yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Uvertyura

Uvertyura (lot. apertura — ochish, boshlanish) — opera, balet, oratoriya, drama, kinofilm va boshqalarning muqaddimasidan iborat cholgʻu pyesa; shuningdek, orkestr uchun yozilgan konsert asari. Tinglovchini opera, balet va hokazodagi voqealarga tayyorlaydi, undagi joʻshqin muhitga olib kiradi. U., odatda, asarning xarakteri, gʻoyaviy maqsadi, asosiy obrazlarini umumlashtirgan holda ifodalaydi. Ilk namunasini K.Monteverdi "Orfey" operasida yaratgan. 17-asrda U.ning 2 turi yuzaga kelgan — fransuz (J.Lyulli ijodida) va italyan U.si (3 qismdan iborat sinfonia, A.Skarlatti). Italyan U.lari simfoniya rivojida muhim ahamiyatga ega boʻldi. 18-asr 2yarmidan opera U.sida sonata shakli vujudga keldi (K.Glyuk, V.Motsart, L.Kerubini va boshqalar). 18-asr oxirlaridan U. operadagi obraz va mavzu bilan yanada uzviyroq bogʻlandi, shaklan boyidi ("Don Juan", V.Motsart; "Fidelio" L.Betxoven; "Ruslan va Lyudmila", M.Glinka va boshqalar). Sonata shaklida boʻlmagan U.lar, odatda, muqaddima, prelyudiya, introduksiya deb nomlanadi. 19-asrdan simfonik musikdsa dasturli konsert U.si rivoj topdi. "Yoz tunidagi tush" (F.Mendelson) birinchi romantik konsert U.dir. Oʻzbekiston kompozitorlari opera va musiqali dramalarga U.lar, shuningdek, konsert U.lari (R.Glier, "Tantanali U.", "Fargʻonacha bayram"; S.Yudakov, "Tantanali U."; M.Tojiyev, Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri uchun 3 ta U.; Hab. Rahimov, "Sayil"; A. Mansurov, 7 ta U.) yaratishgan.
Ud

Ud (arab. — qora daraxt) — torlimezrobli qad. musiqa asbobi. Arab, turk, fors, Kavkaz (ozarbayjon, arman) va Markaziy Osiyo (oʻzbek, tojik) xalqlarida keng qoʻllanadi. Katta, noksimon va yupqa qopqokli kosaxona, kalta va enli dastaga ega. Tovushi yumshoq va mayin. Ayritom xarobasidan udsimon cholgʻuni ushlab turgan sozanda ayol tasvirlangan friz topilgan. 9— 15-asrlarda Sharq musiqa nazariyasi (tovushqator, parda, maqomlar) masalalarini sharhlab berishda Forobiy, Ibn Sino, Safiuddin alUrmaviy, ashSheroziy va boshqalarning risolalarida U. yetakchi soz hisoblangan. Uning dastlab 4 tori boʻlganligi, Ziryob ismli (9-asr) sozanda (ayrim manbalarda Forobiy) tomonidan 5 tor qoʻshilganligi maʼlum. Torlar kvartaga sozlanib forscha va arabcha — hodd, zir, masna, maslas, bam deb nomlangan (qarang zirubam). Ud pardalari esa mutlaq (ochiq tor), zoid (ochiq torga nisbatan orttirilgan), mujannab (qoʻshni parda), sabbob (koʻrsatkich barmoq bilan bosiladigan), vustai furs (oʻrta barmoq bilan bosiladigan fors pardasi), vustai zalzal (Zalzalga nisbat berilganuiim). Ld parda), binsir (toʻrtinchi barmoq bilan bosiladigan parda), xinsir (jimjiloq bilan bosiladigan parda) deb yuritilgan. Risolalarda pardalar abjad tartibida arabcha harflar bilan belgilangan. Hozirda qoʻllanadigan U. pardasiz va 11 torli. Ulardan 5 tasi juft torlardan, pastki tori bitta boʻladi. Oʻzbekistonda musiqa kollejlari va Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida U. sinflari mavjud. U., asosan, joʻrnavoz (mumtoz musiqa ansambllari) va yakkanavoz soz sifatida qoʻllanadi. U. asosida Yevropada lyutnya cholgʻusi kashf etilgan.

Musiqa asboblari
Oʻzbek cholgʻu asboblari
Turk musiqa asboblari
Ozarbayjon musiqa asboblari
Aleksandr Udalov

Aleksandr Andreyevich Udalov [1914.21.9, Simbirsk (hozirgi Ulyanovsk shahri)] — Rus yozuvchisi. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (1974). 1920-yildan boshlab Toshkentda yashagan. 2-jahon urushi qatnashchisi (1943—1946). "Literaturniy Uzbekistan" (1937 — 1940), "Zvezda Vostoka" (196065; 196769; 197185) jurnallarida hamda "Komsomolets Uzbekistana" (1941—43) gazetasida bosh muharrir, Oʻzbekiston Davlat nashriyotida muharrir (1953—1956), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi oʻrinbosari (1956—1975). "Vatan urushi yillarida bolalar" turkum hikoyalari (1941) va "Marina" qissasini (1940) yozgan. Qissa va hikoyalar toʻplamida ("Oʻrmonlarda", 1943—49; "Jonim bilan", 1947—1948; "Zamondoshlarim", 1950; "Yoz kunlarining birida", 1957; "Qizlar", 1961; "Koʻk togʻlarda", 1981 va boshqalar) urush fojialari tasvirlangan. "Sabr kosasi" dilogiyasi ("Sabr kosasi" nomli 1-kitob, 1964; "Muhabbat mangu", 2-kitob, 1973) Turkiston tarixi va xalqlar doʻstligi haqida. "Vatan oʻgʻloni" (1982), "Turmushimiz kunlari" romanlari (1989) muallifi. P.Muxamadyorova va Hakim Nazirning qissa va hikoyalarini rus tiliga tarjima qilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1983).

Manbalar 
 Birinchi qor [qissa]. T., 1958; Sabr kosasi [roman], T., 1965; Izbr. proizvedeniya, t. 1—2, T., 1989; Otkrivateli mira [povesti, rasskazi], T., 1990.

Oʻzbekiston xalq yozuvchilari
Rossiyalik yozuvchilar
Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasi aʼzolari
Oʻzbek tarjimonlari
Rossiya yozuvchilari
1914-yilda tugʻilganlar
21-sentyabrda tugʻilganlar
Uzzol

Uzzol (arab. — pastga sakrash, tushish) — Oʻn ikki maqom va Shashmakom tarkibida maʼlum shoʻʼba nomi. Unda kuy harakatida 4 — 5 pogona pastga qoʻqqisdan sakrash (tushish) roʻy beradi. U.ning dastlabki kuy tuzilishi haqida maʼlumot yoʻq. Musiqa risolalarida uning kvinta diapazonidagi tovush qatorigina keltirilgan. Shashmaqomda Buzruk maqomining birinchi guruh shoʻbalari orasida "Talqini U.", "Nasri U." nomli shoʻʼbalar va "Ufari U." qismi mavjud. Ular juda yokimli va jozibali ashula yoʻllari boʻlib, boshlanish jumlasida kuy kvartagacha pastga sakraydi. Xorazm makrmlarida esa bu harakat pogonamapogʻona tushiriladi. U. shoʻʼbalari va ufari daromad, miyonxat hamda tushirim qismlaridan tarkib topgan, 3 turli doyra usulida ijro etiladigan bir xil ashula yoʻlidir. U. namud sifatida ham koʻpuchraydi. Namudi U. Buzruk va Rost makrmlarining turli shoʻʼbalarida, shuningdek, yirik shakldagi mumtoz kuy va ashulalarda, bastakorlar ijodida ham keng qoʻllangan. Uygʻurlarda Oʻzhol deb nomlanib, kuy tuzilishi Shashmakrmdagi U.dan butunlay farq qiladi.
Maʼmurjon Uzoqov

Maʼmurjon Uzoqov (1904.20.4 Margʻilon – 1963.12.6) – Oʻzbekiston xalq hofizi (1939). Mamatbuva hofiz, Boltaboy Rajabov, Hamroqul qori singari hofizlar taʼsirida ashula aytishni boshlagan. Hasan qoridan dutor chalish va yallalarni, J.Jultoiovdan katta ashulaning murakkab yoʻllarini oʻzlashtirgan. 1922 –25-yillar Xudoybergan hofiz Maqsumov, 1926—32-yillar Hasan qori, 1933—62-yillar J.Sultonov bilan hamnafaslikda kuylagan. Dastlab xalq toʻy-sayillarida, choyxonalarda xizmat qilgan. Margʻilon teatrida xonanda (1937—39), Muqimiy teatrida [Tohir, Jarchi (S. Abdulla; T. Jalilov, „Tohir va Zuhra“) rollarini oʻynagan] artist va xonanda (1939—50), Oʻzbekiston radio  qoʻmitasi (1950—52), Oʻzbek davlat estradasi (1952—62)da yakkaxon xonanda. Baland, shirador va oʻta taʼsirli ovoz sohibi. Repertuaridan xalq ashula, yalla va katta ashulalar („Ul kun jonon“, „Nasihat“, „Keldim“, „Jonon kelur“, „Koʻzlaring“, „Bayet“, „Parvo etib ket“, „Kalam qoshing“, „Aylading“, „Yolgiz“, „Koʻp erdi hasratim jono“, „Sayding qoʻyaber, sayyod“), bastakorlar asarlari (ayniqsa, M. Mirzayevning „Yakka bu Fargʻonada“, „Surating“, „Dogʻman“, „Yor istab“, „Bahor“, „Qachon boʻlgʻay, kim“, „Bir kelib ketsin“ kabi), mumtoz ashulalar („Feruz“, „Mustahzod“, „Bayet V“) oʻrin olgan. Uzoqov Fargʻona xonandalik maktabi anʼanalarini davom ettirgan va oʻzbek musiqa madaniyati tarixida chuqur iz qoldirgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi jamgʻarmasiga, bir nechta gramplastinka va kompakt disklarga yozilgan. Vafotidan soʻng „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni (2000) bilan taqdirlangan. Margʻilon koʻchalardan biri, bolalar musiqa maktabi hamda shahar madaniyat va istirohat bogʻiga Uzoqov nomi berilgan. 1997-yildan Margʻilonda J.Sultonov va M.Uzoqov nomidagi xonandalar tanlovi oʻtkazilmoqda.
Uzun

Uzun — Surxondaryo viloyati Uzun tumanidagi qishloq, tuman markazi. Temir yoʻl stansiyasi. Qishloq 1920-yilgacha Kultepa deb atalgan. Viloyat markazi (Termiz)dan 192 km. Oʻrtasidan Obizarang daryosi kesib oʻtgan. Aholisi 12 ming kishi (2004). Obizarang va Qorasuv daryolaridan suv oladi.

Uzun tumanida hokimiyati binosi, temir yoʻl vokzali, avtostansiya, paxta tozalash, temir-beton buyumlari, ixtisoslashtirilgan tajriba zavodlari, "UzunKomron" qoʻshma korxonasi, dehqon bozori, mehmonxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 3 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, iqtidorli bolalar internat maktabi, 2 kasb-hunar kolleji (qishloq xoʻjaligi va maishiy xizmat koʻrsatish), kutubxona, kasalxona, markaziy dorixona ishlab turibdi.

"Xotira va qadrlash" bogʻi, "Turon" stadioni, tennis korti mavjud. Uzundan Termiz, Denov va boshqa shaharlarga avtobuslar qatnaydi.

 

Oʻzbekiston shaharlari
Uzun tumani
Uzun Hasan

Uzun Hasan, asl ismi Hasanbek (taxminan 1423—1478.5.1) — Oq qoʻyunlilar davlati hukmdori (1453 yildan), sarkarda. Qora qoʻyunlilar davlatini tormor keltirib (1467), Tabriz shahrini poytaxt qilgan (1468 yildan). Koʻchmanchi turk zodagonlari separatizmiga qarshi kurash olib borgan. Uning davrida koʻpriklar, bozorlar, madrasalar, sugʻorish kanallari bunyod etilgan. Mulkchilik munosabatlari uchun U.H.dan keyin ham norma boʻlib qolgan "Qonunnoma" chiqargan. Usmonli turk imperiyasiga qarshi kurash olib borgan. Bunda u Venetsiya bilan ittifoq tuzgan (1463); Vengriya, Polsha va boshqa Yevropa davlatlari bilan ittifoq boʻlish haqida muzokaralar olib borgan. Shirvonshohlar bilan birgalikda temuriy Abu Saydak magʻlubiyatga uchratgan (1469). 1473 yil U. H. dastlab turk sultoni Mehmed II ni yenggan, biroq keyinchalik u tomonidan tormor keltirilgan. Uning saroyida boʻlgan venetsiyalik elchilar Katarino Zeno, Iosafat Barbaro, Ambrodjo Kontarinilar U.H. davrvdagi Oq qoʻyunlilar davlati haqida qimmatli yozma maʼlumotlar qoldirishgan.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1478-yilda vafot etganlar
Madrasa asoschilari
Uzunshoʻr neft-gazkondensat koni

Uzunshoʻr neft-gazkondensat koni — Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanidagi kon, Buxoro shahridan 95 km jan.da, 1969-yilda ochilgan. Konning gʻarbiy qismi Turkmanistonning Lebap viloyati Forob tumani hududida. Kondan 80 km shim.sharqda Buxoro—Ural magistral, gaz quvuri oʻttan. Kon relyefi barxan qumlari va shoʻrxok tekislikdan iborat, 150– 190 m balandlikda joylashgan. Uzunshoʻr strukturasi Chorjoʻy tektonik pogʻonasining markaziy qismidagi Dengizkoʻl zanjirsimon koʻtarilmasi shim.gʻarbiy qismida joylashgan. Struktura shim.sharq yoʻnalishida choʻzilgan, 2tamustaqilkubbagaega. Shim.sharqiy qubba yirikroq, simmetrik tuzilgan. 2qubbada neft uyumi mavjud. Uzunshoʻr neft-gazkondensat konig.k. da jami 8 quduq qazilgan boʻlib, paleozoy, yura, boʻr, paleogen, neogentoʻrtlamchi davr jinslari ochilgan. Yura davri yotqiziqlari neftgazga mahsuldor boʻlib, ular terrigen, karbonat va tuzangidrit qatlamlaridan tarkib topgan. Bu yotqiziqlarda mahsuldor gorizontlar mavjud. Gazkondensat uyumi burmaning asosiy garbiy qubbasi bilan bogʻliq. Baʼzi gorizontlarda gazlar quruq, azotuglevodorod sinfiga mansub. Kondensant kam oltingugurtli. 15—16gorizontda ham neft, ham gaz uchraydi. 15gorizont qatlam suvlari sedimentatsion, metamorflashgan, xloridkaltsiy tarkibli namakoblardan iborat. Kon 2003-yil boshida sanoat miqyosida foydalanishga tayyorlangan.

Qorakoʻl tumani
Oʻzbekiston neft konlari
Oʻzbekiston gaz konlari
Uzunqir

Uzunqir — shahar xarobasi. Zarafshon tizmasidan bosh olgan Shoʻrobsoy boʻyida (Kitob tumani) joylashgan. 1981-yilda ToshDU Oʻrta Osiyo arxeologiya kafedrasi ekspeditsiyasi xodimlari tomonidan topib tekshirilgan. U. oʻrnida mil. av. 8—7 asrlarda qadimiy manzilgoh boʻlgan. Mil. avv. 7—6-asrlarda 70 ga maydonni egallagan. Uzunqir Kitob— Shaxrisabz vohasining iqtisodiy va maʼmuriy markaziga aylangan. Uzunqirdan Taxtakrracha dovoni orqali qad. Samarqand (Marokanda)gacha boʻlgan masofa 70 km ni tashkil qilgan. Shahar Marokanda—Baqtra karvon yoʻli boʻyida joylashib muhim savdosotiq va hunarmandchilik ahamiyatiga ega boʻlgan. Uzinqir ichki  qalʼa va shahar hududidan iborat. Yodgorlikning janubiy g'arbiy tomonida uzunqir 450 m mudofaa devorining xarobalari saqlanib qolgan. Devor ham gʻishtdan qurilgan toʻgʻri burchakli burjlarga, burjli xonalarga va jangovar shinaklarga ega. Uzinqir — Oʻzbekiston hududida ilk shaharsozlik tuzilmasining shakllanishi namunasi. Uning yirik oʻtroq dehqonchilik vohasining markazi sifatida qoʻrgʻonqarorgohi, guzarlari boʻlgan. Uzinqir topilmalari — sopol idishlar, jezdan va temirdan ishlangan mehnat va harbiy qurollari shaharda hunarmandchilik kasbi yuqori darajada taraqqiy etganligidan dalolat beradi. Shoʻrobsoy vohasidan topilgan madaniy oʻsimliklar (arpa, bugʻdoy), turli uzum navlari urugʻlari bu yerda dehqonchilik va bogʻdorchilikning taraqqiy etganligidan dalolatdir. Bu davrda kanal, arikdar, qazish, daryolardan suv chiqarish, yangi ekin maydonlarini oʻzlashtirish va sugʻorish ishlari keng yoʻlga qoʻyilgan. Dehqonlar atrofi devor bilan oʻralgan qoʻrgʻonli uylarda va qishloqlarda yashashgan. Arxeologlar Kitob Shahrisabz vohasiga, umuman Qashqadaryo viloyatining togʻ oldi sharqiy qismiga "Avesto"da keltirilgan Gava, Gau, Gava Sugʻdda (sugʻdiylar yashaydigan makon, "Sugʻd makoni") tushunchasi tegishli boʻlganligini taxmin qiladilar. Ushbu soʻzning oʻzi Qashqadaryoning sharqiy qismidagi koʻpgina zamonaviy atamalarda saqlanib qolgan. Mil. avv. 7—6 asrlarda Gava Sugʻdi viloyati Navtaka deb atalgan. Navtaka viloyati Zarafshon tizmasidan boshlanib Oʻradaryo vohasigacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olgan. Viloyat markazi Uzunqir qalʼasi boʻlgan. Mil. avv. 3—2-asrlarda viloyat markazi Uzunqirdan Kitob shaxri oʻrnida asos solingan Yangi shaharga koʻchadi. Yozma manbalarda Suse deb atalgan bu nom "Sugʻda", "Sugʻud", yaʼni Sugʻdiyona tushunchalaridan kelib chiqqan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qashqadaryo viloyati
Maurice Wilkins

Maurice Hugh Frederick Wilkins (15-dekabr 1916, Pongaroa, Yangi Zelandiya – 5-oktyabr 2004, London) — ingliz biofizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1959). Birmingem universiteti falsafa doktori (1940). AQSH Kaliforniya universitetida (1941—45), London King kollejida (1946-yildan) ishlagan. Shu kollej molekulyar biol. boʻlimi boshligʻi (1962-yildan) va biofizika professor (1970-yildan). DNK molekulasining qoʻsh spiralli ekanligi toʻgʻrisidagi Francis Crick va James Watson modelini rentgenstrukturaviy usuli yordamida tasdiqlagan. Foto va termolyuminessensiya (elektron tuzoq) nazariyasini ishlab chiqqan. Nerv sistemasi biofizikasi boʻyicha ham tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureata (1962, F. Krik va J. Uotson bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1916-yilda tugʻilganlar
15-dekabrda tugʻilganlar
5-oktyabrda vafot etganlar
2004-yilda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Geoffrey Wilkinson

Uilkinson Jefri (14-iyul 1921, Todmordon – 26-sentyabr 1996, London) — ingliz organik kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1965-yildan). Atom energiyasi boʻyicha birlashgan Angliya—AQSH—Kanada loyihasida (1943—46), Kaliforniya universitetida (1946—50), Massachusets texnologiya institutida (1950—51), Garvard universitetida (1951—55) ishlagan, London universiteti professpr (1956-yildan). Ilmiy ishlari metallorganik birikmalar kimyosiga oid. Yengil sharoitlarda olefinlar va atsetilen uglevodorodlarni gidrogenlashda qoʻllanadigan universal gomogen katalizator — [(C6H5)3P]3RhCl (Uilkinson katalizatori) kashf etgan (1958). Geksametilvolfram va boshqa metallarning barqaror alkil hosilalarini sintez qilgan. Nobel mukofoti laureati (1973, Ernst Fischer bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1921-yilda tugʻilganlar
1996-yilda vafot etganlar
14-iyulda tugʻilganlar
26-sentyabrda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
George Whipple

George Whipple (Jorj Uipl) (1878.28.8 — 1976.1.2) — amerikalik vrach-patolog. Yale universiteti (1900) va J. Xopkins universitetini tugatgan (1905). 1914-yildan Kaliforniya universitetida professor Rochester universiteti patologiya professor (1921 — 55). Ilmiy faoliyati anemiya, pigmentlar almashinuvi, jigar va meʼda osti bezi yalligʻlanishlari, sil va parazitar kasalliklarga oid. Gemopoezda jigarning ahamiyatini va pernitsioz anemiyada jigar preparatlarini qoʻllash usulini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1934; J. R. Maynot va U. Myorfi bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1878-yilda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
28-avgustda tugʻilganlar
1-fevralda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Walt Whitman

UITMEN (Whitman) Uolt (181931.5, UestXils, Xantington, NyuYork shtati— 1892. 26.3, Kamden, NyuJersi shtati) — amerikalik shoir. U o'zining Ijodida demokratik ideallarni mujassamlashtirgan. Uning „Maisa yaproqlari“ (1855-1891) toʻplamiga shoirning eng yaxshi asarlari kiritilgan. Bu asarning asosiy gʻoyalari transsendentalizm taʼlimoti bilan bogʻliq: koinotning uzviyligi (garmoniyasi), doʻstlik qadriyatlari, insoniyat birdamligi, cherkov aqidalariga qarshi isyon va boshqa „Yangra, nogʻora!“ (1865) deb nomlangan sheʼriy toʻplami  esa Ikkinchi jahon urushiga bagʻishlangan. Koʻpgina olimlar uni dunyo demokratiyasi shoiri deb taʼriflashgan. Uning sheʼrlarida ijodkor xalqning kelajakda mukammal demokratik jamiyat qurishiga ishonch ohanglari yangraydi. uning sheʼriyatga yangi mazmun va yangi shakl zarurligi haqidagi fikrlari „Koʻrgazma haqida qoʻshiq“ (1871) nomli dostonida oʻz aksini topgan. Qolaversa, u oʻz sheʼriyatining asosiy maqsadini barcha xalqlarning tengligi va qardoshligini kuylash deb taʼkidlagan. Yozuvchi oʻz ijodida yangi, yosh millat shakllanishini aks ettirishga harakat qilgan. Bundan tashqari, Uitmen dadil novator boʻlgan hamda sheʼrga prozaik nutq unsurlarini olib kirgan. Yozuvchi vaznsiz va qofiyasiz erkin sheʼrni yanada takomillashtirgan. Uitmenning  nasri ham uning sheʼriyati bilan bogʻliq. Nasriy asarlarida ham butun insoniyat birligi g'oyalarini ilgari surgan, fan va texnika taraqqiyotiga optimistik nazar bilan qaragan. Uning ayrim sheʼrlari Aziz Sayid tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Adabiyot 
 Benediktova T.D., Poeziya Uolta Uitmena, M, 1982; Chukovskiy K.I., Moy Uitmen, M., 1969; Mendelson M., Jizn i tvorchestvo Uitmena, M., 1969.
Uychi

Uychi — Namangan viloyati Uychi tumanida joylashgan shaharcha, tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Chortoq (5 km). 1984-yil 10-oktabrda tashkil etilgan. Aholisi 15,6 ming kishi (2004). Uychida tikuv-yiguruv fabrikasi, „Notoʻqima“ aksiyadorlik jamiyati, shuningdek, 80 dan ortiq tashkilot, muassasa, uyushma va jamgʻarmalar faoliyat koʻrsatadi. Shaharchada 5 umumiy taʼlim maktabi (4668 oʻquvchi), qishloq xoʻjaligi va maishiy xizmat kasb-hunar kollejlar (1511 talaba) faoliyat ko'rsatib kelmoqda. Tuman markaziy „Paxtakor“ stadioni, sport maktabi, tennis korti bor. Uychida tuman markaziy kasalxonasi, yuqumli kasalliklar kasalxonasi, 2 poliklinika aholiga xizmat koʻrsatadi.

 

Uychi tumani
Namangan viloyati shahar tipidagi aholi punktlari
Uygʻursoy

Uygʻursoy — Namangan viloyati Pop tumaniaagm shaharcha. 1947-yil 31 dekabrda tashkil qilingan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Pop (13 km). Aholisi 1,4 ming kishiga yaqin (2003). Aholisi va xoʻjaliklari Uygʻursoy kanalidan suv oladi. Umumiy taʼlim maktabi, kasbhunar maktabi, mahalliy sanoat korxonasi, kutubxona, aloqa boʻlimi, madaniyat saroyi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

 

Pop tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Moʻyi muborak Ukkosha masjidi

Ukkosha masjidi — Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (15-asr). Chorsuning janubi-sharqida, Samarqand darvoza koʻchasida joylashgan. Ukkosha masjidi Toshkentning eng mashhur hamda suvi shifobaxsh hisoblangan qad. Ukkosha bulogʻi nomi bilan atalgan ("Chorsu" mehmonxonasi qurilishi munosabati bilan Chorsu jari yon bagʻrida joylashgan buloq berkitib tashlangan). Mezanali darvozaxona (19-asr oxiri — 20-asr boshi), xrvli, gʻarbda gumbazli xonaqoh, unga tutash ayvon va peshayvondan iborat (peshayvon va hovlining sharqidagi darvozaxona 20-asr oxirlarida kayta qurilgan). Xonaqoh devorlari kalin, 4 ravoqli. Gʻarbidagi ravoqqa mehrob ishlangan, qolgan ravoklariga eshik oʻrnatilgan. Linga qismi boʻrtikli, tashqi ravoq lingasi egri chizikli. Gumbazi ravoqlarga tayangan. Gumbaz osti ravoqbagʻallari oʻziga xos. Ayvon ustunlari 4,8 va 16 qirrali, ustun koʻzagidagi madohillar nafis ishlangan. Ukkosha masjidi Xoja Ahror Valiy tomonidan qurilgan deb taxmin qilinadi.

Galereya

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Ulamo

Ulamo (arab. — olim soʻzining koʻpligi — bilimdon) — islom ilohiyotchilari va huquqshunos (faqih)lari, shuningdek, diniy muassasalarga, sud (qozilik) mahkamalariga, oʻquv yurtlariga mutasaddi boʻlgan barcha islom dini olimlari.

Islom
Diniy atamalar
Ulan-bator universiteti

Ulan-bator universiteti - Mongoliyadagi eng yirik oliy oʻquv yurti. 1942-yil asos solingan. 1951 —61 yillarda Universitet fakultetlari negizida pedagog, tibbiyot va qishloq xoʻjaligi institutlari tashkil etilgan. Fizika, matematika, kimyo, biol., iqtisodiyot, filol., ijtimoiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 50 mingga yaqin asar saqlanadi. Universitetda 4 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.
Ulan-ude

Ulan-ude (1934-yilgacha — Verxneudinsk) — Rossiya Federatsiyasi Buryatiya Respublikasi poytaxti. Selenga daryosi oʻng sohilida. TransSibir temir yoʻl magistralidagi muhim temir yoʻl chorrahasi. Selenga daryosidagi pristan. Aholisi 359,4 ming kishi (2002).

1666-yilda kazaklarning Udinskoye qishlov joyi sifatida vujudga kelgan. 1689-yildan Verxneudinsk qalʼasi, uning atrofida shahar shakllandi. 17-asrda Zabaykalye hududining maʼmuriy va harbiy markazi. 1783-yildan Irkutsk noibligining, keyinchalik Irkutsk gubernyasining uyezd shahri; 1851-yildan Zabaykalye viloyati tarkibida. Yirik savdo markazi. 1899-yilda shahar orqali Sibir magistralining oʻtishi iqtisodiy rivojlanishga olib keldi. 1905-yilgacha surgun joyi edi. 1920-yil aprel—oktabrda Uzoq Sharq Respublikasining poytaxti. 1921 —22 yillarda Uzok, Sharq Respublikasining Buryatlar muxtor viloyati markazi. 1923-yildan Buryat Mongoliya muxtor SSR (1958-yildan Buryatiya muxtor SSR) poytaxti. 1934-yil 27 iyulda U.U. (Qizil Ud a) deb ataldi. Mashinasozlik va metallsozlik (aviatsiya, priborsozlik, kemasozlik, "Teplopribor" va boshqa zavodlar), yengil, oziqovqat, yogʻochsozlik korxonalari, shisha zavodi bor. Rosssya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimi filiali, 4 oliy oʻquv yurti, 4 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri) faoliyat koʻrsatmoqda. Muzeylardan tarixiy, etnografiya, badiiy buryat toshi, Sharq sanʼati, tabiat va boshqa muzeylar mavjud. Filarmoniya bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Odigitriyev sobori (18-asr), karvonsaroy (19-asr boshlari) va boshqa saqlangan. Aeroport bor.
Bertil Ohlin

ULIN (Ohlin) Bertil (23-aprel 1899-yil, Klippan — 1979-yil, Stokgolm) — shved iqtisodchisi va siyosat arbobi. Stokgolm oliy maktabi va Kopengagen universiteti (1924—29), Stokgolm oliy savdo maktabi (1929—65) professor Shvetsiya savdo vaziri (1944—45). 1949—60 va 1969—70 yillarda Yevropa Kengashida, 1955—70 yillarda Shimoliy kengashda Shvetsiyaning vakili. Shvetsiya xalq partiyasi raisi (1944—67). U. "Mintaqalararo va xalqaro savdo" asarida E. Xeksher va P. Samuelson bilan birga ishlab chiqarish omilaarittt xalqaro taqsimoti nazariyasiga asos soldi. U xalqaro savdo va xalkaro kapital harakati nazariyalariga ham katta hissa qoʻshdi. Keyns qarashlarini rivojlantirgan holda davlat xususiy tadbirkorlar va monopoliyalar uchun qulay sharoitlar yaratib berishi mumkin boʻlgan mutanosib raqobat, monopoliya va davlat tomonidan tartibga solish nazariyasini asoslab bergan. K. Vikseld va E. Lindalning izdoshi boʻlib, iqtisodiy taraqqiyotning "shved modeli"ni butunlay qoʻllabquvvatladi. Nobel mukofoti laureata (1977, J. Mid bilan birga). Ad.: Fomin B. S, Ekonometricheskiye teorii i modeli mejdunarodnix ekonomicheskix otnosheniy, M., 1970.

Manbalar
Ulus

Ulus (moʻgʻulchadan „davlat“, „xalq“, „odamlar“) — 1) Moʻgʻullar davlati shakllanish davri (13-asr boshi)da muayyan bir noʻyota tobe boʻlib, unga qarashli yerlarda koʻchmanchilik bilan hayot kechiruvchi kattakichik oilalar guruhi; 2) Chingizxon tuzgan ilk moʻgʻul davlati; 3) moʻgʻullar istilosi davrida bosib olingan hududlardan Chingizxon farzandlariga boʻlib berilgan mulk (udel) lar (masalan, Joʻji ulusi, Chigʻatoy ulusi va boshqalar). 13-asrning 2 yarmida bu Ulusar mustaqil davlatlarga aylanib, nomigagina saltanat xukmdori — ulugʻ qoonga boʻysunganlar. 15—17-asr oxirlarida ulus — Moʻgʻulistondagi yirik yer mulki va musulmon adabiyotida Chingiziylar davlatlarining atalishi. Moʻgʻuliston manjurlar tomonidan bosib olingach, mamlakat aymoklar va xoshunlarga ajratilgan. „Ulus“ atamasi mulk maʼnosida qoʻllanilmaydigan boʻlgan va astasekin „xalq“ maʼnosini anglata boshlagan. Hozirgi vaqtda „Ulus“ atamasi „davlat“ atamasining sinonimi sifatida ishlatiladi; 4) buryatlar va kalmiklar Rossiya tarkibiga kiritilgandan soʻng „Ulus“ atamasi Oktyabr toʻntarishigacha feodal mulk, soʻngra maʼmuriy birlik maʼnosini saqlab qolgan.

Mongoliya
Ulugʻ ayvon

Ulugʻ ayvon, oʻng ayvon - Xorazm uylarida hovlining shim. tomoniga ters ayvon qarshisida quriladigan baland ayvon. Orol dengizidan kelgan salqin shamolni uy ichiga yoʻnaltirish uchun qoʻllangan.

Arxitektura
Xorazm
Ulugʻbek (shaharcha)

Ulugʻbek - Toshkent shahar Mirzo Ulugʻbek tumaniga qarashli shaharcha (1961-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Kdsiriya (6 km). Axrlisi 8.1 ming kishi (2021). Shaharchada Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti va unga qarashli 7 korxona, 2 umumiy taʼlim maktabi ishlab turibdi; 23 savdo, 3 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi, mehmonxona, 4 madaniyat, 2 tibbiyot muassasasi, FAga qarashli kasalxona, 3 sport inshooti bor. Toshkent shahridan U.ga avtobuslar qatnaydi.

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Toshkent shahar posyolkalari
Ulva

Ulva (Ulva), dengiz salati – ulvadoshlar oilasiga mansub suvoʻtlar turkumi. Tanasi yaproqsimon, yaxlit ikki qavat hujayralardan tuzilgan. Uzunligi 30-150 sm ga yaqin. 20 ta turi, asosan, subtropik va moʻtadil mintaqalarda tarqalgan. Yaponiya va boshqa baʼzi mamlakatlarda isteʼmol qilinadi.

O'simliklar
Grigoriy Ulko

Grigoriy Ilich Ulko (1925.5.4, Novosibirsk viloyati Karasuk tumani Yekaterina qishlogʻi — 1999.8.4, Samarqand) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Xarkov rassomlik institutini tugatgan (1958). 1959-yildan Samarqandda. U.ning ijodiy izlanishlari mavzuli kompozitsiyalarda oʻz aksini topdi ("Velosipedchilar", "Afsona", "Birinchi reys", 1962); asarlarida zamon ruhi, davr nafasi seziladi, dastgoh va monumental rassomlikning ifoda vositalari uygunlashib ketgan: "Panjakent freskasi", "Xalq ustasi A.Hazratqulov portreti" (1961), "AmuBuxoro kanali quruvchilari" portretlar turkumi (1964), "Us t a U. Joʻraqulov portreti" (1965), "Suv", "Birinchi saflar" (1967); "Urgut tamakikorlari" (1971) va boshqa

U. asarlaridan namunalar respublika muzeylari (jumladan, Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi va boshqalar)da saqlanadi.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Oʻzbekistonlik rassomlar
Ultratovush

Ultratovush — chastotasi 1520103 Gs dan 10’ Gs gacha boʻlgan elastik tebranishlar va toʻlqinlar. Ultratovushni past chastotali (1,5 104 Gs), oʻrta chastotali (105—107 Gs) va yuqori chastotali (107—10’ Gs) ultratovushga boʻlish mumkin.

Ultratovush tebranishlarni hosil qilishda maʼlum fizik hodisalarga asoslanib yasalgan ultratovush nurlatkichlari qurilmalaridan foydalaniladi. Mexanik nurlatkichlarda ultratovush tebranishlar gaz yoki suyuqlik oqimining mexanik energiyasi hisobiga sodir boʻladi. Elektromagnit nurlatkichlarning magnitostriksiya va pyezoelektr hodisalariga asoslangan turlari keng tarqalgan.

Ultratovush suv osti kemalarini izlashda, dengiz (okean) chuqurligini aniqlashda, texnologik jarayonlarni tezlatishda, qiyin kechadigan baʼzi kimyoviy reaksiyalarni roʻyobga chiqarishda, massa almashinish, kristall oʻstirish, elektroliz kabi jarayonlarni tezlatishda, moddalarning fizik xususiyatlarini oʻrganishda, materiallar sifatini tekshirishda, moddalarga ishlov berishda, diagnostika va davolashda keng qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Defektoskopiya
Ulyanovsk

Ulyanovsk (1780-yilgacha — Sinbirsk, 1924-yilgacha — Simbirsk) — Rossiya Federatsiyasi Ulyanovsk viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Volga va Sviyaga daryolari boʻyida. Transport yoʻli chorrahasi. Daryo porti (Kuybishev suv ombori). Aeroport bor. Aholisi 636 ming kishi (2002). Shahar 1648-yilda Sinbirsk istehkomi sifatida vujudga kelgan. 18-asr boshlaridan Kozon gubernyasida. 1780-yilda Simbirsk noibligiga asos solingan. 1796-yildan gubernya shahri. 19-asrda Volga boʻyidagi don, baliq, qoramol, yogʻochtaxta savdosi markazlaridan boʻlib qoldi. Oziq-ovqat sanoati rivojlandi. Mashinasozlik va metallsozlik (aviatsiya sanoat majmui, "Avto UAZ" i.ch. birlashmasi; motor, ogʻir va unikal stanoklar, "Kontaktor" va boshqa zavodlar), qurilish materiallari i.ch., kimyo, yengil, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. 3 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, oʻlkashunoslik, badiiy muzeylar, I.A.Goncharov tarixiymemorial muzeyi; tarixiymemorial qoʻriqxona bor. Meʼmoriy yodgorliklardan: gimnaziya (18-asr), Lenin memoriali binosi (1967—70) mavjud. V.I.Ulyanov (Lenin) nomiga qoʻyilgan (Simbirskda tugʻilgan).

 

Rossiya shaharlari
Umaviylar masjidi

Umaviylar masjidi, Katta masjid — Suriya (Damashq)dagi oʻrta asr arab yirik meʼmoriy yodgorligi. AlValid hukmronligi davrida Yupiter ibodatxonasi masjidga moslashtirilib qayta qurilgan (705—715). Umaviylar masjidi koʻp ustunli jozibador shaklda boʻlib, meʼmoriy bezakka ega dastlabki yodgorliklardan. Masjid keng maydon (385x305) oʻrtasida joylashgan, atrofini bozorlar egallagan. Hovli sahnining 4 burchagiga minora oʻrnatilgan (ulardan faqat shim.sharqiy qismidagisi saqlangan). Tashqi devori bal. 14 m ga yaqin. Bosh tarzi devorlari oraligʻiga ustungoʻsha (pilyastra)lar ishlangan. 2 darvoza jez bilan qoplangan. Masjid hovlisi 3 tomondan galereyali peshayvon bilan oʻralgan. Jan.dan xonaqoh (132x37 m) tutashgan. Mil. 1-asrdagi bazilika xonaqoh uchun moslashtirilgan. Bosh tarzi 3 nef (ravoq)li, har bir nef bal. 15 m, ulardagi ravok^ar qator qilib terilgan marmar ustunlarga tayangan. Tepasidagi mayda ravoqchalar bezak sifatida qoʻllangan. Tomi 2 nishabli, toʻsinli. Ustunlar asosi marmardan, kallagiga tilla hal yurgizilgan. Devorlari va shipiga koshinkori naqshlar bilan bogʻ va saroylar tasviri tushirilgan. Umaviylar masjidi yongʻindan keyin qayta qurilgan (1893). Jan.sharqiy burchagiga minora oʻrnatilgan (1340), jan.gʻarbidagi minora tepasiga qafasa ishlangan (1488). Hovlida tomi gumbazli, 8 qirrali, ustunli 3 ta koʻshk oʻrnatilgan, gʻarbida xazinaxona (778), markazida hovuz saqlangan. Umaviylar masjidi keyingi davr Suriya va boshqa mamlakatlar meʼmoriy rivojiga taʼsir koʻrsatgan yodgorliklardan.

Manbalar  

 

Suriya meʼmoriy yodgorliklari
Masjidlar alfavit boʻyicha
Suriyadagi masjidlar
Damashq
Saidkomil Umarov

Saidkomil Hamroyevich Umarov (2-noyabr 1946-yil, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (2000).

„Oʻzbekfilm“ qoshidagi kinoakterlar tayyorlash studiyasini (1970), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini (1971) tugatgan. „Ajal minorasi“ (A.Dyuma) spektaklida akauka Gotye D’one va Filipp D’onelar uning sahnada yaratgan ilk obrazlaridir. U obraz yaratishda asosiy diqqatni psixologik taxlilga karatadi. Yaratgan obrazlari badiiy yaxlitligi, qahramonlarining yuqori maʼnaviy fazilatlarini, dunyoqarashini, insoniy histuygʻularini nozik his qila bilishi va taʼsirli ifodalay olishi bilan ajralib turadi. Teatrda „Gang daryosining qizi“da Okxoʻy, „Qaroqchilar“da Karl Moop, Shvars, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“da Hakim, „Sohibqiron“da Sulton Boyazid, „Abulfayzxon“da Ulfatsaroy, „Zebunniso“da Roziy, „Otello“da Kassio, „Qutlugʻ qon“da Salimboyvachcha, „Istanbul fojiasi“da Iskandar, „Shayton va Farishta“da Qobil, „Bir qadam yoʻl“da Shokir, „Sabʼai sayyor“ da Moniy kabi rollari bilan tanilgan. U. kinoda ham bir qancha obrazlar yaratgan: Elmurod („Oy borib, omon qayt“), Mirkomil Mirsharopov („Uzoqyaqin yillar“), Samandar („Qor koʻynida lola“), Gasprinskiy („Fidoiylar“) va boshqa shular jumlasidan. Mulla Abdushukur („Qutlugʻ qon“), Navoiy („Navoiy va Guli“), Meʼmor Fazliddin („Bobur“), Miryoqub („Kecha va kunduz“), Chernishevskiy („Yosh Rossiya“), Elmurod („Oʻqituvchi“) kabi rollarni esa televizion videofilmlarda oʻynagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Umid neft-gaz-kondensat koni

Umid neft-gaz-kondensat koni — Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanidagi kon, Qarshi shahridan 125 km gʻarbda. 1976-yilda ochilgan, 1989-yildan foydalanishga topshirilgan. Kon maydonining bal. 250–303 m. Umid neft-gaz-kondensat konig.k.k. Chorjoʻy tektonik pogʻonasining jan.sharqiy qismida, Dengizkoʻl koʻtarilmasining Kushob egilmasi bilan tutashgan joyida joylashgan. Konning geologik tuzilishida tuz usti, tuz osti va rif osti struktura qavatlari ajratiladi. Jami 18 ta quduq qazilgan, mezozoy va kaynozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Yura davri yotqiziklari mahsuldor boʻlib terrigen, karbonat va tuzangidrit jinslaridan tarkib topgan. Tuzangidritli qatlam regional qopqoq vazifasini oʻtaydi. Sanoat miqyosidagi neft va gaz yuqori yura davrining ohaktoshli gorizontlarida (2503–2629 m chuqurlikda) uchraydi. 15R gorizontidagi jinslar tuzilishiga koʻra rif va rif oraligʻi zonalariga boʻlinadi. Rif zonasi, asosan, rif genezisli gʻovakli ohaktoshlardan tuzilgan. Geologik kesim (gorizontning umumiy qalinligi 168 m) 80—100% kollektordan iborat. Gaz uyumi massiv koʻrinishda boʻlib, unda neft hoshiyasi mavjud. Gaz uyumining uz. 8 km, eni 3,6 km, bal. 110–125 m. Neft uyumining uz. 8,4 km, eni 3,9 km, bal. 10–12 m. Kondagi gaz quruq, metanli, kam oltingugurtli. Tarkibida metan, propan, izobutan, moʻʼtadil butan, izopentan, karbonat angidrid gazi, vodorod sulfid, azot va geliy mavjud. Kondagi neft ogʻir, kam oltingugurtli, yuqori smolali, parafinli, kam benzinli, asfaltenlar miqdori kam. Kondensatlar zichligi 0,78 g/sm3, yuqori oltingugurtli kam parafinli. Asfalten va smola uchramaydi. Faqat benzin fraksiyasidan iborat. Yuqori yura davrining karbonatli mahsuldor jinslaridagi qatlam suvlari xlorkaltsiyli tipga mansub boʻlib, minerallashganligi 91 — 106 g/l. Kimyoviy tarkibi: xlor, sulfat, gidrokarbonatdan iborat. Mikrokomponentlardan: yod, brom, ammoniy boʻlib, suvdan yod, brom hamda nodir elementlar (litiy, rubidiy, stronsiy)ni sanoat miqyosida ajratib olish mumkin. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.

Kasbi tumani
Oʻzbekiston neft konlari
Oʻzbekiston gaz konlari
Umurtqa

Umurtqa, umurtqalar – odam va umurtqali hayvonlar umurtqa pogonasini tashkil etadigan kalta gʻovak suyaklar. Odamda umurtqa tana, ravoq va oʻsiqlardan iborat. Umurtqa 33—34 boʻlib, bulardan 7 tasi boʻyin, 12 tasi koʻkrak, 5 tasi bel, 5 tasi dumgʻaza va 4—5 tasi dum umurtqasidir. Dumgʻaza va dum umurtqalari keyinchalik (kishi 17—25 yoshga yetganda) oʻzaro birlashib, bitta suyakni hosil qiladi. Umurtqa ravoklarining birlashishidan vujudga kelgan kanalda orqa miya, umurtqa atrofida esa muskullar joylashgan. Umurtqalarning oʻzaro qoʻshilishidan umurtqa pogʻonasi tashkil topadi.

Manbalar 

Tibbiyot
Osteologiya
Anatomiya
Ungur

Ungur — gumbaz shaklidagi shipli va ogʻzi keng, uncha chuqur boʻlmagan gʻor; tor yoʻlakdan soʻng gʻorning kengaygan qismi; erigan suvlar oqib chiqib ketadigan muz tili uchidagi chuqur. Yirik U. balandligi 100 m cha boʻladi, eni bir necha 100 m ga yetishi mumkin. U., asosan, togʻ jinslarining yer osti, kam hajmda dengiz suvlari taʼsirida erishidan yuzaga keladi. Tektonik yoriqlardagi butkul toʻlib qolmagan boʻshliqlar ham U. deb ataladi. U.da koʻp hollarda boksit, fosforit, gips va hokazo toʻplanadi. U.lar qurilish ishlari (yoʻl qurish, gaz va neft quvurlari oʻtkazish)ga salbiy taʼsir koʻrsatadi. U.dan sanoat chiqindilarini koʻmib tashlash, neft va boshqalarni saqlash uchun sigʻim sifatida foydalaniladi. Baʼzi U.lar turizm obʼyekti hisoblanadi. Oʻzbekistonda Turkiston, Nurota, Chatqol togʻlarida keng tarqalgan. Pavilon koʻrinishidagi sunʼiy U.lar 17— 18-asrlarda Yevropa bogʻpark meʼmorligida keng urf boʻlgan.

 Ungur
Geografik terminlar
Geografiyaga oid chala maqolalar
Undalma

Undalma — soʻzlovchining nutqi qaratilgan shaxs yoki predmet deb tasavvur qilingan hodisani bildiradigan soʻz yoki soʻz birikmasi. Undalma, kirishlar yoki kiritmalar kabi, gapni kengaytiradi, ammo uning boʻlaklari bilan sintaktik aloqaga kirishmaydi, yozuvda vergul yoki undov belgisi bilan ajratiladi. Undalma gap boshida ham, oʻrtasida ham va oxirida ham kelishi mumkin. 

Qiyoslang: 1.Uka, bu ishlaring menga yoqmayapti. 2.Bu ishlaring, uka, menga yoqmayapti. 3.Bu ishlaring menga yoqmayapti, uka. 

Bolalar! Koʻchada ehtiyot boʻlinglar. 

Gap boshida undalma maxsus intonatsiya bilan aytiladi va baʼzan vokativ gap vazifasini bajaradi. Undalma, kirish, kiritma kabi, fikr bayonida muhim oʻrin tutadi. Shuning uchun ularni gapning uchinchi darajali boʻlaklari sifatida qarash ham mavjud.
Undov belgisi

Undov belgisi — gap oxirida qoʻllanadigan, ikki elementli tinish belgisi (!). Yozma nutqda, ayniqsa, badiiy asarlarda turli tuygʻular, holatlar, har xil emotsionalliklarni ifodalashda Undov belgisi ning roli katta. Undov belgisi, asosan, undov va buyruq gaplar oxiriga qoʻyiladi. Bunda u muayyan gapning emotsional yoki qatʼiy buyruq maʼnosiga ega ekanligini, tugallanganligini, boshqa gaplardan chegaralanish nuqtasini koʻrsatadi. Undov belgisi oʻzbek tiliga rus tili orqali kirib kelgan. U oʻzbek yozuvida 20-asrning boshidan — dastlab "Turkiston viloyatining gazeti"da 1901-yildan, keyinchalik boshqa bosma asarlarda muntazam qoʻllana boshlagan.

Hozirgi oʻzbek adabiy tilida Undov belgisi, asosan quyidagi hollarda qoʻllanadi: 1) undov gaplar oxirida (Unsin uchun, bechora qiz uchun, bu qanday falokat, bu qanday mudhish motam! — Oybek); 2) buyruq, tilak, orzu maʼnolarini ifodalagan gaplar oxirida (Onangni qoʻlingda tutsang , singlingni boshingda tut! — Oybek; Fido boʻlsin senga jontanim, onam!); 3) gap boshida kelib, kuchli his-hayajon ifodalagan undalmalardan, undovlardan hamda xa va yoʻq soʻzlaridan keyin (Jamila! Bas, tur oʻrningdan! — Hamza; Yoʻq, yoʻq! Bu ogʻir ishni boʻynimga ololmayman). Undov belgisining qoʻllanishida yana bir qancha xususiy holatlar ham uchraydi.

 

Yozuv
Undov tunlami

Undov tunlami (Agrotis exclamationis) — tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Tana uz. 35–40 mm. Qanoti yozilganida 35–45 mm; oldingi qanoti sargʻish kulrangdan toʻq jitarranggacha; qanotlari ustida undov belgisi (!) ga oʻxshash qora dogʻi bor (nomi ham shundan). Erkagining moʻylovi kalta taroqsimon, urgʻochisiniki qilsimon. Tuxumi sargʻishoq, qurti xira rangli, 6 yoshni oʻtaydi. Qurtlari 6yoshda tuprokda qishlaydi. Sovuqqa bardoshli. Agrometereologik zonalarga qarab Undov tunlami yiliga 1—2 avlod beradi. U kuzgi tunlamge. nisbatan 10—15 kun kechroq rivojlanadi. Rossiyaning Yevropa qismi, Kavkaz, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Qurti 75 tur oʻsimlikni, jumladan, boshoqli don oʻsimliklari, tamaki, kanop, makkajoʻxori, gʻoʻza, kungaboqar, qand lavlagi va boshqa ni zararlaydi. Zararkunandaligi kuzgi tunlamga oʻxshash.

Kurash choralari: kuzgi tunlamga qarshi koʻriladigan choralar qoʻllanadi.
Unja

Unja — Rossiyaning Yevropa qismidagi daryo, Volganing chap irmogʻi, Vologda va Kostroma viloyatlaridan oʻtadi. Kema va Lundonga daryolarining qushilishidan hosil boʻlib, Gorkiy suv omboriga quyiladi. Uzunligi 426 km, havzasining maydoni 27,8 ming km². noyabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Suv sarfi quyilish joyidan 50 km da 160 m³/sek. Quyi oqimida kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi. U. boʻyida Makaryev, Manturovo, Kologriv sh.lari joylashgan.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Unitar korxona

Unitar korxona — mulk egasi tomonidan oʻziga berkitib berilgan mulkka egalik qilish huquqi berilmagan tijorat tashkiloti ko'rinishidagi davlat yoki mahalliy boshqaruv idoralari korxonasi. Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga koʻra, davlat hokimiyati organi yoki mahalliy boshqaruv tomonidan tashkil etiladigan xo'jalik yuritish huquqiga asoslangan Unitar korxona va operativ boshqarish huquqiga asoslangan davlat mulki bulgan Unitar korxonalar bor. Unitar korxona oʻz majburiyatlari bo'yicha o'ziga tegishli jami mol-mulki bilan javob beradi, lekin mol-mulk egasi majburiyatlari bo'yicha javobgar emas. Oʻzbekiston Respublikasida 90-yillar oxirida sanoat, transport tarmoqlarida Unitar korxonalar tashkil topa boshladi (masalan, Muborak gazni qayta ishlash zavodi 2000-yil 25 maydan Unitar korxona maqomida faoliyat ko'rsatadi).
Unli tovushlar

Unli tovushlar – ogʻiz va boʻgʻiz boʻshligʻida hech qanday toʻsiqqa uchramay hosil boʻladigan, tarkibi ovozdan iborat (shovqin deyarli ishtirok etmaydigan) tovushlar. Har bir til oʻziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi vokalizm ( – unli tovush) deyiladi. Unli tovushlar soni turli tillarda turlichadir. Masalan, hozirgi oʻzbek adabiy tilida unli tovushlar 6 ta boʻlsa, boshqa turkiy tillarda 8 ta, 10 ta va undan ham ortiqdir. Bu miqdor rus tilida 5 tani, fransuz tilida esa 18 tani tashkil etadi.

Unli tovushlar bir necha jihatdan tasnif etiladi. Bu tasniflarning oʻzbek tilidagi 6 ta unli fonema (i, e, a, o, u, oʻ) misolida koʻrib chiqish mumkin. Unlilar dastlab tilning harakati va labning holati (ishtiroki) nuqtai nazaridan turlarga ajratiladi. Tilning harakatida 2 hodisa farqlanadi: tilning yotiq (yonlama) harakati; tilning tik (vertikal) harakati. Tilning yotiq (yonlama) harakatida hosil boʻlish oʻrniga koʻra unlilar 2 turga boʻlinadi: tiloldi (yoki old qator) unlilari – i, e, a hamda tilorqa (yoki orqa qator) unlilari – o, u, oʻ. Tilning tik harakatiga koʻra unli tovushlar 3 turga boʻlinadi: yuqori koʻtarilish unlilari (i, u), oʻrta koʻtarilish unlilari (e, oʻ), quyi koʻtarilish unlilari (a, o).

Labning holati (ishtiroki)ga koʻra unlilar 2 ga boʻlinadi: lablangan unlilar (u, oʻ) va lablanmagan unlilar (i, e, a, o). Lablangan unlilar talaffuz qilingan vaqtda lablar faol ishtirok etadi: lab choʻchchayib, oldinga chiqadi, dumaloq shakl oladi. Lablanmagan unlilar talaffuzida lablar ishtirok etmaydi yoki lablar ishtiroki passiv boʻladi.

Tovushning hosil boʻlishida ketadigan vaqtning miqdoriga koʻra unli tovushlar 2 turga boʻlinadi: choʻziq unli; qisqa unli. Choʻziq unli davomli (choʻziq) talaffuz etiladigan unli tovushlardir. Bunday tovushlar koʻpincha maʼno farqlash uchun xizmat qiladi. Bu hodisa turkiy tillarning baʼzilarida, shuningdek, ayrim oʻzbek shevalarida uchraydi. Masalan, turkman tilida a:ch (krrnim och) va ach (eshikni och), ba:r (menda bor) va bar (ishga bor), a:t (nom, ism) va at (yilqi) va boshqa Qisqa unlilar talaffuziga choʻziq unliga nisbatan oz vaqt ketadi.

Yana qarang 

 Undosh tovushlar
 Tilshunoslik

Adabiyot 
 Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1qism, T., 1980; Reformatskiy A. A, Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.
Sigrid Undset

Sigrid Undset (1882-yil 20-may - 1949-yil 10-iyun) - Daniyada tug'ilgan norvegiyalik yozuvchi. 1928-yilda adabiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.

Daniyada tavallud topgan, Norvegiyada ulg'aygan Undset o'zining birinchi tarixiy fantastika kitoblarini 1907-yilda nashr etgan. 1940-yilda fashistlar Germaniyasiga qarshiligi, Germaniyaning Norvegiyaga bostirib kirishi hamda bosib olinishi tufayli Norvegiyadan Qo'shma Shtatlarga qochib ketgan. Ammo 1945-yilda Ikkinchi Jahon urushi tugaganidan so'ng vataniga qaytib kelgan.

Hayoti 

Sigrid Undset 1882-yil 20-mayda Kalundborg (Daniya) kichik shaharchasida onasi Sharlotta Undsetning (1855–1939) qizlik uyida tavallud topgan. Uning ikki singlisi bor edi. Ikki yoshida oilasi bilan Norvegiyaga ko'chib o'tdi.

Undset Norvegiya poytaxti Osloda (1925-yilgacha ma'lum boʻlgan Kristianiyada) ulg'aygan. U bor-yoʻgʻi 11 yoshligida, otasi, norvegiyalik arxeolog Ingvald Martin Undset (1853–1893) uzoq davom etgan kasallikdan soʻng 40 yoshida vafot etdi.

Oilasining iqtisodiy ahvoli sababli Undset universitetda ta'lim olishdan umidini uzishga to'g'ri keldi va bir yillik kotiblik kursidan so'ng, 16 yoshida Kristianiyadagi muhandislik kompaniyasida kotib bo'lib ishga kirdi. U yerda 10 yilga yaqin faoliyat yuritdi.

1907-yilda Norvegiya Mualliflar uyushmasiga a'zo boʻlgan va 1933-yildan 1935-yilgacha uning Adabiy kengashini boshqargan. 1935-yildan 1940-yilgacha ittifoq raisi sifatida faoliyat ko'rsatgan.

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1882-yilda tugʻilganlar
1949-yilda vafot etganlar
20-mayda tugʻilganlar
10-iyunda vafot etganlar
Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Unsiya

Unsiya (lotincha uncia — un...) —1) oltin va boshqa nodir qimmatbaho metallarning asosiy vazn birligi (troyya yoki tanga U.si) = 31,1035 g; 2) ing. ulchov tizimida massa birligi. 1 U.= 16 draxma = 437,5 gran=28,35 g; 3) dorixonada ishlatiladigan ogʻirlik birligi, hozirgi vaqtda qoʻllanilmaydi; 4) suyuqlik U.si hajm (sigʻim) birligi. AQShda 29,57 sm³ (1/128 gallon), Buyuk Britaniyada — 28,41 sm³.
Ernest Walton

Ernest Walton () (1903.6.10, Dangarvan, Uoterford shahri yaqinida, Irlandiya — 1995) — irlandiyalik fizik. Dublin va Kembrij universitetlarida oʻqigan. 1932-yilda J. Kokroft bilan hamkorlikda birinchi protonlar tezlatkichi — kaskad generatorni yaratdi va shu bilan bir qatorda, sunʼiy tezlashtirilgan protonlar bilan birinchi yadro reaksiyasini ham amalga oshirdi. Nobel mukofoti laureati (1951; J.Kokroft bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Watergate ishi

Watergate ishi — 1972-1974-yillarda AQSHda prezident Richard Nikson isteʼfoga chiqishi bilan yakunlangan siyosiy munozara.1974-yil 17-iyunda demokratlar partiyasining nomzodi Jorj Mak Governning Vashingtondagi ''Uotergeyt''mehmonxonasida joylashgan shtab-kvartirasida 5 kishi hibsga olindi. Ular saylovoldi shtabiga respublikachilar vakillari tomonidan xufiya eshitish moslamalarining oʻrnatilishi va baʼzi maʼlumotlarga qaraganda demokratlar shtabidagi ichki hujjatlarni suratga olishi 'Uotergeyt ishi' nomli siyosiy janjalga aylanib, Rishard Niksonning bu ishga aloqadorlikda ayblanishdan va oʻzini javobgarlikka totilishidan qoʻrqib muddatidan oldin isteʼfoga chiqishiga olib keldi. Amerikalik siyosatshunos Aleksandr buni „Amerika tarixidagi eng jiddiy tinchlik davridagi siyosiy inqiroz“ deb atadi.

Manbalar
John B. Watson

John B. Watson (talaffuzi: Jon B. Uotson; 1878.9.1, AQShning Grinvill shahri — 1958.25.9, Nyu York) — amerikalik psixolog, bixeviorizm asoschisi. Baltimordagi John Hopkins universiteti professor (1908—20-yill). Uotsonning hayvonlar ustidagi tadqiqotlari asosida vujudga kelgan konsepsiya introspektiv psixologiya metodlariga taʼsir etish natijasidir. Watson psixologiyani obyektiv eksperimental metodlardan foydalanuvchi tabiiy fanlardan biri sifatida ifodalashga urindi. Butun psixologik faoliyatni Watson xulqatvor sifatida talqin qildi. Watson fikricha, psixologiyaning asosiy vazifasi bilim, malaka, koʻnikma hosil qilish jarayonini oʻrganishdan iborat. Watson hatto tafakkurni yashirin harakatlantiruvchi faoliyat deb bayon qilishga intildi.

Amerikalik ateistlar
1878-yilda tugʻilganlar
1958-yilda vafot etganlar
Andrey Upit

Andrey Martinovich Upit Skriveri, hozirgi Latviya Respublikasi, Ogra tumani. Latviya xalq yozuvchisi (1943). Latviya Yozuvchilar uyushmasi boshkaruvi raisi (1941—54), Latviya Fanlar akademiyasi akademik (1946), Latviya Oliy Majlisi Prezidiumi raisi oʻrinbosari (1940—51) va aʼzosi (1951-yildan). Ijodi 1906-yildan boshlangan. 1907—12 yillarda „Burjua“, „Soʻnggi latish“ dilogiyasini yozgan. „Robejniyeklar“ trilogiyasi (1909—33)da latish dehqonlarining 1905—07 yillargacha bosib utgan tarixiy yoʻli aks etgan. „Kichik komediya“ hikoyalar kitobi (1909—10) va „Ayol“ (1910), „Oltin“ (1914), „Xoinlar“ (1915—16) romanlarida meshchanlik tanqid qilingan. „Kamalak koʻprik boʻylab“ romani (1926), „Choʻmiluvchi Susanna“ (1922), „Chaykaning parvozi“ (1926), „Yashnayotgan choʻl“ (1930) komediyalari hamda „Metamorfoza“ (1923), „Qashshoq hayot“ (1926), „Pastor haqida hikoyalar“ (1930) toʻplamlari va tarixiy mavzudagi „Asrlar boshida“ tetralogiyasi (1937—40) muallifi. „Koʻkalamzor“ (1945), „Bulutlardagi shuʼla“ (1951) romanlarida XIX asr oxiridagi latish qishloqlari hayoti aks etgan. Adabiyot tarixiga oid tadqiqotlari bor. „Jannatdan quvilganlar“ (1973, 1980), „Yashil yer“ (1962) asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Adabiyotshunoslar