yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Kulisali mexanizm

Kulisali mexanizm - aylanma yoki tebranma harakatni qoʻzgʻaluvchan zveno — kulisa yordamida ilgarilanma-qaytma yoxud aksincha harakatga oʻzgartiradigan mexanizm. Eng koʻp tarqalgan 4 zvenoli yassi Kulisali mexanizmning krivoship-kulisali, kulisakoromislo-li, kulisa-polzunli va ikki kulisali xillari bor. Krivoship-kulisali mexanizmlarda kulisa aylanma, tebranma yoki ilgarilama, kulisakoro-misloli mexanizmlarda kulisa tebranma yoki ilgarilama harakat qiladi. Kulisa-polzunli mexanizmlar tebranma harakatni ilgarilama harakatga aylan-tiradi (va aksincha). Kulisali mexanizm harakatlarini oʻzgartirishda, hisoblash-yechish ma-shivalarining sinus mexanizmlari sifatida, hisoblash-yechish mashivasining tangens mexanizmi sifatida ish-latiladi. Ikki kulisali mexanizmlar muftalarda qoʻllanadi. Ancha murak-kab va koʻp zvenoli Kulisali mexanizmlardan ichki yonuv dvigatelida, bugʻ mashivalarining revers mexanizmlari va boshqa joylarda keng foydalaniladi. KULKI-OʻYIN - oʻzbek anʼanaviy teatrining oʻziga xos janri. Mashara-boz va qiziqchilar tomonidan ijro etiladigan teatrlashgan tomosha turi (kulgili oʻyinlar). K.-oʻ. juda qad. za-monlardan shakllangan. Baʼzan bu atama oʻrnida mashara oʻyin, muqallid ibo-ralari ishlatiladi. K.-oʻ.da soddagiva syujet boʻlib, ijtimoiy illatlar (xa-sislik, firibgarlik kabi), axloqiy nuqsonlar tanqid qilinadi. Syujet yechimida pantomima, raqs harakatlari, mimika bilan birga dialog, qoʻshiq, yallalardan keng foydalaniladi. Aksariyat K.-oʻ.larda ramziy ifodalar mu-him ahamiyatga ega. 19-asr oxiri 20. a. boshlarida Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida "Kadi badbaxt", "Lakalak", "Laylak ilonni ovladi", Fargʻova vo-diysida "Buva qovoq", "Kichkivajon", Xorazmda "Chaqaloq", "Sipsa oʻyin" kabi K.-oʻ. keng tarqalgan. K.-oʻ. namunalari qoʻqonlik M. Abdullayev, buxorolik B. Saʼdullayev, nurotalik K. Nur-matov, mangʻitlik M. Eshimbetov kabi masharabozlar ijodi orqali bizgacha yetib kelgan. Bu anʼanaviy oʻyinlardan professioval va xalq teatrlarining ayrim spektakllari (S. Ahmad, "Kelinlar qoʻzgʻoloni", Oʻzbek milliy akademik drama teatri; "Ravshan va Zulxu-mor", Muqimiy teatri va boshqalar)da ijo-diy foydalanib kelinmoqsa.

Adabiyot 
 Qodirov M., Oʻzbek teatri anʼanalari, T., 1976Muhsin Krdirov.

Manbalar
Kumasi

Kumasi — Gananing markaziy qismidagi shahar. Ashanti viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 390 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Yirik sanoat va madaniyat markazi. Yogʻochsozlik, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Kakaoga ishlov berish korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Shaharga 17-asrda Ashanti qabila boshligʻi Kumasi qarorgohi sifatida asos solingan. 17-asr oxiri 19-asrlarda Ashanti davlatining poytaxti boʻlgan. K. tepaliklarda joylashgan. Shaharning shim. qismida afrikaliklar uylari va Ashanti xrki-mining qadimgi saroyi, gʻarbida savdo va maʼmuriy binolar, eski qalʼa (fort) joylashgan. Un-t, oʻrta maxsus oʻquv muassasalari, Ashanti tarix-etnografiya muzeyi, hayvonot bogʻi, badiiy galereya va boshqa bor.

Manbalar 

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Kumulyasiya

Kumulyasiya (lotincha cumulatio — koʻpayish, toʻplanish, yigʻilish) — baʼzi dori moddalar uzoq, muddat qabul qilinganda ularning organizmda toʻplanib, taʼsir etish kuchining ortishi. Zaharlanishga olib kelishi mumkin. Material va funksional K. farq qilinadi. Material K.ga barbituratlar, yurak glikozidlari, funksioval K.ga etil spirti sabab boʻladi. Kumulyativ xossali moddalar organizmdan chiqib ulgurishi uchun dori ichirilmay, orada dam beriladi. Shunday dorilar organizmda ushlanib qolmasligi uchun koʻp suyuqlik ichiriladi va ayirish aʼzolarining faoliyatini oshirish chora-tadbirlari koʻriladi.

Manbalar
Kun oʻzgarish chizigʻi

Kun oʻzgarish chizigʻi - Yer sharida uzunlamasi 12 soatga teng meridian. Tinch okean orqali oʻtadi. Bu meridian 12-mintaqaning oʻrtasidan oʻtib, 2 ketma-ket keladigan kalendar kunlariga chegara hisoblanadi. Har doim navbatdagi yangi kalendar kuni dastlab 12-mintaqaga, soʻngra 11-mintaqaga, keyin 10-mintaqaga va hokazo kirib, eng soʻngida, 13-mintaqaga kiradi. Shuning uchun yangi yilning 1-yanvari sayyoramizda dastlab, 12-minta-qada kuzatiladi. Bu 2 vaqtda 13-mintaqada hali eski kalendar yilining 31-dekabri "hukmron" boʻladi. Agar sayohatchi kemada yoki samolyotda K.oʻ.ch.ni gʻarbdan sharqqa yoxud sharqdan gʻarbga kesib oʻtsa, kalendar kunlarida yanglishish boʻlmasligi uchun darhol sanaga bir kun tuzatish kiritiladi. Bunda gʻarbdan sharqqa kesib oʻtsa sanadan bir kunni olib tashlanadi, aksincha, sharqdan gʻarbga kesib oʻtsa sanaga bir kun qoʻshiladi.

Manbalar
Koʻngura

Koʻngura — koʻshk, qalʼa, ark devorlari va qoʻrgʻonlarning taroq tishi shaklida bezatilgan yuqori qismi. Mudofaa devorlarida shinak (oʻq otadigan joy), keyinchalik bezak sifatida qoʻllangan.

Manbalar 

 

Arxitektura
Kuntugʻmish

Kuntugʻmish — oʻzbek xalq dostoni. Nurmon Abdivoy oʻgʻli, Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Egamberdi Ollamurod oʻgʻli, Bekmurod Joʻraboy oʻgʻli va boshqa baxshilardan yozib olingan. Ergash shoir va Bekmurod baxshi variantlari nashr etilgan (1971, 1975). 12-asrgacha Turkiston va Talas atrofida yashagan turk-oʻgʻiz qabilalarining turli vaql, afsova va tarixiy qoʻshiqlari zaminida, qadimiy oʻgʻiz epik anʼanalari asosida paydo boʻlgan. Dostonda noʻgʻaylar podshosi Avliyoyi Qoraxonning oʻgʻli bilan Zangar shahri vazirining qizi Xolbeka orasidagi sevgi hikoya etiladi. „Kuntugʻmish“ mukammal kompozitsion birlikka ega. Unda zulm va haqsizlik qoralangan, sevgi, vafo, sadoqat va adolat ulugʻlangan. „Kuntugʻmish“ning yozib olingan turli variantlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti folklor arxivida saqlanadi. Doston „Bulbul taronalari“ (1972), „Oʻzbek xalq ijodi“ (1975) kabi toʻplamlarga kiritilgan. H.T.Zarifov, V.M.Jirmunskiy, M.Saidov, T.Mirzayev va boshqa tomonidan tadqiq qilingan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Mirzayev T., Xalq baxshilarining epik repertuari, Toshkent, 1979.
Koʻpelyasiya

Koʻpelyasiya ( — togʻoracha, ajratish pechi) — asl metallar (oltin, kumush) ni qoʻrgʻoshindan, uni oksidlab eritish yoʻli bilan ajratish. Koʻpelyasiyada qoʻrgʻoshin va boshqa asl boʻlmagan metallar yuqori temperaturada havodagi kislorod bilan yengil oksidlanadi, bunda asl metallar oʻzgarmay qoladi. Probirka va metallurgiya usullari bor. Probirka analizida koʻpelyasiya metallning probasi (qotishmasidagi miqdori)ni belgilashda qoʻllanadi. Bunda koʻpelyasiya oʻtga chidamli gʻovak materiallar (suyak kuli, magnezit va boshqalar) dan tayyorlangan togʻorachada 850-900° temperaturada amalga oshiriladi. Metallurgiyada qoʻrgʻoshin bilan qotishmada boʻlgan asl metallarni alangali pechlarda 1000° temperaturada ajratib olinadi. Bunda pech tubidan kislorod puflanishi natijasida qoʻrgʻoshin va noasl metallar oksidlanadi. Oksidli aralashmalar eritma sirtidan maxsus idishlarga oqib tushib, pech tubida esa asl metallar qoladi.

Manbalar 

 

Kimyo
James Fenimore Cooper

James Fenimore Cooper () (1789.15.9, Berlington, Nyu-York – 1851.14.9, Cooperstown) – Amerika romantik yozuvchisi. Cooperning 32 roman, 10 jilddan ortiq sayohatnomalari hamda bir necha jilddan iborat publitsistik asarlari bor. Amerika adabiyotining rivojlanishiga ulkan hissa qoʻshgan Cooper asarlari jahondagi koʻplab tillarga tarjima qilingan, ular asosida kinofilmlar ishlangan.

Birinchi romani – „Ehtiyotkorlik“ (1820). Amerika inqilobi tarixiga oid „Josus“ (1821) tarixiy sarguzasht romani unga katta shuhrat keltirgan. „Soʻnggi mogikan“ (1826), „Choʻl“ (1827), „Izquvar“ (1840), „Chingachguk – ulkan ilon“ (1841) va boshqa romanlarida oq tanlilarga qarshi kurashgan Amerika indeyslarining hayoti, vatanparvarligi tasvirlangan. „Lotsman“ (1823), „Boston qamali“ (1825) romanlari dengizchilarning sarguzashtlariga bagʻishlangan. Yevropadagi voqealar tasvirlangan tarixiy romanlar turkumi („Qandingni ur“, 1831; „Geydenmauer yoki Benediktliklar“, 1832; „Jallod yoki uzumzorlar abbatligi“, 1833 va boshqalar) Cooper ijodida muhim ahamiyat kasb etgan. Cooper 1830-yillarning 2-yarmidan boshlab Amerika hayotidagi illatlarni fosh etuvchi hajviy asarlar yoza boshlagan. „Monikinlar“ (1835) romanida maʼrifatparvarlar va Jonathan Swift ijodiga xos ramziylik, majoziylik anʼanalarini davom ettirgan.

Adabiyotlar 
 Soʻnggi mogikan, T., 1973; Chingachguk – ulkan ilon, T., 1971-1986; Josus, T., 1979; Izkunar, T., 1984.

Manbalar

Tashqi havolalar 
 Jeyms Fenimor Kuper Open Library da
 Jeyms Fenimor Kuper jamiyatining bosh sahifasi

 Jeyms Fenimor Kuperning maktublari va qoʻlyozma qismlari. Lehigh universitetining I Remain: A Digital Archive of Letters, Manuscripts, and Ephemera boʻlsa ham onlayn tarzda mavjud.

 „Fenimor Kuperning adabiy jinoyatlari“, Mark Tven tomonidan yozilgan insho
 Jeyms Fenimor Kuper toʻplami. Yel Amerika adabiyoti toʻplami, Beinecke nodir kitoblari va qoʻlyozmalar kutubxonasi.

Amerikalik yozuvchilar
1789-yilda tugʻilganlar
1851-yilda vafot etganlar
Yozuvchilar
Yozuvlar haqidagi chala maqolalar
Adabiy janrlar
Romantizm yozuvchilari
Ko`per Jeyms Fenimor

redirect Koʻper Jeyms Fenimor
Leon Cooper

Leon Cooper () (1930.28.2, Nyu-York) — amerikalik nazariyotchi-fizik. Kolumbiya universitetini tugatgan (1951). Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasi, past temperaturalar fizikasi, oʻta oʻtkazgich va fizika falsafasiga oid. 1956-yilda kristall panjarasining tebranishlaridan yuzaga keladigan oʻzaro tortishish natijasida metalldagi erkin elektronlarning juft boʻlib birlashishi (Koʻper effekti) ni avvaldan aytib bergan. Oʻta oʻtkazuvchanlikning mikroskopik nazariyasi mualliflaridan biri (1957). Nobel mukofoti laureati (1972; J. Bardin va J. R. Shrif-fer bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
28-fevralda vafot etganlar
Yashayotgan insonlar
21-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Koʻper effekti

Koʻper effekti — metallarda erkin elektronlarning juft (koʻper jufti) boʻlib birlashishi natijasida oʻta oʻtkazuvchanlik hosil boʻlishi. 1956-yilda L. Koʻper kashf qilgan. Koʻper effekti hozirgi zamon oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasining asosi hisoblanadi. Metallarning oʻta oʻtkazuvchanligi kvant effektlarga bogʻliq. Metaldda harakatlanayotgan elektron metall strukturasidagi panjaralarni deformatsiyalaydi. Deformatsiya natijasida bir-biriga "bogʻlangan" elektronlar hosil boʻladi. Kvant nazariyada bunday "juftlashgan" elektronlar paydo boʻlishi ularning fononlar — panjara tebranishi kvantlari almashinuvidan deb tushuntiriladi. Fononlar almashinuvi natijasida elektronlar orasida maʼlum tortilish kuchi (Frelix kuchi) paydo boʻladi. Kritik temperaturadagi metallarda bunday tortilish kuchi kulon (elektrostatik) kuchidan katta boʻlib, metall kritik holatga oʻtadi (qarang Oʻta oʻtkazuvchanlik).

Manbalar 

 

Effektlar haqidagi maqolalar
Koʻplet

Koʻplet (frans. couplet) — 1) qoʻshiq yoki sheʼrda naqorat tarzidagi band. Qoʻshiq kuyi keyingi bandlarda ayvan (yoki qisman oʻzgarishlar bilan) takrorlanadi. K. musiqadagi ilk shakllardan boʻlib, oʻzbek musiqa folkloridagi lapar, yalla, turli mavzudagi xalq qoʻshiqlaridan oʻrin olgan; 2) koʻplet l ar — vaqoratli, quvnoq, hazil yoki hajviy qoʻshiq. Asosan, estrada hamda operetta (vodevil)aya keng qoʻllanadi. Hozirgi zamon musiqasida bunday K.larni musiqali komediyalarda, estrada, sirk yoki konsert dasturlarida uchratish mumkin.

Manbalar
Aleksandr Koʻprin

Aleksandr Ivanovich Koʻprin [1870.26.8(7.9), Varovchat shahri — 1938.25.8, Leningrad] — rus yozuvchisi. Dastlabki asarlarida kambagʻallar hayotini, kishilarning ogʻir turmush tarzini realistik tasvirlagan ("Ofat" qissasi, 1896). Ijodida ijtimoiy-tanqidiy kayfiyatlarning kuchayishi "Yakkama-yakka olishuv" (1905), "Oʻra" (1909—15) qissalarida aks etgan. Nafis ifodalangan obrazlarning xilma-xilligi, lirik holatlari "Olesya" (1898), "Gambrinus" (1907), "Yoqut koʻzli bilagoʻzuk" (1911) kabi qissa va hikoyalarida mujassamlashgan. "Listrigonlar" ocherklar turku mi (1907— 11) bor. 1919—37 yillarda muhojirlikda (asosan, Parijda) yashab, "Yunkerdar" (1928-32), "Janeta" (193233) qissalarini, bir qancha ocherk va hikoyalarni yaratdi. Ularning koʻpchiligi esdaliklar asosida yozilgan. Uning koʻpgiva asarlari boʻyicha ssenariylar yozilib, ekranlashtirilgan. Asarlari chet tillarga, shu jumladan, oʻzbek tiliga ham tarjima qilingan.

Manbalar 

 

Rossiyalik yozuvchilar
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Koʻprit

Kuprit (lotincha cuprum — mis), qizil mis rudasi, — oddiy oksidlar kichik sinfiga mansub mineral.

Tasnif
Nomlanishi: Kuprit (xalkozin)
Formulasi: Cu2O
Topilgan Sanasi: 1845-yil

Umumiy Ma'lumot 
To'q qizil,  kubik tizimning shaffof kristallari, ko'pincha oktaedr ko'rinishda , donador va tuproqli massalar, chigal igna shaklidagi agregatlar . Qattiqlik - 3,5 dan 4 gacha; zichligi - 6 g/sm³. Piezoelektrik . Birinchi marta 1845 - yilda tasvirlangan.

Tarqalishi
Mis rudasi konlarining oksidlanish zonasida joylashadi. Katta to'planishlarni hosil qilmaydi. U mis konlarining oksidlanish zonasida malaxit, mahalliy mis  va boshqa ikkilamchi minerallar bilan birga uchraydi. Mis rudasi murakkab mis rudalarining tarkibiy qismi sifatida, mis eritish uchun minerallar bilan birga ishlatiladi. Bundan tashqari, mis yuzalarni (asosan, yodgorliklarni) tashqi muhit bilan aloqa qilishdan uzoq muddatli himoya qilish uchun ishlatiladi.
Rossiyadagi konlar - Ural Gumeshevskiy koni va Mednorudyanskoye koni ; Fransiyaning Lion yaqinida ham  bor .
Oʻzbekistonda Olmaliq — Angren rayonidagi Qalmoqqir va Sari-Cheku konlarida bor. K. eng yaxshi mis rudalaridan biri.

Manbalar 

 

Minerallar
Koʻra

Koʻra yoki Kura (, , , )— Kavkazortidagi daryo. 

Uzunligi 1364 km, havzasining maydoni 188 ming km². Old Osiyo togʻligining gʻarbiy qismidan boshlanib, asosan, Gruziya va Ozarbayjon hududlaridan oqib oʻtadi va Kaspiy dengiziga delta (maydoni 100 km²) hosil qilib quyiladi. Koʻra yuqori oqimida togʻlar orasidan shiddat bilan oqadi. Tbilisi shahridan quyida Koʻra vodiysi kengayadi. Koʻraning quyilish joyidan 236 km yuqorida unga oʻngdan Araks daryosi quyiladi. 

Qor-yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 575 m³/sek. Quyi qismida kema qatnaydi. Suvi sugʻorishga sarflanadi. Suvining bir qismi kanal orqali Araksga oqiziladi. Koʻrada Zemo-Avchala, Mingechaur (suv omborlari bilan) GESlari qurilgan. Daryo deltasida baliq ovlanadi.

Manbalar 

Ozarbayjondagi daryolar‎
Osiyo
Gruziyadagi daryolar
Koʻra-Araks pasttekisligi

Koʻra-Araks pasttekisligi — Ozarbayjondagi pasttekislik. Koʻra va Araks daryolari quyi oqimida. Sharqda Kaspiy dengiziga tutash. Uzunligi 250 km, eni 150 km. Balandligi 200 m dan kam, oʻrta va sharqiy qismlari Dunyo okeani sathidan past. Toʻrtlamchi sistemadagi dengiz va allyuvialdelyuvial yotqiziqlaridan tarkib topgan. Neftga boy. Iqlimi quruq subtropik. Yiliga 200–400 mm yogʻin tushadi. Chala choʻl landshafti hukmron. Tuproqlari boʻz, boʻz-oʻtloqi, shoʻr tuproqlar. Qishki yaylov sifatida foydalaniladi. Mingechaur suv ombori va sugʻorish kanallari qurilgan. Sugʻoriladigan yerlarda paxta ekiladi, bogʻ va tokzorlar barpo qilingan.

Manbalar 

Ozarbayjon geografiyasi
Kurakoyoqlilar

Kurakoyoqlilar () — dengiz mollyuskalari sinfi. Tanasining uzunligi 3 mm dan 12 sm gacha, ikki tomonlama simmetriyali, shakli fil tishiga oʻxshash yaxlit chigʻanoq (uzunligi 1,5 mm – 15 sm) bilan qoplangan. Chigʻanoqning 2 uchida teshigi bor; oldingi teshigidan oyogʻi bilan boshi chiqib turadi. Oʻsimtaga oʻxshash boshining uchki qismida ogʻiz teshigi joylashgan. Boshidagi uchi toʻmtoq moʻylovlari sezish va oziqni ushlash vazifasini bajaradi. Foram iniferalar va boshqa bentos hayvonlari bilan oziqlanadi. Oyogʻi toʻmtoq, konus shaklida. Kurakoyoqlilar ayrim jinsli, tuxumlari tashqi muhit (suv) da urugʻlanadi. Tuxumdan suvda soʻzadigan troxofora lichinkasi rivojlanib chiqadi; lichinka 5–6 kundan soʻng suv ostiga choʻkib voyaga yetadi. Kurakoyoqlilarning 1000 ga yaqin turi mavjud. Kurakoyoqlilar suv tubidagi loyga koʻmilib hayot kechiradi; loydan chigʻanogʻining uchi chiqib turadi. Asosan, tropik dengizlarda tarqalgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Hayvonlar
Kurakoyoqlilar (sutemizuvchilar)

Kurakoyoqlilar, kurakoyoqli sutemizuvchilar () – sutemizuvchilar sinfining bir turkumi. Bu turkumga morjlar, dengiz arslonlari, quloqli tyulenlar, tojli tyulenlar, dengiz quyonlari, qoʻngʻir tyulelar, xoldor tyulelar, asl tyulenlar kiradi. Kurakoyoqlilar suvda yashaydi. Juni qisqa. Oyoqlari suvda suzishga moslashib, kurak (eshkak) ka aylangan (nomi ham shundan). Kurakoyoqlilar yerda zoʻrgʻa sudralib yuradi. Tishlari, asosan, konus shaklida. Dumi juda qisqa, terisi ostida qalin yogʻ qatlami bor. Bu qatlam hayvonlarni sovuqdan saqlaydi. Ular och qolganda yogʻ qatlam hisobiga yashaydi. Koʻzlari suv ostida koʻrishga moslashgan. Quloq suprasi juda kichkiva yoki boʻlmaydi. Burun teshiklari faqat nafas olganda ochiladi. Kurakoyoqlilar suv yuzasida dam oladi va uxlaydi. Suv tagida uzoq tura oladi. Kurakoyoqlilar suvda oziqlanadi, ozigʻini chaynamay yutadi (mollyuskalarning chigʻanogʻini tishida maydalaydi). Kurakoyoqlilar urchish, tullash, tugʻish va bolasini emizish, dam olish uchun quruqlikka yoki muz ustiga chiqadi. Kurakoyoqlilar eng kichik turining boʻyi 1,3 m (halqa naqshli tyulen yoki nerpa), eng kattasiniki 5,5 m (dengiz fili). Kurakoyoqlilarning 31 turi maʼlum 3 oilaga: morjlar, quloqli tyulenlar va asl tyulenlarga boʻlinadi. Okeanlarda, sovuq va oʻrta mintaqadagi dengizlarda, jumladan, Qora dengiz va Kaspiy dengizda uchraydi. Ayrim turlari koʻllar (masalan, Ladoga va Baykal) da ham yashaydi. 6 turi va 3 ta kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Hayvonlar
Koʻrare

Koʻrare (karibcha "koʻrari" soʻzidan) — chilibuxa va buddleyadoshlarga mansub (asosan, tropiklarda oʻsadigan) oʻsimliklar ekstraktini quyultirib olinadigan kuchli zahar. Tarkibida kurarin alkaloidlari bor. Qonga tushsa, nerv falajlanadi. Janubiy Amerikaning tub aholisi K.ni kamon uchini zaharlash uchun ishlatgan. K. yoki koʻraresimon moddalarni davo yoki tadqiqot maqsadida qoʻllash koʻrarizatsiya deyiladi. Tibbiyotda, asosan, sintez qilib olingan koʻraresimon moddalar qoʻllanadi.

Manbalar
Qoʻrgʻon (shahar)

Qoʻrgʻon (, )- Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1782-yildan), Koʻrgan viloyati markazi. Tobol daryosi sohilida. Koʻrgan tuguni. Aholisi 368,3 ming kishi (1998). Mashinasozlik (qishloq xoʻjaligi, transport va boshqalar), kimyo, oziqovqat (goʻsht kombinati), yengil (trikotaj, tikuvchilik, poyabzal) sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 3 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, oʻlkashunoslik va badiiy muzeylar mavjud. Ko'rgan Gʻarbiy Sibirdagi eng qad. shaharlardan biri. Ruslar Sibirni egʻallash jarayonida 1662-yilda Saryovo Gorodishche istehkomini qurgan. Shahar 1782-yil gacha Saryova Sloboda deb atalgan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Kurdiston togʻlari

Kurdiston togʻlari, Kurd togʻlari— Armaniston va Eron togʻliklarining tutashgan qismidagi togʻlar, Turkiya, Eron va Iroqla. Turli yoʻnalishdagi tizma va ayrim togʻlardan iborat. Eng baland joyi — Jilo togʻi (4168 m.)- Pastroq choʻqqilari yassi, 3500 m dan balandlari esa qirrali. Togʻ oralarida vodiylar bor. Daryolari chuqur daralardan oqadi. Togʻlar slanets, kvarsit, marmar, mergeldan tuzilgan. Iqlimi subtropik iqlim. Yillik yogʻin jan.gʻarbida 1000—3000 mm, shimoli-sharqida 400—700 mm. Jan.da makvis chakalakzorlari, dub, pista va archa oʻrmonlari, yassi choʻqqilarida alp oʻtloqlari va kichikroq muzliklar mavjud. Shimoliy togʻ dashtlaridan iborat, ahrli koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullanadi, vodiylarda bugʻdoy, makkajoʻxori ekiladi, bogʻlar bor.

Manbalar
Kurdonyor

Kurdonyor (frans. cour dʼhonneur — xos hovli) — saroy kabi hashamatli bino tarkibida tashqil etilgan yarim ochiq hovli, yarim ochiq hovlili saroy. Ularning old tomoniga hamda yon qanotlariga baʼzan qator ustunlar ishlanib, koʻcha, tashqi maydon va yoʻldan toʻsiqlar bilan ajratilgan. 17—19-asr boshlarida Yevropa meʼmorligida keng tarqalgan. Zamonaviy meʼmorlikda baʼzan binoning tashqi koʻrinishini hashamatli qilib koʻrsatishda qoʻllanadi. Masalan, Toshkent viloyat ijroqoʻmining sobiq binosi (hozir Alisher Navoiy nomli adabiyot muzeyi va rus tomoshabinlar teatri).

Manbalar
Kuren

Kuren (moʻgʻulcha xureen — qalqa, qarorgoh) — 1) koʻchmanchilar yashaydigan manzil. Moʻgʻullarning oʻtovlari va arana uylari halqa shaklida oʻrnatilgan, oʻrtada qabila boshligʻi (urugʻ oqsoqoli)ning oʻtovi boʻlgan. K. soʻzining olomon, qabila maʼnolari ham bor. (V. Radlov); 2) ruscha kuren (uy) soʻzi ham K.dan olingan. Zaporojye Sechit joylashgan harbiy boʻlinma. Bu K. 38 ta kazaqlar K.iga boʻlingan. K.lar kazaqlarning kelgan joyi nomi bilan atalgan (mas. Poltana K. i, Uman Kuren va boshqalar); 3) oʻzbekcha "koʻchkoʻron" soʻzi tarkibidagi koʻron oʻsha moʻgʻulcha soʻzdan kelib chiqqan. Keyingi asrlarda bu soʻz Xiva xonligida atrofi devor bilan oʻralgan istehkomga nisbatan qoʻllangan; tevarak-atrofdagi kishilar yovgarchilikda ana shu joyga yashiringan. Navoiy viloyatining, Konimex tumanida K. nomi bilan ataladigan qishloq ham bor.

Manbalar
Kurka

Kurka, qulqul – tovuqsimonlar turkumining kurkasimonlar oilasiga mansub parranda. Markaziy Amerikada tarqalgan oddiy yovvoyi Kurka (Meleagris gollopavo) dan kelib chiqqan. Kurka Yevropaga, dastlab, 16-asr boshlarida keltirilgan; eng yirik xonaki parranda, oyoqlari, nisbatan uzun, baquvvat, dumi keng, qanotlari qisqa, doʻppayib chiqqan. Boshi va boʻynida „toj“lari bor, pati qalin. Tumshugʻining yuqori qismidan teri oʻsimta osilib turadi. Jinsiy qoʻzgʻalish davrida oʻsimtaning oʻz. 12—15 sm ga yetadi. Patlari oq, jez-rang, qora, ola, sanoat kurkachiligida yaxshi tovar goʻsht olish uchun oq patli Kurkalar boqiladi. Goʻshti mazali parhez mahsuloti. Kurka, asosan, goʻsht olish uchun yetishtiriladi. Shimoliy Amerikaning oʻrta va jan. mintaqalarida yovvoyi Kurkalar tarqalgan. Makiyonlari yerga oddiygina in qurib, 10—15 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan bolalari ovasi bilan, xoʻrozlari esa alohida gala boʻlib yuradi. Kurka oʻsimlik va hasharotlar bilan oziqlanadi. Yovvoyi Kurka ovlanadi: xonaki Kurka bilan juftlashib, nasl beradi. Xonaki Kurka xoʻrozlarining tirik vazni 9–35 kg, makiyonlariniki 4,5– 11 kg ga boradi, 8—9 oyligida, asosan, fev,—martda tuxum qila boshlaydi. Bitta Kurka bir yilda 70—90 ta tuxum qiladi. Tuxumining ogʻirligi 80—88 g, tuxumining inkubatsiya davri 28 sutka. Har bir Kurka tuxumidan 40—60 bosh yosh kurka olish mumkin, 4—5 oy boqib semirtirilsa 160–200 kg goʻsht yetishtiriladi. Nasldor Kurkalardan 3 yoshigacha foydalaniladi. Yirik kurkachilik xoʻjaliklarida butun yil mobaynida Kurka joʻjalari ochirilib, goʻsht yetishtiriladi. Kurka deyarli barcha mamlakatlarda urchitiladi. AQSH, Italiya, Fransiya kabi mamlakatlarda yetishtiriladigan parranda goʻshtining 16—25% (jahon boʻyicha 10—12%) Kurka goʻshtiga toʻgʻri keladi (AQShda yillik parranda goʻshti yetishtirish hajmi 16 mln. t dan ortiq, 1999). Kurka goʻshti yetishtiriladigan yirik parrandachilik fabrikalari barpo etilgan. Kurkalar toʻla qimmatli quruq aralash ozuqalar bilan boqiladi. Kurkaning jezrang, Shimoliy Kavkaz, Moskva, Isroil oq Kurkalari va boshqa zotlari koʻp Tap-kalgan. Oʻzbekistonda Andijon, Fargʻona, Xorazm viloyatlarida 6 ta ixti-soslashtirilgan parrandachilik fabrikalarida Isroildan keltirilgan oq patli, keng koʻkraqli tez yetiladigan Kurkalar yetishtiriladi.

Yana qarang 
 Tovuqsimonlar

Adabiyot 
 Smetnev SI., Ptitsevodstvo, 6 izd. M., 1978; Promishlennoye ptitsevodstvo, M., 1985.
Sayfiddin Azimov.

Manbalar
Akira Kurosava

Akira Kurosava (1910.23.3, Tokio – 1998.9.6) — yapon kinorejissyori, ssevariychi. Rejissyorlik faoliyatini 1936-yil boshlagan. 1950-yil ekranlashtirgan "Rasyomon" filmi bilan jahonga tanildi.

"Ovsar", "Yetti samuray", "Dersu Oʻzala", "Jangchining soyasi", "Jarohat", "Avgust rapsodiyasi" filmlari mashxur. Uning filmlari inson harakterini ochishda oʻziga xos talqini, oʻtkir dramatik ziddiyatlari bilan ajralib turadi. Axloq, shaxsning ruhiy takomili, insonning doimo ezgulikka intilishi lozimligi Kurosava ijodining asosiy mavzusidir.

Kurosava yapon kino sanoatiga 1936-yilda qisqa vaqt ichida rassom sifatida kirib kelgan. Koʻp yillar davomida rejissyor yordamchisi va ssenariy muallifi sifatida koʻplab filmlar ustida ishlagandan so'ng, u Ikkinchi Jahon urushi paytida mashhur "Sanshiro Sugata" (1943) filmida rejissyor sifatida debyut qildi. Urushdan keyin Kurosava o‘sha paytdagi unchalik mashhur bo‘lmagan aktyor Toshiro Mifuneni bosh rolni ijro etgan, tanqidchilar tomonidan e’tirof etilgan “Mast farishta” (1948) filmi rejissyorning Yaponiyadagi eng muhim yosh kinoijodkorlardan biri sifatidagi obro‘sini mustahkamladi. Ikki kishi yana o'n beshta filmda hamkorlik qilishdi.

1990 yilda u umr bo'yi muvaffaqiyat uchun Akademiya mukofotini oldi. O'limidan so'ng u AsianWeek jurnali va CNN tomonidan "San'at, adabiyot va madaniyat" nominatsiyasida "Asrning osiyosi" deb topildi va u yerda XX asrda Osiyoni yaxshilashga eng koʻp hissa qo'shgan besh kishidan biri sifatida qayd etildi. Uning karyerasi koʻplab retrospektivlar, tanqidiy tadqiqotlar va bosma va videodagi biografiyalar va koʻplab iste'molchi ommaviy axborot vositalarida nashr etilgan.

Manbalar 

1910-yilda tugʻilganlar
23-martda tugʻilganlar
1998-yilda vafot etganlar
6-sentabrda vafot etganlar
Kurs

Kurs (lot. cursus — yugurish, harakat)— 1) oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida oʻquv davri, bosqichi (mas, birinchi K., ikkinchi K. va hokazo); 2) biror fan va ilm sohasining muayyan doiradagi tugallangan bayoni (mas, taʼlimning K. tizimi); 3) dengiz va havo transportining tutgan yoʻli, yoʻnalishi (mas, kema K.i); 4) siyosat, ijtimoiy va boshqa faoliyatlarda yoʻnalish (mas, islohotlar Kurs); 5) bir mamlakat pul birligi bahosining boshqa mamlakat pul birligidagi ifodasi (qarang Valyuta kursi); 6) birjada sotib olinadigan va sotiladigan aksiya, obligatsiya, veksel va boshqa qimmatbaho qogʻozlar bahosi, varxi; 7) tugallangan harakat, muolaja (davolash Kurs); 8) ishlab chiqarish va boshqarish, fan, madaniyat, taʼlim, sogʻliqni saqlash va boshqa sohalarda xodimlar tayyorlash va malaka oshirish shakllaridan biri.

Manbalar
Kurs loyihasi

Kurs loyihasi - texnika yoʻnalishi boʻyicha kadrlar tayyorlovchi oliy oʻquv yurtlari, oʻrta maxsus va kasbhunar oʻquv yurtlari (kasb-hunar kolleji) talaba (oʻquvchi)lari tomonidan oʻquv yili (kurs, semestr) davomida bajariladigan mustaqil ish. Kurs loyihasida obyekt, jarayon, rejalashtirish va hokazoning joʻzʼiy boʻlagi tahlil qilinadi, baʼzi sifati yoki koʻrsatkichi yangidan loyihalanadi. Kurs loyihasi grafik qism va hisob-tushuntirish xatidan iborat. Kurs loyihasini bajarish jarayonida talaba (oʻquvchi)lar texnologik jarayonlarni loyihalashtirish, ishlab chiqarishni tashqil etish va rejalashtirish boʻyicha olgan nazariy bilimlarini mustahkamlaydilar, ilmiy tadqiqotda muayyan koʻnikma hosil qiladilar, ilmiy-texnika va maxsus adabiyotlar, namunaviy loyiha va shahrik.dan foydalanishni oʻrganadilar. Kurs loyihasiga tajri-bali professor-oʻqituvchilar va ishlab chiqarish yetakchi mutaxassislari rahbarlik qiladi. Kurs loyihasi talaba (oʻquvchi)larni bitiruv malakaviy ish yoki magistrlik dissertatsiyalarini mustaqil bajarishga tayyorlaydi.

Manbalar
Kursi (yulduz turkumi)

Kursi, kassiopeya (lotincha ) (qad. yun. afsovasiga koʻra, Efiopiya shohi Kefeyning xotini va Andromedaning onasi Kassiopeyaning nomi bilan atalgan) — osmonning Shimoliy yarim sharida joylashgan yulduzlar turkumi. W shaklini hosil qiladigan eng yorugʻ yulduzlari ye, 8, h), a va r; ularning yorqinligi 3,4; 2,7; 2,4; 2,2 va 2,3 koʻrinma yulduz kattaligida. K.ning asosiy qismi Somon yoʻlida joylashgan boʻlib, Sefey, Kaltakesak, Andromeda, Persey va Jiraf yulduz turkumlari orasida joylashgan. K.da koʻpgina tarqoq yulduz toʻdalari mavjud. 1572-yilda Tixo Brage koʻzatgan yangi yulduz ham aynan shu yulduz turkumida portlagan. Oʻzbekistonda sent,—noyabr oylarida yaxshi koʻrinadi. 1957-yilda K.da oʻta yangi yulduz chaqnagan. Undan insoniyatga maʼlum radionurlanishlar manbalari ichida eng kuchli manba joylashgan.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari
Kursk jangi

Kursk jangi — Ikkinchi jahon urushidagi eng yirik janglardan biri (1943-yil, 5-iyul — 23 avgust).

Stalingrad jangidan (1942—1943) soʻng, Bryansk, Voronej va Markaziy frontlarning qoʻshinlari nemis fashist qoʻshinlarini ulkan hudud boʻylab surib tashlagan. Natijada „Kursk yoyi“ deb atalmish front chizigʻi yuzaga kelgan. Nemis fashistlar qoʻmondonligi ana shu yerda Voronej va Markaziy front qoʻshinlarini oʻrab olib, tor-mor qilish rejasini tuzgan. Bunga qarshi sovet qoʻmondonligi dastlab mudofaa, keyin qarshi zarba operatsiyalari bilan dushmanni tor-mor keltirish va uning yangi rejalarini barbod qilish rejasini ishlab chiqqan. „Kursk yoyi“ni mudofaa qilayotgan qoʻshinlarga qarshi nemislar oʻzining, 2, 9-piyoda askarlar, 4-tank armiyasi, „Kampf“ tezkor guruhini jangga tashlagan. Vatijada ular 5-iyulda Oryol-Kursk yoʻnalishi boʻyicha 10—12 km, Belgorod-Kursk yoʻnalishi boʻyicha 35 km masofaga yorib kirgan. Iyul— avgust oylarida Markaziy, Voronej va Dasht (general-polkovnik Ivan Konev), Gʻarbiy (general-polkovnik Vasiliy Sokolovskiy), Bryansk (general-polkovnik Markian Popov) va Janubi-Gʻarbiy (general-armiya Rodion Malinovskiy) fronti qoʻshinlari qarshi hujumga oʻtib fashistlarning 30 diviziyasini yakson qilgan. Oryol va Belgorod (5 avgust), Xarkov (23 avgust) shaharlari ozod qilingan. Kursk jangi Ikkinchi jahon urushida hal qiluvchi burilish yasagan va strategik tashabbus oʻzil-kesil sovet qoʻshinlariga oʻtgan. 

Kursk jangi bu tanklar jangi.

Mqanbalar 

 

Ikkinchi Jahon Urushi operatsiyalari va janglari
Kurtaklanish

Kurtaklanish — vegetativ koʻpayish xillaridan biri. K.da ova organizmda hosil boʻlgan kurtak—oʻsimtadan yangi organizm rivojlanadi. ayrim xaltachali zamburugʻlar, bir qancha bazidiyali zamburugʻlar, shuningdek, gulli oʻsimliklar va jigarsimon yoʻsinlar uchun xos. Hayvonlar orasida K. orqali koʻpayish gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, ayrim infuzoriyalar, halqali chuvalchanglar, mshanklar, qanotjabralilar va qobiqlilar uchun xos. Hayvonlarda K. tashqi va ichki boʻladi. Tashqi K. pariyetal (kurtak ova organizm tanasida hosil boʻladi) va bachki tanali (kurtaklar maxsus bachki — oʻsimtalarda hosil boʻladi) xillarga ajratiladi (mas, ayrim boʻshliqichlilar va qobiqlilarda). Ichki K.da yangi individ ova organizm tanasining ichida, uning ixtisoslashgan qismi hisobidan hosil boʻladi. Gʻovaktanlilarning gemmulasi, mshankalarning statoblasti ichki K. orqali paydo boʻladi. Himoya qobigʻiga ega boʻlgan kurtaklar noqulay sharoit (qishki sovuq, qurgʻoqchilik)da ova organizm nobud boʻlganida turning saqlanib qolishiga imkon beradi. Bir qancha hayvonlarda K. nihoyasiga yetmaydi va yosh organizm ova organizmdan ajralib ketmasligi tufayli koloniya hosil boʻladi. Ova organizmga har xil omillar (mas, kesish, kuydirish) taʼsir ettirib, sunʼiy K. paydo qilish mumkin.

Manbalar
Igor Kurchatov

Igor Vasilyevich Kurchatov (1902-yil 30-dekabr (1903.12.1), Sim shahri, hozirgi Chelyabinsk viloyati Asha tumani —1960-yil 7-fevral, Moskva] — rus fizik olimi, akademik (1943). Atom fani va texnikasining tashkilotchilaridan biri. Qrim universitetini tugatgan(1923). 1925-yildan Leninfad fizika-texnika institutida A. F. Ioffe rahbarligida ishlay boshlagan. 1943-yilda laboratoriya tashkil etib, unga rahbarlik qilgan (keyinchalik bu laboratoriya SSSR Fanlar akademiyasi Atom energiyasi institutiga aylantirilgan). Ilmiy ishini dielektriklar tabiatini oʻrganishdan boshladi. Segnet tuzining elektr xossalarini oʻrganib, segnetoelektriklar nazariyasiga asos soldi. 1933-yildan atom yadrosi fizikasi masalalari bilan shugullanib, sunʼiyradioaktiv izotoplar yadro izomeriyasi hodisasini (1935), rus olimlari K. A. Petrjak, G. N. Flyorov bilan birgalikda uran-235ning oʻz-oʻzidan boʻlinishini kashf qildi (1940). Kurchatov rahbarligida Moskvada siklotron (1944), Yevropada birinchi atom reaktori (1946), birinchi sovet atom bombasi (1949) va dunyoda birinchi termoyadro bombasi (1953), dunyoda birinchi atom elektr stansiyasi (1954) yaratildi va boshqariladigan termoyadro sintezi muammolariga oid tadqiqotlar qilishga kirisha boshlandi. Kurchatov tashabbusi bilan Oʻzbekistonda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti tashqil qilingan.

Adabiyot 
 Golovin I. N., I. V. Kurchatov, M., 1967; Astashenkov P. T., Akademik I. V. Kurchatov, M., 1971.

Manbalar 

 

Rossiya olimlari
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
12-yanvarda tugʻilganlar
1903-yilda tugʻilganlar
1960-yilda vafot etganlar
7-fevralda vafot etganlar
Kusko

Kusko — Peruning janubiy qismidagi shahar, Puva yassitogʻligida, 3400 m balandlikda. Kusko departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 291 ming kishi (2000). Temir yoʻl stansiyasi. Kusko rayonining savdo markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Kusko kechua indeyslarining muhim madaniy markazi. Milliy universitet (1692), Musiqa maktabi, Vafis sanʼat maktabi, kutubxona, muzeylar, jumladan, Milliy universitetning Arxeologiya instituti va muzeyi bor. Qadimgi inklar davlatining poytaxti (XII-XIII asrlarda asos solingan) boʻlgan. Saroy va soborlar, monastirlar, cherkovlarning qoldiqlari saqlangan. Turizm markazi.

Manbalar 

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Gavharoy Kutusheva

Gavharoy Xolmirzayevva Kutusheva (1953.20.12, Shahrixon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1975). 1975-yildan Ulugʻnor tumanidagi 18-maktabda fransuz tili oʻqituvchisi. K. taʼlim-tarbiya jarayonida yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi, oʻquvchilarning yozma va ogʻzaki nutqini rivojlantirishga katta eʼtibor beradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Kufiy

Kufiy — xattotlik uslubi; qad. arab yozuvlaridan. Harflar toʻgʻri va doyra chiziklar asosida yoziladi. 7-asrda Yaʼrab ibn Qahton tomonidan (taxminan Kufa shahrida) ixtiro qilingan, 7—10-asrlarda keng qoʻllangan. K.da 22 ta harf boʻlib, abjad tartibida joylashtirilgan. Unli tovushlar turli ranglardagi belgilar bilan ifodalangan. Diakritik belgilar ixtiro qilingach (8-asr), harflar soni 28 taga yetkazilgan. K.ning eng qad. namunalaridan biri Oʻzbekiston musulmonlari diniy idorasida saqlavayotgan, teriga yozilgan Usmon Qurʼonidir. Qoʻlyozma kitob yozishda asta-sekin K. oʻrnini vasx xati egalladi. K.dan, asosan, meʼmorlik (mas, Samarqanddagi Amir Temur, Qozizoda Rumiy maqbaralari kitobalari), amaliy bezak sanʼati, tangalarda, qoʻlyozma kitob sarlavhalari va kitobalarni yozishda foydalanilgan.

Abdumajid Madraimov.

Manbalar 

Arab alifbosi
Kuchar

Kuchar, Kusan, Kuche, Kuchar qadimiy, tarixiy shahar va viloyat (miloddan avvalgi 2 — mil. 10-asr). Torim vohasida joylashgan. "Kusan" atamasi mil av. 2-asrda yozilgan Xitoy bitiklarida uchraydi. Unga koʻra, ayni zamonda Kucharda yuksak madaniyatga ega boʻlgan davlat mavjud boʻlgan (qarang Kuchar davlati.). Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, Kucharda odam yashayotganiga bir necha ming yillar boʻlgan. Viloyatda joylashgan Chimbogʻ qabristonidagi bir koʻhna qabrdan miloddan avvalgi 1-ming yillikka oid qora va qizil sopol idishlar, temir, mis, yogʻoch va suyaklardan yasalgan buyumlar topilgan. Kucharaholisining katta bir qismi savdo bilan shugʻullangan. Kucharliklar sanʼatda, jumladan, uyin va gazalxonlikda mohir boʻlgan. Yozuv ishlari mahalliy va hind yozuvlarida olib borilgan. Manbalarning guvohligiga koʻra, 2—3-ming yil -muqaddam kuchar atrofida "quyuq va sassiq hidli suyuqlik" oqib turadigan joy boʻlgan. Mahalliy xalq ulardan foydalanishgan. Keyinchalik ushbu buloq boʻlib oqib turadigan sassiq suyuqlik neft ekanligi aniqlangan. Hozir kuchar viloyati Torim vohasidagi yirik zavonaviy neft ishlab chiqarish maskaniga aylangan. Kuchar shahri atrofida bir necha tarixiy yodgorliklar mavjud.

Manbalar 

 

Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Tarixiy viloyatlar
Xitoy shaharlari
Sharqiy Turkiston tarixi
Kuchar davlati

Kuchar davlati, Kusan davlati (Guyzi guo) — markazi Kuchar viloyati (Sharqiy Turkiston) boʻlgan qad. xonlik (miloddan avvalgi 2-asr—milodiy 8-asr). Uning hukmdori ayrim holdarda "xoqon" deb ham atalgan. Kuchar davlati ilk bor miloddan avvalgi 2-asrda yozilgan xitoy bitiklarida Jyuzi, Chyuyji, Guyzi, Jyuyyi kabi nomlar (hammasi "Kusan" atamasining trans-kripsiyasi) bilan tilga olingan. Ana shu maʼlumotlarga koʻra, ayni zamonda Kuchar davlati katta va kuchli davlat boʻlib, uning aholisi 6970 oila yoki 81317 kishidan, qoʻshini 21076 lashkardan iborat boʻlgan. Kuchar davlati hududida roʻng, sak, yuechji, usoʻng kabi qad.xalqlar yashagan. Davlat markazi Kuchar (Kucha) shahri boʻlib, u oʻz. 3,5 km ga yaqin boʻlgan baland va qalin devor bilan oʻralgan. Keyingi manbalarga koʻra, Kuchar davlatining poytaxti Yan-cheng (Yan shahri demakdir) boʻlgan. Xitoy sayyo)utarining taʼriflashicha, xon saroyi nihoyatda goʻzal boʻlib, xon sher shaklida yasalgan oltin taxtda oʻtirgan.

Hun imperiyasi kuchaygan paytda, Kuchar davlati unga itoat qilgan. "Gʻarbiy Xan" ("Shi Xan") deb nomlangan xitoylar davlati yuksalib Danan (Fargʻona)ga harbiy yurish qilganda Kuchar davlati ham urushga tortilib qisqa muddat davomida Xitoy taʼsiriga oʻtib qolgan. Turk xokonligi davrida Kuchar davlati unga tobe boʻlgan. Mazkur xoqonlik ikkiga boʻlinib ketgandan soʻng (7-asr oxiri) u Gʻarbiy Turk xokonligi itoatida boʻlgan. Kuchar davlatining uzoq davr davomida mavjud boʻlib turishi uning 1000-yildan ortiq davr ichida budda dini markazlaridan biri sifatida namoyon boʻlganligi va bu yerda yirik din arboblari istiqomat qilganligi bilan ham bogʻliqdir.

Xitoy manbalarida uchraydigan eng qad. maʼlumotlarda yozilishicha, Kuchar davlatida paxtadan mato va jundan gilam toʻqish, hayvon terilariga ishlov berish, ayollar uchun zarur boʻladigan turli xushboʻy hidli upa va surmalar ishlab chiqarish hunarmandchiligi yuksak darajada rivojlangan va katta hajmda chetga chiqarilgan. Kuchar davlatida zotli otlar va tovuslarni boqib koʻpaytirish ishlari yaxshi yoʻlga qoʻyilgan boʻlib, ular chetga chiqarilgan mollarichida muhim ahamiyat kasb etgan. Uzumdan musallas tayyorlash keng tarqalgan. Kuchar davlatining oʻziga xos yozuvi boʻlgan. Ammo liniy eʼtiqod va savdo ishlarida hind yozuvlari ham keng qoʻllangan.

Kuchar davlatida musiqa sanʼati ham yuksak darajada rivojlangan boʻlib, u Xitoyga katta taʼsir koʻrsatgan. Shu tufayli Xitoyda "Guyzile" ("Kusan musiqasi") atamasi paydo boʻlgan. Kusan musiqa-sining Xitoyda keng tarqalgan vaqti milodning dastlabki asrlariga, yaʼni Kusanda budda dini rivojlangan vaqtga toʻgʻri keladi. Ayni zamonda Kuchar davlatida mingdan ortiq buddizm ibodatxonalari mavjud boʻlgan.

Kusanning iqlimi iliq, yerdari sersuv boʻlganligi tufayli uning aholisi dehqonchilik va chorvachilik bilan keng shugʻullangan. Kuchar davlati miloddan avvalgi 2 — milodning boshlarida yuksak darajada iqtisodiy va madaniy rivojlangan. Shu zamonlarga oid oltin, mis, temir, qalay va qoʻrgʻoshin konlari topilganligi bunga isbot boʻla oladi.

Abdulahad Xoʻjayev.

Manbalar
Kuchlar koʻpburchagi

Kuchlar koʻpburchagi - berilgan kuchlar tizimining bosh vektori (geometrik yigʻindisi)ni aniqlash uchun quriladigan siniq chiziklar. Gʻg Gʻ2, ... Gʻp, kuchlar tizimi (rasm, a) uchun Kuchlar koʻpburchagini qurish uchun ixtiyoriy a nuqtadan boshlab maʼlum masshtabda Gʻ, kuch vektori a ni, uning oxiridan Gʻ2 kuch vektori be ni va eng keyin Fn, kuch vektori tp ni koʻyish kerak.a be ... tp shakl Kuchlar koʻpburchagi deyiladi. Oxirgi kuch uchi bilan birinchi kuch boshini birlashtiruvchi vektor ai berilgan kuchlar tizimining geometrik yigʻindisi R ni ifodalaydi, p nuqta a bilan mos kelsa, Kuchlar koʻpburchagi berk deb ataladi va R = O boʻladi. Kuchlar koʻpburchagini kuchlar parallelogrammini ketmaket qurib yasash mumkin. Kuchlar koʻpburchagi statika, nazariy va amaliy mexaniqa masalalarini yechishda va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Kushit xalqlari

Kushit xalqlari - Sharqiy Af rikada yashovchi xalqlar. Umumiy soni 30 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Tarkibiga oromo, somali, beja (bedavir), afar, danakil va saxo, agav, sidamo, burji, kaffa, olito, gimirra, iraku, gorova, rendille, gabbra, konso, gonga va boshqa xalq va elatlar kiradi. Efiopiya aholisining 50% ni tashkil qiladi (oromo va boshqa 30 dan ortiq etnoslar). Shuningdek, Shimoliy Tanzaniya, Shimoliy Uganda, Somali, Sudan va Misr Arab respublikasi (Qizil dengiz boʻylari)da ham yashaydilar. Somxom til oilasining kushit til guruhida soʻzlashadilar. Negroid irqiga mansub. Dindorlari — sunniy musulmonlar, xristianlar (katoliklar, lyuteranlar) ham bor. Kushit xalqlari koʻchmanchi, yarim koʻchmanchi chorvachilik (tuya, kuy, echki, qoramol), daryo boʻylarida yashovchilar dehqonchilik (paxta, tariq, sholi va boshqalar), dengiz boʻylarida yashovchilar baliq ovlash va hokazo bilan shugʻullanadilar.

Manbalar
Kuyukmozor qabristoni

Kuyukmozor qabristoni — Navoiy viloyati, Qiziltepa temir yoʻl styasining jan.-gʻarbidagi qabriston (miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 8-asr). Balandligi 1 — 1,2 m, diametri 12-14 m li 100 ga yaqin tuproqqoʻrgʻondan iborat. 1934-yilda arxeolog V. A. Shishkin ochgan. 1952 yildan arxeolog O. V. Obelchenko qazish ishlari olib borgan. Kuyukmozor qabristoni 2 xil tipdagi qabrlardan iborat: birinchisi — yer ostida oʻra shaklida shim.dan jan.ga choʻzilgan, ikkinchisi — sharq tomondan zinapoya shaklida qazib tushilgan lahad. Qabrlarga murdalar uzunasiga va bukik holda, boshi jan.ga qaratib qoʻyilgan. Murdalar yonidan sopol idishlar, qurollar (dudama qilichlar, xanjarlar, kamon hamda uning oʻqlari va boshqalar), jubba kiygan jangchi surati solingan suyak plastinkalar, oʻzuk, temir toʻqa, maʼbuda Anaxitaning haykalchasi va boshqa topilgan. Ossuariyga solib koʻmilgan jasadlar ham ochilgan. Bir ulik koʻmilgan joyga 2-marta koʻmish holdari ham uchraydi. Kuyukmozor qabristoni sarmatlarta tegishli ekanligi aniqlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Navoiy viloyati bino va inshootlari
Oʻzbekiston qabristonlari
Kuya

Kuya, kuyalar () – kapalaklar turkumiga mansub hasharotlar. Turliqanotlilar () kenja turkumining 70 dan ortiq oilasini oʻz ichiga oladi. Qanotlari ensiz, yozilganda 1–5 sm, oldingi qanotlari orqa qanotidan kattaroq boʻlishi, koʻpincha boshida tikkayib turgan tangachalarining borligi bilan ajralib turadi. 2000 dan ortiq turi mavjud, jumladan, Oʻrta Osiyoda 35–40 dan koʻp turi uchraydi. Bir qancha turlari turar joylarda, omborlarda yashaydi. Kuya orasida zararkunandalari koʻp. Kapalagi qoʻygan tuxumdan chiqqan qurt (lichinka)lari zarar keltiradi. Haqiqiy kuyalar oilasiga mansub zararkunandalardan poya kuyasining qurtlari bugʻdoy va javdar oʻsimligi poyalarini, ombor kuyasining qurtlari don, meva qoqilari, pustin kuyasi va kiyimlari jun, junli matolar, moʻyna va boshqalarni zararlaydi; toʻrvali kuya, girdak kuya, meva kuyasi olma, nok, doʻlana, oʻrikning rivojlanayotgan kurtaklari, keyinchalik barglari bilan oziqlanib katta ziyon keltiradi. Karam va butguldoshlarga mansub boshqa oʻsimliklarga karam kuyasi katta zarar keltiradi. Bu kuyani baʼzi olimlar mustaqil oila deb hisoblaydi. Qanotli kuyalar oilasining vakili – gulxyri kuyasi paxtaning ashaddiy zararkuvandasi; bu oilaga yana don kuyasi, shuningdek, karantin nazoratidagi gʻoʻza hamda kartoshka K.lari ham kiradi.

Kurash choralari: uy-roʻzgʻorda uchraydigan kuyaga vaftalin, karam kuyasiga 40% li ripkord (0,1 l/ga), 20% li sumitsidin(0,3 l/ga) yoki fozalon qoʻllash; don kuyasiga qarshi donni 25% li amboʻsh (1,2 g/m2) yoki metil yoki metil bromid bilan dorilash.

Manbalar 

Hayvonlar
Koga

Koga, Kioga — Afrikadagi koʻl, Ugandada 1029 m balandlikda joylashgan. Maydoni 2,6 ming km², chuqurligi 3–5 m, oʻzani 120 km. Qirgʻoqlari kuchli parchalangan. Koga Viktoriya koʻlini ham oʻz ichiga olgan juda katta suv havzasining qoldigʻi. Koʻl qamish va papirus bilan qoplangan. Koga orqali Viktoriya-Nil daryosi oqib oʻtadi. Baliq ovlanadi.

Manbalar 

Suv resurslari
Georges Cuvier

KYUVYE (Cuvier) Jorj (1769.23.8, Monbelyar, Elzas — 1862.13.5, Parij) — fransuz tabiatshunosi. Parij Fanlar akademiyasi (1796-yildan) va Fransiya akademiyasi (1818-yildan) aʼzosi, davlat arbobi. Kyuvye solishtirma anatomiya, paleontologiya va hayvonot dunyosi sistematikasi bilan shugʻullangan. Kyuvye hayvonlar tanasi, xususan, nerv sistemasi tuzilishining oʻxshashligi asosida hayvonot dunyosi shajarasi toʻgʻrisidagi taʼlimotni yaratdi. Organlar tuzilishini oʻrganishda solishtirma anatomik prinsipni qoʻlladi; korrelyasiya hodisasini ochdi, koʻplab qirilib ketgan hayvonlarni tavsiflab berdi; zoologiyaga "tip" tushunchasini kiritdi. Kyuvye Yerda hayotning rivojlanishi borasida oʻzining metafizik katastrofalar nazariyasini ilgari surdi. Tirik tabiatning oʻzgarishi toʻgʻrisidagi J.Lamark va organizmlar tuzilishining oʻxshashligi toʻgʻrisidagi Sent-Iler taʼlimotlariga qarshi chiqdi. Kyuvye ishlari evolyusion taʼlimotni yaratish uchun asos boʻldi.

Manbalar 

Tabiatshunoslik
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Kyusyu

Kyusyu, K i u – S i u (yaponcha – toʻqqiz viloyat) – Yaponiyaning jan. qismidagi orol. Tinch okean, Ichki Yapon va Sharqiy Xitoy dengizlari bilan oʻralgan. Maydoni yondosh mayda orollar bilan birga 42,1 ming km². Qirgʻoq chi-zigʻi notekis, qoʻltiq koʻp. Relyefi, asosan togʻli, shim. va gʻarbi sertepa va allyuvial pasttekislik. K.ning eng baland joyi – Kudzyu vulkani (1788 m). Soʻnmagan vulkanlar bor, issiq bulok koʻp. Teztez zilzila boʻlib turadi. Iqlimi subtropik, mussonli iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi togʻlarda 0°, tekisliklarda 10°, iyulniki 15—28°. Yillik yogʻin 1600–3000 mm. K.ning iqlimiga uning qirgʻoqlari yaqinidan oʻtadigan Kurosio va Susima iliq oqimlarining taʼsiri katta. Tez-tez tayfun boʻlib turadi. Yirik daryolari: Tikuga, Oyodo va Gokase; gidroenergiya resurslariga boy. Tuprogʻi qizil va sariq tuproq. 850 m balandlikkacha subtropik doim yashil oʻrmonlar, undan yuqorisi igva bargli oʻrmonlar, togʻ tepalari – butazor, oʻtloq va yalangliklar bilan band. K. – Yaponiyada oʻsimlik dunyosiga eng boy orol. K.ning shim. Yaponiyaning asosiy koʻmir-metallurgiya bazasi; markazi va jan. esa muhim qishloq xoʻjaligi rayonidir. Orolda aholi zich yashaydi. Yirik shaharlari: Kumamoto, Vagasaki, Kitakyusyu.

Manbalar 

 

Osiyo orollari