Neorealizm

Neorealizm (neo... va realizm) — 1) 20-asrning 40-yillari oʻrtasidan 50-yillar oʻrtasigacha italiya k i nosi da mavjud boʻlgan oqim. Demokratik mil-liy sanʼat uchun kurash jarayonida tar-kib topgan. Ijtimoiy adolat va oddiy insonning qadr-qimmati gʻoyalarini himoya qildi. Hayotiy faktlar asosida qurilgan filmlar aksariyat nomuta-xassis ijrochilar ishtirokida yaratildi. N.ning badiiy manifesta R.Rosse-linining "Rim — ochiq shahar"i (1945) filmidir. Ch. Dzavattini, L. Viskonti, V. De Sika, J. de Santis, P. Jer-mi kabilar N.ning kino sanʼatidagi asosiy vakillaridir. N. Italiya kine-matografiyasi va boshqa mamlakatlarning ilgʻor kinosi rivojiga katta taʼsir koʻrsatdi; 2) adabiyotda N. yozuvchilari ijodi demokratik yoʻnalishi, ozodlik ideallari va ijtimoiy adolatga insoniy ishonchi bilan ajralib turadi. Qarshilik koʻrsatish harakati, fashizmga qarshi kurash mavzui V. Pratolinining lirik esdaliklarida, R. Vigano, I. Kalvino romanlarida, J. Bassani va boshqalarning qissalarida haqqoniy aks ettirilgan. N. namoyandalari ijodida oʻtkir ijtimoiy ma-salalarga bagʻishlangan asarlar ham bor: V. Pratolinining "Kambagʻal sevishganlar qissasi" (1947) hamda "Metel-lo" romani (1954); K. Levi ocherklari; E. de Filipponing "Neapol — millioner" komediyasi (1945); P. P. Pazolini sheʼriyati va boshqa; 3) Italiya tasviriy sanʼati (1940—50 yillar)dagi yoʻnalish; Italiya kinosi, adabiyo-ti va teatridagi oqim va ayni bir vaqtdagi yoʻnalishlardan nom olgan. Ikkinchi jahon urushi yillari Qarshilik koʻrsatish harakati natijasida umum demokratik anʼanalarning tiklanishi, 19—20-asrlar Yevropa sanʼatidagi turli oqimlar (jumladan, romantizm va ekspressionizm)ning badiiy usullarini ijodiy qoʻllashlar N.ning shakllanishiga omil boʻldi. Neorealist-rassomlar (R. Guttuzo, G. Mukki, A. Pitssinato va boshqalar) voqelikni, uning barcha qarama-qarshiliklar keskinligini sanʼatda yangi ruhiy qadriyatlar va yangi qahramonlar — mehnat ahli, uning hayotiy qatiyati va ichki qudrati bilan haqqoniy aks ettirishga intil-dilar. N. ga yaqin anʼanalar urushdan keyingi demokratik tasviriy sanʼatda va boshqa mamlakatlar (Mas, Fransiyada B. Taslitskiy, A. Fujeron va boshqalar)da ham namoyon boʻldi.

Neorealizm yoki strukturaviy realizm xalqaro munosabatlar nazariyasidagi tendentsiya bo'lib, uni 1979 yilda Kennet Valtsning "Xalqaro siyosat nazariyasi" kitobining nashr etilishi bilan bog'lash mumkin. Vals tizimli yondashuvni qo'llab-quvvatlaydi: xalqaro tuzilma davlat xatti-harakatlarini cheklash vazifasini bajaradi, shunda faqat natijalari kutilgan harakatlar doirasiga kiruvchi davlatlar omon qoladi. Bu tizim mikroiqtisodiy modelga o'xshaydi, unda firmalar bozorga asoslangan mahsulotlar va miqdorlar to'plamiga narxlarni belgilaydilar.

Asosan Amerika siyosatshunosligi doirasida ishlab chiqilgan neorealizm EH Karr, Hans Morgentau va Reynxold Niburning siyosiy realizm gʻoyalarini mustahkam va ijobiy sotsiologiyaga aylantirishga intiladi.

Asosiy fikrlar

Valsda neorealizm jahon siyosatini tushuntirish uchun “inson tabiati” kabi essensist tushunchalarni tez-tez ishlatishdan qochadi. Buning o'rniga, neorealizm mafkurachilari tuzilmaviy cheklovlar imtiyozlari strategiya va motivatsiya-davlat agentlariga bog'liq, deb ta'kidlaydilar.

Vals uchun dunyo doimiy xalqaro anarxiya holatida (tartibsizlik emas, ierarxiyaning yo'qligi sifatida aniqlanadi). Bundan tashqari, xalqaro jamoatchilik fikrining anarxiyasi ichki bozordan farq qiladi. Mahalliy darajada asosiy ishtirokchilar "oliy sudya" - davlat yoki hukumatga murojaat qilishlari mumkin (va kerak), lekin xalqaro miqyosda bunday qonuniy kuch manbai mavjud emas. Xalqaro siyosatdagi anarxiya (ya'ni markaziy dvigatelning yo'qligi) davlatlarni birinchi navbatda o'z xavfsizligini kafolatlaydigan tarzda harakat qilishga majbur qiladi, chunki bu boshqa maqsadlarga erishish uchun zarur shartdir. Bu turtki, o'zlarining xatti-harakatlariga ta'sir qiluvchi asosiy omil davlatlarga o'zlarining nisbiy kuchlarini oshirish usuli sifatida xorijiy intervensiya uchun hujumkor harbiy qobiliyatlarni rivojlantirishga imkon beradi. Davlatlar o'rtasida ishonchsizlik paydo bo'ladi, chunki ular boshqa davlatlarning kelajakdagi niyatlariga ishonchlari komil emaslar. Bu ularning omon qolishlariga tahdid soladigan nisbiy quvvat yo'qotishlaridan ehtiyot bo'lishni talab qiladi. Noaniqlikka asoslangan ishonchsizlik " xavfsizlik dilemmasi " deb ataladi: bir yirik davlatning xavfsizligini oshirish boshqa kuchlarning xavfsizligini muqarrar ravishda kamaytiradi.

Valsga ko'ra, davlatlar ehtiyojlar nuqtai nazaridan o'xshash, ammo ularga erishish imkoniyatlari emas. Davlatlarning dunyodagi mavqei ularning imkoniyatlari va salohiyatini belgilaydi. Imkoniyatlarning tarkibiy taqsimoti (masalan, davlatlar o'rtasidagi hamkorlik) boshqa davlatlar erishgan muvaffaqiyatdan nisbiy qo'rqish va shu davlatlarga qaramlik ehtimoli bilan cheklanadi. Har bir davlatning jahon maydonida o'z kuchini maksimal darajada oshirishga intilishi xalqaro munosabatlarni vujudga keltiradigan kuchlar muvozanatiga olib keladi. Bu, shuningdek, barcha davlatlar duch keladigan xavfsizlik dilemmasini keltirib chiqaradi. Davlatlar kuchlarni muvozanatlashning ikkita usuliga ega: ichki muvozanat va tashqi muvozanat. Ichki muvozanat davlatlarning o'z imkoniyatlari va salohiyatini rivojlantirishi, iqtisodiy o'sishni va/yoki harbiy xarajatlarni oshirishi tufayli yuzaga keladi. Tashqi muvozanat, davlatlar kuchliroq davlatlar yoki birlashmalarning kuchiga tayanish uchun ittifoq tuzganda sodir bo'ladi.

Neorealistlar xalqaro tizimda imkoniyatlar taqsimotidagi o‘zgarishlarga ko‘ra buyuk kuchlar soni bilan belgilanadigan uchta mumkin bo‘lgan tizim mavjudligini ta’kidlaydilar. Bir qutbli tizim faqat bitta asosiy kuchni o'z ichiga oladi, bipolyar tizim ikkita asosiy kuchni o'z ichiga oladi va ko'p qutbli tizim ikkitadan ortiq asosiy kuchlarni o'z ichiga oladi. Ba'zi neorealistlar bipolyar tizim ko'p qutbli tizimga qaraganda barqarorroq (davlatlar hokimiyat va tizimli o'zgarishlar uchun kurashga kamroq moyil) degan xulosaga kelishadi, chunki muvozanatlash faqat ichki muvozanatdir, chunki ittifoq tuzish uchun qo'shimcha buyuk kuchlar (super kuchlar) yo'q. [4] orqali erishiladi. Bipolyar tizim tashqi muvozanat emas, faqat ichki muvozanatga ega bo'lganligi sababli, noto'g'ri hisoblash ehtimoli va buyuk kuchlar o'rtasidagi urush ehtimoli kamayadi.

Neorealizmning innovatsiyasi

Neorealizm Valsning “klassik realizmning kamchiliklariga” javobi edi. Garchi atamalar ba'zan bir-birining o'rnida ishlatilsa-da, neorealizm va realizm ko'plab asosiy farqlarga ega. Neorealizm xalqaro munosabatlar nazariyasi va jahon siyosati nazariyasi bir xil narsa emasligini ta’kidlaydi. Neorealizmga ko'ra, xalqaro munosabatlar aynan davlatlararo munosabatlar, jahon siyosati esa nodavlat sub'ektlarning o'zaro ta'siridir.

Neorealizmning asosiy qoidalari:

Xalqaro munosabatlar muayyan qonunlarga muvofiq faoliyat yurituvchi yaxlit tizim sifatida qaraladi. Faqat tizimli tahlil xalqaro munosabatlarning mohiyatini ochib berishi mumkin.

Neorealizm xalqaro xulq-atvorni tushuntirish markazini xalqaro tizim darajasiga qo'yadi, uning tarkibiy xususiyatlari kichik va o'rta davlatlarning sa'y-harakatlariga bog'liq emas, balki buyuk kuchlarning o'zaro ta'siri natijasidir. Buyuk davlatlar va boshqa davlatlar o'rtasidagi munosabatlar o'ziga xos anarxistik emas, chunki ular birinchi navbatda buyuk davlatlarning irodasiga bog'liq. Bundan tashqari, Vals xalqaro munosabatlar tuzilishining uchta asosiy tamoyilini ("strukturaviy triada") aniqladi. Birinchidan, davlatlar, birinchi navbatda, omon qolish instinkti tomonidan boshqariladi. Ikkinchidan, faqat aktyorlar xalqaro munosabatlarda ishtirok etishda davom etadilar, chunki boshqa ishtirokchilar kuch va kuch mavjudligida etakchi kuchlarni qo'lga kirita olmadilar. Uchinchidan, vaziyatlar heterojen bo'lib, ularning imkoniyatlari va salohiyati bilan farqlanadi.

Neorealizm iqtisodiy munosabatlarni siyosiy munosabatlardan izlab topishga va ajratib olishga harakat qiladi.

Neorealizm uslubiy qat'iylikka intilish bilan ajralib turadi.

Asosiy ishtirokchilar - davlatlar va ularning ittifoqlari. Uning asosiy maqsadlari - milliy manfaatlarni himoya qilish, davlat xavfsizligi va xalqaro munosabatlardagi status-kvoni saqlash. Bu maqsadlarga erishishning asosiy vositasi kuch va ittifoqdir.

Xalqaro munosabatlarning harakatlantiruvchi kuchi xalqaro tizimning strukturaviy cheklovlarining qattiq va cheklovchi ta'siridadir.

Neorealizm va siyosiy realizm o'rtasidagi o'xshashliklar:

Realistlar ham, neorealistlar ham xalqaro munosabatlarning tabiati ming yillar davomida o‘zgarmaganligi sababli, kelajakda ular boshqa xarakter kasb etadi, deyishga asos yo‘q, deb hisoblaydilar.

Ikkala nazariya ham liberal-idealistik asoslarga asoslangan xalqaro tizimni o'zgartirishga qaratilgan sa'y-harakatlar avvaldan muvaffaqiyatsizlikka mahkum, deb hisoblaydi.

Neorealizmning tanqidi

Neorealistlar urush xalqaro tuzumning anarxistik tabiatining natijasi bo'lganligi sababli, u kelajakda ham davom etadi, degan xulosaga keldi. Ular xalqaro tizim tamoyillari tartibi Fukidid davridan beri yadro quroli paydo bo'lishi bilan tubdan o'zgarmaganligini ta'kidlaydilar.

Neorealizm 1979 yilda paydo bo'lganidan to Sovuq Urushning oxirigacha xalqaro munosabatlarning asosiy nazariyasi bo'lib kelgan. Sovet Ittifoqining to'satdan va tinch yo'l bilan parchalanishini tushuntira olmasligi Valsning bipolyar tizimlar ko'p qutbli tizimlarga qaraganda barqarorroq bo'lishi kerakligi haqidagi da'vosini shubha ostiga qo'ydi. Vals barqarorlikni davomiylik bilan aralashtirib yuborishini, bu tinchlik degani emasligini va bipolyar tizim ikkinchi ma'noda haqiqatan ham barqarorroq ekanligini aytdi.

Neorealizmning (va umuman klassik realizmning) yana bir muhim tanqidi Ikkinchi jahon urushi edi. U buyuk davlatning uzoq davom etgan tinchligi va Ikkinchi jahon urushidan keyin davlatlar hamkorligi kuchayganini tushuntirib bera olmasligi haqida gapiradi. Institutlar, me'yorlar va ichki rejimlarning roliga qaratilgan muqobil tushuntirishlar realistik yondashuvga muqobil taklif qilishda davom etdi, garchi realistik nazariyalar hozirgi ish va nazariyaga katta ta'sir ko'rsatishda davom etmoqda.

Boshqa tanqidchilarning ta'kidlashicha, davlatlar neorealizm bashorat qilganidek, xatti-harakatlarni muvozanatlashda ishtirok etmaydi va buning o'rniga ko'pincha saylovda g'alaba qozongan tomonni yoki xalqaro inqirozda kuchli tomonni tanlaydi. Valsning aytishicha, uning nazariyasi o'rta va katta kuchlarning harakatlarini tushuntiradi va kichik zaif davlatlar saylovlarda haqiqatan ham g'olib bo'ladi va natijada ularning harakatlari xalqaro munosabatlarning muhim yo'nalishini tashkil etmaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi