yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Butparastlik

Butparastlik — but, sanamlarga sigʻinish odati. Fetishizm, majusiylik kabi ibtidoiy dinlarga xos. Butparastlar butni, sanamni xudolar qiyofasi, timsoli deb bilganlar. Majusiylikdagi butparastlik odati hinduizm, buddizm kabi dinlarda ham saqlanib qolgan. Hinduizm va buddizmda haykalchalarga choʻqinishadi. Islom dini shakllanishidan oldin Saudiya Arabistonidagi qabilalarda butparastlik odati boʻlgan, ya’ni har bir qabila oʻz xudosiga, uni ifodalovchi butga topingan. Bunday butlar Makkadagi diniy ibodatxona — Ka’bada 300 dan ortiq edi. Islom dini shakllanib, yakka xudoga sigʻinish paydo boʻlgandan soʻng butlar Ka’badan chiqarib tashlandi. Koʻp xudolikka e’tiqod qiladigan qabilalarda, xususan, Afrikadagi ayrim qabilalarda butparastlik hali ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Butparastlik
Butta

Butta — qadimiy vazn va hajm oʻlchov birligi. Misrda un oʻlchovi sifatida qoʻllangan. Vazn boʻyicha qiymati 17,5 kg ga, hajm boʻyicha 22,5 l ga teng.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butxona

Butxona — odam, sanam (majusiylarda) yoki biror narsa tasviriga sigʻinuvchi butparastlarning ibodatxonasi. Yana q. Ibodatxona.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Butparastlik
Bufer

Bufer (ingilizcha buffer, byff — zarbani yumshatish) — transport vositalari (lokomotivlar, vagonlar va boshqalar) da paydo boʻladigan zarbalarni yumshatuvchi moslama. Maye, vagonlar orasida hosil boʻladigan boʻylama zarbalarni oʻziga qabul qiladi va yumshatadi. Bunday Bufer vagonning old va orqa tomoniga ikkitadan oʻrnatiladi. Odatda, bufer uchi sferik shaklda boʻladi, pishiq poʻlatdan tayyorlanadi. Avtomobil bufer avtomobil bexosdan biror toʻsiqqa urilganda paydo boʻladigan zarbalarni yumshatadi. Bunday bufer bamper deb ataladi. Rezina yoki plastmassa (ba’zan, poʻlat) dan tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bufer kreditlar

Bufer kreditlar(qalqon kreditlar) – Xalqaro valyuta fondi ajratadigan kredit turi. Jahon bozorlarida xom ashyo va materiallar narxini barqarorlashtirib turish maqsadida barpo etiladigan xom ashyo tovarlarining ehtiyot zaxiralarini saqlab turishni moliyalashga ajratiladi. Narxlar keskin pasayib ketganda „Bufer kreditlar“ vositalaridan foydalanib xom ashyo xaridi koʻpaytiriladi va shu yoʻl bilan ularning zarur gʻamlama darajasi toʻldiriladi.

Manbalar 

 

Iqtisodiy atamalar
Buffalo

Buffalo — AQShning shim.sharqidagi shahar. NyuYork shtatida. Eri koʻli boʻyidagi muhim port. Yirik transport yoʻllari tuguni, xalqaro aeroport bor. Aholisi shahar atrofi bilan 1,2 mln. kishi (1990- yillar oʻrtalari). AQSH va Kanada orasidagi savdo munosabatlari Buffalo orqali amalga oshiriladi. Buffalo mamlakatning yirik sanoat va savdomoliya markazi. Buffalo sanoatining asosiy tarmoqlari: qora metallurgiya, metallsozlik, mashinasozlik, kimyo va oziq-ovqat sanoati. Oliy oʻquv yurtlari, jumladan universitet (1846-yildan), Tabiiy fanlar jamiyati muzeyi, yadro tadqiqotlari markazi, OlbraytNoks badiiy galereyasi, shahar yaqinida Niagara daryosiga qurilgan GES bor. Buffaloga 18-asr oxiri va 19-asr boshlarida asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari     Nyu-York shaharlari
Buffonada

Buffonada ( — masxarabozlik, qiziqchilik) — komik aktyorning oʻyin uslubi. Buffonada oʻzbek hajvchi aktyorlari ijodida ham uchraydi. Oʻtmishdagi masxaraboz va qiziqchilar (Hasan bukri, Moʻmin qishloqi va boshqalar), Yusufjon qiziq Shakarjonov, M. Miroqilov, S. Xoʻjayev va boshqa aktyorlar buffonadaga xos holatlar yaratganlar. Buffonada, ayniqsa, sirkda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Buharin

Nikolay Ivanovich Buharin (1888-1938) – siyosiy arbob, akademik (1928). Rossiyadagi 1905–07 va 1917-yilgi (oktabr) inqiloblar ishtirokchisi. 1917–18 yillarda „soʻl kommunistlar“ yetakchisi. 1918–29 yillarda „Pravda“, 1934—37-yillarda „Izvestiya“ gazetalari muharriri. 1917–34-yillarda partiya MK aʼzosi (1934–37-yillarda aʼzolikka nomzod). 1924—29-yillarda MK Siyosiy byurosi aʼzosi. 20-yillar oxirida qishloq xoʻjaligini jamoalashtirish va industriyalashni oʻtkazishda favqulodda choralar qoʻllanilishiga qarshi chiqdi, bu esa „VKP(b)da oʻng ogʻmachilik“ deb eʼlon qilindi. Buharin falsafa va siyosiy iqtisod fanlari buyicha asarlar muallifi. 1938-yil mart oyida sovetlarga qarshi „oʻng trotskiychi blok“ deb atalgan ish buyicha qatagʻon qilingan, ulimidan keyin oqlangan (1988).

Manbalar 

Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
SSSRda qatag‘on qilinganlar
Buxgalteriya balansi

Buxgalteriya balansi – buxgalteriya hisoboti aniq hisobot sanasida yakunlovchi, mablagʻlarning sarflanishi, manbai va maqsadini taʼriflovchi, jamlovchi, umumlashtirilgan jadvalda pul hisobida aks ettiruvchi hujjat. Buxgalteriya balansi korxona, tashkilot, firma va boshqa xoʻjalik yurituvchi subʼektlarning mulkiy holatini qiymat koʻrinishida taʼriflab beradi. Buxgalteriya balansi umumlashtirilgan jadval shaklida korxonaning mulklari tarkibini, ularning joylashtirilishini, manbalarini, mablagʻlarning sarflanishi va safarbar etilishini hisobot sanasida qiymat jihatidan aks ettiradi. Buxgalteriya balansi 2 qismdan iborat boʻlib, chap tomoni aktiv, oʻng tomoni passiv deb ataladi. Aktiv va passiv bir-biriga teng boʻladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Iqtisodiy atamalar
Buxgalteriya hisobi

Buxgalteriya hisobi – korxona yoki tashkilotda sodir boʻlayotgan barcha xoʻjalik operatsiyalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni, yoppasiga, uzluksiz ravishda, xujjatalarga asoslangan holda, pulda baholab, ikkiyoqlama yozuv asosida hisob registrlarida qayd etib borish va jamlangan maʼlumotlarni qayta ishlab moliyaviy hisobotlar taqdim etish tizimini anglatadi.
Buxenvald

Buxenvald (Buchenwald) — nemis-fashistlarning Veymar shahri (Sharqiy Germaniya) yaqinidagi konslageri (1937—45). Dastlab Ettersberg deb atalgan. 8 yil ichida 239 mingga yaqin kishi Buxenvald mahbusi boʻlgan. Urush yillarida Buxenvaldda 18 millatga mansub 56 ming mahbus qatl etilgan. 1958-yil Buxenvaldlageri oʻrnida memorial kompleks ochilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eduard Buchner

Eduard Buchner (1860.20.5, Myunxen – 1917.13.8, Fokshani, Ruminiya) – nemis kimyogari, Kil, Tyubingen, Breslavl, Vyursburg universitetlari professor (1893—1911). 1889-yilda pirazolni kashf etgan. 1897-yilda achish jarayonini faqat zamburugʻlar ishtirokida emas, balki ulardan ajratib olingan fermentlar yordamida ham amalga oshirish mumkinligini aniqlagan. Shu asosda keyinchalik boshqa mikroorganizmlardan sut kislotali, shuningdek sirka kislotali bijgʻishni keltirib chiqaradigan shira olishga muvaffaq boʻlindi. Nobel mukofoti laureati (1907).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1860-yilda tugʻilganlar
20-mayda tugʻilganlar
1917-yilda vafot etganlar
13-avgustda vafot etganlar
Nemis biokimyogarlari
Buxoriy yodgorlik majmui

Buxoriy yodgorlik majmui, Imom al-Buxoriy yodgorlik majmui — Samarqanddagi me’moriy yodgorlik, ziyoratgoh. Imom alBuxoriy dafn etilgan Payariq tumani Hartang qishlogʻidagi qabriston musulmon axlining eng tabarruk va aziz ziyoratgoxlaridan boʻlib kelgan. 16-asrda Imom alBuxoriy kabri ustiga gina makbara, yoniga masjid qurilib, hovlisiga bir necha tup chinor ekilgan. Lekin shoʻro tuzumi davridagi dahriylik siyosati tufayli bu maskan karovsiz ahvolga tushib qolgan. Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan soʻng Imom alBuxoriy kabi butun umrini iymon va e’tiqod, ilmma’rifat, diyonat yoʻlida baxshida etgan ulugʻ zotlar xotiralarini e’zozlash. ular nomlari bilan boglik joylarni obodonlashtirishga alohida e’tibor berila boshlandi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 29-apreldagi "Imom alBuxoriy tavalludining hijriyqamariy taqvim boʻyicha 1225-yilligini nishonlash toʻgʻrisida"gi qarori asosida allomaning maqbarasi oʻrnida maxsus yodgorlik majmui barpo etildi. Bu yodgorlik majmui Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov rahbarligida yaratilgan loyiha asosida Samarqand, Buxoro, Xiva, Toshkent, Andijon, Namangan, Qoʻqon, Shahrisabz xalq ustalari tomonidan 1998 yilda qurildi.Majmua avvalambor ziyoratgoh, muqaddas qadamjo, soʻng kundalik, juma, hayit namozlari oʻqiladigan joy vazifasini oʻtaydi. Bu yerda hadis ilminm oʻrganish va boshqa ma’rifii ishlarni amalga oshirish ham koʻzlangan. Gʻ.lgorlik majmuining bosh rejasini tuzishda an’anaviy milliy me’moriy yechimlar (peshtoq, ravoq, gumbaz, ayvon va boshqalar) asosida barpo etilgan binolar (maqbara, masjid, ma’muriy va boshqa inshootlar) ning hovli atrofida r bilan bezatilgan. Maqbara markazida oqishkoʻk shaffof oniks toshdan ishlangan sagʻana oʻrnatilgan. Maqbaraning oʻng tomonidagi eshikdan zina orqali maqbaraning ostki qavatiga — daxmaga tushiladi. Yuqori qavatdagi sagʻananing aynan ostida Imom alBuxoriy jasadlari qoʻyilgan qabr marmartosh bilan qoplangan.Hovlining chap tomonida masjid joylashgan. Masjid — xonaqrhning umumiy maydoni 786 kv.m. Peshayvonining umumiy maydoni 214 kv. m. Xonaqohva peshayvonda 1500 ga yaqin kishi namoz oʻqishi mumkin. Hovlining oʻng qanotida ham peshtoqli va miyonsaroyli bino bor. Miyonsaroy gumbazi ham boshqa gumbazlar bilan bir xil shaklda va oʻlchamda qurilgan. Bu binoda kutubxona, ilmiy xodimlar xonasi va boshqa yumushlarga moʻljallangan xonalar mavjud. Bularning umumiy maydoni 946 kv. m. Peshayvonining maydoni 110 kv.m. Kutubxonada Qur’oni karimning noyob qoʻlyozmalari, turli nashrlari, Imom alBuxoriy asarlarining nashrlari va boshqa kitoblar bor. Majmua toʻrida — maqbaraning orqa tarafida hadis ilmini oʻrganishga moʻljallangan oʻquv markazi — "Dorul hadio binosi joylashgan.Abduqahhor Turdiyev, Murodjon Aminov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

‎

Samarqand meʼmoriy yodgorliklari
Samarqand
Payariq tumani
Mirzo Shams Buxoriy

Buxoriy Mirzo Shams (1804?) - buxoro amirligi davrida yashagan tarixnavis olim; saroy munshiylari avlodidan.

B. oʻz ajdodlari izidan borib, Buxoro amiri saroyida munshiylik qilgan. 1845-yil u Makkaga hajga ketib, u yerdan 1849-yil qaytib kelgan, 1859-yil esa Orenburgga tijorat ishlari bilan borganda sharqshunos V. V. Grigorev unga Buxoro va Qashqar xususida tarixiy asar yozishni maslahat bergan. Shunga koʻra B. "Bayoni ba’zi havodisoti Buxoro, Xoʻqand va Qoshgʻar" ("Buxoro, Qoʻqon va Qashqarning ayrim voqeahodisalari bayoni") kitobini bitgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Grigorʼyev V. V. O nekotorykh sobytiyakh v Bukhare, Kokande i Kashgare. Zapiski Mirza Shamsa Bukhari, Kazanʼ, 1861.
Buxoro vino zavodi

Buxoro vino zavodi, „Shohrud“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatining vino zavodi — vinoaraq mahsulotlari ishlab chiqaruvchi sanoat korxonasi. „Oʻzmevasabzavotuzumsanoatxolding“ kompaniyasi tarkibiga kiradi. Buxoro shahrida joylashgan. 1941-yilda Buxoro vino zavodi nomi bilan tashkil etilgan. 1994-yildan „Shohrud“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Asosan kuchsiz („Bayan shirey“, „Bihishti“, „Oq jilvon“, „Qizil jilvon“), kupli („Shohrud“) va desert („Jondor“, „Amiri“, „Kagor“) uzum vinolari, araq(„Shoxrud“), Balzam(„Shifobaxsh“) brendi, Konyak(„Buxoro“) va uzum sharbatlari ishlab chiqaradi. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlaridan olingan zamonaviy texnologik jihozlar oʻrnatilgan.

Manbalar 

 

 Biznes
Buxoro davlat meʼmoriy-badiiy muzey qoʻriqxonasi

Buxoro davlat meʼmoriy-badiiy muzey qoʻriqxonasi — Buxoro shahridagi muzeyqoʻriqxona; Buxoroning qad. tarixini, uning moddiy va maʼnaviy boyliklarini, avloddan avlodga oʻtib kelayotgan oʻziga xos anʼanalarini saqlash, oʻrganish va targʻib qilish bilan shugʻullanuvchi muassasa. 1922-yilda Buxoro davlat muzeyi sifatida tashkil topgan. Keyinchalik turli nomlar bilan atalgan: Buxoro viloyat oʻlkashunoslik muzeyi (1940—45; 1969—83), Buxoro tarixiy oʻlkashunoslik muzey i (1945—69), Buxoro tarixiymeʼmoriy muzeyi (1983—84), 1985-yildan muzeyqoʻrikxona, 1988-yildan hozirgi nomda.

Muzeyqoʻriqxona jamgʻarmasi 63 mingdan ortiq. Umumiy maydoni 8320 kv. m. Uning 6 ta filiali bor: Viloyat oʻlkashunoslik muzeyi (Arkda), xalq amaliy bezak sanʼati muzeyi (Sitorai Mohi Xosada), Kamoliddin Behzod nomidagi sanʼat muzeyi (sobiq Azov banki binosida), Fayzulla Xoʻjayev uymuzeyi (19-asrdagi tarixiy binoda), Abu Ali ibn Sino memorial muzeyi (Peshku tumanidagi Afshona qishlogʻida), Romitan oʻlkashunoslik muzeyi (Romitan shahrida).

Muzeyqoʻriqxonaning 94 zalida 28 ta mustaqil ekspozitsiya Buxoroning rivojlanish bosqichlarini, jahon sivilizatsiyasi, maʼnaviy madaniyati va diniy qadriyatlariga qoʻshgan hissasi va hozirgi kunda erishilgan muvaffaqiyatlaridan hikoya qiladi. Arxeologik toʻplamlari orasida miloddan avvalgi 4—3-asrlar neolit davriga oid pichoqsimon tosh boʻlaklari (Darvozai Qir manzilgohi), jez davri madaniyatiga doir materiallar (Zamonbobo madaniyati), sak qabilalarining qabrlaridan topilgan buyumlar, fayansdan ishlangan haykalchalar (arslon va toshbaqa), buyumlar (saklar qozoni, isirikdon va boshqalar), shuningdek miloddan avvalgi 5-asrdan milodiy 16-asrgacha daxldor manzilgox/iap va shahristonlardan qazib olingan qadah, kosa va koʻzalar, zargarlik buyumlari, suyakdan ishlangan igna, toʻgʻnogʻich va boshqa buyumlar bor. Numizmatika toʻplami ham boy: yunonbaktriya tangalari (miloddan avvalgi 3—2-asrlar), kushon tangalari (1—3-asrlar), sosoniylar tangalari (5-asr), buxorxudotlar tangalari (7—8-asrlar), somoniylar (9— 10-asrlar), qoraxoniylar (12-asr), temuriylar (14—15-asrlar), shayboniylar (16-asr), ashtarxoniylar (17-asr), mangʻitlar sulolasi davri (18—20-asr boshi) ga oid oltin tangalardan iborat. Buxoro kashtalari, soʻzanalari va zardoʻzlik buyumlari, Gʻijduvon kulolchiligi (10—20-asrlar), yogʻoch oʻymakorligi buyumlari (14—20-asrlar), 16—20-asrlarga oid xitoy va yapon chinnilaridan iborat toʻplamlar, noyob kitob va qoʻlyozmalar (1391—92 ylarga doir "Zikr.asar annabi") oʻrami, 1930—2000-yillarda ishlangan tasviriy sanʼat asarlari, oʻlka tarixiga oid 100 mingdan ortiq eksponatlar saqlanadi.

Manbalar

Havolalar  

Oʻzbekistondagi muzeylar
Buxoro zindoni

Buxoro zindoni — Buxoro amirining qamoqxonasi. U XVIII asr oxirida, mangʻitlar sulolasi davrida qurilgan, Buxoro amirligining eng yirik zindonlaridan biri edi. Buxoro inqilobi, monarxiya qulashi va Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topgandan keyin yopilgan. Hozirda u shaharning diqqatga sazovor joylaridan biri hisoblanadi. Ayni paytda bu yerda Buxoro huquq va qonunchilik tarixi muzeyi joylashgan.

Tarixi 
Zindon XVIII-asr 2-yarmida, mangʻitlar sulolasi davrida qurilgan boʻlib, qadimiy shahristonning shimoliy-gʻarbiy burchagida, oʻrta asrlarga oid Xoʻja Nizomiddin bolo guzari hududida, Ark qalʼasidan yuz metr shimoli-sharqda joylashgan.

Meʼmorchiligi 
Zindonning atrofi pishiq gʻisht terib qurilgan va yuqorisi ham baland gashtin devor bilan oʻralgan tepalik ustidagi imoratlar majmuasidan iborat. Zindonga kichik peshtoqli va 2 tabaqali qadimiy yogʻoch eshigi boʻlgan darvozaxonadan kiriladi. Zindon ikki qismga boʻlinadi: zindoni bolo — yuqori zindon va zindoni poyon — quyi zindon. Birinchi qism mahkumlar uchun xonalari boʻlgan bir nechta hovlilardan iborat. Zindonning bu qismidagi asirlarni har oyda ikki marta maydondagi zanjir bilan bogʻlangan holda sayrga olib chieilgan. Mahbuslar ob-havodan qatʼi nazar, yalangoyoq yurishgan. Ikkinchi qism diametri 5 metr va chuqurligi 6,5 metr boʻlgan chuqur oʻradan iborat boʻlib, jinoyatchilar uning tubiga arqonlar bilan tushirilgan, shuningdek, ularga oziq-ovqat ham xuddi shu tarzda uzatilgan. Oʻsha davrdagi koʻplab musulmon mamlakatlarida mahbuslarni yoki ogʻir jinoyatlarda ayblanganlarni chuqur oʻraga qamab qoʻyish qoʻllangan. Bitta maxsus katta kamera siyosiy mahbuslar va u yoki bu sabablarga koʻra zindonga tushib qolgan xonlikning yuqori martabali amaldorlari uchun moʻljallangan edi. Koʻpincha qoʻzgʻolonchilar, qotillar, qaroqchilar, oʻgʻrilar, qarzdorlar, zoʻrlovchilar (agar ularga oʻlim jazosi qoʻllanilmagan boʻlsa), oʻlimga hukm qilinganlar (koʻpincha boshni kesish qoʻllangan) va hukm chiqarilgandan keyin darhol sodir etilmagan boʻlsa, ijro etilishini kutayotganlar, shuningdek, hukmni kutayotgan gumondorlar zindonga tashlangan. Hovlisida turli davrlarga oid pastak gʻishtin binolar bor. Bular zindonbon xonasi, soliq toʻlamaganlar, qarzdorlar va siyosiy mahbuslar hamda oʻlimga mahkum etilganlar uchun qurilgan xonalardir.

Buxoro zindoni Buxoroning boshqa meʼmoriy, arxeologik, diniy va madaniy yodgorliklari qatori UNESCOning O‘zbekistondagi Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

2020-yilda zindonda Behbudiy haqidagi filmning ayrim epizodlari suratga olingan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Binolar
Buxoro tarixi
Buxorodagi bino va inshootlar
Oʻzbekistondagi qamoqxonalar
18-asrda qurilgan bino va inshootlar
Buxoro neftni qayta ishlash zavodi

Buxoro neftni qayta ishlash zavodi (BNQIZ) — neft mahsulotlari ishlab chiqaruvchi yirik sanoat korxonasi. Buxoro viloyati Qorovulbozor shahrida joylashgan.

Oʻzbekneftgaz tarkibiga kiradi. 1993-yil 3-avgustdagi 389-sonli qarori bilan zavodni qurish ishlari boshlandi. 1997-yil 22-avgustda qurilish ishlari yakunlanib, ishga tushirilgan. Qashqadaryo va Buxoro viloyatlaridagi gaz va neft konlari (asosan Koʻkdumaloq gaz kondensati koni) asosida ishlashni boshlagan. 18 turdagi mahsulotlarni ishlab chiqaradi. Birinchi navbatining yillik loyiha quvvati 2,5 million tonna gaz kondensatini qayta ishlashga moʻljallangan. Zavodning loyiha qiymati deyarli 500 million dollarga teng boʻlgan.

Buxoro neftni qayta ishlash zavodi Fransiyaning „Technip“ firmasi bilan hamkorlikda qurilgan. Mazkur firma zavod qurilishida 262 million dollar hissasi bilan ishtirok etgan. Shuningdek, „Technip“dan tashqari, Yaponiyaning „Marubeni“, „Jey-Ji-Si“ kompaniyalari tomonidan konsorsium tuzilgan.  Bundan tashqari, „Kellog“ (KBR) firmasi, „Chase Manhattan“, „Eximbank“, „Kredi kommersial de-Frans“, „BNP Paribas“ banklari, Yaponiya savdo-sanoat vazirligi, Fransiyaning „Kofas“ sugʻurta jamiyati zavod qurilishida oʻz hissalarini qoʻshdilar.   Loyihalarni amalga tadbiq etish uchun oʻtkazilgan tenderda Turkiyaning xalqaro pudratchilaridan boʻlgan „Gama“ firmasi gʻolib chiqqan. Zavod hududida qurilish 196 obyektda olib borilgan. Qurilishni koʻzdan kechirish maqsadida 1996-yil 14-dekabrda Oʻzbekiston birinchi prezidenti Islom Karimov Qorovulbozorga kelgan. Gazkondensatidan mahsulot ajratib oladigan texnologik jihozlar va uskunalar dengiz, havo va temir yoʻllar orqali olib kelingan. Zavod qurilishida 1600 turkiyalik ishchi qatnashgan. Jami ishchilar soni 2000 dan ortiq.

Buxoro neftni qayta ishlash zavodi 300 dan ortiq katta-kichik inshootlar majmuidan iborat. Korxona atrofidagi 5000 gektar yerlarga saksovullar ekilgan. Zavod atrofida ishchilar yashaydigan neftchilar shaharchasi ham qurib bitkazilgan.

„Oʻzbekneftgaz“ milliy korporatsiyasi raisining 1996-yil 26-noyabrdagi buyrugʻiga koʻra Igamberdi Saydahmedov-Buxoro neftni qayta ishlash zavodining birinchi rahbari etib tayinlangan. 1997-yil 18-avgust kuni atmosfera haydash uskunasida ilk sinov ishlari amalga oshirilgan. 22-avgustda rasmiy ochilish marosimi boʻlib oʻtgan. Marosimda AQSh, Yevropa, Hamdoʻstlik mamlakatlari kompaniya va firmalari vakillari ishtirok etgan.                                                                                                                         

Ushbu yirik inshootni barpo etishda qatnashgan bir guruk mehnat fidoiylari „Mehnat shuhrati“, „Doʻstlik“, „Shuhrat“ orden va medallari bilan taqdirlangan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 
 BNQIZning rasmiy sayti: bnpz.uz 

Kompaniyalar
Buxoro viloyati
Qorovulbozor tumani
Oʻzbekiston neft va gaz kompaniyalari
Buxoro pul tizimi

Buxoro pul tizimi – 1924-yilgacha Buxoro hududida mavjud boʻlgan pul muomalasi. Buxoro hududida uzok, asrlar davomida tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi natijasida bimetallizmning murakkab shakli vujudga keddi. Miloddan avvalgi 3-asr oxiridan 2-asrgacha Buxoro hududida yunonbaqtriya tangalari muomalada boʻlgan. Bu pullarning nomi ham yunoncha edi. Jumladan, tilla pullar – stater; kumush tangalar – tetradraxma, draxma, yarim draxma; mis tangar – xalq deb atalgan. Oʻsha davrdagi oltin va kumush qiymati nisbatiga binoan (1:10) bir oltin stater 20 kumush draxma yoxud 5 tetradraxmaga teng edi. Miloddan avvalgi 1-asrda, milodning dastlabki toʻrt asrida sugʻdlar davri Buxorosida Yevtidem I tetradraxmalariga oʻxshash tangalar, keyinchalik esa sosoniylar shohi Bahrom V (Varaxran V) (421—439) draxmalariga taqlid qilib tangalar chiqarildi. Bu tangalar buxorxudot dirhami deb nomlangan. 8-asr boshida mamlakatga arablar bilan birga ularning tangalari ham kirib keldi. Oltin tangalar – dinor, kumush tangalar – dirham, mis tangalar – fulus deb atalgan. Oltin tangalar tashki savdo uchun zarb qilingan, ular ogʻirligiga qarab pul sifatida emas, balki tovar sifatida muomalada boʻldi. Xalifalik savdosi kumush tangalar – dirhamlar pul muomalasining asosini tashkil etgan. Oltin tangalarning kumush tangalarga nisbati maʼlum vaqt turlicha boʻlgan. Agar 8-asrda 1 oltin tangaga 10 kumush tanga almashtirilgan boʻlsa, kumush inqirozi paytida bu nisbat 1:7, inqirozdan soʻng 1:11 boʻlgan. 15—16-asrlarda katta mis tangalar „dinor“ deb, kumush pullar „tanga“ deb atala boshlandi. Hukumat kumush va mis tangalar orasidagi nisbatni oʻrnatdi, bu nisbat bozor oʻzgarishlari katta boʻlmagan yoxud vaqtvaqti bilan boʻlgan paytda uzgarishsiz qoldi. Uzoq vaqt mobaynida asosiy birlik oʻzgarmadi: 1 kumush tanga 1 misqol, yaʼni 4,8 g, 1 kumush dirham 20 mis dinor, 1 mis dinor 6 fulusga teng edi. Buxoro amirligida 1785—86 yillarda oʻtkazilgan pul islohoti eski anʼanalarni saqlab qoldi: nominal oldingi 3 nomda zarb etila boshlandi. Oltin tangalar – „ashrafiy“ yoki „tilla“, kumush tangalar – „tanga“, mis di. Yangi pullar 1, 5, 10, 25, 100, 1000, 2500, 5000, 20000 soʻm qiymatida chiqariddi. 1922-yil oxirida bu pullar ham qadrsizlandi va hukumat 100:1 nisbatda yana pul almashtirishni lozim topdi. 1923-yil mart oyida Toshkentda Oʻrta Osiyo Sovet Respublikalarining birinchi iqtisodiy konferensiyasi boʻlib oʻtdi. Aynan shu konferensiyada mahalliy pullarni chiqarishni toʻxtatish va RSFSR davlat pul belgilariga oʻtishga qaror qilindi. 1923-yil may oyidan Buxoro pullari RSFSR emas, endi SSSR pullariga 1:3,5 nisbatda almashtirildi. Aleksey Nurullayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxtarma

Buxtarma — Oltoy jan.dagi dare, Irtishning oʻng irmogʻi, Buxtarma suv omboriga quyiladi. Uzunligi 336 km, havzasining maydoni 12,7 ming km². Janubiy Oltoy tizmasidagi muzliklardan boshlanadi. Yuqori va oʻrta qismi chuqur, tor vodiydan shiddat bilan tez, quyi qismi esa tekislikdagi keng vodiydan tinch oqadi. Asosan qormuzlik, qisman yomgʻir va grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 214 m³/sek. noyabr dan aprelgacha muzlaydi. B.da yogoch okiziladi, kichikroq kemalar qatnaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qozogʻistondagi daryolar
Bushel

Bushel () — suyuqliklar va sochiluvchan moddalarning hajm oʻlchovi. Asosan, Angliya va AQShda qoʻllanadi. 1 B.=36,3687 l (Angliyada); 1 B=35,2393 l (AQShda). Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan (1991) soʻng Oʻzbekiston Respublikasining Angliya va AQSh bilan iqtisodiy munosabatlari rivojlanishi munosabati bilan busehl Oʻzbekistonda ham ahamiyat kasb etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bushmen tillari

Bushmen tillari — Janubiy va Sharqiy Afrikaning tub aholisi bushmenlar tili. Bushmen tillari da soʻzlashuvchilar soni 80 mingdan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Bushmen tillari deyarli tadqiq etilmagan (shu guruhdagi tillardan 25 ga yaqinining nomi maʼlum). Faqat 3 guruhi: 1) auei dialektiga ega boʻlgan kung tili; 2) 2 dialektli (namani va auni) kong yoki makong tili; 3) kxomani yoki iusan va unga qardosh bastva tili oʻrganilgan. Bushmen tillari tish, alveolyarpalatal, ikkita lateral va bilabial tovushlarga ega. Yaxshi oʻrganilmagani uchun grammatik qurilishi haqida maʼlumot uchramaydi. Feʼllar va nomlar asosi farq qilmaydi. Koʻp maʼnolilik (polisemantizm) kuchli. Grammatik jins yoʻq. Koʻpgina nomlar turli oʻzaklardan tashkil topadi (mas, noag tilida "erkak", "ota" — la’a, koʻpligi — // xaa; "koʻz" lun, koʻpligi — lwani). Sonlar faqat 2 ta: "bir", "ikki"; keyingi miqdorlarni bildirish uchun "koʻp" soʻzidan foydalaniladi. Feʼllar zamon, tuslanish, mayl koʻrsatkichlariga ega emas. Sodda gapda soʻz tartibi — subʼyekt, predikat va obyekt tarzida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bushmenlar

Bushmenlar (gollandcha bosjesman, aynan — oʻrmon odami) — xalq, Janubiy va Sharqiy Afrikaning tub aholisi. XVI—XIX-asrlarda bantu xalqlari Bushmenlarni Namibiyaning choʻl rayonlariga siqib chiqarganlar. Namibiya (85 ming, 1992), Botsvana (35 ming), Angola (8 ming) va Zimbabve (1 ming)da yashaydilar. Bushmen irqiga mansub. Bushmen tillariaya gaplashadilar. Anʼanaviy ibtidoiy diniy eʼtiqodlar saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk davlatchilik shovinizmi

Buyuk davlatchilik shovinizmi — koʻp millatli mamlakatlarda tarixiy taraqqiyot jarayonida davlatda yetakchi mavqeini egallagan, oʻz millatini "oliy" millat deb eʼlon qilgan hukmron millat mafkurasi va siyosati, shovinizm va millatchilikning bir turi. Millat va koʻp millatli davlatlar hamda mustamlaka imperiyalari tashkil topayotgan davrda vujudga kelgan. Hukmron "buyuk" millatlar siyosati boshqa millat va elatlarni asoratga solish, ayovsiz ishlatish, iqtisodiy, siyosiy va madaniy sohalarda kamsitishga qaratilgan. Maye, Rossiya imperiyasida yashovchi mazlum xalqlarga, jumladan Turkiston xalqlariga nisbatan Buyuk davlatchilik shovinizmi shahriga asoslangan siyosat amalga oshirildi, ularning qadriyati, madaniyati, maʼnaviyati, ilm maʼrifati, dini va urfodatlari oyoq osti qilindi. Shoʻrolar zamonida mazkur siyosat turli mafkuraviy usullar bilan emas, "baynalmilallik" shiori ostida davom ettirildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk kanal

Buyuk kanal (xitoycha Dayunxe — kemalar qatnaydigan daryo) — kema qatnaydigan kanal, Xitoyning yirik gidrotexnika inshootlaridan biri. Ikki yirik Tyanszyan va Shanxay portlarini bogʻlaydigan kanal. Pekin shahri yaqinidan boshlanadi, Xuanxe, Xuayxe va Yanszi daryolarini kesib oʻtib, Xanchjourigacha keladi. Uzunligi 1782 km. Buyuk kanalga tabiiy suv yoʻllaridan — Bayxe daryosi, Veyshanxu koʻli va boshqa suv havzalari ham kiradi. Buyuk kanal miloddan avvalgi VI asrda qazila boshlagan kanallar oʻrnida XIII asrda qurib tugallandi. Keyingi yillarda qisman rekonstruksiya qilindi. Asosiy portlari: Yanchjou, Suchjou, Usi, Xanchjou. Asosan koʻmir, don, paxta, yogʻoch tashiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kanallar
Xitoy
Buyuk Moraviya davlati

Buyuk moraviya davlati (Buyuk Moraviya, Bogemiya knyazligi) — gʻarbiy slavyanlarning Janubiy Moraviyadagi ilk davlati (9—10-asrlar). 869/870 yilda Kirill va Mefodiy B.Buyuk moraviya davlati da Germaniya yepiskopligidan mustaqil boʻlgan slavyan cherkovini tashkil kilishga erishdilar. 906 yil B.Buyuk moraviya davlati koʻchmanchilar — vengerlar tomonidan tormor keltirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk tekisliklar

Buyuk tekisliklar — togʻ oldi platosi, Shim. Amerikaning Sharqiy Kordilyera togʻlariga tutashib ketgan, AQSH va Kanada hududida. Jan.sharqdan shim.gʻarbga 29° shahrik. dan 62° shahrik. gacha 3600 km uzunlikka choʻzilgan, kengligi 550–800 km. Geologik jihatdan Shim. Amerika (Kanada) platformasining chekka kismi. Kristall jinslar, ohaktosh, qumtosh va lyosslar bilan qoplangan. Bal. sharqda 500 m dan gʻarbda 1700 m gacha. Jan.da karst rivojlangan. Jarliklar Buyuk tekisliklar ni alohida qismlarga ajratib yuborgan: Eduarde platosi, LyanoEstakado, Buyuk tekisliklar va Missuri. Buyuk tekisliklar neft, toshkoʻmir va qoʻngʻir koʻmirga, tabiiy gaz va osh tuziga boy. Iqlimi kontinental, shim. da moʻʼtadil, jan.da subtropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shim.da —28°, jan.da 12°, iyulniki shim.da 13°, jan. da 28°. Yillik yogin 250–600 mm. Daryolari kamsuv, tez oqadi. Yirik daryolari — Missuri, Platt, Arkanzas, Kolorado, Pekos; sugʻorishda keng foydalaniladi. Tuprogʻi kashtan, qoʻngʻiroʻrmon qora tuproq. Tabiiy oʻsimligi asosan dasht va oʻrmondasht oʻsimliklari, jan.da alohida savannalar uchraydi. Buyuk tekisliklar da asosan yaylov chorvachiligi rivojlangan, sugoriladigan yerlarda paxta, qand lavlagi, kartoshka kabi ekinlar yetishtiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk urush

Buyuk urush – Polsha qirolligi va Buyuk Litva knyazligining Tevton ordeni bilan boʻlgan urushdir (1409—1411). Gryunvald jangi (1410)da Tevton ordeni magʻlubiyatga uchragan. Torun sulhi (1411)ga koʻra Tevton ordeni Jemaytiya va Dobjin yerlariga boʻlgan daʼvosidan voz kechib, Polsha va Litvaga tovon toʻlab turgan.

Manbalar 

 Tarix
Buyuk fransuz inqilobi

Buyuk fransuz inqilobi — Fransiya tarixida mustabid tuzumga barham bergan va yangi ijtimoiy taraqqiyotga yoʻl ochgan inqilob (1789—99). Qirol Lyudovik XVI 1789-yil 5-mayda Bosh shtatlar (parlament) majlisini chaqirdi. 3toifa deputatlari 17-iyunda oʻzlarini Milliy majlis, 9-iyulda esa Taʼsis majlisi deb eʼlon etdilar. Majlisni tarqatib yuborish maqsadida qilingan urinishlar xalq qoʻzgʻoloniga sabab boʻldi. 14-iyulda Bastiliya turmasiga hujum boshlandi. Bu Buyuk fransuz inqilobining boshlanishi edi. Avgust oyida Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi qabul qilindi. Parij Kommunasi boshchiligidagi 1792-yil 10-avgust qoʻzgʻoloni natijasida monarxiya tuzumi agʻdarildi. Siyosiy rahbarlik yirik savdo-sanoat mulkdorlar vakillari — jirondistlar qoʻliga oʻtdi. Inqilobni chuqurlashtirish tarafdori boʻlgan yakobinchilar jirondistlarga qarshi chiqdi. 1793-yil yanvarda Konvent (oliy qonun chiqaruvchi va ijrochi organ) hukmi bilan qirol Lyudovik XVI davlatga xoinlik qilishda ayblanib, qatl etildi. 1793-yil 31-may — 2-iyun qoʻzgʻoloni oqibatida yakobinchilar diktaturasi oʻrnatildi. Yakobinchilar hukumati xalqni safarbar etib, uning Fransiyaga bostirib kirgan Yevropa monarxiyachi davlatlar (Prussiya, Avstriya va boshqalar) qoʻshini ustidan gʻalabasini taʼminladi. Biroq yakobinchilar avj oldirgan ommaviy terror ularning ijtimoiy bazasini toraytirib yubordi va magʻlubiyatga olib keldi. 1794-yil termidor (Fransiya Respublikasi taʼsis etgan kalendar boʻyicha 11oy) toʻntarishi yakobinchilar diktaturasiga chek qoʻydi. Hokimiyat yirik mulkdorlar qoʻlida jamlandi. Direktoriya (1795-yil  apreldan 1798-yilda MISRGA qilinsa yurish Napoleonni siyosiy hokimiyatini egallash chorladi.) 1799-yil 10-noyabrgacha Fransiya hukumati) oʻz tuzumini oʻrnatdi. 1799-yil 18 bryumer kuni uyushtirilgan davlat toʻntarishi fransuz inqiobiga barham FRANSIYADAGIburjua inqilobi nihoyasiga yetdi.Bu inqilob butun dunyo tarixi uchun ham maʼlum maʼnoda burilish nuqtasi boʻldi. U olgʻa surgan «OZODLIK, TENGLIK, BIRODARLIK!» gʻoʻʼoyalari butun dunyo xalqlarining keyingi rivojiga arzigulik
taʼsir koʻrsatdi.
Shuningdek, inqilob tarixi koʻplab xalqlar uchun katta
saboq ham boʻldi. Uning ayovsiz qorinlari, barcha muammolarni hal etishning vositasi sifatida terrorning qoʻllanishi kabilar
ham inqilobi keltirgan dahshatli reallik boʻldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqa baliqlar

Buqa baliqlar (Gobiidae) -okunsimonlar turkumining oilasi. Uzunligi 10 mm dan 20—30 sm gacha. Qorin suzgichlari birlashib soʻrgʻichni hosil qiladi. 200 dan ortiq urugʻi va 600 ga yaqin turi bor, dengizlarning tropik va subtropik qismida uchraydi. Dengiz, okean, shoʻrlangan va chuchuk suv havzalari sohillari yaqinida hamda tubida hayot kechiradi. Qora dengiz va Kaspiy dengizida bubir Buqa baliqlar, maula Buqa baliqlar, sutsik Buqa baliqlar, Orol dengizida esa Buqa baliqlar ning 6 turi uchraydi. Bahorda uya yasab uvildiriq tashlaydi. Uvildiriqni erkagi qoʻriqlaydi. Ayrim turlari (masalan,yumaloq Buqa baliqlar, qum buqa baligʻi) ovlanadi.

Buqa bishvdar: malla buka baliq (yuqorida); sutsik buka baligʻi (pastda).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqalar

Buqalar – juft tuyoqli sut emizuvchilar urugʻi. Uzunligi 180–325 sm, dumi 70–140 sm, oʻrkachining balandligi 62–180 sm, ogʻirligi 325–1200 kg. Erkagi urgʻochisiga nisbatan ancha yirik. 5 turi maʼlum: banteng, gaur, kuprey, tur, yak. Tur XVII asrda Yevropada qirilib ketgan. Xozirgi buqalar vakillari Yevropa, Shimoliy Afrika, Old, Oʻrta, Janubiy va Markaziy Osiyoda hamda Katta Zond orollarida tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Buqoq ohu

Buqoq ohu (Procapra gutturosa) -gʻizollar urugʻining bir turi. Kuvushshoxlilar oilasiga mansub. Erkagi dzeren, urgochisi sergakchin deb ataladi. Markaziy Osiyoda tarqalgan. Mongoliyaning shimoli-sharqida va Qozogʻistonning Chu choʻllarida koʻp uchraydi. Qirli choʻllarda, baʼzan togʻli yerlarda yashaydi. Qomati kelishgan. Tanasining uz. PO sm, boʻyi 80 sm, ogʻirligi 50 kg gacha. Oyoqlari uzun va ingichka, tuyoqlari ixcham. Qorni oq, yelkasi va biqini yozda sargʻish qumrang, qishda ochroq boʻladi. Dumi kalta. Erkagida halqa boʻgʻimli uzun qora shox bor, urgʻochisi shoxsiz. Buqoq ohu shuvoq, burgan kabi oʻtlar bilan oziqlanadi. May — iyunda bitta, baʼzan ikkita bola tugʻadi. Boshqa ohular kabi kichikroq poda boʻlib yuradi. Goʻshti mazali. Ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqrot

Buqrot — Gippokratning ajam xalqlar oʻrtasidagi nomi. BUGʻ — suyuqlik (yoki qattiq jism)ning gazsimon holati. Molekulyar kinetik nazariyasiga koʻra, molekulalarning issiqlik harakati tufayli suyuqlik (yoki qattiq jism) sirtidan har qanday temperaturada ham uzluksiz ravishda molekulalar ajralib turadi. Ajralish tezligi berilgan bosimda temperaturaga bogʻliq, temperatura past boʻlganda vaqt birligi ichida sirtdan molekulalar kamroq, yuqori boʻlganda esa koʻproq ajralib chiqadi. Ana shu molekulalar toʻplami suyuqlik (yoki qattiq jism) bugʻi deyiladi. Buqrot xossalari koʻp jihatdan gaz xossalariga oʻxshaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻ generatori

Bugʻ generatori — bugʻ qozoni yoki yadro reaktoridan olinadigan birlamchi issiklik eltuvchi (suv, suyuq natriy va boshqalar) issikligi hisobiga bosimi atmosfera bosimidan yuqori suv bugʻi hosil qiladigan apparat yoki agregat. Organik yoqilgʻini yoqishda ajraladigan issiqlik hisobiga bugʻ olinadigan Bugʻ generatori bug qozoni, elektr energiyasidan foydalanib bugʻ olinadigan Bugʻ generatori elektr qozoni deb ataladi. Atom elektr stansiyalari paydo boʻlganidan soʻng Bugʻ generatori atamasi atom reaktoridan keladigan issiklik eltuvchi qizdiradigan va turbinaga tushadigan ikkilamchi bugʻni olish uchun xizmat kiladigan bugʻlatkichlarni ifodalash uchun qoʻllangan.

Yana q. 

 Generator
 Bugʻ mashinasi

Manbalar
Bugʻ taqsimlash

Bugʻ taqsimlash — bugʻ mashinasi silindriga yangi bugʻ berish va undan ishlatilgan bugʻni chiqarish jarayonlarini boshqarish. Silindrning kiritish va chiqarish kanallarini zolotniklar, klapanlar, bevosita porshenning oʻzi (toʻgʻri oqimli mashinalarda) yoki joʻmraklar yordamida (porshenning harakat qonuniga aniq amal qilgan holda) navbatma-navbat ochib va yopib amalga oshiriladi.

Manbalar
Bugʻ turbinasi

Bugʻ turbinasi — bugning potensial energiyasini kinetik energiyaga, soʻngra aylanuvchi valning mexanik ishiga aylantiruvchi turbina; issiqlik elektr st-yasi (Issiqlik elektr stansiya)da elektr generatorlarni aylantiruvchi asosiy dvigatel hisoblanadi. Aktiv va reaktiv turbinalar boʻladi. Bugʻ turbinasi nisbatan ixcham, oddiy, tejamli, yuqori parametrli bugʻlardan foydalanishga, toza kondensat olishga, elektr energiyasi ishlab chiqarish bilan birga isteʼmolchilarga turli parametrli bugʻ uzatishga imkon beradi. Muqim (statsionar) va transport (kemaga oʻrnatiladigan) xillari bor. Mukim Bugʻ turbinasi ga kondensatsiya turbinalari, teplofikatsiya turbinalari va boshqa kiradi. Deyarli barcha Bugʻ turbinasi koʻp pogʻonali hisoblanadi. Bir va koʻp (4 tagacha) korpusli, bir va koʻp (3 tagacha) valli qilib ishlab chiqariladi. Bugʻ turbinasi markazdan qochirma havo haydagichlar, kompressorlar va nasoslarni harakatga keltirish uchun ham ishlatiladi.

Yana qarang 

 gidroturbina
 Bugʻ generatori

Manbalar
Bugʻ gʻilofi

Bugʻ gʻilofi — bugʻ mashinasi silindrini oʻrab turuvchi halqasimon kamera. Bugʻ quvuridan chiqqan bugʻ shu gʻilofdan oʻtkaziladi. Vazifasi — silindr devori temperaturasini ish bajaruvchi bugʻ temperaturasiga yaqinlashtirish va uni bir meʼyorda tutib turish. Bugʻ gʻilofi toʻyingan bugʻ bilan ishlovchi mashinalarning koʻpida qoʻllanadi. Bugʻ gʻilofi oziq-ovqat sanoati korxonalarida masalliqparni pishirish uchun ham ishlatiladi. Masalan, yogʻ zavodlarida yanchilgan magʻiz bugʻ gʻilofli qozondan oʻtayotgan bugʻ taʼsirida pishiriladi.

Manbalar
Bugʻdoy doni

Bugʻdoy doni — qadimiy ogʻirlik oʻlchovi, qiymat jihatidan "arpa doni"ga teng, yaʼni oʻrtacha 1B. d.=0,0409512 g (qarang Arpa doni). Baʼzi adabiyotlarda qiymati 0,048 yoki 0,05 g deb ham qabul qilingan. Boshqacha nomi gandum .

Manbalar
Bugʻlanish (tushuncha)

Bugʻlanish, yalpi bugʻlanish, evapotranspiratsiya (agrometeorologiyada) — tuproq yuzasi hamda oʻsimliklardan bugʻlanadigan nam (transpiratsiya) miqdori yigʻindisi. B. tuproq namligi, uning xususiyati, tuproq nam sigʻimi, toʻshama sirt rangi, havo temperaturasi va nisbiy namligi, shamol va 6. omillarga bogʻliq. B. toʻgʻrisidagi ma’lumotlardan agrotexnik tadbirlarni ishlab chiqish, sugʻorish vaqti va normalarni aniqlash, qurgʻoqchilikka turlicha chidamli ekinlarni rayonlashtirishda, hosilni prognozlash va b.da foydalaniladi. Oʻrta Osiyoning dehqonchilik mintaqalarida B. hisobiga tuprokdan yoʻqotiladigan namlik (bugʻlanuvchanlik) bir yilda 1200–2000 mm va undan koʻproqni tashkil etadi. Bu esa yillik yogʻin miqdoriga nisbatan 10—15 marta, vegetatsiya davridagi yogʻinlarga nisbatan esa deyarli 40—50 marta koʻpdir. Natijada ekinlarni sun’iy sugʻorishga toʻgʻri keladi. Sugʻorish normasi gidromorf tuproqlarda 3—4 ming m3/ga, avtomorf tuproqlarda esa 6—7 ming m3/ga. Namlik sarfini kamaytirish uchun tuproqni yumshatish, almashlab ekishni toʻgʻri tashkil etish, organik oʻgʻitlarni ishlatish, tuproq strukturasini yaxshilaydigan sun’iy moddalar solish va b. tadbirlar qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻlatish

Bugʻlatish (kimyoda) — eritmalarni qaynatib quyultirish. Bugʻlatishda erituvchining bir qismi bugʻlanib chiqadi. Erituvchining qolgan qismi ham bugʻlatilsa, kristallanish yuz beradi, bunda erigan qattiq moddalar ajraladi. Eritmalarning qaynash temperaturasi doimo erituvchilar qaynash temperaturasidan yuqori boʻladi; bu ayirma temperatura depressiyasi deb ataladi, erigan modda konsentratsiyasi hamda bosim ortishi bilan bu ayirma oshib boradi. Eritmalar har xil qurilmalarda bugʻlatiladi. Rasmda eng koʻp tarqalgan bugʻlatish qurilmasining chizmasi keltirilgan. Bugʻlatiladigan eritma isitish kamerasining tepasidan quyiladi. Kamera suv bugʻi (birlamchi bugʻ) bilan isitiladi. Eritma ustidagi bugʻ bosimi qurilmaning ish hajmidagi bosimga teng boʻlgandagina erituvchi bugʻlanadi. Eritma kamera naylari ichida qaynab, isitish kamerasining yuqori qismiga koʻtariladi, ikkilamchi bugʻ (erituvchining bugʻi)dan ajralgach, markaziy sirkulyatsiya nayiga tushadi. Quyultirilgan eritma qurilmaning pastki qismidan, ikkilamchi bugʻ esa qurilmaning yuqorigi qismidan chiqadi.

Bugʻlatish eritmalarni quyultirish va eritmalarda erigan moddalarni ajratib olishdan tashqari, toza erituvchilar olishda, sovuq hosil qilish va boshqalarda ham qoʻllanadi. Bugʻlatishdan kimyo, oziq-ovqat sanoatida va boshqalarda keng foydalaniladi.

Manbalar

Kimyo
Bugʻo

Bugʻo, Bagʻuy (XIII asr)— Ustyug shahri (Rus davlati)dagi moʻgʻullar yasoqchisi (soliq toʻplovchi). Xristian diniga kirib Ioann ismini olgan. Oʻzining xayrli ishlari bilan xalqning izzat hurmatini qozongan. Ustyug shahrida cherkov, monastir qurdirgan. Cherkov qoʻlyozmalari Ioann (Bugʻo) ni „hazrat“ deb hisoblaydilar.

Manbalar
Bugʻrolar

Bugʻrolar — Qoraxoniylar xoqonligining gʻarbiy qismi (Yettisuv, Qashqar va Janubiy Qozogʻiston)ni xoqon nomidan idora qilgan sulola xonlarining unvoni (X - XI asrlar). Uning yirik vakillari Abdulkarim Sotuq Bugʻroxon va uning nabirasi Horun ibn Muso davrida Yettisuv va Qashqardagi koʻpchilik turkiy xalqlar islom dinini qabul qilganlar.

Manbalar
Bugʻu

Bugʻu — qirgʻizlarning yirik qabilasi. Bugʻular XIX-asr oʻrtalarida saribagʻish qabilasi bilan birga Chu va Oqsuv daryolari havzasida hamda Issiqkoʻlning sharqiy qirgʻogʻi, Norin, Kechen va Tekes daryolari boʻylarida, Qarqara vodiysida koʻchmanchilik qilib yashaganlar. Chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Terskey, Kungay, Tuykal koʻllari boʻyida sugʻorma dehqonchilik qilganlar. 1855-yilda Rossiyaga qoʻshib olingan. 1913-yilda 11 mingdan oshiq Bugʻu xoʻjaligi roʻyxatga olingan. XX-asr birinchi choragida qirgʻiz xalqi tarkibiga singib ketgan.

Bugʻu quyidagi urugʻlarga boʻlingan: chelek (manaplar urugʻi), torgo, bapa, yelden, takaboy, bogʻir (jigar), dyolyos, qidiq, qoʻngʻirot, moʻngʻuldur, sayoq, shiqmayot, qaba, asan tukum, ariq tukum, kuchuk, serikey, ondon.

Manbalar

Qirgʻizlar
Qirgʻiziston aholisi
Qirgʻiziston xalqlari
Qirgʻiz qabilalari
Turk-moʻgʻul millatiga mansub urugʻlar
Bugʻusimonlar

Bugʻusimonlar —  juft tuyoqli sut emizuvchilar oilasi. Dumi kalta, boshi uzunchoq, oyoqlari ingichka, qomati kelishgan. Yuqori jagʻida kurak tishlari yoʻq. Oziq tishlari yassi, dumi ostida katta oq xoli – „darcha“si bor. Yosh bugʻusimonlar koʻpincha olachipor boʻladi. Suv bugʻusimonlardan tashqari, deyarli hamma Bugʻusimonlarning shoxi bor, lekin ayrim turlarining faqat erkagida shox boʻladi. Shimol bugʻusining erkagi ham, urgʻochisi ham shoxli. Bugʻusimonlar Yevropa, Osiyo, Amerika va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Togʻ va tekisliklardagi oʻrmon, toʻqay, oʻrmondasht va tundrada yashaydi. Turli oʻtlar, butalar, har xil oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Bugʻusimonlar 1,5 yoshda voyaga yetadi. Kuzda yoki yoz oxirida juftlashadi. Bu vaqtda erkaklari boʻkirib yuradi. Urgʻochisi bahorda yoki yoz boshida 1–2 ta, suv bugʻusimonlar 4 ta va undan ham koʻproq tugʻadi. Bahor va kuzda, baʼzi turlari faqat bahorda tullaydi. Bugʻusimonlarning 48 turi boʻlib, ular muntjaklar, suv bugʻusimonlar, asl bugʻusimonlar va Amerika bugʻulari 4 kenja oilaga boʻlinadi. Muntjaklar kenja oilasiga mansub bugʻusimonlarning boʻyi 60 sm, shoxi kalta. Erkagining ustki jagʻida xanjardek uzun qoziq tishlari bor. Bu kenja oila 2 urugʻ: muntjaklar va tojli bugʻulardan iborat. Muntjaklar urugʻining vakili – Hindiston muntjagi. Suv bugʻusimonlari kenja oilasining faqat 1 turi boʻlib, Xitoyda uchraydi. Dare soxdllaridagi qamishzorlarda 2–3 tadan boʻlib yuradi. Boʻyi past (0,5 m cha), shoxi yoʻq. Erkagining ustki jagʻidagi uzun qoziq tishlari tashqariga chiqib turadi. Asl bugʻusimonlar kenja oilasi buyi 0,6–2,2 m keladigan, ancha yirik hayvonlardir. Ustki jagʻlaridagi qoziq tishlari kichkina yoki butunlay boʻlmaydi. Bu kenja oila yelik, los va hokazodan iborat urugʻlarga boʻlinadi. Oʻzbekistonda asl B.ning bir turi – xongul yashaydi. Amerika bugʻusimonlari kenja oilasi boʻyi 0,3–1,3 m keladigan mayda va oʻrta boʻyli bugʻulardan iborat. Boshqa B.danʼbosh skletidagi baʼzi suyaklarining tuzilishi bilan farq qiladi. Bu kenja oila mazamalar, pudu, pampas va shimol bugʻulari urugʻlariga boʻlinadi. Bugʻusimonlar koʻplab ovlanadi. Goʻshti va terisidan foydalaniladi. Asl bugʻuning pant deb ataladigan yosh shoxlaridan dori tayyorlanadi. Shimol bugʻusi xonakilashtirilgan boʻlib, xoʻjalik uchun katta ahamiyati bor. Kaborgilarning bir turi tarqalgan. Bugʻusimonlarning 11 turi 20 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Bugʻuchalar

BUGʻUCHALAR, kanchillar (Tragulidae) — juft tuyoqlilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Afrika B. i (Hyemoschus) va Osiyo B. i yoki kanchillari (Tragulus) degan ikkita uruqqa boʻlinadi. Afrika B.ining faqat bitta turi (N. aquaticus) bor. U Afrikaning tropik oʻrmonlarida yashaydi. Osiyo B.i yoki kanchillarning Janubiy va Jan.Sharqiy Osiyoda tarqalgan 3 turi bor. Bug'uchalarning tuzilishi bugʻuga oʻxshaydi, lekin undan kichik boʻladi. Kattaligi quyondek keladi. Shoxi boʻlmaydi, oyoqlarida toʻrttadan barmoqlar bor. B.ning eng mashhuri Yava bugʻuchasi yoki kanchilidir (T. javanicus). Uning boʻyi 40 sm, dumi 4 sm cha. Oʻzi juda chiroyli. Bosh tomoni och jigarrang, bikini sariq, yelkasi qoramtir. Erkagining tishi 3 sm tashqariga chiqib turadi. Oʻrmon va butazorlarda yashaydi. U tungi hayvon. Oʻsimlik va mevalar bilan oziqlanadi, 2 ta bola tugʻadi. Goʻshti yumshoq va mazali.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻuchilik

Bugʻuchilik — chorvachilik tarmogʻi, shimol va pant bugʻularini yetishtirish va xoʻjalik maqsadlarida foydalanish bilan shugʻullanadi. Shimol B.da xonakilashtirilgan shimol bugʻulari goʻsht, teri, sut olish uchun hamda ulov tarzida foydalanish maqsadlarida, pant B.da olachipor bugʻu, maral, izyubr shoxi (pant) olish, shuningdek goʻshti va terisi uchun boqiladi. Shimol bugʻuchiligi Chekka Shimol qishloq xoʻjaligining eng muhim tarmogʻi. Bugʻular podalari (1500—1800 bosh) yaylovdan yaylovga koʻchib — bahor va yozda ochiq tundrada, qishda oʻrmon tundra (tayga)da oʻtlatib boqiladi.

3—5 oylik buzoqlari (25–30 kg goʻsht beradi) va katta yoshdagi bugʻular goʻsht olish uchun soʻyiladi. Urgʻochi bugʻulardan sogʻim davrida 40–50 kg (ayrimlaridan 85 kg gacha) sut sogʻib olinadi (yogʻlilik darajasi 17— 19%). Bugʻu terisidan sifatli charm (zamsha, xrom) tayyorlanadi, issiq kiyimlar, palatkalar tikiladi. Shimol bugʻulari Chekka Shimolning asosiy transport vositasi, ulardan minish, yuk tashish va boshqa maqsadlarida ham foydalaniladi. Asosan Rossiya, Finlandiya, Shvesiya, Norvegiya, AQSH (Alyaska), Kanadaning tundra va oʻrmon (tundra) zonalarida tarqalgan. Jahonda 5 mln. boshdan ortiq shimol bugʻulari boqiladi. Ularning yarmidan koʻprogʻi Rossiya hissasiga toʻgʻri keladi. Pant B. Rossiyaning Oltoy, Krasnoyarsk, Primorye oʻlkalari, Qozogʻistonda rivojlangan boʻlib, hayvonlar maxsus fermalar (B. xoʻjaliklari)da boqiladi. Shuningdek, Xitoy, Koreya, Mongoliyada ham pant B. bor.

Yana qarang 

 Chorvachilik
 bugʻular

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qishloq xoʻjaligi
Turmush tarzi
Bsj

Bsj (Barilla de Calmette et Guerin) — sil kasalligiga qarshi vaksinatsiya uchun qoʻllaniladigan sil mikobakteriyasining kuchsizlantirilgan shtammi (turi); uni Kalmet (A. Calmette) bilan Geren (S. Guerin) qoramol oʻtidan tayyorlangan muhitda sil mikroblarini 13 yil davomida qaytaqayta undirish usuli bilan 1906-yilda yetishtirgan. BSJ kulturasidagi batsilla toʻgʻri yoki bir oz egilgan, uzunligi 1,5—3—5 mk, ingichka tayoqchadir. 1919—24 yillarda profilaktik vaksinatsiya uchun qoʻllanila boshladi. Shtamm xususiyati sinchiklab oʻrganilgach (1925—26), chaqaloqlarga tirik BSJ vaksinasi ichirila boshladi. 1942-yildan shahar, 1943-yildan qishloq tugʻruqxonalaridagi hamma chaqaloqparga 3—5—7 yoki 4—6—8 kunligida majburiy tartibda 10 mg dan BSJ ichiriladigan boʻldi. Sil yuqmagan goʻdaklarni, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni va 30 yoshgacha boʻlgan aholini revaksinatsiya qilish 1948-yildan boshlab joriy etildi (bunda vaksina ichiriladi, teri ustiga yoki ichiga yuboriladi). Teri ichiga BSJning maxsus vaksinasi — glyutamat vaksina yuborish 1962-yildan hamma joyda qoʻllaniladigan boʻldi. Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirining buyrugʻiga asosan, BSJ vaksinasi yangi tugʻilgan chaqaloqlarga tugʻruqxonada hayotining 4—7 kunlari 0,1 ml hajmda 0,05 mg yuboriladi. Soʻngra 7 va 15 yoshida revaksinatsiya qilinadi. Vaksinatsiya va revaksinatsiya qilinganlarning juda ozchiligida (0,001 — 0,003%) BSJ yuborilgan joyda asorat sifatida yiringlash kuzatilishi mumkin. BSJ qoʻllanishi natijasida sil bilan, ayniqsa uning ogʻir turlari bilan kasallanish bir necha barobar kamaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mikrobiologiya
Bakteriologiya
Vaksinalar