Agʻdam

Agʻdam () — Ozarbayjon Respublikasidagi arvoh shahar va Agʻdam tumanining nominal markazi. Agʻdamga 1741-yil asos solingan va 1828-yil shahar maqomi berilgan. Sovet davrida ancha oʻsgan. Agʻdam Stepanakertdan  uzoqlikda, Qorabogʻ tizmasining sharqiy etagida, Qorabogʻ tekisligining chekkasida joylashgan. Aholisi 39,8 ming kishi (1999).

Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushigacha bu yerda sariyogʻ, vino va brendi, mashinasozlik va ipak zavodlari, aeroport va ikkita temir yoʻl vokzali faoliyat yuritgan. 1989-yilga kelib Agʻdam 28031 nafar aholiga ega edi. Ozarbayjon qoʻshinlari urush paytida mamlakatdagi siyosiy notinchliklar ortidan Qorabogʻdan chiqib ketar ekan, arman qoʻshinlari 1993-yil iyulida Agʻdamni egallab oldilar. Shiddatli janglar shahar aholisini sharqqa qochishga majbur qildi. Hujum qilgandan soʻng, arman kuchlari shaharni egallab olishdi. 2020-yilgacha u de facto Togʻli Qorabogʻ respublikasining bir qismi boʻlgan va deyarli butunlay vayron boʻlgan hamda aholi yashamagan.

2020-yildagi Togʻli Qorabogʻ urushiga yakun yasagan kelishuv doirasida shahar va uning atrofidagi tumanlar 2020-yil 20-noyabrda Ozarbayjon nazoratiga oʻtdi.

Ozarbayjon hukumati 2022-yil yanvar oyida shaharchani ozarbayjonlik sayyohlar uchun ochdi.

Etimologiyasi 
Shahar nomi ozarbayjonchadan tarjima qilinganda, „oq uy“ degan maʼnoni anglatadi, bu yerda ağ „oq“, dam „uy“ yoki „tom“ degan maʼnoni anglatadi, shuning uchun Qorabogʻ xoni Panoh Alixondan iqtibos keltirgan holda „yorqin quyoshli oq uy“ deya taʼrif beriladi. Ozarbayjon mualliflari tomonidan taqdim etilgan yana bir taxmin, u „kichik qalʼa“ degan maʼnoni anglatuvchi qadimgi turkiy lugʻatdan olingan.

2010-yil noyabr oyida Togʻli Qorabogʻ respublikasi hukumati tomonidan nomi Akna () deb oʻzgartirilgan va bu nom armanlar shaharni nazorat qilib turgan 2020-yilgacha saqlanib qolgan.

Tarixi

Dastlabki davri 
Agʻdam miloddan avvalgi 2-1-asrlarga oid qadimgi arman shahri boʻlgan Artsaxning Tigranakert shahri yaqinida joylashgan.

Hozirgi Agʻdam joylashgan hudud Qorabogʻ xonligi tashkil etilgunga qadar aholi yashamagan. Agʻdam 18-asr oʻrtalarida Shushani oʻz nazoratiga olib, bu hududda ov kurorti qurishga buyruq berganidan soʻng Panoh Alixon Jovonshir tomonidan asos solingan. Agʻdamning birinchi aholisi Panoh Alixonning ragʻbatiga kirgan ozarbayjon turklari edi; keyinroq Forsdan boshqa turli turkiy qabilalar koʻchib kelib, bu yerga oʻrnashib qolgan. Qolaversa, bu yerda Panoh Alixonning yozgi saroyi va Jovonshirlar oilasi qabristoni joylashgan edi. 1805-yilga kelib Agʻdam allaqachon katta qishloq sifatida tanilgan edi. 1828-yilda Kavkazning ruslar tomonidan bosib olinishidan keyin u Yelizavetpol gubernatorligining Shusha uyezdi tarkibida shahar maqomini oldi. 1868-yilda shaharda 458 nafar aholi istiqomat qilganda, Agʻdamda mahalliy yakshanba yarmarkasi ochildi va Agʻdam masjidi qurildi. Sovet davrida Agʻdam maʼmuriy markazga aylandi va 1930-yilda shahar tipidagi aholi punktiga aylantirildi. Agʻdamda sariyogʻ, vino, konyak va ipak zavodlari kabi koʻplab sanoat tarmoqlari, shuningdek, apparat va asbob-uskunalar zavodlari mavjud edi. U yerda aeroport va ikkita temir yoʻl vokzali ishlagan. Agʻdamda texnika, qishloq xoʻjaligi, tibbiyot va musiqa maktablari boʻlgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar  

 Agʻdamni bosib olishdan oldingi videolavhalar
 Euronews - No Comment. Aghdam (Aghdam). 27.11.2020
 Agʻdam: Bu Xirosima emas
 Agʻdamdan qochib. Qochqinlar haqida sheʼr
 Pictures of the deserted town: "Abandoned War-Torn City of Aghdam, Azerbaijan"
 Pictures of the deserted town: "Aghdam"
 

 
Kavkazdagi tarixiy aholi punktlari
Vayron qilingan aholi punktlari
Ozarbayjonning arvoh shaharlari
Ozarbayjon xarobalari
18-asrda tashkil etilgan aholi punktlari
Yelizavetpol guberniyasi
Ozarbayjon aholi punktlari