Oʻrta Sibir yassitogʻligi

Oʻrta sibir yassitogʻligi — Shimoliy Osiyoning markaziy qismidagi keng yassitogʻli oʻlka. Rossiya Federatsiyasi Krasnoyarsk oʻlkasi, Saxa Respublikasi va Irkutsk viloyati hududida. Yenisey va Lena daryolari oraligʻida. Shimolida Shimoliy Sibir tekisligi, janubida Sharqiy Sayan, Baykalboʻyi va Shimoliy Baykalorti togʻlari bilan chegaradosh. Maydoni 3,5 ming km²chamasida.

Oʻ.Oʻrta Sibir yassitogʻligi geologik jihatdan Sibir platformasiga toʻgri keladi. Uning fundamenti arxey va proterozoy eralariga mansub boʻlgan metamorfizlashgan va burmalangan choʻkindi jinslaridan tuzilgan. Ayrim joylarda (Aldan qalqoni, Anabar massivi) yer yuzasiga chiqib yotadi. Qolgan joylarda paleozoy va mezozoyning qalin yotqiziqlari ostida qolib ketgan. Ularning qalinligi Anabar massivi atroflarida, Aldan qalqonining shimoliy yon bagʻirlarida 1 — 1,5 km dan Tungus sineklizasi va Vilyuy choʻkmasida 8-12 km ga yetadi. Ushbu yotqiziqlar ichida bazalt, diabaz, gabbrodiabaz kabi otqindi jinslar, yaʼni trapplar keng tarqalgan. Qalinligi, baʼzan, 2000 m gacha boʻlgan bu trapplarning maydoni 1 mln. km²dan oshadi. Yassitogʻlikning oʻrtacha balandligi 500-700 m. Mutlaq balandliklari 200 m dan 1500-1700 m gacha. Uning eng baland joylari Putorana togʻi (1701 m) va Yenisey kryaji (1104 m)ga toʻgʻri keladi. Yassitogʻlik chuqur daryo vodiylari bilan oʻyilgan. Vodiylarning yon bagʻirlari qoʻpincha tik tushgan, ayrim joylarda esa dara shaklida. Daryolar oraliklari zinapoyasimon koʻtarilib boradigan keng va yassi hududlardan iborat.

Oʻ.Oʻrta Sibir yassitogʻligi iqlimining eng asosiy xususiyati uning keskin kontinentalligidir. Oʻrtacha oylik tralarning yillik amplitudasi 55—60° gacha, eng issiq kun bilan eng sovuq kun trasidagi farq 102° gacha. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi yassitogʻlikning janubi-gʻarbida — 18°, shimsharqida —46° gacha, iyulniki shimolida 12° dan janubida 20° gacha. Yillik yogʻin miqsori ham hudud boʻylab bir tekis taqsimlanmagan. Yassitogʻlikning gʻarbiy qismida 500-600 mm, sharqiy qismida esa 250-400 mm. Eng koʻp yogʻin (700-800 mm) Putorana togʻlariga toʻtri keladi. Bunday iqlimning vujudga kelishi sabablaridan biri koʻp yillik muzloq yerlarning keng tarqalganligidir. Oʻ.Oʻrta Sibir yassitogʻligining shimoliy chekkalarida muzlab yotgan togʻ jinslarining qalinligi 600-800 m, Marxa daryosi vodiysida esa 1500 m gacha. Yassitogʻlik hududqdan oqib oʻtadigan daryolar (Quyi Tunguska, Toshloq Tunguska, Angara, Lena, Vilyuy, Anabar, Olenyok va boshqalar) sersuv, tezoqar va gidroenergiya resurslariga boy. Ularda yirik GESlar (Irkutsk, Bratsk, UstIlim, Krasnoyarsk, Vilyuy, Xantay va boshqalar) qurilgan.

Keskin kontinental iqlim va koʻp yillik muzloq yerlarning keng tarqalganligi tuproq va oʻsimlik qoplami hamda hayvonot dunyosining shakllanishi va geografik joylashishiga katta taʼsir koʻrsatgan. Yassitogʻlikning katta qismi tayga zonasiga toʻgʻri keladi. Daraxtlari, asosan, sibir tilogʻochi (gʻarbda) va dauriya tilogʻochi (sharqda) dan iborat. Tuproqlari tarkibida mayda tosh zarralari koʻp uchraydigan muzloq tayga tuproqlaridir. Angara daryosi havzasida chimli podzol tuproqlarda qaragʻay va qaragʻaytilogʻoch oʻrmonlari uchraydi. Yovvoyi hayvonlardan, asosan, moʻynali hayvonlar (olmaxon, suvsar, kolonok, tiyin, ondatra, shimol tulkisi va boshqalar) tarqalgan.

Yassitogʻlikning janubida oʻrmonli dashtga xos hududlar ham uchraydi. Oʻ.Oʻrta Sibir yassitogʻligi foydali qazilmalarga boy. Ayniqsa, toshkoʻmir (Tunguska, Irkutsk havzalari), qoʻngʻir qoʻmir, temir rudasi, nikel, oltin, olmos zaxiralari katta ahamiyatga ega. Ulardan tashqari grafit, tosh tuzi, slyuda, boksit, tabiiy gaz konlari ham mavjud. Qoʻriqxonalar bor.

Geografiyasi 
Oʻrta Sibir yassi togʻlari-Sibirning markaziy
qismida Yenisey va Lena-Aldan daryolari oraligʻida joylashgan. U Shimoliy Muz okeani sohillaridan Janubiy Sibir togʻ etaklarigacha
choʻzilgan. Oʻlkaning materikdagi eng shimoliy nuqtasi Chelyuskin burni,
Severnaya Zemlya arxipelagida esa Arktika burnidir, maydoni 4 mln. km2
atrofida. Oʻlka uchun keskin kontinental iqlim, keng tarqalgan doimiy
muzloqlar, muzloq tayga tuproqlari, relefining kuchli kesilganligi tufayli
kenglik zonalarining Gʻarbiy Sibirdagiga nisbatan noaniq ifodalanganligi,
landshaftlarning balandlik zonalligi kabilar xarakterli.
Oʻlkaning katta qismi joylashgan Sibir platformasining poydevori
arxeyda vujudga kelgan. Proterozoyda va baykal orogenezida oʻlkaning
burmali poydevori shakllangan. Platforma metamorflashgan qadimiy
choʻkindi jinslardan tarkib topgan va koʻpgina joylarda granit intruziyalari
yorib chiqqan. Bu jinslar yer yuzasiga chiqib, shimolda Anabar kristall
massivini, janubi-sharqda Aldan qalqonini hamda Yenisey va Turuxan
koʻtarilmalarini vujudga keltirgan. Poydevorning massivlari va
koʻtarilmalari keng, chuqur tektonik botiqlar bilan boʻlinib ketgan. Ular
paleozoy va mezozoyning choʻkindi jinslari bilan toʻlgan Lena-Xatanga,
Tunguska va Vilyuy botiqlaridir. Kaledon orogenezida Severnaya Zemlya
va Taymirning shimoliy qismidagi burmali strukturalar vujudga kelgan,
Sibir platformasining geologik tuzilishining oʻziga xos xususiyati lava
qoplamlari — trappalarning keng tarqalganligidir. Trappalarning umumiy
maydoni 1 mln. km2 dan ortiq, qalinligi 1200-1500 m ga teng va Rossiya
platformasidan ana shu xususiyati bilan farqlanadi. Oʻrta Sibir yassi
togʻligida keng tarqalgan temir, platina, mis, nikel ruda konlari,
polimetallar grafit, oltin, olmos va bir qancha foydali qazilmalarning hosil
boʻlishi vulkanik jinslarga bogʻliq. Botiqlarda esa neft va toshkoʻmir
konlari joylashgan.
Oʻrta Sibir yer yuzasining hozirgi qiyofasi alp bosqichining tektonik
harakatlari natijasida shakllangan. Shu davrda Birranga, Putorana, Anabar
va Yenisey massivlari faol koʻtarilgan, Shimoliy Sibir va Markaziy
Yoqutiston pastekisliklari ancha choʻkkan. Daryo vodiylarida
supachasimon past-baland terrasalar koʻp tarqalgan. Oʻlka hududida yassi
togʻlik relefi hukmronlik qiladi. Uning katta qismi Oʻrta Sibir yassi
togʻligi bilan band. Yassi togʻlikning dengiz sathidan oʻrtacha balandligi
400-600 m ni tashkil etadi. Eng baland nuqtasi Putorana togʻlarida 1701 m
ga yetadi. Yassi togʻlikka sharq tomondan Markaziy Yoqutiston
pastekisligi va shimol tomondan kenglik boʻylab choʻzilgan Shimoliy Sibir
pastekisligi tutashgan. Pastekislikdan shimol tomonda joylashgan Taymir
yarim orolida Birranga togʻlari (Lednikovaya, 1146 m) qad koʻtarilgan.
Yassi togʻlikning gʻarbiy qismida Yenisey va Angara kryajlari, Tunguska,
Angaraorti, Lena-Angara platolari, janubi-sharqiy qismida Lenaboʻyi
platosi, Aldan togʻlari ajralib turadi.
Oʻrta Sibirning asosiy iqlim xususiyatlarini uning geografik oʻrni -
Shimoliy Osiyoning oʻrta qismida joylashganligi, iliq dengizlardan
uzoqligi, Shimoliy Muz okeanining taʼsiri va boshqa omillar belgilaydi.
Oʻlkaning iqlimi keskin kontinentalligi bilan Gʻarbiy Sibir va Sharqiy
Yevropa tekisliklari iqlimidan keskin farq qiladi. Iqlimining kontinentalligi
shimoldan janubga va gʻarbdan sharqqa tomon kuchayib, Markaziy
Yoqutistonda maksimal miqdorga yetadi. Qishda materik yuzasining qattiq
sovushi natijasida Oʻrta Sibirning katta qismi Osiyo antisiklonining baland
bosimi taʼsirida boʻladi. Yanvarning oʻrtacha harorati juda past, oʻlkaning
janubi-gʻarbida −20°S ni, shimoli-sharqida −40°S ni, Yoqutistonda −45°S ni
tashkil etadi. Qishda barqaror ob-havo tarkib topib, sovuqli kunlar uzoq
davom etadi. Yozda Oʻrta Sibir ustida past atmosfera bosimi shakllanib,
iyulning oʻrtacha harorati yuqori boʻladi. Jumladan, tayga zonasining
shimoliy chegarasida oʻrtacha harorat +11°,+12°S dan Yoqutistonda
+19°S gacha koʻtariladi. Haroratning minimal koʻrsatkichi botiqlarda -
64°,-68°S gacha pasaysa, maksimal koʻrsatkichi +35°S gacha koʻtariladi.
Atmosfera yogʻinlarining aksariyat qismi yozning ikkinchi yarmiga toʻgʻri
keladi. Sovuq faslda esa yogʻin juda kam boʻladi. Turli yillarda yogʻin
miqdorining keskin oʻzgarib turish odati xarakterli. Masalan, qurgʻoqchil
yillarda Dudinkada yogʻin miqdori 125 mm, yomgʻirli yillarda 350 mm
gacha oʻzgarsa, Krasnoyarskda yillik yogʻin miqdori 127 mm, 475 mm
gacha oʻzgaradi. Oʻlka hududida keskin kontinental iqlim oqibatida koʻp
yillik muzloq yerlar keng tarqalgan. Doimiy muzloqlar Quyi Tunguska va
Vilyuy vodiylaridan shimolda keng tarqalgan. Ularning qalinligi Xatanga
qoʻltigʻi sohillarida 800 m ga, Marxa daryosi havzasida (Markaziy
Yoqutiston) 1500 m ga yetadi. Janubda muzloqlarning tarqalishi orollar
shaklida boʻlib, ularning qalinligi janubga tomon 50 m dan 5-10 m gacha
kamayib boradi. Koʻp yillik muzloq yerlar oʻlka tabiatidan xoʻjalik
ehtiyojlari uchun foydalanishni bir muncha qiyinlashtiradi.
Oʻrta Sibirda daryolar toʻri yaxshi rivojlangan. Daryolari asosan
Yenisey va Lena tizimlariga qaraydi va Shimoliy Muz okeani havzasiga
quyiladi. Bulardan tashqari oʻlkaning Pyasina, Taymira, Xatanga, Popigay,
Anabar va Olenyok daryolari toʻgʻridan-toʻgʻri Kara va Laptevlar
dengizlariga quyiladi. Oʻrta Sibir daryolari iqlim sharoitiga qaramasdan
juda sersuv. Ular qor suvlaridan, yozgi yomgʻir suvidan va koʻp yillik
muzloq yerlarning erigan sizot suvlaridan toʻyinadi. Daryolarning
koʻpchiligi oktyabrda, janubda noyabrning boshlarida muzlaydi va bu davr
6-7 oy davom etadi. Yillik suv oqimining 90-95% iliq-issiq davrga va
qolgan 5-10% sovuq davrga toʻgʻri keladi.
Enisey daryosi Gʻarbiy va Sharqiy Sayan togʻlaridan boshlanib, Kara
dengizining Yenisey qoʻltigʻiga quyiladi. U oʻrta oqimida Oʻrta Sibir yassi
togʻligidan boshlanuvchi Podkamennaya Tunguska, Quyi Tunguska
daryolarini, Baykal koʻlidan boshlanuvchi Angara daryosini qabul qiladi.
Yeniseyning uzunligi 4092 km, havzasining maydoni 2,6 mln. km2 ga
yaqin, oʻrtacha yillik suv sarfi 19800 m3
/sek. Lena daryosi Baykalboʻyi va
Zabaykale togʻlaridan boshlanib Laptevlar dengiziga quyiladi. Uning eng
yirik irmoqlari Aldan va Vilyuy daryolaridir. Lenaning uzunligi 4400 km,
havzasining maydoni 2,5 mln. km2
atrofida, oʻrtacha yillik suv sarfi 17000
m3
/sek. Lena yuqori qismida tik yonbagʻirli vodiylardan oqib oʻtadi. Lena-Vilyuy pastekisligida daryo vodiysi kengayib, eni 25-30 km gacha yetadi.
Daryo dengizga quyilish joyida koʻplab tarmoqlarga boʻlinib, maydoni
30000 km2 boʻlgan delta hosil qiladi. Oʻrta Sibirda koʻllar Gʻarbiy
Sibirdagiga nisbatan ancha kam tarqalgan. Koʻllarga Markaziy Yoqutiston,
Shimoliy Sibir, Taymir pastekisliklari va Putorana togʻlari boy. Eng katta
koʻl Birranga togʻlari etagida joylashgan Taymir koʻlidir. Uning maydoni
4650 km2
, maksimal chuqurligi 26 m. Koʻl akvatoriyasi fasllarga qarab
oʻzgarib turadi. Putorana togʻlarida Pyasino, Lama, Keta, Xantay kabi
tektonik koʻllar joylashgan. Markaziy Yoqutistonda termokarst yoʻli bilan
vujudga kelgan mayda koʻllar keng tarqalgan, yer osti suvlariga ham boy.
Uning doirasida Tunguska, Xatanga, Yoqutiston, Angara-Lena artezian
havzalari joylashgan.
Oʻrta Sibir oʻlkasi tuproq-oʻsimlik qoplamining zonal ifodalanish
xarakteriga koʻra Gʻarbiy Sibir pastekisligidan farq qiladi. Uning tuproq-oʻsimlik zonalari Arktika sahrosi, tundra, oʻrmon-tundra, tayga va orollar
shaklida tarqalgan oʻrmon-dashtlardan tarkib topgan. Balandlik
amplitudasi katta boʻlgan shimoliy hududlarda balandlik mintaqalari
vujudga kelgan. Quyi Tunguskaning quyi qismidagi togʻlarda 400 m
balandlikkacha qoramtir igna bargli tayga, yuqorida yorugʻ igna bargli
tilogʻoch oʻrmonlari, 700-800 m dan yuqorida togʻ toshloq tundrasi
joylashgan. Mazkur oʻlkada eng koʻp tarqalgan oʻsimlik tipi tayga
oʻrmonlaridir. Tayga zonasi oʻlkaning 70% hududini ishgʻol etadi. Uning
gʻarbida Sibir tilogʻochi, Chekanovskiy tilogʻochi, sharqida Dauriya
tilogʻochi keng tarqalgan. Qoramtir igna bargli oʻrmonlar gʻarbda va
janubda uchraydi. Oʻrmonlar tagida gileyli-muzloq-tayga, chimli-oʻrmon
va chimli podzol tuproqlari rivojlangan. Oʻrmon-dashtlarda orollar
shaklida boʻz oʻrmon tuproqlari va qora tuproqlar uchraydi. Birranga,
Putorana togʻlarida va Anabar massivida togʻ tundra tuproqlari mavjud.
Arktika sahrolarida moxlar, lishayniklar, tundra lolasi, toshyorar,
ayiqtovonlar uchraydi. Tundrada moxlar va lishayniklar keng tarqalgan,
pastqam joylardagi botqoqliklarda qiyoq va momiqboshlar oʻsadi.
Oʻlka faunasi Gʻarbiy Sibir faunasiga nisbatan boy va xilma-xil.
Ayniqsa bu yerda tayga oʻrmonlari faunasiga mansub boʻlgan moʻynali
hayvonlar — olmaxon, sobol, kolonka, tulki, oqsichqon, ondatra, nutriya va
boshqalar koʻpchilikni tashkil etadi. Tuyoqli hayvonlardan shimol bugʻusi,
los, Putorana togʻlarida qor qoʻyi ovlanadi. Oʻtloq dashtlarda uzun dumli
yumronqoziqlar koʻp uchraydi. Qushlardan qarqur, chil, qora qargʻa,
kasatka-oʻrdak, churraklar yashaydi.

Havolalar 
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Rossiya_Federatsiyasi
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Krasnoyarsk_o%CA%BBlkasi
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Saxa_Respublikasi
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Irkutsk_viloyati
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Yenisey
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Lena
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Shimoliy_Sibir_pasttekisligi
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Sayan_tog%CA%BBlari
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Sibir_platformasi
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Arxey
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Proterozoy
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Metamorfizm
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Burmalanish
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Aldan_tog%CA%BBligi
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Paleozoy
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Mezozoy
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Sinekliza
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Bazalt
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Diabaz
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Gabbro
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Trapp
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Mutlaq_balandlik
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Quyi_Tunguska
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Toshloq_Tunguska
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Angara
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Anabar
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Olenek
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Bratsk_suv_ombori
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Mo%CA%BBynali_hayvonlar
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Olmaxon
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Suvsarlar

Manbalar 
 T. V. Vlasova. Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)- Oʻqituvchi. T., 1981[1]
 X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI -Toshkent ,2021[2]

Togʻlar
Rossiya geografiyasi