Yangi Zelandiya iqtisodiyoti

Yangi Zelandiya iqtisodiyoti – erkin bozor tamoyillariga asoslangan yuqori darajada rivojlangan iqtisodiyot. Ushbu iqtisodiyot nominal YaIM boʻyicha jahonda 52- va Xarid Qobiliyati Pariteti indeksiga koʻra 62- eng yirik iqtisodiyotdir. Yangi Zelandiya dunyodagi eng globallashgan va xalqaro savdoga, asosan Xitoy, Avstraliya, Yevropa Ittifoqi, AQSh, va Yaponiya bozorlariga, yuqori darajada integratsiyalashgan iqtisodiyotlaridan biriga ega. Yangi Zelandiyaning Avstraliya bilan 1983-yilgi Yaqin Iqtisodiy Hamkorlik shartnomasi uning Avstraliya iqtisodiyoti bilan yaqin bogʻlanganini koʻrsatadi.

Yangi Zelandiyaning iqtisodiyoti rasmiy va norasmiy tashkilotlardan iborat boʻlib, ushbu tashkilotlar davlat va xususiy sektorga boʻlingan. Iqtisodiyot kuchli xizmat koʻrsatish sektoriga ega. 2013-yilgi jami YaIMning 63%i ushbu sektor hissasiga toʻgʻri kelgan. Yirik orol davlat sifatida bir talay tabiiy resurslar va mineral boyliklarga egalik qiladi. Sanoatning muhim ishlab chiqarish yoʻnalishlariga alyumin ishlab chiqarish, oziq-ovqatni qayta ishlash, metal ishlab chiqarish, hamda yogʻoch va qogʻoz sanoatlari kiradi. Konchilik, ishlab chiqarish, elektr energiya, gaz, suv, va chiqindilarni qayta ishlash YaIMning 16.5%ini tashkil etadi. Birlamchi sektor Yangi Zelandiya eksportining YaIMning 6.5%ini tashkil etsa-da, hali ham eksport hissasida yetakchilikni saqlab qolmoqda. Axborot texnologiyalari sektori esa tezlik bilan oʻsib bormoqda.

Yangi Zelandiyaning asosiy kapital bozori Yangi Zelandiya Exchange (NZX) boʻlib, NZXning umumiy bozor kapitallashuvi $226 milliardga baholanadi. Yangi Zelandiyaning pul birligi Yangi Zelandiya dollari (norasmiy nomi „Kivi dollari“) Tinch okeanining toʻrtta hududida amal qiladi. Yangi Zelandiya dollari jahon savdosida eng koʻp foydalaniladigan 10-raqamli valyutadir.

Tarixi 

Koʻp yillar davomida Yangi Zelandiya iqtisodiyoti qishloq xoʻjaligining yung, goʻsht, va sut mahsulotalari ishlab chiqarish kabi tor sohalariga ixtisoslashgan edi. 1850-yillardan to 1970-yillargacha ushbu mahsulotlar Yangi Zelandiyaning eng qimmatli eksport tovarlari boʻlib, Yangi Zelandiyaning iqtisodiy muvaffaqiyatini belgilab bergan. Misol uchun, 1920-yildan 1930-yilning oxirlarigacha, sut mahsulotlarining eksport kvotasi jami eksportning odatda 35%ini egallagan va baʼzi yillari esa bu koʻrsatkich 45%gacha ham yetib borgan. Ushbu mahsulotlarga nisbatan talabning yuqoriligi 1951-yilgi iqtisodiy portlashda oʻzini aksini topgan. Bu paytda Yangi Zelandiya oʻtgan 70 yil davomidagi dunyoning eng yuqori yashash standartlariga ega boʻldi.

1960-yillarda ushbu tovarlar narxi qulay boshladi, va 1973-yilda Birlashgan Qirollikning Yevropa iqtisodiy hamjamiyatiga qoʻshilishi Yangi Zelandiyaning Qirollik bilan imtiyozli savdo shartnomasining tugatilishiga olib keldi. Bu ham 1970-yildan 1990-yilgacha Yangi Zelandiyaning kishi boshiga YaIM(moslangan Xarid Qobiliyati Pariteti boʻyich)i OECDning oʻrtacha koʻrsatchkichining 115%idan 80%igacha qulashiga qisman sabab boʻlgan.

1984- va 1993-yillar oraligʻida Yangi Zelandiya nisbatan yopiq va markazlashgan iqtisodiyotdan OECD tarkibidagi eng ochiq iqtisodiyotga aylandi. Koʻpincha Yangi Zelandiyada Rogernomics deb ataladigan ushbu jarayonda keyingi hukumatlar iqtidisodiyotni liberallashtirishga qaratilgan davlat siyosatini amalga oshirdi.

2005-yil Jahon Banki Yangi Zelandiyani dunyodagi biznes yuritish uchun eng qulay davlat deb atagan. Iqtisodiyot diversifikatsiyalashdi va 2008-yilga qadar turizm mamlakatning eng asosiy va katta valyuta yaratadigan sohasiga aylandi.

Dastlabki yillar 
Yangi Zelandiyaning yevropaliklar tomonidan koloniyallashtirilishiga qadar Maori xalqi natural xoʻjalikka asoslangan iqtisodiyotga ega edi, ushbu iqtisodiyot hapū kabi sodda birliklardan iborat boʻlgan. 1790-yillardan boshlab ingliz, fransuz, amerikaliklarning kit va tulen ovlovchi hamda savdo kemalari Yangi Zelandiya suvlariga kela boshladi. Ularning ekipaji miltiq va metall buyumlar kabi yevropa mahsulotlarini Maorilarga oziq-ovqat, yogʻoch, zigʻir uchun ayirboshlagan. Yevropaliklarning oʻsayotgan qonunsizligi va Yangi Zelandiya Company tomonidan Yangi Zelandiyani qonuniy koloniyaga aylantirish rejalari 1840-yilda Yangi Zelandiyani rasman koloniyaga aylantirishni koʻzda tutgan Waitangi Shartnomasini imzolanishiga olib kelgan ikki asosiy faktor edi. Koʻchmanichilar 1860-yillargacha oziq-ovqat uchun maorilarga bogʻliq boʻlgan. Undan buyogʻiga immigrantlar fermerlik orqali oʻz-oʻzini taʼminlay oladigan darajaga yetdi va oltin kabi turli xil mineral boyliklarni qazib olishni boshladi. Koʻchmanchilarning manzilgohlari ushbu resurlarning qazib olish hududlarida atroflarida gullab-yashnadi. 1880-yillardagi oltin vasvasasi tufayli oqib kelgan sarmoyalar Dunedinni Yangi Zelandiyadagi eng boy shaharga aylantirdi.

Qoʻychilik fermalari Wairarapa hududida birinchi shakllandi va tez orada Southlandning sharqiy qirgʻoqidan to East Capega qadar tarqaldi va bu hodisa oddiy yoʻllar va transportning paydo boʻlishiga olib keldi. Fermerlik uchun yerlarning katta qismi esa maorilardan olingan edi. Qoʻylar soni juda tez oʻsdi va 1850-yillarning oʻrtalariga kelib Yangi Zelandiyada allaqachon bir million qoʻy mavjud edi, bu raqam 1870-yillarning boshiga kelib naqd 10 millionga yetdi. Dastlab Vellington manzilgohidan eksport qilingan yung esa 1850-yillargacha eng katta eksport tovariga aylandi. Muzlatilinmagan goʻsht va sut mahsulotlari eng uzogʻi Avstraliyagacha eksport qilingan.

1870-yillarda Julius Vogel koloniyaning ham gʻaznachisi ham bosh vaziri edi. U Yangi Zelandiyani Janub Britaniyasi sifatida tasvirlagan va yoʻl, temir yoʻl, telegraf va koʻpriklar infratuzilmasini rivojlantirishga davlat hisobidan katta sarmoyalar kiritishni boshladi. Bunday oʻsish City of Glasgow Bank bankining 1878-yilda qulaganidan keyin sekinladi, bu esa oʻsha vaqtdagi dunyoning moliyaviy poytaxti boʻlgan Londondan kreditlar olinishiga olib keldi. Iqtisodiy faoliyat bundan keyingi yillarda ancha pasaydi, bu jarayon 1882-yilda muzlatgichning ixtiro qilinishiga qadar davom etdi. Bu ixtiro Yangi Zelandiyaga goʻsht va boshqa muzlatilgan mahsulotlarni Birlashgan Qirollikkacha eksport qilish imkonini berdi. Muzlatgich texnologiyasi iqtisodiyotni rivojlanish yoʻlini belgilab bergan boʻlsada, bu Yangi Zelandiyaning iqtisodiy jihatdan Britaniyaga bogʻliq qilib qoʻydi.

Muzlatgich texnologiyasining muvaffaqiyati mamlakatdagi fermerlikning oʻzishiga hamda rivojlanishiga toʻgʻridan-toʻgʻri sababchi edi. XIX asrda iqtisodiy faoliyat asosan Yangi Zelandiyaning Janubiy Orolida sodir boʻlardi. 1900-yillardan boshlab qoʻychilikka noqulay boʻlgan Shimoliy, Waikato va Taranaki orollarida ham sutchilik fermerligi shakllana boshladi. Sutchilik rivojlangani sari Shimoliy Orol ham iqtisodiyotning muhim qismiga aylanib bordi. Orollardagi yer ishlovi va fermerlikning oʻsishi natijasida Britaniya goʻsht va boshqa hayvon mahsulotlari uchun yagona bozorga aylandi. Sutchilik fermerligining shakllanishi Yevropadagi kuchli bozor talabiga javob sifatida koʻrish mumkin. Bu esa nafaqat Yangi Zelandiya qishloq xoʻjaligini, iqtisodini, va ishlab chiqarish texnikalarini keskin oʻzgartirdi, balki sut mahsulotlari ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan mehnat migratsiyasiga ham olib kedli.

XX asr 
1934-yil 1-avgust kuni Yangi Zelandiya Rezerv Banki Yangi Zelandiyaning markaziy banki sifatida tashkil etildi. Yangi Zelandiya valyuta siyosati Birlashgan Qirollik toominidan belgilanishiga qadar, Yangi Zelandiya funti xususiy banklar tomonidan muomalaga chiqarilgan. Mustaqil markaziy bank Yangi Zelandiya hukumatiga birinchi marta valyuta siyosati ustidan nazoratni berdi. Yangi Zelandiya 1967-yil Yangi Zelandiya dollarini muomalaga kiritishiga qadar valyutasi sterling hududi ichida edi va bu esa Yangi Zelandiya funtini Britaniya funt sterlinggiga bogʻlaganligini anglatardi. 1967-yilda Yangi Zelandiya dollarining muomalaga kiritildi va uning qiymati AQSh dollariga bogʻlandi.

XX asrning oʻrtalariga kelib chorvachilik mahsulotlari Yangi Zelandiya eksportining 90%idan koʻpini tashkil etgan va 1950-yillarda ushbu eksportning 65%i Britaniya bozoriga ketardi. Kafolatlangan narxlar va ishonchli bozor Yangi Zelandiyaning boshqa davlatlardan import mahsulotlariga yuqori tariflar qoʻyishiga olib keldi. Kuchli import nazorati mahalliy ishlab chiqaruvchilarga oʻxshash mahsulotlarni mahalliy darajada ishlab chiqarish imkonini berdi, natijada Yangi Zelandiyada mavjud boʻsh ish oʻrinlari bazasini kengaydi va bir vaqtning oʻzida chet-elning yuqori narxdagi tovarlari bilan raqobatlashishini taʼminaldi.

Bu farovonlik darajasi 1955-yilda Britaniyaning Yangi Zelandiya eksportiga nisbatan kafolatli narxlar siyosatini toʻxtatishiga qadar davom etdi. Bundan buyogʻiga Yangi Zelandiya eksport daromadini erkin bozor belgilay boshladi. 1950- va 1960-yillar davomida eksport sektori endi Yangi Zelandiyaning oʻsib borayotgan istemolchilik madaniyati talab qilayotgan import darajasini qoplay olmasdi, va natijada mamlakatning yashash standartlari pasayishni boshladi.

Britaniya 1961-yilda Yevropa Iqtisodiy Hamjamiyatiga qoʻshilish uchun ariza topshiradi, ammo arizaga Fransiya tomonidan veto beriladi. Keith Holyoake hukumati bunga Yangi Zelandiya eksport bozorlarini diversifikatsiyalash harakatlari orqali javob beradi. 1965-yilda erkin savdo shartnomasi (Avstraliya Yangi Zelandiya Erkin Savdo Shartnomasi)ni imzolashi, va Gong Kong, Jakarta, Saygon, Los-Anjeles and San Francisco shaharlarida yangi diplomatik vakolatxonalarni ochishi ushbu harakatlardan bir qismidir. 1967-yilda Britaniya YIIga kirish uchun yana ariza topshiradi, va 1970-yilda aʼzolik shartlari boʻyichaa muzokaraga kirishadi. Holyoakening oʻrinbosari Jack Marshall (1972-yil vaqtinchalik Bosh Vazir boʻlgan) Yangi Zelandiya eksport tovarlarining Birlashgan Qirollikka davomiy kirishini nazarda tutgan „Lyuksemburg Shartnomasi“ni imzolashga erishadi.

1973-yil 1-yanvarda Britaniya YIIga toʻliq aʼzolikni qoʻlga kiritadi, va Lyuksemburg Shartnomasidan tashqari Yangi Zelandiya bilan tuzilgan hamma savdo shartnomalarini tugatadi. Ushbu yilning oxiriga kelib Yangi Zelandiyaning faqatgina 26.8% eksporti Britaniya hissasiga toʻgʻri keladi. Bu esa yashash standartlariga katta taʼsir koʻrsatadi. 1953-yilda Yangi Zelandiya dunyodagi eng yuqori uchinchi yashash standartiga ega davlat edi. 1978-yilga kelib bu koʻrsatkich 22-oʻringa tushib ketadi.

Oʻzining doimiy bozoriga cheklanmagan kirish huquqidan ayrilgan Yangi Zelandiya muqobil eksport bozorlarini qidirishni va iqtisodiyotni diversifikatsiyalashni davom ettirdi. Marshallni oʻrnini egallagan Norman Kirk hukumati who succeeded Marshall, put greater emphasis on expanding Yangi Zelandiya tashqi savdosini kengaytirishga yanada katta urgʻu bera boshladi, ayniqsa Janubi-sharqiy Osiyo bilan. 1973-yil oktyabrdagi Arab-Isroil urushi oʻlaroq Yaqin Sharqlik neft ekportchilari neft embargosini eʼlon qiladi. Bu esa 1973-yilgi neft inqiroziga sabab boʻladi va Yangi Zelandiyaning achinarli ahvoldagi iqtisodiy holatini yanada yomonlashtirdi. Transport va import mahsulotlari narxining keskin koʻtarilishi inflatsiyani juda ham oʻstirib yubordi, bu esa yashash standartlarining qulashiga olib keldi.

Think Big 
Erondagi Islom Inqilobi natijasida yuzaga kelgan 1979-yilgi energiya inqirozi oʻsha davrda(1975-va1984-)gi mamlakatning bosh vaziri Robert Muldoon Think Big nomli iqtisodiy strategiyasini joriy etadi. Yangi Zelandiyaning boy tabiiy gazi uchun yirik hajmdagi sanoat zavodlari quriladi. Eksport uchun yangi turdagi mahsulotlar paydo boʻladi, jumladan ammiak, karbamid oʻgʻitlari, metanol va benzin ishlab chiqarildi. Yangi Zelandiyaning neft importiga qaramligini oldini olish uchun yuqoridagi islohotlar amalga oshirildi va bu maqsad yoʻlida elektrdan foydlanish kengaytirildi. Misol uchun shu maqsad yoʻlida Yangi Zelandiyaning North Island Main Trunk temir yoʻli elektrlashtirildi.

Boshqa shunday loyihalarga elektrga boʻlgan oʻsib borayotgan talabni qondirish uchun Clutha daryosida Clyde toʻgʻoni qurildi va ishlab chiqarilgan elektr Glenbrookdagi kengayotgan New Zealand Steel zavodiga ham yoʻnaltirila boshlandi.

1971-yilda ochilgan Tiwai Point Aluminium Smelter alyumin eritish zavodi Think Big strategiyasi doirasida yangilangan va har yili taxminan NZ$1 milliardlik eksport amalga oshirgan.

Afsuski bu loyihalarning aksariyati 1980-yillardagi neft narxlarining tushishi fonida ishga tushiriladi. Xom neftning narxi barreliga 1980-yildagi $90dan bir necha yil ichida $30gacha tushib ketdi. Davlat hisobiga olingan qarzlar tufayli ishga tushirilgan ushbu loyihalar davlat qarzini 1975-yil Muldoon bosh vazirlikka $4.2 milliarddan 9 yildan soʻngi $21.9 milliardgacha oshirib yuborgan. Inflatsiya yuqoriligacha qolaverdi. 1980-yillarda oʻrtacha inflatsiya 11%ni tashkil etdi. Ishchilar Partiyasi 1984-yili hukumatga kelganda davlat aktivlarining keng koʻlamli sotish kompaniyasining bir qismi oʻlaroq ushbu loyihalarning aksariyatini xususiy sektorga sotib yubordi

Ammo Muldoon hukumati deregulyatsiya yoʻlida bir necha qadamlar ham qoʻygan edi. Misol uchun 1982-yilda hukumat yuklarni 150 kmdan ortiq masofaga tashiydigan avtotashuvchilar uchun transportni litsenziyalash cheklovlarini olib tashladi.

Rogernomics 
1984-iyulda saylangan Ishchilar Partiyasi hukumati iqtisodiyotga davlatning aralashuvini cheklab erkin bozor tomoyillari bozorni boshqarishiga yoʻl ochib berdi. Ushbu islohotlar keyinchalik „Rogernomics“ nomi bilan tanildi. Rogernomics atamasi 1984-yildan to 1988-gacha moliya vaziri boʻlgan Roger Douglas sharafiga qoʻyilgan. Islohotlar markaziy bankni siyosiy qarorlardan mustaqil qilish, yuqori lavozimli davlat xizmatchilari uchun ish shartnomalari, davlat sektori moliyasini isloh qilish, soliq betarafligi, subsidiyadan holi qishloq xoʻjaligi, va raqobatli sektorda betaraf boʻlishni oʻz ichiga oladi. Hukumat subsidiyalari jumladan qishloq xoʻjaligi uchun subsidiyalar bekor qilindi, import cheklovlari yengillashtirildi, valyuta kursi erkinlashtirildi, davlatning markaziy bank foiz stavkasi, maoshlar, va narxlar ustidan nazorati bekor qilindi, va individual soliq toʻlovchilar uchun soliq yuki qisqartirildi. Qattiq valyuta siyosati va hukumatning budjet defitsitini qisqartirish uchun qilingan katta qadamlar 1987-yilgi 18%dan yuqori inflatsiyani tushirgan. Davlat egalik qiladigan korxonalarni 1980- va 1990-yillardagi deregulatsiyalash davlatning iqtisodiyot rolini kamaytirdi va davlat qarzlarining bir qismini toʻlab boʻlinishiga olib keldi.

Yangi hukumat saylangandan bir kun oʻtib almashinuv kursi inqiroziga duch keldi. Spekulyatorlar hukumat oʻzgarishi Yangi Zelandiya dollarining 20% devalvatsiyasiga olib kelishini kutgan edi. Bu Muldoonning devalvatsiya qilishdan bosh tortishi tufayli 1984-yilgi Yangi Zelandiya konstitutsiyaviy inqiroziga olib keldi va valyuta inqirozini yanada kuchaytirdi. Natijada, dollar 1985-yil 4-martda erkin almashinuviga qoyib yuborildi, bu esa dollar qiymatining bozor bilan oʻzgarishiga imkon berdi. Dollar almashinuvi erkinlashtirilishidan oldin, dollar valyutalar savatchasiga bogʻlangan edi.

Moliyaviy bozorlar deregulatsiya qilindi va import tovarlariga bojxona tariflari kamaytirildi yoki bosqichma-bosqich olib tashlandi. Shuningdek, sanoatning koʻplab sohalarini, xususan, qishloq xoʻjaligini subsidiyalash bekor qilindi yoki sezilarli darajada qisqartirildi. Daromad va korporativ soliqlar kamaytirildi va yuqori marginal soliq stavkasi 66% dan 33% gacha tushirildi. Ular dastlab 10% ga belgilangan tovar va xizmatlar soligʻi (GST) bilan almashtirildi, keyinchalik soliq 1989-yilda 12.5% va 2010-yilda 15% ga koʻtarildi. Umumiy pensiyaga ustama soligʻi ham kiritildi. Koʻplab hukumat idoralari korporatizatsiya qilindi va 1987-yil 1-apreldan boshlab foyda olish talab qilinadigan davlatga tegishli korxonalarga aylantirildi. Yangi korporatsiyalar minglab ish oʻrinlarini qisqartirib, ishsizlikni oshishiga sabab boʻldi; Electricity Corporation 3,000; Coal Corporation 4,000; Forestry Corporation 5,000; New Zealand Post 8,000 ta ish oʻrnini tugatdi.

Saksoninchi yillar boshidagi ish haqi va narxlarning muzlatilishi qatoriga moliyaviy cheklovlarning olib tashlanishi va investitsiya imkoniyatlarining yoʻqligi kabi omillar qoʻshilib Yangi Zelandiya aksiyalar bozorida spekulyativ pufakcha yaratdi. Bu esa 1987-yilda aksiyalar bozorining qulashiga olib keldi, bunda Yangi Zelandiya aksiyalar bozori 1987-yildagi choʻqqisidan 60% ga kamayib, tiklanishiga bir necha yillar ketdi.

Inflatsiya Yangi Zelandiya iqtisodiyoti uchun doimiy katta muammo boʻlib qolaverdi. 1985-yildan 1992-yilgacha inflatsiya yiliga oʻrtacha 9% ni tashkil etdi va iqtisodiyot turgʻunlikka yuz tutdi. Ishsizlik darajasi 3.6% dan 11% ga koʻtarildi, Yangi Zelandiya kredit reytingi ikki marta pasaytirildi va tashqi qarz toʻrt baravar oshdi. 1989-yilda qabul qilingan Rezerv Banki toʻgʻrisidagi qonun qattiq pul-kredit siyosatini yaratdi va u faqat Rezerv Banki rahbari nazorati ostida edi. Shundan soʻng Rezerv Bank eʼtiborini inflatsiyani past va barqaror saqlashga qaratdi, buning uchun asosiy vosita sifatida Yangi Zelandiyada pul qarz olish narxi (OCR)dan foydalandi. Natijada, inflatsiya darajasi 1970-yillardagi 12% dan 1990-yillarda oʻrtacha 2.5% ga tushdi. Biroq, pul-kredit siyosatining kuchaytirilishi 1990-yillarning boshlarida ishsizlikning oshishiga olib keldi.

Leyboristlar partiyasi Rogernomics boʻyicha katta boʻlinishga duch keldi, ayniqsa 1987-yildagi aksiyalar bozorining qulashi va uning iqtisodiyotga taʼsiridan soʻng. Bozorning qulashi va uning oqibatlari Yangi Zelandiyani dunyoning qolgan davlatlari bilan birga 1990-yillarning boshlarida turgʻunlikka tushirdi. Milliy Partiya 1990-yilgi umumiy saylovda hokimiyatga qaytdi va Ruth Richardson bosh vazir Jim Bolger qoʻl ostida moliya vaziri boʻldi. Yangi hukumat yana bir katta iqtisodiy muammoga duch keldi. Bu davlatga qarashli Bank of New Zealandni inqirozdan saqlab qolish hamda faoliyatini davom ettirish uchun pul ajratish masalasi edi.

Richardsonning 1991-yildagi birinchi byujeti, „Mother of all Budgets“ laqablni oldi, byujet doimiy fiskal kamomad va qarz olishni davlat xarajatlarini qisqartirish orqali hal etishni koʻzda tutgandi. Ishsizlik va ijtimoiy taʼminot nafaqalari qisqartirildi va davlat uylarida „bozor ijara haqlari“ joriy etildi. Bu baʼzi hollarda kam daromadli odamlarning ijara haqlarini uch baravarga oshirdi. Richardson shuningdek, shifoxona va maktablarda foydalanuvchi toʻlovlarini joriy qildi. Bu islohotlar kinoya bilan „Ruthanasia“ deb nomlanadi.

Bu vaqtga kelib, Yangi Zelandiya iqtisodiyoti jiddiy ijtimoiy muammolarga duch keldi; 1989-yildan 1992-yilgacha kambagʻallikda yashaydigan yangi zelandiyaliklar soni kamida 35% ga oʻsdi; islohotlarning vaʼda qilingan iqtisodiy foydalari hech qachon koʻrinish bermadi. 1986-87 va 1993-94 yillarda jon boshiga yalpi ichki mahsulot (YaIM) turgʻunlashdi va 1992-yil martga kelib ishsizlik 11.1% ga koʻtarildi. 1985-1992 yillarda Yangi Zelandiya iqtisodiyoti 4.7% ga oʻsdi, vaholaki xuddi shu davrda qolgan OECD aʼzolarining iqtisodiyoti oʻrtacha 28.2% ga oʻsgan edi. 1984-yildan 1993-yilgacha inflatsiya yiliga oʻrtacha 9% ni tashkil etdi, Yangi Zelandiya kredit reytingi ikki marta pasaytirildi va tashqi qarz toʻrt baravar oshdi. 1986-1993 yillarda ishsizlik darajasi 3.6% dan 11% ga koʻtarildi.

Deregulatsiya, shuningdek, undan foydalana olganlar uchun qulay tartibga ega biznes muhitini yaratdi. 2008-yilda The Heritage Foundation va The Wall Street Journal tomonidan oʻtkazilgan soʻrovnoma Yangi Zelandiyani „Biznes erkinligi“ boʻyicha 99.9% va „Iqtisodiy erkinlik“ boʻyicha 80% ball bilan baholadi va Yangi Zelandiyada biznesni tashkil qilish uchun oʻrtacha 12 kun kerak boʻlgani, dunyo boʻylab bu koʻrsatkich oʻrtacha 43 kunni tashkil etgani taʼkidlangan.

Deregulatsiya boshqa katta salbiy oqibatlari uchun ham ayblangan. Ulardan biri leaky homes inqirozi boʻlib, unda qurilish standartlarining yumshatilishi oʻn yil davomida koʻplab jiddiy nuqsonli binolar, asosan turar-joylar va kvartiralar qurilishiga olib keldi. Natijada 2009-yil holatiga koʻra zararni tuzatish xarajatlari NZ$11 milliarddan oshishi taxmin qilinmoqda.

XXI asr 

Ishsizlik 1993-1994 moliya yiliga qadar kamayishda davom etdi, ammo 1997-yilgi Osiyo Moliyaviy Inqirozi ishsizlikni yana oshirib yubordi. 2016-yilga kelib ishsizlik darajasi 5,3 foizga tushib, oxirgi 7 yillikdagi eng past darajani qayd etdi

2000-yildan 2007-yilgacha Yangi Zelandiya iqtisodiyoti har yili oʻrtacha 3,5% ga oʻsgan va oʻsish asosan isteʼmol va koʻchmas mulk bozori hissasiga toʻgʻri kelgan. Ushbu davrda inflatsiya har yili oʻrtacha 2,6% ni tashkil etib, bu Rezerv Bankining 1% dan 3% gacha boʻlgan maqsadli diapazoni ichiga saqlanib turdi. Biroq, 2008-yil boshida iqtisodiyot inqirozga yuz tutdi va yil oxiridagi Jahon moliyaviy inqirozi ham taʼsir qilmasdan qolmadi. 2007/08-yilgi yozgi qurgʻoqchilik 2008-yilning birinchi yarmida sut mahsulotlari ishlab chiqarishning kamayishiga olib keldi. Yuqori yonilgʻi va oziq-ovqat narxlari ichki isteʼmolni susaytirgani sari ichki faoliyat 2008-yilda keskin pasayib bordi, natijada bu yuqori foiz stavkalari va uy narxlarining pasayishi turar-joy investitsiyalarining tez pasayishiga olib keldi.

Bu vaqtda dunyo boʻylab moliya sektorida beqarorlik rivojlanmoqda edi. Bu 2008-yil sentyabr oyida, yirik Amerika banki Lehman Brothers qulashi bilan avjiga chiqdi va dunyoni global moliyaviy inqiroziga olib kirdi.

Moliyaviy qulash (2006–2012) 

Mavhumlik global moliyaviy va iqtisodiy muhitda hukmronlik qila boshladi. Oʻnlab moliyaviy kompaniyalar qulashi sababli Yangi Zelandiyada biznes va isteʼmolchilar ishonchi pasayib ketdi. Mablagʻlarning Yangi Zelandiya muassasalaridan Avstraliyadagi muassasalarga oqib ketishini toʻxtatish uchun hukumat bank yoki moliya kompaniyasi bankrot boʻlganda omonatchilar mablagʻlarini qoplash uchun Crown Retail Deposit Guarantee Scheme (Davlat Chakana Omonat Kafolati Tizimi)ni ishga tushirdi. Bu investorlarning maʼlum bir qismiga himoyani taʼminlab berdi, ammo shunga qaramay, kamida 67 ta moliyaviy kompaniya qisqa vaqt ichida quladi. Ularning eng kattasi South Canterbury Finance boʻlib, kompaniya 2010-yil avgustda bankrot boʻldi va bu soliq toʻlovchilarga NZ$1,58 milliardga tushdi. Koʻpgina moliyaviy kompaniyalarning direktorlariga firibgarlik boʻyicha tergov ishlari qoʻzgʻatildi va bir qancha mashhur kompaniya direktorlari qamoqqa olindi.

Iqtisodiy oʻsishni ragʻbatlantirish maqsadida, Rezerv Bank rasmiy naqd pul stavkasini (OCR) 2008-yil iyul oyidagi 8,25% yuqori darajadan 2009-yil aprel oyining oxirida rekord darajadagi past 2,5% ga tushirdi.

Yangi Zelandiyaning biroz omadi kuldi, chunki Yangi Zelandiya inqirozdan OECDning koʻplab davlatlariga nisbatan kamroq zarar koʻrdi. Yangi Zelandiya 34 aʼzo davlatlar orasida oltinchi eng kam zarar koʻrgan mamlakat boʻlib, haqiqiy YaIMning umumiy pasayishi 3,5% ni tashkil etdi. 2009-yilda iqtisodiyot Avstraliya va Xitoy kabi asosiy savdo hamkorlaridan kuchli talab va Yangi Zelandiyaning sut va yogʻoch eksporti uchun tarixiy yuqori narxlar tufayli oʻsdi. 2010-yilda YaIM 1,6% ga oʻsib, keyingi yillarda iqtisodiy faollik yaxshilanishda davom etdi. Bu oʻsish Christchurch zilzilalaridan keyin Canterburyning qayta qurilishi va ichki talabning tiklanishi bilan bogʻliq. 2011-yil davomida global sharoitlar yomonlashdi va savdo shartlari 2011-yilgi choʻqqisidan pastlay boshladi va bu trend 2012-yilning sentyabrigacha davom etdi. Oʻshandan beri Xitoydan kuchli talab va xalqaro vaziyatning yaxshilanishi tovar narxlari yuqori darajada tiklanishiga olib keldi. Tovar narxlari soʻnggi choraklarda rekord darajaga yetdi va yuqori boʻlib qolmoqda. Yuqori tovar narxlari yaqin kelajakda nominal YaIM oʻsishiga sezilarli turtki berishi kutilmoqda.

= "Rock star" iqtisodiyoti 
2013-yilda Yangi Zelandiya iqtisodiyoti 3.3% oʻsdi. HSBCning Avstraliya va Yangi Zelandiya boʻyicha bosh iqtisodchisi Paul Bloxham shunchalik hayratda qoldiki, Yangi Zelandiya oʻsishi koʻpgina oʻziga oʻxshash iqtisodiyotlardan oʻzib ketishini bashorat qildi va u Yangi Zelandiyani „2014 yilning yulduz iqtisodiyoti“ deb taʼrifladi. Boshqa bir moliyaviy sharhlovchi Yangi Zelandiya dollarini „2014 yilning eng qizgʻin“ valyutasi deb atadi. Uch oy oʻtgach, Yangi Zelandiya Mahsuldorlik Komissiyasi yashash standartlarining pastligi va uzoq muddatli oʻsish omillariga taʼsir qiluvchi muammolar haqida xavotirli bayonot bilan chiqdi. Mahsuldorlik Komissiyasining Iqtisodiyot va Tadqiqotlar boʻyicha direktori Paul Konway shunday yozadi: „Yangi Zelandiyaning keng siyosiy sozlamalari har bir kishiga hisoblangan YaIMni OECD oʻrtacha koʻrsatkichidan 20 foiz yuqoriga olib chiqishi kerak, lekin haqiqiy natija oʻrtacha koʻrsatkichdan 20 foiz past. Biz oʻz ogʻirligimizdan ustun kelayotgan boʻlishimiz mumkin, lekin bu faqat biz notoʻgʻri ogʻirlik toifasida boʻlganimiz uchundir!“ Avgust oyida Bloxham „soʻnggi olti oy ichida sut mahsulotlari narxining keskin pasayishi istiqbolni biroz qorongʻi qilganini“ tan oldi. Biroq, dekabr oyida Bloxham Yangi Zelandiya iqtisodiyoti kuchli oʻsishda davom etishini kutayotganini bildirdi.

2014-yilda boylar va kambagʻallar oʻrtasidagi oʻsib borayotgan farqqa koʻproq eʼtibor qaratila boshlandi. The Guardian gazetasida Max Rashbrook Leyboristlar va Milliy Partiya hukumatlari tomonidan amalga oshirilgan siyosatlar faqatgina tengsizlikni oshirganini aytadi. U yigirma yil davomida norozilik „yashirin“ boʻlganini, lekin „nihoyat ogohlantirish qoʻngʻiroqlari chalina boshlaganini“ taʼkidladi. Soʻnggi soʻrovlar shuni koʻrsatdiki, Yangi Zelandiya aholisining uchdan ikki qismi endi oʻz mamlakatlarini tenglikka asoslangan davlat sifatida koʻrmaydi.

2020–22 yilgi iqtisodiy inqiroz 
Yangi Zelandiyada COVID-19ning birinchi holati 2020-yil 28-fevralda qayd etildi. Pandemiyaga javoban, mamlakat 19-mart kuni chegaralarini Yangi Zelandiya fuqarolari va rezidentlaridan tashqari barcha uchun yopdi va 26-martdan 27-aprelgacha toʻliq (4-darajali) karantinga oʻtdi, undan keyin 28-apreldan 13-maygacha qisman (3-darajali) karantin amalga oshirildi.

Chegaralarning yopilishi va karantin natijasida chakana savdo, turar joy, mehmonxona va transport sohalari katta pasayishlarga duch keldi. 2020-yil 17-sentyabrda, Yangi Zelandiya rasmiy ravishda inqirozga kirdi va mamlakat yalpi ichki mahsuloti iyun oyining choragida 12.2% ga pasaydi. Sentyabr choragida YaIM 14% ga qayta tiklandi, ammo yil 2.2% qisqarish bilan yakunlandi.

Virus tarqalishi muvaffaqiyatli jilovlangandan soʻng, Yangi Zelandiya iqtisodiyoti V-shaklidagi tiklanish bilan keskin oʻsdi va yilning yakunida umumiy iqtisodiy oʻsish 0.4% ni tashkil etdi, bu prognoz qilingan 1.7% lik iqtisodiy pasayishdan yaxshiroq edi. Ishsizlik darajasi ham sentyabrda 5.3% dan dekabrda 4.9% gacha tushdi.

2021-yil 23-sentyabrga kelib, Restaurant Associationning bosh ijrochi direktori Marisa Bidois butun mamlakat boʻylab 1,000 mehmonxona biznesi COVID-19 pandemiyasi natijasida yopilishiga majbur boʻlganini va 13,000 ish oʻrni yoʻqotilganini bildirdi. Shu sabab, assotsiatsiya hukumatdan davomiy ish haqi subsidiyalari va mijozlar sonini oshirish uchun ragʻbatlantiruvchi choralar koʻrishni talab qildi. 2021-yil 13-noyabrda Bay of Plenty Times gazetasi 2021-yilning dastlabki sakkiz oyi davomida 26,774 kompaniya tugatilganini xabar qildi.

2022-yil 27-yanvarda Yangi Zelandiya inflatsiya darajasi 2021-yil oxirida soʻngi 30 yillikdagi rekord koʻrsatkich 5.9% ga yetdi. Yangi Zelandiya Statistika Boshqarmasi tomonidan eʼlon qilingan raqamlarga koʻra, qurilish, benzin va ijara narxlarining oshishi 2021-yilning oktyabr va dekabr oylari orasida isteʼmol narxlari indeksini 1.4% ga oshirdi. Yangi Zelandiya Statistika Boshqarmasi uy xoʻjaliklari kommunal xizmatlari xarajatlarining 2% ga oshganini ham qayd etdi. Bunga sabab qilib yangi turar joylar narxining 2020-yilga nisbatan 16% ga oʻsishi va yoqilgʻi narxlarining 30% ga oshishi (bir litr uchun NZ$1.87 dan $2.45 ga) ni keltirdi. Bosh vazir Jacinda Ardern inflatsiya darajasining keskin oshishini xorijiy xom neft narxlarining oshishi bilan izohladi. Bunga qarshi, muxolifatdagi National Party yetakchisi Christopher Luxon va partiyaning moliya masalalari boʻyicha soʻzlovchisi Simon Bridges inflatsiyaning oshishini hukumatning „isrofgarchilik“ bilan qilingan xarajatlariga bogʻlagan.

2022-yil 1-fevralda Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti (OECD) tomonidan eʼlon qilingan yillik hisobotida mamlakatning chegaralardagi cheklovlari va uy-joy narxlarining pasayishini 2022-yilda Yangi Zelandiyani kutib turgan asosiy iqtisodiy xavflar sifatida koʻrsatilgan. OECD hisobotida Yangi Zelandiyani COVID-19 ni bartaraf etish strategiyasi va ish haqi hamda ijtimoiy-iqtisodiy subsidiyalar kabi makroiqtisodiy ragʻbatlantiruvchi choralar iqtisodiyotni COVID-19 dan oldingi darajaga qaytarishga yordam bergani uchun maqtagan, ammo hukumatning ortiqcha xarajatlari iqtisodiyotni qizdirayotganini va uy xoʻjaliklari hamda davlat qarzlarining sezilarli oʻsishidan ogohlantirgan. OECD Reserve Bankining foiz stavkalarini oshirish qarorini olqishlagan, lekin tashkilot hukumatni pensiya yoshini oshirishga, uy-joy qurilishidagi toʻsiqlarni bartaraf etishga va davlat xarajatlarini kamaytirishga chaqirgan. OECD, shuningdek, ishsizlar uchun ijtimoiy sugʻurta tizimini joriy etishni qoʻllab-quvvatladi.

Umumiy koʻrinishi 
2015-yilgi Ijtimoiy Taraqqiyot Indeksiga koʻra, asosiy insoniy ehtiyojlar, farovonlik asoslari va fuqarolar uchun mavjud imkoniyatlar kabi sohalarni qamrab olgan, Yangi Zelandiya iqtisodiyotini beshinchi oʻringa joylashtirgan. Biroq, istiqbolda baʼzi muammolar mavjudligi keltirilgan. 1970-yillardagi inqirozidan avval koʻpgina Gʻarbiy Yevropa mamlakatlaridan yuqori boʻlgan yangi zelandiyaliklarning daromadi nisbiy jihatdan pasaydi va hech qachon eski holatiga qaytmadi. Natijada, kambagʻallikda yashovchi Yangi Zelandiyaliklar soni koʻpaydi va daromadlar orasidagi tengsizlik keskin oshdi.

Yangi Zelandiya 1970-yillarning boshidan beri doimiy hisob-balansi kamomadlariga ega boʻlib, 2006-yilda eng yuqorigi YaIMning −7.8% ni tashkil etdi, ammo 2014-yilgi moliyaviy yilida YaIMning −2.6% gacha tushdi. CIA World Fact Book Yangi Zelandiya 2017-yilgi davlat qarzini (hukumatning qarzi) YaIMning 31.7% deb baholadi. 1984-yildan 2006-yilgacha, sof tashqi xorijiy qarz 11 barobar oshib, NZ$182 milliardga yetdi. 2018-yil holatiga koʻra, yalpi asosiy davlat qarzi NZ$84,524 milliard yoki YaIMning 29.5% ni va sof asosiy davlat qarzi NZ$62,114 milliard yoki YaIMning 21.7% ni tashkil etdi.

Yangi Zelandiya doimiy hisob-balansi kamomadlariga qaramay, tashqi tovarlar va xizmatlar balansida umumiy holatda ijobiy natija kuzatilgan. 2014-moliya yilida eksport tushumlari importdan NZ$3.9 milliardga koʻp boʻlgan. Bu yilda tashqi qarzlarni xizmat qilish boʻyicha investitsiya daromadlarida nomutanosiblik yoki sof chiqish kuzatildi. 2014-moliya yilida Yangi Zelandiya dunyoning boshqa qismlaridan NZ$7 milliard investitsiya daromadi olgan, biroq chiqimlari NZ$16.3 milliardni tashkil etdi, bu esa NZ$9.3 milliard kamomadni tashkil anglatadi. Hisob-balansi kamomadining investitsiya daromadlari nomutanosibligiga (Avstraliyalik bank sektoriga sof chiqish) tegishli ulushi 1997-yilda uchdan bir qismdan 2008-yilda taxminan 70% ga oʻsdi.

Soliqqa tortish 
Davlat darajada Inland Revenue Department (IRD) Yangi Zelandiya hukumati nomidan soliq yigʻadi. Yangi Zelandiyaliklar jismoniy shaxslar va biznes daromadlari hamda koʻrsatilgan tovar va xizmatlar (GST) boʻyicha milliy soliqlarni toʻlaydilar. Yangi Zelandiyada Kapital daromad soligʻi mavjud emas, ammo patent huquqlarini sotishdan kelgan foyda „daromad“ deb hisoblanadi va soliqqa tortiladi. Daromad soligʻi ayrim holatlarda mol-mulk bitimlariga ham qoʻllanadi, ayniqsa spekulyatsiya holatlarida. Mahalliy hukumatlar mahalliy mol-mulk soliqlarini (stavkalarini) boshqaradi va yigʻadi. Baʼzi tovar va xizmatlar uchun alohida soliq solinadi, masalan, alkogol soligʻi yoki oʻyin soligʻi. Bu soliqlar turli hukumat agentliklari, masalan, Yangi Zelandiya Bojxona Xizmati tomonidan yigʻiladi. Yangi Zelandiyada ijtimoiy taʼminot (ish haqi) soligʻi yoki yer soligʻi yoʻq.

2010-yilgi Yangi Zelandiya byujetida jismoniy shaxslar uchun soliq stavkalarini kamaytirilishini eʼlon qilindi. Eng yuqorigi jismoniy shaxslar uchun soliq stavkasi 38% dan 33% ga kamaytirildi. Bu qisqartirishlar Yangi Zelandiyani OECDda ikkinchi eng past soliq yukiga ega mamlakatga aylantirdi. Faqatgina Meksikaliklar maoshlarining foiz jihatidan „uyga olib ketish“ qismini koʻproq saqlab qolishadi.

Daromad soligʻining qisqarishi davlat daromadlarini 2.46 milliard dollarga kamaytirishi taxmin qilingan. Buni qoplash maqsadida milliy hukumat GSTni 12.5% dan 15% ga oshirdi. Gʻaznachilik maʼlumotlariga koʻra, Yangi Zelandiya yuqori daromadli qatlam oʻz daromadlarining 6% dan 8% gacha qismini GST uchun toʻlaydilar. Eng quyidagi daromad egalari, haftasiga 356 dollardan kam daromad qiluvchilar, GST uchun oʻz daromadlarining 11% dan 14% gacha qismini sarflaydilar. Ushbu raqamlarga tayanib, The Yangi Zelandiya Herald GSTni 15% ga oshirish kambagʻallar uchun yashash xarajatlarini boylarga qaraganda ikki baravar koʻproqqa oshiradi deb xabar bergan.

Korrupsiya 
Yangi Zelandiya 2017-yilda Transparency International korrupsiya darajasi indeksida (CPI) 100 balldan 89 ball bilan 1-oʻrinni egallagan. 2018-yilda esa Yangi Zelandiya korrupsiyani qabul qilish indeksida 100 balldan 87 ball bilan 2-oʻrinni egallagan. 2019-yil korrupsiyani idrok etish indeksida 100 balldan 87 ball bilan 1-oʻrinni egallagan. Yangi Zelandiya dunyodagi eng kam korrupsiyalashgan davlatlardan biri boʻlsa-da, Yangi Zelandiyada haligacha korrupsiya mavjud.

Hududiy iqtisodiyotlar 

2023-yil mart oyida Yangi Zelandiya Statistika Agentligi 2022-yil mart oyida yakunlangan yil uchun Yangi Zelandiya viloyatlari kesimida yalpi ichki mahsulot taqsimoti tafsilotlarini eʼlon qildi:

Ishsizlik 
1973-yilda Britaniyaning YIIga kirishi Britaniyani Yangi Zelandiyaning eng asosiy eksport bozori sifatida oʻrnini yoʻqotadi. Ushbu iqtisodiy shokdan avval Yangi Zelandiyada ishsizlik juda past edi. 1966-yildagi iqtisodiy inqiroza va jun narxlarining pasayishi jun bozorida ishsizlikning 131%ga oʻsishiga olib keladi, ammo umumiy ishsizlik darajasi atigi 0,7%ga oshgan.

1973-yildan keyin Yangi Zelandiyada ishsizlik doimiy iqtisodiy va ijtimoiy muammoga aylandi. 1976-yildan 1978-yillar hamda 1982-yildan 1983-yillar davomidagi iqtisodiy inqirozlar yana ishsizlikni sezilarli darajada oshirdi. 1985-2012-yillar oraligʻida ishsizlik darajasi oʻrtacha 6,29%ni tashkil etgan. 1987-yilgi fond bozori qulashidan soʻng ishsizlik naqd 170%ga oʻsgan va 1991-yil sentyabr oyida bu koʻrsatkich 11,20%ni tashkil etgan. 1997-yildagi Osiyo moliyaviy inqirozi ishsizlikni yana 28%ga koʻtaradi. 2007-yilga kelib ishsizlik yana pasaya boshlaydi va bu koʻrsatkich 3,5% (2007-yil dekabr)ni tashkil etadi. Bu 1986-yilda amaldagi ishsizlikni tadqiq qilish usuli boshlanganidan beri eng past koʻrsatkichdir. Ishsizlik darajasi boʻyicha mamlakat OECD aʼzolari orasidagi 5-oʻrinni egallaydi (OECD oʻrtacha koʻrsatkichi bu vaqtda 5,5% edi). Koʻrsatkichlarning pastligi kuchli iqtisodiyot va barcha darajalardagi ish oʻrinlarining kengligi bilan uzviy bogʻliqdir. Ishsizlik darajasini OECD davlatlari bilan doimo toʻgʻridan-toʻgʻri taqqoslab boʻlmaydi, chunki aʼzolarning hammasi ham mehnat bozori statistikasini bir xilda yuritmaydi.

Soʻnggi yillarda band boʻlgan aholining ulushi ham oʻsib, barcha aholining 68,8 foizini tashkil etdi, toʻliq kunlik ish joylari biroz oshgan va toʻliq boʻlmagan ish vaqti oʻz navbatida kamaygan. Mehnatga layoqatli aholi ulushining oʻsishi ish haqini oshirish va koʻproq odamlarni ish bilan taʼminlash uchun yashash xarajatlarini oshishiga olib kelgan. Ishsizlikning pastligi ham kamchiliklarga ega edi. Ulardan bir koʻplab kompaniyalar ish oʻrinlarini toʻldirishga qodir emasligidir.

2007-yil dekabr oyidan boshlab ishsizlik soni asosan jahon moliyaviy inqirozi sabab oʻsishni boshladi. Bu tendensiya 2012-yilning sentyabrigacha davom etib, 6,7%ga yetadi. Shu vaqtdan soʻng past ishsizlik darajasi tiklana boshladi va 2019-yil holatiga koʻra 3,9%gacha tushgan.

Uy-joy sotib olish imkoniyati 
New Zealand Institute of Economic Research (NZIER)ning sobiq bosh iqtisodchisi Shamubeel Eaqub 2014-yilda shunday degandi, oʻttiz yil avval, Yangi Zelandiya oʻrtacha uy narxi oʻrtaxol oila daromadining ikki yoki uch baravariga teng boʻlgan. XXI asrning dastlabki yillarida uy narxlari keskin oshdi va 2007-yilga kelib, oʻrtacha uy narxi oila daromadining olti karra koʻproqni tashkil etgan. 2013-yildagi xalqaro tadqiqotlar koʻra Yangi Zelandiyaning sakkizta yirik bozorlarida uy-joylar narxi arzon emas deb topilgan. „Arzon emas“ atamasi qachonki uy-joy narxlari mintaqaviy oʻrtacha daromaddan uch baravardan koʻp boʻlsa ishlatilinadi.

Uy-joyga boʻlgan talab ayniqsa Aucklandda kuchli boʻlgan. 2014-yilda u yerda oʻrtacha narx $619,136 dan $696,047 gacha koʻtarilgan. Bu 12 oylik davrda 12% oʻsishni anglatadi. 2015-yilda narxlar yana 14% ga oshdi. Bu Aucklandni Yangi Zelandiya eng arzon boʻlmagan uy-joy bozoriga hamda dunyodagi eng qimmat shaharlaridan biriga aylantirdi. Bu vaqtda uylar oʻrtacha daromaddan 8 baravar qimmatroq edi. 2012-2016-yil aprel oylari oraligʻida Aucklanddagi oʻrtacha uy narxi uchdan ikki qismiga koʻtarilib, $931,000 ga yetdi – bu Sidneydagi oʻrtacha uy narxidan ham yuqori.

Natijada, koʻplab odamlar uy-joy bozoridan chetda qolib ketishmoqda. Bu ayniqsa past daromadli odamlarga jumladan Maori va Pasifikaliklarni qattiq zarba boʻldi. Yangi Zelandiyaning nisbatan yuqori ipoteka stavkalari bu muammoni yanada kuchaytirmoqda. Oqibatda yoshlarning doimiy ish bilan birinchi uylarini sotib olishi qiyinlashmoqda. 2012-yilda Housing Affordability Inquiryga taqdim etilgan maʼlumotlarga koʻra, uy-joy narxlarining oshishi koʻplab oʻrta daromadli sinfga, ayniqsa katta oilali boʻlganlarga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Ipoteka konsultanti Bruce Patten bu tendensiyani „bezovtali“ deb atagan va „boylar va kambagʻallar oʻrtasidagi tafovutni“ kuchaytirayotganini qoʻshimcha qilgan.

Mol-mulk tahlil kompaniyasi CoreLogic maʼlumotlariga koʻra, Yangi Zelandiya uy-joy xaridlarining 45% ini allaqachon uyga ega boʻlgan investorlar amalga oshirmoqda, yana 28% ini esa bir uydan boshqasiga oʻtayotgan odamlar amalga oshirgan. Xaridlarning taxminan 8% esa chet elda yashovchi xaridorlar tomonidan amalga oshirilgan va ular asosan avstraliyalik, xitoylik va britaniyaliklardir. Ammo koʻpgina iqtisodchilar xorijiy investitsiyalar hozirgi paytda mol-mulk narxlariga sezilarli taʼsir koʻrsatish uchun yetarli emas degan fikrda.

Xaridlar Yangi Zelandiya fuqarolari yoki chet elliklar tomonidan amalga oshirilmasin, baribir bozorda mavjud boʻlgan koʻpgina mulklarni sotib olayotganlar allaqachon yaxshi holatda boʻlgan odamlardir. Bu esa kivi (Yangi Zelandiya fuqarolari) uy egalik darajalariga jiddiy taʼsir koʻrsatmoqda va egalik darajasi 1951-yildan beri eng past darajaga tushdi. Hatto yaqin 1991-yilda, Yangi Zelandiya uylarining 76% qismi egalari tomonidan egallangan edi. 2013-yilga kelib, bu 63% ga tushdi, bu esa koʻplab odamlar ijaraga turishga majbur boʻlgayotganini koʻrsatadi. Raewyn Koks, Oila Budjeti Federatsiyasi bosh direktori, shunday deydi: „Yuqori narxlar va yuqori foiz stavkalari koʻplab yangi zelandiyaliklarni umr boʻyi ijarada yashashga majburlamoqda“, ular esa „pensiyaga chiqayotgan paytida qimmat ijara narxlariga duch kelishmoqda.“

Tengsizlik 

1982- va 2011-yillar oralgʻida Yangi Zelandiyaning yalpi ichki mahsuloti 35%ga oʻsgan. Iqtisodiy oʻsishning deyarli yarmi mamlakatdagi allaqachon juda ham boy boʻlgan kichik guruhi hissasiga toʻgʻri kelgan. Bu vaqt davomida eng boy 10% aholi($72,000dan koʻp pul qopadigan)ning daromadi deyarli ikki martaga oʻsib $56,300dan $100,200gacha yetgan. Aholining kambagʻal 10% qismining oʻrtacha daromadi bor yoʻgi 13%ga oʻsib $9,700dan $11,000ga yetgan.

Yangi Zelandiya Statistika agentligi P80/20 nisbatidan foydalangan holda daromadlar nomutanosibligini hisoblaydi va ularning tasdiqlashicha Yangi Zelandiyada daromadlar tengsizligi kuchaygan. Bu nisbat yuqori daromadli uy xoʻjaliklari (80 foizdagilar) va past daromadli uy xoʻjaliklari (20 foizdagilar) oʻrtasidagi farqni koʻrsatadi. Tengsizlik koeffitsienti 1988-2004 yillar oraligʻida oshgan va 2008-yilgi Jahon moliyaviy inqiroziga qadar pasaygan. Bu koʻrstakich 2011-yilgacha yana koʻtarilgan va keyin yana pasaya boshlagan. 2013-yilga kelib yuqori daromadli uy xoʻjaliklarining daromadi kam taʼminlangan uy xoʻjaliklariga qaraganda ikki yarim baravar koʻproq boʻlgan. Aholining eng boy 1% qismi mamlakat boyligining 16% qismiga egalik qiladi. Aholning eng boy 5% qismining daromadi esa mamlakat boyligining 38%ini tashkil etadi. Bir vaqtning oʻzida ahollining yarmi xususan nafaqaxoʻrlar hamda pensionerlarning $24 000dan kam daromadga ega.

Pensiya 
Yangi Zelandiya universal pensiya tizimiga ega. Pensiya uchun ayni vaqtda mamlakat hududida yashayotgan faqatgina 65 yosh va bu yoshdan oshgan Yangi Zelandiya fuqarolari yoki uning doimiy rezidentlari ariza topshirish huquqiga ega. Shuningdek ular Yangi Zelandiyada 20 yoshga toʻlganidan beri kamida 10 yil yashagan boʻlishi, shundan kamida 5 yili 50 yoshga toʻlganidan keyinga toʻgʻri kelishi zarur. Ayrim mamlakatlarda maʼlum sabablarga koʻra boʻlgan vaqt Yangi Zelandiya pensiyasiga hisoblanishi ham mumkin. Yangi Zelandiya pensiyasi soliqqa tortiladi, uning stavkasi pensiya oluvchilarning boshqa daromadlariga va toʻlanadigan nafaqa miqdori shaxsning uy sharoitiga bogʻliq. Er-xotin uchun sof soliq miqdori qonun hujjatlaridagi sof oʻrtacha ish haqining 66 foizidan kam boʻlmasligi zarur.

Qariyalar sonining ortib borayotganligi sababli pensiya toʻlovlarining hajmi 2008-yildagi 7,3 milliard dollardan 2014-yildagi 10,2 milliard dollargacha koʻtarilgan. 2011-yil holatiga koʻra Yangi Zelandiyada har bir qariya (65 va undan yuqori) uchun ikkita bola toʻgʻri kelgan; 2051-yilga kelib esa qariyalar soni bolalardan 60 foizga koʻp boʻlishi kutilmoqda. 2014-yildan keyingi 10 yil ichida 65 yoshdan oshgan yangi zelandiyaliklar soni qariyb 200 mingga koʻpayishi prognoz qilingan.

Bu pensiya tizimi uchun katta muammo tugʻdiradi. Hukumat 1993-2001-yillar oraligʻida pensiyaga chiqish yoshini bosqichma-bosqich 61dan 65ga oshirdi. Oʻsha yili Helen Clark hukumati kelajakda pensiya tizimini moliyalashtirish Yangi Zelandiya pensiya jamgʻarmasini (moliya vaziri Maykl Kallen nomidan „Kullen jamgʻarmasi“ deb nomlangan) tashkil etdi. 2014-yil oktyabr holatiga koʻra jamgʻarma 27,11 milliard NZ dollarlik aktivlarni boshqaradi, uning 15,9 foizi Yangi Zelandiyaga investitsiya qilingan.

2007 yilda xuddi oʻsha hukumat KiwiSaver deb nomlangan yangi shaxsiy jamgʻarma sxemasini joriy qiladi. KiwiSaver asosan odamlarning pensiya jamgʻarmalarini koʻpaytirishni maqsad qilib qoʻyadi, shu jumladan yosh foydalanuvchilar ham undan birinchi uylarini sotib olish uchun depozitni saqlash uchun foydalanishlari mumkin. Sxema ixtiyoriy, ishga asoslangan va „KiwiSaver providers“ deb nomlangan xususiy sektor kompaniyalari tomonidan boshqariladi. 2014-yil holatiga koʻra KiwiSaver 2,3 million faol aʼzoga ega boʻlgan (65-yoshgacha boʻlgan Yangi Zelandiya aholisining 60,9 foizi). Jamgʻarmaga har yili 4 milliard NZ dollari kelib tushadi va 2007-yildan beri esa jami 19,1 milliard NZ dollar kelib tushgan.

Isteʼmol 
Yangi Zelandiyaliklarning birinchi dunyo davlatlari isteʼmolchilik kayfiyati dunyoning asosiy ishlab chiqaruvchilaridan uzoqda joylashganligi sabab pasaygan boʻlsada ular oʻzlarini birinchi dunyo davlatlari isteʼmolchilaridek koʻradi.

Infratuzilma 
National Infrastructure Unit of the Treasury maʼlumotlariga koʻra Yangi Zelandiya „…oʻzining infratuzilmasida qiyinchiliklarga uchrashda davom etadi, chunki har qanday turdagi infratuzilma bu uzoq muddatli sarmoyadir va oʻzgarish osonlik va tezlik bilan kelmaydi“. 2020-yili Association of Consulting and Engineering uchun tayyorlangan hisobotda keltirilishicha Yangi Zelandiyada 1980-yillarda boshlangan infratuzilmani past moliyalashtirish siyosati $75milliardlik (YaIMning taxminan chorak qismi) infratuzilma yetishmovchiligi sabab boʻlgan.

Transport 

Yangi Zelandiyaning transport infratuzilmasi „umumiy yaxshi rivojlangan“.

Yoʻl tizimi 
Yangi Zelandiya avtomagistral yoʻllar tarmogʻi 11,000 kmlik yoʻlni oʻz ichiga olib, uning 5981.3 km qismi Shimoliy Orol va 4924.4 km qismi esa Janubiy Orol hissasiga toʻgʻri keladi. Bu yoʻllar Yangi Zelandiya Transport agentligi tomonidan quriladi va saqlanadi. Yoʻllar uchun mablagʻlar umumiy soliq tushumlaridan hamda yoqilgʻiga solinadigan aksiz bojidan qoblab beriladi. Ogʻir yuk tashuvchilari yoʻldan foydalanish haqini toʻlashlari lozim, shunigdek ushbu foydalanuvchilar uchun davlat yoʻllaridan foydalanishning cheklangan miqdori mavjud. Shu bilan birga mahalliy hokimyatlar tomonidan qurilgan va saqlandigan umumiy uzunligi 83,000 km boʻlgan ichki yoʻllar ham mavjud.

Temir yoʻl tizimi 
Temir yoʻl tizimi KiwiRail davlat korxonasi tomonidan egalik qilinadi va tarmoqda 3,898 kmlik temir yoʻl liniyasi mavjud, relsning eni esa 1,067 mm. Buning 506 km qismi elektrlashtirilgan.

Havo yoʻllari 
Mamlakatda yettita xalqaro va yigirma sakkizta mahalliy aeroportlar bor. 52%lik ulushini davlat egalik Air New Zealand milliy havo tashuvchisidir. Yana bir davlat egalik qiladigan korxona, Airways Yangi Zelandiya, havo yoʻllari nazorati va kommunikatsiyasini taʼminlaydi.

Dengiz portlari 

Yangi Zelandiyada 14ta dengiz portlari mavjud.

Telekommunikatsiya 

Yangi Zelandiyaning bugungi kundagi telekommunikatsiya tarmogʻi telefon, radio, televideniya, va internetni oʻz ichiga oladi. Raqobatdosh telekommunikatsiya bozori OECD davlatlari ichidagi eng past mobil internet narxlaridan biriga aylanishiga sabab boʻldi. Mis sim va optik tolali kabel tarmoqlari asosan Chorus Limited aksiyadorlik jamiyati tomonidan egalik qilinadi. Chorus oʻzining xizmatlarini chakana internet provayderlariga ulgurji narxlarda sotadi. Mobil internet sektorida uchta operator bor: Spark, One NZ va 2degrees.

Internet 
Yangi Zelandiyada internetdan yuqori darajada foydalaniladi. Yangi Zelandiyada 1 916 000 ta keng polosali ulanishlar va 65 000 ta dial-up ulanishlari mavjud boʻlib, ulardan 1 595 000 tasi turar-joy va 386 000 tasi biznes yoki hukumatga tegishli. Ulanishlar sonida raqamli aʼzolik liniyasi yetakchilik qiladi va bu telefon liniyasidan ham ustunroqdir.

Energiya 
1995-2013-yillarda iqtisodiyotning yalpi ichki mahsulot birligiga toʻgʻri keluvchi energiya sigʻimi 25 foizga kamayadi. Bunga sababchi omil nisbatan kam energiya sarflaydigan xizmat koʻrsatish sohalarining oʻsishidir. Yangi Zelandiya qayta tiklanadigan energiyaga oʻtish jarayonidagi dunyodagi eng muvaffaqiyatli mamlakatlardan biridir; mamlakat juda yuqorida joylashgan – 156 mamlakat orasida 5-oʻrin – energiya almashinuvidan keyingi geosiyosiy daromadlar va yoʻqotishlar indeksida (GeGaLo Index).

Elektr energiyasi 
Elektr energiyasi bozori Elektr energetikasi Agentligi (EA) tomonidan boshqariladigan Elektr energetikasi sanoatida ishtirok etish kodeksi bilan tartibga solinadi. Elektr energetikasi asosan gidroenergetika, geotermal energiya va tobora oʻsib borayotgan shamol energiyasi kabi qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanadi.

Qayta tiklanadigan energiya manbalarining 83% ulushiYangi Zelandiyani elektr energiyasi ishlab chiqarish boʻyicha eng barqaror iqtisodiyotlardan biriga aylantiradi; Yangi Zelandiya iqtisodiyoti jami energiya sarfining qayta tiklanadigan manbalardan olinadigan qismi 30 foizini tashkil etadi. Yangi Zelandiya elektr energiyasi ishlab chiqarish va isteʼmoli oʻrtasidagi geografik nomutanosiblik sababli qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Elektr energiyasi ishlab chiqarish Janubiy Orolda yuqori va Shimoliy Orolning markaziy qismida past darajada rivojlangan. Lekin asosiy talab (oʻsishda davom etayotgan) Shimoliy Orolning shimoliy qismida, ayniqsa Oklend viloyatida yuqoridir. Bu elektr energiyasini shimolga elektr simlari orqali yetkaziilish toʻliq quvvatda ishlashini tez-tez talab qiladi.

Suv 
2021-yil holatiga deyarli hamma suv resurslari (ichimlik suvi) mahaliy va hududiy hokimyatlar tomonidan egalik qilinadi. Ushbu resurslarga egalik qiladigan umumiy 67 xil tashkilotlar mavjud.

Mahalliy hukumat oldida turgan muammolar ichiga infratuzilma taqchilligini moliyalashtirish va kelgusi 30-40 yil ichida 110 milliard dollarlik yirik sarmoyalarga tayyorgarlik koʻrish kiradi Ichimlik suvi xavfsizligi boʻyicha qonunchilik talablarini, yomgʻir va oqava suvlarni boshqarish boʻyicha ekologik talablarni bajarilishida ham jiddiy muammolar bor. Iqlim oʻzgarishiga moslashish va aholining oʻsishini taʼminlash kabi qiyinchiliklar bu muammolarni yanada kattalashtiradi.

Uchta suv manbalarini kichik miqdordagi yirik mintaqaviy davlat kommunal xizmatlariga birlashtirishni oʻz ichiga olgan umummilliy davlat dasturi amalga oshirilmoqda.

Savdo 
Yangi Zelandiyaning kichik hajmi hamda jahonning yirik bozorlaridan uzoqda joylashganligi global bozorda raqobat qilishda katta qiyinchiliklar yaratadi. 2018-yilda Yangi Zelandiyaning asosiy savdo hamkorlari Xitoy, Avstraliya, Yevropa Ittifoqi, AQSh and Yaponiya edi. Birgalikda Yangi Zelandiyaning bu beshta hamkorlari ikki tomonlama savdoning 66% egalik qilgan. 2014-martda mamlakat eksport mahsulotlarining umumiy qiymati birinchi marta $50 milliarddan oshgan va bu qiymat 2001-yilda 30-milliard edi. Yangi Zelandiya Trade and Enterprise (NZTE) shirkati boshqa davlatlarga tovarlar va xizmatlar eksport qilmoqchi boʻlgan korxonalarga strategik maslahatlar va yordamlar taklif etadi.

Savdo shartnomalari 

1960-yillardan beri Yangi Zelandiya eksport bozorlarini kengaytirish hamda Yangi Zelandiya eksportining jahondagi raqobatdoshligini oshirish uchun koʻplab davlatlar bilan erkin savdo shartnomalarini tuzishni oʻzini maqsadi deb biladi. Savdo toʻsiqlarini kamaytirish bilan bir qatorda, Yangi Zelandiya tuzgan savdo shartnomalari mavjud bozorga kirish huquqlarini saqlab qolishga qaratilgan. Savdo shartnomalari savdoni amalga oshirish qoidalarini belgilaydi va Yangi Zelandiya savdo qilayotgan mamlakatlardagi regulyator va rasmiylarning yaqindan hamkorlikda ishlashini taʼminlayd.

Xitoy 

Xitoy Yangi Zelandiyaning eng katta savdo hamkoridir va Xitoy asosan goʻsht, sut mahsulotlari, va qaragʻay yogʻochini sotib oladi. 2013-yilda Yangi Zelandiya va Xitoy orasidagi savdo NZ$16.8 milliardga teng boʻlgan. Bu jarayon asosan 2008-yildagi xitoy sut mojorosidan soʻng paydo boʻlgan oʻsayotgan talabning natijasidir. Sut mahsulotlariga boʻlgan talabning oʻshandan beri juda ham baland boʻlganligi 2014-yil mart oyigacha boʻlgan 12 oy davomida ushbu mahsulotlarning Xitoyga umumiy eksporti naqd 51%ga oʻsgan. Bu oʻsishni 2008-yil 1-oktyabrda imzolangan Yangi Zelandiya–Xitoy Erkin Savdo Shartnomasi taʼminlagan. Oʻsha yildan beri mamlakatning Xitoyga eksporti uch martdan koʻpga oʻsgan.

Avstraliya 

Xitoy Avstraliyani quvib oʻtishidan oldin Avstraliya Yangi Zelandiyaning ikki tomonlama eng katta savdo hamkori edi va 2013-yilda ikki mamlakat oʻrtasidagi savdoning qiymati NZ$25.6 milliard boʻlgan. Avstraliya va Yangi Zelandiya iqtisodiy va savdo aloqalari „Yaqin Iqtisodiy Hamkorlik“ (CER) shartnomasi doirasida amalga oshirilgan va bu shartnoma tovar va koʻplab xizmatlarning erkin savdosini taʼminlagan. 1990-yildan beri CER 25 million koʻproq odamga ega yagona bozorni yaratgan. Hozirgi kunda Yangi Zelandiya eksportining 19%i Avstraliyaga yoʻnaltirilgan. Eksportning ichiga yengil xom neft, oltin, vino, pishloq va yogʻoch shuningdek keng turdagi sanoat mahsulotlari kirib ketadi.

CER, shuningdek, kasbiy malakalarini oʻzaro tan olish bilan birga, Yangi Zelandiya va Avstraliya fuqarolariga bir-birining hududida erkin yashash va ishlash imkonini beruvchi mehnat bozorini yaratgan. Bu insonlarga bir mamlakatda amalga oshirgan faoliyatni ikkinchi davlatda hech qanday toʻsiqsiz davom ettirishga imkon beradi. Bank tizimi Trans-Tasman Council on Banking Supervision kengashi orqali birgalikda nazorat qilinadi va hozirda Avstraliya va Yangi Zelandiya oʻrtasida tadbirkorlik faoliyatiga oid qonunlarni oʻzaro muvofiqlashtirish boʻyicha maslahatlashuvlar ketmoqda.

Yevropa Ittifoqi 

Yevropa Ittifoqi Yangi Zelandiyaning uchinchi eng yirik savdo hamkoridir. Oʻz mahsulotlarini Yevropa bozoriga yetkazib berish uchun Buyuk Britaniyadan baza sifatida foydalanayotgan Yangi Zelandiya kompaniyalari soni ortib bormoqda. Ammo Osiyodan talabning oʻsishda davom etayotganiga qaramay Yevropa Ittifoqi bilan savdo surati pasayib bormoqda. Yangi Zelandiya eksportining atigi 8%i Yevropa Ittifoqi hissasiga toʻgʻri kelsa-da, importning 12%i ushbu hududdan kirib keladi.

2014-yil iyulda Yangi Zelandiya va Yevropa Ittifoqi oʻrtasidagi Munosabatlar va Hamkorlik boʻyicha Sheriklik Shartnomasi (PARC) boʻyicha muzokaralar yakunlandi. Shartnoma savdo va investitsiyalarni yanada erkinlashtirish maqsadida YeI va Yangi Zelandiya oʻrtasidagi savdo-iqtisodiy munosabatlarni qamrab oladi hamda Yevropa Ittifoqining Yangi Zelandiyadagi diplomatik ishtirokini doimiy elchi bilan yaxshilash niyatini eʼtirof etadi.

Qoʻshma Shtatlar 

2013-yilda YeI Qoʻshma Shtatlarni quvib oʻtishidan oldin Yangi Zelandiyaning uchinchi eng yirik savdo hamkori edi va ikki tomonlama savdo hajmi NZ$11.8 milliardga baholangan. Yangi Zelandiyaning Qoʻshma Shtatlarga asosiy eksport tovarlari mol goʻshti, sut mahsulotlari, va qoʻy goʻshtidir. Qoʻshma Shtatlardan import maxsus stanoklar, farmasevtika mahsulotlari, neft va yoqilgʻini oʻz ichiga oladi. Savdoga qoʻshimcha holda ikki mamlakat oʻrtasida yuqori darajadagi korporativ va individual sarmoyalar mavjud hamda Qoʻshma Shtatlar Yangi Zelandiyaga kelayotgan sayyohlarning asosiy manbasidir. 2012-yil mart holatiga Qoʻshma Shtatlar Yangi Zelandiyaga umumiy qiymati $44 milliardlik sarmoyalar kiritgan. Koʻplab Qoʻshma Shtatlar kompaniyalarining Yangi Zelandiyada shoʻba korxonalari mavjud. Koʻpchiligi mahalliy agentliklar orqali, baʼzilari esa qoʻshma korxonalar orqali faoliyat yuritadi. United States Chamber of Commerce Yangi Zelandiyada faol hisoblanib, asosiy ofisi Oklendda, filiali esa Vellingtonda joylashgan.

Tashqi Ishlar Vazirligiga koʻra Yangi Zelandiya va Qoʻshma Shtatlar umumiy tarix, qadriyatlar, va manfaatlarga asoslangan chuqur va azaliy doʻstlik hamda erkin, xavfsiz, demokratik, va farovon dunyo yaratish uchun umumiy maqsadga ega. Ammo ushbu umumiy tarix ikki davlat oʻrtasida erkin savdo shartnomasi imzolanishiga olib kelmagan.

Yaponiya va boshqa Osiyo bozorlari 

Yaponiya Yangi Zelandiya beshinchi eng katta savdo hamkoridir. XXI asrda tez rivojlanib borayotgan Osiyo bozorlari Yangi Zelandiya ekportiga nisbatan talabni oshirib yubormoqda. Shuningdek Yangi Zelandiya Tayvan, Gong Kong, Malayziya, Indoneziya, Singapur, Tailand, Hindiston va Filippin bilan ham savdo qiladi va umumiy eksportning taxminan 16%i shu davlatlar hissasiga toʻgʻri keladi. 2000-yilda Yangi Zelandiya Singapur bian erkin savdo shartnomasi tuzadi, 2005-yilda esa shartnomaga Chili va Bruney ham qoʻshiladi va shartnoma hozirda P4 shartnomasi nomi bilan tanilgan.

Tinch okeani orollari bilan munosabatlar 

Tinch okeani hududidagi orollar Yangi Zelandiyaning oltinchi eng katta bozoridir va yildan yilga oʻsib bormoqda. 2011-yilda Tinch Okeani Orollariga eksport hajmi $1.5 milliarddan oshadi va bu koʻrsatkich oʻtgan yilga nisbatan 12%ga oʻsgan. Ushbu hududdagi eng katta individual bozor Fijinikidir va keuingi oʻrinlarda Papua Yangi Gvineya, Fransuz Polineziyasi va Yangi Kaledoniya turadi. Orollarga eksport qilingan tovarlarga qayta ishlangan neft, qurilish materiallari, dori-darmon, qoʻy goʻshti, sut, sariyogʻ, meva va sabzavotlar kiradi. Shuningdek Yangi Zelandiya Tinch okeani orollariga mudofaa va hududiy xavfsizlik yoʻnalishlarida, hamda atrof-muhitni muhofaza qilish va baliqchilik sohalarida yordam beradi.

Hududlarining kichik hajmi Tinch Okeani orollari yillik siklonlarga dunyodagi eng zaif hududlar hisoblanadi. Tabiiy ofatlarning ijtimoiy va iqtisodiy sohalarga salbiy taʼsiri bir necha yillarga choʻziladi. 1992-yildan beri Yangi Zelandiya Avstraliya va Fransiya bilan hamkorlikda Tinch Okeanidagi tabiiy ofatlar oqibatlariga qarshi kurashadi. Yangi Zelandiya favqulodda vaziyatlar uchun avariya vositalari va transport vositalari bilan taʼminlaydi, yoʻl va uy-joy qurilishi uchun mablagʻ ajratadi hamda zarar koʻrgan hududlarga mutaxassislarni joʻnatadi

Tashqi Ishlar va Savdo vazirligi orqali Yangi Zelandiya rivojlanmagan mamlakatlarini davomiy iqtisodiy oʻsishni saqlash uchun xalqaro yordam va rivojlanish fondlari bilan taʼminlaydi. Yangi Zelandiya Yordam Dasturi Tinch Okeanida rivojlanishni taʼminlash uchun yiliga taxminan $550 million sarflaydi. $550 million mablagʻ Yangi Zelandiya Yalpi Milliy Mahsuloti(YMM)ning 0.26%ini tashkil etadi.

Chet-el Sarmoyasi 
Yangi Zelandiya chet-el sarmoyalarini ragʻbatlanitiradi va sarmoyalar Overseas Investment Office tomonidan nazorat qilinadi. 2014-yilda chet-eldan toʻgʻridan-toʻgʻri sarmoyalar hajmi umumiy NZ$107.69 milliardni tashkil etgan. 1989- va 2013-yillar oraligʻida chet-el sarmoyalari 1,000%dan ortiqqa oʻsib NZ$9.7 milliarddan NZ$101.4 milliardgacha yetgan. 1989- va 2007-yillar davomida chet-elliklarning Yangi Zelandiyaning aksiyalar bozoridagi ulushi 19%dan 41%cha oʻsdi, ammo bu koʻrsatkich keyinchalik 33%ga tushib ketgan.

2007-yilda qishloq xoʻjaligida foydali yerlarning taxminan 7%i chet-elliklar tomonidan egalik qilingan. 2011-yilda iqtisodchi Bill Rosenberg fikricha oʻrmonchilik yerlarini qoʻshib hisoblaganda ushbu koʻrsatkich 9%ni tashkil etgan. 2013-yilning martida moliyaviy sektor NZ$101.4 milliard dollarga baholangan va u oʻsha paytda chet-elliklarning Yangi Zelandiyada eng katta ulushi bor sektordir. Mamlakatdagi NZ$39.3 milliardga baholanadigan „katta toʻrtlik“ banklari avstraliyaliklar tomonidan egalik qilinadi.

Natijasi 
1997- va 2007-yillar davomida chet-ellik sarmoyadorlar NZ$50.3 milliard foyda qildi va foydaning 68%i chetga chiqib ketgan. Campaign Against Foreign Control of Aotearoa (CAFCA) aytishicha bu jarayon iqtisodiyotga salbiy taʼsir koʻrsatgan va ularning taʼkidlashicha chet-el sarmoyadorlari Yangi Zelandiya kompaniyalarini sotib olganda ishchilar sonini qisqartirishga hamda maoshlarni qisqartirishga moyil boʻladi. Yana qoʻshimcha qilnishicha chet-elliklarning Yangi Zelandiyada kompaniyalarga egalik qilishi mamlakat tashqi qarzini kamaytirishga hech qanday yordam bermagan boʻlishi. 1984-yilda xususiy va davlatning tashqi qarzi NZ$16 milliard (2013-yil mart holatiga bu NZ$50 milliardga teng)ga teng edi va oʻsha paytdagi Yangi Zelandiya YaIMning yarmidan kamini tashkil etgan. 2013-yil martgacha mamlakatning umumiy tashqi qarzi NZ$251 milliard boʻlib, va bu koʻrsatkich Yangi Zelandiya YaIMining 100%dan koʻprogʻini tashkil etgan.

Maʼlumotlar 
Quyidagi jadval 1980–2020-yillardagi asosiy iqtisodiy koʻrsatkichlarni tasvirlaydi (jumladan 2021-2026-yillar uchun prognoz koʻrsatadi). Inflatsiya 2%dan kam boʻlsa yashilda koʻrsatilgan.

 Sanoat ishlab chiqarishi oʻsishi darajasi
 5.9% (2004) / 1.5% (2007)

 Xoʻjaliklar daromadi yoki isteʼmolidagi foiz ulushi
 Eng past 10%: 0.3% (1991)
 Eng baland 10%: 29.8% (1991)
 Qishloq xoʻjaligi – mahsulotlari Bugʻdoy, arpa, kartoshka, baklagiller, mevalar, sabzavotlar; jun, mol goʻshti, sut mahsulotlari; baliq
 Eksport – mollari Sut mahsulotlari, goʻsht, yogʻoch va yogʻoch mahsulotlari, baliq, mashinasozlik
 Import – mollari Stanoklar va uskunalar, transport vositalari va samolyotlar, neft, elektronika, toʻqimachilik, plastmassa
 Elektr energiyasi
 Isteʼmol: 34.88 kVt⋅soat (2001) / 37.39 kVt⋅soat (2006)
 Ishlab chiqarish: 38.39 kVt⋅soat (2004) / 42.06 kVt⋅soat (2006)
 Eksport: 0 kVt⋅soat (2006)
 Import: 0 kVt⋅soat (2006)
 Elektr energiyasi – manbalar boʻyicha taqsimot
 Suv: 60% (2020)
 Geotermal: 17% (2020)
 Shamol: 5% (2020)
 Yoqilgʻi: 17% (2020)
 Yadro: 0% (2020)
 Boshqalar: 3.4% (2010)
 Neft
 Ishlab chiqarish:  2001 /  2006
 Isteʼmol:  2001 /  2006
 Eksport:  2001 /  2004
 Import:  2001 /  2004
 Aniqlangan zaxiralar:  2002-yil yanvar
 Valyuta kursi 1 AQSh$ uchun Yangi Zelandiya dollari (NZ$) – 1.4771 (2016), 1.2652 (2012), 1.3869 (2005), 1.5248 (2004), 1.9071 (2003), 2.1622 (2002), 2.3788 (2001), 2.2012 (2000), 1.8886 (1999), 1.8632 (1998), 1.5083 (1997), 1.4543 (1996), 1.5235 (1995)

Yana qarang 
 Yangi Zelandiyada qishloq xoʻjaligi
 Okeaniya iqtisodiyoti
 Yangi Zelandiya energetikasi
 Yangi Zelandiya bank sektori tarixi
 Yangi Zelandiya elektr energiyasi bozori
 Yangi Zelandiyada neft va gaz bozori
 Yangi Zelandiya tashqi savdosi
 Avstraliya va Yangi Zelandiya uy xoʻjaliklarining oʻrtacha daromadi
 Biznes, Innovatsiya va Bandlik vazirligi
 Yangi Zelandiya Zaxira Banki
 Yangi Zelandiyada kommunikatsiya

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 
 
 Harcourt, T. (2005). Closer Economic Relations. Avstraliyan Trade Commission Website

Havolalar 
 OECD Yangi Zelandiya country page and OECD Economic Survey of Yangi Zelandiya
 Biznes, Innovatsiya va Bandlik vazirligi
 Yangi Zelandiya statistika agentligi
 Jahon Banki Savdo Tahlil – Yangi Zelandiya

Jahon savdo tashkilotlari
Iqtisodiyot
Yangi Zelandiya