yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Vyacheslav Grinchenko

Vyacheslav Aleksandrovich Grinchenko (1938.21.9, Harkov viloyati, Krasnograd shahri) — opera xonandasi (bas). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1971), Oʻzbekistan xalq artisti (1974). Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1966 — 1985), 1985-yildan Moskva filarmoniyasi yakkaxoni. Don Karlos (J. Verdi, "Don Karlos"), Boris (M. Musorgskiy, "Boris Godunov"), don Bazilio (J. Rossini, "Sevilya sartaroshi"), Konchak, knyaz Galitskiy (A. Borodin, "Knyaz Igor"), Vojak (A. Xolminov, "Hayotbaxsh oʻlim"), Pyotr I (A. Petrov, "Pyotr Birinchi") va boshqalar partiyalarning moxir ijrochisi. Grinchenko keng diapazonli va kuchli ovoz sohibi. Har bir obrazni haqqoniy ifoda etishga intiladi. Oʻzbekiston kompozitorlari (G. Mushel, B. Giyenko, A. Berlin va boshqalar)ning kamer-vokal asarlarini ijro etgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
SSSR xalq artistlari
Victor Grignard

Victor Grignard () (1871.6.5, Sherbur — 1935.13.12, Lion) — fransuz organik kimyogari. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1926-yildan). Asosiy ishlari organik birikmalar sintezi va ularni tekshirishga bagʻishlangan. Alkilgalogenidlar va efir muhitidagi magniy asosida olinadigan aralash magniyorganik birikmalar ishtirokida organik birikmalarni ilk bor sintez qilgan (1900). Bu reaksiyalarda efirda eritilgan alkilmagniy galogenidlar (Grinyar reaktivi) asosiy reagent ekanligini aniqlagan. Uglevodorodlar, spirtlar (1901 — 03), ketonlar, aldegidlar (1906), efirlar, nitrillar, aminlar (1920), kislotalar va b. sintezida magniyorganik birikmalardan foydalangan. Bu sintezlar (Grinyar reaksiyasi) kimyo amaliyotida keng qoʻllanadi. Nobel mukofoti laureati (1912).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1871-yilda tugʻilganlar
1935-yilda vafot etganlar
6-mayda tugʻilganlar
13-dekabrda vafot etganlar
Grif

Grif – (ing . stamp , signature ; Fr . griffe) - 1 ) imzo yoki biron - bir boshqa matn nusxasi tushirilgan muhr , shtempel , shuningdek ana shunday muxr yoki shtempelning xujjatdagi izi ( ottiski ) ; 2 ) xujjat yoki nashr etilgan narsa ustidagi undan foydalanishning maxsus tartibini belgilovchi yozuv . Mas . , " xizmatda foydalanish uchun " , " maxfiy " , " oʻta maxfiy " ; 3 ) Nashr etishni tasdiqlaydigan va foydalanishga ruxsat beradigan yoki oʻquv , rasmiy va b . nashr sifatida tavsiya etiladigan maʼlumotlar.

Manbalar 

Oʻzbekiston yuridik ensiklopediyasi maqolalari
Huquqshunoslik
Huquqiy atamalar
Huquq
Filipp Grishchenko

Filipp Ivanovich Grishchenko (1915.11.1, Pavlovka qishlogʻi, Rossiya Federatsiyasi — 1985.11.1, Toshkent) — haykaltarosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Ijodini yogʻoch portretlar yaratish bilan boshlagan ("A. Pushkin", "Mirzo Ulugʻbek", 40-yillar), yoshlar hayoti aks ettirilgan kompozitsiyalar ishlagan ("Hunar bilim yurtining talabasi", yogʻoch, 1950 va boshqalar). Portretlar, maishiy holatlar, mahobatli bezak haykallar va boshqalar yaratgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Grozniy

Grozniy () - Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1870-yildan), Chechen Respublikasi (Ichkeriya) poytaxti (1944-yildan 1957-yilgacha Grozniy viloyatining markazi). Sunja daryosi (Terek irmogʻi) vodiysida joylashadi. Temir yoʻl stansiyasi. Xalqaro aeroport (Xonqalʼa) bor. Grozniy 1818-yilda Grozniy qalʼasi sifatida barpo etilgan. 19-asr oxirida Beslan — Petrovskport (hoz. Maxachqala) temir yoʻl qurilishi va neft sanoatining vujudga kelishi bilan tez oʻsa boshladi. Grozniy neft qazib olish rnining markazi. Sanoati neftni qayta ishlash, neft kimyosi, kimyo, mashinasozlik (neft jihozlari, tibbiy asboblar va boshqalar), oziq-ovqat (konserva, vino, vino-konyak, sut-yogʻ, pivo zavodlari, goʻsht kombinati, makaron, konditer fabikalari va boshqalar) va yengil sanoat korxonalari (tikuvchilik va poyabzal fabikalari)dan iborat boʻlgan. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan universitet), 3 teatr, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari bor. Rossiya armiyasi va ichki qoʻshinlarining Chechenistonda separatizmga barham berish maqsadida 1995 va 2000-yillarda olib borgan harbiy operatsiyalari natijasida Grozniy butunlay vayron qilib tashlandi. Shu bois Grozniy aholisi keskin kamaydi, 2000-yilda taxminan 70 ming kishi (1992-yilda 387,5 ming kishi edi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Checheniston
Groningen (Niderlandiya)

Groningen — Niderlandiya shim,-sharqidagi shahar. Groningen provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 170 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oxiri). Mamlakatning shim.-sharqiy rnining savdo-transport, madaniy markazi. Bir necha kanallar kesishgan yerdagi port. Shakarqand, kimyo, tikuvchilik, radioelektronika, poligrafiya sanoati korxonalari, universitet (1614) bor. Shahar 11-asrdan maʼlum. Gotika cherkovi va 15 — 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Shahar yaqinida yirik gaz koni (dastlabki zaxirasi 1960 mlrd. m3) ochilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Niderlandiya
Grossmeyster

Grossmeyster (nem. GroBmeister — ulugʻ magistr, katta usta) — 1) shaxmat va shashkada eng yuksak sport unvoni. Xalkaro shaxmat federatsiyasi 1949 yildan, Xalqaro shashka federatsiyasi 1948 yildan xalqaro grossmeyster unvonini taʼsis etgan. Oʻzbekistonda grossmeyster unvoniga sazovor boʻlgan 7 shaxmatchi va 2 shashkachi istiqomat qiladi (2001). Yurtdoshlarim izdan Georgiy Aʼzamov (1954 — 86) ilk bor xalqaro grossmeyster unvonini olgan (1984). Rustam Qosimjonov eng yosh grossmeyster hisoblanadi (1997). 2) Katolik cherkovida diniy ritsarlik ordeni boshligʻi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gruzin yozuvi

Gruzin yozuvi — gruzin tilidagi mustaqil yozuv tizimi. Soʻnggi tadqiqotlarga koʻra, gruzin yozuvi sharqiy oromiy yozuvi asosida, taxminan miloddan avvalgi 3-asrda yuzaga kelgan. Keyinchalik yunon yozuvi taʼsirida oʻzgarishlarga uchragan. Masalan, yozuv yoʻnalishi, alifbodagi tartibi oʻzgargan, baʼzi unlilar ham oʻzlashtirilgan.

Gruzin yozuvining rivojlanish jarayonida bir-biridan keskin farqlanadigan 3 shakli paydo boʻlgan: 1) sarlavhalarda uchraydigan (mtavruli) shakli; 2) satriy yozuv (nusxuru) va 3) aslzodalar yozuvi (xutsuri). Uchinchisi avvalgi ikki turidan keskin farq qilgan. Bu yozuv asosan cherkovlarda, shuningdek, harbiy sohada, aslzodalarning yozishmalarida qoʻllangan. Yangi gruzin yozuvi kitob nashri boshlanishi tufayli yuzaga kelgan (1709-yil). Hozirda gruzin yozuvi qatʼiy fonologik tartibga asoslangan (har bir fonema maʼlum grafemaga toʻgʻri keladi), 33 belgidan iborat alifbo — 5 unli, 28 undoshga ega. Bosma matnlarda, odatda, bosh harf boʻlmaydi.

Koʻrinishi

Turlari 
Gruzin yozuvlari gruzin tilida yozish uchun ishlatiladigan uchta yozuv tizimidan iborat. Bular: Asomtavruli, Nusxuri va Mxedruli. Tizimlar tashqi koʻrinishidan farq qilsa-da, ularning harflari bir xil nomlar va alifbo tartibida boʻlib, chapdan oʻngga gorizontal ravishda yoziladi. Uchta skriptdan bir vaqtlar Gruziya Qirolligining fuqarolik qirol yozuvi boʻlgan va asosan qirollik nizomlari uchun foydalanilgan Mxedruli uslubi hozirda zamonaviy gruzin va unga aloqador kartvel tillari uchun standart skript hisoblanadi. Asomtavruli va Nusxuri esa faqat gruzin pravoslavlari tomonidan qoʻllanadi. Shuningdek, cherkov, tantanali diniy marosim matnlarda va ikonografiyada ham foydalaniladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

  
  

Yozuvlar
Gruziya
Gruzin tili
Gruzin tili

Gruzin tili () — gruzin xalqi tili. Kavkaz (iberg-kavkaz) tillari kartvel guruhiga mansub. Unda.3917,7 ming kishi soʻzlashadi. Gruzin adabiy tili tarixi 2 davrga ajraladi: qad. gruzin (5 — 11-asrlar), hozirgi gruzin (12-asrdan boshlab). Kart dialekta gruzin adabiy tilining asosini tashkil etadi. Gruzin tilining dialektlararo differensiyasi juda kuchsiz. hozirgi gruzin tili fonetika tizimida 5 unli 25 undosh boʻlib, bular 3 turga ajraladi: jarangli, jarangsiz va boʻgʻiz usti. Morfologiyada prefiks (old qoʻshimcha) va suffiksdan foydalaniladi. Gruzin tilining morfologik tuzilishi agglyutinativdir. Grammatik jins farqlanmaydi, 6 ta kelishik bor. Tushum kelishigi yoʻq, uning oʻrnida ergativlik mavjud. Koʻmakchilardan keng foydalaniladi. Gruzin tili sintaksisi predikativlik tuzilmaga ega. Ergash gapli qoʻshma gaplar ancha taraqqiy etgan.

Manbalar 

Gruzin tili
Grumbat

Grumbat (4-asr) — qadimda Turonzaminning shim.da yashagan xioniylar podshosi. Mil. 353 yilda xioniylar Grumbat boshchiligida Sugʻdga bostirib kiradilar. Soʻngra ular Oʻrta Osiyoga siyosiy tazyiqi kuchayib borayotgan Sosoniylar davlati bilan toʻqnashib, Shopur II ni yengganlar. Mil. 356 y. Shopur II Amid (Suriya) sh.ni qamal qilgan paytda Grumbat ugli bilan unga ittifoqchi sifatida qatnashgan. Rim tarixchisi Ammian Marsellin (4-asr) ning yozishicha, bu jangda xioniylar shahzodasi, Grumbatning oʻgʻli halok boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Grumm-Grjimaylo muzligi

Grumm-grjimaylo muzligi — 1) Bogdo-Oʻla togʻidagi (Sharqiy Tyanshan) kichik muzlik; 2) Yazgʻulom tizmasining shim. yon bagʻridagi muzlik (Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyati). Fedchenko muzligidan Tanimas darasigacha choʻzilgan. Uzunligi 37 km, eni 700–1700 m, mayd. 143 km. Muzlik tili 3620 m balandda yotadi. 1887-yil rus ekspeditsiyasi G. Ye. va V. Ye. GrummGrjimaylolar tomonidan oʻrganilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Muzliklar
Grunt

Grunt (nem. Grand - asos, tuproq) — asosan nurash zonasida joylashgan togʻ jinsi (tuproq bilan birgalikda) qatlami. Grunt qoyali (granit va b.), metamorfik (gneys) va baʼzi choʻkindi jinsli (ohaktoshlar, qumtoshlar), yarim qoyali (mergel) va yumshoq boʻlishi mumkin. Yumshoq gruntlar Yer yuzasida keng tarqalgan. Zarralar oʻlchamiga qarab gilli (0,005 mm), changli (0,05—0,005 mm) va qumli (2—0,05 mm) boʻladi. Qurilish amaliyotida bino va inshootlarning tagzamini boʻlgan yoki tuproqli inshootlarni (damba, koʻtarma, toʻgʻon) tiklashda qurilish materiallari sifatida ishlatiladigan turli togʻ jinslari ham grunt deb ataladi.

Manbalar
Grunt (qurilish)

Grunt, zamin (qurilishda) — yerning asosan nurash zonasida yotuvchi togʻ jinslarining umumlashma nomi, insonning muhandislik-qurilish faoliyatining obʼyekti. G.dan bino va turli muhandislik inshootlarining zamini, qurilish materiali (yoʻl, koʻtarmalar, toʻgʻon), yer osti inshootlarini (tonnel, quvurlar, omborxonalar) joylashtirish muhiti sifatida foydalaniladi. Yaxlit toshli va gʻovak (tosh boʻlmagan) G.ga boʻlinadi. Yaxlit toshli G.ga monolit yoki seryoriq massiv koʻrinishida yotgan, zarralari kuchli jipslashgan, otilib chiqqan, metamorfik va choʻkindi jinslar kiradi. Gʻovak G. yirik chaqiq (sementlashmagan), qumli va gilli jinslardan iborat.

G. gruntshunoslik fanida xususiyatlari, genezisiga, keyingi epigenik jarayonlarga bogʻliq boʻlgan muayyan tabiiy-tarixiy hosila sifatida, shuningdek, vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib boruvchi koʻp fazali sistema nuqtai nazaridan oʻrganiladi.

G. xususiyatlarini tadqiq qilishda, shuningdek, uning tarkibi, ichki tuzilishi va muhitning tabiiy sharoitlari (t-ra, bosim va hokazo) ham oʻrganiladi. Tarkibi, strukturasi va teksturasi G.ning sifatini belgilaydi. G.larning quyidagi muhim xususiyatlarini ajratish mumkin: fizik (hajmi va solishtirma ogʻirligi, suv va elektr oʻtkazuvchanligi, gʻovaqligi, egiluvchanligi va b.), fizik-kimyoviy (singdiruvchanligi, tiksotropiya va hokazo) va fizik-mexanik (siljishga qarshiligi, deformatsiyalanishi).

G.ning eng muxim xususiyatlari tashqi kuchlar taʼsiriga chidamliligi va mustahkamligidir. Muzlagan, muzlaberiydigan G. uchun uning issiqlik-fizik xossalari muhim. G.ning petrografik xususiyatlari lab. va dala sharoitlarida olingan namunalar va butun massivlardan foydalanib oʻrganiladi.

Qurilish ketayotgan joylar burgʻilash, quduq qazish, zondlash va geofizika metodlari yordamida tekshiriladi. G. xususiyatlarini yaxshilash uchun sementlovchi va biriktiradigan moddalar qoʻshiladi, mexanik zichlanadi (shibbalanadi), quritiladi, qizdiriladi, muzlatiladi va hokazo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grunt suvlari

Grunt suvlari — yer yuzasidan pastda, birinchi suvli togʻ jinslari gʻovaklarida yigʻilgan suv. G. s. oʻzidan suv oʻtkazmaydigan ikkinchi qatlam ustida boʻladi. Bu qatlam giltuproq, yaxlit ohaktosh, otqindi hamda metamorfik jinslardan iborat boʻlishi mumkin. G. s. yer yuzasidan kanal, daryo, yogʻin suvlari, atmosferadagi suv bugʻlarining (quyuqlashganidan keyin) togʻ jinslari gʻovaklaridan pastga tushib, suv oʻtkazmaydigan qatlamda yigʻilishidan paydo boʻladi. Ularning joylanishi chuqurligi suv oʻtkazmaydigan qatlamning yotish holati va suvli togʻ jinslari qatlamiga bogʻliq. G. s. yer yuziga yaqin birinchi gʻovak qatlamda joylashadi va shuning uchun uning sathi, kimyoviy tarkibi va fizik xususiyatlari yerning ustki qismidagi tabiiy (havo harorati, yogʻinning turi va miqdori, tabiiy suv havzalarining yer yuzasiga yaqin-uzoqligi) va sunʼiy (suv omborlari, sugʻorish inshootlari, kanalizatsiya va hokazo) sabablarga koʻra oʻzgarib turadi. G.s. daryo vodiilaridagi allyuvial yotqiziqlar (qum, qumtuproq, shagʻal) hamda muzliklarning surilishi natijasida yotqizilgan togʻ jinslari va sahrolardagi dyun yotqiziqlari gʻovaklarini toʻldirib turadi. Shahar va sanoatni toza suv bilan taʼminlashda G. s goho asosiy manba boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekiston hududida G.s.ning paydo boʻlishi, tarqalishi va ularni qidirish hamda ishlatish uslublari Gʻ. O. Mavlonov, O. K. Lange, N. A. Kenesarin, U. M. Ahmedsafin va b. tomonidan ishlab chiqilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Gidrologiya
Gruppa

Gruppa (nem. Gruppe) — 1) guruh — biror jihati (belgisi, xususiyati, maqsad-gʻoyasi, faoliyati va b.) bilan oʻzaro bogʻliq yoki yaqin narsa va jonzodlar majmui (mas, qon G.si, ijtimoiy G.); 2) matematikada — algebraik sistemalarning bir turi. Matematika ning turli yoʻnalishlarini munosabatlar va amallar nuqtai nazaridan qayta koʻrib chiqish natijasida vujudga kelgan. G.lar nazariyasi matematika va uning tatbiqlarida koʻp uchraydigan algebraik amallarning eng umumiy xossalarini oʻrganadi. Masalan, sonlarni koʻpaytirish, vektorlarni qoʻshish, almashtirishlarni ketma-ket qoʻllash va hokazo.

Biror S toʻplamning ixtiyoriy a va b elementlariga uchinchi bir s elementini mos qoʻyuvchi * — amal kiritilgan boʻlib, quyidagi uch shart oʻrinli boʻlsa, G toʻplam deyiladi: 1) amal assotsiativ, yaʼni ixtiyoriy a, b, se G uchun (a*b) * c=a*(b*c) boʻladi; 2) amalga nisbatan birlik element mavjud, yaʼni G da shunday ye elementi borki, ixtiyoriy aye G uchun a*ye=ye*a~a boʻladi; 3) amalga nisbatan teskari elementlar mavjud, yaʼni G ning har bir a elementi uchun G da shunday a~’ element borki a*a-1=a~[*a=ye boʻladi. Mac: 1. Butun sonlar toʻplamidagi qoʻshish amaliga nisbatan birlik element 0; a ga teskari element (—a) boʻladi. 2. Noldan farqli xaqiqiy sonlar toʻplamida koʻpaytirish amalini qarasak, birlik element 1; a ga teskari element boʻladi. G. tushunchasi dastlab J. Lagranj ishlarida uchraydi. U algebraik tenglamalarni radikallarda yechish masalasi bilan shugʻullanganda oʻrniga qoʻyishlar G.sini ishlatgan. Oʻrniga qoʻyishlar G.sining xossalari va tenglamalar xossalari orasidagi gʻoyaviy chuqur bogʻlanishlar Abel va Galualar tomonidan ochib berilgan.

Keyinchalik G. tushunchasi geometriyada paydo boʻldi. Turli almashtirishlarga nisbatan geometrik shakllarning oʻzgarishini yoki oʻzgarmay qolishini oʻrganish sekin-asta almashtirishlarning oʻzini oʻrganishga olib keldi. Ingliz matematigi A. Keli (1821 — 1895) invariantlar nazariyasini tadqiq qilar ekan, har qanday chekli G. oʻrniga qoʻyishlar G.si orqali ifodalanishini koʻrsatdi. Sonlar nazariyasi sohasida ish olib borgan Gauss chekli Abel G.lari muhim ahamiyat kasb etishini isbotladi. Nazariy gʻoyalarning rivojlanishi matematikada muhim boʻlgan abstrakt G.lar tushunchasi yaratilishiga olib keldi. Li G.si — elementlari tabiatiga hech qanday shartlar qoʻymasdan, faqat kiritilgan amal nuqtai nazaridan oʻrganadigan yoʻnalish sifatida matematikaning mustaqil sohasi boʻlib shakllandi. G.lar nazariyasi ilm-fanning juda koʻp tarmoqlarida qoʻllanadi. Masalan, fizikada Galiley almashtirishlari G.si, nisbiylik nazariyasida Lorens almashtirishlari G.si vab. 3)geologiyada — bir geologik era davomida vujudga kelgan jinslar majmuini birlashtiruvchi umumiy stratigrafik shkala boʻlimi (qarang Eratema).

Musulmonqul Berdiqulov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lyudmila Gryaznova

Lyudmila Nikolayevna Gryaznova (1939.16.11, Buxoro viloyati, Kogon sh. — 1991.31.6, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1985). 1971-yildan M. Gorkiy nomidagi Toshkent rus drama teatrida aktrisa. G. lirik aktrisa boʻlib, ijodiga muloyim, maftunkor, ayniqsa nozik qistuygʻuli, rostgoʻy va samimiy ayollar obrazi juda yaqin. Rollari: Blansh Dyubua ("Orzu tramvayi"), Alina ("Qashshoq qalb qissasi"), Lidiya Cheboksarova ("Quturgan pullar"), Ranevskaya ("Olchazor"), Arkadina ("Chayka"), Ledi Makbet ("Makbet"), Susana Melitonovna ("Uchdan oltiga qadar") va b.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Guanaxuato

Guanaxuato — Meksikadagi shtat, mamlakatning markaziy qismida. Maydon 30,5 ming km. Aholisi 4,6 mln. kishidan ziyod (2000). Maʼmuriy markazi — Guanaxuato sh. Meksika togʻligining janubida, Lerma daryosining yuqori oqimida joylashgan. Yer yuzasi oʻrtacha balandligi 1800 m li platolardan iborat, baʼzi choʻqqilarning balandligi 3000 m gacha. Iqlimi tropik iqlim. Yillik yogʻin oʻrtacha 500–1000 mm. Qadimda ahrli zich yashagan. 16—19-asrlarda kumush qazib olingan. Konchilik ishlarining pasayishi bilan iqtisodi qam tushkunlikka uchrab, aholi ham boshqa shaharlarga koʻchib keta boshlagan. Oziqovqat, koʻn poyabzal, neftni qayta ishlash korxonalari bor. Hududining katta qismida ichki ehtiyojlar uchun oziqovqat ekinlari ekiladi. Lerma daryosi gʻavzasida esa tovar qishloq xoʻjaligi (makkajoʻxori, bugʻdoy, paxta, kofe, qand lavlagi), chorvachilik rivojlangan.

Manbalar
Guanaxuato (shahar)

Guanaxuato — Meksikadagi shahar, Guanaxuato shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 70 ming kishidan ziyod. G. 2050 m balandlikda. Transport yoʻllari tuguni. Konchilik sanoatining qad. markazlaridan (oltin, kumush, qalay va b.), 20-asrga kelib ahamiyati pasaydi. Oziq-ovqat, kimyo, metallurgiya sanoati korxonalari mavjud. Universitet, muzeylar bor. G.ga 1548 yilda asos solingan. 16 — 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqyaangan. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guandun

Guandun ()— Xitoy janubidagi provinsiya, Janubiy Xitoy dengizi sohilida. Mayd. 197,1 ming km. Aholisi 71,4 mln. kishi (1998), aksariyati xitoy (xan)lar. Maʼmuriy markazi — Guanchjou (Kanton).

Jugʻrofiyasi 

Guandun hududi balandligi 1800—1900 m boʻlgan togʻ, qir hamda daryo vodiylaridagi pasttekisliklardan iborat.

Iqlimi 

Iqlimi subtropik, janubida tropik. Pasttekisliklarda yanvarning oʻrtacha temperaturasi 8—16 °C, iyulniki 26—28 C°. Yillik yogʻin miqdori 1200 — 2000 mm. Daryolari (Sitszyan, uning irmogʻi Beyszyan va boshqalar) sersuv. Guandun hududining qariyb yarmi doim yashil oʻrmon (qaragʻay, kunningamiya, lavr va choy daraxtlari, evkalipt, xin va boshqalar).

Iqtisod 

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda, Guandun Xitoyning tropik ekinlar eqiladigan muhim rayoni. Asosiy qishloq xoʻjaligi ekini — sholi, shuningdek, batat, shakarqamish, moyli ekinlar (yer yongʻoq, soya, kunjut, kameliya, tung), mevali oʻsimliklar (sitruslar, banan, ananas, mango), jut, rami, sizal va boshqalar yetishtiriladi. Ipakchilik rivojlangan. Chorvachiliqda koʻproq qoramol, choʻchqa va parranda boqiladi. Baliqchilik va baliq ovlash bilan ham shugʻullaniladi. Tuz olinadi.

Sanoat 

Sanoatining yetakchi tarmogʻi — oziq-ovqat va toʻqimachilik. Foydali qazilmalardan bitumli slaneslar, volfram, marganes, surma rudalari va b. bor. Mahalliy koʻmir va temir rudasi asosida qora metallurgiya sanoati barpo etilgan. Har xil mashinasozlik korxonalari Guanchjou, Chjanszyan, Shantouda joylashgan. Kimyo va sellyuloza-qogʻoz sanoati rivojlangan.

Transport 

Sitszyan daryosi va uning irmoqlarida kema qatnaydi. Dengiz portlari: Guanchjou, Chjanszyan, Shantou, Xaykou.

Yana qarang 

 Shenjen
Meizhoudagi yoʻlning qulashi (2024)

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Guandun
Guanidin

Guanidin, (NH,)2C=NH - rangsiz kristall. Kuchli ishqor, ishqoriy metallar gidroksidlariga yaqin turadi mol. m. 59,07 suyuqlanish temperaturasi 50°. Gigroskopik, havodan SO2 va suvni yutib yumshaydi. Guanidin suvda gidrolizlanib mochevina hosil qiladi. (29°da 20 soʻtkada 50% gacha). Kislotalar bilan reaksiyaga kirishib gidrolizga chidamli tuzlar hosil qiladi. Oson alkillanadi, ishqorlar ishtirokida kislotalar efirlari taʼsirida atsillanadi. Sanoatda guanidin va uning tuzlari tegishli ammoniy tuzlarini mochevina yoki izianoguanidin bilan birga qizdirish, shuningdek, sianguanidinning suvdagi eritmasini gidrogenoliz qilish yoʻli bilan olinadi. Guanidin hosilalari faol bakteritsid va fungitsidlar. Guanidin pirimidin, oksazol va boshqa birikmalar sintezida xom ashyo boʻlib xizmat qiladi. Tuzlari sanoatda surkov moylarida qoʻshimcha, korroziya ingibitorlari, bogʻlovchi moddalar sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guansi-Chjuan muxtor rayoni

Guansi-chjuan muxtor rayoni — Xitoyning jan.dagi milliy maʼmuriy birlik. Sitszyan daryosi havzasida. 1958 yilda avvalgi Guansi provinsiyasi oʻrnidatashkil etilgan. Maydon 236 ming km. Aholisi 46,7 mln.dan ziyod kishi (1998). Maʼmuriy markazi — Nannin sh.

Hududining katta qismi togʻ va tepaliklar. Koʻp qismining bal. 1000 m dan past. Eng baland joyi 2070 m. R-nning shimolida karst relyef shakllari koʻp uchraydi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida 6°, janubta 14°, iyulniki 24 — 28°. Tuprogi, asosan, laterit. Doim yashil oʻrmonlar bor. Subtropik va tropik oʻsimiklar oʻsadi.

Iqtisodiyotining yetakchi tarmoqi — qishloq xoʻjaligi R-n yer maydonining 11,5%i ishlanadi. Asosiy ekini — sholi (ekin mayd. 64%), shuningdek, batat, shakarqamish, yer yongʻoq, kunjut, indov, raps, tamaki, meva, choy, tung , kofe, paxta; ziravorlardan dolchin, arpabodiyon, muskat yongʻogʻi, zanjabil va b. yetishtiriladi. Ekinlardan yiliga 2 — 3 marta hosil olinadi. Chorvachilik yordamchi ahamiyatga ega; parrandachilik rivojlangan. Junszyan daryosi vodiysining yuqori qismida yogʻoch tayyorlanadi. Sanoatida koʻproq sholi oqlash, yogʻ, shakarqand, yogʻochsozlik, qogʻoz, toʻqimachilik tarmoqlari rivojlangan. Yer osti boyliklaridan qalay, marganes, qoʻrgʻoshin va pyx, toshkoʻmir qazib chiqariladi. Metallurgiya va mashinasozlik, kimyo korxonalari bor. Hunarmandchilik bilan ham shugʻullaniladi (Binyanda chinni ishlab chiqariladi). Eng katta sanoat markazi — Nannin va Lyuchjou. Sitszyan va uning irmoqlarida kema qatnaydi. Syanguy kanali orqali Yanszi daryosiga oʻtiladi. Rayon temir yoʻl orqali boshqa hududlar bilan bogʻlangan. Koʻplab oliy oʻquv yurtlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Guansi-Chjuan muxtor rayoni
Guanchjou

Guanchjou — Xitoyning janubidagi shahar va port, Jan. Xitoy dengizidan PO km, Chjutszyan (Marvarid) daryosining deltasida joylashadi. Guandun provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,7 mln. kishi chamasida (1998), aksariyati xitoy (xan)lar.

Tarixi 

Guanchjou Xitoyning koʻhna shaharlaridan. Ilk bor mil. av. 3-asrda Fanyuy nomi bilan tilga olingan. Guanchjou Jan. Xitoyning muhim iqtisodiy markazlaridan. Qadimdan tashqi savdo porti boʻlib kelgan.

Iqtisod 

Yuk ortish va tushirish boʻyicha mamlakatda 3-oʻrinda turadi (yiliga 15 mln. t). T.-yil tuguni, xalqaro aeroport bor. Sanoat tarmoqlaridan toʻqimachilik (asosan ipak, ip va jut gazlama i. ch.), oziq-ovqat, umumiy mashinasozlik, kora metallurgiya, qogʻoz, kimyo, qurilish materiallari sanoati rivojlangan. Badiiy hunarmandchilik buyumlari eksport qilinadi.

Ta'lim 

Guanchjouda bir necha oliy oʻquv yurtlari, jumladan Sun Yatsen nomidagi universitet (1924), tibbiyot, pedagogika., moliya-iqtisod institutlari, botanika bogʻi va b. bor.

Yana qarang

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xitoy geografiyasi
Guarani tili

Guarani tili - Janubiy Amerika indeyslari tili. Tupi-guarani tillari oilasiga mansub. Guarani tili Paragvay va Braziliyaning Matu-Grosu va Parana viloyatlari hududlarida hamda Argentina (Misones, Gran-Chako, Korriyentes, Formosa)da tarqalgan. Guarani tili leksikaning 30 — 40% ini ispan tilidan oʻzlashgan soʻzlar tashkil etadi. Boliviyadagi indeyslarning tili ham Guarani tili nomi bilan ataladi (11 ming kishi soʻzlashadi). Paragvayda garchi ispan tili rasmiy til boʻlsada, aholining 90%i (3 mln. kishi) Guarani tilida soʻzlashadi. Bu tilda gazetalar, kitoblar nashr etiladi, radioeshittirishlar beriladi. Maktab taʼlimida ham qoʻllanadi. Yozuvi lotin alifbosiga asoslangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tillar
Guash

Guash (ital. guazzo — suvli boʻyoq) — kukun bilan suv-yelim bogʻlovchilari (aqoqiyo, bugʻdoy kraxmali, dektrin va b.) va oq buyok, (belila) aralashmasidan iborat boʻyoq; shuningdek, shu boʻyoq bilan ishlangan tasviriy sanʼat (rassomlik) asari. Qogʻoz, karton, faner, mato, suyakka naqsh, tasvir ishlashda qoʻllanadi. Akvarel turi sifatida paydo boʻlgan guashdan oʻrta asrlardayoq Osiyo va Yevropaning koʻp mamlakatlarida, asosan kitob minitayurasida foydalanilgan. 19-asr oʻrtalaridan guash boʻyogʻi sanoatda ishlab chiqarila boshlagach, mustaqil usulga aylandi. Guash akvareldan oqboʻyoqqoʻshilganligi, boʻyoq qatlamining qalinligi bilan farq qiladi. Oʻzbekistonda 1920-yillardan, ayniqsa Ikkinchi jahon urushi yillaridan ("OʻzTAG oynasi", "Jangovar qalam" plakatlari va b. da) keng rivojlandi. Hozir guash plakat, amaliy grafika va kitob grafikasi, teatr dekoratsiyasi eskizlari, bezak ishlari, miniatyura, mahobatli rangtasvir, naqqoshlik va b.da keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guberna

Guberna, gubernya, guberniya — Rossiyada 1708-yildan mavjud boʻlgan asosiy maʼmuriy-hududiy birlik. Uyezdlarga boʻlingan. Ayrim G.lar general-gubernatorliklarga birlashgan. 1917-yilga kelib 78 G. mavjud edi, ulardan 25tasi Polsha, Finlandiya, Boltiqboʻyi davlatlariga oʻtgan. 1923 — 29 yillarda G.lar oʻrnida oʻlka va oblastlar tashkil etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Maʼmuriy birliklar
Gubernator

Gubernator (lotincha gubernator — hokim) — 1) hozirgi bir necha davlatlarda (RF, AQSH, Buyuk Britaniya, Daniya va b.) shtat, viloyat, graflik maʼmuriyatining boshligʻi; 2) Rossiyada 1917-yilga qadar gubernada oliy hukumat amaldori. Imperator tomonidan tayinlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Ivanovich Gubin

Gubin Viktor Ivanovich (1917.24.11, Vladivostok — 1975.22.4, Toshkent) — geofizik, Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1962), fizika matemetika fanlari doktori (1958), professor (1960), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967). Toshkent Davlat Universitetini tamomlagan (1941). Toshkent Irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanzatsiyalash muhandislari institutida ishlagan (1945 — 1958), Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi Matematika instituti direktori oʻrinbosari (1958 — 1960) va direktori (1960 — 62), boʻlim boshligʻi (1963 — 75). Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi Fizika-texnika va matematika fanlari boʻlimi akademik kotibi (1962 — 1963).

Gubin frontogenez uchun qulay sharoit vujudga keltiradigan usullarni topgan, meteorologik elementlarni oldindan aytib berish masalalarini tekshirgan; temperatura va bosimning advektiv oʻzgarishlarini oldindan hisoblash va bosim boʻyicha shamol tezligini aniqlash usulini taʼriflab bergan, qisqa muddatli ob-havoni oldindan aytib berishning miqdoriy usullarini mukammallashtirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1917-yilda tugʻilganlar
24-noyabrda tugʻilganlar
1975-yilda vafot etganlar
22-aprelda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Gubskaya Vera Nikolayevna

Gubskaya Vera Nikolayevna [1906.26.8 (8.9), Kerch - 1953.19.10, Toshkent] -balet artisti, baletmeyster, pedagog . Oʻzbekistan xalq artisti (1944). Toshkent rus opera va balet teatrida balet artisti (1930 - 35). 1939 - 42-yillar Navoiy teatrida baletmeyster va pedagog . 1943 — 48-yillar Muqimiy, Toshsovet nomidagi va Yangiyoʻl teatrlarida bosh baletmeyster. Tamaraxonim nomidagi Respublika balet maktabida oʻqituvchilik qilgan (1935 — 41). G. inson feʼl-atvori, his-tuygʻusi va fikrlarini mumtoz raqs harakatlari orqali ishonarli tasvirlay olgan. Eng yaxshi partiyalari: Raymonda ("Raymonda"), Kitri ("Don Kixot"), Zarema ("Boqchasaroy favvorasi"), Odetta — Odiliya ("Oqqush koʻli") va b. Oʻzbek va mumtoz raqs shakllarini uygʻunlashtiradigan "Bahor", "Quvonch", "Paxta" va b. xoreografik miniatyuralarni, shuningdek, "Gulandom" (Us t a Olim Komilov, Tamaraxonim, I. Arbatov bilan hamkorliqda), "Uyqudagi goʻzal", "Baxt sohili" baletlarini, 20 dan ortiq musiqiy-dramatik spektakllar raqsini sahnaga qoʻygan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston teatr rejissyorlari
Pedagoglar
Oʻzbekiston xalq artistlari
Herbert Hoover

Herbert Hoover (1874.10.8, — 1964.20.10) - AQShning 31-prezidenti (Respublikachilar partiyasidan; 1929—33). 1919—23 yillarda "ARA" (Amerika yordam maʼmuriyati) rahbari. 1921—28 yillarda savdo vaziri.

Manbalar

Havolalar 

1874-yilda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
10-avgustda tugʻilganlar
20-oktyabrda vafot etganlar
AQSh prezidentlari
Amerikalik siyosatchilar
Stanford universiteti bitiruvchilari
Guvoh

Guvoh (huquqda) — muayyan uyning hadya yoki fuqarolik ishi uchun ahamiyatli holatlar toʻgʻrisida maʼlumotga ega boʻlgan va guvohlik berish uchun sud yoxud tergov organlariga chaqirilgan shaxs. Salomathon usmonova Akbarjon qizi. qonunda belgilangan tartibda soʻroq qilinadi. U oʻz ona tilida koʻrsatuvlar berishga, tergov va sudda band boʻlgani uchun ishlab turgan joyidan oʻrtacha ish haqi olishga, yoʻlkira va chiqimlarni undirib olishga haqli. Salomathoning huquq va majburiyatlari Oʻzbekiston Respublikasi JPKning tegishli moddasida belgilangan. U koʻrgan-bilganlarini yashirmay, xolisona soʻzlab berishi lozim, aks holda Oʻzbekiston Respublikasi JK ning moddalariga binoan javobgarlikka tortiladi. Jismoniy yoki ruhiy kamchiliklari sababli voqealarni anglay va ifodalay olmaydigan shaxslar, shuningdek, ayblanuvchi va jabrlanuvchining vakillari hamda himoyachilari shu ish boʻyicha tariqasida soʻroq qilinishi mumkin emas.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guvohnoma

Guvohnoma ( – xat, yozuv qogʻozi) – X – XVII asrlarda Rossiyada va boshqa baʼzi oʻrta asr slavyan davlatlarida – biznes hujjati (asosan, aktlar deb ataladi) va xatlar (rasmiy va shaxsiy).

" Gramota " atamasi Vizantiyadan olingan boʻlib, bu yerda grammatika xabarlar, farmonlar va boshqa yozma hujjatlarni anglatadi. Sovet davrida maqtov maktublari  va faxriy yorliqlar  keng qoʻllangan. Hozirgi vaqtda „guvohnoma“ atamasi maʼlum turdagi hujjatlarga nisbatan qoʻllanadi: ishonchnoma va boshqalar.

Bizgacha saqlanib qolgan eng qadimiy Gʻarbiy Yevropa guvohnomalariga yer sovgʻasi, daxlsizlik grantlari va boshqalar bergan franklar qirollarining guvohnomalari kiradi (7-asr). Ularning koʻpchiligi bugungi kungacha kartulerlarda yozilgan nusxalarda saqlanib qolgan. 11-15 -asrlarga oid Gʻarbiy Yevropa xartiyalari ayniqsa koʻp (masalan, 1215-yildagi Magna Carta xartiyalarga tegishli). Har xil turdagi guvohnomalar uchun turli formulalar ishlatilgan.

 Mehr guvohnomasi  – mamlakatlar oʻrtasidagi tinch munosabatlarni tasdiqlovchi xat.
 Ragʻbatlantiruvchi diplom  – shartnoma shartlarini qabul qilish toʻgʻrisidagi xabar yozilgan dastlabki xat.
 Tasdiqlangan nizom  – ilgari tuzilgan shartnomani oʻz ichiga olgan nizom.
 Vakolatnoma  elchilarning vakolatlarini tasdiqlovchi hujjatdir.
 Oʻtish xati  – jismoniy shaxslarga toʻsiqsiz sayohat qilish uchun beriladigan hujjat.
 Tayinlov xati  – bu lavozimga tayinlanishni oʻz ichiga olgan xat.

Huquqiy hujjatlar
Gugenotlar

Gugenotlar - 16-18-asrlarda Fransiyadagi kalvinizm tarafdorlari. Gugenotlarning katoliklar bilan kurashi Diniy urushlarga aylangan. 1598 yildagi Nant ediktiga koʻra gugenotlar diniy eʼtiqod erkinligiga ega boʻlib, bir muncha siyosiy mustaqillikni qoʻlga kiritganlar. Rishelye davrida (1629) gugenotlarning siyosiy mustaqilligiga barham berilgan; Lyudovik XIVdavrida (1685) Nant edikti bekor qilingan, gugenotlar diniy eʼtiqod erkinligidan mahrum boʻlishgan, ular yoki katolik diniga oʻtishlari yoki Fransiyani tark etishlari lozim boʻlgan (gugenotlarning koʻpchiligi mamlakatni tark etgan). 18-asr oxiridagi Buyuk fransuz inqilobi davrida gugenotlar katoliklar bilan teng huquqli boʻlishga erishganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yekaterina Gudkova

Yekaterina Akimovna Gudkova (1928.26.1, Toshkent) — xor dirijyori, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1950). Hamza nomidagi musiqa bilim yurtida (1947—1956), Toshkent konservatoriyasida (1953-yildan) oʻqituvchi, dotsent (1967-yildan), xor dirijyorligi kafedrasi mudiri (1979—1988). Oʻzbekistonda xor sanʼati rivojiga katta hissa qoʻshgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1928-yilda tugʻilganlar
26-yanvarda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Gudon

Gudon, Udon (Houdon) Jan Antuan (1741.20.3, Versal — 1828.15.7, Parij) — fransuz haykaltaroshi, Yevropa haykal portreti sanʼatining yirik namoyandasi. Parijdagi nafis sanʼat maktabida oʻqituvchi (1805 — 23). Plastik anatomiyami chuqur oʻrganib, anatomik haykal yaratdi (1767), bu haykal qoz. kunda ham badiiy oʻquv yurtlarida (shu jumladan Oʻzbekistonda) koʻrgazmali qurol sifatida qoʻllanadi. "Diana" (gips, 1776) haykali G.ga katta shuhrat keltirgan; J.J. Russo (gips, 1778), Volter (marmar byust, 1778; marmar haykal, 1781), O. Mirabo (terrakota, 1791) va b. portretlar muallifi. G. portretlaridagi oʻtkir va koʻp qirrali psixologik tavsifning oʻziga xosligi, portretdagi maʼnoli qarashlar bevosita tomoshabinga qaratilganligi bilan diqqatni tortadi. Ayniqsa ayollar va bolalar qiyofasi sodda va tabiiyligi bilan ajralib turadi ("Rafiqam portreti", gips, 1787, Luvr va b.). G. fransuz inqilobi namoyandalari va maʼrifatparvarlarining yorqin qiyofalarini yaratgan. Asarlari Luvr (Parij) va b. muzeylarda saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gudron

Gudron (fransuzcha: goudron) — qora smola. Neftni atmosfera bosimi va vakuum ostida haydash paytida 450—600° oraligʻida qaynab chiqadigan fraksiya qoldigʻi. Gudron neftning tabiatiga qarab uning massasining 10—45% igacha hosil boʻladi. Gudron qovushqoq suyuklik yoki qattiq asfaltsimon yaltiroq mahsulotdir. Tarkibida parafin, naften katori va aromatik uglevodorodlar (45—95%), asfaltenlar (3—17%), shuningdek, deasfaltlangan mahsulotlardan silikagelda adsorbsiyalanadigan neft smolalari (2—38%) boʻladi. Gudronning zlementar tarkibi (massasiga nisbatan % hisobida): 85—87 S, 9,3— 11,8 N, 0,2-6,3 S, 0,2-0,7 N, 0,08-1,25 O. Bundan tashqari, gudronda neft tarkibida mavjud boʻlgan barcha metallar konsentrlanadi; unda vanadiyning miqdori 0,046% ga, nikel esa 0,014% gacha yetishi mumkin. Neftning tabiati va undan gazoyl franksiyalarini ajratib olish darajasiga qarab gudronning zichligi 950–1030 kg/m3 ga, kokslanishi 8—26% gacha (massa jihatidan), qotish temperaturasi 12—55° gacha, oʻz-oʻzidan yonish temperaturasi 29 dan 350° gacha boʻladi. Gudron yoʻl qurilishi materiali sifatida yoʻlkalar va qurilish bitumlari, oz miqdorda kul hosil qiluvchi kokslar, surkov moylari, yoqilgʻi gazlar va motor yonilgʻilari ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Polimerlar
Gujar

Gujar (oʻzlarini shunday nom bilan ataydilar) — Hindiston va Pokistonning sharqiy qismidagi etnik birlashma. Gujartilida 1 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari) soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, hinduizmga eʼtiqod qiladi, sunniy musulmonlar ham bor. gujarlarning ajdodi mil. 1-ming yillikda Hindistonga kelib oʻrnashgan hindoriy xalqlariga mansub koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi gujara qabilalariga borib taqaladi. Bu qabilalar gujarotlar, panjobiylar, rojastxonlar etnogenezida ham ishtirok etishgan. Gujarlarning koʻpchiligi anʼanaviy mashgʻulotlari — yarim koʻchmanchi chorvachilik (buyvollar, qoʻylar, echkilar boqish) bilan band. Tekisliklarda gujarlarning bir qismi dehqonchilik va oʻtroq chorvachilik bilan shugʻullanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gujarot

Gujarot — Hindiston shtati, mamlakatning gʻarbida, Arabiston dengizi sohilida. 1960-yilda Bombay shtatidan aholisining aksariyatini gujarotlar tashkil etgan viloyatlarni ajratib tashkil etilgan. Mayd. 196 ming km. Aholisi 50,6 mln. kishi (2001), 90% xindular, 8,4% musulmonlar. Maʼmuriy markazi — Gandinagar sh. Yirik shaharlari: Axmadobod, Baroda, Surat, Rojkut, Bhavnagar, Jamnagar, Kandla.

Gujarot yer yuzasining koʻp qismi allyuvialdengiz qumli gillardan tuzilgan yassi payettekislik. Iqlimi subekvatorial, yogʻinlar barqaror emas. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 16—23°, iyulniki 28°. Gujarotning katta qismida oʻrtacha yillik yogin 500–1000 mm. Oʻsimliklari shtatning gʻarbida tropik savannalardan, sharqida tropik quruq oʻrmon va tikanli butazorlardan iborat. Yirik daryolari — Tapti, Narbada, Maxi. Gujarot kuchli seysmik zonada joylashgan (qarang Gujarot zilzilasi).

Qadimda va oʻrta ayerlarda gujarot hududida bir necha davlat mavjud boʻlgan. 1297—1396-yillarda gujarot yerlari Dexli sultonligiga karam edi. 1406-yil Dexli sultonligining gujarotdagi noibi Muzaffarxon gujarotni mustaqil sultonlik, Ahmadobodni uning poytaxti deb eʼlon qildi. Mahmud I Begara davrida (1459—1511) gujarot ancha rivojlandi, savdo-sotiq kuchaydi. 16-asr boshlarida portugallarning gujarot portlarini qamal qilishi natijasida sultonlik iqtisodiy tushkunlikka uchradi. 1572-yilda Akbar gujarotni oʻz davlatiga qoʻshib oldi. 18-asr oʻrtalarida gujarot hududi marath peshvolari qoʻliga oʻtdi. 19-asr boshlarida esa inglizlar uni Bombay (Mumbay) viloyatiga qoʻshib yubordi. Hindiston mustaqillikka erishgach (1947), gujarot aloqida shtatga aylantirildi (1960).

Gujarot Hindistonning muhim paxtachilik rayoni va sanoati rivojlangan shtatlaridan. Butun Hindistondagi paxta maydonining 1/5 qismi va hosilining 1/4 qismidan koʻprogʻi, yer yongʻoqning 1/3 qismidan koʻprogʻi gujarot hissasiga toʻgʻri keladi. Oziq-ovqat uchun sholi, ichki viloyatlarda va shim.da jovar (tariqning bir turi), makkajoʻxori, bugʻdoy, shtatning hamma joyida dukkaqli ekinlar eqiladi. Chorvachilikda qoramol, qoʻy, echki boqiladi. Kach qoʻltigʻidan tuz olinadi. Shuningdek, marganes, ohaktosh, boksit, neft ham qazib chiqariladi. Yetakchi sanoat tarmogʻi—toʻqimachilik. Umumiy va elektrotexnika mashinasozligi, kimyo, sement i. ch. sanoatlari ham rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gujranvala

Gujranvala — Pokistondagi shahar. Panjob viloyatining shimoli-sharqida. Aholisi 1,2 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik, mashinasozlik (elektrotexnika) korxonalari, ip va jun gazlama fabrikasi, paxta tozalash va mexanika zavodlari bor. Hunarmandchilikda ip va ipak gazlamalar toʻqiladi, charm, fil suyagi va metalldan turli buyumlar, chinni va sirlangan sopol idishlar tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Pokiston shaharlari
Guzar

Guzar — 

1) shahar yoki qishloqning uch koʻcha, toʻrt koʻchali yoki choyxona va magazinlar, baqqollik va qassoblik doʻkonlari boʻlgan gavjum va serqatnov, obod joyi. Odatda, mahalla odamlari Guzarga chiqib choyxoʻrlik qiladilar, suhbatlashadilar, hordiq chiqaradilar; 

2) Buxoroda mahalla, kvartal (mas, Soʻzangaron guzari, Ibrohimxoʻja guzari kabi). Guzarni oʻtmishda qozi tayinlaydigan oqsoqol — guzaroqsoqol boshqargan; 

3) Xorazmda soydan qayiqlarning oʻtish joyi va odam o'tishi uchun qoʻyilgan maxsus qayiq.

Manbalar
Guychjou

Guychjou — Xitoyning janubi-gʻarbidagi provinsiya. Maydoni 176,3 ming km. Aholisi 36,5 mln. kishi (1998). Asosan xitoylar, oz qismi mayda millatlar. Maʼmuriy markazi — Guyyan shahri.

Guychjou Yunnan-Guychjou togʻligida joylashgan, ohaktosh va slaneslardan tuzilgan. Togʻlik sharqdan gʻarbga 700 m dan 2872 m gacha balandlashib boradi.

Karst keng tarqalgan. Eng katta daryosi — Utszyan. Iqlimi sernam, subtropik iqlim. Yillik yogʻin 800–1300 mm, yogʻinning koʻp qismi yozda yogʻadi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 4—8°, iyulniki 22— 26°. Tuprogʻi unumdor (laterit, qizil vasariqtuproqlar). Oʻrmonlar, asosan, togʻ yon bagʻirlarida; qimmatbaho yogʻoch beradigan va b. daraxtlar (dub, qaragʻay, choy daraxtlari) oʻsadi.

Guychjou iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Mayd.ning 11% dan koʻprogʻi ishlanadi, shundan yarmi sugʻoriladi. Asosiy ekinlari: sholi (ekin mayd. ning 40% i), makkajoʻxori, bugʻdoy, indov, tamaki va boshqalar. Mevachilik rivojlangan. Chorvachilik yordamchi ahamiyatga ega; choʻchqa boqiladi, qoramoldan, asosan, ish hayvoni sifatida foydalaniladi. Tung va kamfora moyi ishlab chiqariladi, lak daraxti plantatsiyalari bor, dorivor oʻsimliklar teriladi. Guychjou simob qazib olishda mamlakatda yetakchi oʻrinda (Tunjen); mis (Veynin), marganes rudasi (Szuni), surma (Dushan, Sandu), koʻmir, temir rudasi qazib chiqariladi. Oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik, kimyo, mashinasozlik (konchilik sanoati uchun mashinalar, transport mashinalari, qishloq xoʻjaligi texnikasi va boshqalar ishlab chiqariladi), qurilish materiallari sanoati, qogʻoz va yogʻochsozlik korxonalari bor. Asosiy sanoat markazlari — Guyyan, Tunjen.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guyyan

Guyyan — Xitoyning jan.gʻarbidagi shahar, Guychjou togʻligida. Guychjou provinsiyasining maʼmuriy markazi. Muhim temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 3,1 mln.dan ziyod kishi (1998). Metallsozlik, mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, sement, oyna, ipakchilik, yogʻochsozlik, qogʻoz, konchilik sanoatlari uchun uskunalar ishlab chiqaruvchi zavodlar va b. sanoat korxonalari bor. Guyyan yaqinidan temir rudasi, koʻmir va appatit qazib chiqariladi. Guyyanda Xitoy FAning filiali, universitet, qishloq xoʻjaligi va b. institutlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hooke qonuni

Hooke qonuni () — qattiq jismning elastik deformatsiyasi bilan shu jismga qoʻyilgan mexanik kuchlanish orasidagi chiziqli munosabatni ifodalaydigan qonun. Robert Hooke kashf qilgan (1660). Kuchlanish taʼsirida jism choʻzilishi yoki siqilishi mumkin. Masalan, uzunligi va koʻndalang kesim yuzasi S boʻlgan sterjen boʻylama Gʻ kuch bilan choʻzilsa, uning uzayishi Al=Fl/ES boʻladi, bunda: D — mutlaq (absolyut) choʻzilish (qisqarish), Ye — elastiklik moduli (Yung moduli). Nisbiy choʻzilish uchun o"=£e, bunda o — normal kuchlanish, ye — nisbiy choʻzilish. Siljish uchun x=Su, bunda: u — siljish burchagi, x — urinma kuchlanish, G — siljishdagi elastiklik moduli, koʻpchilik materiallar uchun G=0,4E. Masalan, poʻlat uchun £=2-106 kg-k/sm2, choʻyan yoki mis uchun £’=1-106 kg-k/sm2 va hokazo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gul (naqsh)

Gul — 1) islimiy naqsh; tabiatdagi gullarni naqqosh tomonidan uslublashtirib olingan tasviri. Naqsh mujassamotida uni toʻldiradi va jozibali qiladi hamda asosiy yoki ikkinchi darajali ahamiyatga ega boʻladi. Gullar murakkab (pistagul, koʻpbargli Gul va b.) va oddiy (oygul, lolagul, paxtagul va b.) turlarga boʻlinadi. Amaliy sanʼatning barcha sohalarida qoʻllanadi; 2) naqsh soʻzi oʻrnida keng ishlatiladi. Gul soʻziga naqsh nomi qoʻshib aytiladi (mas, Gullii raftor, davra Gul va b.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gul changi

Gul changi — gulli oʻsimliklar changdonlarida hosil boʻladigan chang donachalari. Urugʻli oʻsimliklarda chang donachasi — mikroskopik tuzilma (erkak gametofit) boʻlib, unda changlanish paytida yoki undan keyin urugʻlanish uchun zarur boʻlgan erkak gametalar (spermiylar) rivojlanadi. Chang donchalari shaqli (yumaloq, choʻzinchoq, boʻlakchali yoki koʻp burchaqli), hajmi va qobiq koʻrinishi boʻyicha nihoyatda xilma-xil. Gulli oʻsimliklar G.ch. mayda, yirik va gigantlari ham boʻladi. Poliploid shakllarida changlar aytarli yirik, teshikchalari koʻp va chang naychalari deyarli keng boʻlishi kuzatilgan. G.ch. oziq moddalar (qand, yogʻ, oqsil va hokazo)ga boy, shuningdek, tarkibida fermentlar, karotinoidlar, vitaminlar koʻp uchraydi. G.ch. qobigʻi (sporoderma), odatda, ikki qavat: ichki yumshoq — intina va tashqi qattiq — sklerin (ekzina)dan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulbahor

Gulbahor — Toshkent viloyatidagi shaharcha (1943 yildan), Yangiyoʻl tumanining markazi (1974-yildan). Gulbahor Yangiyoʻl tumanining janubi-sharqida. Aholisi 12,1 ming kishi (2002), asosan oʻzbeklar, shuningdek, rus, qozoq, tatar va boshqalar millat vakillari ham yashaydi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Yangiyoʻldan — 6 km. Gulbahordan Toshkentgacha boʻlgan masofa 40 km. Gulbahor Eski Qovunchi qishloq yigʻini hududida 1970-yillar boshida qurila boshlagan. Gulbahorda tuman hokimiyatining mahkamasi va boʻlim, boshqaruv idoralari joylashgan. Madaniyat saroyi, stadion, tez yordam markazi, kasalxona, madaniymaishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

Yangiyoʻl tumani aholi punktlari
Guldasta

Guldasta — burj, tashqi devorlar tutashgan burchakda tirgak sifatida va ayni paytda, bezak maqsadida devorga qoʻshib tiklangan ustunsimon qurilma, kichik minora. Masjid, Madrasa, saroy kabi hashamatli binolarda asosan pishiq gʻishtdan ishlangan. Masjid devorlaridagi guldastalar minora shaqlida boʻlib, undan muazzin azon aytishida foydalanilgan. Guldastalar gʻishtdan shakl berib, baʼzan devorga qoʻshib koshin bilan bezatilgan, yuqori qismiga sharafa ishlangan (Samarqanddagi Tillakori Madrasa guldastasi). Jamoat binolaridan asosan bezak maqsadida ishlangani bilan burjdan farqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxitektura
Islom madaniyati
Guldon

Guldon — I) gul solib qoʻyiladigan, uy va jamoat joylarida ishlatiladigan badiiy buyum. Sopol, shisha, yogʻoch, tosh, kumush, tilla kabilardan yasaladi. Jahonning koʻpgina mamlakatlarida, jumladan Oʻrta Osiyoda ham qadimdan mavjud. 6—12-asrlarda Quva. Dulbuk, Isfara sh.larida rangli shisha guldonlar yasash rasm boʻlgan. 14—15-asrlarda xon saroylariga kumush va tilla guldonlar qoʻyilgan. 18—19-asrlarda asosan naqshli sopol guldonlar tayyorlangan. Hozir guldonlar chinni va kulollik zavodlarida ishlab chiqarilmoqda (yana qarang Vaza); 2) amaliy sanʼat (naqqoshlik, miskarlik, zargarlik, kashtachilik va b.)da guldonning badiiy qiyofasi turli shakllarda tasvirlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guldursun qalʼasi

Guldursun qalʼasi – Qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl shahridan 9 km shimolda joylashgan qalʼa harobasi (miloddan avvalgi II-I asr – milodiy XIII asr boshi). Bu Xorazmning eng yirik qalʼalaridan biri boʻlib, devorlarining umumiy uzunligi 1 kilometrga yaqin, ichki maydoni esa taxminan 6,4 gektar (64 ming kvadrat metr yoki 15,8 akr) ni tashkil qiladi. Toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (maydoni 35 ga), shinakli va burjli 2 qator paxsa devori boʻlgan. Hozirgi Oʻzbekistondagi „Ellik qalʼa vohasi“ tarkibiga kiradi. Oxirgi marta Xorazmshoh Muxammad II (1169, 1200—1220), Xorazmlar imperiyasining moʻgʻullar istilosi qoʻliga tushgunga qadar egallagan. Milodiy V asrda nomaʼlum sabablarga koʻra, vayrona holiga kelgan. Taxminan XII asr 1-yarmida qayta tiklanib, xorazmshohlar davlatining dasht chegarasidagi muhim istehkomi hisoblangan. XIII asr boshida moʻgʻullar tomonidan butunlay vayron qilingan. Turar joy qoldiqlari, sopol idish boʻlaklari, mis tangalar va boshqalar topilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Qoraqalpogʻiston
Eron arxeologiyasi
Gulyor

"GULYOR" — 1) ommabop oʻzbek xalq qoʻshiqlaridan; 2) rivojlangan shaklli oʻzbek ashula yoʻllaridan. Dastlab Toshkent, Fargʻona vodiysida mashhur boʻlgan. U saraxbor usulida 2/4 takt oʻlchovida ijro etiladi. Uygʻur xalq musiqasida ham "Gulyor" nomli qoʻshiqlar bor, bularda sheʼrning har misrasidan keyin "Gulyor" soʻzi takrorlanadi (yana qarang GulyorShahnoz). Respublikamizda "Gulyor" nomidagi bir necha ayollar folklor-etnografik ansambllari mavjud (mas, Boʻstonliq tumanidagi "Gulyor" ansambli).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil