yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Ombor zararkunandalari

Ombor zararkunandalari - don, chorvachilik mahsulotlari va boshqalarni zararlaydigan hasharotlar, jonivorlar. Omborlar, elevatorlar, tegirmonlar, makaron va konditer mahsulotlari fabrikalari, odamlar yashaydigan binolar va boshqa joylarda tarqalgan; shuningdek, dala va gʻalla xirmonlarida ham uchraydi. Ombor zararkunandalarining koʻpchiligi hasharotlar sinfining qoʻngʻizlar (qattiq-qanotlilar), kapalaklar (tangaqanotlilar) turkumiga, shuningdek, oʻrgimchaksimonlar sinfining kanalar turkumiga mansub. Qushlar va sut emizuvchilar sinfi vakillari orasida ham Ombor zararkunandalari bor. Ombor zararkunandalari butun Yer yuzida keng tar-qalgan. Ombor zararkunandalari dan ombor uzuntumshuq qoʻngʻizi (mitasi), guruch mitasi, kichik un mitasi, toʻgʻnogʻichsimon moʻylovli mita, katta un mitasi, surinam un-xoʻri, gilam qoʻngʻizi, toʻq qoʻngʻir mita, mugʻombir trogoderma, qoʻngʻir terixoʻr, Mavritaniya qoʻngʻizi, kalta sargʻish unxoʻr, vetchina terixoʻri, don parvo-nasi, ombor kuyasi, don kuyasi, tegir-mon parvonasi, un parvonasi, janub ombor parvonasi, un kanasi, choʻziq kana, qoramtir kana, oddiy tukdor kana va boshqa koʻp tarqalgan boʻlib, katta zarar keltiradi. Bulardan kichik un mitasi (Tribolium confusum Duv.), toʻq qoʻngʻir mita (Alphitobius laevigatus F.), katta un mitasi (Tenebrio molitor L.), toʻgʻnogʻichsimon moʻylovli mita (Tribolium castaneum Herbst.), kalta moʻylovli sargʻish unxoʻr (Cryptolestes ferrugineus Steph.), qoʻngʻir terixoʻr (Attagenus simulens Solski.), don parvonasi (Sphestia elutella Hb.), janub ombor parvonasi (Plodie interpunctella Hb.), ombor kuyasi (Tinea granella L.), don kuyasi (Sitotroga cerealella Oliv.), choʻziq kana (Tyrophagug putres centia Ouds.), un kanasi (Acarus siro L.), oddiy tukdor kana (Glycyphagus destructor Schrk.) va boshqa paxta, chigit, kun-jara, shulxa va boshqa mahsulotlarning xavfli zararkunandalaridir.

Ombor zararkunandalari oziq-ovqat mahsulotlari zaxirasini nobud qiladi, donning murtagi va unli qismini yeydi natijada gʻalla va boshqa uzoq saqlanmaydi, ularning ozukalik sifatini buzadi, urugʻlarni shikastlab, unuvchanligini keskin kamaytiradi.

Shuningdek, kalamush va sichqonlar ham Ombor zararkunandalari hisoblanadi. Ular mahsulotlarni nobud qilibgina qolmay, balki inshootlarni, asbob-uskunalarni ishdan chiqaradi hamda turli yuqumli kasalliklarni tarqatadi. Zararkunandalar mustaqil ravishda hamda mahsulot tashiladigan idishlar, mahsulotlar hamda ombor anjomlari va boshqa orqali tarqaladi.

Kurash choralari: har yili yangi xrsilni qabul qilish oldidan va zaruratga koʻra, omborlar, bostirmalar, xirmonlar, mahsulot tashiladigan idishlar va anjomlarni taʼmirlash, yilda ikki marta — bahor (apr,—may) va yoz oxiri (iyul— avgust)da xlorofos, karbofos va boshqa preparatlar bilan ham dezinseksiyalash, ombor atroflarini toza tutish, axlatlarni yoqib tashlash yoki yerga koʻmish kerak.

Ombor zararkunandalarini yoʻq qilish uchun mahsulot saqlanadigan omborlarni brommetil yoki metilxlorid bilan gazli dezinseksiyalash — fumigatsiya zarur.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ombur

Ombur — mix sugʻurish, narsalarni qisib ushlash, egish, qirqish uchun ishlatiladigan ikki jagʻli asbob. Yassi jagʻli, dumaloq jagʻli, oʻtkir jagʻli, gajombur (jagʻlari bir tomonga egilgan), noʻgʻaydoʻz (etikdoʻzlik va kavushdoʻzlikda ishlatiladigan), qalamgir (temirchilikda ishlatiladigan), nov O. (jagʻining oʻrtasi novsimon, taqachilar ishlatadi) va boshqa xillari bor. Baʼzi stanoklarda ombur stanokning bir qismi va-zifasini oʻtaydi. Turli-tuman donali yuklarni koʻtarishda yuk omburi ishlatiladi. Materialni (mas, simni) ham egib, ham qirqib, ham qisadigan (mon-tyorlar ishlatadigan) universal omburlar ham bor. Metallurgiya, metallsozlik, duradgorlik, temirchilik, zargarlik, montyorlik va boshqa sohalarda, uy-roʻzgʻorda ishlatiladi; 2) elektrotexnikada yuqori voltli liniyalarda tok kuchi va elektr kuchlanishini oʻlchaydigan asbob. Kallagi ferromagnit oʻzakdan iborat. Unda induktivlik gʻaltagi joylashgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Omdurman

Omdurman — Sudandagi shahar. Oq Nil daryosi boʻyida (uning Koʻk Nilga qoʻshilish joyida). Aholisi 230 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Hartum va Shimoliy Hartum shaharlari bilan birlashib yirik aglomeratsiyani tashkil etadi. Savdotransport markazi (chorva, teri, matolar bilan savdo qilinadi). Toʻqimachilik, teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Islom universiteti, Milliy teatr, Maxdi Muhammad Ahmad maqbarasi bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Omin

Omin (arabcha, somiycha) – islom, yahudiy va xristian dinlarida dindorlar oʻrtasida „qabul etsin“, „ijobat boʻlsin“ maʼnosida ishlatiladigan soʻz. Qurʼoni karimdagi Fotiha surasi tilovat qilib boʻlingach, oʻqigan va eshitganlar „Omin“ deb qoʻyish lozimligi xaqida hadisda aytilgan.

Manbalar
Ommabop musiqa

Ommabop musiqa - 1) keng maʼnoda — eng mashhur musiqa asarlari; ijrochilar repertuaridan doimiy oʻrin olgan turli janr va uslub namunalari (mas, xalq qoʻshiq va kuylari, mumtoz kompozitor asarlari)dan iborat; 2) tarixiy tushuncha sifatida — 20-asr madaniyatida qaror topgan musiqa turi. Yoshlar musiqasi, pop-musiqa, rok-musiqa, estrada musiqasi kabi yoʻnalishlarni oʻz ichiga oladi. Uning rivoj topishiga dastlab 20-asrda yuz bergan ijtimoiy (mas, urbanizatsiya) va maʼnaviy hayot (diniy qarashlarga nisbatan dunyoviy mafkura keng yoyilishi va boshqalar) oʻzgarishlari zamin yaratgan. Natijada, shahar aholisida keskin koʻpaygan boʻsh vaqtini toʻldirish maqsadida muntazam ravishda utkaziladigan kungilochar tomosha va konsertlar keng rivoj topgan. Oldin shahar bogʻi va xiyobonlari, restoran (kabare, kafeshantan) va boshqa joylarda, keyinchalik maxsus qurilgan teatr va sahna (mas, myuzikxoll, diskoteka)larda faoliyat koʻrsatgan yangi badiiy jamoalar ijodida Ommabop musiqaning asosiy janr va shakllari qaror topgan. Ommabop musiqaning hozirgi dunyo madaniyatida keng yoyilishda, ayniqsa, ommaviy axborot vositalari (radio, televideniye), ovoz yozish va tarqatish apparatlari (grammofon, magnitofon va boshqalar)ning kashf etilishi katta taʼsir oʻtkazgan. Ommabop musiqa tinglovchidan musiqa uquvi, keng badiiy tajriba, baʼzida idrok etishda alohida ahamiyatni x.am talab etmaydigan namunalardan iborat boʻlib, ular shakllarning oddiyligi, musika tilining baynalmilal (universal) ohanglarga yaqinligi, kuproq raqsbop usullarga moyilligi bilan ajralib turadi.

Olimjon Vekov.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ommaviy qirgʻin qurollari

Ommaviy qirgʻin qurollari — dushmanning jonli kuchlariga, qurol-aslahalariga, inshootlariga yalpi (ommaviy) talafot yetkazish uchun moʻljallangan jangovar vositalar, qirgʻin qurollari. Jangovarlik (talafot yetkazish, qirgin qilish) xususiyatlariga koʻra, boshqa barcha jangovar vositalar, qurollardan samaraliroq hisoblanadi. Ommaviy qirgʻin qurollari jumlasiga bakteriologik (biologik), kimyoviy va yadroviy qurollar kiradi. Bu qurollar ichida eng katta ziyon va talafot keltiruvchisi, yalpi qiradigani, asorat qoldiradigani, eng dahshatlisi yadro qurolidir. Ommaviy qirgʻin qurollari ishlatish sharoiti, hududi, miqyosi deyarli cheklan-magan. Hozircha Ommaviy qirgʻin qurollari eng katta zaxirasi ikki yirik davlat — AQSH va Rossiya Federatsiyasida jamlangan. Pokiston, Eron, Hindiston, Shimoliy Koreya, Iroq va boshqa baʼzi davlatlar Ommaviy qirgʻin qurollarini ishlab chiqarish va zaxira hosil qilish harakatida. Ommaviy qirgʻin qurollaridan mudofaa qilish choratadbirlari, umumiy va shaxsiy himoya vositalari ishlab chiqilgan. Baʼzi yirik mamlakatlar (AQSH, Angliya, Germaniya, Rossiya Federatsiyasi va boshqalar)da aholini ommaviy qirgʻin qurollari q.dan himoya qilish uchun yaxshilab jihozlangan bombapanalar mavjud, fuqaro mudofaasi tizimi tashkil qilingan va vaqt-vaqti bilan mashgʻulotlar oʻtkazib turiladi (qarang Bakteriologik qurol, Kimyoviy qurollar, Yadro quroli).

Arsenal

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ommaviy qirgʻin qurollaridan mudofaa

Ommaviy qirgʻin qurollaridan mudofaa — qoʻshin, aholi va mamlakat xalq xoʻjaligi obʼyektlarini dushmanning yadro, kimyoviy va bakteriologik qurollari taʼsiridan himoya qilishda qoʻllaniladigan chora-tadbirlar kompleksi. Bunda individual himoya vositalari, transheyalar, maxsus jihozlangan pana joylardan foydalaniladi, epidemiyaga qarshi va boshqa tibbiy tadbirlar, dezaktivatsiya, degazatsiya hamda umumdavlat mudofaa tadbirlari koʻriladi (qarang Fuqaro mudofaasi).

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ommaviy qoʻshiq

Ommaviy qoʻshiq - qoʻshiq turi; xalq orasida ommalashuviga moʻljallangan kompozitor asari. Koʻpincha jamoaviy (xor) tarzda, cholgʻu joʻrligisiz ijro etiladi. Ommaviy qoʻshiq namunalariga band (band-naqarot) shakli, yorqin, esda qoladigan kuyi, ayni paytda, musiqiy va sheʼriy bayonining oddiyligi, kuy hajmining oʻrta vokal re-gistrga asoslanganligi xosdir. Asosan, namoyish, miting, yirik yigʻilish kabi jamoaviy tadbirlarda ijro etiladi. Ilk namunalari Buyuk Fransiya inqilobi davrida yuzaga kelgan (mas, "Marselyeza" — hozirda Fransiya Davlat madhiyasi). Inqilobiy qoʻshiq, harbiylar (safda ijro etiladigan) qoʻshigʻi, Davlat madhiyasi kabi turlari bor. Oʻzbekistonda 20-asrning 1-choragida yuzaga kelgan (Hamzaning "Biz ishchimiz", "Xoy ishchilar" va boshqalar), keyinchalik bastakor (T. Jalilov, K. Jabborov va boshqalar) va kompozitor (S. Yudakov, M. Burhonov)lar ijodida oʻrin olgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Omo...

Omo... (yun. homos — bir xil, oʻxshash) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, ikkinchi qismdan anglashilgan tushunchaning bir xil, oʻxshash, teng boʻlishini bildiradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Omolon

Omolon — RF Magadan viloyati va Saxa (Yakutiya)dagi daryo. Kolimaning oʻng irmogʻi. Uz. 1114 km, havzasining maydoni 113 ming km². Kolima togʻligidan boshlanib, Yukagir yassitogʻligining sharqiy chekkasidan, quyi qismida Kolima pasttekisligidan oqib oʻtadi. Kor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Okt.da muzlab, mayda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari: oʻngda — Molongda, Oloy, Oloychan; chapda — Kedon. Quyi oqimida yogʻoch oqiziladi. Shcherbakovo pristanidan quyilish joyigacha (600 km) kema qatnaydi.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Saxa
Viloyatlar
Havzalararo suv oʻtkazish
Omon Matjon

Omon Matjon (Omon Matjon — taxallusi; asl ism-sharifi — Matchonov Omon) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1993). 1943-yilning 14-fevralida Xorazm viloyatining Yangibozor tumanida tugʻilgan. Samarqand davlat universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1969).
Shoir 2020-yilning 29-oktyabrida Toshkent shahrida vafot etdi.

Faoliyati 
Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida muharrir, boʻlim mudiri (1969–1985), „Yoshlik“ jurnalida bosh muharrir (1985–1991), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida masʼul xodim (1991–1994), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat matbuot qoʻmitasida rais oʻrinbosari (1994–1999), „Choʻlpon“ nashriyotida direktor (1999–2001), 2001-yildan „Gulxan“ jurnalida bosh muharriri kabi lavozimlarda faoliyat yuritgan.

Ijodi 
Sheʼrlari 1965-yildan boshlab eʼlon qilina boshlagan. Shoirning „Karvon qoʻngʻirogʻi“ (1973), „Quyosh soati“ (1974), „Yonayotgan daraxt“ (1977), „Yarador chaqmoq“ (1977), „Seni yaxshi koʻraman“ (1981), „Daraxtlar va giyohlar“ (1984), „Oʻrtamizda birgina olma“ (1990), „Odamning soyasi quyoshga tushdi“ (1991), „Qush yoʻli“ (1993), „Iymon yogʻdusi“ (1994), „Ardaxiva“ (2000), „Xoja Ahror ziyoratlari“ (2002) va boshqa sheʼriy asarlarida voqelikni nozik his etgan holda badiiy ifodalash, muayyan hodisadan favqulodda falsafiy xulosalar chiqarish, oʻzi tugʻilib oʻsgan muhit koloritiga mos ifodalar topish tamoyili ustuvorlik qiladi. Omon Matjon lirik sheʼrlar bilan birga lirik qissa va dramatik doston janrlarida ham ijod qilib, Xorazm xalq afsonalarining oʻziga xos badiiy talqini — „Haqqush qichqirigʻi“ (40 afsona, 1979) sheʼrlar kitobini, istiqlol arafasidagi shoʻrolar mamlakati hayotining ziddiyatli manzaralari va jarohatlari tasviriga bagʻishlangan „Gaplashadigan vaqtlar“ (1986) qissasini, shuningdek, oʻzbek xalqining Xorazmdan chiqqan buyuk siymolari haqidagi dramatik dostonlari („Pahlavon Mahmud“, 1975; „Beruniy“, 1977 va boshqalar) ni yaratgan. „Ming bir yogʻdu“ (1982) asari Alisher Navoiy „Xamsa“si taʼsirida yozilgan. Omon Matjon bu asarlarida oʻtmishda yashab ijod qilgan oʻlmas siymolar hayoti va hozirgi davr muammolarini tasvirlashda liro-epik sheʼriyat imkoniyatlaridan mahorat bilan foydalangan. Oʻzbek sheʼriyatiga Xorazm shevasiga xos leksik unsurlar va musiqiy ohanglarni olib kirgan, lirik sheʼriyatni epik sheʼriyat unsurlari bilan boyitgan.

Mukofotlari 
 Oʻzbekiston xalq shoiri (1993)
 Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989).
 * Mehnat shuhrati ordeni (2021-yil);

Manbalar 

 

Oʻzbek tarjimonlari
Omonat

Omonat — umumiy maʼnoda: saqlashga ishonib topshirilgan, ishonchli. Bir insonning ikkinchi insonga vaqtinchalik ishonib topshirgan narsasi ham omonat hisoblanadi. Bu nomoddiy qadriyatlarni (til, madaniyat, millat) va moddiy (narsalar, ko'chmas mulk) saqlash uchun berilgan deb ham tushuniladi.

Omonat — mijozning maʼlum bir shartlar asosida bankka qoʻygan pul mablagʻlari. Omonatga pul mablagʻlarini kirim kilish miqdori, ularni saqlash muddati va maqsadi omonatning turi shartlaridan kelib chiqqan holda belgilanadi.

Oʻzbekiston Respublikasida amaldagi qonunchilikka koʻra, omonat kimning nomiga qabul qilinsa, uning nomiga omonat daftarchasi rasmiylashtiriladi. Omonat nomiga boshqa shaxs mablagʻ topshirishi mumkin, bunda mablagʻ kimning nomidan topshirilgan boʻlsa, oʻsha shaxs omonatchi hisoblanadi. Omonatdan mablagʻlar omonatchining birinchi talabiga koʻra, toʻliq yoki qisman berilishi taʼminlanadi. Omonatchi omonatga qoʻygan mablagʻidan shaxsan oʻzi yoki ishonchli vakili orqali foydalanish huquqiga ega. Omonatdagi mablagʻlar bir yoki bir necha kishiga, shuningdek, davlatga, alohida tashkilot va korxonalarga vasiyat qilinishi mumkin. Omonat boʻyicha daromadlar foiz yoki yutuq koʻrinishida toʻlanadi. Foiz stavkasining miqdori banklar tomonidan mustaqil ravishda belgilanadi. Banklar talab qilib olinadigan, muddatli va jamgʻariluvchi omonat turlariga pul mablagʻlarini qabul qiladilar (yana qarang Depozit).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Omonat sertifikati

Omonat sertifikati, depozit sertifikati — omonat banki yoki boshqa kredit muassasasining pul omonatga qoʻyilganligini tasdiqlovchi hujjati. U pul belgilangan muddat oʻtishi bilan omonatni va u boʻyicha foizlarni talab qilib olish uchun asos boʻlib xizmat qiladi. 2 turda muomalaga chiqariladi: yuridik shaxslarga 1 yilgacha muddatga beriladigan O.s; jismoniy shaxslarga 3 yilgacha muddatga beriladigan Omonat sertifikati Omonat sertifikatining muomalada boʻlish muddati u berilgan kundan boshlab omonatni talab qilib olish sanasigacha hisoblanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Omonat shartnomasi

Omonat shartnomasi (OʻzR da) — shartnoma turlaridan biri. Bunda bir taraf (omonat saqlovchi) ikkinchi taraf (saklashga topshiruvchi) bergan ashyoni sakdash va bu ashyoni toʻla holda qaytarish majburiyatini oladi. Omonat saqlashdan asosiy maqsad ashyolarning butligini taʼminlashdan, unga oʻzga shaxslar tomonidan zarar yetkazilishi va oʻzlashtirib olinishidan asrashdan iborat. Shartnoma boʻyicha topshirilgan mulkning saqlanishi va uni albatta butun holda qaytarilishi nazarda tutiladi. Omonat shartnomasi yozma shaklda boʻladi. Undan tashkari omonat saqlashga topshirishda beriladigan patta, tilxat, guvohnoma kabilar ham, agar unda omonat saqlovchi imzo qoʻygan boʻlsa, yozma shartnoma hisobiga oʻtadi (FK, 876-modda).

Omonat shartnomasi boʻyicha omonatchi ashyoga nisbatan mulk huquqiga, ashyoni tasarruf kilish huquqiga ega boʻla olmaydi, u faqat ashyoni saqlab berishi lozim. Omonat shartnomasida katna-shuvchi taraflar fukarolar va yuridik shaxs hisoblangan tashkilotlardir. Tashkilotlar oʻz ustav (nizom)larida nazarda tutilgan hollardagina omonat saqlash faoliyati bilan shugʻullanishlari mumkin. Jismoniy xususiyatlari jihatidan omonat saklovchining ixtiyoridagi binoga yoki hududga joylashtirilishi mumkin boʻlgan buyumlargina Omonat shartnomasining predmeti boʻla oladi. Shu sababli kuchmas mulk va xajmi ulkan obʼyektlar buyicha Omonat shartnomasi tuzilishi mumkin emas. Bunday obʼyektni qoʻrikdash ishi qorovul va shahrik. bilan mehnat shartnomasi tuzish asosida amalga oshiriladi. Saqlanishi qonun hujjatlari bilan taqiklangan narsalar — qoradori, zaharli moddalar, har xil oʻqotar qurol va hokazo omonat saqlash shartnomasining predmeti boʻlishi mumkin emas. FK ning 878-moddasiga muvofiq, omonat saklovchi ashyoni shartnomada kelishilgan muddat davomida saqlashi shart. Agar Omonat shartnomasida muddat nazarda tutilmagan boʻlsa, ashyo shaxs tomonidan talab qilib olinguncha saqlanadi.

Sotiboldi Boboqulov.

Manbalar 

    

Huquqiy atamalar
Shartnomalar
Omonatlarni indeksatsiyalash

Omonatlarni indeksatsiyalash — mamlakatda narxlarning umumiy darajasi oʻsishiga qarab omonatdagi pul miqdorining oshirilishi. Bu inflyasiya tufayli pul birligi qadrqimmatining, yaʼni xarid qobiliyatining pasayishi bilan bogʻliq. Omonatlarni indeksatsiyalash orqali qadrsizlanishi natijasida omonatchi koʻrgan zarar krplanadi.

Oʻzbekiston Respublikasida 1993-yil 12-noyabrda "soʻm-kupon"ning va yana keyinchalik 1994-yil 1-iyuldan uning oʻrniga soʻmning muomalaga kiritilishi natijasida Omonatlarni indeksatsiyalash amalga oshirildi. Bank omonatlaridagi va qimmatbaho qogʻozlarga investitsiya qilingan pul mablagʻlari 1000 soʻm-kuponga 1 soʻm qilib qayta hisoblangan. 1992—95 yillarda Oʻzbekistonda narxlar indeksining 3860 baravar oʻsganligidan kelib chiqib, 1996-yildan boshlab aholining soʻmda ifodalangan omonatlarining xarid qobiliyatini saqlab qolish maqsadida Omonatlarni indeksatsiyalash miqdori 4 ming baravar qilib belgilangan. Fuqarolarning omonatlarini toʻgʻri va asosli indek-satsiyalash uchun pul mablagʻlarini indeksatsiya qilish boʻyicha respublika, viloyat, shahar va tuman komissiyalari tuzilgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Omonimlar

Omonimlar (omo … va yun. oputa – nom, ism) – umumiy maʼno unsurlariga ega boʻlmagan, tasavvuriy bogʻlanmagan, lekin bir xil yozilib, bir xil aytiladigan soʻzlar; ular orasida semantik aloqa boʻlmaydi. Ana shunday soʻzlarning tilda mavjud boʻlishi va shunga bogʻliq hodisalar omonimiya deyiladi. Omonimlarning lugʻaviy va grammatik koʻrinishlari farqlanadi.

Omonimlar bilan bir qatorda tilda ularning alohida turlari sifatida omograflar (bir xil yoziladigan, lekin urgʻu va talaffuz bilan farqlanadigan soʻzlar: olma(meva nomi)—olma(„-ma“ qoʻshimchasini olgan ish-harakat), tom (uy tomi) – tom (kitob tomi) va boshqalar, hamda, omofonlar (bir xil talaffuz qilinadigan, lekin yozilishida farq qiladigan soʻzlar): yetti (son) – yetdi (feʼl); yot (begona) – yod (xotira) va hokazo. Omonimiyaning mazkur barcha koʻrinishlariga mansub soʻzlar maʼnosi asosan matn orqali bilinadi.

Omonimlar mumtoz adabiyotda tajnis sanʼati va tuyuq janrini yaratishda, askiya payrovlarida esa soʻz oʻyini va qochiriq sifatida ishlatiladi. Soʻz ustalari, ayniqsa, shoirlar (Al-Xorazmiy, Lutfiy, Navoiy, Bobur, Soʻfi Olloyor, Habibiy va boshqalar) poetik taʼsirchanlikni oshirishda omonimlar dan mahorat bilan foydalanganlar. Xorazmiyning: „Buyung sarvu sanubartek“, „beling-qil“, „Vafo qilgan kishilarga vafo qil“ bayti yoki Alisher Navoiyning: Olmani sundi nigorim – ol, —dedi, Olma birla bu koʻngilni ol, – dedi, Soʻrdim ersa olmasining rangini, Ne soʻrarsan? – olma rangi ol, dedi.tuyugʻi buning yorqin isbotidir. Dastlabki baytda qil soʻzi 2 maʼnoda (qilga oʻxshash ingichka; qilmoq feʼlning oʻzagi) ishlatilgan boʻlsa, tuyukda ol soʻzi 3 maʼnoda ishlatilgan (buyruq feʼli; koʻngil ovlamoq; qizil rang, ol rang).

Yana qarang 

 Paronimlar‎

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Omonnisoxonim nafisiy

Omonnisoxonim nafisiy (1534 — Sharqiy Turkiston Makit tumani — 1567) — Yorkend (Yakan) xoni Abdurashidxon davrida (1533—69) yashagan uygʻur maqomshunosi, shoira, xattot. Yoshligidan sato va tanbur chalishni oʻrgangan. Abdurashidxonning O. N.ga uylanishi uning ijodiy faoliyatiga keng yoʻl ochib bergan, natijada musiqashunos olima, shoira, usta xattot boʻlib yetishib, xonlik madaniyati rivojiga katta hissa qoʻshgan. O.N. "Na-fisiy" taxallusi bilan sheʼrlar yozgan va "Devoni Nafisiy" nomli mashhur sheʼrlar toʻplami, xotinqizlarga na-sihat mazmunidagi "Axloqi jamila" ("Goʻzal xulqlar") va shoirlik, nagʻmachilik va xattotlikka oid "Shuruh ul-qulub" ("Qalblar sharhi") nomli asarlar yozib qoldirgan. O. N. Qidirxon Yorkandiy bilan "Oʻn ikki maqom"ni tiklash ishiga hissa qoʻshgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Omonqoʻton gʻori

Omonqoʻton gʻori — mustye davriga oid gʻor. Samarqand viloyati, Urgut tumanidagi Omonqoʻton qishlogʻidan 2 km sharq tomondagi Bulbulzorsoyning baland sohilida joylashgan. Arxeolog D. N. Lev tekshirgan (1947— 57). 2 ta madaniy qatlam aniqlangan. Omonqoʻton gʻorida yashagan odamlarning mehnat qurollari diorit, kvars va chaqmoqtoshdan yasalgan qirgʻichlar, tigʻi qirrali qoʻpol pichoqlar, nayzasimon tosh qurollar va nukleuslardan iborat (jami 140 ta tosh qurol topilgan). Gʻordan koʻpdab hayvon (arhar, qoʻngʻir ayiq va boshqalar) suyaklari chiqqan; suyaklar uzunasiga yorilgan, ularda olovda kuyganlik izlari bor. O.gʻ. Oʻzbekistondagi eng qadimgi manzilgoxlardan boʻlib, fan uchun ahamiyati katta.Hozirgi kunda Omonqutonda tabiat ajoyib tus olgan.Bu yerning togʻlari,soylari va oʻrmon kabi daraxtzorlari kishilarni oʻziga jalb etmoqda.Har erta bahordan boshlab bu yerga viloyatning koʻplab yerlaridan sayyohlar dam olish uchun tashrif buyurishadi.Togʻning salqin havosi va musaffo tabiati insonlarning baxru dilini ochib kunglini xushnud qilishda davom etmoqda

Manbalar 

Gʻorlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Arxeologiya
Samarqand viloyati
Omot tillari

Omot tillari - Janubi-Gʻarbiy Efiopiyada tarqalgan tillar guruhi. Soʻzlashuvchilarning umumiy miqdori 2 mln. kishiga yaqin. Omot tillarining genetik mansubligi haqidagi fikrlar bir xil emas: baʼzi olimlar ularni kushit tillari tarmogʻiga mansub desalar, koʻpchilik olimlar Omot tillari afrika-osiyo tillarining alohida guruhi deb hisoblaydilar.

Omot tillarining asosiy guruhchalari: aribanna, dizimaji, kaffa, gimirra-janjero, ometo (volamo, ometo, chara, zayse va boshqa tillar). Omot tillari fonologik jihatdan boshqa kushit tillariga yaqin; lablangan va chuqur til orqa undoshlari mavjud emas; otlarda jins va son grammatik kategoriyalari barham topgan, lekin kelishik kategoriyasi rivojlangan; sifat alohida soʻz turkumi tarzida ajratilmaydi. Koʻplik sondagi kishilik olmoshlari; suffikslar yordamida soʻz va shakl yasalishi, gapdagi soʻz tartibi kushit tillaridagiga oʻxshash, leksikasi bir oz farq qiladi. Omot tillari oʻz yozuvlariga ega emas.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Tillar
Omsk

Omsk yoki Ombi — Rossiya Federatsiyasi Omsk viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Om daryosi Irtishga quyiladigan yerda. Yirik port va temir yoʻl tuguni. Aeroport bor. Aholisi 1159,2 ming kishi (1998). Omsk aholisining soni va maydoni jihatdan Sibirda 2-oʻrinda turadi (Novosibirskdan keyin). 7 shahar tumani bor. Mashinasozlik (qishloq xoʻjaligi mashinalari, elektr priborlari va boshqalar), neftni qayta ishlash va neft kimyosi (shina, texnik rezina, plastmassa va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarish), yengil, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoat korxonalari bor. 4 teatr, tarixiy va adabiyot, tasviriy sanʼat muzeylari mavjud. 1716-yilda Sibirni egallash uchun tayanch punkti sifatida qurilgan. 1782-yilgacha Om ostrogi, 1782—97 yillarda va 1804-yildan shahar. Sibir kazak qoʻshinlari (1808—1917), Gʻarbiy Sibir (1824—82) va Choʻl general-gubernatorliklari (1882—1917) markazi.

Manbalar
Ong

Ong' — psixik faoliyatning oliy shakli. U faqat insonga xos fenomendir. Ong, uning mohiyati masalasi eng qadimgi muammolardan biri. Ongni dastlab diniy va mifologik qarashlar doirasida tushuntirishga uringanlar. Ongni diniy tushuntirish uni ilohiy hodisa, Xudo yaratgan moʻjiza tarzida talqin qilishga asoslanadi. Koʻpgina dinlarda inson ongi buyuk ilohiy aqlning namoyon boʻlish shakli tarzida tavsiflanadi. Bunday qarashlarning ildizi juda qad. boʻlsada, ular hamon oʻzining koʻplab tarafdorlariga ega. Kimki olam va odam yaratilganligini tan olar ekan, ong ham yaratganning qudrati deb hisoblaydi.

Ongning mohiyatini izohlashda 2-yoʻnalish — bu ong moddiy olamni inson miyasida aks etishi deb tushunish, uni inson tanasi faoliyati bilan bogʻlab talqin etishdir. Ayni vaqtda materialistik yoʻnalish nomini olgan bunday yondashuvlar doirasida ongning mohiyatini buzib talqin qilish hollari ham paydo boʻldi. Vulgar materializm deb nom olgan oqim namoyandalarining fikricha, xuddi jigar saf-roni ishlab chiqargani kabi, miya ham ongni ishlab chiqarar emish. Bunday yondashuv natijasida ong ideal emas, moddiy hodisa degan xulosa kelib chiqadi. Vaholanki, safroni koʻrish mumkin, ammo ongni koʻrib ham, ushlab ham boʻlmaydi. Aslida ong tarixi insonning inson boʻlib shakllana boshlashi tarixi bilan bogʻliqdir. Inson ham biologik, ham ijtimoiy mavjudot ekan, demak, ong ham biologik va ijtimoiy taraqqiyot mahsulidir. Ong insonning fikr va hislari, sezgilari, tasavvurlari, irodasi va karashlaridan tashkil topgan. Oʻz-oʻzini anglash, xotira, iroda, nutq ongning asosiy jihatlaridir.

Hozirgi zamon fani ong materiyaninguzoq davom etgan evolyusiyasining natijasi ekanligini tan oladi. Materiya, tabiat hamma vaqt mavjud boʻlib kelgan, inson esa moddiy dunyoning nisbatan soʻnggi taraqqiyotining mahsulidir. Materiya taraqqiyoti, fikrlay oladigan insonning paydo boʻlishi uchun bir necha million yillar kerak boʻlgan. Ong tabiat taraqqiyoti mahsuli, materiyaning xossasidir, barcha materiyaning emas, balki oliy darajada tashkil topgan materiyaning, yaʼni inson miyasining mahsulidir. Lekin ongning boʻlishi uchun miyaning oʻzigina bulishi yetarli emas. Ong insonni qurshab turgan tabiiy va ijtimoiy muhit bilan chambarchas bogʻlangan va shu muhitning taʼsirida faoliyat koʻrsata oladi.

Hozirgi zamonda murakkab ijodiy jarayonlarni ham amalga oshiruvchi elektron mashinalar yaratilgan, lekin ular ongning oʻrnini bosa olmaydi, chunki ong oʻta murakkab obyektiv mavjudlikdir.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ongsizlik

Ongsizlik (psixologiyada) — ong ishtirokisiz sodir boʻladigan ruhiy jarayon va holatlar. Ongsizlik koʻpincha, badan harakatida, xotirasida, xayolida namoyon boʻladi. Real mavjud, lekin sezilmaydigan qoʻzgʻatgichlar vujudga keltiradigan javob taʼsirotlarida, asli ongi paydo boʻlib, takrorlanishi natijasida avtomatlashib ketgan harakatlarda va boshqa holatlarda roʻy beradi. Mas odam oʻz oʻyxayollariga choʻmgan holda uyiga qaytadi va har holda yoʻldan adashmasdan keladi. Agar u biror xavfni sezib qolsa, bu xavfning sababi va qandayligini hali anglamasdan turib ham, himoya harakatini qiladi. Bemor psixikasida vujudga keladigan alahlash, gallyusinatsiya kabi patologik hodisalar, uxlash, gipnoz vaqtida, lunatizm chogʻida yuz beradigan psixik faoliyat ham ongsizlik holatiga kiradi. Freyd ongsizlikni sof irratsionalistik tarzda talqin etadi. Uning fikricha, ong bilan ongsizlik oʻrtasida murosasiz qarama-qarshilik bor. Insonning butun xatti-harakati ana shu qarama-qarshilik bilan belgilanadi. Ongsizlikni odam anglashga va payqashga jurʼat etolmaydi, u insondagi azaliy mayllar maskanidir.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ondatra

Ondatra, mushk kalamush () – dala sichqonlari oilasiga mansub kemiruvchi; urugʻning yagona turi. Gavdasi 35 sm gacha, dumi 28 sm gacha, vazni 1,5 kg gacha. Quruqlik hamda suvda yashashga moslashgan, qishda muzlaydigan suv havzalarida yashaydi. Dumi yon tomondan yassilashgan, tangachali, tuksiz; orqa oyoqlaridagi suzgich pardasi toʻliq rivojlanmagan. Yungi qalin, qoramtir qoʻngʻirdan qora ranggacha, qisman suv yuqtiradi. Erkagining dumi asosidagi bir juft mushk bezlari urchish davrida hidli yogʻsimon oqish suyuklik – mushk ajratadi. Vatani – Shimoliy Amerika, u yerdan Yevropa va Osiyoga, jumladan, Oʻzbekistonga keltirib iqlimlashtirilgan. Bahorda bolalaydi, yiliga 1-2 marta, janubida 2-3 marta 5-8 tadan bola tugʻadi. Suv havzalarining qirgʻoqlarini kavlab yoki shox-shabbalardan uya quradi. Ovlanadi va koʻpaytiriladi. Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Sibir va boshqa joylarda ondatrachilik xoʻjaliklari tashkil etilgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Onega

Onega, Onego — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismining shimoliy-gʻarbidagi koʻl. Rossiya Federatsiyasining Kareliya Respublikasi, Leningrad va Vologda viloyatlarida. Maydoni 9,7 ming km² (orollarsiz). Oʻrtacha chuq. 30 m, eng chuqur joyi 127 m, suv hajmi 292 km. Koʻl oʻrni tektonik harakatlar natijasida vujudga kelgan va keyinchalik toʻrtlamchi davr materik muzliklari taʼsirida ancha oʻzgargan. Shimoliy va shim.gʻarbiy qirgʻoklari baland, oʻydim-chuqur, qoyali, jan. qirgʻoqlari esa, past va yassi. O.da 1360 dan ortiq orol bor (maydoni 250 km²). Koʻlga 58 daryo quyilib undan Svir daryosi oqib chiqadi. Suvi noyabrda muzlab, mayda eriydi. 47 baliq turi bor. Baliqchilik rivojlangan. Onega Oqdengiz—Boltiqkanali orqali Boltik va Oq dengizlari, Volga—Boltiq suv yoʻli orqali Volga havzasi bilan bogʻlangan. Kema qatnaydi. O.dagi Kiji o.da yogʻochdan ishlangan meʼmorlik muzey-qoʻriqxonasi bor. O. boʻyida Petrozavodsk, Kondopoga shaharlari joylashgan.

Manbalar 

 

Rossiya koʻllari
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Eugene O'Neill

O’NIL (O’Neill) Yujin Gladstoun (1888.16.10, Nyu-York - 1953.27.11, Boston) — amerika dramaturgi. Adabiy faoliyatini 1912 yil sheʼrlar yozish bilan boshlagan. 1914 yilda "Tashnalik" va boshqa bir pardali pyesalar toʻplami chop etilgan. 1916 yilda "Kardiffdan Sharq tomonga" pyesasi sahnalash-tirilgan. Realizm va ekspressivlik, ramz va mubolagʻa uygʻunlashib ketgan pyesalarida inson turmushining ziddiyatli tomonlari tasvirlangan. O’N. asarlarining asosiy mavzulari: ezgu orzu-umidlarning kundalik, turmush tashvishlari bilan fojiali darajada mos kelmasligi ("Ufq ortida", 1920); boylik toʻplashga intilishda va unga erishish yoʻlida odamiylik hislatlarining yoʻqola borishi ("Shoir qalbi", 1957); irqiy ziddiyatlar ("Xudoning barcha bandasida qanot bor", 1924); avlodlar urtasidagi fojiali nizolar ("Uzun kun tunga ulanadi", 1956); shaxening insoniylik mohiyatidan uzoklashuvi ("Boyroq qasrlar", 1939) va boshqa Monumental afsonaviy va majoziy tragediyalari bor ("Motam — Elektraning qismati", 1931; "Muz tashuvchi yaqin kelmokda", 1946). Nobel mukofoti laureati (1936).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Onixiya

Onixiya (yunoncha, onyx, onychos — tirnoq), onixoz — qoʻl-oyoq tirnoklarining kasalligi; bunda tirnoq plastinkasining rangi uzgarib, rang-barang dogʻ va hoshiyalar paydo buladi, tirnoqning shakli uzgaradi, qalinla-shadi yoki yupqalashadi, yuzi gʻadir-budir boʻlib qoladi, kundalangiga yoki uzunasiga ketgan egatlar vujudga kelib, tirnoq joyidan kuchadi. Onixiya tugʻma boʻlishi yoki turli sabablar bilan (mas, tirnoq plastinkasi yoki tirnoq falangasining shikastlanishi natijasida) kelib chiqishi mumkin. Trixofitiya, kal yara zamburugʻlari, shuningdek, stafilokokk va streptokokklar. O.ga sabab boʻladi. Ichki aʼzolar, nerv sistemasining turli kasalliklari, moddalar almashinuvinchng buzilishi, ichki sekretsiya bezlari kasalliklarida, shuningdek, teri kasalliklaridan baʼzilari (ekzema, psoriaz va boshqalar)da ham O. kuzatiladi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Onixoforalar

Onixoforalar (Onychophora), birlamchi traxeyalar (Protracheata) — umurtqasiz hayvonlar tipi. Tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan (13 tadan 43 tagacha), qurtga oʻxshash, uz. 15 sm gacha, yupqa kutikula bilan qoplangan. Boʻgʻimlarida 1 juftdan kalta, xitin tirnoqli sodda tuzilgan oyoqlari bor. Boshi gavdasidan aniq ajralmagan, unda ogʻzi, 1 juft uzun moʻylovlari, ular orasida 1 juft koʻzlari joylashgan. Gavda boʻshligʻi aralash, bosh miyasi 3 boʻlimdan iborat, qorin nerv stvoli 2 ta. Nafas olish organlari — kuchsiz rivojlangan traxeya naychalari. Qon aylanish sistemasi tutash emas, hazm qilish sistemasi nayga oʻxshash. Ayirish organlari oyoklari asosiga ochiladigan naychalardan iborat. Ayrim jinsli, koʻpchiligi tirik tugʻadi. 1 ta sinfi — onixoforalar, 70 ta turi bor. Janubiy yarim sharning tropik va moʻʼtadil iqlimli oʻrmonlar toʻshalmasida yashaydi. Yirtqich, ogʻiz soʻrgʻichlari ajratib chiqaradigan yopishqoq shilimshiq modda yordamida oʻlja tutadi. Ilgari O.ga halqali chuvalchanglar bilan boʻgʻimoyoklilarni bogʻlab turadigan oraliq formalar sifatida qaralgan. Hozir ular halqali chuvalchanglardan ajralib chiqqan hayvonlarning mustaqil tipi hisoblanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Onkologiya markazi

Onkologiya markazi, Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi onkologiya markazi — ilmiy tadqiqot muassasasi. 1958-yil Toshkent shahrida Rentgenologiya, radiologiya va onkologiya ilmiy tadqiqot instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1966-yildan Onkologiya ilmiy tadqiqot instituti deb atalgan. 2001-yildan hozirgi nomda. Zamonaviy tipda qurilgan va 9 ta ixtisoslashgan boʻlimi, oʻsmalarni aniqlash va davolash apparatlari bilan jihozlangan xonalari, tajribalar oʻtkazish uchun maxsus vivariysi boʻlgan markazda onkologiya sohasida keng qamrovli fundamental va amaliy ilmiy izlanishlar olib boriladi va mazkur soha mutaxassisligi boʻyicha ilmiy kadrlar tayyorlanadi. Onkologiya markazida meʼda-ichak va suyak oʻsmalarini aniqlashda rentgenotomogrammani qoʻllash, oʻpka, oʻt pufagi va taloqni skanerlash usuli bilan tekshirish, ultratovushda deyarli barcha aʼzolardagi oʻsmalarni aniqlash; eksperimental hayvonlar bosh miyasida sunʼiy oʻsmalar hosil qilish, xavfli oʻsmalar paydo boʻlishi, rivojlanishi va tarqalishida genlar rolini aniqlash, onkologik bemorlarni fizik omillar: yuqori harorat, oʻta sovuq va lazer bilan davolash usullari ishlab chiqildi. Shuningdek, oʻlkaga xos xavfli oʻsmalar, ularning dastlabki diagnostikasi, oldini olish, kompleks davolash va boshqa masalalar yuzasidan ilmiy tadqiqotlar oʻtkaziladi. Dispanser ishlarini yaxshilash, fan yutuqlarini tibbiyot amaliyotiga joriy etish bilan shugʻullaniladi. Joylarda sogʻliqni saqlash organlariga onkologiya boʻyicha ilmiy-amaliy, tashkiliy, konsultativ yordam koʻrsatiladi. Markazda 14 laboratoriya, 7 ilmiy guruh, ilmiy tibbiyot axboroti, patent guruhlari, 315 oʻrinli klinik kasalxona, aspirantura, klinik ordinatura, konsultativ poliklinika, dorixona, vivariy, kutubxona, shuningdek, maxsus preparatlar ishlab chiqaradigan "Nihol" zavodi va boshqa bor (2003). 1972-yil Onkologiya markazining Qoraqalpogʻiston filiali (Nukus shahrida) ochilgan.

Markazda 180 dan ortiq ilmiy xodim, jumladan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi 1 akad, 4 ta professor, 9 ta fan doktori, 98 dan ziyod fan nomzodi va koʻpgina malakali onkolog shifokorlar xizmat qiladi (2003). Markazda onkologiya sohasida olib borilgan tadqiqotlar va erishilgan yutuqlar J. M. Abdurasulov, A. I. Nikolayev, N. Q. Murodxujayev, A. A. Fozilov, S. N. Navruzov, B. A. Shek, S. B. Karimova, R. R. Romanova, V. A. Alijonova, M. A. GʻofurOxunov, M. D. Joʻrayev, A. V. Xoʻjayev va boshqa faoliyati bilan bevosita bogʻliq. Markaz Oʻzbekiston Respublikasida onkologiya muammolari boʻyicha ilmiy va metodik muassasa hisoblanadi. Ilmiy ishlar nashr etadi.

Manbalar
Onon

Onon — Mongoliya va Rossiya Federatsiyasining Chita viloyatidagi daryo. Onon Ingoda daryosi bilan qoʻshilgach, Shilka daryosi hosil boʻladi. Uzunlik 1032 km, havzasining maydoni 96,2 ming km². Xetney togʻligidan boshlanadi. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi etagida 191 m³/sek. Noyabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari: oʻngda — Xurax-Gol, Borzya, Unda, chapda — Agutsa, Kira, Aga. Suvi sugʻorishga sarf boʻladi va sanoatni taʼminlaydi.

Manbalar 

 

Mongoliyadagi daryolar
Rossiyadagi daryolar
Lars Onsager

Lars Onsager (1903.27.11, Kristianiya, hozirgi Oslo — 1976.5.10, Koral-Geybls, Florida) — amerikalik fizik va fizik-kimyogar, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1947-yildan). Tronxeymdagi Oliy texnika maktabini tugatgan (1925), AQSH ga koʻchib kelganidan boshlab (1928) u yerdagi universitetlarda, 1933-yildan boshlab Iyel universitetida ishlagan (1945-yildan prossor). Ilmiy ishlari elektrolitlar nazariyasi, qaytmas jarayonlar nazariyasi, fazaviy oʻtishlar nazariyasi, kvant suyukliklar dinamikasiga oid. Eritmaning elektr oʻtkazuvchanligini uning konsentratsiyasi bilan bogʻlovchi tenglama (Onsager tenglamasi) ni keltirib chiqargan (1926); kinetik koeffitsiyentlarning simmetriklik prinsipi (Onsager teoremasi)ni kashf etgan (1931). Nobel mukofoti laureati (1968).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1903-yilda tugʻilganlar
27-noyabrda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
5-dekabrda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Ontario (koʻl)

Ontario — Amerika Qoʻshma Shtatlari va Kanadadagi koʻl, Buyuk koʻllar tarkibida. Maydoni 19,5 ming km². Uzunligi 310 km, kengligi 90 km, eng chuqur joyi 236 m. Ontarioga Niagara daryosi quyiladi va Shimoliy Lavrentiy daryosi oqib chiqadi. Ontario AQSH va Kanadaning ichki rayonlarini Atlantika okeani bilan bogʻlovchi muhim suv yoʻli. Uellend kanali orqali Eri koʻli bilan tutashgan. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. Ontario boʻyida Toronto, Gamilton, Rochester shaharlari joylashgan.

Manbalar
Ontario

Ontario — Kanadadagi provinsiya. Maydoni 1076,3 ming km². Aholisi 12,1 mln. kishi (2002), 82% shaharlarda yashaydi. Maʼmuriy markazi va eng katta shahri — Toronto. Ontario hududida mamlakat poytaxti — Ottava shahri joylashgan. Ontario hududining katta qismi Lavrentiy kirlarida (eng baland joyi 646 m). Iqlimi moʻtadil iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —6°, —24°; iyulniki 12—20°. Yillik yogʻin 500–750 mm. Foydali kazilmalarga boy daryolari katta gidroenergiya zaxirasiga ega. Provinsiya janubida Buyuk koʻllar joylashgan. Mamlakat oʻrmon boyligining 1/4 qismi Ontario (Kanada) O. — Kanadaning iqtisodiy jihatdan eng taraqqiy etgan provinsiyasi, O. mamlakatdagi ishlab beruvchi sanoat mahsulotining 1/2 qismini va kon mahsulotlarining 1/4 qismini beradi. Qishloq xoʻjaligi shahar aholisini oziq-ovqat mahsulotlari bilan taʼminlashga ixtisoslashgan. Ontario hududi orqali trans-Kanada yoʻllari oʻtgan. Sanlavrentiy daryosi orqali Buyuk koʻllarga kema qatnaydi.

Manbalar 

Ontario
Ontologiya

Ontologiya (yunoncha, ontos – borliq va logiya) – falsafa boʻlimi, borliq haqidagi taʼlimot. Borliqning umumiy asoslari, prinsiplari, uning shakllari va qonuniyatlarini tekshiradi. „Ontologiya“ terminini nemis faylasufi R.Goklenius fanga 1513-yil kiritgan, X. Volf (1679—1754) oʻz dareligida qoʻllagan boʻlsada, dastlab yunon faylasuflari uning turli talqinlarini bayon etganlar. Ular ontalogiyani haqiqiy borliqni nohaqiqiy mavjudlikdan ajratib oluvchi borliq haqidagi taʼlimot, deb hisoblashgan. Eleya maktabi namoyandalari hissiy dunyoning aldamchi koʻrinishini haqiqiy borliqqa qaramaqarshi qoʻyib, ontalogiyani mangu oʻzgarmas, yagona, sof borliq haqidagi taʼlimot sifatida qoʻllashgan. Milet maktabi vakillari va Ioniya faylasuflari dastlabki borliqning sifatiy talqini haqida bosh qotirishgan. Ulardan borliqning boshlanishida yotuvchi bunday asosni Empedokl „stixiya“, Demokrit „atomlar“, Anaksimandr „apeyron“, Anaksagor „urugʻ“ deb atagan. Platon gʻoyalar O.sini, Aristotel empirizm O.sini yaratdi. Oʻrta yerlar falsafasida O. ilohiyot bilan chambarchas bogʻlanadi. Sharq falsafasida O. koʻproq ilohiy borliqning, xudoning mohiyatini aks ettiruvchi taʼlimot tarzida, sharq panteistik falsafasida vahdati mavjud va vahdati vujud koʻrinishidagi taʼlimotlar shaklida paydo boʻlgan. Falsafada O. monistik, dualistik va plyuralistik konsepsiyalar shaklida ham uchraydi (qarang Materiya). Yangi davr falsafasida dualistik O. namoyandasi R. Dekart boʻlgan. Oʻz falsafasining asosiga „monada“ – „ilohiy atomlar“ni qoʻygan V. G. Leybnits falsafasi – plyuralistik O.ga mansubdir. Bu konsepsiya boʻyicha olamning asosida bir qancha mohiyat yotishi mumkin. Shunday konsepsiya empiriokrititsizmda ham uchraydi. R. Avenarius, E. Max borliqning asosida sezgilar majmui yotadi, deb hisoblaydi. Hozirgi zamon falsafasida O.ning mazmuni yanada boyigan. Bu borliq haqidagi tasavvurlarning rivojlanishi bilan bogʻlangandir. Maʼlumki, borliqni mexanistik, metafizik va materialistik talqin etishda u moddiylik bilan, aktual mavjudlik bilan, reallik bilan aynanlashtirib qoʻyilgan edi. Borliqaslida barcha narsa va hodisalarni, ilgari mavjud boʻlgan, hozir mavjud boʻlib turgan va kelajakda mavjud boʻladigan realliklarni, moddiylik va maʼnaviylikni, modda va gʻoyani ham oʻziga qamrab oladi.

Adabiyot 
 Falsafa. Maʼruzalar matni, T., 2000.

Baxtiyor Toʻrayev.

Manbalar
Ooforit

Ooforit (lotincha: oophoron — tuxumdon) — tuxumdonning yalliglanishi. Turli infeksiyalardan, koʻpincha abort va tuqqandan soʻng kuzatiladi. Faqat tuxumdonning yalligʻlanishi deyarli uchramaydi, u koʻpincha Fallopiy nayining yalligʻlanishi — salpingit bilan birga uchraydi

Yana qarang 
Salpingooforit

Manbalar
Aleksandr Oparin

Aleksandr Ivanovich Oparin (1894.2.3, Uglich shahri — 1980.21.4, Moskva) — rus biokimyogari, akademik (1946). Moskva universiteti professor (1929-yildan), SSSR Fanlar akademiyasi biokimyo instituti direktori (1946— 1980).

Asosiy ilmiy ishlari Yerda hayotning paydo boʻlishi, tirik hujayralarga fermentlarning taʼsiri mexanizmlarini aniqlash va oʻsimliklar xom ashyosini qayta ishlash texnologiyasi kabi muammolarni hal qilishga qaratilgan. Yerda hayotning paydo boʻlishi bilan bogʻliq boʻlgan nazariyani ilgari surgan (1922). Bu nazariyaga koʻra, Yerda hayotning paydo boʻlishi moddiy tuzilma rivojlanishining qonuniy bosqichi hisoblanadi. Nazariya hozir Aleksandr Oparinning kimyoviy nazariyasi deb yuritiladi. Oparin tirik hujayralardagi fermentativ reaksiyalar qaytar harakterga ega ekanligini tushuntirib berdi (1935).Aleksandr Oparinning ishlari bir kancha biokimyoviy jarayonlar, xususan, non ishlab chiqarish, sharbatlar tayyorlash, vinochilik, choy va tamaki tayyorlash texnologiyasini ishlab chiqishda katta ahamiyatga ega boʻldi.

Adabiyotlar 
 Izmeneniye deystviya enzimov v rastitelnoy kletke pod vliyaniyem vneshnix usloviy, M., 1922; Vozniknoveniye jizni na zemli, 5 izd., M., 1980.

1946-yilda tugʻilganlar
2-martda tugʻilganlar
1980-yilda vafot etganlar
21-aprelda vafot etganlar
Moskvada vafot etganlar
Operator

Operator (lotincha operatio — harakat) — 1) matematikada — ikki toʻplam X va Y elementlarining oʻzaro mos kelishi, yaʼni X ning x elementiga Y ning biror u elementi mos kelishini ifodalaydigan matematik tushuncha. Kvant nazariyasida O. — matematik ifoda. vj/ holat (yoki toʻlqin funksiya vektorining u, holat (funksiya) vektoriga solishtirish uchun xizmat qiladi. Kvant mexanikada O. bilan muhim amallar bajariladi. O.ni qoʻshish, koʻpaytirish, darajaga koʻtarish, ulardan qatorlar tuzish mumkin; 2) hisoblash texnikasida — raqamli hisoblash mashinasi (RHM) da axborotlarni qayta ishlashda biron bir tugal amalni berish uchun programmalash (dastur tuzish) koʻrsatmasi; 3) texnikada — murakkab qurilmani (mas, EHM ni, kompyuterni), radiolokatsion st-yani, burgʻilash qudugʻining ishini boshqarib turadigan mutaxassis; 4) kinotexnikada — kinofilmlarni suratga oluvchi, televizion eshittirishlarni uzatuvchi, apparatda ishlovchi mutaxassis — kinooperator, teleoperator (qarang Operatorlik sanʼati).

Manbalar
Xirurgik operatsiya

Operatsiya (tibbiyotda) — toʻqima va aʼzolardagi kasallik jarayoniga xirurgning aralashuvi. Bunda operatsion jarohat vujudga keltiriladi (qonli operatsiya), baʼzan maxsus mexanik usullar tatbiq etiladi (qonsiz Operatsiya, chiqqan suyakni solish, singan suyak boʻlaklarini birbiriga toʻgʻrilab qoʻyish). Koʻpincha davolash, baʼzan esa diagnostika maqsadida (biopsiya, punksiya, laparotomiya) qilinadi.

Rejali va kechiktirib boʻlmaydigan (zudlik bilan qilinadigan) operatsiya tafovut qilinadi. Rejali operatsiyadan oldin bemor sinchiklab tekshiriladi va operatsiyaga tayyorlanadi (maye., meʼda yarasi, raki, surunkali appenditsit, kataraktada). Kasallik holati bemorning hayotiga tahdid qilib turganda (meʼda yarasi teshilganda, churra qisilib qolganda, ichak buralganda va boshqalar) kechiktirib boʻlmaydigan operatsiya qilinadi.

Operatsiya harakteri jihatdan radikal va palliativ turlarga ajratiladi. Radikal Operatsiyada patologik jarayon bartaraf qilinadi (kasallik oʻchogʻi va, hatto, butun organ olib tashlanadi). Patologik jarayon oqibatida kelib chiqqan kasallik simptomini bartaraf qilish palliativ operatsiyaning vazifasidir. Tiklash operatsiyalari alohida oʻrin tutadi (qarang Plastik xirurgiya).

Manbalar 

 

Jarrohlik
Operetta

Operetta (ital. operetta — kichik opera) — musiqaviy sahna asari. Dramaturgiyasi vokal va cholgʻu musiqa, raqs qamda dialoglarning estrada sanʼati elementlari bilan uzviy bogʻlanishiga asoslangan. O.ning musiqiy jarayoni negizi naqarotli qoʻshiq va raqsdan iborat. Har bir tugal sahnaning kulminatsiyasini, odatda, muayyan ommabop raqs tashkil etadi (galop, kankan vals, chardash va boshqalar) O.da opera vokal shakl (ariya, duet, ansambl, xor kabi)lari ham qoʻllanadi, lekin ular birmuncha soddaligi va ommabopligi bilan ajralib turadi. Bosh gʻoya bayoni va rivoji asosan musiqa orqali ifodalanishi tufayli O. turli xalqlar madanyyatiga xos musiqali sahnaviy janrlar (fransuzcha vodevil, nemischa va avstriycha zingshpil va boshqalar) alomatlarini ham mujassam etgan. Mustaqil janr sifatida O. 19-asr oʻrtalarida Parijda yuzaga kelgan (J. Offenbaxning "Orfey doʻzaxda", 1858). Uning dastlabki namunalari, asosan, hajviy yoʻnalishda boʻlgan. Keyinchalik, O.ga lirik ohanglar ham kiritildi. Fransuz kompozitorlaridan Sh. Lekok, E. Odran va R. Planketlar O. janrida ijod qilishgan. Offenbax ijodi taʼsirida 19- a. oxirlarida F. Zuppe, I. Shtraus (oʻgʻli) va K. Millyoker kabi kompozitorlar tomonidan Vena O.si yaratildi. A. Salliven va S. Jons 19-asr ingliz O.sining yirik namoyandalari edi. 20-asr boshlarida venger kompozitorlari F. Legar va, ayniqsa, I. Kalman O. rivojiga katta hissa qoʻshishdi. 1920-yillarda AQShda O. taʼsirida myuzikl janri yuzaga keldi. Oʻzbekistonda O. janrining rivoji 20-yillarda Rus opera va balet teatri, Samarqand operetta teatri (1938— 40), keyinchalik esa Toshkent operetta teatri (1971-yildan) faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan. Bu teatrlarda, asosan, O. ning mumtoz (I. Shtraus, I. Kalman, F. Legar), shuningdek, zamonaviy (A. Jurbin, K. Listov va boshqalar) namunalari qoʻyildi. 1970-yildan boshlab maz-kur sanʼatga Oʻzbekiston kompozitorlari ham eʼtibor qaratmoqda (E. Solihovning rus tilida sahnalashtirilgan "Xoʻja Nasriddin", "Oygul pari sovgʻalari", "Parol — "Sharq yulduzi", A. Ergashevning "Mittivoy", P. Holiqovning "Krrbobo va Santa Klaus" kabi asarlari).

Adabiyot 
 YuldashevaS, U istokov klassicheskoy operetti, T., 1976.

Manbalar
Opponent

Opponent (lot. opponens — eʼtiroz bildiruvchi) — 1) bahsda qarshi taraf; 2) ilmiy maʼruza yoki himoya qilinadigan dissertatsiyani tanqidiy taxlil qila oladigan, baxrlay biladigan, maʼruzachi yoki dissertantga eʼtiroz bildira oladigan shaxs. Oʻzbekistonda fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun qilinayotgan dissertatsiya himoyasida kamida 2 rasmiy opponent. (biri dissertantning ixtisosligi boʻyicha fan doktori yoki professor, ikkinchi-si fan nomzodi yoki fanning shu sohasi boʻyicha yetakchi mutaxassis), fan doktori ilmiy darajasini olish uchun qilinayotgan dissertatsiya himoyasida kamida 3 rasmiy opponent. (ular fan doktori yoki professor, mumkin qadar dissertant faoliyat yuritayotgan tashkilotdan boshqa tashkilotlardan) belgilanadi. Dissertatsiya himoyasida norasmiy opponentlarning soni cheklanmaydi. Rasmiy opponentlar dissertatsiyani chuqur va har tomonlama tahlil etishlari, shu asosda dissertatsiyaning belgilangan talabga qay darajada javob berishligini, uning ilmiy-nazariy va amaliy ahamiyatini baholagan holda taqriz tayyorlashlari lozim. Oʻz qarashlari bilan opponent dissertatsiya himoyasida va uning ilmiy kengashdagi muhokamasida qatnashadi.

Manbalar
Optik kuch

Optik kuch — simmetriya oʻqiga ega boʻlgan linza yoki linzalar tizimining yorugʻlik nuri sindiruvchanlik qobiliyatini ifodalaydigan kattalik. Tizimning fokus masofasiga teskari boʻladi. Shunday qilib, linzalar tizimi (yoki bitta linza) yorugʻlik nurini qancha kuchli sindirsa (yaʼni fokus masofasi qancha kichik boʻlsa), Optik kuch shuncha katta boʻladi. Optik kuch dioptriyada oʻlchanadi. U koʻz dioptikasi va koʻzoynak optikasida keng qoʻllanadi.

Manbalar
Optik lokatsiya

Optik lokatsiya — optik diapazondagi elektrmagnit toʻlqinlar yordamida uzokdagi obʼyektlarni topish, koordinatalarini oʻlchash, shaklini aniklash jarayonlari majmui. Optik lokatorlar yordamida amalga oshiriladi. Ularda zondlovchi nurlagich sifatida lazer qoʻllanadi. Optik lokatorlar radiolokatorlarta nisbatan oʻlchash aniqligini bir necha marta oshirishga imkon beradi.

Manbalar