yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Nuh ibn Mansur

Nuh Ibn Mansur, amiri Rashid (963 — Buxoro — 997) — Somoniylar davlatining amiri (976—97), amir [[Mansur ibn Nuhning]ning oʻgʻli. Otasining vafotidan soʻng taxtga oʻtirdi (976- yil 26-sentabr). Siyosiy va harbiy sohada islohotlar oʻtkazgan. Muhammad ibn Abdulloh ibn Aziz vazir, Abulhasan Simjuriy sipohsolor (bosh qoʻmondon) boʻldi. Siyosiy jarayonlarda turk lashkarboshilarining mavqei kuchaygan.  Nuh ibn Mansurning lashkarboshisi Foyiq Raboti Malik yaqinida boʻlgan jangda ataylab yengilgan va qoraxoniylar hukmdori Bugʻroxon (Horun ibn Muso) Buxoroni urushsiz ishgʻol qilgan (992). Biroq, Bugʻroxon kasallik tufayli Qashqarga qaytib ketayotganda yoʻlda vafot etgan (992).  Nuh ibn Mansur Amul (Chorjoʻy)dan qaytib, Buxoroni qayta egallagan. Bu paytda Somoniylar davlatiga qarashli Xuroson Abu Ali Simju-iy (Abulhasan Simjuriyning oʻgʻli) va Foyiq, Gʻazna va Hirot viloyatlari Sabuktegin qoʻlida boʻlgan.

Nuh ibn Mansur bilan Sabuktegin oʻrtasida Kesh va Naxshabda oʻzaro uchrashuv boʻlib, unda Sabuktegin somoniylarni qoʻllab-quvvatlashga vaʼda bergan. Gar-diziyning yozishicha, Sabukteginning 20 ming kishilik qoʻshini Abu Ali Simjuriy (997 yil vafot etgan) va Foyiq askarlariga Hirot atrofida kuchli zarbalar bergan. Nuh ibn Mansur Buxoroga qaytgan. Biroq uning Somoniylar davlatini tanazzuldan saqlab qolish yoʻlidagi harakatlari oʻz natijasini bermadi. Qoraxoniylarning Buxoroga 996- yil qilgan hujumlari oqibatida Sabuqtegin bilan Bugʻroxonning vorisi Nasr Iloqxon oʻrtasida Nuh ibn Mansurning ishtirokisiz muzokaralar oʻtkazilib, somoniylarga Movarounnahrning faqat markazi qoldiriladi.

Nuh ibn Mansur saroyida shoir Daqitsiy ijod qilgan. Mashhur tabib Abu Ali ibn Sino 16 yoshida Nuh ibn Mansurni davolab, oʻsha davrda Sharqdagi eng boy kutubxona sanalgan Somoniylar davlatining kutubxonasida mutolaa qilish imkoniyatiga ega boʻlgan.

Adabiyot 
 Abu Sa’id Gardizi, Zayn alaxbar., T., 1991.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
963-yilda tugʻilganlar
997-yilda vafot etganlar
Buxoroda tugʻilganlar
Nuh ibn Nasr

Nuh Ibn Nasr, amiri Hamid, Abu Muhammad (? — Buxoro — 954) — Somoniylar davlatining amiri (943— 954), amir Nasr II ibn Ahmadning oʻgʻli. Otasi 30 yil hukmronlik qilgach, tiriklik paytida taxtni unga topshirgan (943 yil 10-aprel). Buxoro qozisi, fiqh ilmining bilimdoni Abulfazl Marvaziy (946 yilda vafot etgan) uning vaziri boʻlgan. Nuh ibn Nasr mamlakatda keng yoyilgan qarmatiylar harakatini bartaraf etish choralarini koʻrgan. Movarounnaxrdagi bu harakat rahbari Muhammad ibn Ahmad Naxshabiyni Buxoroda dorga ostirdi. Biroq Somoniylar davlatining moliyaviy ahvoli ogʻirlashganligi uchun u soliq va turli tushumlarni koʻpaytirishga majbur boʻlgan. Mamlakatda isyon va gʻalayonlar kuchaygan. Narshaxiyning yozishicha, hatto uning amakisi Abu Ishoq Ibrohim ibn Ahmad Iroqdan kelib, Nishopur amiri Abu Ali Sagʻoniy yordamida Buxoro taxtini egallab olgan (947 yil). Oradan koʻp oʻtmay Nuh ibn Nasr Samarqanddan qaytib, taxtni qaytarib olgach, markaziy hokimiyatga qarshi isyon koʻtargan qarindosh-urugʻlarini jazolagan, Marvdagi isyonlarni ham bostirgan. Ammo u Abu Alini avval Chagʻoniyon, soʻngra Xurosonga hokim qilib (652) tayinlashga majbur boʻlgan. Somoniylar davlati inqirozini toʻxtatishga harakat qilgan. Narshaxiy oʻzining "Buxoro tarixi" asari (943—944)ni unga bagʻishlagan. Ogʻir kasallikdan soʻng Buxoroda vafot etgan.

Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1993.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
954-yilda vafot etganlar
Buxoroda tugʻilganlar
Abu Muhammad

Abu Muhammad – kunya boʻlib, "Muhammadning otasi" degan maʼnoni anglatadi.

 Abu Muhammad Sobit al-Bunoniy (vaf. 745) – musulmon zohidi, hikmatli soʻzlari va ibodatga muhabbati bilan mashhur.
 Abu Muhammad Sulaymon al-Amash (680-765) – tobeyin, olim, mashhur muhaddis va qori.
 Abu Muhammad Muso al- Hadiy (764—786) – Abbosiylar sulolasidan boʻlgan Bagʻdod xalifasi.
 Abu Muhammad Abd al-Malik (Ibn Hishom) (vaf. 834) – Basralik arab olimi.
 Abu Muhammad Abdulloh ad-Dorimiy (797-868) – hadis ilmining mutaxassisi, imom, hofiz ul-Qur’on, shayxul-islom.
 Abu Muhammad Abdulloh ibn Qutayba (828-889) – islom dinshunosi, mashhur Qurʼon tafsir olimi, muhaddis, faqix, faylasuf, tarixchi, yozuvchi, tilshunos.
 Abu Muhammad Sahl at-Tustariy (818-896) – ilk tasavvufning fors ilohiyotchisi.
 Abu Muhammad Abdulloh ibn Muhammad (vaf. 912) – Kordova amiri (888—912), Muhammad I ning oʻgʻli, al-Munzirning ukasi, Umaviylar sulolasi vakili.
 Ubaydalloh al-Mahdiy (873-934) – Fotimiylar xalifaligi asoschisi, ismoiliylar imomi.
 Abu Muhammad al-Hasan ar-Ramahurmuziy (vaf. 971) – muhaddis, hofiz ul-Qur’on, qozi, shoir, „al-Muhaddis al-Fosil beyna ar-Ravi val-Vaʼiy“ kitobi muallifi.
 Abu Muhammad Ali ibn Hazm (994-1064) – Andalusiyalik ilohiyotchi, musavvir va faqix, zohiriy mazhabi vakili, shoir va tarixchi.
 Abu Muhammad al- Bagʻoviy (1041 yoki 1044—1122) – shayx ul-islom, „Sharh as-sunna“, „Maolim at-tanzil“, „Masabih as-sunna“ kabi asarlar muallifi.

Shaxsiyatlar
Shaxsiyatlar loyihasi maqolalari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Nuh Ibn Yazidal-Marvaziy Abu Asoma

Nuh ibn Yazid al-MarvaziyAbu Asoma (? – 789/90) – oʻrtaosiyolik ilk qomusiy olimlardan biri. Marv shahrining qozikaloni boʻlgan; turli fanlarni puxta egallaganligi tufayli al-Jome laqabini olgan. U Marvda 4 ta fan: hadisshunoslik, fiqh, arab tili grammatikasi va sheʼriyatidan dars bergan. Samʼoniyning yozishicha, u Marvda birinchi boʻlib hanafiya mazhabi boʻyicha toʻplam (jome) tuzgan, Marvda hamda Xuroson va Iroqning boshqa shaharlarida koʻplab shogirdlari boʻlgan.

Adabiyot 
 Kamoliddinov Sh. S, „Kitobalansab“ Abu Saʼda Abdalkarima ibn Muhammada as-Samʼani kak istochnik po istorii i istorii kulturi Sredney Azii, T., 1993.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
789-yilda vafot etganlar
Nyu...

Nyu... (ing. new — yangi) — inglizcha qoʻshma soʻzlar, asosan toponimlarning birinchi qismi boʻlib, "yangi" maʼnosini bildiradi (Mas, Nyu-York, Nyu-Deli).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyukasl

Nyukasl — Avstraliyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. Yangi Janubiy Uels shtatida. Tasman dengizi sohilidagi port. Aholisi 479,3 ming kishi (1999). Avstraliyadagi yirik kumir havzasi markazi. Qora metallurgiya, kemasozlik, avtomobilsozlik, kimyo sanoati korxonalari, universitet bor. N. porti orqali chetga koʻmir chiqariladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Avstraliya shaharlari
Nyukasl (shahar)

Nyukasl — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyaning shim.-sharqiy qismida. Tayn-end-Uir metropoliten grafligining maʼmuriy markazi. Aholisi 283,5 ming kishi (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllari tuguni. Tayn daryosining Shimoliy dengizga quyilish joyidagi port. Mamlakatning savdo-moliya va sanoat markazlaridan. Kema-sozlik va kema taʼmirlash, elektrotexnika sanoati korxonalari, universitet, fan va texnika muzeylari bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan 12—19-asrlarda qurilgan ratusha, qasr, sobor, temir koʻprik va boshqa saqlangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Buyuk Britaniya shaharlari
Nyukom Saymon

NYUKOM (Nyukomb, Newcomb) Saymon (Simon) (1835.12.3, Uollis, Yangi Shotlandiya — 1909.11.7 Vashington) — amerikalik astronom. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1869), London qirollik jamiyati aʼzosi (1877), Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1896). Garvard universitetini bitirgan (1858) Asli kanadalik, 1853-yil AQSH ga koʻchib oʻtgan. Asosiy ilmiy ishlari katta sayyoralar harakatini oʻrganishga, astronomik doimiylarni aniqlashga, yulduzlarning aniq vaziyatlarini belgilab beruvchi kataloglar tuzishga oid. Aberra-sion vaqt, nutatsiya va pretsessiya doimiylarining N. tomonidan topilgan son qiymatlari hozir ham qoʻllanadi. N. mohir fan targʻibotchisi ham boʻlgan. Uning mashhur "Umumiy maʼnodagi astronomiya", "Hammabop astronomiya" kitoblari nashr qilingan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyumont mayning

"NYUMONT MAYNING" (ing. -yangi togʻ konlari) — jahondagi oltin qazib chiqaradigan va sotadigan yirik korporatsiya. Markaziy boshkaruv idorasi AQShning Kolorado shtata Denver shahrida. "N.M." 1921-yilda AKD1ning Delaver shtatida taʼsis etilgan. Faoliyatining dastlabki yillarida foydali qazilmalarni (asosan, nikel, mis, kumush, oltin, kumir va boshqalar) qidirish, kdzib olish va ishlab chiqarish bilan shugʻullangan.

20-asrning 80-yillaridan boshlab korporatsiya oltin ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. 2002-yilda bir yilda oltin ishlab chiqarish hajmini 270 t ga, mis ishlab chiqarishni 8 mln. t ga yet-kazib, dunyoda 1-oʻringa chiqib oldi. Korporatsiya oʻz faoliyati davomida ishlab chiqarishni kengaytirishga, yangi konlarni qidirib topishga, rudadan ajratib olinadigan oltin miqdorini koʻpaytirishga, ishlatiladigan texnika va texnologiyani takomillashtirishga katta eʼtibor beradi. Natijada 1 unsiya (31,4 g) oltin ishlab chiqarish tannarxini jahondagi eng past miqsorga — 175 dollarga pasaytirishga erishdi. Korporatsiya konlari AQShning Shimoliy Nevada va Kaliforniya shtatlari, Peru, Indoneziya, Avstraliya, Meksikada joylashgan. Oʻzbekistonda "Zarafshon—Nyumont" qoʻshma korxonasini tashkil etgan.

"N.M." har yili jahon bozorida 1,4 mlrd. AQSH dollari miqdorida oltin sotadi. Jami ishchixizmatchilar soni 10 mingdan ziyod.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyuton binomi

Nyuton binomi - ikki qoʻshiluvchi yigʻindisining ixtiyoriy butun musbat darajasini qoʻshiluvchilar darajalari yigʻindisi koʻrinishda ifodalovchi formula. Binomial koeffitsiyentlari arifmetik uchburchak tashkil qiladi.

Nyuton binomi formulasi I. Nyutondan ancha avval ham maʼlum boʻlgan. Masalan, Umar Xayyom (11 — 12-asrlar), Jamshid Koshiy (14—15-asrlar) binomial koeffitsiyentlarni hisoblash qoidasini bilganlar. I. Nyuton esa binom yoyilmasini ixtiyoriy koʻrsatkich uchun umumlashtirgan. Nyuton binomi matematik analiz, sonlar nazariyasi, ehtimollar nazariyasi va boshqa sohalarda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyuton suyuqligi

Nyuton suyuqligi - I. Nyutonning qovushqoq ishqalanish qonuniga muvofiq oqadigan qovushqoq suyuklik. Laminar oqimda h=P/Q qovushqoklikka ega boʻladi, bunda, R — oqish, siljish tezligi, Q — laminar oqim tezligi gradiyenti, h — suyuqlik moleku-lyar tabiatiga bogʻliq fizik-kimyoviy doimiy kattalik. Suyuq holatdagi barcha molekulyar moddalar, ularning aralashma va eritmalari (suv, metall eritmasi, tuzlar, shisha va hokazo) N. era kiradi. R va Q kattaliklari kichik suyuqliklar N.s boʻlmaydi, bunday suyuqliklarga polimerlar eritmasi, yumshash temperaturasidagi shisha va hokazo kiradi.
Kopchilik suyuqliklar qovushqoqlik  tezlik gradiyentiga bogliq bolmaydi

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyuton halqasi

Nyuton halqasi - shisha plastinkaning yassi sirtiga tegib turgan yassiqavarik, linzadan oʻtayotgan yorugʻlikning qaytishi (sinishi) dan hosil boʻlgan interferension halqasimon yoʻllar. Birinchi marta 1675-yilda I. Nyuton kashf qilgan. Halqalar diametri kattalashgan sari ularning zichligi ortadi va halqalar polosasi kengligi, yaʼni ikki qoʻshni halqa orasidagi masofa kichiklashadi (1-rasm). Nyuton halqasi maxsus mikroskopda kuzatilgan.

Mikroskop stolida yassi shisha plastinka joylashgan, uning ustiga egriligi kichik qavariq linza qoʻyilgan. Mikroskopda shisha plastinka tekisligiga perpendikulyar yoʻnalishda kuzatish olib boriladi. Manba L dan chiqayotgan yorugʻlik shisha plastinka tekisligiga perpendikulyar tushishi uchun MM shisha plastinkani mikroskop oʻqiga 45° burchak ostida qoʻyiladi. Shunday qilib, interferension manzara shu shisha plastinkadan kuzatiladi. Plastinka Nyuton halqasini kuzatishga xalaqit bermay-di, chunki undan yetarli darajada yoruglik oʻtadi. Nyuton halqasi sferik va yassi sirtlarning shaklini toʻgʻrilashni tekshirish va boshqalarda qoʻllanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyufaundlend

Nyufaundlend - Atlantika okeanidagi orol. Shimoliy Amerikaning sha-rqiy qirgʻoqlari yaqinida, Kanadaga qarashli Nyufaundlend provinsiyasi tarkibida. Maydoni 111 ming km². Yer yuzasi toʻlqinsimon tekislik. Ayrim te-paliklarining balandligi 200–300 m, eng baland joyi 814 m. Koʻl va botqoklik koʻp. N. materikdan antropogen davrida ajralgan. Iqlimi moʻʼtadil, dengiz iklimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —4° dan — 10° gacha, iyulniki 10—15°. Yiliga 750–1500 mm yogʻin yogʻadi. N., asosan, igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Gro-Morn va Terra-Nova milliy boglari tashkil etilgan. Baliq ovlanadi, yogʻoch tayyorlanadi. Bosh shahri — Sent-Jons. N. soxillariga dastlab yevropaliklardan 11-asrda normannlar borganlar.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyu-xempshir (tovuq zoti)

Nyu-xempshir — gusht va tuxum uchun boqiladigan tovuqzoti. 20-asr boshlarida AQSH (Nyu-Xempshir shtati)da Red-ayland tovuq zotidan tanlash yuli bilan yaratilgan. 1935-yilda Amerika mukammallik standartiga kiritilgan. Pati tillarang-sariq yoki och jigar-rang. Tovuklari tez yetiladi. Xoʻrozlarining vazni 3,2—3,5, tovuklariniki 2,6—2,7 kg, yiliga oʻrtacha 180—190 tuxum qiladi. Tuxumi vazni 60—62 g, puchogʻi sargʻimtir-jigarrang. Kupgina mamlakatlar (Germaniya, Gollandiya, AQSH)da N.-x. bilan Leggorn zotini chatishtirib, yiliga 280—310 dona tuxum qiladigan jigarrang patli krosslar yaratilgan (lomann-braun, xaylayn va boshqalar). Oʻzbekiston parrandachilik xujaliklarida lomannbraun krossi tovuqlariningtuxumlari keltirilib kupaytirilmoqda (2003).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyamvezi

Nyamvezi (uzlarini vanyamvezi deb atashadi) — Tanzaniyadagi xalq. Kardosh sukuma va nyaturular bilan birgalikdagi umumiy soni 4,5 mln. kishi (1990-yillar urtalari). Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga rioya etishadi, sunniy musulmonlar va xristianlar (asosan, katoliklar) bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyankole

Nyankole (xima) — Ugandadagi bangu guruhiga mansub xalq. 1,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga rioya etadilar, xristianlar ham bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyaya

Nyaya (sanskritcha — mantiq) — hind falsafasidagi 6 ortodoksal (vedalarni eʼtirof etadigan) tizimlardan biri. Hind faylasufi Gotama (taxminan miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 2-asr) asos solgan. N. markazida bilish nazariyasi va mantiq masalalari turadi. Mantiqiy xulosa chiqarishning 5 qismli usulini ishlab chiqqan. N.ning mantiqiy realizmi uni vaysheshika atomistik taʼli-moti bilan yaqinlashib, birlashishga olib kelgan. Buddizm bilish nazariyasi (madxyamika)ning skeptitsizmiga karshi chiqqan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
John Nash

John Nash () (1928-yil 13-iyun — 2015-yil 23-may) — amerikalik iqtisodchi. Oʻyin nazariyasi, muvozanat nazariyasi, differensial geometriya hamda qisman differensial tenglamalar sohalariga salmoqli hissa qoʻshgan. 1994-yil Iqtisodiyot boʻyicha Nobel mukofoti (John Harsanyi va Reinhard Selten bilan birga), 2015-yil esa Abel mukofoti (Louis Nirenberg bilan bir qatorda) bilan taqdirlangan.

Nash 1951—1959-yillarda Massachusets texnologiya institutida professor, 1959-yildan esa Prinston universitetida matematika fakulteti professori oʻlaroq ishladi. Nash umumiy oʻyin nazariyasiga nokooperativ oʻyinlar konsepsiyasini kiritdi. Bu konsepsiya raqobat, oligopoliya, sanoatni tashkil etish nazariyasi, shuningdek, iqtisodiy siyosatni tahlil qilishning makroiqtisodiy nazariyasida keng qoʻllanadi.

1959-yil Nashda ruhiy kasallik alomatlari paydo boʻla boshladi va bir necha yil shizofreniyadan davolanadi. 1970-yildan keyin uning ahvoli asta-sekin yaxshilana boshladi va olim 1980-yillar oʻrtasida akademik hayotga qaytdi. Nashning ruhiy kasallik bilan kurashi haqida oʻzbek yozuvchisi Sylvia Nazar „A Beautiful Mind“ („Goʻzal idrok“) romanini yozdi. Roman asosida 2001-yil shu nomli badiiy film („Tafakkur oʻyinlari“) suratga olindi. Nash 2015-yil turmush oʻrtogʻi Alicia Nash bilan 86 yoshida avtomobil halokatida vafot etdi.

Manbalar

Havolalar 
 Home Page of John F. Nash Jr. at Princeton
 IDEAS/RePEc
 „Nash Equilibrium“ 2002 Slate article by Robert Wright, about Nash’s work and world government
 NSA releases Nash Encryption Machine plans  to National Cryptologic Museum for public viewing, 2012
 Nash, John (1928-2015) | Rare Books and Special Collections from Princetonʼs Mudd Library, including a copy of his dissertation (PDF)
 Biography of John Forbes Nash Jr. from the Institute for Operations Research and the Management Sciences

Iqtisodchilar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar
Abel mukofoti sovrindorlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Nyu

Nyu (frans. pi — yalangʻoch) — tasviriy sanʼatning yalangʻoch, koʻproq ayol tanasini tasvirlovchi janri. Uygʻonish davrida mifologiya, allegoriya (majoz), tarixiy va maishiy janrlar sohasida yuzaga kelgan. Jorjone, Titsian, Korrejo va boshqalarning asarlarida yalangoch ayol tanasi tasviri orkali italyan insonparvarlarining ayol goʻzalligi haqidagi tasavvurlari ifoda etilgan. Janr sifatida 17-asrda shakllangan.

P.P.Rubens asarlarida barokkoga xos hashamdor shakllar, yosh goʻzalning hayotiy nafosati aks etgan. Velaskesning "Venera koʻzgu bilan" (1651) asarida ayol tanasi asosiy mavzuga aylansa, Rembrandtning "Suvga tushayotgan ayol" (1655) asarida ayol nozik maishiy holatda tasvirlanadi. G. Kurbe asarlarida mifologik asosdan voz kechadi, O. Renuar asarlarida yalangʻoch ayol manzara bilan uygʻunlikda (nur va havoga choʻmilayotganday) tasvirlanadi. N. namunalaridan biri — A.S. Belolli (1820—1881 )ning "Choʻmilayotgan ayol" asari (1870) Oʻzbekiston sanʼat muzeyida saqlanadi. 20-asr tasviriy sanʼatida N. rivoji yangi ifoda vositalari izlash bilan bogʻliq boʻlib (P. Pikasso, A. Modilyani va boshqalar), bu obrazlar taʼsirchanligini oshirdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyurnberg sud jarayoni

Nyurnberg sud jarayoni - asosiy natsist harbiy jinoyatchilar ustidan oʻtkazilgan sud jarayoni. Nyurnberg shahri (Germaniya)da 1945-yil 20-noyabr — 1946-yil 1-oktabrda boʻlib oʻtgan. Fashistlar Germaniyasining oliy davlat va harbiy arboblari javobgarlikka tortilgan. Nyurnberg sud jarayonida natsional-sotsialistlar partiyasining rahbar tarkibi va bu partiyaning sokchi otryadlari (SS), xavfsizlik xizmati (SD), davlat maxfiy politsiyasi (gestapo) jinoyatchi deb topilgan. 12 kishi (G. Gering, E. Kaltenbrunner, A. Yodl va boshqalar) oʻlimga, 7 kishi uzok, muddatli yoki umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan. Tarixda 1-marta Nyurnberg sud jarayonijda agressiya insoniyatga qarshi eng ogʻir jinoyat ekan-ligi eʼtirof etildi. Sud jarayonini ittifokchilar tomonidan tuzilgan Xalqaro harbiy tribunal amalga oshirdi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nyanxao

Nyanxao (xitoycha) — Xitoyda yil hisobi shakllaridan biri, imperator xukmronligi "shiori". Miloddan avvalgi 141-yil oxiri —140-yil boshidajoriy qilingan. Milodiy 536-yil yil hisobining bu shakli Koreyada (koreyscha — nyonko), 644-yil — Vyetnamda (vyetnamcha — namxao), 645-yil — Yaponiyada (yaponcha — nengo) pay-do boʻlgan. N. baʼzan bir imperator xukmronligi davrida bir necha bor oʻzgargan, zero shiorning almashtirilishi saltanatni yanada baxtliroq qiladi deb hisoblangan. Xitoyda N.ning botbot oʻzgarib turishi qad. zamonlardan to 17-asrgacha davom etgan. Yaponiyada bir imperator davrida shiorlarning tez-tez oʻzga-rib turgani 13—15 va 19-asrlarda sodir boʻlgan. Xitoydagi Sin sulolasi davrida x.ar bir imperatorning bittadan shiori boʻlgan. N., odatda, ramziy maʼno kasb etgan, Mas, Min sulolasi imperatori Chjudi (Tay Szun) [1402/3— 24]ning N.si Yunle, yaʼni Abadiy quvonch deb atalgan, Yaponiyada Medzi (1868—1912-yillar) nengosi Maʼrifatli boshkaruvni anglatgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noʻyon

Noʻyon, noʻyonlar (moʻgʻulcha noyon, noyan, noyin — janob, knyaz) — oʻrta ayerlarda Moʻgʻulistondagi oliy tabaqa vakillari. Dastlab (11-asr — 12-asrning 1-yarmi) qad. moʻgʻullarning aslzoda urugʻ boshliqlarini anglatgan, soʻngra (12-asrning 2-yarmida) — choʻl zodagonlarini, urugʻchilik tuzumi yemirilib mulkdorlik munosabatlari shakllanayotgan davrda ajralib chiqqan aslzodalarni bildirgan. Chingizxon imperiyasi tashkil topgunga qadar N.lar oʻzlariga taallukli qavmlarga boshchilik qilgan. Moʻgʻullar davlatipya (13—14-asrlar) N. — chingiziy shahzodalar, tumanboshilar, mingboshilar, yuzboshilar, umuman barcha "oq suyaklar" ("sagan yasun"). N.lar aksariyat hollarda sechan (chechan), bay-an, batur kabi yuqori unvonlarga sazovor etilgan. Etnik tarkrklik sharoi-tida (14—17-asrlar) N. — markazlashgan xon hokimiyatidan mustaqil boʻlgan mulk hokimlari; ular mustaqil tashqi siyosat yurgizib, oʻzlariga qaram aratlarni ekspluatatsiya qilishga toʻla huqukli boʻlganlar. 16—19-asrlarda, aso-san, antroponimning komponentiga aylangan va kishi nomidan keyin kelgan. Manjurlar hukmronligi davrida (17— 20-asr boshi) N. — turli daraja va rut-badagi hokimlar — siyosiy mustaqillikdan mahrum boʻlishgan, biroq oʻzlarining mulqsorlik xuquqlari va imtiyozlarini daxlsiz sakdab qolishgan. 1911 — 19 yillarda N. yana davlat hokimi-yatiga ega boʻlishgan. Xalq inqilobining dastlabki yillaridayoq N. hokimiyatdan chetlatilib, barcha tabaqaviy imtiyozlardan maxrum etilganlar. 1940-yilga kelib Moʻgʻulistonda mulkdorlar sinf sifatida tugatilishi munosabati bilan N. ta-rix sahnasidan tushgan.

Hamidulla Dadaboyev.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noʻxatgul

Noʻxatgul (Lathyrus odoratus L.) -dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik sertuk oʻt. Boʻyi 15—60 sm. Poyasi kamshox, bandining uchi jingalak; jingalaklari yordamida boshqa oʻsimliklarga ilashib oʻsadi. Bargi uzun band-li, juft yaprokli. Guli zigomorf, kat-taligi 2—3 sm, rangi oq, pushti, qizil, hidi oʻtkir, uzun gulbandga 1 — 3 tadan oʻrnashgan. Mevasi ingichka (uz. 25–50 mm) sertuk dukkak. Har bir dukkagida 4—6 tadan sharsimon urugʻi bor. Apreldan sovuq tushgunga qadar gullab urugʻlaydi. Asosan, togʻ yon bagʻirlari, daryo oʻzanlari, vodiylar, bahorikor yerlarda oʻsadi. Issiqxonalarda ham yetishtiriladi, avgustda ekilganda yanvarda gullaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oʻsimliklar
Noʻxattosh

Noʻxattosh — 1) mineralogiya-d a — issiq buloklar suvidan choʻkkan ohak zarralarining toʻplanishidan paydo boʻladigan strukturali jins. Noʻxat donasidek, yumaloq (nomi shundan). Struktura jihatidan aragonitning oʻzi. N. markazdan har tomonga oʻsib chiqqan boʻladi; 2) petrografiyada — yirik solitli ohaktosh. Ozarbayjonda va Chexiyada (Karlova-Vari) uchraydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noʻxatxoʻrak

Noʻxatxoʻrak (fors. -toj. — noʻxat va xoʻrak — yemak) — quyuqtaom. N.ni tayyorlash usuli: noʻxat bir sutka sovuq suvda ivitilib 10 soatdan 24 soatgacha salqin joyga olib qoʻyiladi. Suvini bir ikki marta yangilab turiladi. Ivitilgan noʻxat tezroq boʻrtishi uchun ozroq choy sodasi qoʻshiladi. Ivigan noʻxat qozonga soli-nib, uni koʻmib turadigan darajada suv quyiladi, mildiratib 30—35 min. qaynatiladi, suvini toʻkib, qopqogʻini bugʻ chiqmaydigan qilib jips yopib, yana 20— 25 min. damlanadi. Yumshagan noʻxat qoshiq bilan ezilib, likoblarga solinadi va be-tiga zirapiyoz, tuz, qalampir sepilgach, dasturxonga tortiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Taomlar
Noʻxta

Noʻxta — chorvachilik anjomi, otulovni (ot, eshak, xachir) va qoramollarni bogʻlash, yetaklash uchun qoʻllanadi. Maxsus N.lar hayvon turi va boshining shakliga mos holda maxsus tas-malar yoki pishiq xom teridan tayyorlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noʻgʻay yoʻli

Noʻgʻay yoʻli, Noʻgʻay shlyaxi -13—17-asrlarda koʻchmanchi xalqlarning rus yerlariga qiladigan chopqunlarining asosiy yoʻllaridan biri (Volganing quyi oqimidan Kolomna va Rya-zangacha)ning 16-asr boshidan eʼtiboran manbalarda uchraydigan nomi. Bu yoʻldan qilinadigan chopqunlarning oldini olish uchun rus hukumati Voronej (1586), 17-asrning 30-yillarida Tambov, Kozlov, Lomov qalʼalarini qurdirgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noʻgʻay oʻrda

Noʻgʻay oʻrda, Noʻgʻay xonligi — Shimoliy Kaspiy va Orol dengizlari boʻyidan Tura va Kamagacha, Volgadan Irtishgacha boʻlgan hududda tashkil topgan koʻchmanchilar davlati. 14— 15-asr boshlarida Oltin Oʻrdadan ajrab chiqadi. Idikuning oʻgʻli Nuriddin zamonida (1426—40) kuchaygan. Aholisi, asosan, mangʻit va qoʻngʻirotlardan iborat boʻlgan. Poytaxti — Saroychik shahri U Qora dengiz boʻylaridan Oʻrta Osiyoga bora-digan savdo yoʻlidagi yirik shahar edi. 16-asrda N. Oʻ. Moskva va Qozon bozorlarini chorva mahsulotlari bilan taʼminlagan. N. Oʻ. murzalar boshqargan uluslarga boʻlingan. 16-asr 2- yarmida N. Oʻ. Katta Noʻgʻay, Kichik Noʻgʻay va Oltiovul Oʻrdalariga parchalanib ketgan. N. Oʻ.da "Idiku" ("Yedigey") dostoni yaratilgan.

Ad:. Poxlyobkin V. V., Tatari i Rus, ML, 2001.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Xususiy universitet

Xususiy universitet – mamlakat tomonidan boshqarilmaydigan oliy taʼlim muassasasi.

Universitetlar
Abu Hayyon Andalusiy Asiruddin Muhammad ibn Yusuf ibn Ali al-Gʻarnotiy

Abu Hayyon Andalusiy Asiruddin Muhammad Ibn Yusuf Ibn Ali al-Gʻarnotiy (1256—1334) — tilshunos olim. 65 ta asar yozgan, ularning 10 dan koʻprogʻi bizgacha yetib kelgan. „Kitob ulmubayyin fi tarix il-Andalus“ („Andalusiya tarixi haqida bayon qiluvchi kitob“), „Zahr ul-mulk fi taharrurit turk“ („Turk ozodligi chechagi“), „Kitob ul-idrok li lison il-atrok“ („Turkiy tillarni bilish kitobi“), „Kitob ulafʼol fi lisonit turk“ („Turk tilidagi feʼllar kitobi“), Mantiq ul-furs li lison il-furs" („Fors tilini bilmaydiganlar uchun fors tili haqida soʻzlar“), „Hyp ul-gʻabash fi lison il-habash“ („Habash tilidagi qorongʻuliklarni yorituvchi nur“), „Ad-durrat ul-muziʼa fi lugʻatit turkiya“ („Turkiy til haqida nur beruvchi marvarid“) kabi asarlari mavjud. U asarlarida turkiy tillarning grammatikasi va leksikasi, oʻsha davrda mavjud boʻlgan koʻpgina turkiy lahja va shevalar haqida maʼlumot bergan. Uning asarlari turkiy tillar tarixini oʻrganishda qimmatli manbadir.

Manbalar 

 

1256-yilda tugʻilganlar
1334-yilda vafot etganlar
Abulabbos Mustagʻfiriy

Abulabbos Mustagʻfiriy (toʻliq ismi: Nasafiy Samarqandiy Jaʼfar ibn Abu Ali Muhammad ibn Abu Bakr) (961-1041-yillar, Nasaf) – tarixchi, adib, muhaddis va faqih. Sam’oniyning „Kitob al-ansob“ asarida yozilishicha, Ab. M. bir qancha vaqt Marv, Saraxs, Nishopur, Buxoro va Samarqandda yashagan. 987-yildan Nasaf jome masjidida maʼruzalar oʻqigan. Umrining oxirida Na-safning bosh imom-xatibi lavozimida boʻlgan. U „Kitob tarixi Samarqand“, „Kitob tarixi Nasaf va Kesh“ (2 jildlik), „Kitob ushshi’r vash-shuaro“ („Sheʼr va shoirlar haqida kitob“), „Kitob ul-vafo“ („Vafo kitobi“), „Kitob daloil in-nubuvva“ („Paygʻambarlik dalillari“), „Kitob uddaʼavot“ („Targʻibotlar kitobi“), „Kitob xutab in-nabiy“ („Paygʻambar xutbalari kitobi“), „Kitob tibb in-nabiy“ („Paygʻambar tibbi kitobi“) kabi oʻndan ziyod asarlar yozgan. Uning „Kitob tibb in-nabiy“ asarigina topilib, Tehronda nashr etilgan.

Manbalar 

Tarixchilar
961-yilda tugʻilganlar
1041-yilda vafot etganlar
Abulabbos Tusiy Fazl ibn Sulaymon

Abulabbos Tusiy Fazl Ibn Sulaymon (8-a) – xalifalikning Xuroson va Seyistondagi noibi (782-786-yillar), amir, Abu Muslim safdoshi. Movarounnahr ham uning nazoratida boʻlgan. A. T. koʻchmanchi qabilalar hujumidan saqlanish uchun Buxoro bilan Sugʻd oraligʻida devor qurdirgan. Har bir farsaxga (1 farsax – 6-7 km ga teng) bittadan darvoza, har yarim mil masofada bittadan mustahkam minora barpo etgan. Baʼzi manbalarda (Masʼudiy)  A. T. Buxoroning vayron boʻlgan devorlarini tiklagan, deb yoziladi. A. T. mamlakat obodonchiligi yoʻlida koʻp ishlarni amalga oshirgan.

Manbalar
Abulvafo Muhammad ibn Muhammad ibn Yahyo ibn Ismoil ibn al-Abbos al-Buzjoniy

Abulvafo Muhammad ibn Muhammad ibn Yahyo ibn Ismoil ibn Al-Abbos Al-Buzjoniy (940-yil 10-iyun, Xuroson — 998-yil 1-iyul, baʼzi maʼlumotlarga koʻra997-yil, Bagʻdod) — falakiyotchi, riyoziyotchi olim. Falakiyot, handasa, hisobga oid risolalar yaratgan va bu sohalarda yangi ilmiy masalalarni ilgari surgan. Xususan, arab tilidagi matematik adabiyotlarda birinchi boʻlib aylana radiusini 1 ga teng deb oldi, turli murakkab geometrik masalalarni hal qilishga urindi. Boshlangʻich trigonometriyaning izchil bayonini berdi. Abulvafo Ptolemeyning „Almagest“ („Al-Majistiy“) asarini yangi materiallar asosida qaytadan ishlab chiqdi, sfera uchun sinuslar teoremasini isbotladi, Gʻ2 dan oralatib sinus jadvalini tuzdi. Bagʻdod rasadxonasida turli astronomik jadvallar tuzish yuzasidan ilmiy ish olib bordi, Oy va Quyoshning burchak diametrlarini, Oy harakatini oʻrganishga oid muhim tadqiqotlar oʻtkazdi. Yunon olimlari (shu jumladan A. Diofant) asarlarini arab tiliga tarjima qilgan va ilmiy sharhlagan. Abulvafo asarlari Sharq matematika va astronomiya ilmi taraqqiyotiga katta taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar 

 

940-yilda tugʻilganlar
10-iyunda tugʻilganlar
998-yilda vafot etganlar
1-iyulda vafot etganlar
Abulfath Alouddin Muhammad ibn Abdulhamid Usmandiy Samarqandiy

Abulfath Alouddin Muhammad ibn Abdulhamid Usmandiy Samarqandiy (?-1157-yil) – fiqh olimi. Uning Abu Muhammad ibn alHasan ash-Shayboniyning „Jomiʼ alKabir“ („Katta toʻplam“) kitobiga yozgan „Sharh ul-Jomiʼ al-Kabir“ („Jomiʼ al-Kabirning sharhi“) nomli bir necha jildli asarining 1-jildi bizgacha yetib kelgan boʻlib, u „Kitob ul-imon“ („Imon haqida kitob“), „Kitob unnikoh“ („Nikoh haqida kitob“), „Kitob ushshahodat“ („Shahodat kitobi“), „Kitob ul-qazo“ („Hukm kitobi“) kabi sakkiz bobga boʻlinadi. Mazkur asarning kotib Ahmad ibn Mahmud ibn Muhammad ibn Umar Samarqandiy tomonidan 1361-yilda koʻchirilgan nodir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 5558) saqlanadi.

Manbalar 

1157-yilda vafot etganlar
Abulxayr ibn Hammor Hasan ibn Sivor ibn Bobo ibn Bahrom Xorazmiy

Abulxayr ibn Hammor Hasan ibn Sivor ibn Bobo ibn Bahrom Xorazmiy (941-yil, Bagʻdod — 1048-yil) — mantiqshunos, Bagʻdod madrasalarida mudarrislik qilgan. Maʼmun ibn Muhammad Xorazmshoh uni Bagʻdoddan Xorazmga taklif qilib, oʻzining shaxsiy tabibi va nadimi maqomiga tayinladi. Sulton Mahmud Gʻaznaviy Xorazmni qoʻlga kiritgandan keyin Abulxayr ibn Hammorni oʻzi bilan Gʻaznaga olib ketadi. Oʻsha yerda 102 yoshida musulmonchilikni qabul qiladi. Ungacha Abulxayr ibn Hammor nasroniy dinida edi. Manbalarda keltirilishicha, sulton Mahmud Gʻaznaviy Abulxayr ibn Hammor islomni qabul qilganligi uchun unga Gʻazna yaqinidagi Hammor nohiyasini mulk sifatida iqto (hadya) qilib bergan (Hammor laqabi shundan). Boshqa manbalarda Hammor soʻzi roʻmol yoki ayollar uchun hijob tikuvchi maʼnosida qoʻllanadi. U falsafadan tashqari tabobatda ham juda mashhur boʻlganligi uchun "Buqroti soniy („Ikkinchi Gippokrat“) laqabiga sazovor boʻlgan. Uning asarlari: „Kitob ul-hayulo“ („Birlamchi modda haqida kitob“), uch jildli „Kitob ul-vifoq bayna raʼy al-falosifa vannasoro“ („Faylasuflar va nasroniylar oʻrtasidagi fikr muvofiqligi haqida kitob“), „Kitob tafsiri Isogʻuji muxtasaran“ („Isogʻuji kitobi tafsiriga qisqacha sharh“), „Kitob us-sadiq vassadoqa“ („Doʻst va doʻstlik haqida kitob“) va boshqa Bir qancha kitoblarni suryoniy tilidan arab tiliga tarjima qilgan.

Manbalar 

 

941-yilda tugʻilganlar
1048-yilda vafot etganlar
Oahaqa

Oahaqa — Meksikaning janubiy qismidagi shtat, Tinch okean sohilida. Maydoni 95,4 ming km². Aholisi 3,4 mln. kishi (2000), asosan, indeyslar. Maʼmuriy markazi — Oahaqa shahri Yirik shaharlari: Istepek, Matias-Romero, Salina-Krus, Treuantepek, Xuchitan. Shtatning katta qismini Janubiy SyerraMadre togʻ sistemasi (balandligi 2500–3400 m) egallagan, sharqiy qismi — pasttekislik. Iklimi tropik, markaziy rayonlarda moʻʼtadil nam, chekkalarida seryogʻin. Oʻrtacha oylik temperatura togʻlarda 24°dan pasttekisliklarda 24—28°. Togʻlar aralash oʻrmonlar, quruq soyliklar savannalar, jan. va sharqiy qismi doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan.

Oahaqa— Meksikaning iqtisodi nisbatan kam rivojlangan shtatlaridan. Aholining katta qismi qishloq xoʻjaligida band. Ananas plantatsiyalari bor. Sugʻoriladigan yerlarda tropik koʻp yillik ekinlar yetishtiriladi. Oltin, kumush, titan konlari topilgan. Oziq-ovqat, sellyulozaqogʻoz sanoatlari, hunarmandchilik rivojlangan. Tinch okean sohilida SalinaKrus porti joylashgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Meksika shtatlari
Obaki

Obaki — oʻrtapishar mahalliy uzum navi. Obakining tupi oʻrtacha oʻsadi. Bargi yirik. Oʻrtacha kertikli doyra shaklida, ters tarafining tuklari siyrak. Guli qoʻsh jinsli. Uzum boshlari yirik (300— 350 g), konussimon. Shingillari tigʻiz, tuxumsimon, seret, sershira, rangi kizil yoki pushti. Iyul oxirida pisha boshlaydi. Sentabr boshlarida toʻla yetiladi. Mevasi tarkibida 20—21% qand, 6—7% kislota bor. Gektaridan 100—150 s hosil olinadi. Obakining Oq Obaki xili ham bor. Oqobakining uzum boshi oʻrtacha kattalikda (200—250 g), konussimon yoki silindr — konussimon, hovol. Gʻujumlari tuxumsimon, rangi och-yashil, yetilganda bir oz sargʻayadi. Kurtaklari boʻrta boshlagandan keyin 173 kunda (Toshkent atrofida) pishib yetiladi. Hosildorligi 150—180 s/ga. Sovuqqa ancha chidamli. Zamburugʻli kasalliklarga chidamsiz. Mevasi yeyiladi, vino tayyorlanadi. Toshkent, Sirdaryo, Namangan viloyatlarida koʻp ekiladi.

Manbalar 

Uzum navlari
Obgardon

Obgardon (fors. – suv va boʻyin) – chumichsimon mis asbob; toʻy hamda katta yigʻinlarda katta qozonlarga suv quyish, olishda, taom pishirish (guruch va suvni oʻlchash)da qoʻllanadi. Misdan 4—6 l suv sigadigan paqircha koʻrinishida yasalib, zoʻgʻatasiga yogʻoch dasta (40—70 sm dan 1—2 m gacha uzunlikda) oʻrnatiladi. Baʼzan Obgardon kandakori naqshlar bilan bezatiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Asboblar
Obdasta

Obdasta ( — suv va dasta), oftoba — roʻzgʻor buyumi; yuz-qoʻlni yuvishda ishlatiladigan idish. Obdasta boʻgʻzi uzun va tor, quyi qismi (qorni) keng, baʼzan tubida chambaragi boʻladi (Qoʻqon va Toshkent obdastalari), qopqoqli, uzun va ingichka joʻmrakli, dastali. Qadimdan mis va sopoldan ishlangan, keyinchalik choʻyandan tayyorlana boshlangan, hozirda, shuningdek, zavodlarda alyuminiydan va plastmassadan quyib tayyorlanadi.

Miskarlar shakliga koʻra, turli xil obdasta (oʻrdak obdasta, tovus obdasta, tuyaboʻyin obdasta va boshqalar) tayyorlaganlar, kandakor ustalar ularni kandakori usulida turli xil nafis naqshlar bilan, baʼzan koʻzlar qadab ajoyib badiiy buyumlar yaratadilar. Ziynatlangan obdasta namunalari respublika muzeylarida, xususiy toʻplamlarda saqlanadi. Andijon, Namanganda obdasta, Qashqadaryoda ibriq deb ataladi.

Yana qarang 
 Qumgʻon

Forscha soʻzlar va iboralar
Eron madaniyati
Obduzd

Obduzd (fors, ob — suv va duzd — oʻgʻri, talash) — oʻrta asrlarda sugʻorish tarmoqlari (shohariq, anhor, kanal)dan navbatdan tashqari suvni yashirincha bogʻlab olish. Suv manbalarining etaklarida joylashgan yerlarda sugʻorish mavsumida shohariklardagi suvni qu-yiga ochib yuborish ham Obduzd hisoblangan. Obduzdlik, ayniqsa, Zarafshon vodiysining quyi oqimida Qorakoʻl va Olot tumanlarida kam suvlik mavsumlarida tez-tez sodir boʻlgan. Buxoro vohasida iyul oyining oxiri va avgustning boshida 5 kun davomida sugʻorish tarmoklariga bogʻlab olingan suv "Obi talash", yaʼni janjalli suv deb yuritilgan. Chunki bu davrda suvga boʻlgan talab nihoyatda avj olib, Obduzdlik kuchaygan.

Adabiyot 
 Muhammadjonov A., Quyi Zarafshon vodiysining sugʻorilish tarixi (Qadimgi davrdan to XX asr boshlarigacha), T., 1972.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Obelisk

Obelisk (yun. obeliskos — six) — meʼmorial inshoot turi; yodgorlik. Yuqori (uchi)ga tomon ingichkalashib boradigan, asosan, toʻrtburchaksimon (kvadrat tarhli) qirrali ustun. Tarixiy shaxs yoki voqealar xotirasini abadiylashtirish maqsadida oʻrnatiladi. Dastlab Qadimda Misrda paydo boʻlgan, saroy va ibodatxonalar oldiga yodgorlik sifatida oʻrnatilgan. Misrdan olib ketilgan yaxlit Obelisklardan Yevropada shaharsozlik maqsadlarida foydalanilgan. Oʻzbekistonda Obelisk XX asr boshlaridan qurila boshlagan. 1941—45 yillar urushida halok boʻlgan jangchilarga atab Samarqand, Buxoro, Urganch va boshqa shaharlarda Obelisklar yodgorlik sifatida bunyod etilgan. Zamonaviy meʼmorlikda Obelisk monumental sanʼatning keng tarqalgan turi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oberon

Oberon – Uran sayyorasining yoʻldoshi, diametri 1520 km, sayyoradan oʻrtacha uzokligi 582,6 mln. km. 1787-yil ingliz astronomi V.Gershel kashf qilgan. Oberonning orbita tekisligi Uranning orbita tekisligiga deyarli perpendikulyar.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Obert German

OBERT (Oberth) German (25-iyun 1894-yil, Xermanshtadt, Transilvaniya, Ruminiya — 29-dekabr 1989-yil, Nyurnberg) — nemis olimi, raketa texnikasi asoschilaridan biri. Myunxen universiteti (1913— 1914 va 1919—1920), Gyottingen universiteti (1920—1921), Geydelberg universiteti (1921 — 1923)da oʻqigan. Raketa texnikasini ishlab chiqish va undan foydalanish, xususan, uni atmosferani tadqiqqilishga qoʻllash masalalari bilan shug'ullangan, raketa dvigatellari nazariyasini ishlab chiqqan. Nemis raketa texnikasi va kosmik parvozlar jamiyati asoschilaridan biri. Shu jamiyat raketa texnikasi va kosmonavtika boʻyicha fundamental tadqiqatlar uchun Obert medalini taʼsis qilgan (1951).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nemis olimlari
Oberton

Oberton (nem. ober — yuqori va ton) — 1) texnikada — asosiy tonga nisbatan ancha yuqori chastotali murakkab tebranishlar (mexanik, tovush va elektr tebranishlari)dan tashkil topgan ton. Obertonni rezonator yordamida ajratish mumkin. Har bir davriy jarayon (tebranish)ni, yaʼni tovush, elektr tebranishlari va boshqalarni oddiy tebranish (O.) larga ajratish mumkin. Agar barcha Obertonlarning chastotasi asosiy chastotaga yaxlit koʻpaytmadan iborat boʻlsa (mas, 2/, 3/, ...), bunday Obertonlar garmoniklar deyiladi; 2) musiqada — asosiy tovush bilan birga paydo boʻladigan va unga boshqacha tus beradigan tovush. Bir ovoz yoki musika asbobini ikkinchisidan ajratishga imkon beradi. Obertonlarning tebranishlar chastotasi asosiy tonikadan 2, 3, 4 va 5 marta yuqori boʻladi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Objuvoz

Objuvoz (fors, ob — suv va juvoz — oʻgʻir) — sholi oqlanadigan qurilma. Suv kuchi bilan harakatlanadi. Quyidagi qismlardan iborat: oʻq, shu oʻqqa biriktiriladigan parra, lingkoʻp, keli, nov. Barcha qismlari qattiq yogʻochdan tayyorlanadi. Nov 3 ta kalin taxtadan ariqcha shaklida yasaladi. Suv shu novdan keladi. Novning oxiri parra ga (kurakchalari bor gʻildirakka) toʻgʻrilab qoʻyiladi. Oʻ q novning 3 tomoniga koʻndalang oʻrnatiladi. Oʻqning 2 uchidagi turum (yogʻoch podshipnik) turumdonga qoʻyiladi. Keli (oxurga oʻxshagan yogʻoch idish) oʻqdan 2–3 m nari oʻrnatiladi. Unga sholi solib qoʻyiladi.

Lingkoʻp (uchiga tishli choʻyan moslama oʻrnatilgan sop) — koʻtarilib-tushib sholini oklaydigan qism. Objuvoz quyidagicha ishlaydi: novdan kelgan suv parraga urilib, oʻqni aylantiradi. Oʻqning qilichaklari lingkoʻpga uriladi, shunda lingkoʻp koʻtarilib-tushib sholini oklaydi. Tuyilgan sholining qobigʻi, toʻponi shamol (yogʻoch qurilma) yordamida tozalanadi. Objuvozni objuvozchi boshqaradi. Hozir sholi maxsus elektr mashinalarda oklanadi. Objuvoz baʼzi joylarda (Afgʻoniston, Hindiston va boshqalar) hozir ham ishlatiladi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Obida

Obida (arab.) — moddiy madaniyat yodgorliklari (qarang Yodgorlik).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Obidiy Ismoil Eldinovich

Obidiy Ismoil Eldinovich (1880, Gʻulja — 1941/42, Krasnoyar oʻlkasi) — jurnalist, jamoat arbobi, oʻzbek davriy matbuotining asoschilaridan biri. Gʻuljadagi Rossiya elchixonasi xodimi oilasida tugʻilgan. Otasi vafotidan keyin 1890-yilda onasi bilan birga Qozonga koʻchib kelgan va shu yerdagi real bilim yurtida oʻqigan. Inqilobiy kayfiyatdagi yoshlar guruhiga mansub boʻlganligi uchun 1900-yilda Bishbek shahriga surgun qilingan. Oradan bir yil oʻtgach, Peterburgga borib, haykaltaroshlik va meʼmorlik bilim yurtida oʻqigan (1901 — 1905). 1905-yil voqealarida qatnashgani uchun 3 yilga Turkiston (Toshkent)ga surgun qilingan. Obidiy Toshkentda oʻzbek, tatar va rus maʼrifatparvarlari yordamida 1906-yil boshlarida Toshkent jadidlarining "Taraqqiy" gazni chiqargan. Uning muharriri Obidiy toshkentlik jadidlar oʻrtasida "Ismoil Taraqqiy" nomi bilan mashhur boʻlgan. Obidiy 1912—17-yillarda turli joylarda ishlaydi. 30-yillarning oʻrtalarida Abdulla Qodiriy bilan yaqinlashib, uning "Obid ketmon" qissasini rus tiliga tarjima qiladi.

Oʻz oldiga faqat chorizmga qarshi kurash vazifasini qoʻygan Obidiy Oktyabr toʻntarishidan keyin bolsheviklar foydasiga xizmat qiladi. Shunga qaramay, 1938-yil 13-yanvarda eserlar partiyasining sobiq aʼzosi va yapon razvedkasining josusi sifatida qamoqqa olinadi va 1940-yil 9-fevralda Krasnoyar oʻlkasiga 5 yilga surgun qilinadi..

Manbalar 

Oʻzbek tarjimonlari
1880-yilda tugʻilganlar
Abdurahim Obidov

Abdurahim Obidovich Obidov (1929-yil 15-oktabr Toshkent – 2010-yil) – mikrobiolog, immunolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1968), tibbiyot fanlari doktori (1965), professor (1967). Toshkent tibbiot akademiyasini tugatgach (1953), Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumanidagi tez yordam stansiyasi bosh vrachi (1953—54), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻlka tibbiyot institutida katta ilmiy xodim-doktorant (1960—1963yil). Vaksina va zardoblar ilmiy tadqiqot instituti direktori (1963-82), laboratoriya mudiri (1982—83), ayni vaqtda ToshTI mikrobiologiya kafedrasi mudiri. Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi Epidemiologiya, mikrobiologiya va yuqumli kasalliklar ilmiy tadqiqot instituti laboratoriya mudiri (1983-yildan). Asosiy ilmiy ishlari mikroblar genetikasi, vaksinalarning inson organizmi himoya omillariga taʼsiri, yuqumli ichak infeksiyalari ekspres diagnostikasi, disbakteriozlarni oʻrganishga oid. Turli ilonlar va qoraqurt zahariga qarshi zardoblar, shuningdek, stafilokokga qarshi gamma-globulin ishlab chiqarishga rahbarlik qilgan.

Manbalar 
 Geneticheskiye rekombinatsii i atipichnie kishechnie bolezni, T., 1971; Kurik-ketsioz v Oʻzbekistone, T., 1975.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston olimlari
Tibbiyot fanlari doktorlari
15-oktyabrda tugʻilganlar
1929-yilda tugʻilganlar
2010-yilda vafot etganlar
Qobiljon Obidov

Obidov Qobiljon Gʻafurovich (1951-yil 20-aprel, Qoʻrgʻontepa tumani, Xonobod qishlogʻi) oʻzbek davlat arbobi. 1993-1996-yillarda hamda 1997-2004-yillarda Andijon viloyati hokimi, Oʻzbekiston Qahramoni.

Hayoti 
Obidov Qobiljon Gʻafurovich (1951-yil 20-aprelda, Andijon viloyati Qoʻrgʻontepa tumani, Xonobod qishlogʻi)da tugʻilgan. 1972-yilda Andijon paxtachilik institutining Gidromelioratsiya fakultetini tamomlagan.

Mehnat faoliyati 
Obidov Qobiljon ish faoliyatini Andijon suv inshootlari qurilish tresti uchinchi qurilish-montaj boshqarmasi ustachiligidan boshlagan. 1972—1975-yillarda Andijon suv inshootlari qurilish tresti 3-qurilish-montaj boshqarmasida usta, prorab, yordamchi korxonalar boshqarmasi boshligʻi, 1975—1986-yillarda trest ishlab chiqarish va texnologik jamlashtirish boshkarmasining bosh muhandisi, boshligʻi, 1987—1988-yillarda Andijon suv qurilish trestining boshqaruvchisi, Andijon suv qurilishmontaj ishlab chiqarish birlashmasi boshligʻi vazifalarida ishlagan. 1988—1992-yillarda Marhamat tumani ijroiya qoʻmitasi raisi, tuman partiya qoʻmitasi 1-kotibi, tuman hokimi sifatida tumanga rahbarlik qilgan, 1992—1993-yillarda Andijon shahrini boshqargan. 1993—1996-yillarda Andijon viloyati hokimi, 1996—1997-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining birinchi oʻrinbosari, 1997—2004-yillarda Andijon viloyati hokimi vazifalarida faoliyat yuritgan. 1990—1994-yillarda Oʻzbekiston Oliy Kengashi, 1994-yildan 2004-yilga qadar Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va mahalliy kengash deputati sifatida ham faollik koʻrsatgan. U 2018-yildan buyon Andijon viloyati oʻrmon xoʻjaligi boshqarmasini boshqarib kelmoqda
.

Obidov rahbarligida viloyatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda muhim yutuqlarga erishildi, gʻoʻza va bugʻdoy yetishtirishda yangi texnologiyalar (jumladan, gʻoʻzani plyonka ostiga ekish) joriy qilindi va ularning hosildorligi keskin oshdi, yangi sanoat korxonalari, sport inshootlari barpo etildi, aholining turmush darajasini koʻtarish va farovonligini oshirishda muhim ishlar olib borildi. Andijon viloyatida toʻplangan ilgʻor ishlab chiqarish tajribalari mamlakat miqyosida ommalashtirildi.

Mukofotlari 
Obidov 1995-yilda „Mehnat shuhrati“ ordeni, 1998-yilda esa „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni bilan mukofotlangan. Biroq 2004-yilda uning unvoni nomaʼlum sabablarga koʻra qaytarib olingan. Xorijiy ommaviy axborot vositalarida unvon uning oʻgʻli bilan bogʻliq jinoyat ishi ortidan qaytarib olingani taʼkidlanadi.

Mustaqillikning 30 yilligi arafasida unga Shavkat Mirziyoyev farmoni bilan „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni hamda „Oltin yulduz“ medali qaytarib berildi.

Manbalar
Muhabbat Obidova

Obidova Muhabbat Fozilovna (18-oktabr 1931-yil, Toshkent – 17-avgust 2020-yil) – kimyogar olima. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Kimyo fanlari doktori (1974) va professori (1976) boʻlgan. Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1954). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo instituti (1957-58) va Polimerlar kimyosi instituti xodimi (1959), Oʻrta Osiyo neftni qayta ishlash sanoati institutida sektor mudiri (1965—67), laboratoriya mudiri (1967-yildan). Neftni qayta ishlash va neft kimyosi sanoatida ishlatiladigan gidrokreking katalizatorlari sinteziga oid ilimiy ishlari bor. Obidova Muhabbat rahbarligida vitaminlar va yarim mahsulotlar ishlab chiqarishda uzoq, muddat faol ishlaydigan gidrogenlash katalizatorlarining turlari olingan.

Manbalar 

Kimyogarlar
Obizarang

Obizarang (Dashnobodsoy) — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi soy, Toʻpolon daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 58 km, suv toʻplash maydoni 330 km². 60 ga yaqin irmogʻi bor. Hisor tizmasining jan. tarmogʻi — Qoldirgʻa togʻlarining jan. yon bagʻirlaridagi buloqlardan boshlanadi. Obizarang mavsumiy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Obizarangda 1928-yildan gidrologik kuzatishlar yoʻlga qoʻyilgan. Oʻrtacha yillik suv sarfi 3,5 m³/sek. Obizarang oqimining 80—85% mart—iyun oylariga toʻgʻri keladi, aprel—may oylarida oʻrtacha oylik suv sarfi 25 m³/sek. gacha yetadi. Obizarangda tez-tez sel toshqinlari ham kuzatilib, suv sarfi 100 m³/sek. ortadi. Yozning oxiri va kuzda quyi okimida oʻzani quruq boʻladi. Obizarang suvi, asosan, sugʻorishga sarflanadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Obimashad arigʻi

Obimashad arigʻi – Samarqand shahrining shimpliy-sharqiy qismida joylashgan shu nomdagi buloqdan boshlangan ariq. Aslida Obimashad arigʻi Siyob anhorining irmoqlaridan boʻlib, Samarqanddan kesib oʻtgan Novadon, Siyobcha, Jarariq kabi suv manbalari bilan bir qatorda shaharning suv taʼminoti va atrofidagi dehqonchilik va bogʻdorchilik yerlarini sugʻorishda muhim ahamiyat kasb etgan. Obimashad arigʻining suvi samarqandliklar oʻrtasida muqaddas sanalgan. Rivoyatlarga koʻra, Qusam ibn Abbos ibn Abdulmutallib (Muhammad paygʻambarning amakivachchasi) Obi-mashhad bulogʻining yoqasida shahid boʻlib, uning yaqiniga dafn etilgan. Shu boisdan uning mozori „Mashhad“, yaʼni, shahid boʻlgan yer deb atalgan. Har yili Navroʻzda shahar aholisi Obimashad arigʻi sohillarida toʻplanib „Qozon toʻldi“, „Boy boʻldi“ va „Gunoh toʻkildi“ deb atalgan turli sayil va marosimlar oʻtkazganlar hamda uning suvi bilan tahorat olib gʻusl etganlar. Obimashhad qadimda aslida „Obimaskat“ shaklida talaffuz etilib, u „Katta qishloqning suvi“ (yaʼni arigʻi) nomini anglatgan.

Adabiyot 
 Muhammadjonov A. R., Quyi Zarafshon vodiysining sugʻorilish tarixi (Qadimgi davrdan to XX asr boshlarigacha), T., 1972; Abu Tohirxoja, Samariya, T., 1991.

Manbalar 

Kanallar
Obinovvot (qovun navi)

Obinovvot — oʻrtapishar qovun navi. Shakli tuxumsimon yoki dumaloq, oʻrtacha kattalikda (3–4 kg), faqat dum tomoni toʻrlaydi, baʼzan toʻrsiz boʻladi. Tusi toʻq sariq, Poʻstining qalinligi oʻrtacha, eti qalin (5—6,5 sm), oq, yumshoq, sershira, shirin, tarkibida 7,4—9,3% qand, shuningdek, 4,9—5,6% saharoza bor. Quruq moddasi 9,2%. Urugʻxonasi oʻrtacha, urugʻi yirik, sariq. Urugʻi unib chiqqandan keyin 70—80 kunda pishadi. Hosildorligi 180— 200 s/ga. Uzok, muddat saqlashga, uzoq joylarga yuborishga yaroqsiz. Fargʻona vodiysida, Samarqand, Buxoro, Surxondaryo viloyatlarida yetishtiriladi.

Manbalar 

    

Qovun navlari
Obkand

Obkand — qadimda va oʻrta asrlarda shaharni suv bilan taʼminlash maqsadida qazilgan sugʻorish tarmogʻi. U shahar suvi, shahar arigʻi maʼnolarini anglatadi. Buxoro shahrining Shahrud (Shahar rudi), Toshkentning Anhor kanali shu maqsadda qazilgan qad. shahar sugʻorish tarmoklaridir. Shuningdek, Obkand "Oʻpqon" soʻzining sinonimi boʻlib, sizot suvlar oqimidan yer ostida paydo boʻlgan tabiiy chuqurlik, oʻra yoki kamarni anglatgan. Bulardan tashqari, daryo yoki uning tarmoklari oqimi hosil etgan oʻzan ham "obkanda", yaʼni "suv qazi-gan", "oqim oʻygan", suv yoʻli, yaʼni oʻzan maʼnosini ham anglatgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi