Tojik alifbosi

Tojik tili oʻz tarixi davomida uchta alifboda yozilgan: fors-arab yozuvining moslashuvi, lotin yozuvining moslashuvi va kirill yozuvining moslashuvi. Tojik tili uchun maxsus ishlatiladigan har qanday yozuv tojik alifbosi deb atalishi mumkin, u kirill harflarida „“, fors-arab yozuvida „“ va lotin yozuvida „“ deb yoziladi.

Tarixda muayyan alifbodan foydalanish biror xalqning an'analariga aylanib qolgan. Ammo Tojikistonda avval arab alifbosi, keyin qisqa muddat lotin, keyin esa Tojikistonda eng koʻp ishlatiladigan alifbo boʻlib qolayotgan kirill alifbosi qoʻllangan. Buxoro yahudiylari gapiradigan buxoriy shevasi anʼanaviy ravishda ibroniy alifbosidan foydalangan, ammo bugungi kunda kirill alifbosi yordamida yoziladi.

Siyosiy hayot 
Koʻpgina postsovet davlatlari singari, yozuv tizimining oʻzgarishi va uning atrofidagi bahslar siyosiy mavzular bilan chambarchas bogʻliq. Kirill alifbosi qabul qilinganidan buyon foydalanilmagan boʻlsa-da, lotin yozuvi mamlakatni lotin alifbosiga asoslangan oʻzbek alifbosiga oʻtgan Oʻzbekistonga yaqinlashtirmoqchi boʻlganlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanmoqda. Fors alifbosini dindor musulmonlar, mamlakatni Eron, Afgʻoniston va ularni fors merosiga yaqinlashtirmoqchi boʻlganlar qoʻllab-quvvatlaydi. De-fakto standarti sifatida kirill alifbosi mamlakatni Rossiyadan uzoqlashtirmasdan, aloqalarni saqlab qolishni istaganlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanadi.

Tarixi 
Islom dinining mintaqadagi taʼsiri natijasida tojik tili 1920-yillargacha fors alifbosida yozilgan. Bu vaqtgacha til alohida deb hisoblanmagan va shunchaki fors tilining shevasi hisoblangan. Sovetlar 1927-yilda lotin alifbosiga oʻtishdan oldin 1923-yilda fors alifbosini soddalashtirishni boshladilar. Lotin yozuvi Sovet Ittifoqi tomonidan savodxonlikni oshirish va oʻsha davrda savodsiz aholini islomiy Markaziy Osiyodan uzoqlashtirish maqsadida kiritilgan. Muntazam fors alifbosi abjad boʻlganligi sababli tojik tilining unlilar tizimini ifodalash uchun yetarli harflarni ifodalamaydi. Bundan tashqari, abjadni oʻrganish qiyinroq, har bir harf soʻzdagi pozitsiyaga qarab turli xil shakllarga ega.

Tojik tilining lotincha varianti (tojik tili) turkiy til boʻlmasa-da, yagona turkiy alifbo yaratishni maqsad qilgan turkofoniy olimlarning ishlariga asoslangan edi. Savodxonlik kampaniyasi muvaffaqiyatli oʻtdi, deyarli toʻliq savodxonlikka 1950-yillarda erishildi. 

Markaziy Osiyoni „ruslashtirish“ doirasida 1930-yillarning oxirida kirill yozuvi joriy qilingan. Sovet Ittifoqi parchalanishi bilan 1980-yillarning oxirigacha alifbo kirillcha boʻlib qoldi. 1989-yilda tojik millatchiligining kuchayishi bilan „Tojik tilini davlat tili deb eʼlon qilish toʻgʻrisida“gi qonun qabul qilindi. Bundan tashqari, qonun rasman tojik tilini fors tiliga tenglashtirib, tojik tilidan keyin fors so‘zini (fors tilining endonimi) qo‘ydi. Qonun, shuningdek, fors-arab alifbosini bosqichma-bosqich qayta tiklashni talab qildi.

Fors alifbosi 1993-yilda taʼlim va jamoat hayotiga kiritildi. 1999-yilda davlat tili qonunidan forscha soʻz olib tashlandi. Amaldagi de-fakto standarti kirill alifbosi edi va 1996-yilgi maʼlumotlarga koʻra, aholining juda oz qismigina fors alifbosini oʻqiy olgan.

Fors alifbosi 
Tojikcha yozish uchun fors alifbosining bir varianti ishlatiladi. Tojikcha versiyada arab yozuvining  boshqa versiyalarida bo‘lgani kabi,  (alif) dan tashqari, unli tovushlarga maxsus harflar berilmaydi, balki ixtiyoriy ravishda diakritik belgilar bilan koʻrsatiladi.

lotin yozuvi 

Lotin yozuvi 1917-yilgi rus inqilobidan keyin savodxonlikni oshirish va tilni islom taʼsiridan uzoqlashtirish maqsadida joriy qilingan. 1926-1929-yillarda lotincha variantning birinchi versiyalarida faqat kichik harflar topilgan. Buxoriy lahjasida soʻzlashuvchi yahudiylar tomonidan qoʻllanadigan biroz boshqacha versiyada boshqa dialektlarda uchramaydigan fonemalar uchun qoʻshimcha uchta belgi mavjud: ,  va . (Eʼtibor bering,  va  turkiy alifbodagi qoʻllanishlariga nisbatan almashtirilgan, bu sobiq Sovet Ittifoqidagi boshqa lotin yozuvlari uchun asos boʻlgan.)

Gʻayrioddiy belgi  Gha deb ataladi va  fonemasini ifodalaydi. Belgi 1930-yillarning oxirigacha Sovet Ittifoqidagi slavyan boʻlmagan tillarning aksariyati yozilgan umumiy turkiy alifbo boʻlgan Yañalifda joylashgan. Lotin alifbosi bugungi kunda keng qoʻllanilmaydi.Uning qabul qilinishi maʼlum guruhlar tomonidan yoqlanadi.

Kirill alifbosi 
Kirill yozuvi Tojikiston Sovet Sotsialistik Respublikasida Oktyabr inqilobidan keyin qoʻllangan lotin yozuvi oʻrniga 1930-yillarning oxirida joriy etilgan. 1939-yildan keyin fors alifbosidagi fors tilida nashr etilgan materiallar mamlakatda taqiqlangan. Quyidagi alifbo 1952-yilda sh, ch va Y harflari bilan toʻldirilgan.

Bu oʻttiz besh harfdan tashqari  harflari ,  va  l harfi bilan birga 1998-yilgi islohotda rasman olib tashlangan boʻlsa-da, olinma soʻzlarida topish mumkin. 1998-yilgi islohot ushbu harflarning eskirishi bilan bir qatorda alifbo tartibini ham oʻzgartirdi, endi bu harflar oʻzgarmagan sheriklaridan keyin diakritik belgilarga ega, masalan,  ,  va  ,   va hokazo. Hozirgi tartib:  . 2010-yilda  harflari taklif qilingan. Harflar  va  bir xil funksiyaga ega. Lekin faqat soʻz boshida  harfi ishlatiladi (masalan. , „Eron“).

Transliteratsiya standartlari 
Kirill alifbosidagi tojik alifbosining lotin alifbosiga transliteratsiya standartlari quyidagicha:

Yuqoridagi jadvalga eslatmalar:

 ISO 9 — Xalqaro standartlashtirish tashkiloti ISO 9 spetsifikatsiyasi.
 KNAB — Eston tili institutining joy nomlari maʼlumotlar bazasidan.
 WWS — Jahon yozuv tizimlaridan, Bernard Komri (ed.)
 ALA-LC — Kongress kutubxonasi va Amerika kutubxonalar uyushmasining standarti.
 Edvard Allvort, tahrir. Sovet Sharqining millatlari. Nashrlar va yozish tizimlari (NY: Columbia University Press, 1971)
 BGN/PCGN — Qoʻshma Shtatlar geografik nomlar kengashi va Britaniya rasmiy foydalanish uchun geografik nomlar doimiy qoʻmitasi standarti.

Ibroniy alifbosi 
Ibroniy alifbosi (fors alifbosi kabi abjad) yahudiylarning buxoriy lahjasi Samarqand va Buxoroda qoʻllanadi. Bundan tashqari, 1940-yildan boshlab, Markaziy Osiyoda yahudiy maktablari yopilgach, ibroniy liturgiyasidan tashqari ibroniy alifbosidan foydalanish toʻxtab qoldi va buxoriy-- yahudiy nashrlari, jumladan, kitob va gazetalar tojik-kirill alifbosidan foydalanib chiqa boshladi. Bugungi kunda buxor tilida so‘zlashuvchi va Markaziy Osiyodagi tojik yoki rus maktablarida o‘qigan ko‘plab keksa buxoriyalik yahudiylar buxor va tojik tillarida o‘qish va yozishni, tojik-kirill alifbosini bilishadi.

Namunalar

Tojik-kirill, tojik-lotin va fors alifbosi

Tojik-kirill va fors alifbosi

Manbalar 

Alifbo