yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Klon

Klon (yun. klon — shox, novda, bachki) — bir oʻsimlik yoki hayvon organizmidan jinssiz yoki vegetativ koʻpayish yoʻli bilan paydo boʻlgan individlar nasli. Nemis olimi Vebber K. ni birinchi boʻlib taʼriflab berdi (1903). Klon hayvonot olamida — mikroorganizmlar, hasharotlarda, oʻsimliklar olamida — mevali daraxtlar, tok, piyoz va boshqalarda uchraydi. Klon tuxumhujayradan apogam yoʻli bilan meyozga uchramay paydo boʻlgan nasllardan; qalamcha, tuganak va boshqalarda hosil boʻlgan ona oʻsimliklar naslidan va boshqa tashkil topishi mumkin. Oʻsimliklar dunyosida vegetativ koʻpayishda kurtak oʻzgaruvchanligi tufayli navning naslida boshlangʻich oʻsimlikdan farqlanuvchi individlar tarzida paydo boʻladi. Ular shu navning yangi klonlarini boshlab beradi. Shunga koʻra, har bir navning ahamiyati turlicha boʻlgan bir nechta kloni boʻlishi mumkin. Koʻpchilik nusxalarning qim-matli xoʻjalik belgilari klon olish yoʻli bilan saqlab qolinadi.

Bahodir Normatov.

Manbalar 

 

Biologiya
Klon tanlash

Klon tanlash (oʻsimliklarda) — yaxshi klonlarni ajratib olish; vegetatsiya yoʻli bilan koʻpayuvchi oʻsimliklar navlarini yaxshilash usuli. Klon tanlash kartoshkachilik, uzumchilik va mevachilik seleksiyasida keng qoʻllanadi. Klon tanlash (vegetativ yul bilan koʻpayuvchi oʻsimliklarda yakka tanlash) orqali aksariyat navning ayrim xususiyatlari (kasalliklarga, qurgʻoqchilikka chidamlilik) va boshqalarni yaxshilashga erishiladi. Mas, Klon tanlash yoʻli bilan kartoshka rakiga chidamli kartoshka navlari chiqarilgan. Mevachilikda klon payvandtaglar keng qoʻllanadi. Gʻoʻza seleksiyasida Klon tanlashdan faqat chatishtirilgan turlarning xromosomalar toʻplami nomutanosibligi tufayli bepusht toʻplami noyob duragaylarini (turlararo chatishtirishda) koʻpaytirish va saqlashda foydalaniladi. Bunda ildiz tarmogʻi kuchli rivojlangan madaniy gʻoʻza turlari shoxlariga duragay oʻsimlik qalamchalari ulanadi.

Manbalar
Kloson Jerard

Kloson Jerard (1891, Malta oroli – 1971, London) – ingliz turkiyshunosi. Qutb Xorazmiyning Britaniya muzeyida sakdanayotgan „Muhabbatnoma“ asariga tafsir yozgan (1928). Turkiyshunoslikka oid ellikka yaqin ilmiy ish eʼlon qilgan. Lugʻatshunoslik uning faoliyatida alohida oʻrin tutadi. Navoiy asarlari uchun tuzilgan „Sangloh“ lugʻatini (keng izoq, batafsil sharh va ilovalar bilan; 1960), „XIII asrgacha boʻlgan turkiy tillarning etimologik lugʻati“ni (1970) nashr qildirgan. K. „Sangloh“ni nashr qildirib, eski oʻzbek lugʻatchilik maktabini oʻrganish ishiga katta hissa qoʻshgan. Mazkur lugʻat Navoiy asarlari tili, shuningdek, b. turkiy tillarni oʻrganishda muhim manba ekanligini taʼkidlagan. Oltoyshunoslik ishlari uchun Indiana (AQSH) universitetining (1969), sharqshunoslik faoliyati uchun esa London Osiyo qirollik jamiyatining (1973) oltin medallari bilan mukofotlangan.

Manbalar
Klostridiozlar

Klostridiozlar - qoʻylarda uchraydigan oʻtkir toksik infeksion kasallik. Clostridium turkumiga mansub bakteriyalar qoʻzgʻatadi. Infeksion enterotoksemiya, bradzot, nekrotik gepatit, qoʻzilarning anaerob dizenteriyasi koʻp tarqalgan. Infeksiya qoʻzgʻatuvchisi manbai — kasal hayvon. Koʻzgʻatuvchisi uzoq vaqt tuprokda saqlanib, doimiy yuqish xatarini keltirib chiqaradi. Kasallik alimentar yoʻl bilan yuqadi. Kasallangan qoʻylarda markaziy nerv sistemasi zararlanishi kuzatiladi. Oʻlgan hayvon tezda iriydi. Tashhis kasallikning kechishiga va patalogoanatomik yorish, patalogik materialni bakteriologik tekshirish asosida qoʻyiladi. Davosi ishlab chiqilmagan.

Oldini olish 
Kasallik uchraydigan xoʻjaliklarda qoʻylar K.ga qarshi polianatoksin bilan emlanadi.

Manbalar
Kluj universiteti

Kluj universiteti, Babyesh-Bolyay nomidagi Kluj universiteti — Ruminiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. Kluj-Napoka shahrida. 1872-yil venger (major) universiteti sifatida tashkil topgan. 1919-yildan Ruminiya universiteti. Mexaniqa, matematika, fizika, kimyo, biol., geogr., falsafa, tarix, filol., huquq, iqtisod va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 6 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1972-yil tashkil etilgan)da 2,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar 

 

Ruminiyadagi universitetlar‎
Klyukva

Klyukva (Oxycoccis) — brusnikadoshlar oilasiga mansub doim yashil buta oʻsimliklar turkumi. Poyasi yer bagirlab oʻsadi, bargi mayda, qalin. Guli qizgʻishpushti, gulbargi va kosachabarglari 4 ta. Mevasi — tuk, kizil rezavor-meva. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada 4 turi bor. K. mevasi qimmatbaho ovqat mahsuloti boʻlib, tarkibida limon, benzoat va boshqa kislotalar, pektin moddalar, vaksinini glikozidi, vitamin S va R bor; oziqovqat va likyor-araq sanoatida koʻp ishlatiladi. Mevasi va ekstrakti issiqni pasaytirish, lavshaga qarshi, antibiotik va sulfanilamidlar taʼsirini kuchaytirish uchun hamda chanqov bosdi ichimlik sifatida ishlatiladi. K. meʼda-ichak yoʻli bezlarining sekretini kuchaytiradi: sekret pasayishidan kelib chiqqan gastritni davolashda ham qoʻllanadi. Shimoliy Amerikada ekiladi.

Manbalar 

 

Shimoliy Amerika florasi
Dorivor oʻsimliklar
Ivan Lyudvigovich Knunyans

Knunyans Ivan Lyudvigovich (1906.22.5 (4.6) — Togʻli Qorabogʻ — 1994) — organik kimyogar. Akademik (1953). General-mayor — muhandis. Piridin yadrosiga turli radikallarni kiritishning yangi usullarini kashf etgan. Etilen oksidini atsetosirka kislota bilan reaksiyaga kiritib, uatsetopropil spirtini olgan. Hozir bu usul V, vitaminini olishda qoʻllanadi. Kaprolaktamning toʻgʻri chizikli polimerlash reaksiyasini ilk bor oʻrgangan. Saraton kasalligining ayrim turlari uchun samarali kimyoviy terapevtik vositalar olgan. Ulardan "lofenal" amaliyotga joriy etilgan. Ftororganik birikmalar ustida muntazam izlanishlar olib borib, bu sohada ilmiy maktabga asos solgan. D. I. Mendeleyev nomli kimyogarlar jamiyati jurnalning bosh muharriri, kimyo ensiklopediyasining tashabbuskori va bosh muharriri.

Manbalar 

Kimyogarlar
Knyaz

Knyaz (rus.) — 1) qabila boshligʻi, davlat yoki alohida mulk hukmdori. K. (nem. Furst) oʻrta ayerlarda Germaniyada maxsus imtiyozlarga ega boʻlgan oliy imperiya aristokratiyasi vakili. Aholisi roman tillarida soʻzlashuvchi mamlakatlarda K. unvoni prince (lotincha princeps — birinchi soʻzidan) soʻzi bilan ifodalanadi. Rossiyada K.larning kattasi — ulugʻ K., qolganlari — viloyat K.lari deb atalgan; 2) avloddan-avlodga oʻtgan faxriy dvoryanlar unvoni; podsho tomonidan alohida xizmat koʻrsatgan amaldorlarga ham inʼom qilingan (18-asrdan).

Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya

Manbalar
Koagulyasiya

Koagulyasiya (lot. coagulum — quyqa, coagulatio — ivish, quyuqlanish) — dispers, ayniqsa, kolloid sistemalarda zarrachalarning oʻzaro birlashib yiriklashgan agregatlar hosil qilishi. K. oxirigacha borsa, loyqa hosil boʻlib, agregatlar choʻkadi yoki yuqori qatlam hosil qiladi. Kolloid sistema tiniklashadi. Ayrim holda K. natijasida gʻovak fazaviy butun sistema boʻyicha tarqalgan koagulyasion (gel) struktura hosil qiladi. K. natijasida sistemaning rangi oʻzgaradi yoki u loyqalanadi. K.ga adsorbsion kuchlar (minimumga intilish) sabab boʻladi. Elektrostatik kuchlar (bir xil zaryadlangan zarrachalarning birbiridan itarilishi) esa unga qarshilik qiladi. K. dispers sistemaning termodinamik beqarorligini namoyish etishidir. K. 2 bosqichda sodir boʻladi: 1) agregativ barqarorlikning yoʻqolishi va zarrachalarning birlashishi (ya sh i r i n K.); 2) hosil boʻlgan zarrachalar agregatlarining choʻkishi (yoki qalqib yuzaga chiqishi) — o ch i q K. Agar K. oʻz-oʻzidan sodir boʻlsa, avtokoagulyasiya deyiladi. Odatda, K. fizik yoki kimyoviy taʼsir natijasida roʻy beradi: elektrolitlar va noelektrolitlar elektr maydoni, harorat, yorugʻlik, yuqori chastotali elektromagnit tebranishlari, keskin siljitish yoki aralashtirish, dispers muhitning oʻzgarishi va boshqa K.ga sabab boʻlishi mumkin. Elektrolitlar taʼsirida K. sodir boʻlishi borasida bir nechta qoidalar mavjud; 1) elektrolitning K.ga sabab boʻladigan minimal konsentratsiyasi — K. chegarasi. U loyqalanishning choʻkma hosil boʻlishi yoki rang oʻzgarishining boshlanishi bilan aniqlanadi; 2) kolloid zarracha zaryadiga qarama-qarshi zaryad saqlovchi elektrolit ioni K.ga sabab boʻlishi mumkin; zaryadi qancha yuqori boʻlsa, uning koagulyasion qobiliyati shuncha koʻp boʻladi (Shulse — Gardi qonuni); 3) organik ionlarda ularning adsorbsiyalanish qobiliyati ortishi bilan K. hodisasi kuchayadi.

K. hodisasi tabiatda va turmushda keng tarqalgan. Tuproq zarrachalarining katta-kichikligi, oqar suvlarning tiniq yoki loyqa boʻlishi ham K.ga bogʻliq. K. oziq-ovqat, dorishunoslik, kimyo, lokboʻyoq sanoatida keng qoʻllanadi. K. tabiatda ham keng tarqalgan, mas, qonning ivishi, oqsillar K.si va boshqa

Manbalar
Koalitsiya

Koalitsiya (lotincha coalitio — ittifoq) — 1) xalqaro munosabatlarning ayrim masalalarida birgalikda ish koʻrish haqida oʻzaro ahdlashgan davlatlarning siyosiy yoki harbiy ittifoqi (mas, davlatlarning Ikkinchi jahon urushidagi gitlerchilarga qarshi K.si); 2) bir necha siyosiy partiyalarning shu partiyalar vakillaridan iborat hukumat tuzish toʻgʻrisidagi kelishuvi.

Manbalar
Koauila

Koauila — Meksikadagi shtat, Meksika togʻligining shimoliy qismida, AQSH bilan chegaradosh. Maydoni 151,6 ming km². Aholisi 2,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Saltilo. Yirik shaharlari: Torreon, Monklova, Pyedras-Negras. Relyefining aksari qismi choʻl landshaftli togʻlik, sharqida — sertepa tekislik. Sharqiy Syerra-Madre togʻlari Koauilani Meksika qoʻltigʻidan ajratib turadi. Iqlimi subtropik quruq iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12—16°, iyulniki 24—29°. Shimolidan sovuq havo oqimining kirib kelishi natijasida baʼzan temperatura —10° gacha pasayadi. Yillik oʻrtacha yogʻin 200–400 mm.

Koauila — muhim metallurgiya va sugʻorma dehqonchilik rayoni. Sabinas daryosi havzasi mamlakatning asosiy toshkoʻmir olinadigan rayoni. Koks-kimyo, qora va rangli metallurgiya, oziq-ovqat, toʻqimachilik, kimyo, sement, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi korxonalari bor. Asosiy ekinlari — paxta, bugʻdoy. Ekstensiv chorvachilik rivojlangan. Koauila orqali markaziy shtatlarni AQSH bilan bogʻlovchi muhim magistral yoʻllar oʻtgan.

Manbalar
Kobuliy

Kobuliy (taxallusi; asl ismi Mir Sayd) (15-asr) — shoir. Kobul amirlaridan boʻlgan shayx Abu Saidning oʻgʻli. Alisher Navoiyning togʻasi. Navoiy "Majolis un-nafois" tazkirasida K.ning sheʼriy isteʼdodi yuqori boʻlganligi, sheʼrlarining aksariyati turkiy tilda ekanligini alohida taʼkidlab koʻrsatgan. Navoiy tazkirasi orqali bizga K.ning bir tuyugʻi yetib kelgan.

Manbalar 

Shoirlar
Alisher Navoiy
Kobuliston

Kobuliston – Afgʻonistonning shimoli-sharqiy qismida, Kobul daryosi havzasida joylashgan tarixiy viloyat. Markazi – Kobul shahri Kobuliston janubi-gʻarbda Zobuliston bilan chegaradosh boʻlib, „Shohnomada“ bu 2 viloyat nomi koʻpincha yonma-yon zikr etiladi. Baʼzi geograflar Kobuliston bilan Zobulistonni bir viloyat nomi deb hisoblasalar-da, „Shohnoma“ hamda Abulfazl Allomiyning „Oyini Akbariy“ („Akbarshoh qonunlari“) asaridagi maʼlumotlar bu fikrni rad etadi.

Manbalar 

 

Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Kovrov

Kovrov — Rossiya Federatsiyasi Vladimir viloyatidagi shahar, Klyazma daryosidagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 162,3 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). V. A. Degtyaryov nomidagi zavod (yengil oʻt ochar qurollari, mototsikllar va boshqalar), ekskavator zavodi, toʻqimachilik fabrikasi, texnologiya instituti, Vladimir-Suzdal tarix-arxitektura va badiiy muzey-qoʻriqxona filiali bor. K. 12-asrdan maʼlum.

Manbalar 

 

Rossiya shaharlari
Kovul

Kovul, kovar (Capparis spinosa L.) — kovuldoshlar oilasiga mansub yarim buta. Poya va shoxchalari yotiq, bargi tuxumsimon, guli yirik, oq yoki och pushti. Mevasi qizil etli, koʻp urugʻli.

Qrim, Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Shimoliy Afrika va Oʻrta dengizning toshloq yerlarida koʻp tarqalgan. Janubiy Yevropada ekiladi. K.ning gʻunchasi, mevasi sirkalab yoki tuzlab ovqatga solinadi. Mevasida 18% oqsil moddalar, 36% cha moy bor. Choʻl va adirlarda, yoʻl boʻylarida, devorlar ustida, ekinlar orasida oʻsadigan kovul koʻp urugʻli rezavor boʻlib, mevalari etdor, uzunligi 2 smga boradi. Iyul-avgust oylarida urugʻlari pishadi. Bu dorivor oʻsimlikning mevalari tarkibida saponinlar, alkaloidlar, 32,9 foiz uglevodlar, 150 mg askorbin kislota, 3,75 foiz moy, ildiz poʻstlogʻida staxidrin alkaloidi mavjud. Kovul yoki kavar oʻsimligi tabiiy holda Oʻrtayer dengizi, Yevropa janubida, Kavkazda, Oʻrta Osiyoda, shu jumladan, Oʻzbekistonda, Pokiston va Hindistonda tarqalgan. Bu oʻsimlik Fransiya, Ispaniya, Italiya, Aljir hamda Kiprda, Gretsiya va Shimoliy Amerikada madaniylashtirilgan boʻlib, landshaftlarning bezagi hisoblanadi. Oʻsimlikning nomi Erondagi Dashti-Kavir choʻli bilan bogʻliq holda atalgan. Chunki kovul bu hududlarda eng koʻp uchraydigan oʻsimlik sifatida ajralib turadi.

Kovul dorivor oʻsimlik boʻlishi bilan bir qatorda oziq-ovqatda ham ishlatiladi. Kovulning gʻunchali novdalari, gʻunchalari, rivojlanayotgan mevalari sirka kislotasida marinovat qilinadi hamda oziq-ovqatda «kaperslar» nomi bilan mashhur dori-darmon koʻrinishida foydalaniladi. Hindular kovulni kobra, kabra yoki kabarra nomlari bilan atashadi hamda oʻsimlik organlari qoʻshib tayyorlangan oziq-ovqatlarni yoqtirib iste’mol qilishadi.

Tabobatda pishgan mevasi, barglari, novda va ildiz poʻstlogʻi ishlatiladi.

May-avgust oylarida ochilmagan gʻunchalari, barglari terib olinadi. Shu bilan birga yosh, yogʻochlasha boshlagan novdalari va ildizining poʻstlogʻi shilib olinadi, maydalanadi hamda quyoshda yoki 50-60ºC haroratda quritiladi. Poʻstlogʻidan tayyorlangan damlama ishtaha ochuvchi ta’sirga ega. Xalq tabobatida yiringli yaralarni davolash uchun ishlatiladi. Yangi shilingan poʻstlogʻi ogʻrigan tishga bosilganda ijobiy natija beradi. Ba’zan ochiq yiringli yaralarga qoʻyilganda antiseptik ta’sir qiladi. Bundan tashqari oʻsimlikdan stenokardiyada, tireotoksikoz, gemorroyda, qandli diabet kasalligini davolashda ham foydalaniladi.

Ildiz poʻstlogʻidan nastoyka tayyorlash uchun 20 g shilib olingan poʻstlogʻi ustiga 0,5 l qaynagan suv quyiladi, 1-2 soat davomida tindiriladi. Kuniga uch mahal ovqatdan oldin 1/2 stakandan ichiladi.

Manbalar
Kogeziya

Kogeziya (lotincha cohaesus — yopishgan, birikkan) — bir xil jinsli qattiq yoki suyuq jismlarning molekulalararo taʼsirlashuvi natijasida yaxlit jism boʻlib birikishi. Molekulalararo masofa oshgan sari K. kuchi keskin kamayadi, u gazlarda juda kichik, qattik jismlarda yetarlicha katta. K. jismning mustahkamligini ifodalaydi. Qattiq jism parchalanganda (burgʻilanganda, maydalanganda) yoki suyuqliklar sochilganda, K.ga teskari jarayon sodir boʻladi (qarang Adgeziya).

Manbalar
Kod

Kod (,  — qonunlar majmui) — 1) turli axborotlarni ifodalovchi shartli belgilar (timsollar) tizimi. Kod belgilarining biror maʼnoni anglatgan tugal ketma-ketligi soʻz deyiladi. Kod soʻzlarida foydalaniladigan turli timsollar soni uning asosi deyiladi. Kodni yozma tarzda ifodalash uchun koʻpgina raqamlar, sonlar (masalan, 0; 1; …57; 927 va boshqalar), maxsus belgilar [mas, " — " (tire), " . " (nuqta) va ularning „omixta“lari] ishlatiladi (qarang Morze alifbosi, Telegraf kodi);

2) raqamli hisoblash mashinalari (RHM) da programmalar (dasturlar) tayyorlash uchun qoʻllanadigan shartli belgilar tizimi. RHM da koʻpincha ikkilik pozitsion kod va ularga keltiriladigan kod qoʻllanadi. RHM da arifmetik amallarni bajarishda algoritmlarni soddalashtirish uchun toʻgʻri, teskari, qoʻshimcha kodlardan foydalaniladi. Toʻgʻri kod, odatda, sonlarni RHM ning xotira qurilmasida saqlashda, teskari va qoʻshimcha kodlar esa sonlar ustida arifmetik va boshqa amallarni bajarishda ishlatiladi;

3) telemexanikada — maʼlumotlarni aloqa kanali orqali uzatish uchun moʻljallangan signallar tizimi; bunda radio xalaqitlarga turgʻunlikni taʼminlash uchun korretsiyalovchi (tuzatuvchi) kodlar tuziladi. Kodning ayrim elementlarini ifodalash va uzatish uchun amplitudasi, chastotasi, fazasi va boshqa alomatlari turlicha boʻlgan signallar qoʻllanadi;

4) astronomiyada — kometalar, yangi va oʻrta yangi yulduzlar kashf qilinganligi, sayyoralarda noyob hodisalar kuzatilganligi va boshqa haqida rasadxonalar va astronomik telegrammalar xalqaro markaziy byurosi orasida oʻzaro telegraf axborotlari almashishda qoʻllanadigan soʻz va raqamlar tizimi. Shakli Xalqaro astronomiya ittifoqi, KOSPAR (Ilmiy uyushmalar xalqaro kengashi) va boshqa xalqaro ilmiy tashkilotlar tomonidan belgilanadigan kod va axborot-bibliografik koddan foydalaniladi. Sunʼiy kosmik obʼyektlarni kuzatish stansiyalarining ishini uyushtirish uchun maxsus kod tuziladi;

5) harbiy kod — harbiy mazmundagi maxfiy maʼlumotlarni yashirin uzatish uchun qoʻllanadigan shartli belgilar tizimi. Shartli belgilar shtablar tomonidan tuzilishi va raqamli, harfli va boshqa maxsus belgili boʻlishi mumkin. Umumiy qoʻshin kodlari va maxsus (bir qoʻshin turi yoki qurolli kuchlar xili, mas, aviatsiya, harbiy havo kuchlari, artilleriya va hokazo) kodlar boʻladi. Maʼlum qisqa vaqt uchun yoki jang va operatsiya vaqtlari uchun tuzilgan soʻzlashuv qamda radiosignal jadvallari eng va sodda harbiy kod hisoblanadi.

Manbalar
Koda

Koda (ital. coda, lotincha aouda — dum) — koʻp ovozli musiqa asarlarining yakunlovchi boʻlagi, xotimasi. K. asar mavzularini umumlashtirib, uning mazmuniga yakun yasaydi; musiqa jarayoni, shu jumladan, garmoniya rivojiga barqarorlikni baxsh etadi.

Manbalar
Kodeks

Kodeks (lotincha codex) — 1) ijtimoiy munosabatlarning muayyan bir turdagi sohasini tartibga soluvchi sistemalashtirilgan yagona qonun hujjati (Fuqarolik Kodeksi, Jinoyat Kodeksi va hokazo). Davlatlarning koʻpchiligida mehnat, oila, jinoyat protsessi, fuqarolik protsessi boʻyicha kodekslar eng koʻp amalda boʻlgan qonunlar majmui hisoblanadi; 2) qadimgi kitob shakllaridan; Qadimgi Rimda paydo boʻlgan. Dastlab pergament yoki papirus, keyinroq qogʻozni daftar tarzida buklab, tikib tayyorlangan. VI asrdan kitobning asosiy shakliga aylangan. Kitobda mavjud boʻlgan muqova, sahifa va ularni bezash tartibi (sahifali miniatyura, unvon va boshqalar) hozirgi kitoblarda ham saqlangan.

Manbalar 

Huquqshunoslik
Kodekslash

Kodifikatsiya, xalqaro huquqda — bu mavjud normalarni tizimlashtirish, qarama-qarshiliklarni bartaraf etish, bo‘shliqlarni to‘ldirish, eskirgan normalarni yangilariga almashtirish jarayoni.

Bundan ko‘rinib turibdiki, kodifikatsiya qonun chiqarish jarayoniga aloqador. Davlatlar va ularning tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladigan rasmiy kodlash bilan davlat tashkilotlari, xususiy shaxslar ishtirokisiz ishlab chiqarilgan norasmiy kodlash o‘rtasidagi farqni aniqlash odat tusiga kirgan. Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi jamoat tashkiloti qurolli mojarolarining gumanitar qonunlarini kodifikatsiya qilish loyihasini tayyorlagan. Uning asosida 1949-yilda diplomatik konferensiyalar urush qurbonlarini himoya qilish to‘g‘risida o'tkazilgan to‘rtta Jeneva konvensiyasini va 1977-yildagi ikkita qo‘shimcha protokollarni qabul qilishgan.

Fanda kodifikatsiyalangan hujjatlar oʻz mazmuni va nomiga koʻra quyidagi turlarga boʻlinadi:

a) qonun asoslari - bu huquqning muayyan sohasi yoxud davlat boshqaruvi muayyan doirasining muhim qoidalarini belgilab beruvchi normativ-huquqiy hujjatdir. Kodifikatsiyalashning bunday shakli federativ yoki ittifoq davlatlarida qoʻllanadi.

b) kodeks - ijtimoiy hayotning asosiy sohalarida amal qiluvchi hamda huquq tizimining barqarorligini talab etuvchi kodifikatsiyalashgan hujjatlarning eng keng tarqalgan turidir ( FK,JK,JPK va x.k)

Manbalar
Kodlash

Kodlash — bir kodning belgilarini yoki belgilar guruhini boshqa kod belgilariga yoki belgilar guruhiga keltirish. Biror aloqa kanaliga yoki qandaydir boshqa qurilmaga axborot shaklini moslashtirish talab etilganda amalga oshiriladi. Mas, harflar ketma-ketligi koʻrinishidagi axborotlar telegraf kodi yordamida maʼlum impulsi toklarga aylantiriladi. Boʻlarni hisoblash qurilmasiga kiritilganda oʻnli sistemadagi sonlar ikkilik sistemasiga oʻzgartiriladi va boshqa K.dan koʻp sohalarda foydalaniladi. Mas, informatsiyalar nazariyasila haddan tashqari koʻp (ortiqcha) xabarlarni ixchamlashtirish, xabarlarni aloqa kanali boʻyicha uzatishda ularni buzuvchi radioxalaqitlar taʼsirini kamaytirish maqsadida qoʻllanadi. Shuning uchun, mas, telegraf kodida koʻp uchraydigan harflar oʻrniga ancha qisqa nuqta va tirelar uygʻunlashuvidan foydalaniladi (qarang Kod).

Manbalar
Kodori dovoni

Kodori dovoni () - Katta Kavkaz ning suvayirgʻich tizmasi orqali oʻtadigan dovon. Dogʻistondagi Andi Koysuvning yuqori qismidagi vodiy bilan Gruziyadagi Alazani vodiysini birlashtiradi. Bal. 2365 m.

Manbalar 

Gruziya geografiyasi
Dovonlar
Kokain

Kokain () — koka butasi bargidan olinadigan alkaloid. Rangsiz, taʼmi achchiq, suvda yaxshi eriydigan kristall. Ogriqsizlantiruvchi moddalar guruhiga kiradi. Kuchli zaharlovchi taʼsiri borligidan faqat konʼyunktiva, mugoʻz parda, ogʻiz, burun, tomoq shilliq pardalari, siydik chiqarish nayi va boshqalarni mahalliy ogʻriqsizlantirishda ishlatiladi. Kokainga ruju qilinganda unga oʻrganib qolinadi (kokainizm). Hadeb isteʼmol qilinaversa, narkomaniyaga olib kelishi mumkin. KOKAINIZM,kokainomaniya — giyohvandlik (narkomaniya, bangilik) ning bir turi; ogriqsizlantiruvchi alkaloidlar guruhiga mansub kokainga oʻrganib qolish, uni isteʼmol qilmasdan turolmasliKokain Kokainni giyohvandlar teri ostiga, venaga yuborib, koʻp hollarda hidlab kayf (eyforiya) qiladilar. Birinchi marta isteʼmol qilgan kishi xushchaqchaq, sergap, serharakat boʻlib qoladi, fikrlashi tiniqlashgandek tuyuladi va har xil ishlarni bajarishga ishtiyoqi kuchayadi; 2—3 soat oʻtgach, bu holat kayfiyatning aynishi, umumiy holsizlanish, taʼsirchanlikning kuchayishi va loqaydlik bilan almashinadi.

Kokainda oʻtkir va surunkali zaharlanish kuzatiladi. Oʻtkir zaharlanishda yuz oqaradi, koʻz qorachiqlari kengayadi, yurak urishi tezlashadi. Bosh aylanadi, holsizlik, nafas markazining falajlanishi roʻy beradi, oqibatda nafas toʻxtab qolishi mumkin. Surunkali zaharlanishda kokainga juda tez oʻrganib qolinadi va giyohvandlarning shaxsi tezda tubanlashib (degradatsiya) ketadi. Kokainga mubtalo boʻlganlar tez orada qoʻpol, ezma, xudbin, shubhalanuvchan, taʼsirchan, isqirt, qarimsiq boʻlib qoladi. Mehnat qilmay tekinxoʻrlarcha hayot kechiradi va butunlay odamgarchilikdan chiqib ketadi. Kokainni surunkali va uzoq vaqt isteʼmol qilgan giyohvandlarda kokain psihozi (illyuziyalar, qoʻrqinchli koʻruv gallyusinatsiyalari, taktil gallyusinoz, rashk va boshqalar), vasvasalar koʻzatilishi mumkin. Keyingi yillarda ogʻriqsizlantiruvchi preparatlarning koʻpgina boshqa turlari paydo boʻlishi tufayli davolash amaliyotida kokainni qoʻllash taqiqlangan, shu bois uni isteʼmol qilish kamaydi.

Manbalar 

Kukunlar
Kokil (qolip)

Kokil (frans. coquille — kovak, boʻshliq) — metall quymalar olishda ishlatiladigan metall qolip. Quymaning shakli oddiy yoki murakkabligiga qarab, K. 2 yoki undan ortiq qismdan iborat boʻladi. K. qismlari kokil mashinasiaa ochilib-yopiladi. Ajraladigan va ajralmaydigan xillari bor. Ajraladigan K. da vertikal, gorizontal va egri chizikdi ajraladigan sirtlari (pallalari) boʻladi. Ajralmaydigan K.dan quymalar qolipni silkitib chiqariladi. K.ning chidamliligini oshirish va quymaning sovishini sekinlashtirish uchun ish sirtiga maxsus boʻyoq surkaladi. K. bir necha yuzdan bir necha mingtagacha quyma olishga chidashi mumkin. Quymalarni seriyalab va koʻplab ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar
John Cockcroft

John Cockcroft () (1897.27.5, Todmorden - 1967.18.9, Kembrij) — ingliz fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1936). E.Uolton bilan hamkorlikda 1932 yilda birinchi protonlar tezlatkichi (kaskadli generator)ni yaratgan va proton bilan litiyli nishonni nurlantirib, 700 MeV gacha sunʼiy tezlashtirilgan yadro reaksiyasini amalga oshirgan. 1939—44 yillarda ingliz radar qurilmasini ishlab chiqishga rahbarlik qilgan, 1946—58 yillarda Xauel (Angliya)dagi Atom energiyasi boʻyicha ilmiy tadqiqot markazi doktori. Keyingi yillarda turli elementlarning yadrosiga zaryadlangan zarralar taʼsir etganda sodir boʻladigan reaksiyalarni tekshirgan. Nobel mukofoti laureati (1951, E.Uolton bilan birgalikda).

Manbalar 

1897-yilda tugʻilganlar
27-mayda tugʻilganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Koks kimyosi

Koks kimyosi — kimyo fanining bir boʻlimi, toshkoʻmirning tarkibi, tuzilishi, kimyoviy xossalarini oʻrganadi, kokslash usullari bilan toshkoʻmirdan koks va boshqa kimyoviy mahsulotlar olish ustida tadqiqotlar olib boradi. Toshkoʻmirni kokslash bir necha jarayondan iborat: koʻmirni kokslashga tayyorlash (boyitish, maydalash, aralashtirish, quritish); koʻmirlash aralashmasini kokslash; hosil boʻlgan uchuvchan gazlarni tutish va ularni qayta ishlash; qattiq qoldiq — koksni sovitish va navlarga ajratish. Kokslanuvchi toshkoʻmirning turi, navi, makromolekulalarining tuzilishi va kokslanish jarayonining ketishiga qarab 1 t koʻmirdan 650–750 kg koks, 140–150 kg koks gazi, 30–40 kg toshkoʻmir smolasi, 10–15 kg "xom benzol", 3 kg atrofida ammiak va vodorod sulfid hosil boʻladi. Kimyo sanoati va xalq xoʻjaligining boshqa sohalarida kokslanish mahsulotlaridan N2, SN4, NH3, etilen, benzol, toluol, ksilollar, solvent, naftalin, fenol, krezollar, piridinlar, S, NaSCN, (NH4)2S, (NH4)2 SO4, karbazol, antratsen, piren, smolalar, toshkoʻmir moyi va boshqa qoʻllanadi. Bu moddalar azotli oʻgʻitlar, polimerlar, malein va ftal angidridlar ishlab chiqarishda boshlangʻich xom ashyo, anilin boʻyoqlar ishlab chiqarishda oraliq mahsulot, elektrodlar ishlab chiqarishda bogʻlovchi, taxta va gʻoʻlalarga shimdiriladigan moy, qurilish materiallari (mas, kislotaga chidamli koshinlar, linoleum, olovbardosh materiallar, pestitsidlar, sintetik yuvish vositalari, dori preparatlar, vitaminlar va boshqa ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida ishlatiladi. Koks kimyosining rivojlanishi qora va rangli metallurgiyaning rivojlanishi bilan bogʻliq. Metallurgiya sanoatida temir, mis, qoʻrgʻoshin va boshqa metallarni rudalaridan qaytarib olishda Koks kimyosining ahamiyati katta. Sanoatda qoʻllanadigan koksning maxsus navlarini termik ishlov berish va saralash yoʻli bilan olish, sifatini yaxshilash Koks kimyosining asosiy vazifalaridandir.

Sayfuddin Nasriddinov.

Manbalar
Koksidlar

Koksidlar (Cocciniea yoki Coccoidea) — teng qanotlilarga mansub hasharotlar turkumi. Mayda (0,6– 1 mm), baʼzan oʻrtacha (1,5 sm) kattalikda. Jinsiy dimorfizm yaqqol rivojlangan. Urgʻochilarining tuzilishi juda soddalashgan; tanasi bosh, koʻkrak va qorin qismiga ajralmagan; sirti mumsimon modda bilan qoplangan, qanotlari boʻlmaydi. Erkaqlari bir juft qanotli, oyoqlari rivojlangan, ogʻiz organlari reduksiyaga uchragan. K. keng tarqalgan, ayniqsa, tropiklarda juda koʻp va xilmaxil boʻladi. Yer yuzida K.ning 4000 turi, Oʻrta Osiyoda esa 120 turi qayd etilgan. Unsimon chervetslar (Pseudosoccidae), kermeslar (Kertococcidae), juft bezli chervetslar (Asterolecaniidae), soxta qalqonli K. (Coccoidae), aqlerdlar (Aclerdidae), qalqondorlar (Diaspididae) va boshqa keng tarqalgan. K.ning lichinka va urgʻochilari mevali hamda manzarali daraxtlarga jiddiy zarar yetkazadi. Koʻpchilik turlari partenogenetik koʻpayadi. Urugʻlanmagan tuxumlardan chiqqan ser-harakat "daydi" lichinkalar oziqlanish va rivojlanish uchun daraxt tanasi boʻylab joy izlaydi; qulay joy topgach, tanaga yopishib olib uzun sanchibsoʻruvchi ogʻiz apparatini oʻsimlik tanasiga sanchib harakatsiz holatga oʻtadi va ustiga qalqoncha hosil qilib, 3— 4-marta pust tashlaydi va shu qalqoncha ostida voyaga yetgan hasharotga aylanadi. Odatda, yiliga 1—2, hatto 3—4-martagacha nasl beradi. K.ning koʻpchilik turlari (mas, kaliforniya qalqondori) karantin obyekt hisoblanadi. K. orasida foydali turlari ham uchraydi; boʻyoq beruvchi qurtlar tomonidan ajralib chikddigan yelimsimon moddadan koshenil boʻyogʻi olish uchun foydalaniladi. Kurash choralari: yangi barpo etilayotgan va qurigan koʻchatlar oʻrniga yangisi ekib toʻldirilayotgan bogʻlarga K.ning tushishiga yoʻl qoʻymaslik va mavjud bogʻlarda tarqalgan qalqondorlarni yoʻqotishdan iborat. Kimyoviy kurash choralaridan ekiladigan koʻchat va qalamchalarni maxsus kameralarda brommetil bilan fumigatsiya qilish, zararlangan daraxtlarga erta bahorda nugor, malfos, 30-preparat purkash qoʻllanadi.

Manbalar
Kola yarim oroli

Kola yarim oroli - RF Yevropa qismining shim.- gʻarbidagi yarim orol. Barens va Oq dengizlar bilan oʻralgan. Maydoni 100 ming km². Gʻarbiy qismida togʻ massivlari: Xibin togʻlari (balandligi 1191m gacha) va Lovozero tundrasi (balandligi 1120 m gacha) bor. Kola yarim orolio., asosan, tokembriy va quyi paleozoyning kristalli jinslaridan tuzilgan. Togʻ va platolar moʻz faoliyati natijasida yassilanib, siyqalanib "qoʻy peshonalari" deb ataladigan relyef shaqllarini hosil qilgan. Iqlimi Atlantika oqimi tufayli yumshoq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —8°dan (shim. sohilda) —13° gacha (markaziy qismida), iyulniki 8°— 14°. Yillik yogʻin 300–1000 mm. Daryolari qisqa, lekin sersuv. Koʻl koʻp. Shimolida tundra oʻsimliklari oʻsadi, jan. oʻrmonli tundra va taygadan iborat. Apatit-nefelin rudalari koni bor. Kola yarim orolio. da Murmansk port shahri joylashgan.

Manbalar 

Rossiya geografiyasi
Yarim orollar
Kolbasa mahsulotlari

Kolbasa mahsulotlari – bevosita isteʼmol qilishga tayyor oziq-ovqat mahsulotlari. Goʻsht, yogʻ hamda hayvon va oʻsimliklardan olinadigan yordamchi mahsulotlar qoʻshib tayyorlanadi. Kolbasa mahsulotlariga dudlamalar, pishirilgan (shu jumladan, sosiska va sardelkalar), qiymali, liver, hayvon qonidan tayyorlangan, yarim dudlangan, (pishirilib dudlangan, nam dudlangan) kolbasalar kiradi. Kolbasa mahsulotlari umumiy isteʼmol, davo-parhez va bolalar isteʼmoliga moʻljallangan turlarga boʻlinadi. Kolbasa mahsulotlarining ayrimlari konservalar holida ishlab chiqariladi. Kolbasa mahsulotlari tayyorlashda mol, choʻchqa, oz miqdorda qoʻy, parranda va quyon goʻshti ishlatiladi. Ichiga turli qoʻshimchalar: sut oqsili, un, kraxmal, yormalar, ziravorlar solinadi. Koʻpgina kolbasa mahsulotlari uchun qiyma (qiymalangan goʻshtga yogʻ va turli qoʻshimchalar aralashtiriladi) tayyorlanadi, soʻngra uni qobiqqa tiqib yoki maxsus qoliplarga solib olingan yarim fabrikatlar qovuriladi, qaynatiladi yoki dudlab, soʻng zarurat boʻlganda quritiladi va sovitiladi. Kolbasa mahsulotlarini sovitilgan holda saqlash muddatlari: nam dudlangan kolbasalar – 9 oygacha, pishirib dudlangani – 4 oygacha, yarim dudlangani – 15 sutkagacha, pishirilgani – 2 sutkagacha, liverli – 24 soatgacha.

Oʻzbekistonda turli kolbasa mahsulotlari goʻsht kombinatlari va xususiy korxonalarda ishlab chiqariladi.

Manbalar
Kolit

Kolit (;  — yoʻgʻon ichak), qoʻlunj — yoʻgʻon ichakning yalligʻlanishi. Koʻpincha yuqumli kasalliklar (dizenteriya, paratif), shuningdek, ovqat mahsulotlaridan zaharlanganda, ichak faoliyatining nerv orqali boshqarilishi izdan chiqqanda, baʼzan gijjalar taʼsirida kelib chiqadi.  Uning ikki turi farqlanadi: O'tkir va surunkali kolit. Kolitga sanoatda ishlatiladigan zaharli moddalar (simob, margimush, sulema, organik moddalar), baʼzi kasalliklarda organizmda hosil boʻladigan toksinlar (intoksikatsion Kolit) sabab boʻladi. Antibiotiklar va boshqa dorilarni nazoratsiz qabul qilish oqibatida ham Kolit yuzaga keladi. Oʻtkir va surunkali Kolit farq "qilinadi. Oʻtkir Kolit toʻsatdan boshlanadi, qorin dam boʻladi va toʻtibtutib ogʻriydi, ich ketadi, u, koʻpincha, shilliq, yiring yoki qon aralash, achimsiq hidli boʻladi. Kolitning infeksion xilida bemor darmonsizlanadi, ogʻzi quriydi, koʻngli ayniydi, harorati 39-40° gacha koʻtariladi. Oʻtkir Kolit oʻz vaqtida qunt bilan davolatilmasa, surunkali Kolitga aylanadi. Surunkali Kolitda kasallik dam zoʻrayib, dam pasayib turadi. Kasallikning zoʻrayishiga yoʻgʻon ichakka taʼsir qiluvchi taomlar (toʻzlamalar, achchiq va nordon narsalar) isteʼmol qilish, jismoniy va ruhiy toliqish, hayajonlanish, quyosh tigʻida turib qolish, badanning qizib ketishi, ovqat hazm qilish yoʻllari boshqa kasalliklarining avj olishi sabab boʻladi. Bunda suyuq ich ketishi qabziyat bilan almashinib turadi, axlat bilan koʻp miqdorda shilimshiq ajralib chiqadi. Bemorning ishtahasi yoʻqoladi, holsizlanadi va salga toliqadi, ozib ketadi, vitamin yetishmovchiligi va boshqa holatlar kuzatiladi. Yoʻgʻon ichakda yuza-kataral yalligʻlanishdan to yarali yalligʻlanishgacha boʻlgan oʻzgarishlar kuzatiladi. Kasallikning oldini olishda ichak infeksiyasini bartaraf etish, ovqatlanishni maromida olib borish, shuningdek, ichak kasalliklarini oʻz vaqtida davolatish muhim. Meʼda-ichak shillik qavatiga taʼsir etuvchi zaharli moddalar (masalan, qoʻrgʻoshin) bilan ishlaganda xavfsizlik texnikasi qoidalariga toʻla amal qilish va vaqt-vaqti bilan vrach nazoratidan oʻtib turish kerak. D a v o s i . Kasallikning turi va kechishiga qarab davo buyuriladi. Parxez taomlar, doridarmonlar, fizioterapiya, meʼda-ichak kasalliklariga ixtisoslashgan davolanish maskanlaridan foydalanish tavsiya etiladi.

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha kasalliklar
Kollaj

Kollaj (frans. collage — yelimlash, yopishtirish) — tasviriy sanʼatdagi texnik usul; biror bir asos materi-alga undan rang va sifati bilan farqlanuvchi materialni yopishtirib asar yaratish; shuningdek, shu usulda yaratilgan sanʼat asari ham K. deb ataladi. Asosan grafikada asarning oʻziga xos taʼsirchanligini kuchaytirishda qoʻllanadi, rang-barang , turli materiallarning favquloddagi uygʻunligi taʼminlanadi. K. kubizm, futurizm va dadaizm vakillari tomonidan rasman ijodiy tajriba sifatida kiritilgan. Keyinchalik rangtasvirda ham K. qisman qoʻllangan hollar uchraydi. Oʻzbekiston rassomlari (Oʻzbekiston xalq rassomi T. Mirjalilov va boshqalar) ham K. usulida asarlar yaratishgan.

Manbalar
Kollaps

Kollaps (lot. collapsus — behol, majolsiz) — toʻsatdan keskin roʻy beradigan qon tomirlar yetishmovchiligi, kishi hayotini xavf ostida keltiradigan ogʻir holat; arterial va venoz qonbosimining keskin kamayishi, markaziy nerv sistemasi faoliyatining izdan chiqishi, moddalar almashinuvining buzilishi, qon tomirlar devori tonusining toʻsatdan susayishi, harakatdagi qon miqdori (massasi)ning kamayishi bilan ifodalanadi. Bosh miyadagi tomir harakatlanuvchi markaz faoliyatining susayishi sababli, asosan, qorin boʻshligʻidagi aʼzolar tomirlari qonga toʻlib ketadi, ayni vaqtda eng muhim hayotiy aʼzolar (miya, yurak, teri, muskullar)ga qon kam boradi. Birdaniga koʻp qon yoʻqotish, shok, kislorod tanqisligi, infeksion va boshqa ayrim kasalliklar (terlama, zotiljam, pankreatit va hokazo), zaharlanish, shikastlanish va boshqalarda roʻy beradi, shunga koʻra, K.ning gemorragik, gipokse-mik, infeksion kardiogen, ortostatik, pankreatik, toksik va boshqa turlari farq qilinadi. Belgilari: daqiqa ichida bemorning toʻsatdan rangi oʻchib, badani koʻkaradi, sovuq ter bosadi, koʻzi ich-ichiga tushib, qorachigʻi kengayadi, yuz qiyofasi oʻzgaradi, nafasi yuzaki boʻladi. Qon bosimi keskin pa-sayib, tomir urishi butunlay sezilmay qolishi ham mumkin. Gavda temperaturasi 35° ga, baʼzan undan ham pastga toʻshadi. Bemor majolsiz, esi kirar-chiqar boʻlib qoladi, ayrim hollarda hushdan ketadi. K.da darhol vrach chaqiriladi, u kelguncha bemor boshiga yostiq qoʻymay yotqiziladi, oyogʻiga grelka qoʻyiladi, issiq choy ichiriladi, u yotgan uyga sof havo kirib turadigan qilinadi. Davo tadbirlari K.ga sabab boʻlgan omillarni bartaraf etishga qaratilgan boʻlishi lozim. Oʻz vaqtida koʻrsatilgan yordam yaxshi naf beradi.

Manbalar
Kollegium

Kollegium (lotincha collegium — oʻrtoqlik, hamkorlik) — 16—18-asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi yopiq oʻrta, baʼzan oliy oʻquv yurti. K., asosan, iyezuitlar tomonidan ochilgan. Unga faqat xukmron sinf bolalari qabul qilingan. K.da "etti erkin sanʼat" va ilohiyot oʻqitilgan, shuningdek, lotin va yunon tillari oʻrgatilgan, adabiyot, geogr. va tarix boʻyicha ayrim maʼlumotlar berilgan.

Manbalar
Kollektor (melioratsiya)

Kollektor (melioratsiyada) —drenaj tarmogʻining suv yigʻuvchi qismidan kelayotgan suvni qabul qilib, melioratsiyalanadigan maydondan chiqarib yuboradigan ochiq kanal yoki drenaj quvuri. Kollektor xoʻjalik, xoʻjaliklararo va magistral turlariga boʻlinadi. Ularning jami kollektor drenaj tarmogʻini hosil qiladi. Odatda, kollektorlar pastliklardan, xoʻjaliklar va almashlab ekish dalalari chegaralari boʻylab oʻtkaziladi. Tekis maydonlarda kollektorlar zovur va uchastkaning optimal uzunligini, qishloq xoʻjaligi mashinalarining unumli ishlashini hisobga olgan holda birbiridan 0,8—1,2 km oraliqda quriladi. Ochiq Kollektorning koʻndalang kesimi koʻpincha trapetsiya shaklida boʻladi. Kollektordagi suv sathi unga kuyiladigan zovur va kollektorlar sathidan 0,1 — 0,3 m quyiroq boʻlishi kerak. Agar drenaj suvlarining oqib ketish iloji boʻlmasa, Kollektorga nasoslar quriladi. Kollektor koʻndalang kesimining eng koʻp uchraydigan oʻlchamlari: xoʻjalik kollektorning — chuqurligi 3,0—6,6 m, tubining kengligi 1,0—1,5 m, K.ning  qirgʻoqboʻyi kengligi — 40–80 m; xoʻjaliklararo K.larda yuqoridagi koʻrsatkichlar 4,5—8,0 m, 1,0—3,0 va 80–140 m. Magistral kollektor yana ham kattaroq boʻladi. Kollektorning yon bagʻri 1:1,5; 1:2,5; tubining nishabligi 0,003 dan kam boʻlmasligi lozim.

Chiqarib yuboriladigan zaxob suv miqdorini hisobga olish uchun xoʻjaliklararo va magistral kollektorlar suv oʻlchash postlari bilan jihozlanadi. Oʻzbekistondagi eng yirik magistral kollektorlar: Sirdaryo viloyatida — Shoʻroʻzak, Markaziy Mirzachoʻl, Asosiy Qayir; Fargʻona vodiysida — Shimoliy Bagʻdod, Soʻx — Isfara, Achchiqkoʻl, Yozyovon, Sari Joʻga; Buxoro viloyatida — Shimoliy Buxoro, Parallel, Bosh Qorakoʻl; Xorazm viloyatida Koʻlli, Devonkoʻl va Daryolik (davlatlararo). Ularning oʻz. 30–180 km, suv oʻtkazish imkoniyati — 10–170 m³/s, suv yigʻadigan maydoni 13—225 ming ga. Ochiq kollekrtorlarni ishlatish davomida oʻtkaziladigan ishlar: drenaj oqimini va uning minerallashuvini hisobga olish, loyqa va oʻt bosishdan saqlash va boshqa

Ochiq kollektorlar qishloq xoʻjaligiga yaroqli yerlarning kattagina qismini egallaydi, yer isrof boʻladi (ularga ajratiladigan maydon sugʻoriladigan yerlarning 5—10% ini tashkil etadi). Shuning uchun ham yangi yerlarni oʻzlashtirishda, asosan, yopiq xoʻjalik kollektorlari qurilmoqda (yana qarang Gorizontal drenaj).

Masharif Boqiyev.

Manbalar
Kolleksiya

Kolleksiya ( — toʻplash, toʻplam) — bir turdagi yoki umumiy mavzuda birlashtirilgan narsalar yoki sanʼat asarlari (jumladan, kitob, qoʻlyozma, kartina, gravyura, chinni, marka, tanga va hokazo) toʻplami. Kolleksiya tuzish material yigʻish, tahlil qilish va tartibga solishni nazarda tutadi. Bir xil buyum yoki mavzu bilan bogʻliq ashyolarni, sanʼat asarlarini toʻplash, yigʻish qadim paytlardan maʼlum. Oʻziga yoqqan buyum yoki ashyolarni oʻrganish, bir-biri bilan solishtirish va har birida oʻziga xoslikni kashf etish, ularning yangi qirralarini ochish toʻplovchiga zavq bagʻishlaydi, uni yangi topilmalar qidirishga undaydi. Xususiy badiiy Kolleksiyalar muzeyda doimiy yoki davriy koʻrgazma ashyolarini tashkil qiladi, baʼzan muzey yoki davlatga sovgʻa tariqasida takdim etiladi. Muzeyshunoslikda Kolleksiya mavzu, sana, uslub, tipologiya va boshqa xususiyatlari bilan ajralib turadigan shaxsiy toʻplamning bir qismini bildiradi. Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi, Amaliy sanʼat muzeyi, Oʻzbekiston davlat tabiat muzeyi shunday toʻplamlar asosida yuzaga kelgan.

Manbalar
Kollizion normalar

Kollizion normalar - fuqarolik, oila, mehnat va xalqaro tusdagi boshqa huquqiy munosabatga qaysi davlat huquqi qoʻllanishi lozimligini koʻrsatuvchi meʼyorlar. Kollizion huquk tarkibiga kiradi. Bunday huquqiy munosabat yuzaga kelgan paytda sud yoki boshqa davlat organi oldida mazkur munosabatga shu davlatning milliy huquqini yoki chet el huquqini qoʻllanish lozimligi masalasi hal qilinadi. Oʻzbekiston FKning 6 boʻlimida xalqaro xususiy huquq normalarini fuqarolik-huquqiy munosabatlarga nisbatan tatbiq qilishning umumiy qoidalari, jismoniy va yuridik shaxslar, shaxsiy nomulkiy huquqlar, intellektual bitimlar, vakillik, daʼvo muddati, ashʼyoviy huquqlar, shartnoma va shartnomadan tashkari majburiyatlarga, vorislik huquqiga oid Kollizion normalarlar belgilab berilgan. Ularga koʻra, jismoniy shaxs qaysi mamlakat fuqarosi boʻlsa, shu mamlakat huquqi uning shaxsiy qonuni hisoblanadi. Shaxs ikki yoki undan ortiq fuqarolikka ega boʻlgan takdirda, u qaysi mamlakat bilan eng koʻp uzviy bogʻlangan boʻlsa, uning uchun oʻsha mamlakat huquqi shaxsiy qonun hisoblanadi. Fuqaroligi boʻlmagan shaxs qaysi mamlakatda doimiy yashab turgan boʻlsa, oʻsha mamlakat huquqi uning shaxsiy huquqi hisoblanadi. Jismoniy shaxsning HUKUQ va muomala layoqatlari uning shaxsiy qonuni bilan belgilanadi. Chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslar OʻzRda fuqarolik huquq layoqatida Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari bilan teng ravishda foydalanadi. Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari yoki xalqaro shartnomalarda belgilangan hollar bundan mustasno (FK, 1168, 1169-moddalar).

Manbalar
Kollimator

Kollimator (collineo — toʻgʻri chiziq boʻylab yoʻnaltiraman) — ingichka parallel nurlar (elektromagnit nurlanish) yoki zarralar (atomlar, elektronlar, elementar zarralar) dastasini hosil qilishga moʻljallangan optik qurilma. K. fokal tekisligida yoritilgan jism joylashtirilgan obyektiv yoki botik, koʻzgudan iborat. Koʻpincha, bunday jism sifatida noshaffof diafragma teshigi xizmat qiladi. Obyektiv va jismlarni K. dagi quvursimon korpusga mahkamlab, ularning bir-biriga nisbatan joylashishi belgilanadi. Qoraytirilgan korpus devorlari yoʻnalishi toʻgʻri kelmaydigan nurlarni yutadi. K.dan chiqayotgan parallel nurlar dastasi bir-biriga yaqin boʻladi: jismning bir nuqtasidan tarqalayotgan nurlar obyektivning difraksiyasi va aberratsiyasi tufayli butkul oʻzaro parallel boʻlmaydi. Fokus masofasi, teshigi, obyektiv aberratsiyasnni toʻgʻrilash sifati, jismning shaql va oʻlchamlari K. qoʻllanadigan sohaga va undan foydalanish sharoitlariga qarab olinadi. K. astronomiyada oʻlchash asboblarini toʻgʻrilash va ularning kollimatsion (toʻgʻri chiziqlilikdan ogʻish) xatolarini aniqlashda, spektral asboblarda yorugʻlik dastasini hosil qilishda, oʻlchash, sinash va toʻgʻrilash optik asboblarida qoʻllanadi.

Manbalar
Kolloid kimyo

Kolloid kimyo — kimyoning dispers sistemalar xossalari, fazalararo chegara sirtlarida sodir boʻladigan hodisa va jarayonlarni oʻrganadigan boʻlimi. 19-asrning 60-yillarida mustaqil fan sifatida shakllandi. Fizik-kimyoning maxsus tadqiqot usullari: ultramikroskopiya, ultrafiltrlash, ultratsentrifugalash, dializ, elektrodializ, elektroosmos, elektroforez, dispersion analiz; nefelometriya, reologiya, elektron mikroskopiya, xromatogʻrafiya va boshqa Kolloid kimyo ta-raqqiyotida muhim rol oʻynadi. Kolloid kimyo kimyo sanoati va kimyo-texnologiyada katta ahamiyatga ega. Xom ashyoni maydalash, boyitish (flotatsiya), tindirish, choʻktirish, briketlash va donalash kabi jarayenlar dispers sistemalarda sodir boʻladi va bu jarayonlardagi hoʻllanish, kapillyarlik, adsorbsiya, sedimentatsiya, koagulyasiya, flokulyasiya kabi hodisalarni ham Kolloid kimyo oʻrganadi. Oʻzbekistonda Kolloid kimyoningrivojlanishidaakad. K. S. Axmedov rahbarligidagi ilmiy maktabning xizmati katta. Olim va uning shogirdlari tomonidan mineral dispers sistemalar (tuproq, tabiiy mineral sorbentlar, sement, keramik qorishmalar, burgʻulash eritmalari va emulsiyalari va boshqalar)ning xossalarini boshqarishda sirt faol moddalar va polielektrolitlardan ratsional foydalanish usullari ishlab chiqildi. K-4, K-9, "Uniflok", OGS kabi yangi polielektrolitlar suvni flokulyasiya yoʻli bilan qayta tozalashda, yuvindi va oqova suvlardan oltin ajratib olishda, tuproq strukturasini yaxshilashda, tuproq suvini tejashda, tuproq erroziyasiga qarshi kurashda, yerning shoʻrini yuvishda, rangli metallarni ajratib olishda, koʻchma qum va shoʻr tuproq-gruntlarning harakatini (Orol dengizi atrofida) toʻxtatishda va boshqalarda qoʻllanadi. Kolloid kimyo sohasidagi ilmiy ishlar Oʻzbekistonda Fanlar akademiyasi umumiy va noorganik kimyo institutida, Toshkent kimyotexnologiya institutida hamda Oʻzbekiston milliy universiteti ning kolloid kimyo kafedrasida olib boriladi. Ayni vaqtda tabiiy gaz, gaz kondensatlari va boshqa xom ashyolardan sirt faol moddalar, suvda eruvchan polimerlar va polielektrolitlar olish, ularni amaliyotga tatbiq qilish borasida Oʻzbekiston yetakchi oʻrinlardan birini egallaydi.

Adabiyot 
 Ahmedov K. S, Rahimov H. R., Kolloid ximiya, T., 1984; Frolov Yu. G., Kurs kolloidnoy ximii, 2 izd. M., 1989.

Manbalar
Kolloid eritmalar

Kolloid eritmalar, z o l l a r -zarrachalarining oʻlchami 1 nm dan 100 nm gacha boʻlgan yuqori dispers sistemalar. Kolloid eritmalar gazsimon (tutun, bulut, tuman), suyuq (emulsiyalar) va qattiq (aralashmalar, qattiq kolloid eritmalar, rangli shishalar) holatda boʻladi. Kolloid eritmalar mono- va polidispers holatlarda boʻladi. Monodispers holatdagi Kolloid eritmalar faqat sintetik yoʻl bilan olinishi mumkin. Polidispers Kolloid eritmalar 2 usulda olinadi: yirikroq zarrachalarni maydalash (dispergatsiya usuli) va molekula yoki ionlardan yirikroq zarrachalar hosil qilish, yaʼni agregatlash (kondensatsiya usuli).

Dispergatsiya usulida Kolloid eritmalar hosil qilish uchun qattiq jism stabilizator bilan birga kukun qilib maydalanadi yoki elektr yoxud ultratovush yordamida suyuqlik ichida kukunga aylantiriladi. Kolloid eritmalarni kislota, asos va toʻzlardan tozalashda dializ, ultrafiltrlash, elektrodializ, ultratsentrifugalash usullaridan foydalaniladi.

Kolloid eritmalar juda kichik osmotik bosim, suyet diffuziya va Broun harakatiga ega. Zarrachalar zaryadli boʻlganligi tufayli, ular elektroforez jarayonida elektrod tomon harakat qiladi.

Oʻta yuqori disperslikka ega boʻlgan Kolloid eritmalar zol deb ataladi. Zollarni nomlashda dispersion muhitni hosil qiluvchi modda asos qilib olinadi: dispersion muhit suv boʻlsa, gidrozol, organik modda boʻlsa, organzol, keyingilari kimyoviy tarkibiga koʻra benzozol, alkozol va boshqa deyiladi. Agar dispersion muhit gaz boʻlsa, bunday zol aerozol, suyuq dispersion muhitga ega boʻlgan zollar esa liozollar (yun. lios – suyuqlik) deb ataladi. Dispers faza zarrachalari bilan dispersion muhit zarrachalari orasidagi bogʻlanishga qarab, Kolloid eritmalar liofob va liofil zollarga boʻlinadi. Liofob zollarga dispers platina, kumush, oltingugurt zollari misol boʻla oladi. Liofil zollarda esa bu bogʻlanish kuchli boʻladi, ularga oqsil, jelatina, pepsin va yuqori molekulyar moddalarning eritmalari kiradi.

Kolloid eritmalar sanoat, qishloq xoʻjaligi va tibbiyotda muhim rol oʻynaydi. Barcha tirik organizmlar toʻqimalari va hujayralarining asosini tashkil etuvchi oqsil, nuklein kislotalar, kraxmal, glikogen kabi moddalar Kolloid eritmalar holida uchraydi. Tuproqning unumdorligi uning Kolloid eritmalar xilidagi qismining fizik-kimyoviy xossalariga, sement, chinni, keramika, sir va boʻyoqlar sifati ularning disperelik darajasi hamda Kolloid eritmalarning xossalariga bogʻliq. Kolloid eritmalar charm, qogʻoz, gazlama, sunʼiy ipak, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoqlarida ham keng qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Kimyo
Kollokvium

Kollokvium (lotincha colloqium — suhbat) — 1) taʼlim tizimida talabalarning bilim darajasini aniqlash va oshirish maqsadida oʻtkaziladigan oʻquv mashgʻuloti shakllaridan biri, talabaning oʻqituvchi bilan suhbati. K.da oʻrganilayotgan kursning, odatda, seminar va boshqa amaliy oʻquv mashgʻulotlari tematikasiga kirmagan ayrim qism, boʻlim, mavzu, masalalari hamda taʼlim oluvchilarning referat, loyiha va boshqa ishlari muhokama qilinadi; 2) maʼruzalar tinglanib, muhokama qilinadigan ilmiy yigʻilish.

Manbalar
Kolovratkalar

Kolovratkalar, boshaylangichlilar (Rotatoria) — toʻgarak chuvalchanglar tipiga mansub umurtqasiz hayvonlar sinfi. Boʻyi 0,04—2,5 mm, 2000 tacha turi bor. Tanasi kutikala bilan qoplangan, 3 boʻlimdan iborat: bosh, tana va oyoq (baʼzi kolovratkalarda hamma boʻlimlar qoʻshilib ketgan). Bosh tomonida doira boʻlib 2 qator joylashgan kipriklari ogʻiz aylangich apparatni hosil qiladi. Kipriklarining maʼlum tomonga qarab bir meʼyorda tebranishi tufayli suzib yuradi va mayda organizmlarni ogʻziga tortib oladi. Nerv sistemasi halqum usti gangliysi va undan chiqadigan nervlardan, sezgi organlari esa koʻz (koʻpincha bitta) va paypaslagichlardan iborat. Ayirish organi juft protonefridiy tipida. Qon aylanish va nafas olish sistemasi yoʻq. Erkaklari urgʻochilaridan ancha kichik. Kolovratka chuchuk va shoʻrtob suvlarda, baʼzan dengiz va tuproqda yashaydi. Planktonxoʻr yosh baliqlar uchun oziq boʻladi.

Manbalar
Kolomyanka

Kolomyanka, kolomenka (nem. Kalamank) — atlas oʻrilishda toʻqiladigan zigʻir tolali gazlama. Oʻngida arqoq iplaridan yaltiroq sirt hosil qilinadi. Kolomyanka xom gazlama tarzida, chala oqartirib va oqartirib ishlab chiqariladi. Undan yozgi kostyumlar, bosh kiyimlar va boshqa yengil kiyim-boshlar tikiladi.

Manbalar