Bandar Sirof

Bandar Sirof () Eronning Bushahr ustoni Kangon shahristoni Sirof tumanidagi shahar. Tohiriy qishlogʻi sifatida u dehiston markazi Parak qishlogʻiga koʻchirulgunga qadar Tohiriy dehistoni markazi vazifasini bajargan.

2006-yilgi aholini milliy roʻyxatga olish vaqtida Kangon shahristonining Markaziy tumani tarkibidagi shahar aholisi 722 xonadonda yashovchi 3 500 kishini tashkil qilgan. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 1 309 ta xonadondan iborat 7 137 kishi bor edi. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 1 949 ta xonadonga boʻlingan 6 992 kishi istiqomat qilgan.

Sirof tumani tashkil etilishida tumandan Bandar Sirof va Tohiriy dehistoni ajratilgan.

Afsonaga koʻra, Sirof qadimgi Sosoniylar porti boʻlib, miloddan avvalgi 970-yillarda vayron boʻlgan, u Fors koʻrfazining shimoliy qirgʻogʻida, hozirgi Eronning Bushahr ustoni hududida joylashgan edi. Uning xarobalari Bushehrdan 220 km sharqda, Kangon shahridan 30 km sharqda va Bandar-Abbosdan 380 km gʻarbda joylashgan. Sirof uchta portni nazorat qilgan: Bandari Tohiriy, Bandari Kangon va Bandari Dayyir. Fors koʻrfazi Arabiston yarim oroli va Hindiston oʻrtasida Arabiston dengizi orqali yuk tashish yoʻli sifatida foydalanilgan. Dau kabi kichik qayiqlar ham qirgʻoqqa yaqin boʻlib, quruqlikni koʻzda tutib uzoq yoʻl bosib oʻtishlari mumkin boʻlgan.

Port 2008-yilgacha, Eron hukumati shaharning rasmiy nomini Bandar Sirofga oʻzgartirgunga qadar Tohiriy nomi bilan mashhur edi.

Geografiyasi 
Sirof oʻrni 4 km sharqdan gʻarbga choʻzilgan sayoz koʻrfaz yonida joylashgan. Faqatgina 500 m ichkarida qirgʻoqqa parallel boʻlgan qumtosh tizmasi joylashgan. Sirofning oʻzi sohil va togʻ tizmasi oʻrtasidagi yashashga yaroqli tor chiziqda joylashgan. Forsning bu qismida shunga oʻxshash koʻplab uzun tizmalar qirgʻoqqa parallel boʻlib, dengizdan 20 km masofada 1500 m balandlikka koʻtariladi. Togʻ tizmalaridan oʻtishlar vaqti-vaqti bilan yopiladi, bu esa ichki makon bilan aloqani qiyinlashtiradi.

Tor qirgʻoq boʻyidagi tekislik togʻ tizmasidan chiqadigan shoxcha bilan ikkiga boʻlingan. Zamonaviy Tohiriy aholi punktining oʻzagi shu togʻning sharqiy tomonida, tarixiy Sirof xarobalari esa gʻarbda dengiz qirgʻogʻi boʻylab 2 km ga choʻzilgan. Shoxchaning oʻzida mahalliy shayxning mustahkam qarorgohi joylashgan edi. Gʻarbda eski Sirofning gʻarbiy chegarasini belgilab beruvchi Kunarak nomli quruq vodiy toʻshagi joylashgan. Bugungi kunda Kunarak vodiysi Tohiriyni Jom tekisligi bilan yanada ichki bogʻlovchi asosiy yoʻl oʻtgan joydir va Sirof choʻqqisiga chiqqan tarixiy davrlarda ham xuddi shunday boʻlgani taxmin qilinadi. Kunarak vodiysining gʻarbida Bogʻi Shayx tekisligi joylashgan. Sohilboʻyi tekisligi gʻarbga qarab sekin-asta kengayib boradi, Bogʻi-Shayx tekisligi 1 km uzunlikda.

Tarixi 
Port qadimda Sirof nomi bilan mashhur boʻlgan. Buyuk Ipak yoʻli davrida Osiyoga savdoning katta qismi Sirof orqali amalga oshirilgan. Yahudiylarning ogʻzaki tarixida aytilishicha, oʻsha paytda Sirofning barcha aholisi yahudiy savdogarlari boʻlgan. Arablar Forsga bostirib kirganlarida, ular yahudiylarni musulmon boʻlishga majbur qildilar. Qolaversa, ular bu nomni arabchada toza degan maʼnoni anglatuvchi Tohiriy deb oʻzgartirdilar. Arablar yahudiylarni diniy nopok (نجس) deb bilishgan va islomni qabul qilish ularni marosimlarni pok qilgan (Tohir طاهر) deb oʻylab, port nomini Tohiriy deb oʻzgartirganlar.

Katta zilzilalar va tsunamilarning bir necha epizodlari port shahrining katta qismini vayron qilgan va choʻktirib yuborgan, bu yerda uning qadimiy qirgʻoqlari, bogʻlari, maʼmuriy tuzilmalari va hatto qayiq qoldiqlari bugungi kunda Fors koʻrfazining dengiz tubida dengiz arxeologiyasi orqali topilgan.

Sosoniylar davrida 

Sirofning qadimgi savdodagi tarixiy ahamiyati endigina anglab yetilmoqda. U yerda amalga oshirilgan arxeologik qazishmalarda sharqiy Afrikadan fil suyagi buyumlari, Hindistondan tosh boʻlaklari va Afgʻonistondan lojuvard topilgan. Sirof tarixi Parfiya davriga borib taqaladi.

Sirofning qadimiy xarobalarini birinchi boʻlib qazish ishlarini olib borgan arxeologlardan biri David Whitehousening soʻzlariga koʻra, qadimgi davrlarda xalq isteʼmoli mollari va hashamatli buyumlar savdosining kengayishi tufayli Fors koʻrfazi va Uzoq Sharq mamlakatlari oʻrtasida dengiz savdosi bu portda rivojlana boshlagan. Rivoyatlarga koʻra, Sirof bilan Xitoy oʻrtasidagi birinchi aloqa hijriy 185-yilda sodir boʻlgan. Biroq, dengiz savdo yoʻllari Qizil dengizga oʻtishga harakat qilganda, Sirof biroz ahamiyatini yoʻqotdi.

Sirofda olib borilgan qazishmalar natijasida sosoniylar portiga oid dalillar topildi, ehtimol u ichki Gʻor (hozirgi Feruzobod) shahriga xizmat qilgan. Katta qal’a ham boʻlgan, u taxminan 360-yilda Shopur II tomonidan qurilgan.

Sosoniylarning zamonaviy Gujarot mintaqasidagi Kambay koʻrfazi bilan dengiz savdosi haqida tarixiy dalillar mavjud, chunki Fors koʻrfazining shimoliy qirgʻoqlari boʻyidagi joylarda, ayniqsa Sirofda 5-6-asrlarga oid asosan gujarotiylarga tegishli boʻlgan hind qizil sayqallangan buyumlari boʻlaklari topilgan.

Islom davrida 

9-asrda Osiyo bilan dengiz savdosi gullab-yashnagan sari Sirof qayta tiklandi va geometrik progressiyada kengaydi. Shahar jome masjidi
„markaziy hovlisi baland minbarga oʻrnatilgan ulkan toʻgʻri burchakli inshoot“ boʻlib, birgina kirish eshigi sharqiy tomonda (qiblaga qarama-qarshi) boʻlgan. Masjid ikki bosqichda qurilgan. Birinchisi 9-asrning birinchi yarmida, ikkinchisi esa 850-yillar atrofida boʻlgan. Bundan tashqari, bir qancha kichikroq masjidlar ham bor edi, ularning barchasida mehroblar binoning tashqi tomoniga qaragan. U yerda port muvaffaqiyati tufayli boylik orttirgan nihoyatda boy savdogarlarning hashamatli uylari xarobalari bor.

Sirof haqida eng birinchi tilga olingan musulmon yozuvchisi Ibn al-Faqih boʻlib, u taxminan 850-yillarda Hindiston bilan sirofiy kemalar savdo qilgani haqida yozgan. Taxminan oʻsha davrda Sulaymon Tojirning yozishicha, Yaqin Sharqning Xitoyga ketayotgan mollari dastlab Basradan Sirofga, soʻngra Ummonning Maskat va Hindistonning Kollam shaharlariga joʻnatilgan. Taxminan 900-yillarda Abu Zayd Hasan – oʻzi siroflik savdogar – sirofiy kemalar Qizil dengizdagi Jidda va sharqiy Afrikadagi Zanjibar bilan savdo qilgani haqida yozgan. Abu Zayd shuningdek, Fors koʻrfazi va Xitoy oʻrtasidagi savdo aylanmasi 878-yildagi Guanchjou qirgʻinidan keyin koʻplab xorijiy savdogarlarning oʻlimiga sabab boʻlganidan soʻng qisqarganini yozgan, shunga qaramay u yozayotgan paytda Xitoy tangalari Sirofda hamon aylanayotgan edi. Keyinchalik, al-Mas’udiy 916—926-yillar oraligʻida Madagaskarga tashrif buyurganida, u yerda Ummon kemalari bilan bir qatorda sirofiy kemalar ham borligini taʼkidlagan.

Sirof oʻzining gullagan davrida Fors koʻrfazining Eron tomonidagi eng yirik va eng boy port shahri boʻlgann. Afrika, Hindiston va Xitoy bilan savdo markazi edi. 10-asrdagi „Hudud ul-Olam“ asarining anonim muallifi Sirofni „savdogarlar maskani va Forsning mulki“ deb atagan. Keyingi muallif Ibn al-Balxiy 908-yildan 932-yilgacha boʻlgan davrda Sirofda sotilgan tovarlarning yillik qiymati 2,53 million dinorni tashkil etganini yozgan. Sirof haqidagi eng batafsil maʼlumot 950-yildan sal oldin Istaxriyda keltirilgan. Istaxriy uni Ardashir-Xvarra (janubiy-gʻarbiy Fors) tumanidagi kattaligi jihatidan faqat Sherozdan keyin ikkinchi oʻrinda turadigan shahar deb taʼriflagan. Tarixchi bu yerda sotiladigan tovarlarning ayrimlarini sanab oʻtgan: qora daraxt, fil suyagi, sandal daraxti va boshqa aromatik mahsulotlar, bambuk, ziravorlar, qogʻoz, aloe, kamfora, amber va qimmatbaho toshlar. Sirofning oʻzida ishlab chiqarilgan mahsulotlar orasida zigʻir roʻmol va roʻmollar ham bor edi. Sirof, shuningdek, marvaridlar uchun muhim bozor edi – yaqin atrofdagi Ganova dur baliq ovlash sanoati bilan mashhur edi. Siroflik savdogarlar va kema kapitanlari bu dengiz savdosidan katta boylik toʻplashdi va ular sharqiy Afrikadan olib kelingan choy daraxti va pishiq gʻishtdan qurilgan „hashamatli bezatilgan, koʻp qavatli uylarda“ yashar edilar. Zamonaviy maʼlumotlarga koʻra, savdogar bu uylardan biriga 30 000 dinor sarflashi mumkin edi. 10-asrning „aniqcha puritan“ muallifi al-Muqaddasiy Sirofni buzuqlik uyasi deb hisoblagan va bu yerda zino, sudxoʻrlik va umumiy isrofgarchilik avj olganini yozgan. 977-yilgi zilzila Sirofga jiddiy zarar yetkazganda, Muqaddasiy buni „Xudoning munosib jazosi“ deb hisoblagan.

Sirof savdogarlarning xalqaro mijozlariga, shu jumladan gʻarbiy Chalukyalar sulolasi tomonidan boshqariladigan janubiy hindistonliklarga xizmat koʻrsatgan, ular biznes tashriflari paytida boy mahalliy savdogarlar tomonidan ziyofat qilganlar. Hind savdogarlarining Sirofdagi ahamiyatining koʻrsatkichi ular uchun ajratilgan taom tarelkalari tasvirlangan yozuvlardandir.

Biroq Sirofda ichimlik suvi (al-Muqaddasiyning yozishicha, bitta kichik koriz boʻlgan) va yaxshi dehqonchilik yerlari yetishmas edi, shuning uchun oziq-ovqat va suvni Jom tekisligidan olib kelishga toʻgʻri keldi.

Al-Muqaddasiyning yozishicha, Sirofning tanazzulga uchrashi buvayhiylar sulolasining Forsda hokimiyatga kelishi bilan boshlangan. Uning soʻzlariga koʻra, koʻp sirofiylar bu vaqtda Ummonga koʻchib ketishgan. Boshqa tomondan, Ibn al-Balxiy bunday hijrat haqida hech narsa demaydi va buning oʻrniga shaharning tanazzulga uchrashini 1055-yilda buvayhiylar qulagandan keyingi davr bilan bogʻlaydi. Keyin yaqin atrofdagi Qays orolidan kelgan qaroqchilar yuzaga kelgan kuch vakuumidan foydalanib, sirofiy kemalariga jazosiz hujum qilishdi. Fors koʻrfazidagi savdo harakati Sirofni butunlay chetlab oʻtib, toʻgʻridan-toʻgʻri Basraga joʻnay boshladi.

Bu paytlarga kelib Sirof koʻrfazdagi tanazzul kuzatilgan yagona port emas edi. Ganava, Tavvoz, Siniz va Mahrubon bir vaqtning oʻzida pasayishni boshdan kechiradi. Biroq, bu pasayish „faqat nisbiy boʻlishi mumkin“ – 12-asr boshlarida boy kema egasi va savdogar Abulqosim Ramisht (1140-yilda vafot etgan) Sirofda gullab-yashnagan savdo korxonasini boshqarganligi maʼlum. Xitoygacha boʻlgan savdo bilan shugʻullangan. 13-asrga kelib Yoqut Hamaviy Sirof haqida unchalik jozibali boʻlmagan taʼrifni qoldirgan – u shaharni „bechora odamlar“ yashaydigan, binolari vayronaga aylangan kichik joy (bulayd) deb atagan. Oʻsha vaqtga kelib Sirof nomi Shīlāw shaklida buzib aytilgan. Bu nom hanuzgacha shaharning asosiy tizmasidan janubdagi kichik vodiyga ishora qilish uchun ishlatiladi (yuqoriga qarang).

Yoqut Sirofning ancha xira suratini chizgan boʻlishi mumkin, ammo uning savdo porti sifatidagi roli tugamagan edi. U 15—16-asrlargacha kichikroq miqyosda mintaqaviy savdo markazi boʻlib qoldi. U Xunju Fal mintaqasi uchun port, Qotif va Arabiston yarim oroliga chiqish nuqtasi boʻlib xizmat qilgan. Ibn Battuta „Shilaw“ haqida bilgan va 1347-yilda Fors koʻrfazini „Xunju Pal“dan Arabiston yarim oroliga kesib oʻtganida tashrif buyurgan boʻlishi mumkin. Shīlāw haqida 1528-yilda „Chilaão“ ga tashrif buyurgan Antonio Tenreiro va 1590-yilda „Silau“ ga tashrif buyurgan Gasparo Balbi kabi 16-asr Yevropa sayohatchilari ham eslatib oʻtishgan. Shundan soʻng, manbalarda hozirgi Tohiriy qishlogʻidagi juda kichik va oddiy bandargoh tasvirlangan.

1812-yilda Jeyms Morier Tohiriyda xarobalar mavjudligi haqida yozgan. Keyin Bruks ismli kimsa bu yerga tashrif buyurgan, lekin uni portugallarniki deb oʻylagan. Britaniya dengiz floti zobiti G. N. Kemptorn keyinchalik 1835-yilda bu yerga tashrif buyurgan va birinchi boʻlib Sirof xarobalarini aniqlagan. 1933-yilda Aurel Shtayn Sirofga tashrif buyurdi va sohil boʻylab 400 m ga choʻzilgan va tayanchlar bilan mustahkamlangan, biroq oʻshandan beri gʻoyib boʻlgan ulkan „dengiz devori“ning tavsifini qoldirdi.

1960—1970-yillarda Whitehouse va uning arxeologik guruhi tomonidan Sirofda qazilgan koʻplab topilmalar (jami 16000 dan ortiq) Londondagi Britaniya muzeyida saqlanadi.

Sirof hali Eron milliy merosi roʻyxatiga kiritilmagan. Bu kelajakda saqlanib qolishi va asralishi uchun zarurdir.

Galereya

Eslatmalar

Manbalar

Adabiyotlar 
 S.M.N. Priestman ‘The rise of Siraf: long-term development of trade emporia within the Persian Gulf’. In Proceedings of the International Congress of Siraf Port, November 14–16, 2005, Bushehr Branch of Iranology Foundation & Bushehr University of Medical Sciences, Bushehr, 2005, 137-56
 V.F. Piacentini, Merchants, Merchandise and Military Power in the Persian Gulf (Suriyanj/Shakriyaj-Siraf), Atti della Accademia Nazionale dei Lincei (Rome), Serie IX, Vol. III(2), 1992.
 Nicholas Lowick, Siraf XV. The Coins and Monumental Inscriptions, The British Institute of Persian Studies, London, 1985.
 D. Whitehouse, Siraf III. The Congregational Mosque and Other Mosques from the Ninth to the Twelfth Centuries, The British Institute of Persian Studies, London, 1980.
 D. Whitehouse, ‘Excavations at Siraf. First-Sixth Interim Reports’, Iran 6-12 (1968–74).
 Nilakanta Sastri, K.A. (1955). A History of South India, OUP, New Delhi (Reprinted 2002) .

Havolalar 
 The Seas of Sindbad
 Photos of Siraf ruins
 International Congress of Siraf Port (Internet Archive cache)
 Proceedings of the International Congress of Siraf Port
 Old World Trade Routes
 The British Museum Siraf project

Bushehr ustoni shaharlari
Kangon ustoni aholi punktlari