yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Aktiv

Aktiv (lotincha, activus — faol, taʼsirchan, ishchan) — 1) buxgalteriya balansining chap qismi, korxonaning muayyan sanada va pul ifodasida barcha vositalarini, ularning tarkibi va joylashuvini (asosiy fondlar, aylanma vositalar, pul vositalari, kapital sarflar, qarzdorlik talabnomalari va boshqalar) aks ettiradi; 2) korxona yoki tashkilotning mulki yoki resurslari (bino, mashina, nakd pul, qimmatbaho qogʻozlar va boshqalar). Pulga tez sotilishi (aylanishi) mumkin boʻlgan, bozori chaqqon aktiv (veksellar, qimmatbaho qogʻozlar, oltin, naqd pul va boshqalar) likvid aktiv deyiladi.

Manbalar
Aktiv choʻkmalar

Aktiv choʻkmalar — radioaktiv yemirilish yoki yadro reaksiyasi natijasida tezlashgan radioaktiv atomlardan vujudga kelib, gaz fazasidan qattiq jismlar sirtiga oʻtirib qolgan zarrachalar toʻplami. Ularni tadqiq etish yo'li bilan zarralar qanday radioaktiv moddadan chiqqan bulsa, shular miqdorini aniqlash va oʻrganish mumkin, buni aktiv choʻkmalar usuli deyiladi. Undan atomning radioaktiv zarralar bilan ifloslanganligini bilishda va qisqa vaqtda barqaror boʻlib, radioaktiv zarralarga parchalanadigan izotoplarni oʻrganishda foydalaniladi. Radioaktiv izotoplar olishda ham ishlatiladi.

Manbalar
Aktivatsion tahlil

Aktivatsion tahlil, radioaktivatsion tahlil — moddaning sifati va miqdoriy tarkibini aniqlash usuli. 1936-yilda D. Xeveshi va G. Levi taklif etgan. Neytronlar, zaryadlangan zarrachalar (protonlar va boshqalar) yoki kvantlar oqimi taʼsirida hosil boʻlgan nuklidlarning radioaktiv nurlanishini tadqiq qilishga asoslangan. Oʻzbekistonda aktivatsion tahlil boʻyicha tadqiqotlar 1960-yilda Ye. M. Lobanov tomonidan boshlangan va uning rivojiga A. A. Kist, V. A. Moʻminov, A. G. Gʻaniyevlar katta hissa qoʻshishgan. Intensivligi −1013 sm 2-s2 boʻlgan neytronlar oqimidan foydalanilganda koʻpgina elementlarni 10’5-10"10 aniqlik bilan sezish mumkin. Aktivatsion tahlil uchun yuqori energiyali elektronlarni tormozlaganda chiqadigan katta intensivli (10y-10ls kvantGʻs) nurlanishdan foydalaniladi. Bu usul bilan davriy sistemaning barcha elementlarini aniqlash mumkin va undagi sezgirlikning chegaraviy qiymati −10-10% ga yetadi. Olingan spektrlarni tahlil qilish va natijalarga ishlov berish uchun koʻp kanalli analizatorlar va E.M qoʻllanadi, bu esa jarayonni avtomatlashtirish imkonini beradi. Aktivatsion tahlilning asosiy ustunliklaridan biri  turli obyektlardagi elementlarning juda oz miqdorini aniqlay olish va koʻplab namunalarni tez tahlil qila bilish imkonidir. Aktivatsion tahlil oʻta toza materiallardagi kirishmalarni, biologik obyektlardagi mikroelementlarni aniqlashda, arxeologiya, geologiya, tibbiyot, kriminalistika va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Aktivlanish energiyasi

Aktivlanish energiyasi — molekulalarni faol holatga oʻtkazish uchun sarflanadigan energiya. Oʻlchov birligi j/mol. Molekulani aktivlash uchun unga yuqori temperatura, ultratovush, nur energiyasi yoki katalizator taʼsir ettiriladi. Har bir reaksiyaning uziga xos Aktivlanish energiyasi (Ye) mavjud. Bunday energiyaga ega boʻlgan molekulalar (atomlar, radikallar) toʻqnashgandagina reaksiya sodir boʻladi.

Manbalar
Aktivlik qatori

Aktivlik qatori, kuchlanishlar qatori — metallarning elektrolit eritmalaridagi normal potensiallarining ortib boradigan tartibda joylanishi: Li, K, Ca, Na, Mg, Al, Mn, Zn, Cr, Fe, Cd, Ni, Sn, Pb, H2, Cu, Hg, Ag, Pt, Au Aktivlik qatori ga taqqoslash maqsadida, metallardan tashqari, vodorod (potensiali nolga teng deb qabul qilingan) ham kiritiladi. Aktivlik qatori da muayyan oʻrinda turgan metall oʻzidan oʻngda turgan (potensiali musbatroq) metallarni ularning birikmalaridan siqib chiqaradi. Masalan, toʻtiyo (mis kuporosi) eritmasiga rux tashlansa, rux misni uning birikmasidan ajratib chiqaradi. Vodoroddan chapda turgan (potensiali manfiyroq) metallar vodorodni uning birikmasidan (mas, kislotadan) siqib chiqaradi. Tarkibida bir qancha metall tuzlari boʻlgan eritma elektroliz qilinsa, katodda avvalo Aktivlik qatori da oʻngda turgan metall ajralib chiqadi. Metallarning qotishmasida avval Aktivlik qatori da chapda turgan element korroziyalanadi. Metallmaslarning ham oʻziga xos kuchlanishlar qatori mavjud.

Manbalar 

Kimyo
Aktiniy

Aktiniy (lotincha: Actinium, yun. aktinos — nur), Ac — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy radioaktiv element. Tartib raqami 89, atom massasi 227, 0278; yer poʻstining ogʻirlik jihatdan qismini tashkil etadi, 1899-yilda fransuz kimyogari A. Debern uran rudasi chiqindilarini nur-276lantirish paytida kashf etgan. Uning 10 izotopi maʼlum: As2" (yarim yemirilish davri 21,8 yil), As228 (yarim yemirilish davri 6,13 soat), As225 (yarim yemirilish davri 10 kun). A.kumush rang metall; suyuqlanish temperaturasi 1040° C, kimyoviy xossalari jihatidan lantanga oʻxshaydi. U 3 valentli, havoda tez oksidlanadi, xlorid va nitrat kislotalarda eriydi. Toza A.ni yadroviy jarayonlar yordamida olish qulay.Radiyni atom reaktorida neytronlar yordamida nurlantirish yoʻli bilan koʻp miqdorda A. olish mumkin.

Manbalar 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Aktiniyalar

Aktiniyalar (Actiniaria) — dengiz boʻshliqichlilari turkumi; marjon-poliplar sinfi olti nurlilar kenja sinfiga mansub. Koʻpchilik turlari yakka yashaydi. Tanasi silindr shaklida, yor-qin rangli, koʻndalang kesimi bir necha mm dan 1,5 m gacha, pastki yassi tomoni tovon deyiladi. A. muskulli tovoni yordamida sekin harakatlanishi mumkin. Ayrim turlari suv tubiga yopishib yoki qumga koʻmilib olib harakatsiz yashaydi, suzib yuradigan turlari ham maʼlum. Ta-nasining yuqori uchida juda koʻp paypas-lagichlar bilan oʻralgan ogʻzi joylashgan. A. yirtqich, mayda umurtqasizlar, hatto mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Oʻljasini otuvchi hujayralar bilan qurollangan pay-paslagichlar yordamida falajlaydi yoki oʻldiradi. Otuvchi hujayralari zahari odam terisini ham kuydirib, ogʻriq paydo qilishi mumkin. Jinsiy va jinssiz — boʻyiga yoki koʻndalangiga boʻlinish orqali kupayadi. 1500 ga yaqin turi Orol va Kaspiy dengizidan boshqa barcha dengizlarda tarqalgan. Koʻpchilik turlari zohid qisqichbaqalar va boshqa umurtqasizlar bilan simbioz yashaydi.

Manbalar
Aktinobatsillyoz

Aktinobatsillyoz, soxta aktinomikoz — hayvonlarda Actinobacillus lignelressi mikroorganizmi qoʻzgʻatadigan kasallik. Lifmatik boʻgʻimlarda, kallaning yumshoq toʻqi-malarida (til, lab), boʻyin, baʼzan ichki aʼzolarda absses-slar hosil qilish bilan kechadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi hayvon organizmiga shikastlangan teri yoki ogʻiz boʻshligʻining shilliq pardasi orqali (ozuqa bilan) kiradi. Aktinobatsillyozni chorva mollarining leykoz kasalligidan farqlamoq kerak. Kamdan-kam hollarda kasal qayvondan odamga yuqadi. Davosi, oldini olish va karshi kurash choralari aktinomikoz maqolasida berilgan.

Manbalar
Aktinograf

Aktinograf (aktino…va graf) —Quyosh radiatsiyasi jadalligini uzluksiz yozib boruvchi asbob. Aktinograf radiatsiyani qabul qiluvchi qism priyomnik bilan uni qayd qilib boruvchi galvanografdan iborat. Quyoshdan bevosita keluvchi radiatsiyani ulchash uchun termoelektr aktinograf, sochma va yigʻindi radiatsiyani qayd qilib borish uchun piranograf va solyarigraf ishlatiladi. Asbob priyomnigining koʻrsatishi koʻpincha mexanik usulda, ayrim hollardagina fotografik usulda qayd qilinadi.

Manbalar
Aktinoidlar

Aktinoidlar, aktinidlar — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhi VII davrida aktiniydan keyin turadigan 14 ta elementning umumiy nomi. Ularning tartib raqami 90 dan 103 gacha: toriy Th (№ 90), protaktiniy Ra (№ 91), uran U (№ 92), neptuniy Np (Nb 93), plutoniy Pu (№ 94), ameritsiy Am (№ 95), kyuriy Cm (№ 96), berkeliy Bk (№ 97), kali-forniy Cf (№ 98), eynshteyniy Es (№ 99), fermiy Fm (№ 100), mendeleeviy Md (Nb 101), nobeliy No (№ 102), lou-rensiy Lr (№ 103). Bu elementlarning aksarisida sirtqi 1-va 2-qavatlaridagi elektronlar soni bir xil boʻlib, sirtdan hisoblanganda 3-qavatlarida elek-tronlar soni bir xil emas, aktiniydan lourensiyga oʻtgan sari elektronlar soni ortib borib, 32 taga yetadi; atom va ion radiuslari kichiklashadi; ularning barchasi radioaktiv; uran izotoplari — uran-235 (U 235) va uran-233 (U 233) hamda plutoniy-239 (Pu 239) yadro reak-torlarida yoqilgʻi va atom bombalarida portlovchi moddalar sifatida ishlatiladi. A. oqish-kumush rangli metallar. Koʻpchilik A.ning s.of. 20 g/sm3 ga yaqin. Neptuniy va plutoniyning erish temperaturasi 640° atrofida, boshqalarining erish temperaturalari 1000° dan yuqori. A. vodorod, kislorod, ol-tingugurt, azot, gallogenlar va boshqa metallmaslar bilan kimyoviy reaksiyaga oson kirishadi. Kimyoviy xossalari jihatidan uran, neptuniy, plutoniy va ameritsiy bir-biriga juda yaqin. Ber-keliy, fermiy, mendeleeviy, nobeliy va lourensiylar esa kimyoviy xossalariga koʻra lantanoidlarga yaqindir.

Manbalar 

Kimyo
Aktinolit

Aktinolit, nur sochuvchi tosh (lotincha, actis — nur, lithos — tosh) — amfibollar guruhidan boʻlgan jins hosil qiluvchi mineral. Baʼzan MpO aralashmasi bilan uchraydi (manganaktinolit). Qattiqligi 5-6. C. ogʻ. 3,2-3,3. Rangi och yashildan toʻq yashilgacha. Shishasimon yaltiroq. Monoklin sistemasida kristallanadi. Radial-nursimon agregatlarga toʻplangan choʻziq, ignasimon va ipsimon kristallar hosil qiladi. Uning zich turi nefrit deb ataladi. Aktinolit skarnlarda, magmatik va me-tamorfik jinslarda uchraydi. Kislotaga chidamli material tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar 

Bezak toshlari
Javohirlar
Aktinometr

Aktinometr (aktino… va metr) — Quyoshdan bevosita keluvchi radiasiya jadalligini ulchaydigan asbob. Ishlash tarzi tushayotgan radiatsiyaning qoraytirilgan sirtga yutilishiga va nur energiyasining issiqlik energiyasiga ay-lanishiga asoslangan. Bunday Aktinometrlarda radiatsiyani qabul qiluvchisi sifatida qoraga boʻyalgan yupqa metall boʻlagi (plastinka) ishlatiladi. Yutilgan radiatsiya issiqligini bir necha usul bilan, masalan, radiatsiya taʼsirida asbob qabul qiluvchisi temperaturasining oshish qiymatini (kumush diskli aktinometr), qabul qiluvchi bilan uning atrofidagi muhit temperaturasi orasidagi farq natijasida hosil boʻluvchi termotokni (Yanishevskiy termoustuni, Moll A.i), bimetall plastinkaning quyosh nuri taʼsirida deformatsiyalanish kattaligini (Mixelson aktinometri) oʻlchab to-piladi. Noʻrning ayrim spektri (rangi) quvvatini oʻlchashda fotokimyoviy, foto-elektrik hamda fotografik kabi selek-tiv usullar ishlatiladi. Bir necha nur filtrlari bilan taʼminlangan aktinometr ham shu maqsadda qoʻllanadi.

Manbalar
Aktinometriya

Aktinometriya — meteorologiyaning atmosfera, quyosh va yer nurlanishini (radiatsiyasini) tabiiy sharoitda tadqiq qilish hamda radiatsiyani oʻlchash usullarini ishlab chiqish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi. Vazifasi radiatsiyaning har xil turlarini oʻlchash, quyosh radiatsiyasining atmosferada yutilish, sochilish va qaytarilishi qonuniyatlarini tekshirish, shuningdek, atmosfera, yer osti va boshqa yuza hamda qatlamlarning radiatsiya balansini oʻrganish, xalq xoʻjaligida radiatsiyadan foydalanish usullarini ishlab chiqishdan iborat.

Manbalar
Aktinomikoz

Aktinomikoz (aktino… va yun. mykes — zamburugʻ) — turli nursimon zamburugʻlar — aktinomitsetlar kel-tirib chiqaradigan yuqumli kasallik. Odamda kam uchraydi; koʻpincha hayvonlar (aksari qoramollar) kasallanadi. Aktinomikoz bilan asosan jagʻ va boʻgʻim sohasi, qorin boʻshligʻi aʼzolari, shuningdek oʻpka kasallanadi. A. paydo boʻlgan joyning tagi qattiq tortib, berchlashadi va madda yigʻib, bir qancha vaqtdan keyin yoriladi; bunda yaradan yopishqoq yiring oqib chiqadi; shu yiringda koʻpincha aktino-mitsetlar boʻladi. Yara bitib ketganidan keyin chandiq boʻlib qoladi. Aktinomikoz vaqtida davolanmasa. U badanning boshqa joylariga ham tarqalib ketishi mumkin. Zamonaviy davo usullari koʻpincha bemorning butunlay sogʻayib ketishiga imkon beradi.

Manbalar
Aktinomitsetlar

Aktinomitsetlar, nursimon zamburugʻlar — shoxlangan hujayralar yoki giflarni hosil qiluvchi bakteriyalar. Ular tuzilishida zamburugʻlarga xos xususiyatlar ham mavjud. Aktinomitsetlarga chin aktinomitsetlar, mikobakteriyalar, streptomitsetlar va boshqa kiradi; 700 ga yaqin turi bor. Aktinomitsetlar sub-stratdan nursimon oʻsib chiqqan ingichka 78ipchalardan iborat (nursimon zamburugʻ nomi shundan kelib chiqqan). Ipcha (miseliy) shoxchalarining uchida sporalar boʻladi. A. shu sporalardan koʻpayadi. Tuproq, suv havzalari, havo va oʻsimlik qoldiqlarida uchraydi. Baʼzilari odam va hayvonlarda (aktinomikoz, sil, difteriya), shuningdek oʻsimliklarda para-zitlik qiladi. Antibiotiklarni hosil qiluvchi turlari (asosan, streptomitsetlar), pigmentlar, vitaminlar va shu kabilardan mikrobiologiya sanoatida foydalaniladi, shuningdek doridarmonlar (antibiotiklar) olinadi.

Manbalar
Aktinon

Aktinon, An – aktiniynit emanatsiyasi, inert, gaz, atom massasi 219, tartib raqami 86, radonning izotoplaridan biri.

Manbalar
Aktograf

Aktograf — hayvonlarning faollik (harakatchanlik) tarzini avtomatik qayd qiladigan asbob. Tubi (poli, maydonchasi) suriladigan toʻr katakdan iborat. Tajriba oʻtkaziladigan hayvon kataqda uyoqdan-buyoqqa yurib, oʻz ogʻirligʻi taʼsirida atograf tubini pastga tushiradi. Shunda mexaniq pnevmatik yoki elektr yuritma yordamida barabanga tarang tortilgan lentaga tubning surilish (tushish) kattaligi qayd qilib boriladi. Shu qaydga asoslanib hayvonning faolligini aniqlash mumkin.

Manbalar
Aktualizm

Aktualizm (geologiyada), aktualistik metod (inglizcha, aktual — zamonaviy haqiqiy, amalda mavjud) — Yer taraqqiyotining tarixini oʻrganish uchun qo`llaniladigan qiyosiy-tarixiy metod. Aktualizm oʻtmishdagi geologik jarayonlar hamda ular natijasida roʻy bergan hodisalar hozirgi zamonda boʻlayotgan jarayon va hodisalarga oʻxshash degan fikrga asoslangan. Shunga asosan, hozirgi zamonda boʻlib turadigan geologik jarayonlar, muhitlar va ular natijasida kelib chiqqan hodisalarni (hozirgi zamon choʻkindilari, vulqon mahsulotlari, relef va hokazo) oʻtmishda paydo boʻlgan jinslarga, organik choʻkindilarga, relef shakllariga taqqoslash yoʻli bilan oʻtmish geologik davrlarda boʻlib oʻtgan geologik jarayonlar va tabiiy geografik sharoitlar taxminan aniqlanadi. Ammo Yer doim taraqqiy etib turganligidan oʻtmish geologik jarayonlarini hozirgi jarayonlar bilan taqqoslab boʻlmaydi. Baʼzi bir jarayonlar ayrim geologik davr uchungina xos. Shuning uchun Yerning oʻtmish tarixidagi geologik jarayonlarni hozirgi vaqtda kuzatilayotgan geologik jarayonlar bilan aynan taqqoslash unchalik toʻgʻri emas. Aktualizm termini nemis geologik adabiyotida XIX asr 2-yarmida paydo boʻlib, XX-asr 20-yillaridan ommalashdi. Aktualizm kurtaklari insonning dastlabki bilimlari vujudga kelgan davrda, eng qadimiy afsonalarda va yozma manbalarda uchraydi. Keyinroq geologik tarixni tushuntirishda aktualizmdan Ibn Sino, Beruniy, XVIII asr oʻrtalaridan Rossiyada M. V. Lomonosov, Buyuk Britaniyada J. Getton va boshqa foydalandilar. Aktualizmning birinchi shaklini hozirgi uniformizm deb ataydilar. Aktualizm ilmiy prinsip sifatida XIX-asr 1-yarmida ingliz olimi Ch. Layelning „Geologiya asoslari“ asarida olgʻa surilgan. U katta dalillarga asoslanib, Aktualizmni geologiyani oʻrganish usuli tariqasida tavsiya qildi. Layelning fikricha, oʻtmish geologik jarayonlar hozirgi zamon jarayonlaridan hech farq qilmaydi. Baʼzi bir xorijiy mamlakat geologlari hozir ham shunday fikrdalar. Uniformizmga hozirgi geologik dunyoqarash sifatida geologik tafakkurning bosib oʻtilgan davri deb qaraladi. Oʻzbekistonda yosh yotqiziqlarni oʻrganish asosida qadimiy  davr choʻkindilarining hosil boʻlish sharoitlarini aniqlash sohasida koʻpgina ishlar qilingan.

Manbalar
Aktuariy

Aktuariy (lotincha, actuarius – tezkor mirza) – sugʻurta kompaniyasining sugʻurta xatarini baholash hamda sugʻurta toʻlovlari hisob-kitobi bilan shugʻullanuvchi mutaxasis, ish yurituvchi xodim.

Manbalar
Ajdar (yulduzlar turkumi)

Ajdar — Kichik Ayiq yulduz turkumiga yaqin joylashgan va osmonning shimoliy yarim shari qutbi atrofida yoyilib yotgan yulduzlar turkumi. Eng ravshan (2-kat-206talikdagi) yulduzini ingliz astronomi J. Bradley kuzatib, 1725-yilda yorugʻlik aberratsiyasi hodisasini kashf etgan. Ajdar yulduzi yaqinida ekliptika qutbi joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Yulduz turkumlari
Veniamin Akudin

Veniamin Georgiyevich Akudin (1936.3.1, Mirzachoʻl, hozirgi Guliston sh.) 279 — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974). Respublika rassomlik bilim yurtida (1951-56), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida (1957-62) taʼlim olgan, shu institutda oʻqituvchilik qilgan (1962-72); 1961-yildan Respublika qoʻgʻirchoq teatrida ras-som. Dekoratsiya eskizlari, qoʻgʻirchoqlari asar mazmuniga mosligi bilan diqqatga sazovor. Veniamin Akudin yaratgan koʻpgina qoʻgʻirchoqlar (Kachal polvon, Oygul, Baxtiyor va boshqalar) bolalarning sevimli ovunchoqlariga aylandi. Qoʻgʻirchoq teatri jamoasi bilan birga koʻpgina mamlakatlarda boʻlib, safar taassurotlari asosida akvarel rasmlar turkumini yaratdi („Birma-72“, „Hindiston-77“, „Kobul-80“, „Bolga-riya-82“; „Chimyon“, 1995).

Manbalar 

1936-yilda tugʻilganlar
3-yanvarda tugʻilganlar
Akulalar

Akulalar (Selachomorpha) — togʻayli baliqlar sinfi plastinka jabralilar kenja sinfining katta turkumi. Tanasi suyri shaklda, suv tubida yashovchi akulalar yassi, uzunligi 15-40 sm dan (tikanli qora akulalar) 15-20 m gacha (gigant akulalar), ogʻirligi 14 t gacha (gigant va kit akulalar). Tanasi plakoid tangachalar bilan qoplangan. Jabra yoriqlari 5 (baʼzi turlarida 6-7) tadan boʻlib, boshining ikki yonida, ogʻzi boshining ostida tanasiga koʻndalang joylashgan. Dum suzgichi kuchli rivojlangan, har xil kattalikdagi (sterotserkal) ikkita boʻlakdan iborat. Tishlari koʻp, uchi oʻtkir. Yirtqich akulalarning tishlari juda yirik. Koʻpchilik akulalar  baliqlar, mollyuskalar va boshqa hayvonlar bilan, kit va gigant akulalar esa plankton bilan oziqlanadi. Akulalar tuxumdan tirik tugʻadi yoki tuxum qoʻyib koʻpayadi. Akulalar 6 turkumni (har xil tishlilar, koʻp jabralilar, lamnosimonlar, katransimonlar, arraburunsimonlar, skvatinsimonlar), 20 oilani oʻz ichiga oladi. Akulalar Orol va Kaspiy dengizidan boshqa hamma dengiz va okeanlarda, ayrim turlari chuchuk suv havzalari (Gang va Amazonka daryolari, Nikaragua koʻli)da yashaydi. Qora va Uzoq Sharq dengizlarida tikanli qora akulalar, yaʼni katran, Shimoliy va Uzoq Sharq dengizlarida seld akulalar, Shimoliy dengizlarda qutb akulalar tarkalgan. Akulalar ayniqsa tropik dengizlarda xilma-xil boʻladi. Koʻpchilik akulalar ovlanadi, jigaridan baliq yogʻi olinadi, goʻshti ovqat uchun ishlatiladi. skeletidan baliq yelimi tayyorlanadi. Koʻpchiligi yirtqich akulalar (yoʻlbars akulalar, karharodon, bolgʻabosh akulalar, makoakulalar va boshqalar), asosan baliqlar va suvdagi umurtqasizlar bilan oziqlanadi.

Manbalar 

Biologik turlar
Yirtqichlar
Akustik zond

Akustik zond — tovush maydonining maʼlum nuqtasida tovush bosimini oʻlchashda ishlatiladigan qurilma. Tovush maydoniga oʻtadigan taʼsirlarni bartaraf qiladi. Koʻpincha tovush toʻlqin uzunligidan kichikroq qilib yasaladi. Akustik zond yasashda turli toʻlqin oʻtkazgichlardan foydalaniladi.

Manbalar
Akustik zondlash

Akustik zondlash — atmosfera yuqori qatlamlarining temperaturasi, namligi, bosimi, tarkibidagi gazlarning oʻrtacha molekulyar hamda atom ogʻirligi va boshqa koʻrsatkichlari haqida maʼlumot olish. Atmosferada tovush tarkalishini oʻlchab amalga oshiriladi. Tovush toʻlqinlari oʻz xossalari bilan farq qiladigan at-mosferaning bir qatla-midan ikkinchisiga oʻtayotganda sinadi va tarqalish yoʻnalishi oʻzgara borib, yer sirti tomonga burila boshlaydi.

Manbalar
Akustik koʻzgu

Akustik koʻzgu — tushayotgan tovush toʻlqini uzunligidan chiziqli oʻlchamlari bir necha marta katta boʻlgan silliq yuzali tovush kaytargich. Masalan, dengiz sathi, imorat devori va boshqa sirtdagi gʻadir-budurliklarning chiziqli oʻlchamlari tushayotgan tovush toʻlqini uzunligining 1 dam 20 qisminigina tashkil etadigan Akustik koʻzgu silliq koʻzgu deyiladi. Takroriyligi (chastotasi) 500 gs dan yuqori boʻlgan tovush toʻlqinlari qaytargichning oʻlchami 2x2 m boʻlishi kerak. Tovush toʻlqinining tarqalish yoʻnalishini oʻzgartirish uchun yassi Akustik koʻzgu dan, parallel tovush toʻlqinlarini bir nuqtaga toʻplash (yoki yoyish) uchun paraboloid Akustik koʻzgu dan, bir nuqtadan chiqqan tovush toʻlqinlarini 280ikkinchi bir nuqtaga toʻplash uchun ellipsoid Akustik koʻzgu dan foydalaniladi. Akustik koʻzgu kurilish akustikasi, ultratovushlarni ilmiy tekshirish, texnika, tibbiyot va boshqa sohalarda ishlatiladi.

Manbalar
Akustik linza

Akustik linza — tovush toʻlqinlarini fokuslovchi (toʻplovchi) qurilma. Akustik linza xossalari linza materialiga, uning atrofidagi muhitga va linzaning toʻlqinlarni sindiruvchi sirti shakliga bogʻliq boʻladi.

Manbalar
Akustik rezonator

Akustik rezonator (Gelmgols rezonatori) — kichik tirqish yoki naycha orqali tashqi muhit bilan tutashgan idish. Past takroriylikli (chastotali) tebranishlarni oʻz oʻlchamlaridan ancha katta masofaga tarqatadi. Gelmgols va Reley nazariyalariga koʻra, Akustik rezonatorni bitta erkinlik darajali tebranish tizimi deb qarash mumkin. Masalani soddalashtirib qaraganda barcha kinetik energiya rezonator boʻgʻzida harakatlanuvchi havo qatlamida toʻplangan, potensial energiya esa idish ichidagi havoning elastik deformatsiyasiga bogʻliq deyish mumkin. Bu holda akustik rezonator ning xususiy takroriyligi idish va idish boʻgʻzining shakliga bogʻliq boʻlmaydi. Agar akustik rezonator Gʻ takroriyligi boʻlgan garmonik tovush maydoniga joylashtirilsa, shu Gʻ takroriylik Akustik rezonatorning xususiy takroriyligi f0 ga teng boʻlganda Akustik rezonatordagi majburiy tebranishlar amplitudasi tovush maydoni amplitudasidan bir necha marta ortib ketadi. Xususiy takroriylik maʼlum boʻlsa, tashqi tovush takroriyligini topish mumkin. Akustik rezonator ning bu xususiyati tovush maydonini uning takroriyliklariga karab tahlil qilishga imkon beradi. Rezonans boʻlganida Akustik rezonator boʻgʻzi yoki naychasida havo zarralari katta tezlik bilan tebranadi va ishqalanish mavjud boʻlganida takroriylikli tovush jadal yutiladi. Akustik rezonatorning bu xossasidan meʼmoriy akustikada foydalaniladi.

Manbalar
Akustik rele

Akustik rele – tovush tebranishlari takroriyligi (chastotasi) oʻzgarishlarini, akustik bosim yoki materiallarning koʻrsatkichlari (yutish va qaytarish koeffitsiyentlari) oʻzgarishini sezadigan qurilma. Mexanik va elektr taʼsir usullariga asoslangan xillari bor. Meʼmorlik akustikasi, qurilish akustikasi va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Akustik filtr

Akustik filtr — maʼlum takroriylik (chastota)li tovushni ajratib oʻtkazadigan yoki yutib qoladigan akustik qurilma. Eng oddiy Akustik filtr — akustik rezonator. Akustik filtr nazariyasi elektr filtr nazariyasi asosida ishlab chiqilgan. Boshlangʻich takroriylikdan maʼlum takroriylikkacha boʻlgan barcha tovush tulqinlarini oʻtkazadigan Akustik filtr past ta-kroriylikli, maʼlum takroriylikdan yuqori tovush toʻlqinlarini oʻtkazadigan Akustik filtr yuksak takroriylikli va past takroriylik bilan yuksak takroriylik orasidagi tovush toʻlqinlarini oʻtkazadigani polosali Akustik filtr deyilib, u past va yuqori takroriylikli akustik filtrlardan iborat boʻlishi mumkin. Akustik filtr shovqinlarni kamaytirish maqsadida texnikada, meʼmorchilik va qurilishda keng tatbiq qilinadi (masalan, avtomobil soʻndirgichlari).

Manbalar
Akustik shovqin

Akustik shovqin — garmonik boʻlmagan tovush toʻlqinlari. Turmushda Akustik shovqin nutq va musiqani toʻgʻri eshi-tishga xalaqit beruvchi turli tovushlar shaklida uchraydi. Akustik shovqin kuyidagi turlarga ajraladi: 1) qattiq jismlar teb-ranishi natijasida vujudga keladigan mexanik shovqin; 2) harakatlanayotgan gaz, bugʻ yoki suyukliklarda uyurma oqimlar qatlamining turli tezlik bilan harakatlanishi tufayli hosil boʻladigan a er o yoki gidrodinamik shovqin; 3) gazlarning yonishi natijasida yuz beradigan uyurma oqim va zichlik oʻzgarishlaridan hamda portlash yoki razryad paytida qisqa vaqtda bosimning ortishi tufay-li vujudga keladigan termik shovqin; 4) suyuqlikdagi pufakchalarning yorilishi natijasida hosil boʻladigan ka-vitasion shovqin. Tutash spektrli shov-qin „oq shovqin“ deyiladi. Akustik shovqinni nazariy oʻrganishda ehtimollik naza-riyasiga asoslangan statistik fizika qonunlaridan foydalaniladi. Akustik shovqinni oʻrganishdan asosiy maqsad uning manba-281larini aniqlab, odam organizmiga hamda baʼzi bir tizimlarga koʻrsatadigan sal-biy taʼsirini kamaytirishdan iborat. Akustik shovqin xossalari turli analizatorlar yordamida aniqlanadi. A.shahrining eshitish aʼzolariga taʼsiri uning jadalligi va takroriyligiga bogʻliq. Uzoq vaqt taʼsir etuvchi Akustik shovqin kishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi, charchashni kuchaytirib, ish qobiliyatini pasaytiradi. Jadalligi 80-90 db va tarkibida past takroriylikli tovushlardan tashqari ultrato-vush takroriylikli tovushlar boʻlgan Akustik shovqin taʼsirida kishining asabi buzilishi natijasida oshqozon va ichak yarasi, gipertoniya va boshqa kasalliklar kelib chiqishi mumkin. Odatda, sanoat korxonalari va qurilish muassasalarida Akustik shovqinni kamaytirish choralari koʻriladi. Baʼzan, Akustik shovqindan xabarchi (signal) sifatida foydalaniladi. Mas, suv osti kemasining yaqinlashuvini undan tarqaladigan Akustik shovqindan sezish mumkin.

Manbalar
Akustik oʻlchashlar

Akustik oʻlchashlar — tovush tebranishlari toʻlqinlarini hamda akustik oʻzgartirgichlar, uskunalar, materiallar, konstruksiya va imoratlarning akustik xususiyatlari kattaligini aniqlash vositalari. Odam, hayvon, hasharot, parrandaning tovush chiqarishi va eshitish xususiyatlarini miqdoriy baholash ham Akustik oʻlchashlarga kiradi. Akustik oʻlchashlarda tovush tezligi, yutilishi, qaytishi, bosimi va tovush manbalarining baʼzi bir koʻrsatkichlari ham oʻlchanadi. Akustik oʻlchashlar texnikasida elektron usullar keng qoʻllanadi. Bu usullar qoʻllanganda tebranish buzilmay elektr toki yoki kuchlanishga aylantiriladi. Elektr akustik apparatlar, telefon, mikrofon va radiokarnaylarning koʻrsatkichlarini oʻlchash ham Akustik oʻlchashlar. jumlasiga kiradi. Qurilish va meʼmorchilik akustikasida zal va turli binolarning tovush tarqatish xususiyatlari oʻlchanadi. Akustik oʻlchashlarda ishlatiladigan asboblar: mikrofon, gidrofon, termofon, shovqin oʻlchagich, soʻndirish boʻlmasi, reverberatsiya boʻlmasi, audiometrlar.

Manbalar
Akustik qarshilik

Akustik qarshilik, akustik impedans akustik tizimlar tebranishlarini oʻrganish maqsadida kiritiluvchi kompleks qarshilik. Akustik qarshilik tovush bosimining zarra (qaytaruvchi sirtga tik yoʻnalishda harakatlanayotgan zarra) tezligiga nisbati bilan aniqlanadi. Bu fizik kattalik elektrotexnikada uchraydigan impedans (toʻla qarshilik) tushunchasi kabi aktiv Ra va reaktiv Xp Akustik qarshilik umumiy yigindisidan iborat. Tizimdagi ishkalanishlar va atrofga nurlanadigan akustik energiya tufayli aktiv akustik karshilik, inersiya kuchlari (massalar) yoki elastik kuchlar reaksiyasi taʼsirida reaktiv akustik qarshilik hosil boʻladi.

Manbalar
Akustika materiallari

Akustika materiallari — tovush yutuvchi va qaytaruvchi materi-allar. Akustika materiallarining tovush yutuvchanligi ulardagi gʻovaklarning yirik-maydali-giga va tutash-tutashmasligiga bogʻliq. Gʻovak betonlar, koʻp qatlamli gips tax-talar, akustik suvoq (gʻovak toʻldirgich va bogʻlovchi asosida tayyorlangan qorishma), mineral paxta va undan ishlangan na-mat, yogʻoch qipigʻidan va asbest-kartondan tayyorlangan taxtalar, qamish va somon taxtalar Akustika materiallari hisoblanadi. Bu mate-riallar sukunat talab etiladigan xona devorlariga va sanoat uskunalari tagiga qoʻyishda ishlatiladi.

Manbalar
Akustooptika

Akustooptika – akustikaning fizika bilan texnika orasidagi sohasi; elektromagnitik toʻlqinlarning tovush toʻlqinlari bilan oʻzaro taʼsiri oʻrganiladi hamda bu hodisalarning texnikada qoʻllanish asoslari ishlab chiqiladi. Yorugʻlikning tovush bilan oʻzaro taʼsiridan optikada, optoelektronikada, lazer texnikasida kogerent yorugʻlik nurlanishini boshqarishda foydalaniladi. Akustooptik qurilmalar yorugʻlik signalining amplitudasini, takroriy-ligi (chastotasi)ni, qutblanishini spek-tral tarkibini hamda yorugʻlik nurining tarqalish yoʻnalishini bosh-qarishga im-kon beradi. Akustooptik effektlarning muhim amaliy qoʻlanish sohasi OʻYUT (oʻta yuqori tovushlar) – signallarga chin vaqt koʻlamida ishlov berish tizimlaridir. Tovush toʻlqini vujudga keltirgan mexanik qayishishlar taʼsirida muhit optik xossalarining fazoviy modulyatsiyasi yuzaga kelib, uni fotoqayishish ef-fekti deyiladi. Bunda muhitning optik xossalari tovush toʻlqini takroriyligida oʻzgaradi. Akustooptik oʻzaro taʼsir effektlari fizika tadqiqotlarida ham-283da texnikada qoʻllanadi. UT (ultra tovushlar)dagi yorugʻlik difraksiyasi UT – maydonlarning mahalliy harakteristikalarini aniqpash imkonini beradi. Optik nurlanishning past jadalli-gida akustooptik oʻzaro taʼsirlar faqat optik refraksiya va difraksiya effektlariga olib keladi. Nurlanish jadal-ligi ortishi bilan muhitga nurlanishning nochiziqli taʼsirlari koʻproq rol oʻynay boshlaydi. Tovushning optoakustik generatsiyasi asosida fotoakustik spektroskopiya usuli yaratilgan. UT larda yorugʻlikning difraksiyasi va refraksiyasi ef-fektlari asosida yorugʻlikning barcha koʻrsatkichlarini boshqarish imkonini beruvchi faol optik elementlar yaratilgan. Ad.: Fizicheskaya akustika (ing. tilidan tar-jima), 7- jild, M., 1974; Rebrin Yu. K., Upravleniye opticheskimi lucha-mi v prostranstve, M., 1977; Magdich L. N., Molchanov V. Ya., Akustoopticheskiye ustroytsva i ix primeneniye, M., 1978.

Manbalar
Akustoelektronika

Akustoelektronika — aku-stikaning qattiq jism akustikasi, yarim-oʻtkazgichlar fizikasi va radio-elektronika chegarasidagi qismi. A. radiosignallarni oʻzgartirish va ularga ishlov berish uchun UT (ultratovush) qurilmalarini yaratish prinsiplarini tadqiq qilish bilan shugʻullanadi. OʻYUT (oʻta yuqori takroriylik)li signalni toʻlqin uzunligi 105-marta kichik boʻlgan tovush signaliga aylantirish unga ish-lov berishni ancha yengillashtiradi. Signallar ustida amallarni bajarish uchun UTning oʻtkazuvchanlik elektronlari, elektromagnitik maydonlar, op-tik nurlanishlar, shuningdek, akustik toʻlqinlarning nochiziqli oʻzaro taʼsirlaridan foydalaniladi. Akustoelektron qurilmalar sig-nallar ustida quyidagi amallarni ba-jarish imkonini beradi: vaqt mobaynidagi oʻzgartirishlar (signallarni tutib turish, ularning davomiyligini oʻzgartirish), takroriylik (chasto-ta) boʻyicha va fazaviy oʻzgartirishlar (fazalarni siljitish, takroriylik va spektrni oʻzgartirish), amplitudani oʻzgartirish (kuchaytirish, modulyatsiya-lash), shuningdek, murakkabroq funksional oʻzgarishlarni amalga oshirish (integrallash, kodlash va kodsizlash, yigʻuv funksiyalarini hosil qilish, sig-nallarni korrelyatsiyalash va boshqalar). Bunday muolajalarni, koʻpincha, radiolokatsiyada, uzoq aloqa texnikasida, avtomatik boshqaruv tizimlarida, hisoblagich va boshqa radioelektron qurilmalarda bajarish lozim. Koʻpchilik hollarda radioelek-tron usullar ushbu amallarni ancha sodda va tejamli yoʻllar bilan amalga oshirish imkonini beradi. Ishlash zaminida yotuvchi fizik prinsiplar va vazifalariga koʻra, akustoelektron qurilmalar signallar chiziqli oʻzgartiriladigan (tutib qolish liniyalari, filtrlar va boshqalar) suct chiziqli qurilmalarga, faol chiziqli qurilmalarga (signal kuchaytirgichlari va generatorlari) hamda signalning generatsiyasi, modulyatsiyasi, oʻzaro koʻpaytirilishi va boshqa oʻzgarishlari sodir boʻladigan nochiziqli qurilmalarga boʻlinadi. Ad.: Gulyayev Yu. V., Akustoelektronnie ustroystva dlya sistem svyazi i ob-rabotki informatsii, [v kn.: Problemi sovremennoy radiotexniki i elektroniki], M., 1980; Xayasaka Tetsuo, Elektro-akustika, pers yapon. I. I. Ivanchika, M., 1982; Pavlovskaya V. I. i dr., Akustika i elektroakusticheskaya apparatura, M., 1986.

Manbalar
Akusherlik

Akusherlik — klinik tibbiyotning bir sohasi. Homiladorlik, tugʻruq vaqtida va tugʻruqdan keyin (chilla davrida) ayol organizmida sodir boʻladigan fiziologik va patologik jarayonlarni oʻrganadi. Asosiy vazifasi: tugʻruqqa yordam berish, homiladorlik kasalliklari (masalan, toksikozlar)da tugʻruq, tugʻruqdan keyin (tugʻruq vaqtidagi shikastlar, qon ketishi va boshqalar) yuzaga kelishi mumkin boʻlgan asoratlarning oldini olish, asoratlar paydo boʻlganda esa ayolga, homila va yangi tugʻilgan chaqaloqqa tibbiy yordam koʻrsatishning eng maqbul usullarini ishlab chiqishdan iborat. Bu vazifani kasalxonalar, tugʻruqxonalar yoki qishloq vrachlik punktlarida akusher-vrach yoki akusherka bajaradi. A.- tibbiyotning qadimgi sohalaridan biri. Tibbiyotga oid qad. kitoblarda (masalan, „Ayurveda“) tugʻruqqa yordam berishning ayrim usullari keltirilgan. Abu Ali Ibn Sino oʻzining „Tib qonunlari“ asarida xotin-qizlar gigiyenasi va kasalliklariga, jumladan Akusherlikka alohida bob ajratgan. Ilmiy akusherlik 17-18-asrlardan boshlab anatomiya, embriologiya, fiziologiya va klinik tibbiyot sohasidagi yutuqlar bilan bogʻliq holda rivojlanmoqda. A. bilan ginekologiya bir butun fandir. 19-asrda efir va xloroformdan ogʻriqsizlantirish maqsadida foydalanish, infeksiyaning tarqalish yoʻllari va unga karshi kurash usullarining kashf etilishi A.ning taraqqiy etishiga turtki boʻldi. A.da jarroxlik usullari keng qoʻllanila boshlandi. 20-asrda kimyo, fiziologiya, bakteriologiya va boshqa nazariy fanlar yutuqlarining A.da joriy etilishi A.ning bir qancha masalalarini, masalan, homiladorlik fiziologiyasi va diyetetikasi, tugʻruqni ogʻriqsizlantirish, homiladorlarda ke-chadigan ayrim kasalliklar, toksikozlar, anemiya va boshqalarni chuqurroq anglash imkonini berdi. Oʻzbekiston Respublikasi da akusherlik ijtimoiy masala darajasiga koʻtarilib, ona va bolalikni muhofaza qiladigan juda koʻp muassa-salar ishlab turibdi. Akusherlik oliy va oʻrta tibbiyot oʻquv yurtlarida fan sifatida oʻqitiladi.

Manbalar
Akseleratsiya

Akseleratsiya (lotincha, accelaratio — tezlashish) (biologiyada) — embrion (pusht) rivojlanishining maʼlum bosqichlarida uning ayrim aʼzolari shakllanishining tezlashuvi. Bolalar va oʻsmirlar oʻsishi hamda jismoniy rivojlanishining tezlashishi. Hozirgi bolalar va oʻsmirlar har bir yoshda ancha oldingi yillardagi tengqurlariga nisbatan boʻychan boʻlib, vazni ogʻirroqdir. Bolalar katta boʻlgan sari, bu farq shunchalik seziladi. Ularning sut tishlari oldin boʻrtadi, doimiy tishlar bilan tezroq almashinadi, skeletining suyaklanishi ham oldinroq yuz beradi. Ogʻir mehnatning kamayishi, umumiy hayot tarzi, maishiygigiyenik shart-sharoitlarning yaxshilanishi, shuningdek yaqin qarindoshlar oʻrtasidagi nikohga yoʻl qoʻymaslik va boshqa akseleratsiyaga olib kelishi mumkin. Akseleratsiya faqat bolalar gavda oʻlchamlarining jadal kattalanishida emas, balki ularning dunyoqarashi hamda fikrlashlari ilgarilab ketishi, shuningdek erta balogʻatga yetishida ham namoyon boʻladi.

Manbalar
Aksent

Aksent (lotincha, accentus urgʻu): 1) urgʻu; 2) urgʻu belgisi; 3) begona, chet tilida gapirayotgan odamning talaffuzi; 4) musiqada tovush yoki akkord larni ajratib koʻrsatish. Asosan, ularni kuchaytirish (dinamik aksent), baʼzan uzayishi agogik aksent orqali namoyon boʻladi.

Boʻgʻinlarga boʻlinishi: [ak-sent]

AKTsYeNT soʻzining kirillcha yozilishi.

AKSENT soʻzining maʼnosi va izohi bilan Izoh.uz saytida tanishsangiz boʻladi.

AKSENT soʻzida unli harflarning soni 2 ta va ular qizil rang bilan belgilangan.

Ular quyidagilar: A, E

AKSENT soʻzida undosh harflarning soni 4 ta.

Ular quyidagilar: K, S, N, T

AKSENT soʻzidagi barcha harflarning va boʻgʻinlarning soni:

 unlilar: 2
 undoshlar: 4
 hamma harflar: 6
 boʻgʻinlarning soni: 2.

Manbalar
Aksept

Aksept (lotincha, acceptus — qabul qilingan) — 1) fuqarolik huquqida taklifda (ofertada) koʻrsatilgan shartlar-285da shartnoma tuzishga rozilik bildirish; xalqaro huquqda shartnoma shartlari bilan bogʻlanganlik toʻgʻrisida bir tomonlama ariza; 2) naqd pulsiz olib boriladigan hisob-kitobning asosiy shakli; tovarlar, xizmatlar, bajarilgan ishlar haqini taqdim etilgan toʻlov talabnomasiga muvofiq toʻlashga rozilik yoki toʻlashni kafolatlash. Mahsulot (xizmat) yetkazib beruvchi tomonidan toʻlov talabnomasi yozilib, toʻlov summasini xaridor hisob varagʻidan oʻz hisob varagʻiga oʻtkazish uchun bankka taqdim etiladi. Bankda toʻlov talabnomasini qondirish toʻlovchi Aksept (roziligi) bilan oʻtkaziladi. Belgilangan qoidaga koʻra toʻlovchi talabni Aksept qilishi yoki yozma ravishda rad etishi mumkin. Akseptni asossiz rad etgan toʻlovchi yetkazib beruvchi hisobiga jarima toʻlaydi.

Manbalar 

Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Akseptor

Akseptor (lotincha, acceptor — qabul qiluvchi) — yarimoʻtkazgichlar valent zonasidagi elektronlarni „tutib oluvchi“ kirishma atom. U valent zonada hosil boʻluvchi va elektr oʻtkazuvchanlikda ishtirok etuvchi kovakka ekvivalentdir. Ge va Si kristallidagi V, Al, Ga atomlari — akseptorga misol boʻla oladi (k. Yarimoʻtkazgichlar). Asosan konpleks birikmalarda.

Manbalar
Akseptor aralashma

Akseptor aralashma — yarimoʻtkazgich kristali tarkibidagi atomlari akseptor boʻlgan begona kimyoviy element. Bor, alyuminiy, galliy, indiy elementlarining atomlari yarimoʻtkazgichlar — germaniy va kremniy kristallari tarkibida ishtirok qilganda Akseptor aralashma hosil boʻlib, yarimoʻtkazgichlarning xossalari oʻzgaradi. Akseptor aralashma ni belgilovchi muhim fizik kattaliklardan biri ularning ionlanish energiyasidir.

Manbalar
Akseptsiz toʻlovlar

Akseptsiz toʻlovlar — bankka taqdim etilgan toʻlov talabnomasiga asosan amalga oshiriladigan toʻlovlar. Toʻlovchining roziligi talab etilmaydigan hollarda qoʻllanadi (hujjatlarda maxsus „akseptsiz“ deb qayd etiladi). Masalan, kommunal xizmatlar (gaz, suv, kanalizatsiya) toʻlovlari Akseptsiz toʻlovlar tartibida oʻtkaziladi. Shuningdek standartlarga mos kelmaydigan tovarlar uchun ortiqcha toʻlangan summani qaytarib olish talabnomasi, rejali toʻlovlar qatoridagi talabnomalar ham Akseptsiz toʻlovlarga kiradi.

Manbalar
Aksessor minerallar

Aksessor minerallar (lotincha, accessorius — qoʻshimcha) — togʻ jinslarining tarkibida miqdor jihatdan oz uch-raydigan, lekin sifat jihatdan baʼzan muhim ahamiyatga ega boʻlgan minerallar. Dastlab tasodifiy qoʻshimcha minerallar deb (nomi ham shundan) hisoblangan. Keyinroq Aksessor minerallar togʻ-jinslarining qonuniy qismi ekanligi va uning asosida togʻ jinslarining oʻzaro oʻxshashligi va kelib chiqishini aniqlash mumkinligi ayon boʻldi. Aksessor minerallarga sirkon, apatit, rutil, anataz, ksenotim va boshqa kiradi. Aksessor minerallar assotsiatsiyalari biror petrografik provinsiyadagi har xil jinslarni oʻzaro taqqoslash hamda turli rayonlardagi choʻkindi jinslarning yoshini aniqlash va chaqiq jinslarning manbai va tarixini oʻrganish uchun qoʻllanadi. Soʻnggi vaqtlarda Aksessor minerallar assotsiatsiyalariga asoslanib, magmatik jinslarning fazalari ham aniqlanadi.

Manbalar
Aksidensiya

Aksidensiya (lotincha, accidentia — tasodif) — biror narsaning tasodifiy, oʻzgaruvchan, muhim boʻlmagan, oʻtkinchi xossasi. Substansiyagya qarama-qarshi. Aksidensiya termini birinchi marta Aristotelning „Metafizika“ va „Fizika“ asarlarida ishlatilgan. Oʻrta asr sxolastikasida, XVII-XVIII asr falsafasida koʻp qoʻllangan va sharq falsafasida al-oraz deb ishlatilgan.

Manbalar
Aksiz

Aksiz ( — qirqib olmoq) — keng isteʼmol tovarlari, eng muhim xom ashyolarga, shuningdek xizmatlar uchun davlat tomonidan solinadigan qoʻshimcha soliq turi. Muayyan tovar (muhim isteʼmol tovarlari: qand, gugurt, tuz, tamaki, spirtli ichimliklar, shuningdek avtomobillar, muzlatkichlar, moʻyna mahsulotlari billur va hokazo)lar narxiga, koʻrsatilgan xizmat (kommunal, transport va boshqalar) haqiga qoʻshimcha ustama soliq sifatida qoʻshiladi va uni toʻlovchilar bevosita haridorlar hisoblanadi. Aksiz narx tarkibida muayyan qiymatda yoki narx miqdoridan maʼlum foiz hisobida koʻrinishlarida boʻladi. Aksiz davlat byudjetida daromadlarning muhim qismini tashkil etadi. Aksiz qadimgi Rimda kelib chiqgan. Hozirgi dunyo mamlakatlarida keng rivojlangan. Oʻzbekistonda 1996-yil 1-oktabrdan respublikaning oʻzida ishlab chikarilgan va uning hududiga chetdan keltirilgan tamaki mahsulotlari hamda spirtli ichimliklarni sotishda maxsus Aksiz markalari joriy etilgan.

Yana qarang 

 Soliq

Manbalar 

Huquqiy atamalar
Aksiya kursi

Aksiya kursi — aksiyaning bozor narxi. Aksiya kursi aksiya keltiradigan dividend miqdoriga toʻgʻri mutanosib va bank foizi darajasiga teskari mutanosiblikda oʻzgaradi. Aksiya kursi aksiya nominalidan (aksiyada koʻrsatilgan summadan) yuqori yoki past boʻlib, bu talab va taklifga bogʻliq. Aksiya kursi ni emitent emas, bozor belgilaydi. Aksiya kursi tez oʻzgarib turadi. U quyidagicha belgilanadi: dividend, Vr — bank foizi. Aksiya narxining birjada belgilanishi birja kotirovkasi deyiladi.

Manbalar
Aksiyador

Aksiyador — aksiyaning egasi, undan naf koʻruvchi yuridik yoki jismoniy shaxs. Aksiyador aksiyadorlik jamiyatining aʼzosi, oʻz aksiyasini tasarruf eta oladi. Aksiyador ayrim fuqaro, firma, korxona, bank, turli investitsiya fondlari, davlat (hukumat) va jamoat tashkilotlari boʻlishi mumkin. Qoʻlidagi aksiya miqdori va turiga qarab aksiyadorlarning maqomi har xil boʻladi (ayrimlari faqat daromad olishi, ayrimlari korxona boshqaruvida ishtirok etishi mumkin). Aksiyador aksiya chiqargan korxonaning hamkorlikdagi egasi hisoblanadi.

Manbalar 

Moliya
Aksiyadorlar jamiyati

Aksiyadorlar jamiyati — daromad topish maqsadida hissadorlik tamoyiliga binoan uyushgan sherikchilik jamiyati. Aksiyadorlar jamiyati boshqa sherikchilik korxonasidan farqliroq, muomalaga nominal qiymati koʻrsatilgan aksiyalar chiqarish va uni sotish yoʻli bilan tarqatish bunday jamiyatning moliyaviy negizini tashkil etadi. Aksiya egalari dividend shaklida daromad oladilar. Aksiyadorlar jamiyatining ochiq va yopiq jamiyat shaklidagi koʻrinishlari bor:

 Yopiq aksiyadorlar jamiyati — aksiya egalari maʼlum guruh, masalan, taʼsischilarning oʻzi bilan cheklanadi. Aksiyalar faqat ularning oʻrtasida tarqatiladi.
 Ochiq aksiyadorlar jamiyati — jamiyat aksiyalari erkin sotiladi va sotib olinadi, aksiyadorlar soni cheklanmagan, xohlagan va aksiya olishga puli bor yuridik yoki jismoniy shaxs, shu jumladan, ajnabiy shaxslar uning aʼzosi boʻla oladi.

Aksiyadorlar jamiyati pulni bir yerga toʻplab biznesga qoʻyish uchun tuziladi. Uning tashkilotchilari taʼsischilar deb yuritiladi. Taʼsischi firmalar, banklar, davlat va ayrim fuqarolar boʻlishi mumkin. Aksiyadorlar jamiyatining afzalligi shundaki, u mayda pulni toʻplab yirik pulga aylantirish, yaʼni kapital boʻla oladigan pulga aylantirishdan, mayda puldorlarning pulini ham biznesga qoʻyishdan iborat. Aksiyadorlar jamiyatini boshqarishning oliy organi — aksiyadorlar majlisi, soʻngra — direktorlar kengashi va quyi boʻgʻini — boʻlinmalar boshqarmasidan iborat. Aksiyadorlar majlisi aksiyadorlar jamiyati yillik hisobotini, nizomdagi oʻzgarishlarni, daromadning taqsimlanishini, foyda-zarar hisob-kitobini, taftish natijalari, rahbarlarni saylash masalasini koʻrib chiqadi va tegishli qarorlar qabul qiladi. Dastlab aksiyadorlar jamiyati 17-asrda paydo boʻlgan, hozir keng tarqalib, ommaviy tus olgan. Oʻzbekistonda aksiyadorlar jamiyati bozor islohotlari davomida mol-mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonida paydo boʻldi, davlat korxonalarini aksiyadorlar jamiyati aylantirish mulkiy oʻzgarishlarning yoʻnalishlaridan biriga aylanadi. Islohotlarning birinchi bosqichida yopiq turdagi aksiyadorlar jamiyati tashkil topdi. Uning 2-bosqichida ochiq turdagi aksiyadorlar jamiyati shakllana boshladi. Oʻzbekistonda 1995-yilda 2255 ta, 1996-yilda 5500 ta aksiyadorlar jamiyati ishladi. Oʻzbekistonda aksiyadorlar jamiyati nodavlat sektoriga kiradi. Aksiyadorlar jamiyati mustaqil, lekin ular davlat belgilagan qonun-qoidalar asosida ish koʻradi. Ularning faoliyati Oʻzbekiston Respublikasining „Aksiyador jamiyatlar va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida“ (1996.25.4) qonuniga binoan olib boriladi.

Manbalar
Aksiyadorlik kapitali

Aksiyadorlik kapitali — aksiyadorlar jamiyatining kapitali, sherikchilik asosida tashkil topgan kor-porativ mulk hisoblanadi. Aksiyadorlik kapitali tarkibi Nizom (Ustav) kapitali, qoʻshimcha kapi-tal, rezerv fondidan va taqsimlanmagan foydadan iborat. Aksiyadorlik kapitali asosini Nizom kapitali tashkil etadi. Nizom kapita-li jamiyat tashkil etilgan chogʻda uning mol-mulkiga aksiyadorlar qoʻshgan ulush boʻlib, pulga chaqib hisoblanadi. Bu kapital maʼlum miqdordagi aksiyalardan iborat boʻlib, uning taʼsischilari orasida taqsimlanadi. Aksiyadorlik kapitali Nizom kapita-lidan tashqari qoʻshimcha aksiya chiqarib, jalb etilgan kapitaldan va kapitallashgan daromad hisobiga oʻsib boradi. Aksiyadorlik jamiyat beradigan dividend kapitallashganda Aksiyadorlik kapitali ga kelib qoʻshiladi. Aksiyadorlik kapitali pul shaklida chiqarilgan aksiyalar summasidan, moddiy shaklda jamiyat faoliyatini taʼminlovchi mol-mulkdan iborat boʻladi.

Manbalar
Aksiyalarning nazorat paketi

Aksiyalarning nazorat paketi – aksiya egasiga aksiyadorlik jamiyatida amaldagi hukmronlikni taʼminlaydigan aksiyalar miqdori; chiqarilgan aksiyalarning umumiy summasida bir shaxs, kompaniya yoki davlatning yirik hissasi. Aksiyador jamiyatning yigʻilishida hal qiluvchi ovozga ega boʻlish huquqini beradi (bunda jami aksiyador kapitalning 51% ga emas, balki 20-30%, baʼzan undan ham kamroq hissaga ega bulishi kifoya). Aksiyalarning nazorat paketi p.ga egalik qilish amalda aksiyador jamiyatning xoʻjayini boʻlish, uning qolgan aʼzolari kapitalini boshqarish imkoniyatini beradi.

Manbalar
Alabama (daryo)

Alabama – Shimoliy Amerikadagi daryo, AQShning janubi-sharqida, aksar qismi Alabama shtatida. Uzunligi 640 km (Kusa daryosi boshlangan joydan 1064 km). Havzasining maydoni 115 ming km². Meksika yoni pasttekisligidan oqib oʻtadi va Meksika qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Yomgʻirdan suv oladi. Kusa va Tallapusa irmoqlarida suv omborlari qurilgan. Suv sarfi 1790 m³/sek. Etagidan Montgomeri shahrigacha kema qatnaydi. Alabama etagida Mobil shahar bor.

Manbalar 

AQShdagi daryolar
Abdulla Alaviy

Abdulla Alaviy (1903, Piskent — 1931.7.1, Samarqand) — shoir, adabiyotshunos. Leningraddagi Sharq tillari institutida tahsil koʻrdi va shu oʻquv yurtida (1924—1927), Samarqanddagi Pedogogika akademiyasida (1927—1930) dars berdi. Alaviy barmoq vazniga asoslangan oʻzbek sheʼriyatining badiiy imkoniyatlarini kengaytirdi, oʻzbek adabiyotidagi sochma (erkin) sheʼr boshlovchilardan biri boʻldi. Pskent tumanining Evalak qishlogʻida istiqomat qilgan Berdi baxshi ogʻzidan „Alpomish“ dostonini yozib olgan (1926).

Manbalar 

Shoirlar
Adabiyotshunoslar
O‘zbekistonlik shoirlar
Alajaxyoyuk

Alajaxyoyuk — Boʻgʻozkoʻy qishlogʻidan (Markaziy Anadolu, Turkiya) shimolroqdagi tepalik. Arxeologik qatlamlar topilgan (mil. av. 4-3- ming yillik — mil. av. 7-6-asrlar). Ilk jez davri (mil. av. 3-ming yillik)ga oid nihoyatda boy nekropol ochilgan. Undan qimmatbaho idishlar, qurol-yarogʻ, marosim buyumlari, bezaklar hamda xettlar davriga oid mahobatli mudofaa devori qoldiqlari topilgan, devordagi darvozalarga sfinkslar shakli tushirilgan. Tepalikda ibodatxona va boshqa meʼmoriy inshootlar xarobalari ham saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xettlar shaharlari
Alazani

Alazani, Alazan – Gruziya va Ozarbayjondagi daryo (kisman ikkala respublika chegarasidan oqadi). Uzunligi 351 km, havzasining maydoni 10800 km². Katta Kavkazning janubiy yon bagʻridan boshlanib, togʻdan chiqqach keng Kaxetiya vodiysidan oqib Mingechaur suv omboriga quyiladi. Qor, yomgʻirdan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 98 m³/sek. Suvi sugʻorishda foydalaniladi. Vodiy yon bagʻirlarida tokzorlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ozarbayjondagi daryolar
Alfavit boʻyicha daryolar
Alazeya

Alazeya — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Saxa (Yakutiya) Respublikasining shimoli-sharqidagi daryo. Uzunligi 1590 km, havzasining maydoni 64700 km². A. Alazeya yassi toglarida Nelkan va Kadilchan soylarining qoʻshilishidan hosil boʻlib, Sharqiy Sibir dengiziga quyiladi. Alazeya oʻzani juda egri-bugri. Daryo quyilish yerida bir qancha tarmoqlarga boʻlingan. Alazeya havzasida 24 mingdan ortiq koʻl bor. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Quyilish yerida oʻrtacha suv sarfi 320 m³/sek. Sentabr oxiri — oktabr boshlarida muzlab, may oxiri — iyun boshlarida muzdan boʻshaydi. Eng yirik irmogʻi — Rossoxa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Alazonlar

Alazonlar — Shimoliy Qora dengiz boʻyidagi skif qabilalaridan biri (miloddan avvalgi 7-2-asrlar). Ular haqidagi maʼ-lumotlar Gerodot, Strabon, Pavsaniy va Stefan Vizantiyskiy asarlarida uchraydi. A. Ol’viyadan shimolida, Janubiy Bug da-ryosi havzasida yashaganlar. Dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlganlar. A. yashagan hududda hali fan tomonidan yaxshi oʻrganilmagan bir qancha skif shahar va qishloq harobalari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alay

Alay (turkiy soʻz) – eski oʻzbek tilida qoʻshinning old qatori, jabha (front). Turkiyada alay polk maʼnosida ishlatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil