Menspleyning

Menspleyning – bu ayollarga erkaklar tomonidan biron bir narsa yoki hodisani haddan tashqari soddalashtirilgan va kamsituvchi uslubda sharhlab berish yoki tushuntirish degan maʼnoni anglatuvchi atama.

Oʻzining dastlabki qoʻllanishida menspleyning erkaklarning ayollarga nisbatan qiladigan kamsituvchi harakatlaridan farq qilar edi, chunki bu tushuncha erkak ayoldan koʻra koʻproq bilimli boʻladi degan tushunchaga asoslangan. Biroq, u keyinchalik kengroq qoʻllanila boshladi. Bu atama biror kishi boshqa biron kishiga yoshi va jinsidan qatʼiy nazar, nimanidir tushuntirishda kamsituvchi ohangni ishlatganda qoʻllanadi: „menspleyning“ har qanday kishiga nisbatan, jinsidan qatʼiy nazar ishlatilishi mumkin.

2013-yilda Dictionary.com oʻz lugʻatiga mansplain va -splain soʻzlarini qoʻshayotganini eʼlon qildi. Uning eʼlonida shunday deyilgan: „Ijodiy boʻlishiga qaramasdan bu atamaning “splaining" qismi 2013-yilda birlashtiruvchi shakl (yoki oʻzak) sifatida juda ajoyib ekanligi isbotlandi.“ Ushbu qismi Mansplaining, womansplaining, whitesplaining, rightsplaining, goysplaining va Damonsplaining kabi parallel konstruktsiyalarning yaratilishiga sabab boʻlgan.

Bu soʻz ommalashib borgani sari bir qancha tadqiqotchilar har xil insonlarning turlicha oʻzlashtirishi soʻzning asl maʼnosini yoʻqotishiga sabab boʻlayotganidan shikoyat qilishdi. Joshua Sealy-Harrington va Tom McLaughlin The Globe and Mail gazetasida bu atama munozaralarni toʻxtatish uchun ad hominem (falsafiy argument) sifatida ishlatilayotganligini yozgan.

Etimologiya 
Splain feʼli 200 yildan ortiq vaqtdan buyon qoʻllanilib kelingan. Avval soddalashtirilgan ingliz tilida tushuntirish soʻzining soʻzlashuvdagi talaffuzi sifatida foydalanilgan. Lekin keyinchalik uning kamsituvchi maʼnoda qoʻllanilish holatlari koʻpaya boshlagan. Dictionary.com sayti taʼkidlashicha, „mansplain“ soʻzining maʼnosi 2009-yildan beri biroz oʻzgargan.

Tahlili 

Mensplayning konsepsiyasi turli xil xatti-harakatlar aralashmasini oʻz ichiga oladi, ularda soʻzlovchining tinglovchiga nisbatan nafratlanishi, tinglovchining ayol ekanligi va shuning uchun erkaklarnikiga qaraganda tushunish qobiliyatining ancha past boʻlishligi aytiladi. Bu konsepsiya, shuningdek, erkak suhbatni faqat maqtanish va tinglayotgan ayoldan koʻra madaniyatliroq koʻrinish uchun monopoliya tarzida davom ettirishini ham oʻz ichiga oladi.

Rebecca Solnitning inshosi konsepsiyani manspleyning keltirib chiqaradigan oqibatlarga ekstrapolyatsiya qildi: natijada ayol tomonidan bildirilgan fikrlar (professional yoki biron bir sohadagi ekspert sifatida keng jamoatchilikka bildirilgan) muntazam ravishda yuqori baholanmaydi yoki erkakning yordamiga muhtoj boʻlishi tasdiqlangan. Bu haqiqat keng tarqalgan ayrim xatti-harakatlarning alomati boʻlib, ayollarni ochiqchasiga gapirishdan yoki jur’at qilib soʻzlaganlarida ularni eshitmasdan, shashtidan qaytaradi. Bu xatti-harakatlar yosh ayollarni sukut saqlashga mahkum qiladi, chunki ular (koʻchadagi taʼqiblar tufayli sodir boʻladi) bu ularning dunyosi emas degan xulosaga kelib qolishadi. Bu ayollarga xos savol-javob qilishi va koʻp jihatdan cheklanishga oʻrgatadi, shu bilan birga erkaklarning asossiz ravishda ishonchini oshirib yuboradi.

Qoʻllanilishi 
Menspleyning atamasi Rebekka Solnit tomonidan yozilgan va TomDispatch.com saytida 2008-yil 13-aprelda chop etilgan „Men Explain Things to Me: Facts Didnʼt Get in Their Way“ inshosida qoʻllangan. Inshoda Solnit hazilomuz tarzda bir hikoyani eslab oʻtgan. Bir bazmda qaysidir tadbir qatnashchisi Solnitning yangi chiqqan kitoblari haqida gapiradi. Solnit esa asarlari haqida gap boshlaydi. Shu payti bazmdagi bir erkak uning gapini shartta boʻlib undan muallifi boshqa boʻlgan asar haqida soʻrab ketadi. Solnit inshoda menspleyning soʻzini ishlatmagan, lekin u bu hodisani „har bir ayol ichidan sezgan boʻlardi“ deb taʼriflagan. 

Oradan bir oy oʻtgach, bu soʻz LiveJournal ijtimoiy tarmogʻidagi sharhda paydo boʻldi. U feministik blogerlar orasida asosiy munozaralarga kirishdan oldinroq mashhur boʻldi. Solnit menspleyning hodisasini „erkakning haddan tashqari oʻziga ishonchi va tushunishni xoxlamasligi“ bilan bogʻladi. The Atlantic jurnalidan boʻlgan Lily Rothman bu tushunchani „tushuntiruvchi shaxsning tushuntiriluvchi shaxsdan koʻra koʻproq bilishini ifodalash holati deb ataydi va bu holat odatda erkak tomonidan ayolga tomon qilinayotganligi hisobga olinmaydi“ deb taʼriflagan. Keyinchalik Solnit ijtimoiy muammolar va inson huquqlari mavzulariga bagʻishlangan Men Explain Things to Me (2014) insholar toʻplamini nashr etdi. U insholarida ayol boʻlgan professionallar va ekspertlarning ishlari muntazam ravishda erkaklarnikiga qaraganda kamroq ishonchli deb hisoblanishini, baʼzi mamlakatlarda erkaklar tomonidan tasdiqlanmasa ayollarning qonuniy guvohliklari ham qabul qilinmasligini yozgan. Uning taʼkidlashicha, bu keng tarqalgan hodisaning alomatlaridan biridir.

2010-yilda u New York Times tomonidan „Yil soʻzlari“ qatoriga kiritilgan. Bu soʻz 2012-yilda Amerika dialekt jamiyatining „yilning eng ijodiy soʻzi“ mukofotiga nomzod boʻlgan. 2014-yilda mazkur soʻz Oksfordning onlayn lugʻatlariga ham qoʻshildi.

Jurnalistlar bu soʻzni 2012-yilgi Respublikachilar partiyasidan prezidentlikka nomzod boʻlgan Mitt Romney, prezident Donald Tramp, Texas gubernatori Rick Perry, MSNBC xosti Lawrence O'Donnell, HBOning The Newsroom nomli serialidagi turli qahramonlar, musiqachi Jimmy Iovine, Avstraliya Bosh vaziri Malkolm Ternbull ;  aktyor Matt Damon va isteʼmolchilar huquqlari himoyachisi Ralph Nader kabilarni tasvirlash uchun foydalanishgan. 2016-yil fevral oyida bu atama Avstraliya Senati qoʻmitasining ikki aʼzosi oʻrtasida janjalni keltirib chiqargan, oʻshanda leyboristlar senatori Katy Gallagher aloqa vaziri Mitch Fifildga shunday degan edi: „Men odamlarni ayblashni yaxshi koʻraman va bundan zavq olaman“.

Tanqidlar 
MPR News nashriyotining xodimlari bu atamaning foydali ekanligini aytib koʻp marotaba bahslashishgan. Lesley Kinzel bu soʻzni jinsga xosligi va salbiy maʼnosini hisobga olgan holda, uni tabiatan noxolis deb taʼriflagan. 2016-yil The Washington Postning maqolasida ham bu soʻz haqida yozilgan. Meghan Daum, 2015-yilda Los Angeles Times gazetasida yozgan maqolasida, „Erkaklar ayollarga qaraganda aqlliroq deyish, erkakning hamma aytganlarini bir soʻzda qabul qilish jumlasi bilan bir xil maʼno beradi“.

Jurnalist Ketie Young oʻzining „Patriarxiya oʻlganmi?“ (Is The Patriarchy Dead?) maqolasida „mensplayning“ atamasini „jinsga asoslangan ahmoqona va takabbur bahslar uchun“ deb atagan. Young muharrir va blogger, „Yangi Respublika“ bosh muharriri Nora Kaplan-Bricker haqida gapirgan, Nora ham „menspalying“da ayblangan. Ketie Young taʼkidlaganidek, bu atama endi ayollarga nisbatan ham qoʻllanila boshlandi. Bu misol „menspleying“ soʻzining asta-sekin asl maʼnosini yoʻqotayotganini koʻrsatadi.

Genderlektlar 

Erkaklar va ayollar koʻpincha bir-biridan butunlay farq qiladigan boshqa-boshqa tillarda gaplashadigan xalqlar mavjud. Masalan, baʼzi mamlakatlarda turli jins vakillarining nutqida turli xil lugʻat, grammatika va soʻzlash uslublarni uchratish mumkin. Bunday hodisalar genderlekt deb ataladi. Masalan, yapon tilidagi gender farqlari mavjud boʻlib, bunda ayollar maxsus „ayol soʻzlari“ dan, erkaklar esa „erkak“ soʻzlardan foydalanib suhbatlashadilar. Yapon tilidagi „erkak“ soʻzlari turli xil yakunlanish holatlariga ega. Erkak nutqi koʻproq qoʻpol va haqoratli soʻzlardan tarkib topgan boʻladi. Shunga oʻxshash xususiyatlarni Argentinadagi ispan tilining fonetik innovatsiyalarida, Venesuela Ispaniyasining And xilma-xilligi va Kolumbiya dialektlarida ham uchratish mumkin.

Yana qarang 

 Himpatiya
 Manosfera
 Manspreading
 Ijtimoiy lingvistika
 Westsplaining

Manbalar 

Sotsiolingvistik