yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Vaj

"Vaj" soʻzi oʻzbek tilida "sabab", "asos" yoki "dalil" maʼnosida ishlatiladi. Bu soʻz odatda biror narsaning sababini yoki maʼlum bir holatni tushuntirish uchun qoʻllanadi. Masalan, "Bu ishni qilish uchun hech qanday vaj yo'q" degan jumlada, "vaj" soʻzi "sabab" yoki "asos" maʼnosida ishlatilgan.

Maʼnosi va qoʻllanishi

Sabab yoki asos: 
"Vaj" koʻpincha biror ishni bajarish yoki qaror qabul qilish uchun sabab yoki asosni anglatadi. Masalan:

 "Uning ishga kelmaslik uchun vajlari bor edi." (Uning ishga kelmaslik uchun sabablari bor edi.)
 "Sudda bu dalillar etarli vaj sifatida qabul qilindi." (Sudda bu dalillar etarli sabab sifatida qabul qilindi.)

Oqlash yoki tushuntirish: 
Biror harakatni yoki hodisani oqlash yoki tushuntirish uchun ham ishlatiladi.

 "Uning kechikishi uchun hech qanday vaj yo'q." (Uning kechikishi uchun hech qanday sabab yo'q.)

Sinonimlari 
"Vaj" soʻzining sinonimlari ham mavjud, masalan:

 Sabab
 Asos
 Dalil

Misollar

Rasmiy nutqda: 

 "Mening bu qarorga kelishim uchun bir nechta muhim vajlar bor edi." (Mening bu qarorga kelishim uchun bir nechta muhim sabablar bor edi.)

Kundalik muloqotda: 

 "Nega bunday qilding? Senda vaj bormi?" (Nega bunday qilding? Senda sabab bormi?)

Lotin alifbosida yozilgan adabiyotlarda uchrashi 
"Vaj" soʻzi oʻzbek adabiyotida va rasmiy hujjatlarda tez-tez uchraydi. Huquqiy hujjatlarda yoki maqolalarda, ayniqsa, sud jarayonlari bilan bogʻliq matnlarda keng qoʻllanadi.

Qoʻshimcha maʼlumot 
"Vaj" soʻzi arab tilidan kelib chiqqan boʻlib, asosan huquqiy va rasmiy kontekstlarda ishlatiladi. Shuningdek, u adabiy tilning bir qismi boʻlib, kundalik suhbatlarda ham uchrab turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Oʻzbek tilining izohli lugʻati

Umid qilamanki, bu qoʻshimcha maʼlumotlar "vaj" soʻzining maʼnosini va qoʻllanishini tushunishingizga yordam beradi.
Vazir

Vazir (arab. — yuk koʻtaruvchi) – Yaqin va O‘rta Sharq davlatlarida, shu jumladan, O‘rta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshlig‘i. Vazirlar Vaziri a’zam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shug‘ullangan. Mustaqillik davrida O‘zbekistonda sobiq sho‘rolar davridagi boshqaruv organlari ministr, ministrlik so‘zlari vazir, vazirlik istilohlari bilan almashtirildi.

Etimologiyasi 
Vazir so‘zi arab tilidan ,,وزير” – so‘zidan olinib, ,,yuk ko‘taruvchi” degan ma’noni anglatadi. Bu soʻz Qurʼoni karimda tilga olingan boʻlib, unda Horun Musoning vaziri (yordamchisi) sifatida tasvirlangan. Keyinchalik u shia yetakchilari al-Muxtor va Abu Salama tomonidan vazir al-Muhammad (,,Muhammad (s.a.v.) oilasining yordamchisi”) shaklida unvon sifatida qabul qilingan. Arab xalifaligida vazir lavozimini birinchi bo‘lib xalifa al-Mansur (754-775) joriy etgan va ushbu lavozim butun musulmon olamiga tarqaldi. Abbosiy xalifalari vazir unvonini ilgari qotib (kotib)larga berishgan. Avvaliga shunchaki yordamchi boʻlgan vazirda keyinroq Sosoniy podshohlarning vakolatlari paydo boʻlgan. XI asr huquq nazariyotchisi al-Mavardiy vazirlarning ikki turi: cheklangan vakolatlarga ega boʻlgan vazir al-tanfid (,,qatl vaziri”) va xalifaning siyosatini amalga oshirishga xizmat qilgan fuqarolik va harbiy ishlar bo‘yicha hokimiyatga ega bo‘lgan va xalifa bilan bir xil vakolatlar sohibi vazir al-tafvid (,,vakolat berilgan vazir”) haqida yozgan. Al-Mavardiy taʼkidlashicha, ikkinchisi samarali noib sifatida shariatni yaxshi bilgan musulmon boʻlishi kerak. Holbuki, birinchisi musulmon bo‘lmagan yoki hatto qul ham bo‘lishi mumkin edi, garchi ayollarning bu lavozimga kirishlari taqiqlangan.

O‘zbekistonda 
O‘zbekiston hududlarida o‘rta asrlarda vazirlar podshoh, xon, viloyat hokimligiga tayinlagan shahzoda va xonzodalarning yordamchilari hisoblangan. Somoniylar davrida 10 devon bo‘lib, ularni xo‘jayi buzurg, sohib barid, mushrif, vakil, muxtasib va boshqa vazirlar boshqargan. Amir Temur va uning vorislari zamonida saltanatning markaziy ma’muriyatini bosh vazir –  devonbegi boshliq 7 nafar vazirdan iborat arkoni davlat boshqargan. Ular:

1) mamlakat va raiyat ishlari;

2) harbiy ishlar;

3) tijorat;

4) moliya ishlari bo‘yicha vazirlar sanalib,

5) 3 nafar maxsus vazir chegara viloyatlari va tobe mamlakatlardagi ishlarni nazorat qilib turgan. Mazkur yetti vazir devonbegiga bo‘ysungan va ular bilan maslahatlashib davlatning muhim moliyaviy ishlarini olib borishgan. Xiva xonligida vazir yuqori mansabdor shaxs sanalib, vazifasi soliq to‘plash, qo‘shni xonliklar bilan aloqa qilish, amaldorlarni tayinlash va hokazolardan iborat bo‘lgan.

Tarixdagi mashhur vazirlardan Horun ar-Rashidning vaziri Yahyo ibn Xolid, G‘aznaviylar sulolasida vazir Hasanak, Saljuqiylar tarixida Malikshoh I ning vaziri Nizom ul-Mulk, Usmonli imperiyasining Pargali Ibrohim poshosi kabilarni eslash mumkin.

Manbalar
Vazniy analiz

VAZNIY (OGʻIRLIK) ANALIZ -miqdoriy analiz usullaridan biri; kimyoviy birikma tarkibidagi ayrim elementlar yoki ionlar miqdorini ogʻirlik oʻlchovlari bilan ifodalash. Analitik tarozi V.(o.)a. ning asosiy oʻlchov asbobidir. V.(o)a. da aniqlanayotgan mod-daning maʼlum miqdori analitik tarozida tortilib, eritiladi. Keyin aniqlanayotgan komponent eritmadan tegishli reaktiv yordamida choʻkmaga tushiriladi va eritmadan ajratib olingach, quritib yoki qizdirib maʼlum tarkibdagi turgʻun birikma hosil qilinadi. Aniqlanayotgan moddaning dori foiz (protsent) bilan hisoblab topiladi. V. (o) a. da asosiy ish — aniqlanuvchi moddani kam eruvchan modda (yoki oddiy modda) — choʻkmaga oʻtkazishdir. Choʻkmalar koʻpincha sulfid, fosfat, karbonat yoki metallar gidroksidlari yoki metallning organik reagentlar (kupferon, oksixinolin va b.) bilan hosil qilgan kompleks tuzlari holida boʻlishi mumkin. Elektr vazniy analiz ham V. (o.) a. ning bir turidir. Bu usulda elementlar eritmada elektroliz yoʻli bilan ajratib olinib, tortiladi. V. (o.) a. ning yangi usullaridan biri termogravimetriya usulidir. Undan moddalarning termik barqarorligini oʻrganishda hamda ularda yuqori haroratlarda roʻy beradigan oʻzgarishlarni aniqlashda foydalaniladi. Bunda moddalar maxsus termotarozilarda tortiladi. T-ra ortishi bilan tekshirilayotgan moddaning ogʻirligi oʻzgaradi. V. (o.) a. togʻ jinslari va minerallarning kimyoviy tarkibini, sanoatning turli sohalarida kimyoviy mahsulotlar sifatini aniqlashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaynsep

Vaynsep, uaynsep — kechpishar olma navi, Amerikadan keltirilgan. Daraxti oʻrta boʻyli, shox-shabbasi keng . Koʻchati oʻtkazilgach, 6—7 yilda hosil-ga kiradi. Aprelning oʻrtalarida gullaydi. Mevasi oʻrtacha (100—120 g), yumaloq, och kizil, sirti mayda oq nuqtalar bilan qoplangan. Eti sargʻish, oʻrta shirali, (12,5 % qand 0,6 % kislota), tigʻiz, xushboʻy. Mevasi sent. oxiri — oktabr boshlarida uziladi, 4—5 oygacha yaxshi saqlanadi. Tupidan 350–400 kg hosil olinadi. Sovuqka chidamli. Unumdor tuproklarda va yaxshi parvarish qilinganda moʻl hosil beradi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlaridagi bogʻdorchilikka ixtisoslashgan xoʻjaliklar uchun tavsiya etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Selman Waksman



Selman Waksman (22-iyul 1888 – 16-avgust 1973) — amerikalik mikrobiolog va kimyogar. Selman Waksman Rossiyada tugʻilgan. Bundan tashqari, u Nyu-York shtatidagi Rochestr universiteti qoshidagi Mikrobiologiya instituti direktori hamdir (1949). Waksman Antibiotik terminini fanga kiritgan. U bir qator antibiotiklar: aktinomitsin (1940), streptomitsin (1944), neomitsin (1945) va boshqa antibiotiklarni kashf etgan. Sil kasalligiga qarshi samarali taʼsir koʻrsatadigan dastlabki antibiotik — streptomitsinni topgan mikrobiolog hisoblanadi. U ham Nobel mukofoti laureati hisoblanadi (1952, F. Raus bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Kimyogarlar
Olimlar
22-iyulda tugʻilganlar
1888-yilda tugʻilganlar
16-avgustda vafot etganlar
1973-yilda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Vakuum lampa

Vakuum lampa — ichidagi havosi soʻrib olingan, ikki va undan koʻp elek-trodli (katod, anod va toʻrli) lampa; tashqi muhitdan gaz oʻtkazmaydigan keramika, shisha yoki metall qobiq bilan ajratilgan boʻladi. Mas., triod, oktod, pentod va elektron asboblar V. l. hisoblanadi. V. l. radiotexnika va hisoblash texnikasida keng qoʻllanadi. Amaliy mikroelektronikaning rivojlanib borishi natijasida elektr-vakuum lampalarning qoʻllanish doirasi ancha chegaralanib qoldi. V. l. oʻrnida juda koʻp afzalliklarga ega boʻlgan integral mikrosxemalar va maxsus texnologiyalar asosida ishlab chiqarilayotgan asboblar keng ishlatiladi. Keyingi yillarda vakuum mikrosxemalar yaratish sohasi-da yirik ilmiy izlanishlar olib bo-rilmoqda (qarang Vakuum-mikrosxemalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum materiallari

Vakuum materiallari - vakuum apparatlari va asboblarida qoʻlla-niladigan materiallar. Asosiy guruhlari: konstruksion materiallar, gaz yutgichlar, vakuum moylari, surtmalar, loklar, sementlar, asalari mumi, ku-mush xlorid va b. Vakuum apparatlari va asboblari yasash, qismlarga ajra-tiladigan birikmalarni zichlash, kranlarni moylash, elektron lampalarga surkash va b. maqsadlarda ishla-tiladi. Vakuum texnikasi uchun kam gazlanadigan materiallar — shisha, kvars, chinni juda qadrli va koʻp ishlatiladi. Metallar (mas., temir, alyuminiy, nikel, platina, kumush va hokazo)ning esa vakuumda sirtlari adsorbsiyalanadi. Shuning uchun ular vakuumda yuqori temperaturalarda qizdirib gazsizlantirib olinadi. V. m.ga qoʻyiladigan asosiy talablar: ish temperaturasida toʻyingan bugʻlar bosimi past, oson gazsizlanadigan, gaz oʻtkazuvchanligi kichik, yuqori temperaturalarga yetarlicha chidamli boʻlishi kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Materiallar
Materialshunoslik
Vakuum moyi

Vakuum moyi - xona temperaturasida bugʻining bosimi past boʻladigan suyuqlik; tabiiy va sintetik suyukliklarni vakuumda distillab olinadigan vakuum materiallari jumlasiga kiradi. Asosan bugʻ-moy nasoslarida ish suyuqligi sifatida, mexanik nasoslarda zichlovchi suyuqlik sifatida, vakuum qurilmalarning ishqalanuvchi qismlarida moylovchi material sifatida, shuningdek suyuqlikli vakuummetrlarni toʻldirishda ishlatiladi. Vakuum texnikasida mineral va kremniy organik V. m. keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum nasosi

Vakuum nasosi - vakuum hosil qilish va uni tutib turish maqsadida berk hajm (idish)dan gaz (havo) yoki bugʻni soʻrib oladigan qurilma. Gaz (havo)ni tashqariga chiqarib tashlaydigan oqimli hamda gaz (havo)ni yutadigan sorbsion xillari boʻladi. Oqma V.n. oʻz navbatida mexanik va oqimli xillarga boʻlinadi. Mexanik V.n.ga plastinka-rotorli, plastinka-statorli, zolotnikli, moyli forvakuumlar va molekulyar V.n. kiradi. Moyli forvakuumlar yordamida gaz (havo) qisiladi va atmosferaga chiqarib yuboriladi. Molekulyar V.n.da. gaz molekulalariga harakat yoʻnalishida qoʻshimcha tezlik beriladi. Oqimli V.n.da gaz (havo) suyuqlik, gaz yoki bugʻ oqimi taʼsirida chiqib ketadi. Sorbsion V.n. kriogen (past temperaturali) seolitli, sublimatsion (qarang Sublimatsiya) va ionli V.n.ga boʻlinadi. Kriogen V.n.da juda past temperaturagacha sovitilgan gaz sirtda toʻplanadi. Seolitli V.n.da gaz molekulalari sovitilganda seolitga yutiladi. Sublimatsion V.n.da gaz (changlangan) metall (mas., titan) plyonkala-ri qoplangan sirtlarga yutiladi. Ionli V.n.ning ishi gazni kuchli elektr razryadi bilan ionlash va ionlashgan molekulalarning titan qoplangan sirtga yutilishiga asoslangan. V.n. metallurgiya, energetika, elektronika, kimyo va oziq-ovqat sanoatlarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum pech

Vakuum pech — kiyin eriydigan metall va qotishmalar eritiladigan pech. Induksion, elektr yoyli, elektron-nurli, plazmali xillari bor. Induksion pechlarda quymalar va murakkab shaklli quyma detallar olinadi. Induksion pech induktorlari vakuumli eritish kamerasiga nisbatan ichkariga yoki tashqariga joylashgan boʻladi. Induktorlari tashqarida joylashgan pechda eritish jarayonini induktorni surish yoʻli bilan boshqarib turish mumkin. Induktorlari ichkarida joylashgan pechning tigeli ancha chidamli boʻlib, induktor qoʻzgʻatilmaydi. Elektr yoyli pechlarda metall va qotishmalar elektr yoyi hosil qiladigan issiqlik hisobiga eritiladi. Elektron-nurli V. p.da elektron nurli, plazmali ish jismi hisoblanadi. V. p. metallni gazlar, turli aralashmalar, nometall qoʻshilmalardan samarali tozalashga imkon beradi; u juda toza metall olishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuumda qoliplash

Vakuumda qoliplash - plastmassa listlaridan 10 kPa vakuumda buyumlar qoliplab olish usuli. Bunda qalinligi 2 mm gacha boʻlgan termoplast polimerlar asosidagi materiallar qolipga mahkamlanib, yumshaguncha qizdiriladi, soʻngra list material bilan qolip sirti orasidagi boʻshliqda vakuum hosil qilib qoliplanadi. Ancha chuqur tortiladigan buyumlar pozitiv usulda (bunda material pu-anson-qolipning qabariq sirtida qoliplanadi), sayoz tortiladigan buyumlar negativ usulda (bunda material, matritsa-qolipning chuqurchasiga tortilib qoliplanadi) amalga oshi-riladi. V. q. samolyot kabinalari, sovitkich detallari, turli idishlar va b. tayyorlashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuumda quyish

Vakuumda quyish - rangli metallar qotishmasi, asosan, nikel, titan va b.ning olovbardosh qotishmalaridan 40—0,3 Pa vakuumda quymalar olish. Bunday usulda olingan quymalarning zichligi va sifati yuqori boʻladi. V.q. bilan shakldor quymalar olishning turli usullari qoʻllanadi. Erigan metall ustida joylashgan metallni qolipga vakuumda soʻrish va uni atmosfera yoki yuqori bosim ostida kristallash, metallostatik bosimdan foydalanib vakuumda soʻrish (bunda qolip erigan metall ostida joylashadi), markazdan qochma vakuumda quyish shular jumlasidandir. V.q. Vakuumda eritish bilan bir-ga olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum-yoyli pech

Vakuum-yoyli pech - metallarni vakuumda elektr yoy energiyasi hisobida eritadigan elektr qurilma. Gaz-razryadli tizim boʻlib, bunda yoy qayta eritiladigan metall bugʻlarida mavjud boʻladi. V.-yo.p.ning quymalarni mis kristallizatorlarda eritadigan, garnisajsa eritish yoʻli bilan metallardan shakldor quymalar oladigan; elektrodi sarflanadigan va elektrodi sarflanmaydigan xillari bor. Pechga oʻzgarmas tok yuborilganda elektr yoy hosil boʻlib, metallni vakuumda suyuqlantiradi. Har xil metallni eritishda turlicha bosimli vakuum qoʻllanadi. Masalan, poʻlat eritishda 0,1—1 Pa, titan eritishda 1—10 Pa, molibden eritishda 0,01—0,1 Pa vakuum hosil qilinadi. V.-yo. p.da poʻlat eritishda undagi qoʻshilmalar 2—3 martaga kamayadi, yirik qoʻshilmalar butunlay yoʻqoladi, azot konsentratsiyasi 30—35% ga, kislorodniki —2—3 martaga, oltingugurt 20% ga kamayadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum-mikrosxemalar

Vakuum-mikrosxemalar - mikroelektron texnologiya asosida yaratilgan koʻp funksiyali elektron asbob. V.-m. yuqori vakuumli ballonchadan iborat boʻlib, ichida maʼlum tartibda koʻplab mikroelektrodlar joylashgan. Millionlab metall katodlarni kimyoviy usulda yaratish texnologiyasiga asoslangan. Mikroelektrodlar kremniy taglikka mahkamlanadi, soʻngra taglik ustiga ketma-ket kremniy oksid (SiO2) va yupqa metall (koʻpincha, molibden) qatlamlari joylashtiriladi. Shu usulda har 1 mm2 taglikka 10 mingtacha mikrokatod joylashtirish mumkin. Mikrokatodlar niobiy, molibden, oltin va tantaldan tayyorlanadi. Vakuumli integral mikrosxemalar quyidagi afzalliklarga ega: V.-m. yarim oʻtkazgichli mikrosxemalarga qaraganda 20 marta tezroq ishlaydi, radiatsiyaga. kuchlanish va temperatura oʻzgarishlariga chidamli; emitter atrofidagi elektr maydonini boshqarish natijasida kvant-mexanik effektlarga oson erishish mumkin; tannarxi esa oʻxshash mikrosxemalarga nisbatan yuqori boʻlmaydi. V.-m. koʻchma radioaloqa tizimlarida, issiqlikka chidamli datchiklarda, reaktiv dvigatellar yoki atom reaktorlari va b. elektron qurilmalarda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valensiya (shahar)

Valensiya — Ispaniya sharqidagi shahar. Valensiya tarixiy viloyati va provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 753 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Turiya daryosining Oʻrta dengizga quyilish joyidagi port. Xalqaro aeroport bor. Temir yoʻl tuguni. Sanoati asosan k,, x. mahsulotlarini qayta ishlash va chetga chiqarish bilan bogʻlangan. Mashinasozlik, kemasozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, kimyo sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. V.da arab va ispanlarning oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklari saqlangan: sobor (13—14-asrlar), Aguas saroyi (barokko uslubida. 18-asr) va b. Shaharda sanʼat, keramika muzeylari, botanika bogʻi va universitet (16-asr) bor. V.ga mil. av. 2-asrda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Valent zona

Valent zona — qattiq jismdagi valent elektronlar bilan toʻlgan ruxsat etilgan elektron holatlarning eng yuqori sohasi. Yarimoʻtkazgichlarda temperatura T=OK da valent zona butunlay toʻlgan boʻladi. Ushbu holda valent zonadagi elektronlar tashqi maydonlar taʼsirida paydo boʻladigan elektr oʻtkazuvchanlik va b. kinetik effektlarda ishtirok etmaydi. T*OK temperaturada (T temperatura O K ga teng boʻlmaganda) zaryad tashuvchilarning issiqlik generatsiyasi yuz beradi va natijada elektronlarning bir qismi oʻtkazuvchanlik zonasiga yoki taʼqiqpangan zonadagi kirishma sathlariga oʻtadi. Bunda valent zonada kovaklar hosil boʻladi va elektr toki hosil qilishda ishtirok etadi. V.z. tushunchasi yarimoʻtkazgichlar va dielektriklar fizikasida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valiant

Valiant — ertagi serhosil shaftoli navi. Vatani Amerika. Daraxti oʻrtacha kattalikda. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (140—170 g), dumaloq-tuxumsimon, rangi toʻq sariq. Pustila siyrak nozik tuklari bor. Eti xushboʻy, sargʻimtir, shirali, danak atrofi qizgʻish, shirin. Eti danagidan yaxshi ajraladi. Danagi yirik. Koʻchati ekilganidan keyin 2—3-yildan hosil qiladi, 5—6-yili toʻliq hosilga kiradi. Hosildorligi yuqori (160—170 s/ga). Boshqa rayonlashtirilgan navlarga karaganda sovuqqa va kasalliklarga chidami yuqori. Aprel boshlarida gullaydi. Mevasi iyulda pishadi. Mevasi yangiligigida yeyiladi, sharbatlar, jem va b. tayyorlanadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlari uchun tavsiya etilgan (yana q. Shaftoli).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isaak Valdenberg

Isaak Yakovlevich Valdenberg (1906.11. 10, Ukraina - 1965. 3.4, Toshkent) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Kiyev rassomlik institutini tugatgan (1930). 1938 yildan Toshkentda. D. V. Ushakov bilan ijodiy hamkorlikda ishlab, Toshkent teatrlari uchun dekoratsiya va libos chizgilari yaratgan: Hamza teatrining "Otello" va "Yuliy Sezar" (1941, 1959) spektakllariga sahna bezaklari chizgilari, "Qonli sarob" (1964), "Sarvqomat dilbarim" (1964) spektakllari, Gorkiy nomidagi rus drama teatrining "Jorj Danden" (1957), "Hammom" (1957) spektakllariga dekoratsiya va libos chizgilari va b. V. ijodi teatr rassomligi rivojida dekoratsiya va liboslardagi naturalistik holatlarga barham berishda muhim rol oʻynadi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1906-yilda tugʻilganlar
1965-yilda vafot etganlar
Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Oʻzbekistonlik rassomlar
Vals

Vals (nem. walzen — aylanmoq) — juft boʻlib, tekis harakat bilan aylanib, jadal yoki oʻrtacha tezlikda ijro etiladigan raqs.

Musiqiy oʻlchovi 3/4 yoki 3/8. Usuli birinchi hissadagi urgʻusi bilan ajralib turadi. 18-asrning oxirgi choragida avstriya, nemis xalq (lendler kabi) raqslari zaminida shahar sharoitida vujudga kelgan. 19-asrning boshida yangi, lirik bal raqsi sifatida butun Yevropaga tarqalgan. Ayniqsa, Y. Lanner yaratgan va ota-bola I. Shtrauslar takomillashtirgan turkum shaklidagi Vena Valslari ommalashgan. Vals romans, ariyalar uchun asos boʻlib opera (Sh. Guno, J. Verdi, P. Chaykovskiy, S. Prokofev va b.), operetta (I. Shtraus, F. Legar va b.), balet (L. Delib, P. Chaykovskiy), teatr musiqasida keng qoʻllangan. Shuningdek, kamer musiqa asari (ayniqsa musiqiy romantizm namoyandalari F. Shubert, F. Shopen, I. Brams, E. Grig va b. ijodida), simfonik musiqa janri (M. Glinka, Ya. Sibelius, M. Ravel) sifatida rivoj topgan.

Oʻzbek musiqasida Vals uslubidagi kuylar 1920-yillarda paydo boʻlgan (mas., Hamzaning „Hoy ishchilar“ qoʻshigʻi). Keyinchalik V. janri oʻzbek bastakorlari (T. Jalilov, „Vals“; K. Jabborov, „Diyorimsan“; M. Mirzayev, „Bahor valsi“ va b.) va kompozitorlari (S. Yudakov, „Karnaval valsi“; M. Burhonov, „Oq oltin“ vals-syuitasi; X. Izomov, „Toshkent osmoni“; M.Leviyev, „Mahallada duv-duv ran“ filmidagi V. va b.) ijodidan keng oʻrin olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta bozori

Valyuta bozori — talab va taklif asosida chet el valyutasi oldi-sotdi qilinadigan doira. Birja (Oʻzbekistonda 1992-yil iyun oyidan OʻzR Valyuta birjasi ishlaydi) va birjadan tashqari (banklararo) V.b.ga boʻlinadi. Shuningdek, V.b. valyuta xatarini sugʻurtalash valyuta zahiralarini diversifikatsiyalash valyuta sarflari bilan bogʻliq turli tadbirlarni ham qamraydi. Xoʻjalik hayotining baynalmilal-lashuvi natijasida yirik xalqaro V.b.lari AKSH, Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Shveysariya, Yaponiya, Singapur va b. mamlakatlarda muvaffaqiyat bilan faoliyat yuritmoqda. V.b.da muomalalar valyutani nakd yet-kazib berish (spot) bilan yoki valyutani kelishilgan vaqtdagi kurs.boʻyicha maʼlum muddatda (1—3 oy va undan keyin) yetkazib berish (forvard) shaklida amalga oshiriladi. Aksariyat valyuta muomalalari AQSH dollarida olib boriladi. 1999 i. 1 yanvardan Yevropa mamlakatlarining umumiy pul birligi — yevro ham valyuta muomalalariga jalb etildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta jinoyatlari

Valyuta jinoyatlari - valyuta boyliklarini qonunga xilof ravishda olish, oʻtkazish, korxona, muassasa va tashkilotlarda valyuta operatsiyalarini amalga oshiruvchi shaxslar tomonidan valyuta boyliklarini yashirish, mazkur operatsiyalarni bajarish tartibini buzish bilan bogʻliq jinoyatlar. Oʻzbekistonda amaldagi qonunlarga binoan mazkur jinoyatlar uchun maʼmuriy va jinoiy javobgarlik belgilangan (OʻzR MJK 170-171-moddalar, OʻzR JK 177—178-moddalar). Mas., Oʻzbekiston soʻmiga almashtirish; tovarlar bilan ayirboshlash; qarzga olish, toʻlov vositasi sifatida, har qanday jinoiy va hokazo yoʻllar bilan olingan; shuningdek oʻzida yoki oʻzidagi boshqa birovga tegishli boʻlib, toʻlov vositasi sifatida. almashtirish orqali, qarzga berish, sudxoʻrlik toʻlovi sifatida va hokazo yoʻllar bilan birovning tasarrufiga oʻtkazilgan valyuta boyliklari miqdoriga qarab, tegishli jazo choralari belgilangan. Oʻzbekiston Respublikasida valyuta yakka hukmronligi oʻrnatilgan boʻlib, unga koʻra valyuta boyliklarini sotib olish, sotish va almashtirish uning hududida Markaziy bank va b. vakil qilingan banklarning favqulodda vakolatiga tegishlidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta nazorati

Valyuta nazorati — davlat tomonidan chet el valyutasi hamda valyuta boyliklari bilan bogʻliq muomalalarda muayyan cheklashlarning joriy qilinishi. Valyuta cheklashlarning odatdagi koʻrinishi milliy valyutani chet el valyutasiga ayirboshlash. Chet el valyutasini mamlakat hududiga olib kirish va olib chiqib ketish, banklarning valyuta operatsiyalari, banklarning vakillik hisob raqamlariga limitlar joriy etish kabilarda namoyon boʻladi. Valyuta cheklash tadbirlari chet mamlakatlarga oltin va qimmatbaho qogʻozlar chiqarishni cheklash koʻrinishida amal qilib, mamlakat valyuta siyosatining harakterli belgilaridan biri hisoblanadi hamda u toʻlov balansining passivligi, oltin va boshqa valyuta rezervlarining kamayib ketganligi bilan bogʻlik. Dastlab Valyuta cheklash baʼzi davlatlarda (Yevropa davlatlari) Birinchi jahon urushi davrida joriy etilgan va 1929—33-yillardagi jahon iqtisodiy tangligi davrida, ayniqsa keng tus oldi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda faqat AQSH, Kanada, Shveysariya va Lotin Amerikasining bir necha davlatlaridagina valyuta muomalalari cheklanmagan edi. Hozirgi vaqtda deyarli barcha rivojlangan mamlakatlarda V.ch. mutlakr olib tashlangan, Valyuta cheklash amal qilayotganlarida esa uning zaif koʻrinishi qolgan, xolos. Mas., Buyuk Britaniyada Valyuta cheklash 1979-yildan buyon mutlaqo yoʻq. Hozirgi paytda Xalqaro valyuta fondiga aʼzo 60 dan ortiq mamlakatlardagi koʻpgina operatsiyalarda Valyuta cheklash umuman qoʻllanilmaydi. 1992-yilda Yevropa Ittifoqiga aʼzo mamlakatlar valyuta integratsiyasini takomillashtirish yoʻnalishidagi kapitallar harakatida cheklovlar butunlay bekor qilindi. hozirgi Oʻzbekistonda ham valyuta muomalalarini tartibga solishda xorijiy valyutani olib kirish, almashtirish, valyuta muomalalari va boshqalarda qisman Valyuta cheklash joriy qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Valyuta bozori
Valyuta rezervlari

Valyuta rezervlari — markaziy bank va moliya organlari yoki xalqaro valyuta-kredit tashkilotlari ixtiyoridagi chet el valyutalarining rasmiy zahiralari. Aksariyat hollarda xalqaro toʻlovlar, kutilmagan hodisalar, daromad topish va valyuta bozorinp tartibga solish maqsadlarida tashkil etiladi. Chet el valyutalari bilan bir qatorda oltin, xalqaro toʻlov vositalari (yevro, SDR), mamlakatning Xalqaro valyuta fondidati rezerv zaxiralari V. r. boʻlishi mumkin. 1990-y.larda V. r. ning 70% sanoati rivojlangan davlatlarga tugʻri keldi. Xalqaro valyuta fondiga aʼzo boʻlgan mamlakatlarning V. r.dagi ulushi 0,8 trillion dollarni tashkil etdi (uning 3/4 kismini oltin va chet el valyutasi tashkil etdi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Iqtisodiy atamalar
Valyuta tizimi

Valyuta tizimi — valyuta harakati bilan bogʻliq iqtisodiy va huquqiy munosabatlar majmui. V.t. valyutalar, ulardan foydalanish va oʻzaro almashinuv, toʻlov vositasi sifatida qoʻllanishi, shuningdek valyutalarni ishlatish bilan bogʻliq pul-kredit munosabatlarining qoida va tadbirlari majmuidan iborat. Shuningdek valyutalarni chiqarish va ularning muomalada boʻlishini tartibga soladigan organlar ham V.t. ga kiradi. Milliy, mintaqaviy (mas., Yevropa), jahon V.t.lari mavjud. V.t.ning asosiy vazifasi mamlakat ichida va mamlakatlararo pul hisobkitoblarini taʼminlash uchun sharoit yaratishdir. Valyuta kursi tartiboti, valyuta cheklasharining bor yoki yoʻqligi, xalqaro hisob-kitoblar shakli, valyutalarni oʻzaro qaytarish shartlari, xalqaro valyuta va oltin bozorlari tartiboti, xalqaro valyuta-kredit tashkilotlarining huquqiy holati (mas., Xalqaro valyuta fondi) kabilar V.t.ning asosiy unsurlarini tashkil etadi. Dastlab milliy xoʻjalik doirasida paydo boʻldi. Jahon bozorinint vujudga kelishi bilan jahon V.t. ham shakllandi. 20-asr boshida jahon V.t. oʻz taraqqiyotining yuksak bosqichiga yetdi (qarang Oltin standart). Kapitalizmning umumiy inqirozi davrida jahon V.t. ham inqirozga yuz burdi, oltin muomala va toʻlov vositasi vazifasini yoʻqotdi. Hoz. xalqaro hisoblarning koʻpchiligi naqd pul ishtirokisiz, bank oʻtkazmalari vositasida amalga oshirilsada, lekin oltin mamlakatlarning oʻzaro pul oldi-berdisini va majburiyatlarini tartibga solib turuvchi soʻnggi asosiy vosita hisoblanadi. Uning xazinadagi zahiralari esa valyutalar barqarorligi va ayrim mamlakatlar iqtisodiy imkoniyatlarining muhim koʻrsatkichidir. Xalqaro toʻlov muomalalarida qogʻoz valyutadan foydalaniladi. Bunda AQSH dollari, Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Fransiya franki, Angliya funt sterlingi va b. valyutalarning salmogʻi katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Makroiqtisodiyot
Van

Van — Turkiya sharqida, togʻ oraligʻidagi oqmas shoʻr koʻl. Dengiz sathidan 1720 m balandlikdagi tektonik soylikda joylashgan. Mayd. 3764 km². Chuq. 145 m. Shoʻrligi 19,1%o. Koʻl suvi Subxon va Namrut vulkanlarining otilishi vaqtida chiqqan jinslar bilan toʻsilib qolgan. V.dan tuz olinadi, baliq ovlanadi va mahalliy kema qatnovi (Anqara — Tabriz temir yoʻl paromi) mavjud. Sharqiy sohilida Van sh. bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Turkiya koʻllari
Van (shahar)

Van — Turkiyadagi shahar, Van elining maʼmuriy markazi. Van koʻlining jan.-sharqiy sohilida joylashgan. Aholisi 153 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Q.x. rayoni markazi. Oziq-ovqat, sement sanoati korxonalari bor. Mil. av. 9—6-asrlarda V. oʻrnida Urartu davlatining poytaxti — Tushpa joylashgan edi. Mil. av. 6—4-asrlarda Tushpa Axomaniylar, 4—2-asrlarda esa Salavkiylar davlati tarkibiga kirgan. Oʻsha davrdan shahar V. deb atalgan. Mil. av. 1-asrda V. ancha katta va mashhur shahar boʻlgan. 364 yilda Sosoniylar shohi Shopyp II ning qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan. 10-asrda Vaspurakan podsholigi tarkibidagi yirik shaharga aylandi. V.ni 1022 yilda Vizantiya, 1071 yilda Saljuqiylar davlati sultoni Alp Arslon qoʻshinlari, 14-asrning 2-yarmida Temur qoʻshinlari egalladi. 17-asrdan turklar qoʻliga oʻtdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkiya shaharlari
Vanadatlar

Vanadatlar — vanadiy (V) -oksid (V2O5) hosilalari boʻlgan. erkin holda ajratib olinmagan yoki beqaror ortovanadat H3VO4, pirovanadat H4V2O7, metavanadat HVO3, dekavanadat H6VinO2g, dodekavanadat H2V|2O31 va b. polivanadat kislotalarning tuzlari. V.ga vanadiy (1U)-oksid (VO2) hosilalari boʻlgan, erkin holda mavjud boʻlmagan H2V4O9, H4V2O6 va b. kislotalarning tuzlari ham kiradi. Ikkilamchi va uchlamchi qoʻsh V., jumladan granat strukturali ortovanadatlar — Na3Cr2V3Ol2, LiCa,Mg2V3Ol2 ham maʼlum. Tabiatda V. pintadoit Ca2V2O7-9HjO, rossit Sa (VO3)2-4H2O, pkkoit Ca3V,0O21(17H2O minerallari holida ham uchraydi. Vanadiy (U)-oksid ishqorda eritilganda V. hosil boʻladi. V. vanadiy i.ch.da muhim rol oʻynaydi [eritmadan Ca(VOj)2 va NH4VO3 shaklida ajratib olinadi]. V. lazer materiallar, lyuminoforlar, siyoh komponentlari, katalizatorlar i.ch. da, ip gazlama va ipakni boʻyashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadiy oksidlari

Vanadiy oksidlari - vanadiyning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari: vanadiy (P)-oksid VO, vanadiy (Sh)-oksid V,O3, vanadiy (IV)-oksid VO2 (yoki V2O4) va vanadiy (V)-oksid yoki vanadat angidrid V2O5. Ulardan VO va V2O, — asos xossaga ega, VO, — amfoter, V,O da esa kislotalik xossasi bor. VO — yaltiroq kulrang modda boʻlib, kuchli qaytaruvchi, elektr tokini yaxshi oʻtkazadi, suvda erimaydi. V,O3 — yuqori temperaturada suyuqlanadigan qora kristall modda, suvda erimaydi, anorganik kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi, kuchli qaytaruvchi. VO2 (yoki V2O4) toʻq zangori, suvda erimaydigan, gigroskopik yaltiroq kristall modda. Vanadiy (IV)-okcho. ishqorlarda eriganida vanadatlar hosil boʻladi. Vanadat angidrid V,O5 ferrovanadiy, vanadiy, vanadatlar va b. turli vanadiy birikmalari i.ch.da oraliq mahsulotdir. U sulfat kislota olishda katalizator sifatida, maxsus shishalar, sirlar va qizil rangda shuʼlalanuvchi lyuminoforlar olishda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Johannes Diderik van der Waals

Johannes Diderik van der Waals () (1837.23.11, Leyden — 1923.9.3, Amsterdam) — niderland fizigi. Johannes Diderik van der Waals real (ya'ni, ideal boʻlmagan) gazlar uchun holat tenglamasi (Van-der-Vaals tenglamasi)ni chiqargan. Nobel mukofoti laureati (1910).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olimlar
Fizika
1837-yilda tugʻilganlar
1923-yilda vafot etganlar
23-noyabrda tugʻilganlar
9-martda vafot etganlar
Vanj

Vanj — Tojikiston Respublikasi Togli Badaxshon muxtor viloyatidagi dare. Panj daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 103 km, havzasining mayd. 2070 km². Vanj, Yazgʻulom va Fanlar Akademiyasi tizmalaridagi doimiy qor va muzliklardan boshlanadi. Ikki irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi: ulardan chap irmoq Vanj tizmasining shim. yon bagʻrida 5500 m balandliqdagi muzlikdan, oʻng irmoq Fanlar Akademiyasi tizmasi gʻarbiy yon bagʻridagi muzlikdan boshlanadi. Gʻarbiy Pomir togʻlari, Vanj va Darvoz tizmalari orasidan oqib oʻtadi. Vanjga Vanj va Darvoz tizmalaridan ham juda koʻp sersuv soylar keladi. V. 5—6 oy toʻlib oqadi, eng koʻp suv sarfi iyul—avgust ., eng kam suv sarfi qish oylariga toʻgʻri keladi. Oʻrtacha suv sarfi 50 m³/sek. Vanjda GES qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tojikistondagi daryolar
Vanj tizmasi

Vanj tizmasi — Pomirdagi togʻ tizmasi. Uzunligi 80 km, eni 15 km. V. t. Vanj va Yazgʻulom daryolari havzalari orasidagi suvayirgʻich. Sharqiy qismi baland (4500—5600 m), gʻarbiy qismi kambar. Vodiylari juda chuqur va tor. V. t., asosan, quyi paleozoyda hosil boʻlgan granit, gneys, kvarsit, marmar, shu-ningdek qumtosh, konglomerat kabi jinslardan tarkib topgan. V.t.da oʻsimlik siyrak; archa, naʼmatak, doʻlana oʻsadi, baʼzi yerlarida yaylovlar uchray-di. 4000 m dan yuqrridagi togʻ tepalari doimiy qor va muzlik bilan qoplangan. Muzliklarning umumiy mayd. 221,1 km².

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Vanilin

Vanilin (3-metoksi, 4-gidrooksibenzaldegid), SHN8O, — vanil hidi keladigan rangsiz, achchiq kristall modda. Mol. m. 152,15. Suyuqlanish temperaturasi 81—83", qaynash temperaturasi 284-285° (SO2 muhitida). temperatura koʻtarilganda parchalanmay, sublimatlanadi. Suvda oz eriydi, spirt, efir, xloroform va b. erituvchilarda yaxshi eriydi. V. vanil mevalarida glikozid holida uchraydi. Sintetik V. lignindan, gvayakol hamda evgenoldan olinadi. Oziq-ovqat, atir-upa sanoatida va tibbiyotda ishlatiladi. V.ning qand kukuni bilan aralashmasi "vanil shakari" muzqaymoq va turli qandolat mahsulotlari i.ch.da qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanil

Vanil — tropik mamlakatlarda oʻsadigan Vanilla oʻsimligi mevasi (qoʻzogʻi) dopini maxsus fermeitatsiyalash usuli bilan olinadigan oʻtkir xushboʻy modda, ziravor. Rangi oq, kukun holida ishlab chiqariladi. Murabbo, tort, muzqaymoq, kisel va b. tayyorlashda oz miqdorda (uy sharoitida "pichoq uchida") V. qoʻshib mahsulotning taʼmini yaxshilash va xushboʻy qilishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Ziravorlar
Meksika oshxonasi
John Hasbrouck Van Vleck

John Hasbrouck Van Vleck () (1899.13.3, Midltaun - 1980) - amerikalik nazariyotchi fizik. Ilmiy ishlari magnetizm va qattiq jismning kvant nazariyasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1977, F. Anderson va N. Mott bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Volt-amper reaktiv

Var (rus. volt-amper reaktivniy — reaktiv volt-amper) — oʻzgaruvchan tok reaktiv quvvat birligi: Q=IUsmq, bunda f — sinusoidal oʻzgaruvchan tok zanjirida tok / va kuchlanish (/orasidagi fazalar siljishi. V. var yoki var bilan belgilanadi. V. bilan vatt (elektr quvvati birligi) orasidagi farq fazalar siljishi f ga bogʻliq ravishda aniqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Otto Heinrich Warburg

Otto Heinrich Warburg (1883.8.10—1970.1.8) — nemis biokimyogari va fiziologi. London qirollik jamiyati aʼzosi. Berlindagi Hujayra fiziologiyasi instituti direktori (1930-yildan). Otto Heinrich Warburgning asosiy ishlari tirik hujayrada sodir boʻladigan oksidlanish-qaytarilish jarayonlari, fermentlar taʼsirida hujayraning nafas olishini oʻrganishga bagʻishlangan. Bundan tashqari, Warburg  Flavin moddasini ham kashf etgan (1932), flavin-adenindinukleotid (FAD, 1938) va nikotinamidadenindinukleotidning (NAD) tuzilishini ham aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1931).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1883-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
8-oktabrda tugʻilganlar
1-avgustda vafot etganlar
Varburg apparati

Varburg apparati - bosim va temperatura oʻzgarmay turadigan sharoitda oz miqdordagi gazni aniqlash uchun moʻljallangan qurilma; respirator. Gaz ajraladigan yoki yutiladigan jarayonlar — bijgish, ayrim fermentativ reaksiyalar va b.da yuz beradigan jarayonlarni oʻrganishda qoʻllanadi. Nemis fiziologi O. G. Varburg nomi bilan atalgan. V. a.ning asosiy qismi manometrga biriktirilgan 12— 14 ta shisha idishchalardan iborat. Idishchalarga bufer-tuzli muhitda maydalangan toʻqima yoki toʻqima fraksiyalari va b. sinaladigan obyekt solinadi. Idishchalar suvli vannaga botirib qoʻyiladi. Vannada termorostlagich va tebranuvchi mexanizm boʻladi. Ajralayotgan yoki yutilayotgan gaz miqdorshianometi/koʻrsatishlariga qarab aniqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varvarlar

Varvarlar — yunon va rimliklar tomonidan ularga nisbatan tushunar-siz tilda soʻzlovchi va begona madani-yatga mansub barcha oʻzga yurtliklar (germanlar va b.)ga berilgan nom. Antik davrdagi Varvarlar tushunchasi xristianlar Vizantiyasi va Gʻarbiy Yevropada ham oʻzlashib ketib, bu yerlarda "xudosiz" degan maʼnoni anglatgan. Majoziy maʼnoda — qoʻpol, madaniyatsiz, bagʻ-ritosh kishilar.

Yana qarang 

 Berberlar

Manbalar 

Xalqlar
Eksonimlar
Vardonze davlat tabiat yodgorligi

Vardonze davlat tabiat yodgorligi — davlat muhofazasida boʻlgan noyob tabiat yodgorliklaridan biri. Buxoro viloyati Shofirkon tumanida joylashgan. Dastlab 1975-yilda qoʻriqxona sifatida tashkil etilgan. Choʻllarning jadal oʻzlashtirilishi bilan qoʻriqxonalik ahamiyatini yoʻqotdi va 1983-yildan davlat tabiat yodgorligiga aylantirildi. Mayd. 300 ga. Uning hududida qumliklar, qad. Vardonze (Qoʻrgʻoni Vardonze) yodgorligi bor. Noyob saksovul daraxtlari, Rixter cherkezi, yulgun va b. oʻsadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Vardonxudot

Vardonxudot — hozirgi Buxoro vohasining shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan kichik davlat (6-asr oxiri —8-asr boshi) — Vardonze podshoxlarining unvoni. V. Zarafshon vodiysidagi hukmdorlar ichida eng kuchlisi boʻlgan. Shuning uchun ham 8-asr boshida Turkistonga kelgan arab fotihi Qutayba ibn Muslim V. bilan boʻladigan toʻqnashuvga alohida eʼtibor bergan. Buxoro tarixchisi Narshaxiyning yozishicha: "... Bir vazir Turkistondan kelgan edi: nomi Vardonxudot: Vardona yerlari unga tegishli edi. Qutaybaga u bilan koʻp urush qilishga toʻgʻri kelgan edi...". "Tarixi Tabariy"da hikoya qilinishicha, jangda arab qoʻshinlari V.dan yengilgach, Qutayba hiyla ishlatib V.ga yordamga kelgan sugʻd hokimi Tarxun bilan sulh tuzib, dushmanni zaiflatib, soʻngra uning ustidan gʻalaba qilgan (708—709 yillar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy viloyatlar
Oʻrta Osiyo
Oʻzbekiston tarixi
Buxorxudotlar
Variatsion statistika

Variatsion statistika — matematik statistikaning amaliy tarmogi; statistik tuplam (majmua)larda belgilarning taqsimlanishini oʻrganadi. Statistik toʻplam biron bir jihatdan uxshash juda koʻp obʼektlar yoki yalpi hodisalardan tashkil topadi. V.s. barcha biologik obʼektlarga xos boʻlgan oʻzgaruvchanlik koʻp uchraydigan biol., genetika va qishloq xoʻjaligi ekinlari seleksiyasida keng qoʻllanadi. V.s. matematik statistikaning nazariy xulosalariga asoslanadi va asosan kuzatilayotgan obʼektdagi miqdoriy belgilarning oʻzgarishini oʻrganishda qoʻllanadi. Bir guruhga mansub belgilarning u yoki bu darajada variatsiyalanishm tashqi muhit omillarining ayrim kuzatish obʼektlariga turlicha taʼsiri hamda ularning oʻziga xos xususiyatlariga bogʻlik. Belgilarning turli sharoitda oʻzgarishini oʻrganib, mazkur belgining qanchalik tashqi omillar taʼsiriga uchraganligini aniqlash mumkin. Ayniqsa miqdoriy belgilar juda oʻzgaruvchan. Seleksion-genetik materialni miqdoriy belgilar boʻyicha baholashda zaruriy ulchash, hisoblash, tarozida tortish, biokimyoviy tahlil ishlari amalga oshiriladi. Natijada hali tartibga kelmagan, „xom“ maʼlumot toʻplanadi. Toʻgʻri maʼlumot olish va real mavjud boʻlgan qonuniyatlarni topish uchun toʻplangan faktik maʼlumotlar V.s. usullari bilan ishlanadi. Bu usullarda sifat va miqdor oʻzgaruvchanlikning asosiy koʻrsatkichlari: oʻrtacha arifmetik (x), dispersiya (st2), oʻzgaruvchanlik koeffitsiyenti (v,%) va oʻrtacha arifmetik xato (Sx) kabilar aniqlanadi. Dispersion analiz eng mukammal usul boʻlib, populyatsiyaning umumiy yoki fenotipik oʻzgaruvchanligini asosiy omil yoki asosiy omillar hamda muhit sharoiti taʼsiri bilan bogʻliq komponentlarga ajratish imkonini beradi. Bundan tashqari tadqiqotlarda belgilarning irsiylanishi va populyatsiyaning tanlashga koʻrsatadigan reaksiyasini baholashda genetik-statistik usullar ham qoʻllanadi. Shuningdek, organizm belgi va xususiyatlarining korrelyativ bogʻlanish (qarang Korrelyatsiya) yoʻnalishi hamda kuchini, belgining muhit sharoitiga bogʻliq holda korrelyatsion oʻzgaruvchanligini aniqlashga imkon beruvchi korrelyatsion, regression va kovariatsion tahlillardan ham foydalaniladi.

Natalya Simongulyan. Tolibjon Turgʻunov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variatsion hisob

Variatsion hisob -matematikaning funksional (funksiya yoki bir necha funksiyaning tanlanishiga bogʻliq boʻlgan oʻzgaruvchi kattalik)larning eng katta va eng kichik qiymatlarini topish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi. Egri chiziqning uzunligi funksionalga misol boʻlishi mumkin. Agar egri chiziq oʻzgarsa, uzunligi ham oʻzgaradi. V.h.ning eng sodda masalasi = J F(x,yu,y’)dx funksionalningekstremumini topishdan iborat. V.h-Da brahistoxrona masalasi; biror sirtda yotuvchi ikki nuqtani birlashtiruvchi egri chiziqlar ichida eng qisqa egri chiziq (geodezik chiziq)ni topish masalasi; tekislikdagi barcha yopiq egri chiziqlar ichida eng katta yuzni chegaralaydigan egri chiziqni aniqlash (izoperimetrik masala) kabi masalalar tekshiriladi. V. h. qadimdan maʼlum. Ayniqsa I. Bernullining brahistoxrona masalasi (1696) V.h- rivojlanishida muhim rol oʻynagan. Bu masala yechimini topishda Ya. Bernulli, I. Nyuton va G. Lopita ishtirok etgan. L. Eyler va J. Lagranj variatsion masalalarni umumiy shaklda ifodalab, ularni yechish usullarini koʻrsatdilar va V.h.ni matematikaning mustaqil sohasiga aylantirdilar. V.h.ning keyingi taraqqiyoti funksional analiz bilan bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variatsiyalar

Variatsiyalar — musiqa shakli. Unda asosiy musiqiy mavzu (mavzular) oʻzining bir yoki bir qancha unsurlari (ritm, surʼat, faktura, ohang va b.) oʻzgartirilgan holda takrorlanadi va V. turkumini tashkil qiladi. Oʻzgarish darajasiga koʻra, qatiy (mas., basso ostinato) va erkin V. farqlanadi. Qatiy turkumda mavzu va uning V.i bir xil tuzilishga ega. Erkin turkumda har bir variatsiyada asosiy mavzu ohanglaridan kelib chiqqan yangi mavzular shakllanadi. V. mustaqil asar yoki simfoniya, sonata, opera kabi asarlarning bir kismi boʻlishi mumkin.

V. Yevropa musiqasida 16-asrdan maʼlum. 19-asrgacha ularning asosan qatʼiy turi qoʻllangan (G. Pyorsell, G. Gendel, I. Bax, V. Motsart, L. Betxoven va b.). Romantizm uslubida erkin V. keng tarqaldi (R. Shuman, P. Chaykovskiy va b.). V. shakli Oʻzbekiston kompozitorlari (Ik. Akbarov, S. Yudakov, T. Kurbonov, S. Karimhoji, S. Varelas, R. Abdullayev, A. Nabiyev va b.) ijodidan ham salmoq"li oʻrin olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varikap

Varikap (ing . vari (able) — oʻzgaruvchan va car (acitu) — sigʻim) — yarim-oʻtkazgichli elektr kondensator. Elektr sigʻimi qoʻyilgan kuchlanishga bogʻliq boʻladi. V. kremniy, germaniy va galliy arsenid asosida tayyorlanadi. Tashqi elektr maydoni V.dagi zaryadni va elektr sigʻimni oʻzgartiradi. V.ning ikkinchi turi fotovarikapdir. U yarimoʻtkazgichli fotoelement. Unda elektr sigʻimi sirtga tushayotgan yorugʻlik oqimi intensivligiga bogʻliq boʻladi. Shu qonuniyatga asoslanib, V.dan yorugʻlik taʼsirida boshqariladigan elektr sigʻim sifatida foydalanish mumkin. V. hisoblash texnikasida, radioelektronika va b. sohalarda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varikond

Varikond (ing . vari (able) - oʻzgaruvchan va cond (enser) — kondensator) — tashqi elektr maydoni taʼsirida sigʻimi oʻzgaradigan kondensator. V. segneto-elektriklarning dielektrik singdiruvchanligi tashqi elektr maydoniga bogʻliqligiga asoslangan. V. tayyorlanadigan material (mas., bariy titanat)ga turli aralashmalar qoʻshib, uning xususiyatini oʻzgartirish mumkin. V. dielektrik kuchaytirgichlarda vakuum lampalar oʻrnida ishlatiladi. Uzoq, muddat ishlaydi, yengil, zarbalarga chidamli. V.ning quvvatni kuchaytirish koeffitsiyenti katta. V. elektr signallarni oʻzgartiradi va kuchaytiradi, tok va kuchlanishni bir meʼyorda ushlab turadi, quvvatni oshiradi va b. Avtomatika, elektronika, hisoblash texnikasi, radioelektronika qurilmalarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varing muammosi

Varing muammosi - sonlar nazariyasi taraqqiyotida muhim rol oʻynagan masala: har qanday l>2 koʻrsatkich uchun shunday g=Qp) mavjudki, ixtiyoriy butun N>0 sonni g ta butun sonlar l-darajalari yigʻindisi sifatida yozish mumkin. E. Varing 1770 yilda taʼriflagan. Xususan, p=2 boʻlganda g=4 boʻlishini, yaʼni har qanday butun musbat sonni toʻrtta son kvadratlari yigʻindisi (mas., 30=52+22+12+0=42+32+22+12) shaklida ifodalash mumkinligini J. L. Lagranj isbotlagan (1740). Bu masala 19-asrda toʻla hal qilinmay qoldi, ammo sonlar analitik nazariyasida bir qancha usullarning shakllanishiga sabab boʻldi. V.m.ni birinchi marta 1909 yilda D. Gilbert toʻla ochdi. 1942 y. V. Yu. Linnik V.m.ning elementar, yaʼni oliy matematika metodlari qoʻllanilmagan isbotini topdi. Akad. I. M. Vinogradov esa oʻzi-ning yangi usulidan foydalanib, yetarli katta L’lar uchun g=g(p)<ʼp(1p i+3) ekanini koʻrsatdi (1959). V.m. yechimlarini izlash sonlar nazariyasi va matematika ning boshqa boʻlimlari uchun muhim boʻlgan yangi usullarining yaratilishiga olib keldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varinon teoremasi

Varinon teoremasi - muayyan sistemaning kuch momentlari bilan ularning teng taʼsir etuvchilari orasidagi bogʻlanishni ifodalaydigan teorema, mexanika teoremalaridan biri. Fransuz olimi P. Varinon taʼriflagan va isbotlagan (1687). V.t.ga muvofiq, agar kuchlar tizimi Fi teng taʼsir etuvchi kuch R ga ega boʻlsa, istalgan markaz D (yoki oʻq z) ga nisbatan teng taʼsir etuvchi kuch momenti Ma(L) oʻsha markaz O (yoki oʻq z)ra nisbatan tashkil etuvchi kuchlar momentlari M0(Gʻ) yigʻindisiga teng boʻladi. Matematik tarzda quyidagicha ifodalanadi: L/0(L)=XL/„(Gʻ0 yoki M,(K)=M,{Gʻ). V.t. mexanik (ayniqsa, statika), materiallar qarshiligi, inshootlar nazariyasi va b. sohalar masalalarini yechishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variometr

Variometr ( — oʻzgartiraman va ... metr) — 1) aviatsiyada — uchish balandligining oʻzgarishi tezligini koʻrsatadigan nazorat-oʻlchash asbobi. Ichi berk korpus (gʻilof) ichida joylashgan manometrik qutidagi atm bosimi bilan kapillyar orqali atmosferaga tutashgan shu korpusdagi bosim orasida paydo boʻladigan farqni oʻlchashga asoslangan. Uchish balandligi oʻzgarganda havoning kapillyar orqali oʻtishi tormozlanganligi oqibatida bosimlar farqi vujudga keladi va balandlik bir meʼyorda turganda bosimlar farqi yoʻqoladi; 2) radiotexnikada — radiopriyomnikning tebranish konturini sozlash, yaʼni zarur toʻlqinni qidirib topish uchun moʻljallangan oʻzgaruvchan induktivlik gʻaltagi. Gʻaltak qoʻzgʻalmas tashqi seksiya (stator) va qoʻzgʻaluvchi ichki seksiya (rotor)ga boʻlinadi. Radiopriyomnikni zarur toʻlqinga sozlash uchun rotorni stator ichida burish lozim boʻlardi. Hozir chulgʻamining ichida magnitodi-elektrik sterjen (oʻzak) harakatlanadigan induktivlik gʻaltagi qoʻllanadi. Bunda zarur toʻlqinni topish uchun oʻzakni chulgʻam ichida surish kerak; 3) magnit V. yer magnit maydonining vaqt mobaynida oʻzgarishlarini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. V.da sezgir magnit millar (strelkalar), magnitga toʻyingan yoki kvant datchiklardan foydalaniladi (qarang Magnitometr, Magnitograf); 4) tortishish (tortish) kuchini oʻlchashga moʻljallangan asbob (qarang Gravitatsion variometr).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varistor

Varistor (ing . vari (able) — oʻzgaruvchan va (resi) stor — qarshilik) — yarimoʻtkazgichli inersiyasiz rezistor. Elektr oʻtkazuvchanligi qoʻyilgan kuchlanishga bogʻliq boʻladi. Kuchlanish koʻpayishi bilan V.ning qarshiligi kamayadi, zanjirdan oʻtayotgan tok oshib boradi. V. kremniy karbid (SiC) kukunidan yasaladi. V.ga kumush (Ag), alyuminiy (A1) va mis (Si) elektrodlar oʻrnatiladi. V.dan elektron-hisoblash mashinalarida, aloqa liniyalarida foydalaniladi. Past voltli V. kuchlanish stabilizatori sxemasida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil