yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Beyza

Beyza () —Eronning Fars ustoni Beyza shahristoni Markaziy tumanidagi shahar. Ushbu shahar Beyza qishloq okrugining ma'muriy markazi hamdir.

2006-yilgi aholini ro'yxatga olish vaqtida uning aholisi Sepidan shahristonining sobiq Beyza tumanida  tarkibida bo'lganida 845 xonadonda 3593 kishini tashkil qilgan. 2011-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, 1148 ta xonadonda 4234 kishi bor edi. 2016-yildagi so‘nggi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, 1952 ta xonadonda 7252 kishi istiqomat qilgan.

2019-yil oktabr oyida tuman Beyza shahristonini tashkil etishda tumandan ajralib chiqqan, Beyza uning poytaxti va yagona shahri boʻlgan holda har biri ikkita qishloq okrugidan ikkita tumanga aylangan.

Izohlar

Manbalar 

Fors ustoni shaharlari
Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Beyra

Beyra — Mozambikdagi shahar, Hind okeani sohilida, Pungve daryosi boʻyida joylashgan. Sofala provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 292 ming kishi (1989). Transport yoʻllari tuguni mavjud. Afrika sharqiy qirgʻogʻidagi muhim portlardan biri, mamlakatda Maputudan keyin ahamiyati boʻyicha 2-oʻrinda turadi, qoʻshni davlatlar (Zimbabve va Malevicha ham xizmat qiladi. Beyra Mutare shahri (Zimbabve)ga boruvchi neft quvurining boshlangʻich punkti. Xalqaro aeroport bor. Toʻqimachilik, oziq-ovqat (qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash va boshqalar), neftni qayta ishlash sanoati rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shaharlar
Bekzodi

Bekzodi — oʻrtapishar qovun navi. Shakli choʻziq, uz. 30 — 40 sm, ogʻirligi 3 – 5 kg. Poʻsti qalinligi oʻrtacha, sirti sal tilimtilim, tusi oqish-yashil, baʼ-zan sargʻish-yashil, kam toʻr. Eti 4—5 sm Urugʻi unib chiqqanidan soʻng 85—95 kunda pishadi, tarkibida 7,1—9,3% qand bor. Urugʻxonasi oʻrtacha. Hosiddorligi 230 — 250 s/ga. Buxoro, Xorazm viloyatlari, Qoraqalpogʻistonda, qisman Far-gʻona vodiysida ekiladi (qarang Qovun).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qovun navlari
Bekinmachoq

Bekinmachoq - bolalar oʻyini. Kamida 4 — 6 bola ikki toʻdaga boʻlinadi. Dastlab marra belgilanadi. Bir guruh boshqasiga koʻrinish bermay, biror pana joyga yashirinadi. Poylab turganlar (baʼzan bir bola) yashiringanlik belgisini eshitgani hamono, bekinganlarni chaqqonlik bilan ushlashga kirishadi. Izlab topib marraga yetguncha ushlasa — yutgan, qoʻlga tushganlar esa — yutqizgan hisoblanadi. Yutqizganlar kelishilgan shartni bajaradilar, mas, oʻyinda yutganlarni yelkada koʻtarib, maʼlum maso-fani aylantirib keladilar va hokazo. Shu bilan oʻyin yana yangidan boshlanadi. B.ning "ushlab olish", "koʻrdi hisobi", "axtarib topish" va boshqa turlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Franz Beckenbauer

Frans Anton Bekkenbauer (; (1945-yil 11-sentyabr — 2024-yil 7-yanvar) — nemis sobiq professional futbolchisi va murabbiyi. „“ laqabli u sport tarixidagi eng buyuk oʻyinchilardan biri sifatida tanilgan. Oʻzini yarim himoyachi sifatida boshlagan koʻp qirrali oʻyinchi markaziy himoyachi sifatida oʻz nomini oldi. U koʻpincha zamonaviy himoyachi (libero) rolini ixtiro qilgan deb hisoblanadi. Klub va xalqaro miqyosdagi muvaffaqiyati bilan u FIFA Jahon kubogi, Yevropa chempionlar kubogi va „Oltin toʻp“ni qoʻlga kiritgan toʻqqiz nafar futbolchidan biridir.

Yana qarang 

 100dan ortiq oʻyinlardan maydonga tushgan erkak futbolchilar roʻyxati

Manbalar

Adabiyotlar 
 Beckenbauer, Franz, Cramer, Dettmar: Nicht nur ein Spiel!. Rowohlt, Reinbek 2006, .
 Körner, Torsten: Franz Beckenbauer – der freie Mann. Scherz, Frankfurt 2005, .
 Kratzert, Armin: Beckenbauer taucht nicht auf. Roman. Kirchheim Verlag, München 2012, 
 Kummermehr, Petra (Hrsg.): Das Buch Franz. Botschaften eines Kaisers. Diederichs, München 2011, .

Havolalar 

 Franz Beckenbauer Foundation 
 Facts on Beckenbauer 
 Portrait of Franz Beckenbauer
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1945-yilda tugʻilganlar
2024-yilda vafot etganlar
Germaniyalik erkak futbolchilar
1966-yilgi FIFA Jahon chempionati oʻyinchilari
1970-yilgi FIFA Jahon chempionati oʻyinchilari
1974-yilgi FIFA Jahon chempionati oʻyinchilari
1986-yilgi FIFA Jahon chempionati murabbiylari
1990-yilgi FIFA Jahon chempionati murabbiylari
FC Bayern Munich murabbiylari
FC Bayern Munich futbolchilari
Oltin toʻp sohiblari
Futbol boʻyicha jahon chempionlari
FIFA 100
FIFA erkaklar markaziy klubi
Bundesliga futbolchilari
Germaniyalik futbol murabbiylar
Germaniya milliy futbol terma jamoasi erkak futbolchilari
Hamburger SV futbolchilari
Nyu-York Cosmos (1970—1985) futbolchilari
UEFA Yevropa chempionatida gʻolib boʻlgan oʻyinchilar
UEFA Chempionlar Ligasida gʻolib boʻlgan futbolchilar
Gary Becker

Gary Becker (1930-yil 2-dekabr – 2014-yil 3-may) — amerikalik iqtisodchi, inson kapitali (ish kuchining shakllanishi) nazariyasi asoschilaridan biri. Ilmiy ishlari ijtimoiy muammolarni (oilaviy munosabatlar, jinoyatchilik, irqiy kamsitish va boshqalar) iqtisodiy tahlil qilish masalalariga bagʻishlangan. Nobel mukofoti laureati (1992).

Manbalar 

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Olimlar
Iqtisodchilar
Becquerel

Bekkerel (Becquerel) — fransuz fiziklari: 

 Antoine César Becquerel (1788—1878) — Parij FA aʼzosi. Ilmiy ishlari fluoressensiya, fosforessensiya, termoelektr, elektr kapillyarlik, moddaning magnit xossalari, kristallooptika, galvanik elementlar nazariyasi va moddaning elektr oʻtkazuvchanligi masalalariga oid; 
 Louis Alfred Becquerel (1814-1862) — shifokor va fiziolog; 
 Alexandre-Edmond Becquerel (1820—91) — Antuan Sezarning oʻgʻli, prof., Parij FA prezidenti (1880). Fotogalvanik effektni kashf qilgan, fosforessensiya, fotokimyo, fotografiya, atmosfera elektri va hokazo bilan shugʻullangan;
 Henri Becquerel (1852 — 1908) — Aleksandr Edmonning oʻgʻli. Parij FA aʼzosi (1889). Qattiq jismlar fizikasi, pyezoelektr hodisalari hamda yadro fizikasi sohalarida ishlagan. Uran tuzlarining tabiiy radioaktivligini kashf qilgan (1896). Nobel mukofoti laureati (1903; P. Kyuri va M. Sklodovskaya-Kyuri bilan birgalikda); 
 Jean Becquerel (1878 — 1953) — Antuan Anrining oʻgʻli. Parij FA aʼzosi. Kristallar optik va magnitooptik hodisalarining oʻzgarishini tekshirgan hamda fotolyuminessensiya bilan shugʻullangan.

Manbalar 

Olimlar
Beklarbegi

Beklarbegi — yuqori maʼmuriy unvon va lavozim; viloyat, katta shahar hokimlari. B. lavozimi Oʻrta Osiyo mamlakatlari, Kichik Osiyo va Zakavkazye turkiy xalklarida 19 a. oxirigacha saqlangan. B.ning asosiy vazifasi soliqva b. majburiyatlarning oʻz vaqtida toʻlanishini taʼminlash, hukmdor farmonlarini amalga oshirish, tegishli masalalarni biy, otaliklar, oqsoqollar kengashi bilan kelishib xal etishdan iborat edi. B.lar qoʻl ostidagi viloyat (beklarbegilik)larda alohida vazir, shayxulislom, sadr, jonishin (beklarbegining muovini) kabi mansablar ham boʻlib, ular B.ga boʻysoʻnganlar. B.lar ayni vaqtda sarkarda hisoblanib, ularning qoʻl ostida yuzboshi va dahboshilar boʻlgan;

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Usmoniylar davlati hukumati
Amo Beknazarov

Amo (Ambarsum) Ivanovich Beknazarov (1892-yil 19-may, Yerevan – 1965-yil 27-aprel, Moskva) – aktyor, rejissyor, ssenariychi. Armaniston xalq artisti (1935). Birinchi filmi – „Sharmandayu sharmisor“ (1924, A. Kazbegining „Padarkush“ romani asosida). Beknazarov 1925-yildan arman milliy kinematografiyasiga boshchilik qildi. Birinchi arman badiiy filmi „Nomus“ni yaratdi (1926, Aleksandr Shirvonzodaning shu nomli romani asosida, ssenariysi Beknazarovniki). Beknazarovning ovozsiz kino davrida yaratgan eng yaxshi filmlaridan yana biri „Vulkrn ustidagi uy“ (1929)dir. „Pepo“ (1935), „Zangezur“ (1938), „David Bek“ (1944), „Hovlitoʻyi“ (1955, Abdulla Qahhor asari asosida), „Nasriddin Xoʻjandda“ (1960, ssenariysi Beknazarovniki, rejissyor E. Karamyan bilan hamkorlikda) kabi ovozli filmlarida Beknazarov oʻta iqtidorli rejissyor sifatida namoyon boʻldi. Beknazarov ijodi qator respublikalarning milliy kinematografiyasi taraqqiyotiga va Armaniston, Gruziya, Ozarbayjonda rejissyorlik sanʼatining shakllanishiga taʼsir qildi. „Armanfilm“ kinostudiyasi 1966-yildan Beknazarov nomi bilan ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston kinosi
Sovet erkak aktyorlari
Bekobod sement kombinati

Bekobod sement kombinati — Oʻzbekistondagi qurilish materiallari sanoatining yirik korxonasi. Bekobod shahrida. 1913-yilda Xilkova (hozirgi Bekobod) sement zavodi sifatida kurila boshlagan. 1926-yil ishga tushirilgan. 1956-yil asbob-truba zavodi bilan birlashtirilib, kombinatga aylantirilgan. 1959-yildan beri kombinat 2-marta rekonstruksiya qilindi. Uning 5 ta texnologik liniyasi bor. Sement, tekis va toʻlqinsimon shifer taxtalar, asbotsement quvurlari ishlab chiqaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Bekobod
Bel

Bel — tananing bir qismi; bel umurtqalari (orqa oʻsiqlari bilan), ularga yopishgan va ulardan boshlangan muskullar (qorin boʻshligʻining orqa devori)dan iborat. Belni yuqoridan koʻkrak qafasining pastki chegarasi 12-qovurgʻa, pastdan yonbosh suyaklarining tepa qirrasi, oʻrtadan bel umurtqalarining oʻtkir qirrali oʻsiqlari va yonboshdan 11-qovurgʻa uchidan yonbosh suyaklarining tepa qirrasiga oʻtkazilgan vertikal chiziq chegaralab turadi. Belda gavdani tikka ushlab turuvchi muskul tutamlari, ularni qoplagan pardalar, yogʻ qatlamlari, qon tomirlari, nerv tolalari bor. Gavdaning tik turishida, shuningdek qaddi-qomat shakllanishida belning ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Anatomiya
Bel (mehnat quroli)

Bel, belkurak — mehnat quroli; temirdan yasaladigan yogʻoch (ba’zan temir) botiq xili shagʻal, qum, koʻmir, ohak, ganch kabilarni surish, yuklash va b.da; kichik yuzli B. (kapcha) devor (paxsa) urishda; taxtafanerdan yasaladigan B. (kurak) qor kurashda, gʻalla, yemlarni toʻplashda ishlatiladi. B.ning harbiy ishda foydalaniladigan (mas, okop, blindaj qazishda ishlatiladigan) xili ham bor.

Bel, belkurak — mehnat quroli; temirdan yasaladigan yogʻoch (baʼzan temir) dastali asbob. Bir necha xili boʻlib, oʻtkir uchlisi ariqochish, yer chopish va qazish, agdarish, yumshatishda; yuzi botiq xili shagʻal, qum, koʻmir, ohak, ganch kabilarni surish, yuklash va boshqalarda; kichik yuzli B. (kapcha) devor (paxsa) urishda; taxtafanerdan yasaladigan B. (kurak) qor kurashda, gʻalla, yemlarni toʻplashda ishlatiladi. Belkurakning harbiy ishda foydalaniladigan (mas, okop, blindaj qazishda ishlatiladigan) xili ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgaon

Belgaon (Belgaum) – Hindiston janubidagi shahar, Karnataka shtatining shimoligʻarbida. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 326 ming kishi (1991). Dekan yirik paxtachilik rayonining savdo-sanoat markazi. Ip gazlama, oziq-ovqat, kimyo sanoati korxonalari bor. Alyuminiy eritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindiston shaharlari
 

Karnataka shaharlari

 Karnatakadagi qal’alar

Karnatakadagi turizm

Hindistonning sobiq poytaxt shaharlari

Belagavi tumanidagi shahar va posyolkalar

Hindistondagi aqlli shaharlar
Belgi (soʻz)

Belgi — moddiy, hissiy ravishda idrok etiladigan predmet, voqea yoki harakat. Bu harakat bilishda koʻrsatmalar, ishoralar sifatida yoki boshqa predmet, xususiyat, munosabatlarda namoyon boʻladi. Belgi tushunchasi falsafa, mantiq, tilshunoslik, psixologiya, sotsiologiyada tahlil qilinadi, yaʼni inson faoliyatini tadqiq qilish bilan bogʻliq boʻlgan hamma fanlarda muhim oʻrin tutadi. Antik faylasuflar (Platon, Aristotel, stoiklar), 17 — 18-asrlarning mutafakkirlari (Lokk, Leybnits, Kondilyak) bilishda belgilarning roliga katta eʼtibor berar edilar. 19 — 20-asrlarda tilshunoslik va matematik mantiq belgini tadqiq qilishga koʻp yangilik kiritdi. Belgi haqida maxsus Fan — semiotika vujudga keldi. Belgilar til va gʻayritil Belgilariga boʻlinadi. Gʻayritil Belgi ham oʻz navbatida belginusxalar, belgialomatlar, belgisignallar va hokazoga boʻlinadi. Belgining axborot uzatish jarayoni bilan aloqasi muhimdir. Biron moldiy obʼyektdan iborat boʻlgan Belgi boshqa biron narsani belgilash uchun xizmat qiladi. Belgining predmet maʼnosini, mazmun maʼnosini, ekspressiv maʼnosini aniqlamasdan turib Belgini tushunish mumkin emas.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tushunchalar
Belglar

Belglar — 1) Sena va Reyn daryolari oraligʻida yashagan shimoli sharqiy gall qabilalari. Rimliklarga dastlab Yuliy Sezar yurishlari munosabati bilan maʼlum boʻlgan. Qadimda jasur xalq sanalgan (Strabonning xabar berishicha, 300000 kishilik qoʻshin tuza olganlar); rimliklarga qattiq qarshilik koʻrsatganlar; miloddan avvalgi 57 — 46-yillarda Sezar legionlari tomonidan boʻysundirilgan. Belglarning mashhur qabilalari: remlar, nervilar, bellovaklar, svessonlar, ambianlar, morinlar, menapiyalar, kaletlar, veliokasslar, viromanduylar, aduatuklar, eburonlar, treverlar, atrebatlar, toksandralar, sekvonlar. Avgust davrida (miloddan avvalgi 16y.) Belgika provinsiyasi barpo etilgan. Gumanistlar tomonidan 16-asrda qayta istilohga kiritilgan Belgika atamasidan Belgiya nomi kelib chiqqan; 2) qadimda Yevropaning qita qismidan Jan. Angliyaga koʻchib oʻtgan kelt qabilalari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgorod

Belgorod — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Belgorod viloyati markazi. Severskiy Dones daryosi boʻyida. Yirik temir yoʻl tuguni. Aholisi 315,2 ming (1999). 1237-yildan maʼlum. Sanoatining eng muhim tarmoqlari: binokorlik materiallari ishlab chiqarish (sement zavodi, asbestotsement, boʻrohak kombinatlari), mashinasozlik (energetika, kimyo, asbobsozlik, elektrotexnika, radioelektronika sanoati). Oziq-ovqat, kimyo, mebel sanoati korxonalari, oʻlkashunoslik va badiiy muzeylar, "Kursk jangi" muzey-dioramasi, yirik issiqlik elektr markazi bor. Belgorod orqali Shebelinka — Moskva gaz quvuri oʻtadi. 3 ta oliy oʻquv yurti, 2 ta teatr, telemarkaz bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Belgorod viloyati

Belgorod viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1954-yil 6-yanvarda tuzilgan. Belgorod viloyatida 21 maʼmuriy tuman, 9 shahar va 22 shaharcha bor. Maydoni 27,1 ming km². Markazi – Belgorod shahri Belgorod viloyati Oʻrta Rossiya qirlarining janubi-gʻarbiy qismida. Yer yuzasi nisbatan baland tekislik, jar va soylik koʻp. Yirik temir ruda konlari (Kursk magnit anomaliyasi), boʻr, turli xil gillar bor. Iqlimi moʻtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi gʻarbida – 8,1°, sharqida – 8°,– 7°, iyulniki gʻarbida 19,6° va sharqida 21°, yiliga 420 – 590 mm yogʻin tushadi. Daryolari: Severskiy Dones, Oskol, Tixaya Sosna, Vorskla. Bir necha suv omborlari qurilgan, koʻproq qoratuproq, daryo vodiylarida allyuvial tuproq uchraydi. Belgorod viloyati oʻrmondasht zonasiga kiradi, janubiy qismi dasht zonasida. Los, yelik, qobon, buri, tulki, boʻrsiq, quyon, yumronqoziq yashaydi.

Aholisi 1450 ming kishi (1999), shundan shahar aholisi 936 ming, qishloq aholisi 514 ming. Asosiy aholisi – ruslar; ukrain va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Yirik shaharlari: Belgorod, Stariy Oskol, Gubkin, Alekseevka, Valuyki va boshqa

Belgorod viloyatida qurilish materiallari, mashinasozlik va oziq-ovqat sanoati koʻproq taraqqiy etgan. Mashinasozlik sanoati korxonalari: Belgorod (yirik bugʻ qozoni zavodi), Stariy Oskol (mexanika zavodi), Shebekino (mashinasozlik zavodi), Volokonovkada (qishloq xoʻjaligi mashinalari tuzatish zavodi). Qurilish materiallari korxonalari koʻproq Belgorodda. Kursk magnit anomaliyasidagi temir konlari asosida konchilik sanoati rivojlangan. Oziq-ovqat sanoatida shakarqand, turli konservalar ishlab chiqariladi. Asosan arpa va bugʻdoy, shuningdek qora bugʻdoy, grechixa, tariq, makkajoʻxori, qand lavlagi ekiladi. Sabzavotchilik va bogʻdorchilik rivojlangan. Viloyat kashnich (koriandr) ekishda Rossiyada birinchi oʻrinda. Kashnichdan parfyumeriya sanoatida ishlatiladigan efir moyi olinadi. Chorvachilik sutgoʻshtga ixtisoslashgan. Qoramol, choʻchqa, parranda boqiladi. Belgorod viloyati dan bir qancha magistral temir yoʻllar va Moskva – Simferopol avtomobil yoʻli oʻtgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Rossiya viloyatlari
Belgrad universiteti

Belgrad universiteti – Serbiyaning Belgrad shahridagi davlat tadqiqot universiteti. Bu Serbiyadagi eng qadimgi va eng yirik zamonaviy universitetdir. Universitetda 97 700 ga yaqin talaba va 4 800 dan ortiq akademik xodimlar mavjud. Universitet tashkil etilganidan buyon 378 000 dan ortiq bakalavrlar, 25 100 ga yaqin magistrlar, 29 000 nafar mutaxassis va 14 670 nafar doktorlarni tayyorlagan. Universitet tarkibiga 31 ta fakultet, 12 ta tadqiqot instituti, universitet kutubxonasi va 9 ta universitet markazlari kiradi. Kutubxonasida 500 mingdan ortiq asar saqlanadi.

Fakultetlari 
Fakultetlar toʻrt guruhga boʻlingan: ijtimoiy va gumanitar fanlar guruhi, tibbiyot fanlar guruhi, tabiiy hamda matematika fanlar guruhi va texnologik fanlar guruhidir. Universitetda meʼmorlik, veterinariya, kongeologiya, tabiiy-matematika, injener-kommunal, injenermexanika, elektrotexnika, oʻrmon-texnika, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, stomatologiya, texnologiya, transport, dorishunoslik, falsafa, iqtisod va huquq kabi fakultetlari bor.

Reytingi 
Shanxay Jiao Tong universiteti tomonidan oʻtkazilgan 2017-yildagi eng soʻnggi reytingiga koʻra, Belgrad universiteti dunyodagi eng yaxshi 300 ta universitet orasida oʻz oʻrnini topdi. Matematika sohasida Belgrad universiteti dunyodagi eng yaxshi 150 ta universitet qatoriga kiradi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Belgrad
Universitetlar
Oliy oʻquv yurtlari
Beldorsoy

Beldorsoy — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy, Oqsoqotasoyning oʻng irmogʻi. Katta Chimyon togʻining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 23 km, havzasining maydoni 77 km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1 m/sek chamasida. Beldorsoy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi; bahorda toʻlib oqadi, baʼzan sel keladi. Beldorsoyning 24 ta mayda irmogʻi bor. Beldorsoy havzasida togʻchangʻi sporti oʻyinlari oʻtkaziladi. Xalqaro talablarga javob beradigan maxsus inshootlar qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Toshkent viloyati
Oʻzbekistondagi daryolar
Boʻstonliq tumani daryolari
Belen

'
Belen, Para — Braziliya shim.dagi shahar, Para shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,1 mln. kishi (1992, shagʻar atrofi bilan). Dengiz porti, xalqaro aeroport bor. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik, kemasozlik korxonalari va ustaxonalar bor. B. orqali chetga oʻrmon mahsulotlari (kauchuk, braziliya yongʻogʻi, babassu yongʻogʻi, mum) va jut chiqariladi. Meʼmoriy yodgorliklari: Santu-Alejandri monastiri va cherkovi (1718 19), sobor (1748) va boshqa Unt bor. 1616-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Braziliyadagi port shaharlari

 1616-yilda tashkil etilgan aholi punktlari

Portugaliya imperiyasidagi 1616 ta muassasa

Janubiy Amerikadagi 1616 ta muassasa

Paradagi munitsipalitetlar

Braziliyadagi shtat poytaxtlari
Belila

Belila (rus), oq boʻyoq — barcha turdagi boʻyoqlar va emallarga koʻshiladigan, rezina, plastmassa, qogʻozni boʻyash uchun moʻljallangan oq pigmentlarning umumiy nomi. Oltingugurtli, ruxli, surmali, titanli, qoʻrgʻoshinli Belilalar boʻladi.Oltingugurtli belila (litopan, oq boʻyoq) — pyx sulfid (ZnS) bilan bariy sulfat BaSO4apanammasi; kucheiz kislotalar va ishqorlar taʼsiriga chidamli; yorugʻlik, havo, nam taʼsiriga chidamsiz. Rezina, plastmassa, metallni boʻya shla ishlatiladi. Ruxli belila (ruxli oq boʻyoq) — tarkibi ZnO. Havo, nam, yorugʻlik taʼsiriga chidamsiz. Ichki sirtlarni boʻyashda ishlatiladi. Surmali B. (surmali oq boʻeq) — tarkibi Sb2O3; havo, nam, yorugʻlik taʼsiriga chidamli, ammo zaharli. Shu tufayli juda kam ishlatiladi. Titanli belila (titanli oq boʻeq) — tarkibi TiO2; suv, kislota va ishqorda erimaydi. Tashki va ichki sirtlarni boʻyashda ishlatiladi. Qoʻrgʻoshinli B. (qoʻrgʻoshinli oq boʻyoq) — tarkibida qoʻrgʻoshin gidroksid — karbonat 2RSO3 R (ON)2 boʻladi. Maxsus sirtlarni boʻyashda ishlatiladi. Yuqorida aytib oʻtilgan belilalar ichida ruxli va titanli belilalar koʻp ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belladonna

Belladonna, Halokatli ituzum () — Solanaceae oilasiga mansub koʻp yillik zaharli oʻt. Boʻyi 0.5 — 1,5 (2) m. Barglari ellipssimon, oʻtkir uchli, tekis qirrash, kalta bandli, ketmaket juft-juft boʻlib joylashgan. Har juftdagi bitta barg katta buladi. Tullari bittadan bo'lib juft-juft holda barg qoʻltigʻiga oʻrnashgan. Mevasi toʻqbinafsha rang, koʻp urugʻli hoʻl meva. Yovvoyi holda Qrim, Kavkaz, Moldova va Gʻarbiy Ukrainaning oʻrmonlarida, oʻtloklarda, suv va yoʻl yoqalarida oʻsadi. Belladonnaning hamma qismi apkachoidlarga boy. Undan atropin, giossiamin, skopoyaamin va boshqa alkaloidlar olinadi. Bargidan tayyorlangan preparatlar (nastoykalar), atropin alkaloidi ogriqni qoldiradigan, kUz gavharini kengaytiradigan va spazmga qarshi dori sifatida, meʼda, koʻz kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Bargi astma kasalligida chekiladigan astmatol poroshogi tarkibiga kiradi. B.ning Kavkazda oʻsadngan yana bir turi (A. caucasica) ham shu maqsadda tibbiyotda ishlatiladi.

Rasmlar

Manbalar 

Zaharli o‘simliklar
Yevropa dorivor oʻsimliklari
Osiyo dorivor o‘simliklari
Belletristika

Belletristika (fransuzcha belles lettres — badiiy adabiyot) — 1) badiiy nazm; 2) 20-asr Yevropa adabiyotidagi yengil yelpi maishiy, ko'ngil ochar mavzulardagi ermak va ovunchoqlik uchun yozilgan asarlar. Bular tavsifiga ko'ra yuksak sanʼat namunalariga zid boʻlgan.  

BЕLLЕTRISTIKA - kеng maʼnoda, umuman, soʻz sanʼati, badiiy adabiyot maʼnosini bеrsa-da, tеrmin turlicha maʼnolarda ishlatiladi. 1) nasriy yoʻlda yozilgan adabiy asarlarni bildiradi; 2) soʻz sanʼati maʼnosidagi adabiyotga taalluqli asarlarni badiiy qiymatiga koʻra darajalash maqsadida klassika bilan ommaviy adabiyot orasidagi hodisa maʼnosida qoʻllanadi. Bu maʼnoda belletristika badiiy jihatdan mukammal klassik asarlarga ham, badiiy nochor ommaviy adabiyot namunalariga ham qarshi qoʻyiladi. Shunga koʻra, mavjud adabiy asarlarning aksariyati (jumladan: sarguzasht , dеtеktiv , fantastika kabilar) belletristikaga mansub etiladi. Mutaxassislar belletristikaning paydo boʻlishini yozuvchilikning profеssional faoliyat turiga, kasbga aylanishi bilan
bogʻlaydilar; 3) adabiyot tushunchasi qamrab oluvchi asarlarni tabiatiga koʻra farqlash maqsadida ishlatiladi. Bunda adabiy asarlarni belletristika dеb atab, ular adabiy-badiiy asarlarga qarshi qo'yiladi. Yaʼni bu maʼnoda belletristika badiiy obraz vositasida fikrlamaydigan adabiy asarlarni bildiradi va bir qator adabiy janrlarni qamrab oladi: ochеrk , safarnoma , essе , mеmuar lar , maktub lar, aforistika va b.; 4) adabiyotning yaxshi namunalariga qarshi qo'yiluvchi ko'ngil adabiyot maʼnosida qoʻllanadi. Bu maʼnoda belletristika dеyilganda hozirgi kunda matbuotda tijoriy maqsadni koʻzlab chop etilayotgan yеngil-yеlpi bitiklar, ommaviy adabiyot tushuniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Adabiyotshunoslik lug’ati. D. Quronov, Z. Mamajonov, M. Sheraliyeva Toshkent- 2013.
Bellinsgauzen dengizi

Bellinsgauzen dengizi – Tinch okeanning Antarktida materigi qirgʻoqlariga tutashgan joyidagi dengiz. Greyam Yeri va Terston orollari oraligʻida. Suv sathi 487 ming km². Eng chuqur yeri 4115 m. Materik qirgʻoqlariga yaqin boʻlgan joylari qalinligi 4 – 5 m li muz bilan qoplangan. Yil davomida dengiz yuzasining koʻp qismida muz parchalari va aysberglar suzib yuradi. Suvning temperaturasi shimolida 0°, janubida – Gdan pastligi Shoʻrligi yezda 33.5‰. Bellinsgauzen dengizini 1821-yilda F. F. Bellinsgauzen va M. P. Lazarev ekspeditsiyalari kashf qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dengizlar
Belovti

Belovti — Surxondaryo viloyatidagi Kushtang togʻlarining shim. qismi. Jan.da Belovti dovonidan Sangardak daryosi vodiysigacha choʻzilgan. Uz. 25 km, eng baland nuqtasi 3712 m. Machaydaryo bilan Sangardak daryolarining suvayirgichi. Jan.gʻarbiy yon bagʻirlari qiya, shimoliy yon bagʻri tikroq. Suvayirgʻich qismi oʻrta yura ohaktoshlaridan, jan.gʻarbi quyi burning gil, qumtosh, apevrolitlaridan, yura ohaktoshlaridan, shimoli-sharqi paleozoyning granit, granodiorit, gneys jinslaridan tuzilgan. Shim.sharqiy yon bagʻirlari oʻyilib ketgan. Yassi tekisliklar koʻp uchraydi. Shim.sharqiy yoi bagʻirlarida 3000 m balandlikkacha toshloq jigarrang tuproqlarda archazorlar bor. Undan yuqorisi, alp va subalp utloqlari bilan qoplangan. Belovti yon bagʻirlaridan yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Surxondaryo viloyati
Belovti dovoni

Belovti dovoni — Boysuntogʻning shimolidagi dovon. Belovti va Xujaboʻzbarak togʻlari tutashgan joyda. Mutlaq balandligi 3650 m. Dovondan Xoʻjaipok va Sangardak daryo vodiylariga baland tog yoʻllari oʻtadi. Belovti dovoni dan gʻarbga Machaydaryo va Qashqadaryo vodiylariga ikkita tor yoʻl ketgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston geografiyasi
Surxondaryo viloyati
Dovonlar
Belovutsoy

Belovutsoy (Belyovutsoy) — Toshkent viloyati Ohangaron va Oʻrta Chirchiq tumanlari chegarasidagi soy. Mattiol tizmasining Toshtogʻ tarmogʻi jan.gʻarbny sn bagʻridan boshlanadi. Belovutsoy togʻdan chiqqach shimoli gʻarbiy yoʻnalishda oqib, Parkent va Hamdam kanallarini kesib oʻtadi. Ohangaron darssiga yetmay qurib qoladi. Uzunligi 34 km. 14 ta irmogʻi bor. Yomgir va qor suvlaridan toʻyinadi. Erta bahorda suvi koʻpayadi, baʼzan sel keladi. Quyi qismiga oqova suvlar quyiladi. Belovutsoydan Topil qishlogʻi, Yangiqishloq yerlari sugʻoriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Ohangaron tumani daryolari
Beloye koʻli

Beloye koʻli — Rossiya Federatsiyasi Vologda viloyatining gʻarbidagi koʻl. 1964-yildan Sheksna suv omboriga qoʻshilgan. Uzunligi 46 km, eng serbar joyi 33 km, chuqurligi 5 — 6 m. Koʻlga Kovja, Kema, Megra daryolari quyiladi, Sheksna daryosi oqib chiqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya koʻllari
Belarus milliy fanlar akademiyasi

Belarus milliy fanlar akademiyasi — Belarus Respublikasidagi oʻz-oʻzini boshqaruvchi oliy ilmiy muassasa. Tabiiy, texnika va ijtimoiy fanlarning asosiy yoʻnalishlari boʻyicha tadqiqotlar olib boradi va ularni muvofiklashtiradi. 1929-yil Minsk shahrida Belarus madaniyat instituti negizida tashkil etilgan. 1997-yilga qadar Belarus Fanlar akademiyasi deb atalgan. Akademiya tarkibida 11218 xodim, jumladan 5961 ilmiy xodim, 55 akad., 96 muxbir aʼzo, 375 fan doktori, 2557 fan nomzodi ishlaydi (1997). Akademiya tizimida 6 boʻlim: fizika, matematika va informatika; mashinasozlik va energetikaning fiziktexnik masalalari; kimyo va geol. fanlari; biol. fanlari; ijtimoiy fanlar; tibbiyot masalalari boʻlimlari bor. Konstruktorlik byurosi va boʻlimi (tadqiqot korxonalari bilan)dan iborat konstruktorlik-tadqiqot bazasi mavjud; intlar qoshida 10 maxsus konstruktorlik byurosi (tadqiqot korxonalari bilan) ishlaydi. Akademiya tizimida "Beloruskaya navuka" nashriyot-matbaa ishlab chiqarish birlashmasi, Ya. Kolas nomidagi Markaziy kutubxona, Markaziy ilmiy arxiv, qad. belarus madaniyati, Belarus Fanlar akademiyasi tarixi muzeylari bor. Fanlar akademiyasi "Dokladi AN Belorus, "Bectnik AN Belarusi (5 seriyada), "Differensialnie uravneniya", "Injenernofizicheskiy jurnal", "Jurnal prikladnoy spektroskopii", "Treniye i iznos" jur.larini, koʻp tirajli "Navshi AN Belarusa" gaz.ni nashr etadi. Fanlar akademiyasi prezidenti — Aleksandr Pavlovich Voytovich (1997-yildan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Fanlar akademiyalari
Belarus
Belarus davlat universiteti

Belarus universiteti, Belarus davlat universiteti — 1921-yil Minsk shahrida tashkil etilgan. Universitet tarkibida biol., geogr., tarix, jurnalistika, mexanika-matematika, amaliy matematika va informatika, radiofizika va elektronika, fizika, falsafa-iqtisod, kimyo, yuridik, xalqaro munosabatlar, xorijiy fuqarolar uchun tayyorlov, oliy oʻquv yurtlari oʻqituvchilari malakasini oshirish, amaliy matematika va EHM boʻyicha malaka oshirish fakultetlari, shuningdek biznes va texnologiyalar axboroti maxsus fakulteti bor; 14,4 ming talaba oʻqiydi, 121 kafedrada 1410 oʻqituvchi, jumladan 190 professor va fan doktori, 800 dan ortiq dotsent va fan nomzodi ishlaydi. Sirtqi boʻlimi mavjud. 1927-yildan aspirantura, 1988-yildan doktorantura ishlaydi. Universitetda 3 ilmiy tadqiqotlar instituti, nashriyot, hisoblash-axborot va ilmiy-injenerlik markazlari, asosiy kutubxona, 3 muzey, "Hemislitsa" ilmiytajriba xoʻjaligi, "Naroch" biologiya stansiyasi, "Zapadnaya Berezina" ilmini.ch. geografik baza bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Belarus
Universitetlar
Beltov balandligi

Beltov balandligi - Orol dengizining jan, Qizilqumning shimoli-gʻarbiy qismidagi qir. Eng baland joyi 142 m, uz. gʻarbdan sharqqa taxminan 60 km, eni 12 km. Maydoni qariyb 720 km². Beltov balandligi ning janubiy va gʻarbiy yon bagirlari tik. chinksimon, qolgan yon bagirlari atrofdagi tekisliklarga astasekin tutashib ketadi. Yuzasi yasen, asosan, shimoliy va sharq tomom pasayib boradi. Doʻnglik, koʻzanakli qum shakllari bilan band. Eol qum shakllari, asosan, shimoliy va shimoli-sharqiy qismlarida uchraydi, qolgan joylarda tub jinslar yuzasi yupqa dslyuvial va prolyuvial shagʻal va qum qatlamlari bilan qoplangan. Oʻsha joylarda yirik va chuqur (20 – 30 m), tik yon bagʻirli, tubi taqirlar bilan band eroziondeflyatsiya botiklari mavjud.

Beltov balandligi niig janubiy va gʻarbiy yon bagʻirlari chuq. 5 – 10 m li quruq soylar bilan oʻyib yuborilgan. Beltov balandligining gʻarbiy yon bagʻrida (Qorateren koʻli sohili) quyi va oʻrta oligotsen kesimining qalinligi 20 – 25 m li yashil rang gildan iborat kismi kurinib qolgan. Beltov balandligining katta kismini yuqori pliotsenning mergelli gil va qumtosh jinsli Qushxonatov svitasi tashkil qiladi. Svitaning usti yuvilgan sariqqoʻngʻir rangli qum bilan qollangan (Dengizkoʻl svitasi). Qishi sovuq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 7,6°; yozi issiq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 26°. Yiliga oʻrtacha 90 mm yogʻin tushadi. Doimiy oqar suvlar deyarli yoʻq.

Beltov balandligi da boʻzqoʻngʻir, choʻl qumli va taqir tuproqlar keng tarqalgan. Tekisroq yuzalarda shuvoqboyalich guruhi, ayrim joylarda shuvoqbiyurgʻun bilan birga qumli tuproqlarda oqsaksovul, cherkez, iloq, juzgʻun oʻsadi. Shimoliy yon bagʻirlarda sof qumda oʻsuvchi oʻsimlik koʻproq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻrta Osiyo
Beltov togʻlari

Beltov togʻlari — Navoiy viloyatining janubi gʻarbidagi togʻlar. Ovminzatov bilan Yetimtov oraligʻida. Eng baland joyi 538 m. Uzunligi qariyb 30 km. Beltov togʻlari jan.gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Beltov togʻlari Ovminzatovning davomi boʻlib, Yetimtov bilan tektonik botiq (Sardor sinklinali) orqali tutashgan. Shimoli-gʻarbiy yon bagʻirlari ancha tik va quruq oʻzanlar bilan oʻyilgan, ayrim joylarda eol qumlarining turli shakllari vujudga kelgan. Jan.sharqiy yon bagʻirlari Qoraxotin botigʻiga zinapoyasimon pasayib tushgan. Etaklarida keng prolyuvial shleyflar bor. Beltov togʻlarining suvayirgʻich qismi choʻqqilari nayzasimon va oʻtkir qirrali. Beltov togʻlari kristalli slanes, kvarsit, ohaktosh va amfibolitlarning qatlamlaridan iborat. Yuqori paleozoyning gersin togʻ hosil boʻlish davrida koʻtarilgan. Tuproklari, asosan yuvilgan boʻzqoʻngʻir tuproqlar. Qorajusan, boyalich, tasbiyurgʻun, izen hamda efemerlar oʻsadi. Yon bagʻirlari.yaylov chorvachiligida foydalaiiladi.

Manbalar 

  

Togʻlar
Navoiy viloyati geografiyasi
Oʻzbekiston geografiyasi
Belfast

Belfast — Shimoliy Irlandiya Buyuk Britaniyaning yirik shahri. Belfast-Lox qoʻltigʻidagi katta port. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 304 ming kishi (1986). B. kanal va temir yoʻl orqali ichki rayonlar bilan bogʻlangan. Sanoatining asosiy tarmoqlari: kemasozlik (yirik harbiy va yoʻlovchilar tashuvchi kemalar). elektrotexnika, mashinasozlik (asosan kema va toʻqimachilik sanoati uchun mashinalar), samolyotsozlik, jun gazlama, gilam, sunʼiy tola ishlab chiqarish va boshqa Universitet (1845-yildan), texnologiya kolleji, rasmlar galereyasi bor. Shahar 12-asrdan maʼlum. Irlandiya boʻlib yuborilgach (1921), Shim. Irlandiyadagi liniy ixtiloflar natijasida yuzaga kelgan mojarolar markazlaridan biri boʻlib kelmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Buyuk Britaniyaning poytaxt shaharlari

Shimoliy Irlandiyadagi shaharlar

Shimoliy Irlandiya tumanlari, 1972-201

Shimoliy Irlandiya tumanlari, 2015-yildan hozirgi kungacha

Buyuk Britaniyadagi aholi yashaydigan qirg‘oq bo‘yi joylari

 Shimoliy Irlandiyadagi port shaharlari va shaharchalari

Irlandiya dengizining port shaharlari
Belgiyaliklar

Belgiyaliklar - Belgiya davlatining aholisi. Belgiyaliklar asosan, vallon va flamand millatlaridan tashkil topgan (qarang Vallonlar, Flamandlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belkanto

Belkanto (italyancha bel canto — go'zal kuylash) — Italiya xonandaligi maktabi, yengil va nafis kuylash uslubi, keng maʼnoda — vokal ijrochiligining ravonligi, mukammalligi (qarang Kantilena). Ijrochidan bekamu kust mahoratni, virtuoz jklvalarni (qarang Koloratura) talab etadi. B. uslubi 17-asr urtasida Italiya operasida yuzaga kelib, milliy xonandalik maktabining shakllanishiga asos boʻlgan. B. yangi ijro uslublari bilan boynb, o'zga milliy opera xonandaligi maktablariga, xususan Oʻrta Osiyo xalqlari opera ijrochiligi shakllanishiga taʼsir qilgan.Bel kanto (italyancha "chiroyli qo'shiq") - 16-asr oxirida Italiyada paydo boʻlgan opera kuylash uslubi. Ovozning go'zalligiga, texnik mahoratga, ifodali iboralarga urg'u berilganligi bilan ajralib turadi.

Bel kanto qo'shig'ining o'ziga xos xususiyatlari:

Chiroyli ohang: Bel kanto qo'shiqchilari butun vokal diapazonida boy, jarangdor va yaxshi qo'llab-quvvatlanadigan ohangni ishlab chiqaradilar.

Texnik virtuozlik: Bel kanto qo'shiqchilari yuqori darajadagi ovoz nazorati va chaqqonlikka ega. Ular trillar, yugurishlar va messa di-voce kabi murakkab ovozli bezaklarni qulaylik va aniqlik bilan bajarishga qodir.

Ekspressiv iboralar: Bel kanto qo'shiqchilari o'z ovozlaridan ekspressiv va nozik musiqiy iboralarni yaratish uchun foydalanadilar. Ular opera matniga katta e’tibor berib, o‘zlari kuylayotgan rolning his-tuyg‘ulari va xarakterini ovozi bilan ifodalaydilar.

Bel kanto tarixi:

Bel kanto qo'shig'i 16-asr oxirida Italiyada paydo boʻlgan. Bu dramatik harakatlardan ko'ra vokal virtuozligini ta'kidlagan opera turi - opera seriyasining rivojlanishi bilan chambarchas bog'liq edi.

Eng mashhur bel kanto bastakorlaridan ba'zilari:

Klaudio Monteverdi

Joachino Rossini

Vinchenzo Bellini

Gaetano Donizetti

Bel kanto qoʻshiqchiligi 19-asr boshlarida, bel kanto davrida choʻqqisiga chiqdi. Bu davr barcha davrlarning eng buyuk opera qo'shiqchilarining paydo bo'lishi bilan tavsiflanadi, masalan:

Giuditta makaron

Mariya Malibran

Jovanni Battista Rubini

19-asr oxirida kompozitorlar dramatik harakat va realizmga koʻproq yoʻnaltirilgan operalar yozishni boshlaganligi sababli bel kanto qoʻshiq uslubining mashhurligi pasaydi. Biroq, bel kanto qo'shiqchiligi hech qachon yo'q bo'lib ketmagan va u bugungi kunda ham opera xonandalari tomonidan qo'llanilmoqda.

Mashhur bel kanto operalari:

Eng mashhur bel kanto operalaridan ba'zilari:

Joachino Rossini tomonidan "Sevilya sartaroshi"

Norma Vincenzo Bellini tomonidan

Gaetano Donizetti tomonidan Lucia di Lammermoor

Juzeppe Verdining traviata asari

Bugun Bel kanto qo'shiqchilari:

Bugungi kunda ko'plab ajoyib bel kanto qo'shiqchilari bor. Eng mashhurlaridan ba'zilari:

Sesiliya Bartoli

Xuan Diego Flores

Anna Netrebko

Rolando Villazon

Bel kanto qo'shig'i go'zal va qiyin san'at turidir. Bu o'zlashtirish uchun ko'p yillik mashg'ulotlar va fidoyilikni talab qiladi. Biroq, mukofotlar ajoyib bo'lishi mumkin, chunki bel kanto qo'shiqchilari operada eng sehrli va ta'sirchan daqiqalarni yaratishga qodir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belting

Belting (ing. belting — harakatlantirish tasmasi) — ogir, zich va pishiq texnik gazlama. Paxta ipi va kimyoviy tolalardan toʻqiladi. Beltingdan transporter, elevator lentalari va rezinalangan kayishlar (tasmalar) tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belflyor

Belflyor – kechpishar olma navi. AQShdan keltirilgan. Oʻzbekistonda 19-asr ning oxirlaridan keng tarqala boshlagan. Daraxti oʻrtacha oʻsadi, keng shoxshabbali (18 yillik B.ning boʻyi 5 – 7 m, eni 7,5 – 11 m ga yetadi), odatda, shoxlari yerga osilib tushadi. Guli yirik, oq, erta bahorda gullaydi (apr. boshlari). Mevasi yirik (oʻrtacha 150 g), chiroyli, shirin. Pusti yaltiroq, silliq, kUkishsariq yoki sariqrangda. Koʻplab qoramtir nuqtachalari B.ga oʻziga xos koʻrinish bsrib turadi. Eti och sariq, muloyim, sersuv. Tarkibida 14,4% qand, 0,5% kislota, 0,2% kul moddalar bor. Tuprogʻi unumdor yerlarda yaxshi oʻsadi. Koʻchati ekilganidan keyin 4yili hosilga kiradi. B. 12 – 35 yoshida uzluksiz va yaxshi hosil beradi, keyinchalik hosildorligi kamayadi. Oʻzbekistonningtogli va tog oldi rayonlarida (Namangan viloyatida) koʻp ekiladi. Sentabrda terilgan olmalari fevralgacha yaxshi saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Olma navlari

Bellflower, Kaliforniya

Amerika olmalari
Yevgeniy Belyayev

Yevgeniy Aleksandrovich Belyayev (1895.9(21).2 1964.5.9) — sharqshunos, islomshunos olim. Tarix fanlari doktori (1962). Misr Arab Respublikasi Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1964). Moskva sharqshunoslik institutini tugatgan (1922). Moskva sharqshunoslik instituti, Chet tillar harbiy instituti, Xalqaro munosabatlar instituti va Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida ishlagan (1922 — 1964). Asarlari islom tarixi va arab mamlakatlarining oʻrta asrlar tarixiga doir.

Manbalar 
 Arabi, islam i arabskiy xalifat v rannee srednevekovye, M., 1965.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vafot etganlar
Dmitriy Belyankin

Belyankin Dmitriy Stepanovich (1876.11.(23)8, Vologda guberniyey — 1953.20.6. Moskva) — petrograf, texnik petrografiyaiing asoschisi, akademik (1943). Petrograd politexnika iiti professor (1920-yildan). 1930-yildan Petrografiya instituti, soʻngra Geologiya fanlari institutida ishlagan. 1949-yildan Fanlar akademiyasining Geol.geografiya fanlari boʻlimining akademik kotibi. Asosiy ishlari petrografiyaning umumiy, nazariy va texnik masalalariga, shuningdek mineralogiyaga bagʻishlangan. Jins hosil qiluvchi va noyob minerallarni, shuningdek "texnik toshlar" (olovbardosh, keramika buyumlari, qayroqtoshlar, oynashisha va boshqalar)ni oʻrgandi. Belyankin nomiga belyankinit minerali qoʻyilgan.

Manbalar
Bengaliya

Bengaliya, Bangol (bengal tilida — Bangla) — Osiyo jan.dagi tarixiy viloyat. Gang daryosining quyi oqimi havzasi va Gang, Brahmaputra darslari deltasida. Qadimda Bengaliyaning turli qismlari Anga, Vanga, Gauda kabi nomlar bilan mashhur boʻlgan. Bu hudud 10 — 12-asrlardan Bengaliya deb atala boshlagan. 13-asr boshlarida Dehli sultonligita qoʻshib olingan. 14-asr oʻrtalarida mustaqil davlat boʻlib olgan. 1575-yil boburiylartomonidan zabt etilgan. 18-asr boshlarida Bengaliya hududida yana mustaqil davlat vujudga kelgan. 1757-yil Bengaliyani Angliya oʻziga tobe qilgan. 1947-yil Hindiston ikkiga boʻlingandan soʻng, hindu bengʻallar yashaydigan Gʻarbiy Bengaliya Hindistonga, musulmon bengʻallar yashaydigan Sharqiy Bengaliya Pokistonga oʻtdi. Sharqiy Bengaliya 1971-yildan — Bangladesh davlati.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bender

Bender (Benderi) — Moldaviya Respublikasidagi shahar. Dnestr daryosi boʻyidagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 133 ming kishi (1991). Bender— respublikaning sanoat markazlaridan biri. Oziq-ovqat, yengil sanoat (goʻsht kombinati, yogʻ, vino, konserva zavodlari, shoyi kombinati, ip yigirish, poyabzal, tikuvchilik fabrikalari), mashinasozlik, "Moldgidrolizmash" ishlab chiqarish birlashmasi, "Elektroapparatura", kabel, kema tuzatish, kemasozlik zavodlari, yengil sanoat texnikumi, tibbiyot bilim yurti, tarixoʻlkashunoslik muzeyi suratlar galereyasi bor. Benderga XV asrda qalʼa sifatida asos solingan. 1538-yilgacha va 1918 — 40 yillarda Tigina deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Moldova
Benefis

Benefis (fransuzcha beneﬁce – foyda) – tushumi toʻla yoki qisman teatr jamoasi yoki ayrim aktyorga toʻlanadigan spektakl. Birinchi benefis Fransiyada 1735-yili oʻtkazilgan. Oʻzbekistonda birinchi benefis 1924-yilda atoqli aktrisa Maʼsuma Qoriyevaning Halima (F. Zafariy, „Halima“) rolini 100 marta ijro etishi munosabati bilan oʻtkazildi. 1925-yildan sobiq Ittifoqda, jumladan Oʻzbekistonda benefis bekor qilinib, uning oʻrniga artistlarning ijodiy kechalarini uyushtirish rasm boʻlgan. 1958-yil Otello (U. Shekspir, „Otello“) rolini 500-marta ijro etilishi munosabati bilan A. Hidoyatovning ijodiy kechasi  benefisi oʻtkazilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Teatr
Benefitsiar

Benefitsiar (ing. beneﬁciary imtiyozlardan foydalanadigan) — bankka pul qoʻygan omonat egasi yoki uning merosxoʻri, depozit yoki omonat (jamgarma) sertifikati egasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Benefitsiy

Benefitsiy (lot. beneﬁ cium — ehson, yaxshilik) — 1) ilk oʻrta ayerda Gʻarbiy Yevropada qirol yoki yirik feodal tomonidan vassalga muayyan ishni bajarish. koʻpincha harbiy xizmatni oʻtash sharti bilan umrbod inʼom qilinadigan yer; keyinchalik mulkiy meros — feodga aylangan; 2) katolik cherkovida daromadli lavozim yoki ruhoniy tomonidan mukofot sifatida olingan yer mulki.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Edvard Beneš

Benesh Eduard (1884 1948) — Chexoslovakiya davlat arbobi. 1918 — 1935 yillarda tashqi ishlar vaziri. 1935-yil dekabrda respublika prezidenti qilib saylangan. 1936-yil Germaniya bilan maxfiy muzokara boshlab, Chexoslovakiyani parchalash haqidagi Myunxen bitimi imzolangach (1938 i.), isteʼfo berib, chet elga ketgan. 1940-yildan Londondagi chexoslovak muhojirlar hukumati va davlat kengashi raisi. 1946-yil iyunda Chexoslovakiya Demokratik Respublikasining prezidenti qilib saylangan (1948-yil iyunda isteʼfo bergan).

Manbalar 

1884-yilda tugʻilganlar
1948-yilda vafot etganlar
Benzil spirt

Benzil spirt — (fenilkarbinol), C6H5CH2OH — oddiy aromatik spirt. Xushboʻy, rangsiz suyuklik. Mol. m. 108,14, zichligi 1045,5 kg/mgʻ kaynash temperaturasi 205,8°. Spirt, xloroform va boshqa organik erituvchilarda yaxshi, 100 g suvda 4 g eriydi. Benzil spirt tabiatda keng tarqalgan. Efir moylari tarkibida benzilatsetat, benzilbenzoat kabi murakkab birikma holida uchraydi. Benzil spirt benzil xloridga suv va ishqor taʼsir ettirib olinadi:Benzil spirt atirupa, sovun ishlab chiqarishda va loklarni erituvchi modda sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzoil xlorid

Benzoil xlorid (benzoy kislota xlorangidridi), С6Н5СОСl — organik birikma. Mol. m. 140,52; xavoda tutaydigan oʻtkir hidli rangeiz suyuqlik; qaynash temperaturasi 197,2°, zichligi 20° da 1212 kg/m1; efir, benzol va boshqa organik erituvchilarda eriydi. Suv bilan gidrolizlanganda benzoy kislota, qaytarilganda esa benzoy aldegid hosil boʻladi. Benzotrixlorid S6N5SS13 ni qisman gidrolizlab, shuningdek benzoy kislotaga mineral kislotalar xlor angidridlari (PCI5, PC13, SOC12, SO,CI2) ni taʼsir ettirib olinadi. Benzoil xlorid  aminlar, spirtlar, fenollarni benzoillash (S6N3SO guruhini kiritish)da, benzoil peroksid va indigoid rangdor moddalar ishlab chiqarishda keng qoʻllanadi. Benzoil xlorid  bugʻlari pafas yoʻllari va terini yalligʻlantiradi, koʻzdan yosh oqizadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzoy kislota

Benzoy kislota (benzolkarbon kislota), C6H5COOH — aromatik kislotalarning dastlabki vakili. Matom massasi 122,05; oqtusli kristall modda. Zichligi 1316 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 122,4°, qaynash temperaturasi 249,2°. Suvda yomon, etanol, efir va ben zol da yaxshi eriydi. Benzoy kislota qadimdan maʼlum organik kislotalardan biri, dastlab 17-asr boshida benzoy smolani quruq haydash yoʻli bilan olingan. Benzoy kislota toluan va peru balzami tarkibida erkin holda uchraydi. Yuqori tragacha qizdirilsa, benzol va karbonat angidrid hosil qiladi. Benzoy kislota va tuzlarida bakteritsid xossa bor. Sanoatda toluolni suyuq fazada 130—160° da va 308—790 kPa bosim ostida (katalizator — So va Mp benzoatlari) havo bilan oksidlab olinadi. Benzoy kislota fenol, kaprolaktam, benzil xlorid ishlab chiqarishda, alkid loklarga yaltirokdik, mustahkamlik va kimyovny barqarorlikni oshiruvchi qoʻshimcha sifatida ishlatiladi. Natriy benzoat oziq-ovqatni konservalashda, Benzoy kislota ning boshqa baʼzi Tuzlari esa farmatsevtik preparatlar olnshda, baʼzi efirlari xushboʻyligi tufayli parfyumeriyada ishlatiladi. Benzoy kislota ning turli hosilalari buyoq sanoatida keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kislotalar
Benzol

Benzol, Bertlov_1825. C6H6 — aromatik uglevodorodlarning oddiy vakili. Molar massasi 78,11, rangsiz, tez yonuvchan, uchuvchan suyuqlik boʻlib, oʻziga xos hidi bor. Zichligi 879 kg/m3. Qaynash temperaturasi 80,1 °C. Yonganda is chiqadi. Benzol bugʻi havo bilan aralashganda portlovchi aralashma hosil boʻladi. Uglevodorodlar va koʻpchilik organik erituvchilar bilan yaxshi aralashadi. Suvda erimaydi.Gibridlabishi SP²

Tarixi 
Benzolni 1825-yilda ingliz olimi  yonuvchi gaz kondensatidan ajratib oldi. Toza benzolni 1833-yilda nemis olimi Eylgard Micherlix kalsiy benzoatni quruq haydab olgan. 1865-yilda nemis olimi Kekule benzol uchun 3 oddiy va 3 qoʻsh bogʻdan iborat 6 atomli halqa shaklidagi formula taklif qildi. Benzol molekulasida uglerod atomlari toʻgʻri yassi olti burchaklik hosil qiladi, lekin qulay boʻlishi uchun u choʻziqroq qilib chiziladi. Fransuz kimyogari Bertlo 1866-yilda atsetilenni 500—600° da qizdirib benzolni olib, sintez usuli yordamida alifatik birikmalardan aromatik birikmalarga oʻtish mumkinligini nazariy jihatdan isbotladi.

Xossalari 
Benzolning tavsifli xususiyatlaridan biri uning yuqori temperaturaga chidamligidir. Benzol kimyo sanoatining muhim mahsulotlaridan hisoblanadi. U toʻyinmagan uglevodorod boʻlishiga qaramay, asosan oʻrin almashinish reaksiyalariga kirishadi. Masalan, benzolni nitrolab nitrobenzol, sulfolab benzosulfokislota, xlorlab xlorbenzol va geksaxlorbenzol, oksidlab malein angidridi, alkillab etilbenzol va izopropilbenzol, degidrogenlab difenil olish mumkin. Benzol toʻyinmagan birikma xususiyatlarini namoyon qiladigan birikish reaksiyalariga juda qiyin kirishadi. Ularning sodir boʻlishi uchun maxsus sharoit: yuqori temperatura va bosim, katalizator, yorugʻlik nuri taʼsir ettirish talab qilinadi. Masalan, nikel yoki platina katalizatorligida benzol gidrogenlanib siklogeksan, yorugʻlik taʼsirida esa xlorni biriktirib olib geksaxlorsiklogeksan (geksaxloran) hosil qiladi. Benzol boʻyoqlar, portlovchi moddalar, dorivorlar, xushboʻy moddalar, plastik massalar va boshqa birikmalarni olishda hamda erituvchi sifatida ishlatiladi. Benzol katalizator ishtirokida gidrogenlanganda kaprolaktam sanoatining xom ashyosi boʻlmish siklogeksan hosil boʻladi. Kaprolaktam oʻz navbatida polimerlanib, sintetik tola boʻlgan „kapron“ni beradi. Benzol motor yonilgʻilariga ham ishlatiladi. Benzol bugʻi kishi organizmiga yomon taʼsir etadi, qon tarkibini buzadi, qattiq zaharlanganda odam oʻladi. Suyuq benzol teriga kuchli taʼsir qiladi.

Manbalar 

Aromatik uglevodorodlar