yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Aqcha

Aqcha — oʻtmishda Turkistonda savdo-sotiq, toʻlov muomalalarida narx, baho, qiymat oʻlchovi boʻlgan pul bir-ligi. Aksariyat hollarda aqcha kumushdan zarb qilingan. Kumushning rangi oq boʻlganligi uchun ham, mazkur pul birligi aqcha deb nomlangan; yaʼni aq (oq) — cha. Ilk marta aqcha istilohi Bariq daryosi havzasidan topilgan qadimgi turkiy bitik tosh matnida qayd etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Pul
Aqcha svitasi

Aqcha svitasi (Aqcha soyi nomidan) – oʻrta toshkoʻmir davriga mansub svita. 1939-yilda Chatqol tizmasining gʻarbiy qismida mustaqil svita sifatida ajratilgan. Aqcha svitasi nordon va oʻrta asosli vulkan jinslardan tashkil topgan. Umumiy qalinligi 2500 m. Aqcha svitasida oʻrta toshkoʻmir davriga mansub toshqotgan oʻsimlik qoldiqlari topilgan. Aqcha svitasi Chatqol va Qurama tizmalarida keng tarqalgan va bu togʻlardagi aqcha svitasida nodir metall konlari uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agʻdash

Agʻdash () — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1900-yildan). Agʻdash temir yoʻl stansiyasidan 47 km. Aholisi 20,9 ming kishi (1999). Yogʻ-sir, avtomobil tuzatish, paxta tozalash, sut zavodlari bor. Qadimiy shahar, ipak va ipak buyumlari savdosi bilan mashhur boʻlgan. Karvonsaroy saqlangan. Agʻdash 16-asrda vujudga kelgan.

Tarixi 
19-asr boshlarida Sheki xonlıgıning Agʻdash tumanidagi kichik Uchgovag qishlogʻi keyinchalik Agʻdash deb atalgan.

1819-yilda Sheki xonligi oʻrnida Sheki viloyati tashkil topdi. Keyinchalik 1840-yil 22(10)-apreldagi „Kavkazorti maʼmuriy islohot qonuni“ga muvofiq Shaki viloyati Kaspiy viloyati tarkibiga kirdi va shundan keyin u „Sheki uyezdi“ deb ataldi. 1846-yilda Kaspiy viloyati tugatilgandan keyin Sheki uyezdi avval Kaspiy viloyatida tashkil etilgan Shamaxi gubernatorligi (1859-yildan Boku viloyati deb atalgan) tarkibida qoldi, biroq keyinchalik Sheki uyezdi Boku viloyati tarkibidan chiqarildi va 1867-yil oxirida yangi tashkil etilgan Yelizavetpol gubernatorligi tarkibiga qoʻshildi. Oʻsha paytda Sheki uyezdi maʼmuriy markaz nomiga koʻra rasman Nuxa uyezdi deb atalgan. 1873-yilda Nuxa uyezdi hududining bir qismi Yelizavetpol gubernatorligining Aresh uyezdi deb atalgan boshqa bir uezdga ajratildi.

Paxtachiligi 
1887-yilda Lodz kontoriyasining boshligʻi Ramendik Agʻdashga kelib, paxta maydonlarini ochdi, Xitoyda ishlab chiqarilgan 4 ta paxta mashinasi va paxtani dastlabki qayta ishlash va qadoqlash uchun press oʻrnatdi. 1897-yilda Agʻdashda paxtachilik uchun xitoy mashinalaridan iborat yettita zavod boʻlgan. Agʻdash bozorida 1888-yilda 3100 pud paxta sotilgan boʻlsa, 1892-yilda bu raqam 28000 pudga yetdi.

19-asr oxirida Agʻdash butun Kavkazda paxta ishlab chiqarish, qayta ishlash va sotish markaziga aylandi. Shuning uchun 1904-yilda Agʻdashda Kavkaz paxtakorlarining birinchi qurultoyi boʻlib oʻtdi.

Taʼlimi 
Ozarbayjonda ilk ochilgan taʼlim muassasalaridan biri 1882-yil 25-oktyabrda Agʻdash shahrida pedagog Sulaymon Gʻoyibov tomonidan asos solingan rus-tatar maktabi boʻldi. Oʻsha davrda Ozarbayjondagi uchta maktabdan biri Agʻdashda ochilgani bejiz emas. Chunki bundan oldin Agʻdashda oʻsha davrgacha odamlarga taʼlim beradigan 20 tagacha madrasa boʻlgan.

Shahar maqomi 1900-yilda Agʻdash qishlogʻiga berilgan. 20-asr boshlarida Agʻdashda „Nəshri-maarif“ jamiyati, qiroatxona, „Saadat“ qizlar maktabi, „Saodat“, „Dorulirfan“ va „Rushdiye“ kabi taʼlim muassasalari faoliyat yuritgan. Bu muassasalarda Muxtor Afandizoda, Donat Mammadzoda, Hasan Afandiyev kabi pedagoglar faoliyat yuritgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Azerbaijan with Excursions to Georgia, 3rd edition p237 by Mark Elliott published by Trailblazer, 2004

Havolalar  
Agdash Town News sayti
Norasmiy sayti

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Ozarbayjon shaharlari
Agdash
Yelizavetpol guberniyasi
Agʻlabiylar

Agʻlabiylar — Shimoliy Afrikadagi arab amirlari sulolasi (800-909), abbosiylar vassali Horun ar-Rashidning noibi Ibrohim ibn al Agʻlab asos solgan. Poytaxti — Qayruvon shahri Fotimiylar bilan kurash jarayomida tugatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahiyi Hiraviy

Ahiyi Hiraviy (15-asr) — hirotlik xushovoz hofiz, mashhur bastakor, ustoz. A. Jomiyning „Qaytadan dilimga tushdi, shunday zoʻr ishqu muhabbat“ matlali sheʼri bilan oʻqiladigan turkiy zarb usulidagi Rosta panjgoh singari asarlarning musannifi. Ubaydullaxon Hirotni ishgʻol etgach, A. H.ni Buxoroga olib ketgan. Ahiyi Hiraviy Buxoroda shuhrat qozongan. Hofiz Ushshoqiy, Boboyi Changiy Buxoriy, Xoja Hamzaiy Toshkandiy, Darvish Maqsud Andijoniy, Hofiz Miroqiy Buxoriy, Hofiz Boqiy Roʻdiy kabi dongdor sanʼatkorlarni tarbiya-lab yetishtirgan. Ahiyi Hiraviy Zarbul-fathusuli (Iroqmaqomi yoʻli)dagi ikkita musiqa asarlarini mashhur bastakorlar Xoja Bobo bilan Xoja Hamzaga bagʻishlagan. Zamonasining mashhur musiqashunosi Darvishali Changiy Ahiyi Hiraviydan koʻp naqshlar bilan savtlar qolganligini taʼkidlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahl ul-kitob

Ahl ul-kitob (arabcha – kitob ahli, mazmunan oʻz diniy kitobiga ega boʻlgan xalqlar) – islom aqidasiga koʻra, haqiqiy dindorlar (musulmonlar) va „gʻayridin“ majusiylar oʻrtasidagi odamlar toifasi. Ular oʻzlariga yuborilgan muqaddas kitoblar matnini buzganlar; Muhammad (SAV) va uning oxirgi paygʻambarlik vazifasi toʻgʻrisida eslatilgan gaplar chiqarib tashlangan. Ahl ul-kitobga xristianlik va yahudiylikka eʼtiqod qiluvchilar kiritilgan. Musul-monlar umuman Ahl ul-kitob.ga sabr-toqatli munosabatda boʻlib kelganlar. Bu hol musulmonlar bilan boshqa dindagilar oʻrtasida kelishuv va tinch munosabatlar oʻrnatilishiga imkon bergan, hozir islom davlatlari bilan xristian davlatlari oʻrtasida muloqot olib borish uchun gʻoyaviy asos boʻlib xizmat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahli haq

Ahli haq (fors, arabcha – „haqiqat kishilari“) – Eron va unga qoʻshni mamlakatlarda tarqalgan shialarning yashirin jamoasi. Eronlik shialar Ahli haq tarafdorlarini „aliilohiylar“ deb ataydilar. Bu jamoa taxminan 14-asrda vujudga kelgan. Gʻarbiy Eron va Sharqiy Turkiyaga, keyinchalik Afgʻoniston, Iroq, Suriya, Ozarbayjonning janubiga yoyilgan. Ahli haq Ali azaldan ilohiy va u Odamatodan to Muhammad (sav)ga qadar boʻlgan paygʻambarlarda, shia imomlari va kelajak mahdiyda mujassamlanadi, deb hisoblaydilar. Ahli haq jannat va doʻzaxni inkor etib, jonning yangicha shaklga kirishiga ishonadilar. Ular darvishlarga oʻxshab jazavaga tushadilar. Hozirgi vaqtda Ahli haq Turkiyada shialarning taxminan 90% ini, Afgʻonistonda 15% dan ortigʻini, Eronda 8% ga yaqinini tashkil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmad

Ahmad, Ahmed, Ahmat, Axmat ( ‎ — arabcha ism), rus tiliga tarjima qilinganda „doimiy ravishda Xudoga shukur qiluvchi“, „koʻproq maqtovga sazovor“ degan maʼnoni anglatadi.

Ahmad soʻzi transliteratsiya qilish uchun eng oson ismlardan biridir. Barcha musulmon mamlakatlarida qoʻllanadi. Shuningdek, soʻnggi paytlarda Amerika Qoʻshma Shtatlarida bu ismning afro-amerikaliklar orasida mashhurligi tufayli, shu ismli insonlar sonining koʻpayishi kuzatilmoqda. Ahmad ismining bir turi Usmonlilar imperiyasi davrida Usmonli tilida ishlatilgan. Zamonaviy turk tilida asosan Ahmet ismini qoʻllashadi. Musulmon xalqlar orasida familiya sifatida ham foydalanish mumkin.

Mazkur ismning egalari 

 Ahmad — Qur’onga koʻra, Injilda Muhammad paygʻambarning ism.
 Ahmad ibn Hanbal — islom ilohiyotchisi, muhaddis, huquqshunos, sunnatning toʻrt imomining toʻrtinchisi.
 Ahmad Ibn Taymiya arab-musulmon ilohiyotchisi, hanbaliy mazhabining huquqshunosi.
 Ahmad Sanjar — Saljuqiylar imperiyasining sultoni.
 Usmonlilar imperiyasining sultoni Ahmad I musulmon meʼmorchiligining durdona asari boʻlgan Moviy masjidni qurdirdi.
 Ahmad Jibril Falastinni ozod qilishning yetakchisi.
 Ahmadshoh Mas’ud Afg‘onistonning sobiq mudofaa vaziri.

Manbalar 

 Arab kelib chiqishi nomlari
Arab nomlari
Ahmad baxshi

Ahmad baxshi Matnazar oʻgʻli (1891-yil, Xorazm — 1937-yil, Mangʻit qishlogʻi, Amudaryo tumani, Qoraqalpogʻiston ASSR, SSSR) — oʻzbek xalq dostonchisi. Xorazm dostonchilik maktabi vakili. Suyav baxshining shogirdi, oʻzi ham shogirdlar yetishtirgan. Xorazm „Goʻroʻgʻli“ turkumi, „Oshiq Gʻarib“, „Sayodxon va Hamro“ dostonlarini kuylab kelgan. Nashr etilgan „Qirq ming“ dostoni undan yozib olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1891-yilda tugʻilganlar
Xorazmda tugʻilganlar
1937-yilda tugʻilganlar
Amudaryo tumanida vafot etganlar
Ahmad Mirzo

Ahmad Mirzo (1388-1425) — Temuriylar sulolasining vakili. Umarshayx mirzo bahodirning ukasi. Amir Temurning Xitoyga qilgan yurishida qoʻshinning oʻng qanotiga Xalil Sulton bilan birgalikda rahbarlik qilgan. Amir Temur vafotidan soʻng Shohrux saroyida boʻlgan. 1409-yil Shohrux farmoniga koʻra amir Xudoydod va Saydi Ahmad mirzolar bilan birgalikda Hisor viloyatidagi isyonni bostirishda qatnashgan. 1409-yil Movarounnahr Shohrux qoʻliga oʻtgach, Fargʻona viloyati Ahmad Mirzoga berilgan. U Fargʻonada obodonchilik ishlarini rivojlantirgan, istehkomlarni taʼmirlagan, shuningdek oʻz navkarlari bilan Shohruxning harbiy yurishlarida qatnashib turgan. 1413-yil Ulugʻbek harbiy kengash bahonasida Ahmad Mirzoni Samarqandga taklif qilgan, biroq u Ulugʻbekning feʼlidan hadiksirab Samarqandga kelmagan. Shundan soʻng Ulugʻbek Andijonga qoʻshin tortib Andijon, Axsilarni egallaydi. Ahmad Mirzo togʻga yashiringan va Moʻgʻulistondan madad uchun kelgan lashkar bilan Andijonga yurish qilib, Oʻsh atrofida Ulugʻbek amirlari ustidan gʻalaba qozonadi. Shundan soʻng Ahmad Mirzo Moʻgʻuliston xoni Muhammadxon huzuriga — Qashqarga ketgan. Shohrux 1415-yil 26-mayida Ahmad Mirzoga maktub yoʻllab uni oʻz huzuriga chaqirtirib oladi. Ahmad Mirzo 1416-yil Qashqardan Hirotga qaytib kelgan, uni Hirotdan tashqariga chiqarmasdan nazorat ostida saqlab turganlar. Saltanatni qoʻlga kiritish uchun tuzgan rejasi oshkor boʻlib qolgach, Ahmad Mirzoni Makkaga, Kaʼbatullo ziyoratiga joʻnatish borasida farmon berilgan. Ahmad Mirzo hajdan qaytib kelmagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1388-yilda tugʻilganlar
1425-yilda vafot etganlar
Ahmad polvon

Ahmad polvon (Tolibboyev) (1865-1914 Toshkent shahri Shayxontohur mavzesi) – mashhur oʻzbek polvoni. Yoshligidan kurashga qiziqdi. 1895-yil mashhur nemis polvoni Rippel (vazni 133 kg) Toshkentga kelganda u bilan sirkda bellashdi va yengdi. Kuragi yerga tegmay yurgan quvalik Xoʻja polvon ham Ahmad polvonga bas kelolmadi (1904-yil). Ahmad polvon birinchi bor fransuzcha kurash musobaqasida ishtirok etib, 1911-yil Germaniya chempioni Gyugner ustidan gʻalaba qozondi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmadbekhoji mehmonxonasi

Ahmadbekhoji mehmonxonasi — Andijondagi meʼmoriy yodgorlik (1905-07). Andijonlik paxta zavodi egasi Ahmadbekhoji Temurbek oʻgʻli qurdirgan. Ahmadbekhoji oʻz davrida yirik savdogar, boy boʻlgan. Uning mehmonxonasi qurilishida mahalliy ustalardan Yu. Musayev, Usta Toshxon, Usta Yahyo va ularning shogirdlari, bezagida S. Norqoʻziyev qatnashgan.

Qurilish tarixi 
Ahmadbekhoji mehmonxonasi Alisher Navoiy nomidagi Andijon shahar madaniyat va istirohat bog‘ining sharqiy tomonida joylashgan. Ushbu meʼmoriy yodgorlik 1905-1907-yillarda andijonlik yirik boy, paxta zavodi egasi Ahmadbekhoji Temurbek o‘g‘li buyurtmasi bilan mehmonxona va ish yuritish joyi sifatida barpo etilgan. Bino qurilishida O‘zbekiston xalq meʼmori, Respublika Fanlar Akademiyasining faxriy aʼzosi Yusufali Musayev (1869-1947), usta Toshxon, usta Yahyo hamda ularning shogirdlari hissa qoʻshgan. Meʼmoriy obida O‘zbekiston xalq rassomi, usta Saidmahmud Norqo‘ziyev tomonidan xalq amaliy bezak sanʼatining sir naqqoshlik va ganch o‘ymakorligi turlari bilan yasatilgan. Mehmonxonaning pishiq g‘ishtdan hashamdor qilib urilgan bir dahliz va katta zaldan iborat  mehrob hamda tokchali xonasi o‘sha davrga xos „eklektika“ uslubida ganchkorlik sanʼati bilan bezatilgan.

Tuzilishi 
Bino tarhi P shaklida, ochiqtomoni Gʻarbga qaratib solingan. Shimoliy tomoni ikki qavatli. Shimoliy qanot chekkasida hammom bor. Bino pishiq va xom gʻishtdan, sinch asosida qurilgan. Xonalar 16 ta boʻlib, ularning oldi ayvonli. Ayvonlarning yassi tomini qator yogʻoch ustunlari koʻtarib turadi. Ayvon va boloxona shiftlari vassa juft uslubida yopilib, sir naqqoshligi bilan bezatilgan. Hamma darvoza va eshiklar an’anaviy holda hovli tomonga qaragan. Uy tarzi yalang devordan iborat. Idora vazifasini oʻtaydigan Shimoliy qismi Yev-ropacha uslubda pardozlangan. Shifti naqshinkor ganch bilan bezatilgan katta xonalarga pechlar qurilib, koshinlar bilan sirlangan. Devorlar moyboʻyoq bilan pardozlangan. Ayvon eshiklarining orasiga koʻk rangda islimiy va girih naqshlar ishlangan. Yogʻoch karniz jimjimador qilib oʻyilgan. Ahmadbekhoji mehmonxonasi hovlisi va bogʻi oʻrnida hozirgi Alisher Navoiy nomidagi madaniyat va istirohat bogʻi bunyod etilgan. Ahmadbekhoji mehmonxonasi istirohat bogʻining tashqarisida qolgan, boyning yozgi dam olish xonasi — shiyponi esa bogʻ markazida yangi qurilgan „amfiteatr“ mujassamotiga uygʻunlashtirilgan holda saqlanib qolingan. Shiyponning ichki bezagida sir naqqoshligidan foydalanilgan. Ahmadbekhoji mehmonxonasi bir necha bor taʼmirlangan (soʻnggi taʼmir 1999-2000-yillarda bajarilgan). Mehmonxonada Andijon viloyat adabiyot va sanat muzeyining ma’muriyati va san’at boʻlimi joylashgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Andijon meʼmoriy yodgorliklari
Ahmadjon Qoʻshnay

Ahmadjon Qoʻshnay (Umrzoqov) (1888, Qoʻqon – 1959.7.11, Toshkent) — xalq sozandasi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan san’at arbobi (1944). Mehnat Qahramoni (1930). Roʻzimat Mehtar, Hamroqul Surnaychi, Xoliq Qoʻshnaychilarning shogirdi. Bayot, 863Dugohi Husayniy, Ushshoq kabi maqom yoʻllarida Muhammad Umar, Abdukahhor Hofiz, Abdurahmon hoji, Nazirxon, Shobarot tanburchilarning joʻrnavozi. 1917-yildan soʻng Hamza Hakimzodaning "Sayyor truppa"sida ishlagan. Hamzaning "Zaharli hayot", "Fargʻona fojiasi", "Pochcham keldi", "Roʻziqul kal", "Qalampir Hoji", "Tuhmatchilar jazosi" asarlariga musiqa bastala-gan. 1926-yildan "Etnografik truppa"da, Musiqa va xoreografiya instituti (1928, Samarqand)da, keyinroq Oʻzbek musiqa teatri (Samarqand, 1927 – 30)da xizmat qilgan. 1935-yilda Kurd, Eshvoy, Karimqulbegi, Metro, Daromadi Ushshoq, Dugohi Husayniy, Bachavotir, Mirzadav-lat, Shodiyona kabi soz yoʻllarini ijro etib, gramplastinkalarga yozdirgan. U Muqimiy nomidagi musiqali drama va komediya teatrini tashkil etishda ish-tirok etgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida Yangiyoʻldagi musiqali drama va komediya teatrida ishlagan. Uning repertuarida 200 ga yaqin kuy boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     

1888-yilda tugʻilganlar
1959-yilda vafot etganlar
7-noyabrda vafot etganlar
Ahmadi

Ahmadi (Al-Ahmadi) — Quvaytdagi shahar. Aholisi 105 ming kishi (1985). Neftni qayta ishlash va suvni chuchuklantirish zavodlari mavjud. Ahmadida neft eksport qiliiadigan Mina al Ahmadi porti bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abduraim Ahmadiy

Abduraim Ahmadiy (1927.20.12, Qashqar shahri) — uygʻur xonandasi. Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Urumchi shahri. Uygʻur musiqali drama teatri (1946-1947), Gʻulja shahri teatri (1947-1949), Chuchak shahri. teatri (1950-1961), Urumchidagi Sinszyan-uygʻur muxtor rayonn filarmoniyasi (1950-1961), Olmaota shahridagi Uygʻur teatri (1961-1971), Oʻzbekiston radiosi qoshidagi Uygʻur ansambli (1971-1986), Oʻzbekiston davlat filarmoniyasi (1986-1990)da xonanda. Repertuaridan asosan uygʻur xalq qoʻshikdari (mas, „Yoru“, „Doday“, „Senga xushtor“), sanamlar, Qashqar va Dulon muqomlari, shu bilan birga zamonaviy bastakorlarning asarlari oʻrin olgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1927-yilda tugʻilganlar
20-dekabrda tugʻilganlar
Ahmadiya masjidi

Ahmadiya masjidi — Istanbulda qurilgan mahobatli meʼmoriy obidalarning eng kattasi (1609-1614). Me’mor Mehmed Ogʻa (1540-1620) qurgan. Ahmadiya masjidi katta qubbali oldi tomoni baland minorali bino. Minoralar atrofida esa kichik peshayvonlar bor. Masjid ichidagi devorlar, yashil, oq va havo rangdagi koshinlar bilan bezalgan boʻlib, gilamni eslatadi. Derazalardan tushgan nur rangdor bezaklarda jilolanib, kishi diliga orom bagʻishlaydi. Minoraning qubbalari koʻkka tutashib ketganday tuyuladi. Ahmadiya masjidi turk meʼmorchiligi tarixida alohida oʻrin egallaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiya meʼmoriy yodgorliklari
Masjidlar alfavit boʻyicha
Istanbul
Turkiyadagi masjidlar
Ahmadnagar

Ahmadnagar — Hindiston gʻarbidagi shahar, Maharashtra shtatida. Sina daryosi sohilida. Ahmadnagar stansiyasi. Aholisi 200 mingdan ziyod (1990). Paxta tozalash, ipgazlama, trikotaj, koʻn-teri sanoati korxonalari bor. Shaharga Bagʻmaniylar sultonining voliysi Malik Ahmad tomonidan 1494-yil asos solingan va Ahmadnagar davlatining poytaxti, 1636-yildan Boburiylar saltanati tarkibida boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindiston shaharlari
Ahmadnagar (davlat)

Ahmadnagar — Dekan (Markaziy Hindiston)da inqirozga yuz tutgan Bahmaniylar sultonligi harobalari oʻrnida vujudga kelgan oʻrta asr hind davlati. 1490-yilda Bahmaniy davlatining Junnor viloyatidagi noibi Malik Ahmad oʻzini nizomshoh unvoni bilan mustaqil hukmdor deb eʼlon qilgan. Ahmadnagar shahri (1494-yil asos solingan) Ahmadnagar davlatining poytaxti boʻlgan. 16-asr oxiri 17-asr boshida Ahmadnagar Boburiylar bilan uzoq urushlar olib borgan. 1636-yil Ahmadnagarni Shohjahon butunlay egallab, oʻgʻli Avrangzebni Dekanga noib etib tayinlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmadobod

Ahmadobod — Hindiston gʻarbidagi shahar. Gujarot shtatining maʼmuriy va iqtisodiy markazi. Aholisi 2,9 mln. kishi (1991, shahar atrofi bilan). Mamlakatning savdo va moliya markazlaridan biri; yirik transport yoʻllari tuguni. 1411-yilda Gujarot sultoni Ahmadshoh tomonidan barpo etilgan. 15-16-asrlarda Ahmadobod Hindistonda muhim savdo va sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan, oʻz hunarmandchiligi va ajoyib meʼmoriy inshootlari bilan shuhrat qozongan. 15-asrda qurilgan katta Jome masjidi, zafar toqi — Tin Darvozasi (15-asr) va oʻymakorlik bilan ishlangan yogʻoch uylar (16-17-asrlar) saqlangan. Ahmadobod gazlama sanoatining (Bombaydan keyingi) yirik markazi; paxta tozalash, ipak (jumladan sunʼiy ipak) va boshqa yengil sanoat tarmoqlari taraqqiy qilgan. Kimyo sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik (kimxob toʻqish, zargarlik, yogʻoch va suyakdan oʻymakorlik buyumlari yasash) rivojlangan. Shaharda universitet bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindiston shaharlari
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Saidbotir Ahmadxoʻjayev

Saidbotir Saidgʻaniyevich Ahmadxoʻjayev (1941-yil 30-may, Toshkent) — operator va rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan san’at arbobi (1989). Ijo-di-ni 1966-yil "Oʻzbekfilm" kinostudiyasining "Nashtar" satirik kino-jurnalida boshlagan. 1969-yildan "Oʻzbektelefilm" studiyasida. Operator sifatida osori atiqalar, milliy qadriyatlarimiz haqida hikoya qiluvchi "Sharqning mangu obidalari", "Buxoro", "Hamro buvi 865 ertaklari" hujjatli filmlarini yaratgan. 1972-yildan rejissyor sifatida ijod qilib, "Brigada", "Us ta Salimjon", "Xalq farzandi", "Mukarrama opa va qirq goʻzal", "Intizor", "Xotira", "Qalb saxovati", "Farzandlar qasamyod qildilar" kabi hujjatli, shuningdek "Aziz" televizion badiiy, "Oʻzbegim" badiiy-publitsistik filmlarni yaratdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     

1941-yilda tugʻilganlar
30-mayda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Rejissyorlar
Ahmadshoh

Ahmadshoh (1897-1930) — Eronda hukm surgan Qojarlar sulolasining soʻnggi shohi (1909 -1925). Eron siyosiy hayotida sezilarli rol oʻynamagan. Harbiy vazir Rizoxon uni davlat ishlaridan chetlatib qoʻygani tufayli, koʻp vaqtini chet elda oʻtkazdi. Taxtdan tushirilgach (1925-yil oktabr), Qojorlar sulolasi oʻrniga Pahlaviylar sulolasi hokimiyat tepasiga keldi. Ahmadshoh Fransiyada vafot etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qojarlar sulolasi
Chingiz Ahmarov

Chingiz Abdurahmonovich Ahmarov (1912.18.8, Troitsk shahri, hozirgi Chelyabinsk viloyati — 1995.13.5, Toshkent) — monumentalist rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1964). Ijodida Sharq miniatyurasi anʼanalarini davom ettirib, milliy musavvirlik maktabini yaratdi. Perm badiiy texnikumida (1927-1930), V. Surikov nomidagi Moskva badiiy institutida (1935-1942) taʼlim olgan. Ahmarov oʻzbek tasviriy sanʼatining milliy oʻziga xosligi borasida xalqning boy va goʻzal badiiy merosining ilgʻor anʼanalarini hozirgi zamon sanʼatiga ijodiy singdirishda faol xizmat qildi. Asarlarida ijodkorlik ruhi bilan yashayotgan zamondoshlarining goʻzal va yoqimtoy, tabiati murakkab va nafis qiyofalari tasvirlanadi. Ijodini 30-yillarda dastgoh rassomligi va grafika sohasida asarlar yaratish bilan boshlagan (Sh. Sulaymonning „Li Chu“ kitobini bezagan, 1934; „Mushtum“, „Mash’ala“ jurnallari uchun rasmlar chizgan; „Qiz portreti“, „Bola portreti“, „Akam portreti“ va boshqalar). 2-jahon urushi yillarida vatanparvarlik ruhidagi asarlarni yaratdi („Oʻzbekiston qilichi“ triptixi, 1942). Dastlab Navoiy teatri foyesiga Navoiy „Hamsa“si mavzulari asosida mahobatli devoriy rasmlarni (1944-1947) ishladi. Shu davrdan boshlab Sharq mavzui A. ijodidan keng oʻrin oldi. Qozon opera va balet teatri (1959), Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyi (1968), Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti (1968-1969), Samarqanddagi Ulugʻbek memorial muzeyi (1964), „Yulduz“ restorani (1970), Hamza nomidagi Sanʼatshunoslik instituti (1980) va boshqa binolarga (hammasi ham alebastrga tempera bilan) devoriy rasmlarni chizdi. 50-yillardan koʻp qirrali ijodkor sifatida koʻzga tashlandi: portretlar (M. Turgʻunboyeva, 1952; rassom R. Temurov, 1961; shoira Zulfiya, 1965; Halima Nosirova, „Yosh Navoiy“, 1968), teatr 866spektakllari va kinofilmlarga chizgilar (M. Shayxzodaning „Mirzo Ulugʻbek“ fojiasiga, Hamza teatri, 1964; „Ulugʻbek yulduzi“, „Ikki dil dostoni“ filmlariga), kitob bezaklari (Oybekning „Navoiy“ romani, 1951; „Ravshan“ eposi, 1958 va boshqalar), maishiy lavhalar („Buxorocha raqs“, „Xorazmcha raqs“, „Xush kelibsiz“, hammasi ham 1971), rasmlar („Indoneziya taassurotlari“ turkumi, 1964), amaliy sanʼat buyumlari uchun chizgilar (chinni laganlar uchun rasmlar, 60-70-yillar) ham yaratdi. Toshkent metropolitenining „Alisher Navoiy“ bekati, Amaliy sanʼat muzeyi binosi devorlariga ishlagan asarlari (80-90-yillar) ham jozibalidir. Soʻnggi yillarda „Amir Temur va Bibixonim“, „Amir Temur va darvish“, „Amir Temur va Boyazid“ kabi asarlarini yaratdi (1992-1995). Asarlari Oʻzbekiston sanʼat muzeyida, Amaliy sanʼat muzeyida, Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida, Qoʻqon adabiyot muzeyida va boshqa muzeylarda saqlanadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1968).

Manbalar 

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Berdiyor Ahmedov

Ahmedov Berdiyor Ahmedovich (19P.8.3, Sirdaryo viloyati) — huquqshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yurist (1971), 3-toifa davlat adliya maslahatchisi (general). Toshkent yuridik institutini bitirgan (1939), Samarqand viloyati prokurorining 1-oʻrinbosari (1939), Namangan viloyati prokurori (1941-43). Respublika prokurorining oʻrinbosari (1943-51). Toshkent davlat universiteti yuridik fakultetida oʻqituvchi, dekan, jinoyat huquqi va kriminalistika ka-fedralari mudiri (1953-87). Respu-blika Oliy sudi ilmiymaslahat kenga-shi aʼzosi (1960-yildan). Ilmiy ishlari jinoyatchilik va axloq tuzatish-mehnat qonunlariga bagʻishlangan. As: Jinoyat huquqi, T., 1984.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquqshunoslar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Boʻri Ahmedov

Boʻri Ahmedov (1914, Sherobod tumani — 1981, Oltinsoy tumani) — oʻzbek xalq dostonchisi. Sherobod dostonchilik maktabining asoschilaridan biri — Shernaning oʻgʻli Normurod baxshining shogirdi. Undan „Alpomish“, „Oyparcha“, „Yusuf bilan Ahmad“, „Ollonazar Olchinbek“, „Avazxon“, „Nurali“ kabi dostonlarni oʻrgangan. Uzoq yillar Tojikistonda yashadi va oʻqituvchilik qildi. Undan „Alpomish“, „Nuralining yutilishi“, „Sanam gavhar“ kabi dostonlar yozib olingan. „Nuralining yutilishi“ dostoni nashr etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1914-yilda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
Sherobodda tugʻilganlar
Dostonchilik
Karim Ahmedov

Karim Sodiqovich Ahmedov (19-fevral 1914-yil; Toshkent) — kimyogar olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1968). Kimyo fanlari doktori (1958), professor (1960). Oʻrta Osiyo universitetini bitirgan (1937). Toshkent Davlat universitetida kafedra mudiri (1953—1972). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Kimyo institutida laboratoriya mudiri (1958-1981), shu institut direktori (1965-1972), ToshPI rektori (1972-1988), kafedra mudiri (1973-yildan). Toshkent kimyo-texnologiya instituti rektorati qoshida maslahatchi (1991-yildan). Karim Ahmedov Oʻzbekistonda birinchilar qatorida tabiiy va sunʼiy yoʻl bilan olingan yuqori molekulyar birikmalarning fizik va termokimyosi sohasida tadqiqotlar oʻtkazgan. Uning ilmiy ishlari asosan kolloidlar va polimerlar kimyosiga oid boʻlib, suvda eruvchan polielektrolitlar, quyi va yuqori molekulyar sirt-faol moddalar olishning yangi yoʻnalishlarini ochish hamda amalga tatbiq etish masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (1998).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Kimyogarlar
Toshkentda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Mahmudjon Ahmedov

Mahmudjon Ahmedovich Ahmedov (27-dekabr, 1926-yil; Qashqadaryo viloyati Kitob tumani) — jarroh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), tibbiyot fanlari doktori (1971), professor (1973). SamMI fakultet jarrohlik kafedrasi assistenti (1956-1963), dotsenti (1964-1970); bolalar jarrohligi kafedrasi mudiri (1970-yildan). Ahmedovning asosiy ilmiy ishlari bolalardagi yiringli septik kasalliklar: oʻtkir va surunkali osteomiyelit, siydik ajratish sistemasi va siydik toshi kasalligi anomaliyalarini tuzatish, shuningdek, bolalar jarrohdigida lazerni qoʻllash va boshqalarga oid.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1926-yilda tugʻilganlar
27-dekabrda tugʻilganlar
Jarrohlar
Tibbiyot fanlari doktorlari
Murodjon Ahmedov

Murodjon Ahmedov (1-yanvar, 1918-yil; Qoʻqon yaqinidagi Afgʻon qishlogʻi — 18-may, 1988-yil; Qoʻqon) — aktyor va xonanda (dramatik bariton). Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Hamroqul qori, Rahmon hofizlardan ashula yoʻllarini, 3. Mir-zatovdan sahna sirlarini oʻrgangan. Qoʻqondagi yosh tomoshabinlar teatri (1933—1934), Qoʻqon (1940—1955), Fargʻona (1956—1981) teatrlarida ishlagan. Drama, musiqali drama va komediyalarda rang-barang obrazlar yaratgan. Tohir („Tohir va Zuhra“), Haydar, Ravshan („Nurxon“, „Ravshan va Zulxumor“), Bahodir („Bur-gutning parvozi“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Aziz („Aziz va Sanam“), Navroʻz („Gul va Navroʻz“), Karl Moor („Qaroqchilar“), hofiz („Oʻtkan kunlar“), Oʻktam („Kumush toʻy“) kabi jami 70 dan ortiq xilma-xil qahramonlar qiyofasini gavdalantirgan. Asar qahramonlarini jasoratli, olijanob, yuksak tuygʻular egasi qilib yorqin tasvirlagan. „Oltin vodiy kuychisi“ telefilmi va „Oʻtkan kunlar“ badiiy filmida („Oʻrtar“ni aytib) suratga tushgan. Murodjon Ahmedov maqom ustasi, baland avjlarni ham bemalol ayta oladigan kuchli, shirali ovozga ega boʻlgan. „Bu oqshom“, „Oʻrtar“, „Toza lutf“, „Bayot-3“, „Nasri Uz zol“, „Buxoro irogʻi“ kabi maqom yoʻllari, ashula va katta ashulalar Ahmedov repertuaridan oʻrin olgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1918-yilda tugʻilganlar
1988-yilda vafot etganlar
18-mayda vafot etganlar
1-yanvarda tugʻilganlar
Qoʻqonda vafot etganlar
Aktyorlar
Xonandalar
Nosir Ahmedov

Nosir Komilovich Ahmedov (1922.5.12, Toshkent) — anatom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan shifokor (1967), tibbiyot fanlari doktori (1965), professor (1967). Urush qatnashchisi (1942-43). Mirzachoʻl tumani sogʻliqni saqlash boʻlimining mudiri va tuman bosh sanitariya shifokori (1943), Toshkent tibbiyot akademiyasi anatomiya kafedrasining assistenti (1947-55). Toshkent tibbiyot akademiyasi (1957-yildan) normal anatomiya kafedrasining dotsenti, professor (1969). Toshkent tibbiyot akademiyasida shu kafedra mudiri (1990—1997), 1997-yildan professor konsultanti. Ahmedov odam anatomiyasi, operativ xirurgiya va topografik anatomiyaga oid ilmiy ishlar, shuningdek, 2 jildli „Odam anatomiyasi“ darsligi, 2 jildli „Odam anatomiyasi“ atlasi muallifi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1992). „Jasorat“ medali bilan mukofotlangan (1994).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1922-yilda tugʻilganlar
5-dekabrda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Tibbiyot fanlari doktorlari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Jasorat ordeni sohiblari
Soli Ahmedov

Soli Ahmedov (15-iyul 1907-yil; Fargʻona viloyati Beshariq qishlogʻi) — aktyor va rejissyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Fargʻona teatri tashkilotchilaridan. Fargʻona xotin-qizlar klubida tuzilgan yarim professional truppada rejissyor (1929). Fargʻona teatrida aktyor va rejissyor (1931–1946, bosh rejissyor 1955–1967), Qoʻqon teatrining bosh rejissyori (1946–1955). Qahramonlarning ichki dunyosi, xatti-harakati va kechinmalarini ishonarli ifodalash Ahmedov ijodiga xos. Asosiy rollari: Gʻulom („Nomus va muhabbat“), Rustam („Rustam“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Mavlon („Shohi soʻzana“), Majididdin („Alisher Navoiy“), general Rahimov („General Rahimov“) va boshqa Sahnalashtirgan asosiy spektakllari: „Farhod va Shirin“ (Xurshid), „Maysa-raning ishi“, „Xolisxon“, „Boy ila xizmatchi“ (Hamza), „Hamza“, „Muqimiy“ (S. Abdulla) va boshqalar.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1907-yilda tugʻilganlar
Fargʻonada tugʻilganlar
15-iyulda tugʻilganlar
Aktyorlar
Rejissyorlar
Tursun Ahmedov

Tursun Ahmedov (1917.7.11, Toshkent — 1983.16.9) — naqqosh, kulol, ganj oʻymakori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974). Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kursida tahsil koʻrgan (1935–38). Navoiy teatrini taʼmirlashda qatnashgan. 1969–78-yillar Toshkentda qurilgan koʻpgina yangi inshootlar (jumladan, hozirgi Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyi binosi)ni bezashda faol ishtirok etgan. Toshkent uslubida naqshlagan mebellari, islimiy naqshlar bilan bezagan laganlari va boshqa asarlari bilan xalqaro va respublika koʻrgazmalarida ishtirok etgan. Asarlari Oʻzbekiston sanʼat muzeyi („Namoyon“, 1958, yogʻoch, tempera) va Amaliy sanʼat muzeyida (mas, 8 qirrali kursi) saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1917-yilda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
16-sentyabrda tugʻilganlar
11-iyulda tugʻilganlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Toʻxtasin Axmedov

Toʻxtasin Axmedov (1915-yil 15-iyun, Fargʻona viloyati Rishton tumani — 2000-yil 30-may) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi; boʻlinma komandiri boʻlib xizmat qilgan. Oder daryosidan kechib oʻtishda koʻrsatgan mardlik va jasorati uchun Axmedovga Qahramon unvoni berilgan (1945-yil 10-aprel). Urushdan keyin qishlogʻiga qaytib, turli xoʻjalik ishlarida rahbar boʻlib ishlagan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1915-yilda tugʻilganlar
15-iyunda tugʻilganlar
30-mayda vafot etganlar
2000-yilda vafot etganlar
Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan oʻzbeklar
Umrzoq Ahmedov

Umrzoq  (1887-yil - 1954-yil) — margʻilonlik yogʻoch oʻymakori. Qoʻqon va Margʻilon oʻymakorlarining anʼanalarini rivojlantirdi. Oʻyma bezakli eshik, darvoza va boshqa meʼmoriy qurilmalar ustasi sifatida shuhrat qozondi, „ustoi xudrod“ („mustaqil ishlovchi usta“) laqabini olgan. U loʻla pardoz uslu-bida yogʻochga naqshlar solgan, ilk bor yogʻoch oʻymakorligida qora lok bilan ish-lashni qoʻllagan. A.ning ayrim asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi va respublika Amaliy sanʼat muzeyida saqlanmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

1877-yilda tugʻilganlar
1954-yilda vafot etganlar
Fayzulla Ahmedov

Fayzulla Ahmedov (28-avgust 1936-yil; Toshkent) — Oʻzbekiston Respublikasining xalq artisti (1999). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). 1958-yildan Muqimiy teatrining aktyori. Eng yaxshi rollari:
 Sulton („Jon qizlar“)
 Samandarov („Ujarlar“)
 Gersog Arsenio („Un ikkinchi kecha“)
 Jaynob Botir („Ravshan va Zulxumor“)
 Toshbolta („Toshbolta oshiq tadbirkor“)
 Haqquli („Nodirabegim“), Boltaboy („Quyovlar konkursi“)
 Otajon moryak („Super qaynona“) va boshqa video-filmlarda ham Bobo („Navoiy“), Darvesh Gov („Bobur“), Orif ota („Koʻngil koʻchalari“) kabi obrazlar yaratdi. „Akbarning sarguzashti“ (Jabbor), „Yolgʻiz yodgorim“ (Rahmonberdi) singari filmlarda suratga tushgan. Mingdan ortiq film dublyajida qatnashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston xalq artistlari
1936-yilda tugʻilganlar
28-avgustda tugʻilganlar
Aktyorlar
Shokir Axmedov

Shokir Axmedov (25-fevral 1943-yil, Toshkent) – baletmeyster. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2000). Toshkent davlat xoreografiya bilim yurtini (1962), Moskva davlat teatr sanʼati institutining baletmeysterlik fakultetini (1972) tugatgan. 1962—1965-yillar Oʻzbek davlat Katta ashula va raqs ansamblida, 1972—1974-yillar „Shodlik“ ansamblida, 1974-yildan Muqimiy teatrida bosh baletmeyster. Axmedov sahnalashtirgan eng yaxshi raqslar: „Erkaklar katta raksi“, „Uchrashuv“; spektakllarda – „Jonim fido“, „Nurxon“, „Arshin mol olon“, „Super qaynona“, „Dilafroʻzga toʻrt oshiq“, „Taqdir“, „Ur, toʻqmoq!“, „Paranji sirlari“ va boshqa Axmedov Oʻzbekistonda oʻtkaziladigan tantanali bayramlarda bosh baletmeyster sifatida ishtirok etgan. Raqslarida zamonaviy-ijtimoiy ruh asosiy oʻrin tutadi. Mumtoz raqslarga ham yangicha sayqal berish, doimo originallikka, oʻziga xos raqslar yaratishga intilish Axmedov ijodiga xosdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

1943-yilda tugʻilganlar
25-fevralda tugʻilganlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Baletmeysterlar
Oʻzbekistonlik baletmeysterlar
Gʻulom Ahmedov

Gʻulom Ahmedovich Ahmedov (1916.11.8, Turkiston shahri, Qozogʻiston) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1993), yuridik fanlari doktori (1973), professor (1986). 1937-1941-yillarda Toshkent yuridik instituti va Moskva harbiy yuridik akademiyasida taʼlim olgan. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Falsafa va huquq instituti jinoyat huquqi sektorining mudiri (1959-1996), 1997-yildan — ilmiy xodim. Ilmiy asarlari jinoyat huquqini takomillashtirish, xususan, giyohvandlik va ichkilikbozlikka qarshi kurash muammolariga bagʻishlangan. Huquqshunoslikka doir lugʻatlar tuzgan, oʻzbek tilidagi yuridik atamalarning shakllanishiga hissa qoʻshgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Huquqshunoslar

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1916-yilda tugʻilganlar
Huquqshunoslik
Hojiakbar Ahmedov

Ahmedov Hojiakbar (1906.1.6, hozirgi Namangan tumani Xonobod qishlogʻi — 1980.5.3, Namangan) — oʻzbek xonandasi (bariton) va aktyor. Oʻzbekiston xalq hofizi (1939). Hamnafaslari Ja’farxon Umarov va Jamolqori Gʻiyosovlar bilan birga Katta Fargʻona kanali, Shimoliy Toshkent kanali qurilishlarida qatnashgan. Namangan musiqali drama teatrida (1934—1941), Muqimiy teatrida (1941—1962) ishlagan. Sardor ("Tohir va Zuhra"), Hisrav ("Farhod va Shirin"), Dehqon ota ("Oftobxon"), Hoji, Goʻroʻgʻli ("Nurxon", "Ravshan va Zulxumor"), Rais ("Oltin koʻl"), Madumar ("Vatan ishqi") va boshqa obrazlarni yaratgan. Repertuaridan katta ashula, ommabop oʻzbek qoʻshiqlari oʻrin olgan: "Hormangiz", "Kanalimga keling", "Ey, koʻngil", "Ilgʻor suvora", "Bir qamar", "Mehnat ila", "Hur diyorim", "Oʻzingdandir", "Oʻrgandim" va boshqalar. Namangan tumanidagi bolalar musiqa maktabiga Hojiakbar Ahmedov nomi berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Namanganda tugʻilganlar
Xonandalar
Aktyorlar
1980-yilda vafot etganlar
Oʻzbekiston xalq hofizlari
1-iyulda tugʻilganlar
Malika Ahmedova

Malika Muhamedovna Ahmedova (1950-yil Chimkent viloyati Sayram qishlogʻi) — raqqosa. Oʻzbekiston xalq artisti (1984). Toshkent xoreografiya bilim yurtining mumtoz raqs boʻlimini (1968), Toshkent davlat jahon tillari institutini (1972) tugatgan. Ijrosidagi raqslar milliy boʻyoqlarga boyligi, shoʻxchanligi, serjilva va nazokatliligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi raqslari: „Koʻzim shaxloga tushdi“, „Tamanno“, „Ey dilbari jonon“, „Namangan tanavori“, „Maqom“, „Muhabbat“, „Zarafshon malikasi“, „Nargiz“, „Xayolim senda“ va boshqa „Maysaraning ishi“ (Sulaymon Yudakov), „Zebuniso“ (S. Jalil) operalarida balet partiyalarini ijro etgan. Shuningdek, repertuaridan arab, afgʻon, ispan, turk, eron, hind va boshqa xalqlar raqslari oʻrin olgan. Ahmedovaga bagʻishlab „Bu sehrli raqs dunyosi“ videofilmi suratga olingan. Keyingi yillarda baletmeysterlik qilmoqda. Angliya, Avstraliya, AQSH, Italiya, Yugoslaviya, Yaponiya kabi mamlakatlarda gastrolda boʻlgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1950-yilda tugʻilganlar
3-aprelda tugʻilganlar

Chimkent viloyatida tugʻilganlar
Raqqosalar
Matbua Ahmedova

Matbua Amirsaidovna Ahmedova (14-yanvar 1933-yil; Toshkent) — faylasuf olima. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), falsafa fanlari doktori (1977), professor (1978). Moskva davlat universiteti falsafa fakultetini tugatgan (1955). Toshkentdagi oliy oʻquv yurtlarida falsafa, siyosatshunoslik, xalqaro munosabatlar tarixidan dars bergan. Toshkent madaniyat instituti rektori (1985). Oʻzbekiston Madaniyat vaziri (1985–1987). Toshkent sharqshunoslik institutida kafedra mudiri (1994-yildan). Ilmiy ishlari Oʻzbekiston va umuman Oʻrta Osiyoning 20-asrdagi ijtimoiy-siyosiy taraqqiyotini falsafiy baholashga bagʻishlangan. As: Osnovi filosofii (soavt.), T., 1998.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1933-yilda tugʻilganlar
14-yanvarda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Faylasuflar
Maʼsuma Ahmedova

Maʼsuma Ahmedova (1921—1972; Buxoro) — zardoʻz, Oʻzbekiston xalq rassomi. Yoshligidan Buxoro zardoʻzlik fabkasining ishchisi. Buxoro zardoʻz ustalari Rasul Vosiyev, Gʻaybulla Muhamedovlardan taʼlim olgan, N. Aminov, R. Mirzayevlar tajribasidan oʻrgangan. Zardoʻzlik sanʼati va badiiy usullarini mukammal egallagan. Badiiy buyumlarga naqshlar ishlagan, nodir zardoʻzi soʻzanalar yaratishda qatnashgan: „Buzilmas ittifoq“ (1957), „Girih“ (1962, ikkalasi ham V. Stolyarov chizgisi asosida), „Anor“ soʻzanalari va boshqalar. Ayniqsa, „Bayram“ soʻzanasi (1958, chizgisini V. Stolyarov bilan hamkorlikda chizgan, hammasi Amaliy sanʼat muzeyida) zardoʻzlik sanʼati anʼanalarining yorqin namunasidir.

Manbalar 

 

Shaxsiyatlar
Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1921-yilda tugʻilganlar
1972-yilda vafot etganlar
Buxoroda tugʻilganlar
Buxorolik kishilar
Nazira Ahmedova

Nazira Ahmedova (5-iyun 1913; Namangan — 25-fevral 1964; Toshkent) — oʻzbek opera xonandasi (lirik-koloraturali soprano). Oʻzbekiston xalq artisti (1951). Moskva oʻzbek opera studiyasida taʼlim olgan (1927—1930). Oʻzbek ishchiyoshlar teatri (1930), Hamza teatri artisti (1931). Oʻzbekiston radio qoʻmitasi (1932), Oʻzbek musiqa teatri (1935—1939), Navoiy teatri (1939—1964) yakka xonandasi. 

Oʻzbek, qardosh xalqlar operalari va chet el hamda rus klassik operalarida 20 dan ortiq rollar ijro etgan: Norgul  (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, „Boʻron“, (1939—1943); Nodira („Buyuk kanal“, 1941); Tana (Yevgeniy Brusilovskiy, „Er Targʻin“, 1939—1943); Asal (R. Glier, T. Sodiqov, „Gulsara“, 1949—1954); Layli („Layli va Majnun“, 1954—1958); Mikaela (J. Vize, „Karmen“, 1944—1947) va boshqa qator oʻzbek xalq qoʻshiqlari va kompozitorlarning romanlari (Doni Zokirov, „Koʻrmadim“; M. Burhonov, „Ishqida“; T. Sodiqov, „Sarvigul“)ni mahorat bilan ijro etgan.

Havolalar 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-nov-26-1964-2113454/

Oʻzbekiston xalq artistlari
1913-yilda tugʻilganlar
5-iyunda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
25-fevralda vafot etganlar
Xonandalar
Namanganda tugʻilganlar
Toshkentda vafot etganlar
Sirojiddin Ahmetov

Ahmetov Sirojiddin (1928-yil 9-dekabr, Chimboy tumani — 1996-yil  Nukus) — qoraqalpoq adabiyotshunosi. Oʻzbekiston (1975) va Qoraqalpogʻiston (1973)da xizmat koʻrsatgan fan arbobi, filol. fanlari doktori (1966), professor (1970). Nukus davlat pedagogika institutini tugatgan (1947). Shu institutda Ukituvchi, kafe-dra mudiri, dekan (1948—50, 1954-76), Qorakalpogʻiston davlat untida dekan (1976—81), kafedra mudiri (1981 ydan). Ilmiy ishlari qoraqalpoq adabiyotining taraqqiyot bosqichlari, turli janrla-ri va ularning rivoji kabi mavzular-ga bagʻishlangan. „Adabiyot va tanqid“ (1978), „Qoraqalpoq adabiy tanqidi va adabiyotshunosligi tarixidan“ (1980) va boshqa asarlar, shuningdek darslik, oʻquv Koʻllanmalari muallifi. Berdaq nomi-dagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1983).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

1928-yilda tugʻilganlar
Chimboy tumanida tugʻilganlar
1996-yilda vafot etganlar
Nukusda vafot etganlar
9-dekabrda tugʻilganlar
Aholi xaritasi

Aholi xaritalari – aholining joylanishi va aholini joylashtirish, uning tarkibi va qayta tiklanishi, aholini koʻchirish va ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlarni koʻrsatadigan xaritalar. Aholi xaritalari hududni iqtisodiy geo-grafik baholash, xalq xoʻjaligini reja-lashtirish, ijtimoiy xizmat va madaniy qurilish masalalarini hal qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Aholi xaritalari – ni tu-zishda har xil xaritagrafik usullardan: belgilar, xaritadiagramma, hari-tagramma, chiziqli belgilar (epyuralar), nuqtalar, areallar va boshqalarlardan foydalaniladi. Aholi xaritalari mazmuniga koʻra aholining joylanishi va uni joylashtirish hari-talariga, demografik, etnografikan-tropologik va ijtimoiy-iqtisodiy xa-ritalarga boʻlinadi. Oʻzbekiston aholisi 1980-yilda Oʻzbekistonning oʻquv-oʻlkashunoslik atlasida, 1985-yilda 2 jildli Oʻzbekistonning ilmiy-maʼlumotnoma-li atlasida oʻz ifodasini topgan. Toshkentning 2000-yilligiga bagʻishlab nashr etilgan maxsus geografik atlasda Aholi xaritalari berildi. 1992-yil Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Geografiya boʻlimi 1:1 mln. mas-shtabli Oʻzbekiston aholisining milliy tarkibi xaritasini nashr etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Aholi
Ahroriy

Ahroriy, Xoʻja Ahroriy — xalq seleksiyasida yaratilgan ertapishar oʻrik navi. Daraxti kuchli oʻsadi, keng shox-shabbali, shoxlanishi oʻrtacha, bargi yirik, si Irak tukli va uchli. Guli oʻrtacha, oq. Mevasi yirik (40- 45 g), och sariq, qizil, baʼzan zargʻaldoq, eti qalin, sershira (12,3% ga qadar qand, 0,8% kislota bor), eti danagidan yaxshi ajralmaydi. Magʻzi shirin. Shoʻrlangan va yer osti suvlari yuzaroq joylarda ham oʻsadi. Sovuqqa chidamli. Koʻchati eqilganidan keyin 5-6- yili hosilga kiradi. 20-25 yoshida 60-70 kg meva beradi. Mevasi iyunning oʻrtalarida pishadi va tez toʻkilib ketadi. Hoʻlligida isteʼmol etiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologiya
Axura Mazda

Axura Mazda  (avestocha: 𐬨𐬀𐬰𐬛𐬁 𐬀𐬵𐬎𐬭𐬀, ahura-mazdā,  არმაზი, qadimgi-forscha:ahuramazdā, ,  Արամազդ, Aramazd, , Xurmast),  – Ormazd, Ormuzd, (paxlaviycha: ʾwhrmzd'), avestocha: (Hurmuzd) – juda qadim zamonlarda tasavvur etilgan ezgulik xudosi. Axura Mazda yorugʻlik, obodonlik, salomatlik, tinchlik, farovonlik kabi barcha ezguliklarni yaratuvchi va boshqaruvchi, deb tushunilgan. Unga qarshi zulmat-qorongʻulik, ochlik, vabo, ayoz, jang, zaharli jonivorlar kabi barcha yovuzliklarni yaratuvchi va boshqaruvchi An-xramaynu (keyinchalik oʻzgargan shakli Ahriman) boʻlib, doimo Axura Mazda bilan kurashadi. Kurash Axura Mazdaning gʻalabasi bilan tugaydi. Bu dualistik qarash zardushtiylik taʼlimotining asosi Avesto uchun zamin boʻlgan. Uning keyingi davrlarda yozilgan sahifalarida Axura Mazda yakka xudo darajasiga koʻtarilib, tavhid taʼlimotining asosi ni tashkil etgan. Turon va Eron xalqlarining qadimgi epik asarlarida Hurmuzd – ezgulik uchun kurashuvchi, Ahriman – yovuz timsol tarzida tasvirlanadi.

Zardushtning vafotidan soʻng bir necha asrlar oʻtgach, barcha diniy marosimlar, madhiyalar va duolar zardushtiylar uchun muqaddas boʻlgan bu kitobga jamlanadi. Bu kitob „Avesto“ boʻlib „qatʼiy belgilangan qonun qoidalar“ degan maʼnoni anglatadi. Ahuramazda zardushtiyalrning ulugʻ va donishmand oliy xudosi hisoblangan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Patriarxat
Zardushtiylik
Mifologik qahramonlar
Forscha soʻzlar va iboralar
Nikolay Vavilov

Nikolay Ivanovich Vavilov (1887. 25. 11, Moskva—1943. 26.1, Saratov) — biolog, genetik, geograf, jamoat ar-bobi, Akademigi (1929), Ukraina FA Akademigi  (1929), VASXNIL prezidenti (1929— 35) S. I. Vavilovning akasi. V. Saratov universiteti prof. (1917). 1921-yildan Petrograddagi Amaliy botanika va seleksiya boʻlimi mudiri, 1930 y.dan 1940-yil ning avgusttigacha Butunittifoq oʻsimlikshunoslik instituti direktori. V. seleksiyaning hozirgi zamon biologik asoslari toʻgʻrisidagi taʼlimotni, madaniy oʻsimliklarning kelib chikish markazlari, ularning geografik tarqalishi toʻgʻrisidagi taʼlimotni yaratdi, oʻsimliklarning yuqumli kasalliklarga immuniteta toʻgʻrisidagi taʼlimotni asosladi. Bir-biriga yakin turlar, turkumlar va hatto oilalarda irsiy oʻzgaruvchanlikning gomologik qatorlar qonunini ifodalab berdi. V. Yevropa, Osiyo, Afrika, Shim. Markaziy va Jan. Amerikadagi 60 ga yaqin mamlakatlar oʻsimlik resurslarini oʻrgandi, koʻpgina ilmiy ekspeditsiyalarga rahbarlik qildi va Oʻrta Osiyo oʻsimlik olamini batafsil tadqiq etdi. Oʻzbekistonda V. tashabbusi bilan sobiq Ittifoq oʻsimlikshunoslik instituti (VIR) ning Oʻrta Osiyo tajriba st-yasi (1924; hozirgi Oʻzbekistan oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot instituti) ochilgan. T. D. Lisenkoning gʻayriilmiy taʼlimotiga qarshi kurashda genetikani mardonavor himoya qilgan. V. ilmiy asarlari (350 ortiq) jahon biol. fani xazinasiga katta hissa boʻlib qoʻshiddi. Koʻpchilik mamlakatlar, jumladan, Angliya, Hindiston, Argentina Akademigiemiyalarining faxriy aʼzosi boʻlgan. 1940-yil avgustda qamoqqa olinib qatagʻon qilingan.

Manbalar 
 Izb. trudi, t. 1-5, M.-L., 1959-65; Izb. proizvedeniya, t. 1—2, L., 1967.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Voyko V. V., Vi lenskiy Ye. R., Nikolay Ivanovich Vavilov (stranitsi jizni i deyatelnosti), M., 1987.
Vladimir Vagner

Vladimir Aleksandrovich Vagner [1849.17 (29).3—1934. 8.3] - rus biologi va psixologi. Qiyosiy psixologiya namoyandalaridan biri. Peterburg, keyinchalik Leningrad universiteti professor (1906—31). V. tadqiqotning obʼektiv usulini genetik psixologiyaga birinchi marta joriy qilib, hayvonotning ruhiy qobiliyatlari evolyutsiyasini koʻrsatib bergan. Hayvonlarning instinktli faoliyatiga doir asarlar yozgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1849-yilda tugʻilganlar
1934-yilda vafot etganlar
29-martda tugʻilganlar
8-martda vafot etganlar
Julius Wagner-Jauregg

Julius Wagner-Jauregg (7-mart 1857 – 27-sentyabr 1940) — Avstriya psixiatri.U avjlanib borayotgan falajni davolashda piroterapiyani asoslab bergan (1918) va amaliyotda tatbiq etgan shaxs hisoblanadi. Julius Wagner-Jauregg Nobel mukofoti laureati bo'lib ham hisoblanadi (1927).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1857-yilda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
7-martda tugʻilganlar
27-sentyabrda vafot etganlar
Vagotomiya

Vagotomiya (lotincha: vagus — adashgan va yun. tome — kesish) — adashgan nervni qirqish yoki qisman kesib tashlash. Yara kasalligini (meʼda, oʻn ikki barmoq ichak yarasi va b.) jarroxlik usuli bilan davolash usullaridan; koʻproq meʼdani operatsiya qilish chogʻida qoʻllanadi. Tajribada 16—17-asrlarda adashgan nerv faoliyatini oʻrganish uchun oʻtkazilgan. Tibbiyot amaliyotida ogʻir operatsiyalarni koʻtara olmaydigan bemorlarda Vagotomiya operatsiyasi qilinadi. Kasallangan aʼzoning qaysi qismi operatsiya qilinishi lozimligiga qarab agotomiyaning maʼlum bir xili qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil