Berta Pīpiņa

Berta Pīpiņa (tugilgan paytidagi ismi Berta Ziemele; 1883-yil 28-sentyabr — 1942-yil) — latviyalik oʻqituvchi, jurnalist, siyosatchi va ayollar huquqlari faoli. Latviya Konstitutsiyaviy Assambleyasining 1920-yil 1-maydan 1922-yil 7-noyabrgacha 1-Saeima yigʻilishiga saylangan birinchi ayol. Ayollar huquqlari boʻyicha faol, Riga shahar kengashi va Saeimadagi faoliyati davomida ayollar tengligini taʼminlash va oilalarni himoya qilish uchun qonun hamda siyosiy qarorlarni ishlab chiqishga harakat qilgan. Sovet qoʻshinlari Latviyani bosib olgach, Sibirga surgun qilingan, biografiyasi ensiklopediyalardan chiqarib tashlangan va gulagda vafot etgan.

Hayotining ilk davrlari 
Berta Ziemele 1883-yil 28-sentabrda Rossiya imperiyasining Code Parish hozirgi Latviya hududidagi Boltiqboʻyi davlatida Liza (tugʻilgan paytidagi ismi Kula) va Jekabs Ziemelislar oilasida tugʻilgan. Ota-onasi ferma va traktirda ishlagan. Ziemele  davlat tomonidan boshqariladigan qizlar grammatika maktabida, ayollarga toʻrt yillik oʻrta taʼlimni beradigan Bauskadagi Beķeris qizlar gimnaziyasida oʻqigan.

Faoliyati 
1901-yilda Ziemele hozirgi Ukrainadagi Xarkovda dars berishni boshlagan. 1904―1908-yillarda Berlinda doktor Liebman qoʻl ostida nogiron bolalarga yordam berishda nutq terapiyasi usullarini oʻrganish uchun tahsil olgan. Keyingi yili taʼlim tizimlari boʻyicha bilimini oshirish uchun Shveysariya va Rossiyaga safar qilgan. 1910-yilda Latviyaga qaytib kelgan Ziemele kitob sharhlovchisi, jurnalist va adabiyotshunos Ermanis Pīpiņšga (1873―1927) turmushga chiqqan. Er-xotinning uchta farzandi: qizlari Biruta va Nora va oʻgʻli Jānis boʻlgan.

1918-yilda Latviya mustaqillikka erishgach, Pīpiņa ijtimoiy va siyosiy masalalarda faol ishtirok eta boshlagan. Demokratik Markaz partiyasining asoschilaridan biri boʻlib, Markaziy Qoʻmitasi aʼzoligiga saylangan, shu bilan birga partiyaning markaziy boshqaruv organiga saylangan birinchi ayol. 1919-yilda Riga shahar kengashiga saylangan hamda jamoaviy ichkilik ichish, ayollar va bolalar bilan bogʻliq muammolar kabi masalalar ustida ishlay boshlagan. Taʼminot komissiyasiga tayinlangan va koʻplab tadbirlarda ayollar muammolari haqida soʻz yuritgan. Taxminan 1922-yilda Latviya ayollar milliy ligasi va Xalqaro Ayollar Kengashi Ligasiga (ICW) qoʻshilgan. 1925-yilda Pipina Liga prezidentligiga saylangan, bolalar bogʻchasini tashkil etish, kutubxonani boshqarish, yakshanba maktablarini tashkil etish, ayollar uchun taʼlim va tikuvchilik kurslarini oʻtkazish kabi xayriya ishlarini tashkil etgan Tashkilot, shuningdek, ayollarga bepul huquqiy maslahatlar bergan, Pīpiņa buni ayollarni birlashtirish, ularni kelajak avlodlarni tarbiyalash va milliy ruhni rivojlantirishga yordam berishdan iborat tashkilot maqsadining bir qismi deb hisoblagan.

1925-1928-yillarda Pīpiņa Riga qashshoqlar boʻlimiga rahbarlik qilgan va keyin 1931-yilgacha shahar idoralarini nazorat qiluvchi Riga taftish komissiyasida ishlagan. 1928-yilda ayollarga farzandlarini tarbiyalashda yordam berish uchun „Kā es runāju ar saviem bērniem par dzimumdzīvi“ (Bolalarim bilan jinsiy aloqa haqida qanday gaplashish kerak) asarini nashr etishni boshlagan. 1930-yilda ayollarning ijtimoiy va siyosiy tengligini taʼminlash uchun soyabon tashkilot boʻlgan Latviya xotin-qizlar tashkilotlari kengashini tuzishda ishtirok etgan. Tashkilot uning boshqaruvida faoliyat yuritgan va tashkilot rahbari etib tayinlangan. 1931-yilda Pīpiņa Saeimada faoliyat yuritgan birinchi ayol va urushlararo davrda 100 aʼzolik organning yagona ayol parlamentariysi boʻlgan. Demokratik Markaz vakili sifatida deputat etib saylangan va oʻzini oʻzi boshqarish komissiyasi raisining yordamchisi hamda Murojaat komissiyasi kotibi boʻlib ishlagan. Pīpiņa ayollar va oilalar uchun qonuniy himoya izlashga intilgan. Turmushga chiqqan ayollarni ishdan boʻshatishga majburlovchi qonun taklif qilinganida, Pīpiņa oʻz qarshiligini bildirishda shov-shuvga sabab boʻlib, Kārlis Ulmanisning nafratiga sabab boʻlgan. Shuningdek, oilalar va kambagʻallarni davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash boʻyicha qonunlar ustida ishlagan.

Shu bilan birga, Pīpiņa xalqaro ayollar konferensiyalarida ishtirok etgan, „ICWning Vena (1930), Stokgolm (1933), Parij (1934) va Dubrovnik (1936) kongresslari“ hamda Avstriya, Vengriya va Rossiyada oʻtkazilgan ayollar yigʻilishlarida qatnashgan. 1934-yilda „Latviete“ (latviyalik ayol) oylik davriy nashrga asos solgan. Jurnalning maqsadi ayollarni millatga oid masalalarda oʻrgatish va ayollarga jamiyatda teng huquqli munosabatda boʻlishni taqiqlovchi „patriarxal stereotiplar“ga qarshi kurashish boʻlgan. Oʻsha yili Pīpiņa Riga shahar kengashidagi faoliyatini tugatgan va 1935-yilda soyabon kengashi rahbariyatidan ketgan. „Lejaskrodzinieka meita“ (Mehmonxona egasining qizi, 1935) romanini nashr etgan va 1936-yilda ICW vitse-prezidenti boʻlgan.

1934-yilda avtoritar rejim hokimiyatga kelgach, Pīpiņa jurnalist sifatida faol boʻlgan, lekin siyosatdan uzoqlashgan. 1940-yilda Sovet qoʻshinlari Latviyani bosib olgach, nishonga aylangan va 1941-yilda Sibirga surgun qilingan.

Oʻlimi va merosi 
Pīpiņa 1942-yilda Ob daryosi yaqinidagi mehnat lagerida vafot etgan. Sovet davrida mustaqil Latviya parlamentida ishlagan va uning tarjimai holi ensiklopediyalardan tozalangan holda davlat dushmani sifatida koʻrilgan. Uning siyosiy tarix va ayollar harakatidagi ahamiyati Latviya mustaqillikka erishgandan keyin yana qaytarilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
  
 
 
 
 
 

1942-yilda vafot etganlar
1883-yilda tugʻilganlar