yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Reabilitatsiya (huquq)

Reabilitatsiya — huquqni muhofaza qiluvchi davlat organlari tomonidan jinoyat sodir etishda asossiz gumon qilingan yoxud ayblangan shaxs shaʼni va qadr qimmatining tiklanishi. Reabilitatsiya inson huquqlarini kafolatlashning oʻziga xos turi.

Reabilitatsiya huquqiy davlat, adolatli fuqaroviy jamiyat qurishning muhim shartlaridan hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasida shaxsning huquq va qonuniy manfaatlari Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, shuningdek, xalqaro hujjatlar bilan muhofaza qilinadi va kafolatlanadi. 1930—1940-yillardagi qatagʻon qurbonlarining xotirasini abadiylashtirishda hamda ularning shaʼni va qadr-qimmatini tiklashga qaratilgan normativ hujjatlarda Reabilitatsiya qoʻllash nazarda tutilgan. Shuningdek, shoʻrolar davrida mamlakatning olis joylariga majburiy ravishda koʻchirilgan xalqlar va ayrim fuqarolar ham reabilitatsiya  qilindi. Reabilitatsiya  qilingan shaxsga nisbatan gʻayriqonuniy protsessual majburlov choralari qoʻllangan, chunonchi ushlab turilgan, qamoqda saqlangan, egallab turgan lavozimidan chetlashtirilgan, tibbiy muassasaga joylashtirilgan boʻlsa, unga yetkazilgan moddiy va maʼnaviy ziyon qoplanishi, uning barcha huquqlari tiklanishi shart.

Reabilitatsiya toʻla yoki qisman reabilitatsiya koʻrinishida boʻladi. Javobgarlikdan batamom ozod qilingan aybsiz shaxs toʻla reabilitatsiya  qilingan hisoblanadi. Agar shaxs qamoqda saqlab turilganiga qaraganda kamroq muddatga ozodlikdan mahrum etilgan yoki qamoq bilan bogʻliq boʻlmagan jazoga hukm qilingan, ayblov qisman chiqarib tashlangan, yuqori sud ozodlikdan mahrum qilish muddatini oʻtalgan qismidan ham kamaytirilgan yoxud yengilroq jazo turi bilan almashtirgan, jinoiy jazo tayinlamay hukm chiqargan boʻlsa, u qisman R. qilingan boʻladi. Toʻla yoki qisman reabilitatsiya etilgan shaxsga ziyon tegishlicha toʻla hajmda yoxud qisman qoplanishi lozim. Reabilitatsiya qilinganni lavozimiga tiklash, ishlashdan mahrum boʻlgan vaqtini mehnat va ixtisoslik stajiga qoʻshish, oʻquv yurtida oʻqish va uyjoydan foydalanish huquqlarini tiklash tartibi bor. Shaxs ushlab turilgani, qamalgani, lavozimidan chetlashtirilgani, tibbiy muassasaga joylashtirilgani haqidagi maʼlumotlar ommaviy axborot vositalari orqali tarqatilgan boʻlsa, u reabilitatsiya qilingani haqida oʻsha ommaviy axborot vositalarida xabar berilishi shart. Reabilitatsiya etilgan shaxs vafot etgan taqdirda unga yetkazilgan moddiy ziyon uning merosxoʻrlari va oila aʼzolari foydasiga undiriladi. Ziyonning miqdorini sud belgilaydi. Mulkiy ziyon toʻlanishini manfaatdor shaxslar tergovchi, prokuror yoki suddan 2 yil mobaynida, boshqa huquqlarni tiklashni 1 yil mobaynida talab qilishlari mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 301 — 313moddalar).

Gʻafur Abdumajidov.

Manbalar
Reaktiv artilleriya

Reaktiv artilleriya — reaktiv snaryad (mina)larni otish uchun moʻljallangan artilleriya turi. Reaktiv dvigatelnpnt tortish kuchi hisobiga snaryadlar moʻljalga yetkaziladi. Dushmanning jonli kuchlari, jangovar texnikasi, yadro hujumi vositalarini shikastlash va mudofaa inshootlarini buzish maqsadida snaryadlarni zalp bilan otish (birdaniga 6, 8, 10, 12, 16, 32 va hokazo snaryadni otish) uchun moʻljallangan. Reaktiv snaryadlar va ularni otuvchi qurilmalardan iborat. Snaryad (mina)larning nishonga toʻgʻri borishini stabilizatorlar taʼminlaydi. Har qaysi snaryadda reaktiv dvigatel boʻlgani uchun uni otishda murakkab va katta artilleriya tizimi talab qilinmaydi. Reaktiv artilleriyaning otuvchi qurilmalari tank, bronetransportyor va avtomashinalarga oʻrnatiladi. Reaktiv artilleriya birinchi marta 20-asr 30-yillarida SSSRda yaratilgan, Ikkinchi jahon urushida keng qoʻllangan.

Reaktiv artilleriyada stvolli va stvolsiz artilleriya tizimlari ishlatiladi. Stvolli tizimda stvollar soni 10—45 ta, snaryad (mina)larni otish uzoqligi 15– 25 km ni tashkil qiladi. Stvolsiz tizimda tutunsiz poroxli snaryadlar qoʻllanadi. Ana shunday dala Reaktiv artilleriyasining stvolsiz tizimi Ikkinchi jahon urushi paytida norasmiy ravishda "Katyusha" deb ataldi (bu quroddan birinchi jangovar zalp 1941-yil 14 iyulda amalga oshirildi). "Katyusha" Ikkinchi jahon urushida juda muhim rol oʻynadi. 2jaxrn urushida Reaktiv artilleriya Germaniya armiyasida ham (5, 6 va 10 stvolli minomyotlar), AQSH armiyasida ham (114,3 mm va 182 mm li reaktiv tizimlar) qoʻllandi. Urugsdan keyin koʻp mamlakatlarning armiyalarida ham Reaktiv artilleriya keng tarqaldi.

Manbalar
Reanimatologiya

Reanimatologiya (reanimatsiya va ... logiya) — organizmni jonlantirish va tasodifiy oʻlimdan saqlab qolish haqidagi fan; tibbiyotning bir boʻlimi. R., asosan, shikastlanish, operatsiya paytida, shuningdek, klinik amaliyotda nafas aʼzolari, qon aylanishi, endokrin sistema, moddalar almashinuvi va boshqa jarayonlarning buzilishidan yuzaga keladigan ogʻir hollarda organizmning hayotiy muhim funksiyalarini boshqarish va tiklash masalalarini oʻrganadi.

Qadimdan vrachlar oʻz davridagi mavjud shifobaxsh vositalar yordamida hali yashashi mumkin boʻlgan sogʻlom organizmni tasodifiy oʻlimdan saqlab qolish uchun kurashib kelganlar. Oʻrta asrlarda A. Vezaliy qamishdan yasalgan naycha bilan hayvonlarga sunʼiy nafas oddirish ustida tajribalar oʻtkazdi. 17-asr oxirlariga kelib oʻlim va organizm hayot faoliyatining tiklanish jarayonlari qonunlari oʻrganila boshlandi. R. tibbiyotning mustaqil ilmiyamaliy boʻlimi sifatida 20-asr oʻrtalarida shakllandi. Urush yillarida yaradorlarda uchragan gemorragik va kuchli ogʻriq taʼsirida yuz bergan shok holati hamda havo yetishmasligi sabablari va hokazoni oʻrganish R.ning rivojlanishiga yordam berdi.

R. hozirgi zamon fani yutuqlariga, xususan, organizm turli sistemalari funksiyasining buzilishi toʻgrisida ogohlantiradigan elektron apparati hamda nafas olish va qon aylanishini saqlab turadigan apparatlar va hokazoga tayanadi.

Oʻlim tez roʻy beradigan biologik hodisagina boʻlib qolmay, balki uzoq davom etadigan bir necha davr va holatlardan, hayotning oxirgi bosqichlari — terminal holatdan soʻng yuz beradigan jarayondir. Agar klinik oʻlim vaqti qisqa boʻlib, hayot uchun muhim aʼzolar faoliyati soʻnib ulgurmagan boʻlsa, organizmni jonlantirish, gaz almashinuvi, qon aylanishini tiklash tadbirlari koʻriladi. Buning uchun organizmning birgina sistemasi emas, balki markaziy nerv sistemasi, yuraktomir sistemasi, gaz almashinuvi, endokrin sistema va boshqa mufassal oʻrganiladi.

R.ning asosiy vazifasi hayotdan oʻlimga oʻtish davrini va tiriltirishdan soʻng oʻlimdan hayotga qaytish davrining biologik qonunlarini oʻrganish, shuningdek, terminal holatning oldini olish, jonlantirilgan organizmni davolash, oʻlim sabablari va organizmni jonlantirish mumkin yoki mumkin emasligini aniqlashdir. R. patofiziologiya, xirurgiya, anesteziologiya kabi fanlar bilan chambarchas bogʻliq. Oʻzbekistondagi tibbiyot intlarida R. kafedralari boʻlib, u yerda R.ning eng dolzarb masalalari ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi.

Manbalar
Reanimatsiya

Reanimatsiya (re... va lot. animatio — jonlantirish, tiriltirish) — klinik oʻlim holatidagi (qarang Terminal holat) kishilarni tiriltirish, shuningdek, hayotiy muhim aʼzolarning baxtsiz hodisalar, kasallik va uning asoratlari natijasida toʻsatdan yoʻqolgan yoki oʻzgargan funksiyalarini tiklash uchun koʻriladigan chora-tadbirlar majmui. Nafas olish va yurak faoliyati toʻxtaganda yoki amalda nafas ham, qon aylanish ham organizm ehtiyojini taʼminlay olmay qolgan hollarda R. qoʻllanadi. R. masalalarini reanimatologiya oʻrganadi. Reanimatologiyaning taraqqiy etishi endilikda R. usullaridan bevosita jonlantirishda emas, balki moddalar (suvelektrolit, gaz) almashinuvining keskin buzilishi, qon aylanishi, nafas, jigar, buyrak faoliyatining nuqsonlarida hamda operatsiyalardan soʻng aʼzolar funksiyasini tiklashda ham foydalanish imkonini berdi. Yashashga krbiliyatli organizmnigina tiriltirish mumkin. R. tadbirlarini ogir mexanik shikastlanishdan, shu jumladan, shikastlanish oqibatidagi shok, qon ketishi, tok urishi, kuchli zaharlanish, boʻgʻilish, suvga choʻkish, termik kuyish, sovqotish va hokazodan oʻlayotgan vaqtda qoʻllash lozim. R.ni koʻpincha "intensiv terapiya", "intensiv parvarish" deyiladi. Demak, toʻsatdan yuz beruvchi oʻlim bilan tugaydigan har qanday tang holat reanimatsion tadbirlarni zudlik bilan amalga oshirishni taqozo etadi. R. oʻtkazishda turli vositalar, jumladan, elektron asboblar (defibrillyator, elektrostimulyator va hokazo) va boshqa apparatlar, xirurgiya usullari (traxeostomiya, punksiya, yirik tomirlarga kateter qoʻyish), doridarmonlardan foydalaniladi, shuningdek, yurakni bevosita (yaʼni, koʻkrak qafasini ochmay turib) massaj kilish, apparatsiz sunʼiy nafas oldirish va hokazo usullar qoʻllanadi. R.ni vrach, hamshiralar, shuningdek, maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan boshqa sohadagi kishilar bajaradi, tez yordam xodimlari malakali reanimatsion yordam koʻrsatadi.

R. chora-tadbirlarining toʻla kompleksi maxsus R. va intensiv terapiya boʻlimlarida oʻtkaziladi, bu boʻlimlar nevrologiya, kardiologiya, xirurgiya va boshqa markazlarda tashkil topsa, shu asosda tarmoklar (kardiologik, toksikologik va hokazo)ga boʻlinadi. Yirik viloyat yoki shahar kasalxonalarida tuzilgan. R. markazlari koʻp tarmokdi boʻladi.

Manbalar 

    

Tibbiyot
Reanimatsiya
Reanimatologiya
Tez tibbiy yordam
Anesteziologiya
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Revanshizm

Revanshizm (frans. revanche — toʻlov, qasos olish) — urushda magʻlubiyatga uchragan agressiv doiralarning urushdan oldingi chegaralarni, xalqaro munosabatdagi tartiblarni qayta tiklash bahonasi bilan yangi urush tayyorlashga qaratilgan siyosati. Mas, R. 20-asrning 30-yillarida yangi imperialistik urushga tayyorgarlik siyosatini niqoblash uchun fashistlar Germaniyasi tomonidan qoʻllangan.

Manbalar
Lev Revutskiy

Lev Nikolayevich Revutskiy [1889.8 (20).2, Chernigov viloyati — 1977.30.3, Kiyev] — ukrain kompozitori, pedagog, musiqajamoat arbobi. Zamonaviy ukrain musiqasi asoschilaridan. Xalq, artisti (1944), professor (1935), Ukraina fanlar akademiyasi akademik. (1957), Mehnat Qahramoni (1969). Kiyev konservatoriyasi hamda Kiyev universitetini tugatgan (1916). Kiyev konservatoriyasida oʻqituvchi (1924—41 va 1944-yildan), Toshkent konservatoriyasida kafedra mudiri (1941—44). Milliy simfoniya va konsert janrlariga asos solgan. Ayniqsa, xor va ovoz yoki fortepiano uchun qayta ishlangan ukrain xalq qoʻshiklari mashhur.

Manbalar 

Musiqachilar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1889-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
20-fevralda tugʻilganlar
30-martda vafot etganlar
O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Regbi

Regbi (Angliyaning Regbi shaharchasi nomidan) — sport oʻyini. Ikki jamoa (har biri 15 kishidan) uzunligi 27—29 sm boʻlgan tuxumsimon shakldagi toʻp bilan Nsimon darvozali maxsus maydonchada (kattaligi 95—100x65—68 m) oʻynaydi. Oʻyin (40 daqiqadan 2 taym davom etadi)dan maqsad — toʻpni bir-biriga qoʻlda (orqaga) yoki oyoqda (xohlagan yoʻnalishda) oshirib, uni raqib maydonidagi darvoza chizigʻi orqasiga tushirish yoki darvozaga kiritishdan iborat. Raqibni ushlab yoki yelka bilan turtib yiqitib, unga xalaqit berish mumkin. Oʻyin qoidasi buzilganda „olishuv“ — toʻp talashish belgilanadi. Koʻp ochko toʻplagan jamoa (toʻpni yerga tegizish — 4 ochko, toʻpni darvozaga kiritish — 3 yoki 2 ochko) yutgan hisoblanadi. Bu oʻyin Qad. Xitoy va Qadimgi Rimda tarqalgan. Zamonaviy regbi oʻyini 1823-yilda Angliyada paydo boʻldi. 1888-yilda regbi boʻyicha xalqaro musobaqa oʻtkazildi. 1900, 1908, 1920, 1924-yilda regbi Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi. Regbi Xalqaro havaskorlar federatsiyasi FLRA (1934-yil tuzilgan) ga 40 dan ortiq mamlakat aʼzo. 1960-yildan FLRA Kubogi (norasmiy jahon chempionati) oʻtkaziladi.

Regbi sporti Oʻzbekistonda 1969-yil „Lokomotiv“ jamiyati huzurida vujudga keldi. 1970—1971-yillarda Toshkent politexnika institutida regbichilar jamoasi tashkil qilindi. 1982—1991-yillarda regbi boʻyicha Jonibekov kubogi musobaqalari oʻtkazildi. Oʻzbekiston terma jamoasi xalqaro musobaqalar (1988, Buyuk Britaniya, 1989, Janubiy Koreya) da ishtirok etdi. Oʻzbekiston regbi federatsiyasi (2001-yil qayta tuzilgan) Osiyo federatsiyasi — ARFUning aʼzosi. Mamlakatimizda regbi boʻyicha 50 ga yaqin sport ustasi, 200 ga yaqin sport ustaligiga nomzod bor.

Manbalar 

Sport turlari
Regress

Regress (lotincha regressus — orqaga ketish) — rivojlanishning yuqori darajadan quyi darajaga oʻtish davri, tanazzuli. Progressnit ziddi (qarang Inqiroz).

Manbalar
Regressiya

Regressiya ( — qaytish, chekinish) (geologiyada) — dengizning chekinishi. Regressiya tektonik tebranma harakat, yaʼni quruklikning koʻtarilishi, okean tubining choʻkishi hamda iqlimning oʻzgarishi (qurishi) natijasida roʻy beradi. Regressiyada dengiz suvi chekinib, quruqlik maydoni kengayadi. Yotqizikdarning tagida mayda zarrali jinslar (giltosh, ohaktosh va boshqa,) yuqoriroq qismida yirik boʻlakli jinslar (gravelit, konglomerat va boshqalar) joylashuvi shu hududda regressiv harakat yuz berganidan dalolat beradi. Regressiya bir necha marta qaytarilishi mumkin.

Yana qarang 

 Transgressiya

Manbalar
Regressiya (matematika)

Regressiya – (matematikada) biror (u) tasodifiy miqdor oʻrta qiymatining boshqa bir tasodifiy miqdoriga bogʻlikligi. Funksional bogʻlanishda miqdorning har bir qiymatiga u miqdorning bitta qiymati mos kelsa, regressiv bogʻlanishda x ning x qiymatiga turli hollarda turli qiymatlar mos keladi. Regressiya tushunchasi faqat tasodifiy miqdorlar uchun emas, tasodifiy vektorlarga nisbatan ham kiritiladi. Regressiya terminini ingliz olimi F.Galton kiritgan (1886). Regressiya tabiat va jamiyat hodisalarini oʻrganishda muhim matematik vosita hisoblanadi.

Manbalar
Reduktor

Reduktor (lotincha: reductor — orqaga qaytaradigan) — 1) aylanma harakatni bir valdan ikkinchisiga uzatish uchun moʻljallangan qurilmamexanizm. Burovchi momentni oʻzgartirib beradi. R. korpus, tishli (yoki chervyakli) va zanjirli uzatmadan iborat boʻladi. Tishli gʻildiraklar soniga qarab, R.lar bir, ikki va koʻp pogʻonali boʻlishi mumkin. Mas, ikki pogʻonali R. bir juft konus va bir juft silindrik shesternyalardan iborat boʻladi. Uzatish sonini oʻzgartirish mumkin boʻlgan R. uzatmalar qutisi deb ataladi. R. avtomobil, traktor, stanok, yuk koʻtarish hamda yoʻl qurilish mashinalari, va boshqalarda keng qoʻllanadi; 2) ballon yoki boshqa idishlar ichidagi ish muhiti (gaz yoki bugʻ suyuqlik) bosimini pasaytiradigan yoki bir xilda tutib turadigan qurilma. R.ning asosiy elementi — reduksion klapan. Toʻgʻri va teskari ishlaydigan xillarga boʻlinadi. R. gaz payvand apparatlariga, suyultirilgan gaz balloni bilan gaz plita orasiga va boshqalarga oʻrnatiladi.

Manbalar
Aritmiyaga qarshi moddalar

Aritmiyaga qarshi moddalar, antiaritmik dorilar – yurak aritmiyasini davolash va oldini olish uchun ishlatiladigan moddalar (novokainamid, xinidin, etmozin, lidokain va boshqalar). Ular turli sabablarga kura buzilgan yurak qisqarishlari maromini tartibga solib turadi (normallashtiradi).

Manbalar 

Modda
Nikolay Arxangelskiy

Nikolay Porfiryevich Arxangelskiy (1891.1.4. – Toshkent – 1977.11.12) – rus maʼrifatparvari, pedagogikaagog-oʻlkashunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1940), SanktPeterburg universitetining tarix-filol. fakultetini tugatgan (1916). 1916-yildan zemstvo maktabida rus tili va psixologiyadan daryo bergan. 1920-yil Fargʻonadagi maktab-kommuna mudiri. 1921-yildan Turkiston Maorif xalq komissarligi ilmiy kengashining pedagogika. hayʼati raisi, Chernishevskiy nomidagi namuna mehnat ish maktabi mudiri, oʻqituvchilar tayyorlash kursi, oʻzbek erlar bilim yurti (inpros)da oʻqituvchi. 1931 – 53 yillarda Oʻzbekiston madaniy qurilish va pedagogika. fanlari ilmiy tadqiqot institutlarida ilmiy xodim, boʻlim mudiri, direktor. pedagogika., pedagogika. tarixi, maktabshunoslikka doir kitoblar muallifi.

Manbalar
Lev Arsimovich

Arsimovich Lev Andreyevich (1909.25.12 - Moskva - 1973.1.3) -fizik olim, akademik (1953). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasiga oid. A. boshchiligida birinchi marta fiziktermoyadro reaksiyasi hosil qilingan. Paguosh harakati qatnashchisi.

Manbalar 

 

1909-yilda tugʻilganlar
25-dekabrda tugʻilganlar
Moskvada tugʻilganlar
1973-yilda vafot etganlar
Akademiklar
Fiziklar
Viktor Astafyev

Viktor Petrovich Astafyev (1924)–rus yozuvchisi. „Oʻgʻirlik“ (1966), „Shohbaliq“ (1976), „Choʻpon va choʻponqiz“ (1971) kabi asarlari urush, Sibir qishloklaridagi hayot, kishilarning ayanchli ahvoli haqida. „Soʻnggi taʼzim“ (1–2-kitob, 1971 – 79) avtobiografik qissa va hikoyalar turkumida yozuvchining bolaligi aks etgan. „Laʼnatlangan va oʻldirilganlar“ (1-kitob, 1992) romanida harbiy kazarmalarning mudhish holati, sobiq Ittifoqsa amalda boʻlgan jazolash tizimining shafqatsiz qurbonlari – oddiy askarlarning azobuqubatlari bayon etilgan.

Manbalar 

 
Rossiyalik yozuvchilar
Sovet yozuvchilari
Rossiya yozuvchilari
SSSRda tugʻilganlar
Rossiya kishilari
Afanasyevo madaniyati

Afanasyevo madaniyati – Janubiy Sibirdagi eneolit davriga oid arxeologik madaniyat (mil. avv. 3-2 ming yillik boshlari). Xaqasiya Respublikasidagi Afanasyevo togʻidan topilgan qabriston nomidan olingan. Manzilgohlar, qabristonlar koʻplab topilgan. Xoʻjaligi chorvachilik, ovchilik, dehqonchilikdan iborat boʻlgan. Afanasyevo madaniyati aholisi atrofida joylashgan mongoloid irqqa mansub qabilalardan farqli oʻlaroq hind-yevropa irqiga mansub boʻlgan. Afanasyevo madaniyatiga oid qabrlar doira va toʻrtburchak qilib, harsangtosh va tosh plitalar bilan oʻralgan, ichida 5-6 ta qabr boʻlgan. Jasadlar qoʻl-oyoqlari buklanib, boshlari janubisharqqa qaratilgan holda koʻmilgan. Murdalarning yolgʻiz yoki juft, baʼzan toʻp-toʻp qilib dafn etilishi oʻsha davrda ibtidoiy jamoalar katta oila boʻlib yashaganliklaridan darak beradi. Qabrlardan jasad yoniga qoʻyilgan tuxumsimon yoki yarim shar shaklidagi ogʻzi tor sopol idishlar, tosh va suyak, baʼzan jez buyumlar topilgan. Sopol idishlar har xil chizma naqshlar bilan bezatilgan.

Jan. Sibir eneolit davri aholisining Oʻrta Osiyo qabilalari bilan madaniy aloqada boʻlganligini Zarafshonning quyi havzasi rayonidan topilgan eneolit va jez davri madaniyati – Zamonbobo yodgorliklarida yaxshi kuzatiladi.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Afsor Muhammad Hoshim Mirza

Afsor Muhammad Hoshim Mirza (1870-yil, Sabzavor — 1940-yil, Mashhad) — Eron shoiri, jamoat arbobi. Ilm-maʼrifatga chaqiruvchi axloqiy sheʼrlar yozgan. Uning 4000 bayt sheʼrdan iborat devoni bor. Eronda adolatsizlikka qarshi kurashgani uchun avval Mashhadga, soʻng Ashxobodga surgun qilingan. 1907-yilda yana Mashhadga qaytgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afshona (choyxona)

Afshona — choyxona, Buxoro viloyati, Romitan tumani Afshona qishlogʻida (1980, meʼmori N. Sharipov, T. Boboyev). Nurota marmarining harsang toshlaridan oʻziga xos loyiha asosida qurilgan. Ikki xonali (30 oʻrinli). Shimolga qaragan xona oldi ikki ustunli, shariku qaragan xona oldi uch ustunli ayvon. Yarim aylana koʻrinishdagi moʻrili samovarxonasi ikki yoʻlakning tutashgan joyida. Bosh tarzini ikki minoracha bezaydi, uning yonidagi yarim aylana zina orqali minoraga va choyxona tomidagi tomosha maydonchasiga chiqiladi. Choyxonaning eshik va ustunlari milliy meʼmorlik anʼanalariga xos yogʻoch oʻymakorligi bilan bezatilgan. Xona miniatyura uslubidagi nafis devoriy rasmlar (rassom Ch. Ahmarov rahbarligida T.Saʼdullayev ishi) bilan bezatilgan.

Manbalar
Aleksandr Axmeteli

Aleksandr (Sandro) Vasilyevich Axmeteli (1886.1.(13)4- 1937.29.6) — rejissor Gruziya xalq artisti (1933). Gruziya rejissurasining asoschilaridan. 1922-yildan Sh. Rustaveli nomidagi teatr(1926-1935-yillar bosh rejissyor)da ishlagan. Qatagʻonga uchragan.

Manbalar
Achchiqkoʻl (Toshkent)

Achchiqkoʻl – Toshkent shahridan 20 km gʻarbdagi koʻl. Uzunligi 700 m, eni 150 m. Achchiqkoʻl buloq suvidan toʻyinadi. Koʻl va uning atroflari qamishzor. Koʻlda oltingugurt hidli shifobaxsh qora balchiq bor (qalinligi 10-15 sm). Bu balchiqdan davolash muassasalari, jumladan Toshkent shahridagi Salomatlikni tiklash va fizioterapiya ilmiy tadqiqot institutida foydalaniladi.

Manbalar 

Koʻllar
Parkent tumani
Ariza (huquq)

Ariza (huquqda) (arz) — davlat organi, sud, korxona, muassasa, tashkilotga, jamoat birlashmasi va kor fuqarolarning oʻz-oʻzini boshqarish organlariga biron-bir masala boʻyicha yakka tartibda yoki jamoa boʻlib ogʻzaki yoxud yozma ravishda qilingan shikoyat.

Oʻzbekiston Respublikasining „Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida“ Qonunida (1994-yil 6-may) ariza ham jismoniy, ham yuridik shaxslar tomonidan berilishi mumkinligi koʻrsatilgan. Qonun talabiga koʻra, arizalarni koʻrib chiqish oʻz vakolatiga kiradigan davlat organlari, jamoat birlashmalari, ularning mansabdor shaxslari, mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlarning rahbarlari hamda boshqa mansabdor shaxslari:
 ularni har tomonlama, xolisona va oʻz vaqtida koʻrib chiqishlari;
 qonunga asoslangan qarorlar qabul qilishlari va ular ijrosini taʼminlashlari;
 arizalarni koʻrib chiqish natijalari toʻgʻrisida fuqarolarga maʼlum qilishlari shart.

Arizada bayon etilgan talablarni qondirishning rad etilishi, sabablari koʻrsatilgan holda yozma tarzda fuqaroga maʼlum qilinishi lozim. Arizasi boʻyicha qabul qilingan qaror ustidan fuqarolar ushbu Qonunning 8-moddasida nazarda tutilgan tartibda shikoyat qilish huquqiga ega. Fuqarolarning arizalari davlat organiga, jamoat birlashmasiga, korxona, muassasa va tashkilotga tushgan kundan eʼtiboran bir oygacha muddat ichida, qoʻshimcha oʻrganishni va tekshirishni talab qilmaydigan masalalar esa 15 kundan kechiktirmay hal qilinishi shart. Arizani hal etish uchun maxsus tekshiruvlar oʻtkazish, qoʻshimcha materiallarni soʻrab olish yoki boshqa chora-tadbirlar koʻrish zarur boʻlsa, tegishli organ, korxona, muassasa, tashkilot rahbarining oʻrinbosari arizani hal etish muddatini, istisno tariqasida, uzaytirishi mumkin, biroq bu muhlat bir oydan, arizani koʻrib chiqish umumiy muddati 2 oydan oshmasligi, bu haqda ariza bergan shaxsga maʼlum qilinishi shart. arizada fuqaroning familiyasi, ismi, otasining ismi, yashash joyi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar koʻrsatilgan va arizaning mohiyati bayon etilgan boʻlishi lozim. Agar ushbu maʼlumotlar arizada koʻrsatilmagan boʻlsa, unday ariza anonim xat hisoblanadi va koʻrib chiqilmaydi. Jinoyat haqidagi imzosiz, qalbaki imzoli yoki uydirma shaxs nomidan yozilgan ariza anonim hujjat hisoblanib, jinoyat ishini qoʻzgʻatishga sabab boʻla olmaydi. Ariza arz qiluvchi shaxs tomonidan imzolanishi lozim.

Ogʻzaki arizani qabul qilgan mansabdor shaxs tomonidan bu haqda bayonnoma tuziladi, unda arz qiluvchi, uning yashash va ishlash joyi, shaxsiy hujjatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar aks ettirilishi, arz qiluvchi hujjat koʻrsata olmasa, uning shaxsi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni boshqa yoʻllar bilan tekshirish chorasi koʻrilishi kerak (yana Oʻzbekiston Respublikasi FPK 40 — 45, 100, 148 — 157, 159-moddalariga q.).

Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisidagi qonun talablarini buzganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi MJK 43-moddasiga asosan maʼmuriy javobgarlik koʻzda tutilgan.

Manbalar 

Huquq
Qonun
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Ahmad Jaloyir ibn Sulton Uvays

Ahmad Jaloyir ibn Sulton Uvays (?-1410) — Jaloyiriylar sultoni (1382-1410). Akasi Husayn hukmronligi davrida Basra noibi boʻlgan (1375-yildan). 1382-yil isyon koʻtarib poytaxt Tabrizni egallagan va akasini qatl etishga farmon bergan; biroq qolgan akalari bilan boʻlgan shiddatli kurashlardan soʻnggina davlatning oliy hukmdori deb tan olingan (1384-yildan). Hukmronligining dastlabki yillari (1386-87)da Tabrizni Toʻxtamishxon, soʻng Amir Temur, keyin qora qoʻyunlilar boshligʻi Qora Muhammad egallagan. 1393-yil Tabrizdan keyingi ikkinchi yirik shahar — Bagʻdod ham Temur tomonidan zabt etilgan. Ahmad Jaloyir Misrga qochgai va 1394-yil yanvarda Bagʻdodga qaytib, qora qoʻyunlilardan Qora Yusuf yordamida bir necha yil hokimiyatni boshqargan. 1401-yil iyulda Bagʻdod Temur tomonidan ikkinchi marotaba fath qilingan; Ahmad Jaloyir shaharni ilgariroq tashlab chiqib Qora Yusuf bilan birga avval Shom (Suriya) ga, soʻngra Kichik Osiyoga yoʻl olgan. Temur va Boyazid oʻrtasidagi urushyaan foydalanib, Bagʻdodni qisqa muddat egallab turgan, soʻng ittifoqchisi Qora Yusuf bilan yana Shomga qochgan. Bagʻdodni egallagan temuriy shahzoda Abu Bakr ularni taʼqib qilgan. Shomda Ahmad Jaloyir va Qora Yusuf hibsga olingan va 1405-yilda, Temur vafotidan soʻnggina ozod qilinganlar. 1410-yil 30-avgustda Ahmad Jaloyir qoʻshini Tabriz yaqinida Qora Yusuf tomonidan tor-mor keltirilgan, oʻzi esa qatl etilgan. Manbalarga koʻra, Ahmad Jaloyir shafqatsiz, makkor hukmdor boʻlsada, jasur jangchi, olimlar, shoirlar rahnamosi boʻlgan, arab va fors tillarida sheʼrlar hamda musiqaga oid bir qancha risolalar yozgan.

Manbalar 

 

1410-yilda vafot etganlar
Ahmad ibn Asad

Ahmad Ibn Asad (? — 865) — Fargʻona (817 yildan) va Samarqand (842-yildan) amiri. Somonxudotning nabirasi. Rofe ibn Lays qoʻzgʻoloni paytida Ahmad Ibn Asad oʻz birodarlari Nuh, Yahyo va Ilyoslar bilan Sugʻdda qoʻzgʻolonni bostirishda xalifalikka katta yordam bergan. Buning evaziga xalifa Maʼmunning koʻrsatmasiga koʻra Xuroson hokimi Gʻasson ibn Abbod (813-821) 817-yil Ahmad Ibn Asadni Fargʻonaga, akasi Nux ibn Asadni esa Samarqandga, Choch va Ustrushonaga Yahyoni, Hirotga Ilyosni amir qilib tayinladi. Akasi Nuh vafotidan keyin (842) Ahmad Ibn Asad Samarqand amiri boʻlib qoldi. 875-yil xalifa Muʼtamid (870-892) Ahmad Ibn Asadning oʻgʻli Nasr ibn Ahmadnn butun Movarounnahr amiri etib tayinlagan.

Manbalar 

865-yilda vafot etganlar
Ahmad ibn Muso ibn Shokir

Ahmad Ibn Muso Ibn Shokir (9-asr) — astronom. Ahmad al-Fargʻoniy zamondoshi, tarixda Muhammad va Hasan ibn Muso ibn Shokir nomi bilan mashhur boʻlgan uch aka-uka hayʼatshunos (munajjim)larning biri. Aka-ukalari katorida Ahmad Ibn Muso Ibn Shokir M. Maʼmun akademiyasi hisoblangan „Bayt ul-hikmat“da ishlagan vaqnida Vizantiyadagi yunoncha qoʻlyozma manbalarni koʻrish uchun uyushtirilgan ekspeditsiyada qatnashgan. U Ahmad al-Fargʻoniy rahbarligida aka-ukalari bilan Sanjar sahrosi va Kufaning Tot degan joyida xalifa Maʼmunning topshirigʻi bilan yer meridiani boʻylab kenglik darajalari orasini muvaffaqiyatli ravishda oʻlchagan. Aka-ukalar Bagʻdoddagi Bob ut Toq (Toq darvozasi) degan joy 33°20’ shimoliy kengliqda ekanligini juda toʻgʻri aniqlashgan. Ahmad Ibn Muso Ibn Shokir M. „Kitobi Maʼrifat misohat il-ashkol il-basita valquraviya“ („Yumaloq va tekis shakllarni oʻlchashni oʻrganish“) nomli 18 bobdan iborat asar muallifi.

Manbalar
Ahmad ibn Tulun Abulabbos

Ahmad ibn Tulun Abulabbos (835-yil-883-yil) – Misrda 868-905 yillarda hukmronlik qilgan tuluniylar sulolasi asoschisi. Ahmad Ibn Tulun Abulabbos yoshligida Bagʻdod xalifasi saroyida xizmat qilgan. 868-yildan Misrning muvaqqat voliysi. Qaynotasi Mojur Misr voliysi qilib tayinlangandan soʻng (870), butun Misrni idora qilish ishi Ahmad Ibn Tulun Abulabbos qoʻliga oʻtgan. Shundan keyin u xalifalikdan mustaqil boʻlib ajrab chiqish uchun kurasha borib, 878-yil Shomni bosib oldi. Shu tariqa 200 mingdan ortiq askari boʻlgan mustaqil davlat tuzdi. Misr va Shom 904-yilgacha Ahmad ibn Tulun Abulabbos asos solgan sulola xukmronligida boʻldi. Ahmad Ibn Tulun Abulabbos hukmronlikni oʻz qoʻlida saqlab qolish uchun koʻp qon toʻkdi, lekin qurilish va obodonchilik ishiga katta ahamiyat berdi. Qohira shahri chekkasida u qurdirgan katta jome masjid, kurkam saroy va shifoxona hozirgi kungacha saqlanib qolgan.

Manbalar 

 

835-yilda tugʻilganlar
883-yilda vafot etganlar
Rezident

Rezident (lotincha: residens — oʻtiruvchi, joyida qoluvchi) — 1) oʻrta asrlarda muayyan mamlakatda doimiy yashovchi chet ellik diplomatik vakili; 2) mustamlakachi davlatning protektoratdagi vakili; odatda, u ana shu protektoratning hokimi hisoblangan; 3) chet el razvedkasining boshqa biror davlatdagi yashirin vakili; 4) muayyan mamlakatda milliy qonunchilikka toʻla rioya qiluvchi roʻyxatdan oʻtgan yuridik yoxud jismoniy shaxs.

Manbalar 

Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Rezinatexnika sanoati

Rezinatexnika sanoati - neft kimyosi sanoati tarmogʻi. Tarmoq korxonalarida sintetik va tabiiy kauchuk asosida turli rezina buyumlari tayyorlanadi. Asosiy mahsulotlari: avtomobil, mototsikl, traktor, velosiped va boshqa mashinalarga shinalar, rezina qoʻlpoqlar, transportyorlar, tashish lentalari, uzatma tasmalar, mashinalar va turli mexanizmlar uchun quyma va noquyma detallar, issiqlik va elektr izolyasiyasi materiallari va boshqa Bundan tashqari, Rezinatexnika sanoatis. korxonalarida avtomobillar va qishloq xoʻjaligi mashinalari shinalari tiklanadi, rezinali poyabzallar, rezina aralash gazmollar, sanitariya va gigiyena anjomlari, sport buyumlari, oʻyinchoklar va boshqa ishlab chiqariladi. Rezinatexnika sanoatis. mahsulotlari mashinasozlik, kimyo, kumir, metallurgiya va boshqa sanoat tarmoklarida, transport va harbiy texnikada qoʻllanadi.

Oʻzbekistonda bu tarmoqning ilk korxonasi Toshkent rezinatexnika mahsulotlari zdi 1944-yilda ishga tushirildi va toʻla quvvat bilan ishlay boshladi. Ilgari, asosan, rezina mahsulotlari i.ch.ga ixtisoslashgan "Oʻzbekrezinatexnika" birlashmasi (1975) 1987-yildan xalq isteʼmoli tovarlari i.ch.ga oʻtdi.

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan soʻng, Rezinatexnika sanoatis. korxonalari qayta jihozlanib, mashinasozlik korxonalariga butlovchi qismlar i.ch.ga yoʻnaltirildi. 1992-yildan "Oʻzbekrezinatexnika" birlashmasida yengil avtomobil shinalarini tayyorlash oʻzlashtirildi. 1996-yilda yiliga yengil avtomobil uchun 1,5 mln. dona, yuk avtomobillari uchun 200 ming dona shina ishlab chiqariladigan quvvatlar ishga tushirildi.

Bundan tashqari, "Oʻzbekrezinatexnika" birlashmasi va kimyo sanoatining boshqa korxonalarida (Samarqand kimyo zdi) kalishlar i.ch. 10 mln.dan juftga yetkaziladi (1995). Shuningdek, bu tarmoq korxonalari respublika avtomobil sanoati uchun turli xildagi rezinatexnika mahsulotlari ishlab chikaradi.

Risqivoy Yoqubov.

Manbalar
Rezolyusiya

Rezolyutsiya (lotincha resolutio — qaror) — 1) yigʻilish, konferensiya va boshqalarda qabul qilinadigan qaror; 2) mansabdor shaxsning ish qogʻozi ustiga bitilgan fikri, qarori, farmoyishi.

Manbalar
Rezonator

Rezonator (lotincha: resonare — akssado bermoq) — rezonans hodisasi sodir boʻladigan tebranma tizim. R.ga tashqi oʻzgaruvchan kuch taʼsir etganda unda majburiy tebranishlar hosil boʻladi. R.ning akustik, elektromagnit va boshqa xillarimavjud. Oddiy akustik R. — tor, kamerton, membrana va boshqa Oddiy elektromagnit R. tebranish konturidir. Oʻta yuksak chastota (109— 10" Gs) diapazonida berk (hajmiy) R.lar, millimetrli, submillimetrli va optik radiotoʻlqinlar diapazonida ochiq R.lar ishlatiladi. Koʻzgular tizimidan iborat R. optik, kristall plastinkalardan iborat R. kvars R. deb ataladi. R. musiqa asboblarida, kup texnik qurilmalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Rezba nakatlash

Rezba nakatlash — sovukdayin plastik deformatsiyalash usuli bilan detallarga rezba ochish. Maxsus asboblar (dumaloq roliklar, yassi plashkalar va boshqalar) yordamida amalga oshiriladi. Rezba nakatlash usuli, asosan, kalta mahkamlash detallaridagi rezbalarni ochish uchun qoʻllanadi.

Manbalar
Rey Satyajit

Rey Satyajit (1921.2.5, Kalkutta 1992) — hind rejissyori. Kalkutta kino maktabining asoschisi. R. Tagor asos solgan untda rangtasvirdan saboq olgan. Bengal xalqi hayotiga bagʻishlangan trilogiyasi ("Yoʻl qoʻshigʻi", "Yengilmaganlar", "Any dunyosi")ni suratga olgan. "Oʻrmondagi kunlar va tunlar", "Raqib", "Donishmandlik toshi", "Kahramon", "Vositachi", "Shaxmatchilar" kabi filmlari bilan tanilgan. Koʻpgina filmlariga oʻzi musiqa yozgan. Kitob rassomi sifatida ham ijod qilgan.

Adabiyot 
 Satyadjit Rey, M., 1979.

Manbalar 

 

Yozuvchilar
Reyka

Reyka (rus. — yogʻoch gʻoʻla) — 1) tishli R. — bir tomoniga tishlar ochilgan prizmatik yoki silindrik sterjen; tishlari tishli gʻildirak (shesternya) tishlari bilan ilashib, ilgarilamaqaytma harakat qiladi. Aylanma qarakatni ilgarilama harakatga aylantirib beradi va aksincha. Yuk koʻtarish mexanizmlari, stanoklar va boshqalarda qoʻllanadi;2) geodeziyada — a) ikki nuqta balandligini aniqlash uchun nivelir bilan ishlatiladigan moslama; toʻgʻri toʻrtburchak yoki dvutavr kesimli, 3–4 m uzunlikdagi yogʻoch taxtacha. Oʻngi (yuzi)da yoki ikkala tomonida shashkasimon yoki shtrix shkalali boʻladi; v) optikmexanik masofa oʻlchagich (dalnomer) bilan masofani oʻlchashda oʻzgaruvchan va oʻzgarmas bazis sifatida ishlatiladigan geodezik asbob; 3) suvokchilikda, yer oʻlchashda ishlatiladigan moslama (qarang Gazchoʻp).

Manbalar
James Rainwater

James Rainwater () (1917.9.12, Kaunsil, Aydaxo shtati) — amerikalik fizik, Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy fanlar akademiyasi aʼzosi. Kaliforniya texnologiya institutini tugatgan (1939). 1939-yildan Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida ishlagan (1952-yildan professor). Ilmiy ishlari yadro fizikasi va elementar zarralar fizikasiga oid. Yadroning umumiy modelini taklif etgan. Nobel mukofoti laureati (O. Bor va boshqa Mottelson bilan hamkorlikda; 1975)

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
	Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Reyting

Reyting (ing. rating) – 1) oʻquvchi va talabalarning bilimini nazorat qilish va baholash usuli. Oʻzbekistonda uzluksiz taʼlim tizimining meʼyoriy hujjati sifatida qabul qilingan. Umumiy oʻrta taʼlim maktablari uchun 1998—2003-yillarda joriy boʻlib kelgan. 2003-yildan maktablarning boshlangʻich sinflarida qayta qoʻllanila boshladi.

Reyting tizimi oliy taʼlimda talabalar bilimini nazorat qilish va baholash uchun Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining 1999-yil 8-iyundagi, magistrlar bilimini nazorat qilish va baholash uchun 1999-yil 31-dekabrdagi buyrugʻi bilan tasdiqlangan Nizom asosida amalga oshiriladi. Unda semestr boʻyicha muayyan fandan 55% dan kam ball toʻplagan talaba akademik qarzdor, 56—70% ball toʻplagan talaba „oʻrta“, 71—85% ball toʻplagan talaba „yaxshi“, 86% dan yuqori ball toʻplagan talaba „aʼlo“ koʻrsatkichga ega hisoblanadi. Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning reyting tizimi nazoratning 3 turi (joriy, oraliq, yakuniy) da amalga oshirilib, ularning oʻzlashtirishlarini muntazam nazorat etib borish, bilim sifatini baholashda xolislik, aniklik va oshkoralikni taʼminlaydi; 2) faoliyat turining samaradorligi va nufuzini belgilovchi usul. Masalan, sport sohasida sportchi (komanda)ning reyting koʻrsatkichi uning umumiy tasnifdagi oʻrnini belgilab beradi (jahon professional tennischilar reytingi, professional bokschilarning chempionlik uchun finalgacha boʻlgan reyting janglari, futbol boʻyicha terma jamoalar hamda komandalar reytingi, shaxmatchi yoki shashkachi yutuqlarining son bilan ifodalanadigan va musobaqalardagi natijalariga qarab oʻzgarib turadigan shaxsiy koʻrsatkichi va hokazo); 3) siyosat, madaniyat va boshqa sohalardagi taniqli arboblarning jamoatchilik fikrini oʻrganish yoʻli bilan aniqlanadigan mashhurlik darajasi.

Manbalar 

Taʼlim
Rekviyem

Rekviyem (lot. reguiem – orom, tinchlik) – marxumlar xotirasiga bagʻishlangan messa turi, diniy musiqa janri, lotin matnlariga aytiladigan vokal yoki vokal cholgʻu turkumi. Tantanavor messadan baʼzi („Gloria“, „Credo“) qismlarining oʻrniga boshqa („Reguiem aeternam“ – „Abadiy orom“, „Dies irae“ – „Qiyomat“ kabi) qismlarning kiritilishi bilan farqlanadi. Qaygʻuli, motamsaro xarakterga ega. Dastlab bir ovozli grigorian xorali kuylariga asoslangan. 15-asrdan koʻp ovozli xor polifonik asari (G. Dyufai, Y. Okegem, O. Lasso, J. Palestrina), 17-asrdan xor, yakkaxon xonandalar va orkestr uchun gomofoniya uslubidagi yirik asar sifatida rivoj topdi. V. A. Motsart, G. Berlioz, J. Verdi, I. Brams R.lar mazkur janrining eng mashhur namunalaridir. 20-asr kompozitorlari (I. Stravinskiy, A. Shnitke va boshqalar) diniy (lotin) matnlari qatori zamonaviy shoirlar sheʼrlaridan ham foydalanishgan (Mas, B. Brittenning „Harbiy rekviyem“i). Oʻzbekistonda R. janriga M. Burhonov („Abadiy xotira“, 1996), F. Yanovyanovskiy („Rekviyem“, 1997)lar murojaat qilishgan.

Manbalar 

 

Xristian terminologiyasi
Rekvizit

Rekvizit (lotincha reguisitum — kerakli, zarur) — spektakl davomida badiiy sahna bezash yoki aktyor uchun kerak boʻlgan zarur (rostakam yoki yasama) buyumlar, mebel, uy ichi jihozlari, qurolaslaha, gullar va boshqa

Manbalar
Rekvizitlar

Rekvizitlar (huquqda) — muayyan hujjat (Mas, chek, veksel)ni haqiqiy deb topish uchun unda boʻlishi kerak boʻlgan maʼlumotlar. Mas, hujjat nomi, hujjat tuzilgan sana; ishtirokchi tomonlarning nomlari, manzillari; bitim shartlari, javobgar shaxslarning imzolari va hokazo). Buxgalteriya, pul hujjatlari, shuningdek, chet el subʼyektlari bilan tuziladigan hujjatlarda R.ga alohida eʼtibor beriladi.

Manbalar
Reklamatsiya

Reklamatsiya (lotincha: reclamatio — qatʼiy norozilik) — tovar sotib oluvchining tovar yetkazib beruvchiga yoki xizmatlarni bajaruvchi (yoki aksincha)ga tegishli majburiyatlarni bajarmaganligi toʻgʻrisida yozma ravishda bildiriladigan eʼtirozi. R. turli sabablarga koʻra: mahsulot sifati, miqdori va butligi davlat standarti, texnika shartlari namunasiga, kelishilgan shartlarga mos kelmaganda, tovarlar vaqtida yetkazib berilmaganda, toʻlov qoidasi buzilganda, tomonlardan biri shartnoma talablarini bajarmaganda yoki lozim darajada bajarmaganda va boshqa hollarda beriladi. Tuziladigan savdo bitimlarida R. bayoni va uni koʻrib chiqish tartibi birmabir aytib oʻtiladi. Eʼtiroznomada tovar nomi, miqdori, shartnoma rakami, transport, R. sabablari (tovar kamomadi, sifatsizligi, nobutligi va hokazo), arznomachi talablari (vaqtida yetkazib berilishi, nuqsonlarning bartaraf etilishi, narxini tushirish, ortiqcha toʻlangan summani qaytarish, jarima toʻlash, zararni qoplash) koʻrsatilishi kerak. Shartnoma tuzgan tomonlar R. ni doʻstona hal etishga harakat kiladilar, agar buning iloji boʻlmasa, jabrlangan tomon hal qilishni soʻrab javobgar mamlakat hakamligi (arbitraji)ga, baʼzi mamlakatlar bitim shartlariga koʻra, betaraf mamlakatlar (Mas, Shvetsiya — Stokgolm) hakamligiga arz qiladilar. Koʻp hollarda daʼvogar sotib oluvchi, javobgar sotuvchi boʻladi.

Manbalar
Rekonstruksiya

Rekonstruksiya (re... va  — qurilish):

 mavjud narsa (korxona, shahar, bino)ni yaxshilash, amaliy ahamiyatini oshirish, takomillashtirish maqsadida tubdan qayta qurish, ta'mirlash; 
 qoldiklariga, yozma manbalarga asoslanib, biror narsa (Mas, meʼmoriy yodgorlik) qiyofasini, dastlabki koʻrinishini tiklash, qurish. Rekonstruksiya chizma, racm, tasvir, loyiha va hokazo orqali amalga oshiriladi. Yodgorliklarning ilmiy Rekonstruksiya si uning keyingi restavratsiyayenga bogʻliqdir.

Manbalar
Reliktlar

Reliktlar (lot. relictum — qoldiq) — qadimda keng tarqalib, keyinchalik qirilib bitgan flora va faunadan saqlanib qolgan oʻsimlik va hayvonlar turlari va boshqa taksonlari. Hamma paleoendemiklar (qarang Endemiklar) R. hisoblanadi. Birmuncha keng tarqalgan, lekin yaxlit arealga ega boʻlmagan R. ham bor (lola daraxti va boshqalar). R. qaysi geologik davr faunasi yoki florasidan saqlanib qolgan boʻlsa, oʻsha davr nomi bilan ataladi. Mas, uchlamchi davr R.i (ginkgo, sekvoyya, metasekvoyya, vizildoq qoʻngʻizlar turlari va boshqalar), muzlik R.i (pakana kayin), mezozoy R.i (dasht sfagnumi) va boshqa

Biogeografiya va paleontologiyada relikt o'tmishda kengroq yoki turlicha boʻlgan organizmlar populyatsiyasi yoki taksonidir. Reliktual populyatsiya - bu hozirgi vaqtda cheklangan hududda istiqomat qiluvchi, oldingi geologik davrda diapazoni ancha kengroq boʻlgan aholi. Xuddi shunday, reliktual takson - bu takson (masalan, turlar yoki boshqa nasl-nasab) bo'lib, u ilgari turlicha boʻlgan guruhning yagona omon qolgan vakili hisoblanadi.

Relikt (yoki relikt) o'simlik yoki hayvon bir vaqtlar xilma-xil va keng tarqalgan populyatsiyaning qoldig'i sifatida saqlanib qolgan taksondir. Reliktualizm keng tarqalgan yashash joyi yoki diapazoni o'zgarganda va kichik bir maydon butundan uzilib qolganda yuzaga keladi. Keyinchalik aholining bir qismi mavjud mehmondo'st hudud bilan chegaralanadi va u yerda omon qoladi, shu bilan birga kengroq populyatsiya qisqaradi yoki turlicha rivojlanadi. Bu hodisaning endemizmdan farqi shundaki, aholi doirasi har doim ham mahalliy hudud bilan cheklanib qolmagan. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, tur yoki guruh o'sha kichik hududda paydo bo'lishi shart emas, balki vaqt o'tishi bilan o'zgarib qolgan yoki izolyatsiya qilingan. O'zgarish agenti boshqa organizmlar bilan raqobat, qit'a siljishi yoki iqlim o'zgarishi, masalan, muzlik davri bo'lishi mumkin.

Masalan, Tasmaniya tilasini, relikt marsupial yirtqich hayvon bo'lib, u hozirgi kungacha orolda saqlanib qolgan, Avstraliya materikidagi qolgan turlari esa 3000-2000 yil oldin yo'q bo'lib ketgan.Yana bir misol, Omma qo'ng'iz jinsi, qazilma qoldiqlari 200 million yildan ortiq kech Triasga cho'zilgan va butun dunyoda yura va bo'r davrida topilgan, hozir Avstraliyada bitta tirik tur bilan chegaralangan. Triasdan qolgan yana bir yodgorlik - Pholadomiya, mezozoy davrida keng tarqalgan mollyuska jinsi, hozirda Karib dengizidagi yagona noyob tur bilan chegaralangan.Fotoalbom qoldiqlaridan misol qilib, agar bu namuna Miosen davrida Evropadan kelgan bo'lsa, sutemizuvchilar evolyutsiyasi daraxtidagi yirtqichlarning yo'q bo'lib ketgan novdasi boʻlgan Nimravidae namunasi bo'lishi mumkin. Agar shunday boʻlganida, namuna asosiy populyatsiyani emas, balki nimravid avlodining omon qolgan so'nggi qoldig'ini ifodalaydi. Bu yirtqich hayvonlar oldingi davrda, ya’ni oligotsenda keng tarqalgan va keng tarqalgan bo‘lib, iqlim o‘zgarib, o‘rmonzorlar savannalar bilan almashtirilganda yo‘q bo‘lib ketgan. Ular Yevropada oxirgi qolgan oʻrmonlarda Oligotsenning relikti sifatida saqlanib qolgan: relikt yashash muhitidagi relikt tur.

Manbalar
Relyef

Relyef (,  — koʻtaraman) (geografiyada) — yer yuzasi, okean va dengiz tubidagi tashqi koʻrinishi, oʻlchamlari, kelib chiqishi, yoshi va rivojlanish tarixiga koʻra turlituman notekisliklar: togʻ, tekislik, payettekislik, adir, yassitogʻ, tepalik, qir, vodiy, botiq, soylik, jarlar va boshqa pastbalandliklar majmui. Relyef kattaligiga koʻra quyidagi toifalarga ajratiladi: megarelyef (materik doʻngliklari, okeanlar tubi), shuningdek, bir qadar kichikroq boʻlgan shakllar (togʻ sistemalari, tekisliklar); makrorelyef (togʻ tizmalari, togʻlar oraligʻidagi botiqlar, qirlar, pasttekisliklar); mezorelyef (jarliklar, suv osti kanʼonlari, tepaliklar); mikrorelyef (karst chuqurliklari, jarlar, doʻng tepa, dasht tepaliklari va boshqalar); n a n o relyef (juda kichik chuqurchalar, doʻngchalar va boshqalar). Bu boʻlinish shartli ravishda ajratilgan. Muhim orografik birliklarni tavsiflovchi relyefning tashqi yoki morfografik belgilari, shuningdek, uning miqdoriy xususiyatlari relyefni kompleks baholash uchun har doim ham ishonchli asos boʻla olmaydi, chunki bir xil tashqi koʻrinishga ega shakllarning kelib chiqishi va rivojlanishi turlicha boʻlishi mumkin.

Relyef endogen (ichki) va ekzogen (tashki) kuchlarning birgalikda hamda muntazam oʻzaro taʼsiri natijasida vujudga keladi. Shuningdek, Yer yuzasining shakllanishiga gravitatsiya jarayonlari, inson faoliyati ham oʻz taʼsirini koʻrsatadi. Endogen jarayonlar (Yer poʻstining tektonik harakatlari) taʼsiri natijasida nisbatan yirik mikyosdagi — kuru klik, dengiz va okeanlar tubida strukturali R. shakllari hosil boʻladi. Yirik relyef shakllarining vujudga kelishi (sayyoraviy masshtabda), shuningdek, kosmik kuchlar — Yerning aylanishi, QuyoshOy tortilishi va boshqa bilan ham bogʻliq. Ekzogen kuchlar (oqar suvlar, dengiz toʻlqinlari, shamol va hokazo) odatda, nisbatan maydaroq relyef shakllarini yuzaga keltiradi, yirik masshtabli relyeflarni yemiradi, pasaytiradi, mayda shakllarga boʻlib yuboradi, pastqam joylarni nurash mahsulotlari bilan toʻldiradi. Endogen kuchlar natijasida yuzaga kelgan relyef shakllari morfostrukturalar tarkibiga kiritiladi. Ularda Yer poʻstining geologik strukturasi (tuzilishi) aniq ifodalanadi. Relyefdagi katlamlar gorizontal yotgan platformali geologik strukturalarga tekislik xududlar, burmali strukturalarga togʻli oʻlkalar toʻgʻri keladi. Relyefning nisbatan mayda, asosan, ekzogen jarayonlar taʼsirida vujudga kelgan shakllari (dare vodiylari, jarliklar, barxanlar, qator tepalar va boshqalar) morfoskulipuralar sifatida ajratiladi.

Relyefning kelib chiqishi va shakllanishini geomorfologiya fani oʻrganadi. R.ni oʻrganish natijalaridan bir qator masalalar: melioratsiya, muhandisliktexnik izlanishlar, foydali qazilmalarni qidirish va hokazoda foydalaniladi. Quruklik va okeanlar tubi relyef saqida Yer maqolasiga bu ham toʻgʻri.

Manbalar 

 

Geografik terminlar
Relyef (haykaltaroshlik)

Relyef, boʻrtma tasvir —haykaltaroshlikning bir turi. Tasvir, shakl tekis zamin (fon)dan boʻrttirib yoki oʻyib (chuqurlashtirib) hosil qilinadi. Kompozitsiya tabiiy asosdan ajralmasdan tekis sathsa yaratiladi; Relyef meʼmorlik boʻlaklari bezagi, haykaltaroshlik asari va boshqa kompozitsiya tarkibiga kirishi yoki mustaqil dastgoh asari boʻlishi mumkin. Asosiy turi — barelyef va gorelyef. Oʻyma relyefda nursoya jilvasida tasvir koʻzga tashlanadi, imkoniyati cheklangan. Relyef tasviriy sanʼatda qadimdan mavjud: binolarni bezashda, medal yasash svsh/yamda, metallga zarb berib bezak buyumlari ishlash va boshqalarda keng qoʻllanadi. Qad. Misr meʼmorligida qoʻllangan. Burtma relyef paleolit davridan maʼlum. Kda. Misr, Ossuriya, Hindiston, Xitayda, shuningdek, Oʻzbekiston hududiv keng tarqalgan; antik sanʼat, Uygonishdavri va keyingi davrlarda ayniqsa rivojlangan.

Manbalar 

 

Sanʼat
Remarka

Remarka (frans. remargue — belgi, izoh) — 1) gravyuraning ochiq hoshiyasiga ishlangan kichik hajmdagi tasvir; koʻp hollarda asar syujeti bilan bogʻliq boʻlmaydi. Muallif gravyura taxtachasi yuzasida ish boshlashdan avval "asbobni sinash" maqsadida yuza chekkasida ishlagan tasvirlar baʼzan mustaqil mazmun kashf etishi va tasvirning asosiy gʻoyasini chuqurroq his etish va anglashga xizmat qilishi mumkin; 2) dramatik asarda muallif tomonidan beriladigan izohlar. R.da asar ishtirokchilarining tashqi qiyofasi, yoshi, xulqi, xattiharakati, qiliqlari, intonatsiyasi, sahna manzarasi va hokazo yoritiladi; 3) kitob, qoʻlyozma, xat va boshqa matnga muallif tomonidan (aniqlash, toʻldirish maqsadida) kiritilgan izohlar, mulohazalar.

Manbalar