yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Pierre Gassendi

Pierre Gassendi (1592.22.1, Shantersye - 1655.24.10, Parij) — fransuz faylasufi, matematigi, astronomi. Gassendi sxolastlar qarashlari va ularning Aristotel taʼlimotini soxtalashtirishiga qarshi kurashi hamda Demokrit-Levkipp atomistik qarashlari, Epikur etikasini targʻib qilganligi, materialistik sensualizm mavqeida turib R. Dekartning "tugʻma gʻoyalar" nazariyasini tanqid qilganligi uchun iyezuitlar tomonidan taʼqib etilgan. Gessendi fikricha, fizika — haqiqatga yetish, etika — baxtsaodatga erishish, mantiq — haqiqiy bilimni yanglishishdan farqlash yoʻlini koʻrsatadi. Gessendining taʼkidlashicha, boʻshliq va atomlgr — mavjudlik timsoli. Makon va zamon — cheksiz, ular yoʻqlikka yuz tutmaydi. Atomlar xudo tomonidan yaratilgan, ular goyat darajada koʻp, lekin benihoya emas.

Manbalar 

Fransiya faylasuflari
1592-yilda tugʻilganlar
1655-yilda vafot etganlar
22-yanvarda tugʻilganlar
24-oktabrda vafot etganlar
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Herbert Spencer Gasser

Herbert Spencer Gasser (5-iyul 1888 – 11-may 1963) — Amerika fiziologi. Nerv tolalaridagi bioelektr potensiallarini elektron ossillograf yordamida tadqiq qilgan. Nobel mukofoti laureati (1944; Joseph Erlanger bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1888-yilda tugʻilganlar
1963-yilda vafot etganlar
5-iyulda tugʻilganlar
11-mayda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Gastrol

Gastrol (nem. gast — mehmon, rolle — rol) — artist (yoki artistlar jamoasi)ning doimiy ish joyidan tashqari (boshqa tuman, shahar, mamlakat) da tomosha koʻrsatishi, konsert berishi. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida 18-asr, ayniqsa 19-asrning 2-yarmida teatr sanʼati yirik namoyandalarining yakka gastrollari avj oldi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida dekoratsiya qurilmalari bilan koʻchib yurib, spektakllar koʻrsatuvchi teatrlar koʻpaydi. Bu davrda Toshkent, Samarqand, Qoʻqon, Andijon sh.larida rus, tatar, ozarbayjon artistlari va b. jamoalar (V. Komissarjevskaya, 1910; G. Qoriyev rahbarligidagi tatar "Sayyor" truppasi, 1912—13; Sidqiy Ruhillo rahbarligidagi ozarbayjon musiqali teatri, 1910 va b.) oʻzbek tomoshabinlarini ilgʻor Yevropa madaniyati bilan tanishtirgan.

20-y.lardan keyin Yusufjon qiziq Shakarjonov, Us t a Olim Komilov, Abduqodir naychi, T. Jalilov, Tamaraxonim, M. Qoriyoqubov kabi sanʼatkorlar Rossiya va Gʻarbiy Yevropa shaharlari (Moskva, Sankt-Peterburg , Berlin, Parij, London)da gastrolda boʻlib, milliy oʻzbek sanʼatini targʻib qiddilar. Keyingi yillarda Navoiy teatri, Hamza teatri, Gorkiy teatri, Abror Hidoyatov nomidagi teatr, "Bahor", "Yalla" kabi ansambllar muntazam gastrollarga chiqib turibdilar. Glar xalqaro madaniy aloqalarni mustahkamlashga va turli xalqlar madaniyatining oʻzaro boyishiga xizmat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastrofilyoz

Gastrofilyoz — toqtuyokli hayvonlarning hazm organlarida uchraydigan surunkali invazion (yuqumli) kasallik. Kasallikni Castrophilidae oilasiga mansub meʼda boʻkasining lichinkasi qoʻzgʻatadi (qarang Boʻkalar). Urgʻochi boʻkalar hayvon bosh qismi juniga koʻplab (600 ta gacha) tuxum qoʻyadi. 4—10 kunda tuxumdan chiqqan lichinkalari hayvonning ogʻiz boʻshligʻi tomon harakatlanadi va lunj, til shilliq qavati orqali ogʻiz boʻshligʻiga tushib, hazm organlariga oʻtadi, meʼda va oʻn ikki barmoqli ichakda 9—10 oy yashaydi va bahor, yoz oylarida hayvon tezagi bilan tushib gʻumbakka aylanadi. Hazm organlarining shilliq pardasi shikastlanib katar, kamqonlik, oriqlash kuzatiladi. Anemiya kasalligi vujudga keladi. Toylarda esa koʻpincha toʻgʻri ichak tashqariga chiqib qoladi, hazm organlari faoliyati buziladi. Oldini olish: teriga yopishgan boʻka tuxumlari qashlagʻichda qirib tashlanadi. Boʻkalar uchadigan davrda. haftada bir marta insektitsidlar bilan hayvonlar teri qoplamiga ishlov beriladi yoki hayvon tanasi issiq suv bilan yuviladi. Bu ish boʻkalarning uchadigan davrida har 10 kunda takrorlanadi. Davolash: oktyabr— noyabr oylarida hayvonlarga 1% envest pastasi beriladi. Gastrofilyozlar Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida tarkalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gatterman

Gatterman — KOX REAKSIYASI -uglerod (P)-oksid bilan gazsimon vodorod xlorid aralashmasini aromatik uglevodorodlarga taʼsir ettirib alde-gidlar olish usuli. Reaksiyada A1S13 bilan SiS12 aralashmasi katalizator boʻlib xizmat qiladi. Reaksiya" benzol, alkil va galogenbenzollar, shuningdek politsiklik birikmalar (mas, naftalin) kirishadi. Aromatik birikmalar faqat HF bilan BF, aralashmasi ishtirokida shakllanadi.

G. — K.r.ni 1897 yilda nemis kimyogarlari L. Gatterman bilan Yu. Kox kashf etgan. Sanoatda benzaldegid, p-xlorbenzaldegid va alkilbenzaldegidlar olishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaurli tizmasi

Gaurli tizmasi — Surxondaryo viloyatining shimoliy-gʻarbidagi togʻ tizmasi. Boysuntogʻ sistemasiga kiradi. Shimoliy qismida joylashgan Xoʻja Gurgurota togʻlaridan Qayroqsoy daryosiga qadar janubiga deyarli meridional yoʻnalishda 8-10 km ga choʻzilgan. Oʻrtacha bal. 2400-3000 m, eng baland nuqtasi 3300 m. Yer yuzasi parchalangan, tektonik koʻtarilishlar taʼsirida yuzaga kelgan relyef shakllari (denudatsiyatektonik) tarqalgan. Oʻrtacha yillik temperatura 2000 m balandlikda 10°. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 1500 m balandlikda 2°, iyulniki 25—26°. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 800-900 mm. Asosan qoʻngʻir togʻ oʻrmon tuproqlari, och qoʻngʻir baland togʻ tuproqlari tarqalgan. Bir yillik (efemer), kup yillik (efemeroid) oʻsimliklar keng tarqalgan boʻlib, ular sermahsul togʻ yaylovlari resurslarining asosi hisoblanadi. Olma, nok, olcha, doʻlana, bodom, yongʻoq, tol, terak, uchqat, naʼmatak, zirk, dorivor oʻsimliklardan ki-yikoʻt, choyoʻt, zira, rovoch, anzur piyoz kup uchraydi. Archazorlar katta maydonni egallagan. Nodir va xushmanzara landshaftlar, tabiat yodgorliklari, rekreatsiya (dam olish) obʼyektlari koʻp. Tuproq eroziyasi, yaylov degressiyasi keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Togʻlar
Surxondaryo viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Gauss teoremasi

Gauss teoremasi — elektrostatikaning asosiy teoremasi. Berk sirt orqali oʻtayotgan elektr maydon kuchlanganligi £ oqimi bilan shu sirt ichida joylashgan zaryad q kattaligi orasidagi bogʻlanishni ifodalaydi. Berk sirt orqali oʻtayotgan oqim jV shu sirtning hamma elementlari orqali oʻtayotgan oqimlar yigʻindisiga teng: N = Ye EnliSj = 4ld.

G. t. Kulon qonuni (qoʻzgʻalmas nuqtaviy zaryadlarning vakuumda oʻzaro taʼsirlashuvi qonuni)dan kelib chiqadi. G. t.ni K. Gauss taklif qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Elektromagnetizm
Gafniy

Gafniy (lotincha Hafnium), Hf - Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element; tartib raqami 72, atom massasi 178,49. Massasi Hf74, Hf176, Hf", Hf78, Hf" va Hf180 ga teng izotoplar aralashmasidan tashkil topgan. Sunʼiy izotoplaridan eng muhimlari Hf7S va Hf". Gollandiya olimi Gafniy Koster va Vengriya olimi Gafniy Xeveshi 1923 yilda bu elementni erkin holda oldilar va Kopengagen (lotincha Hafhia) shahri sharafiga Gafniy deb atadilar. Gafniy tarqoq element, asosai sirkoniy minerallariga aralashgan holda uchraydi. Ogʻirlik jihatidan Yer poʻstining (3—4) 10~4% ini tashkil etadi. U kumushdek kulrang , yaltiroq, yaxshi bolgʻalanuvchan va choʻziluvchan metall, zichligi 13,82 g/sm3 (20° da), suyuqlanish temperaturasi 2222±30°, qaynash temperaturasi 5400°. Oddiy sharoitda turgʻun, chunki yuzasida hosil boʻlgan metall oksidi uni keyingi toʻla oksidlanishdan saqlaydi. Gafniy suvda, ishqor va ammiak eritmalarida erimaydi. NS1 va H3SO4 da juda sekin eriydi. Yuqori temperaturada galogenlar, azot, uglerod, kremniy vag vodorod bilan birikadi. Azot bilan 700—800° da nitrid HfN, galogenlar bilan 200— 400° da tetragalogenidlar, uglerod bilan 1800—2000° da karbid NGS, kremniy bilan 1000° da silitsidlar Hf2Si, Hf5Si, HfSi va HfSi2, vodorod bilan 350-400° da gidrid HfH2 hosil qiladi. Birikmalarda +2 va +3 valentli boʻlishi ham mumkin, lekin asosiy valentligi +4 ga teng . Gafniy tuzlarining suvdagi eritmalari gidrolizlanganida murakkab polimer va koʻp yadroli kompleks ionlar hosil boʻladi.

Gafniy dioksid, NGO2 — oq kristall modda; zichligi 9,68 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 2780°. Suvda erimaydi, konsentrlangan NS1 va HNO3 taʼsiriga berilmaydi, konsentrlangan ftorid va sulfat kislotalar, suyuqdantirilgan ishqorlar bilan reaksiyaga kirishadi.

Umumiy formulasi HfO2 xH2O boʻlgan oʻzgaruvchan tarkibli kristall yoki gelsimon birikmalar; hosil qiladi.

Gafniyning nitridi, boridi, karbidi oʻta qattiq, moʻrt va elektr oʻtkazuvchan moddalardir. Gafniydan elektron lampalarining katodlari va maxsus qotishmalar tayyorlanadi, yadro texnikasida neytron zarralarini yutuvchi modda sifatida, organik moddalarni sintez qilishda katalizatorlar sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy unsurlar
Gvadalkvivir

Gvadalkvivir (arab. Vodiy alKabir – Azim daryo) – Ispaniyaning jan.dagi dare. Uzunligi 560 km, havzasining mayd. 57 ming km. Andalusiya togʻlarining shim. etagidan boshlanib, Atlantika okeanining Kadis qoʻltigʻiga 8 km kenglikdagi estuariy hosil qilib quyiladi. Fevral—mart oylarida toʻlib oqadi. Jala yoqqanda suv sathi 7–9 m gacha koʻtariladi. Yozda suv kam boʻladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 164 m3/sek. Asosiy irmoqlari: Kichik Gvadiana, Xenil, Guadalimar, Uelva. Sevilya sh.gacha dengiz kemalari qatnaydi. Sugʻorishda foydalaniladi. GESlar qurilgan. Daryo boʻyida Kordova va Sevilya sh.lari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha daryolar
Ispaniyadagi daryolar
Gvadelupa

Gvadelupa — Fransiyaning Vest-Indiyadagi mulki. Shamolli o.lar guruhidagi yirik Gvadelupa o. va yondosh mayda orollar (Mari-Talant, Dezirad, Le-Sent, Sen-Bartelmi, Ptit-Ter va Senmarten o.ning shim. qismi)dan iborat. Umumiy mayd. 1,8 ming km. Aholisi 418 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari), asosan afrikaliklar va mulatlar; qisman yevropaliklar. Maʼmuriy markazi — BasTer. Yirik shahri va porti — Puenta-Pitr. Rasmiy til — fransuz tili.

Gvadelupaning yer yuzasi asosan ohaktoshlardan tuzilgan plato va vulkanik massivlardan iborat. Soʻnmagan Sufriyer vulkani (bal. 1467 m) Kichik Antil o.laridagi eng baland choʻqqidir. Orollar marjon riflari bilan oʻralgan. Iqli-mi tropik, passatli, issiq va sernam. Yiliga 1500–2000 mm yogʻin yogʻadi. Nam tropik oʻrmonlar bor (hududining 38%).

Gvadelupani 1493 yilda X. Kolumbkashf etgan. 1635 yilda fransuzlar bosib olgan. 1674 yilda rasman Fransiya mustamlakasi deb eʼlon qilindi. Gvadelupa 19-asr boshigacha fransuzlar bilan inglizlar oʻrtasida bir necha marta qoʻldan-qoʻlga oʻtib turdi. 1946 yilda Gvadelupa Fransiyaning "dengiz ortidagi departamenta" makrmini oldi.

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjali yetakchi oʻrinda. Asosan mahsuloti eksport qilinadigan ekinlar: shakarqamish (ekin maydonning 50%), banan, kofe, kakao, shuningdek ananas, sitrus mevalar ham yetishtiriladi. Chorvachiligida qoramol, echki va choʻchqa boqiladi. Baliq ovlanadi. Sanoati qishloq xoʻjali mahsulotini qayta ishlaydi. Chetga shakar, banan, rom ichimligi chiqaradi. Chetdan tamaki, ichimliklar, sanoat xom ashyosi, yoqilgʻi, transport vositalari, uskunalar keltiriladi. Gvadelupa eksportining 75%i, importining 90%i Fransiyaga toʻgʻri keladi. Gvadelupa tabiat parki bor. Turizm rivojlangan. Pul birligi — fransiya franki.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvatemala (shahar)

Gvatemala – Gvatemala Respublikasi poytaxti. Gvatemala togʻligining janubiy-sharqiy qismidagi vodiylardan birida (102 m balandlikda) joylashadi. Aholisi qariyb 2,4 mln. kishi (1999), asosan indeys va kreollar. Iqlimi subekvatorial, passatli musson iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 15—20°. Yillik yogʻin 500—1000 mm.

Gvatemala 1524-yilda Santyago nomi bilan qurila boshlagan. 1541-yil Agau vulqoni otilganda va 1917-yil dekabr hamda 1918-yil yanvardagi zilzilada butunlay vayron boʻlib, keyinchalik qayta tiklangan. Temir yoʻl orqali Tinch okean sohili va Karib dengizining portlari bilan bogʻlangan. Xalqaro aeroport bor. Gvatemala – mamlakatning muhim sanoat markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, mebel korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan katolik sobori (1782—1815) saqlangan. Gvatemalada bir necha universitet, Oliy politexnika maktabi, Harbiy akademiya, Iqtisod maktabi, Milliy konservatoriya, Fanlar akademiyasi (1930), Milliy institut (1945), Antropologiya va tarix instituti (1946), Meteorologiya va seysmologiya instituti, rasadxona, Milliy kutubxona va boshqalar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gvatemala
Shimoliy Amerikadagi shaharlar
Gvayak smolasi

Gvayak smolasi — gvayak daraxti (Guaiacum ofﬁ cinale)HHHr oʻzagi tarkibida (22% gacha) uchraydigan smola. Qizil-qoʻngʻir rangli boʻlib, spirt, atseton, efir va ishqorlarda eriydi. Suyuqlanish temperaturasi 85°, zichligi 1200 kg/m3. Maydalangan daraxt tanasini quruq haydash yoki qaynatish yoʻli bilan olinadi. Gvayak smolasining spirtdagi eritmasi oksidlovchilar taʼsirida yashil yoki havo rang tusga kiradi. Gemoglobinga reaktiv sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvayakol

Gvayakol (2-metoksifenol), o-S6N4(ON)OSN3 — oʻziga xos hidli rangsiz kristallar. Mol. m. 124,13; zichligi 1129 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 28,5°, qaynash temperaturasi 205°. Havoda va yorugʻlik taʼsirida qorayadi. Etanol, efir, xloroform, muz holidagi sirka kislota, ishqor eritmalarida yaxshi eriydi, 17° li suvda 1,7% eriydi; suv bugʻi bilan birga haydaladi; yod va oltingugurtni eritadi. Gvayakolning ishqoriy tuzlari suvda yaxshi, kalsiyli va magniyli tuzlari esa oz eriydi. Gvayakolning spirtdagi eritmasi temir (Sh)-xlorid taʼsirida havo rangga, soʻngra yashil rangga kiradi. Metillanganda veratol (1,2di-metoksibenzol), dimetillanganda pirokatexinga aylanadi. Gvayakolni sintetik yoʻl bilan oanizidindan ham olish mumkin. Gvayakol xushboʻy moddalar, mas, vanilin, evgenol, izoevgenol, santalidoli. ch.da, pirokatexin olishda, baʼzi shifobaxsh preparatlar, mas, ftivazid, papaverin, tiokol tayyorlashda, atir-upa va oziq-ovqat sanoatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvineya qoʻltigʻi

Gvineya qoʻltigʻi — Atlantika okeanining Ekvatorial Afrika sohillari bilan tutashgan joyidagi qoʻltiq. Shim. da Palmas va jan.da Lopes burunlari oraligida. Mayd. 753 ming km. Eng chuqur joyi 5207 m.  Gvineya qoʻltigʻi 2 ta qoʻltiq — Biafra va Beningga ajratilgan. Orol koʻp (Bioko, San-Tome, Prinsipi va b.). Suvining shoʻrligi 34 — 35%o, yillik temperaturasi 25 — 27". Suv qalqishi yarim sutkali (2,7 m gacha).  Gvineya qoʻltigʻi ga Kongo, Niger, Volta, Ogove va b. daryolar quyiladi. Asosiy portlari — Lome, Lagos, Akkra, Librevil va boshqalar kiradi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qoʻltiqlar
Aleksandr Gvozdikov

Aleksandr Vasilyevich Gvozdikov (1903, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Volgograd viloyati — 1973, Toshkent) — oʻrmonshunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), professor (1969). Saratov qishloq xoʻjaligi institutini tamomlagan (1929). Surxondaryo okrugida oʻrmon melioratsiya partiyasi boshligʻi va okrug oʻrmon melioratori (1929—1936), Oʻzbekiston oʻrmon xoʻjaligi va agrooʻrmon melioratsiyasi ilmiy tadqiqot institutida sektor mudiri (1936—1941). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—1946). 1946-yildan Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti oʻrmonchilik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo sharoitlarida oʻrmonchilik, agrooʻrmon melioratsiyasi, qumlarni mustahkamlash va boshqalar masalalarga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Toshkentda vafot etganlar
1903-yilda tugʻilganlar
1973-yilda vafot etganlar
Vyacheslav Gvozdkov

Vyacheslav Alekseevich Gvozdkov (1947.20.4, Slivensh., Bolgariya) – rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Saratov teatr bilim yurtining aktyorlik boʻlimini (1968), Leningrad teatr, musiqa va kinematografiya institutining rejissyorlik boʻlimini (1979) tugatgan. 1968 – 1984-yillar turli teatrlarda, 1984 – 1989-yillar Maksim Gorkiy nomidagi akademik rus drama teatrida bosh rejissyor 1990-yildan Sankt-Peterburg teatrida bosh rejissyor Toshkent rus drama teatrida qoʻygan eng yaxshi spektakllari: „Uchdan oltiga qadar“ (A. Chxeidze), „Zinulya“ (A. Gelman), „Soʻnggi qabul“ (V. Dozorsev), „Vijdon diktaturasi“, „Marhumlar nidosi“ (M. Shatrov) va boshqa .

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1947-yilda tugʻilganlar
20-aprelda tugʻilganlar
Geba

Geba — yunon mifologiyasida abadiy yoshlik xudosi, Zevs va Geranint qizi, xudolar bazmida soqiylik qilgan. Geraklnit xotini.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Mifologik qahramonlar
Gebrid orollari

Gebrid orollari - Atlantika okeanidagi arxipelag. Shotlandiyaning shimoliy-gʻarbida. 500 dan ortiq mayda oroldan (Lyuis, Skay, Mall va b.) iborat. Buyuk Britaniya tarkibida. Maydoni 7,5 ming km. Tashqi Gebrid va Ichki Gebridlarga boʻlinadi, ular Nort-Minch, LitlMinch boʻgʻozlari va Gebrid burni orqali ajralib turadi. Orollar kristall jinslar va bazalt krplamlaridan tashkil topgan. Relyefi pasttekislik va past togʻlardan iborat (bal. 1009 m gacha). Koʻp qismi toshloq va botqoqli yerlar. Lava dalalari, qadimgi muzlik izlari saqlangan. Iqlimi moʻʼtadil, dengiz iqlimi; yanvarning urtacha temperaturasi 4—6°, iyulniki 12—14°, yillik yogʻin 1000–2000 mm.

Yaylov koʻp, baʼzan qayinzorlar uchrab turadi. Aholi asosan baliq ovlash, chorvachilik bilan shugʻullanadi. Movut ishlab chikariladi. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxipelaglar
Yevropa
Buyuk Britaniya
Geveya

Geveya (Hevea brasiliensis) — sutlamadoshlar oilasiga mansub kauchukli daraxt. Tabiiy kauchuk manbalaridan biri. Buyi 20—40 m, tanasining diametri 50 sm, bargi etl, murakkab. Gullari mayda, oqimtir-sargʻish, bir jinsli va bir uyli, ruvaksimon tupgul hosil qiladi. Mevasi kusakcha. Urugʻi qattiq pustli, kauchuk olish uchun geveya poʻstlogʻi tilinadi, oqib chiqqan sutsimon shira (lateks) quyuqlashib, kauchukka aylanadi. Braziliya oʻrmonlarida geveya yovvoyi holda oʻsadi. Malayya, Indoneziya, Shri Lanka va qisman Afrikaning tropik hududlarida hamda Jan. Amerikada ekiladi. 5—6 yoshidan 25—30 yoshgacha kauchuk beradi. Geveyaning gektaridan yiliga oʻrtacha 500 kg kauchuk yigʻiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gegemonlik

Gegemonlik (yun. hegemonia — rahbarlik, hukmronlik) — hukmron boʻlishga, boshqa mamlakatlar va xalqlar ustidan hukmronlik qilishga intilishga asoslangan siyosat. gegemonlik — davlatlar va xalqdar teng hukuqligining bevosita aksi, xalqaro munosabatlarda qaror topishi lozim boʻlgan idealning qaramaqarshisidir. Oʻzbekiston oʻz siyosatida gegemonlik ning har qanday koʻrinishlaridan voz kechish, barcha mamlakatlar va xalqlar bilan tengma-teng munosabatda boʻlish tarafdoridir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geyger

Geyger - MYULLER HISOBLAGICHI — yorugʻlik va rentgen nurlari, kosmik zarralar, a-, [$- zarralar, u-kvantlarni tekshirish uchun moʻljallangan asbob.Geyger Myuller sabagichi , gazni iolashtirish hodisasiga asoslangan detektorlar turkumiga kiradi va mustaqi gaz razryadi sharoitida ishlaydi.  Dastlab (1908-yil da) X. Geyger va E. Rezerford a-zarralar uchun gaz-razryadli hisoblagichni loyihalashgan, keyinchalik X. Geyger va V. Myuller hisoblagichni mukammallashtirgan. G. — M. h. germetik berk silindrik idish boʻlib, uning oʻqi boʻylab ingichka sim (katod) tortilgan. Silindrik idish (anod vazifasini bajaradi) 0,1 — 0,2 atm bosimgacha gaz (havo, vodorod, geliy, argon va hokazo) bilan toʻldiriladi, unda zarralar tushadigan kichik teshik boʻladi (1-rasm). G.—M. h. ni ulash sxemasi 2-rasmda berilgan; bunda: Vo — gaz razryadi hosil qiluvchi boshlangʻich potensial; G.—M. h. da potensial V gacha (V = 500 — 1000 V) ortadi, hisoblagichga tushgan zaryadlangan zarra gazni ionlashtiradi va tok razryad (chaqnash) hosil qiladi, natijada hisoblagichda 10’ — 10"6 s da bir juft ion paydo boʻladi. Bu tok impulsi kuchaytirgichga beriladi, soʻngra elektromagnit hisoblagich uni qayd qiladi. G.—M. h. ga tushgan har bir zarra tok impulsini hosil qiladi va har safar qayd qilinadi (qayd qilish vaqti YU"4— 10"3 s). G. — M. h. fizika, biol., tibbiyot, sanoat va texnikaning bir qancha sohalarida keng ishlatiladi.

Shisha nai v Katod Anod yemirilish davri bilan a-zarra energiyasi orasidagi bogʻlanishni ifodalaydigan qonun; quyidagi formula bilan ifodalanadi: ]gT = C + -f=, iYe bunda Ye — a-zarra energiyasi (Mev), T — yarim yemirilish davri (s), Sva D — doimiy miqdorlar. Bu qonun katta ener-giyali ozarra chiqaruvchi yadroning yarim yemirilish davri kichik boʻlishini bildiradi. X.Geygerva J. Nettol 1911 — 12-yillarda aniklashgan. G. — N. q. baʼzi elementlarning yarim yemirilish davrini aniqlashda tatbiq qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geyzerlar

Geyzerlar (islandcha geysir — shiddatli oqim) — vaqt-vaqti bilan qaynoq suv va bugʻ favvora boʻlib otiladigan buloqlar. Geyzerlar asosan, soʻnish arafasidagi yoki yaqinda soʻngan vulkanlar yon atrofida vujudga keladi. Yoriqlardan suv katta bosim va yuqori temperaturada shiddat bilan (qaynoq suv 20–40 m, bugʻ 150 m balandlikkacha) otilib chiqadi. Geyzerlar suvi nisbatan toza, bir oz minerallashgan (1—2 g/l). Kimyoviy tarkibi xlorid-natriyli yoki xlorid-gidrokarbonat-natriyli. Silikat angidridi (SiO2) koʻp boʻladi. Vulkan kanalining ogʻzida va yon bagʻrida geyzerit hosil boʻladi. Geyzerlar muntazam va nomuntazam turlarga boʻlinadi. Geyzerlar ning otilish sikli va alohida bosqichlari muntazam xilida doimiy, nomuntazamida oʻzgaruvchan. Geyzerlar bosqichlarining harakati bir necha minut yoki undan koʻproq davom etishi mumkin. Tinchigan vakti esa bir necha minutdan bir qancha soat yoki kun boʻladi. Islandiya, Kanada, Yaponiya, Xitoy, AQSH, Yangi Zelandiya va Rossiya (Kamchatka) da geyzerlar koʻp. Geyzerlar dan xonalarni isitishda, energetikada foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gekatey Miletlik

Gekatey miletlik (mil.av. taxminan 546—480) — yunon geografi, sayyohi, tarixchisi, yozuvchi. Mamlakatshunoslikka oid dastlabki geografik asarlardan biri — "Yer tavsifi" (ikki qismdan iborat asar: "Yevropa", Shimoliy Osiyoni ham oʻz ichiga olgan va "Osiyo", bunga Misr va Liviya ham kiritilgan) ning muallifi. Asarga quruqlikning odam yashaydigan qismi tushirilgan harita ham ilova qilingan. Gekatey Miletlik ushbu haritasida oʻsha vaqtgacha boshqa haritalarda koʻrsatilmagan uchinchi qitʼa — Liviya (Afrika)ni koʻrsatgan. Uning chegarasi Nil daryosi boʻylab oʻtkazilgan. Lekin xarita hozirgacha topilmagan. Biroq Gerodot va boshqa mualliflarning xarita haqidagi axborotlari va "Yer tavsifi"ning 300 dan ortiq saqlanib qolgan qismlari yunonlarning geografik tasavvurlari haqida maʼlumot beradi. Gekatey Miletlikning boshqa asari — "Genealogiya" ("Nasabnoma") yunonlarning mif va rivoyatlarini oʻz ichiga olgan.

Manbalar
Gekkel Ernst

Gekkel Ernst (; 1834.16.2, Potsdam — 1919.9.8, Yena) — nemis biologi. Yena universitetida professor (1862— 1909). Tropik zonalarda (Seylon oroli va b.) ilmiy ishlar olib borib, dengiz hayvonlari, ayniqsa, radiolyariyalar haqida katta asarlar yozgan (1862). Organizmlarning individual rivojlanishi (ontogenez) bilan uning ajdodlarining tarixiy rivojlanishi (filogenez) urtasidagi Darvin tomonidan aniqlangan oʻzaro bogʻlanishni biogenetik qonun tarzida taʼriflab bergan. Hayot davomida paydo bulgan belgilarning nasdan-naslga oʻtishini tan olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gekkonsimonlar

Gekkonsimonlar (kasratki), changalbarmoqlilar — kaltakesaklar oilasi. Uzunligi 30 sm. Boshi katta, gʻadir-budur tangachalar bilan qoplangan. Oyoqlari yaxshi rivojlangan, barmoqlari keng. Barmoqlarining osti shox plastinkali mayda soʻrgʻichlar (qillar) bilan qoplangan. Soʻrgʻichlari va changal barmoqlari yordamida gekkonsimonlar devor, daraxt, qoya, jar kabi tik joylarda, hatto, oyna betida yura oladi. Dumi sinuvchan, singan qismi qaytadan oʻsib chiqadi. Gekkonsimonlar tovush chiqaradi. Rangi och kulrang yoki toʻq jigarrang. Ular har xil mayda hasharotlar, lichinkalar, oʻrgimchaklar bilan oziqlanadi. 480 tacha turi maʼlum. Tropik, subtropik va moʻʼtadil iqlimda, jumladan, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Kavkaz va Qrimda tarqalgan. Ayrim turlari Qizil kitobga kiritilgan. Gekkonsimonlar tunda faol harakat qiladi. Oʻzbekistonda 8 turi uchraydi. Dasht va choʻllarda, loydan qurilgan eski imoratlar devorida yashaydi. Choʻldagi turlari in kovlaydi. Oʻzbekistonda kaltakesaklardan odamlar hazar qiladi. Chunki hadisga koʻra kaltakesakning shu turi zararligi va uni koʻrganda oʻldirish kerakligi aytilgan. Gekkonsimonlarning tipik vakillaridan: Turkiston harom kaltakesagi; taroq barmoqli gekkon, parrak dumli gekkon kabi turlari maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Hayvonlar

ikkinchi nomi Kasratkidir.
Geksametilendiamin

Geksametilendiamin, NH,(CH2)6NH2— organik birikma, kuchsiz ammiak hidli rangsiz kristallar. Mol. m. 116,21. Suyuqlanish temperaturasi 39—42°, qaynash temperaturasi 204—205°, zichligi 825 kg/m3. Suv, spirt, efir va b. organik erituvchilarda yaxshi eriydi. G. va uning suvdagi eritmalari havodan karbonat angidrid yutadi (2% li 1 hajm eritma 20° da 11,7 hajm). G. ali-fatik aminlarga xos barcha kimyoviy xossalarni namoyon qiladi. Oltin, kumush, mis, platina va b. metallarning tuzlari bilan qiyin eruvchan rangli kompleks birikmalar beradi. Karbon va mineral kislotalar taʼsirida tuzlar, mas, digidroxlorid (suyuqlanish temperaturasi 258°) va digidrobromid (suyuqlanish temperaturasi 263°) hosil qiladi. G. sanoatda adipin kislota dinitrilini mis-kobalt katalizatori ishtirokida kaytarish usuli bilan olinadi: StaC— (CH2)4-CsN+4Hj-*NH2(CH2)6NH2. G. poliamid tola (naylon) i.ch.da muhim xom ashyo hisoblanadi. U ingibitor, katalizator sifatida va b. maqsadlarda ham qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksametilentetramin

Geksametilentetramin (Hexamethylentetraminum), urotropin, geksamin, urizol, metenamin — antiseptik modda, ammiakni formaldegidning suvdagi eritmasiga taʼsir ettirib olinadi. Rangsiz yoki oq hidsiz kristall modda.

Mol. m. 140,19, zichligi 1270 kg/m3 (25°). Suvda eriydi; 14° dan past temperaturada barqaror monogidrat hosil qiladi. Efir, benzol va tetraxloretanda yomon eriydi. Chuchmal, bir ozdan keyin achchiq taʼmi seziladi. Kuchsiz kislotalar bilan beqaror tuzlar beradi; kuchli kislotalar taʼsirida NH3 va formaldegidga ajraladi; ishqor eritmalari taʼsiriga chidamli. Geksametilentetramin— kuchsiz nukleofil: benzil, allil va fenatsilgalogenidlar bilan monoalkil geksamin tuzlarini hosil qiladi. geksametilentetraminning sirka kislotadagi eritmasi kuchsiz oksidlovchi boʻlib, aminlarni aldegidlar yoki ketonlarga aylantirishda ishlatiladi. Ammoniy nitrat va sirka aldegid ishtirokida tutovchi HNO, ni nitrolashda geksametilentetramin portlovchi modda — geksogen hosil qiladi. Sanoatda geksametilentetramin vakuumda formaldegidga ammiak taʼsir ettirib olinadi. Geksametilentetramin dori preparat (urotropin, kalseks), antiseptik modda, fenolformaldegid smolalarni qotiruvchi, fungitsid, portlovchi moddalar i.ch.da boshlangich mahsulot sifatida ishlatiladi. U yoqilgʻi oʻrnida ("quruq spirt"), analitik kimyoda eritmalar tarkibidagi Fe(HI), AI(Ill), Cr(IH), Ti(IV) birikmalarini choʻktirishda ham qoʻllanadi. Ilk bor geksametilentetraminni A. M. Butlerov 1861 yilda NH3 va poliformaldegiddan sintez qilgan. Sistit, piyelit va siydik yoʻllarining boshqa yalligʻlanish kasalliklarida, baʼzi allergik kasalliklarda qoʻllanadi. Tabletka shaklida va 40% li eritmasi 5—10 ml dan ampulada chikariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksan

Geksan, — toʻyingan uglevodorod, rangsiz suyuklik. Mol. m. 86,18. 5 ta izomeri bor. Normal G.  ning suyuqlanish temperaturasi —95,32°, qaynash temperaturasi 68,74°, zichligi 659,4 kg/m3. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Neftning benzin fraksiyasi va gazokondensatlar tarkibida boʻladi. Katalizatorlar ishtirokida 100—450° temperatura, 1,5—5 MPa bosimda izomerlanib izogeksanlar hosil qiladi. Izogeksanlar, shuningdek neftning ogʻir fraksiya lari, gazoyl va neft qoldiqdarini krekinglashda ham hosil boʻladi. Ular motor yonilgʻilarining komponenti, Geksaning oʻzi esa eruvchi hamda past temperaturalarda ishlatiladigan termometrlarda suyuklik sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksatiuram

Geksatiuram — oʻsimliklarni fitopatogen zamburugʻlardan himoya qilishda ishlatiladigan kimyoviy preparat. Asosan urugʻlikni dorilashda qoʻllanadi. 50% li tigam (TMTD) va 30% li geksaxlorbenzolning (GXB) mexanik aralashmasi (80% li hoʻllanuvchan kukun). Bugʻdoyning chang krrakuyasiga va ildiz chirish kasalligiga, makkajoʻxorining pufakli qorakuyasi va mogʻorlanishiga, gʻoʻzaning ildiz chirishi kasalligiga qarshi qoʻllanadi. Geksatiuram bilan urugʻlarni dorilash urugʻlik tayyorlanayotgan vaqtda yoki ekishdan oldin markazlashtirilgan holda oʻtkaziladi. Sarf normasi bir tonna gʻalla urugʻligiga 2 kg , bir tonna chigitga 8-10 kg . Ishlatishdan oldin preparat 5-10 l suv bilan namlanadi. Kam zaharli. Kumulyativ xossaga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksaxloran

Geksaxloran, geksaxlorsiklogeksan, GXSG, gammeksan, benzogeksaxlorid (S6N6S16) — sirtdan taʼsir etuvchi insektitsid. Texnik geksaxloran oʻtkir, yoqimsiz hidli, pushti yoki sargʻish kulrang kristall modda. 8 izomeri mavjud. Shundan faqatgina gamma izomer kuchli insektitsidlik xususiyatiga ega. Zararkunandalarga qarshi kurashda ularning har biridan mustaqil ravishda yoki boshqa preparatlarga aralashtirib foydalanilgan. Yuqori kumulyativ xususiyatga ega boʻlganligi sababli geksaxloranni qishloq xoʻjaligi maqsadlarida ishlatish 1970-yildan boshlab man qilingan, ammo uning qoldiqlari hanuzgacha tuproqda aniqlanishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksitlar

Geksitlar, NOSN2(SOON)4SN2ON — olti atomli alifatik spirtlar; shirin taʼmli rangsiz kristallar. Suv va spirtda yaxshi eriydigan, efirda erimaydigan organik moddalar. Geksitlar tarkibida 4 ta asimmetrik uglerod atomi boʻlib, 10 ta stereoizomer holida mavjud. Geksitlar eterifikatsiyaga oson beriladi; oksidlanishi natijasida geksozalar hosil boʻladi. Baʼzi geksitlar (Dmannit, D-sorbit, dulishd va D-idit) tabiatda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksozalar

Geksozalar, CjHuO,, — molekulasida oltita uglerod atomi boʻlgan monosaharidlar. Tabiatda keng tarqalgan. Oʻsimlik va hayvon toʻqimalarida sof holda hamda polisaharidlar tarkibida uchraydi. Karbonil guruhiga koʻra geksozalar aldogeksozalar va ketogeksozalarga boʻlinadi. Aldogeksozalarga mansub glyukoza, galaktoza va mannoza tabiatda erkin holda yoki glyukozidlar, polisaharidlar hamda fosfor efirlari sifatida glikoproteidlar, glikolipidlar va b. murakkab birikmalar tarkibiga kiradi. Ketogeksozalardan eng koʻp tarqalgani — fruktoza. geksozalar polisaharid hamda glikozidlarni gidroliz qilish yoʻli bilan olinadi. Aldova ketogeksozalardan baʼzilari (alloza, akroza, glyunoza, galtoza) sintetik yoʻl bilan ham olingan. geksozalar neytral va kucheiz kislotali muhitda barqaror. Barcha geksozalar turli qandlar va ularning hosilalarini sintez qilishda asosiy xom ashyodir. Glyukoza oziq-ovqat mahsuloti va doridarmon sifatida hamda spirt sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelibolu

Gelibolu, Gallipoli yarim oroli — Turkiyaning Yevropa qismidagi yarim orol. Saros qoʻltigʻi bilan Dardanel boʻgʻozi orasida. Uzunligi 90 km, eni 20 km gacha, eng baland joyi 374 m. Paleogen davrining qumtosh, gillaridan tuzilgan. Iqlimi subtropik. Oʻrta dengiz boʻyi oʻsimliklari oʻsadi. Eng yirik shahri va dengiz porti — Gelibolu (Gallipoli). Birinchi jahon urushi (1915) davrida Geliboluda Dardanel operatsiyasi (Angliya bilan Fransiya Qora dengiz boʻgʻozlarini qoʻlga kiritish uchun Geliboluga desant tushirgan; biroq bu operatsiya muvaffaqiyatsiz chiqqan) oʻtkazilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Geliogravyura

Geliogravyura (gelio... va gravyura) — chuqur bosma usullaridan biri. Bosma qolip fotografik va kimyoviy usullar bilan tayyorlanadi. XIX asr 2-yarmida kashf etilgan. Bunda tasvir diapozitivi pigment qogʻozga tushiriladi, nusxasi mis plastinka (rastr)ga koʻchiriladi. Hosil qilingan nusxaga kimyoviy ishlov berib, chuqur bosma elementlari hosil qilinadi. Soʻnggi yillarda geliogravyura oʻrniga, koʻpincha, rakel chuqur bosma usuli qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliokonsentrator

Geliokonsentrator (gelio..., lot. con. — birga, centrum — markaz, oʻchoq) — quyosh radiatsiyasi zichligini oshirish maqsadida quyosh nurlarini bir joyga toʻplash (fokuslash) uchun moʻljallangan qurilma; bir yoki bir necha koʻzgu yoki linzadan iborat. G.ning asosiy qismlari bikr (qattiq) biriktirilgan korpus va koʻzgu yoki linzalar toʻplami. G.ning qaytaruvchi sirti paraboloid, konussimon, toroidal, tarkibiy (har xil yassi koʻzgulardan iborat), koʻzgulinzali va b. koʻrinishda boʻlishi mumkin.

Quyosh nurlarini toʻplab, undan foydalanishga urinish qadimdan maʼlum. Masalan, Arximed, fransuz olimlari T. P. Byuffon va A. L. Lavuazyening yondirish qurilmalari, keyinchalik har xil shakldagi Geliokonsentorlar paydo boʻldi. Oʻzbekistonda diametri 10 metr li paraboloid koʻrinishidagi Geliokonsentor 1946-yilda yaratilgan. Shundan keyin Fransiya, AQSH va Yaponiyada ham xuddi shunday paraboloid G.lar yasaldi. Ular bir-biridan diametri bilan farq qilardi, xolos. Keyinchalik koʻzgularning umumiy yuzasi 20 ming m2 ga yetadigan yirik G. ham paydo boʻldi. Geliokonsentrator quyosh issiqlik-kuch qurilmalari, quyosh energetika qurilmalari va boshqalarda qoʻllanadi. Paraboloid Geliokonsentor yordamida hosil qilinadigan eng yuqori energiya zichligi 35-YU3 kVt/m2 (Quyosh sirtida nur energiyasi zichligi 74-YU3 kVt/m2).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Geliopayvandlash

Geliopayvandlash (gelio... va payvandlash) — koʻzgular yoki linzalar toʻplami yordamida payvandlash zonasiga jamlab (fokuslab) tushirilgan quyosh nurlari taʼsirida qizdirish va eritish yoʻli bilan metallarni biriktirish usuli. Bunda payvandlanishi kerak boʻlgan buyum quyosh nuri tushadigan darchali kamera ichiga joylashtiriladi. Jamlangan nurlar dastasi shu darcha orqali oʻtib, payvandlanishi zarur boʻlgan joyni qizdiradi. G. usulida qiyin eriydigan metallarni payvandlash mumkin. Bu usul quyosh radiatsiyasi yetarli boʻlgan joylarda qoʻllanadi (qarang Geliokurilma).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelioseysmologiya

Gelioseysmologij (gedio..., seys-mo..., ... logiya) — Quyoshning ichki tuzilishini tadqiq qilishga qaratilgan zamonaviy astrofizika yoʻnalishi. G. deb atalishiga sabab bu soha ham seysmik toʻlqinlarni oʻrganish asosida Yerning ichki tuzilishini oʻrganuvchi fan — seysmologiya kabi akustik toʻlqinlarni oʻrganib, Quyoshning ichki tuzilishi toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplashga imkon beradi. G.da Quyoshning ichki tuzilishini oʻrganish Dopler tezligini oʻlchash, Quyosh yorqinligi va diametrining oʻzgarishini qayd etishga asoslanadi. Quyosh yuzasi davriy ravishda koʻtarilib va pasayib (tebranib) turishi tufayli uning uzoqlashuvi va yaqinlashuvi yorugʻlik spektral chizigʻiga taʼsir koʻrsatadi. Quyosh gardishining turli qismlari spektral chiziqlarini tahlil qilib tezliklar taqsimotini Dopler effektita asosan topish usuli G.da keng qoʻllanadi. Quyosh tebranishlarini qayd etishda spektral chiziqning nihoyatda tor (angstermning yuzdan bir ulushi) sohasini oʻtkaza oladigan filtrdan foydalaniladi. Tebranish davrini katta aniqlikda oʻlchash uchun uzoq vaqt (bir necha oy) davomida uzluksiz kuzatuvlar oʻtkazish kerak. Tunda va havo bulut boʻlgan paytdagi uzilishlarning oʻrnini qoplash uchun Quyoshni turli qitʼalardan turib kuzatish kerak. Shuning uchun ham G. sohasidagi tadqiqotlar xalqaro hamkorlik dasturlari doirasida bajariladi. Bunday dasturlardan biri — IRIS loyihasida Oʻzbekiston FA Astronomiya instituti ham ishtirok etadi. Toshkent viloyatining Qumbel togʻiga loyiha teleskopi oʻrnatilgan. Tebranishlarni kuzatishdan olingan maʼlumotlar asosida konvektiv zona chuqurligi va Quyoshning ichki aylanish tezligi, Quyosh qaʼrida tovushning tarqalish tezligi va Quyosh moddasining notiniqligi, bosim va temperaturaning radius boʻylab tar-qalishlari oʻrganiladi. G. usullari Quyosh yuzasidagi faol sohalarni ular hali paydo boʻlmasdanoq oʻrganishga, uning qaʼridagi geliy miqdorini aniqlashga hamda neytrino muammolarini yechishga yordam beradi.

Sobit Plyosov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotexnika

Geliotexnika (gelio... va texnika) — texnikaning quyosh nurlarini amalda foydalanish uchun qulay boʻlgan boshqa tur energiyaga aylantirish bilan shugʻullanadigan sohasi; quyosh energiyasidan texnik maksadlarda foydalanish usullari haqidagi fan. Yer sirtiga yetib keladigan quyosh nurlari juda katta issiqpik manbai hisoblanadi. Ana shu manbadan samarali foydalanish usullarini topish, turli qurilmalar, energiya manbalarini yaratish G.ning asosiy vazifasi. Quyosh yiliga 1800 dan 3000 soatgacha nur sochib turadigan joylarda gelioqurilmalar va gelio-energetika st-yalaridan foydalanish natijasida koʻp miqdorda yoqilgʻi va energiya tejaladi. Lekin bunday qurilma va stansiyalarni butun yil mobaynida birday ishlatib boʻlmasligi ulardan foydalanishni qiyinlashtiradi. Shunga qaramay, dunyoning koʻpgina mamlakatlarida, shu jumladan Oʻzbekistonda G.ga oid tadqiqrtlar olib borilmoqda. Mas, Oʻzbekistan FA Energetika va avtomatika institutida, Oʻzbekiston FA "Fizika-Quyosh" IICHBning Fizika-texnika va Materialshunoslik institutlarida G.ga oid ishlar bajariladi. "Fizika-Quyosh" IICHBga qarashli Fizika-texnika va Materialshunoslik institutlarida, Oʻzbekistan FA Energetika va avtomatika instituti va Oʻzbekiston Respublikasining bir qancha oliy oʻquv yurtlarida Quyosh energiyasidan foydalanib binolarni issiq suv bilan taʼminlash, quyosh oshxonasi yaratish, uylarni isitish, kam quvvatli isteʼmolchilarni elektr energiyasi bilan taʼminlash, Toshkent viloyatining Parkent tumanida issiqlik quvvati 1 MVt boʻlgan katta quyosh san don i yordamida yuqori temperatura sharoitida ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshiriladi. Respublikada fundamental fanlar taraqqiyotiga alohida eʼtibor berilmokda. Materialshunoslik ilmiy tadqiqot instituti yuqori zichlikka va har xil spektrga ega boʻlgan nurlanishlarni moddalar bilan oʻzaro taʼsiri, quyosh sandonida issiqqa chidamli materiallarni sintez qilish, issiqqa va ishqalanishga chidamli elektr izolyatsiya xossalariga ega boʻlgan materiallar fizika-kimyoviy texnologiyalarini yaratish va b. boʻyicha ilmiy ishlar olib bormoqda. Quyosh sandoni yordamida qoʻshilmalari boʻlmagan toza metallar eritib olinadi. Quyosh energetikasining kelajagi porloq. Quyosh va vodorod energetikasi ekologik toza, qulay, shovqinsiz va cheksiz. Olib borilayotgan ilmiy izlanishlar natijasida quyosh kosmik elektr stansiyalari va quyosh nuridan foydalanib ishlovchi turli qurilmalar va avtomobillar ishlab chiqarilmoqda. Kuchma quyosh elektr stansiyalarini koʻplab yaratish ishlari tezlashtirilmoqda, ayniqsa koʻchma quyosh elektrolizyorlarini yaratish va ulardan foydalanish ekologik toza vodorod energiyasini olishga yordam beradi.

Rabon Avezov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotrop (mineral)

Geliotrop — bezak buyumlari tayyorlanadigan oʻrtacha qimmatbaho mineral, xalsedonnit bir turi. Rangi toʻq yashil, och-qizil dogʻlari bor. G.dan moʻʼjaz idish, quticha, vaza va hokazo ishlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Bezak toshlari
Geliotsentrik koordinatalar

Geliotsentrik koordinatalar — kosmik jismlar vaziyatini Quyosh markazi va ekliptika tekisligiga nisbatan belgilovchi koordinatalar sistemasi. Katta sayyoralar, asteroidlar, kometalar va b. osmon jismlarining harakatini tasvirlashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotsentrik sistema

Geliotsentrik sistema - Quyosh sistemasining tuzilishi haqidagi tasavvur; unga koʻra, Kuyosh markaziy jism bulib, boshqa sayyoralar, shu jumladan Yer ham Quyosh atrofida va oʻz oʻqi atrofida aylanib turadi. Bu taʼlimotni polyak olimi N. Kopernik yaratdi. Mil. av. 4-asrda yunon faylasufi Geraklit Yer shar shaklida, u oʻz oʻqi atrofida aylanadi, yulduzlar esa qoʻzgʻalmas, deb aytgan. U Merkuriy va Venera Quyosh atrofida aylanib, Quyosh bilan birga Yer atrofida harakatlanadi, deb uylagan. Mil. av. 3-asrda yashagan Samoslik Aristarx yulduzlar joylashgan sfera va Quyosh qoʻzgʻalmaydi, Yer esa markazida Quyosh joylashgan aylana boʻylab harakatlanadi, degan fikrni aytgan. Abu Rayhon Beruniy "al-Qonun almasʼudiy"asarida Aristarx taʼlimotiga murojaat qilib, Yerning harakati haqida yozgan edi. Ammo bu fikrlar rivojlanmadi va to 16-asrgacha Ptolemeynnsh geotsentrik sistema haqidagi taʼlimoti hukmron boʻlib keldi. N. Kopernik "Osmon sferalarining aylanishi" asarida (1543) Yer harakati toʻgʻrisidagi gʻoyani matematik usulda isbotlab berdi. Geliotsentrik sistema. taʼlimotiga koʻra: 1) olamning markazida Yer emas, balki Quyosh turadi; 2)Yer va b. sharsimon sayyoralar Quyosh atrofida faqat bir yoʻnalishda harakatlanadi hamda biror diametr atrofida aylanadi; 3) sayyoralarning Quyosh atrofidagi yoʻli (orbitasi) aylanadan iborat; 4) sayyoralar bir xil tezlikda tekis harakat qiladi. Bundan tashqari, Kopernik Oy Yer atrofida aylanadi va Yer bilan birga Kuyosh atrofida harakatlanadi, deb hisoblaydi. Kopernik osmon yoritqichlarining sutkalik koʻrinma harakati Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi natijasida, Quyoshning yillik koʻrinma harakati esa Yerning Quyosh atrofida yillik aylanishi natijasida sodir boʻlishini tushuntirdi. Nemis astronomi I. Kepler N. Kopernik taʼlimotini rivojlantirib, sayyoralarning harakat qonunlarini ochdi. Geliotsentrik sistema. geotsentrik sistema tarafdorlariga qaqshatqich zarba berdi. J. Bruno, G. Galiley geliotsentrik sistema. gʻoyasining taraqqiyotiga katta hissa qoʻshishdi. 1677-yilda I. Nyuton oʻzining butun olam tortishish qonunini kashf etdi va bu bilan sayyoralarning Kuyosh atrofida harakat qilish sabablarini ochib berdi. 1957-yil 4 oktabrda boshlangan kosmik era, yaʼni Yer suniy yoʻldoshlarining uchirilishi, kosmik raketalarning Oy va sayyoralarga parvozi geliotsentrik sistema. gʻoyasining toʻgʻri ekanligini isbotladi. Geliotsentrik sistema. tabiatshunoslikning rivojlanishida olamshumul oʻrin tutdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Murray Gell-Mann

Murray Gell-Mann (1929.15.9, Nyu-York) — amerikalik nazariyotchi-fizik. Ilmiy ishlari maydonning kvant nazariyasi, elementar zarralar fizikasi, yadro fizikasiga oid. Fanga ajiblik tushunchasini kiritgan va uning saqlanish qonunini ochgan (yapon fizigi K. Nishijimadan mustaqil holda, 1953). Elementar zarralar sistemasini (1961), kvarklar gipotezasini (1964) taklif qilgan. Nobel mukofoti laureati (1969).

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
AQSh fiziklari
1929-yilda tugʻilganlar
15-sentabrda vafot etganlar
2019-yilda vafot etganlar
21-asr amerikalik olimlari
Amerikalik olimlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Abduqodir Gʻiloniy

Abduqodir Gʻiloniy (toʻliq ismi: Gʻiloniy Muhiddin Abduqodir ibn Abiy Solih Jangiydoʻst)(1077-yil, Gelon viloyati, Eron — 1166-yil) — fors ilohiyotchisi, mutasavvif.

Hayoti 
18 yoshida Bagʻdodga keladi va juda koʻp olimlardan saboq oladi. Uning Hanbaliya mazhabiga oid vaʼzlari shuhrat qozonadi. Keyinchalik Geloni Qurʼon tafsirchisi va muftiy sifatida faoliyat koʻrsatadi. U hadis va fiqh ilmlaridan dars beradi. Geloni hanbaliya mazhabida qatʼiy turgan, Muhammad (sav) sunnatlariga soʻzsiz rioya etgan. Vaʼzlarida musulmonlar uchun zarur boʻlgan oʻnta axloqiy qoidani bayon etgan. Geloni oʻzining tariqat uslubini vujudga keltirmagan, biror tariqatga boshchilik qilmagan boʻlsa ham uni qodiriya sufiylik tariqatining asoschisi deb hisoblaydilar. Ammo, haqiqatda esa, bu tariqat uning avlodlari yoki muridlari tomonidan faqat 13-asrning oʻrtalarida, baʼzi mutaxassislarning fikricha, hatto 15-asrda vujudga kelgan. Xalq ommasi uni moʻjiza koʻrsatishga qodir boʻlgan aziz-avliyo va bechoralarning homiysi deb, ulugʻlar edi. Unga Gʻavsul Aʼzam („ulugʻ himoyachi“) va piri dastgir („madadkor pir“) laqablarini berishgan. Geloni maqbarasi Bagʻdodda boʻlib, islomdagi mashhur muqaddas joylardan biri hisoblanadi.

Gelonining „Al-gʻunya li talib tariq l-haqq“ („Haq yoʻlidan boruvchi toliblar yoʻlini toʻgʻrilash“) asari saqlanib qolgan. Bu asarda hanbaliya mazhabi nuqtai nazaridan islomdagi 73 firqaga boʻlingan musulmon jamoasining ijtimoiy, axloqiy burch va vazifalari bayon qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

Ilohiyotchilar
Mutasavviflar
Gemagtlyutinatsiya

Gemagtlyutinatsiya (gemo... va agglyutinatsiya) — serologik reaksiya; quyilayotgan qon resipiyent (qon oluvchi bemor)ning qon guruhiga moye kelmaganda, qon shaklli elementlaridan eritrotsitlarning bir-biriga yopishib, gʻuj boʻlib choʻkishi. Bevosita va bilvosita gemaglitinatsiya farq qilinadi. Bevosita G.da eritrotsitlarning yopishib qolishi unga antitelo — gemagglyutininlarning toʻgʻridan toʻgʻri taʼsiri tufayli roʻy beradi. Agar gemagglyutinin va eritrotsitlar bir turdagi organizmga xos boʻlsa, izogemagglyutinatsiya sodir boʻladi. Bu qon guruhini aniqlash va donorni toʻgʻri tanlashda qoʻl keladi. Agar yuqoridagi holat har xil turdagi organizmga xos boʻlsa, geteroagglyutinatsiya roʻy beradi, bu asosan ayrim infeksion kasalliklar (masalan, infeksion mononukleoz)da kuzatiladi. Bilvosita G.da tegishli antigen yoki gapten bilan ishlangan eritrotsitlar yopishib qoladi. Bu reaksiya ayrim infeksion va allergik kasalliklarda qoʻllanadi. Eritrotsitlarning gʻuj boʻlib yopishib qolishi viruslar taʼsirida (masalan, grippda) ham roʻy berishi mumkin. Virusli kasalliklarni aniqlashda bu reaksiyalarning oʻziga xos tomonlaridan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gematit

Gematit (yun. haima — qon), temir yaltirogʻi — temirning keng tarqalgan minerali. Kimyoviy formulasi Gʻe2O3. Tarkibida 70% gacha temir bor. Baʼzan titan (11% gacha TiO2 titanogematit), alyuminiy (14% gacha A12O, — alyumogematit), marganes (17% gacha — marganesgematit), suv (N,0 8% gacha gidrogematit) aralashmalari boʻladi. Trigonal singoniyali. Kristallari koʻpincha plastinkasimon, varaqsimon, buyrak shaklida, rangi poʻlatrang — kulrangdan qoragacha. Yarim metallsimon yaltiraydi. Chinniga chizilsa qizil iz qoldiradi. Qattiqligi 6—6,5. solishtirma og'irligi 5,3. Qizdirilganda magnitlanadi, 1594° temperaturada eriydi. Gematit intruziv jinslarda, gidrotermal konlarda kvars, barit, magnetit, xlorit bilan birga va vulkan kraterlari devorlarida uchraydi. Nurash jarayonida temir gidroksidlarining suvsizlanishi natijasida ham  gematit hosil boʻladi. Regional metamorfizm jarayonida gematitning juda katta massalari vujudga keladi. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama togʻlaridagi temir konlarida (Surenota. Gʻova, Toʻrangli, Chaqadambuloq), koʻp metalli konlarda (Qoʻrgʻoshinkon, Oltintopkan, Konsoy) koʻp tarqalgan. Ukraina (Krivoy Rog), Rossiya Federatsiyasi (Kursk magnit anomaliyasi, Ural togʻlari, Sibirda), AQSH, Kanada, Braziliya, Hindiston va boshqa mamlakatlarda yirik konlari bor. Gematit rudalari choʻyan va poʻlat olishda muhim xom ashyo hisoblanadi. Toza kukunsimon xillari boʻyoq tayyorlashda ishlatiladi:  gematit — temir olinadigan ruda.

Manbalar 

Minerallar
Alabama shtati ramzlari