Asad koʻli

Asad koʻli (, Buhayrat al-Assad) Suriyaning Raqqa muhofazasida joylashgan Furot daryosidagi suv ombori. 1974-yilda Tabqa toʻgʻoni qurilishi tugagandan soʻng tashkil qilingan. Asad koʻli Suriyaning eng katta koʻli boʻlib, maksimal sigʻimi  va maksimal yuzasi maydoni . Katta kanallar tarmogʻi Asad koʻli suvini Furotning ikkala qirgʻogʻini sugʻorish uchun tashiydi. Bundan tashqari koʻl Halab shahrini ichimlik suvi bilan taʼminlaydi va baliqchilik sanoatini qoʻllab-quvvatlaydi. Asad koʻli qirgʻoqlari muhim ekologik zonalarga aylantirilgan.

Loyiha tarixi 
Furot daryosining Suriyadagi qismida toʻgʻon qurish boʻyicha dastlabki rejalar 1927-yilga borib taqaladi, ammo bular amalga oshirilmadi. 1957-yilda Sovet Ittifoqi bilan Furot daryosida toʻgʻon qurish uchun texnik va moliyaviy yordam koʻrsatish toʻgʻrisida, 1960-yilda Gʻarbiy Germaniya bilan moliyaviy kelishuv imzolandi. Loyihani moliyalashtirish boʻyicha yana bir kelishuv 1965-yilda Sovet Ittifoqi bilan imzolangan. Loyiha Tabqa toʻgʻonidagi gidroelektrostansiyani va Furot daryosining har ikki tomonidagi  yerni sugʻorish imkoniyatiga ega boʻlgan ulkan sugʻorish tarmogʻini qurishni oʻz ichiga olgan. Toʻgʻonning qurilishi 1968-yildan 1973-yilgacha davom etdi va 1974-yilda Furot oqimini kamaytirish orqali suv omborini suv bilan toʻldirish boshlandi. Loyiha Hofiz Asad prezidentligida uning modernizatsiya siyosati va qishloq xoʻjaligidagi islohotlari doirasida yakunlandi. 1975-yilda Iroq Furot oqimining maqbul darajadan pastga tushganidan shikoyat qildi va Tabqa toʻgʻonini bombalash bilan tahdid qildi. Saudiya Arabistoni va Sovet Ittifoqining vositachiligi oxir-oqibat bu bahsni hal qildi.

Asad koʻli hududida qutqaruv qazish ishlari 
Suv omborining shakllanishi arafasida 1963—1974-yillar oraligʻida arxeologik qutqaruv qazishmalarining intensiv, xalqaro dasturi amalga oshirildi. Qazishmalar obyektlar davri boʻyicha — Soʻnggi Natufn davridan to Usmonli imperiyasigacha amalga oshirildi. Qazilgan joylar orasida Tell Abu Hureyra, Emar, Habuba Kabira, Mureybet, Tell es-Sveyhat, Tell Fray va Dibsi Faraj bor. Qal’at Jaberda tepalikdagi qal’a keyinchalik orolga aylangan, himoya muzligi qurilgan va Mureybet va Maskanadagi ikkita minora toshqin zonasidan tashqariga koʻchirilgan.

Xususiyatlari 
Asad koʻlining maksimal sigʻimi  boʻlib,  maydonni egallaydi va bu Suriyadagi eng katta koʻl sanaladi. Biroq,  lik haqiqiy sigʻimi maksimaldan ancha past boʻlib, natijada sirt maydoni  tashkil qiladi. Taklif etilayotgan sugʻorish sxemasi bir qator muammolar, jumladan, Asad koʻli atrofidagi qayta tiklangan tuproqlarda gips miqdori koʻpligi, tuproq shoʻrlanishi, Asad koʻli suvini taqsimlovchi kanallarning qulashi va fermerlarning qayta tiklangan hududlarga koʻchib oʻtishni istamasligi bilan yuzlashdi. Natijada, 1984-yilda Asad koʻlidan bor-yoʻgʻi  maydon sugʻorildi. 2000-yilda sugʻoriladigan yer maydoni  koʻtarildi, bu prognoz qilingan  19 foizini tashkil qiladi. Asad koʻli Halab ichimlik suvining eng muhim manbai boʻlib, shaharni quvur orqali yiliga  ichimlik suvi bilan taʼminlaydi. Koʻl baliqchilik sanoatini ham qoʻllab-quvvatlaydi.

Koʻlning gʻarbiy qirgʻogʻi muhim botqoqli hududga aylandi. Janubi-sharqiy qirgʻoqda baʼzi hududlar doimiy yashil daraxtlar, jumladan, Halab qaragʻaylari va Furot teraklaridan tashkil topgan oʻrmon bilan qoplangan. Asad koʻli koʻchmanchi qushlar uchun muhim qishlash joyi boʻlib, hukumat 2004-yilgacha ayrim qirgʻoq hududlarini ovchilardan himoya qilish uchun kirish yoʻllarini pasaytirish orqali choralar koʻrgan. Jazirat at-Savra oroli qoʻriqxona deb belgilangan.

Suriya fuqarolar urushi davomida Asad koʻlidagi suv sathi sezilarli darajada pasaydi. Bu pasayish, ehtimol, Tabqa toʻgʻonidagi elektr stansiyasi bilan bogʻliq boʻlib, u koʻl Furotdan olayotgan suvidan koʻra koʻproq suv chiqargan.

Yana qarang 

 Tishrin GES

Manbalar 

Furot
Suriya koʻllari
Raqqa muhofazasi