Klassik arxitektura

Klassik meʼmorchilik – klassik antik davr meʼmorchiligi, yaʼni qadimgi yunon meʼmorchiligi va qadimgi Rim meʼmorchiligining namunasidir. Bundan tashqari, ular taʼsir qilgan arxitektura uslubi yoki uslublariga ham tegishli hisoblaanadi. Masalan, Uygʻonish davridan keyingi Yevropada paydo boʻlgan uslublarning aksariyatini klassik arxitektura deb taʼriflash mumkin. Ushbu atamaning keng qoʻllanishi ser Jon Summerson tomonidan "Klassik arxitektura tili" asarida qoʻllanadi.

Klassik arxitekturaning oʻziga xosligi 
Klassik arxitektura uslubini boshqa uslublardan farqli tomonini quyidagilar orqali ajralib tavsiflash mumkin:

 Arxitektura – rejalashtirish, loyihalash va qurish jarayoni va uning tugallangan mahsuloti. Binolarning moddiy koʻrinishidagi arxitektura asarlari koʻpincha madaniy va siyosiy ramzlar va sanʼat asarlari sifatida qabul qilinadi. Tarixiy sivilizatsiyalar koʻpincha saqlanib qolgan meʼmorchilik yutuqlari bilan ajralib turadi.
 Arxitektura uslubi – shakl, texnika, materiallar, vaqt davri, mintaqa va boshqa uslubiy taʼsirlardan foydalanish nuqtai nazaridan arxitekturaning tasnifini ifodalaydi.
 Sanʼat – taqdimot yoki ijroning estetik ifodasi va ushbu faoliyat natijasida yaratilgan asar. Shuning uchun „sanʼat“ soʻzi „klassik arxitektura“ atamasi kabi ham feʼl, ham otdir.
 Sanʼat turlaridan biri – sanʼat turi sifatida klassik arxitektura — bu odatda madaniyat taʼsirida boʻlgan va oʻz navbatida madaniyatni oʻzgartirishga yordam beradigan insonlar gʻoyasidir. Klassik meʼmorchilik insonning ichki ijodiy impulslarining jismoniy koʻrinishidir.
 Tasviriy sanʼatning bir tarmogʻi – tasviriy sanʼat — bu rasm, haykaltaroshlik, fotografiya, arxitektura va boshqalarni oʻz ichiga olgan sanʼat turlarining sinfi boʻlib, ular asosan vizual tabiatga ega asarlar yaratishga qaratilgan.
 Klassizmning shakli – klassik antik davrga boʻlgan yuksak eʼtibor, klassiklar taqlid qilishga intiladigan did uchun standartlarni belgilash tushunchasidir.
 Arxitekturada klassitsizm – simmetriya, mutanosiblik, geometriya va qismlarning muntazamligiga eʼtibor beradi, chunki ular Klassik antik davr meʼmorchiligida, xususan, Qadimgi Rim meʼmorchiligida namoyon boʻladi, ulardan bizgaacha koʻp namunalar saqlanib qolingan.

Klassik meʼmoriy tuzilmalar

Qadimgi yunon arxitektura inshootlari 
Qadimgi yunon arxitekturasi – eramizdan avvalgi 900-yildan milodiy 1-asrgacha boʻlgan davrda madaniyati Yunoniston materikida va Peloponnesda, Egey orollarida, Kichik Osiyo va Italiya koloniyalarida gullab-yashnagan yunon tilida soʻzlashuvchi xalq (ellin xalqi) tomonidan yaratilgan meʼmorchilik uslubi boʻlib, eng qadimgi meʼmorchilik asarlari miloddan avvalgi 600-yillarga toʻgʻri keladi. Qadimgi yunon arxitekturasiga eng yaxshi ifodalar ibodatxonalarda koʻrinadi bizga maʼlum Parfenon ham bu uslubdagi eng yaxshi namunadir.

 Akropol
 Afina akropoli
 Agora
 Afinaning qadimiy agorasi
 Qadimgi yunon ibodatxonasi — Qadimgi yunon ibodatxonalari roʻyxati
 Adyton
 Cella
 Opistodomlar
 Peristaz
 Pronaos
 Pteron

 Maqbara turlari
 Amfiprostil
 Antae ibodatxonasi
 Metroon
 Naiskos
 Peripteros
 Pseudodipteral
 Pseudoperipteros

 Qadimgi yunon teatri — Qadimgi yunon teatrlari roʻyxati
 Parodlar
 Skene
 Bouleuterion
 Yunon vannalari
 Yunon bogʻlari
 Gimnaziya
 Conisterium
 Xystus
 Qahramon
 Ippodrom
 Maqbara
 Monopteros
 Neorion
 Palestra
 Peribolos
 Propylaea
 Prostyle
 Pritaneion
 Pteron
 Rostral ustun
 Stadion
 Stoa — stoae roʻyxati
 Tholos

Qadimgi Rim arxitektura inshootlari 
Qadimgi Rim meʼmorchiligi – Rim meʼmorchiligi inqilobi, shuningdek, beton inqilob sifatida ham tanilgan, Rim meʼmorchiligida ilgari kam qoʻllangan arch, gumbaz va gumbazning meʼmoriy shakllaridan keng foydalanish ajralib turar edi. Ushbu rivojlanishda monumental meʼmorchilik tendentsiyasini koʻrgan hal qiluvchi omil Rim betonining ixtirosi edi. Bu esa meʼmorchilik rivojlanishiga yana bir omil boʻlgan.

 Jamoat arxitekturasi
 Amfiteatr
 Akveduk
 Bazilika
 Koʻprik
 Kanal
 Kastellum
 Sirk
 Sardoba
 Toʻgʻon va suv omborlari
 Himoya devori
 Gumbaz
 Forum
 Ippodrom
 Horreum
 Gipaetral
 Insula
 Yodgorlik
 Nymphaeum
 Obelisk
 Odeon
 Rim mayoqchasi
 Rim suv tegirmoni
 Rostra
 Maqbara
 Antae ibodatxonasi
 Mithraeum
 Tetrapilon
 Teatr — Rim teatrlari roʻyxati
 Kavea
 Scaenae old tomoni
 Thermae
 Sfaeristerium
 Tholos
 Zafar archasi
 Gʻalaba ustuni
 Rostral ustun
 Xususiy arxitektura
 Domus
 Atrium
 Kavaedium
 Koenakulum
 Kubikulum
 Exedra
 Musluklar
 Impluvium
 Oekus
 Peristiliy
 Taberna
 Tablin
 Triklinium
 Vestibulum
 Rim bogʻlari
 Villa
 Villa rustica

Arxitektura uslublari 
Arxitektura uslubi

 Vizantiya arxitekturasi – dastlab Vizantiyaning ilk meʼmorchiligi stilistik va konstruktiv jihatdan oldingi Rim meʼmorchiligidan farq qilmagan; qadimiy qurilish usullari yashagan, ammo nisbatan tez orada arxitektura oʻziga xos Vizantiya uslubiga aylandi.
 Romaneskgacha boʻlgan arxitektura
 Romanesk meʼmorchiligi – Romanesk meʼmorchiligi imperator Rim meʼmorchiligidan keyingi birinchi umumevropa meʼmorchiligi uslubidir. Qadimgi Rim va Vizantiya binolari va boshqa mahalliy anʼanalarning xususiyatlarini oʻzida mujassam etgan Romanesk meʼmorchiligi oʻzining ulkan sifati bilan mashhur.
 Gotika meʼmorchiligi – Gotika meʼmorchiligi (u bilan klassik arxitektura koʻpincha tasvirlangan) klassik elementlar va tafsilotlarni oʻz ichiga olishi mumkin, ammo antik davr meʼmorchiligi anʼanalaridan foydalanish uchun ongli harakatni aks ettirmaydi.
 Uygʻonish davri arxitekturasi – qadimgi yunon va rim meʼmorchiligining ayrim elementlarini ongli ravishda qayta tiklash va rivojlantirish. Uygʻonish davri uslubi simmetriya, mutanosiblik, geometriya va qismlarning muntazamligiga eʼtibor beradi, chunki ular klassik antik davr arxitekturasida va ayniqsa qadimgi Rim meʼmorchiligida namoyon boʻladi, ulardan koʻp namunalari saqlanib qolgan. Uygʻonish davrining klassik meʼmorchiligi boshidanoq klassik gʻoyalarning oʻziga xos talqinini ifodalaydi.
 Palladian meʼmorchiligi – Uygʻonish davri italyan meʼmori Andrea Palladio (1508-1580) dizaynidan olingan Evropa meʼmorchiligi uslubi. Palladioning ishi qadimgi yunonlar va rimliklarning rasmiy klassik maʼbad meʼmorchiligining simmetriyasi, istiqboli va qadriyatlariga asoslangan edi.
 Barokko meʼmorchiligi – Barok va rokoko arxitekturasi uslublar boʻlib, ular ildizida klassik boʻlsa-da, oʻziga xos meʼmorchilik tilini namoyish etadi. Barokko meʼmorlari Uygʻonish davri meʼmorchiligining asosiy elementlarini olib, ularni yanada balandroq, ulugʻvorroq, bezatilgan va dramatikroq qildilar.
 Gruziya arxitekturasi – 1720-1840-yillardagi meʼmoriy uslublar toʻplami. Gruziya uslubining asosiy oqimida Palladian arxitekturasi va uning gʻaroyib muqobillari — Gothic va Chinoiserie, ingliz tilida soʻzlashuvchi dunyoda Evropa rokokosining ekvivalenti edi.
 Neoklassik meʼmorchilik – 18-asrning oʻrtalarida boshlangan neoklassik oqim tomonidan yaratilgan meʼmorchilik uslubi, u ham oʻzining tafsilotlarida tabiiy bezakning rokoko uslubiga qarshi reaktsiya sifatida, ham meʼmoriy formulalarida kech barokkoning baʼzi klassiklashtiruvchi xususiyatlarining natijasi sifatida namoyon boʻldi.. Oʻzining sof koʻrinishida bu uslub asosan Klassik Yunoniston meʼmorchiligi va italyan meʼmori Andrea Palladio meʼmorchiligidan olingan.
 Imperiya uslubi – baʼzan neoklassitsizmning ikkinchi bosqichi deb hisoblanadi, 19-asr boshlarida arxitektura, mebel, boshqa bezak sanʼati va tasviriy sanʼatdagi dizayn harakati boʻlib, taxminan 1830-yilgacha Evropa va Amerikada kuzatilgan, garchi AQShda u mashhurligini davom ettirgan. 19-asrning oʻrtalaridan ancha keyin yirik metropoliten markazlaridan tashqaridagi konservativ mintaqalarda.
 Bidermeyer arxitekturasi – 1815-1848-yillar oraligʻida Markaziy Yevropadagi Neoklassik arxitektura.
 Kurort arxitekturasi (Bäderarchitektur) – 18-asr oxirida Germaniyaning dengiz qirgʻogʻidagi kurortlarida paydo boʻlgan va bugungi kungacha mintaqada keng qoʻllanadigan oʻziga xos neoklassik uslub.
 Federal arxitektura – Amerika Qoʻshma Shtatlarida v oʻrtasida qurilgan arxitekturani klassiklashtirish. 1780-yil va 1830-yillar, ayniqsa 1785-yildan 1815-yilgacha. Ushbu uslub oʻz nomini oʻz davri, Federal davr bilan baham koʻradi.
 Regency arxitekturasi – Buyuk Britaniyada 19-asr boshlarida Jorj IV shahzoda Regent boʻlgan davrda qurilgan binolar, shuningdek, xuddi shu uslubdagi keyingi binolar. Uslub nemis tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda Biedermeier uslubiga, Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi Federal uslubga va Fransiya imperiyasi uslubiga mos keladi.
 Yunon uygʻonish meʼmorchiligi – 18-asr oxiri — 19-asr boshlaridagi meʼmorchilik harakati, asosan Shimoliy Evropa va AQShda. Ellinizmning mahsuli boʻlib, uni neoklassik meʼmorchilik rivojlanishining soʻnggi bosqichi sifatida koʻrish mumkin.
 Beaux-Arts arxitekturasi –
 Skandinaviya klassitsizmi – 1910-yil va 1930-yillar oraligʻida shimoliy mamlakatlarda (Shvetsiya, Daniya, Norvegiya va Finlandiya) qisqa vaqt ichida gullagan meʼmorchilik uslubi.
 Yangi klassik arxitektura – 20-asr va 21-asrlar uchun klassik meʼmorchilikni meʼmorchilikning qonuniy shakli sifatida qayta tiklash va qabul qilish uchun meʼmorchilik harakati. Birinchi navbatda Postmodern arxitekturasining xalqaro uslub kabi modernist arxitektura harakatlarini tanqid qilishdan boshlab, Yangi Klassik arxitektura, Zamonaviy arxitekturaning davom etayotgan hukmronligiga muqobil boʻlishga intiladi.

Arxitektura elementlari

Qurilish elementlari 

 Akroteriy — bino pedimentining choʻqqisiga oʻrnatilgan bezak
 Aedicula — kichik ziyoratgoh
 Aegis
 Amfiprostil
 Anatiroz
 Anta
 Antefikss
 Apollarium
 Apse
 Ark
 Arxitrav
 Archivolt
 Arris
 Atlant — erkak figurasini qoʻllab-quvvatlash
 Qavs
 Bukranium
 Kapitel
 Karyatid — ayol figurasini qoʻllab-quvvatlaydi
 Cippus
 Kassa
 Ustunlar — bir-biriga bogʻlangan uzun ustunlar ketma-ketligi
 Ustun
 Konsol
 Burchak toshi
 Korniş
 Krepidoma
 Kroket
 Cryptoporticus
 Gumbaz
 Diaulos
 Diokletian (termal) oynasi
 Gumbaz — Rim gumbazlari roʻyxati
 Eisodos
 Antablement — ustun boshlari ustida joylashgan ustki tuzilma
 Epistil — Architravega qarang
 Evtinteriya
 Yakuniy
 Friz
 Geyson
 Gutta
 Gipokaust
 Gipostil
 Gipotrakeliya
 Imbrex va tegula — qadimgi yunon va rim meʼmorchiligida qoʻllanadigan tom yopish plitalari
 Ustunlararo
 Asosiy tosh
 Metope
 Modilion
 Mozaika
 Oculus
 Bezak
 Ortostatlar
 Fronton
 Peristil
 Pila toʻplamlari
 Pilaster — ustunga oʻxshash devordan koʻtarilgan tekis sirt
 Plinth
 Portik
 Portiko turlari: tetrastyl, hexastyle, oktastyle, dekastyle
 Post va lintel
 Pronaos
 Prostyle
 Puteal
 Quoin — devor burchagidagi tosh bloklari
 Tom — yunon-rim tomlari roʻyxati
 Rustikatsiya
 Skamilli taassurot qoldiradi
 Yarim gumbazli
 Sima
 Sfenks
 Spiral zinapoyalar — Qadimgi spiral zinapoyalar roʻyxati
 Shpor
 Stoa — yopiq yoʻlak yoki ayvon
 Stilobat
 Suspensura
 Tambur
 Muddati
 Triglif
 Timpan
 Taenia
 Velarium
 Vitruvian ochilishi
 Volut
 Vomitoriya

Qurilish materiallari 

 Agregat
 Seramika
 Ohak ohak
 Marmar
 Rim gʻishtlari
 Rim beton
 Spolia
 Terakota

Klassik buyurtmalar 

 Eol tartibi — Klassik meʼmorchilikning dastlabki tartibi

 Yunon buyurtmalari

 Dorik tartibi
 Ion tartibi
 Korinf tartibi

 Rim buyurtmalari

 Kompozit buyurtma
 Toskana buyurtmasi

Bino va inshootlarning turlari 

 Amfiteatr
 Hammom
 yunoncha
 Roman
 Bouleuterion
 Nymphaeum
 Odeon
 Stoa
 Maʼbad
 yunoncha
 Roman
 Teatr
 yunoncha
 Roman
 Tholos
 Gʻaznachilik
 Villa
 Suv tegirmoni — Qadimgi suv tegirmonlari roʻyxati.

Klassik arxitektura nashrlari 

 Architectura – Rim meʼmori Vitruvius tomonidan yozilgan va uning homiysi imperator Sezar Avgustga qurilish loyihalari uchun qoʻllanma sifatida bagʻishlangan meʼmorchilik risolasi. Ish Rim qurilish usullari, rejalashtirish va loyihalash boʻyicha zamonaviy bilimlarning eng muhim manbalaridan biridir.
 De re aedificatoria – Leon Battista Alberti tomonidan 1443-1452-yillarda yozilgan klassik meʼmoriy risola. Koʻp jihatdan Vitruviy „De architectura“ ga bogʻliq boʻlsada, bu Italiya Uygʻonish davrida yozilgan mavzu boʻyicha birinchi nazariy kitob edi va 1485-yilda arxitektura boʻyicha birinchi bosma kitob boʻldi.
 Jakomo Barozzi da Vinola tomonidan arxitekturaning beshta ordeni (1562).
 I quattro libri dell’architettura (1570) — meʼmor Andrea Palladioning arxitektura haqidagi risolasi.
 Arxitekturaning klassik tili, 1965-yilda Ser Jon Summerson tomonidan 1963-yilda berilgan oltita BBC radio maʼruzalarining toʻplami.

Klassik meʼmorchilikda nufuzli shaxslar 

 Jon Summerson – XX asrning yetakchi Britaniya arxitektura tarixchilaridan biri.
 Jon Travlos – yunon arxitektura tarixchisi va yozuvchi.

Yana qarang 

 Qadimgi Rim meʼmorchilik sanʼati
 Vizantiya meʼmorchilik sanʼati
 Qadimgi Aztek arxitekturasi

Manbalar

Havolalar 

 Klassik arxitekturaning tasvirlangan lugʻati 
 Klassik arxitektura – Encyclopedia Britannica onlayn maqolasi
 Arxitektura