Arqadagʻ

Arqadagʻ (turkmancha arka „orqa“ + dag „togʻ“, „himoyachi“ degan maʼnoni anglatadi) – Turkmaniston janubidagi shahar. U 2022-yil 20-dekabrdan boshlab Axal viloyatining maʼmuriy markazi. Bu 2019-yilda boshlangan yashil maydonni rivojlantirish dasturi boʻlib, dastlabki byudjeti 1,5 milliard dollarni tashkil etadi    . Shahar sobiq prezident Gurbanguli Berdimuhamedov sharafiga nomlangan, uning rasmiy unvoni Arqadagʻ . Turkmaniston shaharlari orasida yagona boʻlgan Arqadagʻ qonun boʻyicha „davlat ahamiyatiga ega shahar“ deb belgilangan .

Geografiyasi 
Shahar Turkmaniston poytaxti Ashxobod shahri chegarasidan gʻarbda va qoʻshni Koʻktepa (Gökdepe) shahridan sharqda 38,0659 daraja shimoliy kenglikda va 58,0727 daraja sharq uzunlikda joylashgan. Parlamentning 2023-yil 18-martdagi qarori bilan shahar Kärizek va Gorjaw deb nomlangan ikki tumanga () boʻlingan . 2023-yil 30-mart holatiga koʻra, tumanlar har birini prezident tomonidan tayinlangan hokim boshqaradigan tumanlarga aylantirildi.

Kärizek tumani Aba Annayevning turar-joy majmuasini (avvalgi qishloq) oʻz ichiga oladi, u chavandozlar va yaqin atrofdagi otchopar uchun yordamchi xodimlarni joylashtirish uchun qurilgan. 2023-yil may oyida Turkmaniston parlamenti Aba Annayevni Arqadagʻ shahrining bir qismi va Karizek tumaniga boʻysunuvchi shaharcha deb belgiladi.

Tarixi 
2018-yil noyabr oyida oʻsha paytdagi prezident Gurbanguli Berdimuhamedov Axal viloyati uchun yangi markaz qurilishi boʻyicha loyiha takliflarini koʻrib chiqishni boshladi. 2019-yil 4-martda Berdimuhamedov qurilishni boshlash toʻgʻrisida farmon chiqardi. Qurilish 2019-yil 10-aprelda yangi viloyat hokimligi binosiga tamal toshini qoʻyish marosimidan boshlandi. Dastlabki loyiha takliflarida shahar hududi 880 gektardan oshmasligi rejalashtirilgan boʻlsa-da, tasdiqlangan loyihada hudud 1002 gektarni tashkil etdi .

Parlamentning 2022-yil 20-dekabrdagi qarori bilan shahar Berdimuhammedov sharafiga Arqadagʻ deb nomlandi, Ahal viloyatining markazi Annaudan Arqadagʻga koʻchirildi va yaqin atrofdagi Aba Annayev qishlogʻi shaharga qoʻshildi. Bu haqda mahalliy OAV quyidagicha xabar berdi:Aholining turmush tarzini yaxshilash uchun qurilishning birinchi bosqichida 258 ta 2, 5, 7 va 9 qavatli turar-joy binolari quriladi. Shuningdek, 19 ta savdo doʻkoni, 3 ta taʼmirlash shoxobchasi, mehmonxona, savdo majmuasi hamda istirohat bogʻi barpo etilmoqda.2023-yil 23-yanvarda Prezident farmoni bilan shahar sudi va prokurori tashkil etildi . 2023-yil mart oyida qabul qilingan shahar maqomi toʻgʻrisidagi qonun unga „davlat ahamiyatidagi shahar“ () maqomini beradi  .

2023-yil noyabr oyida Arkadagʻning yer maydoni yana 119 gektarga kengaytirildi, qoʻshni Gökdepe tumanidan 102 gektar va Ashxobod shahridan 17 gektar.

Qurilish qiymati 
Muxolifat ommaviy axborot vositalari 2023-yilning fevral oyida qurilishning ikkinchi bosqichi uchun chetdan keltiriladigan qurilish materiallari taxminiy 1,296 milliard dollarga tushishi, birinchi bosqich qurilishining taxminiy qiymati 1,466 milliard dollar boʻlishini, bu esa shahar qurilishining umumiy qiymati 2,76 milliard dollardan oshgani haqida xabar berga edi. Biroq 2023-yil mart oyida Turkmanistonning qurilish boʻyicha rasmiysi birinchi bosqichga 3,3 milliard dollar, ikkinchi bosqichga esa taxminan 1,5 milliard dollar, jami 4,8 milliard dollarga xarajat qilinishini maʼlum qildi.

Rejalashtirilgan qurilishlar 
Qurilishning ikkinchi bosqichi davomida quyidagilarni barpo etiladi:…har biri 720 oʻrinli beshta umumtaʼlim maktabi, 320 oʻrinli toʻqqizta bolalar bogʻchasi, poliklinika, oʻt oʻchirish xizmati… Arqadagʻ hokimining maʼmuriy binolari, muzey, maydon, savdo markazi va maishiy mollar doʻkoni. Har biri 30 xonadondan iborat 36 ta besh qavatli turar joy, har biri 40 xonadondan iborat 36 ta besh qavatli turar joy, yigirma toʻrtta 42 xonadonli yetti qavatli turar joy, har biri 54 xonadonli 14 ta toʻqqiz qavatli uy… temir yoʻl vokzali, avtovokzal va taksi dispetcherlik stansiyasi, Ahal viloyati avtovokzali.Turkmaniston davlat matbuoti 2023-yilning mart oyida qurilishning ikkinchi bosqichi 2026-yilgacha yakunlanishi toʻgʻrisida xabar bergan edi.

2023-yil iyun oyida prezident Serdar Berdimuhamedov shaharda seysmik faollikni kuzatuvchi seysmologik stansiya boʻlishi toʻgʻrisida farmon chiqardi. Shuningdek, u Arqadagʻda „oziq-ovqat, sanoat, farmatsevtika va tibbiyot mahsulotlari“ ishlab chiqaradigan zavodlarni tashkil etish toʻgʻrisida qaror qabul qildi.

Shaharning ochilish marosimi 
Prezident Serdar Berdimuhamedov Vazirlar Mahkamasiga shaharning 2023-yilga ochilishi marosimi tadbirlari, jumladan, Bosh maydonda harbiy parad va konsert dasturini tayyorlashni buyurdi. Masjidning tamal toshi 2023-yil 20-yanvarda qoʻyildi. Prezident farmoni bilan shaharning rasmiy ochilishi 2023-yil 29-iyunga belgilangan, bu sobiq prezident Gurbanguli Berdimuhamedovning tugʻilgan kuniga toʻgʻri keladi.

2023-yil 29-iyun kuni Arqadagʻ shahrining rasmiy ochilish marosimi boʻlib oʻtdi.

Shu kuni Arqadagʻ telekanali efirga chiqdi, ayni nomdagi gazetaning birinchi soni nashr etildi.

Oʻzining sharafiga atalgan shaharning ochilish marosimiga Gurbanguli Berdimuhamedov ishtirok etmadi. Katta Berdimuhamedov oʻsha vaqt Saudiya Arabistoniga Haj ziyoratini ado etish uchun ketgan edi.

Meʼmorchiligi

Binolari 
Shahar beshta alohida taqdimotni oʻz ichiga olgan dizayn tanlovidan soʻng markazlashtirilgan meʼmorchilik rejasi asosida qurilgan. Barcha binolar nosimmetrik tarzda oʻtkazilgan koʻchalar boʻylab oq marmar bilan qoplangan. Quyidagi obyektlar quyidagicha nomlanadi  :

 Arqadagʻ yodgorligi;
 Aba Annayev nomidagi Xalqaro yilqichilik akademiyasi;
 Berdimuhamed Annayev nomidagi Ahal viloyat pedagogika kasb-hunar bilim yurti;
 Sachly Dursunova nomidagi Ahal viloyat tibbiyot oʻrta kasb-hunar maktabi;
 Goʻroʻgʻli Davlat ot sirki;
 Davlatmammed Ozodiy Ahal viloyat kutubxonasi;
 Omon Gulmammedov nomidagi Davlat drama teatri;
 Sahi Jebbarov nomidagi Ahal viloyat ixtisoslashtirilgan sanʼat maktabi;
 Shukur Bagshi nomidagi Bolalar sanʼat maktabi.

Ikki qavatli kottejlardan tashqari barcha turar-joy binolari yuk lifti vazifasini oʻtaydigan zamonaviy liftlar bilan jihozlangan.

Tibbiyot muassasalari 

 Gurbanguli Berdimuhamedov Salomatlik va reabilitatsiya markazi;
 Ahal viloyati sogʻliqni saqlash boshqarmasi;
 350 oʻrinli umumiy shifoxona;
 150 oʻrinli onkologiya markazi;
 150 oʻringa moʻljallangan onalik va bolalikni muhofaza qilish markazi;
 Tez yordam markazi.

Aqlli shahar 
Arqadagʻ Turkmanistonning birinchi „aqlli shahri“ boʻlishi koʻzda tutilgan.

Koʻcha nomlari 
Turkmaniston Xalq kengashi raisi, Turkmanistonning sobiq prezidenti Berdimuhamedov Arqadagʻ koʻchalariga Berdi Kerboboyev, Kerim Gurbannepesov, Gurbannazar Ezizov, Olti Qorliyev va Mayya Quliyeva va boshqa „milliy madaniyat, sanʼat, adabiyot va tarixga oʻzining soʻnmas taʼsirini qoldirgan buyuk shaxslar“ nomini berishni taklif qildi.

Tumanlari 
2023-yil 30-mart holatiga koʻra Arqadagʻ ikkita tumanni oʻz ichiga oladi (), har birini prezident tomonidan tayinlangan hokim () boshqaradi:

 Kärizek tumani
 Gorjaw tumani

Sobiq Aba Annayev qishlogʻi shahar maqomiga koʻtarilib, Karizek tumani tarkibiga kiritilgan .

Transport tizimi 
Shahar mamlakat poytaxti bilan Kopetdogʻ shoh koʻchasi va M37 avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan.

Yaqin atrofdagi eng katta aeroport Ashxobod xalqaro aeroporti boʻlib, u yerdan ichki va xalqaro reyslar amalga oshiriladi.

Temir yoʻl 
Shaharda temir yoʻl vokzali quriladi. Arqadagʻ-Ashxobod yoʻnalishida 140 km/soat tezlikka ega mintaqaviy yoʻlovchi temir yoʻl ekspressini ishga tushirish rejalashtirilgan. Arqadagʻdan Avazagacha tezyurar temir yoʻl qurilishi ham rejalashtirilgan.

Avtomobil transporti 
Arqadagʻda yer usti jamoat elektr transportini joriy etish rejalashtirilmoqda. Shaharda Xitoyning Yutong elektrobuslari va Jac J7 avtomobillaridan foydalaniladi.

Velosiped yoʻllari 
Shaharda 15 km uzunlikdagi velosiped yoʻllari quriladi. Birinchi ommaviy velosport mitingi 2023-yil aprel oyida boʻlib oʻtdi.

Yoʻllar 
Shahar aqlli svetoforlar bilan jihozlangan. Ular koʻrish va eshitish qobiliyati past odamlar koʻchalarni bemalol kesib oʻtishlari uchun maxsus tugmalar va ovozli signallar bilan jihozlangan. Svetoforlar koʻcha va chorrahalardagi tirbandlikka qarab ish rejimini oʻzgartiradi. Kompyuter serverlari koʻcha kameralaridan olingan tasvirlarni tahlil qiladi va svetoforlarga signal yuboradi.

Yoʻlaklar taktil plitalar bilan qoplangan.

Shahardagi piyodalar oʻtish joylari liftlar yoki eskalatorlar bilan jihozlangan.

OAV 
Shahar oʻzining Arqadagʻ telekanali  va Arqadagʻ gazetasi faoliyatini yoʻlga qoʻydi .

Telekommunikatsiyasi 
Shaharda mahalliy Oltin Asr mobil operatorining 2G, 3G va LTE tarmoqlari mavjud. 

Shaharda optik GPON tarmogʻi foydalanishga topshirilgan. Har bir xonadon bir vaqtning oʻzida internet, IPTV va telefoniyadan foydalanish imkonini beruvchi optik tolali tarmoqqa ulangan. Tarmoq belgilangan raqamlarni qamrab olgan va 235 ta mahalliy va xalqaro telekanallarga kirish imkonini beradi.

Sporti 
Shaharning „Arkadagʻ F.C.“ professional futbol klubi Turkmaniston oliy ligasi hisoblanadigan Yokari ligada oʻynaydi.

Qardosh shaharlari 
Arqadagʻ quyidagi shaharlar bilan qardosh hisoblanadi:

  Qozon (Tatariston), 2023-yildan beri
  Telavi (Gruziya), 2023-yildan beri
  Maisons-Laffitte (Fransiya), 2023-yildan beri

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 
 Rasmiy veb-sayti
 Turkmanistonning „Arqadagʻ shahri toʻgʻrisida“gi qonuni (ruscha)

Turkmaniston shaharlari