Aorta anevrizmasi

Aorta anevrizmasi aorta qon tomirining normal oʻlchamidan 1,5 martadan ortiq kengayishi (dilotatsiyasi) hisoblanadi. Anevrizmalar odatda yorilgungacha hech qanday klinik belgilar bermaydi. Baʼzan qon aylanish buzlishi hisobidan qorin, bel yoki oyoq sohalarida ogʻriq sezilishi mumkin.  AA uchrash ehtimolligi 2 dan 12% gacha boʻlib, 65 yoshdan oshgan erkaklarning taxminan 8% ida uchraydi. AAA bilan bogʻliq oʻlim darajasi Qoʻshma Shtatlarda yiliga taxminan 15000 va Buyuk Britaniya hamda Irlandiyada yiliga 6000 dan 8000 gacha. 2001 va 2006-yillar oraligʻida Amerika Qoʻshma Shtatlarida taxminan 230000 bemorda AAA sababli jarrohlik amaliyoti amalga oshirildi. Etiologiya yaʼni kasallik kelib chiqish sababi haligacha muammoligicha qolmoqda, shu sababli bu borada doimiy tadqiqotlar olib borilyapti. Hozirgacha aniqlangan sabablarga jarohatlar, infektsiya va yalligʻlanish kasalliklari kiradi. Xavf omillariga esa tamaki chekish, keksa yosh, dislipidemiya, gipertenziya va koronar arteriya kasalliklari kiradi. Kasallikning patofiziologiyasi: yalligʻlanish "kaskad"ini boshlab beradigan boshlangʻich omil proteazalar hisoblanib, proteazalar hujayradan tashqari matritsa oqsilining parchalanishi yakunda arterial insult va arterial tomir devorining zaiflashishiga olib keladi. Anevrizmalar koʻpincha qorin aortasida joylashadi, ammo koʻkrak aortasida ham joylashishi mumkin. Aorta anevrizmasi aorta devorining zaifligidan kelib chiqadi va aorta yorilishi xavfini oshiradi. Yorilish sodir boʻlganda, katta miqdordagi ichki qon ketish paydo boʻladi va koʻp hollarda oʻlim bilan yakunlanadi. Kasallikning profilaktikasiga chekish kabi xavf omillarini kamaytirish orqali erishiladi. AAAni davolash ochiq yoki endovaskulyar jarrohlik yoʻli bilan amalga oshiriladi.  Aorta anevrizmasi 2013-yilda dunyo boʻylab 152 000 ga yaqin oʻlimga olib keldi, 1990-yilda bu koʻrsatkich 100 000 taga koʻp boʻlgan edi.

Klassifikatsiyasi 
Aorta anevrizmalari aortada joylashishiga qarab tasniflanadi.

 Aorta ildizi anevrizmasi yoki Valsalva sinusining anevrizmasi.
 Koʻkrak qafasi ichidagi aortaning koʻkrak qismi anevrizmasi: bu oʻz navbatida yana koʻtariluvchi, aorta yoyi yoki tushuvchi anevrizmalar sifatida tasniflanadi.
 Qorin boʻshligʻi aorta anevrizmasi, "AAA" yoki "uchlik A", aorta anevrizmasining eng keng tarqalgan shakli, qorin boʻshligʻidagi aorta segmentida anevrizma kuzatiladi. Torakoabdominal aorta anevrizmalarida kengaygan sohalar ham torakal (koʻkrak), ham qorin qismida topiladi.
 Torakoabdominal aorta anevrizmalari koʻkrak va qorin boʻshligʻidagi aortaning bir qismini yoki bor uzunligi boʻyicha kuzatilishi mumkin.

Simptomlari 
Koʻpincha aorta anevrizmalari yorilmaguncha simptomlari yuzaga chiqmaydi. Anevrizma hajmi kattalashganda, qorin ogʻrigʻi va bel ogʻrigʻi kabi alomatlar rivojlanishi mumkin. Anevrizma nerv ildizlarini siqishi hisobiga oyoq ogʻrigʻi kuzatilishi mumkin. Anevrizmalar yuzaga kelganda davo choralari amalga oshirilmasa, borgan sari anevrizma kattalashishi, devori esa yupqalashishi mumkin. Qon tomirdagi oqim oʻzgarishi hisobidan anevrizma sohasida qon laxtasi hosil boʻladi. Baʼzi holatlarda bu jarayon ogʻir oqibatlarga yaʼni laxta parchalanib, qon oqimi bilan tarqalishi va emboliyaga olib kelishi mumkin. Anevrizmalarni fizik tekshiruvlarda topish mumkin. Tashxisni tasdiqlash va anevrizmaning anatomik darajasini aniqlash uchun instrumental tekshiruvlar amalga oshiriladi. Aorta yoyi anevrizmasi kuzatilgan bemorlarda boʻgʻiq ovoz yuzaga keladi (hiqildoq mushaklarini innervatsiya qiluvchi nervus laringeus reccurensning aorta anevrizmasi tomonidan bosilib qolishi hisobiga yuzaga keladi).

Abdominal anevrizma 

Aortaning qorin qismi anevrizmasi (AAA) koʻkrak qafasi qismi anevrizmasiga qaraganda tez-tez uchraydi. Buning sabablaridan biri, aorta devorida mavjud boʻlgan bosimga qarshilik koʻrsatuvchi oqsil elastin qorin aortasida koʻkrak aortaga nisbatan kamroq boʻlishidir. Yana boshqa sababi esa, qorin aortasida vaso vasorum yaʼni aorta devorini oziq moddalar bilan taʼminlaydigan qon tomirlari mavjud emas. Koʻpchilik AAA aortadagi uchta qavatni (tunica intima, tunica media va tunica adventitsia) ham zararlanishi bilan kechadi va bunday anevrizmalar haqiqiy (chin) anevrizmalar deyiladi. AAAning tarqalishi yoshga qarab ortadi, tashxis qoʻyish vaqtida oʻrtacha yoshi 65-70 ni tashkil qiladi. AAAlar koʻpchilik hollarda ateroskleroz bilan bogʻliq, ammo ularning shakllanishida boshqa omillar ham ishtirok etadi. AAA yorilishi xavfi uning diametri bilan bogʻliq;  Agar anevrizma taxminan 5 sm ga yetsa, yillik yorilish xavfi jarrohlik aralashuvi hisobiga yanada oshadi. Shuningdek, anevrizmalarning yorilish xavfi uning shakliga ham bogʻliq;  "Fusiform" (uzun) deb ataladigan anevrizmalar "sakkulyar" (qisqaroq, bulbous) anevrizmalarga qaraganda kamroq yorilishga moyil hisoblanadi, ikkinchi holatda anevrizma sohasi kichikligi sababli, aynan shu devor sohasida taranglik koʻproq boʻladi. Anevrizma yorilishdan oldin kindik ustida katta, pulsatsiyalanuvchi massa shaklida namoyon boʻlishi mumkin. Anevrizmadagi turbulent oqimdan shovqin eshitilishi mumkin. Anevrizma yorilib ketgandan soʻng, u kuchli, doimiy va orqaga tarqaladigan qorin ogʻrigʻining klassik belgilari bilan namoyon boʻladi. Qorin boʻshligʻi aortasi anevrizmasining tashxisi ultratovush yordamida tasdiqlanishi mumkin. Qorin boʻshligʻida erkin suyuqlik mavjudligi bilan yorilish koʻrsatilishi mumkin. Qorin boʻshligʻining kontrastli kompyuter tomografiyasi AAA tashxisini qoʻyish va davolash usullarini tanlash uchun eng yaxshi tekshiruv usuli hisoblanadi. Bemorlarning faqat 10-25% operatsiya hisobiga tirik qolishi mumkin. Qo'shma Shtatlardagi yorilish anevrizmasidan yillik oʻlim taxminan 15 000 ni tashkil qiladi. Oʻlim asosan qorin boʻshligʻi anevrizmalariga bogʻliq, koʻkrak va torakoabdominal anevrizmalar umumiy sonning 1% dan 4% gacha qismini tashkil qiladi.

Aorta yorilishi 
Aorta anevrizmasi devor zaifligidan yorilishi mumkin. Aorta yorilishidan soʻng shoshilinch jarrohlik amaliyotiga oʻtqazilishiga qaramasdan, koʻp hollarda jarayon oʻlim bilan yakunlanadi. (oʻlim koʻrsatkichi yuqori). Ayniqsa haftaning dam olish kunlarida aorta anevrizmasi yorilishi natijasida oʻlim koʻrsatkichi, ish kunida qabul qilingan bemorlar orasidagi oʻlim koʻrsatkichidan doimo yuqori boʻladi. Bu jarrohlik aralashuvining qanchalik tezkorlik bilan olib borilishiga bogʻliq (dam olish kunlarida jarrohlik aralashuvi kechikishi bilan bogʻliq).

Xavf omillari 
Xavf omillari guruhiga quyidagilar kiradi:

Koronar arteriya kasalligi

Gipertenziya

Loeys-Ditz sindromi

Giperxolesterinemiya

Gipergomosisteinemiya

Koʻtarilgan C-reaktiv oqsil

Tamaki chekish

Spirtli ichimliklarni iste'mol qilish

Periferik qon tomir kasalligi

Marfan sindromi

IVO Ehlers-Danlos turi

Ikki tavaqali aorta qopqog'i

Sifilis

IgG4 bilan bogʻliq kasallik

Homiladorlik

Surunkali obstruktiv uyqu apnoaesi

Davolash 
Aorta anevrizmasini davolash jarrohlik (ochiq yoki endovaskulyar) usuli bilan amalga oshiriladi. Operativ jarrohlik aorta anevrizmasining yakuniy davosidir. Terapevtik muolajalar odatda kichikroq anevrizmalar yoki keksa, zaif bemorlar (operativ amaliyotga bardosh bera olmaydiganlar) uchun moʻljallangan.

Terapevtik davo 
Aorta anevrizmasida terapevtik davo qon bosimini qatʼiy nazorat qilish bilan olib boriladi. Bu oʻz-oʻzidan aorta anevrizmasini davolamaydi, ammo yuqori qon bosimini nazorat qilish orqali gipertenziya sababli anevrizmaning yanada kengayishi oldi olinadi. Kichikroq anevrizmalar yoki zaif bemorlarda uchraydigan aorta anevrizmasida tibbiy davolash chekishni toʻxtatish, qon bosimini nazorat qilish, statinlar va ba'zan beta-blokerlarni qoʻllashni oʻz ichiga oladi. Anevrizma hajmini kuzatish uchun muntazam ravishda (yaʼni har 6 yoki 12 oyda) ultratovush tekshiruvi oʻtkaziladi. Optimal tibbiy davolanishga qaramay, katta anevrizmalari boʻlgan bemorlarda anevrizmaning oʻsishi davom etishi va jarrohlik aralashuvisiz anevrizmada yorilish xavfi boʻlishi mumkin.

Jarrohlik 

Aorta anevrizmasini jarrohlik amaliyoti aralashuvi bilan davolash terapevtik davo yordam bermaganda yoki anevrizma yorilish xavfi yuqori boʻlganda amalga oshiriladi. Misol uchun, ogʻir yurak-qon tomir kasalliklari boʻlgan keksa bemorda kichik anevrizma operativ usulda davolanmaydi. Kichkina anevrizmaning yorilish ehtimoli anevrizmani jarrohlik aralashuvi bilan davolash jarayonida kelib chiqadigan yurak asoratlaridan koʻra kamroq boʻladi. Shu sababli kichik anevrizmalar terapevtik muolajalar bilan davolashga harakat qilinadi. Jarrohlik aralashuvida yorilish xavfi ikki barobarga oshadi. Birinchidan, protsedura (jarrohlik amaliyoti) davomida va undan keyin darhol yuzaga keladigan muammolar xavfi ("peri-protsedura" asoratlari) hisobga olinadi. Ikkinchidan, protseduraning samaradorligi e'tiborga olinishi kerak, ya'ni protsedura bemorni uzoq muddat davomida anevrizma yorilishidan samarali himoya qiladimi va protsedura uzoq davom etadimi. Kamroq invaziv protsedura (masalan, endovaskulyar anevrizmani tuzatish) bemor uchun qisqa muddatli xavf bilan bogʻliq boʻlishi mumkin (protseduradan keyingi asoratlar kamroq), ammo uzoq muddatli kuzatuvda ikkilamchi protseduralar zarur boʻlishi mumkin. Anevrizmaning diametri, uning oʻsish tezligi, Marfan sindromi, Elers-Danlos sindromi yoki shunga oʻxshash biriktiruvchi toʻqima kasalliklarining mavjudligi yoki yoʻqligi va boshqa yondosh kasalliklar umumiy davolashda muhim omillar hisoblanadi. Katta, tez kengayadigan yoki simptomatik anevrizmani operativ davolash talab qilinadi, chunki uning yorilish ehtimoli koʻproq. Sekin-asta kengayib boruvchi aorta anevrizmalaridan keyin muntazam diagnostik testlar (masalan: KT yoki ultratovush tekshiruvi) oʻtkazilishi mumkin. Qorin boʻshligʻi anevrizmalari uchun anevrizmalarini davolashning amaldagi koʻrsatmalari anevrizmaning diametri 5 sm (2 dyum) dan katta boʻlishi. Biroq, 60–76 yoshdagi bemorlarga oid soʻnggi ma'lumotlar diametri 5,5 sm (2 dyum) dan kam boʻlgan qorin bo'shligʻi anevrizmalarini terapevtik davolashni taklif qiladi.

Ochiq jarrohlik 
Ochiq jarrohlik usulida qorin boʻshligʻi yoki qorin boʻshligʻi va koʻkrak qafasidagi kesma orqali aortaning kengaygan qismini topiladi, soʻngra kengaygan aortani almashtirish uchun sintetik (Dakron yoki Gore-Tex) greft (naycha) kiritiladi. Naycha arotani ust tomoni sogʻlom qismlarida joylashtirilladi (anevrizma sohasi nayning ostida qoladi). Naycha aortaning "sogʻlom" qismlariga fiksatsiyalanadi (tikiladi).

Endovaskulyar 
Aorta anevrizmalarini endovaskulyar davolash ochiq jarrohlik amaliyotiga qaraganda minimal invaziv usul hisoblanadi. Bu har bir oyoqning yuqori qismidagi kichik kesmalar orqali aortaga endovaskulyar stentni joylashtirishni oʻz ichiga oladi. Ochiq jarrohlik bilan solishtirganda, EVAR qisqa muddatda yuzaga keluvchi oʻlim xavfi kamroq va kasalxonada qolish muddati qisqaroq, lekin har doim ham amalga oshirish uchun qulay jarrohlik usuli hisoblanmaydi.  Bu ikki jarrohlik amaliyoti natijalari oʻrtasida farq deyarli yoʻq. Ammo, EVARdan soʻng takroriy muolajalar kerak boʻladi.

Manbalar 

 

Tibbiyot
Qon-tomir jarrohligi