yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Niyozjonxoʻja

Niyozjonxoʻja (18-asr 2-yarmi — 19-asr boshlari, Xiva) — xorazmlik maqomchixonanda, sozanda va bastakor. 19-asr boshlarida Buxoroga borib, Shashmaqomning ashula va cholgʻu yoʻllarini oʻrgangan, ularning Xorazmda keng tarqalishida muhim rol oʻynagan. Xorazm Buzruk maqomidagi Saqili Niyozjonxoʻja va boshqa bir qancha kuylar muallifi. N.ning ishini shogirdlari (Mahsumjon Qozi, Us t a Muhammadjon Sanduqiy, Komil Xorazmiy, Ahmadjon Tabibiy va boshqalar) davom ettirib, Xorazm maqomlariga yangi kuy va ashula yoʻllarini kiritgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Niyoziy

Niyoziy (taxallusi; ismi Otaniyoz Xoʻjaniyoz oʻgʻli, 1844 — Shovot tumani — 1928) — shoir, bastakor. K. Otaniyozovning otasi. Xivadagi Arabxon madrasasida oʻqigan. Arab, fors tillarini oʻrgangan, aruz ilmini puxta egallagan. Xivadagi Abdullaxon madrasasida mudarrislik qilgan (1920). Mumtoz sheʼriyatning turli janrlarida ijod qilgan. Sheʼrlaridan 3063 baytli devon tuzgan. Ularda xalq hayotining turli tomonlari aks etgan. N. Xorazm maqomlari uchun chiziqli nota tizimini yaratishda Komil Xorazmiyta yaqindan yordam bergan. Oʻzi ham bir qancha kuylar yaratgan. Hasan Jabarutiyning "Ajoyib ul-osor" ("Ajoyib yodgorliklar") asarining 7—9-daftarlarini arab tilidan forschaga tarjima qilgan (1907). N.ning adabiy merosidan namunalar turli majmua va bayozlarga kirgan, ular Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. №120, 121, 192).

Manbalar 

Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Arab Muhammadxon madrasasida tahsil olganlar
Xorazm madrasalarida mudarrislik qilganlar
Abdullaxon madrasasida mudarrislik qilganlar (Xiva)
Niyoziy Muhammad Niyoz Abdulgʻofurbek

Niyoziy Muhammad Niyoz Abdulgʻofurbek (19-asr) — uygʻur tarixchisi, shoir, tarjimon va xattot. 1851-yil umumiy tarixga bagʻishlangan "Qisas ul-gʻaroyib" asarini turkiy tilda yozgan. Asar muqaddima, xotima va 3 qismdan iborat. Asarning 1-qismida Chingizxon davrigacha boʻlgan voqealar bayoni; 2-qismida Chingizxon va uning avlodlari, Humoyungacha boʻlgan boburiylar tarixi bayoni; 3-qismda dastlabki 2 qismda zikr qilingan muhim voqealar tafsiloti yoritilgan. Asarga muallifning sheʼrlari ham kiritilgan. Shar-qiy Turkistonda koʻchirilgan bir nus-xasi Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining SanktPeterburg boʻlimida saqlanmoqda (inv. № 106). N. Mirza Muhammad Haydarning "Tarixi Rashi-diy" asarini forschadan uygʻurchaga tarjima qilgan (1837). Tarjimaga nasriy, sheʼriy bosh soʻz va xotima kiritilgan. Tarjimaning muallif qoʻlyozmalari Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining Sankt-Peterburg boʻlimida saqlanmoqda (inv. № 120, №121, №192). N. fors tilidan koʻpgina sheʼrlarni uygʻur ti-liga tarjima qilgan.

Manbalar 

Shoirlar
Uygʻurlar tarixi
Ibodulla Niyozmatov

Ibodulla Abdullayevich Niyozmatov (1942.17.10, Xiva tumani-2003. 20.9, Urganch) — rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1980). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1970). 1971-yildan Xorazm musiqali drama teatrida ishlaydi. Niyozmatov sahnalashtirgan spektakllar chuqur psixologik talqini, dramatik toʻqnashuvlarning oʻtkirligi, voqealar rivoji va boshqa bilan diqqatga sazovor. "Abu Rayhon Beruniy" (Uygʻun), "Birovning tashvishi" (Oʻ. Hoshimov), "Monserro" (E. Robles), "Ibn Sino" (A. Shalomayev), "Nurxon" (K. Yashin va T. Jalilov), "Ajdodlar qilichi" (E. Samandarov), "Layli va Majnun" (Xurshid), "Marvarid taqqan ayol", "Feruz" (K.Avaz, O. Ibrohimov) va boshqa spektakllarni sahnalashtirgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Bahodir Niyozov

Bahodir Boboyevich Niyozov (1959-yil 15-avgust, Beshkent) – usta kulol, kulollar sulolasining vakili, Oʻzbekiston xalq ustasi (2003). Hunarni ota-bobosidan oʻrgangan. P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1984). Qarshi sanʼat bilim yurtida badiiy bezash boʻlimi boshligʻi (1984—97). 1997-yildan Qashqadaryo viloyati „Hunarmand“ uyushmasi rahbari. Niyozov qadimy kulollik maktablaridan biri – Kasbi kulollik maktabini tiklash va rivojlantirishga katta hissa qoʻshdi; anʼanaviy uy-roʻzgʻor buyumlari (xum, koʻza, oftoba, tuncha va boshqalar)ni oʻziga xos usulda yaratadi, binolar bezagi uchun sopol, terrakotadan samarali foydalanadi.

Manbalar 

1959-yilda tugʻilganlar
15-avgustda tugʻilganlar
Oʻzbekiston xalq ustalari
Nijniy Novgorod

Nijniy Novgorod (1932—90-yillarda Gorkiy) – Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Nijniy Novgorod viloyati markazi. Oka daryosining Volgaga quyilish joyida. Yirik daryo porti, temir yoʻl tuguni. Aholisi 1367,6 ming kishi (1998). Mashinasozlik va metallsozlikning (avtomobilsozlik, stanoksozlik, „Metallist“ va boshqa ishlab chiqarish birlashmalari, „Krasnoye Sormovo“, dizelsozlik, aviasozlik, aloqa apparaturasi, televizor va boshqa zavodlar) yirik markazi. Qora va rangli metallurgiya, kimyo va neft kimyosi, kimyo-farmatsevtika, yogʻochsozlik, qurilish materiallari, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari bor. 1985-yildan metropoliten ishlab turibdi. 9 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 5 teatr, badiiy, Maksim Gorkiy, Nikolay Dobrolyubov muzeylari, tarixiy-meʼmoriy qoʻriqxona bor. Shaharga 1221-yilda asos solingan. 1341—92-yillarda Nijniy Novgorod Suzdal knyazligining poytaxti. 1611—12-yillarda Nijniy Novgorodda Kuzma Minin va knyaz Dmitriy Pojarskiyning xalq lashkari tuzilgan. Nijniy Novgorod 1719-yildan gubernya markazi. 19—20-asr boshlarida Nijniy Novgorod ulgurji bugʻdoy savdosining muhim savdo-moliya markazi. Shaharda podsho Rossiyasi davridan deyarli har yili yarmarka oʻtkazilib kelinmoqda. Meʼmoriy yodgorliklardan Kreml (16—17-asrlar), Blagoveshchensk monastiri (17-asr), Pechyora monastiri (17-asr), Smolenskaya (17-asr oxiri) va Rojdestvenskaya cherkovlari saqlangan.

Manbalar 

 

Rossiya shaharlari‎
Nijniy novgorod viloyati

Nijniy novgorod viloyati -RF tarkibidagi viloyat. 1929-yil 14-yanvarda tashkil etilgan (1932-yilgacha Nijniy Novgorod oʻlkasi, 1936 yilgacha Gorkiy oʻlkasi, 1990 yilgacha Gorkiy viloyati). Rossiya Yevropa qismining markazida, Volganing har ikkala sohilida joylashgan. Volga-Vyatka iqti-sodiy rayoniga kiradi. Maydoni 76,9 ming km². Aholisi 3657,0 ming kishi (2000). Shahar aholisi 78,2%. 1 km² ga 48,1 kishi toʻgʻri keladi. Viloyat aholisining aksari qismi ruslar (94,7%), shuningdek, tatar (1,6%) mordva (1,0%), ukrain (0,9%), chuvash (0,3%) va boshqa yashaydi. 48 maʼmuriy tuman, 26 shahar, 71 shaharcha bor. Markazi — Nijniy Novgorod. N.Nijniy novgorod viloyati Sharqiy Yevropa tekisligining markaziy qismida joylashgan. Asosan, oʻrmonli oʻr-qir dashtdan iborat. Volga daryosi viloyat hududini oʻrmonli Chap sohil (Zavoljye) payettekisligi va Oʻng sohil balandligiga boʻladi. Relyefning karst shakllari rivojlangan. Qurilish materiallari, torf, fosforitlar, temir rudalari konlari bor.

Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —12°, iyulniki 19°. Yillik yogʻin miqsori 500 mm. Vegetatsiya davri 165—175 kun. Asosiy daryolari: Volga va uning irmoklari. Gorkiy suv havzasi, koʻllar (asosan, Zavoljyeda) bor. N.Nijniy novgorod viloyati jan. tayga, aralash va keng bargli oʻrmonlar mintaqasida joylashgan. Tuproklari asosan, chimli podzol va podzollashgan tuproqlar. Viloyat hududining 40% ga yaqin maydoni oʻrmon. Yassi suvayirgʻich va pastqamliklarda botqoklik koʻp. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, qoʻngʻir ayiq, silovsin, boʻrsiq, chipor yumron-qoziq, olaxurjun va boshqa bor. Los qoʻriqlanadi. Viloyat xududida Kerjen qoʻriqxonasi mavjud. Sanoatning asosiy tarmoqlari: mashinasozlik va metallsozlik (avtomobillar, dare va dengiz kemalari, samolyotlar, avtomobil va kema dvigatellari, stanoklar, pribor va asboblar, kimyo, yengil, oziq-ovqat sanoati uchun jihozlar, televizorlar ishlab chiqariladi), kimyo va neft kimyosi (organik sintez mahsulotlari, plastmassa va sintetik smolalar, organik shisha, boʻyoq, lok, zaharli kimyo-viy preparat va boshqalar), oʻrmon va sellyuloza qogʻoz, neftni qayta ishlash sanoati korxonalari ishlab turibdi. Badiiy hunarmandchilik buyumlari ham ishlab chiqariladi. K-xning yetakchi tar-mogʻi — chorvachilik. Koramol (sutgoʻshtli zotlari), bugʻu, parranda, choʻchqa boqiladi. Bugʻdoy, qand lavlagi, sabzavot (shu jumladan, piyoz), javdar, arpa, suli, grechixa, kartoshka, yem-xashak ekinlari ekiladi. Transport yoʻli bor. Volga, Oka, Vetluga va Sura daryolarida kema katnaydi. Asosiy dare porti — Nijniy Novgorod. 10 oliy oʻquv yurti, 5 teatr, 9 muzey mavjud.

Manbalar 

Rossiya viloyatlari
Nizak tarxon

Nizak tarxon, Abul Xayyoj (? —706) — Koʻhistondagi Bodxiz shahrining merosiy hokimi (7-asr oʻrtasi). Balxdagi Navbahor ibodatxonasining bosh kohini Barmakni (qarang Barmakiylar) oʻldir-gach (652), Balx va Toharistonning amaldagi hokimi. Mahalliy hokimlarning arab bosqinchilariga qarshi ku-rashiga rahbarlik qilgan. Balxdan jan. dagi Dara-i Gaz vodiysidagi togʻ tepasida qurilgan tosh qalʼa (Barbar yoxud Farazdaz) Nizak tarxon tomonidan arablarga qarshi mudofaa maqsadida bunyod etilgan. 701 yil Nizak tarxon Sugʻd podshosi Tarxunning chaqirigʻiga koʻra, Termizga, Xalifalikdan ajralib chiqqan Sobit ibn Qutba va Muso ibn Abdullohga yordam berish uchun kelgan. 706 yil Qutayba ibn Muslim bilan sulh bitimi imzolagach, arablarning Movarounnahr shaharlariga qilgan harbiy yurishlarida qatnashgan. Biroq arablarning muvaffaqiyatlaridan xavfsirab, ularga qarshi kurashga otlangan. Nizak tarxon Balx sipohbadi, Marvarud shohi Bazam, Toliqon shohi Saxrek (Suxrob ?), Foryob shohi Tursul va Juzjon shohi al-Juzjoniyga noma yoʻllab, ularni kurashga daʼvat etgan va roziligini olgan. Xulm yoʻlagi (tor dara)da boʻlgan jangda Qutayba gʻolib chiqqach, Nizak tarxon Bagʻlon yaqinidagi Fanj Joh bulogʻi boʻyiga chekingan. Qutayba unga qarshi ukasi Abdurahmonni ilgʻor qilib joʻnatgan, Nizak tarxon togʻdagi al-Kurza qalʼasiga joylashib mustah-kam istehkom barpo etgan. Qalʼaga fa-qat birgina tor soʻqmoq yoʻl orqali chiqilgan. Qutayba qalʼani 2 oy qamal qilgan. Qalʼadagilarning oziqovqat zaxirasi tugagan, kishilar orasida chechak kasali tarqalgan. Qutayba Nizak tarxon oldiga elchisini yuborib unga omonlik, daxlsizlik berish haqida yolgʻon vaʼda qilgan. Bunga ishongan Nizak tarxon qalʼadan chiqib kelganda uni hibsga olgan va 700 ta safdoshi bilan qatl ettirgan.

Adabiyot 
 Istoriya at-Tabariy, T., 1987; Ka-mal iddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po arabo-yazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Tarixiy shaxslar
Nizomiddin ahmad hirotiy

Nizomiddin ahmad hirotiy (1549—94) — hind tarixchisi. Akbar davrida yuqori harbiy lavozimlarni egallagan, 1585-yil Gujarotda baxshi (ar-miyaning bosh intendanti), 1593-yildan davlat baxshisi. "Tabaqoti Akbariy" nomli katta asar muallifi (1593-yil yozib tugatilgan), unda 30 ga yaqin turli manbalardan foydalanilgan. Asarda boburiy podshoh Akbar hukmronligi tarixi bilan bir qatorda Gʻazni, Gʻur, Dexli sultonlari, Bahmaniylar davlati, Gujarot sultonligi, Malva, Bengaliya, Sind, Kashmir va Hindis-tondagi boshqa musulmon davlatlari tarixi bayon etilgan

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Tarixchilar
Nizomxoʻjayev Jamol

Nizomxoʻjayev Jamol (1921.15. 12 -Toshkent — 1992.26.9) — opera xonan-dasi (bariton), Oʻzbekiston xalq artista (1964). Moskva Oʻzbek opera studiyasida taʼlim olgan (1938—39), Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1950). Navoiy teatrida solist (1939— 83), shuningdek, Toshkent madaniy-oqartuv bilim yurtida oʻqituvchi (1961— 87). N. musiqali dramalarda Qodir (Yashin, M.Muhamedov; R.Glier, "Gul-sara") va boshqa, oʻzbek operalarida Nav-fal (R. Glier va T. Sodiqov, "Layli va Majnun"), Boʻron (S. Vasilenko va M.Ashrafiy, "Boʻron"), Farhod (V. Uspenskiy va G.Mushel, "Farhod va Shirin"), Niyozmatbek, Ardasher (M. Ash-rafiy, "Shoir qalbi", "Dilorom"), shuningdek, mumtoz operalarda Eska-milo (J. Bize, "Karmen"), Tomskiy (P. Chaykovskiy, "Qargʻa motkasi"), Gryaznoy (N. Rimskiykorsakov "Shoh qayligʻi") kabi partiyalarni ijro etgan. Opera ijrochiligida milliy ashula ijro uslubini uygʻunlashtirishga intilgan. Oʻzbek xalq ashulalari ("Laylodin ortiqsan", "Qoshlari qalamlar" va boshqalar), maqom yoʻllari ("Dugoh", "Dugoh taronasi", "Ushshoq" kabi) va zamonaviy qushiklar ("Vatanga mehr", "Illy tong hamdam", "Assalom" va hokazo) N. ijodida muhim oʻrin tutadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oʻzbekiston xalq artistlari
Nizomshohlar

Nizomshohlar - Shim.-Gʻarbiy Dekandagi Ahmadnagar davlatini boshqargan sultonlar sulolasi (1490—1633). Asoschisi — Malik Ahmad Bahriy, bahmaniylar lashkarboshisi. U oʻzini mustaqil deb eʼlon qilib nizomshoh unvonini qabul qilgan. Burhon 1 (1509— 53) davrida N. nihoyatda kuchaygan, boburiylar bilan kurash olib borganlar. Akbar N.dan Berar viloyatini tortib olgan. 1633-yil soʻnggi nizomshoh Husayn-shoh III (1630—33) boburiylarga asir tushgan va ular 1636-yil Ahmadnagarni oʻz davlatlariga qoʻshib olganlar.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Sulolalar
Nikaraguanlar

Nikaraguanlar - xalq, Nikaraguaning asosiy aholisi (3,5 mln. kishi). Umumiy soni 3,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, metislar va kreollar. Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar, bir kismi — protestantlar.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nikellash

Nikellash — metall buyumlar sir-tiga nikel qoplash. Odatda, nikel 1 — 2 mkm dan 40—50 mkm gacha qalinlikda qoplanadi. Elektrolit, kimyoviy va kontakt usullari bor. Eng koʻp tarqalgani elektrolit usuli (qarang Galvanotexnika). Bunda uchta asosiy kompo-nentdan iborat elektrolitlar: buyum sirtida elektrsizlanuvchi ionlar man-bai hosil qilish uchun sulfat kislo-tali nikel (70—280 g/l); katod katla-mida kislota katlamini rostlash uchun borat kislota (30 g/l); anodlarning normal erishini osonlashtiruvchi osh tuzi (5—15 g/l) dan foydalaniladi. Kimyoviy usulda natriy gipofosfatdan foydalaniladi. Elektrolit usulida N. qiyin boʻlgan sirtlar shu usulda nikellanadi. Kontakt usulida 40 g/l borat kislota qoʻshilgan nikel xloriddan foydalaniladi. Vaqt oʻtishi bilan nikellangan buyumlar sirti xiralashib krladi. Shuning uchun, koʻpincha, nikel katlami ustiga xrom qatlami ham qoplanadi (qarang Xromlash). N.dan tibbiyot asboblari, avtomobil, velosiped va boshqa mashina qismlarini bezash yoki korro-ziyadan saqlashda foydalaniladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nikelli qotishmalar

Nikelli qotishmalar - asosini nikel tashkil qiladigan qotishmalar. Nikelli qotishmalar bosim ostida yaxshi ishlanadi va stanoklarda oson kesiladi. 19-asr oxi-ridan boshlab plastikligi, elektr oʻtkazuvchanligi yuqori boʻlgan mis-nikel qotishmalari keng ishlatila boshladi. Magnit jihatdan yumshoq materiallarga tegishli Ni (40—85%) ning temir bilan ferromagnit qotishmalari texnikada katta rol oʻynaydi. Texnik nikel, kremniyli nikel, xromel, alyumel, nixrom, permalloy kabi Nikelli qotishmalar koʻp ishlatiladi.

Texnik nikel — suyultirilgan toza nikelga oz miqdorda magniy, marganets va kremniy qoʻshilib, aralashmalardan tozalab olinadi. Korroziyabardosh, atmosfera taʼsiriga tur-gʻun qotishma. U kimyo va oziq-ovqat sanoatida, elektrotexnikada, aniq mexanika asboblari yasashda ishlatiladi. Kremniyli nikel — texnik toza nikeldan marganets, mis, oltin-gugurt, uglerod va fosfor aralashmalarini yaxshilab tozalab olinadi. U ra-diolampalar, elektr-vakuum asboblari yasashda qoʻllanadi. Xromel — nikelning asosan xrom bilan qotishmasi va alyumel — nikelning asosan alyuminiy bilan qotishmasi; termoelektr yurituvchi kuchi yuqori. Shuning uchun ulardan 1000° gacha temperaturani oʻlchay-digan termoparalar yasaladi. Permalloy — nikelning asosan temir bilan qotishmasi; magnit oʻtkazuvchanligi yuqori, kuchsiz maydonlarda ham oson magnitlanish va magnitsizlanish xos-sasiga ega material; u elektrotexnika apparatlarining qismlarini yasashda ishlatiladi. Mexanik xossalarining yaxshiligi, kimyoviy tarkibiga qarab fizik-kimyoviy xossalarining turlicha boʻlishi tufayli Nikelli qotishmalar texnikaning turli sohalarida keng qoʻllanadi.

Manbalar
Nikitin Afanasiy

Afanasiy Nikitin (ruscha: Афанасий Никитин; XV asr (?), Tver – 1475) — rus sayyoxhi, tverlik savdogar. 1466-yil Tver shahridan chiqib jangga ketayotgan karvonlar bilan birga Volga daryosi va Kaspiy dengizi orqali Darbandga, Shemaxa xonligi orqali Bokuga yetib kelgan. Sungra Eron orqali yurib 1469-yil Xoʻrmuz shahriga, undan Arabiston dengizini suzib o'tib Hindistonga yetib borgan va oʻsha yerda kariyb 3 yil yashagan. Vataniga qaytishda Afrika sohilida (Somali), Arabiston yarim orolda (Maskat) boʻlgan. Soʻngra yana Eron shaharlari orqali yurib Trabzon shahriga yetib boradi. Qora dengizni suzib oʻtib, 1472-yil Kafa (Feodosiya) shahriga, undan Kiyevga yetib borgan.

Tverga qaytishda vataniga yetmasdan oʻsha yili kuzda Smolensk shahri yaqinida vafot etgan. Sayohat davomida Nikitin Afanasiy Hindistonning ijtimoiy tuzumi, davlatni boshqarish, xoʻjalik hayoti, dini, xalqining urf-odati, qisman tabiati haqida xil-ma-xil maʼlumotlar toʻpladi. Hindiston va Eronda barcha koʻrgan-kuzatganlari haqidagi xotiralarini, shuningdek, Shri Lanka, Xitoy va boshqa mamlakatlar haqida boshqalardan eshitganlarini "Uch dengiz osha" kundalik daftariga yozib qoldirgan. Undagi aniq faktik materiallar Hindistonning oʻsha davrdagi ijtimoiy hayoti haqida muhim manbadir. Tver shahrida 1955-yilda Nikitin Afanasiyga xaykal qoʻyilgan.

Adabiyot 
 Vitashevskiy M.N., Stranstviya Afanasiya Nikitina, M., 1972.

Manbalar 

1475-yilda vafot etganlar
Aleksandr Nikolayev

Aleksandr Ivanovich Nikolayev (1922.22.11, Ryazan viloyati — 1994.26.11 — Toshkent) — immunolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi (1979). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), tibbiyot fanlari doktori (1962), professor (1964). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1949), shu institut biokimyo kafedrasida katta laborant (1949—50), Harbiy akademiyaning maxsus kursi oʻquvchisi (1950—52), Toshkent tibbiyot akademiyasi, soʻngra farmatsevtika institutida oʻqituvchi (1952—58), Oʻzbekiston onkologiya va radiologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori oʻrinbosari (1958—68), Toshkent tibbiyot akademiyasining ilmiy ishlar boʻyicha prorektori (1968—75), 1975-yildan Oʻrta Osiyo (hozirgi Toshkent) pediatriya tibbiyot instituti biokimyo kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari umumiy immunologiya, autoimmunopatologiya va biokimyo masalalariga oid.

Manbalar 
 Immunnie reaksii pri ximioterapii, T., 1969; Metodi opredeleniya autoan-titel i ix sravnitelnaya otsenka, T., 1971 (hamkorlikda); Eksperimentalnie i klinicheskiye aspekti autoimmunopatologii, T., 1974.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1922-yilda tugʻilganlar
22-noyabrda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
26-noyabrda vafot etganlar
Mykolaiv viloyati

Mikolaiv viloyati () — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1937-yil 22-sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 24,6 ming km². Aholisi 1322,1 ming kishi (1997). Asosan, ukrainlar. Shuningdek, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 19 tuman, 6 shahar, 19 shaharcha bor. Markazi — Mykolaiv shahri.

Relyefi tekislik; shimolidan janubiga (Qora dengizga) pasaya boradi. Hududining koʻp qismi Kora dengiz boʻyi past-tekisligiga kiradi. Foydali qazilmalari: granit, gneys, oxdktosh, mergel, gil, kaolin, shagʻal, qum, qoʻngʻir koʻmir. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 27°, yanvarniki −4, −5°. Yillik yogʻin miqdori 300-350 mm, shimolida 450 mm. Vegetatsiya davri 210 kun. Asosiy daryolari: Janubiy Bug, Ingul, Ingulets. Tuproklari shim.da oddiy qoratuproq, janubida qoratuproq va toʻq kashtan tuproklar. Tabiiy dasht oʻsimliklari faqat jarlar yon bagʻirlaridagina saqlanib qolgan. Viloyat hududining 2% oʻrmon. Tulki, buri, malla to-vushqon, olaxurjun, yumronqoziq, kushlardan bedana, qirgʻovul, yovvoyi oʻrdak va gʻozlar, baliqchi, dasht dala toʻrgʻaylari bor. Dengiz va daryolarda baliq koʻp.

Sanoatining yetakchi tarmoqlari: mashinasozlik va metallsozlik, qisman kemasozlik. Dizel, gidroapparatura, murakkab energetika asbob uskunalari, metall konstruksiyalar ishlab chiqariladi. „Dormashina“ (Mikolaiv) zavodi skreper, buldozer, asfalt yotqizuvchi mashina va yoʻl mashinalari ishlab chiqaradi. Oziqovqat sanoati rivojlangan. Yengil sanoatning eng yirik korxonalari: trikotaj, parfyumeriyashisha kombinatlari, tikuvchilik fabrikalari, poyabzal fabrikasi, uysozlik kombinati, devor bloklari, gʻisht, cherepitsa, ohaktosh zavodlari bor.

Qishloq xoʻjaligi mexanizatsiyalashgan, koʻp tarmoqli. Gʻalla, sabzavot-poliz, kartoshka, texnika, yem-xashak ekinlari ekiladi, tokzorlar, bogʻ va mevazorlar, yaylov va pichanzorlar bor. Baliqchilik va baliq ovlash bilan shugʻullaniladi. Asalarichilik rivojlangan. Chorvachilikning yetakchi tarmogʻi — goʻsht-sut yetishtirish. Qoramol, choʻchqa, qoʻy boqiladi. Temir y’ol, avtomobil yoʻllari zich. Dengiz transporti muhim ahamiyatga ega. Porti — Mikolayiv. 5 oliy oʻquv yurti, 2 muzey, 3 teatr, kutubxonalar bor.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Mykolaiv viloyati
Nikolay I

Nikolay I (Nikolay Pavlovich Romanov) (1796.25.6, Sarskoye Selo, hozirgi Pushkin shahri — 1855.18.2, Peterburg) — Rossiya imperatori (1825—55). Pavel I ning 3-oʻgʻli. Dekabristlar qoʻzgʻolonini bostirgan (1825). Nikolay I davrida markazlashgan davlat byurokratik apparati kuchaytirilgan, 3-boʻlim (inqilobiy harakatga qarshi kurashish uchun siyosiy politsiya) barpo etilgan; Rossiya imperiyasi qonunlar majmuasi tuzilgan, yangi senzura ustavlari joriy qilingan (1826, 1828). 1837-yil Rossiyada birinchi marta Tsarskoye Seloda temir yoʻl harakati ochilgan. Nikolay I ichki siyosatining asosiy maqsadi — samoderjaviye-krepostnoylik tuzumining mustahkamligini saqlash edi. 1830—1831 yillardagi Polsha qoʻzgʻoloni; 1848—1849 yillardagi Vengriya inqilobini qonga botirgan. Muqaddas ittifoqning tamoyillariga qaytishi Nikolay I tashki siyosatining muhim tomoni boʻlgan. Nikolay I davrida Rossiya Kavkaz (1817—1864), Rossiya—Eron (1826—1828), Rossiya—Turkiya (1828-1829), Qrim (185356) urushlarini olib borgan. Xiva xonligini bosib olish maqsadida Perovskiy eks-peditsiyasini joʻnatgan.

Manbalar 

1796-yilda tugʻilganlar
1855-yilda vafot etganlar
Rossiya imperatorlari
Nikolay II

Nikolay II yoki Nikolay Aleksandrovich Romanov () (1868.6. 5, Sarskoye Selo, xoz. Pushkin shahri — 1918. 17.6, Yekaterinburg) — Rossiyaning soʻnggi imperatori (1894—1917), imperator Aleksandr III ning kata oʻgʻli. N. II davrida mamlakat sanoat-iqtisodiy jihatdan tez surʼatlarda rivojlangan. Rossiya Yaponiya bilan boʻlgan urush (1904—1905)da magʻlubiyatga uchragan, bu esa Rossiyada 1905—1907-yillar inqilobiga sabab boʻlgan. Inqilob davrida (1905-yil 17-oktyabr) Manifest qabul qilingan. Unga koʻra, mamlakatda siyosiy partiyalar tuzilishiga va Davlat dumasi taʼsis etilishiga ruxsat etilgan; Stolipin agrar islohoti amalga oshira boshlangan. 1907-yil Rossiya Antanta aʼzosi boʻlgan va uning tomonida turib Birinchi jahon urushiaa qatnashgan. 1915-yil avgustdan oliy bosh qoʻmondon. Turkiston va Rossiyaning boshqa mintaqalaridan front va front ortidagi mudofaa inshootlarini qurish uchun kishilarni safarbar qilish toʻgʻrisidagi (1916-yil 25-iyun) farmoni Turkistonda ommaviy qoʻzgʻolonlar koʻtarilishiga olib kelgan. 1917-yil fevral inqilobi jarayonida taxtdan voz kechgan (2 (25) mart). Oilasi bilan birga Yekaterinburgda Lenin koʻrsatmasi bilan bolsheviklarning Ural oblast Soveti qarori asosida otib tashlangan (Oilaviy oʻldirilgan va sulolaga barham berilgan).

Manbalar 

 

Buxoro davlat toji ordeni nishondorlari
Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Qatl qilingan hukmdorlar
Golshteyn-Gottorp-Romanovlar
Polkovniklar (Rossiya imperiyasi)
Rossiya imperatorlari
Nikolay II
Aleksandr III ning bolalari
Oʻldirilgan Romanovlar
Rossiya fuqarolar urushi davrida qatl etilganlar
1868-yilda tugʻilganlar
1918-yilda vafot etganlar
Nikolay kuzalik

Nikolay kuzalik (Nicolaus Cusanus), haqiqiy ismi Nikolay Krebs (Krebs) (1401, Mozeldagi Kuza degan joy — 1464.11.8, Todi, Umbriya viloyati) — nemis faylasufi, ilohiyotchi, olim, diniysiyosiy arbob. Rim papasi Piy II (1405—64)ning yaqin maslahatchisi, kardinal (1448). Neoplatonizm dialektikasi va nemis mistikasi (Ekhart) gʻoyasidan kelib chiqib, mutlaq qaramaqarshiliklarning mosligi (cheksiz "maksimum" bilan cheksiz "minimum"ning aynanligi) degan taʼlimotni rivojlantirgan. Uningcha, inson bilimi "bilmaslik bilimi" ("ilmiy bilmaslik")dir; u mutlaqga jo boʻlgan haqiqatga cheksiz yaqinlashishdan iborat boʻlib, "taxminlar" ("farazlar") yordamida roʻyobga chiqadi. Masalan, risolalar muallifi, Kopernikning kosmologiya haqidagi taʼlimotiga (Yer ham, boshqa samoviy jismlar kabi, Koinotning markazi boʻla olmaydi) va tajribaga asoslangan tabiatshunoslikka yoʻl ochganlardan biri.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
1401-yilda tugʻilganlar
1464-yilda vafot etganlar
Naum Nikomarov

Naum Davidovich Nikomarov (1904.6.1, Boku - 1974.27.11, Moskva) — Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Boku teatr texnikumini (1920), Moskva markaziy teatr sanʼati texnikumini (1924), Diksiya va deklamatsiya institutini (1925) tugatgan. Turli yillarda Boku, Samara teatrlarida, 1946-yildan Toshkent rus drama teatrida ishlagan. Kutuzov ("Feldmarshal Kutuzov"), Satin ( "Tubanlikda"), Mister Dulitl, Genri Xiggins ("Pigmalion"), Montanelli ("Soʻna"), Uriel Akosta ("Uriel Akosta"), Yegor Bulichyov ("Yegor Bulichyov va boshqalar"), Famusov ("Akllilik balosi") kabi rollari bilan tanildi. Sahnaviy joziba, joʻshqinlik, oʻtkir ifodaviy vositalar topa bilish uning ijodiga xosdir.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1904-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
27-noyabrda vafot etganlar
6-yanvarda tugʻilganlar
Moskvada vafot etganlar
Nikosiya

Nikosiya, Lefkosiya — Kipr poytaxti. Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Orolning deyarli qoq markazida, Mesaoriya tekisligida joylashgan. Iklimi subtropik, oʻrta dengiz iklimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10°, iyulniki 28°. Yiliga oʻrtacha 360 mm yogʻin yogʻadi. Shahar oʻrmonsiz dasht zonadagi yashil voha koʻrinishiga ega. Aholisi 270,8 ming kishi (1999, shahar atrofi bilan).

Shaharga taxminan miloddan avvalgi 7-asrda asos solingan va dastlab Ledra, keyinroq Levkoteon deb atalgan. Miloddan avvalgi 58 yilda shaharni rimliklar bosib olgan va Rim imperiyasi, keyinroq Vizantiya tarkibiga kirgan. 1192—1489-yillarda Kipr salbchilari qirolligi poytaxti. 1570-yilda Usmonli turklar tasarrufiga oʻtgan. 1960-yildan Kipr Respublikasi poytaxti.

N. — transport yoʻllari tuguni. Aero-porti xalqaro ahamiyatga ega Toʻqimachilik, tamaki, oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, yogʻochsozlik, metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik (kulolchilik) rivojlangan. Turizm markazi. Arxeologiya muzeyi, Kipr tarixi va madaniyati muzeyi, Sulton Mahmud Nikosiya shahri. Arxiyepiskop saroyi.

II turk kutubxonasi, kartinalar galereyasi, oliy oʻquv yurtlari, teatr bor. Qalʼa devori bilan oʻralgan shahar markazida meʼmoriy yodgorliklardan Ayo Sofiya gotika sobori (hozirgi Salimiya masjidi), cherkovlar, Umariya masjidi, arxiyepiskop saroyi, Bediston yopiq bozori va boshqa saqlantan. Venetsiya qalʼasidan tashqarida koʻplab zamonaviy binolar qurilgan.

Manbalar 

 

Boʻlingan shaharlar
Nikotin

Nikotin, C|0H14N2 — alkaloid, oʻziga xos hidli, moysimon, uchuvchan, rangsiz suyuklik. Qaynash temperaturasi 247°, havo taʼsirida qoʻngʻir tusga kiradi. Suvda va organik erituvchilarda yaxshi eriy-di, kuchli asos. Tamaki va baʼzi boshqa oʻsimliklar tarkibida boʻladi. Ilk bor Yevropaga tamakini fransuz diploman-ti J. Niko (shu sababli oʻsimlik Nicotiana tabacum, alkaloidi nicotine deb nomlangan) olib kelgan (1560). N. 1828-yilda oʻsimlikdan ajratib olingan, 1904-yilda esa shveysariyalik kimyogar A. Pikte sintez yoʻli bilan olgan. N. kuchli zahar, uning bir necha tomchisi (200 g tamakidagi 100–200 mg miqdori) kishini oʻldirishi mumkin. Odam N.dan zaharlanganda koʻngli ayniydi, ko'ngil aynishi,
ichi ketadi, nerv sis-temasi, nafas va yurak faoliyatining buzilishi kabi salbiy oqibatlar ke-lib chiqadi. N. sulfatning 40%li suvdagi eritmasi va tamakining suvdagi ekstrakti qishloq xoʻjaligida insektitsid sifatida qoʻllanadi. Sanoatda N.dan nikotin kislota olinadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nikoh toʻyi

Nikoh toʻyi — kelin va kuyovning nikohini jamoatchilikka maʼlum qilish tantanasi. Bu marosim davrlar oʻtishi bilan qisman oʻzgarib borgan va har bir etnik guruhda oʻziga xos xususiyatlari bilan oʻzaro farq qilgan. Oʻzbek xalqining qad. Nikoh toʻyi tizimida bir qancha marosimlar mavjud: sovchilik, unashtirish, uy koʻrar (qiz koʻrar), fotiha toʻyi, toʻy yuborish, qiz oshi (qizlar majlisi), nikoh oʻqitish, kelin tushdi, kelin salom, charlar, quda chaqiriq kabi marosimlar va ular bilan bogʻliq urf-odatlar. Ularning aksari-yati hozirgacha saqlanib, amal qilinib kelinadi. Nikoh toʻyi kuni yoki bir kun oldin qiz tomonga toʻyning oshini pishirib yoki xomligicha yuboriladi. Qiz xonadonida jamoaga osh tortiladi. Baʼzan kuyovnikida ham osh beriladi. Toʻy kuni yoki bir kun oldin qizning otasinikida nikoh marosimi oʻtkaziladi. Kuyov yaqin joʻrasi, togʻasi bilan boʻlajak kelin xonadoniga borgan. Imom kuyovga er-xotinlik burchi va huquqlarini tushuntirgach, qizning yangasi orqali ruxsatini olib keyin "Xutbai nikoh" (nikoh haqidagi duo) oʻqigan. Qad. oʻzbekchilik udumiga koʻra, nikoh toʻyi tantanalari kuyovnikida oʻtkaziladi. Toʻy oqshomi kuyov joʻralari bilan, karnay-surnay, childirma-yu nogʻoralar sadolari ostida shoʻx oʻyin-kulgi va zavkli qiyqiriqlar bilan ke-linnikiga keladi. Ular chimildiq tor-tilgan xonada, noz-neʼmatlar toʻla das-turxon atrofida siylanadilar. Suyuq ovqat, osh yeyilib boʻlingach, kuyov joʻralaridan biri kelin tomondan kuyov sarposini "sotib oladi". Kuyovni qibla tarafga qaratib unga qizning onasi tayyorlagan chopon, salla kiygiziladi. Kuyov joʻralar muborakbod etgach, surnay xonishi ostida kuyovni qizning onasi, xola-ammalari bilan koʻrishgani olib kelishadi. Ona va buvining oqfo-tihasi, ezgu duolarini olib kuyov oʻz joʻralari bilan uyiga qaytadi. Kelinga oq libosini kiydirib, otasi, buvasi va togʻa, amaki kabi yaqin qarindoshlar bilan xayrlashgani olib chiqadilar. Kelin yangalari, dugonalari davrasida otasining oldiga kelib taʼzim ila bergan nonu tuziga rozilik soʻraydi. Otasi qizining peshonasidan oʻpib, yelkasidan quchib roziligini bildiradi, baxt tilaydi. Qiz onasi oldiga borib "ona-jon, bergan oq sutingizga rahmat" deb bagʻriga singib rozi-rizolik soʻraydi. Kelin mashinaga chiqmasidan avval ota unga oq fotiha beradi, baxt tilaydi. Ishtirokchilarning hammasi duoga qoʻl ochib unga joʻr boʻladilar. Eng qadim odatimizga muvofiq kelin kuyovning uyiga qadar yor-yor bilan kuzatib koʻyiladi. Bu odatlar har viloyatda, qishloklarda oʻziga xos tarzda oʻtkaziladi.

Oʻzbekiston Respublikasida Nikoh toʻyilarida milliylikni saqlagan holda dab-dababozlikka berilmay, isrofgarchiliksiz, ixcham oʻtkazishga qaratilgan hukumat qarorlari qabul qilingan.

Fotogalereya

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nil (modda)

Nil— koʻk boʻyoq modda. Mol. m. 262,27, 390—392° da suyuqlanib parchalanadi. Suv va spirtda erimaydi, anilinda eriydi. N. juda qadimdan maʼlum. N.li oʻsimliklar (indigofera va boshqalar)dan, sanoatda esa anilin yoki izatinni sintez qilib olinadi. N. qaytarilgandauning leyko-hosilasi — "oq N." hosil boʻladi. N. gazlamalarni boʻyashda ishlatiladi. Uning hosilalari, ayniqsa, tetrabromindigo va analoglari, Mas, tioindigoid boʻyoklar katta ahamiyatga ega.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nilotlar

Nilotlar — Sharqiy Afrikadagi xalqlar guruhi (dinka, nuer, jan. luo, bari, lotuko, misai, nandi, pokot va boshqalar). 19 million  kishidan iborat bo`lgan (1990-yillar oʻrtalari). Nilot tillarida soʻzlashadi. Dindorlari anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga sigʻinadilar, bir qismi sunniy musulmonlar bo`lib, bundan tashqari ularda xristianlar ham bor.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nilufar

Nilufar () — nilufardoshlarga mansub suvda oʻsadigan koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Ikkala yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida va tropiklarda 2 turi — guli pushti yongʻoqchali N. () va sariq N. () oʻsadi. Bargi yirik, qalqonsimon, bandi uzun, suv betida qalqib turadi yoki suvdan yuqori koʻtarilib oʻsadi. Guli yakka, yirik, ikki jinsli, diametri 16 sm gacha boradi, oq yoki pushti, xushboʻy, bargi ustida ochiladi.

Mevasi konussimon, koʻp yongʻoqchali, suv ostida yetiladi. N. urugidan yoki ildizpoyasidan koʻpayadi. Unib chiqqanidan keyin 3-yili gullaydi. Hindiston va Xitoyda pushti N. qadimdan muqaddas oʻsimlik hisoblanadi. N.ning madaniy shakllari koʻp. N.ning poyasi, barglarida vitamin S va kauchuk, bandi va novdalarida zaharli modda — nelyumbin bor.

Manbalar
Nilufar (mukofot)

"NILUFAR" — Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari assotsiatsiyasining yillik xalqaro mukofoti. 1967-yildan boshlab adabiyot sohasida erishgan yutuklari, shuningdek, Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari harakatini rivojlantirishdagi xizmatlari uchun mazkur mamlakatlar yozuvchilariga beriladi. Oʻzbekistonda Zulfiya, K. Yashin va S. Azimov "N." xalqaro mukofoti bilan takdirlangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Mukofotlar
Nilufar (jurnal)

"NILUFAR" ("Lotus") — Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari assotsiatsiyasining 3 oyda 1-marta nashr etiluvchi adabiy-ijtimoiy jurnali. 1968-yil Qohirada, 1979-yildan Bayrutda, 1983-yildan Tunisda ingliz, arab va fransuz tillarida nashr etiladi. 6-soniga qadar "Afrika-Osiyo adabiyotlari" deb nomlangan. Bosh muharriri Fayz Axmad Abbos (1979-yildan).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nimkorlik

Nimkorlik (fors- toj. — yarim va ish) — xususiy egalikda bulgan yerni ijaraga olib foydalanish shakli. N.da kam yerli yoki ot-ulovi yetishmaydigan dehqon olgan hosilining yarmini berish sharti bilan yerga ekin ekkan. N.da yer egasi dehqonga ot-ulov, urugʻlik bergan, ayrim hollarda uning oilasiga ish vaqtida yashash uchun turar joy ham ajratgan. Xoʻjalik yili tugagach, hosilning yarmini dehqon, qolgan yarmini esa yer egasi uzaro teng bulib olgan. N. Oʻrta Osiyoda 20-asrning 20-yillariga qadar mavjud bulgan.

1921—29 yillardagi Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda oʻtkazilgan yer-suv islohotlari natijasida N. barham topdi (qarang Oʻrta Osiyoda yer-suv islohoti).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nimfa

Nimfa (yun. nymphe — lichinka, kelin, qiz) — gʻumbak davriga ega boʻlmagan boʻgʻimoyoklilarning voyaga yetishidan oldingi davri. Kanalar va chala oʻzgarish bilan rivojlanadigan hasharotlar (suvaraklar, chigirtkalar, saratonlar, qandalalar va boshqalar) uchun xos. N. tashqi koʻrinishi bilan voyaga yetgan hayvon (imago)ga oʻxshab ketadi, lekin jinsiy organlari va qanotlari (qanotli hasharotlarda) rivojlanmagan boʻladi. N. bir necha marta poʻst tashlagandan soʻng voyaga yetadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nimcha

Nimcha — xotin-qizlarning yengsiz va yoqasiz kalta ustki kiyimi; koʻylak ustidan kiyiladi. Bichimi turlicha — oldi ochiq (uchburchak shaklda chuqur oʻyilgan), tugmachali, avra-astarli, baʼzan ikki yonida choʻntaklar qilingan. Avrasi baxmal, parcha, kimxob, shoyi va boshqa matolardan, astari ip matolardan tayyorlanadi; duxobadan yoqali va yoqasiz qilib, baʼzan orasiga yupqa paxta solib qavib paxtali N.lar ham tayyorlanadi. Kashta tikib bezatilgan (zardoʻzi N., iroqi N. va boshqalar) turlari hozirda ham keng tarqalgan. N. qizlarning sepiga kirgan.

Manbalar 

Kiyim
Ninachilar

Ninachilar (Odonata) — hasharotlar turkumiga mansub. Gavdasining uzunligi 1,4—120 mm, qanotlari 90 mm gacha yetadi. Fasetkali koʻzlari harakatchan, boshining katta qismini egallaydi. Moʻylovlari kalta, koʻzga zoʻrgʻa koʻrinadi. Qanotlari qalin toʻrlangan. Dorzoventral (orqadan qorin tomonga yoʻnalgan) qanot muskullarining, erkaklarida ikkilamchi qoʻshilish organining boʻlishi bilan boshqa hasharotlardan farq qiladi. 4500 ga yaqin (boshqa maʼlumotlarga koʻra, 3000 dan ortiq) turi bor. Arktika va qurgʻoqchilik hududlaridan tashqari hamma joylarda tarqalgan. Asosan, tropik hududlarda, suv havzalari yaqinida uchraydi. Yirtqich voyaga yetgan N. hasharotlar bilan oziqlanadi. Oʻljasini havoda tutadi. Yirik N. lichinkasi itbaliqlar va baliqlar chavoqlariga hujum qilishi mumkin. Yarim oʻzgarish orqali rivojlanadi. Havoda uruglanadi. Tuxumlarini suv tubiga yoki suvdagi oʻsimliklarga qoʻyadi. Lichinkalari yirtqich, ogʻiz organlari oʻljasini tutuvchi organ — niqobga aylangan. Maxsus tashqi jabralar (dum jabralari) yoki orqa ichak oʻsimtalari (rektal jabralar) yerdamida nafas oladi. 3 ta kenja turkum: teng qanotlilar, har xil qanotlilar, aralash qanotlilarga boʻlinadi. Keyingi turkumga oldingi ikki turkumining ham belgilarini mujassamlashtirgan, tropik hududlarda tarqalgan bitta urugʻ kiradi. Oʻzbekiston hududida N.ning oʻnlab turlari tarqalgan. Togʻli hududlarda Oʻrta Osiyo uchun endemik, yirik N. kordu-legaster; vohalar va togʻ oldi xududlarida shaynli ninachilar koʻp uchraydi. N. qanotli hashoratlar, ularning lichinkasi esa qon soʻruvchi, hasharotlarning suvdagi lichinkalari bilan oziqlanadi. N.ning lichinkalari baliqlar uchun oziq.

Manbalar
Nineviya

Nineviya (Ninua, Ninn) — qad. Ossuriyadagi shahar (hozirgi Iroqdagi Mosul shahri yaqinida). Miloddan avvalgi taxminan 5-ming yillikda asos solingan. Miloddan avvalgi 3-ming yillikdan mixxat hujjatlarida qayd etilgan. Savdo yoʻllari kesishgan yerda joylashgani uchun Old Osiyoning tarixida muhim rol oʻynagan. Miloddan avvalgi 9-asrdan ossuriy shohlari qarorgohi. N.ning yuksalishi va ravnaq topishi, uni Ossuriya davlati va "jahon"ning poytaxtiga aylanishi miloddan avvalgi 8—7-asrlarga oiddir (Sinaxerib va uning vorislari davrida). N.ning shim. qismida Sinaxeribning "jan.-gʻarbiy saroyi" va ichki qismi devorlari harbiy, ov va maishiy saqnalarni aks ettirgan juda koʻplab barelyeflar bilan bezatilgan. Ashshurbanipalning hashamatli "shim. saroyi" joylashgan. Ash-shurbanipal saroyida davlat arxivi va podshox. kutubxonasi boʻlgan. Kutubxonada 20 mingdan ziyod "kitob" — mixxat sopol jadvalchalar boʻlgan. N.ning jan. qismida Ishtar maʼbudasining markaziy sajdagox.i — Emishmish ibodatxonasi (miloddan avvalgi 3-ming yillikdan boshlab qayd etilgan) va podshoh Asarxaddon saroyi qurilgan. Miloddan avvalgi 612 yil N. Yangi Bobil podshosi Nabopalasar va Midiya podshosi — Kiaksar tomonidan yer bilan yakson qilingan. Rimliklar N. oʻrnida Claudia Ninus harbiy koloniyasi (manzilgohi)ni barpo etganlar. N. harobalari Kuyunjik shahar harobasida oʻtkazilgan arxeologik qazishmalar natijasida aniqlangan.

Manbalar 

 

Qadimgi Mesopotamiya
Marshall Warren Nirenberg

Marshall Warren Nirenberg (1927.10.4, Nyu-York) - amerikalik biokimyogar. AQSH milliy Fanlar akademiyasi (1967) va Amerika sanʼat va fan akademiyasi (1966) aʼzosi. Michigan universiteti (1952—57), Artritlar va moddalar al-mashinuvi kasalliklari instituti (1957— 62) ilmiy xodimi, 1962-yildan Lingov yurak kasalliklari milliy instituti bio-kimyo genetikasi laboratoriya mudiri. Asosiy ishlari genetik kodning mazmunini ochib berishga bagʻishlangan. U poliuridil kislota polifenilalaninni sintez qilish uchun matritsa bulib xizmat qilishini isbotlab berdi. Nobel mukofoti laureati (1968, R. Xolli va X. G. Korana bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1927-yilda tugʻilganlar
10-aprelda tugʻilganlar
15-yanvarda vafot etganlar
2010-yilda vafot etganlar
Amerikalik olimlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Nisbat

Nisbat, ikki son nisbati — birinchi sonni ikkinchisiga boʻlishdan hosil boʻlgan boʻlinma. Kasr sonlarning N.ini butun sonlar N.i bilan almashtirish mumkin. Ikkita bir jinsli miqdor (kesma, burchak, yuz va boshqalar)ning nisbati deb, ularning sonli oʻlchovlari tushuniladi. Ikkita kesma uzunligining nisbati ratsional son boʻlsa, ular oʻlchovdosh, irratsional boʻlsa oʻlchovdosh boʻlmagan kesmalar deyiladi. Bunday tushunchalar yuz, burchak va boshqa uchun ham taalluqli.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisbatdor masjidi

Nisbatdor masjidi – Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1901). Abduqodir Boqiyev boshchiligida qurilgan. Aka-uka Zayniddin va Shamsiddin Gʻafurovlar (gʻisht teruvchi), usta Saʼdulla (ganchkor), usta Mahmud (naqqosh)lar qatnashgan. Eski masjid oʻrnida pishiq gʻishtdan qurilgan xonaqoh va unga jan. tomondan tutashgan keng ayvondan iborat. Ayvon qarshisida uncha baland boʻlmagan qirrali minora joylashgan. Nisbatdor masjidi baland supa ustiga qurilgan. Xonaqoqning sharqiy tarzi 3 ravoqli, oʻrta qismidagisining 2 yoni guldastali. Ravoqlarning har birida eshik, tepasida tobadoni bor. Tobadoni ganchkori panjarali, girih naqshlar qirma uslubida ishlangan. Ayvoni oʻziga xos, 2 eshikli, shipi nozik ganchkori bezakda qizil va koʻk boʻyoqlar bilan pardozlangan. Gʻarbiy ayvon devoridagi mehrob va uning yon tomonlaridagi namoyonlar hashamdor koʻrinishda, mehrob tokchasida muqarnasning iroqi uslubi qoʻllangan. Ayvon oʻrtasidagi ustun boshasi madohil naqshli, tanasiga egri-bugri yoʻlli naqshlar ishlangan. Xonakoh bezagi sodda, mehrob bezagida oʻyma naqshlar saqlangan. Ayvondagi oʻymakori eshikka ishlangan nakshlar orasida bino qurilgan sana yozilgan. Nisbatdor masjidi xalq ustalari tomonidan ijodiy hamkorlikda yaratilgan noyob meʼmoriy yodgorlik hisoblanadi.

Adabiyot 
 Zohidov P., Samarqandskaya shkola zodchix XIX – nachalo XX veka, T., 1965.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Oʻzbekistondagi masjidlar
Samarqand masjidlari
Nisbiy balandlik

Nisbiy balandlik - Yer yuzasidagi ikki nukta orasidagi tik balandlik, u mutlaq balandliklar orasidagi farqqa teng. Mas, tog choʻkqisi bilan yaqin joylashgan vodiy tubi orasidagi tik balandlik yoki dare ikki qirgʻogʻining birbiridan balandligi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisbiy namlik

Nisbiy namlik - atmosferadagi suv bugʻining haqiqiy portsial bosimini shu temperaturadagi uning maksimal portsial bosimiga nisbatining foizlarda olingan qiymatidir. Mutlaq quruq havoda Nisbiy namlik nolga teng, toʻyingan havoda esa 100% boʻladi. Nisbiy namlik — biror bir havoning mutlaq yoki solishtirma namligining shu temperaturadagi toʻyingan holati uchun mutlaq yoki solishtirma namligiga nisbati deb ham qaralishi mumkin.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisbiy uzilish kuchi

Nisbiy uzilish kuchi - oʻsimlik ekinlaridan olinadigan tolaning pishiqligi koʻrsatkichlaridan biri, tolani uzish uchun sarflanadigan oʻrtacha uzilish kuchi (gk yoki N)ning tola chiziqli zichligi (teks)ga nisbati (k. Uzilish kuchi).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisbiy harakat

Nisbiy harakat — moddiy nuqtaning shartli ravishda koʻzgʻalmas deb olingan asosiy sanoq sistemaga nisbatan koʻchib borayotgan harakatdagi sanok sistemaga nisbatan harakati. Inersial sanoq sistemaga nisbatan maʼlum tezlanish bilan harakatlanayotgan har qanday sanoq sistemasi noinersial sanok, sistemani tashkil etadi. Agar sanok sistemasi S ilgarilanma harakatda boʻlsa, koriolis tezlanish nolga teng boʻladi; ilgarilanma harakat inersial boʻlsa, koʻchirma tezlanish ham nolga teng boʻladi. Shu sa-babli, Nyutonning ikkinchi konuni mutlaq qoʻzgʻalmas va inersial koordinata sistemalariga nisbatan bir xil yoziladi. Agar qoʻzgʻaluvchan koordinata sistemasi inersial boʻlsa, Nyuton ikkinchi qonunining ifodasida koriolis va koʻchirma inersiya kuchlari boʻladi. Koordinata sistemasi ilgarilanma harakatda boʻlsa, koriolis va inersiya kuchlari boʻlmaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisbiy haqiqat

Nisbiy haqiqat – borliqni asosan to’g’ri aks ettirsa-da, obraz obyektga uncha mos emasligi bilan ajralib turadigan bilim. Nisbiy haqiqat to’g’ri, biroq noto’liq, taxminiy, vaqt va joyning ma’lum tarixiy shart-sharoitlari bilan cheklangan haqiqatdir.

Nisbiy va mutlaq haqiqat bir-biri bilan chambarchas bog’liq. Nisbiy haqiqatlar bilish taraqqiyoti jarayonida rivojlanib, o’z chegarasi bo’lgan mutlaq haqiqatga yaqinlashadi.

Nisbiy va mutlaq haqiqat dialektikasi bizning bilimimiz atrofimizdagi olamni har tomonlama va aniq qamrab olishga intilib, qarama-qarshiliklarni echib, obyektiv borliqni yanada teranroq va mukammalroq aks ettirishini ko’rsatadi. 

Hozirgi zamon ijtimoiy amaliyotining barcha muammolari ong hodisasi bilan bog’liq. Ongning mohiyati va kelib chiqishi, ongning borliqqa munosabati muammosi falsafaning eng muhim masalalaridan biri bo’lib keldi va shunday bo’lib qolmoqda...

Ong bog’lovchi, boshlang’ich falsafiy tushuncha sifatida barcha ma’naviy va ruhiy shakllarni o’zida birlashtiradi. Ong-voqelikni aks ettirishning insongagina xos usuli- oily shakli, ijtimoiy in’ikosdir. Inikosning mohiyati va  asosiy shakllari… U inson bilan tashqi voqelikning o’zaro ta’siri natijasi, inson munosabatlarini tartibga solish va boshqarishning o’ziga xos shakli, subyektiv reallikdir.

Ong voqelikni aks etgiribgina qolmay, balki uni yaratuvchisi hamdir.

Ong — ijtimoiy — madaniy, tarixiy hodisadir.

Ong insonning amaliy — o’zgartiruvchilik faoliyati asosida vujudga keladi va rivojlanadi. Ong – tafakkur va borliqning birligidir.

Ong o’z mohiyatiga ko’ra murakkab tizim bo’lib, u xayol, xotira, iroda kabi shakllar orqali voqea bo’ladi.

Ong faoliyati bo’lgan xayol voqelikning mohiyatiga ko’ra umumlashgan holda idrok etish hodisasidir.

Xayol tabiati murakkab, serqirra bo’lib, fanda hali yetarlicha o’rganilmagan.

Xayol voqelikdan hamisha oldinda yuradi va uni olg’a etaklaydi. U fazo va vaqtda chegara bilmaydi.

Xayol odam tafakkurida muhim o’rinni egallaydi. Uning turli ko’rinishlari mavjud: tasavvur xayoli, ijodiy xayol, ixtiyoriy va ixtiyorsiz xayol; real va xom (puch) xayol.

Ongimizda in’ikos etilgan narsalar, hodisalar, jarayonlarni mustahkamlash, saqlab qolish va keyinchalik esga tushirishga xotira deyiladi. Hozirgi zamon fani axborotlar miyaning muayyan joylariga o’rnashib qolishi xotiraning asosiy sharti ekanini isbotlagan. Insonni o’ylash, fikrlash qobiliyati ham xotiraga kiradi. Inson xotirasiz hech bir faoliyatni amalga oshira olmagan bo’lur edi. Xotira insonning buguni, ertasini bilishida, uning erkin bo’lishida muxim omildir.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisbiylik prinsipi

Nisbiylik prinsipi – har qanday inersial sanoq sistemalarida bir xil sharoitlarda barcha fizik hodisalar aynan bir xilda sodir boʻlishi haqidagi asosiy qonun. Nyutonning ikkinchi qonuni ham barcha inersial sanoq sistemalarda bir xil koʻrinishda yoziladi va bir xil mazmunga ega, degan xulosaga kelish mumkin. Bu xulosa Galiley nisbiylik prinsipi deb ataladi. Kuzatishlar natijasida toʻplangan maʼlumotlar, faqat mexanik hodisalar emas, balki har qanday hodisalar va ularni ifodalovchi tabiat qonunlari hamma inersial sanoq sistemalarda bir xilda sodir boʻlishini koʻrsatadi.

1887-yilda A. Maykelson yorugʻlikning boʻshliqsagi tezligi yorugʻlik manbaining harakatidan qatʼi nazar, barcha inersial sanoq sistemalarda bir xil qiymatga ega ekanligini tajribada isbotladi. Fizikaning asosiy qonunlaridan boʻlgan elektrodinamika qonunlarini ifodalovchi Maksvell tenglamalari ham barcha inersial sanok, sistemalarda bir xil koʻrinishga ega. Maksvell tengla-malari Galiley almashtirishlariga invariant emas ekan. A. Eynshteyn Galiley almashtirishlarini universal harakterga ega emasligini, bunday hollarda fazo bilan vaqt orasida oʻzaro bogʻlanishlar mavjudligini eʼtiborga oluvchi Lorents almashtirishlariagsh foydalanish zarur ekanligini koʻrsatdi. Yorugʻlik nurining boʻshliqdagi tezligi barcha inersial sanok, sistemalarda bir xil qiymatga ega boʻlib, yorugʻlik manbaining harakatiga bogʻliq emasligi va Nisbiylik prinsipi asosida Eynshteyn nisbiylikning maxsus nazariyasini yaratgan.

Adabiyot 
 Eynshteyn A., Sbor. nauch. trudov, t.t. 1—4, M., 1967; Bekjonov R., Eynshteyn va nisbiylik nazariyasi, T., 1978.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi