Rossiyaning Ukrainaga bosqini paytidagi harbiy asirlar

Rossiyaning Ukrainaga boshlagan bosqini paytida ikkala tomon ham koʻplab harbiylarni asirga olishgan. 2022-yil davomida 30 dan ortiq harbiy asirlar almashinuvi amalga oshirildi, natijada,har ikki tomondan mingga yaqin asirlar oʻz vataniga qaytdi.

Ukrainaning hududlariga bostirib kirish paytida Rossiya ham ikki mingga yaqin ukrainalik tinch aholini asirga olgan.

Jeneva konvensiyasi Ukraina va Rossiyani mahbuslarga insoniy munosabatda boʻlishga majbur qiladi, biroq xalqaro gumanitar tashkilotlar mahbuslarga nisbatan yomon munosabatda boʻlish holatlarini har ikki tomonda ham qayd etgan.

Tarixi 
Rossiya-Ukraina urushi 2014-yil fevralidan 2022-yil fevraligacha davom etganiga qaramay, hech bir tomon uni huquqiy nuqtai nazardan harbiy mojaro sifatida baholamagan. Natijada, asirga olingan harbiy askarlar harbiy asirlar taʼrifiga kirmagan. Harbiy asirlarni Minsk kelishuvlari doirasida almashish taxmin qilingan edi, ammo muzokaralar toʻxtab qoldi va mahbuslarning katta almashinuvi faqat bir marta – 2017-yil dekabr oyida boʻlib oʻtdi. Natijada, asirga olinganlarning baʼzilari yillar davomida qamoqda saqlangan.

Inson huquqlari boʻyicha ommaviy axborot vositalari maʼlumotlariga koʻra, 2019-yil holatiga koʻra, birgina Ukrainaning bosib olingan hududlarida kamida 130 nafar harbiy va tinch aholi hibsga olingan. Ukraina va xalqaro inson huquqlari tashkilotlari ularni ushlab turishdagi ayanchli sharoitlarni, jumladan oddiy qulayliklar va tibbiy yordamning yoʻqligini taʼkidladilar. 2020-yilgacha boʻlgan davrda nokombatantlar va kombatantlarga nisbatan zoʻravonlik va oʻldirish holatlari qayt etilgan. Rossiya tomonidan ishgʻol qilingan Donetsk viloyati hududida stalincha urush davri normalariga tayanilgan va oʻlim jazosigacha boʻlgan hukmlarni chiqargan harbiy tribunallar boʻlgan.

Harbiy asirlar soni 
Ukraina maʼlumotlariga koʻra, 2023-yil noyabr holatiga koʻra, Rossiya qoʻlida 4337 ta asir borligi aniqlangan shundan 3574 tasi harbiy va 763 tasi tinch aholidir. Inson huquqlari boʻyicha media tashabbusi 2022-yil avgust oyida Rossiya tomonidan 8-9 ming kishi, Ukraina bosh vazirining reintegratsiya masalalari boʻyicha oʻrinbosari Irina Vereshchuk – 2,5 ming kishi asirga olinganligi tahmin qilingan. Ikkala tahminlar ham harbiy xizmatchilarni, ham tinch aholini (ularning qoʻlga olinishi va almashinishi urush jinoyati boʻlgan) oʻz ichiga oladi.

Urushni oʻrganish instituti taʼkidlashicha, dastlab Rossiya Mudofaa vazirligi oʻzaro almashishni istamagan, biroq mamlakat rahbariyati tomonidan tasdiqlangan „telegram harbiy muxbirlari“ tomonidan tanqid qilinganidan keyin oʻz pozitsiyasini oʻzgartirgan. 2022-yilning fevralidan dekabrigacha 30 dan ortiq mahbuslar almashinuvi amalga oshirildi, har bir tomon 1000 dan ortiq mahbuslar almashinuvini amalga oshirildi. Ommaviy axborot vositalariga quyidagi almashinuvlar maʼlum:

Harbiy asirlarni saqlash 
Jeneva konvensiyalari urushayotgan davlatlarni asirlarni hibsda saqlash, ularga nisbatan yomon muomaladan himoya qilish, tibbiy yordam, qarindoshlar bilan aloqa qilish va xalqaro gumanitar tashkilotlar bilan aloqa qilish imkoniyatini taʼminlashga majbur qiladi. Harbiy asirlar jangovar hududdan tashqarida xavfsiz lagerlarda saqlanishi kerak. Konvensiya qoidalari harbiy asirlarni barcha bosqichlarda himoya qiladi.

Rossiya 
Jeneva konvensiyasi talablarini buzgan holatda, Rossiya Ukraina tomoniga mahbuslar va ularni ushlab turish joylari toʻgʻrisidagi yetarli maʼlumotlarni bermayapti va Xalqaro Qizil Xoch qoʻmitasi vakillarining tashrif buyurishiga ruxsat berishdan qochmoqda. Gulagu.net manbalari, huquq faollari va mintaqaviy ommaviy axborot vositalarining xabar berishicha, qoʻlga olingan ukrainaliklar Zverevodagi IK-1 va Kamensk-Shaxtinskiydagi IK-12, Taganrogdagi 2-tergov izolyatori, 2-tergov izolyatorida saqlanmoqda. Harbiy asirlarni oddiy qamoqxonalar va tergov hibsxonalarida saqlash ham konvensiya talablarini buzish hisoblanadi.

BMT Inson huquqlari boʻyicha Oliy komissari boshqarmasi Rossiya BMT vakillariga ukrainalik mahbuslarni internirlash joylariga kirishga ruxsat bermaganini taʼkidladi. Sobiq harbiy asirlar bilan suhbatlarga asoslanib, tashkilot koʻplab inson huquqlarining buzilish holatlari, shuningdek jismoniy va ruhiy zoʻravonliklarni qayt etgan. BMTning xabariga koʻra, askarlar taslim boʻlgandan keyin kaltaklangan, qoʻllari bogʻlangan va koʻzlari yopishqoq lenta bilan uzoq vaqt davomida suvga yoki hojatxonaga kirmagan holda olib ketilgan. Asirlar internirlangan joyga yetib kelganida kamsitilgan, kaltaklangan va itlar bilan ovqatlantirilgan. Olenovka yaqinidagi koloniyada 8 kishining oʻlimi haqida 2022-yil aprel oyida maʼlumot olingan.

Rossiya asirligida boʻlgan ukrainalik askarlarga nisbatan internirlash joylarida qoʻpol munosabatda boʻlish va harbiy maʼlumot olish yoki ularni urush jinoyatlari haqida yolgʻon guvohlik berishga majburlash holatlari kuzatilgan. Qamoqxonalardagi zoʻravonliklar kaltaklash, pichoq va travmatik qurollar bilan yaralash, osib qoʻyish, kuyish, elektr toki bilan qiynoqqa solish va oʻlim jazosiga taqlid qilishdan iborat edi. Erkak mahbuslarga nisbatan jinsiy zoʻravonlik qoʻllangan, ayollar esa zoʻrlash bilan tahdid qilingan. Mahkumlar sanitariya-gigiyena sharoiti yomon, oziq-ovqat va ichimliklar cheklangan, qarindoshlari bilan aloqa qilishdan mahrum qilingan, tor kameralarda saqlangan.

Ukraina 
Ukrainada bir nechta qamoqxona lagerlari mavjud, jumladan bittasi jurnalistlar uchun ochiq, chunki mamlakat mahbuslarga munosabatda xalqaro gumanitar qonunlarga rioya qilishini koʻrsatishga harakat qilmoqda. Jurnalistlarning fikriga koʻra, Ukraina tomondan olingan rus askarlari qarindoshlariga qoʻngʻiroq qilishi, hatto televizor koʻrish imkoniyatiga ega.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari boʻyicha Oliy komissari boshqarmasi rossiyalik askarlarning taslim boʻlganidan keyin Ukraina tomondan qiynoqqa solish va kaltaklash holatlarini qayt etgan. Rus askarlari yuk mashinalari va mikroavtobuslardagi yomon evakuatsiya sharoitlaridan shikoyat qilganlar. Harbiy asirlarni qorovulxonalar yoki harbiy shtablarning yertoʻlalarida saqlash shuningdek, Dnepropetrovsk viloyatidagi koloniya va tergov hibsxonalarida kaltaklash holatlari qayd etilgan. Tashkilot Ukraina rasmiylari harbiy asirlarga nisbatan zoʻravonlik haqidagi daʼvolarni tekshirish uchun jinoiy ish ochgan.

Yordam 
2022-yil 16-sentabrda Ukraina Mudofaa vazirligining Bosh razvedka boshqarmasi rossiyalik harbiy xizmatchilarning xavfsiz taslim boʻlishiga yordam berish uchun moʻljallangan „Men yashashni xohlayman“ loyihasini ishga tushirdi. Tashabbus veb-sayti, chatbot va ishonch telefoni safarbarlik va taslim boʻlishdan qochish boʻyicha tavsiyalar beradi. Rossiya hukumati ixtiyoriy taslim boʻlish uchun jazoni kuchaytirgandan soʻng (10 yilgacha qamoq jazosi), „Men yashashni xohlayman“ vakillari ixtiyoriy ravishda taslim boʻlganlarni jangda asirga olinganlar sifatida roʻyxatga olishni vaʼda qilishgan.

Havolalar

Manbalar 

Rossiya
Ukraina