Tabassum

Tabassum – yuz ifodasi, yuz chetidagi mushaklarining ikki yonga qisqarishidan hosil boʻladi. Baʼzan tabassum koʻz mushaklarining qisqarishi bilan ifodalanadi va bu koʻrinishdagi tabassum Duchenne tabassumi deb nom olgan. Insonlardagi tabassum xursandchilik, kirishimlilik, baxt va quvonchni ifodalaydi. Baʼzan tabassum odatdagidan farq qiladi va qoʻrquvni ifodalaydi. Tabassumni muloqot oʻrnida ham ishlatish mumkin va turli xalqlarda tabassum bir-biridan farq qiladigan maʼnolarni anglatadi. Madaniyatlararo tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, baʼzi xalqlarda tabassum uyat, tushunmovchilik va oʻzini noqulay his qilayotganini muloqot chogʻi suhbatdoshga bildirishda qoʻllanadi.

Primatolog Signe Preuschoft tabassumni bundan 30 million yillar oldingi davrlarga bogʻlagan va uni qoʻrquv sababidan qoʻllanilganini aytib oʻtgan. Uning fikricha maymunlar oʻzlarini beozor qilib koʻrsatish uchun tishlarini biroz koʻrsatgan holda jilmaygan va shu tariqa yirtqichlardan himoyalangan. Hozirgi davrda tabassum, ayniqsa, insonlar orasida turli emotsiyalarni ifodalaydi.

Ijtimoiy taʼsirlari 
Tabassum insonlarni xushfeʼl, kirishimli va yoqimli qilib koʻrsatadi. Ijtimoiy hayotda kulgu va tabassum turli xil oʻrinlarda qoʻllanadi va turli maʼnolarni anglatadi:

 Tabassum – baʼzi hollarda kulgi boshlanishida katta ahamiyatga ega.
 Tabassum – kulgili holat uchun javob boʻlishi ham mumkin.

Tabassum – turli vaziyatlarda atrofdagilarga holatni soʻzsiz tushuntirib berishda ham qoʻllanadi. Bulardan eng koʻp qoʻllanadigani qarama-qarshi jins vakilida yaxshi taassurot qoldirish uchun qoʻllanilishidir. Ayollar tabassumi, odatda, koʻplab erkaklarni oʻziga jalb qiladi va ularning koʻrinishiga koʻrk qoʻshib, erkaklarda jinsiy qiziqishni oshiradi. Biroq tatqiqotlar shuni koʻrsatadiki, erkaklarning tabassum orqali ayollarni oʻziga jalb etishi doim ham samarali hisoblanmaydi, koʻp hollarda jiddiylik va oʻziga boʻlgan ishonchni koʻrsatib, ayollarni oʻzlariga jalb qilish samarali yoʻl hisoblanadi.

Manipulyatsiya 
Tabassum doim ham yaxshi niyatda qoʻllanilavermaydi. Baʼzan tabassum orqali insonlarni manipulyatsiya qilish va ulardan oʻz manfaatlari uchun foydalanish mumkin.

Madaniy farqlari 
Tabassum koʻplab madaniyatlar tomonidan ijobiy baholanishiga qaramay, baʼzi madaniyatlar uchun salbiylikni ifodalaydi va ular koʻp tabassum qilishmaydi. Koʻp tabassum qilishni baʼzan kamsitish, baʼzan esa halollik deb talqin qilish mumkin. Osiyo mintaqasi madaniyatida hissiy tushkunlik yoki nimadandir ranjiganida tabassum qilish odati bor. Baʼzi hollarda suhbat doʻstona davom etishi uchun tabassum qilinadi. Sobiq sovet ittifoqi davrida notanish insonlar davrasida sababsiz tabassum qilishga noodatiy xulq deb qaralgan va bu hatto ahmoqlik belgisi deb sanalgan.

Madaniy tadqiqotlar kuzatuvi shuni koʻrsatdiki, baʼzi madaniyatlarda koʻp jilmayib yuradigan insonlarni deyarli kulmaydigan insonlarga nisbatan aqlsizroq deb qaralgan. Tadqiqot davomida jamiyatda korrupsiyaning keng tarqalganligi jilmayib yuruvchi insonlarga nisbatan ishonchning pasayishiga olib keladi deb topilgan.

Shuningdek, tabassum jinsiy farqlanishda ham ahamiyatga ega. Qoʻshma Shtatlar va Kanadada koʻp erakaklar ayollariga tabassum qilishlari kerakligini eslatib turishadi. Masalan, Kanada parlamenti aʼzosi Greg Rikford jurnalist ayolga javob berish oʻrniga unga tabassum qilishni tavsiya qilgan. Biologik antropolog Helen Fisherning taʼkidlashicha tabassum yo mehr berish, yo boshqarish uchun kerak.

Kulgichlar 

Kulgich – bifid zygomatikus katta mushagi fassial iplarining qisqarishidan hosil boʻladi. Kulguchlar genetik meʼros boʻlib nasldan-naslga oʻtadi.Yuzning ikki tomonida ham kulgich boʻlishi insonlar orasida eng keng tarqalgan, yuzning faqat bir tomonida kulgich boʻlishi esa kamyob hisoblanadi.

Yuzning ikki tomonida kulgich hosil boʻlishi zigomatik suyagida yagona tuzulma hosil qiladi. Kulgichni qismlarga boʻlinganda ikki qismdan iborat boʻladi. Yuqori burchak – bu ogʻiz mushagining tepa qismining chetiga, pastki burchak – ogʻiz mushagining ostiga birikkan boʻladi. Kulgich inson yuz tuzililshiga nisbatan shakllanadi.

Duchenne tabassumi 

XIX asr oʻrtalarida Guillaume Duchenne Fransuz nevrologi inson yuzi fiziologiyasini oʻrganish chogʻida insonlarda ikki turdagi tabassum boʻlishini aniqlagan. Duchenne tabassumi katta zugomatik mushak (ogʻiz chetlarini koʻtaradigan) va orbicularis koʻz mushaklari (yanoqlarni koʻtaradigan) mushaklarning qisqarishidan hosil boʻladi. Duchenne tabassumini „koʻz bilan tabassum“ qilish deb tasvirlashgan. Duchenne tabassumlari, asosan, soxta boʻladi.

Duchenne boʻlmagan tabassum 
Duchenne boʻlmagan tabassumda zigomatik mushakning oʻzigina qisqaradi. Tabassumni oʻrganish jarayoni shuni koʻrsatdiki, zigomatik mushakning qisqarishi (labning koʻtarilishi) bilan bogʻliq tabassumlar, asosan, inson baxtiyor boʻlganda sodir boʻladi. Tadqiqotlar davomida Duchenne tabassumida ham inson ijobiy his-tuygʻularni his qiladi deb topilgan.

„Pan Am tabassumi“, shuningdek „Botoks tabassumi“ deb ham nomlangan tabassum turlari soxta tabassum hisoblanadi. Pan Am Tabassum nomi Pan American World Airways sharafiga qoʻyilgan, sababi kompaniya xodimlari har bir parvoz oldidan yoʻlovchilarga bir xil tabassum qilishgan va xodimlarning tabassumi, asosan, rasmiyatchilik uchun boʻlgan, xolos. Botoks 2002-yilda foydalanish uchun ommaga taqdim qilingan kosmetika. Botoksni koʻz chetiga muntazam surtishgan, bu holat koʻz mushagi orbicularisning shol boʻlishiga olib kelgan. Botoks tabassumida orbicularis mushagi ishtirok etmagani uchun ham unga shu nom berilgan.

Hayvonlarda 

Hayvonlarning koʻpchiligi tishlarini koʻrsatib oʻzlarini himoya qilishga urinishadi. Shimpanzelar uchun bu qoʻrquv belgisi ham boʻlishi mumkin. Umumiy qilib olganda, barcha hayvonlarning tishlarini koʻrsatib turishi doim ham salbiy mazmun anglatmaydi. Hayvonlarning tishlarini koʻrsatib turgan holatlarini koʻp hollarda tabassumga oʻxshatishimiz mumkin.

Manbalar 

Ijtimoiy harakatlar
Hissiyotlar
Hislar