yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Pavel Benkov

Pavel Petrovich Benkov (1879.8(20).12, Qozon1949.16.1, Samarqand) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1939). Qozon Badiiy bilim yurtida (1896—1902), Peterburg Badiiyot akadimyasida (1901—06, D. N. Kardovskiydan), Parijda rassom R. Jyulianning xususiy akademiyasida (1906) taʼlim olgan. Italiya, Ispaniya, Fransiyaga safar qilgan. "Kovalevskiy bolalarining portreti", "Rassom ayol portreti" va boshqa asarlar, Qozon Katta teatrining "Ruslan va Lyudmila", "Karmen", "Aida" kabi mumtoz operalari, "Oliya Bonu". "Tohir va Zuhra" kabn spektakllariga dekoratsiya chizgilari yaratdi (1913—28). 1929-yildan Samarqandda. 1930-yildan Samarqand Badiny bilim yurtida oʻqituvchi. Asarlarida, ayniksa, 30-yillar oʻrtalarida yaratgan mavzuli mujassamotlarida Oʻzbskistonni, uning qad. shaharlari qiyofasi, oʻziga xos iqlimi, serkuyoshliligini, oʻzbek millati madaniyatini, kishilarini yorqin boʻyoqlarda gavdalantirdi ("Buxoro timi", 1929; "Xivalik qiz", 1931; "Dugonalar", 1940; "Qahramonning onasi", 1942; "Jangchiga sovgʻa", 1945; "Dutorchi qiz", 1947). "Buxoroda oshxona" (1929), "Eski Buxoro" (1931), "Minorai kalon" (30-yillar), "Koʻcha" (1943), "Registondagi choyxona" (1944) asarlari Oʻzbekistonning mumtoz meʼmoriy obidalari va manzaralariga bagʻishlangan. Portretlar, Samarqandning kucha va bogʻlari, bozor va hovlilari, maydon va choyxonalari, ulardagi hayotning oʻziga xos goʻzalligini yorqin va hayotiy ifodalovchi asarlar ham yaratgan. Oʻzbekistonda tasviriy sanʼatni shakllantirishda, milliy kadrlar yetishtirishda xizmati katta. 1949—97 yillarda Respublikarassomlik bilim yurti B. nomi bilan atalgan.

Ad:. Nikiforov B. M., Pavel Petrovich Benkov, M., 1967; Benkov P. P., Perepiska. Vospominaniya, T., 1981.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari

Rassomlar
1879-yilda tugʻilganlar
20-dekabrda tugʻilganlar
1949-yilda vafot etganlar
16-yanvarda vafot etganlar
Oʻzbekistonlik rassomlar
Berbera

Berbera – Somali shimoli gʻarbidagi shahar. Aholisi 65 ming kishi (1981). Mamlakatning Adan qoʻltigi sohilidagi yirik porti, Berbera orqali chorva mollari va teri xom ashyosi arab mamlakatlariga eksport qilinadi. Avtomobil yoʻllari tuguni bor. Baliq ovlanadi. Sement zavodi bor. Berbera atrofidan gips angidridi, qurilish sanoati xom ashyolari olinadi. Berberadan janubida niobiy rudalari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shaharlar
Berg Alban

Berg Alban (1885.9.11-Vena – 1935.24.12) – avstriya kompozitori, musiqadagi ekspressionizmning eng yirik vakillaridan. 1915—1918 yillar harbiy xizmatda boʻlib, birinchi jahon urushi taʼsirida unga katta shuhrat keltirgan „Votssek“ operasini yaratgan. Asarlarida birinchi boʻlib 20-asrda ommaviy tus olgan dodekafoniya kompozitorlik texnikasi va anʼanaviy tonallik uslubini uzviy bogʻlashga muyassar boʻlgan, uzluksiz yangrovchi kuylar va ularga monand eng zamonaviy garmoniya birlashmalarini muayyan janr hamda shakllar zaminiga moslagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Tarakanov M., Muzikalniy teatr Albana Berga, M., 1976.

Kompozitorlar
Paul Berg

Paul Berg (30-iyun 1926) — amerikalik biokimyogar. Oqsillar biosintezida RNK transporatsiyasi rolini tekshirgan. 2 har xil virusdan DNKning rekombinant molekulshirini hosil qilib, shu virus lar asosida individual genlar tuzilishini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1980, hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1926-yilda tugʻilganlar
30-iyunda tugʻilganlar 
2023-yilda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Bergamo

Bergamo – Italiya shimolidagi shahar, Bergamo provinsiyasi maʼmuriy markazi. Aholisi 118 ming kishi (1990). Bergamo va avtomobil yoʻllari tuguni. Elektrometallurgiya, qurilish va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kimyo, sement, toʻqimachilik sanoati, yoritish asboblari ishlab chiqarish korxonalari mavjud. Geografik xarita va atlaslar tayyorlanadi. Universitet, Karrara akademiyasi suratlar galereyasi bor. SantaMariya Majore cherkovi (XII—XVIII asrlar) saqlangan. G. Donitsetti vatani.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shaharlar
Bergen

Bergen — Norvegiya janubiy gʻarbidagi shahar. Shimoliy dengiz sohilidagi port. Xordalann fyulkesinipg maʼmuriy markazi. Muhim transport yoʻllari tuguni. Bergen stansiyasi. Aholisi 213 ming kishi (1991). Kemasozlik, mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Bergen yaqinida yirik neftkimyo sanoati majmuasi bor. Baliq, ovlanadi va baliq mahsulotlari eksport qilinadi. Universitet, savdo maktabi bor. Oʻrta asrlarda shimoliy gʻarbiy Yevropaning yirik savdo markazlaridan biri boʻlgan. Qirol qalʼasi qoldikqari (13-asr), Rozenkrans minorasi (16-asr), Mariya cherkovi (12-asr), kompozitor E. Grig uy muzeyi kabi meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Shaharga 1070-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shaharlar
Henri Bergson

Henri Bergson (18-oktyabr 1859 – 4-yanvar 1941)— fransuz faylasufi, intuitivizm va hayot falsafasi namoyandasi. Kolledj de Frans professor (1900). Fransiya akademiyasi aʼzosi (1914). Bergson fikricha, haqiqiy va boshlangʻich reallik—metafizikkosmik jarayon, "hayotiy shiddat", ijodiy evolyutsiya sifatidagi hayotdir; u intellektga qaramaqarshi boʻlgan intuitsiya vositasi bilan erishiladigan "davomiylik"dan tarkib topgan; materiya, ong, xotira, ruh — "davomiylik"ning turli jihatlaridir. Bergson jamiyatdagi hukmronlikni va itoat qilishni "tabiiy" holat, urushni muqarrar suratda yuz beradigan "tabiat qonuni", deb hisobladi. Asosiy asarlari: "Ongning bevosita maʼlumotlari" (1889), "Materiya va zehn" (1896). "Ijodiy evolyutsiya" (1907), "Axlok va dinning ikki manbai" (1932). Nobel mukofoti laureati (1927).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1859-yilda tugʻilganlar
1941-yilda vafot etganlar
18-oktyabrda tugʻilganlar
4-yanvarda vafot etganlar
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Fransiyalik nobel mukofoti lauriyatlari
Egamqul Berdiyev

Egamqul Berdiyev (1947.1.4, Boʻka tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining tabiiyotgeogr. fakultetini tugatgaoʻ (1972). 1965—1978 yillarda Boʻka tumanidagi maktablarda bosh yetakchi, biol. oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1978-yildan 16-maktab direktori. Berdiyev oʻz ish faoliyati davrida oʻquvchilarni yangi pedagogik texnologiya tamoyillari asosida oʻqitilishiga erishmoqda. Uning tashabbusi bilan maktabda tuman xalq taʼlimi taraqqiyoti haqida hikoya qiluvchi muzey ochilgan; unda 700 ga yaqin eksponat aks ettirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Berdo

Berdo — toʻquv stanogi (dastgohi)ning asosiy ish organlaridan biri. Qadimdan gazmollar toʻqishda qoʻllangan. Berdo bir-biriga parallel joylashgan bir necha temir plastinkalardan taroq shaklida yasaladi. Berdo toʻquv stanogida tanda iplarini toʻqima eniga bir tekis taqsimlaydi, zichlashtiradi, arqoq ipini toʻqima chetiga uradi, mokini yoʻnaltirib turadi. Plastinkalar orasidan tanda iplari oʻtkaziladi. Berdo toʻquv stanogi bataniga tiqib qoʻyiladi. Berdo tishlari (plastinkalari) zichligiga (har 1 sm ga 2,5 dan 40 tagacha tish) qarab toʻqilgan gazlama zichligi ham har xil chiqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Toʻquv anjomlari
Berezin Ilya Nikolayevich

Berezin Ilya Nikolayevich (1818.19.7 - 1896.22.5) - sharqshunos. 

"Sharq boʻylab sayohat" (1849—52) asarini yozgan. Bu asarida Eron, Turkiya, Zakavkazye, Dogʻiston boʻylab qilgan sayohati (1842—45) davrida olgan taassurotlari, sharq mamlakatlarining tabiati, xalqining yashash sharoitlari haqida hikoya qiladi. Shayboniyxon va koʻchmanchi oʻzbeklar tarixiga oid "Tarixi guzida Nusratnoma" asarini eski oʻzbek tilidan rus tiliga ("Sheybaniada") tarjima qilgan. 

Rossiyada birinchi boʻlib (1858—88) Rashiduddinninig "Jome attavorix" ("Tarixlar majmui") asarining birinchi jildini rus tiliga tarjima qilgan. Berezin oʻzbek, qoraqalpoq, tatar va boshqird shevalariga oid bir necha asarlar yozgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olimlar
Turkologlar
Berezina qoʻriqxonasi

Berezina qoʻriqxonasi – Belorussiyaning Vitebsk va Minsk viloyatlaridagi qoʻriqxona. Berezina daryosi havzasining yuqori oqimida. 1925-yilda tashkil etilgan. Maydoni 76201 gektar. Koʻl va botqokliklardan iborat. Qaragʻay, qandagʻoch va qoraqaragʻay oʻrmonlari bor. Qunduz, bobr, los, qobon yashaydi. 1979-yildan biosfera qoʻriqxonasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qoʻriqxonalar
Berezniki

Berezniki (1933-yilgacha Usolye-Solikamskoye) — Rossiya Federatsiyasi Perm viloyatidagi shahar (1932-yildan). Kama suv ombori sohilidagi port. Berezniki stansiyasi. Aholisi 197,6 ming kishi (1999). Shahar yaqinida 17-asrdan ishga tushirilgan osh tuzi, kaliy va magniy tuz konlari bor. Kime sanoati markazi („Uralkaliy“, „Soda“, „Azot“ ishlab chiqarish birlashmalari, kimyo zavodi va boshqalar), titanmagniy kombinati, elektrotexnika, metallsozlik, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari mavjud. Drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. 16 asrdayoq tuz olingan. 1883-yilda Rossiyada birinchi soda zavodi qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shaharlar
Beriberi

Beriberi (singalcha beri — darmonsizlik), B1, avitaminoz, alimentar polinevrit — ovqatda B1, vitamin (tiamin) yetishmasligi va uning organizmda oʻzlashtirilishi buzilishidan paydo boʻladigan kasallik. 1910—30 yillarda Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda ham qayd qilingan. Bunga asosan oqlangan (kepaksiz) guruch yeyish sabab boʻlgan. Kasallik sababini Yava orolida ishlab turgan gollandiyalik vrach Eykman 1897-yilda aniqlagan. U tovuqlarni suvda pishirilgan toza oqshoq bilan boqqanda shu kasallik roʻy bergan. Ularni guruch kepagi bilan boqqanda esa tuzalgan. Keyinchalik guruch kepagida B1 vitamin borligi aniqlandi.

Kasallik asosan janubiy, Janubi Sharqiy va Sharqiy Osiyo mamlakatlarida uchraydi. Bunda ko'proq periferik nervlar zararlanib (polinevrit), yurak-tomir sistemasi va ovqat hazmi buziladi. Muskullar (ayniqsa oyoq, boldir muskullari) atrofiyasi, shishi kuzatiladi; oyoq muskullari qattiq ogʻriganligi va shishib ketganligi tufayli bemor tovonini ayab, barmoqlariga va oyoq panjasining tashqi chekkasiga tayanib yuradi. Kasallikning oldini olish uchun kepakli javdar va bugʻdoy noni, suli yormasidan pishirilgan ovqatlar buyuriladi. Bemorlar B1 vitamin preparatlari, achitqi, undirilgan bugʻdoy va boshqa bilan davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kasalliklar
Avitaminoz

Avitaminoz (yuncha – inkor qoʻshimchasi va vitaminlar) – organizmda vitaminlar yetishmasligi natijasida paydo boʻladigan kasallik. Masalan, vitamin C yetishmasligi lavsha (singa), vitamin B, yetishmasligi beri beri, vitamin D yetishmasligi raxit, vitamin RR yetishmasligi pellagra kasalligiga sabab boʻladi. Homiladorlikda, koʻpincha tuqqandan keyin roʻy beradigan chillashir kasalligi ham avitaminoz natijasidir. Bitta vitamin yetishmasa, mono, koʻp vitamin yetishmasa, poli kelib chiqadi. Birinchi marta 1880-yilda rus vrachi N. I. Lunin avitaminozni tajriba yoʻli bilan hosil qilgan. Avitaminozning oldini olish uchun vitaminga boy sabzavot va mevalarni koʻproq isteʼmol qilish, vitaminli masalliqlarni yaxshi saqlash, ovqat pishirganda vitaminlarning parchalanib ketishiga yoʻl qoʻymaslik kerak. Davosi: vitaminga boy taomlar buyuriladi yoki organizmda qaysi vitamin yetishmasa, oʻsha vitamin preparatlari beriladi. Avitaminoz hayvonlarda ham uchraydi. Bunday hayvon koʻpincha qisir qoladi yoki bola tashlaydi. Yangi tugʻilgan bolasi yaxshi oʻsmaydi, hatto tez kunda nobud boʻladi. Kasallikning oldini olish uchun hayvonlarni, ayniqsa yosh hayvon va parrandalarni servitamin ozuqalar bilan boqish kerak.

Manbalar 

Kasalliklar
Berill

Berill — halqasimon silikatlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi AI2Be3(Si60ll(). Kristachlari olti qirrali prizmalar shaklida. Shishasimon yaltiroq. Rangi yashil, sargʻishoq kulrang. Qattiqligi 7,5—8; sof ogʻirligi 2,6—2,7. Berill pnevmatolitgidrotermal konlarda, pegmatit, greyzenlar bilan birga, kvarsli yertomirlar va boshqa joylarda uchraydi. Tarkibida xrom boʻlgan tinik, yashil Berill zumrad rangsizi, pushtisi vorobyevit; zangori moviy turi akvamarin, tillarangsargʻishi geliodor deyiladi.

Berillning zumrad va akvamarin, geliodor kabi turlari qimmatbaho tosh sifatida zargarlikda, rudalari metallurgiyada berilliy olishda, tuzlari sanoatning boshqa tarmoqlarida va tibbiyotda ishlatiladi. Oʻzbekiston, AQSH, Kolumbiya, Madagaskar, Ukrainada konlari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bezak toshlari
Javohirlar
Berill guruhi
Berilliy bronzasi

Berilliy bronzasi — berilliyning mis bilan qotishmasi (qarang Bronza).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kimyo
Berilliy karbid

Berilliy karbid — berilliy bilan uglerodning kimyoviy birikmasi (Ve:S). Berilliy karbid berilliy kukunini grafit bilan aralashtirib, 2100—2200C° da qizdirib olinadi. Undan yuqori trada oʻtadigan yadro reakinyalarini susaytiruvchi vosita sifatida foydalanish mumkin (qarang Karbidlar).

Kimyoviy reaksiyalari

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Karbidlar
Metall karbidlari
Berilliy oksid

Berilliy oksid, VeO -berilliyning kislorod bilan birikmasi; oq poroshok, zichligi 3025 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 2578°, qaynash temperaturasi 4300°. 2100° gacha barqaror va 2100—2578° da barqaror modifikatsiyalari mavjud. Tabiiy sharoitda royatda kam (bromellit minerali shaklida) uchraydi. Suvda erimaydi, kislotalarda erib, Be2* tuzlarini hosil qiladi (qizdirilgan Berilliy oksid faqat konsentratlangan H2SO4 va HF da, suyultirilgan berilliy oksid esa faqat NGʻ da eriydi). Ishqorlar bilan suvda eriydigan tuzlar (berillatlar)ni kuydirilmagani 1000° dan yuqori trada suv bugʻi bilan taʼsirlashib, gaz holidagi berilliy gidroksidi hosil qiladi. Berilliy oksid berilliy gidroksidni berilliy tuzlarini yuqori haroratlarda parchalab olinadi. Elektr oʻtkazuvchanligi kam va issiq oʻtkazuvchanligi katta (misnikidan sal ortiq) materiallar hamda oʻtga chidamli maxsus sopol mahsulotlar va tigellar tayyorlashda, yadro reaktorlarida – iyeytronlarni susaytiruvchi va qaytaruvchi sifatida, rentgepotexnikada – rentgen nurlarini oʻtkazuvchi shishalar tayyorlashda organik sintezda – katalizator sifatida ishlatiladi. Berilliy oksid zaharli, nafas yoʻllarini yalligʻlantiradi, oʻpkaning surunkali kasalligi – berilliozga sabab boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oksidlar
Berilliy qotishmalari

Berilliy qotishmalari -berilliynmsh turli metallar bilan hosil qilgan qotishmalari. Odatda, Berilliy qotishmalari tarkibida boshqa metallar koʻproq boʻladi, lekin berilliy (Be) ularda baʼzi muhim xossalar paydo qiladi. Masalan, misning 2—2,5% Be bilan hosil qilgan qotishmalari (berilliy bronzalari) eng koʻp tarqalgan. Ular juda mustahkam va qayishqoq boʻladi; Alyuminiy ning Be bilan hosil qilgan qotishmalari rentgen nurlarini yaxshi oʻtkazadi.

Magniy qotishmalariga ozgina Be qoʻshilsa, ularning korroziyaga chidamliligi sezilarli darajada ortadi. Baʼzipoʻlat vachoʻyanlarga Be qoʻshilgasha ular ancha pishiklashadi. Berilliy qotishmalari metallurgiyada, muhim prujinalar, elektr kontaktlari, soat mexanizmlari, kompas dstallari, yuqori temperatura va bosimda ishlaydigan shesternya, vtulka va podshipniklar tayerlashda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berilliylash

Berilliylash — metall yoki qotishmalarning sirtqi qatlamini 1100° gacha trada oksidlanishdan saqlash maqsadida Be bilan qoplash. B. uchun 98—99% Be (yoki ferroberilliy) va 2—1% NH4C1, yo boʻlmasa, 75% Be (yoki ferroberilliy), 23% A12O3 va 2% NH4C1 kukunlari aralashmasi ishlatiladi. Metall (yoki qotishma) ana shu aralashmada 950—1050° trada 4—10 soat qizdiriladi, berilliy metall (yoki qotishma)ning sirtqi qatlamiga singib, uning korroziyaga va issiqqa chidamlilngini keskin oshiradi, boshqa xossalari ham yaxshilanadi. B. baʼzan, faqat muhim issiqlikka chidamli qotishmalar uchun qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bering Vitus Ionassen

Bering Vitus Ionassen (Ivan Ivanovich) (1681 — 1741.8.12) — dengizchi sayyoh, kapitankomandor. Asli daniyalik, 1703-yil rus flotiga taklif qilingan. 1724-yilgacha Boltiq va Azov dengizlari flotlarida xizmat qilgan. Beringga 1725-yilda Osiyo bilan Amerika quruqlik orqali tutashganligi yoki boʻgʻoz orqali ajralganligini aniqlash vazifasi topshirilgan. Kamchatka ekspeditsiyasi (1728—30)ga boshliq qilib tayinlangan. Ekspeditsiya Chukotka yarim oroli bilan Alyaska oraligʻidagi boʻgʻoz (keyinchalik Bering nomiga qoʻyilgan) orqali 67° 18’ gacha suzib oʻtib yana orqaga qaytadi. Bering 1733-yil Kamchatka ekspeditsiyasiga boshliq qilib tayinlandi. 1741-yil 17-iyulda Bering dengiz orqali Shimoliy Amerika sohillariga yetib bordi. Aleut orollaridan baʼzilarini kashf qildi. Orqaga qaytishda Kamchatka sharqidagi orollardan biri (hozirgi Bering oroli) da qishladi va oʻsha yerda vafot etdi. Bering nomiga Tinch okean shimolidagi dengiz, boʻgʻoz va orol qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sayyohlar
Emil von Behring

Emil von Behring ( 1854-yil 15-mart —1917-yil 31-mart) — nemis mikrobiologi, immunologi. Qoqshol va difteriyaga, qarshi antitoksin zardob topgan. Difteriyaga qarshi faol immunlash usulini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1901).

Manbalar 

Kimyogarlar
Olimlar
1854-yilda tugʻilganlar
1917-yilda vafot etganlar
15-martda tugʻilganlar
31-martda vafot etganlar
Bering boʻgʻozi

Bering boʻgʻozi – Shimoli Sharqiy Osiyo va Shimoli Amerika oraligʻidagi boʻgʻoz. Shimoliy Muz okeani (Chukotka dengizi)ni Tinch okean (Bering dengizi) bilan bogʻlaydi. Uzunligi 96 km, kengligi 86 km, eng sayoz joyining chuqurligi 36 m. Oktabrdan avgustgacha boʻgʻozda suzib yuruvchi muzlar koʻp boʻladi.

Antropogen davrida Bering boʻgʻozi oʻrnida bir necha marta dengiz tubi koʻtarilib har ikki qitʼani birlashtiruvchi quruklik „koʻprigi“ paydo boʻlgan. Boʻgʻoz oʻrtasidagi Diomid orollari orqali Rossiya Federatsiyasi va AQSHning davlat chegarasi oʻtgan.

Bering boʻgʻozini dastlab 1648-yil kazak SI. Dejnev suzib oʻtgan, soʻngra 1728-yilda V. Bering ekspeditsiyasi tadqiq qilgan (boʻgʻoz ekspeditsiya rahbari nomi bilan atalgan). Sohillari 1732-yil xaritaga tushirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Bering oroli

Bering oroli — Bering dengizining Komandor orollari guruhidagi orol (RF). Maydoni 1,7 ming km². Janubi sharqiy qismi togʻli (eng baland qismi 751 m), paleogenneogenning tuf va antropogenning effuziv yotqiziqlaridan tuzilgan. Iqlimi okean subarktika iqlimi. Yiliga 500 mm yogʻin yogʻadi. Asosan, tundra oʻsimliklari, soyliklarda lakana kayin, tol, chetan (ryabina) oʻsadi. Sohilida dengiz mushugi, sivuch yashaydi. Aholisi — ruslar va aleutlar. V. Bering nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Orollar
Rossiya geografiyasi
Berk koʻllar

Berk koʻllar – suvi oqib chiqmaydigan koʻllar. Berk koʻllar suvlari, asosan, bugʻlanadi va qisman yer ostiga sizib ketadi. Dasht va chala choʻl zonalaridagi berk oʻlkalarda va abadiy muzloq yerlar keng tarqalgan joylarda koʻp uchraydi. Berk koʻllar Sharqiy Sibir va Saxada (Yakutiya), Oʻrta Osiyoda koʻp. Kaspiy va Orol dengizlari, Balxash, Lobnor, Oʻlik dengiz, Issiqkoʻl va boshqa koʻllar berk koʻllardir. Qurgʻoqchil iqlimli joylardagi berk koʻllarlarning suvi shoʻr boʻladi.

Manbalar 

Koʻllar
Geografik terminlar
Berk oʻlka

Berk oʻlka () – oqar suvlari ichki dengiz yoki okeanga borib quyilmaydigan oʻlka. Iqlimi qurgʻoq boʻlganidan berk oʻlkada suv kam boʻladi. Ayrim daryolargina kesib utib, okeanga quyiladi (mas. Nil daryosi). Berk oʻlkada bunday daryolarga odatda kuyi va oʻrta oqimida birorta ham irmoq kelib quyilmaydi, aksincha, sugʻorishga sarf boʻlishi, yer ostiga sizib ketishi va koʻplab bugʻlanishi natijasida daryolarning suvi kamayib boradi. Yogʻinning hammasi bugʻlanib ketadi. Berk oʻlkadagi yirik daryolar (Idel, Ural, Kura, Amudaryo, Sirdaryo, Ili va boshqalar) maʼlum biron koʻlgagina quyiladi, kichikroq daryolar (Oʻrta Osiyodagi Zarafshon, Qashqadaryo, Chuy, Talas, Tajan, Murgʻob, Atrek kabi daryolar) esa sugʻorishga sarf boʻlishi, bugʻlanishi va yer ostiga sizib ketishi natijasida yoʻl-yoʻlakay tugab ketadi. Eng katta berk oʻlkalar Afrika va Osiyoda. Kaspiy dengizi havzasi va Oʻrta Osiyo (Orol dengizi va Balxash koʻli) havzalari eng katta berk oʻlkalardan hisoblanadi.

Yana qarang 

 Oqmas koʻl
 Daryo havzasi

Manbalar
Berk havza

Berk havza – suvi okean va dengizlarga oqib chiqmaydigan daryo yoki koʻl havzalari (qarang Berk oʻlka).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Havzalar
Berkliy

Berkliy, berkeliy (Berkelium), Bk — davriy sistemaning III guruhiga mansub radioaktiv element, sunʼiy yoʻl bilan olnngan aktinoidlara&n biri, atom raqami 97. Barqaror nzotoplari yoʻq. Massa sonlar" 240—251 (241 bundan istisno) boʻlgan 10 ta izotopi olingan. Uzoqyashaydigan izotoplardan 247Vk ning yarim yemirilish davri T1Gʻ2 q 1380 y; anurlanuvchi, 249Vk ning yarim yemirilish davri T1Gʻ2q314 kun; (5nurlanuvchi. Amerikalik olimlar siklotronda ameritsiy oksidi 24|At,O3 ga apurlar tushirish yoʻli bilan sintez qilgan (1949). Lantanoidlar qatorida lantandan keyin 8urinda turadigan element Shvesiyadagi Itterbn shahrining nomi bilan terbiy deb atalganidek, aktinoidlar qatorida aktiniydan keyin 8urinda turadigan Berkliy ham AQSH dat Berkli shahrining nomidan olib atalgan. Berkliy kumusheimon oqmetatl. Ikki modifikaniyada mavjud; polimorf oʻzgarish temperaturasi 980° ga yaqin; suyuqlanish temperaturasi 1050° atrofida, qaynash temperaturasi 2630° atrofida; zichligi 14,8 gGʻsm3. Berkliy juda taʼsirchan. Berkliy xossalari kam oʻrgaiilgan. Berkliy izotoplari yadro fizikasi va radiokimyoda ilmiy tadqiqot ishlari uchun qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

{{Unsurlar davriy sistemasi}}

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Berlin devori

Berlin devorining qulatilishi (1989) — Ikkinchi jahon urushi oqibatida ikkiga boʻlinib ketgan Germaniyaning qayta birlashishining boshlanishi. Sotsialistik jamiyat qurish yoʻlini tutgan Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR)ning ijtimoiy turmush darajasi rivojlangan davlatlardagiga nisbatan ancha orqada qoldi. Gʻarbiy Germaniya esa urush asoratini tezda bartaraf etib, jahonning taraqqiy etgan mamlakatlari qatoridan oʻrin egalladi. Nemis xalqining birlashish orzusi 1989-yilning soʻngida taqiq ramzi boʻlmish Berlin devorining buzilishi bilan ushaldi. Yer yuzida "sovuq urush" xavfi kamaygani, jahon tinch oʻzgarishlar davriga kirgani, bir-biriga zid tuzumlar oʻrtasidagi ixtilofning barham topishi, qurolsizlanish va iqtisodiy hamkorlik yoʻlidagi ilk qadamlar ikki Germaniya davlatining qoʻshilishiga zamin hozirladi. Bu harakat 1990-yil aprel—may oylarida GDR va Germaniya Federativ Respublikasi (GFR) hukumatlari tomonidan shartnomalarning imzolanishi hamda GDR xalq palatasining Germaniya Demokratik Respublikasi GFR tarkibiga qoʻshilishi haqidagi 1990-yil 3-noyabr qarori bilan muvaffaqiyatli yakunlandi.

Chegara toʻsiqlari
Berlin kongressi

Berlin kongressi (1878) – Berlinda chaqirilgan xalqaro kongress. Unda Buyuk Britaniya, Avstriya-Vengriya, Rossiya, Germaniya, Fransiya, Italiya va Turkiya qatnashgan. Bolkrnda yirik slavyan davlati – Bolgariyaning paydo boʻlishi va u yerda Rossiya mavqeining oshishi Avstriya-Vengriya va Angliyaga maqbul boʻlmadi. Shuning uchun ham kongress Avstriya-Vengriya va Angliya tashabbusi bilan chaqirildi. Rossiya-Turkiya urushida zaiflangan hamda Germaniya tomonidan qoʻllab-quvvatlanmagan Rossiya kongress chaqirilishiga rozi boʻldi. Buyuk davlat vakillari tomonidan kongreseda imzolangan Berlin traktati (bitimi) (1878-yil 13.7) Rossiya manfaatlariga zid edi. Bitimga muvofiq, Bolgariya Turkiyaning avtonom oʻlkasi, deb eʼlon qilindi. Chernogoriyaga tegishli qirgʻoqlar esa Avstriya-Vengriya nazorati ostiga olindi. Chernogoriya, Serbiya va Ruminiya mustaqil davlatlar boʻlmb qoldi. Botumi, Kare, Ardaxon Rossiyaga oʻtdi, Botumi barcha davlatlarning savdo kemalari uchun ochiq port deb eʼlon qilindi. Berlin kongressi traktati Bolqon urushlarigacha (1912—13) oʻz kuchini saqladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarix
Berlin operatsiyasi

Berlin operatsiyasi – Ikkinchi jahon urushi davrida amalga oshirilgan eng yirik harbiy operatsiyalardan biri (1945 i. 16.4.—8.5). 1-va 2-Belorussiya va 1-Ukraina (qoʻmondonlar – G. K. Jukov, K. K. Rokossovskiy, I. S. Konev) frontlari qoʻshinlari nemis qoʻshinlarining Oder, Neyse daryolari boʻylari va Zelov tepaliklaridagi mudofaasini yorib oʻtib dushmanning Berlin va Berlinning janubi sharqrogʻidagi yirik guruhlarini qurshab oldi, soʻng qattiq janglarda ularni yoʻq qildi. Sobiq Ittifoq qoʻshinlari 30 aprelda shturm bilan reyxstagni egalladi. 2-mayda Berlin garnizonining omon qolgan qismi taslim boʻldi. 8-mayda Germaniya qoʻmondonligi vakillari Berlinda fashistlar Germaniyasi qurolli kuchlarining soʻzsiz taslim boʻlgani xususidagi hujjatni imzoladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarix
Berlin pakti

Berlin pakti (1940.7.9) – Germaniya, Italiya va Yaponiya davlatlari oʻrtasida tuzilgan harbiysiyosiy bitim. U 10 yillik muddatga moʻljallangan boʻlib, dunyoni uch davlat oʻrtasida qayta boʻlib olish uchun til biriktirish edi. Germaniya va Italiya Yevropada, Yaponiya esa Osiyoda „yangi tartib“ oʻrnatmoqchi boʻldi. Berlin paktiga keyinchalik Germaniya va Yaponiyaga tobe bir qator davlatlar: Vengriya, Ruminiya, Slovakiya, Bolgariya, Yugoslaviya (hukumat oʻzgarishidan keyin Yugoslaviya paktdan chiqqan), Finlandiya, Ispaniya, Tailand, Xorvatiya, ManchjouGo va Xitoyning yaponlar bosib olgan hududidagi Van Szinvey „hukumati“ ham birin ketin qoʻshildi. Berlin pakti agressiv rejalar bilan uzviy bogʻlangan edi. Ikkinchi jahon urushidan soʻng Berlin pakti barham topdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarix
Berlin universiteti

Berlin universiteti, Gumboldt nomidagi Berlin universiteti — Germaniyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1809-yil tashkil etilgan. Dastlabki yillar unga Vilgelm fon Gumboldt bevosita ragʻbarlik qilgan. 1816-yil vnt nomini olgan. 1946 i. A. va V. Gumbolltlar nomi berilgan. Bu universitetda falsafa, tabiiy fanlar, matematika, huquq, iqtisod, pedagogika, teologiya, tibbiyot, veterinariya, qishloq xoʻjaligi va boshqa fakultetlar bor. Untda 18 mingga yaqin talaba oʻqigan, 2 mingga yaqin oʻqituvchi ishlagan (1990- yillar oxiri).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olmoniyadagi universitetlar‎
Berlin-Rim oʻqi

"Berlin-Rim oʻqi" – 1936 yil 25 oktabrda Berlinda imzolanib, Germaniya bilan Italiya oʻrtasida tuzilgan harbiy-siyosiy bitim. Bitimga muvofiq, Germaniya Efiopiyaning Italiya tomonidan bosib olinishini eʼtirof qildi. Har ikki tomon Ispaniyaning Franko hukumatini tan olganliklarini eʼtirof etishdi va unga harbiy yordam koʻrsatish boʻyicha chora-tadbirlar belgilashdi, Bolqon va Dunayboʻyi davlatlarni iqtisodiy jihatdan asoratga solish rejalarini tuzishdi. 1936-yil 25-noyabrda „Kominternga qarshi pakt“ga Germaniya bilan Yaponiyaning imzo qoʻyishi „Berlin-Rim oʻqi“ning davomi boʻldi.

Yana qarang 

 Antanta

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarix
Hector Berlioz

Hector Berlioz (; 1803.11.12, La Côte-Saint-André — 1869.8.3, Parij) — fransuz kompozitori, dirijyor, musiqa tanqidchisi, romantik programmali simfoniya ijodchisi. Parij konservatoriyasida oʻqigan (1826—30). 5 qismli "Fantastik simfoniya"ni ijod etgan. "Sardanapal" kantatasi uchun Katta Rim mukofotiga sazovor boʻlgan. 30-yil iyul inqilobi qurbonlarining yodnomasi boʻlgan "Tantanali motam simfoniyasi" (1840), "Troyaliklar" dulogiya ("Qoʻsh opera")si mashhur (1855—59). 1856-yildan Fransiya instituti (Akademiya) aʼzosi. Bayron asari boʻyicha alt va orkestr uchun yozgan "Garold Italiyada" simfoniyasi (1834), katta simfonik orkestr bilan toʻrtta mis damli sozlar orkestri uchun "Rekviyem"i (1837), "Benvenuto Chellini" romantik operasi (1838), "Faustning qoralanishi" (Gyote asari asosida) dramatik afsona opera — oratoriyasi (1846), "Beatriche va Benedikt" operasi (Shekspir asari asosida, 1862) Berliozning harakterli asarlaridandir. Hector Berlioz ijodiy faoliyati bilan Yevropa musiqa sanʼati taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

1803-yilda tugʻilganlar
1869-yilda vafot etganlar
Klassik musiqa
Bastakorlar
Bermamit

Bermamit — Katta Kavkazning shimoliy yon bagʻridagi plato. Kislovodskdan 30– 40 km chamasi janubi gʻarbda. Qoyali tizma sistemasida. Tepasi yuqori yura ohaktoshlaridan tarkib topgan. Asosiy plato — Katta Bermamitning balandligi 2591 m gacha. Kichik Bermamitning balandligi 2643 m. Karst rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bermud orollari

Bermud oroli — Atlantika okeanining shim.gʻarbidagi bir tuda (150 tacha) marjon orollar, Shim. Amerikadan 900 km sharqda. Buyuk Britaniya mulki. Maydoni 53,3 km². Aholisi 61 ming kishi (1990). Maʼmuriy markazi — Gamilton shahri (Bermuda orolda). Orollardan eng kattasi — Bermuda orol soʻngan suv osti vulkani choʻqqisidan iborat (balandligi 79 m gacha). Iqlimi tropik sernam iqlim. Yogʻin 1350 mm chamasida. Eng salqin oy (mart)ning oʻrtacha temperaturasi 16,7°, eng issiq oy (avgust)ning temperaturasi 26,7°. Dam olish zonasi. Turizm rivojlangan. Banan, sitrus oʻsimliklari, erta pishar sabzavotlar va gullar (eksport uchun) yetishtiriladi. Ispan dengizchi sayyohi X. Bermudes tomonidan 1522-yilda kashf etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxipelaglar
Bern

Bern — Shveysariya poytaxti, Bern kantonining maʼmuriy markazi. Mamlakatning markaziy qismida, Aare daryosining har ikki sohilida joylashgan. Aholisi 140 ming kishi, shahar atrofi bilan birgalikda 300 ming (1995), ko'pchiligi nemis tilida soʻzlashadi.

Bernga 1191-yil asos solingan. 1218-yildan imperiyaning erkin shahri. 1353-yil Shveysariya konfederatsiyasiga qoʻshildi. 1848-yildan Shveysariya poytaxti.

Bern asosan maʼmuriy shahar. Sanoat taraqqiyoti jihatidan Syurix. Bazel shaharlaridan keyinda turadi. Bernda elektro texnika va aniq mashinasozlik (telefon, priborlar, elektr apparaturalari, poligrafiya mashinalari va boshqalar), toʻqimachilik, trikotaj, oziq-ovqat sanoati: yog'ochsozlik, poligrafiya korxonalari mavjud. Muhim transport yoʻllari tuguni. Mamlakatni Gʻarbiy Yevropa shaharlari bilan bogʻlaydigan bir necha temir yoʻl va avtomobil yoʻllar Berndan boshlanadi. Xalqaro aeroport bor. Shaharda bir qancha xalqaro tashkilotlarning markaziy organlari — Jahon pochta ittifoqi byurosi (1874-yildan), Xalqaro telealoqa ittifoqi, Mualliflik huquqini muhofaza qilish xalqaro ittifoqi, Xalqaro transport ittifoqi byurosi va boshqa joylashgan. Unt (1834-yildan), Shveysariya milliy kutubxonasi, konservatoriya, teatr (1903-yildan), ilmiy tadqiqot muassasalari, musiqa maktablari, kutubxonalar, muzeylar (Shveysariya, Alp togʻlari, Tarix, Badiiy va boshqalar) bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan gotika uslubida qurilgan shahar boshqarmasining binosi (ratusha, 1406—17), SanktVinsens sobori (1424—1588) va boshqa saqlangan. Turizm rivojlangan. Bernning mamlakatning boshqa shaharlari kabi moliyaviy faoliyati dunyo ahamiyatiga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Bernadotlar

Bernadotlar – hozirgi shved qirollari sulolasi. Sulola asoschisi – Fransiya marshali J. B. Bernadot boʻlib, u 1810-yilda shved riksdaga tomonidan Karl XIIJ ninig shahzoda-valiahdi qilib saylangan. Shvesiyada Bernadotlar sulolasining qaror topishi mamlakatni burjua monarxiyasiga aylanishini tezlashtirgan. Bernadotlar vakillari: Karl XIV Yuxan (1818—44 yillarda hukmronlik qilgan). Oskar I (1844—59), Karl XV (1859-72), Oskar II (1872-1907), Gustav V (1907—50) va Karl XVI Gustav (1973-yildan qirol).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sulolalar
Bernal Jon Dosmond

Bernal Jon Dosmond (1901 — 1971) — ingliz fizigi va jamoat arbobi. Ilmiy ishlari rentgen tuzilishi tahliliga oid metallar, oqsillar, garmonlar, viruslar, suyuqliklar tuzilishini tekshirgan. Fanshunoslik boʻyicha ilmiy ishlar qilgan. 1959-1965-yillarda Jahon Tinchlik Kengashi Prezidiumi prezident ijrochisi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Bernini Jovanni Lorenso

BERNINI Jovanni (Jan) Lorenso (1598.7.12, Neapol1680.12.11, Rim) — italiyalik meʼmor va haykaltarosh, barokko uslubining yirik vakili. B. yaratgan meʼmoriy obidalar oʻzining keng fazoviy makonni egallashi, dabdabali va serbezakligi, perspektiva imkoniyatlaridan erkin va dadil foydalanilgaii hamda sanʼatlar uygʻunligining yaxlitligi bilan ajralib turadi (Rimdagi Sant Andrea al Kvirinale cherkovi, 1653—58; Avliyo Pyotr maydoni majmuasi, 1657—63). Bular Rimning meʼmoriy qiyofasini shakllanishida muhim rol oʻynaydi. Oʻz ijodida meʼmorlik va haykaltaroshlikni oʻzaro uygʻunligiga intildi, shu maqsadda turli xom ashyo, rang berish, nur imkoniyatlaridan unumli foydalana oldi (Avliyo Pyotr sobori ichki bezaklari va undagi Avliyo Pyotr minbari, 1657—66), haykaltaroshlikda marmarga ishlov berib, silliqlab yaratilgan asar taʼsirchanligini oshirishga muyassar boʻldi, naturaga juda oʻxshashini taʼminlab, odam terisiga xos mayinlik va yaltiroqlik, matolarning oʻziga xos sifatini nihoyatda ustalik bilan koʻrsata oldi. B. ijodida barokko dabdabali portretining oʻziga xos turi shakllandi, u haqqoniyligi, oʻtkir ruhiy holati va bezaklarga boyligi bilan ajralib turadi ("Lyudovik XIV", marmar, 1665). B. ijodi 17—18-asrlar Yevropa sanʼatiga katta taʼsir koʻrsatdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Italiya
Bernulli

Bernulli (Bernoulli) — shveysariyalik olimlar oilasi. Jahonga 11 olim yetkazib bergan. Fanga salmoqli hissa qoʻshgan vakillari:

 Yakob Bernulli (1654— 1705) — matematik, Bazel universiteti professor (1687). Ukasi Iogann Bernulli bilan birga variatsion hisobga asos solgan. Uning nomi bilan ataluvchi ehtimollar nazariyasi teoremasini isbot qilgan. Fizika sohasida ham tadqiqotlar olib bor gai;
 Iogann Bernulli (1667—1748) — matematik, Bazel universiteti professor (1705), Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi. Differensial va integral hisobni yaratishda faol qatnashib, uni birinchi marta izchil bayon qilgan. Differensial tenglamalarni yechish usullarini ham ishlab chiqqan. I. Bernulli geodezik chiziqlar haqidagi klassik masalani taʼriflagan va ularning uziga xos geometrik xossasini topgan, keyinchalik ularning differensial tenglamalarini ham chiqargan. Mexanikada ham yirik kashfiyotlari bor (zarb nazariyasi, jismning toʻsiqli muhitdagi harakati, muvozalatning analitik qoidasi);
 Daniil Bernulli (1700—82) — Iogann Bernullining oʻgʻli, matematika va mexanika bilan shugullangan. Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi. Algebraik tenglamalarni qaytma qatorlar yordamida yechish usulini ishlab chiqqan, xususiy hosilali diffenensial tenglamani yechish uchun trigonometrik qatorlarni qoʻllagan (qarang Furye qatorlari). Ideal suyukdiklar turgʻun harakatining asosiy tenglamasi uning nomi bilan ataladi. U Parij Fanlar akademiyasining matematika va fizikadan eng yaxshi asarlar uchun beriladigan mukofoti bilan 10-marta taqdirlangan.

Yana q. 

 Bernulli tenglamasi
 Bernoulli sonlari

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Matematiklar
Mexaniklar
Bernulli sxemasi

Bernulli sxemasi — ehtimollar nazariyasip" qoʻllaniladigan tajribalarning mustaqil takrorlanishini ifodalovchi asosiy matematik modellardan biri. Bernulli sxemasi Misolida ehtimollar nazariyasining muhim qonunlari (mas, katta sonlar qonuni) ochilgan. Ya. Bernulli nomi bilan atalgan.

Yana qarang 

 Bernulli

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eduard Bernstein

Eduard Bernstein ()(1850-yil 6-yanvar – 1932-yil 18-dekabr) — Germaniya sotsialdemokratik partiyasining yetakchilaridan biri. Partiya markaziy organi "Sotsial-demokrat" gazetasining muharriri (1881–1990). 1990-yillar oʻrtasidan marksizm bilan aloqasini uzdi, uning nazariy asoslarini eskirgan, deb keskin tanqid qildi. Kapitalizm inqirozi muqarrarligini, proletariat inqilobi va diktaturasi haqidagi Marks taʼlimotini, ilmiy sotsializm nazariyasini rad etdi.

Eduard Bernstein ishchilar sinfi ishlab chiqarishni sotsialistik asosda uyushtirishning uddasidan chiqa olmaydi, sinfiy kurash esa supa boradi. lsb taʼkidladi. Rossiyada „Oktabr inqilobi“dan keyin lemipizmga va sotsializm qurilishiga qarshi mafkuraviy kurash olib bordi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1850-yilda tugʻilganlar
6-yanvarda tugʻilganlar
Davlat arboblari
Siyosatchilar
Bersim

Bersim, misr sebargasi (Trifolium alexandrinum) – dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik, yem-xashak ekini. Baʼzan koʻkat oʻgʻit uchun ham ekiladi. Misr, Pokiston, Hindiston, AQShda, shuningdek Oʻzbekistonning sholikor hududlarida keng tarqalgan. Bersim oʻqildizli (1 —1,5 m gacha chuqurlikka kiradi) oʻsimlik. Poyasining balandligi 80—100 sm, sershox, toʻgʻri oʻsadi. Barglari mayda, uzun bandda joylashgan. Toʻpgulli yumaloqchoʻziq (uz. 2—4 sm), gullari oq, pushti, sargʻish rangda. Mevasi bir urugʻli dukkak. Urugʻlari yaltiroq sariq rangda (1000 dona urugʻining vazni 2,8—3,5 g). Urugʻi 6— 8° da unib chiqadi. Pichani yumshoq, xushxoʻr. Tarkibida 9,3% protein, 2.4% yog, 46,0% uglevodlar bor. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Kuzda yoki bahorda ekiladi. Urugʻlik ekish meʼyori 12–16 kg/ga. Gullay boshlaganda oʻriladi. Hosildorligi 70—80 s/ga, bir yilda uch-toʻrt bor oʻriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bertilon Alfons

Bertillon Alfons (1853.22.4 Parij – 1914.13.2) – fransuz yuristi, sud identifikatsiyasi metodik tizimining ijodkori. Mazkur tizim antropometriya, tasviriy portret, signalitik fotosurat va alohida belgilarni hisobga olish kabilardan iborat, 1890-yildan eʼtiboran deyarli barcha mamlakatlarda qoʻllanilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Fransuzlar
Marcellin Berthelot

Pierre Eugène Marcellin Berthelot (; 1827.25.10—Parij 1907.18.3)—fransuz kimyogari va jamoat arbobi. Termokimyo asoschilaridan biri. Glitserin bilan yogʻ kislotalaridan tabiiy yogʻlarga yaqin birikmalarni sintez qilgan. Glitserinning uch atomli spirt ekanligini, etilendan sulfat kislota ishtirokida etil spirti olish mumkinligini isbotlagan (1854), Berthelot oddiy uglevodorodlardan metan, etilen, atsetilen, benzol va boshqalarni sintez qilgan. 1867-yilda vodorod yodid bilan organik moddalarni kaytarishning umumiy usulini ishlab chiqqan. Berthelot yoqilgʻilarning issiqlik berish qobiliyatini oʻlchash uchun kalorimetrik bombani ixtiro qilgan. Berthelot 1861-63-yillarda fransuz kimyogari L. Pean de Senjil bilan hamkorlikda spirt va kislotalardan murakkab efir hosil boʻlish tezligi ustida ishlar olib borib, kimyoviy kinetikata muhim hissa qoʻshgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1827-yilda tugʻilganlar
25-dekabrda tugʻilganlar
18-martda vafot etganlar
Kimyogarlar
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Bertolle Klod Lui

BERTOLLE (Berthollet) Klod Lui (1748-yil, Talluar, Savoyya 1822-yil Parij) — fransuz kimyogari, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1780), kimyoviy muvozanat qaqidagi taʼli.motga asos solgan olimlardan biri. Ammiak (1785), sianid kislota (1786), vodorod sulfid (1788) tarkibini aniqlangan. Gazlamalarni xlor bilan oqartirishni tavsiya etgan va uning nomi bilan yuritiladigan bertolle tuzi— kaliy xlorat (KS1O3) olish usulini kashf qilgan, uzluksizlik prinsipini kimyoga tatbiq etgan. Bertolle fransuz burjua revolyutsiyasi vaqtida oʻqdori (porox), loʻlat va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyishda ishtirok etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olimlar haqidagi chala maqolalar
Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti

Beruniy (Abu Rayhon Beruniy) nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti — fan va texnika sohasidagi mukofot. Ayrim olim yoki olimlar guruhiga ilmfan taraqqiyotiga ulkan hissa qoʻshadigan, yuksak amaliy ahamiyatga molik boʻlgan, respublika ilmfani va texnikasining jahon yutuklari darajasiga chiqishini taʼminlaydigan tadqiqotlar; respublika ilmiytexnika dasturlari, loyihalarini amalga oshirishda jiddiy natijalarga erishganlik; oʻz koʻrsatkichlariga koʻra eng yaxshi jahon namunalari darajasidagi yoki ulardan yuqori boʻlgan texnika, materiallar va texnologiyalarning yangi turlarini ishlab chiqqanlik, joriy etganlik va ishlab chiqarishda oʻzlashtirganlik; moddiy, tabiiy, mehnat resurslarining koʻplab tejalishini, atrof muhit muhofazasini taʼminlovchi texnologiyalarni yaratganlik va joriy etganlik; Oʻzbekistonning maʼnaviy merosi va uni rivojlantirish istiqbollarini, jamiyatning madaniy va ijtimoiy taraqqiyotini chuqur anglashga koʻmaklashadigan ijtimoiygumanitar fanlar sohasidagi alohida muhim yutuqlar; jamoatchilik tomonidan keng eʼtirof etilgan, uch va undan ortiq marta nashr qilingan, oʻzida yangi ilmiy gʻoyalarni mujassamlashtirgan, oliy oʻquv yurtlari uchun moʻljallangan original darsliklar uchun beriladi. Dastlab OʻzSSR Davlat mukofoti sifatida 1967-yil 6-sentabrda taʼsis etilgan. 1991-yil 5-martdan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 13-fevraldagi qarori bilan taʼsis qaroriga oʻzgartirishlar kiritilgan. Mukofotga takdim etilgan ishlarni tavsiya qilish, muhokamadan, ekspertizadan oʻtkazishni tashkil etish va mukofotlash bilan bogʻliq boshqa ishlarni bajarish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Fan va texnika sohasida Beruniy (Abu Rayhon Beruniy) nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofotlari qoʻmitasi tuzilgan. Mukofot Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni bilan har 3 yilda Mustaqillik bayrami arafasida beriladi. Mukofotlanganlarga Abu Rayhon Beruniy tasviri tushirilgan faxriy nishon va tegishli guvohnoma topshiriladi. 1996 i.ga qadar 407 kishi shunday mukofotga sazovor boʻlgan.
 

Oʻzbekiston: Taqdirlash belgilari
Oʻzbekiston: Davlat mukofotlari
Bersh baliq

Bersh baliq (Lucioperca volgensis)— okunsimonlar oilasiga mansub baliqlar turi, uzunligi 25—45 sm, ogʻirligi 2 kg gacha. Qora, Azov, Kaspiy dengizlariga quyiladigan daryolar etagida yashaydi. Sudak baligʻiga oʻxshash, 3—4 yoshda voyaga yetadi. Aprel—may oylarida daryoning sayoz joylariga tuxum qoʻyadi. Yosh baliqlar suvdagi umurtqaslz jonivorlar bilan va keyinroq mayda baliqlar bilan oziqdanadi. Bersh baliq kam ovlanadi, tuzlangan holda isteʼmol qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Baliqlar
Besaragota tizmasi

Besaragota tizmasi — Nurota tizma togʻlarining janubi-gʻarbiy tarmogʻi, Navoiy viloyatida joylashgan. Eng baland joyi 556 m. Uzunligi 12 km. Jan.gʻarbiy yon bagʻirlari Nurota vodiysiga sekin-asta kiyalanib boradi va kuruq soylar bilan parchalangan. Shim.sharqiy yon bagʻirlari Nurota tizmasi yonidagi pastqamlikka tik tushgan. Paleogen va neogenning ohaktosh, qumtosh, gil va konglomeratlaridan tuzilgan. Tizmaning quyi yon bagʻirlari och boʻz, yuqori qismi esa tipik boʻz, mayda shagʻalli tuproqlar bilan qoplangan. Tuproqpar eroziyaga berilganligi tufayli yer usti tuzilishi oʻrqirli. Yon bagʻirlarida asosan shuvoq, efemerlardan suvrang, qoʻngʻirbosh, yaltirbosh, arpaxon va boshqa keng tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Togʻlar
Navoiy viloyati geografiyasi
Oʻzbekiston geografiyasi
Bessemer Genri

BESSEMER (Bessemer) Genri (1813-yil 19-yanvar, Charlton 1898-yil 15-mart, London)—ingliz ixtirochisi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1879). Suyuq choʻyandan poʻlat olish usuli (bessemer jarayoni)ni ishlab chiqqan (1856). Aylanib turuvchi konverternp yaratgani uchun patent olgan (1860). Ixtirolari uchun Bessemerga 100 dan ortiq patent berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1813-yilda tugʻilganlar
1898-yilda vafot etganlar
Bessemer poʻlati

BESSEMER POʻLATI — maxsus tarkibli (B1, B2 markali) choʻyanni (qarang Bessemer choʻyani) bessemer konverterida qayta ishlab olinadigan poʻlat. Sovuklayin yaxshi kesiladi, oson payvandlanadi va bolgʻalanadi. Rels, shveller, balka, bolt, truba (quvur) va sim kabi prokat mahsulotlari ishlab chiqarishda keng qoʻllanadi (qarang Loʻlat).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besuyak

"Besuyak" – I) Oʻzbek xalq sirk sanʼati janrlaridan. XVIII-XIX asrlarda taraqqiy topgan; II) tanani egibbukish mashqining ustasi, muallaqchi. XIX asr oxiri – XX asr boshida Solih Poʻlatov, Mirbuva, Nosir Niyozmat kabi yirik „Besuyak“lar oʻtgan. Hamdamxon bachcha, Dakanxon, Joʻracha singari taniqli raqqos(a)lar ham „Besuyak“, boʻlishgan. „Besuyak“, orqaga egilib boshni oyoqlar orasidan oldinga chiqarib olish, oyoqlarni yozib, „koʻprik“ boʻlish, kalla, tana, qoʻl va oyoqlarni navbatma-navbat halqalar orasidan oʻtkazish, orqaga egilib, kipriklari bilan yerdagi kumush tangani olish, oyoqlarni boʻyinda chalkashtirib, qoʻl bilan yurish kabi murakkab akrobatik shakllarni mohirona bajaradi. Besuyak – tomoshalari bozor maydoni, sayilgoh va toʻyxonalarda kichik sholcha ustida surnay yoki doira joʻrnavozligida koʻrsatilgan. Keyinchalik „Besuyak“lar anʼanasini aka-uka Rahmon va Parzin Abduxalilovlar, Karim Zarifov, Rasuljon Rahmonov va boshqalar davom ettirdilar. Besuyakning ayrim shakllari hozirgi oʻzbek sirki tomoshalarida ham uchraydi. (Yana qarang Akrobatika)

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

sirk
Betaterapiya

Betaterapiya — betazarralaraan davo maqsadida foydalanish, nur bilan davolash usullaridan biri; kasallangan aʼzoga yuborilgan radioaktiv izotopning beta nurlanish taʼsiriga asoslanadi. Betaterapiya ning applikatsion (teri va shilliq qavatlar, koʻz oqi va muguz qavatining yalligʻlanish kasalliklari, yuza joylashgan xavfli va xavfeiz oʻsmalarda), boʻshliq orasiga (plevra va qorin sohasidagi oʻsmalar, shuningdek meʼda, yoʻgʻon hamda ingichka ichak, tuxumdon va boshqa sohadagi operatsiya asoratlarining oldini olishda), toʻqimalar orasiga (xavfli melanomalar hamda limfa bezlariiing operatsiya qilib boʻlmaydigan metastazlari, rak qaytalanishi va boshqa onkologik kasalliklarda) oʻtkaziladigan xillari bor. Radioaktiv izotop ichga ham qoʻllanadi, bunda u ayrim aʼzolar (mas, qalqonsimon bez, taloq, koʻmik va boshqalar) va toʻqimalar orqali qonga soʻriladi; tireotoksikoz, qalqonsimon bez raki va metastazlari, ayrim kon kasalliklarini davolashda uning ana shu xususiyatiga asoslaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hans Bethe

Hans Albrecht Bethe (1906) - nemis nazariyotchi fizigi. 1933-yilda Germaniyadan koʻchib ketgan, 1935-yildan AQShda. Ilmiy ishlari kvant mexanikasi, yadro fizikasi, qattiq jismlarning kvant nazariyasi, astrofizikaga oid. Yulduzlarda termoyadroviy reaksiyalarning mavjud boʻlish ehtimolligini aytgan. Birinchi atom bombasini yaratishda ishtirok etgan. Nobel mukofoti laureati (1967).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Nemis fiziklari
1906-yilda tugʻilganlar
2005-yilda vafot etganlar
2-iyulda tugʻilganlar
6-martda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Bethlehem Steel

"Betlexem stil korporeyshen" (Bethlehem Steel) – AK.LUﬂ arH metallurgiya kompaniyasi. 1904-yilda tashkil etilgan. Mellonlar va Morganlar moliya guruhiga qaraydi. Sanoat jihozlari va harbiy texnika ishlab chiqaradi, kemasozlik va harbiy sanoatda katta mavqega ega. AQSH, Kanada, Braziliya, Venesuela, Liberiya va boshqa mamlakatlarda temir ruda konlari, Braziliya va Meksikada marganes konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Sanoat
Betob Abdulhaq

Betob Abdulhaq (1888—1969)—afgʻon shoiri, olim. Kobul universiteti professor (1937), malik ushshuaro (1952). Dariy tilida yozgan. Arab va fors adabiyotini chuqur oʻrgangan. Gʻazal va qasidalardan tuzilgan "Devon"i bor (1960). Asarlarida B. vatanparvarlik, turli millatga mansub fuqarolar totuvligi, tinchlikni tarannum etgan. Adabiyotshunoslikka oid asarlar yozgan. Bulardan "Qofiya va aruz" (1955) asari Afgʻoniston va Eronda daryolik sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil