Arterial gipertenziya

Gipertenziya (HTN yoki HT), shuningdek, yuqori qon bosimi (HBP) sifatida ham tanilgan, arteriyalarda qon bosimi doimiy ravishda koʻtarilgan uzoq muddatli tibbiy holatdir. Uzoq muddatli yuqori qon bosimi insult, koronar arteriya kasalligi, yurak yetishmovchiligi, atriyal fibrilatsiya, periferik arterial kasalliklar, koʻrish qobiliyatini yoʻqotish, surunkali buyrak kasalligi va demans uchun asosiy xavf omilidir. Gipertenziya butun dunyo boʻylab erta oʻlimning asosiy sababidir.

Yuqori qon bosimi birlamchi (asosiy) yoki ikkilamchi gipertenziya deb tasniflanadi. Taxminan 90-95 % holatlar birlamchi boʻlib, oʻziga xos boʻlmagan turmush tarzi va genetik omillar tufayli yuqori qon bosimi sifatida aniqlanadi. Kasallik xavfni oshiradigan turmush tarzi omillari orasida dietada ortiqcha tuz, ortiqcha tana vazni, chekish va spirtli ichimliklarni tartibsiz isteʼmol qilish natijasida yuzaga keladi. Qolgan 5-10 % hollarda surunkali buyrak kasalligi, buyrak arteriyalarining torayishi, endokrin kasalliklar yoki tugʻilishni nazorat qilish tabletkalarini qoʻllash kabi aniqlanganligi tufayli, yuqori qon bosimi sifatida tavsiflangan ikkilamchi yuqori qon bosimi deb tasniflanadi.

Qon bosimi ikkita oʻlchov boʻyicha tasniflanadi: sistolik va diastolik bosim. Mos ravishda maksimal va minimal bosimdir. Koʻpgina kattalar uchun dam olishda normal qon bosimi sistolik simob (mmHg) 100-130 millimetr va diastolik 60-80 mmHg oraligʻida yuz beradi. Aksariyat kattalar uchun qon bosimi doimiy ravishda 130/80 yoki 140/90 mmHg dan yuqori boʻlsa, yuqori qon bosimi mavjud deb hisoblanadi. Bolalar uchun turli raqamlar qoʻllanadi.

Turmush tarzini oʻzgartirish va dori-darmonlar qon bosimini pasaytirishi va sogʻliq uchun asoratlar xavfini kamaytirishi mumkin. Turmush tarzi oʻzgarishi vazn yoʻqotish, jismoniy mashqlar, tuz isteʼmolini kamaytirish, spirtli ichimliklarni isteʼmol qilishni kamaytirish va sogʻlom ovqatlanishni oʻz ichiga oladi. Agar turmush tarzini oʻzgartirish yetarli boʻlmasa, u holda qon bosimida dori vositalari qoʻllanadi. Bir vaqtning oʻzida qabul qilingan uchta dori 90 % odamlarda qon bosimini nazorat qila oladi. Oʻrtacha yuqori arterial qon bosimini (>160/100 mmHg sifatida aniqlanadi) dori vositalari bilan davolash umr koʻrish davomiyligini oshirish bilan bogʻliq. Qon bosimini davolashning taʼsiri 130/80 orasida mmHg va 160/100 mmHg unchalik aniq emas. Yuqori qon bosimi butun dunyo aholisining 16 dan 37 foizigacha taʼsir qiladi. 2010-yilda 18 foiz oʻlimga gipertenziya sabab boʻlganligi aniqlandi. Dunyo boʻyicha 9,4 million kishi aynan gipertenziyadan vafot etadi.

Belgilari va belgilari 
Gipertenziya kamdan-kam hollarda alomatlar bilan birga keladi va uni aniqlash odatda skrining orqali yoki bogʻliq boʻlmagan muammo uchun tibbiy yordam soʻrab murojaat qilganda amalga oshiriladi. Qon bosimi yuqori boʻlgan baʼzi odamlar bosh ogʻrigʻi (ayniqsa, ertalab boshning orqa qismidagi ogʻrigʻi) shuningdek, bosh aylanishi, bosh aylanishi, tinnitus (quloqlarda shovqin yoki shivirlash), koʻrishning oʻzgarishi yoki hushidan ketish mumkin. Jismoniy tekshiruvda gipertenziya oftalmoskopiya bilan koʻrilgan optik fundusdagi oʻzgarishlar mavjudligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Gipertenziv retinopatiyaga xos boʻlgan oʻzgarishlarning zoʻravonligi I dan IV darajagacha; I va II darajalarni farqlash qiyin boʻlishi mumkin.

Ikkilamchi gipertenziya 
Ikkilamchi gipertenziya aniqlangan sababga koʻra gipertenziya boʻlib, maʼlum oʻziga xos qoʻshimcha belgilar va alomatlarga olib kelishi mumkin. Gipertiroidizm tez-tez ishtahaning kuchayishi, tez yurak urishi, koʻzlarning shishishi va titroq bilan vazn yoʻqotishiga olib keladi. Buyrak arteriyasi stenozi (RAS) oʻrta chiziqning chap yoki oʻng tomonida (bir tomonlama RAS) yoki ikkala joyda (ikki tomonlama RAS) mahalliylashtirilgan qorin boʻshligʻi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Aorta koarktatsiyasi koʻpincha qoʻllarga nisbatan pastki ekstremitalarda qon bosimining pasayishiga yoki femoral arterial pulslarning kechikishi yoki yoʻqligiga olib keladi. Feokromotsitoma bosh ogʻrigʻi, yurak urishi, rangpar koʻrinish va ortiqcha terlash bilan birga keladigan keskin gipertenziya epizodlarini keltirib chiqarishi mumkin.

Gipertenziv inqiroz 

Yuqori koʻtarilgan qon bosimi (sistolik 180 yoki diastolik 110 ga teng yoki undan yuqori) gipertenziv inqiroz deb ataladi. Gipertenziv inqiroz mos ravishda oxirgi organlarning shikastlanishi yoʻqligi yoki mavjudligiga qarab gipertonik shoshilinch yoki gipertonik favqulodda deb tasniflanadi. Shoshilinch gipertenziyada qon bosimining koʻtarilishi natijasida oxirgi organlarning shikastlanishi haqida hech qanday dalil yoʻq. Bunday hollarda 24 dan 48 soatgacha qon bosimini bosqichma-bosqich pasaytirish uchun ogʻiz orqali yuboriladigan dorilargina yordam bera oladi. Gipertenziv favqulodda vaziyatlarda bir yoki bir nechta organlarga bevosita zarar yetkazilishi haqida dalillar mavjud. Eng koʻp taʼsirlangan organlarga miya, buyraklar, yurak va oʻpka kiradi. Ular chalkashlik, uyquchanlik, koʻkrak qafasidagi ogʻriqlar va nafas qisilishi kabi belgilarni keltirib chiqaradi. Gipertenziya bilan bogʻliq favqulodda holatlarda, davom etayotgan organlarning shikastlanishini toʻxtatish uchun qon bosimini tezroq pasaytirish kerak.

Homiladorlik 
Gipertenziya homiladorlikning taxminan 8-10 foizida uchraydi. 140/90 dan yuqori boʻlgan olti soatlik oraliqda ikkita qon bosimi oʻlchovi mm Hg homiladorlikdagi gipertenziya diagnostikasi hisoblanadi. Homiladorlikdagi yuqori qon bosimi oldingi gipertenziya, homiladorlik gipertenziyasi yoki preeklampsi sifatida tasniflanishi mumkin. Preeklampsi — homiladorlikning ikkinchi yarmida va tugʻruqdan keyingi davrda qon bosimi ortishi va siydikda protein mavjudligi bilan tavsiflangan jiddiy holatlardan biridir. Bu homiladorlikning taxminan 5 foizida uchraydi va butun dunyo boʻylab onalar oʻlimining taxminan 16 foizi uchun javobgardir. Odatda preeklampsida hech qanday alomat yoʻq va u muntazam skrining orqali aniqlanadi. Preeklampsi belgilari paydo boʻlganda, bosh ogʻrigʻi, koʻrishning buzilishi (koʻpincha „chiroqlar“ miltillaydi), qusish, oshqozon ogʻrigʻi va shish paydo boʻladi . Preeklampsiya vaqti-vaqti bilan hayot uchun xavfli boʻlgan eklampsiya deb ataladigan holatga oʻtishi mumkin, bu favqulodda gipertenziya boʻlib, koʻrishning yoʻqolishi, miya shishishi, tutilishlar, buyrak yetishmovchiligi, oʻpka shishi va tarqalgan intravaskulyar koagulyatsiya (qon ivishining buzilishi) kabi bir qator jiddiy asoratlar bilan kechadigan asoratlardir. Aytib oʻtish kerakki, homiladorlik gipertenziyasi siydikda protein boʻlmagan homiladorlik davrida yangi boshlangan gipertenziya sifatida tavsiflanadi.

Bolalar 
Rivojlanmaslik, tutilishlar, asabiylashish, energiya yetishmasligi va nafas olish qiyinlishuvi yangi tugʻilgan chaqaloqlar va yosh bolalarda ham gipertoniya bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Bolalarda gipertenziya bosh ogʻrigʻi, sababsiz asabiylashish, charchoq, rivojlanishning sustlashishi, koʻrishning xiralashishi, burundan qon ketishi va yuz falajiga olib kelishi mumkin.

Sabablari

Birlamchi gipertenziya 
Gipertenziya genlar va atrof-muhit omillarining murakkab oʻzaro taʼsiridan kelib chiqadi. Qon bosimiga kichik taʼsir koʻrsatadigan koʻplab keng tarqalgan genetik variantlar, shuningdek, qon bosimiga katta taʼsir koʻrsatadigan baʼzi noyob genetik variantlar aniqlangan. Shuningdek, genom boʻyicha assotsiatsiya tadqiqotlari (GWAS) qon bosimi bilan bogʻliq 35 ta genetik lokusni (joylashuvni) aniqladi. Qon bosimiga taʼsir qiluvchi ushbu genetik lokuslardan 12 tasi yangi topildi. Ushbu sentinel SNP qon tomir silliq mushaklari va buyrak funksiyasi bilan bogʻliq genlar ichida joylashgan. DNK metilatsiyasi qaysidir maʼnoda umumiy irsiy oʻzgaruvchanlikni bir nechta fenotiplarga bogʻlashga taʼsir qilishi mumkin. Ushbu tadqiqotda 35 sentinel SNP (maʼlum va yangi) uchun oʻtkazilgan yagona variant testi genetik variantlar alohida yoki jami yuqori qon bosimi bilan bogʻliq klinik fenotiplar xavfiga hissa qoʻshishini koʻrsatadi. Gʻarbiy ovqatlanish va turmush tarzi bilan bogʻliq boʻlsa, qon bosimi qarish bilan koʻtariladi va keyingi hayotda gipertoniya boʻlish xavfi katta boʻladi. Bir qator atrof-muhit omillari qon bosimiga taʼsir qiladi. Tuzni koʻp isteʼmol qilish tuzga sezgir odamlarda qon bosimini oshiradi; jismoniy mashqlar yetishmasligi, markaziy semizlik alohida holatlarda rol oʻynashi mumkin. Kofein isteʼmoli va D vitamini yetishmovchiligi kabi boshqa omillarning mumkin boʻlgan rollari unchalik aniq emas. Semirib ketishda tez-tez uchraydigan va X sindromining tarkibiy qismi boʻlgan insulin qarshiligi ham gipertenziyaga yordam beradi. Bolaning kam vaznda tugʻilishi, onaning chekishi va emizishning yetishmasligi kabi erta hayotdagi hodisalar kattalar uchun muhim gipertenziya uchun xavf omillari boʻlishi mumkin. Gipertenziya bilan ogʻrigan bemorlarda normal qon bosimi boʻlgan odamlarga nisbatan yuqori qon siydik kislotasi darajasining ortishi aniqlangan, ammo birinchisi sababchi rol oʻynaydimi yoki buyrak funksiyasining yomonlashishiga yordam beradimi, bu savollar noaniqligicha qolmoqda. Qishda oʻrtacha qon bosimi yozga qaraganda yuqori boʻlishi mumkin. Periodontal kasallik ham yuqori qon bosimi bilan bogʻliq.

Ikkilamchi gipertenziya 
Ikkilamchi gipertenziya aniqlangan sabablardan kelib chiqadi. Buyrak kasalligi gipertenziyaning eng koʻp uchraydigan ikkinchi darajali sababidir. Gipertenziya, shuningdek, Kushing sindromi, gipertiroidizm, hipotiroidizm, akromegaliya, Kon sindromi yoki giperaldosteronizm, buyrak arteriyasi stenozi (ateroskleroz yoki fibromuskulyar displazi), giperokrin. Ikkilamchi gipertenziyaning boshqa sabablari orasida esa semizlik, uyqu apneasi, homiladorlik, aorta koarktatsiyasi, qizilmiya oʻtini koʻp isteʼmol qilish, spirtli ichimliklarni koʻp isteʼmol qilish, retsept boʻyicha baʼzi dorilar, oʻsimlik preparatlari va qahva, kokain va metamfetamin kabi stimulyatorlar kiradi. Ichimlik suvi orqali mishyak taʼsirining koʻtarilgan qon bosimi bilan bogʻliqligi koʻrsatilgan. Depressiya ham gipertoniya bilan bogʻliq edi. Koʻpincha yolgʻizlik ham gepertenziyaga sabab boʻluvchi xavfli omilidir. 2018-yilgi tekshiruv shuni koʻrsatdiki, har qanday alkogol erkaklarda qon bosimini oshiradi, bir yoki ikkitadan ortiq ichimliklar esa ayollarda xavfni oshiradi.

Patofiziologiya 

Oʻrnatilgan asosiy gipertenziyasi boʻlgan koʻpchilik odamlarda qon oqimiga qarshilik kuchayishi (umumiy periferik qarshilik) yuqori bosimga olib keladi. Gipertenziyadan oldingi yoki „chegaradagi gipertenziya“ bilan ogʻrigan baʼzi yoshlarda yuqori yurak chiqishi, yurak urish tezligining oshishi va normal periferik qarshilik borligi, giperkinetik chegara gipertenziyasi deb ataladigan dalillar mavjud. Bu odamlar keyingi hayotda oʻrnatilgan asosiy gipertenziyaning tipik xususiyatlarini rivojlantiradilar, chunki ularning yurak faoliyati pasayadi va yosh bilan periferik qarshilik kuchayadi. Oʻrnatilgan gipertenziyada periferik qarshilikning kuchayishi, asosan, mayda arteriyalar va arteriolalarning strukturaviy torayishi bilan bogʻliq, ammo kapillyarlar soni yoki zichligining kamayishi ham hissa qoʻshishi mumkin. Gipertenziya, shuningdek, periferik venoz moslashuvning pasayishi bilan bogʻliq. Bu venoz qaytishni oshirishi, yurakning oldingi yukini oshirishi va natijada diastolik disfunksiyani keltirib chiqarishi mumkin. Gipertenziya bilan ogʻrigan keksa odamlarda puls bosimi (sistolik va diastolik qon bosimi oʻrtasidagi farq) tez-tez ortadi. Bu sistolik bosimning anormal darajada yuqori ekanligini anglatishi mumkin, ammo diastolik bosim normal yoki past boʻlishi ham mumkin. Bu holat izolyatsiya qilingan sistolik gipertenziya deb ataladi. Gipertenziya yoki izolyatsiya qilingan sistolik gipertenziya bilan ogʻrigan keksa odamlarda yuqori puls bosimi arterial qattiqlikning oshishi bilan izohlanadi. Bu odatda qarish bilan birga keladi va yuqori qon bosimi bilan kuchayishi mumkin. Gipertenziyada periferik qarshilikning oʻsishini hisobga olish uchun koʻplab mexanizmlar taklif qilingan. Koʻpgina dalillar buyraklardagi tuz va suv bilan ishlashning buzilishini (ayniqsa, intrarenal renin-angiotenzin tizimidagi anormalliklarni) yoki simpatik asab tizimining anormalliklarini nazarda tutadi. Bundan tashqari, endotelial disfunksiya va tomirlarning yalligʻlanishi ham periferik qarshilikning kuchayishiga va gipertenziyadagi tomirlarning shikastlanishiga yordam berishi mumkinligi taxmin qilingan. Interleykin 17 oʻsimta nekrozi omili alfa, interleykin 1, interleykin 6 va interleykin 8 kabi gipertenziya bilan bogʻliq deb hisoblangan boshqa immun tizimining kimyoviy signallarini ishlab chiqarishni koʻpaytirishdagi roli uchun qiziqish uygʻotdi. Ratsiondagi ortiqcha natriy yoki kaliyning yetishmasligi ortiqcha hujayra ichidagi natriyga olib keladi. Bu qon tomirlarining silliq mushaklarini qisqartiradi va qon oqimini cheklaydi natijada qon bosimini oshiradi.

Diagnostika 
Amerika yurak assotsiatsiyasi (AHA) kamida ikkita alohida tibbiy tashrifda kamida uchta dam olish oʻlchovini tavsiya qiladi. Buyuk Britaniyaning Sogʻliqni saqlash va parvarish boʻyicha milliy instituti, agar klinikada qon bosimi 140/90 mmHg yoki undan yuqori boʻlsa, gipertenziya tashxisini tasdiqlash uchun ambulator qon bosimi monitoringini tavsiya qiladi.

Oʻlchash texnikasi 
Gipertenziyaning aniq tashxisini qoʻyish uchun qon bosimini toʻgʻri oʻlchash texnikasidan foydalanish kerak. Qon bosimini notoʻgʻri oʻlchash tez-tez uchraydi va qon bosimi koʻrsatkichini 10 mmHg ga oʻzgartirishi mumkin, bu esa notoʻgʻri tashxis qoʻyish va gipertenziya notoʻgʻri tasniflanishiga olib keladi. Qon bosimini toʻgʻri oʻlchash texnikasi bir necha bosqichlarni oʻz ichiga oladi. Qon bosimini toʻgʻri oʻlchash uchun qon bosimi oʻlchanayotgan odam kamida besh daqiqa jim oʻtirishni talab qiladi, soʻngra toʻgʻri oʻrnatilgan qon bosimi manjetini yalangʻoch yuqori qoʻliga qoʻyish kerak. Qon bosimi oʻlchanayotgan odam bu jarayonda gaplashmaslik yoki harakat qilmaslik kerak. Oʻlchanayotgan qoʻl yurak darajasida tekis yuzada qoʻllab-quvvatlanishi kerak. Qon bosimini oʻlchash tinch xonada oʻtkazilishi kerak, shuning uchun qon bosimini tekshiradigan shifokor qon bosimini aniq oʻlchash uchun brakiyal arteriyani stetoskop bilan tinglayotganda Korotkoff tovushlarini eshitishi mumkin. Korotkoff tovushlarini tinglashda qon bosimi manjetini sekin tushirish kerak (sekundiga 2-3 mmHg). Biror kishining qon bosimini oʻlchashdan oldin siydik pufagini boʻshatish kerak, chunki bu qon bosimini 15/10 mmHg ga oshirishi mumkin. Toʻgʻriligini taʼminlash uchun bir-biridan 1-2 daqiqa oraliqda bir nechta qon bosimi koʻrsatkichlarini (kamida ikkita) olish kerak. 12-24 soat davomida ambulator qon bosimi monitoringi tashxisni tasdiqlashning eng aniq usuli hisoblanadi. Qon bosimi juda yuqori boʻlganlar bundan mustasno, ayniqsa aʼzolar faoliyati yomonlashganda bu xavfli tus olishi mumkin. 24 soatlik ambulator qon bosimi oʻlchagichlari va uydagi qon bosimi apparatlari mavjudligi tufayli oq xalatli gipertenziya bilan ogʻriganlarga notoʻgʻri tashxis qoʻymaslik muhimligi protokollarning oʻzgarishiga olib keldi. Amerika Qo'shma Shtatlarining profilaktika xizmatlari bo'yicha ishchi guruhi, shuningdek, sogʻliqni saqlash muhitidan tashqarida oʻlchovlarni olishni tavsiya qiladi. Keksa yoshdagi psevdogipertenziya yoki siqilmaydigan arteriya sindromi ham eʼtiborni talab qilishi mumkin. Bu holat arteriyalarning kalsifikatsiyasi bilan bogʻliq boʻlib, natijada qon bosimi manjeti yordamida gʻayritabiiy yuqori qon bosimi koʻrsatkichlari paydo boʻladi, qon bosimining arterial ichidagi oʻlchovlari normaldir. Ortostatik gipertenziya — bu tik turganda qon bosimining oshishi.

Boshqa tekshiruvlar