Behzod Yoʻldoshev

Behzod Sodiqovich Yoʻldoshev (1945-yil 9-may, Toshkent - 2024-yil 28-avgust) – fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), fizika-matematika fanlari doktori (1981), professor (1987). ToshDUni tugatgan (1968). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida ilmiy xodim (1968—1983), direktor (1990-yildan). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizika-texnika ilmiy tadqiqot intida laboratoriya mudiri (1984—1990). 2000-yil 12-sentabrdan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidenti. Ilmiy ishlari yuqori energiyalar fizikasi, yadroviy fizika va elementar zarralar fizikasiga oid. Yoʻldoshev rahbarligida Yadro fizikasi institutida jahon standartlariga mos keluvchi radioizotoplarni keng koʻlamda ishlab chiqarish va chetga sotish ishlari yoʻlga qoʻyildi; mahalliy togʻkon sanoati chiqindilaridan asl va nodir metallarni qoʻshimcha ravishda ajratib olish texnologiyasi ishlab chiqildi va hokazo.

Yoʻldoshev Vashington universiteti fizika fakultetida professor (1977—1978; 1980—1981; 1989—1990) sifatida yuqori energiyali neytrinolarning oʻzaro taʼsirida boʻladigan yadroviy effektlarni oʻrganish boʻyicha ilmiy loyihaga rahbarlik qildi. Keyingi yillarda AQSH, Kanada, Rossiya va Oʻzbekiston fiziklari tomonidan Kanadaning „Triumf“ yadroviy markazida va E. Fermi nomidagi Milliy tezlatkichlar laboratoriya (Bataviya, AQSH) da hamkorlikda bajarilayotgan xalqaro ilmiy loyihalar rahbari.

Yoʻldoshev bir qancha xalqaro akademiyalar va xalqaro jamiyatlar aʼzosi, xorijiy untlar faxriy doktori. „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ Bosh tahrir hayʼati aʼzosi (2001-yildan). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983). 2-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati.

Hayoti 
1945-yil 9-mayda Toshkent shahrida tugʻilgan Yoʻldoshev 1968-yilda Toshkent davlat universitetini tamomlagandan soʻng Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida kichik ilmiy xodim boʻlib ishlagan. 1971-yilda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Budker yadro fizikasi institutida katta ilmiy xodim boʻlib ishlagan.

Mehnat faoliyati 
1981-yilda fizika-matematika fanlari doktori dissertatsiyasini himoya qilib, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizika-texnika instituti laboratoriya mudiri lavozimida 1984—1990-yillarda shu lavozimda ishlagan. Yadro fizikasi instituti direktori, 2006-yilgacha shu yerda ishladi. Shu bilan birga, u 1994-yilda Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi, 2000-yilda esa haqiqiy aʼzosi (akademik) boʻldi. Oʻsha yili u Fanlar akademiyasining prezidenti etib saylandi, biroq 2005-yil 21-noyabrda lavozimidan chetlashtirildi. Oʻsha yilning 24-yanvarida Karimov farmoni bilan Oliy Majlis deputati etib tayinlangan edi. 2006-yilda Yadro fizikasi instituti laboratoriya mudiri lavozimiga tushirildi. Oʻz faoliyati davomida u Oʻzbekistondan tashqarida ham tadqiqot olib borgan, Stenford universiteti va Vashington universitetlarida tashrif buyurgan professor boʻlgan, shuningdek, Fermilab va TRUMF bilan loyihalar ustida ishlagan. Bundan tashqari, u toʻrt yil davomida MAGATEda maslahatchi boʻlib ishlagan. Oxir-oqibat, 2017-yil 10-yanvarda u yana Fanlar akademiyasining prezidenti etib, 2022-yilda esa Rossiya fanlar akademiyasining aʼzosi etib saylandi. 2022-yil holatiga koʻra 400 dan ortiq maqolalar muallifi boʻlgan, 9 nafar doktorant va 30 nafar fan nomzodini tayyorlagan.

Ilmiy ishlari 
300 dan ortiq ilmiy ishlar, jumladan, 3 ta monografiya va 20 ta ixtiro muallifi 9 ta fan nomzodi va 30 dan ortiq ilmiy darajaga nomzodlarning ilmiy izlanishlariga rahbarlik qilgan. Yoʻldoshev birinchi marta neyronlar (leptonlar) va yuqori energiyali adronlarning yadrolar bilan oʻzaro taʼsirida kvark adronlanishning yagona mexanizmi mavjudligini tajriba yoʻli bilan isbotladi. U birinchi boʻlib adronik materiyaning yangi turi – tor dibaryon rezonanslar mavjudligining eksperimental dalillarini oldi va izohladi. U yadro moddasida mahalliy xossalarning mavjudligini aniqladi.

Mukofotlari 
 Beruniy nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti laureati (1983)
 Qozogʻiston milliy fanlar akademiyasining xorijiy aʼzosi
 Amerika fizika jamiyati aʼzosi, Indiana shtat universiteti va Kembrij universitetlari aʼzosi, Samarqand davlat universitetining faxriy professori
 Amman shahridagi Islom olami fanlar akademiyasi aʼzosi (Iordaniya)
 Birlashgan yadroviy tadqiqotlar institutining faxriy doktori (2005)
 Mehnat shuhrati ordeni bilan taqdirlangan (2003-yil 22-avgust)
 ESO xalqaro mukofoti laureati (2004)
 „El-yurt hurmati“ ordeni bilan taqdirlangan (2011-yil 28-avgust)
 „Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi“ faxriy unvoni (2018-yil 28-avgust)

Vafoti 
Behzod Yoʻldoshev 2024-yilning 28-avgust kuni 79 yoshida vafot etdi.

Manbalar 

1945-yilda tugʻilganlar
9-mayda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbekiston senatorlari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari