yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
James M. Buchanan

BYUKENEN (Buchanan) Jeyms Makl-Gil (1919.3.10-2013.9.01) – Amerika iqtisodchisi. 1948-yilda doktorlik ilmiy darajasini olgan. Buchanan narx belgilash jarayoniga katta eʼtibor qaratib, iqtisodiy taraqqiyotda narx omillari muhim oʻrin tutishini taʼkidladi. Buchananning fikriga koʻra, ishlab chiqarish va narxni xukumat tomonidan nazorat qilinishiga favqulodda hollardagina yoʻl qoʻyilishi lozim, lekin ayni paytda erkin tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash yoʻlida iqtisodiyot ishlariga davlatning aralashuvini kuchaytirishni yoqlaydi. Buchanan ijtimoiy tanlov nazariyasi asoschisi. Moliyaviy masalalarga oid qator monografiyalar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1986).

Manbalar

Tashqi havolalar 
 
 Jeyms M. Buchanan hujjatlari, C0246, Maxsus kolleksiyalar tadqiqot markazi, Jorj Meyson universiteti kutubxonalari.
 GMUdagi biografiya
 Econ Journal Watchdan mafkuraviy profil
 Jeyms M. Buchanan, The toʻplangan asarlari Jeyms M. Buchanan, jild. 7 (Ozodlik chegaralari: Anarxiya va Leviafan oʻrtasida) [1975]
 Maslahatchilar kengashi aʼzosi Mustaqil institut
 YouTube Jeyms Byukenan hayoti va ijodi haqida mulohazalar
 
 'Xobbes muammosi: Makiavellidan Buchanangachaʼ muallifi Deirdre McCloskey
 

1919-yilda tugʻilganlar
3-oktyabrda tugʻilganlar
2013-yilda vafot etganlar
9-yanvarda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Bey shi

Bey shi („Shimol tarixi“ yoki „Shimoliy sulolalar tarixi“) – Xitoy sulolalari tarixi; 386—581 yillarda Shimoliy Xitoyda hukmronlik qilgan sulolalar: Shimoliy Vey (386—535), Shimoliy Si (550577), Shimoliy Chjou (557—581) tarixini oʻz ichiga oladi. Tan sulolasi tarixchisi Li Yanshou (596—678) tomonidan yozilgan. 100 szyuan (qism yoki boʻlim)dan iborat. Unda Xitoydan shimoliy gʻarbda yashagan qadimiy turkiy qavmlar haqida ham boy maʼlumotlar saqlangan.

Manbalar 

Tarix
Bekon Rodjer

BEKON (Vason) Rodjer (taxminan 1214, Ilchester—1292, Oksford) — oʻrta asr ingliz faylasufi, tabiatshunosi. Xristian aqidalarining hayotdan ajralganligini tanqid qilib, tabiatni oʻrganishga, optika, mexanika ("amaliy geometriya"), astronomiyani tahlil qilishga chaqirdi. Ilohiyotni dunyoviy fanlardan ajratish tarafdori boʻddi. Tajriba, eksperiment va matematikani barcha fanlar binosining poydevor toshi deb hisobladi. Tajribaga va matematikaga asoslangan bilish uslubini sxolastikdeduktiv uslubga qarshi qoʻydi. U matematikaga, tajriba — ilmiy eksperiment va ichki mistik "ruhlanish" ga katta ahamiyat berdi. B. bir necha ilmiy bashoratlar (teleskop, uchadigan apparat lar) haqida taxmin qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ber qonuni

Ber qonuni – daryolarning oqish qonuniyatini aks ettiradigan qonun. 1857-yilda rus tabiatshunosi K. M. Ber topgan. Daryolar Shimoliy yarim shardan oʻng tomonga, Janubiy yarim shardan chap tomonga burilishga intilib oqadi. Shu tufayli, daryolar qaysi tomonga oqishidan qatʼi nazar, Shimoliy yarim sharda daryoning oʻng qirgʻogʻini, Janubiy yarim sharda chap qirgʻogʻini koʻproq yuvib boradi. K. M. Ber bu hodisa Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi taʼsiri ekanligini isbot qildi. Nazariy mexanika qonunlaridan maʼlumki, aylanayotgan sistemada harakat qilayotgan jism Koriolis tezlanishi deb ataladigan qoʻshimcha tezlanishga uchraydi. Shimoliy yarim sharda bu tezlanish asosiy harakatdan oʻng tomonga, Janubiy yarim sharda esa chap tomonga yoʻnaladi. Bu tezlanish yuqori kengliklarda kuchli boʻladi, ekvatorga tomon kamaya borib, ekvatorda noʻlga tenglashadi.

Yana qarang 
 Ikkilamchi oqim

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berd

Berd ()—Armanistonning Tavush viloyati Berd munitsipalitetidagi shaharcha va shahar munitsipalitet hisoblanib, shahar Tavush daryosining gʻarbida, Yerevandan  uzoqlikda joylashgan, past togʻlar bilan oʻralgan. Shahar yaqinida Tavush qalasi (10-asr) va Nor Varagavank va Xoranashat monastirlari (12-asr) xarobalari joylashgan orin. Yaqin atrofdagi boshqa monastirlarga Shxmuradi, Srveghi va Kaptavank kiradi.

Etimologiya 
Berd (arman. բերդ)—qal’a yoki qasr maʼnosini bildiradi. Kichkina shahar Berd nomini oldi, chunki Tavush qalasi xarobalari Berdning chekkasida joylashgan edi. Shahar ilgari Berdagʻugʻ, Gammaʼ, Tavuzgʻala, Tauzkend, Volorut, Shlorut va Gʻalakyand deb atalgan.

Tarixi 

Tarixdan, hozirgi Berd hududi Buyuk Armanistonning 12 provenciyasi Utikning Tuchkatak okrugi tarkibiga kirgan.

Berdning tarixiy maʼnosi ham bor boʻlib, chunki 10-asrda u Armaniston shohi Ashot Yerkatning (Iron) qarorgohi boʻlgan. Shuningdek, qala oʻzining yangi ishlab chiqilgan suv taʼminoti tizimi bilan ham noyob edi.

Shahar 2020 yilgi Armaniston Ozarbayjon toʻqnashuvi paytida bombardimon qilingan.

Aholi soni 
2011-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, shahar aholisi 7,957 kishi boʻlgan.

Aholisining asosini armanlar tashkil etadi. Lekin shaharchada 200 ga yaqin udis istiqomat qiladi, ular ham Avliyo Arman cherkoviga tegishli.

Iqtisodiyot 
Berd shahri va uning atrofidagi hududlar Armanistonda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiruvchi yirik markaz hisoblanadi. Atrofdagi xoʻjaliklarda meva, tamaki va boshqa turli xil ekinlar yetishtiriladi. Berdning boshqa mashhur tarmoqlaridan biri bu vinochilik, asalarichilik va chorvachilikni oʻz ichiga oladi.

Galereya

Manbalar
Byudjet taqchilligi

Byudjet taqchilligi, byudjet kamomadi — byudjetlati harajatlarning daromadlardan ustun boʻlishi. Kamomad rejali ravishda belgilanishi ham mumkin. Koʻpincha Byudjet taqchilligi rejalashtirilgan byudjet bilan ijro etilgan byudjetning nomutanosibligi natijasida sodir boʻladi va harajatlarning daromadlardan yuqori boʻlganligini koʻrsatadi. Davlatning Byudjet taqchilligi ni qoplash kredit emissiyasi yoki boshqa manbalar, shu jumladan muomalaga turli muddatli davlat obligatsiyalarini chiqarish hamda aholi yoki yuridik shaxslar oʻrtasida joylashtirish evaziga amalga oshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Iqtisodiy atamalar
Iqtisodiy huquq
Byudjet tizimi

Byudjet tizimi — davlat, maʼmuriy hudud, baʼzi (mustaqil byudjetli) muassasalar byudjetlarining iqtisodiy munosabatlar va huquqiy meʼyorlarga asoslangan majmui. Oʻzbekistonda Byudjet tizimi davlat byudjeta, Qoraqalpogʻiston Respublikasi byudjeti, mahalliy (viloyat, shahar, tuman va boshqalar) byudjetlardan tarkib topadi. Shuningdek davlat ijtimoiy sugʻurta byudjeti ham davlat byudjeti tarkibiga kiradi. Oʻzbekiston Respublikasida Byudjet tizimi masalalari "Byudjet tizimi toʻgʻrisida" qonun (2000-yil, 14 dekabr) bilan tartibga solinadi. Davlat byudjeti parlament tomonidan (Oʻzbekistonda Oliy Majlis), viloyat, shahar, tuman va boshqalarda tegishli xalq deputatlari kengashi sessiyasida tasdiqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Iqtisodiy huquq
Iqtisodiy atamalar
Byulleten

Byulleten (frans. bulletin — kichik yorliq, eʼlon) — 1) rasmiy hujjat, qaror, koʻrsatmalar va sharhi  toʻplami; 2) keng jamoatchilik uchun muhim boʻlgan voqea, hodisa haqidagi eʼlon (masalan, urush harakatlari, yirik davlat arbobining sihat salomatligi toʻgʻrisida va hokazo); 3) muayyan bir masalaga oid nashrlarning nomi (masalan, Oʻzbekiston Respublikasi oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi "Byulleten"lari va boshqalar); 4) maʼlum shakldagi saylov varaqasi, unda deputatlikka nomzodi qoʻyilgan shaxsning ismfamiliyasi, tugʻilgan yili va boshqa baʼzi asosiy maʼlumotlar koʻrsatiladi; 5) ishchi yoki xizmatchi mehnatga vaqtincha yaroqsiz boʻlganda tibbiyot muassasalari tomonidan beriladigan kasallik haqidagi hujjat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byuro

Byuro (frans. bureau) — 1) biror tashkilot, jamiyat, muassasada muayyan ishni, asosan, rahbarlik ishini olib borish maqsadida saylanadigan yoki taʼsis etiladigan kollegial organ; 2) ayrim idora va muassasalar nomi (mas, maʼlumotnomalar B.si); 3) maxsus tokchalari, qugilari va boshqa boʻlmachalari hamda qopqogʻi boʻlgan yozuv stoli.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Siyosiy atamalar
Byurokratiya

Byurokratiya (frans. bureau byuro, idora; yun. kratos — kuch, hokimiyat, xukmronlik) — dastlab hukumat idoralarining rahbarlari va amaldorlari hokimiyati; keyinchalik jamiyatning turli sohalarida paydo boʻlgan yirik tashkilotlardagi xizmatchilar qatlamini ifodalagan. Boshqaruv va maʼmuriyatning zarur qismi sifatida B. alohida ijtimoiy qatlamga aylanib boradi. B.ga xos xususiyatlar: kuyi mansabdorlarning yuqori mansabdorlarga bosqichmabosqich boʻysunishi, qattiq ish tartiboti, maxsus maʼlumotni taqozo etuvchi rasmiylashgan vazifalarni amalga oshirishda mehnat va masʼuliyat taqsimoti. Tashkilot koʻpchilik aʼzolarining mustaqil ravishda imtiyozli qatlamga aylanishga intilishi oqibatida rasmiyatchilik, oʻzboshimchalik, avtoritarizm va sharoitga moslashish kuchaya boradi, tashkilotning tartibqoida hamda maqsadvazifalariga boʻysundirilishi asosan B.ni mustahkamlash va saqlab qolish uchun xizmat qiladi. Bu hol ayniqsa avtoritar tizimlarda yaqqol namoyon boʻladi. Mansabdor shaxs tomonidan oʻz vazifasiga vijdonsizlik va sovuqqonlik bilan karat, fuqarolarning taklif, ariza va shikoyatlarini koʻrib chiqish tartibini buzish, ularga toʻralarcha munosabatda boʻlish hollari davlat va jamiyat manfaatlariga, fuqarolarning qonun bilan qoʻriqlanadigan huquq va manfaatlariga jiddiy zarar yetkazadi. Demokratik jamiyat B.ning mazkur salbiy xususiyatlarini bartaraf etish va cheklashga qaratilgan nazorat hamda boshqaruv shakllarini ishlab chiqishga harakat qiladi.

Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi JKda fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi mansabdor shaxslarning jinoyatlari tegishlicha jarima solish, muayyan xuqukdan maxrum qilish, axloqtuzatish ishlari yoki ozodliKdan mahrum etish kabilar bilan jazolanadi (VII bob). Oʻzbekiston Respublikasining "Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xattiharakatlar va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish toʻgrisida"gi Qonuni (1995-yil 30 avgust) ham har bir fuqaro oʻz huquqlari yoki erkinliklari buzilgan, deb hisoblasa, shikoyat bilan sudga murojaat qilish xuquqini taʼminlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Iqtisodchilar
Iqtisodiy atamalar
Iqtisodiy huquq
Siyosiy harakatlar
Byust

Byust (lotincha bustum — kuydirish joyi, frans. buste — maqbaradagi haykal) — odamning koʻkrakdan yuqori — bosh qismi tasvirlangan haykal, mukammal haykaltaroshlik asari. Dastlab Misr va Yunonistonda paydo boʻlgan, soʻng Qadimgi Rimda portret sanʼati sifatida shakllangan (mujassamotiga taglik ham qoʻshilgan). Uygʻonish davri sanʼatida keng tarqalgan. Donatella Deziderio da Settinyano, L. Bernini, J. A. Gudon, O. Roden va boshqa, Rossiyada F. Shubin, S. Galberg va boshqa eng yaxshi B. namunalarini yaratgan. Oʻzbekiston hududida milodiy 1-asrdan boshlab B. haykallar yaratilgan. Maye, Ayritomaan topilgan musiqachilar (2-asr), Qoʻykirilgan qalʼadan topilgan ostadon qopqogʻiga ishlangan erkak boshi (2—3-asrlar), Samarqanddan topilgan ostadonning haykal kismi (6—7-asrlar).

20-asr oʻzbek haykaltaroshligida taniqli jamoat, madaniyat va sanʼat arboblarining B.lari (A. Shoymurodov, "Mehnat qahramoni Sh. Qudratov"; H. Husniddinxoʻjayev, "Mannon Uygʻurt", "Hamza"; A. Ahmedov, "Komil Yormatov"; Ya. Shapiro, "Shukur Burhonov" va boshqalar), shuningdek inson, ayol goʻzalligi tarannum etilgan B.lar (N. Feodoridis, "Ayol"; E. Tojiboyev, "Oydin" va boshqalar) ham yaratildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻbaksoy

Boʻbaksoy — Navoiy viloyati Nurota tumanidagi soy. Orasoynpj bosh irmogʻi. Uzunligi 29 km. Oqtogʻning gʻarbiy kismi — Baxiltogʻning jan. yon bagʻridan (1500 m) boshlanadi va gʻarbga tomon oqib Eskiqishloq yonida Bitovsoy bilan qoʻshilib Orasoyni hosil qiladi. Qizilqum choʻllariga yaqin boʻlganidan B. havzasida yogʻin kam yogʻadi. Yogʻingarchilik paytidagina suvi koʻpayadi.

Manbalar 

 

Navoiy viloyati daryolari
Oʻzbekistondagi daryolar
Nurota tumani
Boʻyoqlar

Boʻyoqlar — maydalangan mineral yoki organik pigmentlarning alifmoy, lok va boshqa bogʻlovchilardagi suspenziyalari. Boʻyaluvchi buyumlarni yemirilishdan (yogʻochni chirishdan, metallni zanglashdan) saqlaydi, shuningdek ularga kurkam, chiroyli tus beradi. Boʻyoqlarning oʻziga xos xususiyati shuki, pigmentlar bogʻlovchilarda erimaydi va quriganda buyum sirtida yupqa parda hosil qiladi. Boʻyoqlarning moyli va lokli (emalli) xillari bor.

Moyli Boʻyoqlarda alifmoy parda hosil qiluvchi modda boʻlib xizmat qiladi. Moyli Boʻyoqlar alifmoyda tayyorlanadi. Sanoatda quyuq pasta holida ishlab chiqariladi. Moyli Boʻyoqlar suvga va ishqor taʼsiriga unchalik chidamli emas. Asosan qurilishda va temir yoʻl transportida ishlatiladi.

Emalli Boʻyoqlarda sintetik smolalar yoki organik eritma (lok)lar holatidagi sellyuloza efirlari parda hosil qiluvchi moddalar rolini bajaradi. Emalli Boʻyoqlar qoʻllaniluvchi lokka qarab moyli, alkid, fenolmoy va fenolalkid, epoksid, epoksiefir, poliuretan, mochevinaformaldegid, melaminformaldegid, perxlorvinil, kremniyorganik, bitumli, polivinilatsetatli va boshqalarga ajratiladi. Benzin, kerosin, issiq suv muhitida ishlatiluvchi metall buyumlarni, yogʻoch, beton, qogʻoz, asbob va boshqa mashinalarni korroziyadan saqlash hamda elektroizolyatsiya maqsadlarida qoʻllanadi.

Badiiy Boʻyoqlar akvarel, guash, temper moyli Boʻyoqlardan iborat boʻlib, ularda nur taʼsiriga chidamli pigmentlar bor.

Qogʻoz, karton, gazmol va yogoch buyumlarni boʻyash uchun ishlatiladi.

Dekorativ Boʻyoqlar asboblar va apparatlarning detallarini boʻyashga ketadi.

Nurlanuvchi Boʻyoqlarda lyuminessensiyalanish xususiyati bor (sovuq nurlanish). Shu maqsadda loklar tarkibiga lyuminofor (nurlanadigan) moddalar qoʻshiladi. Soat va asboblarda raqam va belgilarni yozish uchun kerak.

Termosezgir B.— boʻyalgan modda yuzasida trani nazorat qilish uchun qalam shaklida ishlatiladi.

Manbalar
Boʻza

Boʻza — tariq, oqshoq, arpa, suli va bugʻdoy kabi donlardan tayyorlanadigan, kayf beradigan ichimlik. Oʻrta Osiyo xalqlari juda qadim zamonlardan buyon bo'za tayyorlagan. Masalan tarixdan quyidagi usulda tayyorlaganlar: tariq ivitilib, xaltaga solinadi va issiq joyga (koʻpincha kepakka koʻmib) qoʻyiladi. Tariq dimlanib yetilgach, maydalangach, oʻgʻirda yanchiladi, keyin xumga solib achitiladi va dokadan oʻtkazilib boshqa idishga solinadi, tingach, ichishga tayyor boʻladi. Toʻyimli va foydali chanqoqbosar ichimlik hisoblanadi. Tarkibida 4—6% etil spirti, oqsil, yogʻ, vitaminlar, mineral moddalar bor. Bolqon mamlakatlari, Kavkaz, Turkmaniston, Qirgʻizistonda sanoat usulida ishlab chiqariladi va koʻp isteʼmol qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzatov tumani

Boʻzatov tumani — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi tuman. 1979-yil 10-aprelda tashkil etilgan (1988-yil sentabrda tugatilib, 1990-yil martda qayta tuzilgan). Boʻzatov tumani shim.da Moʻynoq tumani, gʻarbda Qoʻngʻirot, Qanlikoʻl tumanlari, sharkda Chimboy, Kegayli tumanlari, jan.da Nukus tumani bilan chegaradosh. Maydoni 1,98 ming km². Aholisi 20,0 mingdan ziyod kishi (2000). Boʻzatov tumani da 1 shaharcha (Qozonketkan) va 4 ovul fuqarolari yigʻini (Aspantay, Yerkindarya, Koʻksuv, Kuskanatov) bor. Markazi — Qozonketkan shaharchasi. Aholisi, asosan qoraqalpoq, oʻzbek va qozoqlar, shuningdek rus, turkman va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 1 km² ga oʻrtacha 8,7 kishi toʻgʻri keladi. Shaharliklar 4 ming, qishloq aholisi 15,8 ming.

Tabiati
Boʻzatov tumani Amudaryoning quyilish yerida joylashgan. Iqlimi keskin kontinental. Qishi sovuq, yozi issiq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —5°, iyulniki 28°. Yiliga 110 mm dan ziyod yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 90—100 kun. Amudaryo Boʻzatov tumani ni gʻarb va shim.gʻarbdan 98 km masofada kesib oʻtadi. Boʻzatov tumani hududida Dovutkoʻl suv ombori joylashgan. Tuprogʻi toshli shoʻrxok tuproq, shoʻrxoklar tarqalgan, qoʻriq yerlar bor. Butacha va buta oʻsimliklari oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, shaqal, tulki, toʻngʻiz, quyon, qirgʻovul, gʻoz, oʻrdak va boshqa yashaydi.

Iqtisodiyoti
Boʻzatov tumani qishloq xoʻjaligi mahsulotlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Tumanda jami 7 shirkat xoʻjaligi boʻlib, shundan 6 tasida chorvachilik bilan shugʻullaniladi, bittasida paxta yetishtiriladi. Tuman hududida Boʻzatov oʻrmon xoʻjaligi va „Asan“ xususiy kichik korxonasi (xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqariladi) bor. Kaolin va ohak xom ashyosi konlari topilgan. Umumiy ekin maydoni 14638 ga, shu jumladan gʻalla ekinlari 2116 ga, texnika ekinlari 600 ga, shundan paxta 570 ga, yemxashak ekinlari va boshqa 11254 ga. Tuman shirkat va shaxsiy xoʻjaliklarida 25502 qoramol, 9028 qoʻyechki, 1475-yilqi, 829 tuya bor. Tuman oʻrmon xoʻjaligining umumiy maydoni 26318 ga, shundan oʻrmonzorlar 8824 ga, daraxtzorlar 107 ga, bogʻlar 12 ga va boshqa Avtomobil transporta — tumanda yagona transport vositasidir.

1999/2000 oʻquv yilida 16 umumiy taʼlim maktabi, 1 akademik litsey, 7 musiqa maktabi faoliyat koʻrsatdi. Tuman madaniyat uyi, qishloq klubi, avtoklub, kutubxona (qariyb 112 ming kitob va jur.lar), tuman markaziy kasalxonasi, 95 oʻrinli 2 qishloq kasalxonasi bor. Jami 34 vrach ishlaydi. 10 ming kishiga 17 vrach toʻgʻri keladi.

Manbalar 

Qoraqalpogʻiston tumanlari
Boʻzdungtov

Boʻzdungtov — Markaziy Qizilqumdagi qirlar Janubiygʻarbdan shim.sharqqa tomon choʻzilgan. Boʻzdungtov gʻarbda Tuhfabergan, janubiy sharqda Jamanqashqirtov togʻlari bilan, shimolda Boʻkantov yassitogʻligi bilan tutash. Eng baland joyi — 764 m (Irlitov). Boʻzdungtov yuqori paleozoyning ohaktosh, dolomit, kremniyli slanes, qumtosh jinslaridan tuzilgan, bu jinslar gersin orogenezida burmalangan. Alp burmalanishida yana koʻtarilgan. Boʻzdungtov  asimmetrik boʻlib, janubiy yon bagʻirlari tikroq, quruq soylar oʻyib yuborgan. Boʻzdungtov etaklarida yer osti suvlari yer yuzasiga yaqin (1–4 m), shu tufayli quduq koʻp. Quduqlar atrofida ovullar joylashgan.

Manbalar
Boʻznoch

BOʻZNOCH (Helichrysum arenarium L. Moench.) — qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 40—45 sm, poyasi qalin tuk bilan qoplangan. Pastki barglari keng, teskari tuxumsimon, yuqoridagilari — ensiz, nashtarsimon. Guli sariq, gul savatchalari dumaloq boʻlib, poya uchida murakkab qalqonsimon toʻpgul hosil qiladi. Iyun oxiridan sentabrgacha gullaydi. Togʻ yon bagʻirlaridagi qiyaliklarda oʻsadi. Poyasi, bargi va gullarida efir moylari, oshlovchi moddalar, shuningdek karotin, S vitamin, stearin, flavonoid kabi moddalar bor. Boʻznoch gullaridan tayyorlangan qaynatma jigar kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Boʻznochdan sariq boʻyoq olinadi. Boʻznoch kiyim-kechaklarni kuyadan saqlashda ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzsuv (shaharcha)

Boʻzsuv — Toshkent viloyati Yangiyoʻl tumanidagi shaharcha (1974-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Yangiyoʻl (23 km). Aholisi 4,7 ming kishi (1999). B.da umumiy taʼlim maktablari, bogʻchalar, kinoteatr, kasalxona, dorixona, maishiy xizmat koʻrsatish korxonalari bor.

Manbalar 

Yangiyoʻl tumani shaharchalari
Boʻzshoʻra

BOʻZSHOʻRA () — shoʻradoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Boʻyi 10—40 sm, sershox. Bargi kulrang, kalta, etdor, uchi uzun dagʻal tukli. Gullari mayda, toʻptoʻp boʻlib barg qoʻltigʻiga joylashgan. Bo'zsho'ra choʻlda, shoʻrxok yerlarda zich oʻsadi. May oyida gullab, sentabrda, mevasi yetiladi. B. bargida oksalat kislotaning kaliy va natriyli tuzlari koʻp boʻlganidan qoʻylar zaharlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Boʻyincha

Boʻyincha 1) otulov abzali. Ish hayvoni (mas, ot)ni aravaga, juvozga, qoʻshga qoʻshganda ot boʻyniga kiydirib qoʻyiladigan abzal. Boʻyincha xomutini koʻtarib turgani uchun uning ot boʻynini qisishi yoki ogʻritishidan saqlaydi, otning aravani tortishiga qulaylik tugʻdiradi. Boʻyincha tayyorlash usuli: qoʻgʻa (ichi gʻovak va yumshoq oʻsimlik)ni namlab, bir-biriga oʻrab, chala Boʻyincha shakliga keltiriladi. Buni takbas (takbas tortish) deyiladi. Takbasning sirtiga qoʻgʻa rezgilar qoʻyilib, ustidan yana qoʻgʻa oʻraladi. Bu ish yuz oʻrash deb yuritiladi. Soʻng ustidan avra (teridan) va astar (kigizdan) qoplanadi. Boʻyinchaning pastki qismi (2 uchi) kal lak deyiladi. Ot aravaga qoʻshilganda 2 kallakni boʻyincha bogi bilan siqib bogʻlab qoʻyiladi. Boʻyinchaning ot boʻynida turadigan qismi kipt (oʻzak), kallak va kipt oraligʻi chigʻanoq deyiladi. Boʻyincha 2 xil: a) yumaloq (yorma) Boʻyincha (bu qad. boʻlib, ogir boʻlgani sababli 20-asr birinchi choragidan boshlab ishlatilmaydi); b) kuchan Boʻyincha (bu ixcham va yengil boʻlib, hozir ham ishlatiladi); 2) kulolchilikdagi naqsh turi. Bu naqsh toʻgʻri, soʻngra arraarra chiziqli, soʻng yana toʻgʻri hamda arraarra chiziqli (shu tariqa ikki tomondan muvoziy davom etadigan) shakllardan iborat. Arra chiziqlar bir-biriga ketmaket kelib, sirtidan qaragaida Boʻyincha shakliga oʻxshaydi. Boʻyincha naqsh oʻzbek kulolchiligida qoʻllanadi.

Manbalar
Boʻka (shahar)

BOʻKA — Toshkent viloyatidagi shahar (1980-yildan). Boʻka tumani markazi. B.dan Toshkentgacha boʻlgan masofa — 70 km. Yaqin temir yoʻl st-yasi — Toʻytepa. Toshkent — Bekobod avtomobil yoʻli yoqasida. Dengiz sathidan 390 m balandlikda joylashgan. Aholisi 20,5 ming kishi (2001). B. nomi ayrim toponimistlarning fikricha, turkiy xalqlarning bir urugʻi boʻka (boʻke) nomidan deb taxmin qilinadi.

Bo'ka tumani hokimligining ijtimoiy tarmooqlardagi sahifalari quyidagilar:

https://telegram.me/buka_tuman_hokimligi

https://facebook.com/bokahokimligi

https://instagram.com/buka_tuman_hokimligi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bo'ka tuman hokimligining telegram kanali

c

Oʻzbekiston shaharlari
Boʻka tumani
Boʻktargilar

BOʻKTARGILAR (Circus) -qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub yirtqich qushlar urugʻi. 9 turi bor. Modalari narilaridan katta. Qanotlari uzun va keng, sekin parvoz qilishga moslashgan. Pati yumshoq, boshining ikki yoni va tomogʻini oʻrab olgan "yoqasi" bor. Avstraliya va Antarktidadan tashqari, hamma qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda soy boʻktargisi (S. aeryginosis), dala boʻktargisi (S. cyaneus), choʻl boʻktargisi (S. macrourus), qoʻriq boʻktargisi (S. pygargus) uchraydi. B. qishlash uchun kuzda Hindiston va Afrikaga uchib ketadi. Bahorda yana qaytib keladi (dala boʻktargisi esa Oʻzbekistonda qishlab qoladi). Daryo sohillari, choʻl, dasht va dalalarda yashaydi. Uyasini quruq oʻt va xaschoʻplardan yerga quradi. Modasi uyasini doim tozalab turadi. 3— 6 dona tuxum qoʻyadi. Tuxumini modasi bosadi. Nasl uchun gʻamxoʻrlik qilish modasi bilan nari oʻrtasida qatiy taqsimlangan. Modasi uyada tuxumdan chiqqan jish joʻjalarini qanoti ostida isitib, ularni oziqlantiradi, nari esa oziqtashiydi. B. har xil hasharotlar, mayda kemiruvchilar, qushlar, kaltakesaklar, qurbaqalar va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi. Kemiruvchilarni qirib, foyda keltiradi. B.ni qoʻriqlash kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qushlar
Qushlar ekotizimi
Boʻlamon

Boʻlamon balamon, balabon – Markaziy Osiyo va Kavkaz xalqlarining tilchali puflama sozi. Kadimdan mashhur, ayniqsa XV—XVII asrlardagi boʻlamonchi sozandalar nomi tarixiy manbalarda koʻp uchraydi. Tashqi koʻrinishi kichik surnaysimon boʻlsada, nayining ichki kengligi uzunasiga bir xil.

Yuqori qismiga yakka tilchali qilib kesilgan qamish naycha oʻrnatiladi. Asosan, tut yogʻochidan yasaladi. Barmoqlar uchun moʻljallangan 7 ta teshigi yuzida, 1 tasi orqa tomonida boʻladi. Boʻlamon sibizgʻannt takomillashtirilgan turi boʻlsada, sadolanish kuchi, tembr xususiyatlari hamda ijro imkoniyatlariga koʻra qoʻshnayta yaqin. Diapazoni taxminan 2 oktava. Oʻzbekistonning Xorazm vohasi va qisman Qoraqalpogʻistonda tarqalgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Karomatov F., Oʻzbekskaya instrumentalnaya muzika, T., 1972.
Boʻrjar GES

Boʻrjar GES — Toshkentning Boʻzsuv (Boʻrjar qismida) kanalida qurilgan 3gidroelektr stansiya. 1936-yil mayida ishga tushirilgan. Quvvati 6,4 ming kVt. Uning ishga tushirilishi Toshkent shahri sanoat korxonalari va aholisini elektr energiyasi bilan taʼminlashni yaxshiladi. Boʻzsuv kanalida ishlab turgan GESlar Oʻrta Osiyoda birinchi energiya tizimini yaratishga imkon berdi. Hozir B. GES Chirchiq — Boʻzsuv traktida qurilgan GESlardan biri sanalib. u toʻla avtomatlashtirilgan, yagona dispetcherlik punktidan boshqariladi.

ru:Бурджар#Бурджарская ГЭС

Oʻzbekiston gidroelektr stansiyalari
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti
Oʻzbekgidroenergo
Boʻri

Boʻri, qashqir (Canis lupus) – itsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonning choʻl, dashtlari, oʻrmon, toʻqay, togʻ va togʻ etaklarida tarqalgan; qor va muz bilan qoplangan baland togʻlar va tundrada ham yashaydi. Boʻrilarning turli kenja turlari mavjud, jumladan osiyo boʻrisi, tundra boʻrisi, meksika boʻrisi, arktika boʻrisi va boshqalar.

Boʻrilar qoyalar orasiga, toʻqaylik va jarliklarga, quruq qamishzorlarga in quradi. Tulki inlaridan ham foydalanadi. Boʻrilar inida bolalaydi va bolalarini parvarish qiladi. Chorvachilik r-nlarida podalardan uzoqqa ketmaydi. Boʻrilar yanvar oyidan boshlab urchiydi. Urchish vaqtida erkaklari urgʻochisini talashib qattiq urishadi. Boʻrilar monogam hayvon. Jufti uzoq muddat saqlanib qoladi. Homiladorlik davri 62– 65 kun. Yosh boʻri 3–5 ta, qarisi 6–8 ta, baʼzan 10–13 ta bola tugʻadi. Bolasini 5–6 hafta emizadi. Bolasi 3 haftaligida inidan chiqa boshlaydi. Urgʻochisi emizikli davrida erkagi ovqat olib kelib turadi. Bolalari goʻsht bilan oziqlanishga oʻtgandan soʻng ona boʻri ham oʻlja tutib kela boshlaydi. Avgust oxiridan boshlab yosh boʻrilar har xil mayda kemiruvchilarni tutib yeya boshlaydi. Sentabrda kattalari bilan birgalashib, uy hayvonlarini va yovvoyi hayvonlarni ov qilishga oʻrganadi. noyabrga qadar 10–15 ta buri gala boʻlib yuradi. Oʻlja topish qiyin boʻlib qolganda bitta yoki ikkitadan boʻlib, tarqalib ketadi. Erkagi 2 yoshida, urgʻochisi 2–3 yoshida voyaga yetadi. Boʻri 15–16 yil yashaydi. Yilda ikki marta – bahor va kuzda tullaydi. Boʻrilar kuchli, chidamli va chaqqon, hid bilish va eshitish organlari yaxshi rivojlangan hayvon. Goʻsht bilan oziqlanadi, baʼzan olma, qovun, tarvuz kabi mevalarni ham yeydi. Asosan, uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlar, quyon, yumronqoziq kabi kemiruvchilar, qushlar, hatto oʻlimtiklar bilan oziqlanadi. Boʻrilar juda ochkoʻz va xoʻra, ikkitasi bitta qoʻyni yeb qoʻyishi mumkin. Podaga hujum qilganda koʻp qoʻyni nobud qiladi. Bir nechta B. birgalikda yoki tuda boʻlib ov qiladi. Quturgan va ochiqqan boʻrilar odamga ham hujum qilishi mumkin. Boʻrining 12 ta kenja turi bor. Oʻrta Osiyoning choʻl, dasht va past togʻlarida choʻl boʻrisi, Pomir togʻlarida tibet boʻrisi kenja turlari yashaydi. Baʼzan qora boʻrilar ham uchraydi, uning terisi qimmatbaho hisoblanadi. Oʻzbekistonda choʻl boʻrisi tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Boʻribosar

Boʻribosar, Oʻrta Osiyo ovcharkasi —Oʻrta Osiyoda tarqalgan jaydari it zoti. Uzoq davr davomida choʻponlar tomonidan eng yaxshi namunalarini tanlash va tabiiy chatishtirish yoʻli bilan chikarilgan. Erkagi boʻydor, gavdali, koʻkragi keng, kallasi katta, oyoklari baquvvat, ovozi haybatli. Rangi turlicha. Asosan erkagi koʻproq qadrlanadi. Chorva mollari podalarini boʻrilar hujumidan saqlash (nomi ham shundan), oʻtovqoʻralarni qoʻriqpash vazifalarini bajaradi. Urishqoqlik sifatlarini oshirish uchun yosh (1—2 oy)ligida quloq va dumi kesib qisqartiriladi. Eng kuchlilari havaskorlar tomonidan it urishtirish musobaqalarida qatnashish uchun boqiladi.

Manbalar
Boʻriyotoq koʻllari

Boʻriyotoq koʻllari (mahalliy xalq Boʻritogʻ deb ataydi) — Xorazm vohasi Xiva shahri yonidagi Boʻriyotoq, Pirnaxos, Baytaltoʻgʻon, Sayot va boshqa mayda koʻllar. Jan.da Qoraqum choʻliga tutashgan. Boʻriyotoq koʻllari Jirmiz, Mizonkoʻl kollektorlariga birlashib ketgan. Ekin maydonlaridan chikadigan tashlama suvlar va yer osti sizot suvlaridan toʻyinadi. Yezda suvi koʻpayib, umumiy maydoni 800 ga, uz. 4–5 km, eni 1—1,5 km, chuq. 1,5 m ga yetadi. Sohillari qiya, qumloq, qamish va boshqa suv oʻtlari oʻsadi. Qishda muzlaydi. Boʻriyotoq koʻllari da baliqchilik va ondatrachilikni rivojlantirish imkoniyatlari mavjud.

Manbalar

  

Koʻllar
Xorazm viloyati geografiyasi
Boʻrk

BOʻRK — qad. bosh kiyimi. Qishda hamda yozda kiyiladigan B. boʻladi. Boʻrk hayvon terisidan tikilib, qimmatbaho qalin gazmol bilan qoplanadi. B.ni erkaklar ham, xotinqizlar ham kiyishadi. Tikilgan hayvon terisiga qarab, u qunduz B., suvsar B., qamshat B., tulki B. va hokazo boʻlib nomlanadi. Qizlar B.i har xil taqinchoqlar, tangalar, uzuklar bilan bezatilgan. Erkaklarda toʻyziyofatga kiyiladigan qimmatbaho, oddiy kunlarda, ishga kiyadigan B.lar ham boʻlgan. B. oʻzbek, qozoq, qoraqalpoq, qirgʻiz, boshqird, tatar, uygʻur va boshqa xalklar orasida tarqalgan. "Devonu lugʻotit turk" (11-asr)da "Bosh yorilsa boʻrk ichida" maqoli shaklida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Bosh kiyimlari
Qoʻrgʻon Boʻronov

Qoʻrgʻon Boʻronov (1925.25.10, Chimkent) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1985), falsafa fanlari doktori (1981), professor (1982). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Oʻrta Osiyo davlat universitetining tarix fakultetini (1950) tugatgan. 1956—90 yillarda Toshkent oliy partiya maktabida oʻqituvchi, dotsent, dekan, kafedra professor, kafedra mudiri. Toshkent Davlat Universiteti tabiiy fakultetlarning falsafa kafedrasi katta ilmiy xodimi (1971—73). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa kafedrasi professor (1981—84). Siyosatshunoslik va boshqaruv instituti professor (1990—92). Ilmiy ishlari maʼnaviy madaniyat taraqqiyotining umumfalsafiy masalalari, gumanizm va madaniyatning oʻzaro bogʻliqligi, milliy munosabatlar va milliy madaniyatlar rivojlanish dialektikasi muammolariga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1925-yilda tugʻilganlar
25-oktyabrda tugʻilganlar
Chimkentda tugʻilganlar
Boʻrsiq

Boʻrsiq, qashqaldoq () – sut emizuvchilar turkumining susarsimonlar oilasiga mansub yirtqich hayvon. Boʻrsiqlar urugʻining yagona turi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Boʻrsiq qumlari

Boʻrsiq qumlari – Yevropa va Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Togʻ, oʻrmon, toʻqay, choʻl va dashtlarda, hatto qishloq atrofidagi jarliklarda yashaydi. Uzunligi 0,9 m cha, dumi 0,2 m gacha. Shimoliy hududlarda qishda uyquga kiradi. Koʻp vaqtini toʻmtoq va kuchli tirnoqlari bilan kovlangan inida oʻtkazadi. Boʻrsiq qumlari hamma narsani yeydi. Mayda kemiruvchilar, sudralib yuruvchilar, umurtqalilar, qushlar va ularning tuxumi, shuningdek makkajoʻxori, meva, yongʻoq, zamburugʻ kabi har xil oʻsimliklar, hatto oʻlimtiklar bilan ham oziqdanadi. Boʻrsiq qumlari tungi hayvon. Ikki yoshida voyaga yetadi. Yogʻi shifobaxsh. Junidan choʻtka qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Boʻston

Boʻston — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shahar (1983-yildan). Ellikqalʼa tumani markazi. Aholisi 22,6 ming kishi (2017), asosan qoraqalpoqlar, oʻzbeklar, shuningdek rus, tatar, turkman, tojik va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Urganchgacha 62 km. B. dan Nukusgacha boʻlgan masofa 140 km.

Shahar yonida Oʻzbekiston FA Botanika instituti va botanika bogʻining filiali (70 ga) barpo qilingan. B.da 1998—99 yillarda madaniyat va istirohat bogʻi (maydoni 50 ga) bunyod etiddi. 3 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, akademik litsey, madaniyat uyi, 12 kutubxona, klub, stadion, 31 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi, tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, markaziy dorixona, dehkon bozori, 10 umumiy ovqatlanish shoxobchasi bor. Shaharda "Elteks" toʻqimachilik kompleksi, paxta tozalash zavodi, "Elnur" xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqarish korxonalari ishlab turibdi. 2 avtokorxona, 5 koʻchma mexanizatsiyalashgan kolonna faoliyat koʻrsatadi. "Faxriylar bogʻi", "Yashil xiyobon" kabi dam olish maskanlari tashkil qilingan.

Manbalar 

Qoraqalpogʻiston shaharlari
Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Ellikqalʼa tumani
Boʻston neft koni

Boʻston neft koni — Andijon viloyati Xoʻjaobod tumani hududida, Andijon shahridan 15 km janubiy-sharqda joylashgan. 1952-yilda ochilgan, 1953-yilda ishga tushirilgan. Neft uyumlari yura, , paleogen va neogen yotqiziqlarida joylashgan. Yura davri yotqiziqlarining qalinligi 195 m gacha. Boʻr davri yotqiziqlari (umumiy qalinligi 1445 m gacha) Fargʻona botigʻiga mansub logʻon, kalachi, yalovoch va boshqa svitalarni oʻz ichiga oladi. Paleogen yotqiziqlari umumiy qalinligi 465 m gacha boʻlgan buxoro, olay, turkiston va boshqa svitalardan tashkil topgan. Neogen sistemasi (umumiy qalinligi 450 – 750 m) massaget va baktr seriyalaridan tuzilgan. Boʻston neft koni antiklinal strukturada joylashgan. Gʻarb ya sharqda kichik sinklinallar orqali Xoʻjaobod va Janubiy Olamushuk strukturalaridan ajralib turadi. Neft uyumi asosan neogen davrining qizgʻish svitasi 3 gorizontida, ozroq miqdorda boʻr yotqiziqlarida uchraydi. Neftning s ogʻ. 0,829 dan 0,880 gacha. Tarkibida 88% gacha qatron, 10 % gacha parafin, 42% gacha oltingugurt, 3,3 % gacha asfalten mavjud.

Manbalar 

bur

Xoʻjaobod tumani
Oʻzbekiston neft konlari
Boʻston sanatoriysi

"BOʻSTON" SANATORIYSI — balneologik kurort. Toshkent shahridan 30 km uzoqlikda, Chirchiq shahrida, dengiz sathidan 550 m balandlikda joylashgan. Maydoni 37,5 ga. Shundan 16 ga mevali bogʻ va manzarali daraxtzorlardan iborat. Iqlimi kontinental: qishi yumshoq, yozi issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1,5°, iyulniki 25°, nisbiy namligi 55%, quyoshli kunlar davomliligi yiliga 2700 soat. Davolash maqsadida kam minerallashgan termal (42°), sulfatkalsiy natriyli kuchsiz ishqorli azotli suv vannalar va ichish uchun, Jizzax viloyati Zomin tumani "Baliqli koʻl"dan olib kelinadigan balchiqdan galvanik balchiq, parafin va ozokerit koʻrinishida foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, massaj, iqlim bilan davolash usullari ham qoʻllanadi. Sanatoriyda qon aylanish aʼzolari, nerv sistemasi, ginekologik va urologik kasalliklari bor kishilar davolanadi. 400 oʻringa moʻljallangan yotoq korpuslari (bir va ikki oʻrinli), klub, kutubxona, sauna, fitobar mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻstonliq xazinasi

Boʻstonliq xazinasi (mil. Na. 1-yarmi) - moddiy madaniyat yodgorligi. Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanining Sijjak qishlogʻidagi Koʻkyongʻoq mavzeida, Piskom daryosining oʻng sohilida boʻlgan. 1965-yilda choʻpon Q. Ermatov topib Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyiga topshirgan. Boʻstonliq xazinasi har birining ogʻirligi 200 g li 8 ta burama bilaguzuk, 8 ta tumor saqlanadigan quticha, 27 ta qoʻngʻiroqcha, 1 ta buloqi (burunduq) va boʻyinga taqiladigan bir qancha zanjirdan iborat; hammasi kumush. Bilaguzuklar oʻyma, chizma va bosma usulda ishlangan boʻlib, ikki uchi ilon boshi koʻrinishida, sirti turli geometrik shakl, naqsh va sugʻdcha yozuvlar bilan bezatilgan. Bu yerda olib borilgan arxeologik qazishlar jarayonida xumdonlar va kumush buyumlar yasaladigan ustaxonalar qoldigʻi, tangalar, sirlangan sopol idishlar boʻlagi ham topilgan. Boʻstonliq xazinasi Toshkent vohasining qad. aholisi madaniyatini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar

  

Boʻstonliq tumani
Boʻtakoʻl

Boʻtakoʻl — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi koʻl. Qorateren koʻlining gʻarbida, undan 5 km uzoqlikda joylashgan. B.ning oʻrni pastqamlikdan iborat. Yoshkulgen qumli choʻli bilan oʻralgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uz. 16 km, eni shimolida 800–900 m, janubida 1,2 km, oʻrtacha chuq. 2–3 m, eng chuqur joyi 4 m. Koʻksuv zovuri va artezian suvlaridan toʻyinadi. Suvning yil davomida turli miqdorda quyilishi tufayli sathi ham barqaror emas. Minerallashuv darajasi 1 l suvda oʻrtacha 12—16 g. Qirgʻoqlar qiya, qirgʻoqqa yaqin joylari qamishzor. Baliqchilikda foydalaniladi.

Manbalar 

 

Koʻllar
Qoraqalpogʻiston koʻllari
Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar

BOʻXCHA YASAR QOʻNGʻIZLAR (Scarabaeus) — plastin kamoʻylovli qoʻngʻizlar urugʻi. Uzunligi 20–40 mm, tanasi keng va qora, oldingi oyoqlari panjasi va bosh qalqoni tishli. Oʻrta dengiz havzasi, Janubiy Yevropa, Gʻarbiy va Markaziy Osiyoda tarqalgan. Qoʻngʻizlar va qurtlari goʻng bilan oziqlanadi. Buning uchun qoʻngʻiz goʻngdan shar (boʻxcha) yasab oladi, uni tuproqqa koʻmib nok shakliga keltiradi. Sharning ingichka uchiga tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurti goʻng bilan oziqlanib voyaga yetadi. Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar q. orasida avliyo skarabiy (S. sacer) keng tarqalgan, uz. 21–37 mm. qad. misrliklar bu qoʻngʻizning toshga tushirilgan tasviriga ixlos qilishgan. Qoʻngʻizni quyosh xudosiga oʻxshatishgan, uni goʻngdan shar yasab dumalatishini Quyoshni samo boʻylab harakatlanishining cheksizligiga, qoʻngʻiz boshidagi tishchalarini quyoshning nur tarqatishiga qiyos qilishgan. Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar q. tabiiy sanitarlar hisoblanadi. Markaziy Osiyo dasht va choʻllarida yirik Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar q. S. transcavcasus, S. acuticollis tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻshatish

Boʻshatish (metallurgiyada) — toblangan poʻlatni 720° dan (kritik nuqtadan) past tragacha qizdirib, soʻngra astasekin sovitish. Boʻshatish beqaror martensitni barqaror holatga keltiradi, ichki kuchlanishlarni kamaytiradi va poʻlatning mexanik xossalarini oʻzgartiradi, yaʼni ancha yumshatib, qovushoqligini oshiradi. Boʻshatishning 3 usuli bor; a) past trada Boʻshatish — poʻlat 200° chamasi tragacha qizdirilib, astasekin sovitiladi; b) oʻrtacha trada Boʻshatish — poʻlat 200—450° trada qizdirilib, astasekin sovitiladi; v) yuqori trada Boʻshatish— poʻlat450—727° trada qizdirilib, astasekin sovitiladi. Boʻshatish temperaturasi oshgan sari poʻlatning qattiqligi va mustahkamligi pasayadi, plastikligi va zarbiy qovushoqligi oshadi. Boʻshatish usuli asbobsozlik poʻlatiga, sementlanadigan poʻlatga, pishiq konstruksion poʻlatga, prujinalar va ressorlarga, dinamik va titrama kuchlar taʼsirida boʻladigan mashina detallariga termik (issiqlik) ishlovi berishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyagichlar

Boʻyagichlar, boʻyovchi sintetik moddalar, rang — har xil mate riallarni turli rangga boʻyash uchun sintez usulida olinadigan organik moddalar. B.ga rangeiz birikmalar ham kiradi. Bunday birikmalar boʻyaluvchi moddalarga singdirilgach, rang hosil qiladi. B. ishlab chiqarish sanoati 1857-yilda movein ishlab chiqarish dan boshlangan. B. borabora boʻyovchi tabiiy moddalarni sanoatdan deyarli siqib chiqardi. Alizarin, indigo singari tabiiy boʻyoqlar esa sintetik yoʻl bilan olina boshladi. B.dan movein, fuksin, texnik anilinni turli usullar bilan oksidlab olinganidan, ular "anilin boʻyoqlar" ham deyiladi. Hozir boʻyashda asosan B.dan foydalaniladi. B. aromatik uglevodorodlar — benzol, naftalin, anilin, benzidindan olinadi. Rang va uning boʻyalmish materialda qaror topishi, rangning obhavo va boshqa tashqi taʼsirlarga chidamliligi boʻyovchi sintetik moddalar va boʻyalmish materialning kimyoviy xususiyatiga bogʻliq. B. 2 tasnif boʻyicha belgilanadi. Kimyoviy tasnifda kimyoviy tuzilish va xususiyatlar oʻxshashligi (nitro, nitrozo, azo, arilmetan, indigoid B. va hokazo), texnik tasnifda esa qanday maqsadda (gazlama B., moʻyna B., yogoch B. va hokazo) va qay xilda (kislotali, asosli, sinovchi va boshqalar) qoʻllanishi asos qilib olinadi. B.ning 5000 dan ortiq turi ishlab chiqariladi.

Manbalar
Boʻyash

Boʻyash — 1) tolali materiallar (ip, jun, ipak, sunʼiy tola va boshqalar) yoki ulardan tayyorlangan buyumlar (gazlama, kalava) ga rang berish. Boʻyash uchun sintetik organik boʻyagichlar, pigmentlar, loklar va boshqa moddalar ishlatiladi. Boʻyagichlar va boʻyaluvchi materialning kimyoviy xossalariga qarab har xil Boʻyash usullari qoʻllanadi. Ipak kislota xossalariga ega boʻlganidan asosli boʻyagichlar bilan boʻyaladi. Jun asos xossalariga ega boʻlgani uchun uni boʻyashda kislotali (nordon) boʻyagichlar ishlatiladi. Ip, jun, ipak va boshqa baʼzi tolalarni boʻyash uchun ular boʻyagichlarning suvdagi eritmalariga maʼlum vaqt solib qoʻyiladi. Trani oshirish (mas, qaynatish) Boʻyash jarayonini tezlatadi; 2) turli sirtlarga (devorlar, tunuka tomlar, pollar, derazaeshiklar, metall buyumlar va boshqalarga) boʻyoq surkash. Boʻyoq sirtga purkagichlar, Boʻyash apparatlari bilan purkaladi, qilli choʻtkalar, rezina roliklar bilan surkaladi. Boʻyaladigan sirtlarning xiliga (tunuka tom, pol, deraza va boshqalar), joyiga (ochiq havoda, xona ichida joylashganiga), materialiga (metallar, yogʻoch va boshqalar) qarab turli tarkibli boʻyoklar ishlatiladi.

Yana qarang 

 Boʻyoqlar
 Boʻyoq purkagich

Manbalar

  

Tasviriy sanʼat
Boʻgʻin

Boʻgʻin (biologiyada) — umumiy ajdodlarga nisbatan bir xil qarindoshlik darajasiga ega boʻlgan bitta populyatsiyadagi individlar guruhi (masalan, odamlarda ota-onasi, bolalari, nevaralari 3 ta ketma-ket kelayotgan boʻg'indan iborat).

Boʻgʻin tushunchasi yil davomida bir vaqtning oʻzida rivojlanib chiqadigan individlarga nisbatan qoʻllanadi. Masalan, 2 yoki 3 boʻgʻinli (bir mavsumda tur 2 yoki 3-marta bolalaganida); bir yillik, ikki yillik, koʻp yillik boʻgʻin (bitta boʻgʻinning rivojlanishi 1,2 yoki koʻp yil davom etganida) boʻlishi mumkin. Boʻgʻinning hayot kechirish muddatlari ham bir turning muayyan individlari va ular yashaydigan sharoiti (iqlimi)ga moye holda juda keng chegarada oʻzgaradi. Masalan, bir hujayralilarda bir necha soatda, koʻp hujayralilarda hatto yuz yillab davom etadi.

Manbalar  

Biologiya
Boʻgʻin (birlik)

Boʻgʻin — qadimgi uzunlik oʻlchov birligi; quruvchilar orasida qoʻllanadi. U oʻrta barmoqning oʻrta boʻgini eniga teng. 1 boʻgin taxminan 2,0-2,5 sm ga toʻgri keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻlchov birliklari
Boʻgʻirsoq

Boʻgʻirsoq (, , , , , , ) Oʻrta Osiyo, Idil-Ural, Moʻgʻuliston va Yaqin Sharq oshxonalarida uchraydigan qovurilgan xamirli ovqat turi. U uchburchak yoki baʼzan shar shaklida boʻladi. Xamir un, xamirturush, sut, tuxum, sariyogʻ, tuz, shakar va margarindan tayyorlanadi. Tojik boʻgʻirsogʻini tayyorlashda koʻpincha xamirni qovurishdan oldin mayda suzgichning pastki qismiga bosilib, naqsh bilan bezatib olinadi.
Boʻgʻirsoq xamirdan tayyorlab yogʻda pishiriladigan taom. Boʻgʻirsoq turli joylarda har xil uslublarda tayyorlanadi. Toshkent va uning atroflarida: elangan bugʻdoy unidan suv, sut, tuxum, shakar va yogʻ solib qorilgan xamir asnosida tayyorlanadi. Xamir pichoq bilan yongʻoqday yoki undan kattaroq qilib kesilib, qizib turgan yogʻda to qizarguncha qovuriladi. Fargʻona vodiysi va Buxoroda suv bilan sutga qorilgan xamirni oʻqlogʻida yoyib, toʻrtburchak shaklida kesib yogʻda qovuriladigan boʻgʻrisoq turi keng tarqalgan.

Boʻgʻirsoq koʻpincha shirinlik sifatida, sirop, murabbo yoki asal bilan isteʼmol qilinadi. Ular pechene yoki shirinlik sifatida ham dasturxonga tortilishi mumkin. Boʻgʻirsoqlar qovurib tayyorlanganligi sababli ularni baʼzan ponchiklar bilan solishtirishadi. Moʻgʻullar va turkiy xalqlar boʻgʻirsoqni choyga botirib, Markaziy Osiyoliklar esa koʻpincha shoʻrva bilan birgalikda isteʼmol qilishadi.

Uštipci (,) Bosniya va Gersegovina, Xorvatiya, Shimoliy Makedoniya, Serbiya, ayniqsa Vojvodina va Sloveniyada mashhur boʻlgan ponchikka oʻxshash qovurilgan xamir toʻplari boʻlib, ular „miške“ deb ham nomlanadi.

Galereya

Manbalar 

Undan tayyorlanadigan taomlar
Oʻzbek oshxonasi
Boshqird oshxonasi
Qozoq oshxonasi
Qirgʻiz oshxonasi
Moʻgʻul oshxonasi
Tatar oshxonasi
Sovet oshxonasi
Rus oshxonasi
Sutli taomlar
Boʻgʻma ilonlar

Boʻgʻma ilonlar () – soxta oyoqlilar oilasiga mansub ilonlar kenja oilasi. Hozirgi ilonlar orasida eng yiriklari shu oilaga kiradi. Uzunligi 0,5 m dan 11 m gacha. Boshqa ilonlardan koʻz kosasi ustidagi suyagining boʻlmasligi bilan farq qiladi. 16 urugʻi, 38 turi maʼlum. Janubiy Amerika, Janubiy Gʻarbiy va Shimoliy Amerika, Afrika, Madagaskar orollari, Markaziy va Gʻarbiy Osiyo, Malayya arxipelagida tarqalgan. Daryo va koʻllar sohili yaqinidagi oʻrmon va chakalakzorlarda yashaydi. Faqat sharq boʻgʻma iloni va qum boʻgʻma iloni ochiq choʻl va dashtlarda, eng yirik ilon – anakonda suvda hayot kechiradi. Boʻgʻma ilonlar zaharsiz. Ogʻzi katta ochiladi, muskullari kuchli, dumi qisqa, oʻpkasi ikkita. Boʻgʻma ilonlar tungi hayvon, koʻzlari kechasi koʻrishga yaxshi moslashgan. Oʻljasini poylab kulcha boʻlib oladi. Oʻljani sezgan boʻgʻma ilonlar boshini koʻtarib, tilini tez-tez chiqara boshlaydi, yoʻlidagi narsalarni tili bilan paypaslab oʻljasiga tomon oʻrmalab keladi. Oʻljasiga yaqinlashgach dumi va tanasini yigʻishtirib, yana kulcha boʻlib oladi. Soʻngra ogʻzini katta ochib oʻljaga tashlanadi va tanasini halqa qilib uni oʻraydi. Ilon oʻldirilgan oʻljani boshidan boshlab astasekin yuta boshlaydi. Oshqozonga tushgan ovqat 3–4 kun davomida hazm boʻladi. Bu davrda qimir etmasdan yotadi. Boʻgʻma ilonlar ovqatsiz bir necha oy yashay oladi. Boʻgʻma ilonlar tirik tugʻadi. Koʻpchilik turlari daraxtlarda va nam joylarda hayot kechiradi. Boʻgʻma ilonlar asosan umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Yirik boʻgʻma ilonlar kiyik va toʻngʻizlarni yutishi mumkin. Mayda qum boʻgʻma ilonlar kalamush va sichqonlarni tutib yeydi. Asl boʻgʻma ilonlar Konstriktor urugʻiga kiradi. Asl boʻgʻma ilonlar ning yagona turi oddiy boʻgʻma ilon, yaʼni boa. Boʻgʻma ilonlar, odatda, odamga hujum qilmaydi. Ularning yogʻ va goʻshti ovqatga ishlatiladi. Terisi jomadon, sumka va poyabzal tikishda qoʻllanadi. Ayrim Boʻgʻma ilonlar dan sichqon, kalamush kabi ombor zararkunandalarini qirishda foydalaniladi. 8 turi va kenja turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Boʻgʻoz

Boʻgʻoz — 1) okean, dengiz, koʻlni va ularning ayrim qismlarini bir-biri bilan qoʻshib turadigan kambar suv yoʻlagi. Maye, Bering B. Shimoliy Muz okeanini Tinch okean bilan, BobulMandab B. Qizil dengizni Hind okeani bilan qoʻshib turadi va hokazo; 2) quruqlikda — togʻ oraligʻidagi tor yoʻl, oʻtkil.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geografik terminlar
Boʻgʻozlar
Bharata

Bharata — qadimgi Hindistondagi oriylar qabilasi. Kuru qabilalar ittifoqiga kirgan hamda panchallar bilan birlashib Hindistonda dastlabki yirik davlat barpo etganlar (taxminan miloddan avvalgi 7-asr). „Bharata avlodlari“ Kauravlar va Pandavlar haqidagi rivoyatlar hind eposi „Mahabharata“ asosini tashkil qilgan. Bharata hududining nomi — Bharatavarsha (Jamna va Satlej daryolari oraligʻi) nomi bilan qadimda koʻpincha butun Hindiston hududi tushunilgan.
Hindiston Respublikasining hozirgi rasmiy nomi, hindi tilidagi Bharat mana shundan olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qabilalar
Aba

Aba — Nigeriya janubidagi shahar. Aba daryosi boʻyida, Port-harkort — Enugu temir yoʻl va avtomobil yoʻli kesishgan joyda. Aholisi 264 ming (1991). Moyli palma mahsulotlari sotiladigan joy. Sovun va pivo zavodlari, yogʻ, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor

Manbalar 

Shaharlar
Abadiy muzloq yer

Abadiy muzloq yer (koʻp yillik muzloq yer, doimiy muzloq yer, mangu tung yer)- Yer yuzasidan maʼlum chuqurda joylashgan va uzoq vaqt (2 yildan bir necha ming yillargacha) muttasil muzlab yotadigan (temperaturasi 0° dan past boʻlgan) togʻ jinslari. Odatda, Yer yuzining shimoliy va janubiy sovuq oʻlkalarida hamda baland togʻlarda uchraydi. Yevrosiyoda Abadiy muzloq yer yuzasining maydoni 10 mln. km² dan ziyod. Yillik oʻrtacha temperaturasi 0° dan past boʻlgan oʻlkalarda keyingi davrlarda ham Abadiy muzloq yerlar vujudga kelayotgani haqida maʼlumotlar bor. Abadiy muzloq yer yuzasining yuza yupqa qatlami yoz vaqtida bir oz eriydi. Abadiy muzloq yer tuproq jarayoniga, oʻsimliklarga, hayvonot dunyosiga taʼsir etadi. Abadiy muzloq yer esa yer-qurilish ishlarini qiyinlashtiradi.

Manbalar 

Iqlim
Abadiy qorlar

Abadiy qorlar — yil boʻyi erimay yotadigan muz va qor qoplami. Issiq va moʻ’tadil oʻlkalarda baland togʻ va yassi togʻ choʻqqilarida, qutbiy oʻlkalarda va tekisliklarda ham uchraydi. Yil davomida yogʻadigan qattiq atmosfera yogʻinining oʻsha joyining relef va iqlim sharoitida erib yoki bugʻlanib ketadigan miqdoridan ortishi hisobiga yuzaga keladi. Abadiy qorlarning faqat eng yuqoridagi yuza qatlamigina qordan iborat, chuqurlashgan sari, ustki qatlamlar bosimi tufayli firn (ya'ni qotgan qor) va muzga aylanadi. Abadiy qorlarning eng quyi chegarasi qor chegarasi deb ataladi. Abadiy qorlar ning yuzasi koʻp hollarda shu joy relefini silliklangan tarzda aks ettiradi; shu bilan birga Abadiy qorlarning oʻziga taalluqli mikrorelef shakllari ham (seraklar, erish egatlari, uyali qor) mavjud. Tekis yuzalarda shamol qorlardan turli qor uyumlarini shakllantiradi.

Manbalar 

Geografik terminlar