yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Bérig-Vintrange

Bérig-Vintrange Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Forbach tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
209 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 24,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 8,6 km2. Dengiz sathidan 233 – 295 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Berling

Berling Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Sarrebourg tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
249 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 77,8 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 3,2 km2. Dengiz sathidan 220 – 308 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bermering

Bermering Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Château-Salins tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
223 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 39,1 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 5,7 km2. Dengiz sathidan 229 – 282 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Berthelming

Berthelming Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Sarrebourg tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
520 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 48,6 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 10,7 km2. Dengiz sathidan 231 – 282 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bertrange (Fransiya)

Bertrange Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Thionville-Oost tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
1994 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 293,2 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,8 km2. Dengiz sathidan 151 – 207 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Berviller-en-Moselle

Berviller-en-Moselle Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Boulay-Moselle tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
447 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 81,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 5,5 km2. Dengiz sathidan 207 – 362 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bettange

Bettange Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Boulay-Moselle tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
178 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 48,1 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 3,7 km2. Dengiz sathidan 197 – 260 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bettborn (Moselle)

Bettborn Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Sarrebourg tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
353 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 53,5 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,6 km2. Dengiz sathidan 232 – 322 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bettelainville

Bettelainville Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Thionville-Oost tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
598 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 43,0 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 13,9 km2. Dengiz sathidan 198 – 301 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Betting

Betting Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Forbach tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
902 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 205,0 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 4,4 km2. Dengiz sathidan 204 – 360 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bettviller

Bettviller Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Sarreguemines tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
812 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 44,4 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 18,3 km2. Dengiz sathidan 252 – 376 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Beux

Beux Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Metz-Campagne tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
197 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 39,4 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 5,0 km2. Dengiz sathidan 233 – 315 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Beyren-lès-Sierck

Beyren-lès-Sierck Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Thionville-Oost tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
426 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 45,8 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 9,3 km2. Dengiz sathidan 154 – 268 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bezange-la-Petite

Bezange-la-Petite Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Château-Salins tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
100 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 12,7 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 7,9 km2. Dengiz sathidan 209 – 290 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bibiche

Bibiche Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Boulay-Moselle tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
356 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 28,0 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 12,7 km2. Dengiz sathidan 207 – 295 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bickenholtz

Bickenholtz Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Sarrebourg tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
63 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 25,2 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 2,5 km2. Dengiz sathidan 298 – 334 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bidestroff

Bidestroff Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Château-Salins tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
145 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 18,1 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 8,0 km2. Dengiz sathidan 210 – 275 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Biding

Biding Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Forbach tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
313 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 46,0 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,8 km2. Dengiz sathidan 251 – 296 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bining

Bining Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Sarreguemines tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
1155 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 72,2 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 16,0 km2. Dengiz sathidan 248 – 379 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bioncourt

Bioncourt Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Château-Salins tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
309 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 37,7 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 8,2 km2. Dengiz sathidan 194 – 290 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bionville-sur-Nied

Bionville-sur-Nied Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Boulay-Moselle tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
360 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 42,4 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 8,5 km2. Dengiz sathidan 212 – 329 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bisten-en-Lorraine

Bisten-en-Lorraine Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Boulay-Moselle tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
255 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 56,7 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 4,5 km2. Dengiz sathidan 235 – 390 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Bistroff

Bistroff Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Forbach tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
299 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 15,2 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 19,7 km2. Dengiz sathidan 245 – 315 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Moselle shaharlari
Gaaga

Gaaga — Niderlandiyadagi shahar, Shim. dengiz sohilidagi port (Sxeveningin avanporti). Qirol saroyi va hukumat karorgohi. Jan. Gollandiyaning maʼmuriy markazi. Aholisi 444 mingdan ziyod kishi (1990-yillar Urtalari, shahar atrofi bilan 685 ming). Kanallar, avtomobil va temir yoʻl tarmoqlari orqali Reynning quyi okimidagi Rotterdam porti bilan, rasmiy poytaxt Amsterdam va mamlakatning boshqa shaharlari bilan bogʻlangan. Gaaga— asosan maʼmuriy va siyosiy markazdir. Shahar dastlab 11-asrga oid tarixiy manbalarda tilga olingan. Gaaga 16-asr oxiridan General shtatlarning majlis utkazadigan joyi va 17-asr boshidan hukumat qarorgohi. Gaagada BMTning Xalqaro sudi, Xalqaro hakam (betaraf vakil)lar sudining Doimiy palatasi, Xalqaro huquqiy hujjatlar byurosi va b. joylashgan. Gaagada muhim tarixiy hujjatlar qabul qilgan bir qancha xalqaro konferensiyalar bulib oʻtgan (qarang Gaaga konvensiyalari). Transport yoʻllari tuguni. Gaaga da radio va teleapparatura, elektron asboblar va telegraf apparaturasi ishlab chiqariladigan yirik sanoat korxonalari, shahar chetida aviatsiya zavodlari, kemasozlik, chuyan quyish korxonalari bor. Oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari koʻp. Yogʻoch, oyna kabi materiallardan badiiy buyumlar tayyorlanadi.

Meʼmoriy yodgorliklaridan gotika uslubida qurilgan Ridderzal (13-asr), Tribunal (13-asr) va b. saqlangan. Gaagada Qirollik nafis sanʼat akademiyasi, Mauritsxeys (Qirollik rasmlar galereyasi) Munitsipal muzeyi, pochta, kiyimlar, xalqaro matbuot muzeylari, statistika instituti bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Niderlandiya
Niderlandlar
Gabitus

Gabitus (lotincha habitus — qiyofa, koʻrinish) — 1) organizmlarning tashqi qiyofasi, qaddi-qomatning umumiy koʻrinishini ifoda etuvchi belgilar majmui; 2) kristallarning tashqi koʻrinishi, qiyofasi. G. uzunchoq prizma, piramida va kub shaklida boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dennis Gabor

Dennis Gabor (1900. Budapesht — 1979) — venger fizigi, golografiya asoschisi. 1927-yildan Germaniyada, 1934-yildan Buyuk Britaniyada, 1967-yildan AQShda. Golografiyaning umumiy nazariyasini ishlab chiqqan (1948—51) va dastlabki gologrammalarni hosil qilgan, birinchi golografik mikroskopni yaratgan. Ilmiy ishlari elektronika, optika, axborotlar nazariyasi, aloqa nazariyasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1971).

Manbalar 

 

Olimlar
Fiziklar
1900-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
5-iyunda tugʻilganlar
9-fevralda vafot etganlar
	

Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Gaborone

Gaborone — Botsvana davlatining poytaxti. Mamlakatning janubi-sharqida, Mozambik va Janubiy Afrika Respublikasining port shaharlariga boradigan temir yoʻl yonida joylashgan. Aholi soni 134 ming kishini (1990-yillar oʻrtalari) tashkil etadi. Gabrone mamlakatning savdo-sotiq shahri hisoblanadi. Aholisining koʻp qismi qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi. Oziq-ovqat sanoati korxonalari, aeroport hamda bir nechta universitetlari mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Botsvana
Poytaxtlar
Gabriyel Jak Anj

Gabriyel Jak Anj (1698.27.10 – Parij – 1782.4.1) – fransuz meʼmori. 18-asr klassitsizm asoschilaridan biri. 1742 y.dan qirolning birinchi meʼmori va meʼmorlik akademiyasining prezidenti. G. loyihasi asosida qurilgan binolar aniq va yorqin shakldaligi, bezaklarining nafisligi bilan ajralib turadi Versaldagi Kichik Trianon (1762—64), Parijdagi Lyudovik XV maydoni (hoz. Totuvlik maydoni) loyihasi va qurilishi (1753—75) va b.ning muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavayi orollari

Gavayi orollari, Sandvich orollari — Tinch okeandagi arxipelag. Orollar 3600 km ga cho‘zilgan 24ta vulkan orolidan iborat. Balandligi 4205 m. (Mauna-Kea uchgan vulkani). Eng yirik orollari: Gavayi (yarim orol)Gavayi, Maui, Molokai, Oaxu va boshqa Harakatdagi vulqon vulkanlar koʻp. Iqlimi tropik dengiz iqlim. Eng issiq oy — avgustning o‘rtacha temperaturasi 21— 25°, fevralniki 18—2G. O‘rtacha yillik yog‘in 3500–4000 mm. Daryolari kalta. Tuprog‘i qizil, qizil-qo‘nkg‘ir, tog‘larda tog‘-o‘rmon qo‘ng‘ir tuproq. Nam tropik o‘rmonlar, quruq yon bag‘irlar esa savanna va butazorlar bilan qoplangan. 90% o‘simligi endemiklar endemik. Turizm va dam olish zonasi; iqlim kurortlari mavjud. Shaharlari: Xilo va Gonolulu. Orollari: Gavayi, Oaxu, Maui, Kauai, Nixoa, Neker, Lesyanskiy oroli, Meduey orollari. Gardner qoyalari bor. Atollari: Perl-end-Xermes, Kure, Jonston mavjud. AQShdan 3700 km g‘arbda joylashgan. AQShga tegishli hudud. Okeaniyaning shimolida joylashgan. 
Mamlakat: 🇺🇸AQSh
Poytaxti: Gonolulu shahri 
Katta shaharlari: Xilo, Gonolulu, Kailua
Maydoni:           AQSh:43-o‘rinda
•Butun                  28311 km2.
Suv(%):                     41,24.
Aholisi:           AQSh:42-o‘rinda
•Butun (2023)       20200000 kishi
Zichligi:          1km2ga 78 kishi
Senat o‘rinlari:             2 ta
Elektoral ovozlar:           4 ta
YIM:AQSh:              40-o‘rinda
•YIM:                 $50,322 mln
•YIM/kishi:               $39,871
Ittifoqea kirish         50-bo‘lib
•Sana           1959-yil 21-avgust      
Vaqt mintaqasi:UTC-10 (HST) (DSTsiz)
Qisqartma:                 HI [15]
Shtat guli:        Gavayi hibiscus
(Hibiscus brackenridgei)
Shtat daraxti:Kukui or candlenut
(Aleuritus moluccana)

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Arxipelaglar
Okeaniya
Gavana universiteti

Gavana universiteti - 1728-yil Kubada tashkil etilgan eng yirik oliy oʻquv yurtidir. Gavana universiteti bir necha marta yopilgan. 1960-yilda qayta tashkil etilgan. Ijtimoiy fanlar, tabiiy fanlar, texnologiya, tibbiyot, iqtisod, qishloq xoʻjaligi va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 16 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kubadagi universitetlar
Gavar gaz-neft koni

Gavar gaz-neft koni - Saudiya Arabistonida joylashgan gaz-neft koni (Fors koʻrfazidagi neft-gazli havzaga mansub). Xufuf sh.dan 20 km gʻarbda. Dunyodagi eng yirik kon. 1948-yilda ochilgan. 1951-yildan ishga tushirilgan. Gaz-neft uyumi 1,5–3 km chuqurlikda joylashgan. Neftning dastlabki zaxirasi 10,14 mlrd. t, gazniki 1,01 mlrd.m3. Oʻlchami 16—25x230 km, amplitudasi 370 m ga teng koʻtarilmasimon balandlikda joylashgan. 5 ta kichik doʻngliklar bilan murakkablashgan. Uyumlar qubbali qatlamda. Arab jubayla, druma svitalari gaz-neftli ohaktoshlari 1550–2050 m chuqurlikda joylashgan. Gaz uyumi konning jan. chekkasida 3000 m. chuqurlikda perm davri yotqiziqlaridan topilgan. Qalinligi 50 m ga teng kalkarenitli va oolitli ohaktoshlardan tashkil topgan yotqiziqlar neftga juda boy. Qatlamning dastlabki bosimi 22,5 mPa, oʻtkazuvchanligi 800—1500 mD. Neftni zichligi 850–865 kg/m3, qovushqoqligi 6,1—6,6 mPa-s. Kondan 322 ta favvora berayotgan burgʻi quduqlaridan gaz va neft olinmoqda. Bir yilda qariyb 280 mln. t neft olinadi. Neft va gaz uzatuvchi quvurlar orqali Ras-Tannura (Fors koʻrfazi qirgʻogʻi) va Yanbo (Qizil dengiz qirgʻogʻi) portlariga joʻnatilmoqda. AQShning "Aramko" kompaniyasi tomonidan ishlab chiqarilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Saudiya Arabistoni geografiyasiga oid chala maqolalar
Saudiya Arabistoni
Gavgamela jangi

Gavgamela jangi - Makedoniyalik Aleksandr boshchiligidagi yunon qoʻshini bilan Doro Kodoman rahbarligidagi axomaniylar qoʻshini oʻrtasida hozirgi Arbil (Iroq) yaqinidagi Gavgamela (hoz. Tall-Gomel) qishlogʻi yaqinida sodir boʻlgan jang (milorddan avvalgi 331 yil 1 oktyabr). Doro qoʻshini tarkibida forslar va yollanma yunon askarlaridan tashqari Baqtriya satrapi Bess qoʻmondonligi ostida baqtriyaliklar, sugʻdiylar, hindlar boʻlgan. Bundan tashqari Doroning harbiy ittifoqchisi boʻlgan Mavak boshchiligidagi otliq, kamonchi saklar ham yetib kelib qoʻshinning soʻl qanotini egallaganlar. Arrioining boʻrttirib yozishicha, Doro qoʻshinida 40 ming otliq, 1 mln.ga yaqin piyoda jangchi, 200 chalgʻi oʻrnatilgan jang aravasi va hindlar olib kelgan 15 ta fil boʻlgan. Aleksandr qoʻshinida 7 ming otliq va 40 mingga yaqin piyoda jangchi boʻlgan. Jang otliq qoʻshinlarning shiddatli muhorabasi bilan boshlangan. Unda saklarning qoʻli baland kelgan, chunki ularning otlari zirxdi sovutpoʻsh bilan muhofazalangandi. Biroq makedon qoʻshinining qulay joylash-ganligi va forslarning Doro boshchiligidagi markaziga bergan qaqshatqich zarbasi natijasida Doroning sarosimaga tushib jang maydonini tashlab qochganligi jang taqdirini Aleksandr foydasiga hal qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavhar

Gavhar — qimmatbaho tosh; brilliant, javohir; sunʼiy usulda qirralangan, tarashlangan va sayqal berilgan olmosning xalqtilidagi nomi. Tomonlari 90 60 90 boʻlgan 
6, 8, 12, 16, 24, 36, 48 va undan koʻp qirrali boʻladi. Qirralariga tushgan nur turli ranglarga parchalanishi tufayli gavhar kamalakdek tovlanadi. Zirak, uzuk, shoda, toʻgʻnogʻich kabi ziynat buyumlariga ishlatiladi. Yirik G.lar asrlar boʻyi saqlanib, koʻpincha ularda qaysi yili kimning qoʻliga tushganligi va qayerda saqlanganligi yozilgan boʻladi. Bunday G.lar tarixiy ahamiyatga ega boʻlib, maxsus roʻyxatga olinadi. Xalq tilida dur, marvarid va b. qimmatbaho toshlar ham gavhar deb yuritiladi (yana q. Olmos).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Zargarlik
Gavharshod begim

Gavharshod begim (Gavharshod ogʻa) (1379—1457) – Shohruxning xotini. Janglardan birida Chingizxonni oʻlimdan saqlab qolgan mulozim Qishlik avlodi – chigʻatoy zodagon Gʻiyosuddin tarxonning qizi. 1393-yil Shohruxga tekkan, undan uch oʻgʻil (Ulugʻbek, Boysungʻur, Muhammad Joʻgiy) va ikki qiz koʻrgan. Shohrux davlatni idora qilishdan koʻra koʻproq toat-ibodat, diniy kitoblar mutolaasi bilan mashgʻul boʻlmoqni afzal koʻrganidan, avval unga devon ishlarini boshqarishni, soʻng viloyat hokimlari va qoʻshin sarkardalarini tayinlash, hatto kimga qanday inʼomu, kimga qanday jazo berish huquqini ham topshirib qoʻygan. Masalan, 1440-yil mashhur tarixchi – Fasih Ahmad Xavofiy Gavharshod begimning buyrugʻi bilan ikki marta zindonga tashlangan.

Gavharshod begim saltanat taxtiga valiahd tayinlash borasida ham oʻz ixtiyori boʻyicha ish tutib, Shohruxning Muhammad Joʻqini taxt vorisi qilib tayinlash niyatida ekanligiga qaramay, nabirasi Alouddavlani valiahdlikka munosib koʻradi. Chunonchi, u 1444-yil, Shohrux ogʻir betob boʻlib qolganda maxfiy farmon bilan Alouddavlani valiahdlikka tayinlaydi. Ammo, Shohrux tez kunda shifo topib, uning bu rejasi amalga oshmay qoladi. Gavharshod begim Qazvin, Ray, Qum viloyatlari hokimi – nabirasi Sulton Muhammad Hamadon va Isfahonni egallab, Sherozni qamal qilganda (1446) Shohrux bilan birgalikda unga qarshi qoʻshin tortadida, Sulton Muhammadni isyonga undagan amaldorlar qatorida bir necha sayyidlarni ham qatl etmoqni Shoxruxdan qattiq talab qiladi. Shunda Shohrux uning soʻziga kirib, hatto Amir Temur ham qatl etmoqqa jurʼat qilmagan sayyidlarni oʻlimga buyuradi. Sayyidlar dor ostida turib Shohruxni duoi bad qiladilar. Keyin, Shohrux Sherozdan Hirotga qaytayotib yoʻlda toʻsatdan vafot etadi (1447-yil 12 mart). Davlatshoh Samarqandiy Shoxruxning oʻlimi va uning avlodlarining tez orada qirilib ketganini mazkur sayyidlarning qargʻishi bilan bogʻlaydi. Shundan soʻng Gavharshod begim qoʻshin qoʻmondonligini nabiralaridan biri – Abdullatifga topshirib, Alouddavla Mirzoga Hirot mudofaa inshootlarini mustahkamlash zarurligi haqida maxfiy maktub yoʻllaydi. Bundan ogoh boʻlgan Abdullatif buvisi Gavharshod begimni hibsga olib, otasi – Ulugʻbekka bobosi Shohruxning vafot etgani xususida xabar joʻnatadi. Natijada temuriylar oʻrtasida taxt uchun kurash boshlanib, 1458-yilda Sulton Abu Said Hirotni egallaydida, Gavharshod begimni qatl qiladi. Gavharshod begim Boysungʻur daxmasiga dafn qilingan (qarang Gavharshod begim memoriy majmuasi).

Galereya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.

Madrasa asoschilari
Gadfild poʻlati

Hadfild poʻlati [ingliz metallurgi R. A. Hadfild (1858—1940) nomidan] — yuqori bosimlar yoki zarbiy taʼsirlarga, yeyilishga (ishqalanishga) qarshiligi yuqori boʻlgan poʻlat. Tarkibida marganes (11—14%) va uglerod (0,9—1,3%) miqdori ko'pligi bilan boshqa poʻlatlardan farq qiladi. H.p.dan tayyorlangan shakldor quymalar sanoatda (maydalagichlarning jagʻlari va tegirmon sharlari tayyorlashda) va transportov (rels krestovinalari, temir yoʻl strelka oʻtkazgichlari tayyorlashda) ishlatiladi.

 Belgili roʻyxat qismi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gajjak

Gajjak — meʼmorlikda ravoqlar koʻndalang kesishishi natijasida paydo boʻlgan kalqonsimon shakl. Xona devorlari ustiga, ravoqlar qatori orasiga ishlanadi. Gajjak yordamida xona devorlariga oʻrnatilgan ravoklar doyra holiga keltiriladi. Gajjak gʻoʻlalarining yugʻonligi ravoqpar orasining kengligiga bogʻliq bulib, kichik binolarda gajjak kesmasining har tomoni 8—12 sm ga baravar buladi. Gajjakning uchlari bir-biriga va negizlari ravokdarga tiralib turadi. Baʼzan ravoq oralariga gajjak oʻrnatilmay, hoshiya gʻishtlari gumbaz negiziga moslab teriladi. Gajjakning ustma-ust ishlangan murakkab turi ham keng qoʻllangan. Gumbaz os-tidagi halqa devor ravoq bilan gajjakning tepasidan oʻtadi, shu sababli gajjak poyalari ravoq yoyining taxminan yarim balandligiga tiralib, uchlari esa ravoq uchlari bilan bir xil balandlikda bulishi lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz analizatori

Gaz analizatori — gazlar aralashmasi tarkibini miqdor va sifat jihatidan aniqlash uchun ishlatiladigan asbob. Dastaki va avtomatik xillari bor. Dastaki (absorbsion) G.a.da maʼlum hajmdagi gaz aralashmasi turli eritmalar toʻldirilgan bir necha idishdan birin-ketin oʻtkaziladi; bu eritmalar gazlarni yutib ogʻirlashadi. Masalan, kaliy ishqor eritmasi karbonat angidridni, pirogallol eritmasi kislorodni, mis (U)-xloridning ammiakli eritmasi uglerod (77)-oksidni yutadi. Koʻpincha, gaz aralashmasidagi yonuvchi gazlarni turli sharoitlarda mis (/U)-oksid bilan birga qizdirib yondirish usulidan ham foydalaniladi. Maye, vodorod, uglerod (UU)-oksid va metan miqdori shu tariqa aniqlanadi. Avtomatik G. a.da asosan gaz aralashmasining turli fizik xossalari (mas, elektr oʻtkazuvchanligi, bosimi, massasi, hajmi, temperaturasi, magnitlanish xususiyati) uzluksiz qayd qilib boriladi. Ishlash tarziga koʻra, volyumetrik (kimyoviy G. a.), termokimyoviy, termokonduktometrik (elektr G. a.), elektr-kimyoviy, densimetrik, magnit, optik, radioaktiv xillari boʻladi. Bulardan tashkari, ultrabinafsha G. a. ham bor. Bunday asbobda gazlar aralashmasi tarkibidagi galogenlar, simob bugʻlari, baʼzi organik birikmalar miqdori aniklanadi. G. a. sanoatda, tibbiyotda, ilmiy tadqiqot ishlarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz analizi

Gaz analizi — analitik kimyoning bir sohasi. Bunda gaz aralashmalarining tarkibi sifat va miqdor jihatdan aniklanadi. Gaz aralashmasini analiz qilishda kimyoviy, fizik-kimyoviy va fizik usullar qoʻllanadi. Kimyoviy reaksiyalarga asoslangan usulda gaz aralashmasida qanday moddalar borligini bilish uchun u maxsus reagentlar (yoki reagent shimdirilgan qogʻozlar)dan oʻtkaziladi. Masalan, gaz aralashmasida vodorod sulfid borligini bilish uchun aralashma qoʻrgʻoshin atsetat eritmasi (yoki oʻsha eritma shimdirilgan qogʻoz)dan oʻtkaziladi. Aralashmada vodorod sulfid boʻlsa, reagent (yoki qogʻoz) qorayadi. Gazlar miqdorini aniqdash uchun aralashma yutuvchi moddalar solingan maxsus idishlardan oʻtkaziladi. Eritma solingan idishning tajribadan avvalgi va keyingi ogʻirligi solishtirilib, yutuvchi moddaga qancha gaz yutilganligi aniklanadi. Metallurgiya, kimyo sanoati va neftni qayta ishlash sanoatida yonish jarayonlarini nazorat qilishda maxsus adsorbsion yoki absorbsion xromatograf qurilmalaridan foydalaniladi. Tarkibi nomaʼlum gaz aralashmasi analiz qilinishi uchun maʼlum hajmli maxsus idishlardan avtomatik gaz analizi yurituvchi biron bir sof inert gaz (maye, N2, Ne, Ag)da suyultirilib tarkib va koʻrsatgichlari oldindan maʼlum boʻlgan sorbentlardan oʻtkaziladi. Tabiiyki turli yutilish hajm va sifat koʻrsatkichlarga ega boʻlgan har bir gaz boshqalari bilan aralashmalarda vaqg va hajm birligi miqdorida ushbu sorbentdan ajralib toʻxtalib oʻtadi va sezgir qurilmalardan oʻtganda bajaruvchi mexanizmlar oʻta aniqpik bilan uni yozib oladi. Zamonaviy xromatograflar EHM yordamida mukammallashgan boʻlib, ular gazlar yordamida gaz va uglevodorodlar aralashmalarini 0,1—1,0% gacha aniqlik bilan analiz qilish imkoniyatini beradi (qarang Gaz analizatori). Gaz aralashmasini aniqlash uchun usulni tanlash gaz aralashmasining taxminiy tarkibiga bogʻliq. Fan va texnikada gaz analizi usulining aniklik, sezgirlik darajasi va aniqlanish tezligi muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz generatori

Gaz generatori (gaz... va lot. generator — hosil qiluvchi) — 1) aso-san qattiq va suyuq yoqilgʻilardan yonuvchi gaz hosil qiladigan apparat. G.g.ning transport va muqim (statsionar) turlari bor. Transport G.g.da oʻtin, pistakoʻmir, antratsit va torf kabi qattiq yoqilgʻilardan avtomobil va traktorlarning dvigatellari uchun yonuvchi gaz olinadi. Muqim G.g. qizitish, pishirish va eritish pechlari oʻrnatilgan sanoat korxonalari uchun gaz ishlab chiqaradi. G.g. koʻpincha ichki devorlari oʻtga chidamli gʻishtdan teriladigan shaxtadan iborat boʻladi. Bu shaxtaga yuqoridan yoqilgʻi solib turiladi, pastdan havo yuboriladi, yoqilgʻi qatlamini kolosnikli panjara koʻtarib turadi. G.g.ning ishi yonilgʻini yuqori temperaturalarda havoda oksidlashga va suv bugʻida oksidlashga asoslangan. Bosim ostida va bugʻkislorod aralashmasidan foydalangan holda koʻmirdan tarkibida 15% gacha metan boʻlgan shahar gazi hosil boʻladi; 2) suyuqlikli raketa dvigateli generator i — yoqilgʻi yoki uning komponentlari yonishi yoki parchalanishi (termik, katalitik va hokazo) hisobiga qaynoq gaz (temperaturasi 200—900°) ishlab chiqariladigan apparat. Bunday gaz turbonasos ag-regatini harakatga keltirish uchun ish jismi hisoblanadi. Bunday G.g.ning asosiy ish organlari — aralashtirish kallagi va kallak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz dinamikasi

Gaz dinamikasi - gidroaeromexanikaning siqiluvchan tutash muhitlar (gaz va suyuqliklar) harakatini va ularning qattiq jismlar bilan oʻzaro taʼsirlashuvini oʻrganish bilan shugullanadigan boʻlimi. Termodinamika, akustika, dinamik meteorologiya bilan uzviy bogʻliq. Asosiy vazifalari: gaz (havo)da harakatlanayotgan jismlar (sa-molyotlar, raketalar, snaryadlar va b.)ga taʼsir qiladigan kuchlarni aniqlash hamda shu jismlarning eng qulay shakl-larini yaratish; reaktiv dvigatellar, aerodinamik quvurlar va b.ning eng muhim qismlari — soplo va diffuzorlar hamda boshqa kanallarning qulay shakllarini topish; portlash, detonatsiya va b. hollarda paydo boʻladigan toʻlqinlarning tarqalish qonuniyatlarini aniqlash va hokazo. Hoz. zamon G.d.da yuqori temperaturalarda gazning oqib chiqishida sodir boʻladigan hodisalar, maye, kimyoviy reaksiyalar (dissotsiatsiya, yonish va b. kimyoviy reaksiyalar) hamda fizikaviy jarayonlar (ionlanishlar, nurlanishlar) ham tekshiriladi. Gazning siqilishi (kichik tezlikda) dinamik meteorologiyada tadqiq qilinadi, elektr va magnit maydonlar mavjudligida elektr oʻtkazuvchan gazlarning harakati magnitik gaz dinamikasida oʻrganiladi. Gazni tutash muhit deb qarab boʻlmaydigan, gaz molekulalarining oʻzaro taʼsirini hamda qattiq jism bilan taʼsirini oʻrganish lozim boʻlgan hollarda siyraklangan gazning molekulyar-kinetik nazariyasiga asoslangan siyraklangan gaz dinamikasi qonuniyatlari bilan ish koʻriladi. G.d. siqiladigan gaz oqimlari nazariyasini, zarbiy toʻlqinlar naza-riyasini, issiqlik almashinuvi (konvektiv va nurli) nazariyasini ham oʻz ichiga oladi. G.d.ning bosh qonunlari mexanika va termodinamika qonunlarining harakatlanayotgan gaz muhitiga tatbiqi asosida yuzaga kelgan.

D. Bernulli, nemis olimi B. Riman, ingliz olimi U. Rankin, fransuz olimi A. Gyuygono, rus olimlari S. A. Chapligin. M. V. Keldish, A. A. Fridman va b. G.d. taraqqiyotiga katta hissa qoʻshdilar. Har xil gaz apparatlari, gaz mashinalari va dvigatellari i.ch.da G. d. masalalarini hal qilishning ahami-yati katta. G. d. qonunlari ballistik qurilmalar, kompressor, turbinalar, reaktiv dvigatellar, gaz quvurlari va b.ni hisoblashga tatbiq qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz karotaji

Gaz karotaji — neft va gaz konlarini topish usuli. G. k. burgʻilashda ishlatiladigan gilli qorishma, baʼzan kernda gazeimon va yengil suyuq uglevodorodlar miqdori va tarkibini muntazam aniqlab borish yoʻli bilan bajariladi. Kern olib burgʻilashda G.k. kernda bajarilishi ham mumkin. G. k. sanoatda 1940-yillar avvalidan tadbiq etila boshladi. Neft va gazli qatlamlar orqali quduq kovlanayotganda uglevodorodlar burgʻilash qorishmasiga aralashib u bilan birga yer yuzasiga chiqadi. Burgʻilash qorishmasidan ajratib olingan gaz oʻrganiladi. Olingan maʼlumotlar asosida diagramma tuziladi. Diagramma burgʻi qudugʻi kesmasini boshlanishidan oxirigacha boʻlgan oraligʻidagi uglevodorodning tarkibi va miqsori oʻzgarishini yaqqol koʻrsatadi. Diagramma yordamida neft yoki gazli qatlamning joylashgan chuqurligi aniqlanadi.

G. k. da maxsus avtomashinalarga oʻrnatilgan st-yalarda turli asboblar yordamida burgʻi qudugʻining chuqurligi kovlanish tezligi, burgʻilash qorishmasining sirkulyatsiyasi, quduqda neft bor-yoʻqligi va u qanday chuqurlikda joylashganligi kuzatiladi. Burgʻi qudugʻining kovlanish tezligi va chuqurligini hisobga olgan holda maʼlumotlarga oʻzgartishlar kiritib boriladi. Bular neft va gaz uyumlarining joylashgan chuqurligini aniq belgilashga imkon beradi. G. k. shuningdek quduq kovlash toʻxtatilgandan keyin ham davom ettiriladi. Burgʻilash qorishmasining neft va gaz uyumlari bor joylardagi qismi uglevodorodlarga boyiydi. Keyin burgʻilash qorishmasining odatdagi sirkulyatsiyasi boshlanadi (burgʻilash paytidek) va G.k. bajariladi. Natijada suyuqlikning uglevodorodlarga boyigan intervali aniqlanadi. Burgʻi qudugʻining chuqurligi va burgʻilash qorishma sirkulyatsiyasini hisobga oluvchi tuzatishlar kiritilib quduq kesmasi boʻyicha neft gaz uyumlarining joylashgan oʻrni aniqpanadi. Koʻmirli qatlamlarning gazliligini oʻrganishda G. k. kam qoʻllanadi va asosan yonuvchi massa birligida metanning miqdorini aniqlashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz kondensatori

Gaz kondensatori - gazsimon dielektrikli kondensator. G. k. jumlasiga gaz yoki havo toʻldirilgan va vakuumli kondensatorlar kiradi. Elektr zanjirlari, asboblari va qurilmalarida qoʻllanadi (qarang Elektr kondensator).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz lazer

Gaz lazer — aktiv (faol) muhiti gazlar, bugʻlar va ularning aralashmalari (SOg Ar, He+Ne aralashmasi va b.) dan iborat boʻlgan lazer. G. l.larining nurlanishi oʻta monoxromatik va yoyilish burchagi oʻta kichik boʻladi. Lazer spektroskopiyasida, golografiya, lazer texnologiyasi, materiallarga ishlov berish, tibbiyot va b. sohalarda chastotalar reperi (belgisi) sifatida qoʻllanadi (qarang Lazer).

Ular oʻrta toʻlqin uzunligi oraligʻida ishlaydi. Ularning nurlanishi oʻta monoxromatik va yoyilish burchagi oʻta kichik boʻladi. Ular interferometriya, golografiya, spektroskopiya, shtrix kodini oʻqish, optik effektlarni namoyish qilish, retinani davolash, litografiya, boshqa lazerlarni pompalash, atmosfera ifloslanishini tadqiq qilish, ilmiy tadqiqotlar, ta’lim lazerlari, lazer qurollari, lazer termoyadroviy sintezi va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz ombori

Gaz ombori, yer osti gaz ombori — gaz saqlanadigan tabiiy yoki sunʼiy rezervuar. Yer usti va yer osti G. o.lariga boʻlinadi. Yer osti G.o. sanoat ahamiyatiga ega, chunki ularda katta miqsorda (bir necha mln.dan mlrd. m3 gacha) gaz saqlash mumkin. Yer osti G. o. samarasi juda yuqori hamda xavfsiz. G.o.ning xalq xoʻjaligida yoqilgʻiga boʻlgan mavsumiy talab oʻzgaruvchanligini meʼyorlashtirishda muhim iqtisodiy ahamiyati bor. Ularning bir turi neft yoki gazi tugagan boʻshliqlarda, Yerning suvli qatlamlarida (gaz suv ichiga qamaladi) qurilishi mumkin. Bunday omborlarda tabiiy gaz gaz holatida saqlanadi. Uning boshqa turi tashlandiq shaxta, tunnel, gʻorlar, konlarning qazilgan yoʻllarida quriladi. Togʻ jinslari boʻshliqdarida gaz aksariyat hollarda atrof haroratida va 0,8—1,0 Mn/m2 (8—10 kgk/sm2) va undan ortiq bosimda siqilgan holda saqlanadi. 60-yillardan boshlab tabiiy gazni sanoat miqyosida yer usti va yer osti omborlarida atmosfera bosi-mida, past haroratda, suyuq holatda saqlash qoʻllanadi. Ishlatib boʻlin-gan neft va gaz konlari oʻrnida quri-ladigan G. o. arzon hamda qulay hisoblanadi.

Birinchi yer osti G. o. 1915 yil Kanada-da ishlatib boʻlingan kon oʻrnida qurilgan. Gazni yer ostida saqlash AQSH da rivojlangan. Germaniya, Polsha, Fransiya va b. mamlakatlarda ham yer osti G. o.lari mavjud. Rossiyada dastlab 1958 yilda Samara viloyatida Bashkatov yer osti G.o. gazdan boʻshagan kon oʻrnida bunyod etilgan. I. A. Charnovning nazariy ishi asosida yer osti suvli qatlamlarida gaz saqlash texnologiyasi dunyoda birinchi bor ishlab chiqildi (Sankt-Peterburg, Gatchinsk T.o.; 1963). Shyolkovsk G. o. dunyodagi yirik G.o.lardan biri [3,0 mlrd. m3 gaz 11 Mn/m2 (PO kgk/sm2) bosimda saqlanadi].

Oʻzbekistonda asosan yer osti G. o.lari 60-yillar oʻrtalaridan "Oʻztransgaz" davlat birlashmasi tizimida kurila boshladi. 1965 yil Oʻzbekistan va Qozogʻiston chegarasida birinchi T.o.— Pol-toratsk G.o. yer osti suvli qatlamida quriddi (45 burgʻi qudugʻi boʻlib, 1995— 96 yilgi mavsumda olingan gaz hajmi 345 mln. m3 boʻldi). 1978 yilda esa Oʻzbekiston va Qirgʻiziston xududida 1-Shim.Soʻx G.o. bunyod etiddi (72 burgʻi qudugʻi boʻlib, 1996 yilda undan olingan gaz hajmi Oʻzbekistondagi barcha G.o.lardan olingan gazning 14% ni tashkil qildi). 1983 yildan Qirgʻizistonda Moylisuv G.o. qurildi (5 burgʻi qudugʻi bor; suv qatlamida yigʻilgan gaz radiusi 7—8 km ga boradi). 1984 yilda 2-Shim. Soʻx G.o. bunyod etilgan (45 burgʻi qudugʻi bor). 1988 yilga kelib Gazli G.o. quriddi (bu G.o. hajm jihatidan ancha katta boʻlib, 205 burgʻi qudugʻi bor). Bu G.o.dagi bosimning nihoyat pastli-gi (1,0 kgk/sm2) jahon tajribasidagi yagona holat sanaladi. 1999 yilda Xoʻjaobod G.o. (Andijon viloyati) ning 1-navbati ishga tushiriddi. Hoz. barcha G.o.larning imkoniyatlari gaz isteʼmolidagi mavsumiy oʻzgarishlarning 70— 75% ni tartiblashga yetadi. Yoqilgʻiga boʻlgan mavsumiy talab oʻzgaruvchanligini yanada barqarorlashtirish maqsadlarida yangi G.o. bunyod etish ustida (maye, Toshkent viloyatida yangi G.o. qurish boʻyicha) izlanishlar olib borilmoqda.

Akbarxoʻja Rahimov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz payvand

Gaz payvand, gaz bilan payvandlash — metallarni gaz alangasida suyuqlanish temperaturasigacha qizdirib biriktirish. Yonilgʻi sifatida atsetilen, metan, propan, b. ishlatiladi. G.p.da eriydigan chok simi qoʻllanadi. Yupqa poʻlat detallar, choʻyan buyumlar, rangli metallar va qotishmalardan iborat birikmalarni payvandlashda keng qoʻllanadi. Quvurlar, temir yoʻl relyelari va b. choklarini payvandlashda gaz-presslash usulidan foydalaniladi. Bunda choklar payvandlash gorelkalari bilan 1—2 min. qizdiriladi, shundan soʻng quvur (yoki rels) ning ulanadigan joylari gidravlik qurilma bilan siqiladi. Shunda quvur (yoki rels) uchlari bir-biri bilan mustahkam birikib qoladi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz ruli

Gaz ruli — samolyotlar, raketalar, kosmik kemalar va b. uchish apparatlarini boshqarish uchun moʻljallangan qurilma. Parvozning havo ruli uncha samara bermaydigan qismida (koʻtarilish va pasayishda, uchishning dastlabki uchastkalarida, havosiz boʻshliqlarda) qoʻllanadi. Tuzilishi juda oddiy (gaz oqimining tortish yoʻnalishini oʻzgartiradigan plastina) hamda murakkab (shakldor soploli apparat) boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz tarmogʻi

Gaz tarmogʻi — yoqilgʻi sifatida ishlatiladigan gazlarni tashish va isteʼmolchilarga tarqatish uchun moʻljallangan gaz quvurlari, inshootlari va qurilmalari majmui (tizimi); aholi yashaydigan punktlarni gaz bilan taʼminlash tizimining tarkibiy qismi. Shahar gaz tarmogʻi har xil diametrli va bosimli gaz quvurlaridan; gaz bosimini pasaytirish uzellari — gaz tartiblash punktlari (GTP) va gaz taqsimlash styalari (GTS)dan; asboblarga kelayotgan gaz bosimini doimiy tutib turadigan individual rostlagichlardan; gaz omborlari; (gazgolderlar)dan iborat boʻladi. Gaz tarmogʻi bosimni oʻlchash asboblari; avtomatika, aloqa va ogohlantirish (signalizatsiya) qurilmalari, zulfinlar bilan jihozlanadi. Vazifasiga qarab, Gaz tarmogʻi ning tarqatish va kiritish xillari boʻladi. Tarqatish gaz tarmogʻi gazni GTP va GTS hamda gaz omborlaridan isteʼmol qilinadigan joyga berish uchun xizmat qiladi. Kiritish gaz tarmogʻi gazni bevosita isteʼmolchilarga beradigan bino va inshootlarga gaz berish uchun moʻljallanadi. Shahar gaz tarmogʻi boʻyicha gaz muayyan bosimda, yaʼni 0,05 kgk/sm2 (5 kN/m2)dan 12 kgk/sm2 (1200 kN/m2) gacha bosimda beriladi. Aholi yashaydigan punktlarda gaz tarmogʻi odatda berk halqa-simon tizim tarzida tashkil qilinadi. Bu tizim gaz taʼminotining uzluksizligini taʼminlaydi. Gaz quvurlari yer ostidan ham, yer ustidan ham oʻtkazilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz turbinasi

Gaz turbinasi - uzluksiz ishlaydigan issiqlik dvigateli. Bosim ostida turgan va yuqori temperaturaga ega boʻlgan gaz energiyasi Gaz  turbinasining kurakli apparatida valning mexanik energiyasiga aylanadi. Siqilgan gaz yonish kamerasida, yadro reaktori va birgalikda qizdiriladi. Gaz turbinasi dvigatelining bir qismi sifatida paydo boʻlgan va tuzilishi jihatidan bugʻ turbinasiga oʻxshaydi. Gaz  turbinasi soplo apparati ish gʻildiragi bilan turbina pogʻonasini tashkil etadi. Gaz turbinasining faol (aktiv ) va reaktiv turbina xillari bor. Amalda barcha Gaz turbinasi koʻp pogʻonali turbina hisoblanadi. Quvvati esa 100 MVtdan oshadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
http://www.gasturbineworld.co.uk/rovergasturbine.html 
https://netl.doe.gov/sites/default/files/gas-turbine-handbook/1-1.pdf
https://publik.tuwien.ac.at/files/PubDat_240372.pdf
https://freikolben.ch/en/gas-turbines
https://www.energy.gov/fecm/how-gas-turbine-power-plants-work
https://www.monografias.com/trabajos108/estudio-del-efecto-del-aislamiento-termico-turbina-gas/estudio-del-efecto-del-aislamiento-termico-turbina-gas
https://chemicalengineeringworld.com/gas-turbine-working-and-types/
https://raigap.livejournal.com/1044444.html
Gazakoʻt

Gazakoʻt (Gentiana L.) — gazakoʻtdoshlar (erbaxodoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik. Oʻzbekistonda 7 turi bor. Oʻzbekistonda keng tarqalgan turi (G. olivieri griseb.) past boʻyli (10— 30 sm), koʻp yillik oʻt. Barglari tuksiz; gullari koʻkbinafsha, koʻk; poyaning yuqori qismida 1—3—6 tadan boʻlib, soyabonsimon toʻpgullarda joylashgan. Mevasi choʻziq koʻsakcha. Urugʻlari mayda. May—iyunda urugʻlaydi. Adir va togʻlarda chagʻir toshli quruq yon bagʻirlarda oʻsadi. Xalq tabobatida bezgak, meʼda kasalliklariga davo qilish hamda ogʻiz chayish, qon ketishini toʻxtatish va yaralarni davolashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz-dizel

Gaz-dizel, gaz-suyuqlikli dvigatel — dizelsimon gaz dvigateli. Unda gaz-havo aralashmasi dvigatel silindrida yuz beradigan siqish jarayoni oxirida silindrga purkaladigan ozgina suyuq yonilgʻidan alangalanadi. Asosan gaz haydash qurilmalarida qoʻllanadi.

Manbalar  

Mexanika
Dvigatellar
Gaz-suyuqlikli dvigatel

Gaz-suyuqlikli dvigatel — suyultirilgan gazda ishlaydigan ichki yonuv dvigateli. Avtomobil, avtobus, avtotiklagichlar va boshqalarda qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Gaz dvigateli

Manbalar  

Dvigatellar
Mexanika
Gazlar kinetik nazariyasi

Gazlar kinetik nazariyasi -gazlarning asosiy fizik xossalari, ayniqsa, siyraklashtirilgan gaz xossalari haqidagi nazariya; unga koʻra gazlar uzluksiz (tartibsiz) issiqpik harakatida boʻlgan, bir-biriga taʼsir qilmaydigan zarralar (molekulalar yoki atomlar) toʻplamidan iborat. Yetarlicha siyraklashtirilgan gazlarda molekulalar oraligʻi molekulalarning oʻzaro taʼsir kuchi radiusidan katta. Maye, 1 sm3 gazda 10" molekula boʻlsa, ularning oraligʻi 10-’ sm yoki 100 A, oʻzaro taʼsir kuchining radius i bundan 10—20 baravar kichik. Ideal gazlarning molekulalari bir-biri bilan taʼsirlashmaydi, ular hamma yoʻnalishda bir xil tezlik bilan harakatlanadi. Gazlar kinetik nazariyasiga asosan gaz hajmining hamma jo-yida temperatura va bosim bir xil (issiqlik muvozanati), molekulalar tartibsiz harakatlanadi, temperatura yoki bosim oʻzgarsa, muvozanat buzil ad i, energiya, bosim, temperatura va hokazo gradiyentlari hosil boʻladi. Gazlar kinetik nazariyasida diffuziya hodisasi — molekulalarning massa tashishi, issiq oʻtkazuvchanlik — molekulalarning energiya tashishi, qovushoqlik — molekulalarning harakat miqdor tashishi deb qaraladi. Gazlar kinetik nazariyasida molekulalar S diametrli sharlar deb qaraladi, bu diametr erkin oʻtish yoʻli bilan quyidagicha bogʻlangan: /=1/7g62l0, bunda l0 — toʻqnashishlar soni. Gazlar kinetik nazariyasi kosmologiya, elementar zarralar fizikasi, plazma fizikasida keng tatbiq qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazli

Gazli — Buxoro viloyati Romitan tumanidagi shahar (1977-yildan). Qizilqum choʻlida joylashgan. Buxoro sh.dan 106 km shim.-gʻarbda. Ahrlisi 8,2 ming kishi (2001). G. yirik gaz konlarining topilishi (1956) natijasida vujudga kelgan. 1960-y.larda G.dan Ural (Yekaterinburg , 2100 km)ga, Rossiya Yevropa qismining markaziga, Tosh-kentga gaz quvurlari oʻtkazilgan. G.da gaz va neft konlarini qidiruvchi "Buxoroneftgaz" birlashmasi, oʻrta maktab, kinoteatr, madaniy-maishiy xizmat tarmoqdari bor. G. Buxoro — Urganch avtomagistrali yoqasida.

Manbalar 

  

Buxoro viloyati shaharlari
Romitan tumani aholi punktlari
Gazli gaz-neft koni

Gazli gaz-neft koni - Buxoro viloyati Romitan tumani hududida, Buxoro sh.dan 100 km chamasi shim.gʻarbda joylashgan. 1956 yil ochilgan. Geologik tuzilishida yura, boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlari qatnashgan. Yura yotqiziqlari qizil rangli qumtosh va gil jinslaridan (kalinligi 100 m gacha) tuzilgan. Boʻr sistemasining barcha yaruslari yotqiziqla-ri uchraydi.

G. g.-n. k. choʻziq assimetrik antiklinalda joylashgan. Gazli antiklinali yonida Qurbonali va Koʻhnagumbaz braxiantiklinallari bor. Neogen qatlamlari boʻyicha struktura gumbazi juda keng, uz. 30 km, bal. 30—40 m. Shimoliy qanoti xiyla yotiq, enkayish burchagi G30\jan. qanoti tikroq — 10—15°. Olay qatlami boʻyicha burma uz. 43 km, kengligi 10—16 km, bal. 200 m. Paleogen (eotsen) qatlamlari boʻyicha assimetrik. Boʻr yotqiziklarida burma gumbazi ikkita qubbadan tuzilgan. Gʻarb tomondagisi koʻproq koʻtarilgan, yassi shaklda, kenglik buyicha chuzilgan. Kubba bal. 40 m. Burma gumbazi yotiq (GZO1), qanot qiyaligi shimolida 2° gacha, janubida 20°.

G. g.-n. k. zaxirasi boʻyicha ulkan konlar qatoriga kiradi. Gazning umumiy zaxirasi 500 mlrd. m3. Eng yirik gaz uyumi S2 toifasi boʻyicha turon kesimining pastki qismidagi 8-A gorizontda joylashgan. 12-A gorizontning ayrim qatlamlarida gazning gumbazeimon uyumlari ochilgan.

A va B gorizontlarida faqat gaz, V da gaz va neft uyumi bor.

Gazli konidagi neftning s. of. 0,8125 dan 0,8222 gacha. Oltingugurt 0,10— 0,33%, parafin 0,68% gacha, smola 7,9% gacha, asfaltenlar 0,17—0,78% gacha. Gazning s. of. 0,587 dan 0,612 gacha. Tarkibida metan (SN„)—93,6—94,8%, H2S-0,3%, SO2-0,20,7%, qolgani 2,3 dan 5,2% gacha S2va b.

G. gorizontdagi gaz uyumi uz. 6,2 km, kengligi 3,6 km, bal. 33 m. Neft uyumi uz. 8,3 km, kengligi 4,4 km, bal. 16 m. D gorizontda gaz uyumi uz. 5 km, kengligi 2,0 km, bal. 19 m. Neft uyumi uz. 6 km, kengligi 3 km, bal. 11 m. Ye. gorizontda gaz uyumi uz. 1 km, kengligi 0,6 m, bal. 3 m. Neft uyumi uz. 2 km, kengligi 1,2 m, bal. 5 m. G. g.-n.k.dan Qozogʻiston va Qirgʻizistonga gaz quvuri tortilgan.

Fozil Bekboyev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston gaz konlari
Romitan tumani
Gazli indikator

Gazli indikator (gaz va lot. indico — koʻrsataman, aniqdayman) — axborotlarni koʻrinadigan holga keltirib beradigan gaz toʻldirilgan nazorat asbobi. Unda asosan biqsima razryadnit katod sohasi nurlanishidan foydalaniladi. U katta (yuzlarcha va minglarcha nit) yorqinlik hosil qiladi. G. i.ning signalli, belgili, chiziqli, matritsali xillari bor. Signalli G. i. — neon indikator lampalari va kichik sath kuchlanish indikatorlari; bularda axborot nuqtalar yoki kichik yorugʻ sohalar tarzida koʻrinadi. Belgili G. i.da axborot yorugʻ elektrodlar hosil qiladigan belgilar tarzida koʻrinadi. Chiziqli G. i. — analog va diskret indikatorlar; bularda axborot yorugʻ ustuncha yoki nuqta tarzida koʻrinadi. Matritsali G. i.da axborot yassi ekranda nurlanib turadigan nuqtalar majmui tarzida koʻrinadi. G. i. texnika va turmushda, ilmiy tadqiqot ishlarida, avariya vaziyatlarining oddini olishda keng qoʻllanadi (yana qarang Indikator).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazli—Chimkent gaz quvuri

Gazli - CHIMKENT GAZ QUVURI — gaz magistrali. Janubiy Qozogʻistonni Buxoro (Gazli gaz-neft koni) tabiiy gazi bilan taʼminlash uchun qurilgan. G.— Ch.g.q. 1987 yilda ishga tushirilgan. Umumiy uz. 621 km (shu jumladan Oʻzbekiston hududida 312 km). Bu gaz yoʻlida 1220 mm li quvurlar yotqizilgan boʻlib, kompressor st-yalari qurilgan. Loyiha quvvati boʻyicha yiliga 8 mlrd. m3 gaz yetkazib beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Romitan tumani
Oʻzbekiston gaz quvurlari
Chimkent
Gazolin

Gazolin (gaz va lot. oleum — moy) — tabiiy neftni haydash yoki sanoat gazlarini ajratish usuli bilan olinadigan suyuq holatdagi toʻyingan uglevodorodlar (asosan butan, pentan va geksanlar) aralashmasi. Karbyurator dvigatellari uchun yoqilgʻi (gaz, benzin), smola, yogʻlar va efir moylari uchun erituvchi (petroley efiri) sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Aralashmalar
Gazoturbovoz

Gazoturbovoz — gaz turbinali dvigatel, elektr generator va tortuvchi elektr dvigatel oʻrnatilgan lokomotiv. Gaz turbinali dvigatel tarkibidagi erkin porshenli gaz generatori gaz turbinasini zarur parametrli ish jismi bilan taʼminlaydi; u porshenlari erkin harakatlanadigan ichki yonuv dvigateli va porshenli kompressornom iborat. Koʻpchilik G.lar elektr uzatuvchi ochiq siklli, bir valli, gaz turbinali qurilmaga ega. Bundam gazoturbovozkuch qurilmasi turbina vali bilan reduktor orqali bogʻlangan gaz turbinasi, kompressor, oʻzgarmas tok generatori va tortuvchi elektr dvigatelidan iborat. Bulardan tashqari G.da uni yurgizib yuborish uchun moʻljallangan dizel qurilmasi ham boʻladi. Qurilmaning asosiy vazifasi — generatorning aylanish tezligini kompressor bilan yonish kamerasiga havo bera boshlashdagi aylanish tezligiga yetkazish. G.ning gaz turbinali qurilmasi ogʻir suyuq yoqilgʻida yoki gazda ishlaydi. Quvvati shunga moye teplovozlarga nisbatan G.ning yengilroq, ixcham, suvga ehtiyojsiz, oddiy. Kamchiligi — f.i.k. kam.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gay (huquqshunos)

Gay (Gaius) (?—?)— 2-asr Sabin maktabiga mansub Rim huquqshunosi. Imperator mutlaq hokimiyati hamda cheklanmagan xususiy mulkchilik tarafdori boʻlgan. Rim xususiy huquqiga oid darslik ("Institutsiya") muallifi. G. darsligidan ayrim garb mamlakatlari qonunchiligida (mas, Fransiya fuqarolik kodeksi, 1804) foydalanilgan (yana qarang Rim huquqi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qadimgi Rim huquqshunosi