Ispaniya fuqarolar urushi

Ispaniya fuqarolar urushi (ispancha: Guerra Civil Española) 1936-yildan 1939-yilgacha davom etgan harbiy mojaroni anglatadi. Ushbu urush Respublikaliklar va Millatchilar oʻrtasida boʻlib oʻtdi. Respublikaliklar, Ikkinchi Ispaniya Respublikasi tomonidan oʻzlarini birlashtirgan, turli sotsialistik, kommunistik, separatistik, anarxistik va respublikalik partiyalarni oʻz ichiga olgan. Baʼzi partiyalar urushdan oldingi davrda hukumatga qarshi boʻlishgan. Qarshi tomon Millatchilar esa, Falangistlar, monarxistlar, konservatorlar va anʼanaviychilar ittifoqidan iborat boʻlib, ularga General Francisco Franco tezda yetakchi rol oʻynadi. Xalqaro siyosiy muhit tufayli urush turli qirralarga ega boʻlib, sinf kurashi, diniy kurash, diktatura va respublikalik demokratiya oʻrtasidagi kurash, inqilob va qarshiinqilob, faşizm va kommunizm oʻrtasidagi kurash sifatida qaraldi. Claude Bowers, urush davrida Ispaniyadagi AQSh elchisi, bu urushni Ikkinchi Jahon urushi uchun „tayyorgarlik“ deb atadi. Millatchilar urushni yutib, 1939-yil boshida yakunladilar va Franco vafot etgan 1975-yil noyabrga qadar Ispaniyani boshqardilar.

Urush 1936-yil iyuldagi davlat toʻntarishining qisman muvaffaqiyatsizligi natijasida boshlandi. Bu toʻntarishni Ispaniya Respublikasi Qurolli Kuchlarining bir guruh generali amalga oshirdi, ular orasida General Emilio Mola asosiy rejachi va lider sifatida, General José Sanjurjo esa koʻrsatilgan figura sifatida edi. Oʻsha paytdagi hukumat Respublikaliklar koalitsiyasi boʻlib, Cortes’da kommunist va sotsialist partiyalar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi, markaziy chap qanot prezidenti Manuel Azaña rahbarligida edi. Millatchi tomon bir nechta konservativ guruhlar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi, jumladan CEDA, monarxistlar, shu jumladan qarshi boʻlgan Alfonsistlar va diniy konservativ Karlistiklar, shuningdek, faşist siyosiy partiya Falange Española de las JONS. Sanjurjo, Emilio Mola va Manuel Goded Llopisning oʻlimidan soʻng, Franco Millatchilar tomonining qolgan lideri sifatida paydo boʻldi.

Toʻntarish Marokash, Pamplona, Burgos, Zaragoza, Valladolid, Cádiz, Córdoba, Málaga va Sevilya kabi harbiy birliklar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Biroq, Madrid, Barselona, Valensiya, Bilbao, Murcia va Almeriya kabi deyarli barcha muhim shaharlardagi qoʻzgʻolonchi birliklar nazoratni qoʻlga kiritolmadi. Ushbu shaharlar hukumatning qoʻlida qolib, Ispaniya harbiy va siyosiy jihatdan boʻlinib qoldi. Millatchilar va Respublikalik hukumat mamlakat ustidan nazoratni olish uchun kurashdilar. Millatchilar qoʻshinlari faşist Italiya, nasist Germaniya va Portugaliya tomonidan qurol-yarogʻ, askarlar va havo yordamini oldilar, Respublikalik tomon esa Sovet Ittifoqi va Meksika tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Boshqa davlatlar, jumladan Buyuk Britaniya, Frantsiya va AQSh Respublikalik hukumatni tan olishni davom ettirdilar, ammo rasmiy neytral pozitsiyani saqladilar. Ushbu siyosatga qaramay, neytral mamlakatlardan minglab fuqarolar toʻgʻridan-toʻgʻri urushda ishtirok etdilar. Ular asosan Respublikalik tarafdori Xalqaro Brigadalarda jang qilishdi, bu brigadalarda Millatchilar rejimlaridan qochqinlar ham bor edi.

Millatchilar janub va gʻarbdagi kuchli bazalaridan oldinga siljishib, 1937-yilda Ispaniyaning shimoliy qirgʻoq chizigʻining koʻp qismini egallashdi. Ular, shuningdek, urush davomida Madrid va uning janubi va gʻarbiy hududlarini qamalga oldilar. 1938-1939-yillarda Kataloniya qamalgandan soʻng va Madrid Barselona bilan aloqasiz qolgandan soʻng, Respublikalik harbiy holati umidsiz holga keldi. Yanvar 1939-yilda Barselona hech qanday qarshiliksiz tushgach, Francoist rejim Frantsiya va Buyuk Britaniya tomonidan fevral 1939-da tan olindi. 1939-yil 5-martda, Respublikalik hukumatdagi kommunistlarning ortib borayotgan hukmronligi va harbiy vaziyatning yomonlashishi sababli, Polkovnik Segismundo Casado Respublikalik hukumatga qarshi harbiy toʻntarish olib bordi va Millatchilar bilan tinchlikka erishishga intildi. Ammo, bu tinchlik takliflari Franco tomonidan rad etildi. Oʻsha oy ichida Madridda Respublikalik fraksiyalar oʻrtasida ichki nizolar davom etar ekan, Franco poytaxtga kirib, 1939-yil 1-aprelda gʻalaba eʼlon qildi. Yuz minglab ispanlar janubiy Frantsiyadagi qochqin lagerlariga qochib ketishdi. Gʻalaba qozongan Millatchilar tomonidan qolgan Respublikaliklarga nisbatan qatagʻon boshlandi. Franco barcha oʻng qanot partiyalarini oʻz rejimining tuzilmasiga birlashtirgan diktatura oʻrnatdi.

Urush butun dunyoda katta ehtiros va siyosiy boʻlinishni keltirib chiqarganligi bilan mashhur boʻldi va koʻplab dahshatli voqealar yuz berdi. Franco qoʻshinlari tomonidan egallangan hududlarda tashkil etilgan qatagʻonlar ularning kelajakdagi rejimini mustahkamlash uchun amalga oshirildi. Respublikaliklar tomonidan nazorat qilinadigan hududlarda ham katta miqyosda qatl etishlar boʻlib oʻtdi, bu jarayonda mahalliy hokimiyatlarning ishtiroki joydan joyga farq qilardi.

Kelib chiqishi 

Yakka hukumdorlik va Liberalizm

19-asr Ispaniya uchun beqaror davr boʻldi. Ispaniya hukumatini isloh qilishni qoʻllab-quvvatlaganlar konservatorlar bilan siyosiy kuch uchun kurashdilar, ular bunday islohlarga qarshi chiqishdi. 1812-yildagi Ispaniya Konstitutsiyasi bilan boshlangan anʼanalarga koʻra, koʻplab liberalar Ispaniya monarxiyasining vakolatlarini cheklash va oʻzlarining ishonchli ideologiya va falsafasiga asoslangan millat-davlatni tashkil etishga intildilar. 1812-yildagi islohotlar qisqa muddatli boʻlib, qirolicha Ferdinand VII tomonidan darhol bekor qilindi, bu esa Trienio Liberal hukumatining tugashiga olib keldi. 1814-1874-yillar orasida oʻn ikki muvaffaqiyatli davlat toʻntarishlari amalga oshirildi. Siyosiy tizimni ijtimoiy haqiqatga moslashtirish uchun bir necha urinishlar boʻldi. 1850-yillargacha Ispaniyaning iqtisodiyoti asosan qishloq xoʻjaligiga asoslangan edi. Burjuaziya sanoat yoki tijorat sinfining rivojlanishi juda kam edi. Yerga asoslangan oligarxiya kuchli boʻlib qoldi; oz sonli odamlar katta yer maydonlari (latifundiya) va barcha muhim davlat lavozimlarini egallashdi. Ushbu rejim oʻzgarishlari va ierarxiyalaridan tashqari, asrning oʻrtalarida Ispaniyada Carlist urushlari deb ataladigan bir qator fuqarolar urushlari boʻlib oʻtdi. Uchta Carlist urushi boʻldi: Birinchi Carlist urushi (1833–1840), Ikkinchi Carlist urushi (1846–1849) va Uchinchi Carlist urushi (1872–1876). Ushbu urushlar davomida, Carlism deb ataladigan oʻng qanot siyosiy harakati, Bourbonlar uyining boshqa shoxidan kelib chiqqan monarxik dinastiyani oʻrnatishga harakat qildi, bu shox Don Infante Carlos María Isidro de Molinaʼdan avloddir.

Shonli inqilob va birinchi respublika

1868-yilda ommaviy qoʻzgʻolonlar Ispaniya Bourbonlar uyidan boʻlgan Qirolica Isabella II ning taxtdan olinishi bilan yakunlandi. Qoʻzgʻolonlarga ikki asosiy sabab sabab boʻldi: birinchi sabab, shaharlar boʻylab yuz bergan qoʻzgʻolonlar, ikkinchi sabab esa, monarxiyaning ultra-konservativligi haqida tashvish bildirgan liberal harakat edi, bu harakatni General Joan Prim boshqargan. 1873-yilda Isabella oʻrniga qoʻyilgan, Savoylar uyidan boʻlgan Qiroliq Amadeo I siyosiy bosim ortishi sababli taxtdan voz kechdi va qisqa muddatli Birinchi Ispaniya Respublikasi eʼlon qilindi. Respublikada siyosiy barqarorlik va nizolar mavjud edi, va 1874-yil dekabrda General Arsenio Martínez Campos tomonidan davlat toʻntarishi orqali tezda agʻdarildi. Shundan soʻng Bourbonlar yana taxtga qaytarildi, va Isabella ning oʻgʻli Alfonso XII taxtga oʻtirdi.

Qayta tiklash

Tiklashdan soʻng, Karlistiklar va anarxistlar monarxiyaga qarshi chiqdilar. Alejandro Lerroux, ispan siyosatchisi va Radikal Respublika Partiyasining lideri, Kataloniyada—Ispaniyaning oʻziga xos madaniy va ijtimoiy identitetga ega boʻlgan vaqtda qashshoqlik juda kuchli boʻlgan bir mintaqada—respublikachilikni oldinga surishga yordam berdi. Yigʻilish majburiyati (konsskriptsiya) Ispaniya hukumati tomonidan amalga oshirilgan, ammo bu siyosat jiddiy tortishuvlarga sabab boʻldi. 1909-yildagi Tragediya Haftasi shuni koʻrsatdiki, nafrat va qarshilik omillari 20-asrga kirib bordi.

1931-yil 12-aprelda Respublikaliklar saylovlarda gʻalaba qozonib, ikki kundan soʻng Ikkinchi Ispaniya Respublikasi eʼlon qilindi. Qirolicha Alfonso XIII surgun qilindi. Ispaniya Birinchi Jahon Urushida neytral holatda boʻldi. Urushdan soʻng, Ispaniya jamiyatining keng qatlamlari, jumladan qurolli kuchlar, Madriddagi korruptsiya bilan shugʻullanadigan markaziy hukumatni olib tashlash umidida birlashdilar, ammo bu harakatlar oxir-oqibat muvaffaqiyatsiz boʻldi. Ushbu davrda kommunizmning katta tahdid sifatida qabul qilinishi sezilarli darajada oshdi.

Primo de Rivera diktaturasi

1923-yilda harbiy toʻntarish Miguel Primo de Riverani hokimiyatga olib keldi. Natijada, Ispaniya harbiy diktatura hukumatiga oʻtdi. Rivera rejimining qoʻllab-quvvatlovi asta-sekin kamaydi va u 1930-yil yanvarida isteʼfoga chiqdi. Uning oʻrniga General Dámaso Berenguer tayinlandi, keyinchalik Admiral Juan Bautista Aznar-Cabañas tomonidan almashtirildi; har ikkala shaxs ham farmonlar bilan boshqarish siyosatini davom ettirdilar.

Yirik shaharlarda monarxiyaga katta qoʻllab-quvvatlash boʻlmasdi. Natijada, Ispaniya Qirolicha Alfonso XIII ommaviy bosimga boʻysunib, 1931-yil 12-aprelga munitsipal saylovlar oʻtkazishni eʼlon qildi. Ijtimoiyistik va Liberal Respublikalik kabi chap qanotdagi tashkilotlar viloyat poytaxtlarining deyarli barcha saylovlarini yutdi va Aznar hukumatining isteʼfoga chiqishidan soʻng, Alfonso XIII mamlakatni tark etdi. Shu vaqtda, Ikkinchi Ispaniya Respublikasi tashkil etildi. Ushbu respublika besh yil oʻtib, fuqarolar urushi boshlanishigacha hokimiyatda qoldi.

Ikkinchi Respublikasi

Niceto Alcalá-Zamora boshchiligidagi inqilobiy qoʻmita vaqtincha hukumat boʻldi, Alcalá-Zamora oʻzi prezident va davlat rahbari boʻldi. Respublikada jamiyatning barcha qatlamlaridan keng qoʻllab-quvvatlash mavjud edi.

1931-yil may oyida, monarchistlar klubi oldida taksi haydovchisi hujumga uchragan voqea, Madrid va mamlakatning janubi-gʻarbiy qismlarida ruhoniylarga qarshi zoʻravonlikka sabab boʻldi. Hukumatning sekin javobi oʻng qanotdagi odamlarni norozilikka olib keldi va Respublikani cherkovni taʼqib qilishga qaror qilgan deb hisoblashdi. Iyun va iyul oylarida, Confederación Nacional del Trabajo (CNT) bir nechta ish tashlashlarini eʼlon qildi, bu CNT aʼzolari bilan Fuqarolar Qoʻriqlash va Harbiy qoʻmondonlik oʻrtasida zoʻravonlikka olib keldi va Sevilyada CNTʼga qarshi Fuqarolar Qoʻriqlash va armiyadan shafqatsiz bosimlar amalga oshirildi. Bu koʻplab ishchilarga Ikkinchi Ispaniya Respublikasi monarxiya kabi zulm qilayotganini ishonch hosil qilishiga olib keldi va CNT oʻz niyatini inqilob orqali agʻdarish eʼlon qildi.

Konstituent Kortes va chap qanotdagi hukumat (1931–1933)

1931-yil iyun oyidagi saylovlarda Respublikaliklar va Sotsialistlarning katta koʻpchiligi qaytarildi. Buyuk depressiya boshlanishi bilan, hukumat qishloq Ispaniyaga yordam berishga harakat qildi, sakkiz soatlik ish kunini joriy etdi va yer egalik huquqini dehqon ishchilariga qaytarib berdi. Qishloq ishchilari oʻsha paytda Yevropaning eng ogʻir qashshoqliklaridan birida yashashardi, va hukumat ularning ish haqini oshirish va ish sharoitlarini yaxshilashga harakat qildi. Bu, oʻz xizmatchilarini ishlatadigan kichik va oʻrta yer egalari bilan aloqalarni yomonlashtirdi. Mahalliy chegaralar toʻgʻrisidagi qonun egalarga oʻz mahallalaridan tashqarida ishchilarni yollashni taqiqladi. Baʼzi mahallalarda ishchi yetishmovchiligi yuzaga kelganida, qonun qoʻshimcha daromad izlayotgan ishchilarni chetlab oʻtkazdi. Yangi tashkil etilgan mehnat arbitraj kengashlari ish haqlarini, shartnomalarni va ish vaqtlarini tartibga soldi, lekin ishchilarga ish beruvchilardan koʻra koʻproq imtiyoz berdi. 1931-yil iyulda bir farmon ortiqcha ish haqini oshirdi va 1931-yil oxirida yer egalari kimlarni yollashlari mumkinligi haqida bir nechta qonunlar qabul qilindi. Boshqa saʼy-harakatlar mashinalardan foydalanishni cheklash, yollashda monopoliyani yaratishga urinishlar, ish tashlashlar va kasaba uyushmalari tomonidan ayollarning ishga qabul qilinishini cheklash orqali aʼzo boʻlgan ishchilarga mehnat monopoliyasini saqlashga harakat qildi. Sinfiy kurash kuchayib, yer egalari qarshi inqilobiy tashkilotlar va mahalliy oligarxlar tomon burildilar. Ish tashlashlar, ish joyida oʻgʻirlik, yongʻin qoʻyish, talon-taroj qilish va doʻkonlar, ish tashlaganlar, ish beruvchilar va mashinalarga hujumlar tobora keng tarqaldi. Natijada, Respublika-Sotsialist hukumatining islohotlari oʻzidan qoniqish hosil qilganlar bilan bir qatorda koʻpchilikni ham begonalashtirdi.

