yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Qutayba ibn Muslim

Qutayba Ibn Muslim Albohiliy, Abu Hafs (660—715) – Umaviylarning Xurosondagi noibi (705—715), Movarounnahrni fath qilgan arab sarkardasi. Qutayba Ibn Muslim qays (qaysit) nomli shim. arab qabilasiga mansub boʻlgan. Hajjoj ibn Yusuf tomonidan Xuroson amiri (noibi) qilib tayinlangach (705), dastlab Xuroson va Toxaristonni toʻla ravishda arablarga boʻysundirdi. Soʻngra u 706—715-yillar orasida Movarounnahrning katta qismini (Romitan va Poykendni, 707; Varaxsha, Vardona va Buxoroni, 709; Shuman, Kesh va Nasafni, 710; Xorazm va Samarqandni, 712; Shosh, Fargʻona va Qoshgʻarni, 713—715-yillarda) arab xalifaligiga tobe etgan. Qutayba Ibn Muslim qoʻshiniga Buxoro va Samarqanddagi sugʻdiylar va turkiylar, xususan, Vardona mulkining hukmdori Vardonxudot qattiq qarshilik koʻrsatgan.

Qutayba Ibn Muslim tomonidan mahalliy aholini islom diniga kiritish dastlab qattiq qarshilikka uchragan. Masalan, u toʻrtinchi marta jang qilib Buxoroni olgach, arablar buxoroliklar bilan birga turib, ularning xatti-harakatlaridan xabardor boʻlib tursalar buxoroliklar zaruratdan musulmon boʻladi degan maqsadda Buxoro aholisiga oʻz uylarining yarmini arablarga berishga undab buyruq chiqardi. Qutayba Ibn Muslim shu yoʻl bilan Buxoro va boshqa shaharlarda musulmonchilikni oʻrnatdi. Movarounnahrda dastlabki Jomeʼ masjidini Buxoroda qurdirdi (712—713). Qutayba Ibn Muslim boshqa shaharlarda ham masjidlar qurdirib, zardushtiylik va buddaviylikka qarshi ayovsiz kurashdi.

Beruniynning „Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar“ asarida keltirilishicha: „Qutayba Xorazm xatini yaxshi biladigan, ularning xabar va rivoyatlarini oʻrgangan va bilimini boshqalarga oʻrgatadigan kishilarni halok etib, butkul yoʻq qilib yuborgan edi. Shuning uchun u (xabar va rivoyatlar) islom davridan keyin haqiqatni bilib boʻlmaydigan darajada yashirin qoldi.“

Qutayba Ibn Muslimning yangi xalifa Sulaymon (hukmronlik davri: 715—717) ga boʻysunmasligi, Movarounnahrdagi arab qoʻshinlari oʻrtasida unga nisbatan norozilik paydo boʻlishi va isyon koʻtarilishiga olib keldi. Arablarning shaybon qabilasiga mansub Hayyon an-Nabatiy (uning 7 ming kishilik qoʻshini boʻlgan) va tamim (tamimiy) qabilasi vakili Vaqi ibn Abu Sud boshchiligidagi isyonchilar Qutayba Ibn Muslimning chodiriga bostirib kirib, u bilan birgalikda Abdurrahmon, Abdulloh, Solih, Husayn, Abdulkarim nomli ukalarini, oʻgʻli Kasir ibn Qutayba va jiyanlarini (jami 11 erkakni) oʻldirishgan. Qutayba Ibn Muslim Kox qishlogʻidagi Raboti Sarxang (hozirgi Mozorbuva) qabristonida dafn etilgan. Uning shaxsi ilk oʻrta asrlardan boshlab Movarounnahrda islom ulamolari tomonidan muqaddaslashtirilgan.

Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Beruniy, Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar, t. 1, T., 1968; Istoriya at-Tabari, T., 1987.
Qutblanuvchanlik

Qutblanuvchanlik - zarralar (atom, ion va molekula)ning elektr maydonda dipol momentiga ega boʻlish xossasi. Elektr maydon (Ye) taʼsirida atom sistemalaridagi elektr zaryadlar siljib, dipol moment (R) induksiyalanadi. Maydon oʻchirilganda induksiyalangan r moment yoʻqoladi. Q. tushunchasi, odatda, doimiy dipol momentiga ega boʻlgan zarralarga, mas, qutbli molequlalarga qoʻllanmaydi. Nisbatan zaif maydonlarda r ning Ye ga bogʻlanishi chiziqli boʻladi va quyidagicha ifodalanadi: r=aYe, (bunda a — hajmiy oʻlchamlikka ega boʻlgan Q.). Baʼzi molekulalar uchun Q.ning qiymati Ye ning yoʻnalishiga bogʻliq boʻladi (ani-zotrop Q). Kuchli maydonlarda r(Ye) bogʻlanish chiziqli boʻlmaydi. Maydon yoqilganda r bir onda paydo boʻlmaydi, uning turgʻunlik vaqti t zarralarning tabiati va atrof muhitga bogʻliq. Statik maydonga Q.ning statik qiymati mos keladi. Oʻzgaruvchan maydonda Q. turgʻunlashishi vaqti t va maydon chastotasi so ga bogʻliq boʻladi. Yetarlicha kichik vaqt va past sh chastotalarda r momentning oʻzgarishlari Ye ning oʻzgarishlari bilan sinfaz bogʻlangan va Q. statik Q. bilan mos tushadi. Juda yuqori so va katta x vaqtlarda r moment umuman hosil boʻlmasligi mumkin (zarra maydonni "sezmaydi"), Q.ning elektron, ion va atom xillari bor. Elektron Q.ga sabab Ye maydonda elektron qobiqlar atom yad-rosiga nisbatan siljishidir. I o n Q. (ion kristallar) da turli ishorali ionlar muvozanat vaziyatidan qarama-qarshi yoʻnalishlarda siljiydi. A t o m Q.da molekuladagi turli xil atomlar siljiydi. Qattiq va suyuq dielektriklar fizikasida Q. deganda oʻrtacha Q, yaʼni, dielektriklarning bitta zarrasiga va elektr maydonning birlik quchlanganligiga toʻgʻri keluvchi R qutblanganligi: a=R/YEI (bu yerda N — hajm birligidagi zarralar soni) tushuniladi. Q. tushunchasi dielektriklar fizikasi, molekulyar fizika va kimyoda qoʻllanadi.
Yerkinboy Qutiboyev

Yerkinboy Menliboyevich Qutiboyev (1972.28.8, Nukus) — muaytaychi, kikboksingchi. „Oʻzbekiston iftixori“ (1999). Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2004), qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2002). Q. dastlab sportning erkin kurash va boks turlari bilan shugʻullandi, kikboksing boʻyicha Yevropa chempioni boʻldi (1994, Rimini). Kurashning muaytay turida katta shuhrat qozondi: 91 kg vaznda Oʻzbekiston (1997—2004), Osiyo oʻyinlari (1998, Bangkok), jahon (1995, 1997, 1998, 2002, 2004, Bang-kok) chempioni. q. Kiyev texnika universitetini tugatgan (1994), Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi bosh mutaxassisi (1997—2001), Qoraqalpogʻiston Respublikasi jismoniy tarbiya va sport qoʻmitasi raisi (2001—2002), Oʻzbekiston Bolalar sportini rivojlantirish jamgʻarmasining Qoraqalpogʻiston filiali direktori (2002— 2004), Nukus olimpiya zaxiralari kolleji direktori (2004-yildan). Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati aʼzosi (2005), Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi deputati (2005). Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirining 1-oʻrinbosari (2006-yildan).

Manbalar 

28-avgustda tugʻilganlar
1972-yilda tugʻilganlar
O‘zbekiston muaytaychilari
Qutchi

Qutchi — turkiy qabila. Qutchilarning ilk ajdodlari Janubiy Sibirda, 10-13-asrlarda esa Qashqar va Yettisuvda yashagan. 13-14-asrlarda Qutchilarning katta bir qismi Movarounnahr hududiga kelib mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. Bir qismi qirgʻizlar tarkibida ham mavjud boʻlgan. Qutchilarning ozroq qismi oʻz nomlarini 20-asrning boshlarigacha saqlab kelgan. Bular, asosan, Zarafshon tizma togʻ etaklarida — Urgut atroflarida, Qashqadaryoning yuqori oqimlarida Shahrisabz vohasida joylashgan. Qutchi bir necha urugʻlarga boʻlingan. Eng yiriklari: shixsayot, moli, movar, qashqari. Qutchilar, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullanishgan.

    

Turkiy qabilalar
Tursunali Qoʻziyev

Tursunali Karimovich Qoʻziyev (1954.18.11, Surxondaryo viloyati Surxon qishlogʻi) — grafik rassom, kandakor, foto sanʼati ustasi. Oʻzbekiston Badiiy Akademiyasi aʼzosi. (1997), Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1999).

Biografiyasi 
Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1976) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1982)ni tugatgan; badiiy kandakorlikni usta O. Azizovdan oʻrgangan. Qoʻziyev ish faoliyatini Jarqoʻrgʻon shahar bosh rassomi sifatida boshlagan. Surxondaryo viloyati madaniyat fondi raisi (1987—92), Respublika rassomlik bilim yurti direktori (1993—95), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devoni masʼul xodimi (1995—96), Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirining birinchi oʻrinbosari (1996—97); 1997-yildan Oʻzbekiston Badiiy Akademiyasi raisi, ayni bir vaqgda Oʻzbekiston badiiy ijodkorlar uyushmasi raisi, 1998-yildan Kamoliddin Behzod nomidagi milliy rassomlik va dizayn instituti professori. 2011-2013-yillarda — Oʻzbekiston Madaniyat va sport ishlari vaziri lavozimida ishlagan. 2013-2017-yillarda Jahon tillari universiteti professori, 2017-2021-yillarda Islom Karimov yodgorlik majmui direktori oʻrinbosari, 2021-yilda madaniy meros agentligi direktori boʻlgan.

Ijodi 
Qoʻziyev asarlariga borliqni shoirona talqin etish, ranglar yorqinligi, nafisligi xos. „Jarqoʻrgʻonlik bogʻbon“, „Ona yurtim“, „Olimlar“, „Naqshbandiyga bagʻishlov“ uchligi (tritpixi), „Toʻlinoy“, „Qiz portreti“, „Munojot“, „Shoira portreti“ kabi rangtasvir, „Alisher Navoiy“ (mis), „Tib qonunlari“ (mis), „Afsona“ kabi kandakorlik asarlarini yaratgan. Grafik rassom sifatida Mirtemir asarlariga hamda oʻzbek, rus, gruzin ertaklariga bezaklar, „Yoshlik qoʻshigʻi“ devoriy rasm (1979, hamkorlikda, Jarqoʻrgʻonda), „Turnalar“ yodgorligi (1982, Sherobod tumanida) kabi monumental asarlar ishlagan. Badiiy foto asarlari mavzu jihatidan rang-barang, ularda ona yurt madhi, jahon madaniy merosi, oʻziga xos tabiati, tarixiy obidalari, xalqning milliy urf-odati poetik talqinini topgan. „Oʻzbek fotografiyasi. 125 yil“ antologiyasi, „Langar“, „Ijodimiz haqida gapirsak“ albomlari muallifi. Qoʻziyev Respublika va xorijiy mamlakatlar (Hindiston, Yaponiya, Koreya, Misr, Pokiston, Fransiya, Italiya, Germaniya) koʻrgazmalarida asarlari bilan ishtirok etgan. 2-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining deputati. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Bosh tahrir hayʼati aʼzosi (2000). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (2003).

Manbalar 

Rassomlar
Oʻzbekiston yetakchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Oʻzbekistonlik rassomlar
Qoʻytosh

Qoʻytosh — Jizzax viloyati Gʻallaorol tumanidagn shaharcha (1942-yildan). Tuman markazi va yaqin temir yoʻl stansiyasi (Gʻallaorol shahri)dan 35 km. Aholisi 5,5 ming kishi (2005). 3 umumiy taʼlim maktabi, sanoat korxonalari, qurilish tashkilotlari, avtokorxona, savdo, madaniy va mai-shiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Madaniyat uyi, kutubxona, sta-dion, kasalxona, tugʻruqxona, poli-klinika, dorixona aholiga xizmat koʻrsatadi. Q. — Gʻallaorol yoʻnalishida avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi.

 

Gʻallaorol tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Qoʻngʻizlar

Qoʻngʻizlar — hasharotlar turkumi. 140 oilasi, 300 mingdan ortiq turi maʼlum. Qo'ng'izning tana uz. 0,25–180 mm. Yumshoqtanlilar oilasining vakillaridan boshqalarida tana qoplami sklerotlashgan. Bosh, koʻkrak, qorin qismlari bir-biridan aniq chegaralangan. Oldingi juft qanotlari qattiq ustqanot (elitra)ga aylangan boʻlib, qorin va ikkinchi - orqa juft parda qanotlarini himoya qiladi. Toʻla oʻzgarish bilan rivojlanadi (masalan hasharotlar). Ovalsimon tuxumlari silliq qobiq bilan oʻralgan. Lichinkalari 2 xil: kampodesimon - harakatchan, oyoqlari yaxshi rivojlangan, yirtqich (mas, sassiq qoʻngʻizlar, yumshoqtanlilar, bitxoʻr xonqizi qoʻngʻizlari va boshqalar) va eruksimonlar - seret, kamharakat. Qo'ng'izning koʻpchiligi qishloq xoʻjaligi ekinlari, daraxt va oziq-ovqat mahsulotlarining zararkunandasi (yana qo'ng'iz Ombor zararkunandalari). Yetuk hasharotlar hamda ular lichinkalarining shikastlash xarakteriga qarab, qo'ng'iz barg kemiruvchilar (masalan, bargxoʻrlar, uzun-tumshuklar va boshqalar), poʻstloq osti yoki yogʻochda rivojlanuvchi poya-tana kemiruvchilar (tilla qoʻngʻizlar, poʻstloqxoʻrlar, uzun moʻylov qoʻngʻizlar va boshqalar), tuproqdagi ildiz kemiruvchilar (asosan, may qoʻngʻizi lichinkalari, qora qo'ng'iz qirsildoq), meva va urugʻ zararkunandalari (nay oʻrovchilar, urugʻ-xoʻrlar, donxoʻrlar va boshqalar), gʻalla mahsulotlari vateri zarar-kunandalariga boʻlinadi. Sugʻorma dehqonchilik mintaqasida foydali qo'ng'iz (xonqizi qoʻngʻizlari, sassiq qoʻngʻizlar) ham yashaydi. Goʻngxoʻr qo'ng'iz, oʻlimtikxoʻr qo'ng'iz kabi turlari chirindi va oʻlimtiklar bilan oziqlanib, tabiyatda sanitar vazifasini oʻtaydi.

Manbalar  

Hayvonlar
Qoʻngʻirbosh

Qoʻngʻirbosh - boshoqdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; yem-xashak ekini. Asosan, sovuq va oʻrtacha iqlimli mintaqalarda 300 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda piyozli qoʻngʻirbosh, biryillik qoʻngʻirbosh, oʻzgacha qoʻngʻirbosh, qisqa tilchali qoʻngʻirbosh oʻrmon qoʻngʻirboshi, oddiy qoʻngʻirbosh, maysazor qoʻngʻirboshi, ingichkabarg qoʻngʻirbosh kabi turlari koʻp tarqalgan. Koʻp yillik maysazor qoʻngʻirboshi muhim xoʻjalik ahamiyatiga ega. Boʻyi 10—30 sm, roʻvagi 30 sm gacha, yoyiq. Boshoqchalari 3,5–6 mm, gullari 2—5 ta. May—avgustda gullab urugʻlaydi. 100 kg koʻk massasida (boshoqlanish davrida) 24—25 ozuqa birligi va 3,5 kg hazm boʻladigan protein bor. Choʻl, adir va togʻ zonalarida, ariq va daryo boʻylarida, daraxtzor va butazorlarda, oʻtloqlarda oʻsadi. Ekma madaniy yaylovlar va gazonlar barpo etishda foydalaniladi. Chorva mollari xush koʻrib yeydi.

 

Bugʻdoydoshlar
Qoʻngʻirot soda zavodi

Qoʻngʻirot soda zavodi - kimyo sanoatining yirik korxonasi. Qora-qalpogʻiston Respublikasining Qoʻngʻirot shahri yaqinida joylashgan.

"Oʻzkimyosanoat" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida. Ustyurtdan qazib olinadigan xom ashyo konlari negizida natriy karbonat (Ma,SO.) - soda ishlab chiqaradi. Korxona qurilishi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 2 martdagi qaroriga muvofiq boshlangan. 2001-yildan "Oʻzkimyosanoat" kompaniyasinint shoʻʼba korxonasi. 3-dni loyihalash va texnologik qismining qurilishi boʻyicha asosiy sherik Xitoyning "S1T1S" kompaniyasi hisoblanadi. Loyiha boʻyicha yillik quvvati 100 ming tonna (yen-gil va ogʻir turlaridan 50%dan) soda ishlab chiqarishga moʻljallangan. Korxona 2005-yilning noyabr oyida ishga tushirildi.

    

Qoʻngʻirot tumani
Qoʻngʻirot-Beynov avtomobil yoʻli

Qoʻngʻirot - BEYNOV AVTOMOBIL YOʻLI (4R189) - xalqaro magistral avtomobil yoʻli. Qoʻngʻirotni Ustyurt orqali Qozogʻiston Respublikasining muhim temir yoʻl chorra-qasi hisoblangan Beynov shahri bilan bogʻlaydi. Umumiy uz. 316 km. Oʻzbekiston Respublikasini shim.-gʻarbdan Qozogʻiston Respublikasi orqali Yevropa, Rossiyaning markaziy, jan., Ural mintaqalariga bogʻlovchi, portlar, yirik transport yoʻlaklariga chiqishga imkon beradigan, tranzit kirish-chiqishni taʼminlaydigan stra-tegik muhim transport arteriyasi. 1972-yili ishga tushirilgan Qoʻngʻirot — Beynov temir yoʻl qurilishi bilan bir vaqtda barpo etilgan. Transport qatnovi jadalligi oʻsib borayotganligini hisobga olib, 4-darajali, qatnov qismining kengligi 10 m boʻlgan qora toʻshamali mavjud yoʻlni 1-darajali asfalt-beton toʻshamali qilib qayta taʼmirlash loyihasi 2002-yilda ishlab chiqilgan. Yoʻl shu loyiha asosida kengaytirilib, qurilish ishlari davom etmoqda va 2006-yilda toʻliq foydalanishga topshiriladi. Trassa turli darajada shoʻrlangan qoʻngʻir-kulrang tuproqli choʻl zonasidan oʻtgan, iqlimi keskin kontinen-tal, eng issiq harorat 46° (avgust), eng sovugʻi —40° dekabr va yanvar da kuzatiladi. Qoʻngʻirot va Jaslik st-yalarini hisobga olmaganda trassa yoʻnalishi boʻylab aholi yashamaydi.

Tohirjon Mirzayev.

    

Qoʻngʻirot tumani
Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Qoʻrboshi

Qoʻrboshi () — tarixiy harbiy atama; 

 oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyo xonliklari va ayrim Sharq davlatlarida dastlab shaharni tunda qoʻriqlovchi mir-shab; soʻngra qurol-yarogʻ ombori (qoʻr) mutasaddisi hamda qurol-aslaha, turli yaroqlar va toʻp yasash korxonalari (qoʻrxona) boshligʻi. Qoʻqon xoni xudoyorxon davrida Qoʻrboshi qoʻrxona, miltiqxona, toʻpxonalarga boshchilik qilib, u xom ashyo topib kelishdan to tayyor mahsulot ishlab chiqarish va ularni xon qaroriga binoan tarqatish jarayoniga boshchilik qilgan;
 Turkiston oʻlkasida Ok-tyabr toʻntarishigacha boʻlgan davrda mahalliy politsiya boshligʻi. Mas, Qoʻqon va Margʻilonda 1917-yilda shahar mirshablarining boshligʻi Qoʻrboshi deb atalgan; 
 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat harbiy rahbarlarining unvoni. q. xalqning turli tabaqalari orasidan chiqqan ob-roʻli shaxs hisoblangan. Qoʻrboshilar orasida hatto ayollar ham boʻlgan.

Yana qarang 

 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat
 

Qoʻrboshi
Buxoro amirligining davlat lavozimlari
Qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirish

Qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirish — qoʻriq va boʻz yerlarni qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga kiritish jarayoni. Yerlarni oʻzlashtirishda oʻtkaziladigan tadbirlar va ularning koʻlami tabiiy va iqtisodiy sharoitlarga, yer hola-ti, undan foydalanishdagi yoʻnalishlar va ixtisoslashuvga bogʻliq. Bunga meliorativ ishlar (sugʻorish tarmoqlari qurish, suv berish texnikasi, drenaj, shoʻr yuvish va boshqalar); agrotexnik ishlar (oʻgʻit va kimyoviy meliorantlar sepish, krotlash, kovaklash yoʻli bilan tuproq aeratsiyasini yaxshilash, yerni daraxt va buta oʻsimliklaridan tozalash va boshqalar); qurilish ishlari (qishloq xoʻjaligi va unga yaqin tarmoqlarning normal ishlashi uchun zarur ishlab chiqarish obʼyektlari barpo etish, turar joy posyolkalari, madaniy-maishiy va kommunal obʼyektlar qurish va hokazo); tashkiliy ishlar (xoʻjaliklar tashkil etish, ularning moliyaviy va xoʻjalik taʼminoti, aholini koʻchirib keltirish ishlari va hokazo) kiradi. Agar yerlarni oʻzlashtirish boʻyicha ishlar yagona reja asosida yalpi amalga oshirilsa — kompleks oʻzlashtirish usuli, boshqa hollarda esa — bosqichli usul deyiladi. Sobiq Ittifoqda 1954—60 yillarda foydalanmay yotgan yerlarni ekin maydonlariga aylantirish maqsadida Q. va boshqaye.oʻ. juda katta miqyosda amalga oshi-rilgan. Qozogʻiston, Volgaboʻyi, Sharqiy va Gʻarbiy Sibir, Uzoq Sharq rayonlarida shu yillarda 41,8 mln.ga qoʻriq va boʻz yerlar haydalib (shu jumladan, Qozogʻistonda 25,5 mln.ga) don (bugʻdoy) yetishtiradigan xoʻjaliklar barpo etildi va 1960-yilda shu yerlarning oʻzidan 58,7 mln. t bugʻdoy hosili olindi. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarni kompleks oʻzlashtirishning birinchi obʼyekti Mirzachoʻl boʻldi. Oʻzlashtirish ishlarini maxsus tuzilgan boshqarma olib bordi. Bu yerda 400 ming ga ga yaqin yer oʻzlashtirildi. Oʻzlashtirishning kompleks usuli Qarshi, Jizzax, Surxon-She-robod choʻllarida, Quyi Amudaryoda, Qoraqum kanali zonalarida (Turk-maniston) va boshqa massivlarda muvaffaqiyatli qoʻllanmoqda. Yerlarni oʻzlashtirish jarayonida inson hududlarning tabiiy sharoitlariga faol taʼsir koʻrsatadi, shu sababli bu taʼsirning ekologik oqibatlarini oʻrganish zarur.

Adabiyot 
 Pokoreniye Golodnoy stepi, T., 1960; Duxovnmy V.A., Irrigaiionnne kompleksn na novmx zemlyax Serdney Azii, T., 1983; Toirov X., Mirzachoʻlni oʻzlashtirish, T, 1984.
Qoʻrquv

Qoʻrquv – insondagi ruhiy holatlardan biri; narsa va hodisalarning asl mohiyati, koʻrinishi toʻgʻrisida aniq tasavvurning yoʻqligi tufayli bezovtalanish, hadiksirash, tashvishlanish kechinmalarining yuzaga keli-shi. Qoʻrquv koʻpincha odamlarda yurak uri-shining ortishi, badanning ter bilan qoplanishida oʻz ifodasini topadi. Qoʻrquv insonlarda tasodifiy, favquloddagi vaziyatlarda, nevrotik holatlarda, ruhiy shikastlanishda uchrab turadi. Qoʻrquvdan odam oʻzini noxush, noqulay his etsa-da, lekin koʻpincha oʻzini oʻzi nazorat qila olmaydi. Ongsizlikning onglilikdan ustunligi shunday holatni keltirib chiqaradi. Chuqur hayajonlanish oqibatida kishi ruhan qattiq azoblanadi. Psixologiyada Qoʻrquvning har xil turlari oʻrganilgan. Qoʻrquvning asosiy koʻrinishlari: kasal boʻlib qolishdan qoʻrqish, koʻpchilikdan izza boʻlishdan qoʻrqish, qizarishdan qoʻrqish, uyda yolgʻiz qolishdan qoʻrqish, trans-port vositalaridan qoʻrqish, shifokordan qoʻrqish, nizodan qoʻrqish, mozordan qoʻrqish, hayvonlardan qoʻr-qish, jimlikdan qoʻrqish, murdadan qoʻrqish, huquq-tartibot xodimlaridan qoʻrqish va boshqa Insonni tabiat va turmushdagi voqeliklarni toʻgʻri tushunishga, idrok qilishga oʻrgatish, mashq qildirish orqali Qoʻrquvni kamay-tirish mumkin. Shaxsning sust, zaif asab tizimini jonlantirish, tana aʼzolarini mashq qildirish, noxush kechinmalarni bartaraf etish orqali Qoʻrquvning tashqi ifodasini kamaytirsa boʻladi. Psixoterapevtik taʼsir oʻtka-zish vositalari yordami bilan Qoʻrquvni asta-sekin yoʻqotish imkoniyati mavjud.

Yana qarang 

 Vahima
Qoʻrgʻon

Qoʻrgʻon:

1) qum, tuproqdan hosil qilingan sunʼiy tepa. Qoʻrgʻon, koʻpincha aylana, oval, toʻgʻri toʻrtburchak, kvad-rat tarhli, atrofi devor bilan oʻralib, ichini qum, tuproq, shagʻal bilan toʻldirib sunʼiy hosil qilingan. Qoʻrgʻonlar uzoq oʻtmishda mudofaa maqsadlari uchun xizmat qilgan. Oʻzbekiston hududidagi Tepaqoʻrgʻon, Chimqoʻrgʻon, Qumqoʻrgʻon, Tuproqqoʻrgʻon, Gʻishtqoʻrgʻon kabi qishloq nomlari shundan; 

2) oʻrta asrlarda qalin va baland mudofaa devori bilan oʻrab qurilgan, asosan, bir darvozali shahar qalʼa. Tabiiy tepaliklarda, baʼ-zan baland supa ishlanib ustida bunyod etilgan; 

3) baland devor bilan oʻralgan hovli, atrofi koʻpincha ekinzorlardan iborat boʻlgan; 

4) Mozorqoʻrgʻon - qad. qabriston turi (mozorqoʻrgʻon), Jan.-Sharqiy Osiyoda jasadni quydirish rasm boʻlgan xalqlarda marhumning xoki ustiga tulroq tashlangan, shu tarzda tuproq tashla-naverib, qoʻrgʻon hosil boʻlgan. Amerika, Yev-ropa, Shimoliy Osiyoda yogʻoch, tosh, loy-tuproqdan maxsus inshootlar qurib dafn etiladigan joylar tayyorlangan, bu inshootlar ustiga tuproq yotqizilgan, goh gumbaz bilan yopilgan. Qoʻrgʻonlarning balandligi 3–6 m, diametri 3— 4m Oʻzbekistonning Namangan viloyatidagi 1—5-alarga mansub Goʻrimiron qoʻrgʻoni (balandligi 1–2 m, diametri 4–6 m)da marhumlar sopol idishlar, temir qurollar bilan dafn etilgan. Bunday qoʻrgonlar Toʻytepa, Chirchiq, Samarqand viloyatidan hamda Lavandak qabristonidan topilgan.

Yana qarang 

 Mozorqoʻrgʻon
Qoʻrgʻoshin-Rux Sanoati

YOʻNALTIRISH Rangli metallurgiya
Qo‘rg‘oshin-rux sanoati

YOʻNALTIRISH Rangli metallurgiya
Qo‘rg‘oshin-Rux Sanoati

YOʻNALTIRISH Rangli metallurgiya
Qo`rg`oshin-rux sanoati

YOʻNALTIRISH Rangli metallurgiya
Qo`rg`oshin-Rux Sanoati

YOʻNALTIRISH Rangli metallurgiya
Qoʻtos

Qoʻtos,xonaki qoʻtos — hoʻkizlar kenja oilasiga mansub kavsh qaytaruvchi hayvon. vatani — Tibet yassi togʻlari (yovvoyi holda faqat Tibetda saqlanib qolgan). Yovvoyi Qoʻtoslarga qaraganda maydaroq (yovvoyi Q.ning boʻyi 2 m gacha, ogʻirligi 1 t gacha). Qoramollardan farq qiladigan belgi-xususiyatlarga ega. Buqalari vazni 400-450 kg, sigirlari vazni 200-250 kg. Boshi ogʻir, peshonasi keng, oyoqlari baquvvat, dumi kalta. Shoxlari yaxshi rivojlangan. Koʻkragi, qorni va oyoqlari 20—30 sm ga yetadigan quyuq jun tolalari bilan qoplangan. Yoz fasliga yaqin 2—9 kt jun qirqib olinadi, uning 65—70% tivitdan iborat. Tusi qoʻngʻir, koʻk va qora-ola, oʻrkachsimon yagʻrini balandligi 105—110 sm. 18—24 oyligida jinsiy yetiladi. Boʻgʻozlik davri 255—260 kun. Sigirlari yiliga bir marta bolalaydi. Yangi tugʻilgan buzoqlari vazni 21-23 kg, 15 oyligida 120-128 kg va 24 oyligida 134-139 kg. Sut mahsuldorligi yiliga oʻrtacha 300-350 kg, yogʻdorligi 6— 9%, sogʻin davri 4—5 oy. Goʻsht mahsuldorligi past. 2 yoshli novvoslari 60-62 kg toza goʻsht beradi, soʻyim chiqimi 42—46%. Baland togʻ iqlimi sharoitiga moslashgan. Yil boʻyi ochiq yaylovda boqiladi.

Qoʻtoslar goʻshti, suti, juni va ish hayvoni sifatida boqiladi (sovuq iqlim va togʻ soʻqmoqlarida 140 kg gacha yuk bogʻlamlarini bemalol koʻtara oladi, Rossiya Federatsiyasi (Oltoy), Xitoy, tibet, Mongoliya, Qirgʻiziston va tojikistonning qator xoʻjaliklarida urchitiladi. Mongoliyada 500 ming, Rossiyada 53 ming, Qirgʻizistonda 34 ming, Tojikistonda 14 ming bosh Qoʻtos boqiladi (2004). Ular Tibet va pomir hududlaridagi xoʻjaliklarda sof holda urchitib koʻpaytiriladi. Gereford, shortgorn, limuzin, shvits va boshqa zotli qoramollar bilan du-ragay mahsuldor avlodlar olingan. Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyot 
 Karakul ov A. B., Yakovodstvo pamira, Dushanbe, 1993.

Hayvonlar
Qoʻsh (uslub)

Qoʻsh, muqobila (qarama-qarshi, oʻzaro monand) — mahalliy meʼmorlik tarixida majmua yaratish uslubi; 14-asrdan Oʻrta Osiyoda keng qoʻllanadi. Q. uslubida bunyod etiladigan maj-muada 2 bino bosh tarzlari bilan bir-biriga roʻbaroʻ quriladi: Koʻhna Urganchdagi Najmiddin Kubro va Sulton Ali maqbaralari; Samarqand Regms/lonidagi Ulugʻbek va Sherdor mad-rasalari va boshqa Samarqanddagi Bibixo-nim ulkan meʼmoriy majmuasidagi Amir Temur jome masjidi va Bibixonim madrasasi 1399—1404 yillarda qurilgan; Buxorodagi Ulugʻbek va Ab-dulazizxon madrasalari mos ravishda 1417 va 1652 yillarda bunyod etilgan va boshqa Q. uslubida majmualar tuzish Oʻrta Osiyo meʼmorligi (shaharsozligi)da katta badiiy mujassamot ahamiyatiga ega boʻlgan.

 

Arxitektura
Tarix
Qoʻsh nisbat

Qoʻsh nisbat, angarmonik nisbat — toʻgʻri chiziqdagi 4 ta Mr M2, M3, M4nuqtaning nisbati bilan aniqlanadigan son. 4 nuqtaning Qoʻsh nisbati proyektiv geometriyaning qator teoremalarini, jumladan, Cheva va menelay teoremalarini isbot qilishda qoʻllanadi. Agar Qoʻsh nisbat — I ga teng boʻlsa, u garmonik nisbat deyiladi. Qoʻsh nisbat proyektiv geometriyada muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Qoʻsh urugʻlanish

Qoʻsh urugʻlanish - gulli oʻsimliklarga xos jinsiy jarayon xili. 1898-yilda rus olimi S.G.Navashin kashf etgan. Qoʻsh urugʻlanishda urugʻning shakllanishida tuxum hujayra bilan bir qatorda murtak xaltasining markaziy yadrosi ham urugʻlanadi. Qoʻsh urugʻlanish natijasida zigotadan urugʻ murtagi, markaziy hujayra bilan urugʻlangan markaziy yadrodan oziq toʻqima — ikkilamchi triploid endosperm rivojlanadi. Qoʻsh urugʻlanishda bitta chang naychasi spermentlari ishtirok etadi; naycha suyuqligi sinergid ichidagi murtak xaltasiga yoki tuxum hujayra bilan markaziy hujayra oraligʻidagi tirqishga quyiladi. Spervit sinergid orqali tuxum hujayraga boradi va siner-gid urugʻlanishdan soʻng yemirilib ketadi. Qoʻsh urugʻlanish apomiktik turlardan tashqari barcha gulli oʻsimliklar uchun xos. Qoʻsh urugʻlanishning mohiyati — oziqlantiruvchi toʻqima — endospermning juda tez shakllanishidir. Qoʻsh urugʻlanish urugʻ shakllanishi jarayonlarini tezlashtirib yuboradi (yana qarang Gulli oʻsimliklar, Changlanish).

Biologik jarayonlar
Qoʻshilgan qiymat soligʻi

Qoʻshilgan qiymat soligʻi (QQS) – umumdavlat soliq turi; ishlab chiqarish va muomala jarayonlarining barcha bosqichlarida yaratilgan qoʻshilgan qiymatning bir qismini davlat byudjetiga olish shakli. Tovar va xizmatlardan olinadigan bilvosita (egri) soliqlar tarkibiga kiradi. Birinchi marta fransuz iqtisodchisi Moris Lore () tomonidan 1954-yilda taklif qilingan, 1958-yilda KoddIvuar Respublikasida soliq tizimiga kiritilgan. Oʻzbekistonda 1992-yildan boshlab qoʻllanadi. Tovarlar (ishlar, xizmatlar)ni sotish va import qilish aylanmasi qoʻshilgan qiymat soligʻi solinadigan obyekt hisoblanadi. Sotish boʻyicha qoʻshilgan qiymat soligʻiga tortiladigan aylanma sotiladigan tovarlar (ishlar, xizmatlar) qiymati asosida, narxlar va tariflarni, aksiz soligʻini hisobga olgan holda belgilanadi.

Qoʻshilgan qiymat soligʻiga tortiladigan aylanma mablagʻ soliq obyektining turiga qarab, oʻziga xos usulda aniqlanadi. Masalan, ishlab chiqarilgan tovarlar yuklab joʻnatiladigan qismining qiymati, amalga oshirilgan qurilish, taʼmirlash, ilmiy tadqiqot, konstruktorlik, texnologik, qayta taʼmirlash va boshqa shunga oʻxshash ishlar qiymati qoʻshilgan qiymat soligʻiga tortiladi. Xizmatlar koʻrsatilganda esa transport vositalari yordamida bajarilgan ishlar qiymati, ijara, vositachilik haqi, infratuzilma, reklama va boshqa xizmatlar qiymati shu soliq obyekti boʻladi. Aksiz toʻlanadigan tovarlarni qoʻshilgan qiymat soligʻisga tortishda uning obyekti joʻnatilgan aylanmaga aksiz soligʻining qiymati qoʻshilgan holda aniqlanadi. Oʻzbekiston Respublikasida qoʻshilgan qiymat soligʻi asosan, 12,0 % li stavka boʻyicha undiriladi. Shuningdek, ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlgan ayrim oziq-ovqat tovarlari boʻyicha qoʻshilgan qiymat soligʻi kamaytirilgan stavkalarda toʻlanishi mumkin. Stavkalar va bunday tovarlarning roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Qoʻshilgan qiymat soligʻi boʻyicha toʻlovlar soliq turi boʻyicha hisobot taqdim etilgan muddatdan soʻng 5 kun orasida davlat byudjetiga oʻtkaziladi. Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ayrim toifadagi soliq toʻlovchilar uchun qoʻshilgan qiymat soligʻini toʻlashning boshqa muddatlarini ham belgilashi mumkin. Import qilinayotgan tovarlar boʻyicha qoʻshilgan qiymat soligʻi bojxonada rasmiylashtirilgunga qadar yoki rasmiylashtirish paytida toʻlanadi.

Qoʻshilgan qiymat soligʻini undirish va toʻlash tartibqoidalari Oʻzbekiston Respublikasining „Soliq kodeksi“ (65–79-moddalari) bilan tartibga solinadi.

Soliqlar
Qoʻshish

Qoʻshish — arifmetik amallardan biri. a sh  sonlarni Qoʻshish natijasi a+ son boʻlib, u a va  qoʻshiluvchilarning yigʻindisi deyiladi. matematikada sonlarni qoʻshishdan tashqari boshqa obʼyektlar, koʻphadlar, toʻplamlar, vektorlar, matritsalar ustida bajariladigan Qoʻshish ham oʻrganiladi.

Yana qarang 

 Ayirma
 Koʻpaytma
Qoʻshnay

Qoʻshnay — oʻzbek, tojik va boshqa sharq xalqlarida tarqalgan, biriktirilgan ikki nayli, puflama tilchali cholgʻu asbobi.

Tuzulishi 
Qoʻshnay puflama musiqa cholgʻulari guruhida kiradi. U Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysi va Xorazm vohasida keng ommalashgan.

Qoʻshnay silindr shaklidagi naylarda iborat boʻlib, bir-biriga oʻzaro bogʻlangan ikkita bir xil gʻarov qamishdan ishlanadi va ular bir-biriga shoyi iplar bilan birlashtiriladi. Naychalarning uzunligi 250-300 mm, diametri 14-16 mm atrofida boʻladi. Puflash uchun uchining toʻsiq qismida tilcha ochiladi. Tilchalarning tebranayotgan qismlarini qisqartirish va uzaytirish uchun ipdan halqasi hamda uning pastida 7 ta baʼzan 8 ta barmoq teshikchasi mavjud. Tilchalar ip bilan xomut qilib yuqori va pastga sozlash uchun suriladigan qilib bogʻlangan boʻladi. Teshikchalarning uzunligi 6 mm, eni esa 3 mm boʻladi.

Diapazoni 1,5-2 oktavaga yaqin, birinchi oktava „re“ notasidan ikkinchi oktava „si“ notasigacha (baʼzan uchinchi oktava „do“ notasigacha) diatonik tovushqatorga ega.

Ijro etilishi 
Qoʻshnayni ijro etish uchun chap qoʻlning 3 ta va oʻng qoʻlning 4 ta barmogʻi ishlatilib, unda boshqa damli cholgʻular kabi barmoqlarning uchi emas, balki ikkala naychalardagi parallel teshiklarni berkitish uchun barmoqlar tekis choʻzilgan holatda ijro etiladi. Ikkinchi oktava tovushlari asosan nafas bosimi natijasida hosil qilinadi. Lab boshqaruvi yordamida xromatik tovushqatorni ijro qilish mumkin.

Qoʻshnay cholgʻusida maqom cholgʻu kuylarini ham yakka holda ijro etish mumkin. Hozirda anʼanaviy cholgʻu ijrochiligida asosan Fargʻona-Toshkent va Xorazm vohalarida, shuningdek, xalq cholgʻulari orkestri tarkibida qoʻllanadi.

Ijrochilari 
Oʻzbek ijrochilik amaliyotida qoʻshnay ijrochilari koʻp boʻlmagan. Lekin Fargʻonalik Ahmadjon Umurzoqov va uning shogirdi Xorazmlik Quronboy Boboxonov hamda Ziyomiddin Shokirov kabi ijrochilar oʻtgan. Hozirda Matrasul Matyoqubov, Yoʻldosh Tojiyev, Saddin Saddinov, Mirsharif Mirbaratov, Olim Xudoyberganov, Ikrom Matanov va N.Roʻziyev kabi qoʻshnaychi sozandalar faoliyat koʻrsatadi.

Havolalar 

 “Xojiniyoz” — Oʻzbek xalq kuyi
 Sardor Primov ijrosida “Iztirob” kuyi
 Shavkat Matyakubov ijrosida „Aliqambar“ kuyi
 Abdurashidov Javohir ijrosida „Qoʻshnay nolasi“ kuyi

Manbalar 

Musiqa asboblari
Oʻzbek cholgʻu asboblari
Puflama asboblar
Puflama cholgʻu asboblar
Qoʻshtor neft-kondensat koni

Qoʻshtor neft-kondensat koni — Surxondaryo viloyati Shoʻrchi tumanidagi kon. Jarqoʻrgʻon shahridan 100 km sharqda. 1966-yil ochilgan. 1967-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi bir-biriga ulanib ketgan tepaliklar tizimi va jarliklardan iborat. Qn.-k.k. shim.-sharqiy yoʻnalishda choʻzilgan tor antiklinal strukturada joylashgan. Jami 27 ta quduq qazilgan, boʻr, paleogen va neo-gen davrlari jinslari ochilgan. sanoat miqyosidagi neft 2-, 3-, 4-gorizontlarda mujassamlashgan. 2gorizont paleogen davri buxoro qatlarining yuqori qismidagi darzli ohaktoshlardan (1272–1258 m), 3-, 4gorizontlar oʻrta qismidagi ohaktoshlardan tarkib topgan. 2gorizontdagi neft uyumining oʻlchami 6,2x0,5 km, neftlilik maydoni 290 ga. Neft tarkibida oltin-gugurt — 5,58%, asfaltin — 0,97%, aksiz smolasi — 80%, parafin — 5,95%. Qn.-k. k.zaxirasiga koʻra kichik konlar toifasiga kiradi. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.

    

Shoʻrchi tumani
Oʻzbekiston neft konlari
Qoʻqon shahar oʻlkashunoslik muzeyi

“Qoʻqon” davlat muzey-qoʻriqxonasi — Qoʻqon shahridagi madaniy-maʼrifiy muassasa.

Tarixi

1925-yil Xudoyorxon oʻrdasida Fargʻona okrug oʻlkani oʻrganish muzeyi nomi bilan tashkil etilgan; 1930—1957 yillarda Qoʻqon rayonlararo oʻlkani oʻrganish muzeyi sifatida faoliyati davom etgan. Keyinchalik 1958-yildan 2018-yilgacha Qoʻqon shahar oʻlkashunoslik muzeyi nomi bilan faoliyat yuritgan.

Boʻlimlar
Muzeyda nashr ishlari,
koʻchma koʻrgazmalar,
tabiat,
tarix,
sanʼat va
Turizm va Marketing boʻlimlari faoliyat yuritib kelmoqda.

Muzeyning fondida 48 mingdan oshiq eksponat saqlanadi (2022). Muzey ekspozitsiyasi Oʻrda, Xonlik va Qoʻqon shahri tarixi, Fargʻona vodiysi tabiati, hayvonot va oʻsimliklar dunyosi, madaniyatini atroflicha aks ettiradi. Muzeyning 6 boʻlimi faoliyat koʻrsatmoqda:

Filiallar
Qoʻqon davlat muzey-qoʻriqxonasi tarkibida 9 ta fillial mavjud: 
Buyuk allomalar muzeyi,Jome Amaliy san’at muzeyi, 
Muqimiy hujra-muzeyi,
Hamza uy-muzeyi, 
Adabiyot muzeyi, 
Norboʻtabiy madrasasi, Dasturxonchi madrasasi, Modarixon Dahmasi va
Tepaqo'rg'on arxeologik yodgorligi.

Havolalar 

 Rasmiy sayti 
Oʻzbekistondagi muzeylar
Qoʻqon
Qoʻqongul

Qoʻqongul — murakkabguldoshlar oilasiga mansub ikki turkum oʻsimliklarning umumiy nomi. 200 turi maʼlum. Shimoliy va Janubiy Amerikada, Afrika, Osiyo va Yevropada keng tarqalgan. yagona turi - xitoy yoki bir yillik qo'qongul Xitoy va Yaponiyada yovvoyi holda oʻsadi, gullari yirik, savatchaga yigʻilgan, rangi binafsha, qizil, oq, iyuldan to kuzgacha ochiladi. Bir yillik qatqat gulli va boshqa xillari manzarali qo'qongulning urugʻboshisi hisoblanadi. 4 mingga yaqin madaniy navi bor. Ular bir-biridan shakli, tusi, boʻyi va gullarining joylashishi bilan farq qiladi. Qo'qongulning ikkinchi turkumi turlarining barglari oddiy, ketma-ket joylashgan koʻp yillik oʻtlardan tashkil topgan. Gullari, savatcha, toʻpgullarga yigʻilgan. Tundradan to oʻrmon zonasigacha boʻlgan yamlovlar, dashtlar, togʻ zonalarida oʻsadi. Urugʻidan koʻpaytiriladi. Hovli, bogʻlarda, xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

Manbalar
Qoʻqon-jizzax avtomobil yoʻli

Qoʻqon-jizzax avtomobil yoʻli (A-376) — davlatlararo ahamiyatga ega boʻlgan magistral yoʻl. Qoʻqon shahridan boshlanib, Tojikiston Respublikasi hududida Konibodom shahri, Qayroqqum suv omborini yonlab Xoʻjand shahri, soʻngra Toshkent viloyatining bekobod tumani, Sirdaryo viloyatining Xovos, Jizzax viloyatining Zomin tumanidan oʻtadi va Toshkent — Ter-miz (M-39) xalqaro avtomagistralini kesib oʻtib Jizzax shahriga kiradi. Xalq hashari yoʻli bilan 1938—40 yillarda qurilgan. Keyingi davrlarda bir necha marta rekonstruksiya qilingan va kengaytirilgan. Umumiy uz. 300 km. Yoʻlning 164 km qismi asfalt-beton, 136 km qismi qora toʻshamali. Yoʻlning 53 km — I darajali, 232 km — II darajali, 15 km — III darajali toifaga kiradi. Transport harakati jadalligi 1585—3566 avtomobil/kunni tashkil qiladi.

Tohirjon Mirzayev.

    

Qoʻqon
Jizzax
Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Malaycha Vikipediya

Malaycha Vikipediya — Vikipediyaning malay tilidagi boʻlimi. Malaycha Vikipediya 2002-yilning oktyabr oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Malaycha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 
Malaycha Vikipediya barcha Vikipediya boʻlimlari orasida maqolalar soni boʻyicha -oʻrinda (..).

Statistik tarixi 
 200,000 - 21-mart, 2013 - Belforte Monferrato
 190,000 - 25-fevral, 2013 - Galeri Petronas
 178,000 - 6-fevral, 2013 - Doubravice (Daerah České Budějovice).
 125,000 - 15-noyabr, 2011 - Morbecque.
 120,000 - 9-iyun, 2011 - La Biolle
 115,000 - 22-mart, 2011 - Raj British
 110,000 - 23-fevral, 2011 - Oëlleville
 105,000 - 2-fevral, 2011 - Bassy
 100,000 - 9-yanvar, 2011 - Pressigny-les-Pins.

Galeriya

Manbalar

Havolalar 

 Malaycha Vikipediyaning statistikasi
 Malaycha Vikipediyaning statistik diagrammasi
 Malaycha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Malaycha Vikipediyaning mobil nusxasi

Malay tili
Notijorat tashkilot

Notijorot tashkilot (NT) – asosiy maqsadi foyda olmaslik va u foydani ishtirokchilar oʻrtasida taqsimlamaslik boʻlgan tashkilot. Bu tashkilot ijtimoiy, xayriya, madaniy-maʼrifiy, ilmiy va boshqa maqsadlarda fuqarolar sogʻligʻini saqlash, jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish, fuqarolarning nomoddiy talablarini qondirish, huquqini himoya qilish, fuqaro va tashkilotlarning qonuniy manfaatlarlarini himoyalash, mojaro va bahslarni hal qilish, yuridik yordam koʻrsatish va boshqa jamiyat foydasiga xizmat qiluvchi maqsadlarga erishish uchun tashkil etiladi.

Yana qarang

Manbalar 

Tashkilotlar
Gʻazalkent

Gʻazalkent — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi shahar (1964-yildan), tuman markazi. Temir yoʻl stansiyasi. Chirchiq daryosining chap sohilida, Toshkent shahridan 58 km shim.-sharqda, Oqsoqotasoyining Chirchiq daryosiga quyilish joyida, oʻrtacha 700 m balandlikda, seysmik zonada joylashgan (8—9 ball). Aholisi 20,7 ming kishi (2004). Gʻ. toponimi professor H. Hasanovning fikricha, gʻizol (ohu) soʻzidan tarkib topgan. Shahar 1932-yilda Chirchiq GESlar kaskadi bosh inshooti quruvchilarining shaharchasi sifatida bunyod etilgan. Gʻ.da qandolatchilik f-kasi, meva-konserva, meva sharbati va hokazo ishlab chiqaruvchi „Gʻazalkent“ oziqovqat korxonasi, vino kombinati, sut-yogʻ, oynashisha zavodlari, yoʻl-qurilish va sozlash korxonalari, metallsozlik, qurilish materiallari, toshga ishlov berish kombinatlari, avtokorxona, dehqon bozori bor. „Konmit“ va „Konvin“ qoʻshma korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Umumiy taʼlim, bolalar musiqa maktablari, kasb-hunar kolleji, akademik litsey, tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi, klub muassasalari, „Yoshlar markazi“, stadion va boshqa sport inshootlari mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, tugʻ-ruqxona, poliklinika, sil kasalliklari dispanseri va boshqa tibbiy muassa-salar, bolalar va kattalar sanatoriylari, dam olish uylari aholiga xizmat koʻrsatadi. Gʻ. dan Toshkent, Chirchiq shaharlariga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi. Toshkent — Chorvoq elektrlashtirilgan temir yoʻl shahar yonidan oʻtadi.

 

Toshkent viloyati shaharlari
Boʻstonliq tumani aholi punktlari
Gʻazalkent aksiyadorlik firmasi

"GʻAZALKENT" AKSIYADORLIK FIRMASI — oziq-ovqat sanoatining yirik korxonasi. "Oʻzmevasabzavotuzumsanoatxolding" kompaniyasi tarkibida. Asosan, meva va sabzavotlar asosida yuqori sifatli bolalar taomlarini ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Tomat pastasi, uzum sharbati, meva boʻtqalari va pektinli ichimliklar, turli konservalar, marinadlangan sabzavotlar ishlab chiqaradi. 3-d qurilishi 1942-yilda evakuatsiya qilingan Grozniy konserva zavodi uskunalari bazasida 1943-yilda boshlangan. 1956—75-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi oziq-ovqat sanoati vazirligi, 1975—91-yillarda "Oʻzmevasabzavotuzumsanoat" agrosanoat uyushmasi tarkibida faoliyat koʻrsatdi. 1991-yildan ijara, 1994-yilda jamoa korxonasiga aylantirildi. 1996-yilda Italiyaning "SASIB FUD" firmasi bilan hamkorlikda soatiga 3 tonna pomidorni qayta ishlaydigan tomat pastasi liniyasi oʻrnatildi va eksportga mahsulot chiqara boshladi. 1998-yildan "Bolalar taomlari xolding" kompaniyasining shoʻba korxonasi — ochiq turdagi "Gʻazalkent" aksiyadorlik firmasi.

1998-yildan Amerikaning "Teksuna Interneyshnl LTD" firmasi bilan hamkorlikda qiyomli va meva boʻtqali olma, shaftoli, oʻrik boʻlaklari konservalarini ishlab chiqaradigan, quvvati soatiga 3 tonna boʻlgan yangi sex ishga tushirildi.

 

Gʻazalkent
Gʻazalkent vino kombinati

Gʻazalkent vino kombinati — vino sanoatining yirik korxonasi. Uzum vinosi, araq, likyoraraq mahsulotlari ishlab chiqaradi. "Oʻzmevasab-zavotuzumsanoatxolding" kompaniyasi tarkibida. 1953-yil "Yangi yoʻl" arteli (1930) qoshida vino zavodi sifatida tashkil qilingan. 1981-yildan mustaqil vino zavodi. (1956—81 yillarda "Toshkentvino" kombinati filiali). 1986-yilda zavod Gʻazalkent ijara-tajriba oziq-ovqat kombinatiga aylantirildi. 1997-yilda kombinat negizida "Konvin" Oʻzbekiston—Amerika qoʻshma korxonasi tashkil topdi. Gʻazalkent vino kombinati jarayonida markali oq va qizil vinolar tayyorlashda yangi ikki bosqichli bijgʻitish texnologi-yasidan foydalaniladi. Korxonada "Oqtosh", "Sijjak", "Oʻzbekiston portveyni", "Navroʻz", "Xumson", "Kagor", "Aleatiko" vinolari, "Chat-qol", "Chimyon", "Prins", "Slavnaya", "Istoki Chatkala", "Gold Star" araqlari va "Oʻzbekiston", "Xumor", "Ar-senal", "Gornyak", "Konvin", "Elegiya" likyor-araq mahsulotlari tayyorlanadi. 2004-yilda 1,3 ming dal vino va 179,7 ming dal araqlikyor mahsulotlari ishlab chiqarildi. Mahsulotlari chet ellarga (Yaponiya, AQSH, Fransiya) eksport qilinadi.

 

Boʻstonliq tumani
Gʻazalkent gidrouzeli

Gʻazalkent gidrouzeli — Chirchiq daryosidagi gidrotexnika inshooti. 1940-yilda qurilgan. Toʻgʻonning umumiy uzunligi 544 m. Toʻgʻon ostonasi daryo oʻzanidan 1,5 m yuqorida qurilgan. Toʻgʻon 115° burchak ostida qurilgan toʻsiqli va tuproqli qismlan iborat. Toʻsiqli qismining uzunligi 94 m; har birining eni 14 m dan boʻlgan 5 darvozadan iborat. Toʻgʻon darvozalari toʻliq ochilganda sekundiga 2300 m³suv oʻtadi. Uning oʻng qismida Tovoqsoy GES kanaliga suv chiqargich — rostlagich qurilgan. Rostlagichning maksimal suv sarfi 260 m’/sek. Kanalga ketadigan suvdagi oqiziqlarni ushlab qolish uchun uning bosh qismiga 125,8 × 130 m oʻlchamli 6 kamerali tindirgich qurilgan. Toʻgʻon ostonasi 2 pogʻonali boʻlib, yuqorigi pogʻona ochilsa, tindirgichga quyiladi, pastki pogʻona ochilsa, tindirgichga yigʻilib qolgan oqiziq choʻkin-dilar oʻlchami 1,7 × 3,5 m li 6 ta maxsus tuynuk orqali uzunligi 300 m, eni 10 m, qiyaligi 0,005 m boʻlgan kanalga chiqarib tashlanadi. Suvning tezligi 7- 9 m/sek. boʻlganda tuynuklar sekundiga 280 m³ suv oʻtkazadi. Toʻgʻonda daryoda suzib keladigan muz parchalarini oʻtka-zib yuborish uchun balandligi 7 m li darvoza bor. Tuproqli toʻgʻon toʻsiqli toʻgʻonning davomi boʻlib, uzunligi 450 m. Toʻgʻonning chap qismida yangi kanalga suv chiqaruvchi rostlagich qurilgan. Rostlagichning maksimal suv sarfi sekundiga 2,5 m³. Daryoning chap qirgʻogʻiga damba va toʻsiqlar qurilgan (qarang Gʻazalkent GES).

Manbalar 

Oʻzbekiston iqtisodiyoti
Energetika
Toshkent viloyati

Oʻzbekiston gidrotexnik inshootlari
Chirchiqdagi gidrotexnik inshootlar
Gʻazalkent
Gʻazalkent toshga ishlov berish kombinati aksiya-dorlik jamiyati

"GʻAZALKENT TOSHGA ISHLOV BERISH KOMBINATI" AKSIYA-DORLIK JAMIYATI - tabiiy toshlardan qurilishda ishlatiladigan qoplama pardozlash plitalari ishlab chiqaradigan yirik korxona. "Oʻzqurilishmateriallari" aksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Toshkent viloyati Boʻston-liq tumanidagi Gʻazalkent shahrida joylashgan. 1946-yilda birinchi sex qurilib, mahsulot bera boshlagan. 1970-yil 5-iyulda zamonaviy kombinat kompleksi ishga tushirilgan. 1994-yildan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Oqsoqota marmarini qazib oladi va Sevasoy, Koʻksaroy, Langar, Miskinsoy graniti, Belovti gabbrosidan va Oqsoqota marmaridan turli xil oʻlchamdagi plitalar ishlab chiqaradi. Korxonaning yillik granit plitalari ishlab chiqarish quvvati 60 ming m2. 1999-yildan Italiyaning "Breton" firmasi dastgohlari bilan jihozlangan. Korxonada ishlab chiqarilgan granit plitalari Toshkent shahrida Alisher Navoiy nomidagi katta opera va balet teatri, Fargʻona shahrida Fargʻoniy maqbarasi, Samarqand shahrida Amir Temur majmuasi, Termiz shahrida at-Termiziy majmuasi, Toshkent shahrida Oliy Majlis binosi, metropoliten qurilishlarida ishlatilgan. Korxonada ishlab chiqarilgan granit mahsulotlari Rossiya, Qozogʻiston, Ukrainaga eksport qilinadi. Moskva shahrida korxonaning savdo uyi ochilgan.

 

Gʻazalkent
Gʻazzoliy

Gʻazzoliy, Abu Hamid Muhammad ibn Muhammad al-Gʻazzoliy [1058 — Tus (Eron) — 1111] — islom ilohiyotchisi, faylasuf.

„Gʻazzoliy“ taxallusi haqida turli fikr bor. Baʼzi olimlar gʻazzol (ip yigiruvchi) oilasida tugʻilgan, shu sababdan Gʻazzoliy taxallusini olgan desa, boshqalari esa Gʻazola (Tus yaqinidagi qishloq)da tugʻilgan, shuning uchun taxallusi Gʻazoliy deb hisoblaydilar. Nishopur (Sharqiy Eron) va Bagʻdodda taʼlim olgan. „Nizomiya“ madrasasi (Bagʻdod)da islom huquqshunosligidan dars bergan. Mudarrislikdan voz kechib, 11 yil zohidlikda hayot kechirgan, ilm bilan mashgʻul boʻlgan. 1105-yilda Nishopurga kelib, yana madrasada mudarrislik qildi, ammo bu hol uzoqqa choʻzilmadi. Tusga koʻchib borib 300 ga yaqin talabaga xususiy tarzda dars berdi. Uning fiqhga doir „Bosit“, „Vojiz“, „Vosit“, aqidaga doir „Qavoid al-Aqoid“ („Aqidalarning qoidalari“), „ar-Risolat al-qudsiya“ („Qudsiya risolasi“), mutasavviflar uchun „Ihya ulum ad-din“ („Diniy ilmlarni tiriltirish“), „Mukoshafat ul-qulub“ („Qalblar kashfiyoti“) asarlari mashhur. Shuningdek, „Tahofut al-falasifa“ („Faylasuflarni rad etish“), „Kimyo-i-saodat“ („Saodat kimyosi“), „Maqosid al-falasifa“ („Faylasuflarning maqsadlari“) asarlari olim ijodida muayyan oʻrinni egallaydi. Bu asarlarda Forobiy, Ibn Sino, Abu Hayyon at-Tavhidiy qarashlarining taʼsirini koʻrish mumkin.

Gʻazzoliy oʻz asarlarida islom ilohiyotini falsafiy jihatdan asoslashga harakat qilgan. Gʻazzoliy xudoni aql orqali anglash mumkin emas, uni maxsus ruhiy, jismoniy harakatlar — sigʻinish va ibodatlar orqali anglash mumkin deb hisobladi. Sunniylik aqidalarini tasavvuf ideallari bilan birga qoʻshib talqin qilgan. Gʻazzoliyning fikricha, insonning Alloh buyurgan amallardan oʻziga maqbulini tanlab olishi oʻz ixtiyo-ridadir, shu bois mazkur xatti-hara-katlari oldindan belgilab qoʻyili-shiga qaramay ular uchun aynan in-sonning oʻzi masʼuldir. Gʻazzoliyga koʻra, jon xudo singari fazodan tashqari-da, olam xudo tomonidan yaratilgan. Gʻazzoliyning diniy tizimi tasavvufni anʼanaviy islom bilan birlashtirdi. Gʻazzoliy gʻoyalari islom tafakkuriga va oʻrta asr Yevropa falsafasiga taʼsir koʻrsatdi. Gʻazzoliyni zamondoshlari „Hujjat ul-islom“ („Islom dalili“) deb ulugʻlashgan.

Manbalar 
 Mukoshafat ul-qulub, T., 2002;
 Ixya ulum ad-din, T., 2004;
 Qiyomat va oxirat, T., 2004.

Havolalar 

Tasavvuf namoyondalari
Gʻaznaviylar

Gʻaznaviylar — Xuroson, Shimoliy Hindiston hamda qisman Movarounnahr va Xorazmda hukmronlik qilgan turkiy sulola (962—1186). Gʻaznaviylar davlatini boshqargan. Sulolaga somoniylar lashkarboshisi Alptekin asos solgan. Sulola nomi davlat poytaxti Gʻazna shahridan olingan.

Somoniylar davrida mamlakatning siyosiy hayoti va harbiy qoʻshinda turk gʻulomlari katta rol oʻynagan. Somoniy amirlari koʻplab turk gʻulomlarini saltanatga qilgan xizmatlari evaziga siylab, ularni turli viloyatlarga noib qilib tayinlashgan. Iqtidorli lashkarboshi Alptegin Gʻazna va Kobul viloyatlarini 962-yildan mustaqil boshqarishga intilgan. Alpteginning oʻlimi (963)dan soʻng oʻgʻli Ishoq va gʻulomi Bilgategin, shuningdek, Piritegin hukmronlik qilgan davr (963—977 yillar)da Gʻaznaviylar mulki kengaymay turgan. Alpteginning kuyovi va sobiq gʻulomi Sabuktegin hukmronligi davrida (977—997) esa Gʻaznaviylar sulolasi mustaqil siyosiy kuch sifatida Somoniylar tomonidan eʼtirof etilgan. Sulola shuhratini Sabukteginning oʻgʻli Mahmud Gʻaznaviy eng yuqori choʻqqiga koʻtargan. Sulola hukmdorlari avval amir, soʻngra sulton (Mahmud Gʻaznaviydan boshlab) va shoh (Bahromshohdan boshlab) deb atalganlar. Gʻaznaviylar hukmdorlari quyidagilardan iborat boʻlgan: Alptegin (962-963), Ishoq (963-966), Bilgategin (966—972), Piritegin (972— 977), Sabuktegin (977—997), Ismoil (997-998), Mahmud Gʻaznaviy (998-1030), Muhammad (1030), Masʼud Gʻaznaviy (1030-1041), Mavdud (1041-1048), Masʼud II (1048), Ali Abul Hasan (1048-1049), Abdur Rashid (1049-1053). Toʻgʻrul (1053), Farruxzod (1053-1059), Ibrohim (1059-1099), Masʼud III (1099-1114), Sherzod (1114-115), Arslon (1115-1118), Bahromshoh (1118-1152), Xusravshoh (1152—1160), Xusrav Malik (1160—1186).

Yana qarang 
 Gʻaznaviylar davlati

Adabiyot 
 Bosvort K. E., Musulmanskiye dinastii, M., 1971; Stenli Len-Pul, Musulmanskiye dinastii, M.-T.-Bishkek, 1996.

Turkiy sulolalar
Turkiy davlatlar
Gʻaznaviylar
Eron imperiyalari va qirolliklari

Afgʻoniston sulolalari
Afgʻoniston tarixidagi davlatlar
Oʻrta asrlar Xurosoni
Pokiston tarixidagi davlatlar
Sunniy sulolalar
Gʻazni viloyati tarixi
Oʻrta asrlar Afgʻonistoni
Gʻilmon