Gardiz

Gardiz ( / ; Gardez, pahlaviychada „togʻ qalʼasi“ degan maʼnoni anglatadi) – Afgʻonistonning Paktiya viloyati markazi. Shahar aholisi 1979-yilgi aholini roʻyxatga olishda taxminan 10 000 kishi, 2008-yilgi roʻyxatga olishda esa 70 000 kishini tashkil qilgan. Shaharning tub aholisining asosiy qismini tojiklar tashkil qiladi. Ammo yaqinda Paktiyaning turli qismlaridan bu shaharga pushtun qabilalarining koʻchishi bilan bu shahar nufusida ularning ulushi oshib ketdi. Gardiz shahri ulkan alp vodiysini kesib oʻtuvchi ikkita muhim yoʻlning tutashgan joyida joylashgan. Vodiy tubidan shimolga, sharqqa va gʻarbga qadar qaynab turgan Hindukush togʻlari va choʻllari bilan oʻralgan boʻlib, sharqiy Afgʻonistonning ulkan hududi uchun tijoriy oʻq vazifasini bajaradi va mojarolarning uzoq tarixi davomida butun mamlakat boʻylab qoʻshinlar uchun strategik joy boʻlib kelgan. Iskandar Zulqarnayn tomonidan qurilgan kuzatuv punktlari hali ham shahar chegarasidan tashqaridagi tepalik choʻqqilarida nurab bormoqda. Gardiz shahrida 70 641 nafar aholi istiqomat qiladi (2015-yilda). 13 ta tumandan iborat boʻlib, umumiy yer maydoni . Shahardagi turar-joylarning umumiy soni 7849 tani tashkil etadi.

2021-yil 14-avgustda Gardiz Tolibon jangarilari tomonidan bosib olindi va Tolibonning 2021-yilgi keng qamrovli hujumi doirasida qoʻlga kiritilgan oʻn toʻqqizinchi viloyat markaziga aylandi.

Tarixi 

Gardiz Afgʻonistonning sharqiy qismida joylashgan Sulaymon togʻlaridagi katta togʻ ichidagi chuqurlikda joylashgan qadimiy aholi punktidir. Arxeologik kashfiyotlar, jumladan, yunon, sosoniy, eftaliylar va hindu shohiylar tangalari Gardizning boy tarixi haqida maʼlumot beradi.

8-asrda mintaqadagi Lovik sulolasi islom dinini qabul qildi. Ular ilgari hinduizm yoki buddizmga eʼtiqod qilgan, chunki ular buddist Kobul shohiylar, keyinroq esa hindu shohiylari (hozirgi Pokistonning shimoli-gʻarbiy qismidagi Gandharada joylashgan) bilan bogʻlangan. Gardiz keyinchalik xorijiylar markaziga aylandi va xorijiylarga qarshi harbiy boshliqlarning bir necha hujumlariga uchradi. Tarixchi Abu Said Gardiziy tomonidan yozilgan Zayn al-Axborga koʻra, Abu Mansur Afloh Lovik 877-yilda amir Yaʼqub Ibn Lays As-Saffor tomonidan Gardizda irmoq maqomiga tushirilgan. Biroq, shahar yana bir asrga yaqin Lovik hukmronligi ostida qoldi. Taxminan 975-yilda Somoniylar tomonidan tayinlangan voliy Bilgetegin Gardizni qamal qildi, ammo hujum paytida Loviklar tomonidan oʻldirilgan. 1162-yilda shahar Gʻuriylar qoʻliga oʻtdi.

16-asrda Gardiz oʻzining koʻp qavatli uylari bilan mashhur boʻlgan (Bobur oʻzining „Boburnoma“sida taʼkidlaganidek) va xalqi „afgʻon-shal“ boʻlgan boburiylarning „Zurmut“ tumanining markazi boʻlgan .

Bugungi kunda Gardiz Paktiya viloyatining maʼmuriy markazi boʻlib, 650 km 2 maydon va 44 000 aholiga ega boʻlgan (1979-yilda), ammo Sovet-Afgʻon urushi paytida aholisi deyarli butunlay yoʻq qilingan.

1960-yilda Paktiyani rivojlantirish uchun Germaniya hukumati 2,5 million nemis markasi budjetga ega qishloq hududlarni rivojlantirish boʻyicha eng yirik loyihasini amalga oshirdi („Paktiā Development Authority“). Bu 1970-yillarda iqtisodiy bumga olib keldi. Bozordagi doʻkonlar soni 1965-yildagi 117 tadan 1977-yilda 600 dan oshdi. 1979-yilda kommunistik rejim hokimiyat tepasiga kelgani sababli loyiha muvaffaqiyatsiz tugadi. 1980-yillarda mamlakatdagi fuqarolar urushi tufayli kommunistlar Paktiyaning koʻp qismida nazoratni yoʻqotdi, faqat Gardiz hukumat nazoratida qoldi. 2002-yilda shahar va uning atrofiga mahalliy sarkarda Pachaxon Zadran hujum qildi, uni Hamid Karzay maʼmuriyati Paktiya viloyati etib sayladi, faqat qabila oqsoqollari uni rad etishdi.

2020-yil 14-may kuni xudkush yuk mashinasini portlatib yuborishi oqibatida besh nafar tinch aholi halok boʻldi va kamida 29 kishi jarohatlandi. Prezident Ashraf Gʻani ikki kun avval Kobuldagi tugʻruqxonadagi hujumda guruhni ayblaganidan soʻng, Tolibon buni Afgʻoniston hukumatiga qarshi qasos hujumi deb daʼvo qildi, shu bilan birga Tolibon kasalxonaga hujum uchun javobgarlikni tan olmadi .

Geografiyasi 
Gardiz dengiz sathidan 2308 m balandlikda joylashgan boʻlib, Afgʻonistondagi uchinchi eng baland viloyat markaziga aylanadi va gʻorlar hamda tunnellar joylashgan Tora Bora mintaqasidan unchalik uzoq emas. „Eski shahar“ Bola Hisor (Bālā Hesar) qal’asi etagida joylashgan. Shahar Abi Istada koʻliga quyiladigan Gardiz daryosining yuqori oqimidan sugʻoriladi. Gardiz ikkita muhim yoʻl oʻrtasida joylashgan boʻlib, biri Kobulni Xost bilan bogʻlaydi, ikkinchisi Gʻaznani Pokistonning Xaybar Paxtunxva viloyatidagi Parachinor shahri bilan bogʻlaydi. Gardiz Xostdan  shimoli- gʻarbda va Kobuldan  janubda joylashgan.

Iqlimi 
Gardiz sovuq chala choʻl iqlimga ega (Köppen iqlim tasnifida BSk), yozi quruq hamda qishi sovuq va qorli. Yogʻingarchilik kam, asosan qish va bahorda yogʻadi.

Yerdan foydalanish 
Gardiz Afgʻoniston sharqida, Gʻazna va Xost shaharlariga yaqin joylashgan. Gardiz asosan kam qurilishlar qilingan hudud boʻlib, yeri eng koʻp qishloq xoʻjaligi (39%) maqsadida foydalaniladi. Turar-joy maydoni aholi punktlarining deyarli yarmini tashkil qiladi va 1—4-tumanlar eng zich joylashgan uy-joylardan iborat.

Aholisi 
2008-yil holatiga koʻra, Gardiz aholisi taxminan 73,131 kishini tashkil qiladi. Aholinining taxminan 70% pushtunlar, taxminan 30% esa tojiklardan iborat.

Encyclopaedia Iranicaga koʻra, 1979-yilda shahar aholisi 9550 kishi boʻlgan va „Ular asosan forsivon tojiklar boʻlib, Gardiz Afgʻonistonning janubi-sharqida kam tarqalgan, hali hududga pushtu tili yetib bormagan eski yakkalanib qolgan tojik aholi punktlari tarmogʻiga mansub boʻlgan joy. Bozordagi doʻkonlarning 9 foizini boshqargan, asosan zargarlik buyumlari va matolarga ixtisoslashgan hindu va sikx sotuvchilari ham bor edi“.

Gardizda sayidlar nufusi ham juda katta. Biroq, bu aholi statistik maʼlumotlar bilan hisoblanmaydi. Koʻplab Gardiz sayidlari Pokiston va Hindistonga koʻchib ketishgan.

Iqtisodiyoti va boshqaruvi 

Gardiz shahri, shuningdek, Kobul uchun asosiy oʻtin bozori hisoblanadi. Ayniqsa, qishda yoqilgʻi oʻtinini taʼminlash uchun uning koʻplab tabiiy oʻrmonlari kesilmoqda.

1965-yilda Germaniya tomonidan moliyalashtirilgan "Paktiā Development Authority" tashkil etilishi va Kobulga boradigan yoʻlning asfaltlanishi natijasida 1970-yillari Gardizda iqtisodiy yuksalish kuzatildi. Ijtimoiy xizmatlar uchta oʻgʻil bolalar maktabi, bitta qizlar maktabi, kasalxona, bitta oʻqituvchilar malakasini oshirish instituti, Madrasayi Roshāniy, ikkita mehmonxona va qirqta masjidni oʻz ichiga olgan. Ushbu binolarning aksariyati 1980-yillardagi fuqarolar urushi paytida vayron qilingan.

Tolibon qulagandan soʻng Afgʻonistondagi birinchi Viloyatni qayta qurish guruhi (PRT) 2003-yil mart oyi boshida Gardiz yaqinidagi Paktiyada tashkil etilgan boʻlib, unga AQSh armiyasi va AQSh Xalqaro taraqqiyot agentligi vakili Rendolf Hempton boshchilik qilgan. Hozir Afgʻonistonda 30 dan ortiq PRT mavjud. Paktiyaning chekka qishloqlariga elektr energiyasi, tibbiy poliklinikalar, maktablar va suv taʼminoti bilan bogʻliq muammolar davom etayotgani xavfsizlik bilan bogʻliq muammolarning natijasidir.

Xavfsizlik va siyosat 
Gardiz Afgʻoniston armiyasining 3-korpusi joylashgan edi. Afgʻon militsiya kuchlari davriga kelib (taxminan 2002-yil), korpusga nazariy jihatdan Paktiya, Gʻazna, Paktika va Xost viloyatlaridagi hukumat kuchlari tarkibiga 14-diviziya, 30-diviziya, 822-brigada, chegara brigadalari va taxminan 800 kishi qoʻshilgan. Korpus taxminan 2003—2005-yillarda tarqatib yuborilgan va yangi Afgʻoniston milliy armiyasidagi 203-korpus bilan almashtirilgan.

Mahalliy politsiya boshligʻi general Aziz Ahmad Vardakning soʻzlariga koʻra, 2009-yilning 19-avgustida odamlar saylovda ishtirok etsa, ularga hujum qilish bilan tahdid qilgan olti kishi tungi xatlarni tarqatgani uchun hibsga olingan.

Gardizning taniqli odamlari 

 Abu Saʼid Gardiziy, 11-asr geografi va tarixchisi
 Shoh Gardiz, Pokistonning Moʻlton shahriga asos solgan 11-asr soʻfiy avliyosi
 Muhammad Najibulloh, 1987-yildan 1992-yilgacha Afgʻoniston prezidenti
 Xalaf ibn Ahmad, Gʻaznaviylar istilosidan keyin yuborilgan Gardiz shahrida 1009-yilda vafot etgan soʻnggi Safforiy amiri.

Yana qarang 

 Paktiya viloyati

Manbalar va eslatmalar

Adabiyotlar 

 S. Radojichich, Paktya viloyati gidrogeologik tadqiqotlari boʻyicha hisobot, Kobul, UNICEF, 1977-yil
 CE Bosvort, „Sharqiy Afgʻonistonning Gʻaznaviygacha boʻlgan tarixi haqida eslatmalar“, Islom chorak IX, 1965-yil

Short description matches Wikidata
Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Afgʻoniston shaharlari