yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Jeneva

Jeneva — Shveysariyaning jan.gʻarbidagi shahar. Jeneva kantonining maʼmuriy markazi. Jeneva koʻlining jan.-gʻarbiy sohilida, 372 m balandlikdagi xushmanzara yerda joylashgan. Koʻldan oqib chiqadigan Rona daryosi shahar oʻrtasidan oʻtgan. Iqlimi yumshoq, yillik yogʻin 1000 mm chamasida. Aholisi 172 ming kishi, shahar atrofi bilan 390 ming (1998).

Jeneva (lotincha Genava) dastlab Yuliy Sezar tomonidan mil. av. 1-asrda tilga olingan. Savdo yoʻllari chorrahasida joylashganidan shaharning iqtisodiy mavqei kuchayib bordi. 14—15-asrlarda oʻzining yarmarkalari bilan mashhur edi. 16-asrdan Shveysariya tarkibidagi ittifoqdosh yer; Kalvin davrida (16-asr) reformatsiya markazi boʻlgan. 16— 17-asrlarda Jenevada sanoat, jumladan soatsozlik rivojlandi. 1798—1814-yillarda Fransiya tarkibida boʻldi. 1815-yildan Shveysariyaning 22-kantoni. Jeneva— bir qancha xalqaro tashkilotlar, jumladan, Millatlar Ligasi (1919—39), Qizil Krest organlari, BMT turli boʻlimlarining doimiy qarorgohi. Jenevada xalqaro kongresslar, konferensiyalar, koʻrgazmalar va festivallar oʻtkazilib turiladi. Kurort shahar, chet el turizmining markazlaridan.

Jeneva— transport yoʻllari tuguni, koʻl porti. Yirik aeroport bor. Mamlakatning muhim siyosiy, sanoat va savdo moliya markazlaridan. Zargarlik butomlari, aniq mexanika (soatlar, geodeziya asboblari, aniq apparatura va b.), stanok sozlik, elektron texnika, mashina sozligi, dvigatellar i.ch., farmatsevtika, parfyumeriya, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet va b. oliy oʻquv yurtlari, teatrlar, muzeylar bor. Jenevaning kad. qismi Ronaning soʻl sohilida joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Sen-Pyer sobori (12— 18-asrlar), Sent-Mari-Madlen va Sen-Jermen (14-asr) cherkovlari (14—15-asrlar), ratusha (15-asr), Enar saroyi (1817—21), Uygʻonish davri va mumtoz qoʻshqlar (17—19-asrlar) saqlangan. Yangi shahar qismida Millatlar saroyi, Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti, Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik (MAGATE) binosi va b. zamonaviy inshootlar joylashgan.

Geografiyasi

Hududi 
Jenevaning hududi  kmni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha  m balandlikda joylashgan.

Demografiyasi

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Shveysariya shaharlari
Jeneva koʻli

Jeneva koʻli, Leman - Shveysariya va Fransiyadagi koʻl, Alp togʻlaridagi koʻllar ichida eng yirigi. Mayd. 582 km, uz. 72 km, kengligi 14 km gacha, eng chuqur joyi 310 m, suv hajmi 89 km. Gʻarbiy Alp va Yura togʻlari oraligʻidagi soylikda, 372 m balandlikda joylashgan. Koʻl Alp togʻlaridan siljib tushgan muzlik oʻrnida hosil boʻlgan. Qirgʻoqlari gʻarbida yotiq, sharqida tik. J. k. orqali Rona daryosi oqib oʻtadi (koʻl suvining 72% shu daryodan yigʻiladi). Daryoning koʻldan chiqish joyiga toʻgʻon qurilgan. Sohilida iqlim yumshoq, iliq; koʻl qishda muzlamaydi. Kema qatnaydi. Koʻl atrofi xushmanzara: Shveysariya sohilida turistik bazalar, shifoxonalar, iqlim va balneologik kurortlar, Jeneva, Lozanna va b. shaharlar joylashgan.

Manbalar 

Ko'llar
Shveysariya
Shvetsiya Bosh vazirlari
Shveysariya Tarixi
Tabiat
Atrof-muhit
Suv resurslari
Suv taʼminoti
Edward Jenner

Jenner Eduard (1749-1823) - ingliz vrachi, chin chechakka qarshi emlash usulining asoschisi. Sigir chechagi bilan ogʻrib tuzalgan sut sogʻuvchilar chin chechak bilan ogʻrimasligini aniqlagan. 1769-yil 14 mayda 8 yashar Jeyms Fips ismli bolaga sigir chechagini, bir yarim oydan keyin odam chechagini emlagan; bola chechak bilan ogʻrimagan. Bir necha oy va bir necha yildan keyin Fipsni yana qayta emlab chechakka qarshi emlash mumkinligini va juda yaxshi natija berishini isbotlagan. 1803-yilda Londonda chechakka qarshi emlash instituti (Jenner instituti) ochildi, Jenner umrining oxirigacha unga rahbarlik qilgan.

Manbalar
Jetiboy neft-gaz koni

Jetiboy neft-gaz koni -Qozogʻiston Respublikasining Mangishloq viloyatidagi Yeraliv shaharchasi yaqinida joylashgan. J. n. k. 1961-yilda ochilgan. 1970-yilda ishga tushirilgan. Konda 13 ta samarador qatlam va 26 ta uyum aniqlangan, ulardan bittasida gaz, 13 tasida neft-gaz, 12 tasida neft bor. Eng katta uyumi — 12-gorizontda. Jetiboy koni braxiantiklinal strukturasidan iborat boʻlib, uz. 22 km, eni 6 km, bal. 100 m. Konda trias, yura, boʻr, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yotqiziqlari mavjud, ularning qalinligi 3000 m ga teng . Samarador qatlamlar yura yotqiziqlarida joylashgan.

Kondan olinayotgan neftning zichligi 0,85—0,86 g/sm3, qovushqok/shgi 50° da 10—37 SPZ ga teng . Neft 28—34° da qotadi. Tarkibidagi qatronning miqdori 8—15%, parafin 20—24%, oltingugurt 0,1—0,7%. Kondan 1973-yilda eng koʻp — 3,8 mln.t, 1981-yilgacha 34,2 mln.t neft olingan. Qazib olish markazi — Oqtov.

Manbalar 

Qozogʻiston geografiyasi
Qozogʻiston iqtisodiyoti
Mangʻistau viloyati geografiyasi
Jetioʻgʻuz

Jetioʻgʻuz — Qirgʻiziston Respublikasidagi balneologik kurort, Qorakoʻldan 28 km, Bishkekdan 411 km. Terskay Olatovning shimoliy yon bagʻrida, Jetioʻgʻuz soyi boʻyida, 2200—2400 m balandlikda. Yozi moʻʼtadil iliq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 16°), qishi yumshoq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 6°), yiliga 350 mm yogʻin yogʻadi. Radonli issiq (37,5°—43,5°) va natriy-kalsiy xloridli buloqlar bor. Shu buloqlarning suvi vannaga ishlatiladi. Tayanch-harakat organlari, periferik nerv sistemasi, ginekologik, teri kasalliklari bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Qirgʻiziston geografiyasi
Jigariston surilmasi

Jigariston surilmasi – Toshkent viloyatining Angren tumani Jigariston qishlogʻidagi surilma. 1991 y. 4 mayda soat 6 dan 45 min. oʻtganda sodir boʻlgan. Jinslarning surilishi 1969 yilda hosil boʻlgan darzlik boʻyicha 170 ming m3 hajmda, 35—40° qiyalikda, 140 m balandlikda roʻy bergan. Darzlikning rivojlanishi bir necha yil davom etgan. Natijada u sirk shaklini olgan, yon chegaralari aniq koʻrinishda boʻlib surilmaning yuqori qismi 0,5 m ga choʻkkan. 1-may kuni yuz bergan yer silkinishi, karʼyerdagi portlatish va yomgʻir suvlarining surilma qatlami ostida toʻplanishi jarayonni tezlashtirgan. Surilish nihoyatda tez surʼatda kechgan, natijada aholi orasida qurbonlar boʻlgan. Surilgan tuproqning qalinligi baʼzi joylarda 20 m ga yetgan. Jigariston qishlogʻining surilma ostida qolgan qismi shahidlar qabristoni deb nomlandi. Jigaristonlik bir qancha oila boshpanasiz qoldi. Tabiiy ofatdan jabr koʻrgan aholi uchun qisqa muddat ichida davlat tomonidan xavfsiz joyda yangi Jigariston shaharchasi qurildi.

Manbalar
Jizza

Jizza — oʻz yogʻida qovurilgan toʻgʻramcha dumba. Qoʻyning yogʻi (dumba) toʻgʻri toʻrtburchak shaklida toʻgʻralib, past olovda qovuriladi, soʻngra yogʻlari erib, yogʻ toʻqimalari va qoldiq yogʻlardan J. hosil boʻladi. Asosan qoʻyning dumbasidan tayyorlanadi, shuningdek, qoramol va b. hayvon yogʻi eritilib ham J. olinadi. Dumba J.si issigʻida tuz va piyoz aralashtirib, non bilan yeyiladi yoki hamirga solib J.li non (patir) yopiladi. Xalq tabobatida J.ni oʻrik, bodom yoki yongʻoq magʻzi bilan birga tuyilib, yara-chaqani davolashda (malham sifatida) ham ishlatiladi.

Manbalar 

Oʻzbek oshxonasi
Jizzax issiqnon aksiyadorlik jamiyati

JIZZAX "ISSIQNON" AKSIYADORLIK JAMIYATI - "Oʻzdon mahsulot" davlat aksiyadorlik korporatsiyasi tizimida faoliyat koʻrsatadi. Jizzax non zavodi 1953 yilda Jizzax sh.da tashkil qilingan. 1994 yilda hozirgi nomdagi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirilgan. Korxona sutkasiga 12 t non va non mahsulotlarini ishlab chiqarishquvvatiga ega. Korxonada 20 turdagi non va un mahsulotlari ishlab chiqariladi. Qoʻshimcha qandolat mahsulotlari, yaxna ichimliklar va mahsulotning boshqa turlarini ishlab chiqarishyoʻlga qoʻyilgan. Italiya texnologiyasi asosida makaron mahsulotlari ishlab chiqarishsexi toʻla quvvati bilan ishlaydi (2001).

Manbalar
Jizzax mebel fabrikasi

Jizzax mebel fabrikasi -1994-yilda "Oʻzbekmebel" davlat aksiyadorlik birlashmasi tizimida Jizzax sh.da tashkil etilgan. 2001-yildan viloyat hokimligi tasarrufiga oʻtkazilgan. Fabrika sexlarida karavot, shkaf, divan, kreslo, oʻrindiqlar, stol, ishxona jihozlari, oʻquvchilar partalari va mebel mahsulotlari hamda mahalliy xom ashyo (gʻoʻzapoya)dan DVP (yogʻochtola plitalari) mahsulotlari ishlab chiqariladi. Ishlab chiqarilgan mahsulotlarning asosiy qismi viloyatdagi isteʼmolchilarga joʻnatiladi. Mebel va mebel mahsulotlari uchun xom ashyo Germaniya, Italiya, Rossiyadan va Boltiqboʻii mamlakatlaridan keltiriladi.

Manbalar 

 

Jizzax
Jizzax temir-beton buyumlari zavodi

Oqtosh temir-beton Mahsulotlari 
MCHJ  — tom ustini yopish uchun ishlatiladigan plitalar, lotoklar va ularning jixozlari, fundament bloklari, quduqlar hamda ularni jihozlash uchun ishlatiladigan moslamalar va b. mahsulot turlari ishlab chiqariladigan davlat korxonasi. Korxona yiliga 17 ming dona temir-beton mahsulotlari i.ch. quvvatiga ega. 3 ta asosiy ishlab chiqarish sexi va boʻlimlari bor.

Manbalar 

 

Jizzax
Jizzaxplastmassa aksiyadorlik jamiyati

"JIZZAXPLASTMASSA" AKSIYADORLIK JAMIYATI - plastmassa mahsulotlari ishlab chiqaradigan korxona. "Oʻzkimyosanoat" uyushmasi tizimida faoliyat koʻrsatadi. Respublika sanoatini rivojlantirish va Jizzax viloyatidagi choʻl zonasini oʻzlashtirish maqsadida 1960 yilda Jizzax plastmassa quvurlari zavodi qurilishi loyihalashtirildi. 3-d oʻzining birinchi mahsuloti — polietilen plyonkalar va mashinasozlik uchun butlovchi buyumlarni 1972 yildan boshlab ishlab chiqara boshlagan. 1980 yilda zavod qayta rekonstruksiya qilindi va polietilen quvurlar ishlab chiqaradigan plastmassa zavodiga aylantirildi. 1996 yilda Germaniya va Xitoyda ishlab chiqarilgan zamonaviy texnologiyalar oʻrnatilib, polietilen plyonka ishlab chiqarila boshladi va shu yili hozirgi nomidagi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. Yiliga 10 ming t gacha plastmassa quvur, 18200 t polietilen plyonka i.ch. quvvatiga ega. Shoʻrtangaz majmuining ishga tushirilishi munosabati bilan qoʻshimcha 3 ming t yuqori issiqlikka chidamli polietilen plyonkalar va xalq isteʼmoli mollari i.ch. yoʻlga qoʻyildi. Mahsulotlari respublika ichki ehtiyojlariga ishlatiladi.

Manbalar 

 

Jizzax viloyati
Jiyron qarqara

Jiyron qarqara, qizil qoʻton (Ardea рифигеа) — uzun oyoqlilar turkumining qarqaralar oilasiga mansub qush. Osiyoda, Yevropaning janubida va Afrikada tarqalgan. Oʻzbekistonda Sirdaryo, Amudaryo atroflarida, Chirchiq va Ohangaron vodiylarida uchraydi. Qamishzorlarga, baʼzan butazorlarga uya soladi. 3–5 ta tuxum qoʻyadi. Boshidagi pati va uzun kokilining binafsha rangli hamda qanotining atrofidagi patlar qizil boʻlishi bilan oq va koʻk qarqaradan farq qiladi. Baliq, baqa, kaltakesak va har xil hasharotlar bilan oziqlanadi. Chigirtka, sichqon va kalamushlarni qirib, foyda keltiradi.

Manbalar 

 

Qushlar
Jild

Jild (arab.) — 1) biror narsa ustidan kiydirib, qoplab qoʻyiladigan buyum, gʻilof. Masalan, yostiq, koʻrpa; 2) kitobni yaxshi saqlash uchun uning muqovasiga oʻlchab tikilgan, odatda, teri-charmdan yasalgan qin; 3) ilgari oʻquvchilar oʻquv ashyolari solib yurishi uchun portfel oʻrnida ishlatgan xalta. Biror matodan konvert taxlitida tikilib, ikki yonidan latta tasmaga biriktirilgan va yelkaga oʻtkazib boʻyinga osib yurilgan; 4) biror katta asarning alohida kitob holidagi qismi, shuningdek, bir necha kitobdan iborat asarning har biri, tom.

Manbalar
Jilolash

Jilolash, pardozlash, sayqallash — buyumlar yuzalariga koʻzgusimon shaffoflik (sillikliq, sayqal) berish uchun mexanik yoki dastaki usulda ishlov berish. Metall buyumlarga jilolash stanoklarida, shuningdek, elektrolitik va elektromexanik usul bilan ishlov beriladi.Jilolash stanoklarining  jilolash qurilmalari fetra, kigiz, boʻz, duxoba, charm va boshqalardan tayyorlangan doyra va tasmalardan iborat boʻlib, ularga oldindan yoki ishlov berish vaqtida  jilolash  pastalari (kukunlar) surkalgan boʻladi. Bunda buyumni stolga,  jilolash  qurilmasini shpindelga mahkamlab, jilolash qurilmasi buyum ustida harakatlantiriladi. Yogʻoch buyumlarni jilolash yuzalarga yaltiroq smola (polituralar) surkab ishqalashdan yoki lok-buyoq qoplashdan iborat. Tosh buyumlarning yuzalarini jilolash uchun ularga jilolash kukunlari sepib, namlangan kigiz bilan ishlov beriladi. Plastmassa buyumlar barabanlarda yoki jilolash stanoklarida jilolanadi. Barabanlarda jilolashda unga buyumlar bilan birga jilolash aralashmasi (maye, mashina moyi yoki vazelin moy shimdirilgan pemza kukuni) solinadi.

Manbalar
Jiltirbos

Jiltirbos yoki Jildirbas — Orol dengizining janubiy qirgʻogʻidagi botqoqlashgan koʻl. Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududida joylashgan. 1960-yillar boshigacha Orol dengizining qoʻltigʻi boʻlgan. 1960–1970-yillarda dengizning qurib borishi tufayli quruqlikka aylandi. Lekin Amudaryoning oʻng tarmogʻi va ikkita tashlama orqali zovur suvining kelib turishi natijasida qurigan qoʻltiq oʻrnida koʻl vujudga keldi (2000). Daryo va tashlamalardan koʻlga quyilayotgan suv hajmi yillar davomida keskin farq qilgani uchun koʻl sathi turgʻun emas. Suvning minerallashuv darajasi har litrda 10–15 g. Oʻrtacha chuqurligi 1–3 m, uzunligi 45 km, eni janubda 10 km, shimolda 6 km (1997). Mutlaq balandligi 53–42 m, janubdan shimolga choʻzilgan. Suvda qoʻgʻa, qamish va boshqa suv oʻsimliklari mavjud, qirgʻoqlari ham qamishzor. Toʻqayzorda qobon, suvli joylarda birqozon, baliqchi qush, oʻrdak va boshqalar yashaydi. Jiltirbos baliqchilikda (laqqa baliq, zogʻora baliq, ilonbosh va boshqalar) va ovchilikda foydalaniladi.

Manbalar 

Koʻllar
Qoraqalpogʻiston
Orol dengizi
Qoraqalpogʻiston geografiyasi
Oʻzbekiston suv omborlari
Katta Orol dengizi havzasi
Oʻzbekiston koʻrfazlari
Jinja

Jinja (jinja deb talaffuz qilinadi) Python dasturlash tili uchun shablonlash mexanizmi . U Django shablon mexanizmiga oʻxshaydi, lekin Pythonga oʻxshash ifodalarni taqdim etadi, bu shablonlarni vaqtinchalik muhitda bajarishga imkon beradi. Bu matn shablonlari mexanizmi, shuning uchun undan har qanday belgilash va manba kodini yaratish uchun foydalanish mumkin. BSD litsenziyasi ostida litsenziyalangan.

Jinja shablon mexanizmi – teglar , filtrlar, testlar va global oʻzgaruvchilarni  sozlash imkonini beradi. Bundan tashqari, Django shablon mexanizmidan farqli oʻlaroq, Jinja shablon konstruktoriga obyektlardagi argumentlar bilan funktsiyalarni chaqirish imkonini beradi.

Jinja, Smarty kabi, Unix konveyeriga oʻxshash foydalanish uchun qulay filtr tizimi bilan birga keladi.

Misol 
Oddiy shablonga misol:from jinja import from_string

tmpl = from_string('''\
<html>
<head><title>{{ variable|escape }}</title></head>
<body>
{% for item in item_list %}
   {{ item }}{% if not loop.last %},{% endif %}
{% endfor %}
</body>
</html>''')

print(tmpl.render(
    variable='Value with <unsafe> data',
    item_list=[1, 2, 3, 4, 5, 6]
))HTMLdagi natija:<html>
<head><title>Value with <unsafe> data</title></head>
<body>

    1,
    2,
    3,
    4,
    5,
    6

</body>
</html>

Qoʻllanilishi 
(Flask) Veb-freymvorklardan tashqari, Jinja2, masalan, SaltStack  va Ansible konfiguratsiyalarni boshqarish tizimida ham qoʻllanadi.

Eslatmalar

Adabiyot

Havolalar 

 Jinja rasmiy veb-sayti
Jinoiy jazo

Jinoiy jazo – jinoyat sodir etganlikda ayblangan shaxsga nisbatan davlatning majburlov chorasi. Sud hukmi bilan qoʻllanadi. Jinoiy jazoning qatʼiy roʻyxati faqat jinoyat qonunida beriladi va jinoyat kodenksida koʻrsatilmagan boshqa birorta chora J. j. chorasi hisoblanmaydi. Jinoyat sodir etishda ayblanayotgan shaxsga nisbatan tayinlanadigan jinoiy jazoning turi va ogʻirlik darajasi sodir etilgan jinoyatning ijtimoiy xavfliligi darajasiga bogʻliqdir. jinoiy jazoning boshqa majburlov choralaridan farqi uning davlat nomidan sud tomonidan tayinlanishi, jazolash (maʼnaviy, moddiy, jismoniy cheklash) darajasining ancha yuqori boʻlishi, mahkumning huquq va erkinliklari qonunda belgilangan tartibda jiddiy cheklanishidadir. Oʻzbekiston Respublikasining jinoyat kodeksiga koʻra, jinoiy jazochoralari quyidagilardan iborat: jarima, muayyan huquqdan maxrum qilish, axloq tuzatish ishlari, xizmat boʻyicha cheklash, qamoq, intizomiy qismga joʻnatish, ozodlikdan mahrum qilish, oʻlim jazosi, harbiy yoki maxsus unvondan mahrum etish.

Manbalar
Jinoiy qilmish

Jinoiy qilmish - q. Jinoyat.

Manbalar 

Jinoyat
Jinoyat kodeksi

Jinoyat kodeksi (JK) - har qanday ijtimoiy xavfli qilmish jinoyat ekanligini aniqlab beradigan, uni sodir etganlik uchun jazo va boshqa huquqiy taʼsir choralarini belgilaydigan jinoyat qonunlari majmui. Unda jinoyat qonunining meʼyorlari muayyan tizimga solinib, JK shakliga keltirilgan. 

Jinoyat kodeksi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va xalqaro huquqning umum eʼtirof etgan meʼyorlariga asoslangan holda ishlab chiqilgan. Hozirgi JK 1994-yil 22-sentyabrda tasdiqlangan va 1995-yil 1-apreldan amalga kiritilgan. 2 qismdan — umumiy qism va maxsus qismdan iborat, ular yagona jinoyat qonunini tashkil etadi. Umumiy qismda jinoyat qonunining umumy kqoidalari, javobgarlik asoslari, qilmishning jinoiyligini istisno etadigan holatlar, jazo va uni tayinlash, javobgarlikdan va jazodan ozod qilish, voyaga yetmaganlar javobgarligining xususiyatlari, tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari belgilab berilgan. Maxsus qismda jinoyatlarning turlari va ular uchun tegishli jazolarni tayinlaydigan meʼyorlar koʻrsatilgan. Umumiy qismda Maxsus qismdagi huquqiy meʼyorlarni amalda tadbiq qilish yoʻllari bayon etilgan. 2021-yil Jinoyat kodeksining 244-moddasiga oʻzgartirish kiritilib, unda „ommaviy tartibsizlikka daʼvat qilganlik uchun“ javobgarlik belgilandi.

Manbalar
Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi

Jinoyat protsessual kodeksi (JPK) — jinoyat ishi yuzasidan tergov qilish va ishni sudda koʻrish tartibini belgilaydigan qonunlarning muayyan tizimga solingan majmui. JPK surishtiruv, dastlabki tergov organlari, prokuror va sudning jinoyat ishini qoʻzgʻatishdan boshlab, sudda koʻrilib hal qilingungacha boʻlgan faoliyatini, tergov, sud harakatlarini oʻtkazish, dalil yigʻish, protsessual muxlatlar, jinoyat ishini qoʻzgʻatish, rad etish, uni tugatish va toʻxtatish, aybdorni sudga berishni, shuningdek, ishni apellyasiya, kassatsiya, nazorat tartibida va yangi ochilgan holatlar boʻyicha qaytadan koʻrishni hamda hukm ijrosiga oid masalalarni tartibga soladi. Oʻzbekiston Respublikasi JPK 1994-yil 22 sentabrda qabul qilingan. Unda jinoyat ishini tekshirishda fuqarolarning , jamoatchilik, korxona, muassasa va tashkilot vakillarining qatnashuvi va protsessual huquqlari ham bayon qilingan. JPK normalari jinoyatni tez va toʻla ochish, haqiqatni aniqlash, aybdorni odilona jazolash uchun xizmat qiladi. Kodeksning oxirgi boblari alohida tartibda yurgiziladigan, jumladan voyaga yetmaganlarning jinoyatlari haqidagi va tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini qoʻllash toʻgʻrisidagi ishlarga bagʻishlangan.

Kodeksga kiritilgan qoʻshimchalar
Prezident tomonidan „Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat va Jinoyat-prosessual kodekslariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida“gi qonun imzolandi. Hujjatga muvofiq, Oʻzbekistonda jinoyat ishlarida himoyachi ishtirok etishi shart boʻlgan holatlar koʻrib chiqildi va kengaytirildi:
shaxs amalda ushlangan yoki uni ushlash bilan bogʻliq tezkor-qidiruv tadbiri yakunlangan paytdan boshlab u bilan bogʻliq prosessual harakatlar amalga oshirilgunga qadar himoyachi bilan xoli uchrashishi ta’minlanadi;
tezkor-qidiruv faoliyatni amalga oshiruvchi organlar tomonidan gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchidan arizalar, tushuntirishlar va koʻrsatuvlar olish surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sudyaning yozma ruxsatiga asosan faqat himoyachi ishtirokida amalga oshiriladi (himoyachidan voz kechilgan hollar bundan mustasno).

Kiritilgan oʻzgartirishlarga koʻra, ushlab turish muddati shaxs amalda ushlangan paytdan e’tiboran koʻpi bilan 48 soatni tashkil etishi belgilangan (ilgari ushbu muddat shaxs ichki ishlar organiga yoki huquqni muhofaza qiluvchi organga keltirilgan vaqtdan boshlab hisoblangan).
Himoyachi ishtirok etishi shart boʻlgan holatlar toifasiga quyidagilar kiritilgan:

dastlabki eshituv oʻtkazilayotgan ishlar;
oʻta ogʻir jinoyat sodir etganlikda gumon qilinayotgan yoki ayblanayotgan shaxslarga oid ishlar;
shaxsga nisbatan qamoqqa olish yoki uy qamogʻi tarzidagi ehtiyot chorasini qoʻllash masalasi koʻrib chiqilayotgan;
aybiga iqrorlik toʻgʻrisida kelishuv tuzilgan ishlar.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi kodekslari
Kodekslar
Jinoyat qidiruvi

Jinoyat qidiruvi - ichki ishlar organlarining bir tizimi; tezkor qidiruvni va oʻz vakolat doirasiga kiruvchi boshqa ishlar — shaxsga, fuqarolarning shaxsiy mulkiga, jamoat tartibiga va xavfsizligiga qarshi qaratilgan jinoyatlarning oldini olish, payini qirqish hamda ularni ochish va hokazo chora-tadbirlarni amalga oshiradi. Jinoyat alomatlari, jinoyat sodir etgan shaxslarni aniqlash, qidirish va topish ishlari OʻzRda ichki ishlar va milliy xavfsizlik xizmati organlari tomonidan bajariladi. JPK qoidalariga binoan jinoyat ishi yuzasidan dalil tariqasida foydalanish mumkin boʻlgan maʼlumotlar aniqlanadi. Ayblanuvchining turgan joyi nomaʼlum boʻlgan taqdirda tergov shu joyni aniqlash uchun barcha choralarni koʻrishi, zarur hollarda, ayblanuvchi sifatida ishda ishtirok etishga jalb etilishi toʻgʻrisida qaror chiqarilgan shaxsga nisbatan qidiruv eʼlon qilishi lozim. Dastlabki tergov oʻtkazilayotganida ham, bunday tergov toʻxtatilganidan keyin ham qidiruv eʼlon etilishi mumkin. Qamoqqa olish asoslari mavjud boʻlgan, prokuror sanksiyasi bilan qidirilayotgan ayblanuvchi topilgan taqdirda tergovchi qamoqqa olish tariqasida ehtiyot chorasini qoʻllaydi. Ayblanuvchi biron joyda ushlangan taqdirda esa, oʻsha joydagi prokuror mazkur shaxc ayni qidirilayotgan ayblanuvchi ekanligini aniqlashi va uni qamoqqa olish uchun qonuniy asoslar mavjudligiga ishonch hosil qilishi darkor.

Manbalar
Jinoyat ijroiya kodeksi

Jinoyat ijroiya kodeksi (JIK) — jinoiy jazolarni ijro etish va oʻtash tartibi hamda shartlarini belgilab beruvchi jinoyat ijroiya qonun hujjatlari majmui. Oʻzbekistan Respublikasi Jinoyat ijroiya kodeksi  1997-yil 25-aprelda tasdiqlanib, shu yil 1-oktabrdan amalga kiritilgan. Jinoyat ijroiya kodeksi umumiy va maxsus qismlardan, 9 boʻlim, 34 bob va 197 moddadan iborat. Ularda, Jinoyat ijroiya kodeksiga muvofiq qabul qilinadigan boshqa qonun hujjatlarida jinoiy jazoni, boshqa jinoiy-huquqiy taʼsir choralarini ijro etish prinsiplari, tartibi va shartlari koʻrsatilgan; mahkumlarning huquqiy maqomi; mahkumlarni axloqan tuzatish vositalari hamda ularni qoʻllash; mahkumlarni jazoni oʻtashdan ozod qilish; jazoni ijro etuvchi muassasa va organlar faoliyati tartibi; mahkumlarni axloqan tuzatishda davlat hokimiyati va fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlari, korxona, muassasa, tashkilotlar, jamoat birlashmalari va fuqarolarning ishtiroki belgilab berilgan.

Manbalar 

Kodekslar
Oʻzbekiston Respublikasi kodekslari
Jinsiy gormonlar

Jinsiy gormonlar - odam va umurtqali hayvonlar jinsiy bezlarida ishlanadigan biologik faol moddalar. Birlamchi jinsiy belgilar (gonadalardan tashqari) va ikkilamchi jinsiy belgilar namoyon boʻlishini taʼminlaydi. J. g . kimyoviy tuzilishiga koʻra, steroidlar va polipeptidlarga ajratiladi. Steroid gormonlar androgenlar, estrogenlar va progestinlar (gestagenlar)ga boʻlinadi.

Erkaklar jinsiy gormonlari — androgenlar urugʻdonning maʼlum hujayralarida sintezlanadi; molekulasi 19 uglerod atomidan iborat. Eng asosiysi — testosteron. Ayollar jinsiy gormonlari — estrad iol , estron tuxumdon follikulalarida ishlab chiqariladi, ular 18 uglerod atomidan tuzilgan; progestinlar tuxumdonning sariqtanasida va b. struktur elementlarda sintezlanadi. Molekulasi 21 uglerod atomidan tashkil topgan. Eng asosiysi — progesteron. J. g . buyrakning magʻiz qavatida, homiladorlikda esa platsentada ham ishlanadi. J. g . organizmning erkaklik yoki urgʻochilik harakterini belgilaydi. Organizm balogʻatga yetishi davrida J. g . jinsiy hisni shakllantirish hamda markaziy nerv sistemasini faollashtirish funksiyasini bajaradi. Estrogen va gestagen gormonlarning oʻzaro taʼsiri tufayli otalangan urugʻ hujayra bachadonga oʻrnashib (qarang Implantatsiya), homiladorlik va tugʻruqning maromida kechishini taʼminlaydi. Bevosita tuxumdonda sariq tanada, shuningdek, bachadon va b. aʼzolarda hosil boʻladigan oqsil tabiatli J. g .dan relaksin (homiladorlikni saqlaydi, bachadon tonusini susaytiradi hamda chanoq suyagi boʻgʻimlari boylamini boʻshashtiradi); urugʻdon, urugʻ kanalchalari va tuxumdon follikulalarida yetiladigan ingibin (gipofizda follikulni stimullovchi gormon ajralishini boshqaradi) muhim ahamiyatga ega. J. g . tibbiyotda endokrin, akusher-ginekologik kasalliklarni davolash hamda koʻkrak bezi, prostata bezida xavfli oʻsmalar hosil boʻlishi jarayonining oldini olish maqsadida qoʻllanadi.

Manbalar
William Giauque

Jiok (Gianque) Uilyam Frensis [1895.12.5, Niagara-Fole (Kanada) — 1982.29.3] — amerikalik fizik-kimyogar, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1936-yildan). Kaliforniya universiteti professor (1934-yildan). Asosiy ishlari moddalarning termodinamik xossalarini, shu jumladan kondensirlangan gazlarning oʻta past temperaturalardagi xossalarini tekshirishga bagʻishlangan. Termodinamikaning 3-boshlanishini amaliy tadqiqotlar oʻtkazish natijasida tekshirgan. D. Mak-Dugal bilan hamkorlikda IK dan past temperaturalar xreil qilish va oʻta past temperaturalarni oʻlchash maqsadida adiabatik magnitsizlanish usulini ishlab chiqqan (1927). 0,5 K temperatura hosil qilishga erishgan. G. Jonston bilan hamkorlikda kislorodning “O va |8O izotoplari mavjudligini isbotlagan (1929). Nobel mukofoti laureati (1949).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1895-yilda tugʻilganlar
12-mayda tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
29-martda vafot etganlar
	Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Jiraf

Jiraf (lotincha ) — yulduzlar osmonining Shim. qutbga yaqin joylashgan katta yulduzlar turkumi. Belgisi  Eng yorugʻ yulduzi 4,0 vizual yulduz kattaligida. Kursi, Sefey, Kichik ayiq, Ajdar, Katta ayiq, Silovsin, Aravakash va Persey yulduz turkumlari oralarida joylashgan. J.ni yil boʻyi koʻrish mumkin.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Jiraf (hayvon)

Jiraf (Giraffa camelopardalis) — jirafalar oilasining bir turi. Tanasi kalta, boʻyni juda uzun, balandligi 5,5 m gacha, vazni 1000 kg gacha. Erkagi urgʻochisiga nisbatan yirik. Boshqa sut emizuvchilarga qaraganda qon bosimi yuqori (oʻrtacha 220/160 mm simob ustuni). Jiraf tez harakatlanganida boʻyin venasidagi klapanlar qon bosimining keskin koʻtarilib tushishiga imkon bermaydi. Oldingi oyoqlari orqa oyoqlariga nisbatan ancha uzun va kuchli. Urgʻochi va erkak jiraf boshida yungli teri bilan qoplangan 1–2 juft kalta suyak shoxlari bor. Rangi har xil, odatda ochiq sargʻish tusli yungida yirik qora xollari boʻladi. Afrika qitʼasining Sahroi Kabirdan janubdagi hududlarning savannalari va juda siyraklashgan oʻrmonlarida, koʻpincha 10–12 ta hayvondan iborat poda boʻlib yashaydi. Kunduzi faol hayot kechiradi. Daraxtlar, asosan, akatsiya barglari va novdalari bilan oziqlanadi. Bitta bola tugʻadi. Jiraflar, asosan, milliy bogʻlarda saqlanib qolgan. Tutqinlikda koʻpayadi.

Manbalar

Havolalar  
ARKive – (Giraffa camelopardalis) suratlari. 
 Jiraf
Viktor Jirmunskiy

Viktor Maksimovich Jirmunskiy 1891.21.7 (2.8), Peterburg – 1971.3.1, Leningrad – rus tilshunosi, adabiyotshunos va folklorshunosi.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1944), akademik (1966). Peterburg universitetini tamomlagan (1912), Leningrad universiteti professor (1919—41; 1945—49), U rta Osiyo davlat universiteti professor, shu universitet huzuridagi tarix filologiya ilmiy tadqiqot instituta direktori, Toshkent davlat pedagogika institutida kafedra mudiri (1942—44), sobiq Ittifoq Fanlar akademiyasi Tilshunoslik instituti Leningrad boʻlimida hind-yevropa shoʻbasi mudiri (1957—71). Ilk asari nemis romantizmiga bagʻishlangan (1913), Sharq xalqlari eposi masalalariga oid „Oʻzbek xalq qaxramonlik eposi“ (H. T. Zarifov bilan hamkorlikda, 1947), „Alpomish haqidagi rivoyat va bahodirlik ertaklari“ (1960) kabi monografiyalar muallifi. Nemis tili tarixi va dialektologiyasi, turkiy tillar shevalarini qiyosiy oʻrganish masalalariga oid ilmiy ishlari bor.

Manbalar 

 Narodniy geroicheskiy epos, M. —L., 1962.

Adabiyotshunoslar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekshunoslar
1891-yilda tugʻilganlar
2-avgustda tugʻilganlar
1971-yilda vafot etganlar
3-yanvarda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari
Jirobus

Jirobus, girobus (yun. geros — doyra va lotincha (omni) bus — barcha uchun) — mexanik energiya akkumulyatori — zalvar massasi (maxovigi) boʻlgan relssiz oʻziyurar arava. Maxovik toʻplagan kinetik energiya hisobiga harakatlanadi. Qisqa masofalarda yordamchi transport vositasi hisoblanadi; J.dan portlash xavfi boʻlgan obʼyektlarga xizmat koʻrsatish uchun foydalaniladi. 1955 y.dan elektrobuslar ham amalda qisman qoʻllanilmoqda. Ular maxovikli asinxron dvigatel-generator va tortuvchi ele’tr dvigatellardan iborat harakatlantirish agregati bilan jihozlanadi. AQSH da 12 km uzunlikdagi yulovchilar trassasiga xizmat koʻrsatadigan J. tajriba nusxalari tayyorlangan.

Manbalar
Jismlarning erkin tushishi

Jismlarning erkin tushishi — Yerning tortish kuchi maydonida jismlarning nolga teng boshlangʻich tezlikda harakatlanishi. Jismlarning erkin tushish  tezligi-v Yer markazigacha boʻlgan masofaga va muhit (havo,suv)ning qarshilik kuchiga bogʻliq. Agar havoning qarshiligi hisobga olinmasa, jism uncha baland boʻlmagan joydan tushganda tezlik v=(2gh)^1/2 ga teng boʻladi (bunda g — erkin tushish tezlanishi; u-oʻrtacha  ga teng; h — jismlarning tushish balandligi; bu balandlik boshlangʻich vaziyatdan hisoblanadi). Barcha jismlar Yerning ayni bir nuqtasida bir xil tezlanishda Yerga tushadi. Amalda havo qarshiligi ham hisobga olinadi. Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi tufayli jismlarning erkin tushish  tezlanishi ekvatorda qutblardagidan kichik boʻladi.

Manbalar 
O'zME.Birinchi jild.Toshkent,2000
Jismoniy madaniyat

Jismoniy madaniyat - umum insoniy madaniyatning bir qismi, inson salomatligini mustahkamlash, jismoniy qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan ijtimoiy faoliyat sohasi. Jamiyatdagi J. m. holatining asosiy koʻrsatkichlari: odamlarning sogʻlomligi va jismonan chiniqqanligi, J. m.ning tarbiya va taʼlim sohasida, i. ch.da, turmushda qay darajada tatbiq qilinayotganligi, sportdagi yutuqlar va hokazo. J. m. xalq oʻyinlari, jismoniy mashqlar, sportni va turizmning faol harakat talab qiladigan koʻrinishlarini oʻz ichiga oladi. J. m. tibbiyot, ekologiya, ped., psixologiya kabi fanlar bilan bogʻliq holda shakllangan va rivojlangan. U jamiyat taraqqiyoti, odamlarning samarali mehnat qilishi, aqliy imkoniyatlarning ravnaq topishi, axloqiy poklanish, kelajak nasllarning jismoniy ahvoliga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir oʻtkazadi (yana q. Jismoniy tarbiya, Sport).

Manbalar
Jitomir viloyati

Jitomir viloyati — Ukrainadagi viloyat. 1937-yil 22-sentabrda tuzilgan. Maydon 29,9 ming km. Aholisi 1467,9 ming kishi (1997), asosan ukrainlar, shuningdek, rus, polyak, yahudiy va b. ham yashaydi. Jitomir viloyatida 22 tuman, 9 shahar, 40 shaharcha bor. Markazi – Jitomir shahri.

Relyefi tepalik va pasttekisliklardan iborat. Foydali qazilmalari: granit, gneys, labradorit, yashma, topaz, kvarsit, marmar, pirofillit, ohaqtosh, mergel, oxra, kvars qumi, kaolin, oʻtga chidamli tuproq, temir va titan rudalari, qoʻngʻir kumir, torf. Iqlimi muʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi –5,7°, iyulniki 18,9°. Yillik yogʻin 570–600 mm. Vegetatsiya davri 240 kun. Daryolari Dnepr havzasiga mansub. Qoratuproq va kulrang oʻrmon tuprogʻi, chimli podzol va botqoq tuproqlar tarqalgan. Viloyat hududi aralash oʻrmonlar (Polesye) va oʻrmonli dasht zonalarida joylashgan.

Asosiy sanoat tarmoqlari: ruda va koʻmir qazib chiqarish, mashinasozlik, toʻqimachilik, avtomobilsozlik va boshqalar Oziq-ovqat sanoati (shakar-qand, spirt-araq, pivo, goʻsht, yogʻ-pishloq, sut, un, sabzavot konserva) rivojlangan. Toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻn poyabzal, madaniy mollar ishlab chiqarish korxonalari bor. Elektr asboblari, kimyo sanoati uchun asbob-uskunalar ishlab chiqariladi. Yogʻochsozlik korxonalari va 4 qogʻoz fabrikasi, shu jumladan elektrotexnika sanoati uchun eksportga eng yupqa kondensator qogʻozi ishlab chiqaradigan Malin qogʻoz fabikasi bor. Oynashisha (Jitomir), chinni zavodlari va koʻzgu fabrikasi ishlab turibdi. Kon sanoatida qora metallurgiya sanoati uchun oʻtga chidamli dinas kvarsitlari, titanli ilmenit, pushtirang slanets-pirofillit ishlab chiqariladi.

Qishloq xoʻjaligida zigʻir tola, kartoshka, gʻalla, qand lavlagi yetishtiriladi, oʻrmonlidasht qismida sut-goʻsht chorvachiligi rivojlangan. Bogʻdorchilik va rezavormevachilik ham salmoqli oʻrin tutadi. Asalari boqiladi. Baliqxoʻjaligi bor. Asosiy temir yo'l magistrallari: Kiyev-Brest, Kiyev–Lvov. Asosiy avtomobil magistrali: Kiyev–Lvov. 3 oliy oʻquv yurti, musiqali drama, qoʻgʻirchoq teatrlari, filarmoniya, 8 muzey bor.

Manbalar 

 

Ukraina viloyatlari
Jitomir viloyati
Jiu-jitsu

Jiu-jitsu — yaponcha oʻzini oʻzi himoya etish va qurolsiz hujum qilish yoʻli. Unda raqibning eng nozik joylari — quyosh chigali (qorinda), uyqu arteriyasi, jigar va hokazoga zarba berish; qoʻl va oyoq boʻgʻimlarini qayirish, turli tashlanish, bosib olish kabi usullar ishlatiladi. Bunday usullar jismoniy jihatdan baquvvat yoki qurollangan raqibga qarshi kurashda alohida ahamiyatga ega. J.-j. 13-asrda paydo boʻlgan. Uning asosida dzyudo kurashi kelib chiqqan (qarang Dzyudo, Karate).

Manbalar
Jiqtoqlar

Jiqtoqlar () — baliqchilar turkumi urugʻiga mansub qushlar. Tanasining uzunligi 25 sm gacha. Tumshugʻi kalta, ogʻzining kattaligi bilan boshqa balchiqchilardan farq qiladi. 7 turi bor. Yevropa, Osiyo, Afrikada (qishda Avstraliyada ham) uchraydi. Oʻzbekistonda 2 turi yashaydi. Dalalar, choʻllar va oʻtloqlarda tarqalgan. Yozda uchib kelib, qishda uchib ketuvchi qushlardan. Odatda, toʻdalashib uya soladi. Hasharotlar bilan oziqlanadi. Chigirtka va boshqa zararkunandalarni qirib, foyda keltiradi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Jigʻoltoy

Jigʻoltoy () — lochinsimonlar oilasiga mansub yirtqich qush. Kattaligi kaptardek. Osiyo, Yevropa va qisman Afrikada tarqalgan. Oʻrta Osiyoning togʻli oʻrmonlarida, bogʻ va chakalakzorlarda uchraydi. Oʻzbekistonga kelib, qishlash uchun Afrika va Hindistonga uchib ketadi. Boshqa qushlar inidan foydalanadi. 3 ta, baʼzan 4–5 ta tuxum qoʻyadi. Iyun–iyulda bola ochadi. Yirik hasharotlar va mayda qushlar bilan oziqlanadi.

Manbalar 

 

Qushlar
Brian Josephson

Brian Josephson () (1940) — ingliz fizigi. Ilmiy ishlari oʻta oʻtkazgichlarga va tunnellash masalalariga bagʻishlangan. Ikkita oʻta oʻtkazgichni ajratib turuvchi yupqa (~10A=10-’ m) dielektrik qatlamdan oʻta oʻtkazuvchan tok oqayotganda nostatsionar effekt sodir boʻlishini bashorat qilgan. Bu effekt Jozefson effekti deb ataladi. Nobel mukofoti laureati (1973, Ivar Giaever va Leo Esaki bilan hamkorlikda)..

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Yashayotgan insonlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Irène Joliot-Curie

Irène Joliot-Curie (; 1897.12.9 - Parij - 1956.17.3) - fransuz fizigi va radiokimyogari. P. Kyuri va Mariya Sklodovskaya-Kyurilarning qizi. 1926-yilda Frédéric Joliot-Curiega turmushga chiqqan va shundan boshlab umrining oxirigacha birgalikda ilmiy tadqiqotlar olib borganlar. Ilmiy ishlari radioaktivlik, yadro fizikasi va yadro kimyosiga oid. 1934-yilda Frédéric Joliot-Curie bilan hamkorlikda sunʼiy radioaktivlik hodisasini ochgan. Yugoslav fizigi P. Savich bilan hamkorlikda 1939-yilda neytronlar bilan uranni nurlash tufayli hosil boʻlgan yadroviy reaksiya mahsuli — lantan hosil boʻlishini aniqlagan (avval transuran element deb tushunilgan). Bu ishi yadroning boʻlinish reaksiyasini kashf qilishda muhim boʻlgan. Kimyoviy elementlarning sunʼiy radioaktiv izotoplarini, pozitron radioaktivlikni kashf qilgan Nobel mukofoti laureati (1935)..

Yana qarang 

 Pierre Curie

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1897-yilda tugʻilganlar
12-sentyabrda tugʻilganlar
1956-yilda vafot etganlar
17-martda vafot etganlar
Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Frédéric Joliot-Curie

Frédéric Joliot-Curie (1900.19.3 – Parij – 1958.14.8) – fransuz fizigi. Xalqaro tinchlik tarafdorlari harakati asoschilari va rahbarlaridan biri. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, yadro kimyosi, yadro texnikasiga oid. I. Jolio-Kyuri bilan birgalikda birinchi boʻlib gamma-kvantdan hosil boʻlgan elektron-pozitron juftlari izining fotosuratini oldilar (1933) va shu yilning oʻzida fransuz fizigi Joliot-Curie Tibo bilan hamkorlikda birinchi marta elektron-pozitron juftlari annigilyasiyasti kuzatdilar. Fransuz olimlari G. Alban va L. Kovarskixlar bilan hamkorlikda birinchi boʻlib yadro portlashida zanjir reaksiya boʻlishini isbotlagan (1939), neytron massasining proton massasiga nisbatan bir qancha kattaligini koʻrsatgan (1939). Kollej de Frans yadro fizika va kimyo laboratoriyasida birinchi fransuz siklotronniy ishga tushirgan. 1948-yil 15-dekabrda J.-K. rahbarligida Fransiyada birinchi atom reaktori ishga tushirildi. 1940-yildan Frédéric Joliot-Curie Tinchlik tarafdorlari xalqaro kongressi doimiy qoʻmitasining, 1951-yildan esa Xalqaro tinchlik kengashining raisi. Nobel mukofoti (1935), „Xalqaro tinchlikni saqlash uchun“ mukofoti (1951) laureati.

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
Fiziklar
1900-yilda tugʻilganlar
1958-yilda vafot etganlar
19-martda tugʻilganlar
14-avgustda vafot etganlar
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Jome at-tavorix

"JOME at-TAVORIX" ("Tarixlar toʻplami") — tarixiy asar. Muallifi — Rashiduddin Fazlulloh 1302—10/11 yillarda fors tilida yozilgan.

Asar 3 qismdan iborat: 1-qism "Tarixi Gʻozoniy" deb atalib, Gʻozonxon farmoniga binoan bitilgan. Unda moʻgʻullar, Chingizxon va moʻgʻullar barpo qilgan davlatlar, xususan, Hulokuiylar davlati tarixi (1304-yilgacha) yoritilgan. 2- qism Oʻljoytuxon topshirigʻiga koʻra kashmirlik Kamalashri, xitoylik Li Dachji, fransiyalik bir monax va ikki fors olimi ishtirokida yaratilgan boʻlib, u Islom olamining moʻgʻullar istilosidan ilgarigi tarixi, qad. yahudiylar, franklar, Rim imperatorlari, Hindiston va Xitoy tarixi, shuningdek, Sharqiy Yevropa xalqlariga doir maʼlumotlardan iborat. 3- qiyom esa Yetti iqlim geografiyasiga bagʻishlangan boʻlib, u bizgacha yetib kelmagan. Hofizi Abru bu asarga Shohrux farmoniga binoan "Zayli Jome at-tavorix" nomli ilova yozib, unda Eron tarixi bayonini 1371-yilgacha yetkazgan. "J. at-t."ning 16-asrda eski oʻzbek tiliga oʻgirilgan ikki nusxasi (Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti, Turkmaniston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti fondlarida) mavjud boʻlib, ulardan birining tarjimoni Muhammad Ali ibn Darvesh Ali Buxoriy, ikkinchisiniki Solur bobo ibn Qul Alidir. "J. att." fransuz (1836, 1911), chex (1941), rus (1858, 1868, 1888, 1968) va b. tillarga ham tarjima qilinib nashr etilgan.

Adabiyot 
 Ahmedov B. A., Oʻzbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991.

Manbalar 

Tarixiy asarlar
Tarixshunoslik
Adabiyot
Elxoniylar
Jome ul-ulum

"JOME ul-ULUM" ("Ilmlar majmuasi") — Faxruddin ar-Roziy (1149— 1210) tomonidan xorazmshox, Elarslon (1172—93) ga atab yozilgan asar. 60 ilm (bob) dan iborat, unda shariat qonunqoidalari bilan birga dunyoviy ilmlar xaqida maʼlumot berilgan. Uning tarix, grammatika, aruz, qofiya, sheʼr tuzilishi, mantiq, tabobat, ovchilik, mineralogiya, dehqonchilik, matematika, topografiya, harbiy fan, astronomiya, axloq, siyosat, shatranjga oid ilm (bob)lari muhim ahamiyatga ega. Asar 1913 y. Toshkentda toshbosmada chop etilgan. Nusxasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 2923)

Manbalar
Jonbos qalʼa

Jonbos qalʼa, Yonbosh qalʼa – qad. qalʼa harobasi. Qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl tumanidagi Sulton Uvays togʻi janubi-sharqida joylashgan (mil. av. 4-asr—mil. 2- a.). S. P. Tolstoye rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tekshirgan (1938-39). J.q. mayd. 200×170 m; xom gʻisht va paxsadan qilingan qalin va qoʻsh devorlar bilan oʻralgan. Devorlarining bal. 10—11 m, qalinligi 1 – 13 m, ular oʻrtasidagi 2,8 m kenglikda yoʻlak boʻlib, tashqi devorda shaxmat taxtasi tarzida ikki qator qiya shinaklar boʻlgan. Darvozadan boshlangan yoʻl qalʼani teng ikki dahaga ajratgan, yoʻl oxirida otashparastlar ibodatxonasi – otashkada harobasi, qalʼa ichida 300 dan oshiq uy va kichik xrvlilar, sopol pishiradigan xumdon qazib ochilgan. Charxda yasalgan juda koʻp sifatli sopol idishlar (katta-kichik koʻza, xum, uzun tutqichli qadah, chuqur kosa, qozon va b.) topilgan. Ayrim koʻzalar bandining yuqori qismi idish chetini tishlab turgan arslon va b. jonzodlar shaklidan iborat. Turli rangdagi katta-kichik marjon-munchoqlar orasida Suriya, Misr, Shim. Qora dengiz boʻyi shaharlaridan keltirilganlari ham uchraydi. J. q. mil. 2-asrda harobaga aylangan.

Manbalar 

Arxeologiya
Qoraqalpogʻiston
Xorazm
Jonglyorlik

Jonglyorlik (lot. joculator — qiziqchi)— sirk sanʼati janri. Mahalliy xalqlarning urf-odatlari bilan bogʻliq ravishda rivoj topgan. Kichik sahna tomoshalari koʻrsatishdan tashqari hikoyachilik, xonandalik, soz chalish, fokus koʻrsatish va b. bilan shugʻullanilgan. Ijrochi (jonglyor) turli buyumlar (3 tadan ortiq) ni maʼlum maromda otib, ilib olib oʻynaydi va hokazo. J. koʻp jihatdan balansirlik (muvozanat saqlash), ekvilibristika, akrobatika, masharabozlikka qoʻshilib ketadi. Misr, Yunoniston, Rim va Markaziy Osiyoda qadimdan maʼlum boʻlgan. Oʻzbek sirkida koʻza oʻyin, lagan oʻyin, likob oʻyin, pichoq oʻyin, Halqa oʻyin va b. qadimdan mavjul. Oʻzbek sanʼatkorlari bu oʻyinlarni koʻpincha raqs bilan koʻrsatadilar. Qodir Gʻulomning tuya ustidagi akrobatik tomoshalarida, F. Sharifboyev va b. ijodida (maye, "Lagan oʻyin") J. elementlari koʻp boʻlgan. Gardishga piyola, kosalarni piramida shaklida taxlab qoʻl bilan aylantirish (maye, Abdullayev, Buxoro), katta xumlarni boshda, orqada koʻtarib pichoqlar bilan murakkab mashqlarni bajarish kabi J. dasturlari milliy xalq sirkida rivoj topgan.

Manbalar
Jondor

Jondor, silohdop — saroy lavozimlaridan biri
 Movarounnahrda xususan Qoraxoniylar va Xorazmshohlar davrida yasovulboshi;
 Saljuqiylar davrida Jondorlar qoʻriqchilik va jallodlik vazifalarini ado etgan jangchilar boʻlib, ularning boshligʻi amiri Jondor unvoniga ega boʻlgan. Ular Somoniylar davrida sohibi haros (amiri haros) deb atalgan.
 Xorazmshoh Takash hujjatlarida Jondor shurat (shaxsiy gvardiya)ning dongdor kishilaridan; soʻnggi xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi vaqtida (1220—31) Shom voliylaridan biri Jondor unvoniga ega boʻlgan.

Manbalar 

 

Lavozimlar
Jondor (shaharcha)

Jondor — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyatidagi shaharcha. 1981-yildan - Jondor tumanining markazi. Buxoro vohasining janubiy-gʻarbida, qadimiy Zarafshon oʻzanining oʻng sohilida joylashgan. Aholisi 8,7 ming kishi (2001). Plastmassa, vino, konserva, sut, non zavodlari ishlab turibdi. "Xadan" (Oʻzbekiston-Xitoy) qoʻshma korxonasi faoliyat koʻrsatadi. Jondordan xalqaro ahamiyatga molik Buxoro — Turkmanobod (Chorjoʻy) avtomagistrali oʻtgan. Jondor— Buxoro, Jondor—Qorakoʻl yoʻnalishlarida avtobuslar qatnaydi. Jondorda 2 umumiy taʼlim maktabi, 2 iqtidorli bolalar litseyi, internat maktabi, 2 kutubxona, jamoatchilik muzeyi, markaziy kasalxona mavjud. Jondorda 1941—45 yillardagi urush qatnashchilariga yangi majmua barpo etilgan (2001).

Manbalar 

Jondor tumani shaharchalari
Jonlantirish (adabiyot)

Jonlantirish (adabiyotda) - istiora turlaridan biri, odamlarga xos sifatlarni jonsiz hodisa va buyumlarga koʻchirish. J. inson tafakkuri bilan bogʻliq. Inson voqelikdagi narsa va hodisalarni qiyoslash, oʻxshatishlar, boʻrttirishlar orqali jonliroq va aniqroq tasavvur qilishga, aniq, ilmiy tafakkur qilish bilan birga badiiy fikrlashga ham intiladi. Shuning uchun J. faqat badiiy asarlarda emas, jonli tilda ham uchraydi: "dengiz hayqiradi", "daraxt yigʻlaydi" va b. J. oʻzbek adabiyoti tarixida 2 xil koʻrinishda namoyon boʻlgan: tashhis (shaxs bilan bogʻliq) — shaxsga xos sifatlarni jonsiz narsalar va hodisalarga berish: intoq (nutq bilan bogʻliq) — narsa va hodisalarni nutq egasi qilib koʻrsatish. J. ertak va masallarda, shuningdek, munozaralarda keng qoʻllanadi. Masalan, Gulxaniyning "Zarbulmasal"ida, Solohiyning "Gulbulbul"ida, Majlisiyning "Qissai Sayfulmuluk" asarlarida J.ning har ikki turi koʻp uchraydi. Hoz. oʻzbek adabiyotida ham J.ning ajoyib namunalari mavjud.

Manbalar
Jorjtaun

Jorjtaun — Gayananing poytaxti va asosiy iqtisodiy markazi. Demerara daryosining Atlantika okeaniga quyilish joyida. Aholisi 200 ming kishi (1995). Iqlimi subekvatorial, sernam iqlim. Yillik yogʻin 2230 mm. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 26°, sentabrniki 28°.

J.ga 1781 yilda gollandiyaliklar asos solgan va 1812 Y.gachaTabrok (yoki Stabruk) deb atalgan. 1831 yildan Britaniya Gvianasining markazi. 1966 yil may oyidan mustaqil Gayana davlatining poytaxti. Temir yoʻl stansiyasi. Xalqaro ahamiyatga ega Timeri aeroporti bor. G. mamlakatning yirik porti. Chetga boksit, yegʻochtaxta, shakar-qand, rom va b. chiqariladi; chetdan gʻalla va sanoat mollari keltiriladi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Oziq-ovqat (shakar-qand, tamaki, pivo, un tortish), yogʻochsozlik (taxta tilish) sanoati korxonalari mavjud. Meʼmoriy yodgorliklaridan soborlar, yogʻochdan ishlangan dunyodagi eng katta sobor (19-asr), Milliy majlis va sud binolari, ratusha va b. saqlangan. Universitet, kutubxona, Gayana muzeyi, drama teatri, botanika bogʻi bor.

Manbalar 

Gayana
18-asrda tashkil etilgan aholi punktlari
Joriya



Joriya  bosqinchilik va urushlarda asirga olingan yoki islomiy boʻlmagan mamlakatlardan qul savdogarlari tomonidan oʻgʻirlab ketilgan qul ayollarga berilgan ism. Joriyalik yoki ayol qullar tarixi bu islomdan oldingi davrga borib taqaladi. Ayol qullar umuman quldorlik odamlarning ovchilar jamiyatidan dehqonchilik jamiyatiga oʻtishi bilan yuzaga kelgan. Qishloq xoʻjaligi jamiyati bilan oʻlja olish uchun odamlar oʻrtasida urushlar koʻpaya boshladi. Qul ayollar bu urushlarda qoʻlga kiritilgan oʻlja turlaridan biri boʻlib, ular hech qanday koʻchar mulkdan farq qilmagan va oʻz xoʻjayinlarining barcha xizmatlarini bajarishga majbur boʻlgan.
Ayolning qul boʻlishi uchun urushda asirga olinishi yoki qul ota-onadan boʻlishi kifoya edi. Baʼzida ayollar erlarining jinoyatlari uchun toʻlov sifatida qul boʻlishgan. Shumer jamiyatida qul ayollar uy yumushlarida yoki dalada foydalanilgan. Ayol qul savdosi daromadli savdo sifatida koʻrilgan. Qadimgi yunon jamiyatidagi ayollar uchun bu biroz qiyinroq edi. Qadimgi yunon jamiyatida qul ayollar ogʻir uy yumushlarini bajarishga majbur boʻlgan. Ular uy egalarining barcha istaklarini soʻzsiz bajarishlari kerak edi. Rimda asirlarning qizlari, nikohsiz tugʻilgan qizlar, koʻchada qolgan qizlar qul sifatida foydalanilgan. Erkak qullar konda ishlashga va ogʻir yumushlarga majburlangan. Koʻpchilik qul ayollar fohishalikka oʻrgatilgan. Erkin ayollardan ajralish uchun ular sochlarini elkalariga tushirishlari kerak edi. Eng baxtli qullar ozod qilingan erkak qullarga turmushga chiqqanlar. Arab jamiyatida qul ayollar kanizaklar deb atalgan. Islomdan oldin mavjud boʻlgan kanizak tizimi islom bilan oʻz mavqeini saqlab qoldi. Biroq huquqiy cheklovlar joriy etildi. Usmonlilar joriyalar saroyda muhim oʻrin tutgan joriyalar zarur tayyorgarlikdan oʻtib, saroyga olib kelingan. Saroydagi joriyalar musulmon boʻlmagan ayollar edi. Musulmon ayolni saroyga qul sifatida qabul qilishmagan.

Manbalar

Havolalar
James Prescott Joule

James Prescott Joule (; 24-dekabr 1818-yil, Solford, Lankashir, Angliya  11-oktabr 1889-yil, Seyl, Cheshir, Angliya) — ingliz fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1850-yildan). Ilmiy ishlari elektromagnetizm va issiqlikka oid. Energiyaning saqlanish qonunini tajribada asoslagan. Issiqlikning mexanik ekvivalentini topgan. Joule oʻtkazgichdan tok oʻtganda ajralib chiqadigan issiqlik miqdori tok miqdori kvadratiga va elektr qarshiligiga toʻgʻri mutanosib ekanligini (Joule—Lenz qonunini, Emil Lenzdan mustaqil ravishda) asoslagan (1841), issiqlikning mexanik ekvivalentini aniqlagan (1843). Joule ingliz fizigi William Thomson bilan birga gaz gʻovak toʻsiqlardan oʻtganida uning temperaturasi oʻzgarishini tajribada koʻrsatib bergan (1854). Bu hodisa Joule–Thomson effekti deb ataladi va u gazlarni suyultirishda muhim oʻrin egallaydi. Joule termodinamik temperatura shkalasini hisobladi, temperatura  tushunchasini fanga kiritdi, magnitning toʻyinishini payqadi va boshqa ishlar bilan shugʻullandi.

Nashr etilgan ishlari

Manbalar 

1818-yilda tugʻilganlar
24-dekabrda tugʻilganlar
1889-yilda vafot etganlar
11-oktabrda vafot etganlar
Fiziklar
Fizik kimyo
Fizikaga oid chala maqolalar