Kriyovulqon

Kriyovolqon (ba'zan norasmiy ravishda muz vulqoni deb ataladi) — suv, ammiak yoki metan kabi uchuvchi moddalarni muzlash nuqtasida yoki undan past boʻlgan juda sovuq muhitda otiladigan vulqon turidir. Shakllanish jarayoni kriyovulqonizm deb ataladi. Birgalikda kriyomagma, kriyolava yoki muz-vulqon eritmasi deb ataladigan bu moddalar odatda suyuqlikdir va plumelar hosil qilishi mumkin. Otilishdan so'ng, kriyomagma atrof-muhit haroratiga juda past ta'sir qilganda qattiq shaklga kondensatsiyalanishi kutilmoqda. Kriyovolqonlar potentsial ravishda muzli yo'ldoshlarda va Quyosh tizimining qor chizig'idan o'tib, suvi ko'p boʻlgan boshqa obyektlarida paydo bo'lishi mumkin (masalan, Pluton). Pluton, Titan va Ceresdagi mumkin boʻlgan kriyovulqonlar sifatida bir qator xususiyatlar aniqlangan. Shuningdek, Yevropadagi gumbazlarning bir qismi kriovulqon bo'lib chiqishi mumkin. Bundan tashqari, ular vulqonlarni hosil qilishlari maʼlum boʻlmasa-da, muz geyzerlari Enceladusda va potentsial ravishda kuzatilgan.

Muzlarni eritish va kriyovulqonlarni ishlab chiqarish uchun Quyosh tizimining ba'zi jismlarida potentsial energiya manbalaridan biri to'lqinlarning ishqalanishidir. Muzlatilgan materiallarning shaffof konlari zarur issiqlikni to'playdigan yer osti issiqxona effektini yaratadi.

Koyper belbog'ining Quaoar obyektining o'tmishdagi isishi belgilari olimlarning o'tmishda kriyovolqonizmni namoyon qilganligi haqida taxmin qilishlariga olib keldi. Radioaktiv parchalanish bunday faoliyat uchun zarur boʻlgan energiyani ta'minlashi mumkin, chunki kriyovulqonlar ammiak bilan aralashtirilgan suvni chiqarishi mumkin, bu suv 180 K (-95 °C) da eriydi va vulqondan oqib chiqadigan juda sovuq suyuqlik hosil qiladi.

Kuzatishlar

2005-yil 27-noyabrda Kassini Enceladusning janubiy qutbidagi geyzerlarni suratga oldi.

Kriyovulqon faollikning bilvosita dalillari keyinchalik Quyosh tizimining boshqa bir qancha muzli yo'ldoshlarida , jumladan Yevropa, Titan va Mirandada kuzatildi. Kassini Titanda kriyovulqonlar deb taxmin qilingan bir qancha xususiyatlarni kuzatdi. Kriovolqonizm - bu Titan atmosferasida topilgan metanning muhim manbai ekanligi taxmin qilingan jarayonlardan biri. 

2007-yilda Gemini observatoriyasi tomonidan Plutonning yo'ldoshi Xaron yuzasida ammiak gidratlari va suv kristallari parchalarini ko'rsatadigan kuzatuvlar faol kriovulqonlar yoki kriogeyzerlar mavjudligini ko'rsatdi. 2015-yilda New Horizons kompaniyasining keyingi kuzatuvlari Xaron haqidagi bu fikrni qoʻllab-quvvatladi. Plutonning oʻzida kriyovulqonlarning ikkita xususiyati aniqlangan. 

2015-yilda Ceres karlik sayyorasi krateri ichidagi ikkita aniq yorqin nuqta Dawn kosmik kemasi tomonidan tasvirlangan va bu kriyovolqon kelib chiqishi mumkinligi haqidagi taxminlarga olib keldi. 2016-yil sentabrida NASA JPL va NASA Goddard olimlari Ceresdagi katta Ahuna gumbazi “Quyosh tizimining boshqa joylarida koʻrilmagan vulqon gumbazi” degan xulosaga kelishdi. Katta togʻ tabiatan vulqon boʻlishi mumkin. Xususan, u silikatlar o'rniga suv kabi uchuvchi moddalardan hosil boʻlgan suyuqlikni otadigan vulqon bo'lib, potentsial ravishda tuzli loy aralashmasidan hosil boʻlgan va geologik jihatdan yaqin o'tmishda paydo boʻlgan kriovulqonning yagona ma'lum namunasi hisoblanadi. Bundan tashqari, Ceresning ba'zi taniqli yorqin nuqtalari (ayniqsa, Okkator krateridagilar) ham kelib chiqishi kriovulqon bo'lishi mumkin. 2017-yil mart oyida chop etilgan tadqiqot shuni koʻrsatadiki, Okkatorning eng soʻnggi yirik otilishi taxminan 4 million yil oldin sodir boʻlgan va shuning uchun Ceres hali ham faol boʻlishi mumkin.

Manbalar

Havolalar
 Triton - Triton at the eight Planets
 South Pole of Triton - Triton at SolarViews.com
Enceladus' South Polar Stripes Spew "Warm" Water - News article at the Planetary Society
 Cryovolcanism on Charon and other Kuiper Belt Objects
 Ice Volcanoes of Lake Superior's South Shore
Astronomiya
Tabiat
Astrofizika
Fizika