yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Interferon

Interferon (lotincha inter — oʻzaro va ferio — uraman, shikastlayman) — viruslar yoki sintetik polinukleotidlar (qarang Nukleotidlar), toksinlar, antimetabolitlar va b. kirishiga javoban hujayrada hosil boʻladigan oqsillar guruhining umumiy nomi. I. oʻtkir virusli infeksiyadan organizmning asosiy himoya vositasi hisoblanadi.

Suvda eriydigan oqsillarga mansub, mol. m. 30000—160000. Retikulo-endotelial sistema hujayralarida va limfotsitlardz. hosil boʻladi. I. virusga bevosita taʼsir qilmaydi, balki hujay-rada viruslarning nuklein kislotalari sintezini tormozlovchi antivirus oqsillar hosil boʻlishiga olib keladi. I. yuqori molekulyar faollikka ega. Uning bir necha molekulasi hujayrani himoya qilish uchun yetarli boʻladi, biroq infeksiya bilan zararlangan hu-jayraga taʼsir koʻrsatmaydi. I. hayvon turiga ixtisoslashgan, yaʼni qaysi hayvonda sintezlangan boʻlsa, oʻsha hayvon hujayrasiga taʼsir koʻrsatadi, biroq har qanday virusga qarshi faol boʻladi. I. yoki uning hujayrada hosil boʻli-shini tezlashtiruvchi moddani organizmga kiritish orqali virusli in-feksiyaning oldini olish yoki uni davolash mumkin.

Manbalar
Intizomiy javobgarlik

Intizomiy javobgarlik -OʻzRda oʻz mehnat burchlarini qonunga muvofiq ravishda yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun aybdor boʻlgan xodimga taʼsir koʻrsatish vositasi. Xodimning oʻz mehnat vazifalarini jinoiy javobgarlikka tortishga sabab boʻlmaydigan darajada, ammo oʻz aybi bilan qonunga muvofiq ravishda bajarmasligi yoki nobop bajarishi intizomga xilof nojoʻya harakat hisoblanadi. Bu, odatda, xodim zimmasiga mehnat shartnomasi yoki korxona, muassasa, tashkilotdagi ichki mehnat qoidalarini tartibga soluvchi meʼyoriy hujjatlar bilan yuklangan mehnat vazifalarini buzishda va uning oʻz aybiga koʻra, qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida qilgan harakati yoki harakatsizligida ifodalanadi. Xodim intizomga xilof nojoʻya harakati uchun, odatda, ish beruvchi tomonidan intizomiy javobgarlikka tortiladi yoki unga nisbatan boshqa taʼsir choralari qoʻllanadi. Korxona, muassasa, tashkilotga moddiy zarar yetkazgan xodim mehnat huquqi meʼyorlari boʻyicha moddiy javobgar deb topiladi va intizomiy javobgarlikka tortilishi yoki tortilmasligidan qatʼi nazar, undan zarar undirib olinadi. Intizomiy javobgarlik boʻyicha mehnat intizomini buzganlik uchun jazo choralari va ularni qoʻllanish, olib tashlash, Intizomiy javobgarlikning amal qilishi hamda intizomiy javobgarlik ustidan shikoyat etish tartibi OʻzR Mehnat kodeksida (181 —184-moddalar) belgilangan.

Manbalar
Intonatsiya

Intonatsiya (lotincha Intono — baland ?talaffuz qilaman) (tilshunoslikda) — nutqning ohangi, uning maromiymusiqiy tomoni; tovushning navbatmanavbat koʻtarilishi va tushi-shi. I. nutqning sintaktik maʼnolari (darak, soʻroq, buyruq)ni ham ifodalaydi. Nutq qaratilgan obʼyektga boʻlgan soʻzlovchining munosabati, hissiyoti soʻzdagi I.da namoyon boʻladi. Yozuvda I. qisman tinish belgilari orqali ifodalanadi. Nutqning stilistik xususi-yatlarini farqlashda, uni shakllantirishda ham maʼlum rol oʻynaydi.

I.ni nutq unsuri sifatida oʻrganish 19-asr oxirlaridan boshlangan. Hoz. I.ning ran turlarini oʻzaro farqlashdagi ahamiyati, sintaksis bilan oʻzaro munosabati va uning tarkibiy qismlari tadqiq etilgan, matn I.si va fonostilistika borasida tadqiqotlar olib borilmoqda (yana q. Gap).

Manbalar
Intrazonallik

Intrazonallik (lotincha intra - ichida va yun. Zone — mintaqa) — tabiatning biron oʻziga xos xususiyati yoki kompo-nentlari (tuproq, oʻsimlik, landshaftlar)ning bir qancha zonalarda tarqalishi. Bir yoki bir necha chegaradosh geografik zonalar ichida intrazonal hodisalar oʻzini oʻrab turgan zonalar taʼsirida boʻladi. Qonuniyatli tarkibiy boʻlakni hosil qilgan alohida qis-mlar koʻrinishida mavjud. I. — azonal-ushkning xususiy koʻrinishi.

Manbalar
Intruziya

Intruziya (lotincha untrudo — yorib kirib borish) — 1) magmaiint Yer pusti qatlamlariga kirib olishi jarayoni. I. natijasida intruziv togʻ jinslari tarkib topali; 2) magmaning Yer poʻstida qotishidan hosil boʻlgan geologik magmatik jism. Atrof jinslar struktu-rasiga nisbatan mos (lakkolit va b.) va nomos (batolitlar, shtoklar, day-kalar va b.) yotgan I.lar farq qilinadi. Magmani kirib borgan chuqurligiga qarab abissal (chuqurlikda) va gipabissal (yuzarokda) I. tarkib topadi. Chuqurlikdagi I.da kontakt jinslarda oʻzgarishlar kuchli boʻladi. Oʻzbekistonda Nurota, Chatqol — Qurama va b. togʻlarda I.ning turli xillari koʻp tarqalgan.

Manbalar 

 

Geologiya
Intubatsiya

Intubatsiya (lotincha in — ichga va tuba — naycha) — nafas yoʻli toʻsilib qolganida (mas, hiqildoqda shish boʻlgani-da) hiqildoqqa ogʻizdan maxsus naycha qoʻyib nafasni tiklash yoki shu naycha orqali narkoz yuborib ogʻriqsizlantirish. I.ning ogʻizdan, burundan, temperatura-xeyada ochilgan teshikdan, oʻpkaning alohida bir tomonidan qilinadigan turlari bor. Uni maxsus vrach anesteziolog laringoskop apparati yordamida bajaradi. Tashhis qoʻyish yoki davolash maqsadida ichakni ham I. qilish mumkin. U holda zondlar ishlatiladi.

Manbalar
Intuitsionizm

Intuitsionizm (matematikad a) — matematika va mantikdagi falsafiy yoʻnalish. 20-asr boshlarida golland matematigi Ya. Brauer (1881 — 1966) asos solgan. I. taʼlimoti boʻyicha aniq matematik fikr (talqin) intuitsiya hodisasiga asoslanadi. Ammo I. intuitivizmdan farqli ravishda intuitsiyani mantiqqa qarshi qoʻymaydi. I.chilarning matematika asoslariga nisbatan qoʻygan talablari shunga olib keldiki, mat,ning koʻp boʻlimlariga doir ularning talqinlari shu boʻlimlarni bayon qilishning anʼanaviy (klassik) shakllaridan farq qiladi.

Manbalar
Infeksion kasalliklar (oʻsimliklar)

Infeksion kasalliklar (oʻsimliklarda) — oʻsimliklarning tirik tabiat omillari taʼsirida vujudga keluvchi yuqumli kasalliklari. Bularga oʻsimliklardagi virusli kasalliklar — mozaika kasalliklarining turli xillari, sariq kasal, pa-kanalik, gʻumbaklanish va b.; bakterial kasalliklar — gommoz, yopishqoq bakterioz, bakterial chirishlar va b.; zam-buru gʻli kasalliklar — unshudring, vilt va aspergillyoz, shuningdek, aktinomikozlar, algoofitozlar, antofitozlar, gelmintofitozlar va b. kiradi. I. k.ga parazit hasharotlar va kanalar (ayniqsa, oʻrgimchakkana) sababchi boʻlishi mumkin. I. k. patogenezining oʻziga xosligi kasallik qoʻzgʻatuvchining xususiyatlari, oʻsimlikning kasallik-ka moyillik darajasi, muhit sharoiti bilan belgilanadi.

Kasallikning bir necha asosiy bosqichlari farqlanadi: kasallik yuqishidan oldingi, yuqqan paytdagi, yashi-rin davri, yashirin davrdan keyingi bosqichlar. Koʻpincha oʻsimlik kasalliklari bir necha sabablari tufayli paydo boʻladi. Masalan, gʻoʻza koʻsaklarini beda qandalasi shikastlaganda yopishqoq bakterioz rivojlanib, tola va chigit sifati buziladi. Bu yoʻldosh kasalliklar deb ataladi. Oʻsimliklarni kasalliklardan muvaffaqiyatli himoya qilish uchun kasallikni hamda birlamchi infeksiya sababini toʻgʻri aniqlash ke-rak. Qoʻzgʻatuvchi organizmga kirishi bilan oʻsimlikda himoya reaksiyasi paydo boʻladi. Agar qoʻzgʻatuvchi toʻqimalar qarshiligiga bardosh bera olmasa, unda kasallik nekroz bilan cheklanadi. Oʻsimliklarni I. k.dan himoya qilishda pro-filaktik chora-tadbirlar: qishloq xoʻjaligi ekinlarini oʻsishi va rivojlanishi uchun eng qulay sharoitlar yaratish, kasalliklarga chidamli navlarni ekish, urugʻchilikni toʻgʻri tashkil qilish, urugʻlarni dorilash, hasharotlarni yoʻq qilish katta ahamiyatga ega. I. k.ni davolash uchun biopreparatlar va antibiotiklardan foydalaniladi. I. k.ning tarqalishiga yoʻl qoʻymaslik uchun karantin chora-tadbirlari qoʻllanadi (yana q. Karantin, Oʻsimlik kasalliklari di-agnostikasi, Oʻsimliklarni himoya qilish).

Abdukarim Zikiryoyev.

Manbalar
Infeksiya

Infeksiya ( – yuqtirmoq, buzmoq, zaharlamoq) – patogen mikrob (yoki virus)ning odam yoki hayvon organizmiga kirishi, koʻpayishi va ayni vaqtda mikrob bilan organizm oʻrtasida oʻzaro murakkab munosabat vujudga kelishi. „Infeksiya“ termini baʼzan boshqa maʼnoda – kasallik yuqqan paytni, infeksion kasallikni, uning mikrobini ifodalash uchun ishlatiladi.

Infeksiya kasallik shaklida, shuningdek, bakteriya tashuvchilik shaklida namoyon boʻladi. Mikroblarning bir turi qoʻzgʻatgan kasallik oddiy infeksiya, ikki yoki bir necha turi qoʻzgʻatgan kasallik aralash infeksiya, yuqumli kasallik bilan ogʻrib oʻtgan ki-shiga takror Infeksiya yuqishi reinfeksiya, mikroblarning muayyan turi za-rar yetkazgan organizmga takror Infeksiya yuqishi superinfeksiya deb ataladi. Baʼzi mikroblar organizmda inaktiv holatda boʻladi, ammo muayyan sharoitda (kishi oʻta charchaganda, sovqotganda va b.) patogen xossalarini namoyon qila oladi (autoinfeksiya), shuning natijasida kasallik roʻy beradi.

Infeksiyaning paydo boʻlishi va oʻtishida patogen mikroorganizmlarning quyidagi xususiyatlari muhim rol oʻynay-di: 1) spetsifikligi, yaʼni muayyan biologik turning organizmda yashashi (mas, qizamiqvirusi faqat odam orga-nizmida parazitlik qiladi) va faqat oʻzi uchun harakterli infeksion kasallikni qoʻzgʻatishi; 2) virulentligi, yaʼni kasallikka nechogʻli sabab boʻla olishi (qarang Virulentlik); 3) muayyan aʼzolarda (aksari ichki aʼzolarda) joylasha olishi (mas, gonokokk siy-dik yoʻllari bilan koʻz shilliq pardasi-da;stafilakokklar va streptakokklar jinsiy aʼzolarda; meningokokk miya pardalarida, dizenteriya tayoqchalari yoʻgʻon ichak de-vorida yashab koʻpayadi). Infeksiyaning paydo boʻlishi va oʻtishida makroorganizmning xususiyatlari va ijtimoiy sharoit muhim rol oʻynaydi.

Odam organizmi mikrob kirishiga befarq boʻla olmaydi. Odam va hayvonlar organizmi har xil fiziologik va immunologik mexanizmlari borligi tufayli koʻp mikroblarga tabiiy chi-damli boʻladi (teri va shilliq pardalar koʻp mikroblarni oʻtkazmaydi, bezlardan ishlanib chiqadigan shilim-shiq, meʼda shirasi, oʻt, koʻz yoshi va sh. k. baʼzi bakteriyalarni, viruslarni oʻldiradi va hokazo). Odam va hayvonlar organizmi kasallik mikroblarining kirishiga javoban immunitet reaksi-yalarini rivojlantiradi (fagotsitlar mikrobga nisbatan spetsifik aktivla-shadi, antitelolar ishlana boshlaydi, allergiya vujudga keladi).

Kasallik yuqqan kishi (bemor, baʼzan sogʻlom odam) yoki hayvonlar Infeksiya manbai boʻladi (mas, ich terlamaaa bemor yoki bakteriya tashuvchi kishi, quturish kasalligida mikroblar yuqqan it va b. hayvonlar Infeksiya manbaidir).

Yana q. 

 Infeksion kasalliklar

Manbalar
Infiltrat

Infiltrat (lot. in — ichiga va ﬁ ltratus — sizilib toʻplangan) — patologik jarayon; odam va hayvon organizmida, asosan, yalligʻlanish roʻy bergan joyda aʼzo yoki toʻqima atrofida qon va limfa aralash hujayra elementlarining toʻplanishi. Kelib chiqishi, tarkibi va hokazoga koʻra, I.ning bir necha turi farq qilinadi. Koʻproq oʻsma hujayralaridan iborat oʻsma I.i yoki yalliklanish I.lari vujudga keladi. Yalligʻlanish infiltrati leykotsitlar, eritrotsitlar, limfoid hujayralar oz-koʻpligiga qarab yiringli, ge-morragik, yumaloq, hujayrali va b. I.lar ajratiladi. Yalligʻlanish infiltrati oʻz vaqtida toʻgʻri davolan-sa, butunlay shimilib ketishi, aks holda yiringlanib koʻpgina noxushliklarga olib kelishi mumkin. Xirurgiya amaliyotida ogʻriqsizlantirish maqsadida qilingan muolaja natijasida toʻqimalarning qisqa vaqt zichlashib qattiklanishi ham I. deb ataladi.bomagan gap

Manbalar
Infiltratsiya

Infiltratsiya (lotincha in - ichiga va ﬁ ltratio — sizish) — gʻovak, yoriq va b. kichik boʻshliqlar boʻylab atmosfera va yuza suvlarning tog jinsi va tuproqqa sizib kirishi. Grunt va yer osti suvlari zaxirasining koʻpayishida I. muhim rol oʻynaydi.

Manbalar
Infratovush

Infratovush (lot. infra — quyi, past, ostida) — inson qulogʻiga eshi-tilmaydigan past chastotali (chastotalari 16 gs dan past boʻlgan) elastik toʻlqinlar. Yer yuzida I. hosil qiluvchi manbalar xilmaxil (mas, chaqmoq chaqishi, togʻlar koʻchishi, oʻrmon va dengizning shov-shuvi, shamol guvullashi va hokazo). I. muhitda juda kam yutiladi, shuning uchun u havo, suv va yer yuzida juda uzoq masofalarga tarqaladi. I. ning bu xususiyatlaridan, mas, atmosferaning yuqori qatlamlarini, yer poʻstini tadqiq qilishda, kuchli portlashning uzoqligini va dengizlarda kuchli toʻlqinlar tarqa-layotgan manba uzokligini aniqlashda foydalaniladi. I. ni oʻlchashda maxsus asboblar — mikrofon, gidrofon, geofon yoki vibrator ishlatiladi.

Manbalar 

Fizika
Infraqizil astronomiya

Infraqizil astronomiya — toʻlqin uzunlikning 0,0008 dan to 1 mm gacha boʻlgan oraligʻida Koinot jismlarini oʻrganuvchi fan. Spektrning ushbu sohasida temperaturasi taxminan 3 K — 2500 K oraliqqa toʻgʻri kelgan turli sovuq obʼyektlarning issiklik nurlanishi, xususan, "chaqaloq" protoyulduzlar, gazchang bulutlari, yulduzlararo fazo muhiti, sayyoralar va Quyosh sistema-sining mayda jismlari nurlanishi tadqiq qilinadi. Galaktikamizda in-fraqizil nurlanish mexanizmi, asosan, chang moddasi bilan bogʻliq. Masalan, Galaktikamiz yadro qismidan toʻxtovsiz ajralib chiqayotgan nur oqimi atrofdagi chang muhitda 1012 martagacha kamayishi sababli, u optik nurlar sohasida kuzatilmaydi va I. a. usullari yordamida oʻrganiladi. Xuddi shuningdek, yulduzlarning tugʻilish soqalari tuzilishi ham I. a. ning eng asosiy obʼyektlaridan hisoblanadi. Infraqizil oraliqning juda kengligi tufayli oraliq qator qismlarga boʻlib yuborilgan va masalaning qoʻyilishiga qarab unga mos kelgan sezgir qabul qilgich yaratildi. Xususan, yaqin infraqizil soha 0,0008 — 0,005 mm, oʻrta qism 0,005 — 0,035 mm va hokazo, eng uzoq soha esa ~ 1 mm toʻlqin uzunlik oraliklariga shartli ravishda boʻlinib, har biriga mos ravishda ilmiy kuzatuv asboblari yaratilgan. Bugungi kunda kosmik fazoga turli infraqizil rasadxonalar uchirilib, yaqin va uzoq kosmos chuqur oʻrganilmoqda. Yer sirtida ham turli infra-qizil teleskoplar faol ishlamoqda. Maye., Gavayi orollarining 4200 metr balandlikdagi Mauna-Kea nomli soʻngan vulqoni oʻrnida toʻrtta (AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Kanada va Gavayi universiteti) infraqizil teleskoplari oʻrnatilgan. Bu teleskoplar oynasining diametri juda katta (2,3— 3,8 metr oraligʻida) boʻlib, noyob va qimmatli ilmiy loyihalar yaratishda qoʻl keladi.

Saloxitdin Nuriddinov.

Manbalar
Insho (yozuvchi)

Insho (taxallusi; asl ismi Inshoollohxon Insho) (?, Murshidobod — 1818) — hind yozuvchisi. Urdu, hind, fors tillarida ijod qilgan. 1786-yil dan Dexlidagi, soʻng Lakhnavdagi shoh saroylarida xizmat qilgan. I. ning urdu tilida yaratgan sheʼriy merosi (9000 baytdan iborat) orasida qasidalar alohida oʻrin tutadi. I. hind adabiyotida nasriy anʼanalarni boshlab bergan adiblardan biri. "Rani Ketki tarixi" qissasi mutlaqo oʻziga xos asardir. I. ning fors tilida yaratgan "Daryoi latofat" ("Goʻzallik daryosi") ilmiy asari urdu tili grammatikasi, stilistikasi, sheʼr tuzilishiga bagishlangan birinchi asardir.

Manbalar
Inʼyeksiya

Inʼyeksiya (lotincha injectum — tashlamoq) (tibbiyotda) — dori vab. eritmalarni organizm toʻqimalari, tomirlari va boʻshliqlariga kiritish. Dori va b. eritmalar teri ichiga, teri ostiga, muskul orasiga, venaga, plevra va boʻgʻim boʻshligʻiga, orqa miya kanaliga, arteriya ichiga, suyak ichiga yuboriladi.

I. uchun ishlatiladigan asboblar (shprits, kovakli igna va hokazo), shuningdek, igna sanchiladigan joy sinchiklab dezinfeksiya kdlinishi kerak. Dori moddalarning faqat steril erit-malari I. qilinadi.

Manbalar
In (tarixiy davlat)

In, Shan — mil. av. XIV-XI asr lardagi qadimgi Xitoy davlati. Anyana yaqini (Xenan viloyati)dan arxeologlar soʻnggi In davriga oid toshbaqa kosasi va hayvon suyaklariga yozilgan fol ochish yozuvlari, jezdan yasalgan qurollar (qilich, kamon oʻqining uchi, bolgʻa, pichoq, nina, bigiz, belkurak) topilgan. Inda dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik va baliqchilik bilan shugʻullanishgan. Davlat boshida xon — van turgan. In xonligi koʻp vaqt juda koʻp qabilalar (tufan, mafan, syan, chjou va b.) bilan urush olib borgan. Mil. av. XI asrda Chjou qabilasi Indagi ichki nizolardan foydalanib uni bosib olgan.

Manbalar 

 

Osiyo tarixi
Xitoy
Tarixiy davlatlar
Inqilob

Inqilob (, 'burilish')- bu jamiyat davlati, sinfiy, etnik yoki diniy tuzilmalarining tez, tubdan oʻzgarishi. Inqilob siyosiy rejimlarni oʻzgartirishga urinish, jiddiy ommaviy safarbarlik va institutsional boʻlmagan vositalar (masalan, ommaviy namoyishlar, norozilik namoyishlari, ish tashlashlar yoki zoʻravonlik) orqali oʻzgartirishga majburlash harakatlarini oʻz ichiga oladi.

Inqiloblar insoniyat tarixi davomida sodir boʻlgan va usullari, muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligi, davomiyligi va motivatsion mafkura nuqtai nazaridan juda xilma-xildir. Inqiloblar shahar qoʻzgʻolonlari va rejimning qulashi bilan boshlanishi mumkin yoki ular partizanlar urushi yoki dehqonlar qoʻzgʻolonlari orqali chekka hududlarda boshlanishi mumkin. Siyosiy rejimlar harbiy magʻlubiyatlar, milliy gʻurur va oʻziga xoslikni haqorat qilish, repressiya va korrupsiya tufayli inqiloblarga zaif boʻlishi mumkin. Inqiloblar inqilobning oldini olishga yoki davom etayotgan yoki muvaffaqiyatli inqilob yoʻnalishini oʻzgartirishga intilayotgan aksilinqiloblarga turtki berishi mumkin.

Xalqaro tizim inqiloblarni ilhomlantiradigan millatchilik, oʻz taqdirini oʻzi belgilash, respublikachilik, liberalizm, demokratiya, fashizm va sotsializm kabi mafkura va boshqaruv modellarini tarqatishi mumkin.

Soʻnggi asrlardagi eʼtiborga molik inqiloblar AQSH mustaqillik urushi (1775-1783), Buyuk fransuz inqilobi (1789-1799), Gaiti inqilobi (1791-1804), Amerikadagi ispaniyalikning mustaqillik urushlari (1808-1826), Yevropadagi 1848-yil inqiloblari, Meksika inqilobi (1910-1920), 1917-yildagi Rossiya inqilobi, 1940-yillardahi Xitoy kommunistik inqilobi, Afrikani mustamlakachilikdan chiqarish, 1959-yildagi Kuba inqilobi, 1979-yildagi Eron inqilobi va 1989-yilgi inqiloblarni oʻz ichiga oladi.

Etimologiyasi 

Fransuz tili da"revolucion" soʻzi XIII asrdan, ingliz tilida esa „revolution“ soʻzi XIV asr oxiridan samoviy jismlarning aylanish harakati bilan bogʻliq holda maʼlum. Ijtimoiy tuzumdagi keskin oʻzgarishlarni ifodalovchi „inqilob“ kamida 1450-yil tomonidan tasdiqlangan. Ushbu atamaning siyosiy qoʻllanishi 1688-yilda James II ning William III bilan almashtirilishi tavsifida yaxshi aniqlangan. Bu voqea „Shonli inqilob“ deb ataldi.

Yana qarang 

 Inqilob davri
 Inqiloblar va qoʻzgʻolonlar roʻyxati
 Passiv inqilob
 Siyosiy urush
 Qoʻzgʻolon
 Reformizm
 Inqilobiy toʻlqin
 Inqilob huquqi
 Ijtimoiy harakat

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Beissinger, Mark R. (2024). „The Evolving Study of Revolution“. World Politics.
 
 Goldstone, Jack A. (1982). „The Comparative and Historical Study of Revolutions“. Annual Review of Sociology. 8: 187-207

Havolalar 

 Arendt, Hannah (1963). IEP.UTM.edu. On Revolution. Penguin Classics. New Ed edition: February 8, 1991. .

Ijtimoiy ziddiyat
Inqilob
Inqiloblar
Qiyosiy siyosat
Ion almashtiruvchi smolalar

Ion almashtiruvchi smolalar — yuqori molekulali sintetik (polimer) organik ionitlar. Ular erimaydi, elektrolit eritmalari organik erituvchilarda chegaralangan miqdorda boʻkadi, suvli va suvsiz organik erit-malarda ion almashtiradi. Ionitlarning umumiy tasnifga muvofiq, I.a.s. kation almashtiruvchi (polikislotalar), anion almashtiruvchi (poliasoslar) va amfoter yoki bipolyar (poli-amfiliotlar) turlarga boʻlinadi. Kation almashtiruvchi smolalar kuchli va kuchsiz kislotali, anion almashtiruvchi smolalar esa kuchli va kuchsiz asosli boʻladi. Smolalarda faqat bir xil ionogen guruhlar (mas, sulfoguruh) boʻlsa — monofunksional guruhlar deb, har xil ionogen guruhlar boʻlsa — polifunksional guruhlar deb ataladi.

I. a. s. ga erimaydigan polielektrolitlarayeb qarash mumkin. Polivalent (koʻp zaryadli) ion mol. katta boʻlganidan amalda qarakatlanmaydi. I. a. s. poli-merlanish, polikondensatlanish yoʻli bilan yoki ionit xossalariga ega boʻlmagan polimerii kimyoviy ishlash yoʻli bilan olinadi. I. a. s. suv tarkibidagi tuzni ketkazish, nodir elementlarni ajratib olish, organik va anorganik sintez mahsulotolarini tozalashda qoʻllanadi.

Manbalar
Ion emissiya

Ion emissiya — qattiq jism (emitter) ni qizdirganda, yoritilganda yoki elektron va ion bilan bombardimon qilganda, ular sirtidan manfiy va musbat ionlarning otilib chiqishi. Ionning emitterdan chiqishi uchun ion yetarli darajada kinetik energiyaga ega boʻlishi kerak. Bu energiya miqdori emitter xususiyatlariga va tashqi sharoitga bogʻliq. Ion kinetik energiya-sining oʻzgartirilishiga qarab, I. e. termoin emissiya, ion-ion emissiya, elektronion emissiya, fotodesorbsiya turlarga boʻlinadi.

Termoion emissiyada jism qizdirilib ion energiyasi oʻzgartiriladi va natijada emitter sirtidan ionlar chiqadi. Maʼlum vaqtda emitter sirtidan chiqayotgan ionlar nj ning shu sirtdan ajralayotgan neytral zarralar p0 ga nisbati termoion emissiyaning miqdor harakteristikasi hisoblanadi. Agar emitter kuchli elektr maydoni (YE—10° V/sm) da boʻlsa, emitterdan ionlarning chiqishi past tralar (T < 20°) da boʻlishi mumkin (avtoion emissiya). Termoion emissiya, ayniqsa, ion manbalaridan ion oqimini olishda, shuningdek, fizik kimyoviy tadqiqotlarda radikal, molekula va atomlarning ionlash potensialini, ion va neytral zarralar desorbsiyasini va b. ni aniqlashda muhimdir. Emitternishon sirtiga ion dastasi (birlamchi zarralar) yoʻnaltirilganda ion-ion emissiya sodir boʻladi. Bunda ni-shondan ionlar va elektr neytral zarralar (ikkilamchi zarralar) otilib chiqadi. Ikkilamchi zarralar oqimi p2 ning birlamchi zarralar oqimi ya, ga nisbati ion-ion emissiya koeffitsiyenta deyiladi. Bu kattalik nishon xu-susiyatiga, birlamchi ionlar turiga, energiyasiga va hokazoga bogʻliq. Ion-ion emissiya adsorbsiya, kataliz jarayonlarini oʻrganishda, sirtning xossalarini aniqlash (qarang Ion mikroskop) va b. da qoʻllanadi. Emitterga elek-tronlar urilishidan ionlarning otilib chiqishi tufayli elektron-ion emissiya sodir boʻladi. Bun-day jarayon emitterga adsorbsiyalangan zarralarni oʻrganishda muhimdir. Fotodesorbsiya emitter yorugʻlik taʼsirida ionlashib, undan ionlar ajralib chiqadi. Masalan, quvvati 108 —109 Vt/sm2 boʻlgan lazer nuri emitterga tushganida intensiv fotodesorbsiya kuzatiladi. I. e. qattiqjismlarning xossalari va tarkibini tekshirish uchun kerak boʻladigan turli asboblarda foydalaniladi.

Dilshod Nazirov.

Manbalar
Ionitlar

Ionitlar, ion almashtiruvchilar, ion almashtiruvchi sorbentlar — elektrolit eritmalarga taʼsir ettirilganda ion almashtira oladigan, tarkibida ionogen va (yoki) kompleks hosil qiladigan guruhlar tutgan polimer yoki anorganik moddalar. Koʻpchilik I. — amorf yoki kristall holdagi, amalda erimaydigan qattiq moddalardir. Kimyoviy tabiatiga koʻra, ular organik, anorganik, mineralorganik, kelib chiqishiga koʻra, tabiiy va sunʼiy I. ga boʻlinadi. Organik I. ga ion almashtiruvchi smolalar, kimyoviy faollashtirilgan koʻmir, torf, sellyuloza, anorganik I. ga alyumosilikatlar (seolitlar, permutitlar) va koʻp valentli metallarning gidroksidlari, fosfatlari, sianidlari misol boʻla oladi. I. elektrolitlar (tuzlar, kislotalar va ishqorlar) eritmasidan musbat yoki manfiy ionlarni (kationlarni yoki anionlarni) yutib, ularning o'rniga ana shunday zaryadli boshqa ionlarni ekvivalent miqdorda chiqara oladi.

Almashinuvchi ionlar zaryadining ishorasiga karab, I. kationitlar va anionitlarga bo'linadi. Kationitlarda faol kislota guruh (—SO3H, — COOH va b.) bor, ular vodorod ionlarini (yoki musbat zaryadlangan boshqa ionlarni) metall ionlarga almashtira oladi. Anionitlarda asos xossalari bor. Aksariyati — tarkibida faol asos guruhi (—NH2, —NH—, Ns) boʻlgan yuqori molekulali polimer birikmalardir; ular gidroksil ionlarini (yoki manfiy zaryadlangan boshqa ionlarni) erigan tuz yoki kislota anionlariga almashtira oladi. I. ni bir necha marta ishlatish mumkin. Ular suvni yumshatish, tabiiy suvlardan nodir metallar (oltin, uran, ittriy va b.) ni ajratib olishda, oziq-ovqat, kimyo sanoatida turli moddalarni ajratish va tozalashda qoʻllanadi. Analitik kimyoda, oʻta sof moddalar i.ch. da, biologik faol moddalar, oqsillar, viruslar, DNK va RNK kabi moddalarni ajratishda, shuningdek, tibbiyotda (qonni zaharli moddalardan tozalashda) ishlatiladi.

Manbalar
Iononlar

Iononlar — siklogeksen qatorining toʻyinmagan ketonlari; rangsiz, xushboʻy suyuqliklar. Spirtda yaxshi eriydi. I. jumlasiga ionon va uning gomologlari (metilionon, iron va ularning izomerlari) kiradi. I.ning bir necha izomeri bor, ulardan izomerining hidi juda yoqimli. Iononning suyultirilgan eritmalaridan binafsha hidi keladi. Atir-upa, xushboʻy sovunlar, oziqovqat essensiyalari va A vitamin i. ch.da qoʻllanadi.

Manbalar
Iordan (daryo)

Iordan yoki Urdun Nahr ushshariʼa — Gʻarbiy Osiyodagi daryo, koʻp qismi Iordaniya xududida. Uzunligi 252 km. Jabal ush-Shayx (Harmun) tizmasidan boshlanadi. Meridional yoʻnalishdagi Hor (Al-hor) tektonik choʻkmasidan oqib, chuchuk suvli Havla va Tabariya (Gʻani-saret) koʻllari orqali oʻtadi va Oʻlik dengizga quyiladi. Iordanning yuqori oqimida vodiysi tor, ostonalardan oʻtgan joylarda sharsharalar hosil qilgan. Suv sarfi 50 m3/sek. Grunt va koʻllardan suv oladi. Eng katta irmogʻi — Yarmukning Iordanga quyilishiga yaqin joyda toʻgʻon va katta GES qurilgan. Daryodan sugʻorishda foydalaniladi. Iordan vodiysi — Iordaniyaning asosiy dehqonchilik rayoni.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar
Iordaniyadagi daryolar
Isroildagi daryolar
Falastindagi daryolar
Suriyadagi daryolar
Livandagi daryolar
Abram Ioffe

Ioffe Abram Fyodorovich [1880. 17(29). 10, Poltava gubernyasi, Romni sh. — 1960.14.10, Leningrad] — fizik olim, sobiq Ittifoq fizika maktabi asoschilaridan, yarimoʻtkazgichlarni tadqiq etishni boshlab berganlardan biri, Akademik (1920). Petrograddagi Davlat rentgenologiya va radiologiya instituti (1918), Fizika-texnika instituti (1921), Fizika-agronomiya instituti (1932), Yari-moʻtkazgichlar instituti (1954) va b. institutlar I. rahbarligida tashkil qilingan.

Ilmiy ishlari qattiq jismning plastikligi, elektr oʻtkazuvchanligi masalalariga oid. I. ilmiy maktabidan qator mashhur fiziklar (A. P. Aleksandrov, L. A. Arsimovich, P. L. Kapitsa, I. V. Kurchatov va b.) yetishib chiqqan.

Manbalar 

Olimlar
Ipak qurti tuxumi inkubatsiyasi

Ipak qurti tuxumi inkubatsiyasi — inkubatoriya (maxsus uskunalangan xona yoki maxsus shkaflar)da tut ipak kurti tuxumini ochirish. In-kubatoriyada qurt tuxumining embrioni rivojlanishi uchun barcha zarur sharoit yaratilgan boʻladi. Odatda, bir inkubatoriyda 100—120 quti tuxum ochirish mumkin. Pekin qoidaga koʻra har bir inkubatoriyda ochiriladigan tuxum miqdori 50—60 qutidan oshmasligi kerak. Monovoltin (bir yilda bir marta nasl beradigan) zotlar va duragaylarning tuxumlari doimiy harorat sharoitida va haroratni asta-sekin oshirib borish usullarida ochiriladi. Doimiy harorat usulida pilla oʻrovchi zot va duragay kurtlar tuxumi inkubatsiyasi uchun: havo harorati 2— 3-kunlarda 13—14°; 3—4-kunlari 24° gacha boʻlib, dastlabki qurtlar (xabarchilar) paydo boʻlganda 25° gacha oshiriladi. Havo namligi butun inkubatsiya davrida 75—80% da saqlanadi. Xona har 2—3 soatda (10—15 minutdan) shamollatib turiladi. Haroratni asta-sekin oshirib borish bahor salqin kelganda, harorat koʻtarilib-pasayib turganda, tut barglari sovukdan zararlanganda qoʻllanadi. Bu usulda tuxum ochirishga qoʻyilgan kundan boshlab harorat 12—14° dan kun sayin 1—2 darajaga koʻtarib boriladi.

Inkubatsiya qurt zotiga qarab, 11 — 18 kun davom etadi. Tuxumlar jonlanish oldidan rangi oqara boshlaydi. Shu vaqtda quti va ramkalar ustiga mayda teshikli qogʻozlar qoʻyilib, mayda qirqilgan tut barglari sochiladi.

Manbalar
Ipoteka

Ipoteka (yun. hypotheke — garov) — koʻchmas mulk (yer yoki bino)ni ssuda olish maqsadida garovga qoʻyish. Bunda garovga qoʻyilayotgan mulk qarz beruvchining qoʻliga oʻtmay, qarzdor ixtiyorida qoladi. Oʻzbekistonda I.ga xizmat koʻrsatadigan maxsus bank bor (qarang Ipoteka banki).

LTV 
Kreditning narxga nisbatani (LTV) — bu kreditorlar tomonidan kreditning olingan aktiv qiymatiga nisbatini ifodalaydigan moliyaviy atama.

Koʻchmas mulk sohasida bu atama banklar va qurilish jamiyatlari oʻrtasida keng tarqalgan, bu birinchi ipoteka navbatini koʻchmas mulkning umumiy baholash narxida foizdagi nisbatini bildirish uchun qoʻllanadi. LTV koeffitsienti qanchalik yuqori boʻlsa, qarz beruvchi uchun kredit shunchalik xatarli boʻladi. Qoidaga koʻra, LTV 60% dan kam boʻlsa, kredit olish imkoniyati ancha yuqori boʻladi.

Mulk baholanishi odatda baholovchi tomonidan amalga oshiriladi, lekin eng yaxshi koʻrsatkich tayyor xaridor va tayyor sotuvchi oʻrtasida choʻzilgan qoʻl uzunligida shartnoma hisoblanadi. Umumiy qoidaga koʻra, banklar, agar xarid „yaqinda boʻlgan“ boʻlsa (1-2 yil ichida) baholangan qiymat va sotib olish narxidan pastrogʻidan foydalanadilar.

Manbalar
Ipoxondriya

Ipoxondriya (yun. hupochondrion — qovurgʻalar osti, biqin), ipoxondriya sindromi — ruhiy holat; oʻz sogʻligʻiga va umuman hayotiga haddan tashqari shubha bilan qarash, biror kasalligi boʻlsa, oshirib yuborish va oʻzida yoʻq kasallikni bor deb bilish. I. kishi harak-terining bir xususiyati yoki endi boshlangan biror ruhiy kasallik ifodasi boʻlishi mumkin. I.da bemor tanasining turli qismlarida biror xastalikka "taalluqli" (mas, qichima, ogʻriq, yurak oʻynashi) noxush hislar seza boshlaydi va butun diqqatini shunga qara-tadi; shifokorning hech qanday kasalingiz yoʻq deganiga ishonmay, boshqa mutaxassisga koʻrsatadi va uni tezroq tuzatish choralarini koʻrishga undaydi. I. koʻpincha oʻlim va tuzalmaslik xavfi bilan kechadi. I.da "xastalik" belgilari nihoyatda turli-tumanligi, haqiqatdan yirokligi bilan ajralib turadi va bunga nisbatan ularda tanqid yoʻqolgan boʻladi. Bemorlar oʻta bezovta boʻlib, turli soha vrachlari, tabiblar va hokazoga murojaat etadi, oʻzlaridagi "xastalik" belgilarini nihoyatda koʻpirtirib koʻrsatadi, tezroq tuzatish tadbirlarini koʻrishga qistaydi, yigʻlaydi va hokazo. Koʻpincha ular oʻzlarini xavfli oʻsma (rak), sil, oq qon (leykoz), yurak kasalliklari bilan ogʻrigan qilib koʻrsa-tishadi. I. shilqimlik, depressiv, pa-ranoyal va paranoid sindromlari koʻri-nishida kechadi. I. nevroz, shizofreniya va hokazo kasalliklarda uchraydi.

Manbalar
James Irwin

James Benson Irwin (; 17-mart 1930-yil — 8-avgust 1991-yil) — amerikalik astronavt, AQSH harbiy havo kuchlari (HHK) isteʼfodagi polkovnigi. „Apollon-15“ kosmik kemasida Oyga parvoz qilib (1971-yil, 26-iyul — 7 -avgust), Oy sirtiga tushgan.

Manbalar 

Amerikalik fazogirlar
1930-yilda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
Ararat togʻi
Iridotsiklit

Iridotsiklit (lotincha iris - yey va kyklos — aylana, itis — yalligʻlanish) — koʻz rangdor pardasi bilan kipriksimon tanachasining yalligʻlanishi. Revmatizm, sil, zaxm, streptokokk va stafilokokk infeksiyalari, shuningdek, moddalar almashinuvining buzilishi va koʻzning shikastlanishi sabab boʻladi. I. da bemor yoruqqa qaray olmaydi, koʻzi yoshlanadi, qizaradi, xiralashadi va qattiq ogʻriydi, qovoklari shi-shadi; rangdor pardaning rangi oʻzgaradi, koʻzning shox (muguz) pardasi, shishasimon tanasi va gavhari xirala-shadi, koʻz qorachigʻi torayadi. I. ning oldi olinmasa, gyaaukomata olib kelishi mumkin. Davo: kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etish, mahalliy davo, antibiotiklar, tomir kengaytiruvchi dorilar va hokazo dan iborat.

Manbalar
Irkutsk

Irkutsk — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1686 yildan), Irkutsk viloyati markazi. Angara daryosiga Irkut daryosi quyiladigan joyda. Baykal koʻlidan 66 km gʻarbda. Temir yoʻl stansiyasi, Angara daryosidagi pristan. Aeroport bor. Aholisi 606 ming kishi (2024-yillar oʻrtalari). 1661 yilda vujudga kelgan. Angara daryosida Irkutsk GES qurilgan. Mashinasozlik sanoati rivojlangan (ogʻir mashinasozlik, stanoksozlik, aviatsiya zavodi, elektrotexnika zavodlari bor). Slyudaga ishlov berish fabrikasi (radio va elektr sanoati uchun detallar), oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining ilmiy markazi, 8 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 4 teatr, memorial majmua, dirk, telemarkaz, planetariy, oʻlkashunoslik va badiiy muzeylar ishlab turibdi.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Irland tili

Irland tili — Hind-yevropa tillari oilasidagi german tillari guruhi kelt tillari shoxobchasiga mansub. Irlandiyaning (ingliz tili bilan birga) davlat tili. Irland tilida Shim. Irlandiya, qisman AQSh va Buyuk Britaniyada 600 mingdan ortiq kishi gaplashadi (1992). Irland tili, asosan, 3 sheva (munster, konnaxt, ulster) va koʻpgina lahjalarga boʻlinadi. I.t. tarixiy jihatdan Z davrga boʻlinadi: qad. (7— 10-asrlar), oʻrta (10— 14-asrlar) va yangi (15-asrdan) davrlar.

Irland tilida lotin, fransuz, ingliz tillarida oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Fonetik qurilishi koʻpgina oʻzgarishlarga moyilligi bilan harakterlanadi. I.t. da yumshoq undoshlar bor. Urgʻu, asosan, soʻzning birinchi boʻgʻinigatushadi. Sodda gapning soʻz tartibi qatʼiy va izchil: avval kesim, soʻng ega, undan keyin toʻldiruvchi keladi.

Dastlab ogamik yozuvi (4—7-asrlar) boʻlgan, keyinchalik lotin yozuviga oʻtilgan (7-asr). Koʻpincha qad. yodgorliklari saqlanib qolgan. hozirgi irland maktablarida mustaqil fan sifatida oʻqitiladi.

Manbalar
Irlandiya oroli

Irlandiya oroli - Britaniya orollari arxipelagidagi orol. Shimol, gʻarb va janubidan Atlantika okeani, sharqdan Irlandiya dengizi oʻrab turadi. Shimoliy va San-Georg boʻgʻozlari orqali Buyuk Britaniya o.dan ajralib turadi. Mayd. 84 ming km, shimoliy dan ja-nubga uz. 450 km, eni 300 km atrofida. Qirgʻoklari notekis, qoʻltiq va qoyali orollar koʻp. I. o.ning ichki qismi Markaziy tekislik, chekkalari past togʻlar (Karrantuill choʻqqisi, bal. 1041 m gacha) va platolardan iborat. Ikdimi moʻʼtadil, okean iqlimi, qishi yumshoq, yozi salqin va seryogʻin. Daryo (Shannon va b.), koʻl (LoxNey, Lox-Ern va b.) va botqoqlik koʻp. Oʻsimliklari yil boʻyi yashil boʻlib turadigan oʻtloq va vereskzorlardan iborat. I. o. ning katta qismida Irlandiya davlati, shimoli-sharqida Shimoliy Irlandiya joylashgan. Yirik shaharlari — Dublin, Belfast.

Manbalar 

 

Orollar
Yevropa
Irlir togʻi

Irlir togʻi — Markaziy Qizilqumdagi Boʻkantovning tarkibiga kiruvchi Boʻzdoʻngtovning eng baland joyi (764 m). Paleozoy erasining marmarlashgan ohaktoshlaridan tarkib topgan. Shimoliy yon bagʻri tikroq, janubiy esa nisbatan yotiq. Tik koʻtarilgan qoyalar oʻtkir qirrali, nuragan jins parchalari togʻ etagini qoplab yotadi. Togʻ yon bagʻirlari quruq soylar bilan oʻyilgan. Karst hodisasi rivojlangan. Iqlimi keskin kontinental. Yillik yogʻin 200 mm ga yaqin. Irlir togʻi etaklarida chuchuk suvli bulokdar bor. Boʻz qoʻngʻir tuproqdarda siyrak chala butalar, yon bagʻirlarida esa shuvoq, oq jusan, boyalich oʻsadi. Yaylov chorvachiligida foydalaniladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati geografiyasi
Irmoq

Irmoq — katta daryoga quyiladigan daryo, soy, jilgʻa. Odatda, Irmoq oʻzi quyiladigan daryodan kamsuv, shuningdek, vodiysi boshqa tomonga yoʻnalgan boʻladi. Koʻl va b. ichki suv havzalariga quy-iladigan daryolar ham baʼzan Irmoq deyiladi. Geografik adabiyotlarida 1-, 2-, 3- va hokazo tartibli irmoklar farq kilinadi. Mas, biror daryoga bevosita qoʻshiladigan soylar 1- tartibli Irmoqlar, bu soylarga quyiladiganlari 2-tartibli Irmoq lar deyiladi va hokazo. Ayrim turkiy tillarda, jumladan, usmonli turklar tilida Irmoq deganda umuman daryo tushuniladi.

Manbalar 

 

Geografik terminlar
Gidrologiya
Iroq (musiqa)

Iroq (musiqada) — Oʻn ikki maqom, Shashmaqom va Xorazm maqomlari tarkibidagi maqomlardan biri. Iroq mamlakatining nomiga nisbat berilgan. Iroq maqomining tovushqatori va lad qurilmasi, unga mos cholgʻu va ashula yoʻllari bir necha bor oʻzgarib borgan. Shashmakrmdagi I. ning (Yu. Rajabiy yozuvida) mushkilot (cholgʻu) boʻlimi — Tasnif, Tarje, Muhammas, Sa-qil-1, Saqil-2, Saqili Kalon, nasr (ashula) boʻlimi — Saraxbor (6 taronasi bilan), Muxayyar (4 taronasi bilan), Chanbar, Ufar qismlarini oʻz ichiga oladi. I. ning ashula yoʻllarida Mu-xayyari Chorgoh namudi va Zebo pari avji qoʻllanadi. Muxayyari I. ning 1- va 2- taronalari Chorgoh yoʻllariga yaqin. Chanbari I. shoʻʼbasi alohida ashula yoʻli boʻlib, Su-vora yoʻllarini eslatadi.

I. maqomi yoʻllarida yaratilgan xalq cholgʻu va ashula yoʻllari ham oʻziga xos ohanglarga boy, odatda ayriliq, intizorlik his-tuygʻularini aks ettiradi. Bastakorlar I. yoʻllari asosida Choʻli I., Surnay Irogʻi, Chanbari I., Mushkiloti I. va uning Ufari, Toshkent Irogʻi kabi kuy va ashulalarni yaratgan. V. Uspenskiy "Farhod va Shirin", R. Glier va T. Sodiqovlar "Layli va Majnun", S. Yudakov "Maysaraning ishi" operalarida I. kuylaridan foydalanishgan.

Manbalar
Irqchilik

Irqchilik — irqiy kamsitish siyosati. Inson irklarining jismoniy va ruhiy jihatdan har xilligi, irqiy tafovutlarning jamiyat tarixi va madaniyatiga qal qiluvchi taʼsiri, odamlarning azaldan oliy va past irklarga ajratilganligi haqidagi qoidalarga asoslanadi. Shu daʼvolarga koʻra, oliy irqlar goʻyo boshqa irklar ustidan hukmronlik qilishga daʼvat etilgan, sivilizatsiyaning birdan-bir bunyodkorlaridir, past irklar esa yuksak madaniyatni yaratishga va uni hatto oʻzlashtirishga ham qobiliyatsizdir. Fransuz J. A. Gobino 19-asr oʻrtalarida birinchi bor Irqchilik gʻoyasini surib, oriylarni "oliy irq" deb eʼlon qiladi. Irqchilik fashizmning rasmiy mafkurasiga aylangan. Irqiy kamsitish, kishilarning biron-bir guruhini irqiy va etnik alomatiga koʻra majburan ajratish hamda aparteidni oklashda irqchilik dan foydalaniladi. Irqchilik sionizm bilan hamohang . Irqchilik xalqaro hamjamiyat tomonidan qabul qilingan bir qancha hujjatlarda, jumladan, Irqiy kamsitishning barcha shakllarini tugatish toʻgʻrisidagi xalqaro konvensiyada keskin qoralangan. Oʻzbekiston Respublikasi 1995 yil 31-avgustda mazkur Konvensiyaga qoʻshilgan.

Yana q. 

 Ksenofobiya
 Irqlar

Manbalar 

Irqchilik
Siyosatshunoslik
Siyosiy teoriya
Irgʻa

Irgʻa, qoʻngʻir () — oʻrdaksimonlar oilasining turi. Oʻrtacha kattalikdagi qush, vazni 0,73–1,3 kg . Yevropa, shimoliy Amerika va Osiyoda tarqalgan. Asosan, shimoliy va Oʻrta dengiz qirgʻoqlarida hamda shimoliy Amerikaning janubida qishlaydi. Oʻzbekistonda uya quradi, migratsiya davrida uchrab, qisman qishlaydi. Irg'a suv oʻsimliklari moʻl boʻlgan koʻllarda yashaydi. Uyasini suvdan uzoq boʻlmagan quruq yerlarga quradi; 6–14 dona tuxum qoʻyadi. Ularni 27–28 kun bosadi. Bolalari tuxumdan chiqishi bilan suvga tushib, suza boshlaydi. 2 oyligida uchirma boʻladi. Asosan, suv oʻsimliklari, suvda yashaydigan umurtqasiz qayvonlar bilan oziqlanadi. Goʻshti uchun ovlanadi.

Manbalar 

Qushlar
Roʻzimatxon Isaboyev

Roʻzimatxon Isaboyev (1885, Namangan — 1963.3.11) — sozanda (tanbur, gʻijjak, chang), cholgʻu asboblar ustasi, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1940).

Fargʻona vodiysida Jalolxon hofizdan tanbur, gʻijjak ijro etishni va cholgʻu asboblar yasashni, Ramazon Oxundan chang ijro etishni, Buxoroda Otajalol Nosirovdan Shashmaqomning ayrim yoʻllarini, Samarqandda Hoji Abdulaziz Abdurasulovdan "Samarqand Ushshogʻi", "Guluzorim", "Karimqul-begi"ni oʻzlashtirgan. 1920-yillargacha temirchilik va sozandalik bilan shugʻullangan. Namanganda xalq sozandalari ansambli (1921-1925), Andijon (1925-1927) va Namanganda (1928-1931) musiqa toʻgaraklari va Namangan teatrida (1931-1952) musiqa rahbari bo'lib faoliyat yuritgan. Namangan musiqa maktabi (keyinchalik bilim yurti) xalq cholgʻu asboblari boʻlimida pedagog (1947-1963). Namanganda qoʻyilgan "Halima" (F. Zafariy, 1923), "Farqod va Shirin", "Layli va Majnun" (Hurshid, 1934, 1935) va boshqa spektakllarga xalq kuylaridan tanlagan. "Kurash", "Choʻli Iroq", "Qoʻqon Ushshogʻi", "Shahnozi Gulyor" kuylarini mahorat bilan ijro etgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Namanganda tugʻilganlar
1885-yilda tug`ilganlar
San`at arboblari
Aleksey Isayev

Aleksey Valeryevich Isayev (1974-yil 15-avgust, Toshkent, Oʻzbekiston, SSSR) – rus harbiy tarixchisi. Tarix fanlari nomzodi. Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabi Harbiy akademiyasining Harbiy tarix instituti xodimi (2019-yildan). Rossiya Federatsiyasi Prezidenti huzuridagi Rossiya Xalq xoʻjaligi va davlat boshqaruvi akademiyasining Harbiy iqtisodiyot tarixi markazi direktori (2021-yildan).

Tarjimai holi 
Aleksey Isayev 1974-yil 15-avgustda Toshkent shahrida tavallud topgan. 1987-yildan Moskvada istiqomat qilgan.

Moskva muhandislik-fizika institutining kibernetika fakultetini (tizim tahlili boʻlimi) tamomlagan.

Aleksey bolaligidanoq harbiy tarixga qiziqqan va bu uni „Goryachiy sneg“ filmini tomosha qilishga undagan. Yoshligida M. N. Svirin taklifi bilan arxivlar, jumladan, Rossiya davlat harbiy arxivi va Rossiya Federatsiyasi Mudofaa vazirligi markaziy arxividagi hujjatlar bilan ishlay boshladi.

Valeryevich 2007–2010-yillarda Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabi Harbiy akademiyasining Harbiy tarix institutida shtatdan tashqari xodim boʻlib ishlagan. 2019-yil oktyabr oyidan Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabi Harbiy akademiyasining Harbiy tarix institutida katta ilmiy xodimi boʻlib faoliyat yurita boshlagan.

U Rossiya FSBning Moskva chegara institutining Vatan tarixi kafedrasiga nomzod boʻlgan.

Isayev 2012-yilda M. A. Sholoxov nomidagi Moskva davlat gumanitar universitetida tarix fanlari nomzodi, dotsent Y. A. Nikiforov ilmiy rahbarligida „Ulugʻ Vatan urushi boshlanishida Janubi-Gʻarbiy va Janubiy frontlarning jangovar harakatlari: 22-iyun – 1941-yil 9-iyul“ mavzusida dissertatsiya himoya qilgan.

2021-yil fevral oyidan Rossiya Federatsiyasi Prezidenti huzuridagi Rossiya Xalq xoʻjaligi va davlat boshqaruvi akademiyasining Harbiy iqtisodiyot tarixi markazi direktori lavozimida ishlagan.

Aleksey „Poligon“ jurnali, „Nezavisimoe voyennoye obozreniye“ gazetasidagi M. E. Katukov, Zaxarova, I. Videra, E. Makenzena xotiralariga bagʻishlangan maqolalar muallifi.

Aleksey Isayev 25-iyun 1971-yilda vafot etgan.

Mukofotlari 
Aleksey Valeryevich 1-darajali "Vatanga xizmatlari uchun" madali bilan taqdirlngan (2023-yil 25-avgust).

Manbalar 

Rossiya tarixchilari
Toshkentda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
1974-yilda tugʻilganlar
15-avgustda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kishilari
Tarixchilar
Sayram Isayeva

Sayram Nigʻmatovna Isayeva (1942.24.11, Dushanba) — aktrisa, rejissyor Tojikiston xalq artisti (1986). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1964). 1964-yildan Kamol Xoʻjandiy nomidagi Leninobod (hoz. Sugʻd) viloyat musiqali drama teatrida ishlaydi. Teatrda Robiya ("Tugal aytilmagan qoʻshiq"), Aza ("Loʻli qiz Aza"), Emiliya ("Otello"), Rozina ("Figaroning uylanishi") kabi obrazlar yaratgan. rejissyor sifatida "Kelinlar qoʻzgʻoloni", "Farmonbibi arazladi" (S. Axmad), "Otasining qizi" (Isfandi-yor), "Afandining besh xotini" (I. Sodiqov), "Imtihon" (F. Ansoriy), "Ayol jaxllanganda" (S. Safarov) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Isayeva koʻpgina oʻzbek filmlarida suratga tushgan: Malika ("Laylak keldi, yoz boʻldi"), Sayram ("Uyimga kel"), Turdixon ("Oʻzganing baxti"), Sayram ("Gʻalate-palik avliyo"), Maysara ("Maysaraning ishi"), Nodirabegim ("Odamlar orasida tanho"), Oʻzbekoyim ("Oʻtgan kunlar", yangi varianta) va b. shular jum-lasidan. Shuningdek, "Hayot tunda oʻtdi" (Saida), "Uchinchi qiz" (Gulnora), "Rustam va Suhrob" (Gurdofarid), "Jinoyatchi va advokatlar" (Sayram) kabi tojik filmlarida ham rollar oʻynagan.

Manbalar 

1942-yilda tugʻilganlar
24-noyabrda tugʻilganlar
Aktrisalar
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Tojikiston xalq artistlari
Ergash Isamuhamedov

Ergash Musayevich Isamuhamedov (1909.31.12 - Toshkent - 1983.10.1) -geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1963), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1960). Geologiya mineralogiya fanlari doktori (1953), professor (1954), Oʻrta Osiyo industrial institutining geololog fakultetini tugatgan (1935).

"Oʻzbekgeologiya" boshqarmasida geolog, geologiya-razvedka partiyasi boshligʻi (1940—42), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya va geofizika institutining petrologiya boʻlimi mudiri, institut direktori (1943), metallar boʻlimi boshligʻi va petrologiya laboratoriya mudiri (1944—1951), Toshkent Davlat Universiteti geolologya fakultetining petrografiya va foydali qazilmalar kafedrasi mudiri (1952—1983). Isamuhammedovning ilmiy ishlari magmatik jinslar petrologiyasiga va ularning assimilyasiya jarayonida xrsil boʻlishiga bagʻishlangan. Isamuhammedovning bevosita ishtirokida "Dovtosh" marganets koni (Oʻzbekistonda) ochilgan.

Manbalar 

 Petrologiya Nuratinskogo batolita, T., 1955; Magmatizm i nekotori voprosi metallogenii yugo-zapadnix otrogov Gis-sarskogo xrebta, T., 1962.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1909-yilda tugʻilganlar
31-dekabrda vafot etganlar
Toshkent viloyatida tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
10-yanvarda vafot etganlar
Isbot

Isbot — mulohaza, hukm, nazariyaning chinligini aniqlash (asoslash). I.ning obyektiv metod orqali manti-qiy ishonchga olib boradigan turi va inson his-tuygʻulari, mayllariga asoslanib ruhiy ishonchga olib keladigan turi mavjud. Birinchi turi 2 xil usul: a) bevosita hayotdan olingan faktlar orqali; b) toʻgʻriligi aniqlangan fik-rlar orqali amalga oshadi. Biror fikrning chinligi (haqiqatligi)ni toʻgʻriligi aniqlangan boshqa fikrlar orqali asoslab berish mantiqiy I., fak-tlarga asoslangan I. esa real I. deb yuritiladi. Mantiqiy I. tuzilish jihatdan tezis (isbotlanishi kerak boʻlgan fikr), asos (tezisni isboti uchun keltirilgan dalillar), I.dan iborat. I. va uning qoidalarini birinchi boʻlib Aristotel ishlab chiqqan. Forobiy I.ning ayrim usullarini koʻrsatib bergan va I.ni mantiq ilmining asosi deb aytgan. I. fan va amaliyetda doim qoʻllanadigan fikrlash usulidir. Zamonaviy matematika va mantiq ilmida aksimatik, chizikli, chiziqsiz, bevosita va bilvosita analogiya asosidagi I., ekzistensial, muloxdza I.i kabi usul va turlari mavjud.

Manbalar
Isirgʻa

Isirgʻa, zirak — xotin-qizlar (baʼzi xalqlarda erkaklar ham) quloqqa taqadigan bezak buyumIsirg'a Isirg'a ikki — bogʻ vatana qismdan iboratboʻlib, bogʻ qismi ilgak, halqa va tana qismi panjara, shokila (oyoq), koʻz va b.dan tuzilgan. Isirg'aning eng sodda turi — halqa (gardish Isirg'a), boldoq keng tarqalgan boʻlib, bu isirg'a Oʻzbekiston hududi (jumladan, Fargʻona)da qadimdan (mil. av. 1ming yillik oʻrtalaridan) maʼlum boʻlgan. Bogʻi ilgakli boʻlgan isirg'a zirak deb ataladi, lekin atamalar orasida bunday qatʼiy chegaraga har doim ham amal qilinmagan. Zargar ustalar Isirg'ani oltin, kumush, mis kabi metallardan qolipga quyib (qolipaki) va qoʻlda yasab tayyorlaydilar. Ishlanish usuliga koʻra, panjarali (shabaka), sovotkori va b.; xom ashyosiga koʻra, sadafli, marjonli, durli, koʻzli va b.; ishlanish joyiga qarab, Toshkent, Buxoro, Samarqand va b. Isirg'alari; shokila (oyoq)lari soniga qarab, uch oyoqli, besh oyoqli va b. turlari farqlanadIsirg'a .

Manbalar 

 

Kiyim
Zargarlik
Isirgʻa zanjira

Isirgʻa zanjira — naqqoshlikda zanjira turi; kandakorlik, yogʻoch va ganch oʻymakorligida keng qoʻllanadi. Zanjira (ikki chiziq orasi)ga isirgʻaga oʻxshash gul solinadi (nomi shundan). Jumladan, miskarlikda mis idishlarning naqsh mujassamotida buyumlar cheti va oʻrtasiga isirgʻa zanjira ishlanadi.

Manbalar
Isitish

Isitish — turar joylar, sanoat binolari, muassasalar va b. jamoat binolarini yilning sovuq paytlarida sunʼiy isitishga doir tadbirlar majmui. Kishilar oʻzini yaxshi his qilishi, texnologik jarayonlar meʼyorida oʻtishi, jihozlar, materiallar, mahsulotlar va b. yaxshi saqlanishi uchun xona temperaturasi moʻʼtadil (turar joylarda + 18°, tomosha zallarida +16°, kasallar operatsiya qilinadigan xonalarda +25° va hokazo) boʻlishi kerak.

Isitish qurilmalari majmui isitish tizimi deb ataladi. U mahalliy va markaziy isitishga boʻlinadi. Pechka, gaz va elektr qurilmalar yordamida isitish mahalliy isitish tizimiga kiradi. Isitish tizimi -issiqlik generatori (qozon), isituvchi elementlar(radiatorlar, reyestrlar) va issiqlik yoʻllari (quvurlar)dan iborat. Issiqlik generatorida yoqilgʻi (koʻmir, gaz, baʼzan, mazut va b.) yonganda issiklik eltuvchi (suv, bugʻ yoki havo) qiziydi. U quvur orqali borib, isituvchi elementlarni, ular esa xona havosini qizdiradi. Qozondagi suv temperaturasini oʻzgartirib, xona temperaturasini bir meʼyorda saqlash mumkin. Issiqlik eltuvchi turiga qarab, markaziy I. suv bilan isitish, bugʻ bilan isitish va havo bilan isitish xillariga boʻlinadi. Bitta generator bir yoki bir necha binoni isitadi. Binolar guruhi tuman qozonxonasidan yoki issiklik elektr markazidan isitilishi va issiq suv bilan taʼminlanishi mumkin. Suv bilan isitish va havo bilan isitish tizimlari turar joylar, oʻquv muassasalari, kasalxonalar, bogʻcha, yasli va b. binolarni I.da, bugʻ bilan isitish organik chang ajralmaydigan korxona binolarinigina I.da qoʻllanadi. Bulardan tashkari, gaz bilan isitish, elektr bilan isitish, aralash (kombinatsiyalashgan) isitish, nur bilan isitishpzm ham foydalaniladi. Yirik panelli binolarda radiatorlar, quvurlar devor yoki pol orasiga oʻrnatiladi. Kam qavatli va yakka (xususiy) binolarni isitishda pech bilan isitish usulidan foydalaniladi.

Manbalar