Yomon aqida (ekzistensializm)

Ekzistensializm falsafasida yomon aqida (mauvaise foi) psixologik hodisa bo'lib, unda shaxslar jamiyatning tashqi tazyiqlariga bo'ysunib, yolg'on qadriyatlarni qabul qilish va ongli inson sifatida o'zlarining tug'ma erkinliklaridan voz kechish orqali haqiqiy bo'lmagan harakatlar qiladilar. Yomon aqida, shuningdek, o'z-o'zini aldash va xafagarchilik bilan bog'liq tushunchalardan kelib chiqadi.

Erkinlik va tanlov 
Ekzistensialistik fikrdagi tanqidiy da'vo shundan iboratki, odamlar har doim tanlov qilishda va hayotlarini o'zlari tanlagan maqsad yoki "loyiha" sari yo'naltirishda erkindirlar. Bu da'vo, odamlar hatto eng og'ir sharoitlarda ham bu erkinlikdan qochib qutula olmasligini ko'rsatadi. Misol uchun, hatto imperiyaning mustamlaka qurbonlari ham tanlovga ega: hukmronlikka bo'ysunish, muzokaralar olib borish, o'z joniga qasd qilish, zo'ravonliksiz qarshilik ko'rsatish yoki qarshi hujumga o'tish.

Garchi tashqi sharoitlar odamlarni cheklashi mumkin bo'lsa-da (tashqaridan cheklov haqiqat deb ataladi), ular odamni qolgan yo'nalishlardan birini boshqasiga o'tkazishga majbur qila olmaydi. Shu nuqtai nazardan, shaxs hali ham tanlash erkinligiga ega. Shu sababli, inson bu oqibatlarga olib kelishini to'liq anglagan holda, azob-uqubatlarni tanlashi mumkin. Sartr uchun ko'plab ongli imkoniyatlardan biri shubhasiz ustunlik qiladi (masalan, "Men o'z hayotimni xavf ostiga qo'ya olmayman, chunki men oilamni boqishim kerak") deyish dunyoda erkin agent emas, balki faqat vaziyatning kelib chiqishiga ko'ra (faqat o'zini faktligi bo'lgan o'z-o'zidan borliq, ya'ni u o'z ichida "bor" va u yerda cheklov vazifasini bajaradi), ob'ekt rolini o'z zimmasiga olishdir. Sartr uchun bu munosabat ochiqchasiga o'zini aldashdir.

Ushbu falsafaga ko'ra, odamlar doimo o'zlari bilgan narsalardan ko'ra ko'proq ekanligini bilishadi. Boshqacha qilib aytganda, ular o'zlari bilgan har narsa emas. Shu ma'noda, odamlarni haqiqiyligi, shaxsiy tarixi, fel-atvori, tanalari yoki ob'ektiv javobgarligi bilan bog'liq cheklovlarni o'z ichiga olgan ongning "qasdli ob'ektlari" deb ta'riflab bo'lmaydi. Shunday qilib, Sartr tez-tez takrorlaganidek, "Inson haqiqati u nima bo'lmasa - o'sha, u nima bo'lsa ham u narsa emas". U nimani nazarda tutayotganiga misol - shifokor bo'lish, lekin cho'chqa fermeri bo'lishga "o'tish" istagi. Kishi kim bo'lmasa u o'sha: cho'chqa fermeri emas, shifokor.

Inson o'zini faqat "nima emas" deb salbiy ta'riflashi mumkin va bu inkor "u nima" ekanligining yagona ijobiy ta'rifidir.

Bundan biz ob'ektiv vaziyatni tanlash erkinligimiz uchun ko'plab muqobil reaktsiyalardan boxabarmiz, chunki hech qanday vaziyat yagona javobni talab qila olmaydi. Biz o'zimizni ijtimoiy rollar va ushbu tabiatdan tashqaridagi qadriyatlar tizimini o'z zimmamizga olib, bu imkoniyatlardan mahrum etilganga solamiz. Ammo buning o'zi bizning erkinligimiz va bu narsalardan ajralishimiz tufayli mumkin bo'lgan qarordir.

"Yomon aqida" - bu qochib bo'lmaydigan erkinlikdan voz kechish uchun paradoksal erkin qaror.

Misollar

Sartr 
Sartr bir harakati va suhbati biroz “ofitsiantga xos” kafe ofitsiantidan iqtibos keltiradi. Uning ovozida rozi bo'lishga ishtiyoq bor; u ovqatni shasht bilan va kerik olib yuradi; "uning harakati tez va oldinga, biroz haddan tashqari aniq, biroz haddan tashqari tez". U ofitsiant sifatida, o'zini dunyodagi ob'ektga solib ko'rsatishi uning bo'rttirilgan xatti-harakatida ko'rinadi: mohiyati ofitsiant bo'lishdan iborat robot. Biroq, uning yaqqol harakati o'zini (shunchaki) ofitsiant emasligini shubhasiz bilishi haqida yolg'on taassurot qoldiradi, lekin u ongli ravishda o'zini aldayotgan bo'ladi.

Sartrning yana bir misoli yosh ayolning birinchi uchrashuvini o'z ichiga oladi. U uchrashayotgan kishi tomondan o'zining tashqi ko'rinishi uchun bildirilgan  maqtovlarining aniq jinsiy ishoralariga e'tibor bermaydi, buning o'rniga ularni inson ongida unga qaratilgan so'zlar sifatida qabul qiladi. U qo'lini ushlab turganda, u qo'lini befarq qoldirib, "na rozi bo'lmaydi, na qarshilik qiladi" - ishorani qaytarishdan ham, uni tanbeh qilishdan ham bosh tortish. Shunday qilib, u uning g'amxo'rligini tasdiqlash va rad etish yoki ularga rozi bo'lishni tanlashi kerak bo'lgan vaqtni kechiktiradi. U o'zining qo'lini dunyodagi shunchaki bir narsa va uning iltifotlarini uning tanasiga aloqasi yo'q deb biladi, o'zini jismoniy mavjudot sifatida va bu jismoniylikdan alohida va ozod ong sifatida ikki taraflama insoniy haqiqatini o'yin qiladi

Sartrning ta'kidlashicha, ofitsiant va ayol yomon aqida bilan harakat qilib, o'zlarining erkinliklarini rad etishadi, o'z erkinliklaridan foydalangan xolda. Ular erkin ekanliklarini ochiq-oydin bilishadi, lekin buni tan olmaslikni faol ravishda tanlaydilar. Yomon aqida bu borada paradoksaldir: yomon aqida bilan harakat qilganda, inson o'z erkinligini faol ravishda inkor etadi, shu bilan birga rad etish uchun unga tayanadi.

De Bovuar 
De Bovuar yomon aqidali ayollarning uchta asosiy turini tasvirlaydi: o'zini kerakli ob'ekt sifatida talqin qilib, o'z erkinligini inkor etuvchi Narsist; o'z erkinligini mutlaqilikka sarflaydigan Mistik; vao'z shaxsini o'zining erkak ob'ektida cho'ktiradigan Oshiq Ayol.

Shuningdek, u o'zini qandaydir tashqi sabablarga bo'ysundirgan Jiddiy Odam deb atagan kishi yomon aqidali deb hisoblanganicha o'z erkinligini rad etadi.

Ongning ikki holati 
Sartrning ta'kidlashicha, biz o'z atrofimizni umumiy ko'rib chiqadigan ong bu ongni aks ettirishimizdan farq qiladi, ya'ni "o'zimiz bu atrof-muhitdan xabardormiz". Bizning oldingi ongimiz haqida fikr yoki mulohaza qilishdan oldin, birinchi turdagi ong, mulohazadan oldingi ong deb ataladi. Mulohazadan oldingi ong haqida fikr yuritish mulohaza qiluvchi ong deb ataladi. Ammo buni Freyd ishlatgan atamadagidek ongsizlik deb atash mumkin emas. Sartr avtobus ortidan yugurishni misol qilib keltiradi: odam uning orqasidan yugurishni toʻxtatmaguncha “avtobus ortidan yugurayotganini” anglab yetmaydi, chunki o'sha paytgacha kishi ongi uning ortidan quvayotganiga emas avtobusning oʻziga qaratiladi.

Shu ma'noda ong har doim o'z-o'zini anglashni (o'zi uchun bo'lishni) o'z ichiga oladi. Sartr uchun ong bizni dunyodan va shuningdek erkinlikdan ajralishimizni anglashimizni ham o'z ichiga olganligi sababli, biz buni ham doimo anglab turamiz. Ammo biz ongning ushbu ikki darajasini boshqarishimiz mumkin, shunda bizning mulohaza qiluvchi ongimiz ob'ektiv vaziyatimizning haqiqiy chegaralarini yengib bo'lmaydigan deb talqin qiladi, shu bilan birga bizning mulohazadan oldingi ongimiz muqobillardan xabardor bo'lganicha qoladi.

Erkinlik va axloq 
Inson erkinlik iztirobidan qutulish uchun tashqi sharoit ta’sirida harakat qilishga majburligiga qandaydir ma’noda oʻzini ishontiradi. Sartrning ta'kidlashicha, odamlar "erkin bo'lishga mahkumdirlar": ular buni o'zlari uchun tanlash uchun "ob'ektiv" axloqiy tizimni qabul qilishadimi yoki faqat o'zlarining pragmatik tashvishlariga ergashadilarmi, ular o'zlarini zotan ularning bir qismi emasliklaridan voqif bo'lishdan boshqa choralari yo'q. Bundan tashqari, inson o'z ongini qasdan ob'ektlari sifatida, asosan, o'zining bir qismi emas, aksincha, ong sifatida inson ongli bo'lishi mumkin bo'lgan hamma narsa bilan bir qatorda o'zini qarama-qarshi narsada belgilaydi. 

Asosan, Sartr insoniyat tashqi axloqiy tizimni qabul qilish orqali javobgarlikdan qochib qutula olmaydi, chunki bunday tizimni qabul qilish o'z-o'zidan biz bilvosita yoki bevosita ma'qullaydigan tanlovdir, buning uchun biz to'liq javobgarlikni o'z zimmamizga olishimiz kerak. Sartrning ta'kidlashicha, inson bu mas'uliyatdan qutula olmaydi, chunki o'z-o'zini tanlash erkinligidan ajratishga bo'lgan har bir urinish o'z-o'zidan tanlov namoyishi bo'lib, tanlov insonning xohish va istaklariga bog'liq. Uning aytishicha, "Men meni ayni mas'uliyatdan qochish istagim  uchun mas'ulman".

Inson sifatida kishi o'z harakatlari tashqi kuchlar tomonidan belgilanadi deb da'vo qila olmaydi; bu ekzistensializmning asosiy bayonotidir. Inson bu abadiy erkinlikka “mahkum”; insonlar inson o'ziga xosligini ta'rifi mavjud bo'lgunga qadar mavjuddir. Inson o'zini dunyodagi narsa deb ta'riflay olmaydi, chunki u boshqacha bo'lish erkinligiga ega. Biror kishi "faylasuf" emas, chunki bir nuqtada u o'zini "faylasuf" deb belgilaydigan faoliyatni to'xtatishi kerak bo'ladi/to'xtatadi. Biror kishi qabul qilishi mumkin bo'lgan har qanday rol uni belgilamaydi, chunki bu rolni qabul qilishi oxir oqibatda tugaydi; ya'ni bizga "oshpaz", "ona" kabi boshqa rollar beriladi. O'zlik doimiy emas, u dunyodagi narsa bo'lishi mumkin emas. Garchi inson o'ziga tegishli bo'lishi mumkin bo'lgan ta'riflarga ijobiy qiymat bera olmasada, u nima emasligini aytishga qodirligicha qoladi.

Axloqiy noaniqlik bilan bog'liq bu ichki iztirob ekzistensializmning asosiy mavzusidir, chunki iztirob inson hayoti davomida qilgan tanlovlari uchun shaxsiy javobgarlik hissini namoyish etadi. Shaxsiy tanlovga e'tibor bermasdan, tashqi axloqiy tizimdan boshqa axloqsiz xatti-harakatlarni axloqiylashtirish vositasi sifatida foydalanish mumkin, bu esa o'zini inkor etishga olib keladi. Ekzistensializmga ko'ra, o'zlarining axloqiy qoidalariga bag'ishlangan professionallar - Muqaddas oyatlarni sharhlovchi ruhoniylar, Konstitutsiyani sharhlovchi huquqshunoslar, Gippokrat qasamyodini sharhlovchi shifokorlar - o'z vazifalarini bajarishda mas'uliyatdan voz kechish o'rniga, bu jarayondagi o'zlarining ahamiyatini bilishlari kerak. Bu tan olish barcha tanlovlarning axloqiyligini so'roq ostiga olish, o'z tanlovining oqibatlari uchun javobgarlikni o'z zimmasiga olish va shuning uchun o'zining va boshqalarning doimiy o'zgaruvchan insoniyligini doimiy ravishda qayta baholashni o'z ichiga oladi. Inson o'zini tanlash erkinligi va javobgarligini inkor etgan holda, yomon aqida bilan yo'l tutmasligi kerak. Barcha vaziyatlarda shaxsiy javobgarlik yukini o'z zimmasiga olish qo'rqinchli taklifdir - shaxsning erkinligini qayd etib, Sartr biz qabul qilgan ijtimoiy rollar va axloqiy tizimlar bizni xatti-harakatlarimiz uchun axloqiy javobgarlikdan himoya qilishini ko'rsatishga intiladi.

Yana qarang 

 Soxta o'zlik
 Albert Kamyu
 Anomiya
 Yomon aqida
 Ekzistensializm va gumanizm
 Noaniqlik etikasi

Manbalar

Qo'shimcha o'qish 

 Borliq va hech narsa, Jan-Pol Sartr
 Soxta ongga qarang. Shuningdek, Sartrning Marksizm Mark Posteri, Pluto Press, London 1979 va Dialektik aqlning tanqidi
 Ko'ngil aynish, Jan-Pol Sartr
 Noaniqlik etikasi , Simone de Bovuar

Havolalar 

 Stenford falsafa entsiklopediyasi: Sartr
 Sartre.org Maqolalar, arxivlar va forum
 Internet falsafa ensiklopediyasi: Simone de Bovuar

Simon De Bouvar
Jan-Pol Sartr
Hiyla
Ekzistensialist tushunchalar