yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Dorixona

Dorixona yoki apteka — dori vositalarini tayyorlash, qadoqlash, ularning sifatini nazorat qilish hamda tayyor dori vositalari, tibbiy buyumlar, sanitariya va gigiyena ashyolari, maʼdanli suvlar, davolash-kosmetika mahsulotlarini saqlaydigan va sotadigan tibbiyot muassasasi. Dorixonada toʻsatdan kasal boʻlib qolgan yoki baxtsiz hodisaga uchragan kishilarga tez tibbiy yordam ham koʻrsatiladi.

19-asrning 2-yarmida Oʻzbekistonning baʼzi shaharlarida tashkil etilgan gospital va lazaretlar qoshida Dorixonalar boʻlgan. Birinchi rasmiy Dorixona 1874-yil may oyida Toshkent sh.da mahalliy aholi mablagʻi hisobiga ochilgan.

Dorixona muassasalari mulkchilikning shakliga koʻra, aksiyadorlik, jamoa va xususiy Dorixonalarga, i.ch. xususiyatiga koʻra tayyor dori vositalarini sotadigan hamda dori tayyorlab beradigan (retseptga muvofiq), shuningdek, ulgurji savdo qiladigan va kasalxona hamda poliklinikalar qoshidagi Dorixonalarga boʻlinadi.

Farmatsevtika faoliyati bilan shugʻullanayotgan barcha jismoniy va yuridik shaxslar, shu jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi hududida farmatsevtika faoliyati koʻrsatayotgan chet el vakolatxonalarining subʼyektlari ushbu faoliyat bilan shugʻullanishlari uchun litsenziyalari boʻlishi shart.chandiqni ketkazadigan dori

Yana qarang 

 Dori
 Tibbiyot

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Dorussalom

Dorussalom (arab.— Tinchlik uyi) — Tanzaniyadagi shahar, Sohilboʻyi viloyatining maʼmuriy markazi. Axoliyey 1,7 mln. kishi (1998). Mamlakatning iqtisodiy, siyosiy va madaniy markazi. Iqlimi subekvatorial, oʻrtacha temperaturasi avgustda 23°, yanvarda 28°. Yiliga 1500 mm yogʻin yogʻadi.

D. 1862 yilda Zanzibar sultoni tomonidan baliqchilarning Mzizima qishlogʻi oʻrnida bunyod etilgan. 1887 yilda Germaniyaning Sharqiy Afrika kompaniyasi tomonidan bosib olingan. 1891 yildan Germaniya Sharqiy Afrikasi maʼmuriy markazi. 1919 yilda ingliz qoʻshinlari tomonidan egallandi. 1919—61 yillarda Angliyaning Tanganika mustamlakasi maʼmuriy markazi, 1961 yildan mustaqil Tanganika davlatining , 1964 yildan 1993 yilgacha Tanzaniya davlati poytaxti. 1993 yildan poytaxt Dodoma sh.ga koʻchirildi.

D.mamlakatning Hind okeani sohilidagi eng yirik porti. Avtomobil va temir yoʻl tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni qayta ishlash, sement, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, toʻqimachilik, elektrotexnika, oziq-ovqat (goʻsht-konserva, tamaki, un tortish), poyabzal va b. sanoat korxonalari bor. Mebel, metall idishlar, lok va boʻyoqlar ishlab chiqariladi. Kemasozlik rivojlangan. Baliqovlanadi. D.dan Zambiyaga neft quvuri oʻtkazilgan. Unt, botanika bogʻi, tarix-etn. muzeyi bor. Shahar yaqinida 13-asrda qurilgan masjid qoldiqlari saqlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tanzaniya
Dotsent

Dotsent (lot, dosene — taʼlim beruvchi) — bir qancha mamlakatlarda oliy oʻquv yurtlari oʻqituvchilarining ilmiy unvoni va lavozimi. Oʻzbekistonda Dotsent unvoni kafedra mudiri va b. lavozimlarga tanlov boʻyicha saylangan yoki shu lavozimlarda shartnoma asosida ishlayotgan yoxud oliy oʻquv yurtining rektori (oʻquv va ilmiy ishlar boʻyicha prorektori), malaka oshirish instituti va unga tenglashtirilgan oʻquv yurtining direktori (direktor oʻrinbosari) lavozimlarini egallab turgan, ularda oʻquv yili davomida muvaffaqiyatli faoliyat yuritgan, oliy oʻquv yurtlari yoki malaka oshirish institutlarida kamida 3 yil pedagog boʻlib ishlagan hamda ped. amaliyotida foydalanilayotgan, shu jumladan dissertatsiya himoyasidan keyin matbuotda eʼlon qilingan ilmiy va oʻquv-metodik ishlarga ega boʻlgan fan dotsentlari va nomzodlariga beriladi. Oliy oʻquv yurtida kamida 5 yillik pedagoglik ish stajiga ega, kollej, litsey, gimnaziya, oʻrta maxsus va kasb-hunar oʻquv yurtlari uchun darslik yoki oʻquv qoʻllanmalari, umumiy oʻrta taʼlim maktablari uchun darsliklarning yakka mualliflari boʻlib, tanlov boʻyicha yoki shartnoma asosida kafedra mudiri Dotsent lavozimiga tayinlangan va mazkur lavozimlarda oʻquv.yili davomida muvaffaqiyatli ishlagan oliy maʼlumotli yuqori malakali mutaxassislarga ham ilmiy darajasi bor-yoʻqligidan qatʼi nazar, Dotsent unvoni berilishi mumkin. Dotsent unvonini, qaysi idoraga boʻysunishidan qatʼi nazar respublika oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot muassasalari ilmiy (ilmiy-texnika) kengashlarining tavsiyasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi quzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi beradi. Dotsentlarga belgilab qoʻyilgan namunadagi attestatlar topshiriladi. Oʻzbekiston Respublikasi da Oliy attestatsiya komissiyasi tashkil etilgandan beri (1992) 2002 y. 1 yanvargacha 3088 kishi Dotsent unvoniga ega boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muxtor Doschonov

Muxtor Beshchonovich Doschonov (1909.1.1, Rossiya Federatsiyasi Orenburg viloyati Burtin tumani — 1975.24.5, Toshkent) — injener-meliorator-oʻrmonshunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1965), professor (1966). Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligi ni mexanizatsiyalash injenerlari institutini tamomlagan (1936). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida dotsent, oʻrmonchilik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi mudiri (1949—67), Oʻrta Osiyo oʻrmonchilik ilmiy tadqiqot instituti direktori (1967—73). 1973-yildan Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi mudiri. Ilmiy asarlari Oʻzbekistonning togʻ yon bagirlarida tuproq eroziyey va sel oqimlariga qarshi kurash, agrooʻrmon melioratsiyasi masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Regulirovaniye selevix potokov v ruslax gornix rek Oʻzbekistana, T., 1944; Vliyaniya terrasirovaniya i oblesneniya gornix sklonov na poverxnostniy stok, T., 1965.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Professorlar
Agronomlar
Qishloq xoʻjaligi
Qishloq xoʻjaligi sohasi olimlari
1909-yilda tugʻilganlar
1-yanvarda tugʻilganlar
1975-yilda vafot etganlar
24-mayda tugʻilganlar
Doyaxotin gaz-kondensat koni

Doyaxotin gaz-kondensat koni — Buxoro viloyatining Qorakoʻl tumanida, Gazli sh.dan 80 km gʻarbda joylashgan. Doyaxotin strukturasi 1952 yilda geologik sʼyomka natijasida aniqlangan. 1966 yilda yura karbonatli yotqiziqlar gorizontidan sutkasiga 139,5 ming m3 gaz olina boshlagan. Konda 1969 yilgacha 8 ta burgʻi qudugʻi qazilgan. Quduqlarning oʻrtacha chuq. 2000 m. Konning geologik tuzilishida yura, bur, paleogen va neogentoʻrtlamchi yotqiziqlari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Doyaxotin strukturasi Chorjoʻy pogʻonasining shim.-gʻarbiy qismida joylashgan braxiantiklinaldan iborat. Uning shim.-gʻarbiy qanoti qiya, jan.-sharqi tikroq. Strukturaning uz. 10 km, kengligi 7 km, bal. 100 m. Sanoat ahamiyatiga molik gaz yura davri karbonatli jinslarining turli gorizontlarida joylashgan. D. g.-k.dagi gaz yengil, havoga nisbatan s or. 0,628—0,637, metan 90,99— 91,7%, etan va uglevodorodlar 0,77— 1,91%. Gazning tarkibida oltingugurt vodorodi 0,11—0,12%, karbonat angidridi 1,75—2,45%, azot oz. Kondensat ning potensial miqdori 32,5 sm3/m3, zichligi 0,7596—0,7737 g/sm3.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qorakoʻl tumani
Oʻzbekiston gaz konlari
Dogʻvoy

Dogʻvoy (Codonopsis clematidea) – qoʻngʻiroqguldoshlar oilasiga mansub, qoʻlansa hidli koʻp yillik oʻt boʻladi. Boʻyi 50— 80 sm. Ildizi baquvvat, duksimon. Barglari, asosan, qarama-qarshi oʻrnashgan. Guli qoʻngʻiroqsimon. Tojbarglari och havorang. Iyunda gullab, avgust oxirida meva beradi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻlarning zax yerlarida va daralarning tubida oʻsadi. Dogʻvoydan kodonopsin va kodonopsinin alkaloidlari olinadi. Poya va barglarida alkaloidlarning umumiy miqdori 0,04— 0,08%. Mahalliy xalq dogʻvoy poyasi va barglaridan tayyorlangan damlamani bosh ogʻrigʻi, oftob urishi, sariq kasalligi va turli teri kasalliklarini davolashda ishlatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Dramaturgiya

Dramaturgiya (yun. dramaturgia) — 1) muayyan sanʼatkor, davr va xalqqa mansub dramatik asarlar majmui. Masalan, Hamza, Fitrat  dramaturgiyasi, antik davr  dramaturgiyasi, Uygʻonish davri  dramaturgiyasi, ingliz  dramaturgiyasi, oʻzbek  dramaturgiyasi va boshqalar; 2) kino va spektaklning obrazli talqini konsepsiyasi. Teatr  dramaturgiyasi badiiy drama asosida yuzaga kelgan, lekin hozirgi teatrda u rejissyor ssenariysini yordamida amalga oshiriladi. Kinosanʼat uchun ssenariy shaklidagi  dramaturgiya xos (yana q. Drama).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jil dramaturgiya Toshkent, 2000-yil

Dramaturgiya
Drezden

Drezden — Germaniyaning Saksoniya o'lkasidagi shahar. Drezden so'zining ma'nosi eski sorbcha "Drježdźany" so'zidan olingan bo'lib, "botqoqlik aholisi" ma'nosini bildiradi. Elba daryosi boʻyida joylashgan. Saksoniya yerining maʼmuriy markazi. Aholisi 535,810 kishi (2013). Drezden aholi soni bo'yicha Germaniyaning o'n ikkinchi katta shahri. Mamlakatning yirik sanoat va madaniyat markazlaridan biri. Daryo porti, temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Mashinasozlik, ayniqsa elektrotexnika va radioelektronika, priborsozlik, optika buyumlari i. ch. va anik, mashinasozlik (rentgen va kino apparaturalari) sanoati rivojlangan.Drezdenda Volkswagen AG tomonidan oliy toifadagi VW Phaeton mashinalari ishlab chiqariladi. Shuningdek shahar Airbus A380 samolyoti qismlari ishlab chiqarishda faol ishtirok etadi.Shaharda o'z faoliyatini boshlagan mashhur kompaniyalardan biri bu Dresdner Bank AG hisoblanadi. Dresdner Bank 17.11.1872 yili aynan Drezden shahrida tuzilgan. Mazkur bank hozirda Germaniyaning uchinchi eng katta banki hisoblanadi. Qadimdan chinni va shisha buyumlar ishlab chiqariladi. Tikuvchilik, trikotaj, poyabzal, kimyofarmatsevtika, poligrafiya, mebel va oziq-ovqat (ayniqsa, tamaki va shokolad) korxonalari bor.

Drezden shahar sifatida dastlab 1216 y.dan tilga olingan. 1485 yildan Vettin gersoglari qarorgohi, 1806 y.dan Saksoniya qirolligining poytaxti. Napoleon urushlari davrida (1813 yil 26—27 avgust) Drezden yonida katta jang boʻlgan. 2-jahon urushi oxirida (1945 y. fevral) Drezden qattiq bombardimon qilingan.

Drezdenda meʼmoriy yodgorlik koʻp, jumladan Yapon saroyi (1715—41), Pilnits saroy-bogʻ majmuasi (1720—24), kurfyurstlar qasri (1200), Svinger saroyi (1711 — 1722) va b. Yangi kuril gan meʼmoriy binolari: Matbuot uyi (1960-68), Madaniyat saroyi (1970) va b. Drezden kartinalar galereyasi, tarix muzeyi, chinni buyumlar muzeyi, xalq sanʼati muzeyi, texnika universiteti, peDrezden instituti, yirik kutubxonalar bor. Drezden yadro tadqiqotlari markazi. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jilDrezden Toshkent, 2000-yil

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Germaniya shaharlari
Drezina

Drezina () – yaqin masofaga yuk yoki odam tashiydigan, rels da harakatlanuvchi transport mashinasi. Nemis ixtirochisi K. F. Dreza (1785—1851) nomi bilan ataladi. Avvalgi toʻrt gʻildirakli D. qoʻl bilan boshqarilgan. Hozirgi D.larga avtomobil yoki mototsiklning ichki yonuv dvigateli oʻrnatiladi.

Oʻtgan yillarda vagonlar, qoida tariqasida, muftalar bilan jihozlanmagan yoki faqat maxsus moslashtirilgan tirkamalarni tortish uchun moslashtirilgan. Hozirgi vaqtda barcha vagonlar muftalar bilan jihozlangan va uzoq masofalarga tashish uchun poezdlarga kiritilishi mumkin.

Yana qarang 

 Avtodrezina

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Transport vositalari
Dreyssenalar

Dreyssenalar (Dreissenidae) - ikki pallali mollyuskalar oilasi. Chigʻanogʻi yashil yoki qoʻngʻir tusli bir xil yoki har xil pallalardan iborat; oldingi uchki qismi ingichkalashgan, keyingi qismi kengaygan; qulfi tishsiz. Oyogʻidagi bissus iplari yordamida suv tubidagi narsalarga tuda boʻlib yopishib oladi. Ayrim jinsli, tuxumlari suvda urugʻlanadi. Lichinkasi veliger planktonda erkin hayot kechiradi; keyinroq suv tubiga choʻkadi va shoʻrlangan suvlarda tarqalgan. Atlantika okeanining tropik qismi sohillarida, Yevropa, Kichik Osiyo, Qora dengiz, Kaspiy va Orol dengi-zining sohillari yaqinida tarqalgan. Orol dengizida daryo D. (Dreissena polumorpha) va Kaspiy D. (D. kaspia) suvning uncha chuqur boʻlmagan, qirgʻoqqa yaqin joylarida uchraydi. Daryo D. juda tez koʻpayadi. Ularning soni 1 m2 suv tubida 10000 gacha, biomassasi 7 kg gacha yetadi. 7 — 8 yil yashaydi. D. — faol filtrlovchilar; muallaq zarrachalarni choʻktirib, suvning biologik tozalanishiga imkon beradi. Yosh D. baliqlar uchun oziq. Ayrim suv havzalarida D. tez koʻpayib ketishi tufayli suv oʻtkazadigan quvurlarga tiqilib qolib, ularni ishdan chiqaradi. D.ga qarshi kurashda gidrotexnik qurilmalarda katodli va ultratovush himoya vositalari qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drel

Drel (nemischa. Drilibohrer — burgʻilash, parmalash) — metall, yogʻoch va b.da kichik (50 mm gacha) teshiklar ochish uchun moʻljallangan asbob. Parmasi dastaki, elektr va pnevmatik harakatlantiriladigan xillari bor. Elektr drellar elektr dvigatel, korpus, tishli uzatma va parma oʻrnatiladigan patrondan iborat. Bunday drellar oʻzgaruvchan tok bilan, pnevmatik drellar kompressor hosil qiladigan siqiq havo bilan ishlaydi. Drellarning ikki turi bor 1-zaryadlanadigan, 2-to'g'ridan to'g'ri tokka ulanadigan. Elektr drellar elektr dvigateli elekto magnit induksiya qonuni bo'yicha ishlaydi. Elektr drellarni elektr dvigatel kuchini kuchaytirish orqali beton devorlarni teshishda va boshqa qurilish ishlarida universal holatda ishlatsa bo'ladi. Elektr drellardan hayotimizda juda koʻp foydalanamiz. Drel so'zi nemischa bo'lishiga qaramay hamma tillarda birdek foydalaniladi. Hozirgi kunda drellarni Rossiyaning Intereskol, Yaponiyaning HITACHI, MAKITA,YATO kabi katta firmalar ishlab chiqarmoqda va EPA, BOSCH, TOTAL, CROWN, RTMAX, FIXTEC, RQDEX, IGCO, TEXA, DEWALT kabi brendlar ostida ham ishlab chiqarilyapdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj (muhandislik usuli)

Drenaj, qishloq xoʻjaligi yerlarini drenajl ash — qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining muhandislik usuli; ekinlarning normal rivojlanishiga xalaqit beradigan ortiqcha tuproq-grunt suvlarini va yeuvda eruvchan zaqarli tuzlarni tuproq qatlamlaridan chiqarib tashlash uchun quriladigan gidrotexnika inshootlari tizimi. Grunt suvlari toʻplanib qoladigan yoki uning oqib ketishi qiyin boʻlgan joylarda shoʻrlanish va botqoqlanishga uchragan tuproklarda D. barpo qilinadi. Bunday yerlarda D. qurish gurunt suvlarining oqib ketishini va natijada tuproq qatlamining tadrijiy shoʻrsizlanishini, yuza grunt suvlari sathini pasaytirishni taʼminlovchi meliorativ kompleksning asosi hisoblanadi. Shoʻrlangan qurgʻoqchil zonadagi rayonlarda gidrotexnik D. grunt suvlari sathini shoʻr yuvishni oʻtkazishga imkon beradigan chuqurlikkacha pasaytirish; drenajlanadigan tuproq-grunt qatlamidan shoʻr yuvishda suvda eriydigan zaharli tuzlarni chiqarib tashlash; chuchuklashtirilgan grunt suvlari sathini ildiz tarqaladigan tuproq qatla-mini shoʻrlanishga olib kelmaydigan darajada saqlash kabilarni taʼminlaydi.

Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida gorizontal drenaj:, vertikal drenaj va kombinatsiyalangan drenaj: tiplari qoʻllanadi. D.ning turli tiplari hududning geologiklitologik va xoʻjalik sharoitlariga qarab qoʻllanadi. Ularning konkret sharoitdagi samaradorligi gruntlarning suvfizik xossalari va drenajlanadigan obʼyektning gidro-geologik-meliorativ xususiyatlari (grunt suvlarining bosimi, ularning oziqlanish sharoitlari) bilan belgilanadi.

Oʻzbekistonda hozirgi sugʻorilayotgan va kelgusida sugʻorishga yaroqli hududlar gidrogeologik sharoitlar hamda D. turini qoʻllash boʻyicha tiplarga boʻlingan (qarang Meliorativ rayonlashtirish). 90-yillar boshida Oʻrta Osiyodagi deyarli 7 mln.ga sugʻoriladigan yerlarda 125 ming km ochiq va 30 ming km dan ortik. yopiq D. tarmoqdari, 5000 dan ortiq vertikal D. burgʻi quduqlari qurilgan. Yana q. Shoʻr yerlar melioratsiyasi.

Masharif Boqiyev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Driopiteklar

Driopiteklar (Dryopithecinae) — qirilib ketgan odamsimon maymunlarning kenja oilasi. D.ning skelet qoldiqlari (asosan tishlari, jagʻlarining siniqlari, baʼzan bosh suyagi va qoʻl-oyoqlar skeleti) miotsen va ilk pliotsen yotqiziqlaridan Gʻarbiy Yevropa, Jan. Osiyo va Sharqiy Afrikada topilgan. Ayrim D.da gorilla va shimpanzenikiga oʻxshash belgilar paydo boʻla boshlagan. Koʻpchilik olimlarning fikricha, D. kam ixtisoslashgan chala maymunlar hisoblanadi. Ularga hozirgi Afrika odamsimon maymunlari sifatida qarash mumkin. Ular orasida qoldiqlari Oʻrta dengiz choʻkindilari (Avstriya)da topilgan darvin driopitegi (Dryopithecus darvini) boshqalariga nisbatan odamga eng yaqin turadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy Dorbov

Vasiliy Petrovich Drobov (1885.30.7 — 1956.27.8, Toshkent) — botanik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1945), biol. fanlari nomzodi (1938), professor (1920), 1918-yilda Oʻrta Osiyo universitetini tashkil etishda qatnashgan. Universitet (1920—30) va Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti botanika kafedrasining mudiri (1930—56). Oʻrta Osiyo boʻylab oʻtkazilgan koʻp ekspeditsiyalarda qat-nashgan. Oʻrta Osiyo, ayniqsa, Oʻzbekiston qumloklari, qum va toʻqay oʻsimliklarining genezisini va dinamikasini aniqlagan. 82 yangi oʻsimlik turini topgan. "Oʻzbekistan florasi"ni tuzishda ishtirok etgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1885-yilda tugʻilganlar
30-iyulda tugʻilganlar
1956-yilda vafot etganlar
27-avgustda vafot etganlar
Drozofilasimonlilar

Drozofilasimonlilar, meva pashshalari (Drosophilidae) — hasharotlar oilasi. Mayda sariq yoki qoʻngʻir rangli, tanasi 1—5 mm. Qanotlari yaltiroq, koʻzlari qizil. Lichinkalari organik qoldiqlarga boy muhitda yashab, asosan shu muhitdagi achitqilar va chirituvchi mikroorganizmlar bilan hamda chiriyotgan meva bilan oziqlanadi. Drozofilasimonlilar tokzorlarda, bogʻlarda koʻplab uchraydi. Mevani qayta ishlash zavodlarida, ayniqsa, Drosophila funebris, drozofilasimonlilar fasciata va Citona beckeri turlari koʻp uchraydi. Kuzda bu turlar xonadonlarga uchib kiradi. Drosophila urugʻiga kiradigan va drozofilasimonlilar melano gaster Mg. va unga yaqin turlar biologik tadqiqotlarda, xususan genetika tadqiqotlarida foydalaniladi (ularda mutagenez jarayoni oʻrganilgan).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dromedar

Dromedar (), bir oʻrkachli tuya — tuyaning bir turi. Oʻrkachining bittaligi bilan baqtriya tuyasidan farq qiladi. Jussasi ikki oʻrkachli tuyalarga qaraganda kichikroq. Boʻyi 210 sm ga boradi, rangi qizgʻish-kulrang. Boʻgʻozlik davri 13 oy, 2–4 kg jun qirqib olinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Dublin

Dublin — Irlandiya poytaxti. Irlandiya orolning sharqida, Liffi daryosining Dublin qoʻltigʻiga quyilish yerida joylashgan. Aholisi 953 ming kishi (1996, shahar atrofi bilan). Iqlimi dengiz iqlimi. Iyulning oʻrtacha  temperaturasi 15— 17°, yanvarniki 5°, yiliga 842 mm yogʻin yogʻadi. Dublin toʻgʻrisida dastlabki maʼlumot Irlandiya manbalarida 291 yildan uchraydi. 9-asrdan Dublinni normannlar bosib olgan. 1170-yilda ingliz-normann feodallari qoʻliga oʻtdi. 1922-yildan mamlakat poytaxti. Dublin mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Transport yoʻllari tuguni, Irlandiya dengizi sohilidagi mamlakatning eng yirik porti. Xalqaro aeroport bor. Dublin porti orqali chetga chorva mollari, goʻsht, teri va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari chiqariladi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari — oziq-ovq-at (pivo pishirish, viski tayyorlash, goʻsht konserva va b.) va yengil sanoat. Toʻqimachilik (17-asrdan poplin toʻqish bilan mashhur), tikuvchilik, koʻn-teri, jut korxonalari bor. Kimyo, kemasozlik, mashinasozlik (elektrotexnika, priborsozlik, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi), qurilish sanoati tarmoqlari rivojlangan. Meʼmoriy yodgorliklardan Dublin qasri — hozirgi Adliya saroyi (13-asr), Kraystcherch cherkovi (1038), Sent-Patrik sobori (1190), ratusha (1769) va boshqa saqlangan. Dublin universiteti (1591), Milliy universitet, Qirollik musiqa akademiyasi, kutubxonalar, muzeylar, hayvonot bogʻi, Milliy galereya (1864), teatrlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dubrovnik respublikasi

Dubrovnik respublikasi — oʻrta asrlarda muhim rol oʻynagan aristokratik shahar respublikasi. Adriatika dengiz sohilida joylashgan. Dubrovnik  (respublika markazi)ni, Dalmatsiyaning sohil boʻyi qismini, Mlet, Lastovo o.lari va b.ni oʻz ichiga olgan. D. r. Vizantiya (1205-yilgacha), Venetsiya (1358-yilgacha), Vengriya (1526-yilgacha), Turkiyaning vassali boʻlsada, amalda 13-asrning 2-yarmidan mustaqil boʻlgan. 1806-yilda  Fransiya bosib olib, respublikani bekor qilgan (1808-yil), hududini Illirii viloyatlari tarkibiga kiritgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dudbura

Dudbura (fors.) — 1) temirchilar koʻrasi (uchogʻi) yoki kulollar xumdonining tutunni tashqariga chiqarib yuboradigan karnayga oʻxshash qismi. Moʻri, moʻrkon deb ham ataladi; 2) koʻra (oʻchoq) ning shoxnayza (dam keladigan quvur) oʻrnatilgan qismi.

Manbalar
Duysburg

Duysburg — Germaniyadagi shahar, Shimoliy Reyn-Vestfaliya yerida Reyn daryosining oʻng sohilida, Reyn-Xerne kanali boshlanishida joylashgan. Aholisi 523,3 ming kishi (1998). Germaniyadagi eng katta daryo portlaridan, dengiz kemalari ham kira oladi (yiliga 1 mln. t dan ziyod yuk ortiladi va tushiriladi). Temir yoʻl tuguni, Rur havzasining gʻarbiy „darvozasi“, asosiy sanoat mar-kazlaridan biri hisoblandi. Metallsozlik, poʻlat konstruksiyalar ishlab chiqarish, mashinasozlik, daryo kemasozligi, neftni qayta ishlash, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari, shahar atrofida toshkoʻmir konlari bor. Duysburg porti oqali chetga koʻmir, koks, metallar, mashinalar chiqariladi; chetdan ruda, neft, yogʻochtaxta, gʻalla keltiriladi. Daryo kemasozligi va metall payvandlash institutlari bor. Shahar XIII asrdan beri maʼlum.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Germaniya
Shaharlar
Dukat

Dukat (lotincha ducatus — gersoglik) — qad. kumush va oltin tanga (baʼzan, sexin yoki florin deb ham atalgan). Gʻarbiy Yevropaning bir qancha mamlakatlarida muomalada boʻlgan. D. dastlab Venetsiyada (1140), keyinchalik koʻpgina gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida zarb etilgan. 1559—1857-yillarda Germaniya va Avstriyaning davlat puli hisoblangan. Ogʻirligi 3,44 g atrofida. Gollandiyada 1875-yilgacha, Avstriya-Vengriya 20-asr boshlarigacha muomalada boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Renato Dulbecco

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
| ismi                     = Renato Dulbekko
| tasvir                   = Renato Dulbecco crop.jpg
| tasvir_eni               =
| izoh                     = 
| asl_ismi                 = 
| tavallud_paytidagi_ismi  = 
| tavallud_sanasi          = 
| tavallud_joyi = Katanzaro, Italiya
| vafot_sanasi = 
| vafot_joyi = La Jolla, Kaliforniya
| fuqaroligi = italyan, amerikalik<ref>Dulbecco nauralized Amerika fuqarosi. ''[http://www.treccani.it/Portale/elements/categoriesItems.jsp?pathFile=/sites/default/BancaDati/Enciclopedia_online/D/BIOGRAFIE_-_EDICOLA_D_021082.xml Dulbécco, Renato ga qarang. .treccani.it''</ref>
| taʼlimi =
| kasbi =
| dini =
| faoliyat_yillari =
| asarlari =
| boʻyi =
| unvoni =
| turmush_oʻrtogʻi =
| bolalari =
| otasi =
| onasi =
| qarindoshlari =
| mukofotlari =
| veb-sayt = 
| imzosi =
}}DULBEKKO (Dulbecco) Renato''' (1914) – amerikalik virusolog. Millati italyan, 1947-yildan AQSH da tugʻulgan. Tarkibida dezoksiribonuklein kislota (DNK) boʻlgan onkogen viruslarning normal hujayralar bilan oʻzaro taʼsirlashish mexanizmini tadqiq qildi. Viruslar DNKsi xujayra genomlarida joylashib, uning tarkibiy qismiga aylanib ketishini tajribada birinchi boʻlib isbotlab berdi. 8V40 virusining ts – mutanti xususiyatini aniqladi (1973). Nobel mukofoti laureata (1975).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar

AQShlik virusologlar
1914-yilda tugʻilganlar
2012-yilda vafot etganlar
22-fevralda tugʻilganlar
19-fevralda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Dum

Dum — umurtqali hayvonlar tanasining keyingi qismi. Dum suvda hayot kechiruvchi hayvonlarda tana bilan bir tekis qoʻshilib ketgan dumsuzgichni hosil qiladi. Koʻpchilik quruqlikda yashaydigan hayvonlarda dum harakatlanish funksiyasini bajarmaydi, faqat sudralib yuruvchilar va dumli suvda va quruklikda yashovchilar dumi harakatlanishga yordam beradi. Qushlarning dum qismi qisqa boʻlib, unga boshqaruv patlari birikkan. Sut emizuvchi hayvonlar (maymunlar, opossum, ayrim chumolixoʻrlar) dumi daraxt shoxlariga ilashish, sakrovchi hayvonlar (kenguru, qoʻshoyoq, yer tovushqoni)da dum tayanch va boshqaruv yoki parashyut (olmaxon, tyin) vazifasini bajaradi. Kitsimonlarning kalta dumida suzgichlari joylashgan. Bir qancha sut emizuvchilar (odamsimon maymunlar) dumi yoʻqolib ketgan. Koʻp hollarda umurtqasiz hayvonlar tanasining keyingi qismi yoki oʻsimtasi ham dum deyiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jildum Toshkent, 2000-yil
 

Zoologiya
Dumpalma

Dumpalma (Hyphaene) – palmadoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. 30 dan ortiq turi bor, ayniqsa, Afrikada, MARda koʻp tarqalgan. Shoxshabbasi keng yoyilgan. Barglari shoxlarining uchida yelpigʻichsimon joylashgan. Toʻpguli kuchalasimon, gullari ayrim jinsli, sargʻish yoki qizil. Mevasi danakli, eti yumshoq, shirin. D.ning mashhur turlari: asl dum-palma (N. thebaica) va dasht dum-palmasi (N. coriacea). Asl D. Misrning daryo sohillaridagi oʻrmonlarda, dasht D.si esa Sharqiy Afrika savannalarida, Madagaskar orolida oʻsadi, ular tropik mamlakatlarda koʻplab ekiladi. Bargidan savat, boʻyra va chipta toʻqiladi hamda toʻshaklarga solinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunay

Dunay () — Yevropadagi daryo, uz. jihatidan Volgadan keyin 2-oʻrinda. Uzunligi 2850 km, havzasining maydoni 817 ming km².Germaniya, Avstriya, Slovakiya, Mojariston, Xorvatiya, Serbiya, Ruminiya, Bolgariya, Moldova va Ukraina Boshlanish joyi quyilish joyidan 678 m baland. Shvarsvald togʻlarining (Germaniya) sharqiy yon bagʻridan boshlanib Qora dengizga katta delta hosil qilib quyiladi. Germaniya, Avstriya, Slovakiya, Vengriya, Xorvatiya, Serbiya, Bolgariya, Ruminiya, Ukraina hududlaridan oqib oʻtadi. Dunay oqish tavsifiga koʻra yuqori, oʻrta va quyi Dunayga boʻlinadi. Yuqori Dunay (Vena shahrigacha) — togʻ daryosi, chuqur va tor vodiydan oqadi. Oʻzanining kengligi 350 m gacha. Oʻrta Dunay (Venadan Temir Darvoza tangisigacha) Oʻrta Dunay tekisligidan oqadi. Vodiysi keng (5–20 km). Togʻ va tepalarni kesib oʻtgan joylarda tangilar (Vengriya Darvozasi, Vishegrad yoʻlagi, Temir Darvoza va boshqalar) hosil qilgan. Bu joylarda oʻzani 150 m gacha torayib, chuq. 20–70 m ga yetadi. Dunayning Serbiya-Ruminiya chegarasi boʻylab oʻtgan Jerdap deb ataluvchi 120 km uzunlikdagi vodiysi juda tor (0,6—1,5 km). Daryoning serostona va tezokar joylaridagi oʻzani kemalar harakatini ancha qi-yinlashtiradi. Quyi Dunay (Temir Darvo-zadan quyilishigacha) Quyi Dunay tekisligidan oqadi. Vodiysining kengligi 7–20 km. Quyilish joyidan 80 km yuqorida deltasi (maydoni 3500 km²) boshlanadi. Delta qismida 3 ta asosiy tarmoqqa boʻlingan.

Dunayning rejimi murakkab: bahorda toʻlib oqadi, yoz va kuzda toshib, qishda suvi kamayadi. Oʻrtacha suv sarfi yuqori oqimida 420 m³/sek, oʻrta oqimida 1900 m³/sek, quyilish joyida 6430 m³/sek. Bir yilda keltirgan suvining oʻrtacha hajmi 203 km. Dunay Qora dengizga yiliga 120 mln. t. oqiziq va mineral moddalar keltiradi. Kish so-vuq kelganda 1,5 oygacha muzlaydi. Dunayning 300 irmogʻi bor, shundan 34 tasida kema qatnaydi. Eng yirik irmoqlari: oʻngdan — Inn, Drava, Sava, Morava; chapdan — Morava, Tisa, Olt, Seret va Prut. Dunayning iqtisodiy ahamiyati katta. Daryodan transport qatnovi, gidroenergiya olish, sugʻorish, shahar va sanoat markazlarini suv bilan taʼminlashda foydalaniladi, baliq ovlanadi. 2 ta yirik GES (Ruminiya va Serbiya chegarasida), GESlar kaskadi (Avstriya va Germaniyada) bor. Deltasida qamishzor koʻp. Regensburg shahridan (Germaniya) boshlab Dunayda yil davomida kema qatnaydi. Dare boʻyida 100 dan ortik. port, shahar va pristan joylashgan. Eng yiriklari: Regensburg , Vena, Bratislava, Budapesht, Belgrad, Ruse, Galats, Izmail va boshqa

Dunay — xalqaro daryo. Dunayda kema katnash rejimi haqidagi 1948-yilda qabul qilingan konvensiyaga koʻra kemalar daryoda erkin suzish xuquqiga ega; Dunayboʻyi davlatlaridan boshqa davlatlarning harbiy kemalari qatnashi man etilgan; konvensiyaning bajarilishini nazorat qiluvchi Dunay komissiyasi (barcha Dunayboʻyi davlatlari aʼzo) tuzilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Germaniyadagi daryolar
Avstriyadagi daryolar
Slovakiyadagi daryolar
Vengriyadagi daryolar
Xorvatiyadagi daryolar
Serbiyadagi daryolar
Ruminiyadagi daryolar
Bolgariyadagi daryolar
Moldovadagi daryolar
Ukrainadagi daryolar
Dunay madaniyati

Dunay madaniyati – neolit, eneolit va jez davri arxeologik yodgorliklari. Arxeologik tadqiqotlar Oʻrta Dunay havzasi (hozirgi Avstriya, Vengriya va Chexiya hududlari) yirik madaniyat markazlaridan biri boʻlganini koʻrsatadi. Dunay madaniyati Dunay boʻyida yashagan qabilalar hayotiga oid. Bu davrlarda kulolchilik keng rivojlangan. Sopol idishlar naqshlar bilan bezatilib, oq, sariq, qizil ranglar bilan boʻyalgan. Ayol haykalchalari koʻp topilgan. Bu davrlarda aholi, asosan, ovchilik, ibtidoiy dehqonchilik va xonaki chorvachilik bilan shugʻullangan. Oybolta, tesha, toʻrt qirrali mis bigiz va boshqa mehnat qurollari paydo boʻlgan, ot qoʻlga oʻrgatilgan. Mis halqalar, bilaguzuk va boʻyin taqinchoqlari, turli shakldagi joʻmrakli, quloqli, dastali, oyoqli sopol idishlar bu davr madaniyatining asosiy yodgorliklaridir. Topilgan xilma-xil jez qurollar, bezaklar, oltin va kumush isirgʻa va boshqa taqinchoqlarning xu-susiyatiga koʻra, bu davrda metall ishlash texnikasi ancha rivojlangan. Dunay boʻyi aholisi Misr va Mesopotamiya bilan yaqin madaniy aloqada boʻlgan. Dunay madaniyati zaminida Galshtat madaniyati vujudga kelgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxeologiya
Dunyoviy chiziq

Dunyoviy chiziq - nisbiylik nazariyasida toʻrt oʻlchovli fazoda moddiy zarraning harakati trayektoriyasini ifodalovchi chiziq. Toʻrt oʻlchovli fazo koordinatalari (x, u, z) ga vaqt koordinatasi (?) ham qoʻshiladi. Toʻrt oʻlchovli fazoda har qanday zarra harakatini oʻziga mos D. ch. bilan solishtirish mum-kin. Bu chiziqda yotgan nuqta (dunyoviy nuqta) vaqt oraligʻida zarra harakati koordinatasini ifodalaydi. Xususiy holda zarraning tekis va toʻgʻri chiziqli harakatiga toʻgʻri D. ch. mos keladi. D. ch. tushunchasidan maxsus va umumiy nisbiylik nazariyasida keng foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Fizika
Fizik kattaliklar
Fizik miqdorlar
Dunimsar

Dunimsar — 1) ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati 1 man ning 1/16 ulushiga teng . Oʻrta Osiyoda keng qoʻllangan. Ogʻirlik oʻlchov birligi manning ulushli qiymati ishlatilgan va joyiga qarab har xil bulgani uchun D.ning qiymati ham har xil boʻlgan. Buxoroda 2,5 ucmop ham D. deb yuritilib, 54 g ga teng boʻlgan (1 D.=2,5 istor = 2,5-21,6 g = 54 g). Buxoroning 25,6 kg li mani boʻyicha 1 D.= 1,6 kg boʻlgan. 19-asrda katta D. katta (16 pudli) manning 1/16 ulushi, yaʼni 16,38 kg boʻlgan va 1 pud deb, kichik D. kichik (8 pudli) manning 1/16 ulushi, yaʼni 8,19 kg bulgan va 0,5 pud deb yuritilgan. D. Toshkent, Fargʻona, Xoʻjand va b. viloyatlarda qariyb qullanilmagan; 2) bugʻdoy ekiladigan yer maydonini ham taxminan belgilashda qoʻllangan birlik; 1 D. bugdoy ekiladigan yer maydoni 1 D. maydon hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duodenostaz

Duodenostaz — oʻn ikki barmoq ichak (qarang Ingichka ichak) harakat faoliyatining buzilishi. Bunda ichakda suyuq boʻtqaga oʻxshash ovqat luqmasi (ximus) turib qoladi. Oʻn ikki barmoq ichak yoʻlining mexanik sabablarga koʻra qisman toʻsilib qolishi (yalligʻlanish, oʻsma va hokazo tufayli), unda nerv taʼminotining buzilishi va b. sabab boʻladi. Meʼda va ichak sohasida ogʻriq, ayniqsa ovqat isteʼmol qilgandan soʻng koʻngil aynishi, qusish kuzatiladi. Rentgenologik, fibroskopik, monometrik va b. tekshirishlar asosida tashhis qoʻyiladi. Kasallik asosan jarrohlik yoʻli bilan davolanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tibbiyot
Duplikatsiya

Duplikatsiya (lotincha duplicatio — ikki marta ortish) — xromosomalar bir qismining ikki yoki koʻproq marta ortishi tufayli ularning oʻzgarishi. Dublikatsiya xromosomalar qismlarining oʻzaro almashinuvi yoki gomologik xromosomalar oʻrtasidagi krossingover bir xil tenglikda sodir boʻlganida kuzatiladi. Xromosomalarning Dublikatsiya boʻlgan qismida shu joyda joylashgan genlar takrorlanadi. Bunday qoʻshimcha genlar oʻsha xromosoma ichida yoki uning uchlaridan birida joylashishi, baʼzan biror boshqa xromosomaga birikishi mumkin. Dublikatsiya yangi genlarning hosil boʻlish jarayonida muhim ahamiyatga ega (yana q. Mutatsiya, Xromosomalar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dur

Dur, inju (xitoy tilidan) — 1) mollyuskalarning mantiya terisida sharsimon yoki notoʻgʻri shaklda paydo boʻladigan mahsulot. Durning tarkibi chigʻanoqlar tarkibidan farq qilmaydi va asosan kalsitdan iborat. Juda oz miqdorda suv, organik va boshqa moddalar boʻladi. Eng yirik va yuqori sifatli durlar iliq suvli okeanlarda hamda chuchuk suv hdvzalarida yashaydigan Pteria va Margaritana deb ataladigan ikki tavaqali mollyuskalarda topilgan.

Durga har xil ranglari bilan jilolanib turadigan konsentrik tuzilishdagi marvarid qatlamlari xos boʻladi. Tabiatda pushti rang yoki sargʻish oq, baʼzan qora rangdagi, kaptar tuxumidek keladigan dur eng qimmatbaho hisoblanadi. Dur Bahrayn orollari, Qizil dengiz, Yaponiya, Shrilanka, Avstraliya qirgʻoqlari yaqinida va boshqa joylarda yashovchi mollyuskalardan olinadi. Rossiyaning Murmansk viloyati, Uzok, Sharq, Xitoy, Shimoliy Amerika atroflaridagi dengizlarda ham dur bor. Durning tabiiy zahiralari ozayib ketganligi sababli XX asr boshlaridan sunʼiy yoʻl bilan koʻpaytirilmoqda (maxsus havzalar va oqib yuruvchi katta idishlarda koʻpaytiriladi. Buning uchun yosh chigʻanoqlarning mantiya terisi sirtiga mayda sharsimon qum zarralarini joylashtirib, taxminan 10 yil davomida boqib yiriklashtiriladi). Bu usul hozir Yaponiya va Xitoyda keng qoʻllanadi; 2) zeb-ziynat buyumi. Durning yirik va mayda (marvarid) donalari taqinchoqlar (tillaqosh, isirgʻa, uzuk, toʻgʻnogʻich va boshqalar)ni bezashda ishlatiladi. Shuningdek, saralab olingan yirik durlardan ipga tizib tayyorlangani (munchoq) boʻyinga taqiladi. Dur qadimdan zargarlikda keng foydalanilgan, qimmatbaho metallar (oltin, kumush va boshqalar)dan tayyorlangan buyumlarga qimmatbaho toshlar bilan birga qadalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Zoologiya
Zargarlik
Javohirlar
Inju

Inju (moʻgʻulcha) — oʻrta asrlarda Moʻgʻulistonda xotin kishining sepi (qaramogʻidagi kishilar bilan birga), shuningdek, chingiziy shahzodalarning ulus mulklari. Masalan, Oʻqtoyxon Chigʻatoyxonga Movarounnahrni 1239 yil Inju tarzida bergan. Hulokuiylar davlati hududida inju — shaxsan xon va xonzodalarga tegishli yerlar (arab, xossa, xoss inju shundan). Inju, shuningdek, turli unvondagi kishilarni, masalan, elxon, uning xotinlari yoki shahzodalarga mansubligini (baʼzan ularning yer-mulklari bilan birga) anglatgan.

Manbalar 

  

Huquq
Iqtisodiyot
Osiyo tarixi
Mongoliya
Dur zirasi

Dur zirasi, zira-ad-dur — uzunlik oʻlchov birligi; musulmon mamlakatlarining koʻpchiligida qoʻllangan. Qiymati 50,3 sm ga teng boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duragay urugʻ

Duragay urugʻ — irsiyati har xil navlar, turlar va turkumlarni chatish-tirishdan olingan urugʻ. D. u. ota-onalari genlarining kayta juftlanishi va transgressiya (qoʻshilib taʼsir etishi) asosida yangi belgi va xususiyatlarni oʻzida mujassam etadi. Genlar nazoratidagi belgi va xususiyatlar duragaylarning har bir boʻgʻinida yangidan ri-vojlanadi. D. u. olish usuli va tartibi sunʼiy duragaylashgan, yaʼni bir navning gulini (onaligini) ikkinchi navning changi (otaligi) bilan changlashdan iborat. D. u. genetik tadqiqotlar, shuningdek, seleksiyada yangi navlar yaratishda ota-ona organizmlarining biron-bir muhim belgilarini yangi navlarga oʻtkazishda qoʻllanadi. Birinchi boʻgʻindagi D. u. geterozis belgilariga ega boʻladi.

Dehqonchilikda D. u.lardan gʻoʻza, makkajoʻxori, oq joʻxori, qand lavlagi, bodring, sabzavot ekinlari hamda koʻpchilik yem-xashak ekinlari hosildorligini oshirishda keng foydalaniladi. Ayniqsa makkajoʻxorining D. u.ni yetishtirish boʻyicha maxsus urugʻchilik xoʻjaliklari tarmogʻi tashkil etilgan. Shuningdek, bugʻdoy va moyli ekinlarning D. u.laridan foydalanish imkoniyatlari ham oʻrganilmoqda. Asosan, birinchi boʻgʻin D. u.lar ekiladi. Ikkinchi va undan keyingi boʻgʻinlarda ularning hosili pasayadi. D. u.larni koʻplab olish usullari topilgan holdagina ulardan unumli foydalanish imkoniyati tugʻiladi.

D. u.larni yetishtirish usullari oʻsimlikning biologik xususiyatlariga, chu-nonchi, gullash tipiga qarab belgilanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dura-Yevropos

Dura-yevropos — Furot daryosining oʻrta oqimi boʻyida joylashgan qad. shahar harobasi (mil. av. 300 — mil. 256-yil). Podshoh Salavk I tomonidan bunyod etilgan. Mil. av. 2-asrning 2-yarmidan Parfiya podsholigi, mil. 165-yildan Rim imperiyasi tarkibida. 256-yil Eron bilan boʻlgan urushdan keyin sosoniylar qoʻshini tomonidan vayron qilingan. Shaharning ijtimoiy-iqtisodiy tarixiga oid papirus va pergamentga bitilgan bizgacha saqlanib qolgan koʻpgina hujjatlar, salavkiylar davridan qalʼa, agora (xalq majlisi oʻtka-ziladigan maydon), ibodatxonalar qoldiklari, parfyanlar davridan esa saroy, devoriy naqsh solingan koʻplab ibodatxonalar harobalari, Rim davridan boʻlsa istehkomlar, termalar (hammomlar), cherkov, sinagoga va Mitra ibodatxonasi harobalari saqlangan. D.-Ye. Suriya bilan Eron oʻrtasidagi karvon savdosining yirik markazi hamda mamlakat chegarasidagi muhim qalʼa vazi-fasini oʻtagan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Suriya tarixi
Arxeologiya
Parfiya shaharlari
Duraftor

Duraftor — naqsh turi; naqsh mujassamotida ikki tanob yoki ikki bandning juft holda takrorlanishidan tarkib topadi. Mas, ikki yoʻlli ilon izi shaklidagi naqsh. Amaliy sanʼatda keng qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durda

Durda — 1) sariyogʻ eritilganda hosil boʻladigan quyqa jizza; 2) sariyogʻga qatiq qoʻshib tayyorlanadigan tamaddi; sariyogʻni past olovda qizdirib, unga qatiq va tuz solib qaynatiladi. Tayyor boʻlgach, durdaning ustki qismi tilla rangda qumoq-qumoq boʻlib qoladi, tagida esa jigarrang jizza hosil boʻladi. D. nordonroq, yoqimli va mazali boʻlib, nonga qoʻshib isteʼmol qilinadi, baʼzida taomlarga ham qoʻshiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbek oshxonasi
Ota Durdiyev

Ota Durdiyev (1910.1.1, Keshi qishlogʻi — 1981.5.11, Ashxobod) — turkman aktyori. Turkmenistan xalq artisti (1955). Turkman teatr sanʼatining asoschilaridan. 1929-yildan Mullanapasov nomidagi Turkman drama teatrida ishlagan. Hajviy va harakterli rollar ustasi sifatida tanilgan. Yaratgan ob-razlari individual xususiyatlarning yorqinligi, satirik oʻtkirligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi rollari: Boboxon ("Tohir va Zuhra"), Abu Sar-dor ("Kaymir-Koʻr"), Murodov ("Choʻpon oʻgʻli"), Xorazm xoni ("Mahtumquli"), Kent ("Qirol Lir"), Ota ("Allanning oilasi") va b. "Dursun", "Choʻponning oʻgʻli", "Maxsus topshiriq" kabi filmlarda suratga tushgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
1910-yilda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
5-noyabrda vafot etganlar
Aktyorlar
Yefimos Durmusoglu

Yefimos Xurmuzos Durmusoglu (1917.7.11, Gretsiya - 1976.31.12, Toshkent) — kinorej, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1955). "Oʻzbekfilm"da (1956—65), Oʻzbekiston ilmiy ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida (1965—76) rejissyor Filmlari: "Vatanim, seni oʻylab", "Choʻl ha-qida qissa", "Quyoshli Oʻzbekiston", "Vengriyadagi uchrashuvlar", "Oʻzbeki-stonning oʻsimlik va hayvonot dunyosi" va boshqa.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1917-yilda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
20-asrda tugʻilganlar
Dur-sharrukin

Dur-sharrukin - Ossuriya podshosi Sargon I (mil. av. 722—705) tomonidan qurilgan shahar. Mil. av. 7-asr oxirida midiyaliklar tomonidan vayron qilingan. hozirgi D.-Sh. oʻrnida Xorsabod sh. (Iroq) joylashgan. D.-Sh. dan qad. istehkomlar, saroylar, ibodatxonalar, haykaltaroshlik namunalari va b. topilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dush

Dush (ital. doccia — suv quvuri) — suvning badanga zarb bilan urilishidan iborat suv muolajasi; gigiyenik va davolash maqsadida qoʻllanadi. Suv oqimining shakliga koʻra yomgʻirsimon (suv 1—2 ml li mayda naylardan otilib chiqadi), sirkulyar (bunda birtalay ingichka suv oqimlari hamma tomondan bir tekis badanga uriladi), oqimli (Sharko D., 1—4 at. bosimdagi suv oqimi navbatma-navbat badanning turli qismiga yoʻnaltiriladi) va b. D. farq qilinadi. Suv temperaturasi sovuk, (20°dan past), salqin (20—33°), iliq (34—38°), issiq (40° atrofida va undan yuqori) boʻlishi mumkin. Bir-biriga zid boʻlgan, yaʼni goh issiq, goh sovuq oqimli D. shotland dushi deyiladi. Suv oqimining yoʻnalishiga qarab bir tekis, koʻtariluvchi, tushuvchi, shuningdek, suv bosimiga kura past (0,3—1 at.), oʻrtacha (1,5—2 at.) va yuqori (3—4 at.) bosimli D.lar ajratiladi.

Suv ichida oʻtkaziladigan massaj-D. ham muhim muolaja hisoblanadi. Bunda vannadagi issiq suvda yotgan kishining badani qoʻl bilan emas, balki maxsus apparat orqali bosim ostida yuboriladigan suv oqimi bilan massaj qili-nadi. Suvning temperaturasi va badanga urilishi D.ning fiziologik taʼsir etish negizidir.

Nerv sistemasi va moddalar almashinuvining buzilishi bilan bogʻliq funksional kasalliklarda D. dan davo maqsadida foydalaniladi (yana q. Suv bilan davolash).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vera Duyunova

Vera Illarionovna Duyunova (1945.11.4, Krasnodar – 2012.2.3, Toshkent) – voleybolchi, ikki karra olimpiada chempioni. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi (1995), xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1968). ToshDU jurnalistika fakultetini tugatgan (1975). 1965—78 yillarda „Avtomobilist“ (Toshkent) voleybol jamoasi hamda Oʻzbekiston voleybol terma jamoasi oʻyinchisi. Olimpiada oʻyinlarida 2 marta oltin medal bilan taqdirlangan (1968, Mexiko; 1972, Myunxen). Jahon chempioni (1970, Bolgariya), Jahon kubogining (Urugvay) va Butunjahon universiadasining gʻolibi (Moskva, 1973). Jahon birinchiligining kumush medal sovrindori (Meksika, 1974). 1982 y.dan Toshkentdagi 6-bolalar va oʻsmirlar olimpiya oʻrinbosarlari sport maktabi direktori. I darajali „Sogʻlom avlod uchun“ ordeni bilan mukofotlangan (1997).

Biografiyasi 
Vera Krasnodarda voleybol oʻynashni boshlagan. Vera 1964-yilgacha „Dinamo“ (Krasnodar), 1965—1975 – "Spartak" / „Avtomobilist“ (Toshkent) jamoalarda oʻynagan.

U 1968—1974 yillarda SSSR terma jamoasi tarkibida ishtirok etgan. Unda:

 Ikki karra Olimpiya chempioni – 1968 va 1972;
 jahon chempioni 1970;
 1974-yilgi jahon chempionatining kumush medali sovrindori;
 1973-yilda birinchi jahon chempionati gʻolibi.

SSSR talabalar jamoasi tarkibida 1973-yilgi Jahon Universiadasi chempioni.

1970-yillarning oxiridan boshlab u SSSR yoshlar terma jamoasining katta murabbiyi boʻlib ishlagan. 1982-yildan Toshkent sport va oʻsmirlar sport maktabi direktori. Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston Milliy olimpiya qoʻmitasi vitse-prezidenti lavozimida ishlab kelgan. 2012-yil 2-martda Toshkentda vafot etgan va Botkin qabristoniga dafn qilingan.

Mukofotlar va unvonlar 

 SSSRda xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1968);
 Hurmat belgisi ordeni;
 1-darajali „Sogʻlom avlod uchun“ ordeni (Oʻzbekiston).

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

 Chempion Vera Duyunova
 Xotira yodgorligi
 „Spartak“ xalqaro ijtimoiy jamiyati veb-saytidagi tarjimai holi
 Voleybol: Ensiklopediya / Comp. V. L. Sviridov, O. S. Chexov. – Tomsk: Yanson kompaniyasi, 2001.

11-aprelda tugʻilganlar
1945-yilda tugʻilganlar
Krasnodarda tugʻilganlar
2-martda vafot etganlar
2012-yilda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Alifbo boʻyicha sportchilar
SSSRda xizmat koʻrsatgan sport ustalari
Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
SSSR voleybolchilari
Voleybol boʻyicha Olimpiada chempionlari
Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Duyak

Duyak (fors— ikki-bir) — qadimiy nogʻora-doira usullaridan. Doirai duyak deb ham ataladi. Ikki kiska va bir uzun boʻgʻinli "baka-bum" usuliga muvofiq keladi. Bu usul tuzilishining oddiyligi, koʻtarinki, shodiyona kayfiyat uygʻotishi bilan taʼriflanadi. Shu sababli nogʻora bazmlari qadimdan duyak usuli bilan boshlangan. Xalq qoʻshiqlarining joʻrlik usuli sifatida ham keng qoʻllanadi, maqomlarda saraxbor usuliga yaqin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Doira usullari
Győr

Győr — Vengriyaning shim.garbidagi shahar, Raba daryosi boʻyida, Dyor-Shopre medyesining maʼmuriy markazi. Aholisi 127,4 ming kishi (1997). Muhim temir yoʻl tuguni, dare porti. Budapesht va Mishkolsdan keyin 3-oʻrindagi sanoat markazi. Asosiy sanoat tarmogʻi — mashinasozlik (vagonsozlik va stanoksozlik). Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo sanoati korxonalari bor. Lok, boʻsq, sunʼiy charm, mebel, qurilish materiallari ham ishlab chiqariladi. Ped. instituti, teatr, muzey va b. bor. Oʻrta asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vengriya shaharlari
Ivan Dyachkov

Ivan Nikitich Dyachkov (1905.23.8, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Voronej viloyati Ternovka tumani Novo-Troitskoye qishlogʻi — 1985.18.8, Samarqand) — zootexnik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan zootexnik (1959), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1969) professor (1971). Moskva qoʻychilik institutini tamomlagan (1932). Samarqanddagi qorakoʻlchilik ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim, laboratoriya va boʻlim mudiri (1935—60), institut direktorining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1943—54 va 1970—75). Ilmiy ishlari qorakoʻlchilikda seleksiya va naslchilik masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofti laureati (1970).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1905-yilda tugʻilganlar
23-avgustda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
18-avgustda vafot etganlar
Clinton Davisson

Clinton Davisson () (1881.22.10, Blumington — 1958.1.2, Sharlotsvill)— amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Chikago (1908) va Prinston (1911) universitetlarini tugatgan. Ilmiy ishlari termoelektron va termoion emissiya, termoelektron mikroskop, issiqlik nurlanish, kristallar fizikasi, Borning atom nazariyasiga bagʻishlangan. Amerikalik fizik L.Jermer (1896— 1971) bilan hamkorlikda va J.P.Tomsondan mustaqil ravishda nikel monokristallida elektronlar difraksiyasi hodisasini ochgan (D. va Jermer tajribasi, 1927) va L.de Broylvint materiyaning toʻlqin xususiyati toʻgʻrisidagi gipotezasini amadda tasdiqlagan. Nobel mukofoti laureati (J. P. Tomson bilan hamkorliqda, 1937).

Manbalar 

1881-yilda tugʻilganlar
1958-yilda vafot etganlar
22-oktyabrda tugʻilganlar
1-fevralda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Vincent du Vigneaud

Dyu Vinyu Vinset (1901.18.5, Chikago — 1978.11.12) — amerikalik biokimyogar. Sent Luisdagi J. Vashington universiteti (1932-yildan) va Kornell universiteti Tibbiyot kolleji professor (1938-yildan). Ilmiy ishlari asosan gormonlar, vitaminlar, antibiotiklar kimyosiga oid. D. insulinning kimyoviy tuzilishini tekshirgan, oksitotsin (1932) va vazopressinlarning har biri yopiq qalqa shaklidagi S—S bogʻlar hosil qiluvchi 8 ta aminokislotadan tashkil topganligini aniklagan. Avstriyalik biokimyogar E. Tuppiga bogʻliq boʻlmagan holda oksitotsinni kristall holatda ajratib olgan (1953). Penitsillinni sintez qilish mumkinligini koʻrsatib bergan, V guruhi vitaminlarining olinish usullarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureata (1955).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1901-yilda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
18-mayda tugʻilganlar
11-dekabrda vafot etganlar
Amerikalik kimyogarlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari