Oriental melon

Sharq qovuni (Cucumis melo Makuwa Group), koreys qovuni sifatida ham tanilgan, Sharqiy Osiyoda yetishtiriladigan Cucumis melo navlari guruhidir. Oʻsimlikning genetik nasl-nasabini oʻrganuvchi filogenetik tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, u Sharqiy Hindistonda paydo boʻlgan, soʻngra Ipak yoʻli orqali Xitoyga olib kelingan, u yerdan Koreya va Yaponiyaga tarqalgan. Uning taʼmi, asalli qovun va bodring oʻrtasidagi gibrid sifatida tasvirlangan. Qovunning gʻarbiy mintaqada tarqalgan navlari boshqa turlarga qaraganda sezilarli darajada shirasi past boʻlib, taxminan 90 % suvdan iborat. Mevalar odatda yangi yetilgan paytda isteʼmol qilinadi; yupqa qobigʻi va mayda urugʻlari bilan qovunni butun holda isteʼmol qilish mumkin.

Xitoyda sharq qovuni mahalliy tilda xiāng guā (xiang guā, „xushboʻy qovun“) deb ataladi. U qadimda tián guā (yangi qovun, „shirin qovun“), gān guā (shīngān, „shirin qovun“) yoki guǒ guā („mevali qovun“) deb atalgan. Biroq, soʻnggi ikki nom hozirda kamdan-kam qoʻllanadi va tián guā (ján) Cucumis melo turining nomiga aylandi va shu bilan qovun va asal taʼmiga ega boshqa qovun turlari ham Cucumis melo deb ataladi.

Koreyscha nomi chamoe soʻz birikmasidir: cham „haqiqiy“ yoki „asl“ va oe „bodring (qovun)“ maʼnosini bildiradi. Sharq qovuni Koreyaga Xitoy orqali Uch Qirollik davrida olib kelingan deb taxmin qilinadi. Meva Koreyada uzoq vaqt mashhur boʻlgan, u yerda yozning vakillik mevasi hisoblanadi. Sharq qovunlari odatda chamoe -jangajji deb ataladigan garnituraga tayyorlanadi va ular ziravorlar bilan tuzlangan. 2017-yilda ularni etishtirish uchun 41,943 gekta yer ishlatilib, 166000 tonna hosili olingan. Janubiy Koreyaning Shimoliy Kyonsan provinsiyasidagi Seongju okrugi Koreyadagi sharqona qovun yetishtirish markazi sifatida mashhur boʻlib, bu hududdagi fermer xoʻjaliklari mamlakatdagi umumiy mahsulotning 70 foizini beradi.

Yapon tilida ular makuwa uri deb ataladi. Sharqiy qovun urugʻlari Jomon davri arxeologik yodgorliklar orasidan topilgan boʻlib, bu Yaponiyada uzoq vaqtdan beri yetishtirilishidan dalolat beradi. Makuva uri nomi qadimgi Mino provinsiyasidagi (hozirgi Motosu, Gifuning bir qismi) Makuva qishlogʻidan kelib chiqqanligi, u eramizning II asrida yuqori sifatli Sharq qovunlari bilan mashhur boʻlgan. Ular bir vaqtlar Yaponiyada keng isteʼmol qilingan va shu qadar keng tarqalganki, umumiy soʻz qovun degan maʼnoni anglatadi, ayniqsa Sharq qovuniga tegishli boʻlgan. 1925-yildan boshlab, birinchi gʻarbiy qovun navlari paydo boʻlgandan soʻng, Sharq qovuni badavlat isteʼmolchilar orasida yoʻqola boshladi va 20-asrning oxiriga kelib, dehqonlarning oziq-ovqati sifatida koʻrila boshlandi. U odatda Bon festivalida qurbonlik sifatida ishlatiladi, festival atrofidagi davr ularni yigʻish uchun eng yaxshi vaqt hisoblanadi. Pishmagan qovunlardan koʻpincha turli xil tsukemono (tuzlama) tayyorlanadi.

Oʻsimlik birinchi marta 1928-yilda yapon botanigi Tomitaro Makino tomonidan "Cucumis melo L. var. makuwa " deb tasniflangan. Biroq, endi u odatda Cucumis melo Makuwa guruhi navlari guruhi sifatida muomala qilinadi. Makinoning taklif qilingan nomi sinonim sifatida tan olingan.

Ekologiya va botanika 
Sharq qovuni past harorarda moʻtadil iqlimda oʻsadigan ekin boʻlib, kunduzgi harorat  ° gacha boʻlganida yaxshi oʻsadi kechasi harorat  gacha. Bu yaxshi quyosh nuri va boy, yaxshi quritilgan, moʻrt va namlikni saqlaydigan tuproqni talab qiladi. U qurgʻoqchilikka chidamli, ammo yaxshi oʻsishi uchun etarli miqdorda suv talab qiladi.

Oʻsimlik, yaʼni qovoq, bir yillik oʻtsimon oʻsimlik boʻlib, shoxlanadi. Poyasi burchakli va tukli va diametrida. Barglari reniform (buyraksimon), 5-7 boʻlakli. Sariq gullari bilan andromonik (bir oʻsimlikdagi ikkala jinsli va erkak gullar).

Turlari 

Eng mashhur navi yapon tilida  va euncheon-chamoe ( -camoe) deb ataladi.) koreys tilida. Euncheon — bu yaponcha nomda ishlatiladigan xitoycha belgilarning koreyscha oʻqilishi. Qovunning bu turi Yaponiyaning Toyama shahrida ishlab chiqilgan boʻlib, u hozirda „anʼanaviy sabzavot“ sifatida tan olingan. U 1957-yilda Koreyada olib kelingan, tezda u yerda asosiy savdo naviga aylandi va uning avlodlari bugungi kunda ham shunday boʻlib qolmoqda. Euncheondan ishlab chiqarilgan navlarga quyidagilar kiradi: 1970-yillarda ishlab chiqilgan sin-euncheon („yangi euncheon“) va geumssaragi-euncheon (gae- ) , 'gold dust euncheonʼ), 1984-yilda ishlab chiqilgan boʻlib, hozirda hukmronlik qilmoqda. U sariq rangda, odatda taxminan uzunligi 15 sm vogʻirligi taxminan 450 gr. U silliq va choʻzinchoq, meva uzunligi boʻylab oq chiziqlar bilan qoplangan. U suvli va shirin oq etga ega va kichik oq urugʻlar bilan toʻldirilgan.

Koreyada chamoening ikkita asosiy irqlari mavjud: sunghwan-chamoe (), shuningdek, gaeguri-chamoe ( -chamoe) nomi bilan ham tanilgan. Sunghwan-chamoe baʼzan boshqa navlar guruhiga, Cucumis melo Chinensis guruhiga tasniflanadi. Gotgam-chamoe ayniqsa oʻziga xos boʻlib, quritilgan xurmo (koreyscha getgam deb ataladi) xushboʻy hidiga ega boʻlib, u oʻz nomini olgan. Bu ikki er irqlari koʻproq ozuqaviy moddalarni oʻz ichiga oladi va boshqa navlarga qaraganda koʻproq kasalliklarga chidamli.

 deb nomlanuvchi nav Nara prefekturasi hukumati tomonidan  sifatida tan olingan, bu uning oʻsha mintaqaning qishloq xoʻjaligi va oshxona anʼanalarida muhimligini koʻrsatadi. Uning poʻsti oltin rangda, eti oq va ogʻirligi odatda 300 grga teng. 1955-yilda Oltin Makuwa Osaka markaziy ulgurji bozorida sotilgan barcha qovunlarning (gʻarbiy va sharqiy) 85,6 % ni tashkil etdi.

New melon navi sharsimon, poʻsti yashil-sariq, eti yashil, vazni odatda 300-400gr ga teng. 1962-yilda Sakata Seed kompaniyasi uni Yevropa qovunining bir turi boʻlgan Charentais qovuni bilan chatishtirdi va shahzoda qovun navini ishlab chiqardi, bu nav tezda Yaponiyada asosiy tijorat qovun naviga aylandi. Shahzoda qovunlarining vazni 500-600 gr kulrang-oq teriga va toʻq sariq rangga ega. Gibrid qovunning shirinroq va ishlab chiqarish oson navlarini, xususan, Shahzodani ishlab chiqish Yaponiyada sharq qovunlarini etishtirishning tez pasayishiga olib keldi.

Manbalar