yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Chugʻurchuqlar

Chugʻurchuqlar () – chumchuqsimonlar turkumi oilasi. 24–26 uruqqa mansub PO turi maʼlum. Tanasining uz. 17–45 sm, vazni 50–100 g. Oyoqlari baquvvat, yerda va daraxtda harakatlanishga yaxshi moslashgan. Voyaga yetganlarining rangi qoramtir, tovlanib turadi. Yevropa, Osiyo, Afrika, Avstraliyada tarqalgan (oddiy chugʻurchuq shimoliy Amerikaga olib kelingan). Oʻzbekistonda oddiy chugʻurchuq, soch va mayna uchraydi. Uyasini kovaklar, qoya yoriklariga, binolar boʻgʻoti va boshqa joylarga quradi. Janubiy xududlarda yilida 3-martagacha 4–6 tadan tuxum qoʻyib, nari va modasi navbat bilan 15–18 kun bosadi. Hasharotlar, ularning lichinkalari va mevalar bilan oziqlanadi. Baʼzan begona oʻtlar urugʻini ham yeydi. Yaxshi sayraydi, mayna esa ayrim soʻzlarni yodida sakdaydi va takrorlaydi.

Manbalar 

Qushlar
Chxonjin

Chxonjin, Chxonchjin – KXDRning shim.sharqiy qismidagi shahar. XamgyonPukto provinsiyasining maʼmuriy markazi. Ahrlisi 520 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Yapon dengizi sohilidagi muzlamaydigan port. Mamlakatning yirik qora metallurgiya markazi. Mashinasozlik (kemasozlik, stanoksozlik, konchilik jihozlari, qishloq xoʻjaligi mashinalari ishlab chiqarish), toʻqimachilik (jumladan, sunʼiy ipak), kimyo sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Baliq ovlanadi.
Choʻl burguti

Choʻl burguti () – sarchigʻaylar oilasiga mansub qush turi. Tanasining uzunligi 60–85 sm, vazni 3–5 kg. Yevropa va Osiyo choʻllarida tarqalgan. Yerga, baʼzan past, yakka oʻsgan daraxtlarga uya quradi. 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 40–45 kun bosadi. Asosan, oʻrtacha kattalikdagi kemiruvchilar, baʼzan sudralib yuruvchilar va qushlar bilan oziqdanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar 

Qushlar
Qushlar ekotizimi
Choʻl zonalari

Choʻl zonalari - tabiiy landshafti, asosan, "fglardan iborat geografik zonalar. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil mintaqasida, Shimoliy va Jan. yarim sharlarning subtropik va tropik mintaqalarida tarqalgan. Namgarchilik kam, yillik yogʻin 200 mm gacha, baʼzi yerlarda 500 mm gacha. Relyefi toglik, past togʻlar, tekisliklar, qad daryo vodiylari va berk koʻl botiqlaridan iborat. Eol relyef shakli keng tarkalgan. Choʻl zonalarining katta qismida oqar suvlar boʻlmaydi, baʼzan ularni tranzit daryolar kesib oʻtadi. Oʻz chegaralari va maydoni hamda suv sathini teztez oʻzgartirib turadigan va baʼzan qurib qoladigan koʻllar va mavsumiy soy koʻp. Yer osti suvlari minerallashgan boʻladi. Tuproklari yaxshi rivojlanmagan, shoʻrxok va shoʻrtoblar bilan qoplangan. Oʻsimlik dunyosi siyrak boʻlib, baʼzi yerlarda butunlay usmaydi. Kserofil va galofil oʻsimliklar — Osiyo choʻllarida saksovul, efemer va shuvokdoshlar, Shim. Amerikada kaktusdoshlar, kreozotlar oʻsadi. Hayvonot dunyosi xilmaxil. Kemiruvchilar va sudraluvchilar asosiy urinni egallaydi. Choʻl zonalarida yaylov chorvachiligi rivojlangan, sugʻorib dehqonchilik qilinadi.

 

Geografik terminlar
Choʻli iroq

"CHOʻLI IROQ" — Iroq maqomi bosh kuy mavzui asosida yaratilgan yirik shakldagi mumtoz cholgʻu asar. U gʻamgin, qaygʻuli ruhiy holatni ifoda etgani bilan teran falsafiy maʼno va mazmunga ega. "Cho'li Iroq" saraxbor usulining tezlashtirilgan variantiga bogʻlangan. Kuy tuzilishida cholgʻu qismlarga xos bozgoʻylar uchrasada, asosan, maqom shoʻʼbalaridek murakkab kuy tuzilmalaridan tarkib topgan. "Cho'li Iroq"ning shakli daromad, 2 ta miyonxat, avjida Muxayyari Chorgoh namudi ishlatilishidan iborat. Asar yakkanavozlikda koʻproq nay, gʻijjak, tanbur, sato, dutor, qoʻshnay singari cholgʻularda, shuningdek, turli xil ansambllarda ijro etiladi. Oʻzbekiston bastakorlari va kompozitorlari oʻz asarlarida "Cho'li Iroq" kuy va ohanglaridan unumli foydalanishgan. Shu jumladan, I.Ikromov uning ashula yoʻlini Navoiy gʻazaliga bogʻlab tuzgan, D.Soatqulov oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri uchun moslashtirib qayta ishlagan.
Choʻllanish

Choʻllanish — qurgʻoqchil iqlimli oʻlkalarda ekologik tizimlarning buzilishi, ulardagi organik hayotning barcha shakllari yomonlashuviga va natijada tabiiyiqtisodiy imkoniyatlarning pasayib ketishiga olib keluvchi tabiiygeografik hamda antropogen jarayonlar majmui. Bu jarayonlar tabiiy oʻsimliklar turlari va miqdorining kamayishi, tuproq eroziyasi, tuproqning shoʻrlanishi va unumdorligining kamayib ketishi kabilardan iborat. Cho'llanish natijasida choʻllarning maydoni ortadi, choʻl tavsifli landshaftlar yuzaga keladi. Yer yuzasining 48,5 mln. km² ga yaqin kismi choʻl va chala choʻllardan iborat boʻlib, uning 10 mln. km² ga yaqini antropogen omillar taʼsirida yuzaga kelgan. Cho'llanish jarayoni deyarli barcha kitʼalarda, koʻproq Afrika, Osiyo, Avstraliya hamda Janubiy Amerikaning qurgʻoqchil iklimli hududlarida kuzatilmoqda. Oʻrta Osiyoda Orol dengizi va Orolboʻyi regionida ham mavjud boʻlib, tang ekologik holat yuzaga keldi. Ch. murakkab va jahon miqyosidagi ekologik muammoga aylandi. Ch. 1968—79 yillarda Afrikada Sahroi Kabirning jan. hududlarida, gʻarbdan Mavritaniya va Senegaldan boshlab, sharkda Chad va Sudan chegarasigacha boʻlgan juda kata maydonda roʻy bergan va bu qurgʻokchilik "Sahel fojiasi" nomi bilan mashhur boʻldi. Ch.ni oʻrganish, oldini olish va unga qarshi kurashish choratadbirlari boʻyicha jahon miqyosida ishlar olib boriladi. Bu mavzudagi 1ilmiy anjuman 1977-yilda Keniyaning Nayrobi shahrida oʻtkazilgan va unda Ch.ga qarshi kurash rejasi ishlab chiqilgan. Bunday ilmiy anjumanlar Oʻzbekistonda 1981-yilda Toshkentda, 2000-yilda Samarqandda oʻtkazilgan. Oʻzbekiston Respublikasi 1995-yil 31 oktabrda qurgʻoqchilik va Ch.ga qarshi kurash Xalqaro konvensiyasiga qoʻshilgan.

Shuhrat Zokirov.
Choʻngara-Gʻalcha gazneft koni

Choʻngara-gʻalcha gazneft koni — Fargʻona viloyati Rishton tumanidagi kon. Qoʻqon shahridan 35 km jan. da, Olay togʻlarining togʻ oldi qiyaliklaridagi Gʻalcha, Choʻngara, Shimoliy Soʻx antiklinallarida joylashgan. 1949-yilda ochilgan. 1950-yildan foydalanishga togapirilgan. Kon Choʻngara va Gʻalcha strukturalarining sharkiy periklinal botikligida joylashgan. Choʻngara antiklinal strukturasi kichik boʻlib, baqgriyasoʻx yotqiziklari boʻyicha uz. 6 km, eni 1,3 km, asimmetrik tuzilishga ega, kenglik boʻyicha choʻzilgan. Gʻalcha strukturasi Choʻngara strukturasiga nisbatan jan.roqsa joylashgan boʻlib, subkenglik boʻyicha choʻzilgan gumbazi yassi va keng. Konda jami 118 ta burgʻi qudugʻi kazilgan boʻlib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotkiziklarini ochgan. 1958—60 ylarda Choʻngara va Gʻalcha maydonlaridagi (4gorizont) neft uyumi yaxlit ekanligi maʼlum boʻldi.

Konda sanoat miqyosida neft 4gorizontda litologik toʻsilgan uyumda, gaz 5 va 7gorizontlardagi uyumlarda mujassamlashgan. 4gorizont mergel, angidrit, gillar bilan almashinib keladigan ohaktoshlardan tarkib topgan. Ular ostidagi mayda zarrali qumtoshlar ayrim joylarda qiyiqlanib, alevrolit yoki gil bilan almashinib keladi. Neft va gaz uyumlari aynan shu joyda qumtoshlarning litologik qiyiqlangan zonalarida joylashgan. 5gorizont paleogen davrining turkiston, 7olay qatlarining yuqori qismidagi gil jinslar ichida ajratilgan, asosan, ohaktoshlardan va qisman mergel qatchalaridan tuzilgan. 5gorizont 340–420 m, 7gorizont 405–467 m chuqurlikda ochilgan. Hamma gorizont lardagi suvlar past darajada minerallashgan boʻlib, kimyoviy tarkibiga koʻra, gidrokarbonatnatriyli va sulfatnatriyli tipga mansub. Kon zaxirasiga koʻra, kichik konlar toifasiga kiradi. Kondan hozirgi vaqgda foydalanilmoqda.

 

Oʻzbekiston neft konlari
Oʻzbekiston gaz konlari
Choʻponzoda

Bekir Vagap oʻgʻli Choʻponzoda [1893.15(27).5, Simferopol uyezdi Argʻun qishlogʻi – 1937.13.10, Boku] – krim-tatar shoiri, adabiyotshunos, turkiyshunos. Ch.ning adabiy faoliyati 1913-yilda „Onang qayda?“ dostoni bilan boshlangan. Uning Turkiya, Vengriya, Krim va Kavkazda yozgan sheʼrlari „Boʻron“ (1928) toʻplamidan oʻrin olgan. Choʻponzodaning keyingi faoliyati ilmiy yoʻnalish kasb etib, u turkiy xalqlar tili, folklori va yozma adabiyoti masalalariga bagʻishlangan ilmiy asarlar yozgan. U yangi turk alifbosi Bugunittifoq markaziy qoʻmitasiga (1927—29) va Ozarbayjon Xalq maorif komissarligi huzuridagi terminologiya qoʻmitasiga (1929-yildan) rahbarlik qilgan. Choʻponzoda 1936-yil yozida Ozarbayjonning qishloq joylariga borib, soʻnggi marta dialektologiya va folklorga oid boy materiallar toʻplagan. Choʻponzoda 1926—28 yillarda Oʻzbekistonga bir necha marta kelgan va oʻzbek folklorshunos, tilshunos, adabiyotshunos olimlari bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. 1937-yil 28-yanvarda Kislovodovskdagi sanatoriyda davolanayotgan paytida qamoqqa olingan va Bokuga olib kelinib, „xalq dushmani“ sifatida otib tashlangan. Choʻponzoda 1957-yil 12-oktabrda SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasi tomonidan oqlangan.

Adabiyotshunoslar
1893-yilda tugʻilganlar
1937-yilda vafot etganlar
13-oktyabrda vafot etganlar
Choʻponota maqbarasi

Choʻponota maqbarasi – Oʻzbekistonning Samarqand shahridagi XV asr meʼmoriy yodgorligi. Bino toʻrtburchak tarhli, toʻrt tomonida eshik oʻrni bor. Bino tashqarisi bezaksiz, faqat gumbazi feruza rangli koshinlar bilan qoplangan. Bino ichi va poygumbaz ganch suvoq qilingan. Choʻponota maqbarasi yopmasi tashqi va ichki gumbazli tuzilishga ega: xonaning gumbazi ravoklarga qoʻyilgan; tashqi gumbaz baland poygumbazga oʻrnatilgan. Bu uslubdagi qurilma Choʻponota maqbarasida ilk bor qoʻllangan boʻlib, keyingi inshootlarda yanada mukammallashtirilgan.

Tavsifi 
Choʻpanota tepaligi Samarqandning shimoli-sharqiy chekkasida, Zarafshon daryosi yaqinida joylashgan. U taxminan 800 gektar maydonni egallaydi va dengiz sathidan 826 m balandlikda. Choʻpon ota tepaligi Samarqanddan 100 metr balandlikda boʻlib, u tufayli shaharning goʻzal manzarasini tomosha qilish mumkin.

Choʻponota tepaligidan arxeologik ishlar davomida balandliklar yonbagʻirlarida bir necha bor turli xil harbiy anjomlar – zirhlar, dubulgʻalar, nayzalar, oʻq uchlari va boshqalar topilgan. Choʻponota gilidan XII asrdan boshlab samarqandliklar issiqqa chidamli idishlar ishlab chiqarishda keng qoʻllangan. Undan tayyorlangan buyumlar samarqandlik hunarmandlarning boshqa kulolchilik buyumlaridan sezilarli farq qiladi. Qurilishda Choʻponota hududidan olingan tuproqdan tayyorlangan gʻisht ishlatilgan. Jumladan, Goʻri Amir maqbarasidagi 14-asr oxiri – 15-asr boshlaridagi inshootlarning poydevori undan qurilgan.

1424—1428-yillarda Ulugʻbek bu yerda oʻsha davrda Sharqdagi eng yirik rasadxonalardan birini qurdirgan.

Ulugʻbekning Koʻhak tepaligida barpo etgan binolari saqlanib qolmagan. 1908-yilda V.L.Vyatkin va 1948-yilda V.A.Shishkinlar tomonidan olib borilgan arxeologik ishlar natijasida faqat rasadxona poydevori va ulkan oʻlchash moslamasi – sekstantning parchasini topish mumkin boʻldi. Ammo 1430—1440-yillarda tepalik ustida qurilgan Choʻponota mozori bugungi kungacha yaxshi saqlanib qolgan. Ulugʻbekning qurdirgan bu binoning asl maqsadi maʼlum emas. Mozordan qadimiy dafn izlari topilmagani bois, ayrim olimlar bu bino mayoq vazifasini oʻtashi mumkin, deb hisoblashadi. Choʻpon otaga sigʻinish bu joyda keyingi davrlarda chorva boqib yurgan choʻponlar tomonidan kelib chiqqan. Choʻponota maqbarasi toʻrtburchak shakldagi inshootdir. Zal va yana ikkita kichik yordamchi xona yon tomonga biriktirilgan. Yuqorisi qoʻsh gumbazli. Maqbara vaqt oʻtishi bilan butunlay parchalanib ketgan sirlangan gʻishtlardan mozaika bilan bezatilgan. Bir paytlar mozor atrofi pishiq gʻishtdan yasalgan panjara bilan oʻralgan boʻlib, uning parchalari hozirgacha saqlanib qolgan. 2011-yilda Choʻpon ota maqbarasida restavratsiya ishlari boshlandi. Hozirda gumbazning epigrafik bezaklari qayta tiklangan, gumbazning oʻzi esa firuza koshinlar bilan qoplangan. Maqbaraga kirish biroz qiyin, chunki u Samarqand radio va televideniye uzatish markazi hududida joylashgan, biroq vaqt oʻtishi bilan mahalliy hokimiyat uni sayyohlik obʼyektlari roʻyxatiga kiritishni rejalashtirmoqda.

Manbalar 

Izohlar

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Samarqand maqbaralari
Choʻr

Choʻr, Chur — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvonlardan biri. 

Qad. turk bitiktoshlari, xitoy, sugʻd, arab, fors manbalarida uchraydi. Ch. unvoni, asosan, xoqonlikning gʻarbiy qismidagi "Oʻn oʻq" boshqaruvi tarkibida besh dulu urugʻi va boshqa yirik turkiy urutlar boshliqlariga nisbatan qoʻllangan. Jumladan, ushbu unvon xitoy manbalarida chjo shaklida qayd qilinib, Gʻarbiy Turk xoqonligi boshqaruvida islohot oʻtkazilganligi va Yettisuvdagi Suyab daryosining sharqiy havzasida yashovchi dulu qabilasining beshta urugʻi boshliqlarining har biriga chjo (choʻr) unvoni berilgani aytib oʻtiladi. Ch. unvoni xoqonlik tarkibidagi boshqa oʻlkalar boshqaruvida ham ishlatilib, baʼzan kishi nomlari tarkibida qoʻllangani koʻzga tashlanadi. Tabariyning "Tarix arrasul valmuluk" (9-asr) baʼzi nusxalarida Fargʻona hukmdorining ismi Joʻr (Choʻr) tarzida uchraydi. Yaʼqubiyning "Kitab al-buldon" (9-asr) asarida Fargʻona hukmdorining avlodi tarzida kursatilgan Bilgachoʻr ismidan ham vodiyning boshqaruvida Ch. unvoni qoʻllanganini payqash mumkin. Urxun bitiktoshlarida Koʻlchoʻr, Choʻrtegin, arab manbalarida Xarachur, Alpchur, Altuchur kabi turkiy lashkarboshilar ismi uchraydi.

Adabiyotlar 
 Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar (bir turkum sugʻd hujjatlarining oʻzbek tiliga tarjimasi va izoxlari), T., 1992.

 

Unvonlar
Turkiy unvonlar
Davlat unvonlari
Choʻrtansimonlar

Choʻrtansimonlar (Esocidae) -losossimonlar turkumiga mansub baliklar oilasi. 1 urugʻga mansub 5 turi maʼlum. Yer yuzida keng tarqalgan. Qora, Azov, Kaspiy, Orol, Boltiq, Oq, Barens va Oxota dengizlarida ham uchraydi. Boshi katta, tumshugʻi choʻziq, yassi. Ogʻiz boʻshligʻidagi suyaklar va tili mayda tishlar bilan qoplangan. Tangachalari mayda. Tipik vakili odsiy choʻrtan baliq gavdasi 1,5 m gacha, ogʻirligi 35 kg dan ortiq. Usti kulrangyashil, kulrangsargʻish yoki qoʻngʻir boʻlib, qorni oq. Koʻndalangiga va uzunasiga oʻtgan yoʻllari va qoramtir xollari bor. Yelka, anal va dum suzgich qanoti qora xolli qoʻngʻir, koʻkrak hamda qorin suzgichi – sargʻishqizil. Koʻllarda, daryolarning tinch oqar va oʻsimlikka boy joylarida yakka yashaydi. Oʻzbekistonda Amudaryo va Sirdaryoda, Aydarkoʻlda uchraydi. 175–215 ming uvildiriq tashlaydi. Erkagi 3–4, urgʻochisi 5 yoshda voyaga yetadi. Yirtkich. Baliq, baqa, suv qushlari va boshqa bilan oziqlanadi. Soni keskin kamayib ketgan.

Manbalar 

Hayvonlar
Choʻchqa

Choʻchqa, xonaki choʻchqa — haqiqiy choʻchqasimonlar turkumi (Sus)ra mansub juft tuyoqli hayvon. Xonaki cho'chqalar Yevropa, Oʻrta dengiz va Osiyo toʻngʻizlarinint kenja turi (Sus scrofa)ﬂ aH kelib chiqqan. Yevropa va Osiyo guruhlariga boʻlinadi. Miloddan avvalgi 5—4-asrlarda xonakilashtirilgan. Ozuqa sharoiti, parvarish hamda uzoq va maqsadli seleksiya natijasida jahonda 100 dan ortiq Ch. zotlari chiqarilgan. Eng koʻp boqiladigan zotlar — yirik oq, landras, yirik qora, dyurok, Shimoliy Kavkaz, Ukraina dasht oq choʻchqasi va boshqa cho'chqaning tana tuzilishi qoʻpol, tumshugʻi uzun, uchida harakatlanuvchi xartumi bor. Oyoqlari toʻrt barmoqli, yelini ikki tizimda joylashgan, 14 soʻrgʻichli; tanasi siyrak dagʻal qil bilan qoplangan. Erkagining vazni 250–300 kg, urgʻochisi 200–220 kg ga boradi. Cho'chqa chorva hayvonlari ichida eng tez yetiluvchi va sermahsul hisoblanadi, 4— 5 oyligida jinsiy yetiladi, 9—10 oyligida qochiriladi. Boʻgʻozlik davri 102—128 kun, yiliga 2-marta bolalaydi va har bolalashida 10 va undan ortiq bola beradi. Cho'chqa bolasining tirik vazni tugʻilganida 1,2 –2 kg, ikki oyligida 16–20 kg, 6—7 oyligida 90–110 kg, 12 oyligida 200 kg tosh bosadi. Bir ona cho'chqadan bir yilda 20— 22 bola olish va uni boqish mumkin. Boqilgan cho'chqaning soʻyim goʻsht chi bola olish va uni boqish mumkin. Boqilgan Ch.ning soʻyim goʻsht chiqimi 70—85% ni tashkil etadi. Choʻchqa da ona choʻchqalar 5—6 yil, erkak choʻchqalar 7 yil foydalaniladi. Cho'chqalar tabiiy va sunʼiy usulda qochiriladi. Bir erkak Ch. urugʻi bilan 100 dan koʻproq ona choʻchqalarni sunʼiy urugʻlantirish mumkin. Cho'chqalarni goʻsht uchun (bekon), goʻshtyogʻ uchun va yogʻ uchun boqish usullari mavjud. Cho'chqa goʻshti va yogʻidan turli oziq-ovqat mahsulotlari (bekon, vetchina, kolbasa, dudlangan goʻsht, rulet, koreyka, shpik va boshqalar) tayyorlanadi. Ishlab chikarishda Cho'chqa terisidan oyoq kiyimi, egarjabduklar va boshqa narsalar tayyorlashda foydalaniladi. Dunyoning hamma mamlakatlarida, yirik fermalar va xonadon xoʻjaliklarida boqiladi.

Yana qarang 

 Choʻchqachilik
 

Uy hayvonlari
Choʻchqachilik

Choʻchqachilik — chorvaniyaiknpng choʻchqalarni urchitish, ulardan goʻsht, yogʻ, teri va boshqa mahsulotlar olish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi; choʻchqalar biologiyasi, seleksiyasi, zootexnikasi, xoʻjalik ahamiyatini oʻrganadigan fan.

Choʻchqachilik chorvachilikning juda qad. tarmoqlaridan biri. Shaharlarning yiriklashuvi, aholining goʻsht va boshqa chorvachilik mahsulotlariga boʻlgan ehtiyojlari ortib borishi bilan Choʻchqachilik ham jadal rivojlandi. 18-asrdan Amerikada mahalliy choʻchqa zotlarini bu yerga olib kelingan yunonrim va qad. xitoy zotlari bilan chatishtirib, yangi sermahsul zotlar chiqarildi, tovar Choʻchqachilikdan naslchilik Choʻchqachilik ajralib chikdi, seleksiya ishlari olib borildi, naslchilik kitoblarini yuritish boshlandi, natijada yorkshirlar, berkshirlar kabi yuqori mahsuldor choʻchqa zotlari yaratildi.

Choʻchqachilik jahondagi deyarli barcha mamlakatlarda goʻsht maqsulotlari yetishtirishda samarali soha hisoblanadi. Jahon boʻyicha choʻchqalar soni 912,7 mln. boshni tashkil etadi (1999); Afrika mamlakatlari (mln. bosh) (27,0), Xitoy (429,1), AQSH (62,2), Braziliya (27,4), Ispaniya (21,6), Rossiya (17,3) va boshqalarda yirik choʻchqachilik fermalari tashkil etilgan. Choʻchqa goʻshti yetishtirishning deyarli yarmi Osiyo mamlakatlari hiseasiga toʻgʻri keladi. ʻ Oʻzbekistonda Choʻchqachilik, asosan, 19-asrning 2yarmida, Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoni bosib olganidan keyin bu yerga koʻchib kelgan yevropalik aholi orqali paydo boʻldi. 1960-yillarga qadar issiq iqlim noqulayliklariga qaramay, davlat va jamoa xoʻjaliklarining Choʻchqachilik fermalarida va, asosan, rus, ukrain, belorus va boshqa yevropalik aholining shaxsiy xoʻjaliklarida rivojlandi. Rossiya, Ukraina, Kavkazdan sermahsul oq choʻchqa, Ukraina dasht oq choʻchqasi, Shimoliy Kavkaz va landras choʻchqa zotlari keltirildi. Oʻzbekiston chorvachilik institutida Choʻchqachilik boʻlimi tashkil etildi. Choʻchqachilik bilan shugʻullanadigan naslchilik zdlari, xoʻjaliklari va fermalari barpo etildi. 1960—91 yillarda Choʻchqachilik sanoat asosida jadal rivojlantirilgan. Toshkent, Samarkand, Jizzax viloyatlarida ixtisoslashgan Choʻchqachilik komplekslari qurildi, jumladan, 108 ming boshga moʻljallangan "Gʻallaquduq", 54 ming boshga moʻljallangan "Sirgʻali" va "Rassvet" komplekslari ishga tushirildi. 1990-yilda barcha toifadagi xoʻjaliklarda choʻchqalar soni 716 ming boshga yetdi, 47 ming t choʻchqa goʻshti tayyorlandi. 1991-yildan keyin qishloq xoʻjaligida oʻtkazilgan iqtisodiy islohotlar davomida Choʻchqachilik fermalari xususiylashtirildi. Oʻzbekistonda 85,3 ming bosh choʻchqa boqildi, 5 ming t goʻsht tayyorlandi (2003).

Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti choʻchqachilik boʻlimida Choʻchqachilik ishlarini tashkil etish, choʻchqalarni parvarish qilish va ulardan sifatli mahsulot olish kabi mavzular boʻyicha tadk, iqot ishlari olib boriladi. Oliy va maxsus qishloq xoʻjaligi oʻquv yurtlarida Choʻchqachilik fan sifatida oʻqitiladi.

Yana qarang 

 Chorvachilik
 Choʻchqa

Manbalar
Shabkoʻrlik

Shabkoʻrlik (fors – tun, kecha) — qorongʻida koʻrish qobiliyatining buzilishi. Shabko'rlik koʻpincha tugʻma boʻlib, bolalik va oʻsmirlik davrida asosan oʻgʻil bolalarda kuzatiladi, aksariyat oilaviy-irsiy xususiyatga ega boʻladi. Simptomatik shabko'rlik koʻzning turli organik kasalliklari (glaukoma, koʻruv nervi atrofiyasi, xorioretinit va hokazo) da kasallikning bir belgisi sifatida uchraydi. Funksional shabko'rlik koʻproq ovqat tarkibida A vitamini yetishmasligi yoki boʻlmasligi natijasida paydo boʻladi. Shaharda bemor nim qorongʻi yoki yaxshi yoritilmagan xonalarda, kunning gʻirashira paytlarida va tunda, yorugʻdan qorongʻiga oʻtganda koʻra olmay qoladi (ayni vaqtda yorugʻlikda yaxshi koʻradi). Keyinroq rang ajrata olmaslik alomatlari namoyon boʻladi, asosan, koʻrish maydoni torayib, koʻrish oʻtkirligi ham pasayadi. Shabko'rlikga koʻz toʻr pardasi tayoqcha hujayralari strukturasining organik oʻzgarishlari yoki shu hujayra tarkibiga kiruvchi koʻz purpuri (rodopsin)ning funksional yetishmovchiligi sabab boʻladi. Koʻz purpuri oqsilning A vitamini bilan hosil qilgan kompleksi boʻlib, koʻzning qorongʻilikka moslashuvida muhim ahamiyatga ega. U yorugʻlik taʼsirida (retinin va spetsifik oqsilga) parchalanadi, qorongʻida esa (bevosita A vitamini ishtirokida) tiklanadi va shu bilan tayoqcha hujayralar funksional qobiliyatini tiklaydi. Shabko'rlikga xos alomatlar sezilsa darhol mutaxassis shifokorga koʻrinish lozim.

Sabablari

 Retinit pigmentosa
 Retina ajratish
 Ba'zi dorilar, masalan, fenotiazinlar
 Oguchi kasalligi
 Patologik ko'z o'ng ko'rinishiko'z yoshida
 Katarakta (periferal kortikal)
 Refraktsiyaviy jarrohlik (LASIK, fotorefraktsiyali kerateektomiya, radial keratotomiya)
 Sorsbyning fundus distrofiyasi (macular degeneratsiya)
 A vitamini yetishmasligi; ko'pincha Xeroftalmika orqali
 Xoroideremiya
 Drakoma
 Ko'rinadigan qar

Manbalar  

Kasalliklar
Shavvol

Shavvol (arab.) — qamariy yil hisobida (oy taqvimida), shuningdek, musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida oʻninchi oyning arabcha nomi; 29 kunga teng. 

 

Yil oylari
Islom
Islomiy taqvim oylari
Shayba

Shayba ():

 gayka yoki vint kallagi ostiga qoʻyiladigan detal. Tayanch yuzasini oshirishda (agar yuza yumshoq yoki notekis boʻlsa) umumiy ishlarga moʻljallangan hockey, qattiqyaash vaqtida gayka yoki vint kallagining qiyshiqlitini bartaraf qilishda sferik va qiyshiq hockey, detallarga ishlov berishda tayyor detalni tezda boʻshatib, yangisini oʻrnatishda tez olinadigan hockey, germetik birikma hosil qilishda yumshoq materiallardan tayyorlanadigan zichlagich hockey, gayka yoki vintni oʻzoʻzidan buralib ketishdan saqlashda prujinalanadigan hockey, gayka yoki vintning detalga nisbatan buralishining oldini olishda stopor hockey va boshqa qoʻllanadi (rasmga k,.);
 xokkey oʻyinidagi oʻyin quroli; qattiq qora rezinadan tayyorlanadigan yassi disk; diametri 76,2 mm, qalinligi 25,4 mm, ogʻirligi 140—170 g, yon sirti mayda taramtaram boʻladi.
Shayboniylar daxmasi (Samarqand)

Shayboniylar daxmasi — oʻrta asr meʼmoriy yodgorligi. Shayboniylar oʻzbek sulolasi vakillari dafn etilgan daxma — marmar sufa. XVI asrda bunyod etilgan. Oʻzbekistonda Samarqandning Registon maydonida joylashgan.

Daxmaning har bir tomoni uzunligi 10—11 metrlar boʻlib, ustida 36 qabrtosh mavjud boʻlgan. Dastlab Mehr Sulton xonim koʻrsatmasi bilan Shayboniyxon madrasasi hovlisining oʻrtasida joylashgan qabrlar alohida oilaviy daxma — baland marmar sufa koʻrinishiga keltirilgan. Bibixonim masjidiga olib boriladigan yoʻl ochilganda daxma 70—80 metrlar janubi sharqqa koʻchirilgan. Uning egallab turgan maydoni ancha qisqargan. 1960—1962-yillarda shaharni qayta taʼmirlashda daxma ikkinchi marta — Registon maydoniga koʻchirilgan.

Unga avval 1504-yilda shahid boʻlgan Mahmud Sulton birinchi dafn etilgan. 1509-yilda Buxorodan Muhammad Shayboniyning onasini Oq Qoʻzi begimning jasadi koʻchirib kelib dafn etilgan. 1510-yilda Muhammad Shayboniy oʻzi, 1511-yilda Mahdiy, Hamza hamda Abulxayr sultonlar, 1514-yilda Muhammad Temur sulton, 1526-yilda Yodgor sulton, 1530-yilda Shoh Sulton xonim, 1535-yilda Shaxribonu xonim, 1545-yilda Qutlugʻ Muhammad sulton, 1586-yilda Suyunch Muhammad sulton va boshqa shayboniy sultonlar va malikalar dafn etilganlar.

Shayboniylar daxmasi Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat himoyasiga olingan.

Manbalar

Adabiyot 
 
 

 

Samarqand meʼmoriy yodgorliklari
Samarqanddagi diniy binolar
Samarqand maqbaralari
Shayboniynoma (Muhammad Solih)

Shayboniynoma — oʻzbek xoni Muhammad Shayboniy tarixi toʻgʻrisida tarixiy-jangnoma doston. Oʻzbek tarixchisi va shoiri, Muxammad Solihning asari. Turkiy tilda (chigʻatoy yoki eski oʻzbek tilida) yozilgan.

Asar 1506-yilda yozib tugallangan.. Doston Muhammad Shayboniyning temuriylarga qarshi olib borgan  harbiy yurishlari tasviriga bagʻishlangan. Shayboniynoma 8902 misradan iborat boʻlib, 76 bobdan tashkil topgan. 16 bob dostonning muqaddimasi, shundan 1—3-boblar hamd va naʼtlardir. 4-bob soʻz taʼrifiga, 5—14-boblar Shayboniyxonning tavsif va taʼrifiga bagʻishlangan; 15-bob esa „Kitob nazmining sababi“ bayonidadir. 16-bob Mullo Abdurahim haqida. Asarning syujeti — asosiy qismi 17-bobdan boshlanadi. Keyingi boblarda 1499—1500; 1505—1506-yillarda roʻy bergan tarixiy voqealar xronologik izchillikda bayon etilgan.Bu qonli kurashlarning shohidi va ishtirokchisi bo'lgan Muhammad Solih o'z ko'zi bilan ko'rgan,o'zi qatnashgan voqealarini bayon qiladi.

Dostonda Shayboniyxonning 1499-1500-yillarda Turkistondan Samarqandga qo'shin tortib kelishi,Samarqandni bosib olish uchun qilingan ilk urinishlarning barbod bo'lishi va chekinishi,Buxoro viloyatining hokimi Boqi Tarxon va uning qo'shini Dabbusiy qo'rg'onida(hozirgi Ziyovuddin yaqinida)  qamal qilib,Buxoroni bosib olishi,Qorako'l,Qarshi,G'uzor va boshqa hududlarda aholi qo'zg'olonlarining qattiqqo'llik bilan bostirilishi,Samarqandni 6 oy qamal qilinishi,Boburning Samarqandni tashlab chiqishga majbur bo'lishi,Shayboniyxonning Samarqandni,keyinroq Andijon,Toshkent,Hisor,Badaxshon va boshqa viloyatlarni zabt etishi birma-bir bayon etiladi.Doston 1504-1506-yillarda Shayboniyxonning Xorazmga yurishi,uni egallab olib,g'alaba bilan Buxoroga qaytishi tasviri bilan tugaydi.

"Shayboniynoma"ning 1510-1511-yillarda Qosim ismli kotib tomonidan ko'chirilgan eng eski qo'lyozma nusxasi Venada saqlanadi.Nastaliq uslubida yozilgan bu nusxa 218 varaqni tashkil etib,unda jang va ziyofat manzaralarini tasvirlovchi 9 ta miniatyura ham keltiriladi.Aynan shu qo'lyozma asosida G.Vamberi 1885-yilda Venada dostonning asl tekstini va uning nemis tiliga o'girilgan tarjimasini chop ettirgan edi.1904-yili esa shu qo'lyozma asosida rus turkshunosi P.M.Melioranskiy Peterburgda "Shayboniynoma"ning asl matnini nashr ettirib,Vamberi nashridagi kamchiliklarni tuzatadi va o'sha nusxadagi 2 ta mimiatyurani ham kitobga kiritadi.Asar 1961-yili  O'zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti tomonidan to'la  nashrdan chiqariladi.Muhammad Solih va uning ijodi A.Ibrohimov tomonidan tadqiq etilib,kandidatlik dissertatsiyasi yozilgan(1950).

Dostonda XVI asrning boshlaridagi Markaziy Osiyo xalqlarining turmush tarzi, kasb-kori, harbiy hunariga doir qiziqarli maʼlumotlar ham mavjud. Dostonda Sulton Mahmud, Temur Sulton, Bobur, Husayn Boyqaro, Boqi Tarxon, Sulton Ali, Badiuzzamon singari oʻnlab tarixiy siymolar ham tasvirlangan.

Adabiyot 
 Oʻzbek adabiyoti tarixi [5j.li], 1j., 1977.
 Muhammad Solih. „Shayboniynoma“, Toshkent, 1961

Tarixiy asarlar
Adabiyot
Shayboniylar davri adabiyoti
Shayton

Shayton — islom, xristianlik va boshqa dinlarning taʼlimotlariga koʻra, yovuz ruh yoki yovuz ruhlarning boshligʻi, dunyodagi yovuzliklarning aybdori, odamlarni gunohga yetaklovchi kuch. Shayton toʻgʻrisidagi tasavvur „satanas“ shaklida yunon tilidan xristian adabiyotiga, undan Yevropa tillariga, „satana“ shaklida rus tiliga oʻtgan. Qurʼonda talqin qilinishicha, shaytonni Alloh olovdan yaratgan, keyinchalik amriga itoat qilmagani uchun uni toshboʻronga sazovor (arabcha „rajim“) deb laʼnatlagan. Lekin Alloh bandalarini uning vasvasalariga aldanishi yoki aldanmasligini sinab koʻrish uchun shaytonga muxlat bergan. Shuning uchun u barcha odamni yoʻldan ozdirishga harakat qiladi. Qurʼonda „shayton“ soʻzining sinonimi sifatida „iblis“ iborasi ham qoʻllangan.

Shayton soʻzi firibgar, ayyor odamlarga nisbatan ham ishlatiladi.

Manbalar
Shayx

Shayx (arab. — keksa, oqsoqol; qabila, urugʻ, oila oqsoqoli) — islom dini tarqalgan mamlakatlarda avvalo bilimdon kishilarga, soʻngra ulamolar, faqixlarga berilgan nom. Keyinchalik so‘fiylik tariqatidagi pirlar, eshonlar, muqaddas joylarning mutasaddilari ham Shayx deb yuritilgan. Arablarda islomdan ilgari urugʻ, qabila boshliqlari, katta patriarxal oila oqsoqollari Shayx deb atalgan. Musulmon mamlakatlarida hozir Shayx oliy diniy maktablarning mudarrislari va yirik ulamolarga nisbatan qoʻllanadi. Tariqatda esa shu yoʻlga kirgan kishilarni tariqatni sayru suluk asoslariga koʻra voyaga yetkazish va ularni sinash huquqiga ega shaxs. Shayx bundan tashqari murshid, xalifa va ota deb ham atalishi mumkin.

Manbalar

Havolalar 
 N.Toʻychiyeva, Islomshunoslik qomusiy lugʻat 278 b., Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Toshent islom universiteti Islomshunoslik ilmiy-tadqiqot markazi. -T.: «Movarounnahr». 2014
 

Islom atamalari
Shayx Zayniddin bobo maqbarasi

Shayx Zayniddin bobo maqbarasi — Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (13—14-asrlar). Rivoyatlarga koʻra, maqbara Amir Temur davrida Shayx Zayniddin (13-asr)ga atab barpo qilingan (qarang Zayniddinbobo). Shahar hududida, qabriston oʻrtasidagi balandlikda joylashgan, peshtoqgumbazli, choʻzinchoq maqbaraxonaqoxlar turiga mansub. Atrofida boshqa turli binolar — tobutxona, chillaxona (12— 13-asrlar), oshxona, ayvonli masjid, chortoq va boshqa bor. Old koʻrinishi jan.sharqqa qaratilgan, koʻchadan unga qoʻshimcha binolarni birlashtiruvchi xiyobon orqali kiriladi. Toʻrtburchak tarxli (16×18 m), bal. 20,7 m, hamma tomonlari peshtokli. Makbara markazida Shayx Zayniddin sagʻanasi, burchaklarida boshqa shaxslarning qabrlari bor. Maqbaraning jan.gʻarbiy peshtogʻidagi yozuvga koʻra, hijriy 1339-yilda (mil. 1920— 21) taʼmirlanib, maqbaraning eski gʻishtlari yangi gʻishtlar (26×12×6 sm) bilan almashtirilib, gumbazi kvadrat (24×24×5 sm) gʻishtdan terilgan.

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent maqbaralari
Shayx Muxtor Valiy maqbarasi

Shayx Muxtor Valiy maqbarasi – Xorazm viloyati Yangiariq tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (XIV asr). Xorazm viloyatidagi eng katta ziyoratgohlardan biri. Katta va kichik xona hamda goʻrxonadan iborat. Katta xonaning toʻrt tomoni chuqur ravoqli, keyinchalik yonlaridagi hujralarga eshik ochilgan. Kichik xonaning ham burchaklarida hujralar, shuningdek, ziyoratxona qurilgan. Orqasida ikkita goʻrxona, halimxona va omborxona bor. Maqbarada Shayx Muxtor Valiy, uning xotini va yaqin kishilari qabrlari joylashgan. Maqbara hajmi xar xil toʻrtburchak gʻishtlardan qurilgan. Yogʻoch oʻymakorligi bilan nafis bezatilgan toʻrtta eshik saqlanib qolingan, bularning birida usta Zayniddin ibn Odina Muhammadning nomi yozilgan. Muhammad Rahimxon hukmronligi davri (1806—1825)da taʼmir etilib, yangi bir ustunli ayvon va qorixona qurilgan.

Tavsifi 
Shayx Muxtor Valiy maqbarasi XIII asrda yashagan islom dinining mashhur ulamo sharafiga qurilgan. Rivoyatlarga koʻra, Shayx Muxtor Valiy Xorazmda islom dinini qayta yoyishda jonbozlik qilgan. Uning qadamjoyi Xivaning Koʻhna Ark majmuasidagi Oq Shayx bobo tepaligi hisoblanadi. Tepalik juda qadimiy boʻlib, qaytadan XVII asr boshlarida barpo qilingan. Tepalikda saqlanib qolgan ikki qavatli uying xarobalari soʻnggi davrga oid qasrning kuzatuv minorasi boʻlib xizmat qilganligini arxeologik qazishma maʼlumotlari dalolat beradi. Tepalikning ichki xonalariga XIX asrda toʻp quyish ustaxonasi va porox saqlanadigan ombor joylashtirilgan.

Maʼlumotlarga koʻra, Pahlavon Mahmudga madrasada dars bergan ustozlaridan biri boʻlgan. Manbalarga asosan Shayx Muxtor Valiyning vafoti tarixi „Oftobi olamiyon“ deb keltiriladi. Hijriy 685-yilda (milodiy 1286-yil) vafot etgan.

Maqbara Xivadan 20 kilometr janubi-sharqiy tomonda, Ostona qishlogʻida joylashgan. Maqbara dastlab qurilgan vaqtida bir yoki ikki gumbazli kichik sagʻana boʻlgan. Maʼlumotlarga asosan Xiva xoni Muhammad Raximxon I (1806—1825) Shayx Muxtor Valiyning qabri ustidan maqbara, baland peshtoqli gumbaz, xonaqoh, masjid va qorixonalar, ziyoratchilar, qorilar uchun turar-joylar qurdirtirgan. Maqbaraning fasadi sharqqa qaratib qurilgan, har ikki tomonida kichik va katta masjidlar barpo etilgan. Shuningdek, shayx nomi bilan ataluvchi masjid ham XIII asrda qurilgan boʻlib, XX asrning 1-yarmida sovet hukumati tomonidan buzib tashlgangan. Masjid Said Aloviddin maqbarasi oldida, shaharning markaziy koʻchasida joylashgan. 1988-yilda masjid qayta tiklangan. 

Shayx Muxtor Valiy maqbarasi 1840-yilda qayta taʼmirlangan. 1975, 1991, 1997, 2011-yillarda esa restavratsiya qilingan. Shayx Muxtor Valiy maqbarasi Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyingi yillarda qayta mukammal taʼmirlangan, peshtoq va ayvon koshin bilan qoplangan. Maqbara atrofida 700 yildan ortiq mavjud boʻlgan tut daraxtining oʻrni saqlanib qolgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xorazm viloyati
Xorazm meʼmoriy yodgorliklari
Oʻzbekistondagi maqbaralar
Shayx ul-islom

Shayx ul-islom - klassik davrda hurmat belgisi sifatida ishlatilgan. islom ilmlarining taniqli olimlari unvoni. Birinchi marta Xurosonda 4-asrning oxirida paydo boʻlgan. Islomning markaziy va g'arbiy mamlakatlarida bu fatvosi  ko'proq ta'sirli boʻlgan ulamolarga beriladigan norasmiy unvon edi, sharqiy mamlakatlarda u turli rasmiy rol o'ynagan, lekin odatda mufti bo'lmagan ulamalarga berilgan.

Manbalar
Xalifa Xudoydod

Shayx Xudoydod, Xalifa Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriy (XVIII asrning 1-choragi, Xorazm — 1801-yil iyun, Buxoro) — mashhur shayx, yassaviylik tariqatining yirik namoyandasi. U 16—17 yoshlarida ilm olish uchun Buxoroga kelgan va shu yerda yashab qolgan. Mir Arab madrasalarini tugatib, unda dare bergan. Koʻli Odina qishlogʻiga kelgan va bu yerda xonaqoh va masjid qurdirgan hamda yassaviylik tariqatining murshidi sifatida faoliyat olib borgan. Tarixchi Nosiruddin alHanafiynit yozishicha, 1785—86-yillarda Buxoro shahriga qaytib, bu yerda ham xonaqoh, Madrasa, sardoba (qarang Xalfa Xudoydod majmuasi) qurdirib, ularga vaqf ajratadi.

Shayx Xudoydod shariat va tariqat masalalariga oid qator asarlar yozgan.

Shayx Xudoydod asarlarining qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik intida saqlanadi.

Manbalar 

Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Mir Arab madrasasida tahsil olganlar
Buxoro madrasalarida mudarrislik qilganlar
Mir Arab madrasasida mudarrislik qilganlar
Madrasa asoschilari
Hojiakbar Shayxov

Shayxov Hojiakbar(1945-yil 25-martda Shinjon, Xitoy – 2002-yilda 27-mayda Toshkent) – fantastik va publitsistik janrlar yozuvchisi. Oʻzbek ilmiy badiiy fantastikasining asoschilaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi 1997-yil Ota bobolari asli toshkentlik boʻlib, Sharqiy Turkistonga koʻchib ketishgan va 1955-yil vataniga qaytishgan. Toshkent politexnika institutining energetika fakultetini tugatgan (1971). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Elektronika institutida yetakchi muhandis (1978—1981), „Yosh gvardiya“ nashriyotida boʻlim mudiri (1981—1984), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisining ijodiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1984—1989), 1999—2000-yillarda „Sirli olam“ jurnali va uning ilovasi – „Qalb koʻzi“ gazetasining asoschisi va bosh muxarriri. „Yozuvchi“ nashriyotining direktori (1996—2000), Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasi raisining birinchi oʻrinbosari (2001-yildan). U 10 dan ziyod ilmiy-fantastik hikoyalar, qissalar va romanlar muallifi. „Rene jumbogʻi“ (1977), „Zalvorli odimlar“ (1977), „Yettinchi operatsiya“ (1979), „Gʻaroyib koʻlanka“ (1980), „Olmos jilosi“ (1983), „Soʻnggi ajdarning halokati“ (1985), „Hayotbaxsh xayollar“ (1985), „Ajdodlar xotirasi“ (1986), „Yonar dare“ (1986), „Maktab sahnasi“ (1988), „Sehrli qiz“ (1989), „Telba dunyo“ (1990), „Tutash olamlar“ (1996), „Jodugarning eri“ (1999), „Ikki jahon ovorasi“ (2001) va boshqa fantastik qissa va romanlari bor. Asarlarida ezgulik va yovuzlik, toʻgʻrilik va egrilik, bagʻrikenglik va xudbinlik oʻrtasidagi kurash ilmiyfantastik shakllarda oʻziga xos yoʻsinda aks ettirilgan. Voqealar silsilasi qanchalik gayritabiiy, qaxramonlar esa qanchalik gʻaroyib boʻlmasin, voqealar Yerdagina emas, butun koinotda, qoʻshni sayyoralarda roʻy bermasin, ular oxiroqibat qay bir tomonlari bilan odamlarning bugungi hayoti va tashvishlariga bogʻlanib ketgan. „Fan fidoyisi“ (1987), „Zamin shaydosi“ (1990) publitsistik. Uning asl kasbi energetik. Bir nechta ilmiy asarlar yaratgan fantastika boyicha ishlovchi taniqli yozuvchi hisoblanadi. Toshkent politexnika institutini bitirgan. U Turkistonga koʻchib u yerdan urush tugagach qaytgan. AQSh dagi fantastik janrdagi eng yaxshi yozuvchilar ensklopediyasiga kiritilgan. H.Shayhovning „Birinchi sinov“ nomli asarini barcha bolalar sevib oʻqishadi. Bu asarda bosh qahramon Shaxnoza ismli qizcha boʻladi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasi aʼzolari
1945-yilda tugʻilganlar
25-martda tugʻilganlar
2002-yilda vafot etganlar
27-mayda vafot etganlar
Shakl yasalishi

Shakl yasalishi - soʻzning u yoki bu grammatik maʼno ifodalovchi shaklining hosil qilinishi; shunday shaklning hosil boʻlishi (qiyoslang: Soʻz yasalishi). Mas, oʻzbek tilida Shakl yasalishining quyidagi usullari bor: analitik usul, sintetik usul.Shakl yasalishining analitik usuli yordamchi soʻzlar vositasida keldiradi. Chunonchi, oʻqib koʻrmoq, gʻovlab ketmoq, kun sayin soʻz shakllari koʻr, ket, sayin yordamchilari vositasida yasalmoqda. Shakl yasalishining sintetik usuli maxsus shakl yasovchi affikslar vositasida amalga oshadi.

Shakl yasovchi affikslar soʻzning grammatik maʼno ifodalovchi shaklini yoki biror grammatik vazifaga xoslangan shaklini yasaydi. Bunday affikslar asosiy xususiyatlariga koʻra 2 ga boʻlinadi: 1) kategorial shakl yasovchi affikslar — maʼlum soʻz turkumidagi biror grammatik kategoriyaga xos shakl yasaydi. Mas, otlardagi koʻplik, egalik, kelishik shaklini yasovchi, feʼlning mayl, zamon, shaxsson, nisbat shaklini yasovchi, sifat va ravishlardagi daraja shaklini yasovchi affikslar kategorial shakl yasovchi affikslardir; 2) nokategorial (funksional) shakl yasovchi affikslar — grammatik kategoriyaga oid boʻlmagan maʼnoni ifodalovchi, maʼlum sintaktik vazifaga xoslangan soʻz shaklini hosil qiladi. Mas, otlar va olmoshlarga qoʻshilib, xoslik ifodalovchi niki affiksi, otlardagi erkalash va kichraytirish, hurmat va oʻxshatish shakllarini hosil qiluvchi cha, chak, choq, loq, xon, gina va boshqa affikslar, feʼlning sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi shakllarini yasovchi affikslar (gan, gach, guncha va boshqalar) ana shu turdagi affikslardir. Oʻtgan asrning 80y.larigacha boʻlgan oʻzbekcha lingvistik adabiyotlarda soʻz yasovchilardan boshqa affikslar shakl yasovchi va soʻz oʻzgartiruvchi affikslar tarzida 2 ga ajratilgan.

Shakl yasalishi va shakl yasovchi affikslar morfologiyada oʻrganiladi.

Adabiyot 
 Oʻzbek tili grammatikasi, 1j., Morfologiya, T., 1975; Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1kism, T., 1980.

Azim Hojiyev.
Andrew Schally

Andrew Schally (1926.30.11) — amerikalik tibbiyot xodimi (medik). Kanadadagi Makchill universitetini tugatgan (1955). 1949—52 yil Londondagi tibbiy tadqiqotlar Milliy institutida  biokimyodan assistent; 1952—57 yil Makchill universiteti psixiatriya boʻlimida ishlagan (Monreal, Kvebek). 1957-yildan AQShda. 1957—62 yillarda Xyustondagi Beyler universiteti tibbiyot kollejida fiziologiya va biokimyo boʻyicha professor yordamchisi. 1962-yildan NyuOrleandagi gospitalda polipeptid va endokrinologiya laboratoriya rahbari. Ilmiy faoliyati gipotalamik rilizinggormonlarini oʻrganish va amaliyotga tatbiq etishga oid. Nobel mukofoti laureati (1977, R. Giymen va R.S. Yalou bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1926-yilda tugʻilganlar
30-noyabrda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Sham

Sham - bu  yoritish moslamasi (dastlabki) yoki boshqa maqsadlar uchun, ko'pincha qattiq yonuvchan materialdan yasalgan silindr shaklida bo'lib, u eritilganda tayoq yordamida olovga keltiriladi (pilik bo'ylab harakatlanadi). uning markazi bo'ylab ).

Yonuvchan material quyidagilar bo'lishi mumkin: cho'chqa yog'i, stearin, mum, kerosin, spermatsetiya yoki tegishli xususiyatlarga ega boʻlgan boshqa moddalar ( eruvchanlik, yonuvchanlik, qattiq). Hozirgi vaqtda kerosinning stearin va turli qo'shimchalar (bo'yoqlar va boshqalar) bilan aralashmasi ko'pincha ishlatiladi. Pilik nitrat, ammoniy xlorid, borik kislotasi eritmalari bilan singdirilgan bo'lib, sham kamayishi bilan yaxshi yonadi va juda katta olov yaratmaydi. Ilgari bu maqsadlar uchun sham qisqichlari ishlatilgan bo'lib, ular vaqti-vaqti bilan chivinli uglerodni olib tashlash uchun ishlatilgan. Shamlarni o'chirish uchun o'chirgich ishlatilgan. Elektr yoritgichlar paydo boʻlgandan keyin, shamlar keng  foydalanishdan chiqdi. Ular marosimdagi ahamiyatini saqlab qoldilar; Bundan tashqari, turli shakl va rangdagi dekorativ shamlar keng tarqalgan.

Tarix 

Shamlar 5000 yildan ortiq vaqt davomida yorug'lik manbai va bayramlarni yoritish uchun ishlatilgan, ammo ularning kelib chiqishi haqida juda kam narsa ma'lum. Shamlardan qadimiy foydalanish- ko'pincha qamishning yadrosini eritilgan hayvon yog'i bilan  namlash orqali qamish yoritgichlar yoki mash'alalar yasagash qadimgi misrliklarga tegishli. Biroq, chiroqlarning haqiqiy shamga o'xshash tayoqchasi yo'q edi.

Miloddan avvalgi 3000-yillarda misrliklar tayoq shamlaridan foydalangan bo'lsalar, qadimgi rimliklar odatda bu vaqtgacha o'ralgan papirusni eritilgan yog' yoki asal mumiga bir necha marta botirib, tayoq shamini ishlab chiqarishgan. Tayyorlangan shamlar uylarini yoritishda, kechalari sayohatchilarga yordam berishda va diniy marosimlarda ishlatilgan.

Tarixchilar bundan ancha avvalroq o'simliklar va hasharotlardan tayyorlangan mumdan foydalangan holda sham yasalganligi haqida dalillar topdilar. Qadimgi xitoy shamlari urug'lar bilan birlashtirilgan mahalliy hasharotlardan pilik va mum uchun  guruch qog'ozi yordamida qog'oz naychalarga quyilganligi aytiladi. Yaponiyada shamlar daraxt yong'og'idan olingan mumdan, Hindistonda esa dolchin daraxtining mevalaridan qaynatishdan shamlar ishlab chiqarilgan.

Ilk diniy marosimlarda shamlar muhim rol o'ynaganligi ham ma'lum. Hanukka, yahudiylarning shamlarni yoqishga qaratilgan chiroqlar bayrami, miloddan avvalgi 165 yilga borib taqaladi. Injilda shamlar haqida bir nechta ko'rsatmalar mavjud va imperator Konstantin 4-asrda Pasxa xizmati paytida shamlardan foydalanishni qo'llab-quvvatagan.

Shamning prototipi yog' yoki yog' bilan to'ldirilgan piyola bo'lib, tayoq sifatida yog'och bo'laklari (keyinchalik tolalar yoki matolar ishlatilgan). Bunday lampalar yoqimsiz hid chiqarib, juda ko'p tutun chiqargan. Birinchi zamonaviy sham korinishlari O'rta asrlarda paydo boʻlgan va yog'  (ko'pincha) yoki mumdan tayyorlangan. Mumli shamlar uzoq vaqt mobaynida juda qimmat boʻlgan. Katta xonani yoritish uchun yuzlab shamlar kerak edi, shamlar tutun chiqarib, shiftlar va devorlarni qorayishiga sabab boldi.
Muhabbat Shamayeva

Muhabbat Shamayeva (asl ismi Lyuba) (12-may 1944-yil, Buxoro, Oʻzbekiston SSR) — xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (1978).

Hayot yoʻli 
Muhabbat Shamayeva 1944-yil 12-may kuni Buxoroda tugʻilgan. U Oʻzbekiston SSRda Xizmat koʻrsatgan artist Ilyos Mallayevning turmush oʻrtogʻi edi. Ularning Nargiza Mallayeva va Raj Mallayev ismlar farzandlari bor. Farzandlar ham xonanda boʻlib yetishishgan. Hozirda u butun oilasi bilan Nyu-Yorkning Queens tumanida yashaydi va marhum turmush oʻrtogʻi Oʻzbekiston SSRda Xizmat koʻrsatgan artist Ilyos Mallayev asos solgan „Maqom“ ansamblida faoliyat yuritadi.

Ijodiy faoliyati 
Ijodiy faoliyatini Buxoroda havaskorlik ansamblida boshlagan. 1963-1965-yillar Oʻzteleradiosining „Maqom ansambli“, 1965-1991-yillar estrada-simfonik orkestrida yakka xonanda. 1990-yillarning 2-yarmidan NyuYorkdagi „Tiklanish“ buxoro yahudiylari musiqali teatri aktrisasi. Repertuaridan oʻzbek xalq „Tanavor“, „Fargʻonacha“ ashulalari, bastakor va kompozitorlar yaratgan lirik va estrada qoʻshiqlari („Koʻchalar“ Doni Zokirov; „Toshkent nahori“, „Tong navosi“ Muhammadjon Mirzayev; „Oʻrik gullaganda“ Manas Leviyev; „Yoʻllarim“ Muxtor Ashrafiy; „Mirzachoʻl yor-yori“ F. Kadirov) keng oʻrin olgan. U, shuningdek, turli xalqlar (tojik, yahudiy, ozarbayjon, tatar, turk, eron, arab, afgʻon, fransuz va boshqalar) qoʻshiqlarini ham ijro etgan. Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Ijrolari grammofon plastinka va kompakt-disklarga yozilgan.

2015-yilda Butunjahon musiqa institutining (inglizcha: The World Music Instituteʼs) „Ilohiy aks-sado: yahudiy ayollar ovozi“ nomli Global salonida „Symphony Space Leonard Nimoy Thalia“ teatrida chiqish qilgan.

2018-yil 28-avgustda Toshkentdagi „Turkiston“ saroyida Muhabbat Shamayeva bilan Izro Malakov konsert bergan va 6-10-sentyabr kunlari Shahrisabzda oʻtkazilgan Xalqaro maqom sanʼati anjumanida ishtirok etishgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1944-yilda tugʻilganlar
12-mayda tugʻilganlar
Shamol elektr stansiyasi

Shamol elektr stansiyasi (SHES) — shamol oqimining kinetik energiyasini elektr energiyasiga aylantiruvchi qurilma. Shamol dvigateli, elektr toki generatori, generator va dvigatelning ishini boshqaruvchi avtomatik qurilma xamda ular oʻrnatiladigan inshoatlardan iborat. Shamol elektr stansiyasidan, koʻpincha, shamol oqimining oʻrtacha yillik tezligi yuqori (5 m/sek dan katta) boʻlgan va markazlashtirilgan elektr taʼminot tarmoqlaridan uzoqda joylashgan hududlarda (mas, Oʻrta Osiyoda — dasht, cho'l va chala cho'llarda) elektr energiyasi manbai sifatida foydalaniladi. Shamol elektr stansiyasida 8 kVt dan 1,2 mVt gacha quvvatli elektr energiyasi hosil qilish mumkin.

Yana q. 

 Yashil tarif
 

Shamol energiyasi
Shamol tezligi
Shamol yo'nalishlari
Shamolli hududlar
Elektr energiya
Elektr energiyasini taqsimlash
Energetika tashkilotlari
Elektr stansiyalar texnologiyalari
Elektr tarmoqlari
Elektr toki
Elektrostansiyalar
Elektr asboblar
Shamollash

Shamollash – organizm sovqotishi oqibatida kelib chiqadigan oʻtkir respirator kasalliklarning umumiy nomi. Havo haroratining pasayishi, namligining ortishi va boshqa omillar shamollashga sabab boʻlishi mumkin. Shamollash kishining kuch-quvvatini va organizmning mikroblarga qarshi kurashish qobiliyatini susaytiradi. Shamollash deganda koʻpincha nafas yoʻli kasalliklari: tumov, katar, bronxit, zotiljam, gripp va boshqalar tushuniladi. Shamollagan kishining eti uvishadi yoki sovqotadi, aksiradi, burni achishib suv keladi, isitmasi chiqadi, boshi ogʻrib, lohas boʻladi, darmoni quriydi.

Biror aʼzo shamollaganda koʻpincha uning nerv tomirlari va muskullari yalligʻlanib ogʻriydi, masalan, radikulit, ishias, mialgiya, nevralgiya, yuz nervi falaji va hokazo. Shamollash organizm sezuvchanligining ortishi bilan kechadigan (allergik) kasalliklar, masalan, boʻgʻim revmatizmi, ayrim surunkali xastaliklarga, masalan, surunkali nefrit va boshqalar zoʻriqishiga sabab boʻladi.

Alomatlari

Shamollash odatiy belgilar kabi, burun oqishi, tomoq ogʻrishi va qoʻl ogʻriqlari kiradi, baʼzan Mushaklar ogʻrigʻi, charchash, bosh ogʻri va ochkoʻzlik kabi alomatlar yuzaga. Gʻarq ogʻriqlari holatlarning taxminan 40-50% ga teng va mushaklar ogʻriq ham taxminan 50%ga teng. Kattalarda issiqlik odatda mavjud emas, lekin chaqaloqlar va kichik bolalar uchun keng tarqalgan. Kasal odatda kuzatuvchi gripp bilan taqqoslaganda yengil boʻladi. Hosil va issiqlik kattalarda grippning yuzaga kelishi ehtimoli yuqoriligini koʻrsatsa-da, ushbu ikki holat oʻrtasida katta oʻxshashlik mavjud. Oʻrtacha sovuqni keltirib chiqaradigan bir qator viruslar ham asimptomatik infeksiyalarga olib kelishi mumkin.

Sabablari 

Oʻtmishda boʻlgan sovuq – bu yuqori nafas olish yoʻllari yuqumli kasalligi boʻlib, uning sababchisi turli viruslar boʻlishi mumkin. Eng keng tarqalgan holat – bu rinovirus (30-80%), 99 ta serotiplar ega pikornavirus turi. Boshqa keng tarqalgan viruslar: adenoviruslar, enteroviruslar, parainfluenza va RSV. Koʻpincha birdan ortiq virus mavjud. Jami 200 dan ortiq virus turlari sovuq bilan bogʻliq. Baʼzi umumiy sovuqlarning virus sababi (20-30%) nomaʼlum.

Epidemiologiyasi 

Oʻrtacha sovuq odamlarning eng keng tarqalgan kasallik boʻlib va butun dunyodagi odamlarga taʼsir qiladi. Katta yoshdagi insonlar odatda yiliga ikki-uchta shamollashi mumkum, bolalar yiliga olti-oʻn marta shamollashi (maktabdagi bolalar uchun yiliga oʻn ikki marta shamollashi) mumkin, Immunitetning pasayishi tufayli keksalarda simptomatik infektsiyalar koʻpayadi.