yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Karakatitsa

Karakatitsa (Sepia) — oʻn oyoqlilar turkumiga mansub boshoyoqli mollyuskalar urugʻi. Tanasi choʻziq, uz. 8,3 mm dan 50 sm gacha, vazni 10–12 kg gacha. Ikki yonida jiyaksimon soʻrgʻichlari bor. Paypaslagichlari 10 ta, ularning ikkitasi boshqasiga nisbatan uzun, uchki qismi kengaygan boʻlib, oʻljani tutish uchun xizmat qiladi. Chap qorin paypaslagichi gektakotillashgan. Bu paypaslagichi yordamida erkagi oʻzining spermatoforalarini urgʻochisining mantiya boʻshligʻiga kiritadi. Chigʻanogʻi tanasining orqa tomonida mantiyasi ostida joylashgan. Xavf tugʻilganda siyox. xaltachasidan chiqadigan qora suyuqlik (sepiya) yordamida suvni loyqalatib dushmanini chalgʻitadi. Tuxumlarini suv ostida oʻsimliklarga bittadan yoki bir nechtadan yopishtirib qoʻyadi. K. suv tubida hayot kechiradi, tanasining rangini atrofidagi narsalarga mos qilib oʻzgartirish xususiyatiga ega. K. tropik va iliq suvli dengizlarda 200 m gacha chuqurlikda tarqalgan. K.ning 90 ga yaqin turi maʼlum. Goʻshti isteʼmol qilinadi; siyohi qimmatbaxr boʻyoq sifatida, chigʻanogʻi qoldigʻi metall va yogʻochdan ishlangan buyumlarga sayqal berishda, atir-upa sanoatida va tibbiyotda dorivor modda sifatida qoʻllanadi.

Manbalar
Sayde Karakozova

Sayde Emirovna Karakozova (1950.8.3, Samarqand) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1972). 1972-yildan Samarkand tumanidagi 57-maktabda matematika oʻqituvchisi. Karakozova dareda koʻrgazmali qurollardan unumli foydalanadi, darslarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1950-yilda tugʻilganlar
8-martda tugʻilganlar
Nikolay Karamzin

Nikolay Mixaylovich Karamzin [1766.1(12). 12, Orenburg viloyati Mixaylov tumani — 1826.22.5(3.6), Peterburg] — rus yozuvchisi, publitsist, tarixchi. Peterburg FA faxriy aʼzosi(1818). "Moskovskiy jurnal" ("Moskva jurnali", 1791—92) va 2 jildli "Aglay" almanaxi (1794—95)ni nashr ettirgan. 1802-yil "Vestnik Yevropi" ("Yevropa darakchisi") jur.ga asos solgan. Rus adabiyotida sentimentalizm oqimi asoschisi. "Bechora Liza" (1792) qissasi qator milliy adabiyotlarda sentimental sahna va nasr asarlarining paydo boʻlishiga taʼsir koʻrsatgan. "Rossiya davlati tarixi" (1 — 12-jild, 1816—29) yilnomasida Rossiyaning 17-asrgacha boʻlgan tarixini bayon etgan.

Manbalar 

Rossiyalik yozuvchilar
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Rossiya imperiyasi kishilari
Karantin begona oʻsimliklar

Karantin begona oʻsimliklar — qishloq xoʻjaligi uchun oʻta xavfli, muayyan hududda uchramaydigan yoki kam tarqalgan begona oʻsimliklar. Bu oʻsimliklar ekinlar hosilini kamaytiradi, ularning ayrim turlari kishilarga va chorva mollariga katta ziyon keltiradi. Q.x.ni begona oʻsimliklarning kirib qolishi va tarqalishidan muhofaza qilish uchun koʻpgina davlatlarda maxsus qonunlar (Oʻzbekistonda „Oʻsimliklar karantini toʻgʻrisida“ qonun 1995-yil 31-avgustda) qabul qilingan. Oʻzbekiston Respublikasi hududida uchramaydigan va karantin tadbirlari qoʻllanadigan.via xavfli begona oʻsimliklarTikanli ituzum — Chiziqbargli ituzum — Karolina ituzumi — Uch gulli ituzum — Amerika sassiq kakrasi — Kaliforniya kungaboqari — Kiprikli kungaboqar — Barg bandli kungaboqar — Tukli kungaboqar — Strigalar — Uch boʻlakli ambroziya — Kup yillik ambroziya — Kam gulli senxrus (lantarsimon)— Qatgiq tukli tikanmeva — Hind eshinomensi — Virginiya eshinomensi — Bidens bipinata — Gʻarb kassiyasi — Tora kassiyasi — Toʻpgulli kroton — Joʻvasimon diodiya — Janubiy emeks — Tikanli emeks — Hoshiyali sutli oʻt — Arrasimon sutli oʻt — Pechaksimon ipomeya — Yuraksimon bargli jakament oʻti — Pensilvaniya suv murchi — Raymoniya suv murchi — Sesbaniya makrokarpa — Mayda dukkakli sesbaniya — Burchakbargli qovoqsimon oʻt — Tikanli sida —Oʻzbekistan hududida kam tarqalgan karantin begona oʻsimliklarZarpechaklar Kakra (pushtirang) Shuvoqbargli ambroziyaCuscuta sp.sp. Acroptilan repens D. L. Ambrosia artimisifolia L.

Mamlakatda uchramaydigan K.b.oʻ. ga qarshi tashqi K. tadbir-choralari koʻriladi, jumladan, chet eldan keltiriladigan barcha oʻsimliklar, urugʻlar, turli bagajlar va yuklar, shuningdek, ichki K.ga olingan tuman va xoʻjaliklardan keltiriladigan yuklar, albatta, tekshiruvdan oʻtkaziladi.

K.b.oʻ. ga umumiy (qarang Begona oʻtlar), shuningdek, maxsus qarshi kurash choralari qoʻllanadi: urugʻlik xoʻjaliklarda urugʻlik uchastkalar uchun begona oʻtlari yoʻq, toza yerlar ajratiladi; K.b.oʻ. oʻsgan uchastkalarda esa, ularni gullagunga qadar yoʻqotish uchun maxsus agrotexnik, mexanik yoki kimyoviy tadbirlar amalga oshiriladi; K.b.oʻ. urugʻi aralashgan urugʻlik material alohida binolarda saqlanadi va tozalanadi; xoʻjalik uchun yaroqsiz oʻsimlik qoldiqlari yoʻq qilibtashlanadi; K.b.oʻ. urugʻi aralashgan urugʻlik materiallarini viloyat doirasida tashish Davlat urugʻlik nazorati inspeksiyasidan, chetga chiqarish uchun esa qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari karantini boʻyicha Davlat inspeksiyasidan berilgan maxsus ruxsatnoma bilangina amalga oshiriladi.

Respublikada uchramaydigan terli karantin manbaalar mavjud. Qoʻshni davlatlardan kirib qolishi mumkin boʻlgan zararli organizmlar mavjud. Karantin 3 toifaga boʻlinadi:
1. Karantin kasalliklari
2. Karantin begona oʻtlari
3. Karantin zararkunandalari

Manbalar
Qorashina

Qorashina () — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanida joylashgan shaharcha. Dehqonobod tumanning maʼmuriy markazi. 2009-yil 13-martda Vazirlar Mahkamasining 68-sonli qaroriga asosan shaharcha maqomini olgan. U Dehqonobod tumanidagi ikkita shaharchadan biri hisoblanadi.

Etimologiyasi 
Shaharcha qora va shin yoki shina soʻzlaridan tarkib topgan. Shaharcha nomining Qarashina shaklidagi talaffuzi ham uchrab turadi. Turkiy va moʻgʻul tillarida qora, qara va xara soʻzlari balandlik, doʻnglik maʼnosida qoʻllangan. Qozoq tilida shin soʻzi choʻqqi, togʻning baland choʻqqisi, yuksak qoyasi maʼnosini bildiradi. Shuningdek, ting va shing soʻzlari ham togʻ choʻqqisi deganidir. Oltoy yoki uyrat, hakas, tuva, shor tillarida sin bu togʻ tizmasi, choʻqqi, qoya, balandlik deganidir. Xitoychada Tyanshan ham tangrilar togʻi maʼnosini beradi.

Shunga koʻra Qorashina bu uncha baland boʻlmagan togʻ deganidir. Qishloq nomiga togʻ etnonimi berilgan.

Joylashuvi 
Qorashina shahri Dehqonobod tumanida, Qashqadaryo viloyatining markazi Qarshi shahridan 101 km janubi-sharqda joylashgan. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi boʻlmish Dehqonobod vokzali Beshbuloq MFY (10 km) da joy olgan.

Aholisi 
Shaharchaning aholisi 8,4 ming kishi (2002-yil) ga teng.

2013-yil 1-yanvardagi aholini roʻyhatga olish maʼlumotlarida koʻrsatilishicha Qorashina shaharchasida 11119 nafar, 2016-yilgi hisob-kitob natijalariga koʻra esa 11.9 ming nafar aholi istiqomat qilishi aniqlangan. Aholining demografik koʻpayish darajasi viloyatda eng yuqori boʻlgan shaharchalardan biri hisoblanadi.

Shahar hududida oʻzbeklar bilan bir qatorda qozoq, qirgʻiz va tojik millatiga mansub aholi ham istiqomat qiladi.

Iqlimi 
Shaharchaning iqlimi kontinental. Yanvar oyining oʻrtacha harorati — 0,6° C, iyul oyiniki 28,4° C ga teng.

Yogʻin miqdori 
Shaharcha hududiga yiliga oʻrtacha 277 mm miqdorida yogʻin tushadi.

Suv taʼminoti 
Shaharcha buloqlar suvidan taʼminlanadi. Shuningdek, shaharcha hududida katta suv havzasi ham mavjud.

Ijtimoiy soha 
Qorashina shaharchasida tuman hokimiyati binosi, umumiy taʼlim maktablari, musiqa maktabi, kasb-hunar kolleji, aloqa boʻlimi, kutubxona, meteorologiya stansiyasi, dehqon bozori, sport majmuasi, tuman markaziy kasalxonasi va boshqalar tibbiy muassasalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat olib boradi.

Adabiyotlar

Manbalar 

Dehqonobod tumani shaharchalari
Karbalo

Karbalo — Iroqdagi shahar. Karbalo muhofazasining maʼmuriy markazi. Furot daryosi vodiysida, Bagʻdod shahridan 85 km janubiy-gʻarbda. Aholisi 200 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari).

Saudiya Arabistoni (Makka, Madina va boshqa shaharlar)ga boriladigan avtomobil yoʻllari ustidagi yirik savdo (xurmo, gʻalla) va transport punkti. Temir yoʻl stansiyasi. Gʻisht zavodi, meva konserva zavodi va boshqa korxonalar bor. Hunarmandchilik rivojlangan.Ali ibn Abu Tolibning oʻgʻli Husayn ibn Ali shahar yaqinida 680 yildagi hokimiyat uchun boʻlgan jangda halok boʻlgan, Karbaloda dafn qilingan va keyinchalik masjid-maqbara qurilib, shialik mazhabidagi musulmonlarning ziyoratgohiga aylangan. Har yili muharram oyida Karbaloda motam marosimi oʻtkaziladi. Diniy marosim buyumlari bilan savdo qilinadi. Karbaloda Ozarbayjon mumtoz shoiri Fuzuliy tugʻilgan. Shahar 7-asrda bunyod etilgan.

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Iroq shaharlari
 Karbalo muhofazasi
Muqaddas shaharlar
Karbamin kislota

Karbamin kislota, H2NCOOH — karbonat kislotaning amidi. Mol.m. 61,04. Erkin xrlda uchramaydi. Hosilalaridan K. k. efirlari (uretanlar), amidi (mochevina), gidrazidi (semikarbazid), tuzlari (karbamatlar) va galogen angidridlari maʼlum. Mas, ammoniy karbamat (H2NCOONH4) — gigroskopik kristall modda. Suvda, etanolda yaxshi, suyuq ammiakda yomon eriydi. 59° da karbonat angidrid (SO2) va gaz holatdagi ammiak (NH3)ra parchalanadi. SO2 va NH3 ni oʻzaro taʼsir ettirib olinadi. Karbamatlar olishda ishlatiladi. K. k. xlorangidridi (karbamoilxlorid) H2NCOC12 — suyukqik, qaynash temperaturasi 61—62° (ajralish bilan); saqlanganda sianur kislota va HClra ajraladi. Ammoniy xlorid yoki ammiakka fosgen taʼsir ettirib olinadi, mas.,IN4S1 + SOS12 -^ NH2COC1 + 2HC1. Organik birikmalarga CONH2 guruhini kiritish uchun qoʻllanadi.

Manbalar 

Kislotalar
Karbidlar

Karbidlar (lot. carbo — koʻmir) — uglevodorodning, asosan, metallar va baʼzi metallmaslar bilan hosil qilgan birikmalari. Kimyoviy bogʻi turiga koʻra, Karbidlar. 3 ta asosiy guruhga boʻlinadi: ion (yoki tuzsimon), kovalent va metallsimon Karbidlar.

Ion K. tarkibida metall kationlari va uglerod anionlari boʻladi. Ion K.ga atsetilenidlar (atsetilen C2H2 dagi vodorod oʻrnini metall atomlari egallashidan xosil boʻlgan mahsulotlar) va metanidlar (metan CH4 dagi vodorod oʻrnida metall atomlari boʻlgan mahsulotlar) kiradi. Ishqoriy metallar karbidlari (Li2C2, Na2C2 va b.), ishqoriy-yer metallar karbidlari (SaS2, VaS2, MgC2 va b.), siyrak-yer metallarning yuqori karbidlari (YC2, LaC2 va b.), aktinoidlar karbidlari (ThC2 va hokazo) atsetilenidlardir. Kalsiy karbidga oʻxshagan atsetilenidlar suv yoki suyultirilgan kislotalarda parchalanib, atsetilen (yoki atsetilenning boshqa uglevodorodlar, baʼzan vodorod bilan aralashmasi)ni ajratib chiqaradi. Oson gidrolizlanib, metan ajratib chikaradigan berilliy karbid BeC, alyuminiy karbid Al4C, metanidlarga mansub.

Kovalent K.ga kremniy karbid SiC va bor karbid B4C (toʻgʻrirogʻi B2C3) misol boʻla oladi. Bularda atomlararo bogʻ juda mustahkam. Kovalent K. nihoyatda qattiq, issiqqa chidamli, kimyoviy jihatdan inert moddalar — yarimoʻtkazgichlar hisoblanadi.

Metallsimon K.ga qiyin eriydigan metallar K. i kiradi. Bu K. elektrni yaxshi oʻtkazgani uchun "metallsimon" deb atalgan. Ularning qattiqligi juda yuqori, ishqalanishga yaxshi chidaydi. Titan karbid TiC, pyx karbid ZnC, niobiy karbid NbC, gafniy karbid HfC va tantal karbid TaS larning bir-biri bilan hosil qilgan qotishmalari muhim. Masalan, 25% HfC va 75% TaS dan iborat qotishmaning suyuqlanish temperaturasi juda yuqori (4000° ga yaqin). Metallsimon K. ishqorlar taʼsiriga chidamsiz, lekin kislotalar taʼsiriga juda chidamli. Metall va koʻmir kukunini inert gaz yoki qaytaruvchi muhitda qizdirib, shuningdek, metallni 1500—2000° da suyuqlantirib (ayni vaqtda karbidlab) K. olish usullari koʻproq qoʻllanadi. K. elektr pechlar uchun isitkichlar tayyorlashda, qattiq metall keramik qotishmalar, issiqqa va olovga bardoshli qotishmalar, abraziv materiallar olishda, uzatma quvurlar, reaktorlar i.ch.da kaytaruvchi va katalizator sifatida, shuningdek, elektronikada koʻp ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 Visokotemperaturnie karbidi, pod red. G.V. Samsonova, Kiyev, 1975, Svoystva, polucheniye i primeneniye tugoplavkix soyedineniy.
 Spravochnik pod red. T.Ya. Kosolapovoy, M., 1986.

