Abu Saidxon

Abu Saidxon (? – 1533-yil) – Shayboniylar sulolasidan boʻlgan Buxoroning toʻrtinchi xoni (1531-1533-yillar). Koʻchkunchixonning oʻgʻli.

Kelib chiqishi 
Abu Saidxon Koʻchkunchixonning uch oʻgʻlining eng kattasi boʻlgan. Nasab boʻyicha oʻzbek Shayboniylar sulolasining asoschisi Muhammad Shayboniyning amakivachchasi, temuriy Mirzo Ulugʻbek va oʻzbek xonligi asoschisi Abulxayrxonning nabirasi edi.

Harbiy harakatlar

Gʻijduvon jangi 
1512–yilda Abu Said Muhammad Temur Sulton bilan birgalikda Koʻchkunchixon tomonidan Ubaydullaxonga yordam berish uchun yuboriladi. Ular Gʻijduvondagi hal qiluvchi jangda Ubaydullaxon boshchiligida safaviylar ustidan gʻalaba qozondilar. Sunniylik xonlikda islomning hukmron tarmogʻi sifatida saqlanib qolgan.

Qozoqlarga qarshi jangda qatnashish 
1516–1517-yillarda Abu Said Ubaydullaxonning qozoq xonlariga qarshi yurishida qatnashdi.

Safaviylarga qarshi yurishlarda qatnashish 
1524 va 1528–yillarda Abu Said Ubaydullaxonning Xurosonga yurishida qatnashdi. Bunday janglar u xon etib saylanganidan keyin ham davom etdi. Shayboniylar ham Xuroson va Hirot uchun Safaviylarga qarshi kurashni davom ettirdilar.

Buxoro xoni 
Abu Said shayboniylar sulolasining ikki yirik namoyandasi: Suyunchxo‘jaxon (1454—1525-yillar) va Jonibek Sulton (XV asr—1529-yillar) vafotidan soʻng, oliy xon deb eʼlon qilindi.

Abu Saidxon qarorgohi Samarqandda boʻlgan xon hisoblansa-da, mamlakatdagi haqiqiy hokimiyat Shayboniyxonning jiyani Ubaydullohxon qoʻlida edi. Biroq tangalar Abu Saidxon nomiga chiqarilgan. 1532-yilda Xurosonning bir qator shaharlari qoʻlga kiritilgach, Mashhad, Sebzevar va Torbatda tangalar muomalaga chiqarildi.

Madaniy siyosat 
Ulugʻbek madrasasi yonida Registon maydonining janubiy tomonida Abu Saidxon Ulugʻbek davri ansamblini toʻldiruvchi madrasa qurdirgan. Bu binodan faqat „Chil duxtaron“ nomi bilan mashhur boʻlgan Shayboniylar qabri saqlanib qolgan.

Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Abu Saidxon fors tilini umuman bilmagan.

Oila 
Maʼlumotlarga koʻra, uning besh oʻgʻli boʻlgan: birinchisi – Ugan sulton, ikkinchisi – Sulton Said, uchinchisi – Jovonmardxon, toʻrtinchisi – Sulton Muhammad sulton, beshinchisi – Xudoyberdi sulton. Ugan sultondan nasl qolmagan.

Oʻlimi 
Abu Saidxon 1533-yilda Samarqandda vafot etgan va Registon maydoni yaqinidagi sulolaviy qabrga (daxma) dafn etilgan. Afsuski, XX asrning boshlarida dahma allaqachon vayronaga aylangan. Keyinchalik 1930-yillarda Sovet hukumati tomonidan yoʻq qilingan. Abu Saidxon vafotidan keyin taxtga Ubaydullaxon oʻtirdi.
Abu Saidxon davrida Movarounnahrda shayboniylar oʻrtasida Buxoro va Samarqand taxti uchun oʻzaro nizolar davom etgan. U mashhur tasavvuf olimi boʻlmish oʻz vaziri Ofoq Xojaning muridi edi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Bartol’d V. V. Obshchiye raboty po istorii Sredney Azii // Sochineniya: v 9 t. Moskva : Vostochnoy literatury, 1964. T. 2, kn. 2. – 1024 s.
 Bartol’d V. V. Sochineniya. Raboty po istorii i filologii tyurkskikh i mongol’skikh narodov: v 9 t. Moskva : „Nauka“. Glavnaya redaktsiya vostochnoy literatury, 1968. – T. 5. – 759 s.
 Bartol’d V. V. Sochineniya. Raboty po istochnikovedeniyu : v 9 t.. Moskva : „Nauka“. Glavnaya redaktsiya vostochnoy literatury, 1973. – T. 8. – 725 s.
 Trever K. V. Istoriya narodov Uzbekistana. Ot obrazovaniya gosudarstva Sheybanidov do Oktabr’skoy Revolyutsii: v 2 t. / Yakubovskiy A. YU., Voronets M. E.. Tashkent: AN UzSSR, 1947. T. 2, vyp. ru. – 514 s.
 Fazlallakh ibn Ruzbikhan Isfakhani. Mikhman-name-yi Bukhara (Zapiski bukharskogo gostya). – Moskva: Vostochnaya literatura, 1976. – 106 s.
 ABU SAIDKHON // Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi : [uzb.]. – Toshkent : Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi, 2000—2005. – S. 67. – 879 s.
 ĠIZHDUVON ZHANGI // Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi : [uzb.]. – Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi : [uzb.]. – Toshkent : Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi, 2000—2005.

1533-yilda vafot etganlar
Oʻzbek hukmdorlari
Shayboniylar