Linda Buck

Linda Brown Buck (29-yanvar 1947-yil, Sietl, Vashington shtati, AQSh) – amerikalik biolog. Richard Axel bilan birga 2004-yilda fiziologiya va tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan, ular hid bilish retseptorlari ustida ish olib borgan. Hozirda olima Sietldagi Fred Hutchinson saraton tadqiqot markazi fakultetida ishlaydi.

Shaxsiy hayoti 
Linda Brown Buck 1947-yil 29-yanvar kuni Sietlda tavallud topgan. Uning otasi boʻsh vaqtlarida turli buyumlarni ixtiro qilish va yasash bilan shugʻullanadigan elektrotexnika muhandisi boʻlsa, onasi boʻsh vaqtining koʻp qismini soʻz jumboqlarini yechish bilan oʻtkazadigan uy bekasi edi. Buck uchta qiz farzandning ikkinchisi boʻlib tugʻilgan. Uning otasi irlandiyalik, onasi esa shved millatiga mansub boʻlgan. 1994-yilda Buck biolog Roger Brent bilan uchrashishni boshladi. Juftlik 2006-yilda turmush qurishdi.

Taʼlimi 
Buck 1975-yilda Seattledagi Vashington universiteti tomonidan psixologiya va mikrobiologiya boʻyicha bakalavr diplomini olgan. U Vashington universitetining Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan birinchi ayol bitiruvchisi hisoblanadi. Buck 1980-yilda Texas universiteti Janubiy-gʻarbiy tibbiyot markazi professori Ellen Vitetta rahbarligida immunologiya sohasida Falsafa doktori (Ph.D., AQShda fan doktoriga teng) darajasini oldi.

Karyera va tadqiqotlari 
1980-yilda Buck Kolumbiya universitetida Benvenuto Pernis (1980–1982) rahbarligida doktorlik oʻtkazishni boshladi. 1982-yilda Richard Axel laboratoriyasida, shuningdek, Kolumbiyadagi Saraton tadqiqotlari institutida faoliyat yurita boshladi. Johns Hopkins universitetida Sol Snayderning guruh tadqiqot maqolasini oʻqib chiqqach, Buck hid bilish jarayonini molekulyar darajada xaritalashtirib, hidlarning burun hujayralari orqali miyaga borishini kuzatishga kirishdi. Buck va Axel oʻz tadqiqotlarida kalamush genlari bilan ishladilar va 1000 dan ortiq hid retseptorlarini kodlaydigan genlar oilasini aniqladilar va bu topilmalarni 1991-yilda nashr etishdi. Oʻsha yili Buck Harvard tibbiyot maktabi Neurobiologiya boʻlimida yordamchi professor boʻlib, oʻz laboratoriyasini tashkil etdi. Burun tomonidan hidlar qanday aniqlanishini aniqlagandan soʻng, Buck 1993-yilda turli xil hid retseptorlarining kirishlari burunda qanday tashkil etilganligi haqidagi xulosalarini nashr etdi. Asosan, uning asosiy tadqiqoti feromonlar va hidlarning burunda qanday aniqlanishi va miyada talqin qilinishiga qaratilgan. Shunungdek, Buck Fred Hutchinson saraton tadqiqot markazining asosiy fanlar boʻlimining toʻliq aʼzosi va Vashington, Seattle universitetida fiziologiya va biofizika professori.

Fiziologiya yoki tibbiyotda Nobel mukofoti (2004) 
1991-yilda Richard Axel bilan chop etilgan oʻzining muhim maqolasida Linda Buck burundagi hid bilish neyronlarida joylashgan hid beruvchi sensorlar uchun yuzlab gen kodlarini kashf etdi. Har bir retseptor – retseptorga hid biriktirilganda oʻzgarib turadigan oqsil boʻlib, miyaga elektr signalini yuboradi. Xushboʻy hidli datchiklar orasidagi farqlar maʼlum hidlar maʼlum bir retseptordan signal chiqarilishiga olib kelishini anglatadi. Keyin biz retseptorlarimizdan keladigan turli xil signallarni oʻziga xos hidlar sifatida sharhlay olamiz. Buning uchun Buck va Axel hid bilish retseptorlarini klonlashtirib, ularning G oqsili bilan bogʻlangan retseptorlari oilasiga mansubligini koʻrsatdi. Sichqonlarning DNKsini tahlil qilib, ular sutemizuvchilar genomida hid bilish retseptorlari uchun taxminan 1000 xil gen mavjudligini taxmin qilishdi. Ushbu tadqiqot hidlash mexanizmlarini genetik va molekulyar tahlil qilish uchun eshikni ochdi. Oʻzlarining keyingi ishlarida Buck va Axel har bir hid bilish retseptorlari neyroni ajoyib tarzda faqat bitta turdagi hid bilish retseptorlari oqsilini ifodalashini va bir xil retseptorni ifodalovchi barcha neyronlarning kirishi hid bilish lampochkasining bitta ajratilgan glomerulusi tomonidan toʻplanishini koʻrsatdi.

Mukofotlari 
Buck Olfaktsiya sohasidagi tadqiqotlar uchun Takasago mukofoti, Unilever Science mukofoti, Olfaktör tadqiqotlari boʻyicha R. H. Wright mukofoti, Asosiy tibbiy tadqiqotlardagi taniqli ishlari uchun Lewis S. Rosenstiel mukofoti, Perl/UNC Neuroscience mukofoti va Gairdner Foundation xalqaro mukofoti bilan taqdirlangan. 2005-yilda olima Amerika akademiyasining „Golden Plate“ mukofotiga sazovor boʻldi. Buck 2003-yilda Milliy fanlar akademiyasiga va 2006-yilda Tibbiyot institutlariga qabul qilingan. Buck 2008-yildan beri Amerika fan taraqqiyoti assotsiatsiyasi va Amerika sanʼat va fanlar akademiyasining aʼzosi boʻlib kelgan. U ham tabiiy fanlar va tibbiyot boʻyicha Shou mukofoti gʻoliblarini tanlaydigan tanlov qoʻmitasi aʼzosi. 2015-yilda Buck Garvard universiteti tomonidan faxriy doktor unvoniga sazovor boʻldi va Qirollik jamiyatining (ForMemRS) aʼzosi etib saylandi.

Yana qarang 

 Fandagi ayollar xronologiyasi

Manbalar 

Fiziologiya va tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari
Yashayotgan insonlar
1947-yilda tugʻilganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari