Ballistik raketa

Balistik raketa jangovar kallaklarni nishonga yetkazish uchun oʻq otish harakatidan foydalanadi. Ushbu qurollar faqat nisbatan qisqa vaqtlarda boshqariladi – parvozning koʻp qismi quvvatsiz boʻladi. Qisqa masofali ballistik raketalar Yer atmosferasida qoladi, qitʼalararo ballistik raketalar (ICBM) esa suborbital parvozda uchiriladi.

Ushbu qurollar kuchli parvozda aerodinamik boshqariladigan qanotli raketalardan ajralib turadi.

Tarix 
Balistik raketalarning eng qadimgi shakli 13-asrga toʻgʻri keladi, uning ishlatilishi raketalar tarixidan kelib chiqadi. 14-asrda Xitoyning Ming dengiz floti dushman kemalariga qarshi dengiz janglarida Huolongchushui deb nomlangan ballistik raketa qurolining dastlabki shaklini ishlatgan.

Taʼriflangan raketalar sinfiga oid birinchi nazariy ishlar 1896-yildan beri reaktiv transport vositalarining harakati nazariyasi bilan muntazam ravishda shugʻullangan K. E. Tsiolkovskiyning tadqiqotlariga tegishli.

Tsiolkovskiy formulasi bugungi kunda ham raketa mexanizmida qoʻllaniladigan matematik apparatlarning muhim qismini tashkil qiladi. 1903-yilda olim „Jahon fazolarini reaktiv qurilmalar bilan tadqiq qilish“ maqolasida va uning keyingi davomlarida raketa parvozida suyuqlikdan foydalanish nazariyasining baʼzi qoidalarini ishlab chiqdi.

1917-yilda Qoʻshma Shtatlardagi Smithsonian instituti xodimi Robert Goddard suyuq raketa dvigatelida Laval nozulidan foydalanish orqali elektr stantsiyasining samaradorligini sezilarli darajada oshirgan ixtironi patentladi. Ushbu yechim raketa dvigatelining samaradorligini ikki baravar oshirdi va Hermann Obert va Vernher fon Braun jamoasining keyingi ishlariga katta taʼsir koʻrsatdi.

1929-yilga kelib, K. E. Tsiolkovskiy koʻp bosqichli raketalarning yerning tortishish kuchi taʼsirida harakati nazariyasini ishlab chiqdi, raketa fanida qoʻllangan bir qator gʻoyalarni ilgari surdi: raketaning parvozini boshqarish uchun grafitli gaz rullari, yonish kamerasi va nozulning devorlarini sovutish uchun yoqilgʻi komponentlarini ishlatish, yonilgʻi komponentlarini yetkazib berish uchun nasos tizimi, giroskop stabilizatsiya tizimlarida foydalanish, koʻp komponentli raketa yoqilgʻisidan foydalanish (shu jumladan tavsiya etilgan yoqilgʻi juftlari: vodorod bilan suyuq kislorod, uglevodorodlar bilan kislorod) va boshqalar.

1930-1940-yillarda Vernher fon Braun rahbarligida fashistlar Germaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan. V-2 ning birinchi muvaffaqiyatli uchirilishi 1942-yil 3-oktabrda boʻlib oʻtdi va u 1944-yil 6-sentabrda Parijga qarshi ishlay boshladi, ikki kundan keyin Londonga hujum uyushtirildi. 1945-yil may oyida Yevropada Ikkinchi jahon urushining oxiriga kelib, 3000 dan ortiq V-2 uchirildi.

R-7 Semyorka birinchi qitʼalararo ballistik raketa edi.

2010-yilda AQSh va Rossiya hukumatlari qitʼalararo ballistik raketalar (ICBM) inventarlarini yetti yil davomida (2017-yilgacha) har biri 1550 donaga qisqartirish boʻyicha shartnoma imzoladilar.

Parvoz 

Qitʼalararo ballistik raketa traektoriyasi uch qismdan iborat: quvvatli parvoz qismi, parvoz vaqtining katta qismini tashkil etuvchi parvoz qismi va raketa Yer atmosferasiga qaytadan kirish bosqichi. Qisqa masofali ballistik raketalar uchun parvoz fazalari asosan ICBM ning dastlabki ikki bosqichidir, chunki baʼzi ballistik raketalar atmosferani tark etmaydi.

Ballistik raketalar statsionar joylardan yoki mobil ishga tushirgichlardan, shu jumladan transport vositalaridan (masalan, transporterni oʻrnatish qurilmalari (TEL)), samolyotlar, kemalar va suv osti kemalaridan uchirilishi mumkin. Quvvatlangan parvoz qismi bir necha soniyadan bir necha daqiqagacha davom etishi mumkin va bir nechta raketa bosqichlaridan iborat boʻlishi mumkin.

Yoqilgʻi tugagach, raketa erkin parvozga kiradi. Katta masofalarni bosib oʻtish uchun ballistik raketalar odatda yuqori suborbital kosmik parvozga chiqariladi. Qitʼalararo raketalar uchun erkin parvoz paytida erishilgan eng yuqori balandlik (apogey) taxminan 2000 kilometrni tashkil qiladi.

Qayta kirish bosqichi atmosfera tortishish raketa traektoriyasida muhim rol oʻynaydigan balandlikda boshlanadi va raketa zarbasiga qadar davom etadi.

Qayta kiruvchi transport vositalari Yer atmosferasiga juda yuqori tezlikda, ICBM diapazonlarida sekundiga 6-8 kilometr (22 000–29 000 km/soat) tezlikda qayta kiradi.

Turlari 

Ballistik raketalar masofa va foydalanish jihatidan juda xilma-xil boʻlib, koʻpincha masofaga qarab toifalarga boʻlinadi. Turli mamlakatlar ballistik raketalar masofasini tasniflash uchun turli sxemalardan foydalanadi:

 Havodan uchiriladigan ballistik raketa (ALBM)
 Taktik ballistik raketa: masofa taxminan 150 dan 300 kilometrgacha
 Teatr ballistik raketasi (TBM): masofa 300 dan 3500 kilometrgacha
 Qisqa masofali ballistik raketa (SRBM): 300 dan 1000 km gacha
 Oʻrta masofali ballistik raketa (MRBM): 1000 dan 3500 kilometrgacha
 Oʻrta masofali ballistik raketa (IRBM) yoki uzoq masofali ballistik raketa (LRBM): 3500 dan 5500 kilometrgacha
 Qit'alararo ballistik raketa (ICBM): masofa 5500 kilometrdan (3400 milya) oshadi.
 Suv osti ballistik raketasi (SLBM): ballistik raketa suv osti kemalaridan (SSBNs) uchiriladi.

Koʻpgina zamonaviy dizaynlar qitʼalararo masofaga ega, bundan tashqari Hindistonning SLBM Sagarika va K-4, shuningdek, Shimoliy Koreyaning hozirda ishlayotgan KN-11 qitʼalararo masofaga ega boʻlishi mumkin. Taqqoslash mumkin boʻlgan raketa 2500 km dan kam masofaga ega boʻlgan Xitoyning JL-1 SLBM boʻladi.

Taktik qisqa va oʻrta masofali raketalar koʻpincha birgalikda taktik va teatr ballistik raketalari deb ataladi. Uzoq va oʻrta masofaga moʻljallangan ballistik raketalar odatda yadroviy qurollarni yetkazib berish uchun moʻljallangan, chunki ularning foydali yuki oddiy portlovchi moddalar uchun anʼanaviy bombardimonchi samolyotlarga nisbatan tejamkor boʻlishi uchun juda cheklangan.

Kvazi ballistik raketalar 

Kemaga qarshi ballistik raketalarni oʻz ichiga olgan kvazi ballistik raketa past traektoriyaga ega, lekin parvozda manevrlarni bajarishi yoki yoʻnalish va masofada kutilmagan oʻzgarishlarni amalga oshirishi mumkin boʻlgan raketalar toifasidir.

Balistik raketaga qaraganda pastroq traektoriyada kvazi ballistik raketa yuqori tezlikni saqlab turishi mumkin, bu esa oʻz nishoniga hujumga qisqa vaqt ichida javob berishga imkon beradi.

Rossiyaning „ Iskander“ raketasi kvazi ballistik raketa hisoblanadi.  Rossiyaning „Iskander-M“ raketasi 50 km balandlikda 2100–2600 m/s gipertovush tezligida ucha oladi. „Iskander-M“ ning ogʻirligi 4615 kg, jangovar kallagi 710–800 kg, masofasi 480 km va CEP 5–7 metrga yetadi. Parvoz paytida u ballistik raketalardan qochish uchun turli balandliklarda va traektoriyalarda manevr qila oladi.

Kvazi ballistik raketalar roʻyxati 

 DF-15 (faol)
 DF-21D (faol)
 DF-26 (faol)
 B-611MR (faol)
 SY-400 (faol)
 XY-9

 Hades (faol emas)

 Prithvi-III (faol)
 Dhanush (faol)
 Prahaar (ishlab chiqilmoqda)
 Shaurya (faol)

 Bora (faol)

 Fateh-110 (faol)
 Qiam 1 (faol)
 Khalij Fars (faol)
 Xaybar Shekan (faol)
 Seyjil (faol)
 Shahab (faol)
 Xurramshahr (faol)
 Emad (faol)
 Ghadr-110 (faol)
 Zolfaghar (faol)

 LORA (faol)

 KN-23 (ishlab chiqilmoqda)
 KN-24 (ishlab chiqilmoqda)

 CM-400AKG (faol)
 Nasr (faol)
 Shahin-III (faol)

 R-27K (bekor qilingan)
 Tochka (faol)
 Oka (faol emas)
 Iskander (faol)

 MGM-140B/E ATACMS (faol)

Otish vazni 

Otish vazni ballistik raketa yuklarining samarali ogʻirligi oʻlchovidir. U kilogramm yoki tonnada oʻlchanadi. Otishning ogʻirligi raketaning jangovar kallaklari, qayta kirish vositalari, mustaqil tarqatish mexanizmlari, penetratsion yordamchilar va raketalarni boshqarish tizimlarining umumiy ogʻirligiga teng: odatda raketa kuchaytirgichi va yoqilgʻidan tashqari barcha komponentlar. Otish vazni har qanday turdagi jangovar kallaklarga tegishli boʻlishi mumkin, ammo oddiy zamonaviy foydalanishda u deyarli faqat yadro yoki termoyadroga tegishli. Bu bir vaqtlar dengiz kemalarini loyihalashda, ularning qurollarining soni va hajmida ham eʼtiborga olingan.

Sovet Ittifoqi va Amerika Qoʻshma Shtatlari oʻrtasidagi strategik qurollarni cheklash boʻyicha muzokaralar chogʻida raketalarning har xil turlarini tasniflashda mezon sifatida otish vazni ishlatilgan. Qurol nazorati boʻyicha kelishuv boʻyicha munozaralar chogʻida bu atama siyosiy jihatdan bahsli boʻldi, chunki shartnoma tanqidchilari sovet raketalari kattaroq foydali yuklarni koʻtarishga qodir va shu sababli Sovetlarga Amerika qoʻshinlariga nisbatan taxminan solishtirish mumkin boʻlgan otishma ogʻirligini saqlab qolishga imkon berdi.

Dunyodagi eng ogʻir yuk koʻtaruvchi raketalar Rossiyaning SS-18 va Xitoyning CSS-4 raketalari boʻlib, 2017-yildan boshlab Rossiya Sarmat deb nomlangan yangi ogʻir yuk koʻtaruvchi, suyuq yonilgʻi ICBMni ishlab chiqmoqda.

Depressiv traektoriya 
Otish vazni odatda Yer yuzasining bir nuqtasidan boshqasiga optimal ballistik traektoriya yordamida hisoblanadi. Optimal traektoriya raketaning mavjud impulsidan foydalangan holda umumiy foydali yukni (otish ogʻirligi) maksimal darajada oshiradi. Foydali yukning ogʻirligini kamaytirish orqali turli traektoriyalarni tanlash mumkin, ular nominal masofani oshirishi yoki parvozning umumiy vaqtini kamaytirishi mumkin.

Depressiv traektoriya optimal emas, chunki pastroq va tekisroq traektoriya uchish va zarba oʻrtasida kamroq vaqt oladi, lekin uloqtirish ogʻirligi kamroq boʻladi. Depressiv traektoriyani tanlashning asosiy sabablari hujum qiluvchi vositani urib tushirish uchun vaqtni qisqartirish (ayniqsa, kosmik ABM tizimlariga qarshi zaif yonish bosqichida) yoki yadroviy birinchi zarba stsenariysi orqali raketaga qarshi raketa tizimlaridan qochishdir.  Tushkun traektoriya uchun muqobil, noharbiy maqsad havo bilan nafas oluvchi dvigatellardan foydalangan holda kosmik samolyot kontseptsiyasi bilan bogʻliq boʻlib, bu ballistik raketaning havo bilan nafas oluvchi dvigatellar ishlashi uchun atmosferada yetarlicha past boʻlishini talab qiladi.

Manbalar 

Qurollar