yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Joʻraxon Sultonov

Joʻraxon Sultonov (1903.29.1 Margʻilon – 1965.19.10) – xonanda, bastakor, Oʻzbekiston xalq hofizi (1939). Keng diapazonli, kuchli, yumshoq xirildoq va dardli ovoz sohibi. Xonandalik saboqlarini ilk bor otasidan olgan, keyinchalik Madali xofizdan yalla yoʻllarini, Boltaboy Rajabov, Mamatbuva Sattorovlardan katta ashula, Sodirxon hofiz, Mulla Toʻychi hofizlardan maqom yoʻllarini oʻzlashtirgan. Dastlab xalq toʻysayillari, choyxonalarda xizmat qilgan. 1926-yildan Muhitdin Qoriyoqubov rahbarligidagi Oʻzbek davlat konsertetnofafik truppasiga qatnashgan. Margʻilon (1928—1932) va Toshkent (1932—1936 va 1940—1958) teatrlarida, Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1936—1939), Oʻzbekiston radioqoʻmitasi (1950—1958)da yakkaxon xonanda. Muqimiy teatrida Parfi hofiz („Tohir va Zuhra“), Norqoʻzi („Nurxon“) kabi rollarni ham ijro etgan.

Sultonov xalq orasida „katta ashula piri“ nomini olgan, shuningdek, yallalar ustasi, askiyachi sifatida ham tanilgan. Shogirdi Ma'murjon Uzoqov bilan 25 yildan ortiq, hamnafaslik qilib, oʻziga xos talqin yoʻlini yaratgan. Repertuaridan „Ushshoq“ va „Sodirxon Ushshogʻi“, „Dugoh Husayn“, „Besh parda Suvora“ va „Savti Suvora“, „Hanuz“, „Chor zarb“, „Chaman yalla“ kabi mumtoz ashula va yallalar, „Bogʻ aro“, „Shafoat“, „Xayrul bashar“, „Otga mindim“ va boshqa katta ashulalar oʻrin olgan. U oʻzbek xalq kuy va usullari asosida bir qancha ashulalar ijod qilgan. „Naylayin“, „Oʻlmasun“ (Navoiy), „Keling, ey ahboblar“ (Furqat), „Bir qadah“ (Chustiy), „Mubtaloman“ (S.Abdulla), „Ming qadam“ (Habibiy), „Bir kelsin“, „Ey dilbari jononim“, „Ohkim“ kabi katta ashulalarni cholgʻu joʻrligida ijro etib yangi uslub yaratgan. Sultonov ijrolari Oʻzbekiston radiosi va Sanʼatshunoslik instituti fonojamgʻarmalarida saqlanmoqda, bir necha grammplastinka, audiokasseta va kompakt disklarga yozilgan. Vafotidan soʻng „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan (2000). 1997-yildan Margʻilonda Joʻraxon Sultonov va Maʼmurjon Uzoqovlar nomidagi Respublika xonandalar tanlovi oʻtkazilmoqda.

Manbalar 

Margʻilonda tugʻilganlar
Margʻilonda vafot etganlar
Oʻzbekistonlik aktyorlar
Oʻzbekistonlik qoʻshiqchilar
Oʻzbekiston kompozitorlari
Buyuk xizmatlari uchun ordeni sohiblari
O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Xayriddin Sultonov

Sultonov Xayriddin Madriddinovich (1956.15.1, Toshkent viloyati Qibray tumani Tuzel qishlogʻi) – yozuvchi, publitsist, davlat va jamoat arbobi.

Hayoti 
 Toshkent universitetining jurnalistika fakultetini tugatgan (1978).
 „Guliston“ (1974—80) va „Yoshlik“ (1982—85) jurnalilarida adabiy xodim, boʻlim mudiri, Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida muharrir (1980—82), bosh muharrir (1985-93).
 1993 yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida masʼul xodim,
 2001-yildan Prezidentning Davlat maslahatchisi.

Ijodi 
1963-1973-yillarda Parkentdagi oʻrta maktabda oʻgidi.
1973-yilda Toshkent Davlat jurnalistika fakultetiga oʻgishga
kirib, 1978-yilda uni muvaffaqiyatli tugalladi.
Talabalik yillaridayoq ijodiy tashkilotlarda ishlay
boshlagan Xayriddin Sultonov 1974–1980-yillarda
.Guliston, 1982-1985-yillarda ,,Yoshlik" jurnallarida,
1980-1982-, 1985–1993-yillar orasida Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida turli lavozimlarda mehnat qildi. 1993-yildan buyon Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidenti devonida faoliyat koʻrsatmoqda.
X.Sultonov – nasrda yozuvchi Asqad Muxtor asos
solgan ijodiy martabning vakili. Talabalik yillaridayoq badiiy
ijod bilan jiddiy shugʻullangan X.Sultonovning, „Chol“
nomli dastlabkí hikoyasi XX asrning yetmishinchi yillarida
„Toshkent oqshomi“ gazetasida bosilgan. Yosh yozuvchi
„Guliston“ jurnalida ishlab yurganida bevosita Asqad
Muxtordan badiiy ijod sirlarini oʻrgandi.
Adibning, „Quyosh barchaga barobar“ (1980), „Bir
oqshom ertagi“ (1983), ,"Onamning yurti" (1987), „Umr
esa oʻtmoqda“ (1988), ,"Boburning tushlarí" (1992).
„Yoʻqchilik va toʻqchilik“ (1995), „,Boburiynoma“ singarí
hikoya, qissa va romanlari mavjud.
Xayriddin Sultonov ,,Saodat sohili", „,Yozning yolgʻiz
yodgori“, ",Koʻngil ozodadur, „Ajoyib kunlarning birida
singari qissalari bilan adabiyot rivojiga hissa
qoʻshgan.
X.Sultonov ssenariychi sifatida ,Changak“.
"Moziydan bir sahifa kabi telefilmlar hamda ,Tushlarimda koʻrib yigʻlayman, „Yolgʻiz yodgor“ singari badiy
filmlar ham yaratgan.
X.Sultonov dunyo adabiyotining eng sara asarlarini
oʻzbekchaga tarjima qilgan. Uning Y. Nagibin, V. Shukshin
singari rus yozuvchilari ijodidan qilgan tarjimalari mavjud.

Mukofotlari 
 „Shuhrat“ medali (1996)
 „Mehnat shuhrati“ ordeni (2003)
 „Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan jurnalist“ faxriy unvoni (2006-yil)
 „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni (2016-yil)

Manbalar 

Adiblar
Oʻzbekiston yetakchilari
Toshxon Sultonova

Toshxon Sultonova (1909.7.1, Fargʻona viloyati Toshloq tumani — 1989.25.12, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgach (1927), Hamza teatrida ishlagan. S. ijodiga oʻzbek ayollari obrazi xos, u ayniqsa, harakterli rollar ustasi. Qaxramonlari psixologiyasi, ularning ichki dunyosini ochishda hayotiy unsurlardan omilkorlik bilan foydalangan, ularning milliyligiga alohida eʼtibor bergan. "Ikki boyga bir malay"dagi Smeraldina, "Revizor"da Anna Andreyevna, "Boy ila xizmatchi"da Rahima xola, "Muhabbat"da Toshxon, "Yurak sirlari"da Roʻzvon, "Turkiya haqida hikoyalar"da Fotima, "Ogʻriq tishlar"da Rohila, "Hurriyat"da Xosiyat, "Parvona"da Adolat, "Mirzo Ulugʻbek"da Gavharshodbegim, "Komissiya"da Tuhfa kabi rollari bilan tanilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979).

Manbalar

Havolalar  
 Toshxon Sultonovaga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Oʻzbekiston xalq artistlari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
1909-yilda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
25-dekabrda vafot etganlar
Sultonhovuz

Sultonhovuz - Mirzachoʻldagi oqmas koʻl. Sirdaryoning chap sohilida. Daryoning koʻhna qayiri (terrasasi)da joylashgan, yarimoy shaklida. Uning sharqiy sohili ancha yotiq va qayirga astasekin tutashib ketadi, qolgan sogʻillari esa lyossdan iborat, nisbatan baland (bal. 20 m dan ortiq). Koʻlning uz. 5 km, eni 1—2 km, chuqurligi oʻrtacha 1—3 m. Sirdaryoning qad. qoldiq oʻzani. Koʻl atrofidan sizib keladigan shoʻr yer osti suvi va partov suv hisobiga toʻyinadi. Bahor va yozda toʻlib, kuzda ancha sayozlanadi. Suvi shoʻrroq, 1 l suvda 5—8 g tuz bor (asosan, gidrokarbonatsulfat tuzlari); baʼzan suv kam boʻlgan vaqtlarda kuchli bugʻlanish natijasida suvda xlorid tuzlari toʻplanadi. Shuning uchun ham koʻl qirgʻoqlari botqokli shoʻrxokdan iborat. Yuzasi qamish va qoʻgʻalar bilan qoplangan. Koʻlda ondatra va nutriya boqiladi. 

    
Koʻllar
Jizzax viloyati geografiyasi
Sulfat kislota

Sulfat kislota  – ikki asosli kuchli kislota. Uning elektron va tuzilish formulalari quyidagicha (oltingugurtning 6 ta elektroni kislorod atomlari tomon siljigan).

Olinishi 
Sulfat kislotani olish uchun quyidagi sxema asosida boradigan kimyoviy reaksiyalarni amalga oshirish kerak: FeS2→ SO2 → SO3 → H2SO4.

Fizik xossalari 
Oddiy sharoitda hidsiz, rangsiz, ogʻir moysimon suyuqlik; zichligi 1,83 g/sm³ (15 °C-da), qotish temperaturasi 10,45 °C, qaynash temperaturasi 296,2 °C. Sulfat kislota suvni oʻziga yutib, koʻp miqdorda issiklik chiqaradi. Shu sababli uni suyultirishda kislotaga suv qoʻshish salbiy oqibatlarga olib keladi (kuchli portlash sodir boʻlishi mumkin). Sulfat kislotani suyultirish uchun uni ozozdan suvga qoʻshiladi. Sulfat kislota ning suvdagi eritmalarini sovitish yoʻli bilan uning , ,  tarkibli gidratlari olingan. Sulfat kislota sulfatlar va gidrosulfatlar hosil qiladi. Konsentrlangan Sulfat kislota kuchli oksidlovchi. Sulfat angidridning Sulfat kislota dagi eritmasi „tutovchi“ Sulfat kislota yoki oleum nomi bilan yuritiladi. Sulfat kislota oltingugurt, oltingugurt kolchedani FeS2, sulfit angidrid SO2 va boshqa dan ham hosil qilinadi. Sulfat kislota kimyo sanoatining muhim mahsuloti. Oʻgʻit tayyorlashda, metallurgiyada, neftni tozalashda, boʻyoqchilik sanoatida, sunʼiy tolalar, portlovchi moddalar, xlorid kislota olishda, qoʻrgʻoshinli akkumulyatorlarda elektrolit sifatida va boshqalarda ishlatiladi.

Sulfat kislota ishlab chiqarishdagi zaharli gazlar (SO2 va NO2), shuningdek, SO3 va  bugʻlari ancha xavflidir. Shuning uchun qurilmalarni yaxshilab germetiklash va shamollatish kerak. Sulfat kislota terini kuchli kuydiradi, u bilan ishlaganda himoya vositalari (koʻzoynak, rezina qoʻlqop, fartuk, etik)dan foydalanish zarur. Akkumulyatorlarga ham bu kislota quyiladi.

Kislotalar
Sulfatlar (mineral)

Sulfatlar, tabiiy sulfatlar — sulfat kislotasining tabiiy tuzlaridan iborat minerallar sinfi. 190 ga yaqin minerali bor; ammo barqaror va keng tarkalgan S. soni Yer pustila nisbatan kam (angidrit, barit, gips, selestin, alunit, mirabilit va boshqalar). S. massasi boʻyicha Yer poʻstining 0,1%ni tashkil qiladi. Kimyoviy jihatdan S. oddiy suvsiz tuzlardan yoki koʻp qismi oddiy va kristallangan suvli yoki qoʻshimcha anionli qoʻshaloq tuzlardan iborat. Oddiy tuzlar uchun ularning umumlashgan formulasi Am[SO4]pZqxH2O va qoʻshaloqtuzlar uchun AmBJSOJpZqxH2O, bunda A va V — kationlar, Z — esa qoʻshimcha anionlar (YUN], SG, [SO3]2, RO43’). Muxim turlarni yuzaga keltiruvchi kationlar S.da: Gʻe (ayniqsa, Gʻe3Q), NaQ, KQ, Cu2Q, Mg2Q, Al3Q, Ca2Q, Pb2Q, Ba2Q. S.ning asosiy struktura birligi — tetraedr [SO4]2~. S. kimyoviy xom ashyo, baʼzan metall rudasi. [SOJ2~ anionlari doim boshqa kationlar va anionlar bilan ajralgan holda boʻladi, shuning uchun S. orasida orolli struktura koʻproq boʻladi. S. strukturasi boʻyicha orolli, xalqali, zanjirli, qatlamli va boshqa S.ning kristallari izometrik gabitusga ega. Rangi ionxromoforlarga, mineral qoʻshimchalar va strukturalar nuqsoniga bogʻliq. S.ning zichligi 1,5—6,9 g/sm³, suvda tez eruvchan. Qattiqligi kam, 3,5 dan oshmaydi. Deyarli barcha S. katta suv havzalaridagi sedimentogenezda va gipergenez zonalarida xrsil boʻladi. S. gidrotermal konlarda barit, baʼzan suvsiz S. — angidrit, selestin va anglezit holida uchraydi. Koʻplab S. mas, gips, broshantit, yarozit, kuporoslar vulkanlarning solfatar harakatlarida (mas, alunit) sulfid konlarining oksidlanish zonasida hosil boʻladi; baʼzi kam uchraydigan S. (mas, xalkopirit) fumarol harakatlar natijasida paydo boʻladi. S. kimyo sanoatida metallar (Va, Sr, R,A1) olish uchun xom ashyo sifatida; burgʻilashda — gilli eritmani (barit) ogʻirlashtirishda; rezina, qogʻoz, lokboʻyoq, shakar sanoatida; oyna va keramika ishlab chiqarish.da; qurilish ishlarida sement (gips va angidrit) tayyorlashda, farmatsevtika, charm, toʻqimachiliqda keng qoʻllanadi. Baʼzi Sdan kaliy oʻgʻitlari olishda foydalaniladi. Oʻzbekistonda gips va angidritning Xoʻjakoʻl (Qoraqalpogʻiston), Shargʻun (Surxondaryo viloyati), Qamishboshi (Fargʻona viloyati), Qoʻngʻirtog (Samarqand viloyati) va mirabilitning Tumruq (Qoraqalpogʻiston) konlari mavjud.
Sulfit kislota

Sulfid kislota, H2SO3 – 2 asosli kuchsiz kislota. Suvdagi eritmasigina maʼlum. Rangsiz, oʻtkir qidli. Kuchli qaytaruvchi. Yorugʻlik taʼsirida parchalanadi. Sulfit kislotaning normal tuzlari sulʼfitlar, nordon tuzlari esa gidrosulfitlarlir.

Sulfat kislota (H2SO4) kuchli mineral kislota boʻlib, yuqori korrozivdir. Bundan tashqari, rangsiz, hidsiz va yopishqoq suyuqlikdir. Sulfat kislota eng muhim sanoat kimyoviy moddalaridan biri boʻlib, u turli xil ilovalarda qoʻllanadi, jumladan:

 Oʻgʻit ishlab chiqarish
 Neftni qayta ishlash
 Metallga ishlov berish
 Batareya ishlab chiqarish
 Suv bilan ishlov berish
 Kimyoviy sintez

Sulfat kislotaning xossalari:

Molekulyar ogʻirligi: 98,08 g / mol

Zichlik: 1,84 g/ml

Erish nuqtasi: 10 °C (50 °F)

Qaynash nuqtasi: 337 °C (639 °F)

Suvda eruvchanligi: barcha nisbatlarda aralashadi

Kislotaligi: pKa = −3,0

Sulfat kislota juda korroziv kislota boʻlib, kuchli kuyishga olib kelishi mumkin. Oltingugurt kislotasi bilan ehtiyotkorlik bilan munosabatda boʻlish, tegishli himoya kiyimlari va jihozlarini kiyish muhimdir.

Sulfat kislota kontakt jarayonida hosil boʻladi. Bu jarayonda oltingugurt dioksidi (SO2) oltingugurt trioksidiga (SO3) oksidlanadi, keyin u sulfat kislota hosil qilish uchun suvda eritiladi.

Sulfat kislota juda muhim sanoat kimyoviy hisoblanadi. U turli xil ilovalarda qoʻllanadi va koʻplab boshqa mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun zarurdir.

Bu yerda sulfat kislota haqida baʼzi qoʻshimcha faktlar:

Bu dunyodagi eng koʻp ishlab chiqarilgan kimyoviy moddadir.

U qogʻoz, toʻqimachilik, boʻyoqlar va yuvish vositalarini ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

U neftni qayta ishlash va oʻgʻitlar ishlab chiqarishda ham qoʻllanadi.

Sulfat kislota kislotali yomgʻirning asosiy tarkibiy qismidir.

Bundan tashqari, batareyalar va portlovchi moddalar ishlab chiqarishda ham qoʻllanadi.

Sulfat kislota xavfli kimyoviy moddadir va uni ehtiyotkorlik bilan ishlatish kerak. Oltingugurt kislotasi bilan ishlashda tegishli himoya kiyimlari va jihozlarini kiyish muhimdir.

Kislotalar
Sumgait

Sumgait — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1949-yildan). Apsheron yarim orolning shim.gʻarbiy sohilida. Bokutsan 35 km. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 341,2 ming kishi (2018).

Sumgait 1949-yilda kimyo va metallurgiya sanoatining rivojlanishi munosabati bilan kichkinakishloqoʻrnida vujudga kelgan. S. sanoat mollari ishlab chiqarish. hajmi boʻyicha respublikada 2oʻrinda (Bokudan keyin) turadi. Sanoatining yetakchi tarmoklari: kimyo (organik sintez, „Ximprom“ ishlab chiqarish. birlashmalari) va metallurgiya sanoatlari (truboprokat, alyuminiy zavodlari).

Qurilish materiallari sanoati (polimer kurilish materiallari, uysozlik ktlari, temirbeton buyumlari va deraza oynasi zavodlari), mashinasozlik (kompressor zavodi), yengil (ustki trikotaj fabrikasi), oziqovqat sanoatlari korxonalari, issiklik elektr stansiyalari ishlab turibdi. Ozarbayjon neft va kimyo instituti filiali, shahar tarixi muzeyi, teatr faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar

Havolalar 

Ozarbayjon shaharlari
Kaspiy dengizi aholi punktlari
Sumi viloyati

Sumi viloyati () — Ukraina tarkibidagi viloyat. Ukraina shimoli-sharqida joylashgan. 1939-yil 10-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 23,8 ming km kv. Aholisi 270,214 ming kishi (2011), asosan, ukrainlar (89%), shuningdek, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 65%. 18 tuman, 15 shahar, 20 shaharcha bor. Markazi — Sumi shahri. Boshqa muhim shaharlari: Konotop, Shostka, Romni, Trotsyanets, Axtirka, Belopolye, Putivl, Drujba, Krolevets. Iqlimi moʻtadil kontinental. Yirik daryolari — Desna, Sula, Psel, Vorskla. Viloyatda 300 ga yaqin sanoat korxonasi bor. Sanoat mahsuloti ichida oziq-ovqat sanoati 36,1%ni, mashinasozlik va metallsozlik 23,2%ni, yengil sanoat 10,7%ni tashkil qiladi. Oziqovqat sanoatida shakarqand, goʻsht va goʻshtkonserva, unyorma, spirt va likyorarak, sut, tarmoklari rivojlangan. Mashinasozlik va metallsozlik, elektron mikroskop, nasos, ogʻir kompressor, choʻyan quyish, elektr mexanika, lokomotiv vagon taʼmirlash hamda poligrafiya mashinalari zavodlari va boshqa ishlab turibdi. Yirik kimyo korxonalari: „Svema“ ishlab chiqarish. birlashmasi (rangli va oqqora kinofotoplyonka hamda magnitofon lentalari chiqariladi), „Ximprom“ ishlab chiqarish. birlashmasi, kimyo reaktivlari va oshlovchi ekstrakt zavodi. Toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻnpoyabzal va moʻyna, oʻrmon, yogʻochsozlik, mebel, chinnifayans korxonalari bor. Viloyatdea 3 ta Issiqlik elektr stansiya boʻlib ular — Sumi, Axtrka, Shostke shaharlarida joylashgan.

Qishloq xoʻjaligi gʻalla, lavlagi, kartoshka sabzavot yetishtirish va gushtsut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi.

Transport yoʻli uzunligi 770 km. Viloyat hududidan " Urengoy-Pomari-Ujgorod „ neft quvuri o“tgan. Avtomobil yoʻllari uzunligi 11 ming km dan ziyod, kattik qoplamali (beton va boshqalar) yoʻllar 2,8 ming km. 2 ped. instituti, Sumi davlat unversiteti, 3 muzey, drama teatri bor.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Sumi viloyati
Sunani Ibn Moja

Sunani Ibn Moja ( sunanu bni māja) – 6 ta ishonchli hadis toʻplamidan biri. Muhaddis Ibn Mojaning asari. Asar 32 fasl, 1500 bobdan iborat. Ibn Moja oʻz toʻplamini fiqhiy masalalarga xos mavzularga boʻlib chiqqan. "Sunan"dan jami 4000 ta hadis joy olgan. Ulamolar ushbu "Sunan"ni mashhur hadislar toʻplamlari qatoriga qoʻshish yoki qoʻshmaslik masalasida uzoq tortishganlar. Nihoyat, Ibn Mojaning "Sunan"i 6oʻrinda ishonchli toʻplamlar safiga kiritilgan.

Taʼrif

Yana qarang 
 Sahihi Buxoriy
 Sahihi Muslim
 Sunan al-Sugʻro
 Sunani Abu Dovud
 Sahihi termiziy

Manbalar 

Kutubi sitta
Sunbula

Sunbula (arab.) — 1) zodiakka tegishli 12 ta yulduz turkumlaridan biri; Veronika sochlari, Hoʻkizboqar, Ilon, Mezon, Gidra, Qargʻa va Asad yulduz turkumlari orasida joylashgan; eng ravshan yulduzi 1yulduz kattaligidagi Spika yulduzidir. Sunbula yulduz turkumida kuzgi tengkunlik nuqtasi joylashgan. Quyosh sunbula turkumida sentyabr oyida boʻladi. Oʻzbekistonda bahor va erta yozda (Yer sharining shim. kengliklarida) koʻrinadi;

2) shamsiya yil hisobida oltinchi oyning nomi. 22 avgustdan 21 sentyabrgacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi.

 

Yulduz turkumlari
Yil oylari
Sungari

Sungari yoki Songhua — Xitoyning shim.sharkiy qismidagi daryo, Amur daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1870 km, havzasining maydoni 524 ming km². Chanbayshan yassitogʻligidan boshlanib, ManchjuriyaKoreya togʻlari, Sunlyao va Sanszyan tekisligidan oqadi. Asosan, yomgʻirdan toʻyinadi. Bahor va yozda toʻlib oqadi, kuchli toshqinlar boʻlib turadi. Oʻrtacha suv sarfi 2500 m³/sek. noyabrdan aprelgacha muzlaydi. Girin shahrigacha kema qatnaydi. Yuqori qismida GES va suv omborlari qurilgan. S. vodiysida aholi zich yashaydi.

 

Xitoydagi daryolar
Sunʼiy yoʻldosh

Sunʼiy yoʻldosh — biror osmon jismi atrofida orbita boʻylab harakatlanadigan kosmik apparat. Dunyoda birinchi marta SSSRda Yer sunʼiy yoʻdsoshi (YESI) (1957), Quyosh (1959), Oy (1966), Venera (1975) sunʼiy yoʻldoshlari, AQShda Mars sunʼiy yoʻldoshlari (1971) uchirilgan. YESYning minimal uchish balandligi 140-150 km, maksimal uchish balandligi bir necha yuz ming km. Orbita boʻylab aylanish davri 1,5 soatdan bir necha sutkagacha. Ekvator tekisligi yaqinidagi orbitada turuvchi YESY ekvatorial; Yer qutblari yaqinidan oʻtuvchi orbitadagi YESY kutbiy; aylanma ekvatorial orbitaga chiqarilgan, Yer sirtidan 35800 km ga uzoqlashtirilgan va Yer aylanishi yoʻnalishi boʻyicha harakatlanib, Yer aylanish yoʻnalishiga mos keluvchi YESI (Yer sirtidagi biror nuqtasida qoʻzgʻalmasdek boʻlib tuyuladi) statsionar deb ataladi. YESY ning asosiy turi orbital kosmik kema hisoblanadi va orbital st-yadan taʼminlanadi.

Yana qarang 

 Yer sunʼiy yoʻldoshlari
 Kosmik suratga olish

Manbalar

Havolalar
Sunʼiy tillar

Sunʼiy tillar – muayyan maqsadni koʻzlab yaratiladigan va tabiiy tillarning oʻrinbosari sifatida qoʻllanadigan tillar. Sunʼiy tillar maxsuslashuvi moʻljaliga qarab, shuningdek, tabiiy tillar bilan oʻxshashlik darajasiga koʻra farqlanadi: xalqaro yordamchi tillar, matematik yordamchi tillar, informatsion tillar. Xalqaro yordamchi tillar tabiiy tillar bilan yuqori darajada oʻxshash boʻlgan, umumisteʼmolga moʻljallangan, maxsuslashmagan tillardir.

Xalqaro muomala vositasi sifatida Sunʼiy tillar yaratish gʻoyasi fransuz olimi R. Dekart va nemis olimi G. Leybnitsga tegishlidir. Bular tushunchalarning mantiqiy tasnifiga tayanuvchi ratsional til loyihalari boʻlgan. 17—20-asrlarda bunday tillarning 1000 ga yaqin loyihasi yaratilgan boʻlsada, ularning ayrimlarigina (volapyuk, esperanto, ido, interlingva) amalda qoʻllangan. Sunʼiy tillar aprior (tabiiy tillarga bogʻliq boʻlmagan), aposterior (tabiiy tillarning matyorialini oʻzlashtirgan) va aprioraposterior (aralash) tillarga boʻlinadi. Xalqaro muomalaga kirgan dastlabki Sunʼiy tillar volapyuk (ing. world va speak soʻzlarining fonetik oʻzgarishidan: volapiik – „jahon tili“) aralash Sunʼiy tillar boʻlib, 1879-yilda Germaniyada I. M. Shleyer tomonidan yaratilgan. Aposterior Sunʼiy tillar dan esperanto 1887-yilda Polshada varshavalik vrach L. L. Zamengof tomonidan yaratilgan. Ido, interlingva, oksidental ham aposterior Sunʼiy tillar larga mansubdir, yaʼni ularning yaratilishida baynalmilal leksikadan unumli foydalanilgan.

Matematik yordamchi tillar, boshqacha aytganda, turli moʻljaldagi maxsus St., asosan, matematika mantiq, lingvistika, kimyo, fizika va boshqa fanlarning ramziy (ramzlarga asoslangan) tillaridir. Bunday tillarning yaratilishi ham oʻz tarixiy bosqichlariga ega: matematik ifodalardagi harfiy ramzlar Yevropada 16-asrdan qoʻllangan; matematik mantiq tili 19—20-asrlarda, tilshunoslikning ramziy til unsurlari oʻtgan asrning 20— 40-yillarida paydo boʻlgan.

Informatsion tillar, yaʼni insonmashina muomalasiga asoslangan tillar oʻtgan asrning 40-yillarida, EHMning paydo boʻlishi bilan bir davrda shakllana va rivojlana boshlagan (qarang Informatsion tillar).

Baʼzan „Sunʼiy tillar“ termini shakllanishi va rivojlanishiga insonning ongli taʼsiri yuqori darajada boʻlgan tabiiy tillarning kichik tizimlariga nisbatan ham qoʻllanadi. Masalan, laxja va shevalarga nisbatan adabiy tillar, umumxalq tiliga nisbatan xunarmandlar va maxsus guruhlar tillari Sunʼiy tillar hisoblanadi.

Sunʼiy tillar ni har ikki maʼnoda oʻrganish tilning sistemaviylik, kommunikativlik, yaroqlilik, barqarorlik va oʻzgaruvchanlik kabi xususiyatlari haqidagi, shuningdek, insonning tilga ongli taʼsiri chegaralari haqidagi nazariy tasavvurlarni kengaytiradi.

Taniqli misollar 
 Volapuk (1879)
 Esperanto (1887)
 Ido (1907)
 Oksidental (1922)
 Novial (1928)
 Sona (1935)
 Interlingva (1951)
 Klingon tili (1984)
 Lojban (1987)
 Lingua Franca Nova (1998)
 Tokipona (2001)
 Slavyanlararo tili (2006)
 Turon tili

Tillar
Sun'iy tillar
Superfosfat

Superfosfat, Ca(H2PO4)2•H2O•H2SO4 (erkin N3RO4 aralashmali) — asosiy fosforli oʻgʻit. Tabiiy fosfatlardan (apatit va fosforitdan) yoki appatit konsentratidan sulfat kislota bilan ishlab olinadi. Sanoatda bir necha xil S. ishlab chikariladi. Kukun (oddiy) S. — tez taʼsir qiluvchi, deyarli mushtlanmaydigan, rezina hidi keladigan kulrangoq unsimon universal oʻgʻit. 19,5% fosfat angidrid boʻlgan oliy navi va 18% fosfat angidrid boʻlgan birinchi navi ishlab chikariladi. Donador S. kukun S.ni donadorlash va quritish yoʻli bilan olinadi. Fizik xususiyatlari yaxshi, saqlanganda mushtlashib qolmaydi. Donadorlar namligi 2— 4% (kukun S.niki 12—13%). Tarkibidagi erkin kislota 2,5—1% boʻlgani uchun oʻzlashtiriladigan fosfor (19,5% dan kam emas) kukun S.ga keraganda birmuncha ortiq. Qoratov fosforitidan olingan donador S. tarkibida kamida 14% R2O5 va kupi bilan 2,5% erkin kislota boʻladi.

Ammoniylashgan S. superfosfatni suvsiz ammiak, ammiakli eritma yoki ammiakatlar.bilan toʻyintirib olinadi. Uning tarkibi kiritilgan ammiak miqdoriga bogʻliq. Ammiak kam dozada boʻlganda S.ning erkin kislotasi (N3RO4) bilan monoammoniyfosfat (NH4H2PO4) hosil qiladi, oʻgʻitda suvda eruvchi R2O5 miqdori kamaymaydi. Ammiak koʻp miqdorda kiritilganda monoammoniyfosfat va sitratda ertuvchan dikalsiyfosfat hosil boʻladi, yaʼni suvda eruvchan R2O5 miqdori kamayadi. Yaxshi fizik xususiyatlarga ega; namlanmaydi, mushtlashib krlmaydi, sochiluvchan, idish va qishloq xoʻjaligi. mashinalarining metall qismlarini yemiradigan erkin kislotadan xoli. Nisbatan yuqori samaraligi bilan ajralib turadi. Qoʻsh S. — apatit konsentratini fosfat kta bilan ishlab olinadigan konsentrlangan fosforli oʻgʻit. R2O5 miqdori 44—46%. Marganetsli S. tarkibida 14—19,5% R2O5 dan tashkari 1,5—2,5% marganets boʻladi, borli S.da 0,1—0,3% bor va molibden l i S.da 0,1% molibden boʻladi.

Dunyoda ishlab chiqariladigan fosforli oʻgʻitlarning yarmiga yaqini S.ga toʻgʻri keladi. S.ni hamma tipdagi tuproqlarda har xil usullar bilan hamma ekinlarga qoʻllash mumkin.

Sugʻorma dehqonchilikda qoʻproq ammoniylashgan S, shuningdek, ammofos qoʻllanadi, bu oʻgʻitlarning asosiy qismi kuzgi shudgorda, qolgani oʻsuvgullash fazasida solinadi.

Adabiyot 
 Nabiyev M.N., Azotnokislotnaya pererabotka fosfatov, t. 1—2, T., 1976; Vishnyakov A.A., Fosfornie udobreniya iz karatauskix, guliobskix i drugix fosforitov, T., 1972.

Risqivoy Yoqubov.
Suprematizm

Suprematizm (lot. supremus — eng yuqori, oliy) — 20-asr boshlarida shakllangan avangard sanʼat yoʻnalishi. Abstrakt sanʼat turi sifatida asarlari tasviriylikdan holi, turli rang va turli hajmdagi sodda handasiy shakllar (toʻrtburchak, uchburchak, yoʻlsimon chiziq va boshqalar)ning asimmetrik uygʻunlashuvidan hosil boʻladi. Asoschisi K.S.Malevich; V. Kandinskiy, P. Sezann taʼsirida xandasiy abstrakt izlanishlarni birlashtirishga harakat qildi ("Qora kvadrat", "Dinamik suprematizm", 1914 va boshqalar). S. vakillari asimmetrik kompozitsiyalarda rangli, handasiy shakllarning tartibi va joylashuvi orqali asarlarning ichki harakatini koʻrsatishga intildi.

 

Sanʼatdagi oqimlar
Sur

Sur — ochiq havoda soyada osib qoʻyib yoki dudlab quritilgan, qoqi qilingan goʻsht, baliq va hokazo;

Manbalar 

Taomlar
Surgi vositalari

Surgi vositalari - ichak peristaltikasini kuchaytirib, ich yurishini tezlashtiradigan modsalar. Sv. ichak shilliq pardasi retseptorlar (nerv uchlari) iga qitiqlovchi taʼsir koʻrsatadi. Surgi vositalari qabziyatda, odam zaharli moddalardan zaharlanganda ichakni tozalashda, shuningdek, meʼdaichak yoʻllarini tekshirish, operatsiyaga tayyorlash va boshqa xrllarda qoʻllanadi. Asosan, yoʻgʻon ichakka taʼsir koʻrsatadigan va butun ichak boʻylab taʼsir etadigan Surgi vositalari mavjud. Surunkali qabziyatda, asosan, yoʻgʻon ichakka taʼsir etadigan Surgi vositalari buyuriladi. Ular oʻsimlik (ravoch, itjumrut, sano) preparatlari boʻlib, tarkibida antraglikozidlar tutadi. Kimyoviy tuzilishi va taʼsiri jixatidan antraglikozidlarga oʻxshab ketadigan moddalar — fenolftalein va izofeninlar sintez yoʻli bilan olinadi. Bu guruh vositalari ingichka ichakdagi qazm jarayonini buzmasligi uchun uzoq muddat (yillar mobaynida) qoʻllanishi mumkin. Ular har kuni yoki kunora, odatda, kechasi uykudan oldin buyuriladi va 8—12 soatdan keyin taʼsir koʻrsatadi. Tarkibida antraglikozidlar tutuvchi preparatlarga odam oʻrganib qolishi mumkin, shuning uchun ularni birini ikkinchisi bilan almashtirib ishlatishga toʻgʻri keladi.

Butun ichak boʻylab taʼsir etadigan Surgi vositalari ga tuzli surgi va kanakunjut yogʻi kiradi. Tuzli surgi suvda yaxshi eriydi. U dissotsiatsiyalanganda ionlar meʼdaichak yoʻlida yaxshi soʻrilmaydi. Ichakda bu tuzning konsentratsiyasi koʻpayganda osmotik bosim oshib ketadi, bu oʻz navbatida suvning ichakda soʻrilishini toʻxtatib qoʻyadi. Bu jarayon ichakdagi suyuqlik xajmining ortib ketishi bilan boradi. Natijada ichak peristaltikasi kuchayib, ich yurishadi. Shuni aytib oʻtish kerakki, tuzli surgilar ichakda suvdan boshqa moddalarning ham soʻrilishini toʻxtatadi. Shu sababli, ular zaharli moddalar meʼdaichak yoʻlidan kirib, zaharlanish yuz berganda davo sifatida ishlatiladi.

Kanakunjut moyining taʼsiri shunga asoslanganki, u oʻn ikki barmoq ichakda parchalanib, butun ichakning shilliq qavati retseptorlarini qitiqlab, peristaltikani kuchaytiradigan moddalar hosil qiladi (qarang Ovqat hazm qilish sistemasi). Tuzli surgilar muntazam ishlatilganda, ular ichakni taʼsirlantirishi natijasida ichak shilliq pardasi yalligʻlanishi mumkin. Surgi vositalarini fakat vrach koʻrsatmasiga muvofiq ichish kerak, chunki baʼzi kasalliklar (mas, appenditsit bilan bogʻliq boʻlgan kabziyat)sya Surgi vositalarini oʻz bilgicha ichish yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Surdopedagogika

Surdopedagogika (lot. surdus kar va pedagogika) – defektologiya tarmogʻi; kar yoki zaif eshituvchi bolalarni maxsus oʻqitish va tarbiyalash masalalarini ishlab chiqadi. S. ga kar yoki zaif eshituvchi bolalarni oʻqitish nazariyasi tarixi, kar va zaif eshituvchi bolalarning psixologik rivojlanish, oʻquv fanlarini oʻqitish, talaffuzni oʻrgatish va „lab bilan oʻqish“, mehnatga oʻrgatish, tarbiyaviy ishlar metodikalari kiradi. S. kar yoki zaif eshituvchi bolalarning rivojlanish xususiyatlarini oʻrganib, maxsus oʻquvtarbiya jarayoni tuzilishining asoslarini, maxsus oʻquvtarbiya muassasalarini tashkil etish tartibkridalarini ishlab chiqadi. Fan asoslarini oʻrganish bilan zaif eshituvchi bolalarda ogʻzaki nutq shakllanib boradi. Zaif eshituvchilarga ogʻzaki nutqni oʻrgatish uchun soʻzlar talaffuz qilinganda nutq organlarining harakati koʻrsatiladi. Shu harakatlarga qarab zaif eshituvchilar tovush va soʻzlarni ajratib olishga, yaʼni „labga qarab oʻqishga“ oʻrganadi. Nutq harakatlarini takrorlashga oʻrgangan zaif eshituvchilar gapirish imkoniyatiga ega boʻladilar. Shuningdek, karlar maxsus oʻquv alifbosi – daktilologiyasan foydalanib gapirishlari ham mumkin. Maxsus taʼlim sharoitida oʻquvchilarda i. ch. faoliyatining malaka va koʻnikmalari gʻosil qilinadi va normal hayotga tayyorlanadi. S. otolaringologiya, akustika, logopediya, umumiy ped., tilshunoslik, psixologiya, fiziologiya bilan uzviy bogʻliq. S. boʻyicha ilmiy tadqiqotlar Oʻzbekistonda Toshkent ped. universitetining defektologiya ftida olib boriladi.
Surilma

Surilma — togʻ jinslarining gravitatsion jarayonlar taʼsirida yon bagʻir boʻylab pastga tomon siljishi. Surilgan togʻ jinslarining hajmi bir necha oʻn m³ dan 1 mlrd. m³ gacha boʻlishi mumkin. S. massa (tana), uzilish devori, sirpanish yuzasidan iborat (qarang sxema). Qalinligi 1 m dan 20 m gacha va undan ortiq boʻladi. S.ning yuzaga kelishiga, asosan, yon bagʻirlar ostki qismida tayanchlarning yoʻqolishi yoki kamayishi sabab boʻladi. Ular esa yon bagʻirlarning suv yuvishi natijasida yemirilib qiyaligini ortishi, tog jinslarining nurash yoki yogʻingarchilik va yer osti suvlari taʼsirida ortikcha namlanishi sababli jinslar mustahkamligining kamayishi, seysmik harakatlar, joyning geologik sharoitlari hisobga olinmay olib borilayotgan qurilish va boshqa xoʻjalik faoliyatlari (yon bagʻirlarda yoʻllar qurilishi, bogʻ va ekinzorlarni ortiqcha sugʻorish va hokazo) oqibatida kelib chiqadi. Siljishning, asosan, 4 tipi farq qilinadi: sirpanish — bunda zoʻriqish qulab tushishi pogʻonasiga yetadi; yuvilish — yer osti eroziyasi vujudga kelib, qatlamlar orasi erib oqadi; suyulish — yon bagʻirlarda suvga toʻyingan qumgilli va lyossli jinslarda seysmik tebranishlar natijasida suv utkazmaydigan 2 qatlam oraligʻidagi loysimon massa oqib chiqadi; sudral ib tushish — doimiy bosim ostida sekinasta deformatsiyalanish. S.larning yuzaki, loyli oqim, seysmogen turlari ham bor. Seysmogen S.lar hajmi katta, chuqur, shiddatli boʻladi [mas, Usoy (1911), Fayzobod (1943,1947), Burchmulla (1946), Hait (1949), Hisor (1989) va boshqa|. S.larning aniq vaqtini oddindan aytish kiyin, chunki u meteorologik, gidrogeologik va seysmik omillar bilan bogʻliq. S. koʻp hollarda suvli va suv utkazmaydigan gilli qatlamlar navbatlanib joylashgan, yon bagʻirlar ostini suv yuvib ketgan joylarda roʻy beradi. Yuzasining qiyaligiga kaiab juda yotik (5°). yotik (5—15°). Surilma pogonalari yoki dongliklor tikroq (15—45°), tik (45°) yon bagʻirlarda sodir boʻladigan S.lar mavjud. Yuzasining chuqurligi yuza (1 m gacha), sayoz (5 m gacha), chuqur (20 m gacha) va juda chuqur (20 m dan ziyod) boʻlishi mumkin. Sathi bir necha m2 dan 500— 600 m2 gacha. S.lar togʻli hududlar xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Ularga qarshi yon bagʻirlarda oʻsimliklar ekish, suvli qatlamga tushadigan suv miqsorini kamaytirish va boshqa tadbirlar amalga oshiriladi. Oʻzbekistonda 2 mingga yaqin S. maydonlari qayd etilgan boʻlib, ularda soʻnggi 40 yil davomida 8 ming chamasida mayda va yirik S roʻi berdi. Avtomobil yoʻllari, kanallar, konlar, suv omborlari chekkasidagi qiyaliklarda texnogen S.lar soni 1980-yildagidan 3—4 barobarga ortdi. Oʻzbekistonda S.lar, asosan, Chirchiq, Ohangaron vodiylari togʻ yon bagʻirlarida, Gʻalvasoy, Xoʻjakent, Ohangaron, Zagʻanasoy va boshqa joylarda, shuningdek, Tojikiston va Qirgʻizistonda koʻproq sodir boʻladi. S. dunyoning juda koʻp regionlarida uchraydi. Aholi yashaydigan joylarda vayronagarchiliklarga olib keladi. YUNESKO qoshida 2002-yilda S boʻyicha Xalqaro konsern tashkil etilgan.

    

Geografiya
Geografiyaga oid chala maqolalar
Boris Surovtsev

Boris Nikolayevich Surovsev (1902.19.4, Kirov viloyati Mamlij shahri — 1944.21.4, Gomel viloyati, Kalinkovichi shahri) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1935-yildan Samarqandda yashagan. 45-maktabda ilmiy boʻlim mudiri boʻlib ishlagan. 1924—27 yillar va 1941-yildan armiyada. 1942-yil apreldan alohida sapyorlar bataloni (Markaziy front 65armiyaning 69oʻqchi diviziyasi)ning boʻlinma komandiri, katta serjant. Repki rayonidagi Radul posyolkasi yaqinida Dnepr daryosini kechib oʻtishda alohida jasorat koʻrsatgan. 1943-yil 30 oktabrda Qahramon unvoni berilgan. Samarqand shahridagi 45oʻrta maktabga nomi berilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1902-yilda tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
19-aprelda tugʻilganlar
21-aprelda vafot etganlar
Surxondaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi

Surxondaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi — madaniy maʼrifiy muassasa. Termiz shahrida 1934-yilda (1933-yilda uyushtirilgan xalq xoʻjaligi koʻrgazmasi asosida) tashkil qilingan. Muzeyda Termiz va termiziy allomalar tarixi, qadimshunoslik va tangashunoslik, xalq ogʻzaki ijodi, etnografiyasi, xalq, amaliy sanʼati, oʻlka tabiati, sporti, tasviriy sanʼat boʻlimlari hamda 14 ming nusxadan ziyod asarga ega kutubxona bor. Muzey fondi 64 mingdan ortiq (2004). Eksponatlar Surxondaryo viloyatining eng qadim zamonlardan hozirgacha boʻlgan tarixi va madaniyati haqida hikoya qiladi: turli davrlarga oid zargarlik buyumlari, turli davrlarda zarb qilingan tangalar, hunarmandlik buyumlari, ganch oʻymakorligi, meʼmoriy yodgorliklar qoldiqlari, sopol buyumlar, haykalchalar, toʻqimachilik dastgohlari, uy anjomlari, ish qurollari mavjud. Muzey madaniy-maʼrifiy ishlarni amalga oshiradi, koʻrgazmalar tashkil etadi, ilmiy ishlar nashr qiladi, boshqa koʻpgina ilmiy muassasalar bilan hamkorlikda faoliyat olib boradi.

2019-yil 29-oktyabrda davlatimiz rahbarining tashabbusi bilan viloyatda madaniyat, adabiyot, sanʼat sohalarini rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratilganligi, Voha tarixini, sanʼat asarlarini oʻzida jamlab, 85 yildan buyon xizmat qilib kelayotgan viloyat oʻlkashunoslik muzeyiga Surxondaryo viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyi nomi berilgan hamda uning kolleksiyalarini saqlash va tashrif buyuruvchilar uchun barcha shart-sharoitlar yaratilgan yangi muhtasham binoga koʻchirilgan.

Muzey tuzilishi 
3 qavatdan iborat muzey ekpozitsiyasi „Tabiat“, „Arxeologiya va tarix“, „Tasviriy sanʼat“, „Mustaqillik davri“ hamda „Etnografiya“ singari 5 ta boʻlimdan tashkil topgan. Muzey fondida 16 ta yoʻnalishda 61 ming 325 ta eksponat mavjud boʻlib, shundan, 3150 ta eksponat noyob ashyo va kolleksiyalar sirasiga kiradi. Muzeyga tashrif buyuruvchi viloyat aholi va viloyatimiz mehmonlari bu yerda saqlanayotgan nodir eksponatlardan xalqimizning ming yillik anʼanalari, qadriyatlarini oʻrganishlari mumkin.
Surxondaryo viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyining umumiy holda 1,3 gektar yer maydoniga ega yangi binosi uchun 19,5 mlrd. soʻm mablagʻ ajratilgan boʻlib, shundan 15,0 milliard soʻm qurilish-taʼmirlash ishlariga, 4,5 milliard soʻm esa eksponatlar bilan jihozlash ishlariga sarflangan.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 30-maydagi 443-son qarori bilan muzey negizida „Termiz“ davlat muzeyi -qoʻriqxonasi tashkil etilgan, Termiz tumanidagi „Zurmala minorasi“ va „Eski Termiz“, Sherobod tumanidagi „Zarautsoy“, Jarqoʻrgʻon tumanidagi „Jarqoʻrgʻon minorasi“, Shoʻrchi tumanidagi „Dalvarzintepa“, Muzrabot tumanidagi „Kampirtepa“ madaniy meros obyektlari muzey tasarrufiga oʻtkazilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi muzeylar
Surxondaryo-Qashqadaryo musiqa uslubi

Surxondaryo-qashqadaryo musiqa uslubi – oʻzbek anʼanaviy musiqasining mahalliy uslublaridan biri. Mazkur hududda yashayotgan xalqning etnik tarkibi, kelib chiqishi, tarixan qaror topgan ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlari ushbu uslubning oʻziga xosligini belgiladi. Jumladan, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari oʻzbek aholisining koʻpchilik qismi azaldan yarim koʻchmanchi hayot kechirib, asosan chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanayotganligi sababli aynan shu jarayonlarga bogʻliq xalq qoʻshiqlari salmoqli oʻrin tutadi. Masalan, Oʻzbekistonning boshqa hududlarida kam uchraydigan „sogʻim qoʻshiqlari“ („Xoʻsh-xoʻsh“, „Turey-turey“, „Churey-churey“) sogʻilayotgan jonivorlarni tinchlantirish, erkalash va ularni iydirish maqsadlarida keng qoʻllanadi. Dehqonchilik bilan bogʻliq qoʻshiqlar esa yer haydash („Qoʻshchi qoʻshigʻi“, „Shox moylash“, „Qoʻsh haydash“), hosilni oʻrish („Yozi“), xirmonda bugʻdoy yoki arpani yanchish („Mayda“), bahor kelishi („Navroʻz“ va boshqalar) va boshqa paytlarda kuylanadi. Ayniqsa, turli yigʻin va toʻylarda erkaklar tomonidan ijro etilayotgan „qarsak“ („beshqarsak“) davra oʻyin qoʻshiqlari mashhur. Anʼanaviy musiqa cholgʻulari esa asosan choʻponlar ijodiga xos sibizgʻa, gʻajir nay, ayollar tomonidan keng qoʻllanadigan changqoʻbiz, baxshilarga joʻr boʻlgan doʻmbira (yaqin oʻtmishda – qoʻbiz) bilan chegaralangan. Musiqa hayotida boshqa hududlardan farqli oʻlaroq baxshi-shoirlar va doʻmbirakashlar asosiy oʻrin tutadi. Doʻmbirada ijro etilayotgan choʻponlar mehnati bilan bogʻliq cholgʻu kuylar („Choʻponcha“, „Qoʻylarni sudrash“, „Qoʻylarni yigʻish“, „Choʻponni chaqirish“ kabi), doston kuy („Baxshi kuy“)lar keng tarqalgan. Baxshilar ijodidagi „Alpomish“, „Goʻroʻgʻli“ kabi qahramonlik dostonlari hamda turli mavzudagi termalarning ijrosida maxsus „ichki ovoz“ uslubi qoʻllanadi. Surxondaryo-ashqadaryo musiqa uslubida dostonchilikning 2 yirik markazi – Shahrisabz dostonchilik maktabi va Sherobod dostonchilik maktabi shakllangan. Soʻnggi davrlarda boshqa mahalliy musiqa uslublariga xos musiqiy anʼanalar (masalan, maqom ijrochiligi sanʼati) ham yoyila boshlagan. Hozirda Surxondaryo-Qashqadaryo musiqa uslubi koʻpgina folklor-etnografik ansambllar („Shalola“, „Boysun“ va boshqalar), estrada xonandalari (Mahmud Namozov, S. Qoziyeva) ijodiga asos boʻlmoqda, baxshilar tanlovlari, 2002-yildan oʻtkaziladigan „Boysun bahori“ xalqaro folklor festivali orqali jahon sahnasiga chiqmoqda.

Adabiyot 
 Karomatov F., O lokalnix stilyax uzbekskoy narodnoy muziki, M., 1964.

Musiqa
Oʻzbek musiqa uslublari
Sut tish

Sut tishlar—doimiy tishlar shakliga oʻxshash, lekin kichik va ildizi birmuncha kaltaroq boʻlgan tishlardir. Sut tishlar emizikli yoshda yorib chiqadi va doimiy tishlar bilan almashguncha, yaʼni 12-13 yoshga qadar turadi.

Vazifasi
Insonning og'zini rivojlantirishda asosiy tishlar muhim ahamiyatga ega. Sut tishlar cho'g'idagi "archa" uzunligini saqlab qoladi, suyak va doimiy tishlarni almashtirish asosiy tishlar kabi bir xil tish bakteriyalaridan rivojlanadi. Birinchi tishlar doimiy tishlarning erupsiya yo'lini ko'rsatadi. Shuningdek, tuxum mushaklar va tuxum suyaklari hosil bo'lishi doimiy tishlar uchun to'g'ri masofa saqlab qolish uchun asosiy tishlarga bog'liq. Birinchi tishlarning ildizlari doimiy tishlarning tushib ketishiga yo'l ochadi. Bolalarning nutq tarmog'i, tabassumlari uchun asosiy tishlar muhim ahamiyatga ega va oziq-ovqatni imo-ishora orqali tushuntirish mumkun, garchi asosiy tishlarini olib tashlagan (odatda tishlarning karisasi yoki tish shikastlanishi natijasida) bolalar hali ham muayyan darajada ovqatlanish va imo-ishora orqali ko'rsatish mumkun.

Ko'rinishi
Inson hayotining embrion davrida asosiy tishlar paydo bo'ladi. Birinchi tishlarning rivojlanishi tish himoya ko'rinishida tishning rivojlanishining oltinchi haftasidan boshlanadi. Bu jarayon o'rta chiziqdan boshlanadi va keyin orqaga tarqaladi. Embriyon sakkiz haftada bo'lganida, yuqori va pastki kemada o'n ta sut tishlar chiqqan bo'ladi, bu esa oxir-oqibat asosiy (barg) tishlash bo'ladi. Bu tishlar og'izda paydo bo'lguncha o'sib turadi. Birlamchi tishlarda ya'ni sut tishlar jami 20ta mavjud: har bir kvadrat uchun besh va har bir archa uchun o'nta tish bo'ladi. Ushbu tishlarning "tishlash" avvalo olti oylikda boshlanadi va asosiy tishlash davrida 25-33 oylik bo'lgangacha davom etadi. Odatda og'izdagi birinchi tishlar mandibulyar markazli kesish qismidir va oxirgilari maxilyar ikkinchi mollar. Birinchi tishlar markazdagi kesish, yon kesish, itlar, birinchi molarlar va ikkinchi mollar iborat; har bir kvadratda bitta bor, bu har bir tishning jami to'rtta qismini tashkil etadi. Ularning barchasi asta-sekin birinchi va ikkinchi molarlardan tashqari, o'xshash nomli doimiy tengdoshlari bilan almashtiriladi, ular premolyarlar bilan almashtiriladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Suffiks

Suffiks ( — qadalgan, biriktirilgan), soʻng qoʻshimcha — affikslarning bir turi; soʻz oxiriga qoʻshiladigan, yangi soʻz yoki soʻz shakli yasaydigan qoʻshimcha. Masalan, suvchi, olmazor, onaxon, kitoblar soʻzlaridagi chi, zor, xon, lar qoʻshimchalari Suffikslardir. Joylashish oʻrniga koʻra Suffiks affiksning infiks (soʻz oʻzagi o'rtasida boʻladigan) va prefiks (soʻz oʻzagi oldidan qoʻshiladigan) turlariga qarama-qarshi qoʻyiladi.

Yana qarang 

 Prefiks
 Tilshunoslik
Suharto

Suharto (Suharto) (1921.8.6, Kemusu, Jokyakarta yaqinida) — Indoneziya davlat arbobi, general. Indoneziya xalqining Gollandiya mustamlakachilariga qarshi qurolli kurashida qatnashgan (1945—1949); Indoneziyaga tegishli Gʻarbiy Irianni ozod etish uchun tuzilgan qoʻshinlarga boshchilik qilgan (1962—63). S. zaxiradagi strategik piyoda qoʻshinlar qoʻmondoni (1963—1965), keyinchalik hokimiyatni harbiy guruhlar boshqargan paytda piyoda qoʻshinlar vaziri (1965-yil 30 sent.). 1966-yil martdan hokimiyat tepasida. Uning hukmronligi davri shafqatsiz qatag'onlar bilan xarakterlanadi - asosan sotsialistlar va ularning tarafdorlariga qarshi, shuningdek, bu narsalarda shunchaki gumon qilingan; turli hisob-kitoblarga ko'ra, uning qatag'onlari 500 mingdan 2 milliongacha odamning hayotiga zomin boʻlgan. 1997-yilda Osiyo bozorlaridagi moliyaviy-iqtisodiy inqiroz Indoneziyaga katta zarar yetkazgan, mamlakatda siyosiy tanazzul yuz bergan (1998-yil may). S. isteʼfoga chiqishga majbur boʻlgan.

Manbalar
Suxona

Suxona — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismi (Vologda viloyati) dagi daryo. Kubena kulidan boshlanadi. S.ning koʻldan chiqish joyiga shlyuzli toʻgʻon qurilgan. U Yug daryosi bilan qoʻshilgandan keyin Shimoliy Dvina daryosi hosil boʻladi. Uzunligi 558 km, havzasining maydoni 50,3 ming km², oʻrtacha suv sarfi 463 m³/sek. Yuqori oqimi da (Vologda daryosi quyiladigan joygacha) ilon izi boʻlib sayoz oʻzanda oqadi. Oʻrta oqimida sayoz joyi koʻp, ostonalar bor. Quyi oqimida qirgʻogʻi baland (30 m gacha). Oʻzanida ostona koʻp (eng kattasi Opoka). Nishabi juda kam boʻlganidan, baʼzan, bahorda Vologda va Leja daryolari suvi bosib, S. suvi Kubena koʻliga qaytib oqadi. noyabrda muzlayda, aprel

ning 2-yarmida muzdan boʻshaydi. Shimoliy Dvina sistemasi bilan Sheksna va Volga daryolari orqali birlashtirilgan. Boshidan oxirigacha kema qatnaydi va yogʻoch oqiziladi. S. soxilida Sokol, Totma, Velikiy Ustyug sh.lari joylashgan.

 

Rossiyadagi daryolar
Suxumi

Suxumi () — Gruziyadagi shahar. Abxaziya poytaxti. Qora dengizdagi port, temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 120 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mil. av. 6-asrda yunon savdogarlari Suxumi oʻrnida Dioskuriada shahriga asos soldilar. 1-asr boshlarida Vizantiyaga qarashli, Gruziya solnomalarida dastlab 736 yilda Sxum nomi bilan tilga olinadi. 12-asr dan Genuya faktoriyasi, 1724—1810-yillarda turklarning SuxumQalʼa istehkomi. 1864-yildan Suxum harbiy boʻlimi markazi. Shaharda yengil (shu jumladan, koʻnpoyabzal), oziqovqat (goʻsht, sut, konserva, baliq, tamaki, vino korxonalari), mashinasozlik va metallsozlik sanoatlari (priborsozlik, eksperimental gaz apparaturalari zavodlari), Suxumi GES (Gumista daryosida) ishlab turibdi. 2 institut (shu jumladan, Abxaz instituti), Eksperimental patologiya va terapiya instituti (maymunlar pitomnigi bilan birga), Suxumi botanika bogʻi, 3 teatr, D.I. Gulia adabiymemorial muzeyi, N. A. Lakoba uy-muzeyi bor.

Suxumi iqlimiybalneologik kurort. Yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°), qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi 6°); yillik yogʻin 1460 mm. Davolash vositalari: iqlimiy terapiya, dengizda choʻmilish, mineral suvlar (asosan, vannasiga tushiladi).

Suxumi Kavkaz va Qora dengiz boʻyidagi muhim turizm markazlaridan biri. Sanatoriy, dam olish uylari, pansionatlar, turbazalar bor.

Gruziya shaharlari
Osiyoning port shaharlari
Zamira Suyunova

Zamira Rajabovna Suyunova (1958-yil 27-iyunda tugʻilgan) — oʻzbekistonlik qoʻshiqchi. Oʻzbekiston xalq artisti (1999). Dutorchi qizlar ansambli repertuari shakllanishida xonanda (1979-yildan), musiqa rahbari (1984-yildan) va badiiy rahbar (1995—2002) sifatida xizmatlari alohida. Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida oʻqituvchi, dotsent (2004-yildan). 2019-yil „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan.

Hayoti 
Zamira Suyunova 1958-yil 27-iyunda Qashqadaryo viloyati Kitob tumanidagi Shatri qishlogʻida oʻqituvchi Rajab Suyunov xonadonida tugʻilgan. Oʻn bir farzandning beshinchisi.

Toshkent konservatoriyasini xor dirijyorligi ixtisosligi boʻyicha tugatgan (1981). Oʻzbek ashulachilik sanʼati sirlarini Gʻ. Toshmatov, K. Ismoilova, A. Ismoilovlardan oʻrgangan.

Jarangdor, butun diapazonida tiniq ovozga ega boʻlib, maqom yoʻllari („Dugoh Husayn“, „Savti Chorgoh“, „Saraxbori Dugoh taronasi“ va boshqalar), xalq ashula, yalla va laparlari („Yoʻl boʻlsin“, „Yoryor“ va boshqalar), ayniqsa, bastakorlar asarlari (Gʻ.Toshmatovning „Baxtimdan“, A. Ismoilovning „Oybuloq“, „Bilmam, adashdimmi“, „Alla“, „Ayol qalbi“ va boshqalar)ni nozik did bilan va badiiy taʼsirchan talqin etgan. Bastakor sifatida bir qator („Vatan ishqi“, „Alla“, „Gul ochilsa“, „Ona boʻlib“ va boshqalar) qoʻshiq va ashulalar yaratgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonojamgʻarmasiga, 3 grammplastinka, bir necha audiokassetalarga yozilgan. Uning hayoti va ijodiga bagʻishlangan telefilm va videofilmlar suratga olingan. Angliya, Fransiya, Ispaniya va Germaniyada gastrodda boʻlgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1958-yilda tugʻilganlar
27-iyunda tugʻilganlar
Oʻzbekistonlik ayol qoʻshiqchilar
Suyurgʻol

Suyurgʻol (moʻgʻulcha — inʼom, sovgʻa) — biror hukmdor (xon, sulton, shoh) tomonidan saltanat oldida alohida xizmat koʻrsatgan arkoni davlat yoki sarkardalarga berilgan molmulk, yersuv. Moʻgʻullar istilosidan soʻng Movarounnahr, Dashti Qipchoq, Yaqin Sharq mamlakatlarida rasm boʻlgan. S.ga beriladigan yer nasldan naslga meros boʻlib oʻtgan. S. egasi davlatga toʻlanadigan soliklardan ozod etilib, olgan daromadi va oʻziga qaram aholidan ixtiyoricha foydalanish huquqiga ega boʻlgan. Amir Temur va Temuriylar saltanatida S. keng qoʻllangan. Sohibqiron zabt etgan mamlakatlarning baʼzi viloyat va tumanlarini shu yerlarning oldingi egalariga, oʻz oʻgʻillari, nevaralari, qarindoshlari, atoqli lashkarboshilar, amir va beklarga S. tarzida bergan va ular "darbasta S." deb yuritilgan. Amir Temur oʻzining eng isteʼdodli sarkardalaridan biri amir Shohmalikka bir qancha yerlarni S. qilib bergan. Shohrux davrida Shohmalik Xorazm viloyatiga darbasta S. etib tayinlangan. Shohmalik vafotidan keyin Xorazm uning oʻgʻli Ibrohim Sultonga topshirilgan. 16-asrdan boshlab S.ning avvalgi tartibida muayyan oʻzgarish yuz beradi. Shayboniylar va Ashtarxoniylar davrida baʼzi qishloqlar, yer maydonlari shu yerlardan undiriladigan solikdarning bir qismi ham S. tariqasida beriladigan boʻlgan. 18-asr va 19-asrning 1-yarmida S. mohiyati tubdan oʻzgarib, uning faqat merosiyligi saqlanib qolgan.

Adabiyot 
 Abdurazzoq Samarqandiy, Matlai saʼdayn va majmai bahrayn, T., 1969.

Osiyo tarixi
Iqtisodiyot
Huquq
Suyak oʻymakorligi

Suyak oʻymakorligi — oʻymakorlik turi; suyakni oʻyib naqsh, tasvir ishlash, kesib va yoʻnib haykalcha, buyumlar tayyorlash sanʼati. Asosiy xom ashyo — suyak (mamont va morj tishi, fil, mol suyagi va shoxi, ot va boshqa hayvonlarning suyagi) hisoblanadi.

Tarixi 
Suyak oʻymakorligi qadimdan yirik hayvonlar yashagan hududlarda maʼlum boʻlgan. Hindiston, Okeaniya, Afrika, Rossiyaning shimolida taraqqiy etgan; Oʻrta Osiyo hududida geografik sharoitga koʻra suyak oʻymakorligi rivojlanmagan. Xalq amaliy bezak sanʼati turlaridan — pichoqchilikda hamda mayda shaklli buyumlar (tugmacha va boshqalar) tayyorlashda suyak oʻymakorligi qoʻllanadi. XX asr 60-yillaridan suyak oʻymakorligi Oʻzbekiston amaliy bezak sanʼatida bir qadar rivojlandi. Jumladan, xalq ustasi Ortiq Fayzullayev saʼyharakati tufayli suyak oʻymakorligida badiiy asarlar — "Choʻpon", "Lazgi oʻyini", "Kurant", "Navoiy" va boshqalar yaratildi.

Tayyorlanishi 
Kerakli hajmdagi suyak boʻlagi tanlab olinadi, ortiqcha qismlari arralab olib tashlanadi, gʻadir-budur joylari egovda tekislanadi. Suyakka gul chizib, asboblar (parma, arracha, egov va boshqalar) yordamida oʻyib naqshlar hosil qilinadi hamda jilolanadi.

    

Sanʼat yoʻnalishlari
Oʻymakorlik