yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Chaoui

Shauya (Shaviyya yoki Shaviya), (arab tilida "Chaouia yoki Shawiya", pl.h. ; Xauya tilida "Išawiyen"), Jazoirdagi berber xalqlarining etnik guruhlaridan biri. Ular Jazoirning sharqiy koʻp qismida, asosan togʻli Oresda yashaydilar, ular saqlab qolishga muvaffaq boʻlgan berber tillaridan biri boʻlgan Chauya (Tashauit) tilida gaplashadilar va arabcha Jazoir lahjasi ham Shaviya orasida keng tarqalgan.

Tarqalishi 
Chaviylar Ores togʻlarida va unga eng yaqin hududlarda (Belezma togʻlari hamda tekisliklari , Chott viloyati va Konstantin viloyatining baland tekisliklari), yaʼni Jazoirning sharqiy qismining koʻp qismida va ularning aholisi mamlakatdagi barcha berberlarning 1/3 qismini tashkil qiladi.

Jazoirning markazi va sharqida joylashgan koʻpgina shahar va viloyatlarda, jumladan, Batna, Xenschela, Oum al-Bouaxi, Souq-Ahras, Biskra, Konstantin, Tebessa, Msila, Guelma, Setif, Bordj, Arrerij, Annaba, Mila provinsiyalarida shavilar jamoalari mavjud.

Hayot tarzi 
Shoviya dehqonchilik bilan bir qatorda chorvachilik bilan ham shugʻullanadilar. Janubda hali ham koʻplab yarim koʻchmanchilar mavjud.

Shoviylar musulmonlar, lekin butparastlikdan urf-odatlarning bir qismini, jumladan, ayollar tomonidan bajariladigan sehrli marosimlarni saqlab qolishadi.

Madaniyat 

Amazigh Madaniy Harakati (KDA) Chawiye ziyolilari tomonidan yaratilgan va nafaqat Chawiye, balki boshqa Berber xalqlari uchun ham umumiy berberlarning eng muhim uyushmalaridan biridir. Uning yaratilishi Jazoirning barcha tarmoqlarida berberlar harakatining xilma-xilligini aks ettirdi.

Til 
Shauyi xalqi shauyi (tashauyit) tilida gaplashadi va kobillardan farqli oʻlaroq, ular Berber va arab tillarini bilishadi, bu Rudalar mintaqasining tarixiy rivojlanishi bilan bogʻliq. Koʻpchilik maktablarda oʻqitiladigan fransuz tilida gaplashadi.

Shauya — Berber-Liviya oilasining Zenetian guruhining tillaridan biri boʻlib, u Ores mintaqasi va uning atrofidagi Berber lahjalarini, jumladan Batna, Xenshelu, Um al-Buaxi, Souq Ahras, Tebessa va boshqalarni ifodalaydi. Setif janubida va Biskra shimolida.

Tarixiy shaxslar 
Hozirgi zamonning eng koʻzga koʻringan shaviyalaridan baʼzilari quyidagilardir: Prezident Lamine Zeroual (1994), Birinchi vazir Ali Benflis (2000), mayor Abdelkader Shabu, Tahar Zbiri, general-mayor Xolid Nezar va boshqa koʻplab shaxslar. Milliy xalq armiyasi (NPA)dagi eng yuqori lavozimlarni egallagan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
 
 
 
 
Berber
Jazoir xalqlari
Roʻshonlar

Roʻshonlar (oʻzlarini ruhen, ruxni, ruxyonen deb ataydi, soʻzma-soʻz „yorqin, porloq“) – Pomir xalqlari guruhiga mansub. Ular Eron tillarining sharqiy tarmogʻi Shugʻnon-Roʻshon guruhining Roʻshon tilida gaplashadi. Dindorlari shia musulmonlari (ismoiliylar).

Tarixi 
Eronzabon xalqlar bronza davrining oxirida Pomir va Badaxshonga joylashdilar.

Soni 
Tojikistonning Togʻli Badaxshonida (Panj va Bartang daryolari vodiysidagi Roʻshon tumani) – 13,3 ming kishi 1989-yilda (hozirgi kunda 30 minggacha) – va qoʻshni Afgʻonistonning Badaxshon viloyatida, Panj daryosining yuqori oqimi boʻylab (Roʻshon tumaniRoʻshon vodiysida, Shugʻnon viloyatida (Tojikiston TBMV Shugʻnon viloyati bilan adashtirmaslik kerak) taxminan 8 ming kishini tashkil qiladi. TBMVda jami soni, yaqin elat bartanglar bilan birga – 30 minggacha boradi. Immigratsiya natijasida roʻshonlarning bir qismi Shugʻnon viloyatidagi Gunda va Shoxdari daryolarining yuqori oqimida, Xatlon viloyatining Xorugʻ, Qumsangir, Jillikoʻl va boshqa viloyatlarida hamda Dushanbe shahrida jam boʻlishib yashaydi.

Manbalar 

Tojikistondagi etnik guruhlar
Badaxshon
Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati
Amerika Qo‘shma Shtatlaridagi hindlar

Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi hindlar — Amerikada yashovchi kelib chiqishi hindistonlik boʻlgan aholi osiyoliklarning bir qismini tashkil qiladi.

Ingliz tilida Indian atamasi ikki tomonlama maʼnoga ega, chunki u tarixan Amerika qitʼasining tub aholisiga nisbatan xizmat qiladi. Noaniqliklarga yoʻl qoʻymaslik uchun American Indian yoki East Indian iboralari odatda qoʻllanadi, soʻnggi yillarda Janubiy Osiyo iborasi ham qoʻllanilmoqda.

Tarixi 

 1899-1914: Hindiston migratsiyasining birinchi katta toʻlqini, ularning aksariyati Panjob viloyatidan boʻlgan sikxlar. Ular asosan dehqonchilik va ish qidirish uchun Kaliforniyaga koʻchib ketishgan.
 1912: Kaliforniyaning Stokton shahrida birinchi sikx ibodatxonasi ochildi.
 1917-yil: Barred Zone Act Kongressda osiyoliklarning, shu jumladan hindlarning mamlakatga immigratsiyasini taqiqlovchi taklif uchdan ikki ovoz bilan maʼqullandi.
 1923-yil: AQSh Oliy sudi, AQSh Bagat Sigha Tindaga qarshi sudda hindlarning oq tanli boʻlmaganlar sifatida tan olinishini taqiqlab, qonun maqsadlari uchun odamlarni „ilmiy maʼnoda emas, balki umumeʼtirof etilgan“ oq tanli deb tasniflash kerakligini taʼkidladi.
 1943-yil: Respublikachilar Qoʻshma Shtatlardagi hindularni naturalizatsiya qilish toʻgʻrisidagi qonun loyihasini kiritdilar. Mamlakat prezidenti Franklin Ruzvelt ham „hindglarga nisbatan meʼyoriy diskriminatsiya“ni toʻxtatishga chaqiradi.
 1946-yil: Prezident Garri Trumen hindularga immigratsiya va fuqarolik huquqini qaytardi.
 1965-yil: Prezident Jonson 1965 yilgi INS qonunini imzolash orqali immigratsiya kvotalari mamlakat boʻyicha bekor qilinadi va kasbiy tajriba va taʼlimga asoslangan immigratsiya dasturini joriy qiladi.

Raqamlar va tarqalishi 
Statistik maʼlumotlarga koʻra, mamlakatda hindlar soni 2000-yildagi 1679 ming kishidan 2007-yilda 2570 ming kishiga koʻpaygan. Oʻsish sur’ati 53 % ni tashkil etdi — bu AQShning Osiyo aholisi orasida eng yuqori koʻrsatkich. Bu mamlakatdagi hind diasporasini osiyoliklar orasida xitoylik va filippinliklardan keyin uchinchi oʻrinda turadi. 2006-yilda Qoʻshma Shtatlardagi muhojirlarning umumiy sonidan (1266 ming kishi) Hindistondan kelgan immigrantlar 58 ming kishini tashkil etdi. Hindlarning migratsiyasi soʻnggi yillarda qayd etilgan eng yuqori koʻrsatkichdir. Aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, 1990-yildan 2000-yilgacha mamlakatda hindular sonining umumiy oʻsishi 105,87 % tashkil etdi.

Hindiston aholisi eng koʻp boʻlgan shtatlar: Kaliforniya , Nyu-York , Nyu-Jersi , Texas va Illinoys. Nyu-York aglomeratsiyasi va qoʻshni shtatlarning unga tutash hududlarida 2009-yilda 600 000 hindular yashaydi.

Oʻxshash manbalar 

 Hindiston diasporasi
 Kanadadagi hindlar
 AQShdagi xitoyliklar

Manbalar
Abik

Abik — Abxaziya xalqining tilchali puflama cholgʻu asbobi. Abxaziya nayi, uni tilchali sibizgʻa nay deb ham atashadi.

Uchi biroz egilgan uzun yogʻoch nay — lapina va mayda yongʻoq poʻstlogʻidan yasalgan shox koʻrinishida boʻlib, konussimon shaklga ega. Abik — signalli cholgʻu asbobi hisoblanadi.

Asbobni qayta tiklash ishlari Abxaziya xalq artisti Otar Georgievich Xunsariya tomonidan amalga oshirilgan.

Marosimlar madaniyati 
Abik — kelib chiqishi nuqtai nazaridan qadimgi abxaz xalq cholgʻu asbobi hisoblanadi. Uning uzoqlargacha yetib boradigan fanfara tovushi yordamida harbiy signallar eʼlon qilingan. Keyinchalik ushbu cholgʻu asbobini chalish yordamida odamlarni bayramlarga chorlay boshladilar.

Ayni vaqtda abik nayi unutilib ketgan, lekin guvohlarning yodga olishlaricha, u 19-asrning 2-yarmida soʻnggi abxaz shahzodasi Mixail (Axmut Bey) Chachba (Shervashidze) saroyida koʻzga tashlangan va chalingan. Bu signalli cholgʻu asbobi boʻlib, uning uzoqlarga yetib boruvchi fanfara sadosi yordamida harbiy signallar eʼlon qilingan, odamlar jamoat yigʻinlari, dala ishlariga chaqirilgan. Abik diniy maqsadlarda ham qoʻllangan. Ruhoniylar uning sadolari yordamida ibodat vaqti yaqinlashib kelayotganini atrofdagilarga bildirishgan.

Sh. D. Inal-ipa xalq yigʻinlarining ahamiyatini „Abxazlar“ monografiyasida shunday taʼriflaydi:- Jamoatchilik munosabatlarini tartibga solishda mahalla hayotining eng muhim masalalari hal etiladigan, adolat qaror topadigan xalq yigʻinlari alohida ahamiyatga ega edi. Zarurat paydo boʻlgan holatda xalq yigʻinlari „abik“ deb nomlangan surnay sadosi yordamida chaqirilgan. Har bir qishloq aholisi ishtirokida kundalik, xoʻjalik va boshqa masalalarni muhokama qilish uchun xalq yigʻinlari oʻtkazib turilgan. Bu katta yoshli erkaklar uchrashuvi boʻlib, ayollar odatda ularda ishtirok etishmagan. Yigʻilishlardagi eng muhim rol oqsoqollar — nufuzli va tajribali keksalarga tegishli boʻlgan, ammo ularning qoʻlida allaqanday hokimiyat boʻlmagan. Odamlar yigʻinlarga sulolasi yoki otasining ismini aytib tashrif buyurhgan"

Instrumental guruhlar 
Zamonaviy Abxaziyada abik yordamida kompozitsiyalar ijro etuvchi koʻplab xalq cholgʻu ansambllari mavjud. Abik vositasida xalq cholgʻu orkestrlari, jumladan koʻpchilik yaxshi bilgan „Gunda“ ansambli tomonidan kuylar ijro etiladi.

Adabiyotlar 

 Xashba I. M. Abxaz xalq cholgʻu asboblari Ikkinchi nashr Suxumi: „Alashara“, 1979 240 b. 1500 tiraj.
 Xashba I. M. Abxazlarning musiqiy madaniyatidan // Zamonaviy Abxaz qishlogʻi: Etnografik insholar. 1967-yil.
 Zelnitskaya R. Sh. Djgerda qishlogʻi misolida Abjuy Abxaziyadagi ijtimoiy munosabatlarning oʻzgarishi (19-asr oʻrtalari — 21-asr boshlari). Mutaxassisligi: 07.00.07 — etnografiya, etnologiya va antropologiya Tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya Ilmiy rahbar: tarix fanlari nomzodi Botyakov Yuriy Mixaylovich Sankt-Peterburg 2017-yil.

Yana qarang 

 Aphartsa
 Achamgur

Manbalar 

Musiqa asboblari
Ajen

Ajen (kor. ajaeng, — koreys torli cholgʻu asbobi. Bu eshilgan ipakdan yasalgan torlarga ega, keng sitra boʻlib, u forsaytiyadan yasalgan ingichka tayoq bilan chalinadi, kamon torlar boʻylab harakatlantiriladi. Dastlabda saroylarda musiqa chalish uchun qoʻllangan asboblar yettita torga ega boʻlgan va chongak ajen deb atalgan, oʻsha vaqtlarda sanjo va sinavini chalish uchun ishlatiladigan ajen sakkizta torli boʻlib, sanjo ajen deb atalgan. Baʼzan toʻqqiztagacha torga ega namunalar ham uchragan.

Ajen odatda yerda oʻtirgan holda chalinadi. U violonchelga oʻxshash chuqur ohangga ega, lekin ovozi biroz koʻproq gʻichirlaydi. Zamonaviy ijrochilarning ayrimlari ovoz yumshoqroq boʻlishidan umid qilib, asbob kamonchasini tayoqning oʻrniga ot yolidan yasashni afzal koʻradilar. Ajen saroy, zodagonlar, xalq musiqasini chalishda ishlatilgan, shuningdek, uning ovozi zamonaviy klassik musiqa va kinofilmlarda ham quloqqa chalingan.

Ajen nomi Xitoy tilidagi Yazheng soʻzidan kelib chiqqan (xit. savdo. lín , masalan. lín).

Yana qarang 

 Koreya musiqasi
 Shimoliy Koreya musiqasi

Havolalar 

 Ajaeng sahifasi
 https://web.archive.org/web/20060210050533/http://www.ajaeng.org/
koreys musiqa asboblari
Koreya haqida tugallanmagan maqolalar
musiqa asboblari
Chordofonlar
Saltuklu bekligi

Saltuklu bekligi () — 1071-1202-yillar orasida Erzurum va tutash hududlarda hukmronlik qilgan markazi Erzurum boʻlgan Onadoʻlidagi turk-islom bekligi. Beklikka 1071-yildagi Malazgirt jangidan soʻng, Saljuqiylar imperiyasi qoʻmondoni Ebü’l-Kāsım İzzeddin Saltuk Bey asos solgan. Beklikning nomi asoschisining ismidan kelib chiqqan.

Tarix 
Amir Saltuk 1071-yilda Saljuqiylar imperiyasi va Vizantiya imperiyasi oʻrtasida boʻlib oʻtgan Malazgir jangida, saljuqiylar qoʻshini tarkibida jangovar birlikka boshchilik qilgan. Saljuqiylar qoʻshini gʻalaba qozongach, Sulton Alp Arslon tomonidan Erzurum va uning atrofini zabt etish topshirigʻi berilgan. Saltuk Bey ushbu hududlarni fath etgandan keyin, sulton iqto tariqasida oʻziga hadya qilgan. Amir Saltuk Erzurumni iqto qilib olgan boʻlsa-da, Erzurumning asosiy qismi Gruziya homiyligidagi sobiq Vizantiya qoʻmondoni tomonidan boshqarilgan. Saltuk Bey bu hududlarni 1080/1081-yillarda toʻlaqonli egallagan.

Saltuklular saljuqiylarning vassali sifatida gruzinlarga qarshi kurashni davom ettirib, hududlarini kengaytirishga va chegarani himoya qilishga harakat qildilar. 1155-yilda Saltuklu beki Izzettin Saltuk Ani atrofidagi jangda Gruziya podshohi Dimitriyga magʻlub boʻldi va asirga tushdi. Soʻngra katta toʻlov evaziga ozod qilindi.

Saltuklular  Dânişmendliler bilan birlikta xristianlarga qarshi bir nechta katta muvafaqqiyatli urushlarni amalga oshirganlar. Koʻniya sultoni Rükneddin Süleyman Şah gruzinlarga qarshi harbiy safar uyushtirdi va Saltukli beki Alâeddîn Melik Şahni ham oʻz qoʻshiniga kelib qoʻshilishini va gruzinlarni birlikta yengish kerakligini aytdi. Ammo Saltuklu beki bu daʼvatga rozi boʻlmaganidan keyin, 1202-yilda Rükneddin Süleyman Şah Erzurum ustiga yurdi va shaharni egalladi. Shundan soʻng, Saltuklu bekligi ham tarix sahifalaridan oʻrin oldi.

Saltuklu bekligi beklari 
1071-1202-yillar orasida markazi Erzurum boʻlgan va eng porloq davrlarida Kars, Gumushhane, Rize va Bayburt hududlariga hukmronlik qilgan turkman bekligining beklari quyidagilardir:

Manbalar 

Onadoʻli bekliklari
Sunniy sulolalar
Turkman sulolalari
Basenji

Basenji (basenji), afrikalik hurmaydigan it, eng qadimgi it zotlaridan biri hisoblanadi.

Itning tarixi 

Qadimgi Misrda bu itlar fir’avnlarga sovgʻa sifatida olib kelingan, Misrliklar bu it zotini juda hurmat qilgan va ularni tirik tumor deb hisoblagan. Bu gapning isbotini fir’avn qabrlaridagi devor tasvirlari, shuningdek itlarning topilgan mumiyalari tasdiqlaydi. Basenji kabi itlar Nubiyada (zamonaviy Sudan hududi) keng tarqalgan. Kermaning qadimgi Nubiya madaniyati davrida arxeologlar ayol qabridan, basenjiga oʻxshash itning suyak qoldiqlari topilgan.

Kongo Demokratik Respublikasi) hayvonlarni ovlash mavsumida bu it zotidan yordamchi sifatida foydalanishadi va ularni yuksak etirof etishadi. Basenji itlari 1895-yilda birinchi marta Afrika qitʼasini tark etdi va dengizchilar tomonidan Angliyaga olib ketildi, ammo bu itlar iqlimga moslasha olmay qirilib ketdi.

1905-yilda Basenji Berlin hayvonot bogʻida ekzotik hayvonlar sifatida paydo boʻldi va 1930-yillarda ular Angliyaga olib kelindi, u yerda Basenji zotidagi standarti tasdiqlandi, bugungi kunda ham boqib kelinadi. 1937-yilda birinchi Basenji Amerika Qo'shma Shtatlaridagi koʻrgazmada „Kongo teriyeri“ nomi bilan paydo boʻldi, shundan keyin bu zot eʼtiborga olindi. 1941-yilda Amerikaga bir nechta basenji olib kelindi va bu zotning dunyo boʻylab tarqalishi ular bilan boshlandi. Basenji ham hurishi mumkin, lekin odatda faqat bir marta huriydi va keyin jim qoladi. Shuningdek, u qisman xonakilashtirilgan deb taxmin qilinadi. Uning metabolizmi boshqa uy hayvonlarinikiga oʻxshamaydi.

Tavsifi 
• Boʻyi – 43 sm

• Vazn – 11 kg

• Rangi – 4 xil

Manbalar 
1)Noonan, C. H. B.; Kay, J. M. (1990). „Prevalence and Geographic-distribution of Fanconi syndrome in Basenjis in the United States“. Journal of the American Veterinary Medical Association.

2)Dollman, Guy (April 1937). „The Basenji Dog“. Journal of the Royal African Society

3)Edwards, Richard J.; Field, Matt A.; Ferguson, James M.; Dudchenko, Olga; Keilwagen, Jens; Rosen, Benjamin D.; Johnson, Gary S.; Rice, Edward S.; Hillier, La Deanna; Hammond, Jillian M.; Towarnicki, Samuel G.; Omer, Arina; Khan, Ruqayya; Skvortsova, Ksenia; Bogdanovic, Ozren; Zammit, Robert A.; Aiden, Erez Lieberman; Warren, Wesley C.; Ballard, J. William O. (2021). – „Chromosome-length genome assembly and structural variations of the primal Basenji dog (Canis lupus familiaris) genome“
Kazu

Kazu () — Amerika xalq cholgʻu asbobi, skiffl ) musiqiy uslubida qoʻllanadi.

Tuzilishi 
Kazu — bir uchi torayib boruvchi metall, plastmassa yoki yogʻoch silindr. Silindr yuqori yuzasining oʻrtasiga papiros qogʻozidan yasalgan membranali metall mantar oʻrnatiladi. Kazooda musiqa ijro etish uchun unga qoʻshiq aytish kerak, qogʻoz membrana ovozni sezilarli darajada oʻzgartiradi.

Rossiyada kazuga oʻxshash asbob uzoq zamonlardan maʼlum boʻlgan — bu tishlarga qoʻyiluvchi papiros qogʻozli taroq. Evgeniy Vaxtangov bu cholgʻu asbobidan „Malika Turandot“ spektaklida maxsus effekt uchun foydalangan — kerakli vaqtda skripkachilar skripkalarini qoʻyib, taroqlarda vals chalishgan. Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi skiffle ansambllarida kazoo yuvish taxtasi singari noanʼanaviy musiqa asboblariga joʻr boʻladi. Yuvish taxtasi ustiga angishvona va yoki kontrabas bilan chalinadigan, rux qoplangan togʻoraga belkurak dastasi oʻrnatilib yasalgan (), tovonlari bilan musiqa ritmiga mos yuradigan yogʻoch odam () tuba tovushiga oʻxshab bas tovush chiqarish uchun ikki gallonlik viski solinadigan sopol idish (, jaga) va hokazolar oʻrnatilib qoʻllanadi.

Kazuning tor uchini yopish yoki qogʻoz membranani barmoq bilan bosish, boʻshatish orqali maʼlum bir ritmik naqsh hosil qilish mumkin.

Klarkning XIX asrning 40-yillarida ishlab chiqqan metall kazusi klassik shakl va oʻlchamlarga ega. Mantari buramali boʻlib, bu membrananing bosimini sozlashni osonlashtiradi va shu bilan kazuni „sozlaydi“.

Tarixi 
1916-yilda Nyu-Yorkning Eden shahridagi Original American Kazoo kompaniyasi kazu cholgʻu asbobini ommaviy ishlab chiqara boshladi.

Manbalar
Klave

Klave, klaves  ( — kalit, koʻplikdagi shakli — claves) — ansamblga asosiy ritmni beruvchi ikkita qattiq yogʻoch tayoq koʻrinishidagi afro-kuba zarbli cholg‘u asbobi hisoblanadi.

Klavni ijro qilayotgan sozanda (yoki xonanda) qoʻlida tayoqlardan birini shunday ushlaydiki, natijada kaft rezonatorga oʻxshash koʻrinishda turadi, shunda boshqasi bilan esa birinchisiga ritmik zarbalar berib, yuqori tondagi aniq tovushlarni chiqaradi. Klavedan turli ritmik naqshlarni ijro etishda ham foydalanish mumkin; ammo u asosan bir necha turlarda maʼlum boʻlgan bir xil nomdagi klave ritmini bajarishda foydalaniladi: guaguanko klave, son klave, kolumbia klave, braziliya klave va boshqalar. Klave asosan Kubs musiqasida, shuningdek Lotin Amerikasi musiqasining mambo, salsa va shu kabi boshqa uslublarida ham keng qoʻllanadi.

Manbalar

Adabiyot
Futbol qoidalari



Futbolning qisqacha tarixi 
Futbol tarixi (qisqacha) Futbolning paydo boʻlishining aniq sanasi nomaʼlum, ammo aytish shuni aytish mumkinki, futbol tarixi bir asrdankoʻproqqa borib taqaladi va koʻplab mamlakatlarga oʻz taʼsirini koʻrsatgan. Toʻp oʻyinlari deyarli barcha qitʼalarda mashhur boʻlgan, buni keng tarqalgan arxeologik topilmalar tasdiqlaydi. Zamonaviy futbol 1860-yillarda Angliyada ixtiro qilingan.

Futbol qoidalari 
Oʻyin qoidalari Xalqaro futbol assotsiatsiyasi kengashi (IFAB) tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi,IFABning tarkibiga FIFA (4 ovoz), shuningdek, Angliya, Shotlandiya, Shimoliy Irlandiya va Uels futbol assosiasiyalari vakillari kiradi. Rasmiy oʻyin qoidalarining eng soʻnggi ishlab chiqilgan nashri 2013-yil 1-iyun sanasi boʻlib, 17 ta qoidadan iborat:
 1-qoida: Oʻyin maydoni
 2-qoida: Toʻp (koptok)
 3-qoida: Oʻyinchilar

 4-qoida: Oʻyinchilarning kiyinishi
 5-qoida: Hakam
 6-qoida: Boshqa oʻyin qoidalari
 7-qoida: Oʻyindan tashqari holat
 8-qoida: Oʻyinchilarning qoidabuzarliklari va notoʻgʻri xatti-harakatlari
 9-qoida: Erkin zarbalar
 10-qoida: Penalti tepish
 11-qoida: Toʻpni maydonga tushirish
 12-qoida: Darvozaga gol zarbasi
 13-qoida: Burchak zarbasi

Futbolda penaltilar seriyasi 
Raqib oʻyinchisi zarbani amalga oshirayotganda darvozabon darvozaga gol oʻtkazmaligi talab etiladi. Futbolda penaltilar seriyasi quyidagi qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi: jamoalar 11 metr masofadan raqib darvozasiga 5 marta zarba berishadi, barcha zarbalar turli oʻyinchilar tomonidan amalga oshiriladi yaʼni bir oʻyinchi ikki marta tepishi mumkin emas. Agar 5 ta zarbadan keyin penalti hisobi teng boʻlsa, jamoalar gʻolib aniqlanmaguncha penalti tepishda davom etadilar.

Oʻyindan tashqari holat 
Agar oʻyinchi toʻpdan koʻra raqib darvoza chizigʻiga yaqinroq boʻlsa va raqibning ikkinchidan oxirgi oʻyinchisiga, shu jumladan darvozabonga yaqinroq boʻlsa, oʻyinchi oʻyindan tashqari holatida deb hisoblanadi.

Sariq va qizil kartochkalar 
Sariq va qizil kartochkalar oʻyinchilarni qoʻpollik va sportga mos kelmaydigan xatti-harakatlari uchun hakam tomonidan beriladigan kartochkalardir. Sariq kartochka ehtiyotkor xarakterga ega va futbolchiga quyidagi hollarda beriladi:
 qasddan qoʻl toʻpi uchun;
 vaqt oʻynash uchun;
 hujumni buzish uchun;
 hushtak oldidan tepsa, jonli devordan ogohlantirishsiz chiqish (toʻgʻridan-toʻgʻri erkin zarba);
 qoʻpol oʻyin uchun;
 sportga xos boʻlmagan xatti-harakatlar uchun;
 hakam bilan nizolar, bahslangani uchun;
 simulyatsiya uchun;
 hakamning ruxsatisiz oʻyinni tark etganligi yoki oʻyinga kirganligi uchun.

Futbol qoidalarining oʻzgartirilgan yillari 

1938-yildan hozirgacha oʻzgarishlar jadval asosida keltirilmoqda:

Manbalar 

Futbol assotsiatsiyasi qonunlari
Futbol terminologiyasi
Alisa (ovoz yordamchisi)

Alisa – Yandex tomonidan ishlab chiqilgan virtual ovoz yordamchisi. Maxsus algoritmi tufayli qurilma bilan bogʻliq turli vazifalarni bajarishi, tabiiy ovozni tushunishi, savollarga javob berishi, jonli ovozni taqlid qilishi mumkin. Alisa smartfonlarda, kompyuter va avtomobillarda ishlaydi. 2019-yil dekabr oyi holatiga 45 mln foydalanuvchiga ega

Tarixi 
Alisa oʻz raqobatchilari: Siri, Google Assistant, Amazon Alexa, Cortanalardan kech 2016-yilda ishlab chiqila boshlandi. Rasmiy nashr 2017-yil 10-oktabr sanasiga toʻgʻri keladi: Yandexning Android va IOS uchun ishlab chiqilgan qidiruv tizimlarida hamda sinov talqinida Microsoft Windowsda ishlay boshladi.

2018-yil holatiga koʻra Alisa Rosiyadagi smartfonlarning 53%da hamda 20 mlndan ortiq avtomobillarda oʻrnatilgan

„Alisa“ning shakllanishi 
Vladimir Guriyev boshchiligidagi jamoaning „Alisa“ning shakllanishidagi oʻrni beqiyos hisoblanadi. Alisaning ovozi dublyaj aktrisasi Tatyana Shitova'ga tegishli. Bundan avval u OS1 operatsion tizimi obrazi uchun ovoz bergan edi.

Ovoz yordamchisi uchun ism tanlash bir necha bosqichda amalga oshirildi. Misol uchun bolalar talaffuz qilishi qiyin boʻlgan „R“ boʻlmasligi kerak edi.

Texnologiyalar 
Alisa Yandexning bir nechta dasturlariga biriktirilgan boʻlib, bular: qidiruv dasturi, Yandex.Navigator va Yandex.Browser'ning mobil hamda desktop talqinlari.

Asisstent bilan aloqa ovoz yoki klaviatura orqali amalga oshiriladi. Alisa javobni muloqot oynasida koʻrsatishi yoki kerakli havolani, dasturni ochib beradi. Bundan tashqari musiqani yoqish, uygʻotgich hamda taymer oʻrnatishi, har-hil oʻyinlar oʻynashi mumkin.

Alisa bugungi kunda faqat Rus tilini tushunadi. Uning Turk tilini tushunuvchi talqini Yandex.Navigator'dagina mavjud.

Alisa uchun eng yaxshi buyruqlar 
Quyida dastur tomonidan yaxshi javob beriluvchi buyruqlar roʻyhati keltirilgan:
 Musiqa – „Vklyuchi bodriy rok“, „Vklyuchi radio“, „Davay muziku dlya romanticheskogo svidaniya“;
 Video – „Naydi video s kotikami“, „Poiщi serial pro vikingov“, „Vklyuchi melodramu“;
 Ob-havo – „Rasskaji pogodu na tri dnya“, „Budet li dojd?“;
 Taymer – „Postav taymer na 7 minut“, „Skolko do konsa taymera?“;
 Joylashuv – „Gde poest borщ?“, „Naydi apteku ryadom“, „Postroy marshrut do blijayshego supermarketa“;
 Muloqot – „Davay poboltaem“, „O chem ti dumaesh?“;
 Taksi – „Vizovi taksi“.
Bundan tashqari Alisa uchun yana koʻplab maxsus buyruqlar ishlab chiqilgan

Manbalar
Under Armour

Under Armour Inc. - poyabzal, sport va kundalik kiyimlar ishlab chiqaradigan Amerika sport uskunalari kompaniyasi. Under Armour kompaniyasining global shtab-kvartirasi Merilend shtati Baltimor shahrida joylashgan bo'lib, qo'shimcha ofislari Amsterdamda (Yevropa shtab-kvartirasi), Ostin, Guanchjou, Gonkong, Xyuston, Jakarta, London, Mexiko, Myunxen, Nyu-York, Panama Siti (xalqaro shtab-kvartira)da joylashgan. , Parij, Pitsburg, Portlend, San-Fransisko, San-Paulu, Santyago, Seul, Shanxay (Buyuk Xitoy bosh qarorgohi) va Toronto.[3]

Shirkatlar
Amandin Bushar

Amandine Buchard (tugʻ. 1995-yil 12-iyul, Noisy-le-Sec, Seine-Saint-Denis, Il-de-Frans, Fransiya) — fransiyalik dzudochi, 48 kg gacha, 52 kg gacha va 57 kg gacha vazn toifasida, Fransiya terma jamoasi aʼzosi. Ikki karra Yevropa chempioni va Yevropa chempionatlari sovrindori, ikki karra Jahon chempionatlari sovrindori. 2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari kumush medali sovrindori.

Faoliyati 
Amandine Buchard dzudo bilan 2001-yil sentyabrda „Noisean“ dzudo klubida shugʻullanadi. Dzudo oʻzi uchun katta ahamiyatga ega ekanini tushunib, oʻz omadini yuqori saviyada sinab koʻrishga qaror qildi.

2010-yilda u professional karyerasi Parij turnirida uchinchi oʻrindan boshlaydi.

2014-yilda Chelyabinskdagi (Rossiya) ilk Jahon chempionatida u amaldagi Olimpiada chempioni braziliyalik Sarah Menezesni birinchi bosqichda magʻlub etdi. Bu yerda u 3-oʻrin uchun kechgan bahsda rossiyalik Alesya Kuznetsovani magʻlub etib, bronza medalini qoʻlga kiritdi. Oʻsha yili u Fort Lauderdaleda (AQSh) boʻlib oʻtgan oʻsmirlar oʻrtasidagi Jahon chempionatida qatnashib, 52 kg vazn toifasida oltin, keyin esa umumjamoa hisobida kumush medalni qoʻlga kiritdi.

2016-yil 21-fevralda yangi tarozidan soʻng u toifasini oʻzgartirishga qaror qiladi (57 kg gacha), lekin Rio-de-Janeyrodagi Yozgi Olimpiada oʻyinlariga yoʻllanma ololmaydi. 2017-yilgi mavsumda Amandine Buchard 52 kg gacha vazn toifasida ishtirok etish uchun yana toifasini oʻzgartirdi. U Tbilisida (Gruziya) Gran-prini oltin medali qoʻlga kiritdi, ammo Varshavadagi (Polsha) Yevropa chempionatining birinchi bosqichida qatnashmadi. U umumjamoa hisobida Yevropa chempionligini qoʻlga kiritdi, oʻshanda Fransiya Polshani 5:0 hisobida magʻlub etdi. Oʻsha yili Budapeshtda (Vengriya) boʻlib oʻtgan Jahon kuboknida u chorak finalga yoʻllanma oldi.

2018-yilda u Parijdagi turnirda ikkinchi oʻrinni egalladi va u yaponiyalik Uta Abega qarshi uchta jarimadan mahrum boʻldi. Keyingi oyda u Tbilisidagi turnirda gʻolib chiqadi. Tel-Avivdagi (Isroil) Yevropa chempionatida u birinchi bosqichda ruminiyalik sportchi Andrea Chitsudan ustun kela olmadi. 2018-yilda Bokuda (Ozarbayjon) boʻlib oʻtgan Jahon chempionatida u bronza medalini qoʻlga kiritdi.

2021-yilda Lissabonda (Portugaliya) boʻlib oʻtgan Yevropa chempionatida fransiyalik sportchi finalda italiyalik Odette Giuffridani magʻlub etib, qitʼa chempioniga aylangandi. 2021-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida u 52 kg gacha vazn toifasida finalda yaponiyalik Uta Abega yutqazib, kumush medalni qoʻlga kiritdi.

2022-yilda Sofiyada (Bolgariya) boʻlib oʻtgan Yevropa chempionatida 52 kg gacha boʻlgan vazn toifasida u finalda angliyalik sportchi Chelsie Gilesga yutqazib, kumush medalni qoʻlga kiritdi.

Manbalar 

12-iyulda tugʻilganlar
1995-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlaridagi dzyudochilar
2024-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida medal sohiblari
2024-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlaridagi dzyudochilar
Alifbo boʻyicha sportchilar
Uta Abe

Uta Abe (; tugʻ. 2000-yil 14-iyul, Kobe, Yaponiya) — yaponiyalik dzudochi, 52 kg gacha vazn toifasida, Yaponiya terma jamoasi aʼzosi. 2020-yilgi Yozgi Olimpiada o'yinlari chempioni va kumush medali sovrindori, ikki karra Jahon chempioni.

Faoliyati 
Uta Abe dzyudochi, Yozgi Olimpida va ikki karra Jahon chempioni Hifumi Abening singlisi.

2016-yil fevral oyida Dusseldorfda (Germaniya) Gran-prisida Abe birinchi oʻrinni egallab, IJF (Xalqaro dzudo federatsiyasi) Gran-prisini yutgan eng yosh ayol dzudochi boʻldi.

2018-yilda Bokuda (Ozarbayjon) boʻlib oʻtgan Jahon chempionatida u 52 kg gacha vazn toifasida ishtirok etdi va 18 yoshida birinchi Jahon chempionligini qoʻlga kiritdi. Uta Abe tarixda sayyoramizning eng yaxshi dzudochi unvonini qoʻlga kiritgan uchinchi eng yosh dzudochiga aylandi. Avvaliga Abe polshalik dzudochi Karolina Penkovskani, keyin esa shveysariyalik Fabien Kocherni magʻlub etdi. U yarim finalda fransiyalik Amandine Buchardni 40 soniyadan kamroq vaqt ichida magʻlub etishdan oldin braziliyalik Jessica Pereyrani magʻlub etdi. Finalda Abe hamyurti, amaldagi Jahon chempioni Ai Shishime bilan toʻqnash keldi va oltin medalni qoʻlga kiritdi.

2019-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oldidan Jahon chempionatida u finalda rossiyalik sportchi Natalya Kuzyutinani magʻlub etib, oltin medalni qoʻlga kiritdi. Keyingi yili u Toshkentda (Oʻzbekiston) va Qozonda (Rossiya) boʻlib oʻtgan „Katta dubulgʻa“ turnirlarida gʻolib chiqdi. U 2021-yilgi Jahon chempionatida ishtirok etmayapti, bu yerda hamyurti Ai Shishime chempionlikni qoʻlga kiritadi.

2021-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida u 52 kg gacha vazn toifasida final bahsida fransiyalik Amandine Buchardni magʻlub etib, oltin medalni qoʻlga kiritdi.

Manbalar 

14-iyulda tugʻilganlar
2000-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlaridagi dzyudochilar
Alifbo boʻyicha sportchilar
Woods–Saxon potensiali

Woods-Saxon potensiali atom yadrosi ichidagi nuklonlar (protonlar va neytronlar) uchun asosiy maydon potentsiali bo'lib, yadro qobig'i modelida har bir nuklonga ta'sir qiluvchi kuchlarni taxminan tasvirlash uchun ishlatiladi. Potensial Rojer D. Vuds va Devid S. Sakson sharafiga nomlangan.

Potensialning yadro markazidan r masofaga bog'liqlik ifodasi quyidagicha:

Bu yerda V 0 (energiya o'lchamiga ega) potensial o'ra chuqurligi, a - yadroning "sirt zichligini" ifodalovchi uzunlik va -yadro radiusi,   va A - massa soni.

Parametrlar uchun odatiy qiymatlar: , .

Katta atom raqamli yadrolar uchun uchun bu potentsial potentsial o'raga o'xshaydi. U quyidagi xususiyatlarga ega:

 U masofa bilan monoton ravishda ortib boradi.
 Katta yadro massalari uchun uning shakli markazda taqribiy tekislik bo'ladi.
 Yadro yuzasiga yaqin joylashgan nuklonlarga ta'sir kuchi (ya'ni a tartibli masofada,   bo'lganda) markazga yo'nalgan va  katta qiymatga ega.
 r cheksizlikka () intilganda potensial qiymati tez nolga yaqinlashadi, bu kuchli yadro ta'sirining qisqa masofali tabiatini aks ettiradi.

Ushbu potentsialning Shredinger tenglamasini analitik tarzda, uni gipergeometrik differensial tenglamaga aylantirish orqali yechish mumkin. To'lqin funksiyasi radial qismi quyidagicha bilan berilgan:

buyerda , , ,  va . Bu yerda  gipergeometrik funktsiyadir.

Yana qarang 
 Chekli potentsial oʻra
 Kvant garmonik ossilyator
 Yukava potensiali
 Yadroviy kuchlar
 Yadro tuzilishi
 Qobiq modeli

Manbalar

Havolalar 
 http://nucracker.volya.net/ Woods-Saxon Solver

Fizika
Majlinda Kelmendi

Majlinda Kelmendi (tugʻ. 1991-yil 9-may, Peja, Kosovo) — kosovolik dzudochi, 52 kg gacha vazn toifasida, Kosovo terma jamoasi aʼzosi. 2012-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari va 2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari ishtirokchi, 2016-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari chempioni, 2019-yilgi Yevropa oʻyinlari gʻolibi, ikki karra Jahon chempioni (2013 va 2014), toʻrt karra Yevropa chempioni (2014, 2016, 2017, 2019). Kosovo tarixidagi birinchi Olimpiada medali sovrindori.

Faoliyati 
1991-yil 9-mayda Majlinda Kelmendi Peja shahrida tugʻilgan.

2009-yilda Kelmendi Parijda (Fransiya) oʻtkazilgan oʻsmirlar oʻrtasidagi Jahon chempionatida oltin medalni qoʻlga kiritdi. 2010-yilda u Rabotda (Marokash) boʻlib oʻtgan oʻsmirlar oʻrtasidagi Jahon chempionatida beshinchi oʻrinni egalladi va 2010-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Jahon chempionatida 52 kg gacha vazn toifasida toʻqqizinchi oʻrinni egalladi. Albaniya sharafini himoya qilgan Majlinda Kelmendi 2012-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarining birinchi bosqichda Jaana Sundberg, ammo keyin ikkinchi bosqichda Christianne Legentil yutqazdi.

2013-yilda Rio-de-Janeyroda (Braziliya) boʻlib oʻtgan Jahon chempionatida Kelmendi finalda braziliyalik Érika Miranda magʻlubiyatga uchratib, oʻz mamlakati tarixidagi birinchi Jahon chempioni boʻldi. 2014-yilda Chelyabinskdagi (Rossiya) Jahon chempionatida u chempionlik unvonini himoya qildi. Xuddi shu yili, Olimpiada oʻyinlaridan ikki yil oldin, u Riodagi oʻyinlarning ochilish marosimida mamlakat bayroqdori etib tayinlandi. Oʻsha yili Kelmendi ham Yevropa chempioni boʻldi va ikki yildan soʻng yana bu unvonni qoʻlga kiritdi. U shuningdek, ketma-ket uchinchi „Katta dubulgʻa“ chempionligini qoʻlga kiritdi.

2016-yil 8-avgustda Kelmendi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida finalda italiyalik Odette Giuffrida bilan raqobatlashdi. Kelmendi eng kam ball (yuko) bilan gʻalaba qozondi, uni hakamlar uchi mata sukashi tashladi. Shu tariqa, dzudochi oʻz mamlakati tarixidagi birinchi Olimpiada chempioni boʻldi. 2017-yilda u Alesya Kuznetsovani magʻlub etib, Yevropa chempioni unvonini himoya qildi. Lekin Jahon chempionatida u beshinchi boʻldi.

2019-yil 22-iyunda u Minskdagi (Belarus) Yozgi Yevropa oʻyinlari chempioni boʻldi. Bu musobaqalar, shuningdek, Yevropa chempionati edi, buning natijasida Kelmendi oʻzining toʻrtinchi chempionligini qoʻlga kiritdi. 2019-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Olimpiada oldidan Jahon chempionatida u bronza medali uchun bahsda portugaliyalik sportchi Joana Ramosni ortda qoldirib, bronza medalini qoʻlga kiritdi.

2021-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida 52 kg gacha vazn toifasida u birinchi raund vengriyalik Réka Puppga yutqazib qoʻydi.

Manbalar 

9-mayda tugʻilganlar
1991-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
2012-yilgi Yozgi Olimpiada o'yinlaridagi dzyudochilar
2016-yilgi Yozgi Olimpiada o'yinlaridagi dzyudochilar
2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlaridagi dzyudochilar
Alifbo boʻyicha sportchilar
Helsinki kelishuvlari

Helsinki kelishuvlari, yoki Helsinki Yakuniy akti va Helsinki deklaratsiyasi deb ham ataladigan hujjat 1975-yil 30-iyuldan 1-avgustgacha Finlandiyaning Helsinki shahrida boʻlib oʻtgan Yevropada xavfsizlik va hamkorlik boʻyicha konferensiyaning uchinchi bosqichining yakuniy yigʻilishida imzolangan hujjatdir. Helsinki jarayoni deb nomlanuvchi ikki yillik muzokaralardan soʻng boʻlgan voqeadir. Oʻsha paytda mavjud boʻlgan barcha Yevropa mamlakatlari (Xitoyparast Albaniya va yarim suveren Andorra hisoblamaganda), shuningdek, AQSh va Kanada, yaʼni jami 35ta ishtirokchi davlatlar, toʻgʻrirogʻi etganda Sharq va Gʻarb oʻrtasidagi Sovuq urushni pasayishni yaxshilash maqsadida Yakuniy hujjatni imzolaydilar. Biroq, Helsinki kelishuvlari majburiy emas edi, chunki ular parlamentlar tomonidan ratifikatsiya qilinishi kerak boʻlgan shartnoma maqomiga ega emas edi. Baʼzan „Helsinki pakti(lar)i“ atamasi norasmiy ravishda ham qoʻllangan.

Hujjat 

Yevropa xavfsizlik va hamkorlik komissiyasi terminologiyasida toʻrtta guruh yoki savat mavjud edi. Birinchi savatda „Ishtirokchi davlatlar oʻrtasidagi munosabatlarni boshqaradigan tamoyillar toʻgʻrisidagi deklaratsiya“ (shuningdek, „Dekalog“ deb ham atalgan) quyidagi 10 banddan iborat edi:

I. Suveren tenglik, suverenitetga xos boʻlgan huquqlarni hurmat qilish

II. Doʻq-poʻpisa qilish yoki kuch ishlatishdan voz kechish

III. Chegaralarning daxlsizligi

IV. Davlatlarning hududiy yaxlitligi

V. Nizolarni tinch yoʻl bilan hal qilish

VI. Ichki ishlarga aralashmaslik

VII. Inson huquqlari va asosiy erkinliklarini, shu jumladan fikr, vijdon, din yoki eʼtiqod erkinligini hurmat qilish

VIII. Teng huquqlar va xalqlarning oʻz taqdirini oʻzi belgilashligi

IX. Davlatlar oʻrtasidagi hamkorlik

X. Xalqaro huquq boʻyicha majburiyatlarni vijdonan bajarish

Ikkinchi savat iqtisodiy, ilmiy va texnologik hamkorlikni vaʼda qildi; ishbilarmonlik aloqalari va sanoat kooperatsiyasini rivojlantirish; transport tarmoqlarini bir-biriga ulash; va axborot oqimini oshirish. Uchinchi savatga oilaviy birlashish, nikoh va sayohat kabi insoniy kontekstni yaxshilash boʻyicha majburiyatlar kiritilgan. Shuningdek, jurnalistlar sharoitini yaxshilash va madaniy aloqalarni kengaytirishga intildi. Toʻrtinchi savat ijroni nazorat qilish va kelajakdagi uchrashuvlarni rejalashtirish tartib-qoidalari bilan bogʻliq boʻldi.

Kelishgan tomonlar 

 
 
  Bolgariya
 
 
  Czexoslovakiya 
 
  Sharqiy Germaniya
 
 
 
 
  Mojariston
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  Polsha
 
  Ruminiya
 
 
  Ispaniya
 
 
 
 
 
  Gʻarbiy Germaniya

Manbalar 

Sovuq urush
Vasiliy Aleksandrov

Vasiliy Georgievich Aleksandrov 1887-yil 24-may, Sankt-Peterburg, Rossiya imperiyasida tavallud topgan. 1964-yil 16-yanvar, xuddi shu joyda (Leningrad) vafot etgan. Vasiliy sovet botaniki va o'simliklar anatomiyasi yo'nalishida yetuk shaxs bo'lgan.

Biografiya
1887-yil 24-mayda Sankt-Peterburgda tug'ilgan. Yoshligida u Imperator Sankt-Peterburg universitetiga o'qishga kiradi va u yerda, o'z bilimlarini yanada mustahkamlab o'qishini muvaffaqiyatli tarzda yakunlaydi.

1910-yillarning oxirida u professorlik dissertatsiyasini himoya qildi va 1920-yilda bir vaqtning o'zida ikkita universitetda - Tbilisi va Tomskda professorlik qiladi, u yerda 1929-yilgacha ishladi. 1929-yilda Vasiliy Aleksandrov Butunittifoq o'simlikchilik institutiga ishga bordi va u yerda o'simlik anatomiyasi laboratoriyasining mudiri etib tayinlandi. 1942-yilda SSSR Fanlar akademiyasining Botanika institutida o'simliklar anatomiyasi va morfologiya kafedrasi mudiri bo'ldi.

1954-yilda u "O'simliklar anatomiyasi" darsligini nashr etdi, o'sha yilning boshida u o'simliklar anatomistlari maktablarini ochdi. 1964-yil 16-yanvarda Leningradda vafot etdi.

Mukofotlar 
Mehnat Qizil Bayroq ordeni (06.10.1945)

Ilmiy ishlar 
Asosiy ilmiy ishlari madaniy va yovvoyi o'simliklarning fiziologik anatomiyasiga: tolali, efirli, kauchuk, yog'li o'simliklar, kartoshka, dukkaklilar, kabi turlariga bag'ishlangan...

 U oʻsimliklarning oʻtkazuvchanlik tizimini, kalsiy oksalat kristallarining toʻplanishi va oʻzgarishini, yogʻochlanish va lignifikatsiya jarayonlarini, yashil plastidlarning tuzilishi va funksiyasini, mevalarning tuzilishi va rivojlanishini oʻrgangan.
 Fiziologik anatomiyaning asosiy tamoyillarini ishlab chiqadi hamda, anatomik xususiyatlardan filogenetik sistematika, genetika va seleksiyada foydalanadi.
 U barg izlari nazariyasiga katta hissa qo'shdi.
 Bast tolali oʻsimliklar poyasida tolani “grafik” aniqlash usullari ishlab chiqgan

Manbalar
Shamsi Qiyomov

Shamsi Qiyomov — sovet va oʻzbek aktyori, dramaturg va ssenariychi. SSSR Yozuvchilar uyushmasi a’zosi (1962—1991-yillarda), Tojikiston xalq artisti.

Tarjimai hol 
1920-yil 1-yanvarda Samarqandda dunyoga kelgan. 1947-yilda u Moskvaga koʻchib oʻtdi va Rossiya teatr va rassomchilik institutiga oʻqishga kiradi va uni 1952-yilda tamomlaydi. U talabalik davridan boshlab yozuvchilik ijodi bilan shugʻullana boshladi va umrining soʻnggi pallasigacha qissa, ocherklar yozishda davom etdi, shu bilan birga filmlar uchun ssenariylar yozdi.

U 2000-yil 17-yanvarda 80 yoshida bu yorugʻolamni tark etdi.

Filmografiyasi

Aktyorlik faoliyati 

 1947-yilda — Oddiy askar Aleksandr Matrosov — Abdurahmonov
 1960-yilda — „Kobra“ operasiyasi — Alimov
 1966-yilda — Kerakli odam
 1976-yilda — Siyovush haqida afsona — shoir.

Ssenariylik ishi
 1959-yil - Oʻgʻlimning uylantirish vaqti keldi

Havolalar 
 Batafsil biografiyasi.

Oʻzbekistonlik erkak aktyorlar
Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
2000-yilda vafot etganlar
17-yanvarda vafot etganlar
Samarqandda tugʻilganlar
1920-yilda tugʻilganlar
1-yanvarda tugʻilganlar
Oʻzbekiston dramaturglari
Oʻzbekistonlik ssenariychilar
Chelsie Giles

Chelsie Giles (tugʻ. 1997-yil 25-yanvar, Coventry, Angliya, Birlashgan Qirollik) — britaniyalik dzudochi, 52 kg gacha vazn toifasida, Birlashgan Qirollik terma jamoasi aʼzosi. 2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari bronza medali sovrindori, 2019-yilgi Yozgi Yevropa oʻyinlari bronza medali sovrindori, Yevropa chempioni.

Faoliyati 
Chelsi Giles 52 kg gacha vazn toifasida engil vazn toifasida ishtirok etadi. 2015-yilda u oʻsmirlar oʻrtasidagi Jahon chempionatida beshinchi oʻrinni egalladi. 2018-yilda Abu-Dabidagi (BAA) „Katta dubulgʻa“ turnirida uchinchi oʻrinni egalladi.

2019-yilda Minskdagi Yevropa oʻyinlarida, shu jumladan Yevropa chempionatida, britaniyalik sportchi chorak finalda fransiyalik Amandine Buchardga yutqazdi, ammo javob janglarida turnirning bronza medaliga ega boʻldi. Ikki oy oʻtgach, Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Olimpiada oldidan Jahon chempionatida Giles chorak finalga chiqdi va u yerda yaponiyalik Uta Abega yutqazib, ettinchi oʻrinni egalladi. 2019-yil oktyabr oyida Chelsi Giles Abu-Dabidagi „Katta dubulgʻa“ musobaqasida yana uchinchi oʻrinni egalladi.

2021-yilda Tel-Avivdagi (Isroil) „Katta dubulgʻa“ turnirida Chelsi Giles finalga chiqdi va u yerda isroillik Gili Koenni magʻlub etdi. Bir oy oʻtgach, u Tbilisida (Gruziya) boʻlib oʻtgan „Katta dubulgʻa“ turnirining finaliga chiqdi va u italiyalik Odette Giuffridaga yutqazdi.

2021-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida ikkinchi kunida 52 kg gacha vazn toifasida britaniyalik uchinchi oʻrin uchun kurashda shveysariyalik Fabienne Kocherni magʻlub etib, Olimpiadaning bronza medalini qoʻlga kiritdi.

2022-yilda Sofiyada (Bolgariya) boʻlib oʻtgan Yevropa chempionatida 52 kg gacha boʻlgan vazn toifasida u finalda fransiyalik sportchi Amandine Buchardga magʻlub etib, qitʼa chempioniga aylangandi.

Manbalar 

25-yanvarda tugʻilganlar
1997-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlaridagi dzyudochilar
Alifbo boʻyicha sportchilar
Si (nota)

Si () — diatonik tovushqatorning yettinchi tovushi va uning belgisi.

Lotincha „H“ harfi bilan belgilanadi. Bir qator mamlakatlarda, xususan, Angliya, Gollandiya, AQSHda lotincha „B“ harfi qoʻllanadi; bunda klassik musiqa nazariyasida „B“ belgisi si-bemol notaga mos kelishini yodda tutish kerak. Si-diez — His. Si la dan butun ton va do dan yarim ton pastda. Birinchi oktavada tovush chastotasi (teng temperament qatori): 494 gerts.

Nomining kelib chiqishi 
Notaning nomi (SI) suvga choʻmdiruvchi Yahyoga bagʻishlangan madhiyaning oxirgi qatoridagi soʻzlarning birinchi harflari bilan berilgan "Ut queant laxis" — S ancte I ohannes. Qolgan notalarning nomlaridan kechroq paydo boʻldi, chunki qolgan notalarning nomlarini ixtirochisi Gvido Aretinskiy dastlab olti bosqichli shkaladan foydalangan.

Nota yozuvida

Manbalar

Havolalar 

 Solovyov N. F. Eslatmalar / / Brokxaus va Efronning entsiklopedik lugʻati : 86 tonnada (82 tonna va 4 ta qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg., 1890-1907.
 Onlayn musiqa nazariyasi: shtatlar, kalitlar va ovoz balandligi ).

Notalar
Ritm-gitara

Ritm-gitara () — jamoada ritmmik partiyalarni ijro etish vazifasini bajaruvchi gitara. U zamonaviy musiqaning turli mashhur janrlarida, jumladan kantri, reggi, blyuz, rok-n-roll, pauer-pop, metallda keng tarqalgan.

Zamonaviy ansambldagi ritm-gitaristining asosiy vazifasi, odatda, akkordlar yoki rifflar ketma-ketligini ijro etishdir. Ritm-gitara partiyalari odatda fonda yangraydi; bu kompozitsiyaning tuzilishini shakllantirishda muhim rol oʻynaydi, umumiy motivni belgilaydi (bunda yakkaxon gitara va bas gitara uchun ovozli platforma yaratadi), shuningdek — zarbli cholgʻu asboblari bilan — uning ritmik tarkibiy qismi bitni, tashkil qiladi. Tuzilish jihatdan, ritm-gitara, odatda, yakkaxon partiyalarni ijro etish uchun moʻljallangan gitaradan farq qilmaydi. Bundan tashqari, koʻpincha ansambl gitarachisi kompozitsiyada hamrohlik qiladi va yakkaxon partiyalarni (agar mavjud boʻlsa) ijro etadi. Masalan, agarsolo gitarani duetda ijro etish kerak boʻlsa.

Ommabop musiqada elektr ritm-gitara ommalashdi; akustik — folkda, kantri-end-vestern va ayniqsa, blugrassda keng qoʻllanishi davom etmoqda.

Havolalar 

 ritm gitara. Blues asoslari  )
 Gitara MX. ritm gitara  )
 Gitara
Sur musiqa asbobi

Sur — misdan tayyorlanadigan mundshtukli musiqa asbobi. Qadimiy signal instrumentlaridan biri. Hayvonlarning tishlari yoki shoxlaridan tayyorlangan. Dastlab, u marosim funksiyalarini bajargan, shuningdek, ovchilar (ov suri), choʻponlar (choʻpon suri), qoʻriqchilar va jangchilar tomonidan ishlatilgan. Musiqa asbobi sifatida oʻrta asrlarning oxirlarida ishlatila boshlandi. Ov suri — gorn va valtornaning bevosita salafidir.

Sur koʻp xalqlarga, shu jumladan ruslarga ham tegishli.

Olifan Gʻarbiy Yevropada 
Sur, oʻrta asrlarda, ov paytida signal berish uchun xizmat qilgan. Fil suyagidan yasalgan, kumush gʻilofli, koʻpincha nafis oʻyma naqshlar bilan bezatilgan, surlar boy feodallar va monarxlarning atributi hisoblangan.  Yevropadagi eng qadimgi sulola ordenlaridan biri „Ov suri ordeni“ deb atalganligi bejiz emas.

Afsonaga koʻra, eng koʻp shuxrat qozongan, muqaddas SaturninningTuluza bazilikasida saqlangan, Roland suri hisoblanadi. „Roland qoʻshigʻi“ ga koʻra, Ronseval jangi paytida oʻlayotgan qahramon, olifan yordamida Buyuk Karl armiyasini yordamga chaqirgan.

Sharqiy slavyanlarning sur musiqa asbobi 

Sur rus xalq musiqa asbobidir. U hayvon shoxidan yoki tanasi kalta va koʻpincha egik, daraxtdan yasalgan. Quyidagi turlari farqlanadi: choʻpon suri, harbiy sur va ov suri.

Ukrainaliklarda (), ruslar kabi, asosan, choʻponning signal asbobi hisoblanadi. Ilgari u kolyada vaqtida ham qoʻllangan: kolyadachilardan biri oldinda yurib, tantana yaqinlashayotganini bildirgan. XX asrning oxirida u asta-sekin qoʻllanilmay qoʻyildi va hozirda faqat Gʻarbiy Ukrainada uchraydi.

Belarus choʻponlari surni signal vositasi sifatida ishlatganlar.

Rus ov suri odatda misdan yasalgan. Knyaz va boyar ovchilari it ovida surlardan foydalanganlar, shuningdek, xalq qoʻshiqlarini ijro etish uchun ulardan kichik ansambllarni tuzganlar. XVIII asrning ikkinchi yarmida surlardan rus sur orkestri tashkil qilingan.

Choʻpon suri (sur) — bu uzun kesilgan konus shaklidagi nay boʻlib, uning tor uchiga yogʻoch mundshtuk qoʻyilgan rus xalq cholgʻu asbobi. Choʻpon surlari qayin poʻstlogʻidan (Arxangelsk viloyati) yoki olxadan (Tver viloyati) tayyorlanishi mumkin. Choʻpon kuylari sanʼati rus qishloqlarida XX asrning oʻrtalaridayoq mavjud boʻlgan. XIX asrda choʻponning surlari qatoriga jaleyka ham qoʻshilgan.

Harbiy sur — qadimgi rus cholgʻu asbobi boʻlib, uning signallari xabarlarni uzatish uchun ishlatilgan. Rus dostonlarida ham tilga olingan.

Yana qarang 

 Shox (musiqa asbobi)
 Shox
 Shofar

Manbalar

Adabiyotlar 
 Valtorna / / Brokxaus va Efronning entsiklopedik lugʻati : 86 tonnada (82 tonna va 4 ta qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg., 1890-1907.
 
 
 
 Rojok // Belgorod viloyati madaniyati
 Ov shoxi // „Ov va ov“ jurnali, № 9, 1977. 28-bet.
 Uy qurilishi ov shoxi // „Ov va ov“ jurnali, № 10, 1977. 44-bet.
 V. Mitrofanov. GDRda shox bilan ov qilish // „Ov va ov“ jurnali, No 10, 1978. 32-33-betlar.
ambush shamol musiqa asboblari
Belarus xalq musiqa asboblari
Sopol nay

Sopol nay — hushtak moslamasi boʻlib, rus anʼanaviy idish shaklidagi fleyta.

Unda barmoq uchun bir nechta teshiklar bor (1 dan 4 gacha) yoki umuman teshiklarsiz boʻlishi mumkin. Turli hayvonlar (qushlar, otlar, baliqlar) yoki chavandoz shaklida, sopol yoki pishirilmagan loydan yasaladi. Sopol nayni ustki qismi bezatilgan va sirlangan boʻlishi mumkin.

Yuqori tonli sopol naylar hushtak, hushtakboz, dudka deb ataladi. Kaluga viloyatining Xludnevo qishlogʻida guduxlar — past tonli sopol naylarni yasaganlar.

Sopol naylar dizayni boʻyicha bir necha turga boʻlinadi:

 ichi kovakli sopol nay (koʻpchilik rus oʻyinchoqlari);
 sopol nay yoqishtirilgan figura (masalan, Filimonov sopol nayi);
 suv quyiladigan sopol nay.

Keng maʼnoda olinganda nay yoki hushtak deb har qanday hushtak chaladigan instrumentga aytiladi.

Tarixi 
Rossiyada sopol naylar X asrda paydo boʻlgan. Avvaliga ular kulolchilikning ikkinchi darajali mahsuloti boʻlgan, ammo XIX asr oxiri — XX asrning birinchi yarmida ularni ishlab chiqarish, boshqa loydan yasalgan oʻyinchoqlar qatori, markazlari Rossiyaning koʻplab mintaqalarida mavjud boʻlgan, rus xalq hunarmandchiligining mustaqil yoʻnalishiga aylandi. Masalan, Vyatka viloyatining Dymkovo aholi punkti (Dymkovo oʻyinchogʻi), Arxangelsk viloyati, Kargopol shahri (Kargopol oʻyinchogʻi), Tula viloyati, Filimonovo qishlogʻi (Filimonov oʻyinchogʻi) , Abashevo, Spasskiy tumani, Tambov viloyati (Abashev oʻyinchogʻi), Nijniy Novgorod viloyati, Gorodetskiy tumani, Jbannikovo qishlogʻi (jbannikov oʻyinchogʻi), Orlov viloyati, Livenskiy tumani, Pleshkovo qishlogʻi (Pleshkovo oʻyinchogʻi), Stariy Oskol shahri, Belgorod viloyati (Stariy Oskol loydan yasalgan oʻyinchogʻi) loydan yasalgan naylari bilan mashhur boʻlgan.

Butparastlik davridan beri, sopol nay marosim va sehrli asbob sifatida ishlatilgan. Baʼzi hududlarda sopol nay chalish bolalarning bahorni kutib olish marosimlariga hamroh boʻlgan: " Kargopol hushtaklari oʻrmonga olib ketilib, hushtak chalingan. Ota-onalar kulichlar, tuxumlar, non berganlar ". Vyatka viloyatida bolalarning sopol nay chalib oʻynashi (kattalar esa balalaykalarda) ajdodlar xotirasini nishonlash kuni , hushtak raqsi deb nomlangan bayramga hamroh boʻlgan. Hozirda sopol nay bolalar musiqa oʻyinchogʻi va sanʼat va hunarmandchilik asari sifatida saqlanib qolgan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
 
 
 Bondar A. Chistiy zvuk glinyanoy svistulki // Nauka i jizn : jurnal. — 2006. — № 6. — S. 80—81.
 Toman I. B. Sviщi, pokole sviщetsya // Sovremennie problemi servisa i turizma : jurnal. — 2010. — № 1. — S. 73—79.

Havolalar 

 Oboeva M. Butun dunyo boʻylab hushtak bilan 
hushtak qurilmasi bilan Flute
kema shaklidagi flut
 rus xalq musiqa asboblari
Belarus xalq musiqa asboblari
 Ukraina musiqa asboblari
rus o'yinchoqlari
 slavyan paganizm
Hushtak
Musiqa asboblari