Gender kamsitish

Gender kamsitish yoki Seksizm — maʼlum bir jins vakiliga qaratilgan notoʻgʻri fikr yoki kamsitish. Jinsiy kamsitish har kimga taʼsir qilishi mumkin, lekin bu birinchi navbatda ayollar va qizlarga koʻproq taʼsir oʻtkazadi. Bu stereotiplar va gender rollari bilan bogʻlangan va bir jins yoki jinsning boshqasidan ustun ekanligiga ishonishni oʻz ichiga olishi mumkin. Haddan tashqari jinsiy behurmatlik jinsiy zoʻravonlik, zoʻrlash va jinsiy tajovuzning boshqa shakllarini rivojlantirishi mumkin. Gender kamsitish seksizmni oʻz ichiga oladi. Bu atama odamlarga nisbatan ularning jins identifikatori yoki ularning jinsi farqlari asosida kamsitish sifatida aniqlanadi. Gender kamsitishning, ayniqsa, ish joyidagi tengsizlik yoʻnalishi koʻproq uchraydi. Bu hududdagi ijtimoiy yoki madaniy urf-odatlar va meʼyorlardan kelib chiqishi mumkin.

Etimologiyasi va taʼriflar 
Fred R. Shapironing soʻzlariga koʻra, „seksizm“ atamasi katta ehtimol bilan 1965-yil 18-noyabrda Pauline M. Leet tomonidan Franklin va Marshall kollejida „Talabalar-fakultet forumi“ paytida kiritilgan.  Xususan, jinsiy kamsitish soʻzi Leetning „Ayollar va Bakalavrlar“ forumidagi nutqida uchraydi va u bunga irqchilik bilan solishtirish orqali aniqlik kiritadi. Qisman (sahifada)  "Munozara qilganingizda … kam ayollar yaxshi sheʼr yozganligi sababli, bu ularning butunlay chetlanishini oqlaydi, siz irqchi pozitsiyasiga oʻxshash pozitsiyani egallaysiz — men sizni bu holatda „seksist“ deb atashim mumkin. . . . Irqchi ham, seksist ham xuddi sodir boʻlgan hamma narsa hech qachon sodir boʻlmagandek harakat qiladi va ikkalasi ham har ikkala holatda ahamiyatsiz boʻlgan omillarga murojaat qilib, kimningdir qadr-qimmati toʻgʻrisida qaror qabul qiladi va xulosa chiqaradi".

Shuningdek, Shapironing soʻzlariga koʻra, birinchi marta „seksizm“ atamasi bosma nashrlarda Karolin Birdning 1968-yil 15-noyabrda „On Being Born Female“ jurnalida chop etilgan „Ayol boʻlib tugʻilish toʻgʻrisida“ maqolasida paydo boʻlgan. Bu nutqida u qisman shunday dedi: „Xorijda biz koʻp jihatdan seksist mamlakat ekanligimiz eʼtirof etiladi. Jinsiy kamchilik muhim boʻlmaganda, jinsiy kamsitish odamlarni jinsiga qarab baholaydi. Seksizm irqchilik bilan qofiyalash uchun moʻljallangan“.

Seksizmni bir jinsning boshqasidan ustun ekanligiga ishonishga asoslangan mafkura sifatida aytish mumkin. Bu genderga asoslangan kamsitish, notoʻgʻri qarash yoki stereotiplar boʻlib, koʻpincha ayollar va qizlarga nisbatan ifodalanadi.

Sotsiologiya seksizmni individual va institutsional darajada namoyon boʻlishini koʻrib chiqdi. Richard Sheferning soʻzlariga koʻra, seksizm barcha asosiy ijtimoiy institutlar tomonidan foydalaniladi. Sotsiologlar irqchilik kabi boshqa mafkuraviy zulm tizimlari oʻrtasidagi oʻxshashliklarni tasvirlaydilar, bu ham individual, ham institutsional darajada ishlaydi. Ilk ayol sotsiologlar Sharlotta Perkins Gilman, Ida B. Wells va Garriet Martineau gender tengsizligi tizimlarini tasvirlab berdilar, lekin keyinchalik paydo boʻlgan seksizm atamasini ishlatmadilar. Funksionalistik paradigmani qabul qilgan sotsiologlar, masalan Talkott Parsons gender tengsizligini genderning dimorfik modelining tabiiy natijasi deb tushuntirdi.

Psixologlar Meri Krouford va Roda Unger seksizmni „ayollarga bir guruh sifatida salbiy munosabat va qadriyatlarni“ oʻz ichiga olgan shaxslar tomonidan qabul qilingan notoʻgʻri qarashlar deb taʼriflaydilar. Piter Glik va Syuzan Fiske ayollar haqidagi stereotiplar qanday qilib ijobiy va salbiy boʻlishi mumkinligini va odamlar oʻzlariga xos boʻlgan stereotiplarni dushman seksizm yoki xayrixoh seksizmga boʻlishlarini tasvirlash uchun ambivalent seksizm atamasini ishlab chiqdilar.

Feminist muallif Bell Hooks seksizmni ayollar uchun noqulayliklarga olib keladigan zulm tizimi sifatida belgilaydi. Feminist faylasuf Merilin Fray seksizmni erkak ustunligi, erkak shovinizmi va misoginiyaning „munosabati-kontseptual-kognitiv-orientatsion kompleksi“ sifatida baho beradi.

Faylasuf Kate Manne seksizmni patriarxal tartibning bir tarmogʻi sifatida belgilaydi. Uning taʼrifida seksizm patriarxal meʼyorlarni ratsionalizatsiya qiladi va oqlaydi, misoginiyadan farqli oʻlaroq, patriarxal meʼyorlarni tartibga soluvchi va amalga oshiradigan tarmoq. Mannening taʼkidlashicha, jinsiy kamsitish koʻpincha patriarxal ijtimoiy tuzilmalarni tabiiy, yaxshi yoki muqarrar qilib koʻrsatishga harakat qiladi, shuning uchun ularga qarshilik koʻrsatish uchun hech qanday sabab yoʻqdek tuyuladi.

Tarixi

Qadimgi dunyo 

Qadimgi Misrda ayollarning maqomi otalari yoki erlariga bogʻliq boʻlgan, lekin ular mulkiy huquqlarga ega boʻlib, sudda daʼvogar sifatida qatnashishlari mumkin edi. Anglo-sakson davridagi ayollar odatda erkaklarga teng maqomga ega edilar. Biroq, feodal jamiyatga qadar boʻlgan koʻplab jamiyatlar ayollarga bugungi ayollardan koʻra yuqoriroq mavqega ega boʻlganligi haqidagi gʻoyani tasdiqlovchi dalillar yetishmaydi. Qishloq xoʻjaligi va oʻtroq madaniyatlar qabul qilingandan soʻng, bir jins boshqasidan past degan tushuncha paydo boʻldi; koʻpincha bu ayollar va qizlarga qaratilgan. Qadimgi dunyoda ayollarga nisbatan tengsiz munosabatda boʻlgan holatlarga ayollarning siyosiy jarayonda ishtirok etishiga toʻsqinlik qiluvchi yozma qonunlar misol boʻla oladi. Qadimgi Rimda ayollar ovoz berish yoki siyosiy lavozimni egallashlari mumkin emas edi. Yana bir misol, bolalarga ayollarning kamsitilishini singdiruvchi ilmiy matnlar. Qadimgi Xitoydagi ayollarga ayol bolaligida otasiga, nikohda eriga, bevaligida o‘g‘liga bo‘ysunishi kerakligi haqidagi Konfutsiy tamoyillari o‘rgatilgan.

Jodugar ovlari va sinovlari 

Seksizm XV-XIII asrlarda jodugarlar sinovlarini kuchaytirgan paytlarga nisbatan turtki boʻlishi mumkin. Ilk zamonaviy Yevropada va Shimoliy Amerikadagi Yevropa koloniyalarida jodugarlar xristian olamiga tahdid solayotgani haqida daʼvolar ilgari surildi. Bu ayollarning taʼqib qilinishida oʻsha davrdagi misoginiya rol oʻynadi.

Jodugar ovlari va sinovlarida katta rol oʻynagan Geynrix Kramerning „Malleus Malefikarum“ kitobida muallif ayollarning sehrgarlik bilan erkaklarga qaraganda koʻproq shugʻullanishini taʼkidlaydi va shunday yozadi:

 Ayolning yovuzligi uchun barcha yovuzlik ozdir . . . Doʻstlik dushmani, qochib boʻlmaydigan jazo, zaruriy yovuzlik, tabiiy vasvasa, orzu qilingan ofat, maishiy xavf, yoqimli ziyon, ochiq ranglar bilan boʻyalgan tabiatning yovuzligidan boshqa nima bor ayolda!

Jodugarlik (sehrgarlik, folbinlik) bir qancha mamlakatlarda, jumladan Saudiya Arabistonida ham noqonuniy hisoblanadi, mamlakatda bu jinoyat oʻlim bilan jazolanadi. 2011-yilda Saudiyada „folbinlik va sehrgarlik“ uchun bir ayolning boshi judo qilingan. Folbinlikda ayblanib ayollarni oʻldirish dunyoning baʼzi qismlarida keng tarqalgan; masalan, Tanzaniyada har yili 500 ga yaqin keksa ayollar bunday ayblovlar ortidan oʻldiriladi.

Ayollar jodugarlikda va keyinchalik zoʻravonlikda ayblansa, koʻpincha kamsitishning bir nechta shakllari oʻzaro taʼsir qiladi — masalan, jinsga asoslangan kamsitish va kastaga asoslangan diskriminatsiya, Hindiston va Nepalda boʻlgani kabi nisbatan keng tarqalgan jinoyatlar sodir boʻladi.

Nikohni qoplash va boshqa qoidalar 

XX asrgacha AQSh va Angliya qonunchiligida „nikoh boʻyicha er va xotin bir shaxs boʻlib, nikoh davomida ayolning borligʻi yoki qonuniy mavjudligi toʻxtatib qoʻyiladigan“ yashirin tizim hukm surgan. AQSh ayollari 1875-yilgacha qonuniy ravishda „shaxslar“ sifatida belgilanmagan. Nikoh hokimiyati deb ataladigan shunga oʻxshash huquqiy taʼlimot Rim Gollandiya qonunchiligida mavjud edi (va hozirgi Esvatinida qisman amal qiladi).

Turmushga chiqqan ayollarning huquqlarini cheklash bir necha oʻn yillar oldin Gʻarb mamlakatlarida keng tarqalgan edi: masalan, fransuzlarning turmush qurgan ayollari 1965-yilda erining ruxsatisiz ishlash huquqini qoʻlga kiritdilar va Gʻarbiy Germaniyada ayollar bunga 1977-yilda erishdilar. Franko davrida, Ispaniyada turmushga chiqqan ayol ishga joylashish, mulkka egalik qilish va uydan uzoqda sayohat qilish uchun erining roziligi (permiso marital deb ataladi) talab qilingan. 1975-yilda nikoh ruxsati bekor qilindi. Avstraliyada 1983-yilgacha turmushga chiqqan ayolning pasport arizasiga eri ruxsat berishi kerak edi.

Dunyoning turli burchaklarida ayollar nikoh orqali qonuniy huquqlarini yoʻqotishda davom etmoqda. Masalan, Yamanning nikoh qoidalariga ko‘ra, xotin eriga itoat qilishi va uning ruxsatisiz uydan chiqmasligi kerak. Iroqda qonun erlarga xotinlarini qonuniy ravishda „jazolash“ga ruxsat bergan. Kongo Demokratik Respublikasining Oila kodeksiga koʻra, er uy xoʻjaligi boshligʻi hisoblanadi; xotin eriga boʻysunishi uchun qarzdor; xotin qayerda yashashni xohlamasin, eri bilan birga yashashi kerak; xotinlar esa sudga ish qoʻzgʻatish yoki boshqa sud ishlarini qoʻzgʻatish uchun erining ruxsatiga ega boʻlishi kerak.

Nikohda ayollarga nisbatan suiisteʼmollik va kamsitish amaliyotlari koʻpincha sep, kelin narxi va mahr kabi moliyaviy toʻlovlardan kelib chiqadi. Bu bitimlar koʻpincha er tomonidan xotinni majburan nazorat qilishni qonuniylashtirish va unga oʻz ustidan hokimiyat berishni koʻrsatadi. Masalan , Shaxsiy maqom kodeksining (Tunis) 13-moddasida shunday deyilgan: „Er, mahrni toʻlamagan holda, ayolni nikohni toʻldirishga majburlamasligi kerak“ degani, agar mahr toʻlanadi, nikohda zoʻravonlikka ruxsat beriladi. Shu munosabat bilan, tanqidchilar Tunisdagi ayollarning goʻyo yutuqlari va mintaqadagi ilgʻor mamlakat sifatidagi imidjini shubha ostiga qoʻyishdi va u yerda ayollarga nisbatan kamsitish juda kuchli ekanligini taʼkidladilar.

Qiynoqlarga qarshi Butunjahon tashkiloti (OMCT) „mustaqillik va zoʻravon erni tark etish“ ayollarga nisbatan qoʻpol munosabatda boʻlishni toʻxtatishda hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini tan oldi. Biroq, dunyoning baʼzi qismlarida, turmush qurgandan soʻng, ayollar zoʻravon erini tark etish imkoniyati juda kam: ajralish koʻplab holatlarda juda qiyin, chunki sudda nikohni bekor qilish uchun asosli isbot zarur. Masalan, Afgʻonistonda oʻz uyini tark etgan xotin „qochib ketgani“ uchun qamoqqa tushish xavfi bor. Bundan tashqari, koʻplab sobiq Britaniya koloniyalari, Hindiston nikoh huquqlarini tiklash tushunchasini saqlab, xotin sud tomonidan eriga qaytishi mumkin; agar u buni qilmasa, u sudga hurmatsizlik sifatida ushlab turilishi mumkin. Boshqa muammolar kelinning narxini toʻlash bilan bogʻliq: agar xotini ketmoqchi boʻlsa, eri ayolning oilasiga toʻlagan kelin narxini qaytarishni talab qilishi mumkin. Ayolning oilasi koʻpincha uni toʻlay olmaydi yoki toʻlashni xohlamaydi.

Nikoh bilan bogʻliq qonunlar, qoidalar va anʼanalar dunyoning koʻp joylarida ayollarga nisbatan kamsitishda davom etmoqda va ayollarga nisbatan yomon munosabatda boʻlishga, xususan jinsiy zoʻravonlik va jinsiy hayotga nisbatan oʻz taqdirini oʻzi belgilashga hissa qoʻshishda davom etmoqda. Bu sabablar orqali ayollar huquqlarining buzilishi tan olinmoqda. 2012-yilda oʻsha paytdagi Inson huquqlari boʻyicha Oliy komissar Navi Pillay shunday degan edi:Ayollarga koʻpincha mulk sifatida qaraladi, ular turmush, odam savdosiga, jinsiy qullikka sotiladi. Ayollarga nisbatan zoʻravonlik koʻpincha jinsiy zoʻravonlik shaklida boʻladi. Bunday zoʻravonlik qurbonlari koʻpincha fohishalikda ayblanadi va oʻz taqdiri uchun javobgar boʻladi. Bepusht ayollar esa erlar, oilalar va jamoalar tomonidan rad etiladi. .. . . Ayollarning oʻz tanalarida toʻliq avtonomiyaga ega boʻlishini taʼminlash ayollar va erkaklar oʻrtasidagi tub tenglikka erishish yoʻlidagi birinchi muhim qadamdir. Qachon, qanday va kim bilan jinsiy sherikni tanlashi, qachon, qanday va kim bilan farzand koʻrishni tanlashi kabi shaxsiy muammolar — munosib hayot kechirishning omili hisoblanadi.

Saylov huquqi va siyosat 

Gender siyosiy sohada ayollarni kamsitish vositasi sifatida ishlatilgan. Yangi Zelandiya ayollarga ovoz berish huquqini bergan birinchi davlat boʻlgan. 1893-yilga qadar ayollarning saylov huquqiga erishilmagan edi. Saudiya Arabistoni 2015-yil avgust oyi holatiga koʻra, 2011-yilda ayollarga ovoz berish huquqini kengaytirgan eng oxirgi davlatdir. Baʼzi Gʻarb davlatlari ham ayollarga ovoz berish huquqiga nisbatan yaqinda ruxsat bergan. Shvetsariya ayollari 1971-yilda federal saylovlarda ovoz berish huquqini qoʻlga kiritdilar. Appenzell Innerrhoden 1991-yilda Shvetsariya Federal Oliy sudi tomonidan ayollarga mahalliy masalalar boʻyicha ovoz berish huquqini bergan oxirgi kanton boʻldi. Fransuz ayollariga 1944-yilda ovoz berish huquqi berilgan. Gretsiyada ayollar saylov huquqini 1952-yilda qo‘lga kiritdilar. Lixtenshteynda ayollar saylov huquqini 1984-yilgi referendum orqali qoʻlga kiritdilar.

Bugungi kunda deyarli har bir ayol ovoz berish huquqiga ega boʻlsa-da, siyosatda ayollar uchun hali oldinga siljishlar mavjud. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bir qancha demokratik davlatlar, jumladan Avstraliya, Kanada va Qoʻshma Shtatlarda ayollar hali ham matbuotda gender stereotiplari yordamida namoyish etilmoqda. Koʻplab mualliflar ommaviy axborot vositalaridagi gender farqlari 1980-yillardagiga qaraganda bugungi kunda kamroq ekanligini koʻrsatdi, ammo hali ham mavjud. Ayrim masalalar (masalan, taʼlim) ayol nomzodlar bilan, boshqa masalalar (masalan, soliqlar) esa erkak nomzodlar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, ayol nomzodlarning tashqi koʻrinishi va shaxsiyati kabi shaxsiy fazilatlariga koʻproq eʼtibor beriladi, chunki ayollar hissiy va qaram sifatida tasvirlangan.

Erkaklar va ayollar oʻrtasida qonun chiqaruvchi hokimiyatning keng tarqalgan nomutanosibligi mavjud. Qonun chiqaruvchi organlarda ayollar va erkaklar nisbati Birlashgan Millatlar Tashkilotining gender imkoniyatlarini kengaytirish chora-tadbirlarida va uning yangi timsoli Gender tengsizlik indeksida gender tengligi oʻlchovi sifatida ishlatiladi. Xitoy haqida gapirilsa, Lanyan Chen siyosatni ishlab chiqishda ayollardan koʻra erkaklar koʻproq posbon boʻlganligi sababli, bu ayollar ehtiyojlarining toʻgʻri ifodalanmasligiga olib kelishi mumkinligini aytdi. Shu maʼnoda qonun ijodkorligidagi tengsizlik ham gender kamsitishini keltirib chiqaradi.

Menyular 
1980-yillarning boshlariga qadar baʼzi yuqori darajadagi restoranlarda ikkita menyu mavjud edi: erkaklar uchun narxlar koʻrsatilgan oddiy menyu va narxlar koʻrsatilmagan ayollar uchun ikkinchi menyu (u „ayollar menyusi“ deb nomlangan), shuning uchun ovqatlanuvchi ayol mahsulotlarning narxini bilmagan. 1980 yilda Ketlin Bick Gʻarbiy Gollivuddagi L’Orangerie-da kechki ovqatga erkak biznes sherigini olib ketdi. Unga narxlarisiz ayollar menyusi va uning mehmoniga narxlari koʻrsatilgan menyu berilgandan soʻng, Bick advokat Gloriya Allredni ayollar menyusi Kaliforniya fuqarolik huquqlari toʻgʻrisidagi qonunga zid boʻlganligi sababli kamsitish boʻyicha sudga murojaat qilish uchun yolladi. Bickning taʼkidlashicha, ayollar menyusini narxlarisiz olish uni „xoʻrlangan va gʻazablangan“ his qilgan. Restoran egalari bu amaliyotni ayol kishi xonaga kirganida erkaklar o‘rnidan turishi kabi xushmuomalalik sifatida qilinganini aytib, himoya qildi. Daʼvo bekor qilingan boʻlsa ham, restoran oʻzining jinsga asoslangan menyu siyosatini tugatdi.

Vaqtga bogʻliq tendensiyalar 

2021-yilda oʻtkazilgan tadqiqotda Amerika Qoʻshma Shtatlarida 2004-yildan 2018-yilgacha gender kamsitish darajasi oʻzgarganligi haqida kam boʻlsa-da dalillar topildi.

Gender stereotiplari 
Gender stereotiplari ayollar va erkaklarning xususiyatlari va xulq-atvori haqida keng tarqalgan eʼtiqoddir. Empirik tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, erkaklar koʻproq ijtimoiy jihatdan qadrlanadi va bir qator faoliyatda ayollarga qaraganda koʻproq vakolatliroqdir. Dastin B. Toman va boshqalar (2008) „gender-matematik stereotipning boshqa tarkibiy qismlariga nisbatan qobiliyatning ijtimoiy-madaniy ahamiyati matematikaga intilayotgan ayollarga taʼsir qilishi mumkin“ deb taxmin qiladilar. Ayollarning matematika natijalarini ikki xil gender-matematik stereotip komponentlari, yaʼni matematika qobiliyati va matematikaga boʻlgan saʼy-harakatlarini taqqoslash boʻyicha tajriba orqali, Toman va boshqalar ayollarning matematik koʻrsatkichlariga salbiy qobiliyat stereotipi koʻproq taʼsir qilishini aniqladilar. Bu harakat komponenti emas, balki Qoʻshma Shtatlardagi ijtimoiy-madaniy eʼtiqodlar taʼsirida. Ushbu eksperiment va Qoʻshma Shtatlardagi sotsial-madaniy eʼtiqodlar natijasida, Toman va boshqalar odamlarning ilmiy natijalariga ijtimoiy-madaniy eʼtiqodlar taʼsirida boʻlgan gender-matematik stereotip komponenti taʼsir qilishi mumkin degan xulosaga kelishdi.

Tilda 
Til orqali jinsiy kamsitish, maʼlum bir jins vakillarini qadrsizlantirishini koʻrsatadi. Til orqali jinsiy kamsitish koʻp hollarda, erkaklar ustunligini saqlab qoladi. Tildagi kamsitish ongga, voqelikni idrok etishga, madaniy fikr va uzatishga va ijtimoiylashuvga taʼsir qiladi. Tadqiqotchilar meʼyor sifatida erkak tilidagi semantik qoidani aniqladilar. Bu gender kamsitishga olib keladi, chunki erkak standart boʻlib qoladi va erkak boʻlmaganlar past darajaga tushadi. Tildagi seksizm bilvosita jinsiy kamsitishning bir shakli hisoblanadi.

Bunga quyidagi misollar kiradi:

 „Insoniyat“, „odam“ (insoniyatni nazarda tutadi), „yigitlar“ yoki „ofitserlar va erkaklar“ kabi aralash jinslar guruhiga murojaat qilish uchun umumiy erkak atamalaridan foydalanish
 Nomaʼlum jinsdagi shaxsga murojaat qilish uchun birlik erkak olmoshidan (u, uning, uni) sukut boʻyicha foydalanish
 Biznesmen, rais yoki politsiyachi kabi erkak boʻlmagan shaxslar tomonidan bajarilishi mumkin boʻlgan „-man“ bilan tugaydigan atamalar
 Keraksiz gender belgilaridan foydalanish, masalan, „erkak hamshira“ oddiygina „hamshira“ sukut boʻyicha ayol ekanligiga ishora qiladi.

Jinsiy va gender-neytral til 
XX asrning turli xil feministik harakatlari, liberal feminizm va radikal feminizmdan tortib, feminizm, postmodern feminizm va queer nazariyasigacha, oʻz nazariyasida tilni hisobga olgan. Ushbu nazariyalarning aksariyati maʼruzachilarning oʻz tillaridan foydalanish uslubini oʻzgartirishni talab qiladigan tanqidiy pozitsiyani saqlab qoldi.

Ingliz tilidan boshqa tillarda jinsiy kamsitish 
Fransuz va ispan kabi roman tillari jinsiy kamsitishni kuchaytiruvchi sifatida qaralishi mumkin, chunki erkak shakli sukut boʻyicha. „Sogʻindim“ degan maʼnoni anglatuvchi " maduzel " soʻzi 2012 yilda Bosh vazir Fransua Fiyon tomonidan fransuz maʼmuriy shakllaridan chiqarib yuborilgan deb eʼlon qilingan edi.  Hozirgi bosim aralash jinsli guruhda erkak koʻplik olmoshini oʻzgartirish uchun sukut boʻyicha foydalanishni talab qiladi.  Ispan tiliga kelsak, Meksika Ichki ishlar vazirligi seksistik tildan foydalanishni kamaytirish boʻyicha qoʻllanmani nashr etdi. 

Nemis tilida soʻzlashuvchilar jinsiy aloqaning grammatika bilan qanday kesishishi haqida ham savollar berishdi.  Nemis tili jinsi, soni va holatlari uchun ogʻir fleksiyaga ega; insonning kasbi yoki mavqeini bildiruvchi deyarli barcha otlar jinsga qarab farqlanadi. Koʻproq jinsga bogʻliq boʻlmagan konstruktsiyalar uchun baʼzan oʻrniga gerund otlari qoʻllanadi, chunki bu koʻplikdagi grammatik jins farqini yoʻq qiladi va uni birlikda sezilarli darajada kamaytiradi. Masalan, die Studenten („erkaklar talabalari“) yoki die Studentinnen („talabalar ayollar“) oʻrniga die Studierenden („oʻqiyotganlar“) deb yoziladi.  Biroq, bu yondashuv noaniqlik elementini kiritadi, chunki gerund otlari oʻzlarining asosiy mashgʻuloti sifatida muntazam ravishda shugʻullanuvchini emas, balki hozirda faoliyat bilan shugʻullanuvchini bildiradi. 

Xitoy tilida baʼzi yozuvchilar yozma belgilar tuzilishiga xos boʻlgan jinsiy aloqaga ishora qildilar. Misol uchun, erkak uchun xarakter jasorat va taʼsir kabi ijobiy fazilatlar bilan bogʻliq boʻlsa, xotin uchun xarakter ayol qismi va supurgidan iborat boʻlib, past baho hisoblanadi.

Genderga xos kamsituvchi atamalar 
Jinsga xos kamsituvchi atamalar boshqa odamni jinsi tufayli qoʻrqitadi yoki ularga zarar yetkazadi. Seksizm tilda genderga qaratilgan salbiy taʼsirlar bilan ifodalanishi mumkin. Misol uchun, ayolni „ayol“ emas, balki „qiz“ deb ham atash mumkin, bu ularning boʻysunuvchi yoki toʻliq yetuk emasligini anglatadi. Boshqa misollar orasida behayo soʻz bor. Baʼzi soʻzlar transgenderlar uchun haqoratli, jumladan, „tranny“, „u-erkak“ yoki „he-she“. Qasddan notoʻgʻri jins (kimdirga notoʻgʻri jins belgilash) va „it“ olmoshi ham kamsituvchi hisoblanadi.

Kasbiy seksizm 
Kasbiy seksizm ish joyida sodir boʻlgan, odamning jinsiga asoslangan kamsituvchi amaliyotlar, bayonotlar yoki harakatlarni anglatadi. Kasbiy seksizmning shakllaridan biri bu ish haqini kamsitishdir. 2008-yilda Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti (OECD) ayollarning bandlik koʻrsatkichlari kengaygan, gender bandligi va ish haqi tafovutlari deyarli hamma joyda qisqargan boʻlsa-da, ayollar oʻrtacha ish bilan taʼminlanish imkoniyati hali ham 20 % kamroq ekanligini aniqladi. Bu erkaklarga qaraganda 17 % kamroq.  Hisobotda shunday deyilgan:[Koʻpgina mamlakatlarda] mehnat bozoridagi diskriminatsiya, yaʼni bir xil mahsuldor shaxslarga faqat maʼlum bir guruhga mansub boʻlganliklari uchun tengsiz munosabatda boʻlish hali ham bandlik va ish imkoniyatlari sifatidagi nomutanosiblikni kuchaytiruvchi hal qiluvchi omil boʻlib qolmoqda [. . . ] Employment Outlookning ushbu nashrida keltirilgan dalillar shuni koʻrsatadiki, taxminan 8Iqtisodiy hamkorlik va hamkorlik tashkiloti mamlakatlaridagi gender bandlik tafovutidagi farqning 30 foizini mehnat bozoridagi kamsitish amaliyoti bilan izohlash mumkinOECD. OECD Employment Outlook. Chapter 3: The Price of Prejudice: Labour Market Discrimination on the Grounds of Gender and Ethnicity. OECD, Paris, 2008..Shuningdek, Iqtisodiy hamkorlik tashkilotining deyarli barcha mamlakatlari, shu jumladan AQSh kamsitishlarga qarshi qonunlarni oʻrnatgan boʻlsa-da, bu qonunlarni amalga oshirish qiyinligi maʼlum.

Asosan erkak mehnat guruhlariga kiradigan ayollar tokenizmning salbiy oqibatlarini boshdan kechirishlari mumkin: ishlash bosimi, ijtimoiy izolyatsiya va rollarni qamrab olishda. Tokenizm seksizmni kamuflyaj qilish, erkak ishchilarning ish joyidagi afzalliklarini saqlab qolish uchun ishlatilishi mumkin. Tashkilotda/kompaniyada ishlaydigan ayollar ulushi va ularning mehnat sharoitlarini yaxshilash oʻrtasida hech qanday bogʻliqlik yoʻq. Gender masalalariga eʼtibor bermaslik ayollarning kasbiy muammolarini kuchaytirishi mumkin.

2005-yilgi Jahon qadriyatlari soʻrovida respondentlardan ish haqi faqat erkaklar uchun cheklangan boʻlishi kerak deb oʻylashadimi, deb soʻrashgan. Islandiyada bu koʻrsatkich 3,6 %, Misrda esa 94,9 % edi.

Ishga qabul qilishda boʻshliq 
Tadqiqotlar bir necha bor Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi onalar teng malakali otalarga qaraganda kamroq ishga olinishini va agar ishga qabul qilingan boʻlsa, bolali erkak xodimlarga qaraganda kamroq maosh olishini koʻrsatdi.  

Bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ayol xodimlarning erkaklardan afzal koʻrilishi natijalari boshqa tadqiqotchilar tomonidan shubha bilan kutib olindi, chunki bu natija boshqa koʻplab tadqiqotlarga zid keladi. Kaliforniya universitetining Hastings yuridik kolleji taniqli professori Joan C.Williams uning metodologiyasi bilan bogʻliq muammolarni koʻtarib, u qoʻllagan xayoliy ayol nomzodlar juda yaxshi malakali ekanligini taʼkidladi. Oʻrtacha malakali xodimlar yordamida olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, erkak kishilarni ishga olish, yaxshi maosh taklif qilish va murabbiylikni taklif qilish ehtimoli koʻproq

Yevropada mehnat bozorida oʻtkazilgan dala tajribalariga asoslangan tadqiqotlar ayollar jinsiga asoslangan kamsitishning jiddiy darajasi yoʻqligini isbotlaydi. Biroq, tengsiz munosabat hali ham muayyan vaziyatlarda oʻlchanadi, masalan, nomzodlar Belgiyada yuqori funksional darajadagi lavozimlarga murojaat qilganda,   ular Fransiyada tugʻilish yoshida murojaat qilganlarida,    ular Avstriyada erkaklar ustunlik qiladigan kasblarga murojaat qilganlarida oʻrtadagi tengsiz munosabatlarni koʻrish mumkin.

Daromaddagi farq 

Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, dunyo boʻylab ayollar erkaklarnikiga qaraganda kam maosh oladilar. Baʼzilarning taʼkidlashicha, bu ish joyida keng tarqalgan gender diskriminatsiyasidan kelib chiqadi. Boshqalar esa, ish haqidagi tafovut erkaklar va ayollarning turli tanlovlaridan kelib chiqadi, masalan, ayollarning farzand koʻrishni erkaklarga qaraganda koʻproq qadrlashi va erkaklarning biznes, muhandislik va texnologiya kabi yuqori maoshli sohalarda kasb tanlashi ayollarga qaraganda koʻproq.

Yevrostat 2008-yilda Yevropa Ittifoqiga aʼzo 27 ta davlatda gender oʻrtacha ish haqi boʻyicha 27,5 % tafovutni aniqladi. Shunga oʻxshab, OECD 2009-yilda toʻla vaqtli ishlaydigan ayollar OECD mamlakatlaridagi erkaklarnikiga qaraganda 27 % kam maosh olishini maʼllum qildi.

Qoʻshma Shtatlarda 2009-yilda ayollarning erkaklarga daromad nisbati 0,77 ni tashkil etdi; toʻliq vaqtli, yil boʻyi (FTYR) ishlaydigan ayollar FTYR erkaklariga qaraganda 77 % koʻproq maosh oladilar. Ayollarning ish haqi erkaklarnikiga nisbatan 1960-yildan 1980-yilgacha (56,7-54,2 %) qisqardi, 1980-yildan 1990-yilgacha (54,2-67,6 %) tez oʻsdi. 1990-yildan 2000-yilgacha (67,6-71,2 %) tenglashtirildi va 1960-yildan 1980-yilgacha (56,7-54,2 %) oʻsdi −77,0 %). 2010-yillarning oxiriga kelib, u 1990-2000-yillardagi darajaga kamaydi (68,6-71,1 %). 1963-yilda birinchi „Teng ish haqi toʻgʻrisida“ gi qonun qabul qilinganda, toʻliq kunlik ishlaydigan ayollar erkaklarga qaraganda 48,9 % koʻproq maosh olganlar.

Chexiya va Slovakiyada olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, hukumatlar diskriminatsiyaga qarshi qonun qabul qilganidan keyin ham ish haqidagi gender tafovutining uchdan ikki qismi tushuntirilmagan va segregatsiya „boʻshliqning asosiy manbai“ boʻlib qolgan.

Jinslar orasidagi tafovut kasb va kasb doirasida ham farq qilishi mumkin. Masalan, Tayvanda olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ish haqi toʻgʻrisidagi gender tafovutlarining asosiy qismi kasbda ishlash jarayonida sodir boʻladi. Rossiyada tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, gender ish haqi farqi daromad darajasi boʻyicha notekis taqsimlangan. Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, „ish haqi boʻyicha qarzlar va natura shaklida toʻlovlar, ayniqsa, eng kam maosh oladigan ishchilar oʻrtasida ish haqi kamsitishini yengillashtirdi, bu esa Rossiya korxonalari rahbarlarining ushbu toʻlov shakllarini taqsimlashda oʻz kapitalini hisobga olishga juda kam ahamiyat berishlarini koʻrsatmoqda“.

Ish haqi boʻyicha gender tafovuti erkaklar va ayollar oʻrtasidagi shaxsiy va ish joyidagi xususiyatlardagi farqlar (masalan, taʼlim, ish vaqti va kasbi), erkaklar va ayollar oʻrtasidagi tugʻma xulq-atvor va biologik farqlar va mehnat bozoridagi kamsitish (gender stereotiplari, mijoz va ish beruvchining tarafkashligi va boshqalar) bilan bogʻliq. Ayollar bolalarni tarbiyalash uchun erkaklarnikiga qaraganda koʻproq vaqt ajratadilar. Ayrim mamlakatlarda, masalan, Janubiy Koreyada, turmush qurgandan soʻng, ayol xodimlarni ishdan boʻshatish uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlgan amaliyotdir. Professor Linda K. Babkokning „Women Donʼt Ask“ kitobida o‘tkazgan tadqiqoti shuni ko‘rsatadiki, erkaklar ish haqini oshirishni sakkiz baravar ko‘proq so‘rashadi, bu esa ish haqi tengsizligi qisman jinslar o‘rtasidagi xulq-atvor farqlari natijasi bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq, tadqiqotlar, odatda, daromadga taʼsir koʻrsatadigan omillarni hisobga olgandan soʻng, gender ish haqi farqining bir qismi tushuntirilmaganligini aniqlaydi; ish haqi farqining tushuntirilmagan qismi gender kamsitish bilan bogʻliq.

Jinslar boʻyicha ish haqi farqining kamsituvchi komponentini baholash turlicha. OECD maʼlumotlariga koʻra, OECD mamlakatlaridagi gender ish haqi farqining taxminan 30 % diskriminatsiya tufaylidir. Avstraliya tadqiqotlari shuni koʻrsatadiki, kamsitish erkaklar va ayollar oʻrtasidagi ish haqi farqining taxminan 60 % ni tashkil qiladi . Qoʻshma Shtatlardagi gender ish haqi farqini oʻrganuvchi tadqiqotlar bergan maʼlumotga koʻra, ish haqiga taʼsir etuvchi omillarni nazorat qilgandan soʻng, ish haqi farqining katta qismi tushuntirilmaydi. Kollej bitiruvchilari ustida olib borilgan bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, boshqa barcha omillar hisobga olinsa, ish haqi boʻyicha tushunarsiz boʻlgan qismi oʻqishni tugatgandan keyin bir yil oʻtgach besh foizni va oʻqishni tugatgandan keyin oʻn yil oʻtgach 12 foizni tashkil qiladi. Amerika Universitet Ayollari Assotsiatsiyasi tomonidan olib borilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, Qoʻshma Shtatlarda bitiruvchi ayollar bir xil ish bilan shugʻullanadigan va bir xil mutaxassislik boʻyicha erkaklarnikiga qaraganda kamroq maosh oladi.

Ish haqini kamsitish, talab va taklifning iqtisodiy konseptsiyasiga zid boʻlgan nazariyaga koʻra, agar tovar yoki xizmat (bu holda, mehnat) talabga ega boʻlsa va qiymatga ega boʻlsa, u bozorda oʻz narxini topadi. Agar ishchi kamroq ish haqi evaziga teng qiymat taklif qilsa, talab va taklif kam haq toʻlanadigan ishchilarga katta talabni koʻrsatadi. Agar korxona xuddi shu ish uchun kamroq maoshli ishchilarni yollagan boʻlsa, u oʻz xarajatlarini kamaytiradi va raqobatdosh ustunlikka ega boʻladi. Talab va taklifga koʻra, agar ayollar teng qiymat taklif qilsa, talab (va ish haqi) oshishi kerak, chunki ular oʻz xizmatlari uchun erkaklarnikiga qaraganda yaxshiroq narxni (pastroq ish haqi) taklif qilishadi.

Kornell universitetida va boshqa joylarda olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, Qoʻshma Shtatlardagi onalar teng malakali otalarga qaraganda kamroq ishga olinadi va agar ishga olingan boʻlsa, bolali erkak xodimlarga qaraganda kamroq maosh oladi. OECD „bolalar ayollarning ish haqiga sezilarli taʼsiri odatda Buyuk Britaniya va Qoʻshma Shtatlarda uchraydi“ deb topdi. Otalar farzandsiz erkaklarnikiga qaraganda oʻrtacha 7500 dollar koʻproq maosh oladi.

Gender ish haqi farqi iqtisodiyot uchun katta yoʻqotishlarga olib kelishini koʻrsatadigan tadqiqotlar mavjud.

Gender identifikatsiyasi kamsitish 
Gender diskriminatsiyasi — bu haqiqiy yoki idrok etilgan gender kimligiga asoslangan kamsitish. Gender identifikatori „tugʻilishda shaxsning belgilangan jinsidan qatʼi nazar yoki hisobga olinmasdan, jinsga bogʻliq oʻziga xoslik, tashqi koʻrinish yoki xulq-atvor yoki boshqa jinsga bogʻliq xususiyatlar“ kiradi.

Oiladagi zoʻravonlik 
 

Aniq stavkalar keng muhokama qilinsa-da, oiladagi zoʻravonlik asosan erkaklar tomonidan ayollarga nisbatan sodir etilganligi haqida koʻplab madaniyatlararo dalillar mavjud. Bundan tashqari, ayollar koʻpincha zoʻravonlikning ogʻir shakllariga duchor boʻlishlari va tajovuzkor sherik tomonidan jarohatlanish ehtimoli koʻproq ekanligi haqida keng konsensus mavjud. Birlashgan Millatlar Tashkiloti oiladagi zoʻravonlikni genderga asoslangan zoʻravonlik shakli sifatida tan oladi, u inson huquqlarining buzilishi va jinsiy kamsitishning natijasi sifatida taʼriflaydi.

Oiladagi zoʻravonlik dunyoning koʻp joylarida jim kuzatiladi. Hatto qonuniy ravishda qabul qilingan. Misol uchun, 2010-yilda Birlashgan Arab Amirliklari (BAA) Oliy sudi, agar erkak koʻrinadigan iz qoldirmasa, xotini va bolalarini jismonan tartibga solishga haqli degan qarorga keldi. 2015-yilda Equality Now Shimoliy Nigeriya Jinoyat kodeksining bola, oʻquvchi, xizmatchi yoki xotinni tuzatish deb nomlangan boʻlimiga eʼtibor qaratdi, unda shunday deyilgan: „(1) Hech narsa ogʻir jarohat yetkazish bilan bogʻliq boʻlmagan jinoyat emas. Amalga oshirgan har qanday shaxslar: .. er oʻz xotinini tuzatish maqsadida, bunda er va xotin har qanday mahalliy qonun yoki odatlarga boʻysunadi, shundagina tuzatish qonuniy deb topiladi“.

Namoyish uchun qotillik uydagi zo‘ravonlikning yana bir ko‘rinishi bo‘lib, dunyoning bir qancha mamlakatlarida qo‘llaniladigan zo‘ravonlik bo‘lib, ularning qurbonlari asosan ayollardir. Nomus uchun qotilliklar, uyushtirilgan nikohga kirishdan bosh tortish, qarindoshlar maʼqullamagan munosabatlarni saqlab qolish, nikohdan tashqari jinsiy kamsitish, zoʻrlash qurboni boʻlish, nomunosib deb koʻrilgan kiyim yoki gomoseksualizm tufayli sodir boʻlishi mumkin. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Giyohvand moddalar va jinoyatchilik boʻyicha boshqarmasi taʼkidlaganidek, „bizning jinoyatlarimiz, jumladan, qotillik tarixdagi genderga asoslangan zoʻravonlikning eng qadimgi shakllaridan biridir“

Namoyish uchun qotillik va toshboʻron qilish kabi amaliyotlar baʼzi mamlakatlarda asosiy siyosatchilar va boshqa rasmiylar tomonidan qoʻllab-quvvatlanmoqda. Pokistonda, 2008-yilda Balujistondagi sharafli qotilliklardan so‘ng, besh ayol Balujistonning Umrani qabilasining qabiladoshlari tomonidan o‘ldiriladi. Pokiston federal pochta xizmati vaziri Israr Ulloh Zehri bu amaliyotni himoya qildi: „Bu ko‘p asrlik anʼanalar va men. ularni himoya qilishda davom etaman. Faqat axloqsiz ishlarga qo‘l urganlargina qo‘rqsinlar“. 2006-yildagi Sakine Muhammad Ashtianiy (Eronda toshboʻron qilingani uchun xalqaro bosim ostida qoldirgan) ishi ortidan Eron Inson huquqlari kengashining yuqori martabali vakili va rahbari Muhammad-Javod Larijoniy toshboʻron qilish amaliyotini himoya qildi; uning taʼkidlashicha, bu qatl qilishdan koʻra „kamroq jazo“ edi, chunki bu mahkumlarga omon qolish imkoniyatini berdi.

Sirli oʻlimlar (turmush qurgan ayollarning oʻldirilishi yoki oʻz joniga qasd qilishga majburlash) nikoh uchun yuqori toʻlovni toʻlashga qodir boʻlmagan ayollarning oʻldirilishi natijasida yuzaga keladi. Xalqaro Amnistiya tashkilotiga koʻra, „mahr bilan bogʻliq zoʻravonlikning davom etayotgan haqiqati ayollarga mulk sifatida qaralganda nima boʻlishi mumkinligiga misoldir“.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Atwell, Mary Welek. 2002. 'Equal Protection of the Law?: Gender and Justice in the United States'. New York: P. Lang. 
 Benatar, David. The Second Sexism: Discrimination Against Men And Boys. 2012. John Wiley & Sons Inc., West Sussex, UK; 
 
  Part II What is Sexism? pp. 69-114.
 
 „Discrimination against Transgender People.“ ACLU. Available (online) : https://www.aclu.org/lgbt-rights/discrimination-against-transgender-people"Discrimination against Transgender People." ACLU. Available (online) : https://www.aclu.org/lgbt-rights/discrimination-against-transgender-people
 „Employment Non-Discrimination Act“. Human Rights Campaign. Available (online): https://web.archive.org/web/20140520071809/http://www.hrc.org/laws-and-legislation/federal-legislation/employment-non-discrimination-act
 Feder, Jody and Cynthia Brougher. Sexual Orientation and Gender Identity Discrimination in Employment: A Legal Analysis of the Employment 
 Haberfeld, Yitchak. Employment Discrimination: An Organizational Model 
 Hurst, C. Social Inequality: Forms, Causes, and Consequences. Sixth Edition. 2007. 131, 139-142 
 Macklem, Tony. 2004. Beyond Comparison: Sex and Discrimination. New York: Cambridge University Press. 
 Matsumoto, David. The Handbook of Culture and Psychology Oxford University Press, 2001. .
 Non-Discrimination Act (ENDA)." July 15, 2013. Available (online): www.fas.org/sgp/crs/misc/R40934.pdf
 Leila Schneps and Coralie Colmez, Math on trial. How numbers get used and abused in the courtroom, Basic Books, 2013. . (Sixth chapter: „Math error number 6: Simpsonʼs paradox. The Berkeley sex bias case: discrimination detection“).
 „Transgender.“ UC Berkekely Online. Available (online): http://geneq.berkeley.edu/lgbt_resources_definiton_of_terms#transgender ↑ ↑ „Discrimination against Transgender People.“ ACLU. Available (online) : https://www.aclu.org/lgbt-rights/discrimination-against-transgender-people
 Management Journal 35.1 (1992): 161-180. Business Source Complete.
 Kail, R., & Cavanaugh, J. (2010). Human Growth and Development (5 ed.). Belmont, Ca: Wadsworth Learning

Havolalar 
 Sexism in the Workplace
 10 sexist scenarios that women face at work
 The New Subtle Sexism Toward Women in the Workplace
 Sexism in Language 
 Sexist Language

Shovinizm
Gender tengligi
Ayollar
Ayollar huquqlari
WikiAyollar