Manbalar 

 

Kimyoviy birikmalar
Karbon kislotalar

Karbon kislotalar – tarkibida karboksil guruh saqlovchi organik birikmalar. Karboksil guruh bilan bogʻlangan radikalga qarab K.k. alifatik (toʻyingan, toʻyinmagan), alitsiklik, aromatik va geterotsiklik boʻlishi mumkin. Karboksil guruhning soniga qarab bir, ikki va koʻp asosli yoki molekulasiga —OH, =CO, H, kabi guruhlar kirishiga qarab oksi-, keto- va amino- K.k. deb ataladi. K.k. koʻpincha, anʼanaviy (trivial) nom bilan ataladi: sirka, salitsil, moy, kapron valerian kabi kislotalar kuchsiz boʻlib, dissotsialanish konstantasi 1,410 5 atrofida. Lekin karboksil guruhi elektrofil radikal bilan bogʻlangan boʻlsa, uning kislotalik kuchi ortadi, mas, benzoy kislota (C6H5CO-OH), propiol kislota (HC=C-COOH) va b.

K.k. kimyoviy faol boʻlib, karboksil guruhining gidroksilini boshqa guruhlarga almashtirishi mumkin, mas, K.k. spirtlar taʼsirida, mineral kislotalar ishtirokida) murakkab efirlar, RS15, tionil xlorid, sulfuril xlorid taʼsirida esa xlorangidridlar, suv tortib oluvchi vositalar ishtirokida esa angidridlar (RCO2)2O hosil qiladi. K.k. amidlarini xlor angidridlarga ammiak, aminlar taʼsir ettirib olish mumkin. K.k. radikal qismi boʻyicha ham turli xil reaksiyalarga kirisha oladi.

K.k. tabiatda erkin va birikma holida keng tarqalgan. Ular yogʻ, efir moyi, hoʻl mevalar tarkibiga kiradi. K.k. tabiiy birikmalardan (yuqori yogʻ kislotalari, limon kislotasi va b.) yoki sintetik usulda, mas, spirtlar, aldegidlarni oksidlab olinadi. Achitish (moy kislotali, sut kislotali, sirka kislotali achitish) yoʻli bilan K.k. olish ham keng tarqalgan. K.k. va ularning hosilalari xalq xoʻjaligida keng qoʻllanadi. Mac. paxta moyidan olinadigan distillangan yogʻ kislotalari asosida turli xil sovunlar tayyorlanadi. Telomerizatsiya usulida olingan yuqori tarmoqlangan yogʻ kislotalar (VIK) asosida lok, emallar i.ch. yoʻlga qoʻyilgan.

Manbalar 

Kislotalar
Karbonat angidrid

Karbonat angidrid, uglerod dioksidi, karbon dioksidi (CO2) – gaz; karbonat kislota angidridi. Molekulasi uchta atomdan tashkil topgan.

Biologiya
Biologiyaga oid chala maqolalar
Biologik jarayonlar
Kimyo
Kimyoviy moddalar
Karbonat kislota

Karbonat kislota  — ikki asosli kuchsiz, beqaror kislota. Suvdagi eritma holidagina mavjud. Uglerod (II)-oksidga suv birikishidan hosil boʻladi: CO2 + H2O <z± H2CO3.
Korbonat kislota anioni CO3-
Karbonat va gidrokarbonat minerallari ni beradi.

Kimyoviy reaksiyalari

Metsllar bilan 
H2CO3 + 2Li = H2↑ + Li2CO8

H2CO3 + 2K = H2↑ + K2CO3

H2CO3 + Ba = BaCO3 + H2↑

H2CO3 + Ca = H2↑ + CaCO3

H2CO3 + 2Na = H2↑ + Na2CO3

Metallmaslar

H2CO3 + 2NH3 = (NH4)2CO3

Ishqorlar

H2CO3 + 2KOH = K2CO3 + 2H2O

H2CO3 + Ba(OH)2 = BaCO3↓ + 2H2O

H2CO3 + Ca(OH)2 = CaCO3↓ + 2H2O

H2CO3 + 2NaOH (kons.) = Na2CO3 + 2H2O

H2CO3 + NaOH (suyul.) = NaHCO3 + H2O

H2CO3 + Mg(OH)2 = MgCO3↓ + 2H2O

H2CO3 + 2NH4OH (kons.) = NH4HCO3 + H2O (aralashmasi bilan (NH4)2CO3)

Asosli tuzlar

H2CO3 + Na2CO3 = 2NaHCO3

H2CO3 + CaCO3 = Ca(HCO3)2

Manbalar
Karbonatlar

Karbonatlar ( — koʻmir) — karbonat kislota (N2SO3) tuzlari. Normal, yaʼni SO, anionli oʻrta (mas, K2SO3), NSO3 anionli nordon (gidrokarbonatlar, mas, KNSO,) va asos (mas, Si2(ON)2SO3 — malaxit) K.ga boʻlinadi. Ishqoriy metallar, ammoniy va talliyning normal K.i suvda yaxshi eriydi. Ularning suvdagi eritmasi ishqoriy reaksiyali. Bariy, kalsiy, stronsiy va qoʻrgʻoshin (2 valentli) K.i suvda juda oz eriydi. Nordon K. suvda yaxshi eriydi. K. qizdirilganda parchalanadi (mas, Sa— SO3 = SaO + SO2). Gidrokarbonatlar qizdirilganda parchalanib normal K.ga aylanadi (mas, 2NaHCO3= Na2CO3 + + N2O + SO2). Kuchli kislotalar taʼsirida K. SO2 ni chiqaradi. K. tabiatda kalsit, dolomit, ohaktosh, malaxit, magnezit va b. tabiiy minerallar holida keng tarqalgan.

Baʼzi K. (mas, rux, temir, marganets, qoʻrgoshin, mis karbonatlari) kimmatbaho metall rudalaridir. Ohaktosh, magnezit, viterit qurilishda, olovbardosh materiallar i.ch.da, kimyo sanoatida va b.da xom ashyo sifatida qoʻllanadi.

Manbalar
Sic

Sic lotincha soʻz boʻlib, „bunday“ yoki „bu shaklda“ degan maʼnoni anglatadi, toʻliq shakli — sic erat scriptum — esa „shunday yozilgan“ degan maʼnoni bildiradi. Odatda kvadrat qavs ichida kursivda [sic] shaklida koʻrsatiladi va undan oldingi soʻz, ibora yoki imlo belgisi matnda notoʻgʻri yozilmagani, asl matnga muvofiqligini bildiradi.

Etimologiya 
Bu lotincha soʻzi dastlab sīc sifatida uzun i harfi bilan yozilgan va inglizcha „seek“ (IPA /'sik/) soʻzi kabi talaffuz qilingan. Biroq vaqt oʻtishi bilan inglizchalashib, „sick“ (/'sɪk/) deb oʻqila boshladi. Baʼzan Gʻarb tillarida sic soʻzi qisqartma sifatida yanglish qabul qilinadi. Bu iboralarga misol qilib ingliz tilidagi „spelling is correct“ (imlo toʻgʻri), „spelled incorrectly“ (imlo xatosi), „same in copy“ (nusxada ham shunday), „spelling intentionally conserved“ (imlo atayin saqlanib qolingan), „spelling included“ (imloni oʻz ichiga oladi), „said in context“ (matnda shunday yozilgan) va fransuzcha „sans intention comique“ (hazil maqsadida emas) keltirilishi mumkin.

Qoʻllanuv 
Sic soʻzi koʻpincha tarixiy matnlardan iqtibos keltirganda yoki soʻzning kamdan-kam ishlatilishiga duch kelganda ishlatiladi. Baʼzan matndagi xatoni istehzoga olish uchun ham qoʻllanadi.

 „The House of Representatives shall chuse [sic] their Speaker... (Vakillar palatasi oʻz Spikerini saylashi kerak...)“ AQSh Konstitutsiyasidan olingan bu parchada „choose“ (tanlash) feʼlining eski qoʻllanishi boʻlgan „chuse“ dan foydalanilganligi sababli, iqtibos keltirgan shaxs sic iborasini qoʻshib, u matn terish xatosi qilmaganini va bu asl matndagi shunday ifoda ekanligini taʼkidlagan.

Agar iqtibos qayta keltirilsa, sic iborasini kim qoʻygani aniq boʻlmasligi mumkin. Bunday hollarda iqtibos oxirida „(qavs iborasi asl matnda mavjud)“ kabi ogohlantirish qoʻyilishi mumkin.

Yana qarang 
 Lotin iboralari roʻyxati
 Sic et Non
 Sic semper tyrannis
 Sic transit gloria mundi

Manbalar 

Lotincha iboralar
Karbofos

Karbofos (Cl0Hl9O6PS2), malation, fosfotion — oʻsimliklarni zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda qoʻllanadigan insektoakaritsid. Oʻziga xos badbuy hidli, rangsiz, moysimon suyuqlik. 50%li emulgirlanuvchi konsentrati texnika va sabzavot ekinlarida (2 martagacha) soʻruvchi va kemiruvchi zararkunandalarga (oʻrgimchakkana, shira va b.) hamda chorvachilikda ekto- va endoparazitlarga qarshi qoʻllanadi. Soʻnggi ishlov hosilni yigʻib olishdan kamida 20 kun ilgari oʻtkaziladi. Sarf meʼyori: gʻalla ekinlarida 0,25—0,6, gʻoʻzada 0,3— 0,6, tokzorlarda 0,5—1,3, sabzavot ekinlarida 0,3—0,6 kg/ga; ish suyuqligi 200—400 l/ra Hayvonlar va odamlar uchun oʻrtacha zaharli.

Manbalar
Karbotsiklik birikmalar

Karbotsiklik birikmalar (lot carbo-koʻmir va yun. kyklos — halqa, doyra), izotsiklik birikmalar — molekulasidagi uglerod atomlari halqasi (sikli) bor boʻlgan organik birikmalar. Mas, siklopentan (I), siklogeksan (II), benzol (III) va hokazo

K.b. molekulalari halqasida uglerod atomlaridan tashqari boshqa elementlar, mas, azot, kislorod, oltingugurt atomlari buladigan geterotsiklik birikmalardan, shuningdek, ochik, zanjir hosil qilib birikkan atsiklik birikmalardan farq qiladi. K.b. organik birikmalarning asosiy sinflaridan biri. Alitsiklik va aromatik birikmalar ga boʻlinadi. K.b. tabiatda goyat keng tarqalgan. Ularning koʻpchiligi amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega. K.b. ga neft uglevodorodlari, terpenlarning koʻpchiligi, bir qator antibiotiklar, buyoqlar, dorivor moddalar, insektitsidlar va b. kiradi. Sintetik smolalar, plastmassalar va h.q. olishda ishlatiladi.

Manbalar
Kardanli mexanizm

Kardanli mexanizm - birbiriga nisbatan oʻzgaruvchan burchak ostida joylashgan ikki valning aylani-shini taʼminlaydigan mexanizm. Italiyalik olim J. Kardano nomi bilan atalgan. Bikr (qattiq) va elastik (qayishqoq), sinxron va asinxron xillari bor. Bikr K. m.da vallar zvenolari qoʻzgʻaluvchan qilib biriktirilganligi uchun aylanadi; elastik K. m.da vallar maxsus elementlari elastik holatga ega boʻlgani uchun aylanadi; sinxron K. m.da vallar oʻzgarmas tezlikda; asinxron K. m.da vallar oʻzgaruvchan tezlikda aylanadi. Vallari oʻq boʻylab suriladigan K. m. ham boʻladi. Transport mashinalarning kardanli uzatmalarida stanoklar, asboblar va b.da qoʻllanadi.

Manbalar
Kardanli uzatma

Kardanli uzatma — vallari bir-biriga nisbatan parallel yoki oʻzgaruvchan burchak ostida joylashgan, yetakchi valdan yetaklanuvchi valga aylanma harakat uzatadigan qurilma. Italiyalik olim J.Kardano nomi bilan atalgan. Kardanli uzatma kardan val va uning uchlariga mahkamlangan kardanli mexanizmlardan iborat. Asosan, avtomobillar, traktorlarda shuningdek, aylantirish momenti yetakchi koʻprikdagi bosh uzatmaga uzatmalar qutisi yoki tarqatish qutisidan uzatiladigan boshqa transport mashinalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Kardinal (ruhoniy)

Kardinal (lotincha cardinalis — bosh) -katolik cherkovi iyerarxiyasida Rim papasidan keyin, yepiskopdan oldin turuvchi ruhoniy. Kardinallar papaning cherkovni boshqarish sohasidagi eng yaqin maslahatchilari va yordamchilari hisoblanadi hamda shu lavozimga papa tomonidan tayinlanadi.

Manbalar
Kardiologiya markazi

Kardiologiya markazi — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqot muassasasi hisoblanadi. Ilmiy markaz Toshkent shahrida joylashgan. 1976-yil Toshkent tibbiot akademiyasi tarkibida ilmiy tadqiqot instituti sifatida tashkil etilib, 1978-yilda mustaqil institut boʻlib ajralib chiqdi. 1999-yildan shu nomga sazovor boʻldi. Markaz ilmiy va amaliy faoliyatining asosiy yoʻnalishlari — gipertoniya, yurak ishemik kasalligi, miokard infarkti, qon aylanishi yetishmovchiligi kabi kasalliklarning kelib chiqishi va oʻziga xos kechish xususiyatlarini oʻrganish; ularning diagnostikasi, oldini olish va davolash usullarini ishlab chiqish; Oʻzbekistonda kardiologiya muammosi bilan bogʻliq masalalarga rahbarlik qilish va boshqarish, respublikada kardiologiya xizmatini tashkil etish; yuqori malakali ilmiy va amaliy kardiolog mutaxassislar tayyorlash va boshqalardan iborat. Markazda 2 ilmiy guruh, 9 lab., 101 oʻrinli klinik kasalxona bor. Shuningdek, poliklinika va bemorlar kunduzi qatnab yotib davolanishlari mumkin boʻlgan ambulatoriya (SKAL)ishlab turibdi. Markazda 70 ga yaqin ilmiy xodim, jumladan 10 fan d-ri va 30 fan nomzodi xizmat qiladi (2002). K.m.da d-rlik va nomzodlik dissertatsiyalari qimoyasi boʻyicha maxsus ilmiy kengash faoliyat koʻrsatadi (1990-y.lardan). Markaz olimlari (R. Qurbonov, A. Xujayev, R. Mamutov, A. Kurmukov, G. Qiyoqboyev va b.) oʻtkir miokard infarqti bilan ogʻrigan bemorlarni bosqichmabosqich sogʻlomlashtirish, kardiologik yordam koʻrsatishning yangi shakli — maxsus ambulatoriya davolash kursi (MADKSKAL) hamda yurak kasalligining dolzarb masalalari boʻyicha koʻpgina ilmiy — amaliy anjumanlarda qatnashib keladi. Yurak kasalliklarini mahalliy xom ashyodan tayyorlangan dorilar (allapinin, aklezin, glirofam, oligvon, kavergal) bilan davolash yoʻl-yoʻriqlarini ishlab chiqib amaliyotga tadbiq etadi. Markaz ilmiy toʻplam, monografiya, darslik va turli qoʻllanmalar chop etadi, ixtirolar qiladi.

Ravshanbek Kurbonov.

Manbalar 

 

Kardiologiya
Tibbiyot
Shifoxonalar
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Davolash profilaktika muassasalari‎
Tashkilotlar
Ilmiy markazlar
Kardiospazm

Kardiospazm (yun. kardia, bu yerda — meʼdaning kirish qismi va spazm), kardi axalaziyasi, frenospazm — qiziloʻngachning meʼdaga kirish qismi — kardining torayib qolishi. Nervmuskul faoliyatining izdan chiqishi, qiziloʻngachning reflektor disfunksiyasi va b. sabablar natijasida yuzaga keladi. K.da qiziloʻngachdan ovqat luqmasining oʻtishi qiyinlashadi (qiltomoq), uning yuqori boʻlimlari (toraygan joyidan keyingi qismi) kengayadi, toʻsh sohasi orqasida ogʻriq seziladi, kekirish va hokazo kuzatiladi. Qiziloʻngachning kengaygan qismida ovqat turib qolib ayniganda, uning shilliq qavati yalligʻlanadi (ezofagit); jarayon baʼzan qiziloʻngach devorining hammasiga, hatto atrofidagi hujayralarga ham tarqalishi mumkin. Natijada chandiq hosil boʻlib, stenoz roʻy beradi. Kasallik asosan 20—40 ya shar ayol va erkaklarda uchraydi.

Davos i : K.ning dastlabki davrida konservativ davo: ovqatlanish maromiga rioya qilish, spazmga qarshi va tinchlantiruvchi dorilar buyuriladi. Kasallik zoʻrayib, bemorning ahvoli ogʻirlashaversa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Kardiologiya
Karib dengizi

Karib dengizi, Karaib dengizi (; ; indeyslarning karib qabilasi nomidan) — Atlantika okeanidagi yarim berk dengiz. Markaziy va Janubiy Amerika oraligʻida. Shimoliy va sharqdan Katta Antil va Kichik Antil orollari bilan chegaralangan. Yukatan boʻgʻozi orqali Meksika qoʻltigʻi, boʻgʻozlar orqali Atlantika okeani va Panama kanali orqali Tinch okean bilan tutashgan. Maydoni 2777 ming km². Oʻrtacha chuq. 2491 m, eng chuqur joyi 7090 m. Suvining oʻrtacha hajmi 6860 ming km. Qirgʻoq chizigʻi egri-bugri. Gʻarbida va Antil orollari yaqinida marjon riflari bor. Sohili togʻli, baʼzi joylari pasttekislik. Eng katta qoʻltiqlari: Gonduras, Daryen, Venesuela. Dengiz tubining relyefi ancha murakkab: Grenada (4120 m), Venesuela (5420 m), Kolumbiya (4532 m), Yukatan (5055 m) kabi soyliklar suv osti tizmalari va sayyozliklar orkali bir-biridan ajralib turadi. Yirik orollari: Kuba, Gaiti, Yamayka, Puerto-Riko. Dengiz tubining grunti ohakli balchiqdan, sayoz joylarda esa marjon choʻkindilaridan iborat. Iqlimi tropik iqlim, passat shamollari taʼsirida. Havoning oylik oʻrtacha temperaturasi 23—27°. Yillik yogʻin sharqida 500 mm dan gʻarbida 2000 mm gacha. Dengizning shim. qismida iyun — oktabrda tropik dovullar boʻlib turadi. Oqim tezligi 1–3 km/soat, Yukatan boʻgʻozida 6 km/soat. Suv yuza qismining oylik oʻrtacha temperaturasi 25—28°. Shoʻrligi 36 ‰ ga yaqin. Suvining rangi yashil va koʻk-yashil. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (balandligi 1 m gacha). Karib dengizida akulalar, uchar baliqlar, dengiz toshbaqasi, kit va kashalotlar, Yamayka orol yaqinida tyulen, lamantin va koʻplab endemik hayvonlar yashaydi.

Karib dengizi muhim iqtisodiy va strategik ahamiyatga ega. Dengiz orqali Tinch okean va Atlantika okeani portlarini bogʻlovchi eng qisqa dengiz yoʻli oʻtgan. Eng muhim portlari: Marakaybo, LaGuayra (Venesuela), Kartaxena (Kolumbiya), Limon (Kosta-Rika), Santo-Domingo (Dominikana Respublikasi), Kolon (Panama), Santyago-de-Kuba (Kuba) va boshqa

Manbalar 

Dengizlar
Meksika geografiyasi
Karim neft-gaz koni

Karim neft-gaz koni - Qashqadaryo viloyatidagi kon. Muborak sh.dan 12 km jan.-gʻarbda. Strukturasi 1963-yilda aniqlangan. 1965—67 yillarda bir necha burgʻi qudugʻi kovlangan. Antiklinal asimmetrik braxiantiklinaldan iborat boʻlib, shim.-sharqdan jan.gʻarbga yoʻnalgan. Qanotlari yura davriga mansub ohaktoshlardan tuzilgan. Mezozoy va kaynozoy erasiga mansub togʻ jinslaridan tashkil topgan boʻlib, mezozoy erasi jinslari yura va boʻr davri yotqiziqlaridan iborat. Yura davri togʻ jinslari umumiy qalinligi 600 m ga yaqin, kontinental va dengiz sharoitlarida paydo boʻlgan qumtosh, gil, shagʻal, oqish va kulrang ohaktoshlar, tosh tuzi va angidritlardan tashkil topgan. Boʻr davri jinslarining umumiy qalinligi 1500–1600 m. Dengiz sharoitida paydo boʻlgan paleogen davri togʻ jinslari umumiy qalinligi 250–300 m boʻlib, ohaktosh, koʻkimtir gillardan tuzilgan. Sanoat ahami-yatiga molik neft-gaz 15- va 15a-gorizontlarining ohaktoshlarida topilgan. Qazilgan quduqlarda 46 obyekt sinab koʻrildi. Gaz debiti 120 ming m3/ sutkadan 785 ming m3/sutkagacha, neft miqdori 78m3/sutkadan 129,1 m3/sutkagacha.

Neft-gaz kondensat uyumi yaxlit, gumbazsimon, suv-neft chegarasi 1870 m dan, gaz-neft chegarasi 1863 m dan oʻtgan. 15-gorizontdagi gazning oʻrtacha mahsuldor qalinligi 21,9 m, neftga toʻyingan qatlamning qalinligi 4,9 m. Gʻovaklik koeffitsiyenti 0,046, gaz va neftga toʻyinganlik 0,90 ga teng . Kondagi gaz quruq. S. ogʻ. 0,626, tarkibidagi oltingugurt vodorodi 0,31—0,35%, karbonat angidrid 1,35—1,6%, azot miqdori 0,7% ni tashkil etadi. Metan miqdori 89,5 dan 90,9% gacha. Kondagi neft oʻrtacha ogʻirlikka ega — 0,885 g/ sm3. Oltingugurt miqdori koʻp (3,9%), 4,16% gacha parafin; asfaltenlar 2,46% dan oshmaydi. Konning sanoat ahamiyati katta.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston gaz konlari
Oʻzbekiston neft konlari
Muborak tumani
Amin Karimov

Amin Qahqorovich Karimov (15-mart 1936-yil, Buxoro – 16-mart 2006-yil, Buxoro) – dirijyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1980). Toshkent konservatoriyasining gʻijjak sinfini tugatgan (1958). Buxoro teatri (1952—1953) va Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1955—1958) da sozanda; Buxoro musiqa maktabida (1959—1965), Termiz musiqa bilim yurtida (1965—1973, 1988—1995) direktor; 1973—1988-yillarda Surxondaryo viloyati musiqali drama teatrida direktor va bosh dirijyor. „Jon qizlar“ (Boyseitov), „Sevmaganga suykanma“ (N. Xalilov), „Oʻjarlar“, „Momo yer“ (I. Akbarov), „Vatan ishqi“, „Nurxon“ (S. Boboyev), „Qizil durrali nozik niholim“, „Toshkentning nozanin malikasi“ (M. Leviyev), „Maysaraning ishi“ (S. Yudakov) kabi spektakllarga dirijyorlik qilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1936-yilda tugʻilganlar
15-martda tugʻilganlar
2006-yilda vafot etganlar
Jamol Karimov

Jamol Xudoyberdiyevich Karimov (1909.22.2 — Fargʻona — 1993.23.9,) — matematik olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), professor (1962). 1935-yilda Oʻzbekiston universitetini tugatgan. Fargʻona pedagogika instituti matematika kafedrasi mudiri (1940— 43), Toshkent Davlat Universiteti matematika kafedrasi dotsenti, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi matematika va mexanika institutida boʻlim boshligʻi (1943—50), Fargʻona pedagogika instituti fizika-matematika fakulteti dekani (1950-yildan), matematik analiz kafedrasi mudiri (1962-yildan). Ilmiy ishlari chizikli boʻlmagan differensial tenglamalar nazariyasiga oid. Fargona pedagogika instituti matematika fakultetiga Karimov nomi berilgan (1994).

Manbalar 

Matematiklar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1909-yilda tugʻilganlar
1993-yilda vafot etganlar
22-fevralda tugʻilganlar
23-sentyabrda vafot etganlar
Mirqodir Karimov

Mirqodir Abzalovich Karimov (1906.3.3 — Toshkent — 1979.26.12) — fitopatolog-mikolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), biologiya fanlari doktori (1954); professor ([[1954]). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatgan (1931). Toshkent oʻsimliklarni himoya qilish texnikumida ilmiy boʻlim mudiri, Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida dotsent, professor (1935—1971), fitopatologiya kafedrasi mudiri (1972—1979). Ilmiy ishlari beda zamburugʻ kasalliklari qoʻzgatuvchilarini aniqlash, gulli parazit oʻsimliklarga qarshi kimyoviy kurash usullarini ishlab chiqish, gʻoʻza, beda va boshqa ekinlarining kasalliklarini oʻrganishga bagʻishlangan. Asosan Gʻoʻza kasalliklari, T., 1975.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1906-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
26-dekabrda vafot etganlar
3-martda tugʻilganlar
Gʻulom Karimov

Karimov Gʻulom (1918.10.11, Toshkent viloyati, Yonariq qishlogʻi – 2014, ) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1943-yildan 132-gvardiyachi oʻqchi polki (2-Ukraina fronti 40-armiyaning 42-gvardiyachi oʻqchi divizioni) pulemyotchilar vzvodi komandiri, Karimov 1944-yil avgustda Ruminiyaning Pashkani shahridan janubi-gʻarbdagi Soch rayonida vzvodi bilan dushmanga qarshi jangda jasorat koʻrsatib bir qancha dot va dzotlarni yakson qilgan. 1945-yil 24 martda Qahramon unvoni berilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1918-yilda tugʻilganlar
10-noyabrda tugʻilganlar
2014-yilda vafot etganlar

Toshkent viloyatida tugʻilganlar
Toshkent viloyati kishilari
Qibrayda vafot etganlar
Hamid Karimov

Hamid Yoqubovich Karimov (1941.7.1, Toshkent) — patofiziolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1998). Tibbiyot fanlari doktori (1979), professor (1980), Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1964). Patologik fiziologiya kafedrasi assistenta, dotsenti (1969—1981), professor (1981—1988), markaziy ilmiy tekshirish laboratoriya rahbari (1988—90), II Toshkent tibbiyot akademiyasi rektori (1990-yildan). Asosiy ilmiy ishlari toʻqima, hujayra, molekulyar bosqichlarda funksional-metabolik koʻrsatkichlar bilan bogʻliq muammolarni oʻrganishga bagʻishlangan. Hamid Karimov rahbarligida Markaziy Osiyo mintaqasida birinchi mikrotsirkulyasiya laboratoriyasi tashkil etildi, unda qon tomir devori fiziologiyasi va patologiyasi oʻrganiladi. "Patologiya" jurnalning bosh muharriri (1998-yildan). Polsha Tibbiyot akademiyasi akademik (2000). "Albert Shveyser" nomli Xalqaro oltin medal bilan taqdirlangan (2000).

Manbalar 

 Patofiziologicheskiye aspekti monooksigennoy sistemi, T., 1994; Urologik oʻtkir xastalik va shikastlanishlarda tez yordam. T., 1994; Nekotorie patologicheskiye aspekti ostrogo pankreatita. T., 1996; Ekzogenniy fibroziruyushiy alveolit v usloviyax jarkogo klimata, T., 1999.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1941-yilda tugʻilganlar
7-yanvarda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Zulfiya Karimova

Zulfiya Boʻronovna Karimova (1948.26.8, Bekobod) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Respublika rus tili va adabiyoti institutini tugatgan (1974). 1967-yildan Shirin shahridagi 2-maktab boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. K. darslarni zamonaviy usulda tashkil etadi, noanʼanaviy dars usullaridan, yangi pedagogik texnologiyalardan unumli foydalanadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1948-yilda tugʻilganlar
26-avgustda tugʻilganlar
Munisxon Karimova

Munisxon Karimova (1950.28.6, Bekobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent davlat universitetini tugatgan (1972). 1972-yildan Bekobod tumanidagi 11-, 1980-yildan 6-maktabda kimyo oʻqituvchisi. K.dars jarayonida yangi pedagogik texnologiyalar, xalq, ped.sidan unumli foydalanadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1950-yilda tugʻilganlar
28-iyunda tugʻilganlar
Roziya Karimova

Roziya Zaripovna Karimova (1916.18.3, Qozon – 15.03.2011, Toshkent) – raqqosa, balet artisti, xoreograf, pedagog, olima. Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Oʻzbek davlat musiqali teatri qoshidagi teatr studiyasini tugatgan (1932), shu teatr truppasida, 1939—57 yillar Oʻzbek davlat opera va balet teatri (hoz. Navoiy teatri)da yakka raqqosa. 1949-yildan Oʻzbek raqs va xoreografiya oliy bilim yurtida pedagog. 1964-yildan Hamza nomidagi Sanʼatshunoslik institutida katga ilmiy xodim. Spektakllarda lirik va qahramonlik harakteridagi raqslarni ijro etish bilan birga Anorxon („Oʻrtoqlar“), Asal („Gulsara“), Osiyo („Arshin mol olon“) kabi dramatik rollar ham ijro etgan. Balet partiyalarida oʻzbek xalq raqsi harakatlarini pantomima bilan uygʻunlashtirishga harakat qilgan. „Gulandom“ (Yevgeniy Brusilovskiy), „Oq bilak“ (S. Vasilenko), „Esmeralda“ (Ch. Puni) baletlarida Gulandom, Oq bilak, Ona; „Boʻron“ (M. Ashrafiy, S. Vasilenko), „Karmen“ (J. Bize) operalarida Kumushoy, Fraskita balet partiyalarini ijro etgan. 1957—60 yillar Muqimiy teatrida baletmeyster. „Ravshan va Zulxumor“, „Nurxon“ kabi spektakllarning raqslarini sahnalashtirgan. Oʻzbek raqsiga oid asarlar, uslubiy oʻquv qoʻllanmalari muallifi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

Manbalar 

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Raqqosalar
Xoreograflar
Olimlar
Saboxon Karimova

Saboxon Karimova (1917.8.1, Qoʻqon — 1988.7.7, Toshkent) — aktrisa, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1950). 1932— 1956 yillar Qoʻqon teatrida, 1957—80 yillar Hamza teatrida ishlagan. Saboxon Karimova qajvkorlik qobiliyati bilan hazilkash, gʻayratli, jurʼatli ayollar, shuningdek, muhabbat sanamlari obrazini oʻziga xos mahorat bilan yaratgan. Eng yaxshi rollari: Shirin (Xurshid asari; Yunus Rajabiy musiqasi, "Farhod va Shirin"), Onaxon (Komil Yashin, "Nomus va muxabbat"), Oftobxon (Komil Yashin; X. Toʻxtasinov, "Oftobxon"), Oybarchin (S. Abdulla; T. Jalilov, "Alpomish"), Sanobar (Baxrom Rahmonov, "Yurak sirlari"), Netayxon (A. Qahxrr, "Tobutdan tovush"), Dilbar (R. Bobojon, "Togʻajiyanlar"), Huriniso (Erkin Vohidov, "Oltin devor") va boshqa reja sifatida U.Hojibekovning "Arshin mol olon", Uygʻunning "Qaltis hazil", Komil Yashinning "Gulsara", "Nurxon" kabi asarlarini sahnalashtirgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1917-yilda tugʻilganlar
1988-yilda vafot etganlar
7-iyulda vafot etganlar
Oʻzbekiston rejissyorlari
Karimxon

Karimxon, Zand, Muhammad (1704/5 — 1779) — Erondagi zandlar sulolasi asoschisi. Uzoq davom etgan ichki nizolardan soʻng Eronni (Xurosondan tashqari) birlashtirgan va vakil nomi bilan hokimiyatni yolgʻiz oʻzi boshqargan (1760—79). Urushlarda vayron boʻlgan Eronni yuksaltirish maqsadida sugʻorish tizimlarini tiklagan, hunarmandchilik, ichki va tashqi savdoni (Ost-Indiya kompaniyasi bilan 1763-yildagi savdo bitimi) rivojlanishiga homiylik qilgan; dehqonlardan olinadigan soliqarni kamaytirishga, mulkdorlarning zoʻravonligini cheklashga harakat qilgan. Sherozni mamlakat poytaxtiga aylantirgan (1760), bu yerda saroy, masjid, bozor, karvonsaroylar qurilgan. Hofiz va Saʼdiy Sheroziy maqbaralari qayta tiklangan.

Manbalar 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Eron tarixi
1705-yilda tugʻilganlar
1779-yilda vafot etganlar
Kariotip

Kariotip (kario… va yun. typos — namuna, shakl, tip), xromosomalar toʻplami — u yoki bu turga mansub organizmning maʼlum oʻlcham, shakl va songa ega xromosomalari toʻplami. K. tushunchasini fanga rus genetigi G.A.Levitskiy kiritgan (1924). Kariotip turning eng muhim genetik xususiyatlaridan boʻlib, har bir tur oʻz K.iga ega. Minglab oʻsimliklar, shuningdek, odam kariotipi oʻrganilgan. Masalan, yumshoqbugʻdoy Triticum aestivum ning somatik hujayralarida 42, qattiq bugʻdoy T. durum nikida 28 xromosoma, suli Avena sativa ning somatik hujayralarida 42 xromosoma bor. Oʻsimliklarning somatik (jinssiz) hujayralarida xromosomalar soni (diploid soni deb atalib, shartli ravishda 2p bilan belgilanadi), odatda, yetilgan jinsiy hujayralarinikiga (xromosomalarning sonining yarmi gaploid soni deb atalib, p bilan belgilanadi) nisbatan 2 marta koʻp boʻladi. Xromosomalarning diploid toʻplami urugʻlanish davrida ota-ona xromosomalarining qoʻshilishidan vujudga keladi. Biri ona, ikkinchisi esa ota organizmidan oʻtgan xromosomalar jufti gomologik hisoblanadi. Mazkur juftdagi gomologik xromosomalar morfologik jihatdan bir xil. Har bir tur uchun hujayradagi xromosomalar soni doimiy boʻlsada, baʼzan bundan chetlanishlar ham kuzatiladi. Masalan, gulli oʻsimliklar endospermasi hujayralaridagi xromosomalar toʻplami 3 hissa ortiq (triploidZp). Past yoki yuqori haroratlar taʼsirida xromosomalar kaltalashadi, ionlovchi radiatsiya va boshqalar taʼsirida esa qismlarga boʻlinib ketishi yoki toʻplamdan tushib qolishi mumkin. Ayrim xromosoma yoki uning biron qismining yoʻqolishi, koʻpincha, hujayrani halokatga olib keladi. K.ni qiyosiy oʻrganish oʻsimliklar sistematikasi (kariosistematika)da, shu jumladan, madaniy oʻsimliklarning kelib chiqishini oʻrganishda, seleksiyada keng qoʻllanadi.

Manbalar
Vladimir Karitskiy

Vladimir Dmitriyevich Karitskiy (1930.27.1, Samarkand) — Oʻzbekistan Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent ped. institutini tugatgan (1959). 1956 yildan maktablarda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi, 1966 yildan Oʻzbekistan Maorif vazirligida metodist, tuman xalq maorifi boʻlimida yoʻriqchi, 1977 yildan Mirobod tumanidagi 31-, 1987 yildan 263-maktab direktori. U maktabda fizika, matematika, EHM boʻyicha chukur oʻzlashtiradigan litsey sinflarini ochgan.

Manbalar 

1930-yilda tugʻilganlar
27-yanvarda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Kariya

Kariya – Kichik Osiyoning Jan. Gʻarbi (hozirgi Turkiya hududi)dagi qad. viloyat. Mil. av. 2-ming yillikda shu hududga kelib joylashgan kariylar qabilasining nomi bilan atalgan. Miloddan avvalgi 6 – 4-asrlarda axomaniylar, 4-asrning oxirida makedoniyalik Aleksandr, 3-asrdan salavkiylar qoʻl ostida. Miloddan avvalgi 129 yilda Rimning Osiyo provinsiyasi tarkibida.

Manbalar 

 

Tarixiy viloyatlar
Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Karkidon suv ombori

Karkidon suv ombori - Fargʻona viloyati Quvasoy daryosidagi gidrotexnika inshooti. Suv ombori Fargʻona viloyati Kuva tumani bilan Qirgʻiziston Respublikasi chegarasida, Nazarota togʻoldi bilan Quvasoy vodiysi adirlari oraligʻidagi tabiiy botiqda qurilgan. Birinchi navbati 1961—63 yillar oxirida, ikkinchi navbati 1967-yilda qurib bitirildi. Karkidon suv ombori toʻgʻoni balandligi 70 m, uz. 420 m. Umumiy hajmi 218,4 mln. m³, foydali hajmi 211,5 mln. m³; suv yuzasi mayd. 9,65 km²; maksimal uz. 5,5 km; oʻrtacha chuq. 36,7 m. Karkidon suv omboridan suv chiqarish inshooti (uz. 340 m) va maxsus kanal (uz. 2,7 km, chuq. 2,7 m, suv oʻtkazish imkoniyati 50 m3/s) orkali suv Janubiy Fargʻona kanalida oqib oʻtadi. Karkidon suv omboriga suv uz. 27 km boʻlgan kanal orqali beriladi. Suv ombori qurilishi Fargʻona viloyatining Quva, Oxunboboyev, Oltiariq, Fargʻona tumanlari ekin maydonlari suv taʼminotini yaxshiladi.
Karkidon suv ombori Janubiy Farg’ona kanalidan hamda Isfayramsoydan sug’oriladigan maydonlarni suv taminotini yaxshilash maqsadida qurilgan. Suv ombori qurilishi bilan Andijon va Farg’ona viloyatining JFK dan sug’oriladigan 69 ming ga maydonida suv tanqisligi  to’la xal qilinadi. Bundan tashqari O’zbekiston Respublikasi Farg’ona viloyati va Qirg’iziston Respublikasi O’sh viloyatining Isfayramsoydan sug’oriladigan 43 ming ga maydonida suv tanqisligi 192 mln. m³ dan 96 mln. m³ ga kamaydi , yani suv taminoti 70 %  dan 85% ga oshdi. Qirg’iziston Respublikasiga 13 % suv taqsimoti kafolatlangan. Karkidon suv ombori kurilishi “Uzdavsuvloyiha” instituti loyihasi asosida  “Fargona suv qurilish” tresti tomonidan  tugallangan.

Manbalar 

Suv omborlari
Oʻzbekiston suv omborlari
Quva tumani
Fargʻona viloyati geografiyasi
Karkidon qushlar

Karkidon qushlar () -popushaklar turkumining bir oilasi. Tumshugʻi keskin pastga egilganligi, uning ustida katta shoxsimon oʻsimta borligi uchun Karkidon qushlar deb nom berilgan. Tanasining uz. 50 sm dan 165 sm gacha, vazni 150 g dan 4 kg gacha.

Karkidon qushlar yirik, dumlari uzun, barmoqlari bir-biriga birikkan. Oilada 14 urugʻ, 45 tur mavjud. Afrika, Avstraliya va Hindistonda tarqalgan. Shoxli qargʻaturidan boshqa turlari oʻrmonlarda yashab, daraxtlarning tabiiy kovaklariga 1—5 tuxum qoʻyadi. Inkubatsiya davri 1,5 oy. Modasi tuxum bosayotganida nari kovak ogʻzini kichik teshik qoldirib shuvab tashlab, modasi va joʻjalarini oziqlantiradi. Joʻjalari uchurma boʻlgandan keyin uya ogʻzini ochadi. Ayrim turlar bolalari 2—3 haftaligida modasi uyadan chiqib, kovakni qaytadan shuvaydi, bolalarini nari va modasi oziqlantiradi. Karkidon qushlar har xil mevalar, hasharotlar bilan oziqlanadi, ayrim hollarda kaltakesak, kushlarning bolalarini ham tutadi.

Manbalar 

 

Qushlar
Karkidonlar

Karkidonlar () toq tuyokli sut emizuvchilar turkumi oilasidir. 7 tacha turi va kenja turlari bor. Afrika, Jan.-Sharqiy va Sharqiy Osiyoda tarqalgan. Tropik oʻrmonlarda, suv boʻyidagi chakalakzorlarda, togʻlarda (3000 m balandlikkacha) va botqoqliklarda yashaydi. Gavdasi yirik, uz. 5 m cha, boʻyi 2 m cha, dumi qisqa, terisi kalin, deyarli junsiz. Burni ustida va qansharida 1—2 (qora karkidonda baʼzan 3 yoki 5) ta shoxi bor. Koʻzi kichkina, yaxshi koʻrmaydi, boʻyni qisqa va yoʻgʻon. Hidlash va eshitish organlari yaxshi rivojlangan. Oyogʻi qisqa, yoʻgʻon. Barmoqlari 3 ta, uchida tuyoqlari bor. Tungi hayvon. Yakka yoki juft-juft boʻlib, baʼzan 4—5 tasi poda boʻlib yuradi. K. turli oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Pashsha va soʻnalardan qochib, botqoqqa tushib yotadi. noyabrda urchiydi. Boʻgʻozlik davri 17-19 oy. Tugʻilgan bolasi 25 kg cha. Tanasi vazmin va qoʻpolligiga qaramay tez yuguradi. Goʻshti, yogʻi yeyiladi, terisi va shoxidan turli buyumlar tayyorlanadi. 5 turi: sumatra, qind, yava karkidoni qora, oq karkidon bor. Barcha turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Karl martell

Karl martell (lotincha Carobus "Martellus, soʻnggi lotincha martellus — bolgʻa) (taxminan 688 — 741.22.10, Kyersi) — soʻnggi merovinglar davrida Frank davlatining amaldagi hukmdori (715-yildan). Karolinglar urugʻidan boʻlgan oliy lavozimdagi shaxs — mayordom. Cherkov yerlarining bir qismini musodara qilish va ularni benefitsiylar tarzida harbiylarga tarqatish yoʻli bilan davlatning harbiy qudratini mustahkamlagan. K.M. 732-yilda Puatye sh. yaqinidagi jangda arablarni yengib, ularning Gʻarbiy Yevropaga yurishlarini toʻxtatgan.

Manbalar
Karlik

Karlik, garanglik — mutlaqo eshitmaslik yoki quloqning soʻzni anglay olmaydigan darajada "ogʻir"ligi. Karlik tugʻma va hayotda orttirilgan boʻlishi mumkin. Tugʻm a karlikka bola tugʻilayotganda eshituv nervining zararlanishi, ichki quloq yoki eshituv nervining irsiy yoki ona yuqumli kasalliklar (gripp va hokazo) bilan ogʻrishi natijasida rivojlanmay qolishi, shuningdek, homiladorlik davrida, xususan, uning birinchi oylarida onaning turli dorilar yo spirtli ichimliklar ichishi sabab boʻlad. Hayotda orttirilgan karlik oʻrta va ichki quloq, eshitish nervi yoki bosh miya eshituv markazining yalligʻlanish kasalliklari, baʼzi infeksion kasalliklar asorati, shuningdek, zararli omillar (masalan, shovqin, vibratsiya va boshqalar) natijasida kelib chiqishi mumkin.

Davosi karlikning sababiga bogʻliq, u koʻpincha kasallanish darajasiga koʻra olib boriladi. Eshituv nervi jiddiy zararlanganda kar quloq tuzalishi qiyin. Quloq "ogʻir" boʻlib qolganda tovushni kuchaytiradigan asboblar (eshituv apparatlari)dan foydalanish mumkin. Bolalar maxsus maktablarda oʻqitiladi (qarang Karlar maktabi).

Manbalar 

Kasalliklar
Surdologiya
Tibbiyot
Quloq kasalliklari
Otorinolaringologiya
Karmana qalay koni

Karmana qalay koni - Karmanadan 15 km jan.da, Ziyovuddin togʻi etaklarida joylashgan. 1956-yilda ochilgan. Qalay miqdori va zaxirasiga koʻra kichik kon. K.q.k. gidrotermal genetik turga mansub boʻlib, kembriygacha boʻlgan togʻ jinslari ichida hosil boʻlgan. Ruda tarkibida kumush, oltingugurt, vismut, qoʻrgʻoshin, surma uchraydi. Kvars sulfidli (kassiterit, arsenopirit, pirit va b.) rudalarning togʻ jinslari ichida oʻta murakkab shakllarda joylashganligi va qalay miqdorining oʻzgaruvchanligi kon maydonida geol.-razvedka ishlarining toʻxtatilishiga sabab boʻldi. Shu atrofda qalay konlari qadim vaqtlardan maʼlum boʻlgan. Qarnob, Lapas, Semizquduq va b. qalay konlarida oʻrta asrlarga mansub konchilik ishlarining qoldikdari (gʻorsimon oʻyiklar, moychiroq, yogʻoch tirgovuchlar va hokazo) saqlangan.

Manbalar
Karnozin

Karnozin (lot. sago — goʻsht, carnis — goʻshtli), (5-alanilgistidin — rangsiz kristall modda. Mol. m. 226,3; suyuqlanish temperaturasi 260° (ajralish bilan). Suvda yaxshi eriydi, etanol va efirda erimaydi. K. va uning hosilasi anserin koʻpchilik umurtqali hayvonlar va odam skelet muskullarining doimiy tarkibiy qismidir, yurak muskuli, jigar va qonda ham ozgina bor. K.ning biologik roli toʻliq oʻrganilmagan. Nafas olishda va glikolizda energiyaga boy fosforli birikmalar (adenozin-trifosfat kislota bilan kreatinfosfat kislota)ning hosil boʻlish reaksiyasini kuchaytiradi. N-ftalil-ralanin xlorangidridiga gistidin taʼsir ettirish usuli bilan olinadi. Hayvonlarda katarakta kasalligi va jarroxlik usulida hosil boʻlgan yaralarni davolashda qoʻllanadi.

Manbalar