Ziyo Bunyodov

Ziyo Muso o‘g‘li Bunyodov (1921-yil 24-dekabr, Astara, Lenkoran tumani - 1997-yil 21-fevral, Boku) Ozarbayjon sharqshunosi, tarixchi, Sovet ittifoqi qahramoni, davlat mukofoti laureati va xizmat ko‘rsatgan ilmiy xodim.
U 1991-yilda professor Vasim Mammadaliyev bilan birgalikda Qur’oni Karim kitobining Ozarbayjon tiliga tarjimasini yakunladi. 1997-yilning 21-fevral sanasida o‘zi yashagan binoning oldida jinoyatkor guruh tomonidan o‘ldirilgan.

Hayotı 
Ziyo Bunyodov 1923-yil 21-dekabr kuni Astara shahri, Oktabr inqilobidan ancha avval Lyaxov kazak bo‘linmasi maydonlaridan birida xizmat qilgan harbiy tarjimon oilasida dunyoga kelgan. Uning otasi Bibi-Heybat olimshayxlar naslidan bo‘lgan Muso Mavsum o‘g‘li edi. U otasining soyasida hali kichik bo‘lishiga qaramay arab tilini o‘rgangan va Qur’on o‘qishni boshlagan. Uning onasi esa Lenkoranning Liman shahrida tug‘ilgan Ozarbayjondagi qadim rus ko‘chmanchilaridan bo‘lgan Raisa Mixaylovna Gusaikova edi.

Nasl shajarasi asoslangan tarixiy hujjatlarga ko‘ra, Bunyodov familiyasi uning 13-katta bobosi shayx Bunyodning ismidan olingan. Uning to‘liq ismi Sheyx Ziyo ad-Din bin Sheyx Muso bin Sheyx Masum bin Sheyx Mahdi bin Sheyx Ismoil bin Sheyx Uli Usgar bin Sheyx Muhammad Umin bin Sheyx Uli Usgar bin Sheyx Muhammad Mug‘om bin Sheyx Usgar bin Sheyx Gulomali bin Sheyx Bunyod al-Bakuvi. Ziyo Bunyodov o‘zi haqida shunday deydi:

Yoshlık yılları 
Bolalikdan yaxshi tarbiya olgan Bunyodov oilasidagi 6 ta farzandning eng kattasi edi. Xizmati ishi bilan aloqador bo‘lgan otasini Go‘ychay (joy nomi) hududiga yuborishganidan keyin Bunyodov o‘rta maktab yillarini Go‘ychayda o‘tkazdi.1939-yilda o‘rta maktabni tugatganidan so‘ng u uchuvchilik maktabiga o‘qishga kirish uchun Bokuga keladi. Lekin tibbiy ko‘rikdan o‘tolmagach, yoshini 2 yil katta ko‘rsatib, S.Orconikidze nomidagi Boku Piyodalar Maktabida tahsili davom ettiradi. 1941-yilning may oyida harbiy maktabni leytenant sifatida a’lo baholar bilan bitirdi.

Harbıy yılları 

Bunyodovni ikkilanmasdan kelajakdagi xizmat yeri – Bessarabiyaga yuboradilar. U bu yerda – Dnestr daryosi yoqasidagi kichik shahar bo‘lgan Bandarda 2-jahon urushi boshlanganidan jami bir oy o‘tgach hayotida ilk marotaba jangga kirdi. Kasalxonalarda kechgan vaqti (ikki marta yaralangan va kontuziya bo‘lgan) tugashi bilanoq Ziyo Bunyodov 2-jahon urushida Berlingacha jang qilib, sharafli kurash yo‘lini bosib o‘tgan.

U Ukraina va Moldova kurashlarida, Mozdak va Tuapse, Belorusiya va Polsha uchun janglarda faol ishtirok qilgan. Hatto qamalga tushib qolgan va tushgan qamalidan kurashib, jang qilib chiqqan va polkning bayrog‘ini himoya qilishni uddalagan va buning bilan faqat bayroq emas, polkning askari sharafini ham himoyalay olgan. Bunyodov Shimoliy Qafqazda kechgan janglarda ishtirokchi bo‘lgan va Saratovning yarmigacha Volga matroslaridan tashkil topgan 120 nafarlik rotaga ham boshchilik qilgan. 

O‘zining haq ekanligini isbotlashga uringan Bunyodov komandir bilan janjallashgach, jarima rotasiga yuboriladi va u yerda bir yil qolib ketadi. Yosh leytenant bo‘lishiga qaramay, u yerda yoshi va tajribasi katta bo‘lgan jazo o‘tayotganlarning ham hurmatini qozonadi. Buni e’tibordan chetda qoldirmagan qo‘mondonlik, otishmachi batalyoni komandiri bo‘lgan Bunyodovga jarima rotasiga boshchilik qilishni taklif etadi. U bu taklifni hech ikkilanmasdan qabul qiladi.

Vislo-Oder amaliyoti vaqtida kapitan Bunyodovning qo‘mondonligi ostida 123-jarima rotasi Pilisa daryosi bo‘yidagi 80 metrlik minalangan ko‘prikni qo‘lga olgan va asosiy kuchlar kelguniga qadar bir necha soat mobaynida uni dushmanning tinimsiz hujumlaridan qo‘riqlab, saqlay oldi. Bu muddat davomida 670 nafar jangchi bo‘lgan rotasidan jami 47 nafari sog‘ qolgan edi.  Xotira daftaridan:

1945-yil 27-fevralda Ziyo Bunyodovga „Sovet ittifoqi qahramoni“ unvoni berilgan.

Ilmıy faolıyat 

Urush yakunlangach, Bunyodov 1945-yilning may oyidan 1946-yilning mayiga qadar Berlinning eng nufuzli joyi – Pankovda ishlagan. Berlin madaniyat hayotining barposi va rivojlanishi sohasida qilgan ishlari uchun u „Artur Bekker“, „Vaffenbrudershaft“ qizil medallari bilan mukofotlangan.

Bunyodov armiyadan ketgandan so‘ngra, 1946-yilda Moskva Sharqshunoslik institutiga kiradi, 1950-yilda shu universitetning aspirantura bosqichiga qabul qilinadi.  Ziyo Bunyodov 1954-yilda Italiya imperalizmi Afrikada” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilib, shu yilning avgustida Bokuga qaytadi. Shu yilda u Ozarbayjon Fanlar Akademiyasining Tarix institutida ilmiy tadqiqotlarini davom ettiradi. 

1958-yildan 1959-yilgacha Ziyo Bunyodov Ozarbayjon davlat universiteti Sharqshunoslik fakultetida muallim vazifasida mehnat qiladi. 1964-yildan Yaqin va O‘rta Sharq xalqlari institutida „O‘rta asrlar tarixi“ bo‘limining rahbari bo‘ladi. 1964-yilda u „Ozarbayjon VII-IX asrlarda“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilib, tarix fanlari doktori ilmiy darajasini oladi, 1965-yilda esa uning ayni nomli monografiyasi chop etiladi.

1960-yillarning 2-yarmida Ozarbayjonning 150 yil avval Rossiya tarkibiga qanday kirgani borasida ilmiy bahslar ketardi. Bu bilan bog‘liq shunday qaror qabul qilinganki, bir yarim asr avval Ozarbayjon ko‘ngilli sifatida Rossiyaning tarkibiga kirgan. Hatto bu narsa bir bayram kabi qabul qilingan edi. Shu munosabat ila Ozarbayjon Lenin ordeni bilan mukofotlangan edi. 1967-1968-yillarda Ziyo Bunyodov bir necha marotaba ochiq bildirganki, to‘g‘ri Ozarbayjon Rossiyaning tarkibiga kirgan, ammo bu qadam ko‘ngilli sifatida tashlanmagandir. U tarixiy haqiqatni aytmoq lozimligini ta’kidlardi.

Bunyodov bolshevizm terrori va siyosiy repressiyalarning qurbonlari bilan bog‘liq bir necha tadqiqot asarni o‘rtaga tashlagan. U bolshevizm terrori natijasida 20-30-yillarda Ozarbayjonda olib borilgan repressiyalar haqida haqiqatlarni oshkora qilarkan, 1937-yilning qurbonlarini xalqqa tanitarkan, ularni oqlarkan, nomlarini tarixda barpo ettirarkan va shu bilan, o‘sha davrni to‘g‘ri, xolis yoritarkan bu borada haqiqiy xizmatni bajargan. Haydar Aliyev Ziyo Bunyodovning bu davrdagi faoliyatini ham yuksak baholagan:

1965 yilda SSSR Oliy va oʻrta taʼlim vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi qarori bilan unga professor ilmiy darajasi berilgan. 1966 yildan Turk tarix jamiyatining Anqaradagi qurultoylarida doimiy qatnashib keladi. Turkiy xalqlar tarixini o‘rganishdagi ulkan xizmatlari tufayli o‘sha yili Turk Tarix Jamiyatining muxbir a’zoligiga, 1988 yilda esa faxriy a’zoligiga saylangan.

1967-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 21 aprel 1976-cı ildə Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir. Bünyadov 1970-ci ildə "Azərbaycan SSR EA-nın Xəbərləri. İctimai elmlər seriyası" jurnalının baş redaktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdu. 1970-ci ilədək onun elmi rəhbərliyi altında artıq səkkiz namizədlik və üç doktorluq işi müdafiə olunmuşdu.

1967-yilda Ozarbayjon Fanlar Akademiyasining muxbir a’zosi, 1976-yil 21-aprelda Fanlar Akademiyasining haqiqiy a’zosi etib saylanadi. Bunyodov 1970-yilda “Ozarbayjon SSSR FA ning xabarlari. Ijtimoiy ilmlar (gumanitar fanlar) seriyasi” jurnalining bosh muharriri vazifasiga tayinlanadi. 1970-yilgacha uning rahbarligi ostida 8 ta nomzodlik va 3 ta doktorlik ishi himoya qilingan.

U xalifalik va Ozarbayjonning VII-XIII asrlar tarixining tadqiqotchilaridan biri edi. Bunyodov alban tarixchisi M.Goshning „Alban xronikasi“ asarini 1960-yilda ingliz tilidan, A.Bakuvining „Obidalarning xulosasi va qudratli hukmdorning mo‘jizalari“ asarini 1971-yilda va Nasaviyning „Sulton Jaloliddin Mankburni (Manguberdi) hayotining tasviri“ asarini 1973-yilda arab tilidan rus tiliga tarjima qilgan. 

SSSR bo‘ylab sayohatlarida yoshlar orasida harbiy-vatanparvarlik ishiga ko‘rsatgan dastaklari uchun 1976-yilda Faxriy nishon mukofoti bilan taqdirlangan. 1980-yilda esa Ozarbayjon Sovet Ensiklopediyasining bosh redaksiyasi a’zosi etib saylangan. U ensiklopediya uchun Ozarbayjon tarixiga doir ko‘plab maqolalar yozgan. Manbalar tadqiqini davom ettirgan akademik Bunyodov yangi “Ozarbayjon otalar davlati. 1136-1225-yillar” kitobi ustida ish boshlaydi. 1978-yilda monografiya nashrdan chiqqandan keyin ko‘plab ijobiy fikr-mulohazalar oladi va yuksak baholanadi. Uning bu asari ilm ahlining yuksak bahosini olmoqla birlikda 1980-yilda ilm va texnika sohasida Ozarbayjon SSSR davlatining mukofotiga loyiq ko‘riladi.

1981-yilning aprel oyidan esa Ozarbayjon Milliy Ilmlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutining direktori vazifasiga tayinlanadi. U bu vazifada 1986-yilgacha faoliyat ko‘rsatgan. 1982-yilda unga “Ozarbayjon SSSR xizmat ko‘rsatgan ilmiy xodimi” unvoni berilgan. U 1988-1990-yillar davomida Ozarbayjon Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik intsitutiga rahbarlik qilgan.

1990-yilda Ozarbayjon Fanlar Akademiyasining vitse-prezidenti etib saylangan. U 1991-yilda professor Vosim Mammadov ila birgalikda Qur’oni Karimning ozarbayjon tiliga tarjimasini yakunlaydi. Buyuk mas’uliyat va zahmat talab qilgan bu ishi uchun Bunyodov Hoji Zeynolobdin Tog‘iyev nomidagi mukofot bilan taqdirlangan. 1992-yilda Bunyodov umumiy ovoz berish yo‘li bilan qaytadan Sharqshunoslik instituti direktori etib saylanadi.

Ziyo Bunyodov 1991-yilda „Gulistoni-Eram“ asarini muqaddima va sharhlar bilan chop ettiradi va bu ishi uchun 1993-yilda Abbosgulu og‘a Bakixanov nomidagi mukofotga munosib ko‘riladi.

Imodaddın Nasımıy haqıda fıkrları 
Bunyodovning tadqiqotlaridan biri o‘rta asrlar mutafakkir shoiri Imomiddin Nasimiyning o‘limi bilan bog‘liq. Akademik Nasimiyning qatl qilinishi va terisining shilinishi haqidagi ma’lumotlarni inkor etdi. U zamonaviy Ozarbayjon sharqshunoslari Nasimiyning o‘limiga oid faktlarni faqatgina turk olimi Abdulboqi Gulpinarlining “Islom Ensiklopediyasida” gi “Nasimiy” nomli maqolasidan o‘qib, bu bilan kifoyatlanishlarini aybladi. U o‘z maqolasida Nasimiyning o‘limi bilan bog‘liq xulosalar zaifligidan va bizgacha yetib kelgan manbalar kamligidan shikoyat qiladi. Ma’lumotning matni shundaydir:

Tanqıdı 
Tomas de Vaal „Qorabog‘: Armaniston va Ozarbayjon sulh va urush yo‘llarida“ kitobidagi ma’umotlarni o‘qib, Bunyodov armanilarning Janubiy Qafqazda o‘nlab cherkov qurganini, albanlarning armanilarning ajdodlari bo‘lganini inkor etib, bu obidalarning armanilar bilan aloqasi bo‘lmagan xristian albanlariga tegishliligi farazini ilgari surgan. Britaniyalik jurnalist „o‘sha obidalarning yozuvlari arman tilida ekanini“ aytgan.

Plagıat da’vosı 
Tomas de Vaal so‘zlariga ko‘ra, Bunyodovning 1960-yilda va 1964-yilda chop etilgan ikki maqolasi AQSH olimlari Dausetning „Mxitar Goshning Alban xronikasi“ va Robert Hevsen maqolalarining plagiatidir. Qayd etish lozimki, Bunyodov „Albaniya tarixi“ maqolasining boshida solnomaning matni Dauset nashrining tarjimasini va shuningdek bu nashrning ma’lumotlarini taqdim etadi, lekin so‘zboshi va sharhni muallif sifatida beradi.

Manbalarnıng soxtalashtırılısh da’vosı 
Bunyodov Villem Flor va Hasan Jovodiy Abbosgulu og‘a Bakixanovning „Gulistoni-Eram“ asari tarjimasini soxtalashtirishda, buzib ko‘rsatishda ayblanadi. Gruzin tarixchisi G.Beradze Falaki Shirvon haqida bo‘lgan ishni hindistonlik sharqshunos Hassan Hadi ishi ekanligini aytib, Bunyodovni undan plagiat qilinganlikda ayblaydi. 

Armaniston tarixchilari Bunyodovning ishlarida iqtiboslarning buzib ko‘rsatilganligi haqida namunalar keltirganlar. A.Margaryan Bunyodovning „Albaniya tarixi“ kitobidagi Dausetning so‘zboshisi va sharhlarining noto‘g‘ri tarjimasida uni aybdor qiladi. Margaryanning mulohazasiga ko‘ra, Bunyodov „WHIT SUNDAY“ („Muqaddas Uchlikning kuni“) asarini ingliz tilidan rus tiliga „Oq bozor (yakshanba) kuni“ („WHITE SUNDAY“) deb noto‘g‘ri tarjima qilgan.

Kaliforniya universitetining arman professori Barlou ter-Murdechiyanning „Qorabog‘ tarixi bo‘yicha ikki yilnoma“ kitobida Ziyo Bunyodovni tarixchi Mirzo Jamol Javonshir Qorabog‘iy va Mirzo Adigo‘zal beyning qaydlari manbalarini soxtalashtirishda ayblaydi. 

Kolumbiya universitetining arman professori Jorj Burnutyan Bunyodovni armanlar haqidagi qaydlarni albanlar haqidagi qaydlar bilan almashtirib, sistematik „tozalashda“ ayblagan. 

V.A.Shnirelmen Bunyodovni manbalarning soxtalashtirishida aybdor qilgan. U Bunyodovni Armaniston va Ozarbayjon tarixiga oid (ayniqsa, qadimgi Albaniya) revizionist, millatchi va siyosiy motivli konsepsiyalarni ishlab chiqishda ayblab, Ziyo Bunyodovni Ozarbayjon tarixshunosligida bu yo‘nalishdagi asosiy yaratuvchilardan biri sifatida da’vo qilgan.

Ijtımoıy-sıyosıy faolıyatı 
1990-yillarda Bunyodov Bokuning Ozodlik maydonida nutq so‘zlagan, Armanistonning Ozarbayjonga harakatlariga qarshi chiqqan va armanlarning iddaolariga e’tiroz bildirgan, bu sohada eng ko‘p so‘z aytgan insonlardan biri edi. Ziyo Bunyodov o‘z chiqishlarida necha martalab arman tarixchilarining iddaolariga javob qaytargan. Siyosatchi Siyovush Navruzovning so‘zlariga ko‘ra, 1994-yilda Bunyodov Akrom Aylislining arman bo‘lganini da’vo qilgan. 

1992-yilda Bunyodov Haydar Aliyevni Ozarbayjonda hokimiyat uchun ochiq va faol kurashga chaqirgan, uning hokimiyatga qaytishi haqidagi murojaatni imzolagan 91 nafar ziyolining biri edi.  Bunyodov 1992-yilda Yangi Ozarbayjon Partiyasi raisining muovini qilib saylangan. 1995-yilda esa Milliy Majlisning deputati, ayni vaqtda xalqaro munosabatlar va parlamentlararo aloqalar doimiy kengashining ham a’zosi etib saylangan.

Sumgayıt (joy nomı) hodısaları sababları haqıdagı fıkrları 

1998-yilda sodir bo‘lgan Sumgayit hodisalarining mohiyyati bilan bog‘liq Ozarbayjon matbuotida akademik Ziyo Bunyodov „Nega Sumgayit?“ maqolasida yuz  bergan voqealarning asl mohiyatini oshkora ochiqlashga harakat qilgan. U Moskvani bir-birovga qayrash, gijgijlash rolidan bahs etarkan, SSSR FA Afrika instituti direktori muovini A.M.Vasilyevning quyidagi so‘zlarini misol qilib keltiradi:

Tomas de Vaalning so‘zlariga ko‘ra:

Bunyodovning so‘zlariga ko‘ra:

Tomas de Vaalga ko‘ra, Bunyodovning maqolasi shu qadar ishonarsiz ediki, hatto armanlar uni chop etgandi. Ayni vaqtda Ziyo Bunyodov yuzaga chiqargandiki, Boku va Sumgayitga arman emissarlarining kelishi fevral oyida armanlarning banklardan o‘z jamg‘armalarini olib qo‘yishi bilan bog‘liq.

Vafotı 

1997-yilning 21-fevral sanasida o‘zi yashagan binoning oldida jinoyatkor guruh tomonidan  o‘ldirilgan.  O‘ldirilishidan biroz muddat avval qo‘lida Mudofaa vazirligidagi korrupsiya bilan bog‘liq hujjat borligini aytgan. Bu hujjatlar haqida parlamentning yopiq majlisida hamkasblariga ma’lumot berishi ham aytiladi. Akademikning „Hizbulloh“ a’zolari tomonidan o‘ldirilgani va bu bilan bog‘liq bir necha nafar shaxsning ozodlikdan mahrum qilingani-da aytiladi.

1997-yil 23-fevral kuni Shahriyor nomidagi Madaniyat Markazida u bilan vidolashuv marosimi bo‘lib o‘tadi. Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyevning vidolashuv marosimidagi nutqidan:

1997-yili Bokuda joylashgan Faxriy Xiyobonga dafn etilgan.

Shaxsıy hayotı  

Boshida araxchin (bosh kiyimning bir turi) ga o‘xshash bosh kiyimi bo‘lishini yaxshi ko‘rardi. Dengiz qo‘ynida xayolga tolmoq uning eng sevimli odati edi.

Oılası  
1947-yilda Ziyo Bunyodov Tohira Bunyodova bilan oila qurgan va umrining oxiriga qadar u bilan birga bo‘ladi. Uning Haydar va Jamil ismli 2 nafar o‘g‘il farzandi bo‘lgan.

Zıyo Bunyodov haqıda fıkrlar  
Dunyoning va Ozarbayjonning ijtimoiy va siyosiy xodimlarining Ozarbayjonning eng tajribali sharqshunoslaridan biri Ziyo Bunyodov haqida aytilgan fikrlari ijobiy va qiziqarlidir. Bu fikrlardan bir nechtasi quyidagilardir:

Merosı  

Bokuda Sharqshunoslik instituti va prospekti, Astara shahridagi 2-sonli o‘rta maktab, Go‘ychay shaharidagi 3-sonli o‘rta maktab va ko‘chaga uning nomi berilgan.

2012-yilda Ziyo Bunyodovning 90 yilligiga bag‘ishlangan Boku davlat universitetida „Ziyo Bunyodov ko‘rkamli Ozarbayjon tarixchisi va sharqshunos olimidir“ mavzusida ilmiy konferensiya bo‘lib o‘tadi. Shu yilning 20-25-dekabr kunlarida Boku shahar Yoshlar va sport bosh boshqarmasi tomonidan Ozarbayjon davlat jismoniy tarbiya va sport akademiyasining o‘q otish poligonlarida uning xotirasiga bag‘ishlab o‘q otish bo‘yicha Boku shahar VIII ochiq turniri ham tashkil etilgan.

2015-yilning 14-may kuni Boku Ziyo Bunyodovning „Xorazmshohlar – Anushteginiylar davlati 1097-1231-yillarda“ nomli ingliz tilida nashr etilgan kitobining taqdimot marosimi bo‘lib o‘tgan.

Unvon va mukofotları 
 1942 —  „Jasorat uchun“ medali 
 1942 —  Aleksandr Nevskiy ordeni
 1942 —  „Stalingrad mudofaasi uchun“ medali

 1944 —  „Qafqaz mudofaasi uchun“ medali

 1945 — } Sovet ittifoqi qahramoni
 1945 —  1-darajali Vatan urushi ordeni
 1945 —  „Qizil yulduz“ ordeni
 1945 —  Lenin ordeni
 1945 —  Qizil Bayroq ordeni
 1945 —  „Oktabr inqilobi“ ordeni
 1945 —  III darajali Bogdan Xmelnitski ordeni
 1945 —  „Berlinning olinishi uchun“ medali
 1945 —  „1941-1945-yillar Buyuk Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan g‘alaba uchun“ medali

 1946 —  „Vaffenbrudershaft“ medali
 1946 —  Artur Bekker medali
 1965 —  „1941-1945-yillar Buyuk Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan g‘alabaning 20 yilligi“ yubileyi medali

 1975 —  „1941-1945-yillar Buyuk Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan g‘alabaning 30 yilligi“ yubileyi medali

 1982 —  Ozarbayjon SSSR da xizmat ko‘rsatgan ilm xodimi

 1983 —  SSSR Xalq xo‘jaligi yutuqlari ko‘rgazmasi kumush medali (ilmda qozongan yutuqlari uchun)

 1985 —  „1941-1945-yillar Buyuk Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan g‘alabaning 40 yilligi“ yubileyi medali

 1993 —  Abbosgulu og‘a Bakixanov nomidagi mukofot

 1998 —  „Istiqlol ordeni“ (vafotidan so‘ng)

Faxrıy vatandoshlık 
 1985 —  Berlin Pankov rayonining Faxriy vatandoshi
 1988 —  Urganch shahrining ilk Faxriy vatandoshi
 1993 —  Astara shahrining Faxriy vatandoshi
 1994 —  Go‘ychay shahrining Faxriy vatandoshi

Bıblıografıya

Asarlari 
 Азербайджан в VII–IX вв. Автор: Зия Мусаевич Буниятов; Редактор: Зелик Иосифович Ямпольский. Баку: Издательство Академия наук Азербайджанской ССР, 1965, 383 стр.
 Azərbaycan Atabəylər dövləti (1136–1225-ci illər). Rus dilindən tərc. ed. C. V. Qəhrəmanov. Bakı: AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu, "Elm", 1985.
 Azərbaycan VII–IX əsrlərdə. Rus dilindən tərcümə edənlər: Cabbar Cabbarov və Həsən Əlizadə. Bakı: "Şərq-Qərb", 2007, 424 səhifə. ISBN 9789952340853
 Dinlər, təriqətlər, məzhəblər (ensiklopedik soraq kitabı). Bakı: "Şərq-Qərb", 2007.
 Qırmızı terror. Bakı: "Azərnəşr", 1993.
 Xarəzmşahlar-Anuştəkinilər dövləti.
 Герой Советского Союза Зия Буниятов // Бакинский рабочий. — 1945. — 6 апр. — С. 1.
 ''З. Буниятов''. Путь, озаренный славой // Бакинский рабочий. — 1945. — 22 июнь. — С. 3.
 ''В. Зубков''. Зия Буниятов — всегда в поиске//«Советский Союз» № 4 (422), 1985 г.
 Crombach, S. G. (2019).

Maqolalari 
 Bobak va Bizans.
 Shaki qal’asining joylashuvi haqida yangi ma’lumotlar.
 Bazz qal’asini mahalliylashtirish haqida.
 „Mingachavir“ nomi haqida.
 „Xurram“ so‘zi haqida.
 „Abu Hajjoh haqida bir necha so‘z“.
 „Qur’onning 36-yosin suras haqida bir necha so‘z“.
 „Mxitar Goshning Alban xronikasi“.
 „Kogon sarlavhasi haqida“.
 „Qora papaglar“ (Papaq – bosh kiyimining bir turi)
 „Miflar va mif to‘quvchilar“.
 „Yillik bo'lmagan shakllar“.
 „Nega Sumgayit voqealarining analizi“.
 „Gevorg Emining majburiy dialogi haqida“.

Publitsistika 
 Qaysi Naxchivon?
 Shoh Ismoil yoxud Xatoiy
 Xalqning rahbari
 Kimdir gunohkor?
 Maroqli tadqiqot asari

Tarjimalari 
 Moisey Kalankatuklu „Alban tarixi“. Mxitar Gosh „Alban solnomasi“ Mətn. Bakı: "Avrasiya press", 2006.
 Al-Bakuvining „Kitob talxisi-i-asar“ (1971)
 An-Nasaviyning „Sulton Jaloliddin Mankburnining hayot tasviri“ (1973)
 Al-Husayniyning „Axboru-d-davlati-s-saljuqiyya“ (1980)
 İbn Asam al-Kufining „Fathlar kitobi“ (1981)
 Mixail Kolosov. Vəzifədə Mətn

Manbalar 

Ozarbayjon tarixchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
21-dekabrda tugʻilganlar
21-fevralda vafot etganlar
1923-yilda tugʻilganlar
1997-yilda vafot etganlar
Ozarbayjonlik sharqshunoslar