yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Abduraim Homidov

Abduraim Homidov (1943.20.10, Toʻraqoʻrgʻon tumani Shahand qishlogi) — usta dehqon, Oʻzbekiston Qahramoni (2004). Mehnat faoliyatini 1960-yilda Toʻraqoʻrgʻon tumanidagi "Oʻzbekiston" shirkat xoʻjaligida mexanizatorlikdan boshlagan. 1974-yildan shu xoʻjalikda brigada boshligʻi, bosh pudratchi. Homidov paxtachilikda keng kultivatsiya, chuqur egat olish, oʻgʻitlash sonini koʻpaytirish kabi yangi agrotexnologiyalarni yaratdi va qoʻlladi, gʻalladan 67,6, paxtadan 45 s/ga (2003) hosil yetishtirishga, shartnomaviy rejalarni muntazam oshirib bajarishga erishdi. Koʻplab shogirdlar yetishtirdi. "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2001).

Oʻzbekiston qahramonlari
1943-yilda tugʻilganlar
20-oktyabrda tugʻilganlar
Hosildorlik

Hosildorlik - ekin maydoni birligidan olinadigan dehqonchilik mahsuloti miqdori; s/ga bilan hisoblanadi. H. bir necha turga boʻlinadi: potensial H., rejali H., kutilayotgan H., tupdagi H., 1 ga dan olingan haqiqiy H. Potensial H. — ekin navida mavjud hosil berish imkoniyatlarini yuzaga chiqarish zarur boʻlgan barcha shart-sharoitlar taʼminlanganda 1 ga ekinzordan olinishi mumkin boʻlgan mahsulotning maksimal miq-dori. Uni ilmiy tadqiqot muassasalari (nav ori-ginatorlari), davlat nav sinash tarmogʻi, ilgʻor shirkat, fermer xoʻjaliklari mutaxassislari ideal hamda odatdagi agrofonga tatbiqan hisob-lab chiqadilar. Bu esa navlar tarkibi hamda xoʻjalik, viloyat, mintaqa va hokazodagi dehqonchilik tarmoqlarining tuzilmasini belgilashga yordam beradi. Rejali H. — xoʻjalik sharoitlarida 1 ga yerdan olinishi mumkin boʻlgan mahsulot miqdori; H.da eri-shilgan daraja tuproq unumdorligi, texnika vositalari, oʻgʻitlar va hokazo bilan taʼminlanganlikni hisobga olgan holda ekin ekilgunga qadar bel-gilanadi. Kutilayotgan H. (hosilga qarab moʻljallanadigan H.) — 1 ga yerdan olinishi moʻljallanayotgan mahsulot. Ekinzorlarning umumiy hola-tini baholash asosida xoʻjaliklar tomonidan hisoblanadi. Kutilayotgan hosil koʻrsatkichlari sharoitga qarab oʻzgarishi mumkin. Kutilayotgan H. har 1 ga dan s hisobida yoki taxminiy hisobda (yuqori, oʻrta, past, oʻtgan yilgi darajada) aniqlanadi. Tupdagi H. (biol. H.) — oʻz vaqtida boshlanadigan yigʻim-terim oldidan dalada yetilgan tayyor mahsulot miqdori. Haqiqiy H. — 1 ga dan olingan haqiqiy hosil (ombor H.) — yigʻilgan va kirim qilingan mahsulot. turli usullarda: dastlabki kirim yoki har 1 ga ekin, bahorgi mahsuldor may-don hisobiga toʻgʻri keladigan sof massa va boshqa bilan qayd etiladi.

H. darajasi iqlim, geografik, tuproq, mikrobiologik, biologik, agrotexnik, tashkiliy-iqgisodiy va boshqa sharoitlar bilan belgilanadi. Dehqonchilikning intensiv sistemalarini joriy qilish bilan ekinlar H.i, asosan ishlab chiqarishni intensivlash omillari hisobiga ortib boradi.

Dildora Saidova.
Orifxon Hotamov

Orifxon Hotamov (1927.10.10, Jizzax — 2002.25.9, Toshkent) — xonanda, sozanda (tanbur, gʻijjak), bastakor. Oʻzbekiston xalq hofizi (1993). Milliy mumtoz musiqa (maqom, ashula, katta ashula, bastakorlik) sanʼatining yirik vakili. Toshkent musiqa bilim yurtini gʻijjak ixtisosligi boʻyicha tugatgan (1954). Hofizlik va tanbur chalish yoʻllarini ustozi J.Sultonovdan oʻzlashtirgan. Muqimiy teatri (1944), Oʻzbek davlat filarmoni-yasi (1945-50), Oʻzbek radiosining xalq cholgʻulari orkestri (1956—59), etnografik ansambli (1959-76), *Maqom" ansambli (1976-89)da sozanda, ayni paytda M.Uygʻur nomidagi Sanʼat instituti (1989—99), Toshkent konservatoriyasi (1999-yildan)da pedagog. Repertuaridan katta ashula ("Ohkim", "Daydi Tanavor", "Boʻlmish" va boshqalar), mumtoz ashula ("Feruz", "Abdurahmonbegi", "Hanuz", "Qoʻshchinor", "Suvora" va boshqalar) va maqom yoʻllari ("Dugoh Husayn", "Bayot" kabi), XX asr bastakorlari ("Sodirxon Ushshogʻi", S.Bobosharipov; "Ul kun jonon", J.Sultonov; "Dogʻman", K.Otaniyozov va boshqalar) hamda oʻzbek mumtoz va zamonaviy shoirlar gʻazallariga oʻzi bastalagan ("Naylayin", "Qoshi yosinmu deyin", "Qora boʻlib-dur", Navoiy; "Sensan sevarim", Lutfiy; "Yor oʻtdimu", S.Zunnunova; "Holimni soʻrmaysan", Sadoiy; "Ohista-ohista", T.Toʻla; "Subhidam", P.Moʻmin; "Vatandir", "Paydo boʻlibdur", Chustiy va boshqalar) asarlari oʻrin olgan. Hotamov kuchli, koʻlami keng, shirador va dardli ovoz sohibi. H.ning oʻziga xos ijro va ijo-diy uslubi nozik did, teran maz-mundorligi bilan ajralibturadi. Koʻp yillar davomida Hakimjon Fayziyev, keyinchalik oʻgʻillari Axrorxon va Ismoilxonlar bilan hamnafaslik qilib, ovozlar ravonligi va mutanosibligi, tanbur-dutorning dil-kash Muloqotiga asoslangan joʻrovoz yoʻlida ijod qilgan. Ijrolari va bastakorlik asarlari Oʻzteleradio-kompaniyasi fonotekasiga, bir necha gramplastinka va kompakt diskga yozilgan. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

Adabiyot 
 Begmatov S, Orifxon Hotamov, T., 2000.

Manbalar 

 

1927-yilda tugʻilganlar
2002-yilda vafot etganlar
10-oktabrda tugʻilganlar
25-sentabrda vafot etganlar
Yorqinoy Hotamova

Yorqinoy Hotamova (1941.23.2, Fargʻona shahri) – aktrisa, xonanda (lirik soprano). Oʻzbekiston xalq artisti (1991). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1970). 1958—60 yillar Fargʻona teatrida, 1960—70 yillar Oʻsh teatrida, 1971-yildan yana Fargʻona teatrida aktrisa. Fargʻona universitetining dotsenti (2001-yildan). Zulxumor („Ravshan va Zulxumor“) uning sahnada yaratgan birinchi obrazidir. Keyinchalik Zuhra („Tohir va Zuhra“), Kumush („Oʻtgan kunlar“), Dezdemona („Otello“), Raʼno („Mehrobdan chayon“), Aliman („Momo yer“), Oyxon („Maysaraning ishi“), Kimyo („Nurxon“), Oyparcha („Nodi-ra“), Barchinoy („Alpomish“), Qumri („Temir xotin“), Momo („Chimildiq“), Dilorom („Dilorom“), Xolposhsha („Qoʻsh kaptar“), Zumrad („Tanbur nolasi“) kabi rollarni ijro etdi. Hotamova ijodi koʻproq dramatik ob-razlar yaratishga moyilligi, qahramonlari xarakterining ijtimoiy va psixologik asoslarini chuqur ochib berishi, ularni ruhiy goʻzallik va hayotbaxsh ruh ila taʼminlashi bilan ajralib turadi. Hotamova filmlarda ham suratga tushgan (Ulgʻay ona „Bogʻ“ teleseriali, Mehriniso momo „Uvaysiy“ teleseriali va boshqa). Hotamova ijrosidagi „Yozgan xating qoʻlimda“, „Fargʻonadan qarayman“, „Sen ketding, firoq qoldi“, „Tong shamoli“, „Soʻzlasa“, „Zamonam mening“, „Samarqand ushshogʻi“ va b. qoʻshiqlari mashhur.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1941-yilda tugʻilganlar
23-fevralda tugʻilganlar
Masuda Hotamova

Masuda Turdiboyevna Hotamova (1947.19.5, Uychi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1972). 1968—2000-yillarda Uychi tumanidagi 38-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. 1985—90 yillarda Oʻzbekiston Oliy Kengashi deputati.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1947-yilda tugʻilganlar
19-mayda tugʻilganlar
Hoshimiylar

Hoshimiylar, banu hoshim — 1) Muhammad (sav) bobokalonlari Hoshim ibn Abdumannof avlodlari; Rasululloh (sav) mansub boʻlgan urugʻxonadon. H. Muhammad (sav) hayotlari-da, ul zot vafotidan soʻng esa arab-musulmon tarixida muhim rol oʻynagan; 2) H. bir qancha musulmon hukm-dorlari sulolasini shakllantirganlar. Chunonchi, 10-asrdan 1924-yilgacha Makka shariflari, uning hokimlari. Bu sulola vakillari (alHavoshim-Hoshimiylar) 20-asr boshida Hijozda (1908— 25) va Iroqda (1921—58) davlatni idora etishgan. 1921-yildan Iordaniya Hoshimiylar qirolligida, H.ning boshqa bir tarmogʻi esa Marokash Qirolligida (10-asrdan) hokimiyatni boshqarib kelmoqsa.

Hasaniylar sulolasi
Abdulla Hoshimov

Abdulla Hoshimovich Hoshimov (1908.20.9, Toshkent - 1976.21.6) -fiziolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1963), tibbiyot fanlari doktori (1956), professor (1957), Oʻrta Osiyo tibbiyot instituti davolash fakultetini tugatgach (1933), normal fiziologiya kafedrasida katta laborant, aspirant (1933 — 35), assistent (1935—38), dotsent (1938— 41). Urush qatnashchisi (1941—45). Toshkent tibbiyot akademiyasi normal fiziologiya kafedrasida dotsent (1945—56), ayni vaqtda Riga tibbiyot instituti normal fiziologiya kafedrasida doktorant (1953—56). 1957-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasining normal fiziologiya kafedrasida professor va Toshkent farmatsevtika instituti fiziologiya kafedrasi mudiri (1956—73). Ilmiy ishlari, asosan, sogʻlom organizmda hamda tashqi muhitning organizmga taʼsiri natijasida qon aylanishining oʻzgari-shiga oid.

Manbalar 
 Vliyaniye korn bolshix polushariy na teploregulyaiiyu (Uslovnshe refleksm), T., 1940; Krovoobrasheniye pri pishevarenii, T., 1958.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1908-yilda tugʻilganlar
20-sentyabrda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
21-iyunda vafot etganlar
Nasim Hoshimov

Nasim Hoshimov (1920.12.3, Samarqand – 2000.4.11, Toshkent) – ashulachi, opera xonandasi (lirik bariton), pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1959). Moskva oʻzbek opera studiyasi (1941) va Toshkent kon-servatoriyasi (1961)ni tugatgan. Milliy ijro uslublarini oʻzlashtirishda Hojiab-dulaziz, Toʻychi hofizlar taʼsir koʻrsatgan. Samarqand teatrida xormeyster va artist (1941—44), 1944-yildan Navoiy teatrining yakkaxoni, 1959-yildan Toshkent konservatoriyasida pedagog, professor (1979), 1972—77 yillar xonandalik kafedrasi mudiri. Oʻzbek operalarida Boʻron (S.Vasilenko, M.Ashrafiy, „Boʻron“), Ibrohim (T. Sodiqov, R. Glier, „Gulsara“), Nuʼmon (M. Ashrafiy, „Dilorom“), chet el klassik operalarida Eskamilo (J.Bize, „Karmen“), Onegin, Yelets-kiy (P.Chaykovskiy, „Yevgeniy One-gin“, „Qargʻa motkasi“), Figaro (J. Rossini, „Sevilya sartaroshi“) kabi bosh rollarni ijro etgan. Kon-sert repertuaridan, asosan, Hamza qoʻshiqlari hamda boshqa oʻzbek bastakor va kompozitorlarining asarlari (M.Leviyevning „Qahramon qizlar“, T.Sodiqovning „Jonon koʻrinur“, M.Burhonovning „Tabassum qilmading hech“) oʻrin olgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1920-yilda tugʻilganlar
12-martda tugʻilganlar
2000-yilda vafot etganlar
4-noyabrda vafot etganlar
Hokimjon Hoshimov

Hokimjon Hoshimov (1915.23.3, Toshkent shahri) — Xalq oʻqituvchisi (1991), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1959). Toshkent ped. in-stitutini tugatgan (1939). 1936-yildan "Oʻqituvchilar gazetasi"da adabiy xodim, masʼul kotib, 1947-yildan Toshkent shahri Sobir Rahimov tumanidagi 22-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, 1948—2001-yillarda maktab direktori.H. haqida Oʻzbekiston televideniyesi tomonidan "Umr mazmuni" hujjatli filmi tayyorlangan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994).

 

Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
1915-yilda tugʻilganlar
23-martda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Hujjat

Hujjat — keng maʼnoda — maʼlumotlar qayd etilgan moddiy buyumlar (qogʻoz, kinoplyonka, fotoplyonka, magnitofon lentasi, perfokarta va boshqalar). Hujjat matn, tasvir, tovush va boshqalardan ibo-rat boʻlishi mumkin.

Mazmuniga koʻra, Hujjat ilmiy-texnika Hujjatlari (maqolalar, kitoblar, patentlar, chizmalar, jadvallar va hokazo), huquqiy Hujjatlar (qarorlar, farmonlar, shartnomalar va hokazo), boshqaruv Hujjatlari (buyruqlar, koʻrsatmalar, qarorlar va hokazo)ga boʻlinadi. Shakllanish manbaiga koʻra, birlamchi va ikkilamchi (referatlar, anno-tatsiyalar va hokazo) Hujjatlar farqlanadi. Idora Hujjatlari toʻplami, odatda, kirish, chiqish va ichki (xizmatda foydalanish uchun) Hujjatlariga boʻlinadi. Mas, bank muassasasi Hujjatlari ichidagi mijozlar bankka taqdim etadigan hujjatlar: toʻlov topshiriqnomalari, chek va boshqa kirish Hujjatlari; bank ishtirokida rasmiylashtiriladigan va mijozlarga beriladigan Hujjatlar chiqish Hujjatlari hisoblanadi.

Huquq fanida hujjat deganda, odatda, qonunda belgilangan shaklda tuzilgan va yuridik ahamiyatga ega boʻlgan (shaxsning tugʻilganlik, maʼlumot olganlik, nikohdan oʻtganlik, mehnat staji kabi) faktlarni tasdiqlovchi, yozma aktlar tushuniladi. Hujjat sud ishlarini yuritishda faktlarni aniqlash vositasi sifatida katta ahamiyatga ega. Hujjatlarni qalbakilashtirish jinoyat hisoblanadi (qarang Xujjatlarni qalba-kilashtirish).

 

Hujjatlar
Hujjatlarni qalbakilashtirish

Hujjatlarni qalbakilashtirish – muayyan huquq beradigan yoki muayyan majburiyatlardan ozod etadigan rasmiy hujjatlar, shtamp, muhr, blankalar taiyorlash va foydalanish bilan bogʻliq jinoyat. Asl hujjatlarning shakli va mazmunini oʻzgartirish ham Hujjatlarni qalbakilashtirish hisoblanadi. qonunda bu xildagi harakatlar uchun jinoiy huquqiy javobgarlik belgilab qoʻyilgan. Oʻzbekiston Respublikasi JK ning 228-moddasida hujjatlar, shtamplar, muhrlar, blankalarni qalbakilashtirish, sotish yoki ulardan foydalanish bilan bogʻliq jinoyat sodir etgan shaxslar eng kam oylik ish haqining 50 baravaridan 100 baravarigacha miqdorda jarima yoki 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud 6 oygacha qamoqb-n jazolanishi koʻrsa-tilgan. Bunday harakatlar takroran yoki xavfli retsidivist tomonidan; bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib sodir etilgan boʻlsa jazo yanada kuchaytiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasida oldin mavjud boʻlmagan hujjatlar yuzasidan qonunlar qabul qilinmoqda. Bular jumlasiga „Axborotlashtirish toʻgʻrisida“gi qonunning yangi tahriri (2003-yil 11-dekabr), „Elektron raqamli imzo toʻgʻrisida“gi qonun (2003-yil 11-dekabr), „Elektron hujjat aylanishi toʻgʻrisida“gi (2004-yil 29-aprel) qonunlar kiradi. Bu qonunlarda ham Hujjatlarni qalbakilashtirish ga aloqador javobgarlik koʻrsatib oʻtilgan.

Jinoyatlar
Hujjatlar
Hujra

Hujra — anʼanaviy oʻzbek meʼmorligidagi eng kichik xona; bir yoki bir necha kishiga moʻljallangan yotoqxona. Jamoat binolarida (madrasa, masjid, maqbara va boshqa ziyoratgohlar), turar joylarning tashqari qismida qurilgan. Yirik inshootlarda (madrasa va boshqalar) bosh peshtoq — yon tomonlaridan boshlab hovlini oʻrab quriladigan mujassamot keng tarqalgan; bunday inshootlardagi hujralar koʻpincha bir xil hajmda boʻladi; baʼzan burchak hujralar bir muncha kattaroq boʻlib, ulardan darsxona sifatida foydalanilgan.

Hujra termini madrasa maʼnosida ham qoʻllangan. Bu soʻz madrasalarning ikkinchi nomi boʻlgan. Hujjatlarda madrasa soʻzi bilan qariyb teng maʼnoda ishlatilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Arxitektura
Oʻquv yurtlari
Hukm

Hukm, muhokama (mantiqda) — predmetga maʼlum bir belgi (xossa, munosabat) xosligi yoki xos emasli-gini ifodalovchi tafakkur shakli. Hukm nisbatan tugal fikr boʻlib, unda predmet bilan uning aniq belgisi haqidagi bilim ifodalanadi. Hukmlar toʻgʻri (chin) yoki xato (yolgʻon) yoxud noaniq (taxminiy) boʻlishi mumkin. Hukmlar obyektiv voqelikka mos kelsa toʻgʻri (chin), mos kelmasa xato (yolgʻon) hisoblanadi. Ayni vaqtda chinligini ham, xatoligini ham aniqlab boʻlmaydigan hukmlar noaniq hukmlar deyiladi. Hukmlar asosan darak gap orqali ifodalanadi. Hukmlar tuzilishiga koʻra oddiy va murakkab boʻladi. Oddiy hukm deb tarkibidan yana bir hukmni ajratib boʻlmaydigan mulohazaga aytiladi. Oddiy hukm tarkibi 3 boʻlak: mantiqiy ega — subʼyekt (5), mantiqiy kesim — predikat (R) va mantiqiy bogʻlovchidan iborat. Mantiqii ega fikr qili-nayotgan predmet va hodisani, man-tiqiy kesim predmetga xos xususiyatni bildiradi. Mantiqiy bogʻlovchi ("...dir", "emas") predmetdagi xususiyatni tasdiqlaydi yoki inkor etadi. Oddiy qatiy hukmning formulasi; 8— R (emas). Oddiy hukmlar sifatiga koʻra tasdiqlovchi va inkor etuvchi, haj-miga koʻra yakka, umumiy va juzʼiy hukmlarga boʻlinadi. Oddiy qatʼiy hukmlar sifati va hajmiga koʻra 4 turga boʻlinadi: 1) umumiy tasdiq hukm (A) "hamma 5—R dir"; 2) umumiy inkor hukm (Ye) "hech bir 8—R emas"; 3) juzʼiy tas-diq hukm (I) "baʼzi 5—R dir"; 4) juzʼiy inkor hukm (O) "baʼzi 3—R emas" formulasi orqali ifodalanadi. Predikatning mazmuniga koʻra atributiv, mavjudlik va munosabat hukmlari farqlanadi. Murakkab hukm deb tarkibida 2 yoki undan ortiq oddiy hukm boʻlgan mulohazalarga aytiladi. Murakkab hukmlar "va", "yoki", "agar... unda" kabi mantiqiy bogʻlovchilar, inkor qilish va modal terminlarni qoʻllash orqali 2 va undan ortiq oddiy hukmlarning oʻzaro birikishidan hosil boʻladi. Mantiqiy bogʻlovchining mazmuniga koʻra murakkab hukmlarning quyidagi asosiy turlarini farq qilish mumkin: 1) birlashtiruvchi (konʼyunk-tiv) hukm — a l v. Mas, oʻz tilini va madaniyatini yoʻqotgan millat oʻzligidan judo boʻladi; 2) aiiruvchi (dizʼyunktiv) hukm — a V v. Mas, oʻsimliklar bir yillik yoki koʻp yillik boʻladi; 3) shartli (implikativ) hukm — a —> v. Mas, agar inson maqsad sari intilsa, u albatta maqsadiga erishadi; 4) ekvivalentlik hukmi — a=v. Mas, agar bu geometrik figura uch-burchak boʻlsa, unda uning burchaklarining yigʻindisi 180 boʻladi.

Hukmlar modalligiga koʻra aletik (zaruriy), epistemik (ishonchli bilim), deontik (majburiylik), aksiologik (baholash) va vaqt modalligini ifo-dalovchi turlarga boʻlinadi. Hukm tafak-kur shakli sifatida xulosa chiqarishning tarkibiy qismi boʻlib xizmat qiladi.

Dilbar Fayzixoʻjayeva.
Hulokuiylar davlati

Hulokuiylar davlati, El xonlar davlati — Yaqin va Oʻrta Sharqda Moʻgʻullar davlati tanazzulga uchrayotgan paytda tuzilgai davlat (1256—1353). Asoschisi Chingizxonnmng nevarasi Huloku. Hulokuiylar davlatiga Eron, Afgʻo-niston va Turkmanistonning koʻp qismi, Kavkazortining yarmidan koʻpi, Iroq va Kichik Osiyoning sharqiy qismi (Qizil Irmoq daryosigacha) kirgan. Hulokuiylar davlati hukmdorlari elxon unvoniga ega boʻlishgan. Gruziya, Trapezund imperiyasi, Koʻniya sultonligi, Kilikiya arman podsholigi, Kipr qirolligi, Kurtlar davlati Hulokuiylar davlatining vassali hisoblangan. Poytaxti dastlab Marogʻa, soʻng Tabriz, keyinchalik Sultoniya boʻlgan. Hulokuiylar davlati Chigʻatoy ulusi, Oltin Oʻrda, mamluklar va salibchilar bilan urush olib borgan. Hulokuiylar davlati Rim papasi, Genuya, Fransiya va Angliya qirollari bilan ittifoq tuzib Misrga qarshi urushgan, lekin magʻlubiyatga uchragan.

Hulokuiylar davlatida moʻgʻul va turk koʻchmanchi qabila zodagonlari hukmron siyosiy kuch boʻlgan. Dastlabki elxonlar but-parast boʻlishgan. Hulokuiylar davlatiga kirgan mamlakatlar iqtisodi moʻgʻullar tajovuzi davrida butunlay barbod boʻlgan.

Hulokuiylar davlati hukmdorlaridan Gʻozonxon davrida mamlakat ahvolini yaxshilash maqsadida maʼmuriy va iqtisodiy islohotlar oʻtkazilgan. Gʻozonxon islohotlari Hulokuiylar davlati xoʻjaligini birmuncha yaxshilagan, lekin mamlakatda tovar ishlab chiqarishning kamayishi, shaharlarning tanazzulga uchrashi va juda katta iktoʼ yeriga ega boʻlgan zodagonlarning soliklardan ozodligi, mustaqil hara-katlari natijasida markaziy hukumat kuchsizlangan. Abu Said vafotidan soʻng Hulokuiylar davlatida yagona hukmdor qolmagan. Turli viloyatlarda alohida-alohida elxonlar hukmronlik qilgan. Ular oʻrtasidagi kurash, sarbadorlar qoʻzgʻo-lonlari natijasida Hulokuiylar davlati bir necha mus-taqil davlatlar (Muzaffariylar, jaloyiriylar va boshqalar)ga boʻlinib ketgan. Hulokuiylar davlatining oʻz oʻrdasi bilan Goʻrgonda koʻchib yurgan soʻnggi elxoni sarbadorlar hujumiga duch kelib halok boʻlgan (1353-yildek.).

 
 

Osiyo tarixi
Humoyun

Humoyun (1508.6.3 - 1556.27.1) -Boburiylar davlati hukmdori (1530— 40, 1555—56). 

1530-yil Humoyunning otasi Boburning Hindistondagi mulklariga ega boʻlgan. Sekin-asta Gujarot, Rajpu-tan, Malvani oʻz davlatiga qoʻshib olgan. Lekin oʻsib borayotgan ichki nizolar va ukalari Mirzo Komron, Mirzo Feruz, Askariy Mirzo va Hindol Mirzolarning mustaqillikka intilishlari davlatni zaiflashtirgan. Bundan foydalangan afgʻonlarning suriylar sulolasidan Shershoh Suriy Chausa shahri (1539) va Qanovuj shahri (1540) yaqinida Humoyunning qoʻshinini yengib, Dehlini egallagan. Humoyun Eronga qochib oʻtgan. Eronning harbiy yordami bilan Afgʻo-nistonni oʻz tasarrufiga olgan. 1541-yil ukasi Hindolning piri boʻlmish Mir Ali Akbar Jomiyning qizi Hamida Bonuga uylangan. 1542-yil Akbar tugʻilgan. Shershoh oʻlimidan keyin (1545) Shim. Hindistonda boshlangan nizolar mamlakatni siyosiy jihatdan parchalab tashlagan. Sharoitdan foydalanib Humoyun Hindistonga yurish boshlagan va 1555-yil 27-may kuni Sirxindda boʻlib oʻtgan shiddatli jangda afgʻonlar yengilganlar. Bu gʻalaba Shimoliy Hindistonda 2-marta boburiylar sulolasi hukmronligining oʻrnatilishini taʼminlagan. Humoyun oʻz kutubxonasi zinasidan tushib ketayotganda vafot etgan. Humoyun Hindistonda bir necha maʼmuriy islohotlar oʻtkazgan. Uning davrida Mir Sayid Ali boshchiligida miniatyura maktabi yuzaga kelgan. Humoyun fors va turkiy tillarda sheʼrlar yozgan. Akbar tomonidan Dehli shahrida H. maqbarasi qurilgan. Gulbadan begim Bobur va akasi Humoyun haqida "[Humoyunnoma|Humoyunno-ma]" asarini yozgan. 1529-yili (936-hijriy) Humoyun sog'ayadi, ammo otasi Zahiriddin Muhammad Bobur kasallanib qoladi.

Manbalar  

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1508-yilda tugʻilganlar
1556-yilda vafot etganlar

Boburiy hukmdorlar
Akbar
Humoyun maqbarasi

Humoyun maqbarasi - Hindi stondagi meʼmoriy yodgorlik (16-asr 2-yarmi); Dehli shahrida Humoyunnint oʻgʻli Akbarsho\ tomonidan qurilgan. Maqbara murabba tarhli (47x47 m; umumiy balandligi 37,5 m), qizil qumtosh va oq marmardan bunyod etilgan; 2 qavatli. Pastki qavati (poydevori, balandligi 7 m)ga ravoqlar qatori ishlangan. 2-qavati — asosiy bino 3 qismdan ibo-rat boʻlib, bosh tarzi peshtoq-ravoq-li, markaziy xona qoʻsh gumbazli, uning yonidagi doira-koʻshk shaklidagi xonalar tepasiga gumbazli qafa-salar ishlangan. Maqbaraning oʻzi atrofi devor bilan oʻralgan chorbogʻnnng markazida joylashgan; chorbogʻ hududi ariqlar bilan boʻlaklarga boʻlingan chorchamonlar, koʻkalamzorlardan tashkil topgan. Maqbara chorbogʻ kengligi bilan oʻzaro uygʻun; aniq va goʻzal yechimini topganligi bilan diqqatga sazovor. Maqbaraning markaziy gum-bazli mujassamotida Oʻrta Osiyo va Eron meʼmorligining taʼsiri seziladi. Humoyun maqbarasi keyinchalik bunyod etilgan Tojmahal uchun namuna vazifasini oʻtagan.

 

Hindiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Akbar
Hurliqo va hamro

Hurliqo va hamro — turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan ishqiy-romantik doston; muallifi nomaʼlum, Fors xalq ertagi "Hurliqo" va uning Sayqaliy tomonidan oʻzbek tilida sheʼrga solingan "Qissai Hamroh va Hurliqo" varianti asosida yaratilgan, deb taxmin qilinadi.

Doston oʻzbek (1908), turkman (1971, 1978) tillarida nashr etilgan. Bularda Hamro va uning akalari boshidan kechirgan turli sarguzashtlar hikoya qilinadi; sof sevgi, doʻstlik vatanpar-varlik gʻoyalari tarannum etiladi. Doston voqealari "Bulbuligoʻyo", "Choʻloq boʻri" kabi oʻzbek xalq ertaklaridagi mazmunga mos keladi. "H. va "H." hozirgi mangʻitlik Tursun baxshi repertuarida mavjud.

Oʻzbek ertaklari
Hurriyat (shaharcha)

Hurriyat — Surxondaryo viloyati Qumqoʻrgʻon tumaniyaagi shaharcha (1992-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Elbayon (7 km). Tuman markazi (Qumqoʻrgʻon shahri)dan 6 km. Aholisi 4 ming kishidan ziyod (2004). H.da umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, madaniyat uyi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, aloqa boʻli-mi, dorixona, tibbiy muassasalar va boshqa bor.

 

Qumqoʻrgʻon tumani aholi punktlari
Surxondaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Husayn ibn Ali

Husayn ibn Ali (626-yil — 680-yil) — Ali ibn Abu Tolibning (Fotimadan tugʻilgan) kichik oʻgʻli, Muhammad paygʻambarning nabirasi, uchinchi shia imomi.

669-yilda Hasan vafot etgandan keyin Ali tarafdorlari uni oʻz rahbari deb eʼlon qilgan. 680-yil xalifa Muoviya oʻlgandan keyin Iroqda umaviylarga qarshi harakat faollashgan. Husayn Yazidga bayʼat qilishdan bosh tortgan. Kufa shialari Husaynni oʻzlarining imomi deb tan olib, Kufaga taklif etgan va xalifa Yazidga qarshi qoʻzgʻolonga bosh boʻlishni soʻragan. Husayn Makkadan Kufaga joʻnaydi. 70 jangchisi bilan Kufaga yaqin Karbalo dashtiga yetib kelganida 4 ming kishilik xalifa Yazid qoʻshinlari unga qarshi chiqqan. 680-yil 10-oktyabr kuni Husayn jangda shahid boʻlgan, jasadi oʻsha yerga dafn etilgan. Shu munosabat bilan Karbalo shialarning asosiy muqaddas ziyoratgohiga aylangan. Husayn halok boʻlgan sana shialarda motam kuni sifatida nishonlanadi (qarang Ashuro).

Manbalar

Havolalar 

Imomlar
Shia imomlari
Alining farzandlari
Karbalo jangida vafot etganlar
Sherzod Husanov

Sherzod Alimovich Husanov (1980. 27.1, Fargʻona shahri) — bokschi, Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2001), „Oʻzbekiston iftixori“ (2002). H. 69 kg vazn toifasida Oʻzbekiston chempioni (2000, 2001, 2005), Osiyo chempionatining kumush, (2004, Puerto-Prinsesa) va bronza (2002, Seremban), Osiyo oʻyinlarining bronza (2002, Pusan), jahon chempionatining kumush (2003, Bang-kok) va bronza (2001, Belfast) medallari sovrindori. H. Fargʻona universitetini tugatgan (2005). 2000-yildan Markaziy harbiy sport klubida boks boʻyicha yoʻriqchi.

 

1980-yilda tugʻilganlar
27-yanvarda tugʻilganlar
Oʻzbekiston bokschilari
SSSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston SSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kishilari
Bokschilar
Fargʻonada tugʻilganlar
Alifbo boʻyicha sportchilar
Husnixat

Husnixat (chiroyli yozuv) -chiroyli yozish sanʼati. Arab xati turlari (kufiy, nasx, suls, nastaʼliq va boshqalar) musulmon Sharqining yirik madaniy markazlarida keng tarqaldi hamda taraqqiy etdi. H.ni oʻrganish asosida 2 — "nazariy" (mashhur xat-totlarning yozuvlaridan nusxa koʻchirish) hamda "xayoliy" (turli yozuvlarni oʻrganish va qiyoslash) uslubi yotadi. Xattotning asosiy ish qurollari — qora va rangli siyoh, qogʻoz, qamish-qalam, mistar, davot (qalamdon), juzgir va qalamning uchini tekislash uchun pichoq. Xattotlar matn bilan birga meʼmoriy yodgorliklar (kitobalar), qogʻoz, mato va hokazoga bezaklar ham yaratganlar. 19-asr oxirlariga kslib.shtografiyaning paydo boʻlishi bilan H.ning ahamiyati pasaya boshladi. 20-asr 2-yarmidan kitobat sanʼatini qayta tiklashga urinishlar H.ning qayta jonlanishini taʼminladi (yana qarang Xattotlik).

 

Arab alifbosi
Sanʼat
Hut

Hut (lotincha ) — Zodiak yulduz turkumlaridan biri; baliqlar ham H. deyiladi. Eng yorugʻ yulduzlari 3, 6; 3,7 va 3.8 yulduz kattaligida. H.da bahorgi tengkunlik nuqtasi T joylashgan. Oʻzbekistonda sentyabr — oktyabr oylarida juda yaxshi koʻrinadi.

Yulduz turkumlari
Hushsizlik

Hushsizlik, hushdan ketish – miyaning qon bilan taʼminlanishi buzilishi natijasida qisqa muddat roʻy beradigan holat. Ruhiy iztirob (qoʻrqish, hayajonlanish), ogʻriq (buyrak, jigar ogʻrigʻi), ichak sanchigʻi, oftob urishi taʼsirida, baʼzida gorizontal holatdan tik holatga oʻtganda va boshqalarda uchraydi. Koʻpincha oʻta toliqqan, och qolgan, infeksion kasalliklar bilan ogʻrigan kishilarda kuzatiladi. Hushsizlik markaziy nerv sistemasi yoki yurak faoliyati buzilganlik belgisi boʻlishi mumkin. Hushsizlik oldidan bemorning boshi aylanadi, boʻshashadi, koʻzi tinadi, qulogʻi shangʻillaydi, qoʻl-oyoqlari uvushadi; baʼzan Hushsizlik holati shu belgilar bilan oʻtib ketishi, bemor hushini butunlay yoʻqotmasligi ham mumkin. Hushsizlikda bemorning nafas olishi sustlashib, koʻz qorachigʻi torayadi, soʻng kengayadi va yorugʻlikdan taʼsirlanmaydi, pulsi zaiflashadi, tanasini muzdek ter bosadi, rangi oqarib, toʻsatdan yiqiladi. Hushsizlik bir necha soniyadan 1—2 daqiqagacha, baʼzan undan koʻproq davom etishi mumkin. Yuraktomir sistemasida jiddiy oʻzgarishlar boʻlmasa, Hushsizlik tezda oʻtib ketadi; bemorning es-hushi, rangi oʻziga kelib. pulsi va nafas olishi normallashgani bilan bosh ogʻrigʻi, quvvatsizlik. horgʻinlik alomatlari anchagacha davom etib turadi. Hushsizlikda bemorni hushiga keltirish uchun u yotgan xona sof havo bilan shamollatiladi, siqib turadigan kiyimlari boʻshatiladi, bosh tomonini pastroq qilib yotqiziladi; yuzi va koʻkragiga sovuq suv purkaladi yoki sochiq hoʻllab bosiladi; nashatir spirti hidlatiladi va chakkasiga surtiladi (sirka yoki odekolon surtsa ham boʻladi), oyogʻiga issiq grelka qoʻyiladi yoki dagʻalroq narsa bilan ishqalanadi. Bemor hushiga kelgach issiq shirin choy yoki kofe ichiriladi. Hushsizlik roʻy berganda, albatta, shifokor chaqirish kerak.

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Huqna

Huqna, klizma — toʻgʻri ichakka anusdan maxsus asbob yordamida suyuqlik (koʻpincha suv) yuborishdan ibo-rat tibbiy muolaja. Tozalovchi huqna (ichakdagi narsalarni chiqarib tashlash uchun qoʻllanadi), dori huqna va oziq huqna farq qiladi. Huqna faqat vrach koʻrsatmasiga muvofiq qilinadi, chunki baʼzi hollarda (appenditsit, ichak buralib qolishi va hokazo) u ogʻir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Huqna uchun maxsus noksimon rezina ballon (baʼzan maxsus qattiq uchlikli qisqichi yoki joʻm-ragi hamda uchligi bor rezina naychali voronka) qoʻllanadi, shuningdek, Esmarx krujkasidan foydalaniladi, unga suyuqlik bir meʼyorda borishi uchun joʻmrakcha, biriktirish naychasiga esa uchlik oʻrnatilgan. Tozalovchi huqna qabziyataa, oziqovqatdan zaharlanganda, meʼda-ichak yoʻlini va kichik chanoq aʼzolarini rentgenologik tekshirishdan, operatsiyadan, tugʻishdan, dori va oziq huqnadan oldin qoʻllanadi. Baʼzi bir davo huqnasi ayni vaqtda tozalovchi huqna funksiyasini ham oʻtaydi (mas, moychechak-li, gipertonik, yogʻli va boshqalar). Huqnaning taʼsiri suyuqlik miqdoriga, uning tezlik bilan bosim ostida yuborili-shiga bogʻliq. Katta yoshdagilar uchun oʻrtacha 1 l ga yaqin toza iliq suv kerak boʻladi. Suv yuborib qilinadigan tozalovchi huqna qabziyatda ichak shil-liq pardasini taʼsirlab, ichakning toʻlqinsimon harakati (peristalti-kasi)ni kuchaytiradi, natijada bemorning ichi keladi. Agar bemorning qimirlashi mumkin boʻlmasa uni chal-qancha yotqizib huqna qilinadi, bemorning ostiga tuvak qoʻyiladi. Qorip muskullari haddan tashqari tarang boʻlsa, huqna qilinayotganda bemor tizza va tirsaklariga tayanib turishi kerak. Huqna qilishdan oldin uchlikka vazelin yoki glitserin surtiladi. bemorni kleyonka solingan oʻrin chetiga chap yonboshi bilan yotqiziladi. Chap qoʻlning birinchi va ikkinchi barmoqlari yordamida dumba kerilib. oʻng qoʻl yordamida uchlik aylanma harakat bilan toʻgʻri ichakka 10—12 sm kirgiziladi. Huqnadan soʻng mumkin qadar 5—10 daqiqa hojatga chiqmay turgan maʼqul. Yogʻli huqna uchun oʻsimlik moyini 200 ml (bolalarga 30 — 50 ml) hajmida kechqurun yuboriladi. Bunda noksimon rezina ballon ishlatiladi. Dori huqna dori moddalarining ichak shilliq pardasiga taʼsir etishi va dorining organizmga ichak orqali soʻrilishi maqsadida qoʻllanadi. Dori moddalari 10 ml va undan oz miqdorda yuborilganda yaxshi soʻriladi. Dori huqna qilishdan oldin albatta tozalovchi huqna oʻtkazish kerak. Oziq Huqna — sunʼiy ovqatlantirishning bir turi. U organizmning suyuqlikka, osh tuziga va oz miqdorda boʻlsa-da, oziq moddalarga boʻlgan ehtiyojini qondirish maqsadida qoʻllanadi. Oziq huqna uchun osh tuzining fiziologik (izotonik) eritmasi, 5 % li glyukoza eritmasi va aminokislo-talar eritmalaridan foydalaniladi. Bunday huqna tozalovchi huqnadan keyin qilinadi. Oziq huqna faqat vrach koʻrsatmasiga binoan davolash muassasalarida qoʻllanadi.

Manbalar 

Terapiya
Huquq manbalari

Huquq manbalari — huquqiy nor-malarning ifoda etilish shakllari. Huquqning birlamchi manbai xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan normalari va qoidalari hisoblanadi. Bularga BMT Ustavi, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948-yil 10-dekabr) va boshqa kiradi.

Normativ-huquqiy hujjatlar huquqning asosiy manbalari qatoriga kiradi. Oʻzbekiston Respublikasida nor-mativ-huquqiy hujjatlarning quyidagi turlarini koʻrsatish mumkin: Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi; Oʻzbekiston Respublikasining kon-stitutsiyaviy qonunlari; Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qarorlari; Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari; Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari; vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralarning huquqiy hujjatlari; mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.

Huquqning eng qad. manbalaridan biri huquqiy odatdir. Huquqiy odat uzoq davr mobaynida amalda boʻlishi natijasida shakllangan, jamiyatda ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan xulq-atvor qoidasi.

Huquqiy pretsedent ham huquq manbai hisoblanadi. Huquqiy pretsedent sud yoki maʼmuriy organning yozma yoxud ogʻzaki qarori boʻlib, bu qaror kelgusida barcha shunga oʻxshash ishlarni qoʻrib chiqish va hal qilish uchun asos boʻladigan namuna normadir. Huquqiy pretsedentning sud va maʼmuriy pre-sedent shakllari mavjud. Sud pretse-denti AQSH, Avstraliya, Buyuk Britaniya, Kanada va Yangi Zelandiya kabi umumiy huquq amalda boʻlgan davlatlarda huquqning manbai sifatida keng qoʻllanadi.

Normativ shartnomalar ham huquq manbai hisoblanadi. Ikki yoki undan ortiq mustaqil huquq subʼyektlari oʻrtasida tuziladigan hamda ularning huquq va majburiyatlarini oʻrnatadigan, oʻzgartiradigan yoki bekor qiladigan bitimlarga normativ shartno-malar deyiladi. Normativ shartnomalar ayniqsa xalqaro huquqda katta ahamiyatga ega. Normativ shartnomalar qatoriga kiruvchi xalqaro shartnomalar subʼyektlariga koʻra — ikki tomonlama va koʻp tomonlama, xususiyatiga koʻra — norma oʻrnatuvchi va taʼsis etuvchi shartnomalarga boʻlinadi. Huquqning tarixiy rivojlanish davrida huquqiy aqida va gʻoyalar huquqning manbai hisoblangan. Qurʼon, sunna, ijmo va qiyos Musulmon huquqlarning asosiy manbaini tashkil etadi.
Huquq subʼyekti

Huquq subʼyekti - qonunga binoan huquqqa ega boʻlish va zimmasiga yuridik majburiyatlar olish layoqatiga ega boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs. Huquq subʼyekti huquqning barcha sohalarida huquqiy munosabatlarntgg zaruriy belgisi boʻlib, ularning har birida subʼyektlarning mavqei muayyan oʻziga xoslikka ega. Masalan, fuqaroviy huquqiy munosabatlarda fuqarolar, chet el fuqarolari va fuqarolikka ega boʻlmagan shaxslar jismoniy shaxs sifatida; tijorat va notijorat tashkilotlari yuridik shaxs sifatida qatnashadilar; fuqaroviy huquqiy munosabatlar subʼyektlarining uchinchi turini davlatning oʻzi, davlat va mahalliy tuzilmalar tashkil etadi. Maʼmuriy huquqiy munosabatlarda asosan davlat organlari, mansabdor shaxslar, fuqarolar va ayrim hollardagina tashkilotlar (yuridik shaxslar) Huquq subʼyekti boʻla oladi. Qonun biror shaxs yoki tuzilmani Huquq suby'ekt sifatida tan olar ekan, uning davlat, davlat tashkilotlari, boshqa shaxslarga nisbatan tutgan oʻrnini tavsiflovchi huquqiy maqomini belgilab beradi.
Huquqiy vorislik

Huquqiy vorislik - huquq va majburiyatlarning bir shaxsdan boshqa shaxsga oʻtishi. Huquqiy vorislikning umumiy (universal) va xususiy (singulyar) turi bor. Umumiy Huquqiy vorislikda vorisga barcha huquq va majburiyatlar oʻtadi (mas, meros qoldirishda, yoki bir necha tashkilotlar, yaʼni yuridik shaxslar qoʻshilgan-da). Xususiy (shaxsiy) Huquqiy vorislikda biron-bir alohida huquq bir shaxsdan boshqasiga oʻtadi (mas, dastlabki kredi-tor huquqining boshqa shaxsga huquq oʻtish paytidagi hajmda va shartlarda berilishi). Shu bilan birga boshqa shaxslarga oʻtishi mumkin boʻlmaydigan huquqlar ham mavjud. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasining FK aliment talab qilish, hayot yoki sogʻliqqa yetkazilgan zararni qoplash huquqining boshqa shaxsga oʻtishiga yoʻl qoʻymaydi.

Huquqshunoslik
Huquqiy yordam

Huquqiy yordam - fuqarolarning huquq va erkinliklarini amalga oshirishga, tashkilotlarning faoliyatida qonuniylikni taʼminlashga koʻmaklashish. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 116-moddasida tergov va sud ishini yuritishning har qanday bosqichida malakali yuridik yordam olish huquqi kafolatlanganligi, fuqarolarga, korxona, muassasa va tashkilotlarga yuridik yordam berish uchun advokatura faoliyat koʻrsatishi belgilab qoʻyilgan. Ushbu konstitutsion normaning mohiyati shundan iboratki, fuqarolar hamda tashkilotlar oʻzlariamalga oshirayotgan xatti-harakatlar toʻgʻrisida toʻliq va yetarli maʼlumotga ega boʻlgandagina fuqarolarning huquq va erkinliklari toʻla ravishda amalga oshiriladi, korxona, tashkilot va muassasalarning faoliyatida esa qonuniylik taʼminlanadi. Avvallari Huquqiy yordam asosan huquqiy maslahatchilar hamda advokatlar tomonidan amalga oshirilardi. Bozor munosabatlari sharoitida fuqarolar, korxona, tashkilot va muassasalarning yuridik yordamga boʻlgan ehtiyoji inobatga olingan holda ushbu yordam ularga turli davlat boshqaruvi organlari (masalan, adliya organlari), nodavlat notijorat tashkilotlari (Savdo-sanoat palatasi), jamoat birlashmalari va hatto turli tijoratchi tashkilotlar tomonidan ham koʻrsatilayapti.

Huquqiy yordam huquqiy masalalar boʻyicha maslahatlar va tushuntirishlar, qonun hujjatlari yuzasidan ogʻzaki va yozma maʼlumotnomalar berish; huquqiy xususiyatdagi arizalar, shikoyatlar va boshqa hujjatlarni tuzish; sudda va boshqa davlat organlarida jismoniy va yuridik shaxslarning vakili sifatida ishti-rok etish; jinoiy ishlar boʻyicha dastlabki tergovda va sudda himoyachi, jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar va fuqaroviy javobgarning vakili sifatida ishtirok etish hamda tadbirkorlik faoliyatiga yuridik xizmat koʻrsatish orqali amalga oshiriladi. Huquqiy yordam haq evaziga yoki tekinga amalga oshirilishi mumkin. Davlat organlari, nodavlat notijorat tashkilotlar hamda turli jamoat birlashmalari asosan tekinga yuridik yordam koʻrsatishadi. Advokatning huquqiy yordami uchun haq toʻlash advokat bilan mijoz oʻrtasida ixtiyoriy ravishda tuziladigan bitim (shartnoma) asosida amalga oshiriladi. Shaxs toʻlovga qobiliyat-sizligi sababli koʻrsatilgan yuridik yordam haqini toʻlashdan ozod etilganda, jinoiy ishni koʻrib chiqishda qatnashishga tayinlangan advokatning yuridik yordami uchun davlat hisobidan haq toʻlanadi.

Huquqshunoslik
Huquqiy javobgarlik

Huquqiy javobgarlik, yuridik javobgarlik — huquqbuzarga nisbatan huquq normalarida ko‘zda tutilgan sanksiyalar asosida davlatning majburlov choralarini qo‘llash. Bu choralar fuqaroviy javobgarlik,ma'muriy javobgarlik intizomiy javobgarlik jinoiy javobgarlik turlariga bo‘linadi. Huquqiy javobgarlik o‘z xususiyatiga ko‘ra, siyosiy, axloqiy va boshqa javobgarliklardan farq qiladi. Huquqiy javobgarlik huquqbuzarlikning turlariga muvofiq quyidagilarga bo‘linadi: jinoiy-huquqiy, fuqarolik-huquqiy, maʼmuriy-huquqiy, intizomiy-huquqiy javobgarlik. Huquqiy javobgarlikda adolatlilik, insonparvarlik, qonuniylik asoslantirilganlik, huquq buzilgan holda javobgarlikning muqarrarligi, individuallik (faqat aybdor shaxsning o‘ziga nisbatan javobgarlik), maqsadga muvofiqlik kabi tamoyillarga amal qilinadi. Zaruriy mudofaa (shaxs, jamiyat, davlat manfaatlari himoyasidan kelib chiqib, zarar yetkazuvchiga nisbatan zaruriy mudofaa doirasida qarshilik ko‘rsatish yoki zarar yetkazish); oxirgi zarurat (shaxs jamiyat, davlat manfaatlariga xavf tug‘diradigan holatlarda, bu xavfning oldini olishga qaratilgan choralar doirasidagi harakatlar); kasb yoki xo‘jalik faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan asosli tavakkalchilik; muomalaga layoqatsizlik; kazus (tasodiflar) va shahrik yuridik javobgarlikni istisno qiluvchi holatlar hisoblanadi. Yuridik javobgarlikni amalga oshirish uchun vakolatli organning huquqni qo‘llash akti zarur bo‘ladi. Bunday aktlar sudning qarori, maʼmuriyat buyrug‘i bo‘lishi mumkin.

Nurmat Saburov, Shahzod Saydullayev.Abdumutalova Maxliyo

Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Huquqiy maslahatchi

Huquqiy maslahatchi, yuri dik maslahatchi (OʻzRda) — tashkilotning huquqiy xizmat xodimi. U davlat hokimiyati va boshqaruvi oliy organlarining, respublika hamda mahalliy davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlarining, viloyat, shahar va tuman hokimliklarining, shuningdek korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning yuridik (huquqiy) xizmatini amalga oshiradi. Huquqiy maslahatchi zimmasiga maʼmuriyat tomonidan chiqariladigan buyruq, farmoyishlarning hamda boshqa huquqiy mazmundagi hujjatlarning qonuniyligini nazorat qilish; boshqa xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar bilan shartnoma va bitimlar tuzishda ishtirok etish; xodimlar hamda xizmatchilarga amaldagi qonunchilik toʻgʻrisida axborot berish, ularga \uquqiy yordam koʻrsatish; sudlarga daʼvogar yoki javobgar sifatida ishtirok etayotgan tashkilot (muassasa)larning ishini yuritish; tashkilot (mu. assasa) xodimi sudlanuvchi yoki jabrlanuvchi tariqasida jalb qilingan hollarda dastlabki tergov va sudda jamoat ayblovchisi yoki jamoat himoyachisi sifatida ishtirok etish yukla-tilgan. Oliy yuridik maʼlumotga ega boʻlgan shaxs boshqaruv organlarida va mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar korxona, muassasa hamda tashkilotlarda yuridik maslahatchi boʻlib ishlashi mumkin. Vazirlik, davlat qoʻmitasi, idora va respublikaning boshqa boshqaruv organi yuridik boʻlinmasining boshligʻi yoki yuridik maslahatchisi la-vozimini egallash uchun kamida 5 yillik yuridik maslahatchi ish tajribasiga ega boʻlish zarur. Yuridik masla-hatchilar 5 yilda 1-marta Adliya vazirligida, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Adliya vazirligida, viloyatlar va Toshkent shahri adliya boshqarmalarida qayta tayyorlash va attestatsiyadan oʻtadilar. Yosh mutaxassislar va homilador ayollar attestatsiyadan oʻtkazilmaydi. Huquqiy maslahatchi attestatsiyadan oʻta olmasa, u 6 oy mud-datdan soʻng yana qayta tayyorlash va attestatsiyadan oʻtish uchun yuborilishi mumkin. Yuridik maslahatchiga huquqiy ishlarga taalluqli boʻlmagan boshqa ishlarning yuklatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Mansabdor shaxslar tomo-nidan yuridik maslahatchiga yuklatilgan vazifalarni bajarishga va unga berilgan huquqlardan foydalanishga qarshilik koʻrsatilsa va bu qonunchilikning buzilishiga hamda fuqarolarning huquq hamda qonuniy manfa-atlariga zarar yetkazilishiga olib kelsa, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi va uning organlari taqdimnomasi boʻyicha aybdor mansabdor shaxslar yuridik javobgarlikka tortiladilar.

Huquqshunoslik
Huquqiy ong

Huquqiy ong - ijtimoiy ong shakli; jamiyat aʼzolarining mavjud huquqiy munosabatlar va huquqni tushunishi, huquq-tartibot haqidagi tasavvurida oʻz aksini topadi. Huquqiy ong nafaqat amaldagi huquq, balki uning tarixi, shuningdek boshqa jamiyatlardagi voqeliklarni bilishni ham oʻz ichiga oladi. Alohida shaxs, guruh va jamiyatning Huquqiy ongi ajratib koʻrsatiladi. Huquqiy ong huquqiy mafkura va huquqiy psixologiyadan tashkil topgan. Huquqiy mafkura — har xil huquqiy hodisalar haqidagi nuqtai nazar, tushuncha, gʻoya va qarashlarning ilmiy umumlashtirilgan tizimidan iborat. Huquqiy ongning huquqiy mafkura qismida aksini topgan huquqiy hodisalar huquqqa bagʻishlangan maxsus nazariy izlanishlarda oʻz rivojini topib, ilmiy darajada anglab yetiladi. Bunday ilmiy asarlarning mazmuni odamlar maʼnaviy mulkiga aylanib, ularning ongiga aniq huquqiy bilimlarni, mulohazalarni, eʼtiqod va kayfiyatni olib kiradi. Huquqiy mafkura — shaxsning Huquqiy ongini ilmiy asosda shakllantira borib, huquqqa, odamning huquqqa boʻlgan munosabatiga hal qiluvchi taʼsir qiladi. Huquqiy psixologiya — huquqiy hodisalarni hissiyot bilan anglashdir. Odam ijtimoiy hodisalarni, jumladan, huquqiy munosabatlarni nafaqat aql bilan, balki sezgi bilan ham tushunib yetadi.

Huquqiy ong darajasi jamiyat aʼzolarining huquqiy maʼlumotlariga ham bogʻliqdir. Shunga koʻra, fuqarolarning huquqiy madaniyat darajasini koʻtarishga koʻmak beradigan huquqiy ax-borot tizimini tashkil qilishning ahamiyati katta. Huquqiy madaniyatning darajasiga qarab, Huquqiy ong 3 turga ajratiladi: oddiy, ilmiy va kasbiy. Oddiy Huquqiy ong, odatda, oʻz-oʻzidan vujudga keladi va odamning shaxsiy tajribasi, huquqiy hodisalar bilan bogʻliq boʻlgan hayotiy vaziyatlar haqidagi tushunchasi bilan belgilanadi. Bunga odamning ishga joylashuvidagi yoki oliy oʻquv yurtiga kirish qoidalari yo boʻlmasa yoʻl qoidasini buzganligi uchun javobgarligi haqidagi bilimlar misol boʻla oladi. Huquqiy ong borliq haqidagi oddiy tushunchalar chegarasida qolib ketmaydi, doimo rivojlana borib, nazariy, ilmiy tushunchaga aylanadi. Ilmiy Huquqiy ong ijtimoiy huquqiy haqiqatni u yo bu darajada toʻgʻri aks ettiruvchi bilimlar tizimini oʻz ichiga oladi. Kasbiy Huquqiy ong esa yuridik oliy oʻquv yurtlarida oʻqish natijasida shakllanadi, soʻngra, huquqiy amaliyot jarayonida sayqallanadi. Huquqiy fanlar vakillari, huquqshunos amaliyotchilar uning subʼyektlari hisoblanadi.

Huquqiy ong jamiyat hayotining ijtimoiysiyosiy sharoitlari, uning madaniyHUQUQIY, demokratik yoki avtoritar anʼanalari bilan belgilanadi.

Nurali Javliyev.

Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Hoʻrmuz boʻgʻozi

Hoʻrmuz boʻgʻozi (qad. nomi Harmiz boʻgʻozi) — Hind okeanining shim.gʻarbiy qismidagi boʻgʻoz, Ara-biston dengizining Fors va Ummon qoʻltiqlarini birlashtirib turadi. Uzunligi 195 km, eng kambar joyining eni 54 km, chuqurligi farvaterida 27,5 m. Ban-dar-Abbos porti bor.

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Ummon qoʻltigʻi
GMT

Grinvich boʻyicha oʻrta vaqt (ing. Greenwich Mean Time, GMT) – London yaqinidagi Grinvich qirollik observatoriyasidan oʻtuvchi astronomik (Oʻrta quyosh) meridian vaqti.

Avvallari GMT vaqt hisob nuqtasi hisoblanib, qolgan vaqt belbogʻlari shu yerdan boshlab hisoblangan. Hozirda uning oʻrniga Halqaro kordinatlashtirilgan vaqt (UTC) ishlatiladi.

Yana koʻrish 
 UTC+0
 Halqaro kordinatlashtirilgan vaqt
 Halqaro vaqt
 Davlatlar bo'ylab vaqt belbog'i ro'yxati

Vaqt belbog'lari
Oksitancha Vikipediya

Oksitancha Vikipediya — Vikipediyaning oksitan tilidagi boʻlimi. Oksitancha Vikipediya 2003-yilning oktyabr oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda. Bu boʻlimda 2011-yil 9-dekabrda 6 tanlangan va 1 yaxshi maqola boʻldi.

Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Oksitancha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 
Oksitancha Vikipediya barcha Vikipediya boʻlimlari orasida maqolalar soni boʻyicha -oʻrinda (..).

Statistik tarixi 
 12-may 2012-yil 60 000 maqola.
 11-iyun 2012-yil 61 203 maqola.
 22-sentyabr 2012-yil 70 000 maqola.
 23-mart 2013-yil 71 517.

Manbalar

Havolalar 
 Oksitancha Vikipediyaning statistikasi
 Oksitancha Vikipediyaning statistik diagrammasi
 Oksitancha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Oksitancha Vikipediyaning mobil nusxasi

Oksitan tili
Abatayxon

Abatayxon (1534-1586) — moʻgʻul xoni; Tushetuxonlar sulolasi asoschisi. Oyrotlar bilan kurash olib borib, 1577-yil ularni boʻysundirgan. Shu yili Abatayxon oʻgʻlini oyrot xoni deb eʼlon qilgan. Abatayxon vafotidan soʻng oyrotlar qoʻzgʻolon koʻtarib, xonni oʻldirib qaramlikdan xalos boʻlishgan. Abatayxon lamaizm dinining ashaddiy ixlosmandlaridan va targʻibotchilaridan boʻlib, bu dinni qabul qilish uchun 1577-yil Xuxxotoga  borib dalay lama bilan uchrashgan. 1585-yil lamaistlarning Xalxadagi birinchi monastiri Erdeni-dzuni qurishni boshlagan. XX asr boshlariga qadar Moʻgʻulistonda Abatayxon shaxsi muqaddas sanalib sajda qilingan.

Manbalar 

 

1534-yilda tugʻilganlar
1586-yilda vafot etganlar
Abaqa

Abaqa, Abaqaxon (1234.3, Moʻgʻuliston – 1282.1.4, Shaxu) – elxon, hulo-kuiylardan boʻlgan Eron hukmdori (1265-82). Eronga 1256-yil otasi Huloku bilan birga kelgan. Otasi vafotidan soʻng elxon etib saylangan, lekin ulugʻ qoon Xubilay tomonidan faqat 5 yildan soʻnggina tasdiqlangan. Misr mamluklari bilan olib borilgan urushni besa-mara davom ettirgan. 1266-yil A. Shimoliy dan Dashti Qipchoqdan boʻladigan hujumni qaytarish maqsadida Kura daryosining shim. qirgʻogʻida mudofaa devori bunyod etishga buyurgan; Kavkaz xalqlari uning vaziri Shamsiddin tomonidan 1278-yil tobe ettirilgan. Umumiy dushmanni bar-taraf qilish uchun Abaqa mamluklarning dushmanlari boʻlgan yevropalik xristi-anlar bilan aloqa bogʻlashga uringan; uning elchilari 1274-yil Lion, 1277-yil Rimda boʻlgan. Yevropada bu saʼyhara-katlar xursandchilik bilan qabul qilingan. Abaqa Angliya qiroli Eduard I (1274) va papalar Klement IV (1267), Grigoriy X (1274) va Nikolay III (1277) lardan noma olgan. A. 1265-yil yunon malikasiga uylangan. Biroq Misrga qarshi umumiy yurish amalga oshmagan. Mamluklar Kichik Osiyoning bir qis-mini qisqa muddatga bosib olishga erishganlar (1277) va Elbiston yonidagi jangda moʻgʻul qoʻshinyni tor-mor qilganlar. 1280-yil moʻgʻullar Suriyaga bosib kirib Halabni vayron etishgan. Biroq 1281-yil Abaqaning ukasi Mangu Temur Xama va Xims oraligʻida mamluklardan qattiq zarbaga uchragan. Abaqa qoʻshinlari Sharqda aksincha muvaffaqiyatli kurash olib borganlar. 1270-yil mamlakatga bostirib kirgan Baroq boshchiligidagi Chigʻatoy ulusi qoʻshinlari Hirot yaqinida tor-mor etilgan. Bunday bosqinlarga barham berish uchun Abaqa 1273-yil Movarounnahrdagi tartibsizliklardan foydalanib Buxoro shahrini vayron qilishni buyurgan.

Manbalar 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1234-yilda tugʻilganlar
1282-yilda vafot etganlar