Liviya Arab Respublikasi

Liviya Arab Respublikasi (arab.الجمهورية العربية الليبية‎) — Shimoliy Afrikada 1969-yilda Liviyada monarxiyani bekor qilgan harbiy toʻntarishdan soʻng tuzilgan davlat. 1969-yildan 1977-yilgacha mavjud bo‘lgan.

1969-yil 1-sentabrda 28 yoshli polkovnik Muammar Qazzofiy boshchiligidagi “erkin zobitlar” guruhi Misr maxfiy xizmatlarining faol ko‘magida davlat to‘ntarishini amalga oshirib, monarxiyani ag‘dardi. O‘sha paytda Turkiyada davolanayotgan podshoh Idris Misrga qochib ketdi. Inqilobiy qo‘mondonlik kengashi (IQK) boshchiligidagi yangi rejim Liviya Arab Respublikasini eʼlon qildi.  Kengashning shiori “erkinlik, sotsializm va birlik” edi.

1969-yil dekabr oyida arablarning birligini davlatning eng muhim vazifasi deb eʼlon qilgan muvaqqat konstitutsiya eʼlon qilindi. Arablarning siyosiy birligi gʻoyalari ommaviy siyosiy partiya – Arab sotsialistik ittifoqining asosini tashkil etdi. 1971-yil iyun oyida partiyani tashkil etish to‘g‘risidagi farmon eʼlon qilindi, boshqa siyosiy partiyalarning faoliyati taqiqlandi. Partiyaning asosiy vazifasi xalqning asosiy qismini hukumatga jalb qilish va Liviya inqilobi rahbari tomonidan amalga oshirilgan keng ko‘lamli islohotlarda ishtirok etish edi.

Yangi hukumat, Falastin mojarosida faol pozitsiyani egallash, arablar birligini targʻib qilish, ijtimoiy adolat, ekspluatatsiya qilmaslik va boylikni teng taqsimlash tamoyillariga asoslangan ichki siyosat yuritish maqsadlarini eʼlon qildi. Buyuk Britaniya va Qo‘shma Shtatlar deyarli ultimatum shaklida Liviyadagi harbiy mavjudligini imkon qadar tezroq yo‘q qilishni talab qildilar. Britaniya (1970-yil 28-mart) va Amerika (1970-yil 11-iyun) harbiy bazalari olib chiqib ketilgan kunlar mamlakatda milliy bayramlar sifatida nishonlandi.

Keyingi to‘rt yil ichida G‘arb kompaniyalari tomonidan qirol Idris I hukumati bilan tuzilgan barcha neft kompaniyalari milliylashtirildi va harbiy va iqtisodiy hamkorlik boʻyicha barcha shartnomalar bekor qilindi. 1972-yil 4-martda SSSR bilan iqtisodiy va texnik hamkorlik toʻgʻrisida shartnoma imzolandi.

1973-yil may oyida Qazzofiy birinchi marta oʻzining mashhur "Yashil kitobi"da bayon etilgan "uchinchi dunyo nazariyasi" g‘oyalari bilan ochiq gapirdi. Qazzofiy insonni inson ekspluatatsiyasi bilan kapitalizm g‘oyalarini ham, sotsializmning sovet versiyasini ham insonni davlatga bo‘ysundirish bilan rad etdi. Ijtimoiy adolatning asosiy tamoyillari Qurʼonda bayon etilgan va mehnatkashlarning ishlab chiqarishni boshqarishda bevosita ishtirok etishi (xalq qo‘mitalari orqali) va butun yaratilgan mahsulotni ular o‘rtasida taqsimlash orqali qayta tiklanishi kerakligini eʼlon qildi.

1974-yilning kuzida IQK shariatga asoslangan bir qator qonunlar chiqardi. Spirtli ichimliklarni iste'mol qilish, olib kirish va ishlab chiqarish uchun qattiq jazo joriy etildi, oila qonunchiligiga o‘zgartirishlar kiritildi. Biroq “uchinchi dunyo nazariyasi” gʻoyalarini amalda tatbiq etishda kapitalizmparast ichki muxolifatning qarshiligiga duch keldi. 1975-yil iyun oyida harbiy parad paytida hukumat aʼzolariga muvaffaqiyatsiz davlat to‘ntarishiga urinish bo‘ldi. Avgust oyida IQK aʼzosi O. Moheyshi boshchiligida harbiy to‘ntarishga urinish amalga oshirildi.

1977-yil 2-martda Sabha shahrida boʻlib oʻtgan Umumiy Xalq Kongressining (UXK) navbatdan tashqari sessiyasida Liviya Respublikasi Liviya Sotsialistik Xalq Liviya Arab Jamahiriyasiga aylantirildi.

Tarixi

Davlat to‘ntarishga qarshi urinishlar
Liviya Arab Respublikasi tashkil topgandan keyin Qazzofiy va uning safdoshlari ularning hukumati bir kishilik rahbarlikka emas, balki kollegial qarorlar qabul qilishga asoslanishini ta’kidladilar.

Vazirlar mahkamasining birinchi yirik o‘zgarishi xuntaga birinchi chaqiriqdan ko‘p o‘tmay sodir bo‘ldi. 1969-yilning dekabrida mudofaa vaziri Adam Said Havvoz va ichki ishlar vaziri Muso Ahmad hibsga olinib, davlat to‘ntarishini rejalashtirganlikda ayblandi. Inqirozdan keyin tuzilgan yangi vazirlar mahkamasida Qazzofiy IQK raisi lavozimini saqlab qolgan holda, bosh vazir va mudofaa vaziri bo‘ldi.

IQKda Qazzofiydan keyin ikkinchi o‘rinda hisoblangan mayor Abdul Salom Jellud Bosh vazir o‘rinbosari va Ichki ishlar vaziri bo‘ldi. Bu mahkama o‘n uch a’zodan iborat bo‘lib, ulardan besh nafari IQK ofitserlari edi. 1970-yil iyul oyida sobiq qirol Idrisning uzoq qarindoshlari Abdulloh Obid Sanusiy va Ahmad al-Sanussiy va Fetsanning Sayf an-Nasr urugʻi aʼzolari hokimiyatni egallashga uringanlikda ayblanganda xunta ikkinchi marta eʼtirozga uchradi. To‘ntarish fosh bo‘lgach, vazirlar mahkamasida jiddiy o‘zgarishlar ro‘y berdi, yangi vazirlar orasida birinchi marta IQK zobitlari ko‘pchilikni tashkil qildi.

Qazzofiyning hokimiyatini tan olinishi
IQK vakillari boshidanoq “mavjud bo‘lmagan rejim”ni javobgarlikka tortish borasida jiddiy niyatlarini bildirishdi. 1971 va 1972-yillarda 200 dan ortiq sobiq hukumat amaldorlari, jumladan yetti nafar sobiq bosh vazir va sobiq vazirlar mahkamasining koʻplab aʼzolari, shuningdek, agʻdarilgan qirol Muhammad Idris as-Sanusiy va qirollik oilasi aʼzolari sudga keltirildi va "Liviya xalq sudida" davlatga xiyonat va korrupsiyada ayblandilar.

Idris kabi surgunda yashaganlarning ko‘plari sirtdan sudlandi. Ayblanuvchilarning katta qismi oqlangan bo‘lsa-da, boshqalari o‘n besh yilgacha qamoq va katta jarimaga tortildi. Beshta o‘lim hukmi chiqarildi, ularning hammasi sirtdan, shu jumladan Idrisga qarshi edi. Sobiq qirolicha Fotima ash-Sharif va Hasan ar Rida mos ravishda besh va uch yillik qamoq jazosiga hukm qilindi.

Ayni paytda Qazzofiy va IQK Sanusiya ordenini tarqatib yubordi va uning Liviya mustaqilligiga erishishdagi tarixiy rolini rasman pasaytirdi. U, shuningdek, mintaqaviy va qabilaviy boʻlinishlarni ijtimoiy taraqqiyot va arab birligiga toʻsqinlik qilayotgan, anʼanaviy yetakchilarni ishdan boʻshatish va qabila guruhlari oʻrtasida maʼmuriy chegaralar oʻrnatishni tanqid qildi.

Erkin zobitlar harakati 1971-yilda Misr Arab Sotsialistik Ittifoqidan namuna olgan Arab Sotsialistik Ittifoqi (ASI) partiyasi deb o‘zgartirildi va Qazzofiyning Liviyadagi yagona qonuniy partiyasiga aylandi. U "liviyaliklarning siyosiy ongini yuksaltirish" va "Ochiq forumlarda muhokama qilish orqali IQKga davlat siyosatini shakllantirishda yordam berish" uchun mo‘ljallangan "milliy ifoda vositasi" sifatida harakat qildi. Kasaba uyushmalari ASI tarkibiga kiritildi va ish tashlashlar qonundan tashqari deb topildi. Allaqachon senzura qilingan matbuot 1972-yilda inqilob agenti sifatida rasman chaqirildi. Italiyaliklar va yahudiy jamoasidan qolganlar mamlakatdan chiqarib yuborildi va 1970-yil oktyabr oyida ularning mol-mulki musodara qilindi.

1972-yilda Liviya Misr va Suriya bilan birga Arab Respublikalari Federatsiyasiga qo‘shildi, biroq taklif etilayotgan umumarab davlatlari ittifoqi kutilgan muvaffaqiyatga erisha olmadi va 1973-yildan keyin deyarli faol bo‘lmadi.

Oylar o‘tishi bilan Qazzofiy o‘zining inqilobiy panarabizm va islom haqidagi apokaliptik tushunchalariga berilib, o‘zi "atrofdagi reaksiya, imperializm va sionizmning iblis kuchlari" bilan "o‘liklar bilan shug'ullanib", ichki ishlarga emas, balki xalqaro masalalarga ko‘proq eʼtibor qaratdi. Natijada, muntazam maʼmuriy vazifalar 1972-yilda Qazzofiy o‘rniga bosh vazir bo‘lgan mayor Jalludning yelkasiga tushdi. Ikki yil o‘tgach, Jallud Qazzofiyning qolgan maʼmuriy va protokol vazifalarini o‘z zimmasiga oldi va Qazzofiyga o‘z vaqtini "inqilobiy nazariyaga" bag‘ishlash imkonini berdi. Qazzofiy qurolli kuchlar bosh qo‘mondoni va davlat rahbari bo‘lib qoldi. Xorijiy matbuot uning IQKdagi obro‘-e'tibori va shaxsiyatining tutilishi haqida taxmin qildi, ammo Qazzofiy Liviya jamiyatini qayta qurish choralari bilan tez orada bu nazariyalarni yo‘q qildi.

Sotsialistik blok bilan yaqinlashish
Sentyabrdagi to‘ntarishdan so‘ng, Amerika qo‘shinlari oldingi hukumat bilan tuzilgan kelishuvga muvofiq, "Wilus" aviabazasidan rejalashtirilgan olib chiqishni ataylab davom ettirdilar. Tashqi ishlar vaziri Saloh Busir Britaniya va Amerika qo‘shinlarini yangi respublikadan olib chiqish bo‘yicha muzokaralarda muhim rol o‘ynadi. Oxirgi Amerika kontingenti obyektni 1970-yil 11-iyunda liviyaliklarga topshirdi, bu sana keyinchalik Liviyada milliy bayram sifatida nishonlandi. 1970-yil 27-martda Britaniyaning Al-Adamdagi havo bazasi va Tobrukdagi dengiz bazasi tark etildi.

Qo‘shma Shtatlar bilan munosabatlar doimiy ravishda yomonlashar ekan, Qazzofiy Sovet Ittifoqi va Sharqiy blokning boshqa mamlakatlari bilan yaqin aloqalarni rivojlantirdi, shu bilan birga Liviyaning bloklarga qo‘shilmagan davlat sifatidagi mavqeini saqlab qoldi va arab dunyosida kommunizmning tarqalishiga qarshi chiqdi. Inqilobdan oldingi britaniyaliklar tomonidan tayyorlangan va qurollangan 6000 kishilik kuchdan keskin o'sib chiqqan Liviya armiyasi Sovet Ittifoqida ishlab chiqarilgan zirh va raketalar bilan qurollangan edi.

Neft siyosati
Liviyaning iqtisodiy asosi neft sotishdan tushgan daromad edi. Biroq, Liviya neft zaxiralari boshqa yirik arab neft ishlab chiqaruvchi davlatlarnikiga nisbatan kichik edi. Natijada, Liviya o‘zining tabiiy boyligini saqlab qolish uchun ishlab chiqarishni ratsionga ko‘proq tayyorlaydi va boshqa mamlakatlarga qaraganda narxlarning o‘rtacha o‘sishiga kamroq moyil bo‘ladi. Neft nihoyatda kam rivojlangan mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishini moliyalashtirish vositasi, arablarning Isroilga qarshi kurashida qoʻllanishi mumkin boʻlgan siyosiy qurol sifatida qaraldi.

1969-yilgi inqilobdan keyin ishlab chiqarishning o‘sishi Liviyaning neft narxini oshirish, daromadning ko‘proq ulushini va mamlakat neft sanoatining rivojlanishi ustidan nazoratni kuchaytirish talablari bilan birga keldi. Xorijiy neft kompaniyalari 1971-yil boshida hozirgi darajadan uch baravar ko‘proq (barrel uchun 0,90 dollardan 3,45 dollargacha) rozi bo‘ldi. Dekabr oyida Liviya hukumati to‘satdan British Petroleumning Liviyadagi aktivlarini milliylashtirdi va tashqi siyosatdagi mojarolar natijasida Britaniya banklariga qo‘yilgan 550 million dollarga yaqin mablag‘ni qaytarib oldi. British Petroleum Liviyaning tovon to‘lash taklifini yetarli emas deb rad etdi va Britaniya G‘aznachiligi Liviyani sterling zonasida ishtirok etishni taqiqladi.

1973-yilda Liviya hukumati mamlakatda faoliyat yurituvchi boshqa barcha neft kompaniyalarining aksariyat ulushlarini milliylashtirishni e‘lon qildi. Ushbu harakat Liviyaga 1974-yil boshida mahalliy neft qazib olishning taxminan 60 foizini nazorat qilish imkonini berdi, keyinchalik bu ko‘rsatkich 70 foizga ko‘tarildi. Neftni qidirish, qazib olish va taqsimlashda chet el tajribasi va mablag‘lari zarurligini hisobga olsak, to‘liq milliylashtirish haqida gap bo‘lmas edi.

1973-yil neft inqirozi
Liviya neftdan Isroil va uning G‘arbdagi tarafdorlariga qarshi vosita sifatida foydalanishni davom ettirishni talab qilib, Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkilotini (OPEK) 1973-yilda chora ko‘rishga chaqirdi. OPEKning neft narxini oshirish, embargo joriy qilish va ishlab chiqarish ustidan nazoratni qo‘lga kiritish bo‘yicha harakatlariga qisman Liviyaning jangovar harakati sabab bo‘lgan. 1973-yil 19-oktabrda Liviya AQSh prezidenti Richard Nikson Qiyomat kuni urushi paytida AQSh Isroilga 2,2 milliard dollarlik harbiy yordam ko‘rsatishini e’lon qilganidan so‘ng, Liviya Qo‘shma Shtatlarga qarshi neft embargosi ​​qo‘ygan birinchi arab davlati bo‘ldi. Saudiya Arabistoni va boshqa arab OPEK neft qazib oluvchi davlatlar ertasi kuni ham xuddi shunday yo‘l tutishdi.

Boshqa arab davlatlari 1974-yil 18-martda neft embargosini bekor qilganda, Qazzofiy rejimi buni rad etdi. Ushbu siyosatlar natijasida 1970—1974-yillar oralig‘ida Liviyada neft qazib olish ikki barobarga qisqardi, neft eksportidan tushgan daromad esa to‘rt baravardan oshdi. 1975-yilda hukumat iqtisodiyotning boshqa tarmoqlariga katta miqdordagi neft daromadlarini sarmoya qilishga tayyorlanayotgan bir paytda ishlab chiqarish pasayishda davom etdi va oxirgi o‘n bir yillik eng past darajaga tushdi. Shundan so‘ng, ishlab chiqarish kuniga taxminan ikki million barrel darajasida barqarorlashdi. 1980-yillarning boshlarida Liviya neft narxining yuqoriligi va sanoatlashgan dunyoda barcha manbalardan neftga talabni kamaytirgan retsessiya tufayli ishlab chiqarish va shu tariqa daromadlar yana kamaydi.

1975-yilda e‘lon qilingan Liviyaning Iqtisodiy va ijtimoiy o'zgarishlarning besh yillik rejasi (1976-1980) Liviya neft zaxiralari tugaganidan keyin daromad keltiruvchi iqtisodiy faoliyatning keng doirasini rivojlantirish uchun 20 milliard AQSh dollarini yo‘naltirish uchun dasturlashtirilgan edi. Liviyani oziq-ovqat bilan o‘zini-o‘zi taʼminlash va qishloq aholisini qishloqda saqlashga yordam berish uchun qishloq xo‘jaligi yordamning eng katta qismini olishi rejalashtirilgan edi. Inqilobdan oldin kichik bo‘lgan sanoat birinchi rivojlanish rejasi bo‘yicha, shuningdek, 1981-yilda boshlangan ikkinchisida ham katta mablag‘ oldi.

Jamahiriyaga oʻtish (1973–1977-yillar)

Qazzofiyning mafkuraviy konsepsiyalarida mavjud bo‘lgan "Liviya jamiyatini qayta shakllantirish" 1973-yilda Madaniy inqilob bilan rasman amalga oshirila boshlandi. Ushbu inqilob byurokratik samaradorlikni, jamoatchilik manfaatlarini va submilliy hukumat tizimlarida ishtirok etishni va milliy siyosiy muvofiqlashtirishni ta'minlashni qaratilgan edi. Qazzofiy o‘z vatandoshlarida inqilobiy ishtiyoqni uyg‘otish va ularning ko‘p qismini siyosiy ishlarga jalb qilish uchun ularni anʼanaviy hokimiyatga qarshi chiqishga va hokimiyatni egallashga va davlat organlarini o‘zlari boshqarishga undadi. Buning uchun vosita xalq qo'mitasi edi. Bir necha oy ichida bunday qo‘mitalar butun Liviya bo‘ylab tuzildi. Ular funksional va geografik jihatdan asoslangan edi va oxir-oqibat mahalliy va mintaqaviy boshqaruv uchun javobgar bo‘ldi.

Universitetlar, xususiy tadbirkorlik firmalari, davlat idoralari va ommaviy axborot vositalari kabi turli tashkilotlarda xalq qoʻmitalari tashkil etildi. Viloyat, shahar va quyi bo‘g‘inlarda geografik asoslangan qo‘mitalar tuzildi. Past darajadagi xalq qoʻmitalaridagi oʻrinlar toʻgʻridan-toʻgʻri xalq saylovlari bilan toʻldirildi;  Shunday qilib saylangan a'zolar keyinchalik yuqori darajalarda xizmat qilish uchun saylanishi mumkin edi. 1973-yilning oʻrtalariga kelib, turli hisob-kitoblarga koʻra, xalq qoʻmitalari aʼzolari soni 2000 kishidan ortiq boʻlgan. Maʼmuriy va tartibga solish vazifalari va o‘z aʼzolarini tanlash usullari doirasida xalq qo‘mitalari 1976-yilda nashr etilgan "Yashil kitob" ning birinchi jildida Qazzofiy ilgari surgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri demokratiya konsepsiyasini o‘zida mujassam etgan. Xuddi shu konsepsiya “xalq yig‘inlari”dan iborat yangi siyosiy tuzilma to‘g‘risidagi takliflarga asos bo‘ldi. Yangi tizimning markaziy qismi Liviya umumiy xalq kongressi bo‘ldi, bu IQK o‘rniga mo‘ljallangan milliy vakillik organi edi.

1976-yil 7-apreldagi norozilik nomoyishlari
Bu o‘tish davrida, 1976-yil 7-aprelda Tripoli va Beng‘ozidagi universitet talabalari Liviyada inson huquqlarining poymol etilishi va hayotning barcha jabhalarida harbiy nazorat o‘rnatilishiga norozilik bildirib, erkin va adolatli saylovlar o‘tkazish va hokimiyatni fuqarolik hukumatiga o‘tkazishga chaqirishdi. Zo‘ravonlikga qarshi namoyishlar bo‘lib o‘tdi va ko‘plab talabalar qamoqqa olindi. Voqea yilligida talabalar, jumladan, Umar Dabob va Muhammad Bin Saud 1977-yil 7-aprelda Bing’ozida omma oldida qatl etildi, Qazzofiyga qarshi harbiylar esa shu hafta oxirida qatl etildi. Do‘stlar va tanishlar qatllarda qatnashishga yoki tomosha qilishga majbur bo‘ldilar.  Muntazam qatl qilish har yili 7-aprelda 1980-yillarning oxirigacha davom etdi.

Misr-Liviya urushi
1977-yil 21-iyulda chegarada qo‘shinlar o‘rtasida birinchi to‘qnashuvlar bo‘lib o‘tdi, keyin quruqlikdan va havodan zarbalar berildi. Liviya va Misr hukumatlari oʻrtasidagi munosabatlar 1973-yil oktabr oyida oxiri zamon urushi tugaganidan beri Liviya prezidenti Anvar Sadatning tinchlik siyosatiga qarshilik koʻrsatishi, shuningdek, ikki davlat oʻrtasidagi birlashish boʻyicha muzokaralarning barbod boʻlishi tufayli yomonlashdi. Misr hukumati 1974-yildayoq Liviyaga qarshi urush o‘tkazishni ko‘rib chiqayotganiga oid baʼzi dalillar mavjud. 1974-yil 28-fevralda Genri Kissinjerning Misrga tashrifi chog‘ida prezident Sadat unga shunday niyatlari haqida ma’lum qildi va undan Isroil hukumatiga bosim o‘tkazishni so‘radi, agar uning qo‘shinlari Liviya bilan urush olib borayotgan bo‘lsa, Misrga hujum qilmasligi uchun. Bundan tashqari, Misr hukumati SSSR bilan harbiy aloqalarini uzdi, Liviya hukumati esa bu hamkorlikni davom ettirdi. Misr hukumati 1975-yilda Muammar Qazzofiyni hokimiyatdan ag‘darishga muvaffaqiyatsiz uringan IQKning sobiq a’zolari mayor Abd al-Munim al-Huniy va Umar Muhayshiga ham yordam ko‘rsatdi va ularga Misrda yashashga ruxsat berdi. 1976-yilda Misr hukumati Liviyaning Qohirada hukumatni ag‘darishga qaratilgan fitnasini fosh qilganini daʼvo qilishi bilan munosabatlari yomonlashdi. 1976-yil 26-yanvarda Misr vitse-prezidenti Husni Muborak AQSh elchisi Herman Ailts bilan suhbatda Misr hukumati Liviyaga qarshi harakatlarni ilgari surish uchun Liviyadagi ichki muammolardan foydalanish niyatida ekanligini taʼkidladi, ammo tafsilotlarga toʻxtalmadi. 1976-yil 22-iyulda Liviya hukumati Misrdagi qo‘poruvchilik davom etsa, Qohira bilan diplomatik aloqalarni uzish bilan ochiq tahdid qildi. 1976-yilning 8-avgustida Qohiradagi Tahrir maydonidagi hukumat idorasi hojatxonasida portlash yuz berdi, 14 kishi jarohatlandi va Misr hukumati va ommaviy axborot vositalari buni Liviya agentlari tomonidan sodir etilgan deb daʼvo qilishdi. Misr hukumati, shuningdek, Liviya razvedkasi tomonidan Misrda qo‘poruvchilik harakatlarini amalga oshirish uchun o‘qitilgan ikki misrlik fuqaroni hibsga olganini aytdi. 23-avgust kuni Misr yo‘lovchi samolyoti Liviya razvedkasi bilan hamkorlik qilgan shaxslar tomonidan o‘g‘irlab ketilgani haqida xabar berilgan edi. Ular Misr rasmiylari tomonidan hech qanday qurbonlarsiz yakunlangan operatsiya natijasida qo‘lga olindi. Misr hukumatining Liviyaning samolyotni olib qochishga aloqadorligi haqidagi ayblovlari uchun javob tariqasida Liviya hukumati Misrning Beng‘ozidagi konsulligini yopishga buyruq berdi. 24-iyul kuni jangchilar Jazoir prezidenti Huari Bumedin va Falastin ozodlik tashkiloti yetakchisi Yosir Arafat vositachiligida o‘t ochishni to‘xtatishga kelishib oldilar.

Liviya jamaxiriyasi
1977-yil 2-martda Sabha shahrida boʻlib oʻtgan Umumiy Xalq Kongressining (UXK) navbatdan tashqari sessiyasida Qazzofiy koʻrsatmasi bilan “Xalq hokimiyatini oʻrnatish toʻgʻrisidagi deklaratsiya”ni va Liviya Respublikasi Sotsialistik Xalq Liviya Arab Jamahiriyasiga aylantirildi.

Yana qarang
Muammar Qazzofiy
Liviya
Afrika mamlakatlari