1931-yil oktyabrda respublikalik Manuel Azaña ozchilik hukumatining bosh vaziri boʻldi. Faşizm halqalanish tahdidi sifatida saqlanib qoldi va bu harbiy sohadagi bahsli islohotlar bilan kuchaytirildi. Dekabrda yangi islohotchi, liberal va demokratik konstitutsiya eʼlon qilindi. U katolik mamlakatida keng sekulyarizatsiyani taʼminlaydigan kuchli taʼsislarni oʻz ichiga oldi, bu katolik maktablari va xayriya tashkilotlarini yoʻq qilishni ham qamrab oldi, bu esa qarshilikka uchradi. Konstituent assambleya yangi konstitutsiyani tasdiqlash bilan oʻzining vakolatini tugatganidan soʻng, lekin ortib borayotgan ommaviy qarshilikdan qoʻrqib, Radikal va Sotsialist koʻpchilik muntazam saylovlarni kechiktirdi, bu esa ularning hokimiyatda boʻlish muddatini yana ikki yilga uzaytirdi. Diazning respublikalik hukumati mamlakatni modernizatsiya qilish maqsadida koʻplab islohotlarni amalga oshirdi. 1932-yilda, yezuitlar taqiqlandi va ularning mol-mulkiga musodara qilindi. Armiya qisqartirildi. Yer egalari ekspropriatsiya qilindi. Kataloniyaga uy boshqaruvi berildi, mahalliy parlament va oʻz prezidenti bilan.1933-yil iyunida, Papa Piy XI „Ispaniya cherkovining zulmi“ haqidagi enciklikasini chiqarib, Ispaniyada katolik cherkovining taʼqibiga qarshi ovozini koʻtardi.

Oʻng qanotdagi hukumat (1933–1936)

1933-yil noyabrda oʻng qanotdagi partiyalar umumiy saylovlarda gʻalaba qozondi. Buning sabablaridan biri, yer islohoti bilan bogʻliq bahsli farmon va Casas Viejas voqeasi sababli mavjud hukumatga qarshi nafratning oshishi edi. Boshqa sabab, yangi ayollarga saylov huquqi berilishi boʻlib, ular asosan markaziy-oʻng partiyalarga ovoz berganlar. Stanley G. Payne va Jesús Palacios Tapiasga koʻra, chap respublikaliklar Niceto Alcalá-Zamora orqali saylov natijalarini bekor qilishga urindilar, ammo muvaffaqiyatsiz boʻldilar. CEDA (Ispaniya Avtonom Oʻng Qonotlar Konfederatsiyasi) saylov gʻalabasiga qaramay, Prezident Alcalá-Zamora CEDA rahbari Gil Roblesni hukumat tuzishga taklif qilmaslikni afzal koʻrdi, chunki CEDA ning monarxik qarashlari va konstitutsiyaga kiritilishi taklif qilingan oʻzgartirishlardan xavotirda edi. Buning oʻrniga u Radikal Respublikalik Partiyasi rahbari Alejandro Lerrouxni taklif qildi. Saylovlarda eng koʻp ovozni olgan boʻlishiga qaramay, CEDA vazirlik lavozimlaridan deyarli bir yil davomida mahrum boʻldi.

1933-yil noyabrdan keyingi davr, „qora ikki yil“ deb atalgan davr, fuqarolar urushi ehtimolini oshirdi. Radikal Respublikalik Partiyasi (RRP) rahbari Alejandro Lerroux hukumat tuzdi, avvalgi maʼmuriyat tomonidan qilingan oʻzgartirishlarni bekor qildi va 1932-yil avgustida General José Sanjurjo tomonidan amalga oshirilgan muvaffaqiyatsiz qoʻzgʻolon ishtirokchilariga amnistiya berdi. Baʼzi monarxistlar oʻz maqsadlariga erishish uchun fashist-natsionalist Falange Española y de las JONS („Falange“) bilan birlashdi. Ispaniya shaharlarida ochiq zoʻravonliklar yuzaga keldi va radikal harakatlar davom etdi, tinch demokratik usullarni emas, balki radikal oʻzgarishlarni yechim sifatida qabul qilishni koʻrsatdi. 1933-yil dekabrda anarchistlarning kichik qoʻzgʻoloni yuz berdi, bunda taxminan 100 odam halok boʻldi. Bir yil davomida kuchli bosimdan soʻng, CEDA, parlamentdagi eng koʻp oʻrinlarni egallagan partiya, uchta vazirlikni qabul qilishga majbur etdi. Sotsialistlar (PSOE) va Kommunistlar toʻqqiz oy davomida tayyorlangan qoʻzgʻolon bilan javob qaytardilar. Qoʻzgʻolon 1934-yildagi qonli qoʻzgʻolon sifatida maʼlum boʻldi. Yaxshi qurollangan isyonchilar Asturias viloyatini toʻliq egallashdi, koʻplab politsiyachilar, ruhoniylar va fuqarolarni oʻldirdilar, shuningdek, Oviedo universitetining baʼzi qismlarini ham oʻz ichiga olgan diniy binolarni vayron qildilar. Egallangan hududlarda isyonchilar ishchilar uchun inqilob eʼlon qildilar va mavjud pul birligidan voz kechdilar. Qoʻzgʻolon ikki hafta ichida Ispaniya dengiz floti va Ispaniya Respublika Armiyasi tomonidan bostirildi, ikkinchisi asosan Ispaniya Marokashidan kelgan mauritan kolonial qoʻshinlarini ishlatdi. Azaña oʻsha kuni Barselonada edi va Lerroux-CEDA hukumatining uni ishtirokchi sifatida koʻrsatishga urinishlari mavjud edi. Azaña hibsga olindi va ayblandi. Aslida, Azaña qoʻzgʻolon bilan hech qanday aloqaga ega emas edi va 1935-yil yanvarida ozod qilindi.

Ishchilar qoʻzgʻolonini boshlashda, anarchist boʻlmagan sotsialistlar mavjud siyosiy tartibni noqonuniy deb hisoblaganliklarini namoyish etdilar. Ispan tarixchisi Salvador de Madariaga, Azaña tarafdori va Francisco Franco qarshi faol muxolif, qoʻzgʻolondagi chap qanotning ishtirokini keskin tanqid qildi: „1934-yilgi qoʻzgʻolon kechirilmaydigan bir voqeadir. Mr Gil Roblesning Konstitutsiyani bekor qilib, fashizm oʻrnatishga uringanligi haqidagi bahona bir vaqtning oʻzida ikki yuzlama va notoʻgʻri edi. 1934-yilgi qoʻzgʻolon bilan, Ispaniya chap qanoti 1936-yilgi qoʻzgʻolonni qoralash uchun hatto axloqiy vakolati ham yoʻqotdi.“

Yer islohotlarini bekor qilish, 1935-yilda markaziy va janubiy qishloq hududlarida ishdan boʻshatishlar, haydovchilar va ijtimoiyistlarga qarshi zoʻravonliklarni olib keldi, bu esa bir qancha oʻlimlarga olib keldi. Bir tarixchi, janubiy qishloqdagi oʻng qanotdagi harakatlarning fuqarolar urushida dushmanlikning asosiy sabablaridan biri va ehtimol hatto fuqarolar urushining oʻziga sabab boʻlishini taʼkidladi. Yer egalari ishchilarni „Respublikani yeb qoʻying!“ deb tahqirlashdi. Ish beruvchilar chap qanotdagi ishchilarni ishdan boʻshatdilar, kasaba uyushmalari va sotsialistlar faoliyatini hibsga oldilar va ish haqini „ochlik maoshi“ darajasiga tushirdilar.

1935-yilda Radikal Respublikalik Partiyasi boshchiligidagi hukumat bir qator inqirozlar orqali oʻtdi. Bir qancha korrupsiyaga oid skandallar yuzasidan Prezident Niceto Alcalá-Zamora, bu hukumatga qarshi boʻlgan holda yana bir saylov eʼlon qildi.

Xalq Fronti gʻalabasi va toʻqnashuvlarning kuchayishi

1936-yilgi umumiy saylovda Xalq fronti tor qutuldi. Inqilobiy chap qanotli omma koʻchalarga chiqib, mahbuslarni ozod qildi. Saylovdan keyingi oʻttiz olti soat ichida oʻn olti kishi (asosan tartibni saqlash yoki zoʻravonlik toʻqnashuvlarida aralashgan politsiya xodimlari) halok boʻldi va oʻttiz toʻqqiz kishi jiddiy jarohatlandi. Shuningdek, ellik cherkov va yetmish konservativ siyosiy markaz hujumga uchradi yoki yondirildi. Manuel Azaña hukumat tuzish uchun chaqirildi, saylov jarayoni tugamagan holda Zamorani prezidentlikdan olib tashladi, konstitutsion boʻshliqdan foydalanib. Chap qanotning qonun qoidalariga amal qilmasligiga va Ispaniyaning unga qarshi tahdid ostida ekanligiga ishonib, oʻng qanot parlament variantini tashlab, respublikaning agʻdarilishini rejalashtira boshladi.

PSOE ning chap qanot sotsialistlari faoliyatga kirishdi. Julio Álvarez del Vayo „Ispaniya Sovet Ittifoqi bilan hamkorlikda sotsialistik respublikaga aylanishi“ haqida gapirdi. Francisco Largo Caballero „tashkil etilgan proletariat hamma narsani yengib oʻtadi va maqsadga erishguncha hamma narsani yoʻq qiladi“ deb eʼlon qildi. Mamlakat tezda anarxik holga keldi. Hatto qatʼiy sotsialist Indalecio Prieto, 1936-yil may oyida Cuenca shahrida partiya mitingida, „biz Ispaniyada hech qachon shunday jiddiy manzara yoki shunday katta qulatuvni koʻrmaganmiz. Tashqarida Ispaniya toʻlov qila olmaydigan davlat deb tasniflanadi. Bu sotsializm yoki kommunizm yoʻli emas, balki hatto ozodlik afzalliklarisiz despotik anarxizm yoʻlidir“, deb shikoyat qildi. Azaña hukumatidan norozi boʻlgan Miguel de Unamuno, iyun 1936-yilda El Adelanto gazetasiga bergan intervyusida Prezident Manuel Azañaning „patriotlik akti sifatida oʻz jonini qamish“ kerakligini aytdi.

Laia Balcells, davlat toʻntarishi oldidan Ispaniyada qutblanish shunchalik kuchli boʻlganini va chapchilar bilan oʻngchilar oʻrtasida jismoniy toʻqnashuvlar koʻpchilik joylarda muntazam boʻlganini taʼkidlaydi; toʻntarishdan olti kun oldin Teruel provinsiyasida ikkala tomon oʻrtasida janjal yuz berdi. Balcells, Ispaniya jamiyatining chap-oʻng chiziqlari boʻyicha shunchalik boʻlinganini qayd etadi, shunda rahib Hilari Raguer oʻz parishida bolalar „politsiya va oʻgʻri“ oʻynash oʻrniga „chapchilar va oʻngchilar“ oʻynashganini taʼkidlagan. Xalq Frontining hukumatining birinchi oyida viloyat gubernatorlarining deyarli chorak qismi, ish tashlashlar, noqonuniy yer egallash, siyosiy zoʻravonlik va yondirishlarni oldini olishda muvaffaqiyatsizlik uchun oʻchirib tashlandi. Xalq Fronti hukumati oʻngchilar tomonidan amalga oshirilgan zoʻravonliklarni chapchilarga nisbatan koʻproq jinoiy javobgarlikka tortishga moyil edi. Azaña koʻplab qoʻshinlarni otish yoki namoyishchilarni toʻxtatish uchun ishlatishga rozi emas edi, chunki ular koʻpchilikning qoʻllab-quvvatlashiga ega edi. Boshqa tomondan, u qoʻshinlarni qurolsizlantirishga ham rozi emas edi, chunki u ekstremal chap tomondan qoʻzgʻolonlarni toʻxtatish uchun ularga ehtiyoji bor edi. Noqonuniy yer egallash keng tarqaldi – kambagʻal ijarachilar hukumatning ularni toʻxtatishga moyil emasligini bilishardi. 1936-yil aprel oyiga kelib, deyarli 100,000 dehqon 400,000 gektar yerni va ehtimol, fuqarolik urushi boshlanishida 1 million gektarga yaqin yer egallagan; taqqoslash uchun, 1931–33-yilgi yer islohoti faqat 6,000 dehqonga 45,000 gektar yer bergan. 1931-yilda butun yil davomida yuz bergan ish tashlashlar kabi, aprel va iyul orasida yuzlab ish tashlashlar yuz berdi. Ishchilar koʻproq maosh va kamroq ishlashni talab qilishdi. „Ijtimoiy jinoyatlar“ – tovarlar va ijara toʻlashdan bosh tortish – Madridda, ayniqsa, keng tarqalgan boʻldi. Baʼzi hollarda, bu qurollangan jangarilar bilan birga amalga oshirildi. Konservatorlar, oʻrta sinflar, tadbirkorlar va yer egalari inqilob allaqachon boshlanganiga ishonch hosil qildilar.

Bosh vazir Santiago Casares Quiroga bir necha generallarning hukumatni agʻdarish boʻyicha harbiy fitna haqida ogohlantirishlariga eʼtibor bermadi, ular Ispaniya tarqatilishining oldini olish uchun hukumatni oʻzgartirish zarur deb hisoblashdi. Ikkala tomon ham boshqa tomonga hokimiyat oʻtsa, ular oʻz aʼzolariga qarshi diskriminatsiya qilishi va siyosiy tashkilotlarini bostirishga urinishini ishonishdi.

Harbiy toʻntarish 

Kelib chiqishi

1936-yilgi saylovdagi Xalq frontining gʻalabasidan qisqa vaqt oʻtib, faol va nafaqadagi ofitserlardan iborat guruhlar toʻntarish rejasini muhokama qilish uchun yigʻildilar. Aprel oxiriga kelib, General Emilio Mola milliy fitna tarmogʻining rahbari sifatida paydo boʻldi. Respublika hukumati shubhali generallarni taʼsirli lavozimlardan olib tashlash choralarini koʻrdi. Franco shtab rahbari lavozimidan boʻshatildi va Kanar orollarini boshqarishga tayinlandi. Manuel Goded Llopis nazorat inspektori lavozimidan olib tashlandi va Balear orollarining generali etib tayinlandi. Mola Afrikaning Armiyasidan Pamplona qoʻmondoni lavozimiga oʻtkazildi. Bu Mola ga materikdagi qoʻzgʻolonni boshqarish imkoniyatini berdi. General José Sanjurjo operatsiyaning timsoli boʻldi va Karlistlar bilan kelishuvga erishishda yordam berdi. Mola asosiy rejalovchi va ikkinchi komanda edi. José Antonio Primo de Rivera mart oʻrtalarida Falangeni cheklash uchun qamoqqa olindi. Biroq, hukumatning harakatlari yetarli darajada boʻlmadi va Xavfsizlik Direktorining va boshqa shaxslarning ogohlantirishlariga eʼtibor berilmadi.

Qoʻzgʻolon ideologiyasiz edi, maqsad anarxik tartibsizlikka barham berish edi. Mola yangi rejim uchun Salazarning Portugaliyasiga oʻxshash „respublikaviy diktatura“ rejasini ishlab chiqdi, bu faşist totalitarizmidan koʻra yarim plüralist autoritarizmga asoslangan edi. Dastlabki hukumat toʻliq harbiy „Direktorat“ boʻladi, bu „qudratli va intizomli davlat“ yaratadi. Sanjurjo yangi rejimning boshqaruvchisi boʻladi, chunki u harbiy doirada yaxshi koʻrilgan va hurmat qilingan, lekin siyosiy mahoratga ega emasligi sababli, uning pozitsiyasi simvolik boʻladi. 1931-yilgi Konstitutsiya toʻxtatiladi va yangi „konstituent parlament“ bilan almashtiriladi, yangi siyosiy tozalangan saylovchilar tomonidan tanlanadi, ular respublika va monarxiya masalasi boʻyicha ovoz beradi. Liberal elementlar, masalan, cherkov va davlatni ajratish va diniy erkinlik saqlanadi. Agrar muammolar kichik yer egalariga asoslangan mintaqaviy komissarlar tomonidan hal etiladi, ammo baʼzi holatlarda kollektiv yetishtirishga ruxsat beriladi. Fevral 1936-yilgacha boʻlgan qonunlar hurmat qilinadi. Qoʻzgʻolon qarshiligini yoʻq qilish uchun zoʻravonlik talab etiladi, ammo Mola fuqarolik urushi davomida yuzaga kelgan ommaviy vahshiylik va repressiyalarni koʻzlamagani koʻrinadi. Mola uchun alohida ahamiyatga ega boʻlgan narsa qoʻzgʻolonni Armiya ishiga aylantirish, maxsus manfaatlardan ozod qilish va qurolli kuchlarni yangi davlatning asosiga aylantirish edi. Biroq, cherkov va davlatning ajralishi unutildi, urush diniy urushga aylangach, harbiy hokimiyatlar cherkov va katolik his-tuygʻulariga koʻproq eʼtibor bera boshladi. Mola dasturi aniq emas edi va faqat taxminiy skretch edi, va toʻntarishchilar oʻrtasida ularning qarashlari boʻyicha kelishmovchiliklar mavjud edi.

Casares Quiroga ikki oy davomida bosh vazir edi. 12-iyun kuni Bosh vazir Casares Quiroga General Juan Yagüe bilan uchrashdi, Yagüe Casaresni respublikaga sodiqligiga ishonch hosil qildi. Mola bahorda rejalashtirishni boshladi. Franco muhim rol oʻynadi, chunki u harbiy akademiyaning sobiq direktori sifatida va 1934-yilgi Asturiyalikka karshi ish tashlashni bostirgan odam sifatida obroʻ-eʼtibor qozongan edi. U Afrikaning Armiyasida, armiyaning eng qattiq qoʻshinlarida hurmat qozongan. 23-iyun kuni u Casaresga shifrlangan xat yozdi, unda harbiylarning sodiqligi haqida xabar berilgan, ammo u rahbar etib tayinlanganida toʻxtatilishi mumkin edi. Casares hech narsa qilmadi, Francoʻni qamash yoki uni sotib olishga muvaffaq boʻlmadi. Britaniya razvedka agentlari yordamida qoʻzgʻolonchilar Francoʻni Kanar orollaridan Ispaniya Marokashiga olib oʻtish uchun Dragon Rapide samolyotini ijaraga oldilar. Franco 19-iyul kuni Marokashga yetib keldi. Franco Molaʼga bu lavozim taklif qilindi, chunki Mola qoʻzgʻolon rejalari tobora murakkablashib, tezda amalga oshmasligi va haftalar davom etadigan kichik fuqarolik urushiga aylanishi koʻrinardi. Mola Ispaniyadagi qoʻshinlar yetarli emasligini va elit birliklarni Shimoliy Afrikadan olib kelish zarurligini xulosaga keldi, bu Franco har doim zarur deb hisoblagan edi.

1936-yil 12-iyulda Madridda Falanjistlar Guardia de Asalto (Hujum qoʻshinlari) leytenantı José Castilloʻni oʻldirdilar. Castillo, UGT yoshlariga harbiy tayyorgarlik berayotgan sotsialist partiyasi aʼzosi edi. Castillo, Guardia Civil leytenantı Anastasio de los Reyesning dafnidan keyingi tartibsizliklarni zoʻravonlik bilan bostirgan Hujum qoʻshinlarini boshqarayotgan edi. Hujum qoʻshinlari kapitanı Fernando Condés Castilloʻning doʻsti edi. Ertasi kuni, ichki ishlar vazirining parlament aʼzolarini noqonuniy qamashga ruxsat berganidan soʻng, u oʻz guruhini José María Gil-Robles y Quiñones, CEDA asoschisini, Castilloʻning oʻldirilishiga qasos sifatida qamashga olib bordi. Ammo u uyda emas edi, shuning uchun ular Ispaniya monarxisti va mashhur parlament konservatori José Calvo Soteloʻning uyiga bordilar. Qamash guruhining aʼzosi va PSOE rahbari Indalecio Prietoʻning jonga qasqonligi sifatida tanilgan sotsialist Luis Cuenca Soteloʻni qisqa oʻldirdi.

Qasoslar boshlangan edi. Politsiya ishtirokidagi Calvo Soteloʻning oʻldirilishi hukumatning oʻng tomonidagi qarshiliklar orasida shubhalar va reaksiyalarni uygʻotdi. Millatchi generallar qoʻzgʻolon rejalashtirayotgan boʻlsalar ham, ushbu hodisa toʻntarish uchun ommaviy asos boʻldi. Stanley Payne, bu voqealardan oldin armiyadagi ofitserlarning hukumatga qarshi qoʻzgʻolon qilish gʻoyasi zaiflashganini va Mola faqat 12% ofitserlarning toʻntarishni ishonchli qoʻllab-quvvatlashini baholaganini va oʻzini xatar ostida deb hisoblab qochishga tayyor boʻlganini, lekin hamkorlari tomonidan qolishga ishontirilganini taʼkidlaydi. Soteloʻning oʻgʻirlanishi va oʻldirilishi „limping conspiracy“ni fuqarolik urushini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan qoʻzgʻolonga aylantirdi. Davlat tomonidan lethal kuchning tasodifiy qoʻllanishi va hujumchilarga qarshi choralar koʻrilmasligi hukumatning jamoat tomonidan qabul qilinmasligiga olib keldi. Hech qanday samarali jazolash, sud yoki hatto tergov choralar koʻrilmagan; Payne, killerlarni oʻz saflaridan himoya qilgan hukumatdagi sotsialistlar tomonidan ehtimoliy veto boʻlganini koʻrsatadi. Davlat politsiyasi tomonidan parlament liderining oʻldirilishi misli koʻrilmagan hodisa edi va davlatning neytral va samarali boʻlishi toʻxtatilganiga ishonish oʻng tomonning muhim sektorlarini qoʻzgʻolonga qoʻshilish uchun ragʻbatlantirdi. Franco qoʻzgʻolon haqidagi fikrini oʻzgartirdi va Molaʼga qatʼiy sadoqatini koʻrsatadigan xabar yubordi.

Sotsialistlar va Kommunistlar, Indalecio Prieto boshchiligida, harbiylar boshqarib olishidan oldin qurol tarqatilishini talab qildilar. Bosh vazir ikkilanib qoldi.

Toʻntarishning boshlanishi

Qoʻzgʻolonning vaqti 17-iyul, soat 17:01 deb belgilangan edi, bu Karlistlar rahbari Manuel Fal Conde tomonidan tasdiqlangan. Ammo vaqt oʻzgartirildi—Marokash protektoratidagi qoʻshinlar 18-iyul, soat 05:00 da qoʻzgʻolonga chiqishi, Ispaniya hududidagi qoʻshinlar esa bir kun keyin chiqishi kerak edi, shunda Ispaniya Marokashini nazorat qilib, kuchlarni Iberiya yarim oroliga qaytarish mumkin boʻlardi. Qoʻzgʻolon tezkor toʻntarish boʻlishi rejalashtirilgan edi, lekin hukumat mamlakatning koʻp qismini nazorat qilib turdi.

Ispaniya Marokashini nazorat qilish deyarli aniq edi. 17-iyulda Marokashda reja fosh boʻldi, bu esa fitnachilarni darhol harakatga oʻtishga majbur qildi. Kamroq qarshilik koʻrildi. Qoʻzgʻolonchilar 189 kishini oʻldirdilar. Goded va Franco oʻzlariga tayinlangan orollarni darhol nazoratga oldilar. 18-iyulda Casares Quiroga CNT va Unión General de Trabajadores (UGT)dan yordam taklifini rad etdi, bu esa guruhlarni umumiy ish tashlashni eʼlon qilishga olib keldi—bu holatda, ular mobilizatsiya boʻldi. Ular qurol omborlarini ochdilar, baʼzilari 1934-yilgi qoʻzgʻolonlardan beri koʻmilgan edi, va militsiyalar tuzdilar. Paramilitar xavfsizlik kuchlari koʻpincha militsiya harakati natijasini kutib, qoʻzgʻolonga qoʻshilish yoki uni bostirishni kutardilar. Qoʻzgʻolonchilar yoki anarchist militsiyalar tomonidan tezkor harakat koʻpincha shaharning taqdirini hal qilardi. General Gonzalo Queipo de Llano Sevilni qoʻzgʻolonchilar uchun xavfsiz qilib oldi va bir qator boshqa ofitserlarni qamadi.

Manbalar