Mansuriya

Al-Mansuriya yoki Mansuriya (), Sabra yoki Sabra al-Mansuriya nomi bilan ham tanilgan, Tunisning Qayravon shahri yaqinida joylashgan, ismoiliy xalifalari al-Mansur ibn Muhammad (hukmronligi 946—953) va al-Muizz ibn Ismoil (hukmronligi 953—975) davrida Fotimiylar xalifaligining poytaxti boʻlgan.

946—972-yillarda qurilgan Mansuriya bogʻlar, sunʼiy hovuzlar va suv kanallari bilan oʻralgan hashamatli saroylarga ega devorli shahar boʻlgan. Qisqa vaqt ichida shahar Shimoliy Afrika va Sitsiliyaning katta qismini qamrab olgan qudratli davlatning markaziga aylandi. Shahar 1057-yilgacha Banu Hilol qabilalari tomonidan vayron qilingunga qadar Ziriylarning viloyat poytaxti boʻlib xizmat qilishda davom etgan. Keyingi asrlar davomida barcha foydali narsalar hamda yodgorliklar talon-taroj qilingan. Bugungi kunda bu qadimiy shaharning tuzilish shakli sezilarli darajada emas.

Tarixi 

Fotimiylar xalifaligi Suriyada Abdulloh al-Akbar tomonidan boshlangan ismoiliy shia harakatidan soʻng yuzaga kelgan. Xalifalik islom paygʻambari Muhammadning qizi Fotimaning yettinchi shia xalifasi Ismoil orqali kelib chiqishini daʼvo qilgan. Fotimiylar sulolasi Fotima ismi sharafiga atalgan. 899-yilda Abdulloh al-Mahdiy Billoh harakat rahbari boʻldi. U dushmanlaridan Marokashning Sijilmasa shahriga qochib ketdi va u yerda savdogar niqobi ostida yahudiy diniga kirdi. Al-Mahdiyni Abu Abdulloh as-Shiiy ismli kishi qoʻllab-quvvatladi, u Tunisning Agʻlabiylar sulolasini agʻdarib tashlagan Berber qoʻzgʻolonini uyushtirdi va keyin al-Mahdiyni imom va xalifa lavozimini egallashga taklif qildi. Mahdiya shahrida yangi poytaxt tashkil etildi. Fotimiylar xalifaligi Sitsiliyani oʻz ichiga olib, Atlantika okeanidan Liviyagacha Shimoliy Afrika boʻylab choʻzilgan yerlarni oʻz hududiga qamrab oldi .

Ifriqiyadagi uchinchi Fotimiy xalifasi ismoiliy shialar rahbari al-Mansur ibn Muhammad 946-yil 12-aprelda, otasi ogʻir azobda vafot etishidan besh hafta oldin al-Mahdiya shahrida xalifa etib tayinlangan. U al-Mansur, yaʼni „gʻolib“ laqabini oldi. Oʻsha paytda al-Mahdiyani xorijiy isyonchi Abu Yazid qamal qilgandi. Mansur Abu Yazidga qarshi yurishni boshladi va 946-yilning avgustiga kelib Qayravonni nazorat qilish uchun jangda ustunlikka erishdi. Gʻalabadan soʻng u oʻzining yangi poytaxtini Qayravondan janubda, jang vaqtida qarorgohi joylashgan joy oʻrnida qurishga qaror qildi. U 946-yilda jangdan soʻng darhol rejani ishlab chiqdi, ammo Abu Yazid nihoyat magʻlub boʻlguncha yana bir yil kurash kerak boʻladi.

Qurilishi 
Mansuriya hozirgi Qayravon shahridan 2 kilometr (1.2 mil) janubda joylashgan. Shahar imperiyaning poytaxti sifatida al-Mahdiya shahrining oʻrnini egalladi. Al-Mansur 948-yilda yangi shaharga koʻchib oʻtdi. Xorijiy isyonchilar Agʻlabiylarningning Raqqada shahrini vayron qilgan va bu eski qarorgohdan qurilish materiallari olib ketilgan. Yangi shahar taxminan  maydonni egallagan.

Shahar asl Bagʻdod singari aylana shaklida boʻlgan va joylashuvni tanlash Bagʻdodda joylashgan sunniy musulmon Abbosiy xalifaligiga qarshi qaratilgan boʻlishi mumkin. Devorning kengligi oʻn ikki enliboʻlib, ohak bilan birlashtirilgan pishgan gʻishtdan barpo etilgan. Devorlar va ichki binolar orasidagi masofa katta yoʻlning eniga teng boʻlgan.

Shaharda jome masjidi qad rostlagan. Xalifaning saroyi shahar markaziga yaqin boʻlib, unda tantanali, diplomatik va maʼmuriy maqsadlarda foydalaniladigan boshqa saroylar ham qad rostlagandi. Bosh saroy Sabra („mustahkam“) deb nomlangan. Saroy hududi  maydonni egallagan. Tarixchi Ibn Hamad saroy binolarini bogʻlar va suvlar bilan oʻralgan baland va ajoyib inshootlar deb taʼriflagan. Ushbu saroy va inshootlar xalifaning boyligini va qudratini namoyish qilgan. Saroylarning nomlanishi ularning holati va vazifasi haqida maʼlumot beradi: Camphor tomoshabinlar zali, Diadem palatasi, Fragrant tomoshabinlar zali va Kumush xona.

Mansuriya suv quvurini qurish orqali suv taʼminotini taʼminlagan al-Muizz ibn Ismoil davrida qurib bitkazildi. Uzunligi 36 kilometr (22 mi) boʻlgan ushbu suv quvuri Agʻlabiylar tomonidan qurilgan shunga oʻxshash tuzilmaga asoslangan. Al-Muizz suv oʻtkazgichda yangi kanal qurdi va Mansuriyaga suv tashish uchun 9 kilometr (5.6 milya) kengaytmani qoʻshdi. U yerda ham katta zal qurilgan. Uning diametri 1 metrdan ortiq boʻlgan ulkan ustunlari Sus shahridan olib kelingan. Shahar qurilishi 972-yilgacha, al-Muizz Misrga koʻchib oʻtgan vaqtda ham hali tugallanmagandi.

Ishgʻol etilishi 

Shahar birinchi navbatda qirollik qarorgohi hisoblangan. Bu yerda saroylar, bogʻlar, sherlar saqlanadigan hayvonot bogʻi, chorvaxona va qirollik davlat otxonalari mavjud boʻlgan. Al-Mansur 14 000 qutama oilasini shaharga koʻchirib, bozor hamda savdo rastalari tashkil qildi. Biroq, Ibn Muhazhabning yozishicha, „al-Muizz Qayravon savdogarlariga ertalab Mansuriyadagi doʻkonlari va ustaxonalariga kelishni, kechqurun esa uylariga, oilalariga qaytishni buyurgan“. Toʻrt darvozadan shaharga kirayotgan tovarlardan har kuni 26 000 kumush dirham miqdorida boj undirilgan.

Italiya janubida faol boʻlgan Vizantiya imperiyasi va Germaniya qiroli Muqaddas Rim imperiyasi imperatori Otto I hujumidan himoyalanishga majbur boʻlsa-da, Mansuriya oʻzining gullab-yashnagan davrida Shimoliy Afrikaning Marokashdan Liviyagacha boʻlgan katta qismini, shuningdek, Sitsiliyani qamrab olgan davlatning poytaxti hisoblangan. 957-yilda Vizantiyadan kelgan elchi imperatorning Kalabriyani egallagani uchun u yerdan oʻlpon, qimmatbaho toshlar, ipaklar, kimxoblar va boshqa qimmatbaho buyumlar bilan bezatilgan oltin va kumush idishlarni olib keldi. Italiyada al-Muizz Misrga bostirib kirishni rejalashtirgan, uning zabt etilishi Fotimiylarni Bagʻdoddagi Abbosiylar hokimiyatida raqib qilib qoʻygan.

Fotimiylar sarkardasi Javhar 969-yilda Misrni bosib oldi. U Misrda Fustat yaqinida yangi saroy shahri qurdi va uni al-Mansuriya deb ham ataydi. Fotimiylar xalifasi 973-yilda kelgach, nomi al-Qahra (Qohira) ga oʻzgartirildi. Yangi shahar reja boʻyicha dumaloq emas, balki toʻgʻri toʻrtburchaklar shaklida boʻlishi kerak boʻlgan. Har ikki shaharda ham Muhammad paygʻambarning qizi Fotima al-Azhar sharafiga al-Azhar nomli masjidlar va Bob al-Futuh va Bob Zuwaila nomli darvozalar bor. Har ikki shaharda bir-biriga qarama-qarshi joylashgan xalifa va uning merosxoʻri uchun ikkita saroy mavjud boʻlgan.

Fotimiy xalifalar Misrga koʻchib oʻtgandan soʻng, Mansuriya keyingi sakson besh yil davomida mahalliy hukmdorlarga aylangan Ziriylarning poytaxti boʻlib qoldi. Ziriy hukmdori al-Mansur bin Buluggin Mansuriyada oʻzi uchun saroy qurdirdi. 1022—1023-yillarda uning nabirasi, yosh Ziriy al-Muizz ibn Badisning dabdabali nikohi haqida yozuv mavjud. Shahar tashqarisida pavilyonlar qurilgan, toʻqimachilik va ishlab chiqarilgan mahsulotlarning katta toʻplami namoyish etilgan va koʻplab musiqiy asboblar bilan taʼminlangan. 1015—1062-yillarda 1015-yildan 1062-yilgacha Fotimiylar davrida Ifriqiyani boshqargan al-Muizz ibn Badis Qayravon shahar devorini qayta qurdi va Qayravondan Mansuriyagacha boʻlgan yoʻlning ikki tomonida ikkita devor qurdirdi. U Qayravondan hunarmandchilik va savdoni Mansuriyaga oʻtkazishni buyurdi.

Vayronalari 
Shahar Banu Hilol qabilasidan boʻlgan arab koʻchmanchilarining hujumlariga duch keldi. 1057-yilda Ziriylar uni al-Mahdiyaga tashlab ketishdi va u boshqa hech qachon ishgʻol etilmadi. Uning qurilish materiallari keyinchalik Qayravon aholisi tomonidan foydalanilgan. 2009-yil holatiga koʻra, shahar hududi koʻplab ariqlar kesib oʻtgan, qashshoq odamlarning uylari bilan oʻralgan choʻl edi. Qurilish yoki boshqa maqsadlarda qayta ishlatilishi mumkin boʻlgan har qanday narsa tashlab ketilganidan beri asrlar davomida yoʻq qilingan. Toshlar, gʻishtlar, shisha va metall olib ketilgan. Foydalanishga yaroqsiz shtuk parchalaridan tashqari juda oz narsa saqlanib qolgan.

Arxeologiyasi 
Hududni havo orqali oʻrganish shuni tasdiqladiki, deyarli dumaloq shaklli juda katta sunʼiy toʻsiq boʻlgan, uning ichida bir nechta dumaloq va toʻrtburchak havzalarning qoldiqlari mavjud. Havzalar saroyni oʻrab turgan saroy shoiri Ali ibn Muhammad al-Iyodiy tomonidan tasvirlangan sunʼiy hovuzlar bilan aniqlanishi mumkin Poydevorlar arxeologik qazishmalar natijasida aniqlangan. Katta zalning ustunlari izlari hanuzgacha koʻrinib turibdi. Kanalning baʼzi qismlari saqlanib qolganini hali ham koʻrish mumkin.

1920-yillarda Georges Marçais tomonidan kichik qazish ishlari olib borilgan. Slimane Mostafa Zbiss 1950-yillarda shaharning janubi-sharqiy kvadrantidagi saroyni chuqurroq qazish ishlarini olib bordi. Fransiya-Tunis jamoasi tomonidan 1970-yillarning oxirida janubi-sharqiy saroy atrofida olib borilgan keyingi qazishmalar 1982-yilda yakunlandi. Ushbu oldingi qazishmalardan juda kam natijalar eʼlon qilingan va topilgan boʻyra parchalarining stratigrafik joylashuvi haqida hech qanday yozuv qayd etilmagan.

2003 va 2008-yillar oraligʻida yanada ehtiyotkorlik bilan loyiha amalga oshirildi, shtuk parchalarini joylashtirish uchun koʻproq harakat qilindi. Turli bezak uslublari, jumladan, gul va barg naqshlari, geometrik naqshlar, hayvon va odam figuralari va epigrafiyasi bilan ishlov berishning bir nechta bosqichlari mavjudligi haqida dalillar mavjud. Baʼzi bezaklar islomdan oldingi Tunis asarlariga oʻxshaydi, boshqalari esa boshqa islom joylariga xosdir. Misr bilan madaniy almashinuv dalillari kutilganidan kamroq, qoldiqlar esa Pireney yarim orolidagi Fotimiylar va Umaviylar oʻrtasidagi uzluksiz adovatga qaramay, Andalusiya bilan hayratlanarli darajada aloqani koʻrsatadi.

Iqtiboslar

Manbalar

Adabiyotlar 

 

 
 

 

10-asrda qurilgan bino va inshootlar
Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda