yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Qozoq milliy universiteti

Qozoq milliy universiteti, Forobiy nomidagi qozoq milliy universiteti — Qozogʻistondagi eng yirik oliy oʻquv yurti. 1934-yil tashkil etilgan (1993-yilgacha Qozoq davlat universiteti). Olmaota shahrida joylashgan. 1991-yil Forobiy nomi berilgan. Universitetda 14 fakultet (biol., fizika, mexanika-matematika, kimyo, jurnalistika, filologiya, tarix, falsafa va siyosatshunoslik, iqtisodiyot va biznes, huquq, sharqshunoslik, xalqaro munosabatlar, geogr., tayyorlov), 104 kafedra, 7 ilmiy tadqiqotlar instituti, aspirantura, talabalar saroyi, sport inshooti, nashriyot, teleradiostudiya bor (2005). 70 ixtisoslik boʻyicha doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilinadigan 30 ga yaqin ilmiy kengash faoliyat yuritadi. Universitetda 12 mingga yaqin talabi taʼlim oladi, mingdan ortiq oʻqituvchi va ilmiy xodim, jumladan, 300 ga yaqin fan doktori va professor, 800 dan ziyod fan nomzodi va dotsent ishlaydi. Gaz. nashr etadi.

 

Qozogʻistondagi universitetlar‎
Qozoqtov

Qozoqtov — Qizilqumning janubi-sharqiy qismi (Navoiy viloyati)dagi togʻ tizmasi. Shimoliy-gʻarbdan janubi-sharqqa 60 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 613 m. Gʻarbida Qoraxotin botigʻy, shim., sharqiy va janubiy qismlarida qumli massivlar bor. Tizmaning suvayirgʻich qismi va yon bagʻirlari nurash natijasida vujudga kelgan elyuviy va delyuviy yotqiziqlari bilan qoplangan. Yon bagʻirlarini quruq soylar kuchli parchalagan. Soylar etaklarida kichik yoyilma konuslar hosil boʻlgan. Tizma tektonik antiklinal struktura, paleozoy davri slanets, qumtosh, granit, diorit, yon bagʻirlarining quyi qismida boʻr, paleogen davrlari konglomerat, mergel, gillaridan tashkil topgan. q. Turon plitasining gersin burmalanishi davrida shakllanib, yer yuzasiga chiqib qolgan va yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan qismidir. Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, yozi issiq, yogʻin kam. Yon bagʻirlari va etaklarida sur-qoʻngʻir, qumli tuproqlar tarqalgan. Ularda, asosan, saksovul, shuvoq, teresken, boyalich va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Hududidan yaylov sifatida foydalaniladi.

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati geografiyasi
Qozogʻiston respublikasi milliy fanlar akademiyasi

Qozogʻiston respublikasi milliy fanlar akademiyasi — Qozogʻistonning oliy ilmiy muassasasi. 1946-yil 31 mayda SSSR Fanlar akademiyasining Qozogʻiston filiali negizida tashkil etilgan. Olmaota shahrida joylashgan. Faoliyatining asosiy yoʻnalishlari i.t,larni amalga oshirish va muvofiqlashtirish, fanning muhim tarmoqlarini rivojlantirish va uning samaradorligini oshirish, ilmiy kadrlar tayyorlash, xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantirish va fan tarmoqlari taraqqiyotiga xorijiy investitsiyalarni jalb etish va boshqalardan iborat. 56 Akademik, 143 muxbir aʼzosi bor (2003). Fan tarmoqlari boʻyicha 6 boʻlim (jum-ladan, 1 mintaqaviy) va 300 dan ortiq ilmiy tadqiqot institut va muassasasi, botanika bogʻi, kutubxonasi (4 mln.dan ortiq asar) bor. Akademiya "Xabarlar" (1944-yildan) va boshqa ilmiy jurnal hamda asarlar nashr etadi. Prezidenti — Murat Jurinov (2003-yildan).

    

Fanlar akademiyalari
Qozogʻiston
Qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar

Qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar, infuzion vositalar — davolash maqsadida qon yoki plazma oʻrniga ishlatiladigan vositalar; shok holatida, koʻp qon yoʻqotganda, kamqonlik, yiringli septik kasalliklarda, kuyganda va boshqalarda qoʻllanadi. Taʼsir etishiga koʻra gemodinamik (shokka qarshi), dezintoksikatsion va parenteral qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar ajratiladi.

Shokka qarshi preparatlarga dekstran asosidagi oʻrta molekulali poliglyukin, polifer, poliglyusol, makrodeks, intradeks, dekstran, plazmodeks, xemodeks va boshqa, shuningdek, quyi molekulali reopoliglyukin, reoglyuman, reomakrodeks, lomodeks, dekstran-40, gemodeks; jelatina preparatlari — jelatinol, gemojel, jelofuzin, plazmojel; gidrooksietilkraxmal asosidagi preparatlar — oksiamal, volekam, plazmosteril, voleks, 6—XES; polietilen glikol asosidagi polioksidinlar ishlatiladi. Dezintoksikatsion (organizmni zaharli moddalardan tozalovchi preparatlar) taʼsir etuvchilarga quyi molekulali polivinil-pirrolidon asosidagi preparatlar, asosan, gemodez, neogemodez, periston-N, subtozan, plazmozan, komidon va hokazo kiradi. Ular har xil zaharli moddalar bilan kompleks birikmalar hosil qiladi va siydik orqali organizmdan chiqib ketadi. Parenteral ovqatlantirishda (ovqat sifatida) oqsil mahsulotlari (plazma, albumin), shuningdek, oqsil gidrolizatlari (kazein gidrolizati, gidrolizin, aminopeptid, fibrinosol va boshqalar) qoʻllanadi. Yogʻli emulsiyalar (infuzolipol, intralipid, lipifizian, lipofundin, lipozin, infonutrol, fatgen) ham parenteral ovqatlantirish va organizmning quvvatini oshirish uchun ishlatiladi. Kompleks taʼsir koʻrsatuvchi, shuningdek, kislorod tashish faoliyatiga ega, suv-tuz hamda kis-lota-ishqor muvozanatini boshqaruvchi qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar ham mavjud.

    

Suyuqliklar
Qonuniylik

Qonuniylik — qonunlar va ularga muvofiq chiqarilgan huquqiy hujjatlarga barcha davlat organlari, mansabdor va boshqa shaxslarning ogʻishmay amal qilishi. Qonuniylik demokratiya va huqukiy davlatnnng elementlaridan biri. Qonuniylikning quyidagi prinsiplari bor: Qonuniylikning birligi (mamlakat hududida qonun va qonunga asoslangan hujjatlar bir xilda tushunilishi va qoʻllanishi); konstitutsiya va qonunlarning ustunligi (barcha normativ va individual \uquqiy hujjatlar konstitutsiya va qonunlar asosida qabul qilinishi hamda ularga zid kelmasligi); inson va fuqaro huquq hamda erkinliklari, burchlarining kafolatlanganligi; Qonuniylikning madaniyat bilan bogʻliqligi (jamiyat aʼzolari yuqori darajada madaniyatli, jumladan, huquqiy madaniyatli boʻlgandagina Qonuniylikka erishish mumkin); Qonuniylikning maqsadga muvofiqligi (qonun va qonun osti) hujjatlari davlat va jamiyatning manfaat, maqsadlariga mos kelishi. Bunda maqsadga muvofiqlilik bilan Qonuniylik oʻrtasida ziddiyat kelib chiqmasligi zarur).

Qonun va qonunga asoslangan hujjatlarga toʻla rioya etishni taʼminlovchi vosita va sharoitlar Qonuniylikning kafolatlari hisoblanadi. Bunday kafolatlarning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, tashkiliy, mafkuraviy, maxsus yuridik jihatlari bor. Jamiyatning iqtisodiy riuvojlanish darajasi, turli shakldagi mulkchilik. jamiyatdagi iqtisodiy erkinliklar Qonuniylikning ijtimoiy-iqtisodiy kafolati boʻladi. Siyosiy hurfikrlilik, koʻppartiyaviylik, davlat tuzumining demokratik tamoyillarga mosligi Qonuniylikning siyosiy kafolatini belgilaydi. Qonun va qonunga asoslangan hujjatlarni tatbiq etish va ularning nazoratini taʼminlovchi samarali mexanizmning mavjudligi Qonuniylikning tashkiliy kafolatidan darak beradi. Aholining huquqiy ongi darajasi, axloqiy tarbiyasi Qonuniylikka mafkuraviy kafolat beradi. Qonuniylikning taʼminlanishi uchun amaldagi qonunchilikda mavjud usul va vositalar maxsus yuridik kafolat vazifasini bajaradi.

Jamiyatda Qonuniylik amalda boʻlgan holdagina huquqiy tartibot oʻrnatiladi.

Olim Xusanooyev.

Yana qarang 

 Qonunchilik

    

Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Qonchoʻp

Qonchoʻp — koʻknordoshlarga mansub qisqa ildizpoyali oʻtsimon oʻsimlik turi. Poyasi serbarg, boʻyi 30-100 sm. Barglari oddiy, patsimon kungirali boʻlakchalarga boʻlingan. Toʻpgulli oddiy soyabon. mevasi koʻp urugʻli, qoʻzoqsimon koʻsakcha. May oyidan kuzgacha gullaydi. Oʻrta Osiyo, Sibir va Kavkazda uchraydi. Qonchoʻp zaharli, mollar yemaydi. Qonchoʻpning hamma qismida tarkibida 20% ga yaqin alkaloid, S va A vitaminlari, efir moylari, organik kislotalar va boshqa boʻlgan sutshira bor.

Qonchoʻpdan olingan preparatlar teri sili va boshqa kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Damlamasi safro haydovchi, jigardagi ogʻriqni qoldiruvchi vosita sifatida ishlatiladi.

    

Oʻsimlklar
Qoplon

Qoplon – panteralar urugʻiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Moʻynasi qalin, sargʻish tusda, qora halqa dogʻlari (xollari) bor. Gavdasining uzunligi 92–183 sm, dumi 66–102 sm. Tanasi choʻziq, oyoqlari qisqa. Erkaklari tanasining ogʻirligi odatda 30,9–72 kg, urgʻochilariniki esa 20,5–43 kg. 4–5 ta, koʻpincha 2–3 ta bola tugʻadi. Afrika va Osiyoda uchraydi. Asosan, tuyoqlilar va primatlarni ovlaydi. Soni keskin kamayib ketgan. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar 

Biologik turlar
Yirtqichlar
Mushuksimonlar
Qora ilonlar

Qora ilonlar, viparalar-ilonlar oilasi. Tanasi nisbatan yoʻgʻon, uzunligi 2 m gacha. Boshi uchburchak yoki trapetsiyasimon. Koʻz qorachigʻi vertikal joylashgan. Jagʻlarining oldingi qismida zahar oʻtkazuvchi 1-2 tadan yirik naysimon tishi va 3-5 tadan mayda tishchalari boʻladi. 11 urugʻi, 60 turi Afrika va Yevrosiyoda tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida 3 turi: choʻl qora iloni, qum charx iloni, koʻlborilon uchraydi. Yerda yashaydi, ayrim turlari daraxtga oʻrmalab chiqa oladi. Mayda umurtqalilar bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi tuxumdan tirik tugʻadi. Barcha qora ilonlar zaharli, yirik qora ilonlar (masalan, koʻlborilon)ning chaqishi odam hayoti uchun xavfli. Zaharidan tibbiyotda foydalaniladi. Soni kamayib bormoqda. Bir qancha turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Hayvonlar
Qora qoʻyunlilar davlati

Qora quyunlilar davlati — oʻrta asrlarda Ozarbayjon va Gʻarbiy Erondagi davlat (1410—68). Bahorlu qabilasi yetakchiligida koʻchmanchi turkoʻgʻuz qabilalari birlashmasi tomonidan barpo etilgan. Bu qabilalar dastlab (14-asr) Van koʻlining sharqiy hududida yashaganlar. Amir Temur Gʻarbiy Osiyoga harbiy yurish qilganida qora qoʻyunlilar (qora qoʻylilar) qabilalari Sohibqiron va uning ittifoqchisi oq qoʻyunlilarta. qarshi kurashganlar. Qora qoʻyunlilar Usmoniylar va Jaloyiriylar davlatini qoʻllab-quvvatlashgan. Amir Temur vafotidan soʻng qora qoʻyunlilar sardori Qora Yusuf jaloyiriylarga Mironshohni yengishda yordam bergan (1408), biroq keyinchalik Jaloyiriylar bilan nizolashib, ular qoʻshinini Tabriz yaqinida tor-mor keltirgan (1410), Ozarbayjon (Kura daryosining jan.dagi yerlar), Iroq, Armanistonni egallab olgan. Qora Yusuf (1410—20) va Iskandar (1420—37) davrida Qora qoʻyunlilar davlatid. temuriylar, shirvonshohlar va Gruziya bilan urushlar olib borgan. 1435 yil Shohrux shirvonshoh bilan birgalikda Qora qoʻyunlilar davlatid. qoʻshinini tor-mor keltirgan. temuriylarga tobelikni tan olishga majbur boʻlgan Jahonshoh (1437—67) taxtga oʻtqazilgan. Shohrux vafotidan soʻng (1447) Jahonshoh oʻzini mustaqil deb eʼlon qilgan. 1453—57 yillarda qora qoʻyunlilar Gʻarbiy Eronni bosib olishgan. 1467 yil Jahonshoh qoʻshini oq qoʻtonlilar tomonidan tor-mor keltirilgan, Jahonshoh oʻldirilgan. 1468-yil Qora qoʻyunlilar davlatid. hududi Oq qoʻyunlilar davlati tarkibiga qoʻshib olingan.

Yana qarang 
Oq qoʻyunlilar davlati

Manbalar 

Osiyo tarixi
Eron tarixi
Turkiy davlatlar
Musulmon imperiyalar
Eron imperiyalari va qirolliklari
Qorabayir ot zoti

Qorabayir ot zoti - salt miniladigan va aravaga qoʻshiladigan, qishloq xoʻjaligi ishlarini bajarishda foydalaniladigan ot zoti. Qadimgi Oʻrta Osiyo argʻumoqlarini moʻgʻul, turkman va arab ot zotlari bilan chatishtirib, takomillashtirish asosida Oʻzbekistonda yetishtirilgan. "Qorabayir ot zoti" atamasi 19-asrning 2-yarmida paydo boʻlgan va "qoʻlbola", "xonaki ot" maʼnolarini bildiradi. Unga qadar Sharq va Gʻarb yozma manbalarida Buxoro, Qoʻqon, Samarqand va hokazo otlari tilga olingan. Tana tuzilishi yirik, koʻkrakdor, qovurgʻalari tikroq, ishchanlik xususiyatlari yuqori, kuchli, chidamli, chopqir, mahalliy iqlimga, togʻ sharoitlarida boqishga, uyurda qochirishga yaxshi moslashgan; ogʻirligi oʻrtacha 400 kg. Tusi koʻproq toʻriq, jiyron, kulrang yoki toʻq sariq-malla (20%), qora va saman ranglilari kam uchraydi. Aygʻirlarining qarchigʻayi balandligi 147,7—152,3 sm, koʻkrak aylanasi 168—171,5 sm, pochasi yoʻgʻonligi 19,5 sm (biyalariniki tegishlicha 147,7; 168; 18,2). Uch tipga boʻlinadi: aravaga qoʻshiladigan, salt miniladigan va salt miniladigan-yuk tashiydigan. birinchi tipdagi otlar, asosan, sugʻoriladigan dehqonchilik rayonlaridagi vodiylarda; ikkinchi va uchinchi tipdagilari esa Oʻzbekiston va Tojikistonning togʻli rayonlarida boqiladi. Uyur qilib boqishga moslashgan; salt minish, yuk tashishda foydalaniladi. Yuk tashishda ogʻir yuk tortuvchi otlarga tenglashadi. Qorabayir ot zotiz. Oʻzbekistonning barcha viloyatlari va Qoraqalpogʻistonda urchitiladi. Qorabayir yilqichiligining asosiy markazlari Samarqand, Jizzax va Qashqadaryo viloyatlarida. Tojikistonning Sugʻd viloyatidagi otlarning aksariyat qismi Qorabayir ot zotiz.dan iborat.

Adabiyot 
 Shchekin V.A., Karabairi — sennaya poroda loshadey, T., 1944; Shchekin V.A., Vixrev V.S., Karabair, T., 1947; Toʻraqulov Z.T.. Yilqichilik, T., 1985.

Abdusattor Amirov.

    

Otlar
Abdumoʻmin Qoraboyev

Abdumoʻmin Qoraboyev (1947.1.12, Xovos tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2004). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Boyovut tumanidagi 40-maktabda matematika va chizmachilik fani oʻqituvchisi, 1978-yildan Xovos tumanidagi 25-, 1998-yildan Yangiobod tumanidagi 2-maktabda matematika va informatika oʻqituvchisi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qorabuzov

Qorabuzov, kichik qoravoy — kurakoyoqlilar turkumining qoravoylar oilasiga mansub qush. Jan. Yevropa, Kichik va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda ham tekislikdagi suv havzalarida uchraydi. Dengiz va chuchuk suvli havzalarning orollarida, qamishzor va daraxtzor qirgʻoqlarida yashaydi. Suvda yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. 3—5 yoshida voyaga yetadi. Uyasini koloniya boʻlib qamishlar, oʻtlar orasiga, daraxtlarga quradi. Mart — aprel oylarida 4—6 ta tuxum qoʻyib, 28—29 kun bosadi. Bolalari iyun — iyul oylarida mustaqil hayot kechirishga layoqatli boʻladi. Faqat baliqlar bilan oziqlanadi. Havza baliqchilik xoʻjaliklariga zarar keltiradi. Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil roʻyxatiga va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar 

 

Qushlar
Qoraboʻronkoʻl

Qoraboʻronkoʻl, Qoraqoʻshin (xitoycha Taytemaxu) — Xitoydagi koʻl, Tarim tekisligining sharqiy qismida. Maydoni 88 km²(atrofidagi suv bosadigan botqoqliklar bilan birga 250 g). Chuq. 1–2 m, eng chuqur joyi 10 m. Atrofi shoʻrxok va qamishzorlardan iborat. Q.ga Cherchen daryosi, suvi koʻpaygan yillarda Tarim daryosi quyiladi. Koʻlning shim. qismida suvi chuchuk, janubida shoʻr.

Xitoy geografiyasi
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Xitoy koʻllari
Qoraboʻgʻoz-goʻl

Qoraboʻgʻoz-goʻl — Turkmanistonning gʻarbidagi shoʻr koʻl; 1980-yilgacha Kaspiy dengizining sharqiy qirgʻogʻidagi qoʻltiq (laguna). Dengizdan tor (eni 200 m gacha), uz. 11 km boʻlgan Qoraboʻgʻoz-Goʻl boʻgʻozi orqali ajralib turgan. 1980-yilda Kaspiy dengizining suv sathini saqlab turish uchun qoʻltiq damba bilan butunlay bekitib tashlandi. Suv sathi Kaspiy dengizining suv sathiga nisbatan 4,5 m past boʻlganligi sababli dengizdan qoʻltiqqa 1m/sek. (boʻgʻozning ayrim joylarida 3 m/sek.) tezlikda doimo suv oqib turgan. Qoʻltiq dengizdan ajratilgach, suvning bugʻlanishi katta boʻlganligi uchun koʻl tezda quriy boshladi, shoʻrligi 310%o dan ham ortib namakobga aylanadi. Koʻlni butunlay qurishdan saqlab qolish maqsadida 1984-yilda dengiz bilan koʻl oʻrtasida suv oʻtkazish inshooti qurildi. Qazilma eritmalardan Q.-G. tuz qatlamlari orasidan mirabilit olinadi. Sulfat qazib olinadi va qayta ishlanadi.

 

Oʻrta Osiyo
Kaspiy dengizi
Turkmaniston koʻllari
Bolqon viloyati
Qorakuya

Qorakuya – zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan oʻsimliklar kasalligi. Asosan, boshokli ekinlar kasallanib, qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Zararlangan boshoq, roʻvak, soʻta, poya, barg va ildiz boʻyinlari qora sporali massaga aylanadi. Quyidagi turlari koʻp uchraydi va ayniqsa, zararli: bugʻdoy va javdarning qattiq (badboʻy) Qorakuyasi oʻsimlik tugunchasini yemiradi va „qorakuya xaltachalari“ yoki alohida spora holida urugʻlarda saqlanadi. Zararlangan dondan nam havoda badboʻy hid keladi; arpa va sulining qattiq (tosh) qorakuyasi sporalari tugunchani zararlaydi, lekin roʻvak va boshoqlar zararlanmaydi, sporaning qattiq qora massasi boshoq qobigʻini teshib oʻtadi; bugʻdoy, arpa, suli va makkajoʻxorining chang qorakuyasi boshoq, roʻvak, soʻtalarni zararlaydi; javdar va bugʻdoyning poya Q.si poya (hamma qismlari va barglari)ni zararlaydi; makkajoʻxorining pufakchali holdagi qorakuyasi oʻsimlikning turli qismida qobiqli va spora bilan toʻlgan gʻudsalar hosil qiladi. Qorakuya zamburugʻlari sholi, qoʻnoq, oq joʻxori, chumiza kabi donli ekinlarda ham parazitlik qiladi. Kasallik natijasida gʻshsha ekinlari hosildorligi 20— 30% kamayib ketadi.

Kurash choralari: kasallikka chidamli navlar ekish; yuqori agrotexnika, almashlab ekish. urugʻlarni tozalash va dorilash; urugʻlikni oftobga yoyish va boshqa

Zamburugʻlar
Qorakoʻl (shahar)

Qorakoʻl — Oʻzbekistonning Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanidagi shahar (1980-yildan), tuman markazi. Transport yoʻli stansiyasi. Qorakoʻldan viloyat markazigacha (Buxoro shahrigacha) 61 km. Aholisi 20,9 ming kishi (2005). Qorakoʻlda paxta tozalash, gʻisht zavodlari, MTP, don mahsulotlari aksiyadorlik jamiyati, qurilish tashkilotlari, avtokorxona, neft bazasi bor. Kichik, oʻrta biznes va yirik korxonalar, shuningdek, Qorakoʻlteks qoʻshma korxonasi ishlab turibdi.

Umumiy taʼlim, bolalar musiqa maktablari, gimnaziya, litsey, 2 kasb-hunar kollejlari, tuman markaziy kutubxonasi, klub muassasalari, madaniyat uylari, madaniyat va istirohat bogʻi, Xotira yodgorligi bor. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, tugʻruqxona, ambulatoriya, dorixonalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Shahar yonidan xalqaro yoʻnalishlarda temir yoʻl oʻtgan. Tuman markazi bilan qishloqlar oʻrtasida va Qorakoʻl — Buxoro oraligʻida avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Oʻzbekiston shaharlari
Buxoro viloyati
Qorakoʻl tumani
Qorako'l

Qorakoʻl( )—Oltoy Respublikasining Onguday tumanidagi qishloq. Qorakoʻl qishloq aholi punktining maʼmuriy markazi.

Tarixi 
Qishloq 1820-yilda tashkil etilgan.Oltoyda „qora kool“ tom maʼnoda „er osti suvlari bilan oziqlanadigan moʻl, buloq, oqim, kanal. daryo, daryo vodiysi“.

Geografiyasi 
Oltoy Respublikasining markaziy qismidagi togʻ-dasht zonasida, Ursul daryosi qirgʻogʻida, daryoning quyilish joyida joylashgan. Qorakoʻl . Qishloqning sharqida Kurota qishlogʻi bilan tutashgan.

Koʻchalar tarmogʻi beshta geografik xususiyatdan iborat: st. Altayskaya, st. G. VA. Chunjekova, st. G. Choros-Gurkin (qatagʻon qilingan rassom xotirasiga, I. VA. Shishkin (G. VA. Gurkina), st. L. Kokishev (L. sharafiga). DA. Kokisheva , Oltoy adabiyotining asoschilaridan biri), st. Ursulskaya.

Mutlaq balandligi dengiz sathidan 885 metr.

Aholisi 

 Milliy kompozitsiya

2002-yilgi aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra, milliy aholi tarkibida oltoylar 440 kishidan iborat umumiy aholining 80% ni tashkil qiladi.

Infratuzilma 
Qorako‘l o‘rta maktabi. Maktab binosida o‘lkashunoslik muzeyi mavjud.

„UCH-ENMEK“ turistik majmuasi.

Yoqilgʻi quyish shoxobchasi, doʻkonlar, stadion.

Shaxsiy yordamchi xoʻjalik. Chorvachilik. Turizm.

Qariyalar uyi.

Transportlari 
Qishloq P-256 „Chuysky Trakt“ federal avtomagistrali boʻylab joylashgan.

Manbalar 
Rossiyadagi qishloqlar
Qorakoʻl (Tojikistondagi koʻl)

Qorakoʻl — Pomirning shim. qismidagi oqmas koʻl (Tojikiston Respublikasida). Maydoni 380 km², uz. 33 km. Atrofi baland togʻlar bilan oʻralgan. 3914 m balandlikdagi soylikda joylashgan. Ikki qismdan iborat boʻlib, tor boʻtozlar orqali bogʻlangan. Chuqurligi gʻarbiy qismida 236 m, sharqida 22,5 m. Suvi shoʻrroq, tiniq. Noyabr oxiridan aprelgacha muzlab yotadi. Suvning temperaturasi yozda 12°. Eng yirik irmoqlari: Qorajilgʻa, Qoraort va Muzkoʻl.

 

Tojikiston koʻllari
Qorasuv (daryo)

Qorasuv, Gʻarbiy Furot - Turkiyaning sharqiy qismidagi daryo, Furot daryosining bosh irmogʻi. Uzunligi 470 km, havzasining maydoni 22 ming km². Koʻp qismi chuqur daralardan oqadi. Arzi-rum va Erzinjon shaharlari yaqinida vodiysi keng. Bahorda toshadi, yozda suvi kamayadi. Daryoda yogʻoch oqiziladi.

Turkiyadagi daryolar
Furot
Qorasuv kanali

Qorasuv kanali (Oʻngqirgʻoq Qorasuv kanali) – Toshkent viloyatidagi kanal. Toshkent viloyat Qibray tumani hududida, Oqqovoq-2 GESning pastki oʻng qirgʻogʻidan boshlanadi.

Tavsifi 
Uzunligi 35 km (shundan 24 km Toshkent shahri hududida), suv sarfi 18m³/sek. Oʻrtacha chuqurligi 1,5–2 m, eni 10–14 m. Kanalning bosh toʻgʻoniga temir-beton yotqizilgan. Qorasuv kanali suvlaridan 4,1 ming ga ekin maydonini suv bilan taʼminlaydi.

Oqqovoq GESi (2-GES) ostidagi Boʻzsuv kanalidan boshlanadi. Avval sharqqa, soʻngra janubi-gʻarbga qarab oqadi. Toshkent viloyatining Qibray, Mirzo Ulugʻbek, Yashnobod, Mirobod, Sergeli tumanlari hududidan oqib oʻtadi.

Kanal boʻyida Toshkent xalqaro aeroporti, Toshkent traktor zavodi, TAPOiCh ishlab chiqarish birlashmasi, „Elektroapparat“ zavodi, Ahmad Yugnakiy turar-joy massivlari, Gagarin va Tatarskiy qishloqlari, kichik qabristonlar (bitta pravoslav) joylashgan. 

Kanalning Kichkina Qorasuv („Kichik Qorasuv“) yon kanali bor, u Toshkentning shimoli-sharqiy qismida Shoʻrtepa tepaligidagi pravoslav qabristoni yonida asosiy kanal bilan birlashadi.

Qorasuv irmqolari 
Toʻrtariq – oʻng irmogʻi, Ahmad Yugnakiy massividan boshlanadi. Mirzo Ulugʻbek tumani hududi orqali janubi-sharqiy yoʻnalishda oqadi.

Urus – chap irmogʻi, Qorasuv suvining katta qismi shu irmoqqa quyiladi. Sergeli tumanidan boshlanadi, aeroport yaqinida janubi-sharqqa buriladi. Toshkent viloyatida Xonobod va Oqtepa aholi punktlaridan oʻtadi. Toshkent- Angren temir yoʻliga yetib, janubga buriladi. Sergeli vokzali hududida Chortoq arigʻiga (Chirchiq daryosining bir tarmogʻi) quyiladi.

Eski Polvon – aeroport yaqinida boshlanadigan irmoq.

Tarixiy voqealar 
1799-yilda Qorasuv boʻyida Toshkent bekligi va Qoʻqon xonligi qoʻshinlari oʻrtasida jang boʻlib oʻtdi, unda Toshkent hukmdori Yunusxoʻja bosqinchilarni yengib, 70 kishini asirga oldi (keyinchalik ular omma oldida qatl etildi).

1865-yilda Shoʻrtepa hududida Qorasuv va Kichkina-Qorasuv kanallari qoʻshilish joyida, general Mixail Chernyaev boshchiligidagi rus qoʻshinlari lageri joylashgan edi. 9-may kuni Salor va Darxon oʻrtasidagi toʻqnashuvda gʻalaba qozonib, razvedkachilar otryadini taʼqib qilayotgan lashkarboshi Alimqul boshchiligidagi qoʻqon qoʻshinlari qarorgohga hujum qiladi. Shafqatsiz otishma qoʻl jangiga aylanib ketdi. Qoʻqon xonligi qoʻshinlari magʻlubiyatga uchradi, Alimqulning oʻzi yarador boʻldi. 25 nafar halok boʻlgan rus askari dafn etilgan joyda Toshkentdagi birinchi pravoslav qabristoni paydo boʻlib, bugungi kungacha saqlanib qolgan.

Galereya

Yana qarang 
 Anhor arigʻi

Manbalar 

 

Kanallar
Qibray tumani daryolari
Toshkent daryolari
Toshkent kanallari
Toshkent viloyati kanallari
Boʻzsuv tarmogʻi
Qoratogʻ zilzilasi

Qoratogʻ zilzilasi - 1907-yilning 21-oktabrida Hisor togʻining janubiy tizmalarida sodir boʻlgan. Zilziladan avval yer ostidan juda dahshatli guldiragan tovush eshitilib, ketma-ket yer qimirlashlar natijasida 100 km masofada 150 dan ortiq qishloq vayron boʻlgan, 1500 dan ortiq kishi oʻlgan. Shuningdek, Toʻpolondaryo sohillarida koʻchkilar, oʻpirilmalar sodir boʻlgan. Dunyodagi eng kuchli zilzilalar qatoridan oʻrin olgan bu zilzila oʻchogʻi uch joyda 20—25 minut orasida sodir boʻldi. 9—10 balli tebranish maydoni 2000 kmgʻgi tashkil etgan. Zilzilalardan tarqalgan seysmik toʻlqinlar 500–600 km masofada ham sezilgan.

Birinchi zilzila Surxon vodiysining shimoliy qismi bilan Machitli togʻining orasida joylashgan yer uzilmasida 21 oktabr soat 4 dan 23 min. oʻtganda 30 km chuqurlikda paydo boʻlgan. Epitsentrda uning kuchi 9—10 ball boʻlib, magnitudasi 7,5 ga yetgan. Oradan 20 min. oʻtmasdan ikkinchi marta yer silkinib, epitsentri gʻarbla, 30– 35 km keladigan Surxon togʻi yon bagʻ-rida 9 balli kuch bilan, 24 km chuqurlikda sodir boʻlgan va Boysun atrofidagi qishloqlarni yakson qilgan. Oradan 5—6 min. oʻtar-oʻtmas uchinchi zilzila sharq tomonla joylashgan qoratogʻ daryosi atroflarida 20 km chuqurlikda harakatga kelgan. Bu zilzi-lalarning kuchi 9 balldan ortiq, mag-nitudasi 7—7,3 ga teng boʻlgan. Oradan 6 kun oʻtgach, Machitli togʻining shimoli-sharqida joylashgan Choʻyanchi qishlogʻi atrofida magnitudasi 6,2 boʻlgan 8—9 balli yer silkinishi takrorlandi. Zilzila epitsentrlarining ikkitasi hozirgi Oʻzbekiston hududida joylashgan.

Bu zilzilalar umuman toʻrtlamchi davrdan hozirgigacha Hisor uzilmalari boʻyicha vaqt-vaqti bilan boʻlib turadigan tektonik harakatlarning faolli-gini koʻrsatadi. 1935 (Boysun), 1943 (Fayzobod), 1949 (Xayit) va 1968 (Boysun) yillardagi 8, 9, 10 ball bilan silkingan zilzilalar bu jarayonga misol boʻladi.

Qoratogʻ zilzilasidan yuzaga kelgan seysmik toʻlqinlar Jizzax atroflarida 5—6, Samarqandda 6—7, Termiz, Panjakent, Xoʻjand, Andijonda 4—5, Toshkentda 4 ball bilan sezilgan.

 

Oʻzbekistondagi zilzilalar
Qoraxitoy gaz-neft koni

Qoraxitoy gaz-neft koni - Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi kon. Qarshi shahridan 20 km shim.-sharqda. 1961-yilda ochilgan. 1965-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi kuchsiz tabaqalangan tekislikdan iborat. Q.g.-n.k. Muborak koʻtarilmasining jan. qismidagi eng baland maydonda, 15gorizont shipi boʻyicha asimmetrik braxiantiklinal burmada joylashgan. Burma shim.-gʻarbiy yoʻnalishda choʻzilgan, uning gumbazi koʻtarilma-uzilma koʻrinishida. Q.g.-n.k.da jami 17 ta quduq qazilgan; paleozoy erasi, yura, boʻr va neogen, toʻrtlamchi davr jinslari ochilgan. Sanoat miqyosidagi gaz-lilik quyi boʻr davrining (12-, 13gorizontlar), neftgazlilik esa, yuqori yura davrining yotqiziqlari bilan bogʻliq. Gaz uyumi toʻliq qatlamli, gumbazli, tektonik toʻsilgan tipga mansub. Uyum oʻlchami 4,3x2,05 km, balandligi 155 m. Gazga toʻyingan qatlam qalinligi 23,3 m. Neft uyumi ustida gaz qopqogʻi mavjud. Neft yuqori oltingugurtli (2,35%), smolali (15,5— 30%), parafinli (2,29-4,01%). Q.g.-n.k. zaxirasiga koʻra kichik konlar toifasiga kiradi. Hozirgi kunda kondan foydalanilmokda.

    

Oʻzbekiston gaz konlari
Koson tumani
Oʻzbekiston neft konlari
Qoraoʻzak

Qoraoʻzak, Karao'zek yoki Karauzyak ( qoraqalpoq: Karaoʻzak, Qarao'zek) — Oʻzbekiston Respublikasi Qoraqalpogʻiston Respublikasining Qoraoʻzak tumanidagi shahar va markaz.1989 yilda shahar aholisi 10656 kishi edi.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Qoraoʻzak tumani aholi punktlari‎
Juman Qoraqulov

Juman Qoraqulov (1921, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Toʻrtkoʻl tumani – 1944.18.10. Chexoslovakiya, Zvala shahrichasi) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1942-yildan frontda. 327-gvardiyachi togʻ oʻqchi polki (4-Ukraina fronti 1-gvardiyachi armiyaning 128-gvardiyachi togʻ oʻqchi diviziyasi)ning gvardiyachi oddiy askari. Zvala shahrichasini ozod etishda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan (1945.24.3, vafotidan soʻng). Qoraqalpogʻiston Respublikasining Chimboy shahridagi koʻcha va maktabga uning nomi berilgan.

Tarjimayi holi 
Juman Qoraqulov 1921-yilda Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududidagi Orol dengizining janubida joylashgan qishloqda dehqon oilasida tugʻilgan, millati qozoq. Boshlangʻich maʼlumotni olgach, paxtachilik kolxozida ishlaydi. Boshqa maʼlumotlarga koʻra, Juman Qoraqulov maktabni, oʻqituvchilar kurslarini tugatgan va boshlangʻich maktab mudiri boʻlgan.

1942-yil 7-fevralda Qizil Armiya safiga chaqirilib, 1942-yil 17-fevraldan boshlab 83-Turkiston togʻ otishma diviziyasi (128-gvardiya togʻ oʻqchi diviziyasi) safiga chaqirildi. Shimoliy Kavkaz, Kuban va Qrimdagi janglarda qatnashgan. U Kerch yarim orolidagi janglarda jasorati ajralib turdi, 1944-yil 14-yanvarda birinchi boʻlib xandaqqa kirib, shaxsiy qurollari bilan dushmanning 5 nafar askarini oʻldiradi. 1944-yil 20-yanvarda 3-darajali Shon-sharaf ordeni bilan taqdirlangan.

1944-yil oktyabr oyida diviziya Karpat-Dukla operatsiyasi paytida Karpat togʻlarini kesib oʻtadi va Slovakiya hududida hujumini davom ettiradi. 1944-yil 17-oktyabrda Zvala qishlogʻi yaqinidagi 762-sonli istehkom uchun jang boshlandi. Shu kuni Qizil Armiya askari Qoraqulov askar Romanovskiy bilan birga hujumda boʻlinmadan oldin xandaqqa bostirib kiradi va uch soat davomida ikkalasi istehkomni ushlab turishadi. Biroq, keyin qaytishga majbur boʻlishdi. Ertasi kuni, 1944-yil 18-oktyabrda polkning 2-batalyoni va pulemyotchilar guruhi yana hujumga oʻtadi. Qizil Armiya askari Qoraqulov yana xandaqqa bostirib kirib, bir necha soat istehkomni ushlab turadi va yana uni tark etishga majbur boʻladi. Uchinchi hujumda voqealar avvalgidek rivojlandi. Dushman oʻt ochishni boshlaganida, Qoraqulov qoʻlida granata bilan oʻt ochish joyini portlatib yuboradi.

Juman Qoraqulov Zvalaning shimoli-gʻarbiy chekkasida dafn etilgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 24-martdagi farmoni bilan fashist bosqinchilariga qarshi kurash frontida qoʻmondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi hamda koʻrsatilgan jasorati va qahramonligi uchun Qizil Armiya askari Qoraqulov Juman vafotidan keyin Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

Chimboy shahridagi koʻcha va tugʻilib oʻsgan qishlogʻidagi maktabga Juman Qoraqulov nomi berilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1921-yilda tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
18-oktyabrda vafot etganlar
Qoraquloq

Qoraquloq, (ing. Caracal) – mushuksimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. U birinchi marta 1776-yilda nemis tabiatshunosi Johann Christian Daniel fon Schreber tomonidan fanga kiritilgan.

Taksanomiyasi 
Felis caracal 1776-yilda Johann Christian Daniel fon Schreber tomonidan qoʻllangan ilmiy nom boʻlib, u Yaxshu umid burnidan topilgan Qoraquloq turini bu nom bilan atagan. 1843-yilda John Edward Gray uni Caracal turiga joylashtirgan. XIX—XX asrlarda bir nechta Qoraquloq turlari topilgan va kichik turlar sifatida alohida Felinae oilasiga qoʻshilgan. 2017-yildan boshlab uchta Qoraquloq bu kichik turga kiritilgan deb tan olingan. Bular quyidagilar:

Janubiy hududlarda yashovchi Qoraquloq (C. c. caracal) (Schreber, 1776-yil) – Janubiy va Sharqiy Afrikada uchraydi.

Shimoliy hududlarda yashovchi Qoraquloq (C. c. nubicus) (Fischer, 1829-yil) – Shimoliy va Gʻarbiy Afrikada uchraydi.

Osiyo hududlarida yashovchi Qoraquloq (C. c. schmitzi) (Matschie, 1912-yil) – Osiyoda uchraydi.

Tavsifi 
Afrika, Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo hamda Pokiston va Hindiston shimoli-gʻarbiy qismidagi qurgʻoqchil hududlarda yashaydi. U mustahkam tuzilishi, uzun oyoqlari, kichkina yuzi, uzun quloqlari va uzun tishlari bilan ajralib turadi. Uning yungi bir xilda qizgʻish yoki sargʻish, qorin boʻshligʻida kichik qizgʻish dogʻlari bor. Qoraquloqlarning yelkasining oʻlchami oʻrtacha 40 sm dan 50 sm atrofida boʻladi va ogʻirligi taxmin 8 kgdan 19 kg ni tashkil qiladi. Tanasining oʻlchami esa 65 sm dan 82 sm gacha yetadi, dumining uzunligi 25 sm dan 30 sm gacha boʻladi. Tashqi koʻrinishi qisman silovsinga oʻxshaydi; qulogʻi uchida qora tuklari bor, dumi toʻmtoq emas. Yungi kalta. Odatda tunda, qoraquloqni kuzatish qiyin. Qoraquloqlar hududlarini boʻlib olishadi va asosan yolgʻiz yoki juft boʻlib yashaydi. Qoraquloq yirtqich hayvon boʻlib, odatda qushlar, kemiruvchilar va boshqa mayda sutemizuvchilarni ovlaydi. U 3,0 m dan balandroq sakrashi va havoda qushlarni tutishi mumkin. U oʻz oʻljasini undan 5 m masofada boʻlgunga qadar taqib qiladi, soʻng uning tomogʻi yoki boʻyniga otilib tishlab oladi va soʻngra oʻldiradi. Qoraquloqning erkagi ham urgʻochisi ham bir yoshga toʻlganida balogʻatga yetadi, yil davomida koʻpayadi. Homiladorlik ikki oydan uch oygacha davom etadi, ular bittadan oltitagacha mushukchalar bolalashi mumkin. Voyaga yetmagan Qoraquloqlarni toʻqqiz oydan oʻn oygacha onalarini tashlab ketishadi. Qoʻriqxonalardagi Qoraquloqlarning oʻrtacha umri deyarli 16 yil.

Tarqalishi 
Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo hamda Pokiston, Hindiston shimoli-gʻarbiy qismidagi qurgʻoqchil hududlari, Afrika va Osiyo choʻllarida yashaydi. Oʻrta Osiyoda Turkmaniston janubida uchrashi mumkin. Qoraqalpogʻistonning Ustyurt yassi tekisligi va Amudaryoning quyi oqimi, avvallari gʻarbiy Qizilqumda ham uchragan. Quyon, mayda kemiruvchilar (qum-sichqonlar) va qushlarni tutib yeydi. Soni kamayib ketgan. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar 
Hayvonlar
Karakal
Sutemizuvchilar
Mushuksimonlar
Qoraqoʻl

Qoraqoʻl (1889-1921 va 1939-90 yillarda Prjevalsk) — Qirgʻiziston Respublikasi Issiqkoʻl viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Terskay Olatovining shimoliy etagida, Qoraqoʻl daryosi boʻyida. Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 64,3 ming kishi (1999). 1871-yildan Jetisuv viloyatidagi uyezd shahri. Oziq-ovqat, meva-sharob, gʻalla mahsulotlari, shu jumladan, non, baliq zavodlari, sut, goʻsht kombinatlari va yengil sanoat (poyabzal va tikuvchilik fabrikalari); elektr-texnika zavodi, elektr issiklik markazi, aeroport bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi (temir-beton qorishmalari, gʻisht-shagʻal zavodlari). Pedagogika instituti, Issiqkoʻl universitetining oliy iqtisod kolleji, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Qoraqoʻl atrofida "Oqsuv" va "Jetioʻgʻiz" balneologik kurortlari joylashgan.

 

Qirgʻiziston shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Qoragʻoz

Qoragʻoz, oq peshona kichik gʻoz — gʻozsimonlar turkumi oʻrdaklar oilasiga mansub qush. Yevrosiyoning tundra mintaqasida tarqalgan. Bolqon yarim oroli, Zakavkazye, Yaponiya, Koreya yarim oroli va Xitoyning jan.-sharqiy qirgʻoqlarida, baʼzan Gʻarbiy Yevropa, Kichik, Gʻarbiy Osiyo, Kaspiy dengizining janubi-sharqida qishlaydi. Oʻzbekistonda Amudaryo va Sirdaryo havzalari. Orolboʻyida uchib oʻtish va qishlash davrida uchraydi. Vazni 1,6—2,5 kg. Tumshugʻi asosining atrofi oq. Qovogʻining cheti bir oq. Tundradagi koʻl atrofidagi joylarda yashaydi. Butalar orasiga, suvga yaqin qoyalarga uya quradi; 4—8 ta tuxum qoʻyadi. Oʻtlar bilan oziqlanadi. Ovlash taqiqlangan. Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil roʻyxatiga va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

    

Qushlar
Abduvohidqori Abduraufqoriyev

Abduvohid Qoriyev, Abduraufqoriyev Abdulvohdqori (1855 – Toshkent – 1938.12.1) – jamoat va din arbobi, pedagog . Dastlab Koʻkcha dahalik maktabdor Yoqubxoʻja eshondan eski usulda saboq olgan. 1870-80 yillarda Eshonqulidodxoh va 1880-88 yillarla Buxorodagi Ernazarboy madrasalarida tahsil koʻrgan. 1888-1906-yillarla Toshkent shahri Shayx Xovandi Tohur dahasidagp Mir abdullaboy masjid-madrasasida imom, mudarris, shu daha qozisi. 1906-yilda Toshkent shahri dumasi aʼzosi. 1907-yilda Rossiya Davdat dumasiping deputati. U Dumaga mahalliy aholi nomidan Pirmuhammad aʼlam Tursunmuhammad oʻgʻli bilan hamkorlikda ishlab chiqqan talabnomasini topshirgan. Shu yili aholini oʻz haq-huquqi uchun kurashga chorlovchi „chaqiriq“larni oʻzbek va tojik tilida yozib tarqatgan. Shuning uchun 1909-yilda Tula viloyatiga 5 yilga surgun qilingan. U rus adibi L. N. Tolstoy bilan shaxsan koʻrishib, suhbatlashib, 1910-yilda uning dafn marosimida ishtirok etgan.

Qoriyev surgundan qaytgach, 1917-yil aprelgacha mudarris, aprel oyidan „Shoʻroyi islom“ raisi. 1918-yildan „Fuqaho“ („Huquqshunoslar“) jamiyat aʼzosi. Oʻrta Osiyo mahkamai shariya idorasining raisi. 1923-yilda shu idora delegatsiyasi tarkibida Ufaga borib, Usmon Kurʼonini olib kelishda ishtirok etadi. 1926-yilda Makka shahrida boʻlib oʻtgan xalqaro musulmonlar kongressi ishtirokchisi.

Qoriyev 1937-yilda asossiz ravishla qamoqqa olingan va 1938-yil kaltaklab oʻldirilgan. 1957-yilda oqlangan.

 

1855-yilda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Eshonquli dodho madrasasida tahsil olganlar
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Ernazar elchi madrasasida tahsil olganlar
Toshkent madrasalarida mudarrislik qilganlar
Mir Abdullaboy madrasasida mudarrislik qilganlar
Qatagʻon qurbonlari
Qoriy Xoʻqandiy

Qoriy Xoʻqandiy (taxallusi; asl ismi Mulla Mirmahmud Mirshamsiddin oʻgʻli) (1828 – Qoʻqon shahri Sarmozor dahasi – 1906) – shoir va xattot. XIX asr oʻzbek adabiyotining isteʼdodli namoyandalaridan. Qoʻqondagi Norboʻtabiy madrasasida taʼlim olgan. Arab va fors tillarini, sarf, nahv va lugʻat ilmini chuqur oʻzlashtirgan. Hasanqori domladan qiroat ilmini oʻrganib, Qurʼon hofizi – qorilik unvoniga erishgan. Sheʼrlarida ham „Qoriy“ taxallusini qoʻllagan. Qoʻqonning Xoʻjand dahasi Gʻoziyogʻliq mahallasidagi katta masjidda uzoq yillar imomlik qilgan. Q. X. mukammal husnixat egasi – xattot ham boʻlgan. Qoriy Xoʻqandiyning oʻzi koʻchirgan (2 dastxat) „Devon“i, Majzub Namangoniyning „Devon“i, Bahouddin Naqshbandning risolasi, Muqimiy bilan hamkorlikda koʻchirgan katta bayozi va yana bir necha asarlar bizgacha yetib kelgan.

„Devon“idan gʻazal, muxammas, muvashshah va taʼrix janridagi sheʼrlar oʻrin olgan. Gʻazallari oshiqona va orifona mazmunda boʻlib, sof lirik xarakterga ega. Muxammaslari (65 ta) oʻzbek va fors tillarida yaratilgan, ularning aksariyati fors adabiyoti klassiklari Hofiz Sheroziy, Abdurahmon Jomiy, Bedil, Ahmad Jomiy, Osafiy, Soib kabilarning, turkiy adabiyot klassiklaridan esa Alisher Navoiy, Fuzuliy, Amiriy, Mashrab, Zaliliy, Gʻoziy, Uvaysiy, Azimiy kabi ijodkorlarning gʻazallariga bogʻlangan taxmislardir. Qoriy Xoʻqandiy sheʼrlari Allohga hamdlar, ayniqsa, paygʻambarimiz muhammad (s.a.v)ga bagʻishlangan naʼtlarning koʻpligi bilan ham ajralib turadi. Shuningdek, uning ijodida goʻzal mahbubaning yorqin tasviri va unga boʻlgan muhabbat sitamlari aks etgan misralardan tashkil topgan sheʼrlar ham salmoqli oʻrinni egallaydi. Devoni Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida (inv. № 2310) saqlanadi.

Ls. Devoni Qoriy, T., 1912; Oʻzbekadabiyoti tarixi xrestomatiyasi. 2-j.. T., 1945; Oʻzbek adabiyoti, 1-kitob, T., 1960.

Adabiyot 
 Qayyumov P.. Tazkirai Qayyumiy. 2-kitob, T., 1998.

Otabek Joʻraboyev.

Shoirlar
Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Norboʻtabiy madrasasida tahsil olganlar
Qorinoyoqli mollyuskalar

Qorinoyoqli mollyuskalar, shilliqqurtlar — mollyuskalar sinfi. Gavdasi asimmetrik tuzilgan; tana (ichki xalta). Oyoq va bosh boʻlimlaridan iborat. Koʻpchilik qorinoyoqli mollyuskalar tanasi va boshini chigʻanoq ichiga tortib olish xususiyatiga ega. chigʻanogining balandligi 0,5 mm dan 70 sm gacha. Yagona yassi oyogʻi yerdamida tovonidagi ma.xsus bezlar ajratib chiqaradigan shilimshiq modda ustida sirpanib harakatlanadi. Ichki xaltasi chigʻanoq ichida buralib joylashgan boʻlib, mantiya bilan oʻralgan. Boshida 1 juft (quruqlik qorinoyoqli mollyuskalarida 2 juft) paylaslagichlari, ular asosida (quruqlik qorinoyoqli mollyuskalarida paypaslagichlar uchida) bir juft koʻz va ogʻiz teshigi bor. Chigʻanogʻi xilma-xil: konussimon, spiral yoki kosasimon; ayrim qorinoyoqli mollyuskalar (yalangʻoch shilliqlar) la redukpiyaga uchragan. Ogʻzida 2 ta dan 17–16 ming tagacha tishchalar bilan qoplangan radula (qirgʻich tilcha) bor. Anal teshigi boshi ostida yoki uning yonida joylashgan. Nafas olish organlari suvda yashovchi qorinoyoqli mollyuskalarda bitta yoki bir juft patsimon jabra; quruqlik va koʻpchilik chuchuk suv mollyuskalarida – oʻpka. Nerv sistemasi – tarqoq joylashgan nerv tugunlari. Odatda, 5 juft.

Muvozanat saqlash (statonistlar) va kimyoviy sezgi orkshi (osfradiylar) bor. Germafrolitlar ayrim jinsli. Urugʻlanishi ichki, germafrodit qorinoyoqli mollyuskalar bir-birini uruglantiradi. Chuchuk suv va quruqlik qorinoyoqli mollyuskalari oʻzgarishsiz, dengiz qorinoyoqli mollyuskalari metamorfoz orqali rivojlanadi (tuxumdan plankton veliger lichinka chiqadi).

Qorinoyoqli mollyuskalarning 90 000 ga yaqin turi bor; keng tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida 100 ga yaqnn turi maʼlum. Bentosla (qarang Bentos) yashaydi; ayrim turlari suzadi. Yirtqich oʻsimlikxoʻr yoki parazit. Bir qancha quruqlik va chuchuk suv qorinoyoqli mollyuskalar gelmintlarning oraliq xoʻjayini. Quruqlikda yashovchi bir qancha qorinoyoqli mollyuskalar madaniy oʻsimliklarga ziyon keltiradi. Ayrim turlari sanoat miqyosida ovlanadi.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Qosimxon

Qosimxon (; 1445-1518-21) — qozoq xoni, Joʻjixon avlodidan. Qozoq xonligining asoschilardan biri Jonibek sultonning oʻgʻli.

Qosimxonning onasi Jahonbegim Shayboniyxonning onasi Oqqoʻzibegimning singlisi boʻlgan. 1503-yilda akasi Adik sulton vafotidan soʻng ulus boshqaruvi Qosimxon qoʻliga oʻtgan. Garchi u oʻz ulusining sultoni boʻlsada xonlikda yuqori nufuzga ega boʻlib, oʻsha vaqtdagi qozoq xoni Burunduqxonning keyin turuvchi 2-shaxs hisoblangan. Uning harbiy yurishlardagi muvaffaqiyati, boshqa qozoq sultonlarini ham uning atrofiga birlashuviga sabab boʻldi. 1509-yilning 2-yarmida amalda butun hokimiyat Q. qoʻliga oʻtgan. Lekin 1511-yildagina rasman xonlik yorligʻiga ega boʻlgan. Uning hukmronlik yillarida xonlik hududi ken-gayib, hokimiyat boshqaruvi mustahkamlangan. Q. davlati tarkibita jan.-sharqda Yettisuvning bir qismi, shim-gʻarbdan Volga daryosining oʻng qirgʻoqlari, shim. va shim.-sharqda Ulugʻtogʻ etaklari va Balxash koʻli boʻylari, janubida Sirdaryoning oʻng qirgʻogʻigacha boʻlgan hududlar kirgan. q. shayboniy sultonlar bilan doimiy ravishaa Sirdaryo boʻyi shaharlari uchun jang olib borgan boʻlsa-da, ammo ularning Eron safaviylariga qarshi qurashini qoʻllab-quvvatlagan. 1513—14 yillarda Ismoil Safaviy qoʻshinlariga qarshi kurashish uchun shayboniylar bilan ittifoq tuzgan. Shuningdek, q. davrida Qozoq xonligi Moskva, shuningdek, Qrim va Yorkend xonliklari bilan ham turli sohalarda aloqalar olib borgan. Q. vafotidan soʻng birmuncha vaqt xonlik taxti boʻsh qolgan. Faqat 1522-yildagina uning oʻgʻli mamashxon taxtni egallashta muvaffaq boʻlgan. Ammo bu bilan taxt uchun kurash barham topmagan. Oqibatda ichki vaziyat q. tiklagan davlatning inqirozga uchrashiga sabab boʻlgan.

Avlodlari 
Qosimxonning ikki o‘g‘li – Mamash va Haqnazarning ismlari ma’lum. Ikkalasi ham xon edi. O‘g‘li Abulxayr Sulton forslarga qarshi yurishda halok bo‘ldi.

Manbalar 

Qozoq xonlari
Qozogʻiston tarixi
1455-yilda tugʻilganlar
XVI asrda vafot etgan
Toʻralar
Qoshiq (cholgʻu)

Qoshiq — oʻzbek va boshqa xalqlarda, asosan, raqslar joʻrligida usul beruvchi urma musiqa cholgʻusi. 3 — 5 (yoki 4, baʼzida, bir-biriga tasma bilan juftlashtirilgan) yogʻoch osh qoshiqdan iborat. Tovush qoshiqlarni bir-biriga urish natijasida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda 1930-yillargacha (ayniqsa, Fargʻonada) keng qoʻllangan.

 

Urma asboblar
Qogʻozdaraxt

Qogʻozdaraxt — tutdoshlar oilasiga mansub ikki uyli barg toʻkuvchi daraxt va butalar turkumi. Sharqiy Osiyo va Polineziyada 6-8 turi maʼlum. Qogʻoz tut turining vatani Yaponiya va Xitoy. Boʻyi 5–16 m gacha, barglari bandli, butun yoki boʻlmali. Asosan, qogʻoz tayyorlashda ishlatiladi. Poʻstlogʻidan aʼlo sifatli qogʻoz (qogʻoz pullar, qimmatli qogʻozlar va boshqalar) ishlab chiqariladi, mahalliy xalq esa kiyim-kechak va arqon tayyorlaydi. Qrim, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda ekib oʻstiriladi. Qogʻozdaraxtning kazinoki turi Koreya yarim orol va Yaponiyada yovvoyi holda uchraydi.

    

Tutdoshlar
Qrimtatar tili

Qrimtatar tili - turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub til. Asosan, Oʻzbekiston va Ukrainaning bir qator hududlarida, qisman Rossiya Federatsiyasi, Tojikiston, Gruziya, Ozarbayjon, Ruminiya va Turkiyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 800 ming kishiga yaqin (1990-yillar oxiri). Qrimtatar tili tarixan tipologik jihatdan bir tekis rivojlanmagan. Unda 3 ta: shimoliy (dasht), oʻrta va janubiy lahjalar mavjud boʻlib, ularning birinchisi noʻgʻay tiliga, uchinchisi oʻgʻuz tillariga yaqin turadi. Lahjaviy farqlar fonetika, morfologiya va leksika sohalarida kuzatiladi. Fonetik xususiyatlari sifatida lab va tanglay ohangdoshligining 2-boʻgʻinga taʼsiri, 2-darajali choʻziq unlilarning mavjudligi, baʼzan soʻz boshidagi va oxiridagi h undoshining tushib qolishi (ava<hava, saba<sabah, "tong") va boshqalarni koʻrsatish mumkin. Kishilik olmoshlarining qaratqich kelishigidagi 1-shaxs birlik va koʻplik "mening, bizning" shakllarining "menim, bizim" tarzida qoʻllanishi va boshqa Qrimtatar tilining morfologik belgilaridandir. Leksikasida shu tilning oʻzigagina xos boʻlgan "balaban" (katta), "qoʻranta" (oila) kabi soʻzlar bilan bir qatorda arab, fors, grek, italyan tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham koʻpchilikni tashkil etadi.

20-asrgacha boʻlgan adabiy Qrimtatar tili Oltin Oʻrda turkiy adabiy tilidan kelib chiqqan va unda Qrim xonlarining koʻplab farmon va yorliqlari saqlanib qolgan. Eng qad. yozma yodgorligi 13-asrga mansub. 19-asrdan adabiy til bir necha marta isloh qilingan va soʻzlashuv tiliga yaqinlashtirilgan. Hozirgi adabiy til oʻtgan asrning 20-yillarida oʻrta lahja asosida shakllangan. 1929-yilgacha arab grafikasi, keyinchalik lotin grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanilgan, 1938-yildan esa rus grafikasiga asoslangan yozuv joriy etilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Baskakov N.A., Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969: Memetov A., Istochniki formirovaniya leksiki kr1mskotatarskogo yazshka. T., 1988.

 

Turkiy tillar
Qubba (meʼmorlik)

Qubba — yarim shar shaklidagi ichi boʻsh qism: 1) meʼmorlikda tom turi (yana qarang Gumbaz); gumbaz ustiga ishlangan gʻoʻlasimon bezak ham Q. deb ataladi; 2) amaliy sanʼatda naqsh boʻlagi, bezak. Gilamchilik, kashtachilik, kandakorlik, zargarlik, zardoʻzlik va boshqalarda keng tarqalgan. Mas, qumgʻon, oftoba kabi idishlarning qopqogʻi ichi boʻsh qilib qavartirib Q. hosil qilib yasaladi; shuningdek, idishlar qorniga Q. yopishtirib jo-zibador bezatiladi va hokazo.

    

Arxitektura
Qubodiyon

Qubodiyon, Qabodiyon - Oʻrta Osiyodagi tarixiy viloyat. Kofirnihon daryosining quyi oqimida. Sagʻo-niyon bilan Vaxsh oraligʻida, hozirgi Qoʻrgontepa viloyatining Shaartuz tumani (To-jikiston) hududida joylashgan. Xi-toy manbalarida (7-asr) kexo-yenna mulki tarzida keltirilib, uning hududi sharqdan gʻarbga tomon 2 kunlik yoʻl ekani qayd etilgan. Qubodiyonning markaziy shahri Sagʻoniyon poytaxtidan qolishmagan. Shaharda 3 ta Budda monastiri joylashgan. Oʻrta asrlarda Qubodiyon nomi ilk bor Tabariy asarida 725 yil Asad ibn Abdullohning Xuttalonga yurishi munosabati bilan uchraydi. Qubodiyon 8-asr oʻrtalarida arablar tomonidan bosib olingan. 9-asrda Qubodiyon maʼmuriy jihatdan Xuttalon viloyatiga qaragan. 10-asrda esa Sagʻoniyon (Chagʻoniyon) viloyati tarkibida boʻlgan. Samʼoniyning yozishicha, 12-asrda Qubodiyon Balx viloyatiga mansub obod nohiya edi. Qubodiyon hududini Romil daryosi kesib oʻtgan. Bu yerda arablarning tamim qabilasi yashagan, ular harbiy ishda mohir boʻlishgan.

Hozirda Qoʻrgʻontepaning jan.gʻarbidagi tuman markazi Qabodiyon deb ataladi. Uning atrofida Kaykubodshoh va Qalʼai Mir shahar xarobalari bor, lekin Qubodiyon markazi oʻrni Shaartuzdan 9 km masofada joylashgan Qiziltepa yoxud Qizqalʼa oʻrnida boʻlgan. Bu yerda hayot kushonlar davridan 13-asr boshiga qadar davom etgan.

11-asrda Xurosonda roʻyan oʻsimligining "kubodi" nomli maxsus navi mashhur boʻlgan. Bu nav Qubodiyonda yetishti-rilgan va 10-asrda asosiy qishloq xoʻjaligi ekini hisoblangan; roʻyan katta miqdorda Hindistonga eksport qilingan. Undan olingan daromadning bir qismini viloyat hokimi olgan. 17-asrda ham roʻyan Qubodiyondan chetga chiqariladigan asosiy qishloq xoʻjaligi mahsuloti sanalgan, undan tashqari Qubodiyondan ajoyib anorlar va 2 turdagi uzum shinnisi chiqarilgan. Qubodiyon togʻlarida 10-asrda neft. saqich va bitum, shuningdek, feruza konlari boʻlgan. 12-asrda Samʼoniy Qubodiyonning mashhur shifobaxsh bulogʻi haqida yozgan. Bu buloq hozirda Chiluchor chashma deb ataladi. Uning oldida yaqin vaqtlargacha eski masjid boʻlgan. uning ustunlaridan birida masjid qurilgan sana (749 yil) koʻrsatilgan. 19-asr va 20-asr boshida Qubodiyon Buxoro amirligining Qubodiyon bekligiga boʻysungan.

Ad.:Kamaliddinov Sh. S. Istoricheskaya geografiya Yujiogo Sogda i Toxaristana po araboyazmchnmm istochnikam IX — nachalo XIII vv.. T., 1996.

Faxriddin Hasanov.

    

Tarixiy viloyatlar
Tojikiston tarixi