdo-sanoat, madaniyat markazi, xalqaro aeroport bor. Aholisi 394 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan 2,4 mln. kishi). Aviaraketa-kosmik, radioelektronika, avtomobil, kimyo, poligrafiya, oziq-ovqat (shu jumladan "Koka-kola" firmasi) va boshqa sanoat korxonalari mavjud. Atlanta – afroamerikaliklarning madaniyat va biznes markazi. Shaharga XIX-asr 1-yarmida asos solingan. 1861 – 65 yillardagi Fuqarolar urushi davrida vayron qilingan, XIX-asr oxiri – XX-asr boshida qayta tiklangan. 26-Olimpiada oʻyinlari (1996) boʻlib oʻtgan. Muzeylar universitetlar bor.

Adabiyotlar
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Georgia shaharlari
Atlas (raketa)

„Atlas“ — Amerika Qoʻshma Shtatlari eltuvchi raketalari turkumining nomi; „Atlas“ sayyoralararo ballistik raketasining dastlabki ikki pogʻonasi sifatida foydalaniladi. Start massasi – 125-135 t, umumiy uzunligi 31-35 m. „Atlas-Ajena“ va „Atlas-Sentavr“ variantlari mavjud. „Midas“, „Samos“ YESYni, sayyoralararo avtomatik stansiyalar „Reynter“, „Mariner“ va boshqalarni parvoz qildirish uchun qoʻllanadi. Raketa dvigateli yonilgʻisi – suyuq kislorod va kerosin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atlas oʻrilishi

Atlas oʻrilishi – atlas toʻqishdagi oʻziga xos oʻrilish; tanda iplari arqoq iplarini yopib oʻtgan joylarda ular oʻzaro yonma-yon yotmaydi, balki bir necha ip siljib oʻtadi. Rapportdagi tanda va arqoq iplari soni kamida beshta boʻladi. U bilan toʻqilgan gazlamalarning sirti silliq boʻlib, faqat arqoq yoki tanda iplarini yopib o'tgan joylari uzun bo'lib koʻrinadi. Agar gazlama sirtida arqoq iplari tanda iplarini koʻproq yopib oʻtgan boʻlsa, bunday gazlama arqoq atlasi yoki satin deb ataladi. Agar gazlama sirtida tanda iplari arqoq iplarini koʻproq yopib oʻtgan boʻlsa, bunday gazlama tanda atlasi yoki atlas deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Matolar
Atmosfera yogʻinlari

Atmosfera yogʻinlari – bulutlardan yogʻadigan yoki havoda suv buglarining kondensatlanishi natijasida yer yuzasiga va oʻsimliklar sirtiga tushadi-gan tomchi yoki muz holatidagi suv. Bulutlardan yomgʻir, qor, hoʻl qor va muz dona-chalari, doʻl va hokazo yogʻadi. Havodagi suv bugʻlaridan shudring, qirov, bulduruq va boshqa hosil boʻladi. Oʻta sovigan yomgir, tu-man yer yuzasida va narsalar ustida muz qatlamlari hosil qiladi. Atmosfera yogʻinlari davom-li va oʻrtacha tezlikda, jala shaklida va mayda shivalab yogʻuvchi yogʻinlarga aj-ratiladi. Davomli va oʻrtacha tezlikda yogʻuvchi Atmosfera yogʻinlari qatlamli yomgʻir beruvchi va yuqori qatlam bulutlardan yogʻadi. Jala boʻlib yogadigan Atmosfera yogʻinlari yomgʻirlitoʻp bulutlardan yirik tomchi yoki pagʻa-pagʻa qor, mayda muz donachalari, yezda esa doʻl sha-klida yogʻadi, tusatdan katta tezlik bilan boshlanib, tezda tuxtaydi, issiq davrda esa momaqaldiroq bilan birgalikda oʻtadi. Mayda shivalab yogʻuvchi Atmosfera yogʻinlari qatlamli bulutlardan (ba’zan tumanlardan) mayda tomchi va tez eriydigan qor shaklida yogʻadi. Atmosfera yogʻinlari meteorologik stansiyalarda yomgʻir oʻlchagich, yogin ulchagich va plyuvi-ograflar, katta maydonlarda esa radio-lokatorlar yorda-mida Ulchanadi. Yerga tushgan Atmosfera yogʻinlari mikdo-ri suv balansini koʻrsatadigan mm bilan, jadalligi esa vaqt birligi (min., soat, sutka)dagi miqdori (mm) bilan ulchanadi. Atmosfera yogʻinlari miqdori Oʻrta Osiyo hududi boʻylab gʻoyat notekis taqsimlanadi. Ularning yillik miqdori tekisliklarda oʻrtacha 100 – 200 mm, togʻ oldi va togʻli rayonlarda 500 – 1000 mm, ba’zan 1500 mm va undan koʻproq. Yogʻinlar tekisliklarning katta qismida, togʻ oldi va ba’zi tomi rayonlarda yoz oylarida eng kam, bahor (mart – aprel) yoki kuz (oktabr – noyabr)da eng koʻp yogʻadi. Shimoliy va baland togli rayonlarda esa eng koʻp yogʻingarchilik aprel – may oylarida kuzatiladi. Yezda faqat togli rayonlardagina yogʻingarchilik boʻladi. Oʻrta Osiyoning yogʻinlari kam tushadigan rayonlarida yoginlarning sut-kalik maksimum ekstremal miqdori 30 – 50 mm, yogʻingarchilik koʻp boʻladigan rayonlarda esa sutkalik maksimum miqdor 100 mm va undan koʻproq. Atmosfera yogʻinlari kuzatila-digan kunlar soni bir yilda 40 – 200 oʻrtasida oʻzgarib turadi. Atmosfera yogʻinlari qish – bahor davrida yerda tuproq nam zaxira-sini hosil qiladi, bu esa qishloq xoʻjaligida katta ahamiyatga ega. Atmosfera yogʻinlari yetarli (yiliga 200 mm va undan koʻproq) boʻlgan sharoitlarda eqilgan ekin tabiiy nam hisobiga unib chikadi, natijada birinchi sugorishni keyinroqqa surish mumkin boʻladi.Hamid Abdullayev, Olga Subbotina.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil/
Atmosferadan tashqi astronomiya

Atmosferadan tashqi astronomiya – amaliy astrofizikaning zamonaviy boʻlimi; asosan Yer atmosferasi ta’siri tufayli uning sirtidan kuzatish qiyin boʻlgan toʻlqin uzunlik (X) diapazonlarida tadqiqot olib borish maqsadida kosmosga chiqariladigan maxsus teleskop va ilmiy asboblarni yaratish hamda kuzatuv natijalarini taxlil qilish bilan shugʻullanadi. Xususan, atmosferadagi kislorod va suv butlari X q 1 sm gacha boʻlgan radionurlarning yutilishi, optik nurlarning 20 – 30% susayishi, u<3000 X soha nurlari N, N2,O,, O2, O3 va boshqa atom, molekula hamda ionlarda yutilishi osmon jismlarida roʻy berayotgan fizik jarayonlarni toʻla oʻrganishga halal beradi. Atmosferadan tashqi astronomiya a. usullari yordamida hozir radio, infraqizil, optik, ultrabinafsha, rentgen va gamma diapazonlarda kosmosdan kuzatish ishlari olib borilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom va molekulalar difraksiyasi

Atom va molekulalar difraksiyasi – kristallardan turli azimutal burchaklarda maksimum, mi-nimumlar hosil qilib, atom va mo-lekulalarning sochilishi. A. va m. d. ularning toʻlqin xususiyatiga ega ekan-ligini namoyon qyladigan hodisa. De-Broyl tenglamasiga asosan v tezlik bilan harakatlanayotgan atom va molekulalarning toʻlqin uzunligi teng, bunda: t – atom yoki molekula massasi, h – Plank doimiysi, Ye – energiyasi. Yengil atom va molekulalar (N,, N2, Ne, SO2)ning issiqlik harakati tezligi (Maksvell taqsimoti)ga mos keladigan de-Broyl toʻlkin uzunligi kristall panjaradagi atomlar orasidagi masofaga taxminan teng, shuning uchun kristallning sirti difraksiya panjarasi boʻla oladi. Dif-raksiya hodisasining oddiy nazariyasiga asosan uzunligi X ga teng toʻlqinlar kri-stalldan sochilib, v burchak yoʻnalishida maksimal intensivlikka ega boʻlishi uchun rik q 2rfsin9 shart bajarilishi ke-rak. Bu yerda p – difraksiya maksimumi tartibi, d – kristall davri, 8 – tusha-yotgan nur (atomlar) bilan atom tekisligi orasidagi burchak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom dvigateli

Atom dvigateli yoki yadro dvigateli — atom yadrolarining parchalanish reaksiyasi natijasida reaktorda ajralib chiqadigan issiqlik energiyasini mexanik yoki elektr energiyaga aylantirib beradigan issiqlik dvigateli. Atom dvigateli transport vositalarida, suv osti kemalarida, atom muzyorarlarida qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Yadro kuch qurilmasi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom spektrlari

Atom spektrlari – erkin yoki kuchsiz bogʻlangan atomlarning (bir atomli gazlar yoki bugʻlar) elektromagnit toʻlqin chiqarganda (nurlanish Atom spektrlari) yoki yutganda (yutilish Atom spektrlari) paydo boʻladigan optik spektrlari. Atom spektrlari chiziqchiziq, ya’ni alohida-alohida joylashgan spek-tral chiziqlardan tashkil topgan. Atom spektrlari nurlanishning koʻrinuvchi, ultrabinaf-sha va infraqizil sohalarida kuzatiladi. Nurlanish Atom spektrlari atomni turli yoʻllar bilan uygʻotilganda (yorugʻlik, elektronlarning urilish va hokazo) hosil boʻladi. Yutilish Atom spektrlari uzluksiz spektrli yorugʻlik atomar gazlar yoki bugʻlardan oʻtganda pay-do boʻladi. Atom spektrlari spektral asboblar yorda-mida kuzatiladi. Ionlarning Atom spektrlari katta chastotalar tomoniga surilgan boʻlishi bilan neytral atomlarning A. sdan farq qiladi.Atom spektrlaridagi spektral chiziqlar ma’lum qonuniyatlarga boʻysunadi va sodda hollarda spektral seriyalar hosil qiladi. Har bir spektral seriya yuqori energetik sathlardan pastdagi yagona energetik sathga mumkin boʻlgan kvant oʻtishlari natijasida yuzaga keladi. Vodorod atomidagi spektral seriyalar ayniqsa ajralib turadi. Vodorod atomida Layman, Balmer, Pashen, Breket, Pfund va Hamfri seriyalari aniqlangan. Bu seriyalardagi toʻlqin sonlarini quyidagi formula yordamida topish mum-kin: bunda R = 109677,58 sm"1 –Ridberg doimiysi, pk va p– kvant oʻtishlari boʻlayotgan energetik sathlarining bosh kvant sonlari. Layman, Balmer, Pashen, Breket, Pfund va Hamfri seriyalari uchun pk mos ravishda 1, 2, 3, 4, 5, 6 ga teng. Bunday seriyalar boshqa elementlar atomlari uchun ham kuzatiladi. Elementning atom soni oshib borishi bilan seri-yalardagi spektral chiziqlar soni ham oshib boradi va murakkab koʻrinishga ega boʻladi. Elementlar Atom spektrlarining uziga xosligi modda tarkibini aniqlashda, ulardagi spektral chiziqlar ravshanligining 765atomlar konsentratsiyasiga bogʻliqligi – element miqdorini aniqlashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atonallik

Atonallik (yun. a – inkor qoʻshimchasi va tonal – ton) – tonalliknm, aniqrogʻi musiqaning lad asosini inkor etish bilan bogʻliq keng ma’nodagi atama, Avstriya skripkachisi va kompo-zitori R. Kolish (1896–1978) tomonidan aynan skripkada noaniq ijroga nisba-tan ilk bor qoʻllangan. Musiqa san’atining ob’ektiv asoslarini, musiqiy hamohanglikpar tabiatini va garmoniya 773qonunlarini inkor etadi hamda tovushlarning ixtiyoriy birikmalari yoki mu-ayyan kompozitsiya tizimlari (mas, dode-kafoniya qoidalari) bilan almashtiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atribut

Atribut (lotincha atributum – baxsh etaman) – 1) ob’ektning zarur, muhim, xos xususiyati,muayyan jismning aynan shu jism ekanligini belgilovchi xususiyatlari. (mas, falsafada materiya A. i – harakat); 2) grammatikada – ay-nan aniqlovchi (gap boʻlagi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attestat

Attestat (lotincha attestor — guvohlik beraman) — q. Shahodatnoma.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attestatsiya

Attestatsiya (lotincha attestatio – guvohnoma) – xodimning malakasini, oʻquvchilarning bilim darajasini belgilash; mahsulot, ish oʻrinlari sifatini aniqlash.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attika

Attika — qadimgi Oʻrta Yunonistonning janubi-sharqida joylashgan viloyat. Yunon rivoyatlariga koʻra, Afina atrofida Attikaning siyosiy birlashuvi shoh Tesey davrida sodir boʻlgan; aslida bu jarayon bir necha asrlarga choʻzilgan. Miloddan avvalgi VI asrga kelib Afina Attikada mutlaq iqtisodiy va siyosiy ustunlikka erishgan. Hozirgi Gretsiyada Attika shu nomdagi maʼmuriy-hududiy birlik — nom (markazi — Afina).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Afina
Afina tarixi
Audiologiya

Audiologiya (lotincha audio – eshi-taman va yun. logos – fan) – otorinolaringologiyaning bir boʻlimi; eshi-tish va uning buzilishlari bilan bogʻliq holatlarni oʻrganadigan fan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aura

Aura (yunoncha: aura uka aka – esish) – tutqanoq talvasasi tutishidan oldingi holat. Turli koʻrinishda sezgilar buzilishi sifatida namoyon boʻladi. Sensor (teri sezgisi) A.sida badanning ayrim joylarida ogʻriq, noxush sezgi, uvishib qolish, bir narsa oʻrmalayotgandek sezgi va hokazo seziladi. Koʻrish A.sida koʻz oldida, turli shakllar va ranglar (mas, qon ran-gi), yongʻin, chaqmoq va boshqa paydo boʻladi. Eshitish Axida quloqqa har xil ovoz, qichqiriq, xushtak, tasir-tusirlar va hokazo eshitiladi. Hid bilish A.sida turli xil noxush hidlar; motor A.sida – kutilma-gan harakatlar; vegetativ A.da – koʻngil aynishi, qusish, yurak urishi, nafas olishning buzilishi, oqarib yoki aksin-cha qizarib ketish kuzatiladi. Koʻpincha turli xil A. birga kechadi. Har bir be-morda A.ning bir xili uchraydi va har safar tutqanoq tu-tishdan oldin aynan shu turi bezovta qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Austerlitz jangi

Austerlits jangi [1805.20.11. (2.12)] – 1805-yilgi Rossiya – Avstriya -Fransiya urushi paytida Austerlits shahri (hozirgi Chexiyaning Slavkov shahri) yaqinida Ros-siya-Avstriya qoʻshinlari bilan Fransiya qoʻshinlari oʻrtasidagi hal qiluvchi jang. Napoleon I boshchiligidagi fransuz ar-miyasi M. I. Kutuzov qoʻmondonligidagi rus-avstriya qoʻshinlarini tor-mor qilgan. Jangdan soʻng 3-antifransuz koalitsiyasi tarqab ketgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

XIX asr
Autogen mashq

Autogen mashq ( – oʻzi bajaradigan), autotrening – ichki a’zolar funksiyasi, harakat faoliyati buzilganda oʻz-oʻzini ishontirish va oʻz-oʻzini boshqarish orqali shu holatdan forigʻ boʻlishga olib keladigan psixoterapiya (ruhiy davolash) usuli. Nemis olimi I. Shuls tomonidan taklif qilingan. Autogen mashq biror texnik moslama (xotira, diqqat trenajeri va boshqalar) yoki kishining oʻz xohish irodasi bilan amalga oshirilishi mumkin. Bunda bemorni oyoq-qoʻllarini boʻsh qoʻyishga, hech narsani oʻylamaslikka, faqat sogʻayib ketishga ishontirishga harakat qilinadi. Bu usul boshqa ruhiy davolash usullari bilan birga qoʻshib olib borilganda yaxshi naf be-radi. Asosan nev yuzlarda, ayniqsa uyqu buzilganda qoʻllanadi. Qisqa muddatli dam olish va boshqa hollarda sogʻlom kishilar ham undan foydalanadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Davolash usullari
Psixologiya usullari
Psixoterapiya metodlari
Autsayder

Autsayder ( – chet, begona) — qoloq, oxirgi. Musobaqada oxirgi oʻrinlardan birini egallab kelayotgan sportchi yoki jamoadir.

Autsayder ikkita asosiy maʼnoga ega:

 maʼlum bir obyekt yoki toifadan tashqarida boʻlgan narsa.

 oxirgi narsa.

Ushbu soʻz quyidagi kasbiy sohalarda qoʻllanishi ham mumkin:

 sportda - oxirgi oʻrinni egallagan yoki oxirgilar qatorida boʻlgan ishtirokchi;

 sportda - oxirgi oʻrinni egallagan yoki oxirgilar qatorida boʻlgan ishtirokchi;

 sotsiologiyada - ijtimoiylashuvida orqada qolgan shaxs;

 iqtisodiyotda - monopoliya birlashmalari tarkibiga kirmaydigan va ular bilan qattiq raqobatda boʻlgan kapitalistik korxonalar. Raqobat natijasida autsayderlar koʻpincha monopoliyalar tomonidan yutib yuboriladi. Bozor konyunkturasiga taʼsir qilish maqsadida monopoliyalar bilan yashirin kelishuvlarga ega boʻlgan xayoliy autsayderlar mavjud. Chet elliklar, shuningdek, professional birja brokerlari boʻlmagan birja spekulyatorlari deb ataladi;

 oʻzining shakli yoki mazmuni boʻyicha maʼlum vaqt va makonda insayderlar guruhiga/toifasiga kiruvchi subektlar yoki obyektlar mezonlaridan tashqarida boʻlgan subyekt yoki obyekt;

 ahamiyatsiz oʻrin egallagan ijtimoiy guruh aʼzosi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ukraina Sovet Entsiklopediyasi. 12 jildda / Ed. M. Bazhan. - 2-nashr. - K .: Ch. Nashrdan foydalanish
Afandi

Afandi — turkiy xalqlar ogʻzaki ijodidagi obraz. Ismi Xoʻja Nasriddin (Afandi laqabi). U oʻzbeklarda Afandi (Nasriddin afandi), turklarda Xoja Nasriddin, qozoqlarda Xoʻja Nosir, ozarbayjonlarda Mulla Nasriddindir. Afandi barcha latifalarda mard, toʻgʻri soʻz, haqiqatgoʻy, adolatni ulugʻlovchi, kambagʻal, beva-bechoralarning homiysi, shuningdek shaxs va jamiyat kamchiliklari ustidan kuluvchi xalq qahramoni sifatida gavdalangan. U baʼzi adolatsiz amaldorlar, qozilarning, soʻzi bilan ishi mos kelmaydigan ruhoniylarning kirdikorlarini fosh etgan, ularga boʻlgan munosabatini yengil mutoyiba yoki achchiq hajv orqali ixcham va obrazli tarzda ifodalagan. Afandi haqidagi xalq ijodi boʻlmish latifalar toʻplam holida bir necha bor nashr etilgan. Afandi yozuvchi va sanʼatkorlar ijodidan munosib oʻrin olgan: „Nasriddinning yoshligi“ dramasi, „Nasriddin Xoʻjandda“, „Nasriddin Buxoroda“, „Xoʻja Nasriddin sarguzashtlari“, „Xoʻja Nasriddinning oʻn ikki qabri“, „Afandining besh xotini“ filmlari, „Xoʻja Nasriddin“ operettasi, „Nasriddin afandi“ musiqali komediyasi, shuningdek tasviriy sanʼat, haykaltaroshlik asarlari yaratilgan.

Adabiyotlar 
 Yoʻldosheva F., Oʻzbek xalq latifalarida Nasriddin afandi obrazi, T., 1979.
 

Xalq ogʻzaki ijodi
Afarun

Afarun – ilk oʻrta asrlarda Sugʻd podsholigining Panch (Panjikent) viloyat hokimligiga qarashli maʼmuriy hududlardan birining hokimi. Movarounnahrda arab futuhotlari davrida Panch hokimi Devashtichga yaqindan yordam berib turgan nufuzli shaxs.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afzalbojlar

Afzalbojlar, bojxona tarifi preferensiyalari — bir yoki bir necha davlatning tovar importi uchun eng qulay sharoitlar yaratish maqsadlarida belgilangan bojxona bojlari. Shu mamlakatlarning jami yoki ayrim tovarlari turi uchun qoʻllanadi. Davlatlar oʻrtasida oʻzaro yoki bir tomonlama tartibda joriy etiladi. Kam rivojlangan mamlakatlardan import qilingan tovarlardan umuman boj undirilmasligi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yil 27-avgust qabul qilingan „Boj tarifi toʻgʻrisida“ Qonunida Oʻzbekiston Respublikasining boshqa davlatlar bilan savdo-iqtisodiy munosa-batlarni amalgi oshirishida Oʻzbekiston Respublikasi bilan birga erkin savdo zonasi yoki bojxona ittifoqiik tashkil qilgan yoxud shunday zona yoki it-tifoq tuzish maqsadini koʻzlovchi bitimni im-zolagan davlatlarda ishlab chiqarilgan tovarlarga, Oʻzbekiston Respublikasi milliy preferensiya tizimidan foydalanuvchi rivojlanayotgan mamlakatlarda ishlab chiqarilgan tovarlarga nisbatan boj toʻlashdan ozod qilish, boj stavkalarini kamaytirish yoki preferensial tartibda tovar olib kirish (olib chiqish)ga tarif kvotalari belgilash kabi preferensiyalarga yoʻl qoʻyilishi koʻrsatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afzalxon Xattak

Afzalxon Xattak (1687—1748) – afgʻon tarixchisi va shoiri. Xattaklar avlodidan. Pushtu tilida ijod etgan. Xushholxon Xattakning nabirasi. Otasi Ashrafxon Hijriy vafotidan keyin xattaklar xonligiga boshliq qilib tay-inlangan. Oʻzining „Tarixi murassaʼ“ („Javohirdek moʻ’tabar tarix“) asarida xattaklar qabilasi tarixini yoritgan. Unda afgʻon qabilalariga oid koʻpgina maʼlumotlar bor. Uning she’rlari yetib kelmagan. Afzalxon Xattak „Kalila va Dimna“ni pushtu tiliga tarjima kalgan va unga oʻzining baʼzi baytlarini kiritgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Tarixchilar
Shoirlar
Afgʻoniston
1687-yilda tugʻilganlar
1748-yilda vafot etganlar
Afisha

Afisha (fransuzcha afﬁ che — eʼlon) — reklamaning bir turidir. Spektakl, konsert va boshqa adabiy tadbirlar, tomoshalar toʻgʻrisida xabar beruvchi maxsus eʼlon. Afisha tomoshaxonalar oldiga, koʻchalar, maydonlardagi maxsus taxtalarga yopishtirib qoʻyiladi. Mil. av. bunday eʼlonlar devorga, taxtaga, toʻrtburchak ustunlarga yozilgan. Oʻrta asrlarda bu vazifani jarchilar bajargan. 16-asrdan afisha qogʻozlarda bosila boshladi. 19-asrda afisha ishlab chiqarish juda taraqqiy etdi. Bu soha bilan rassomlar shugʻullangani sababli afisha tasviriy sanʼatning bir turiga aylandi. 1914-yilning 15-yanvar sanasida Samarqandda, oʻsha yilning 27-fevralida Toshkentda (Hamza teatrida) „Padarkush“ (Behbudiy) spektakli qoʻyilishi munosabati bilan oʻzbek tilida ilk afishalar tarqatilgan. Hozirgi kunda suratli afishalar keng tarqalmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrika birligi tashkiloti

Afrika birligi tashkiloti (ABT) — Afrika qitʼasidagi 53 davlatni (1994) birlashtiruvchi eng yirik mintakaviy siyosiy tashkilot. 1963-yil 25-mayda Afrika mamlakatlari dav-latlari va hukumatlari boshliqlarining Addis-Abeba konferensiyasida tash-kil etilgan. Afrika Birligi Tashkiloti Afrika davlatlari hamkorligini mustahkamlash, qitʼadagi mamlakatlar mustaqilligini himoya qilish kabi maqsadlarni koʻzlaydi. Afrikadagi har qaysi mustaqil va suveren davlat ABTga aʼzo boʻlishi mumkin. Asosiy organi Davlatlar va hukumatlar boshliadarining assambleyasi, Vazirlar kengashi, Bosh kotibiyat hamda Vositachilik, yarashtirish va hakamlar komissiyasidan iborat. Davlatlar va hukumatlar boshliqlarining assambleyasi — Afrika Birligi Tashkiloti oliy organi hisoblanadi. Afrika Birligi Tashkiloti maʼmuriy organi — Bosh kotibiyat, unga Bosh kotib rahbarlik qiladi. Vositachilik, yarash-tirish va hakamlar komissiyasining vazifasi — Afrika Birligi Tashkiloti aʼzosi boʻlgan davlatlar orasidagi hamma nizolarni tinch vositalar bilan bartaraf etish. ABT qarorgohi — Addis-Abeba (Efiopiya) shahrida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrika taraqqiyot banki

Afrika taraqqiyot banki (African Development Bank) — Afrika mamlakatlarining iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirish dasturlarini kredit bilan taʼminlaydigan dav-latlararo mintaqaviy bank. 1963-yilda tashkil etilgan. 1967-yildan boshlab faoliyat olib boradi. Boshqaruvi Abid-jon shahrida (Kot-d’Ivuar Respublikasi). Unga Afrikaning 50 mamlakati, boshqa mintaqalardan 25 mamlakat aʼzo (shu jumladan Yugoslaviya, Xitoy). 1980-yillar oxirida ustav kapitali 6,5 mlrd. AQSH dollarini tashkil etdi, uning 2/3 qismi Afrika davlatlariga tegishli. Ikki filiali bor (Afrika taraqqiyot fondi va Nigeriya trast fondi). Kreditlarning yarmidan koʻprogʻi qishloq xoʻjaligi va infra-tuzilmalarga yoʻnaltiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xalqaro banklar
Afrika tuyaqushlari

Afrika tuyaqushlari () — tuyaqushlar oilasiga mansub qushlar turkumi (Struthionidae).

Turlari 
Ushbu jinsda 14 tur mavjud, ulardan faqat ikkitasi zamonaviy, qolganlari yoʻqolib ketgan:

 Afrika tuyaqushi (Struthio camelus)
 Somali tuyaqushi (Struthio molybdophanes)
 † Struthio coppensi — Namibiyadagi quyi Miotsen (Elizabethfeld)
 † Struthio linxiaensis — Xitoydagi yuqori Miotsen (Yangwapuzijifang)
 † Struthio orlovi — Moldovadagi quyi Miotsen
 † Struthio karingarabensis — janubi-g'arbiy va markaziy-sharqiy Afrikadagi yuqori Miotsen va quyi Pliotsen
 † Struthio kakesiensis — Letolidagi quyi Pliotsen (), Tanzaniya
 † Struthio wimani — нижний плиоцен в Xitoy va Mongoliyadagi quyi pliotsen
 † Struthio daberasensis — Namibiyadagi quyi va oʻrta Pliotsen
 † Struthio brachydactylus — Ukrainadagi pliotsen
 † Osiyo tuyaqushi (Struthio asiaticus) — quyi pliotsen — Markaziy Osiyo va Xitoydagi pleystotsen
 † Struthio dmanisensis — yuqori pliotsrn — Gruziyaning Dmanisi shahridagi quyi pleystotsen
 † Struthio oldawayi — Tanzaniyadagi quyi pleystotsen, S. camelusning kenja turi boʻlishi mumkin
 † Struthio anderssoni

Zamonaviy turlar Afrika qit'asida yashaydi.

Manbalar 

Qushlar
Hayvonlar
Qushlar ekotizimi
Afrika oʻyinlari

Afrika oʻyinlari — Xalqaro Olimpiya qoʻmitasi shofeligidagi yirik mintaqaviy sport musobaqalari hisoblanadi. 1965-yildan Afrika sporti Oliy kengashi (KSSA; 1965-yilda Afrika sporti doimiy qo'mitasi oʻrniga tuzilgan) tomonidan oʻtkazib kelinadi. Bu Oliy kengashga 50 ga yaqin mamlakat aʼzo boʻlgan (1989). Afrika o'yinlari dasturida basketbol, boks, kurash, velosport, voleybol, qoʻl toʻpi, dzyudo, yengil atletika, suvda suzish, futbol va sportning boshqa turlari mavjud.

Sport
Afrikanerlar

Afrikanerlar (burlar; golland-cha — „dehqon“ soʻzidan) — JARda yashovchi xalq. XVIII asrda koʻchib kelgan golland, fransuz va nemis mustamlakachilarining avlodlari, qisman mahalliy aholi bilan aralashib ketganlar. A.ning umumiy soni 3 mln.dan oshiq kishi (1992). German tillari guruhidagi afrikaans tilida soʻzlashadi. Dindorlari xristian-protestantlar. Afrikanerlar dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar. Afrikanerlar madaniyat va turmushlarida Yevropa normalariga rioya qiladilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrikantrop

Afrikantrop (Afrika va yun. an-thropos — odam) — neandertallar tipiga mansub qazilma odam. Eyasi odami deb ham ataladi. Tanzaniyadagi Eyasi koʻlidan 1935 va 1938-yillarda Afrikantropning bosh suyagi parchalari va ikki oziqtishi saqlangan jagʻ suyagi topilgan. Suyaklar bilan birga tosh qurollar ham topilgan. Pleystotsen davrining 2-yarmiga oid.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrika-Osiyo gʻoʻzasi

Afrika-Osiyo gʻoʻzasi (oʻt gʻoʻza; Gossypium herbaceum L.) — madaniy gʻoʻza turi. Birinchi marta K. Linney taʼriflab bergan (1753). Qadimdan Oʻrta asrlarda Afrika-Osiyo gʻoʻzasi Gʻarbiy Afrikaning Atlantika okeani sohillaridan Xitoyning Shim viloyatlarigacha tarqalgan. Oʻzbekistonda XIX asr oxirigacha asosan Afrika-Osiyo gʻoʻzasi populyatsiyalari ekilgan. Bu o`simlik oʻrtacha buta, tuklar bilan qoplangan (ba'zan tuksiz boʻladi). O`suv shoxlari uzun; hosil shoxlari esa 4-5 boʻgʻimli. Barglari oʻrtacha kattalikda, och yashildan qizgʻish ranggacha, 3-7 boʻlakli. Gullari oʻrtacha kattalikda, gul-barglari sariq. Koʻsaklari 3-4 chanoqli. Tolasi kalta, dagʻal, oq yoki qoʻngʻir, tolasining uzunligi 15 mm dan 25 mm gacha. Oʻsish sharoiti turlicha boʻlishi tufayli Afrika-Osiyo gʻoʻzasi keng polimorfizmga ega. Afrika-Osiyo gʻoʻzasining barcha formalari F. M. Mauyer sistemasi boʻyicha toʻrtta evolyutsion guruhlarga boʻlinadi: yovvoyi xillar; koʻp yillik ruderal va madaniy xillar; juda madaniylashgan, nisbatan tezpishar tropik xillar; tezpishar, hosil shoxli subtropik xillar. Paxtasining tola uzunligi va texnologik koʻrsatkichlari boʻyicha oʻrta tolali gʻoʻzalar tolasidan past turadi. Ulardan quyi nomerli iplar yigiriladi, ogʻir, shu jumladan issiq gazlamalar ishlab chiqarishda foydalaniladi (qarang Gʻoʻza).

Adabiyotlar 
 Mauyer F. M., Gʻoʻza, 1-t., T., 1957;
 Ter-Avanesyan D. V., Xlopchatnik, L., 1973.

Paxta
Afrika o‘simliklari
Afrigʻiylar madaniyati

Afrigʻiylar madaniyati - Xorazmdagi IV-VIII asrlarga oid madaniyat, afrigʻiylar sulolasi nomi bilan bogʻliq. Afrigʻiylar madaniyatiga oid yodgorliklar 1937—1940 yillarda Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan. Afrigʻiylar madaniyati shakllanishida qoʻshni koʻchmanchi qabilalar muhim rol oʻynagan. Bu davrda antik hunarmandchilik markazi — qadimiy shaharlar inqirozga uchrab, siyosiy,iqtisodiy va madaniy hayot qishloqda, mulkdorlarning qoʻrgʻonlari va qasrlari atrofida jonlangan. Burgut qal’a vohasida olib borilgan qazishmalar vaqtida sertarmoq sugʻorish kanali va ariqlar, dalalarning rejali joylashuvi aniqlangan. Katta-kichik turar joylar toʻp-toʻp joylashgan, katta yer egalarining qasrlari kanallar boshida boʻlib, ular suv taqsimotini nazorat qilib turganlar. Xorazmda bu davr istehkomlari asosan paxsadan toʻrtburchak tarxda qurilgan, devori burjlar bilan mustahkamlangan, davra yoki toʻrtburchak tarhli (soʻnggi mudofaa minorasi) boʻlgan. Yirik qal’alar (Yakka Porson, Qum qalʼa, Uy qalʼa, Teshikqala) mudofaa istehkomlariga ega boʻlgan. Eng yirik istehkom — Burgut qalʼa (maydoni 6 ga dan oshiq) atrofida shahar vujudga kela boshlagan. Turar joylar daxliz, asosiy va yordamchi xoʻjalik xonalaridan iborat boʻlgan. Imoratlarning tarhi, qiyofasi aholining ijtimoiy mavqeiga bogʻliq boʻlganligi aniqlandi. Xarobalardan mis tangalar, jez, qoʻlda va charxda yasalgan sopol idishlar (xum, koʻzacha) siniqlari, bezak buyumlari, temirdan yasalgan dehqonchilik va hunarmandchilik qurollari (ketmon, oʻroq, pichoq va boshqalar), shoyi, ip, jun gazlama parchalari, uch parrakli temir paykonlar, xanjarlar, yorgʻuchoqlar, tegirmon toshlari, yozma yodgorliklar topilgan. Marhumlarni ostodon (sopol tobut)larda koʻmish rusm boʻlgan. Tarixiy manbalarda 8-asrga oid Kat, Hazorasp, Urganch shaharlari sanab o`tilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
Tolstov S. P., Po drevnim del-tam Oksa i Yaksarta, M., 1962; Nerazik Ye. Ye., Selskiye poseleniya afrigidskogo Xorezma, M., 1966; Nerazik Ye. Ye., Sel-skoye jilishe v Xorezme (I—XIV vv.), Trudi Xorezmskoy arxeologo-etnografi-cheskoy ekspeditsii, t. IX, M., 1976.

 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Xorazm
Afrosiyob (mehmonxona)

Afrosiyob — 4 yulduzli mehmonxona. Samarqand shahridagi Teatr maydonida (Registon koʻchasida) joylashgan. Milliy va eng zamonaviy meʼmoriy uslubda qurilgan (1994-yil, bosh meʼmori M. X. Vohidov, bosh muhandis L. A. Muhamedshin). 9 qavatli, 278 xo-nasi (jami 500 oʻrinli) bor, shundan 1 xonali, 2 oʻrinli xona 206 ta, 2 kishiga moʻljallangan 2 xonali lyuks xonalar 13 ta, 1 xonali, 1 oʻrinli 56 ta, 4 xo-nali, 2 oʻrinli 3 ta. Bosh vestibyuli va qavatlarida dam oladigan joy (xoll), choyxona (80 oʻrinli), restoran (450 oʻrinli), banket zali (80 oʻrinli), vestibyuldagi bar (52 oʻrinli), kechki klub (104 oʻrinli), ikki qahvaxona barlari (48 oʻrinli), „ekspress“ bari (20 oʻrinli), tomosha zali (301 oʻrinli), konferensiya zali (26 kv.m), sauna, „sogʻlomlashtirish“ klubi, basseyn (maydoni 240 kv.m) mavjud. „Afrosiyob“ binosi murakkab boʻrtma (qavariq) shaklda, bir necha qavati 20 m gacha pastlikka tushgan. Maishiy xizmat, restoran, choyxona va boshqa pastki qavatlarda joylashgan. Bezaklarida marmar, granit kabi mahalliy qurilish materiallaridan foydalanilgan. Angliyadan keltirilgan eng yangi texnika bilan jihozlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Mehmonxonalar
Afrosiyob devoriy rasmlari

Afrosiyob devoriy rasmlari – Afrosiyobda arxeologik qazilmalar natijasida topilgan mahobatli rangtasvirning noyob namunalari. Dastlabki namunalari arxeolog V. Vyatkin tomonidan ochilgan (1913-yil). Keyingi qazishlar davri (1965-68)da oʻzbek arxeologlari 30 ga yaqin saroy xonasini ochishga muvaffaq boʻlganlar, bu xonalarning koʻplari devoriy rasmlar, naqshlar bilan bezatilgan. Shulardan katta (11x11 m) va kichik (7x7 m) xonalardagi rasmlar birmuncha yaxshi saqlangan. Xonalardan birida erkak va ayol ark oldida oʻtirgan holda tasvirlangan. Katta xona devorlariga ishlangan rasmlar detallarga boyligi, saqlanib qolgan sugʻd yozuvlari bilan ahamiyatli. Xona devorlariga ishlangan rasmlarda toʻy marosimi, Sugʻd hukmdorining xorijiy davlatlarning elchilarini qabul qilishi, bu elchilarning yoʻldagi sarguzashtlari, yirtqich hayvonlar bilan olishuv, ov manzaralari, afsonaviy mahluqlar tasvirlangan. Saqlanib qolgan rasmlar tahlili oʻrta asr mahobatli tasviriy sanʼatining gʻoyaviy badiiy yoʻnalishi, rassomning ish usullari va vositalari haqida, tafsilotlarga boy maishiy sahnalar, etnik koʻrinishlar oʻsha davr haqida fikr yuritish imkonini beradi. Rassom devorni 3 qismga boʻlib, 2 chetki qismidan ensiz naqsh hoshiyasi ajratib olgan, asosiy qismga mavzuli tasvir ishlagan, voqealarni yuqoridan kuzatayotganday aks ettirgan. Afrosiyob devoriy rasmlari yagona bir mazmunga boʻysundirilgan: markazda sugʻd hukmdori Varxumon turadi, anʼanalarga koʻra rassom uni boshqalarga nisbatan yirik koʻrinishda (butun devor balandligida, 5-6 m) tasvirlab, hukmdorning buyukligini eʼtirof etadi, unga abadiylik, qahramonlik baxsh etadi. Afrosiyob devoriy rasmlari Oʻrta Osiyoda arablar istilosiga qadar mahobatli rangtasvirning rivojlanganligini, Samarqand uning markazi boʻlganligini koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
Pugachenkova G. A., Rempel L. I., Ocherki iskusstva Sredney Azii, M., 1982.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Soʻgʻdlar
Samarqand
Afrosiyob kulolligi

Afrosiyob kulolligi — Afrosiyobda olib borilgan arxeologik qazilmalar natijasida topilgan qadimgi oʻzbek xalq amaliy sanʼati namunalari. IX-XII asrlarda Afrosiyob kulollari tomonidan ishlangan bejirim, nafis sirli idishlar Islom dunyosida keng tarqalgan. Bu idishlar oʻzining mohirona ishlanganligi, naqshlarining aniq va mazmundorligi bilan ajralib turadi. Afrosiyob kulollari dastlab ara-blar istilosi (VII asr) gacha boʻlgan sanʼat anʼanalariga asoslanib, 9-10-asrlarda keng tarqalgan falsafiy gʻoyalarni turli ramzlar, arab alifbosida yozilgan ezgu niyatlar, xalq maqollari, shuningdek kabutar, xoʻroz, burgut, ot, yoʻlbars, sher tasvirlari, ov manzarasi hamda islimiy gullar va giriqlar bilan oʻz asarlarida mu-jassam etganlar. Bezakda asosiy oʻrin tutgan kufiy yozuvlar, ayniqsa chuzib yozilgan harflar bilan tik yozilgan „Alif“ va „Lom“ning uygunligi naqshning taʼsirchanligini oshirgan. Keyingi davrlar (XII-XIII asrlar)da Afrosiyob kulolligi dagi bezaklar oʻrnini umumlashtirilgan qushlar tasviri, mazmundor arab soʻzlari, murakkab gullar, naqshlar oladi. Bundam bezaklar idishlarning kurkamligini burttirib koʻrsatadi. Bu uslub bizning davrimizgacha yetib kelgan. Afrosiyob kulolligi dagi bezaklar buyum shakliga mosligi, ranglarining yorqinligi va nafisligi bilan kishi diqqatini oʻziga jalb etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrosiyobi

Afrosiyobi — ertapishar olma navi. R. R. Shreder nomidagi bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Landsberg navini Samarqand ertapishar navi bilan duragaylab chiqarilgan (V. V. Kuznesov, A. A. Leplinskiy). Daraxti oʻrtacha oʻsadi, keng shoxli, piramidasimon, novdalari jigarrang. Bargi oʻrtacha. Gullari mayda, oq. Mevasi yirik (100-150 g), sirti tekis, uchki tomoni toraygan, qirmizisariq rangda, mevabandi kalta, eti och sariq, muloyim, shirin. Koʻchati ekilganidan keyin 4-5 yilda hosilga kiradi. Iyul boshida pishadi. Har yili hosil qiladi. Hosildorligi oʻrtacha. Olma qurtidan kam zararlanadi. Mevalari tez toʻkilib ketadi. Shahar atrofi, shamol kuchli boʻlmagan zonalar va tomorqa xoʻjaliklarida yetishtirish uchun tavsiya etilgan

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afsona

Afsona — 1) xalq ogʻzaki ijodi (folklor) janri. U xayolot, uydirma va toʻqimadan iborat boʻlsada, soʻzlovchi va tinglovchi tomonidan haqiqatdek tasav-vur etiladi, hatto boʻlib oʻtgan davri, makon ham koʻrsatiladi. Afsonalar ogʻizdan-ogʻizga, eldan-elga oʻtib kelgan, ifoda usuli bayon tarzida. Afsonalar ogʻzaki hikoyat boʻlib, u xayoliy obraz yoki tasavvur asosiga quriladi, hikoya qiluvchilar va tinglovchilar tomonidan qachonlardir shunday boʻlgandek qabul qilinadi. Rivoyatdan farqli oʻlaroq Afsonalar zaminida albatta moʻjiza, sehr-jodu boʻladi. Afsonalar olam (Yer, Quyosh va boshqa sayyoralar yuzaga kelishi) haqida, toponimik (Qof togʻi, daryo, dengiz, shahar, qal’a, qishloq, tepalik, Eram bogʻi va hokazo), elatlarning kelib chiqishi (masalan, turkiy xalqlarning), hayvonot dunyosi (masalan, sher, ajdaho, anqo, semurgʻ va boshqalar)ga oid, tabiatdagi voqea, hodisalar (masalan, chaqmoq, zilzila, shamol va boshqalar) xususida, tarixiy shaxslar (mas, turkiylardagi Er Toʻnga, Toʻmaris, Shiroq, anglosakslar qiroli Artur va boshqalar) toʻgʻrisida, diniy (mas, islomdagi Nuh paygʻambar xususidagi, Abu Muslim jangnomasi, Avestodagi Frangrasyan (Afrosiyob), xristianlikdagi Iso Masihning havoriylari bilan sayohatiga bogʻliq voqea-hodisalar) va boshqa turli-tuman mavzularda boʻladi. A.lar hajmi kichik, bayon qilinishi sodda, badiiy tasvir vositalaridan deyarli xoli boʻladi, tuzilishiga koʻra ertak, naql, rivoyatlarta oʻxshab ketadi. A.lar yozma adabiyotning, ayniqsa, badiiy, falsafiy, dinga, tarixga, axloqqa oid asarlarning mavzui, muayyan qismi tarzida gʻoyaviy-estetik vazifani bajargan. Masalan, „Qutadgʻu bilig“, „Devo-nu lugʻotit turk“, Alisher Novoiyning „Hamsa“, Dantening „Ilohiy komediya“, Chingiz Aytmatovning „Oq kema“, Erkin Vohidovning „Ruhlar isyoni“, Abdulla Oripovning „Jannatga yoʻl“ kitoblarida A.lar asarning badiiy-estetik va taʼsir kuchini oshirishga, inson ruhiyatini yanada chuqur va toʻlaqonli tasvirlashga xizmat qilgan.2) Koʻchma maʼnoda — uydirma, yolgʻon, aqlga toʻgʻri kelmaydigan gap.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Folklor
Janrlar
Adabiyot
Afsonak

Afsonak (Thermopsis) — burchoqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Asosan Osiyo va Shimoliy Amerikada oʻsadi. Koʻpchiligi zaharli. Baʼzi turlari ekinlar orasida oʻsadi. Oʻrta Osiyoda bu turkumning 3 turi boʻlib, Oʻzbekistonda tarqalgan Th. dolichocarpa va Th. alterniflora nomli turlarining barglari uch yaproqli, poyasi tuqdor; gullari sariq shingil toʻpgulga yigʻilgan, kosachasi yotiq tukli; dukkaklari tasmasimon choʻziq, bir oz bukilgan, tukdor. Urugʻlari jigarrang, baʼzan koʻkimtir. Yozda gullaydi. Afsonakning baʼzi turlaridan tibbiyotda balgʻam koʻchiruvchi va nafas markazini qoʻzgʻatuvchi dori sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikki pallali oʻsimliklar
Dorivor oʻsimliklar
Afsun

Afsun (arabcha -maftun qilish, sehr, avrash) – voqealarning tabiiy jarayoniga moʻjizaviy taʼsir koʻrsatish xususiyatiga ega deb hisoblanadigan soʻzlar, iboralar yigʻindisi. Afsun qadimgi dinlarning, ayniqsa, sehrgarlikning ajralmas qismi boʻlgan. Afsunga baloni daf etish, yo baloga giriftor qilish, xastalikdan shifo topish, omadga yor boʻlish va hokazo usuli deb qaralgan. Afsun qiluvchilar Sergirgarlar yoki afsungar deb atalagn.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aftalar

Aftalar (yunoncha, aptha – yara) – ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining kasalligi. Bunda koʻpincha til uchi yoki lunj va milklarda oq-sariq dumaloq eroziya yoki yalligʻlangan yarachalar paydo boʻladi. Ular ogʻrib, chaynash, gapirishni qiyinlashtiradi. Ahyon-ahyonda burun, koʻz va jinsiy aʼzolar shilliq qavatida ham Aftalar uchrab turadi. Aftalar, baʼzan isitma, limfa bezlarining shishib ogʻrishi bilan oʻtadigan mustaqil kasallik yoki chillashir kabi meʼdaichak kasalliklarining asorati hisoblanadi. Aftalarning kelib chiqishi, kechishi va boshqa xususiyatlarga koʻra bir necha turlari farq qilinadi. Stomatit Aftalarning qayta-qayta qoʻzgʻaydigan alohida turidir.

Davosi 
Achchiq, shoʻr, nordon taomlar yeyish, spirtli ichimliklar ichish taqiqlanadi. Sutli hamda muloyim ovqatlar buyuriladi, shifokor tavsiya qilgan dori eritmasi bilan ogʻiz chayiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil