yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Baxtiyor Aliyev

Baxtiyor Toshkentboyevich Aliyev (26-may 1938-yil Toshkent) — changchi, bastakor, Oʻzbekiston xalq artisti (1983). Hamza nomidagi musiqa bilim yurtini (1955), Toshkent davlat madaniyat institutini (1995) tugatgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasining ashula va raqs ansambli (1955), „Bahor“ ansambli (1956-yildan) sozandasi, musiqa rahbari (1965-88 va 1992-yildan). Aliyev repertuaridan oʻzbek musiqa merosi namunalari („Bayot I, III, V“, „Soqiynomai savti kalon“ va boshqalar) oʻrin olgan. Bastakor sifatida 400 dan ortiq raqs va koʻshiklar — „Toshkent goʻzali“, „Guldasta“, „Qirq qiz“, „Ona madhi“ (B. Brovsin bilan), „Baxt qushi“, „Oq oltin“ (N. Zokirov bilan), „Badaxshon qizi“, „Dil nolasi“, „Bahor nashidasi“, „Mukarra-maxonim oʻynasa“ va boshqa, shuningdek „Chang uchun rapsodiya“ muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
26-mayda tugʻilganlar
Komil Aliyev

Komil Maʼrufovich Aliyev (1905.25.7-1939.10.9) — jurnalist, oʻzbek matbuotida feletonchilik asoschila-ridan biri. Faoliyatini „Turkiston“ („Qizil Oʻzbekiston“) gazetada (1924-yildan) boshlab, turli vazifalarni (muxbir, boʻlim mudiri, mas’ul kotib) bajargan. 1925—27-yillarda „Ozod Buxoro“, 1936—37-yillarda „Ilgʻor Surxon uchun“ viloyat gazlarida ishlagan. Aliyev asosan feletonchilik bilan shugʻullangan. U feletonlarini „Kakra“, „Nor yigit“ taxalluslari bilan yozgan. Feleton, tanqidiy maqola va reportajlardan iborat „Bomba“ va „Davr dushmanlari“ (1932) toʻplamlari chop etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1905-yilda tugʻilganlar
1939-yilda vafot etganlar
Mamat Aliyev

Mamat Aliyev (1934-yil13-sentabr, Samarqand tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Samarqand Davlat Universitetning tarix fakultetini tugatgan (1958). 1958-90 yillarda Shahrisabz, Samarqand tumanidagi maktablarda oʻqituvchi, maktab direktori oʻrinbosari, maktab direktori. 1991-yildan Tayloq tumanidagi 11-maktab direktori. Aliyev faoliyati davrida maktab moddiy texnika bazasi mustahkamlandi, maktabning yangi binosi ishga tushirildi, limonariy qurildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Iroda Aliyeva

Iroda Mirzaxonovna Aliyeva (17-dekabr 1929, Toshkent — 7-iyun 1989, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Toshkent sanʼat institutini bitirib (1951), Hamza nomidagi Oʻzbek davlat akademik drama teatrida ishladi (1951-72), 1972-89 yillar „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida aktrisa. Nasiba („Ogʻriqtishlar“), Muqaddas („Chin muhabbat“), Shirin („Bir sevgi afsonasi“), Guzin („Turkiya haqida hikoya“), Kamola (R. Tagorning „Halokat“ romani asosida yaratilgan inssenirovka — „Gang daryosining qizi“), Maryam („Jazoir, mening vatanim“), Asal („Sarvqomat dilbarim“), Nazokat („Parvona“) rollarida Aliyeva muvaffaqiyat qozondi va lirik rollar ijrochisi sifatida tanildi. Yuksak texnika, mukammal sahna nutqiga ega boʻlgan Aliyeva qahramonlarining dunyoqarashi va ichki kechinmasini oʻziga xos sharqona xususiyat, nazokat bilan ifodalashga erishgan. Kinoaktyor teatr-studiyasida Nina (Aliyeva Kason, „Yetti faryod“, 1973), Enaga (Aliyeva Korneychuk, „Platon Krechet“, 1974) va boshqa rollarni ijro etdi. Kinoda: „Akmal, ajdaho va malika“ (1980), „Akmalning yangi sarguzashtlari“ (1983) filmlarida yalmogʻiz kampir obrazini yaratdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1929-yilda tugʻilganlar
17-dekabrda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
7-iyunda vafot etganlar
Nazira Aliyeva

Nazira Nasriddinovna Aliyeva (31-dekabr 1912, Toshkent — 19-iyun 1980) — Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Boku teatr texnikumini (1927), Moskva davlat teatr sanʼati institutini (1934) tugatgan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti katta oʻqituvchisi (1945-yildan), kafedra mudiri (1949-66), dotsenti (1961-yildan).

Aliyeva 1935-41 yillarda M. Azizbekov nomidagi Ozarbayjon davlat akademik drama teatrida Soʻlmas (J. Jabborli, „Oʻt kelini“), Durdona (Husayn Jovid „Siyovush“), Juletta (U. Shekspir, „Romeo va Juletta“) obrazlarini ozarbayjon tilida yaratdi. 1934, 1941-48 yillarda Hamza nomidagi teatrda Dezdemona (U. Shekspir, „Otello“), Xolisxon, Jamila (Hamza, „Xolisxon“, „Boy ila xizmatchi“), Shirmon (I. Sulton, „Burgutning parvozi“), Saodat (Komil Yashin va Amin Umariy „Hamza“) kabi yirik rollarni ijro etdi. „Sepsiz qiz“ (Aleksandr Ostrovskiy), „Alisher Navoiy“ (Uygʻun, I. Sulton), „Dengizdagilar sharafiga“ (Boris Lavrenev) spektakllariga rejissyorlik qilgan.

„Oʻlim qudugʻi“, „Uyqusiz tunlar“, „Mahallada duv-duv ran“ filmlarida oʻynagan. M. Shamxalovning „Qaynona“ komediyasini, M. Urdubodiyning „Kilich va qalam“ romanini oʻzbek tiliga tarji-ma qilgan. „Sahna nutqining ravon va aniq boʻlishida muhim shartlar“, „Oʻzbek sahna nutqining baʼzi texnik elementlari“ ilmiy-metodik ishlar, „Sanʼat — mening hayotim“ esdaliklari muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jun-20-1980-3573543/

Oʻzbekiston xalq artistlari
Oʻzbek tarjimonlari
Alizarin

Alizarin, 1,2-digidrooksiantra-xinon, SIN8O4 – zargʻaldoq-qizil kristall. Mol. m. 240,20. Suyuqlanish temperaturasi 290°, qaynash temperaturasi 430°. Suvda yomon, etil spirtda oʻrtacha eriydi; benzol, sirka kislota, ishqorlarda yaxshi eriydi. Alizarin roʻyan oʻsimligi (Rubia tinctorium) ildizida glyukozid holda uchraydi. Birinchi marta 1869 yilda nemis kimyogarlari K. Grebe va K. T. Liberman tomonidan sintez qilingan. Sanoatda sintetik „Alizarin 323“ ishlatiladi. Alizarin koʻp valentli metallar (mas, alyuminiy) bilan rangli tuzlar hosil qiladi. Alizarin analitik kimyoda koʻp metallarning ionlarini aniqlashda, baʼzi boʻyoqlarni sintez qilishda yarim mahsulot sifatida ishlatiladi; uning alyuminiyli loki badiiy boʻyoqlar tayyorlashda va poligrafiyada qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alizarin boʻyoqlar

Alizarin boʻyoqlar — alizarin va boshqa poligidrooksiantraxinonlar hosilalari. Ularning koʻpchiligi alizaringa nitrat kislota, sulfat kislota va boshqa reaktivlar taʼsir ettirib olinadi. Gazlamalarni qizil, binafsha va pushti ranglarga boʻyashda foydalaniladi. Koʻp valentli metallarning rangli tuzlari holida suvda erimaydigan juda mustahkam lok olishda ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-izoh

"Al-izoh" – haftalik, diniy, adabiy, ilmiy, siyosiy jurnal. Toshkentda "Ulamo" jamiyati tomonidan chop etilgan. Birinchi soni 1917-yil 19-iyunda chiqqan. Mudarris Abdumalikhoji Abdunabi oʻgʻli muharrirlik qilgan. Maqolalar koʻproq diniy masalalar boʻyicha savol-javoblar shaklida berilgan. Islomda bidʼat va xurofotga qarshi turishga intilgan. „Al-izoh“da mulla Muhammadazim Roʻzimuhammad oʻgʻli, mulla Hamidxoʻja, Said Maqsudxon, mulla Toshpoʻlat qori, mulla Pirmuhammad oʻgʻli, Saidahmad Vasliy, mulla Mirzo Oxunjon maxsum, mulla Tursunmuhammad aʼlam Turkistoniy va boshqa qatnashgan. 1918-yil martidan chiqishdan toʻxtagan.

Manbalar
Alikor ipak

Alikor ipak — eski pillakashlikda dukurma pilladan qoʻlda tortilgan ipak. U toza pilla ipagidan 5-6 baravar yoʻgʻon boʻladi. Undan jujuncha, toʻnli shoyi toʻqilgan. Pillakashlik mexanizasiyalashgach, dukurmadan ikkinchi navli ipak olinadigan boʻldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alikoʻsh

Alikoʻsh — neolit davriga mansub manzilgoh (miloddan avvalgi 8-6-ming yillik). Erondagi Musiyon shahri yaqinida. Amerika ekspeditsiyasi tomonidan 1961 va 1963-yillarda qazishma ishlari olib borilgan. Quyi qatlamlardan paxsa uy qoldiqlari, koʻplab chaqmoqtosh qurollar topilgan. Aholi ovchilik va terimchilik, qisman dehqonchilik (bugʻdoy va arpa donlari topilgan) bilan mashgʻul boʻlgan, echki xonakilashtirilgan. Keyinchalik, dehqonchilik va chorvachilik xoʻjalikda asosiy oʻrinni egallagan, qoʻy xonakilashtirilgan, obsidiandan yasalgan qurollar tarqala boshlagan, miloddan avvalgi 6-ming yillik boshlarida sopol buyumlar paydo boʻlgan. Alikoʻshdagi topilmalar Yaqin Sharqning pastte-kislik mintaqalarida ishlab chiqaruvchi iqtisodiyotning qanday vujudga kelganini aniqlashda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Eron milliy asarlari
Xuziston ustonidagi bino va inshootlar
Eronning arxeologik manzilgohlari
Alimentar distrofiya

Alimentar distrofiya (lotincha alimentarius — ovqatga aloqador), shish kasalligi — yolchib ovqatlanmaslik oqibatida roʻy beradigan kasallik. Moddalar almashinuvining jiddiy buzilishi, ozib ketish, darmonsizlik, teri osti yogʻ qavati (kletchatkasi)ning shishishi, assit, ichki aʼzolar va toʻqimalar funksiyasining buzilishi bilan kechadi. Alimentar distrofiya ga organizmda oqsil yetishmasligi, shu bilan birga, boshqa noqulay omillar (sovuq, jismoniy va ruhiy tanglik) sabab boʻladi. Davosi: quvvatga qirgʻizadigan va yengil hazm boʻladigan ovqatlar, vi-taminlar beriladi. Bemor ovqatni oz-ozdan, sutkada 6-7 bor, boʻlib-boʻlib isteʼmol qilishi zarur. Ogʻirroq hollarda oʻrinda yotib davolanish, shuningdek glyukoza va qon quyish tavsiya etiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alimentar isitma

Alimentar isitma — emadigan bolalarga toʻgʻri kelmaydigan ovqat berish natijasida gavda temperaturasining koʻtarilishi. Ovqatda oqsil ortiqcha boʻlib, suv kam boʻlsa, masalan, quruq yoki quyuq sut yaxshi suyultirilmay berilsa, sogʻlom bola ham isitmalashi mumkin. Emadigan bola organizmiga ortiqcha osh tuzi kirishi natijasida ham Alimentar isitma kuzatiladi. Yetarli miqdorda suv ichirilishi bilan temperatura pasayib, asliga keladi. Alimentar isitma asosan organizmning suvsizlanishiga bogʻliq. Bunda isitma chiqishiga suvning mutlaq kamligi emas, balki ovqat bilan kirgan oqsil va suv oʻrtasidagi nisbatning buzilishi sabab boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alimkent

Alimkent -Toshkent viloyati Oqqoʻrgʻon tumanidagi shaharcha (1967-yildan). Tumanning sharqiy qismida joylashgan, Tuman markazidan 12 km uzoqlikda. Yaqin temir yoʻl bekati Kuchlikdan 9 km. Toshkent shahridan 42 km gʻarbda joylashgan. Aholisi 28,000 kishidan koʻp (2021). Alimkentda Paxta tozalash zavodi, maktablar, maktabgacha taʼlim maskanlari, Masjid, qishloq oilaviy poliklinikasi, Dehqon bozori va savdo doʻkonlari bor. Aholi tarkibini Oʻzbeklar, Qozoqlar, Ruslar, Tatarlar va boshqa millatlar tashkil qiladi. Alimkent 2 ta asosiy mahallaga boʻlinadi: „Yoshlik“, „Zarafshon“ va „Qoʻrgʻontepa“.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oqqoʻrgʻon tumani
Ibrohim Alimov

Alimov Ibrohim Abdugʻafforovich(1935-2016) - tarix fanlari doktori (1982), professor (1989), arxivshunos olim.

Ibrohimjon Alimov 1935-yil 5-aprel Andijon shahrida tavallud topgan. Moskva davlat tarixiy arxiv institutida tahsil olgan (1953-1958). Mehnat faoliyati mobaynida respublika markaziy arxiv organlarida (1958-1973), Tarix institutida boʻlim mudiri (1989-1995), Andijon davlat universitetida professor-oʻqituvchi sifatida ish yuritadi.

Olim 1966-yil “Toshkent viloyatida yer-suv islohoti (1925-1926 yy.)” mavzusida nomzodlik, 1980-yili “Xorazm va Buxoro Xalq Sovet Respublikalarida agrar isloxotlarning tarixiy tajribasi (1920-1924 yy.)” mavzusida doktorlik dissertatsiyalarini yoqlagan. Ilmiy faoliyati davomida 4 ta darslik, 10 dan ortiq oʻquv qoʻllanma, umumiy hisobda 66 ta kitob, 250 dan ortiq ilmiy-ommabop maqolalarga mualliflik qilgan. Shuningdek, ustoz-pedagog sifatida 8 nafar fan doktori, 20 nafar fan nomzodlariga ilmiy rahbarlik qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari

Oʻzbek tarixchilari
Rahmatulla Alimov

Rahmatulla Alimovich Alimov (1902.25.11 — Toshkent — 1987.2.1) — Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1943), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigator (1950), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1972). Moskva suv xoʻjaligi injenerlari institutini tugatgan (1930). Suv xoʻjalik qurilishi ob’ektlarida injener (1930-39), Oʻzbekiston SSR Yengil sanoat (1939- 40) va Oʻzbekiston SSR suv xoʻjaligi (1941-43) xalq komissari, „Farhod-qurilish“ boshligʻi, „Gidroproyekt“ institutining 327Oʻrta Osiyo boʻlimi rahbari (1943-50). Oʻzbekiston SSR Suv xoʻjaligi vaziri (1951-56), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Suv muam-molari va gidrotexnika instituti direkto-ri (1956-63), Oʻrta Osiyo irrigatsiya institutida boʻlim mudiri (1964-80), guruh rahbari (1981-yildan). Alimov ilmiy ishlari suv resurslaridan irrigatsiya va energe-tika maqsadlarida foydalanish usullarini yaratish va kopleks maqsadlardagi gidroinshootlar parametralarini aniqlashga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1973).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Shokir Alimov

Shokir Alimovich Alimov (1912.28.9-1976.28.3, Toshkent) — ftiziatr, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1974). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1962), tibbiyot fanlari doktori (1951), professor (1953). SamMIni tugatgan (1935). Oʻzbekiston sil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutining ordinatori (1935-40), Toshkent shahri 2sil kasalxonasining bosh vrachi (1940- 41), sil kasallari sanatoriysining bosh vrachi (1941 — 43), Oʻzbekiston sil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutining assistenti, soʻngra katta ilmiy xodim (1943-46), 1951-yildan shu institut direktori, ayni vaqtda (1953-yildan) Toshkent Vrachlar malakasini oshirish instituti sil kasalliklari kafedrasining mudiri. Alimov silning epidemiologiyasi, oddini olish va davosi ustida ishlab, bemorlarni mehnat bilan davolashni ilgari surdi. Uning tashabbusi bilan Oʻzbekistonda mehnat bilan davolash sanatoriysi, koʻplab sil dispanserlari ochildi. Oʻzbekiston sil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutiga, Toshkent koʻchalaridan biri Alimov nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sulton Alimuhamedov

Sulton Nurmatovich Alimuhamedov (1-yanvar 1929-yil — 11-fevral 2019-yil) — agronomentomolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), biologiya fanlari doktori (1976), professor (1980), Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1950), shu institutda assistent, dotsent (1950-61), zoologiya va entomologiya kafedrasi mudiri (1961-65). Oʻrta Osiyo oʻsimliklarni himoya qilish ilmiy tadqiqot instituti direktori (1965-92), 1993-yildan shu institutda boʻlim mudiri. Oʻzbekiston entomologlar jamiyati raisi (1970-yildan). Alimuhamedovning ilmiy ishlari paxta va don mahsulotlarini akoroid kanalar va boshqa zararkunandalardan saqlash tadbirlari, biologik himoya usullariga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1929-yilda tugʻilganlar
1-yanvarda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Erkin Alimuhamedov

Erkin Haydarovich Alimuhamedov (1939.18.2, Toshkent) — Oʻzbekiston Qahramoni (1995). Mehnat faoliyatini 1959-yilda V. P. Chkalov nomidagi Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlash-masining parchinlovchi slesari boʻlib ishlashdan boshlagan, 1959- 62 yillarda armiya safida xizmat qildi. 1963-yildan hozirgacha Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasida yiguvchi — slesar boʻlib ishlaydi. Birlashmada AN-8, AN-12, AN-22, 328IL-76, IL-144 va boshqa samolyotlarni seriyali ishlab chiqarishni oʻzlashtirishda faol ishtirok etgan, samolyot qanotlari agregatlarini yigʻish boʻyicha yetakchi mutaxassis.

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
1939-yilda tugʻilganlar
18-fevralda tugʻilganlar
Alimqul

Alimqul (toʻliq ismi Mulla Alimqul Husaynboy oʻgʻli) (1831/32—1865) —qipchoq urugʻidan boʻlgan qirgʻiz Qoʻqon xonligining muvaqqat xoni (regenti), mingboshisi, amiri lashkari (1863—1865).

Hokimiyat uchun kurash 
Mallaxon hukmronligi davri (1858—1862)da Alimqul xonlikni idora etishda faol qatnashib, eshik ogʻaboshi va vazir darajasiga koʻtarildi, Mallaxonning eng ishonchli va yaqin kishilaridan biri boʻlib qoldi. Bu davrda Alimqul qipchoklarning xonlikdagi siyosiy mavqeini tiklashga va mustahkamlashga harakat qildi. Mallaxon oʻldirilgach (1862), uning oʻrniga Sarimsoqxonning 17 yoshli oʻgʻli Shohmurod xon deb eʼlon qilindi. U taxtga oʻtirgach, otasining qotillarini topib oʻldirtira boshladi. Qotillikda qoʻli bor Toshkent hokimi Qanoatning buyrugʻi bilan Shohmurodni oʻgʻirlab ketadilar. Soʻng Qanoat Xudoyorxonni xon deb eʼlon qiladi. Alimqul esa taxtga uning birodari Sulton Murodni oʻtqazmoqchi boʻlib, Xudoyorxonga qarshi kurash boshlaydi. Nihoyat, 1863-yil 9-iyulda Alimqul Mallaxonning oʻgʻli Sulton Sayyidxonni Qoʻqon xoni deb eʼlon qiladi. Xudoyorxon Buxoroga ketishga majbur boʻladi. Buning evaziga Alimqul „Amiri lashkar“ unvoniga sazovor boʻldi. Shunday boʻlsada, Alimqul amalda xonlikni oʻzi idora qila boshladi.

Rossiya imperiyasi bilan urush 
Podsho Rossiyasi qoʻshinlari Qoʻqon xonligi tasarrufidagi Toshkent va boʻlak shaharlarga taxdid qila boshlagach, Alimqul va Sulton Sayyidxon qoʻshin bilan Toshkentga kelishdi (1864-yil 25-noyabr). Alimqul 10 ming kishilik qoʻshin bilan Aris daryosi boʻylariga chiqib, Turkiston va Chimkent oraligʻidagi rus qoʻshinlari egallagan qoʻrgʻonlarni qaytarib olishga harakat qildi. Turkiston sh. yaqinidagi Iqon qishlogʻida ruslarning qoʻshinini yengib Toshkentga qaytdi (yana qarang Iqon jangi). 1864-yil dekabr oxirida Alimqul va Sulton Sayyidxon Toshkentni tark etib, Qoʻqonga kelishdi. Chernyayev boshliq rus qoʻshinlari Toshkentga yaqinlashganligi haqida xabar topgach, ular qoʻshin bilan Qoʻqondan chiqib, 1865-yil 7-mayda ertalab Toshkentga yetib kelishdi. Alimqul va xon qarorgohi Afrosiyob tepaligida joylashdi. Shu kuni Mingoʻrik mavzesida shahar himoyachilari ishtirokida katta mashvarat oʻtkazilib, gʻazavot eʼ-lon qilindi. Qashqar hokimi Valixon toʻraning qashqarliklar ham bu gʻazavotga qoʻshilajaklari haqidagi maktubini Alimqul shahar himoyachilariga shaxsan oʻzi oʻqib eshittirdi. Soʻng, Salor kanali bilan Dar-xon arigʻi oraligʻi (hozirgi Pushkin koʻchasi)da Alimqul qoʻshinlari va shahar himoyachilari bilan rus qoʻshinlari oʻrtasida qattiq jang boʻldi. Rus qoʻshinlari yengilib, Shoʻrtepaga chekindi. 1865-yil 9-mayda Alimqul qoʻmondonligidagi qoʻqonlik askarlar va shahar himoyachilari Shoʻrtepadagi rus qoʻshinlariga qarshi hujumga oʻtdi. Nihoyatda qattiq jang boʻlib, Alimqul ogʻir yaralandi va oʻsha kuni vafot etdi.

Vafoti 
1865-yil 10-mayda u Toshkentdagi Shayxontohur qabristoniga dafn etildi. Uning vafoti vaqtida yonida mashhur tabiblardan Asadullabek yonida boʻlib, uni dafn etishda ishtirok etadi va keyinroq bu haqida amerikalik diplomat, sayyoh Yujin Skaylerga Toshkentda aytib beradi.

Adabiyotlar 
 Haydarbek Bobobekov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alinazar qori

Alinazar qori, Qori naqqosh (1881 — Qoʻqon — 1931) — miskarnaqqosh. Qoʻqonlik Hoji Fozil Otaulla oʻgʻlidan hunar oʻrgangan. Alinazar qori mis idishlarni qoʻqon uslubida milliy mumtoz naqshlar bilan bezagan, naqshlar orasiga lirik baytlarni mohirona zarb qilgan. U naqsh bergan ajoyib idishlar Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aling-gangri

Alinggangri, Nainsinga -Tibet togʻligining janubi-gʻarbidagi tizma, Xi-toyda. Gandisishan togʻlaridagi eng baland tizma, uz. qariyb 600 km. Bal. 7315 m gacha. Granit, slanes, kvarsitlardan tuzilgan. Tabiati baland togʻ choʻlidan iborat. 4500 m dan yuqorida ayrim joylarda doimiy qor va muzliklar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Xitoy geografiyasi
Tibet muxtor rayoni
Al-isloh

"Al-isloh" — turkistonlik jadidlar va soʻl ulamolar jurnali. 1915-18-yillarda Toshkentda toshbosmada nashr qilingan. Noshiri Abdurahmon Sodiq oʻgʻli (Sayyoh). Islom dinini isloh qilishga urinilgan. 5 soni chiqqach, faoliyati toʻxtatilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston gazetalari
Al-istiqsot

Al-istiqsot — oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasidagi tushun-cha. Moddiy unsurlar — suv, yer, havo va olovni bildiradi. Oʻrta asr Sharq fal-safasida, xususan, Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Ibn Rushd, Umar Xayyom va boshqa taʼlimotlarida barcha moddiy narsalar — materiya 6 guruhga boʻlingan: 1) osmon jismlari; 2) aqlli maxluqot; 3) aqlsiz maxluqot; 4) oʻsimliklar; 5) maʼdanlar; 6) toʻrt unsur, yaʼni havo, suv, yer, olov. Toʻrt unsur materiya turlarining eng sodda va boshlangʻichi boʻlib, moddiylikning asosini tashkil etadi. Moddiy narsalarning qolgan 5 guruhi esa boshlangʻich 4 unsoʻrning turli xil qoʻshiluvidan vujudga keladi. Jismlar oʻzgarishi, boʻlinishi, ajralishi, yoʻq boʻlib ketishi, yangidan vujudga kelishi mumkin, lekin boshlangʻich 4 unsur yoʻq boʻlmaydi. Bu taʼlimot oʻrta asr maʼnaviy hayotida muhim rol oʻynagan.

Manbalar
Alitus

Alitus yoki -{Alytus}- () – Litva Respublikasidagi shahar, Neman daryosining har ikkala sohilida. Vilnyusdan 108 km janubi-gʻarbdagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 74,9 ming kishi (1990). Uy-roʻzgʻor sovutkichlari, metall konstruksiyalar, kimyo, mashinasozlik zavodlari, tikuvchilik fabrikasi, mexanika texnikumi bor. Ip gazlama va goʻsht kombinatlari qurilgan. Oʻlkashunoslik muzeyi bor. Alitus XIV asrdan maʼlum.

Alitus yozma manbalarda birinchi marta 1377 yilda tilga olingan. Shahar nomi aholi punkti etagidan oqib oʻtuvchi daryo – Alitupis nomidan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. 1581 yil 15 iyunda Alytus Magdeburg qonunini (oʻzini oʻzi boshqarish huquqi) va gerbni – qizil fonda oq atirgulni oldi. Shuning uchun bugungi kunda Alitus oq atirgullar shahri deb ham ataladi. U yerda shahar hokimiyati qurilgan, bozor maydoni jihozlangan, cherkov qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alif

Alif — arab alifbosida va u asosida tuzilgan eski oʻzbek yozuvidagi birinchi harfning nomi. Eski oʻzbek yozuvida bu belgi hosil boʻlish oʻrniga koʻra bir-biridan farqli boʻlgan ikkita unlini ifodalaydi:

 til orqa umumturkiy „A“;
 til oldi yumshoq „A“.

Bundan tashqari, alif i — i, y,e, (3), (8) — o tovushlarini ifodalash uchun qoʻllanar edi. Hozirgi yozuvdagi bir (1) raqami alif shaklidan olingan.

Yana qarang 

 Abjad

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Harflar
Arab alifbosi
Alifbe

Alifbe — dastlabki savod beradigan oʻquv qoʻllanmasi. Alifbe bosma, yozma harflar va ular ifodalaydigan nutq tovushlari, ularning yozilishini oʻzlashtirish, sodda boʻgʻin va soʻzlarni qoʻshib oʻqishga oʻrganish va oʻqilayotgan narsani toʻgʻri tushunish hamda sodda soʻz va gaplarni yozishga oʻrganishga yordam beradi. Maktabxonalarda flifbe boʻlmagan. Uning oʻrniga savod oʻrganish uchun maxsus taxta qoʻllangan. Taxtaning bir tomoniga tartib bilan arab harflari, ikkinchi tomoniga esa abjad yozilgan. Talabalar harflarni batamom yod olgandan soʻng abjadxonlikka va haftiyakxonlikka oʻtar edilar. Bu usul asosan 1900-yilgacha davom etgan. Turkiston sarus-tuzem maktablarining hamda yangi usuldagi maktablarning paydo boʻlishi bilan alifbe darsligi yuzaga keldi. 1902-yilda rus-tuzem maktablarining oʻzbek sinflari uchun birinchi oʻzbek alifbesi — „Ustodi avval“ nashr etildi. Bu alifbening muallifi Saidrasul Saidazizov. Kitob 1917-yilgacha 17-marta nashr etilgan. Shu yillarda Munavvarqori Abdurashidxonovning „Adibi avval“ (oʻzbek maktablari uchun birinchi alifbe), Mulla Rustambek ibn Yusufbekning „Taʼlimi avval“, P. Bidanovning „Sullami avval“, A. Avloniyning „Birinchi muallim“, A. Ibodiyevning „Tahsil ul-alifbo“, M. Faxriddinovning „Rahbari avval“ kabi alifbelar nashr qilingan. Keyinchalik Shokirjon Rahimiy yaratgan „Sovgʻa“ darsligi nashr qilingan. Shuningdek, M. Qodirov va boshqalarning „Kattalarga oʻqish“ (1920), F. Ergʻoziyev va A. Yoʻldoshevning „Alifbe“ (1936) kitoblari bosilib chiqqan. 1938-yildan Oqilxon Sharafiddinov tuzgan alifbe nashr qilindi; mazkur alifbe Q. Abdullayeva hammuallifligida qayta ishlanib nashr etildi va oʻzbek maktablarida oʻquv qoʻllanmasi vazifasini bajardi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1993-yil 2-sentabrda „Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosini joriy qilish toʻgʻrisida“ Qonuni qabul qilingach, bir qancha alifbelar tayyorlandi. Xususan, 1996-97 yillarda Oqilxon Sharafiddinov, Q. Abdullayeva va boshqalarning „Alifbe“ („Shodlik“), T. Gʻafforova, E. Shodmonov, R. Eshturdiyevaning „Alifbe“ („Savod“), katta yoshdagilar uchun Y. Abdullayevning „Hamrohim“, „Sovgʻa“, Y. Abdullayev, Sh. Yoʻldoshevaning „Yangi alifbo va imlo“ oʻquv qoʻllanmalari chop etildi.

Yana qarang 
 Oqilxon Sharafiddinov — birinchi oʻzbek alifbesi muallifi.
 Darslik

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abram Alixanov

Abram Isaakovich Alixanov (1904-1970) — fizik olim, akademik (1943). Nazariy va eksperimental fizika instituti asoschisi va direktori (1945-yildan). Ilmiy ishlari atom yadrosi va kosmik nurlar fizikasiga doir. Ukasi A. I. Alixanyan bilan uygʻotilgan yadrolardan elektron-pozitron juftligi chiqish hodisasini kashf qildi va bu juftlikning paydo boʻlish jarayoni krnuniyatlarini oʻrganib chiqdi. Alixanov radioaktiv yadrolarning beta-yemirilishini tadqiq qilish uchun beta-spektrometr, kosmik nurlar zarrasi massasi va energiyasini analiz qilish uchun mass-spektrometrlarni ixtiro qildi. U ixtiro qilgan gomogen atom reaktori atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanishda tatbiq etilmoqda. A. rahbarligida sobiq Ittifoqda birinchi marta ogir suvli yadro reaktori (1949), quvvati 7 Gevgacha boʻlgan qattiq fokus-lanuvchi tezlatkich (1961) yaratilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1904-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
Fiziklar
Alitsiklik birikmalar

Alitsiklik birikmalar — molekulasida bir yoki bir nechta uglerod atomlaridan tuzilgan halqasi yoki halqalar tizimi boʻlgan organik birikmalar. Alitsiklik birikmalar bir-biridan halqalarining soni, oʻzaro joylashishi, uglerod atomlarini xalqalardagi soni, ularning oʻzaro oddiy yoki qoʻsh bogʻlar orqali bogʻlanishi va funksional guruhlari bilan farq qiladi. Jumladan, monobitri politsiklik Alitsiklik birikmalar maʼlum. Uglerod atomlarining bogʻlanishiga qarab toʻyingan va toʻyinmagan Alitsiklik birikmalar boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alishar-Xyuyuk

Alishar-xyoyuk — Anadolu (Tur-kiya)dagi arxeologik qatlamli tepa. Yozgat sh.dan qariyb 50 km janubi-sharqda joylashgan. Qazilma ishlari 1927-32 yillarda olib borilgan. Bu yerda ilk marotaba Kichik Osiyo platosi uchun arxeologik madaniyatlarning mil. av. 4-ming yillikdan to mil. av. 1-ming yillik oʻrtalarigacha boʻlgan tadrijiy rivojlanish bosqichlari aniqlandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Turkiya
Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti

Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti — Oʻzbekiston Respublikasining badiiy ijod sohasidagi eng oliy mukofoti. Oʻzbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan 1989-yil 13-sentabr da taʼsis etilgan. Oʻzbekistonning madaniy hayotida katta voqea boʻlgan, milliy qadriyatlar xazinasini boyitgan adabiyot, sanʼat va meʼmorlik sohasidagi eng yorqin va ser-mazmun asarlar uchun beriladi. Bu mukofotga respublikada hamda chet ellarda eʼlon kilingan, alohida kitob shaklida nashr qilingan, ommaviy ravishda ijro etilgan, koʻrsatilgan va namoyish qilingan hamda keng jamoatchilik to-monidan yuqori baholangan badiiy asarlar, sanʼat namunalari taqdim etiladi. Taqdim etilgan ishlar vazirliklar, davlat qoʻmitalari, ijodiy uyushmalarning respublika miqyosidagi idoralari va xalqaro jamoat tashkilotlarining qarorlari asosida Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat mukofotlari qoʻmitasi tomonidan qabul qilinadi. Taqdim etilgan bir asar uchun mukofot olishga talabgorlar soni 3 kishidan oshmasligi kerak. Mukofot Oʻzbekiston adabiyoti, sanʼati va meʼmorchiligi bilan bogʻliq boʻlgan eng yaxshi ishlar uchun boshqa mamlakatlarning madaniyat arbo-blariga ham berilishi mumkin. Mukofotlarni 1996-yildan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni bilan, har 3 yilda bir marta Mustaqillik bayrami arafasida berish tartibi joriy qilingan. Mukofotning har biri 200 ta eng kam oylik ish haqi miqdorida belgilangan. Mukofotlanganlarga tantanali vaziyatda sovrindorlik yorligʻi va faxriy nishon topshiriladi. Mukofot sovrindorining nishoni koʻkrakning oʻng tomoniga taqiladi. Mukofot takroran berilmaydi. 1991-yilda 9 kishi, 1994-yilda 12 kishi (1 kishi xorijdan) 1996-yilda 4 kishi mukofotga sazovor boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1989-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Aliqambar

Aliqambar — 1) Turkiston xalqlari ijodida (oʻzbeklarda — Aliqambar yoki Qambar ota, turkman va qirgʻizlarda — Bobo Qambar, tojiklarda — Qambar yoki Boboi Qambar) chaqmoq va momaqaldiroq chaqiruvchi afsonaviy shaxs, baxshi va sozandalar „piri“, shuningdek musiqa asboblari (mas, dutor)ning afsonaviy ixtirochisi. Oʻzbek va tojik musiqa folklorida koʻpgina yomgʻir chaqirish marosim qoʻshiqlari (mas, „qambar bo-ziy“) Aliqambar nomi bilan bogʻliq. Xorazm afsonalarida Aliqambar xalifa Alinkig otboqari va otboqarlar „piri“. Beruniy yozgan qadimgi turkiy xalqlar mavsumiy bayrami — „gahanbar“ talaffuzning oʻzgarishi natijasida Aliqambarga aylangan degan baʼzi mulohazalar ham mavjud; 2) oʻzbek xalq kuyi. Vazmin lirik raqs, usul jihatidan ufar yoʻllariga yaqin. Ohanglari xorazm yirik ashula yoʻllari (Feruz, Suvoralar), dostrn va maqomlarida cholgʻu naqarotlari sifatida, shuningdek ayrim oʻzbek bastakor va kompozitorlari asarlarida ishlatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oliqopu saroyi

Oliqopu saroyi (عالی‌قاپو 'oliy darvoza') — Isfahon (Eron)dagi meʼmoriy yodgorlik (15- 17-asrlar). Bosh tarzi baland, keng ravoqli saroy ansambli. Saroy asosan 15-asrda qurilgan, Abbos I davrida esa kengay-344tirilib yanada balandlashtirilgan. Ansamblda saroy ahli va sarkardalar uchun qator xonalar (qabulxona, devonxona, qozixona va boshqalar), atrofi bogʻ boʻlib, uz. 6 km cha devor bilan oʻralgan. Baland darvoza (qrpu) orqali gumbazli miyonsaroyga kiriladi. Miyonsaroy bagʻali tilla halli boʻrtma naqshlar va gullayotgan daraxt tasviri bilan bezatilgan. Miyonsaroydan qabulxonaga oʻtiladi. Kdbulxona devorlaridagi tokchalarga mahalliy meʼmorlik an’analari asosida kosamonlar ishlanib, naqshlar bilan bezatilgan. Us t-ki qismidagi katta bolxona ustunlari nafis bezatilgan. Baʼzi xonalarning ichki devorlarida gulli naqshlar, bol-xonalarida devoriy rasmlar bor. Ularda muhabbat izhor etib turgan yigit va qiz, bogʻ ichida dam olayotgan ayol, Isfahon sa-roylaridagi aysh-ishrat, xursandchilik aks ettirilgan. Olimlarning fikricha, bu rasmlarni yaratgan ustalar orasida musavvir Rizo Abbosiy ham boʻlgan. Aholi Oliqopu saroyi ni muqaddas deb bilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Eron meʼmoriy yodgorliklari‎
Isfahondagi bino va inshootlar
Eron saroylari
Erondagi tarixiy uy muzeylari
Safaviylar meʼmorchiligi
Alkalimetriya

Alkalimetriya (arabcha, alqaly -ishqor va yunoncha metreo — oʻlchayapman) — ishqor miqdorini aniqlashda hajmiy analizning neytrallanish reaksiyasiga asoslangan usuli. Bunda tekshirilayotgan eritmaga maʼlum konsentratsiyali kislota oz-ozdan qoʻshib boriladi. Reaksiyaning oxiri ilgaridan qoʻshib qoʻyilgan indikator rangining oʻzgarishiga qarab bilinadi. Ishqor miqdori sarflangan kislota miqdoriga qarab aniqlanadi. Eritmalar rangli boʻlsa, titrlash usulidan foydalaniladi. Alkalimateriyadan eritmadagi ishqor, soda kabi aralashmalar miqdorini, suvning qattiqligini aniqlashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kimyo
Alkenlar

Alkenlar – tarkibida qoʻshbogʻ boʻlgan toʻyinmagan uglevodorodlar. Alkenning juda koʻp molekulalari oʻzaro birikib (polimerlanish reaksiyalariga kirishib), yuqori molekulali birikmalar hosil qiladi. Koʻpgina muhim polimerlar (polietilen, polipropilen, polistirol, poliizopren) shu yoʻl bilan olinadi (qarang toʻyinmagan uglevodorodlar).

Olefinlar (frans. deﬁ ant – moy hosil qiluvchi, lot. oleum – moy va facio – qilyapman), alkenlar – toʻyinmagan uglevodorodlarning gomologik qatori, umumiy formulasi SpN2p. Zanjiri ochiq boʻlib, bitta qoʻsh boglidir. Atsiklik birikmalarga kiradi. Olefinlarning eng oddiy vakili etilen SN2=SN2 boʻlganligidan ular etilen uglevodorodlari deb ham ataladi. Etilen va uning yaqin gomologlari (propilen SN2=SN—SN3, butenlar S4N8, amilenlar S5N|0 va boshqalar) koʻpincha alki-lenlar deb yuritiladi. Olefinlar Jeneva nomenklaturasiga muvofiq tegishli toʻyingan uglevodorodlarning nomiga qarab ataladi, faqat „an“ qoʻshimcha oʻrniga „en“ qoʻllanadi va zanjirdagi qoʻshbogʻ oʻrni raqamlar bilan koʻrsatiladi. Butendan boshlab olefinlar qatorida struktura izomeriyasi mavjud; bundan tashqari, molekulasida qoʻshbogʻ borligidan olefinlar geometrik izomerlar holida ham boʻlishi mumkin (qarang Izomeriya). Olefinlar fizik xossasiga koʻra, toʻyingan uglevodorodlardan kam farq qiladi. Ularning qaynash temperaturasi alkanlarga qaraganda ancha past, zichligi esa birmuncha yuqori. Quyi olefinlar (S2N4 dan S4N8 gacha) gaz, keyingilari S8N36 gacha suyuqlik, undan yuqorisi qattiq moddalardir. Barcha olefinlar rangsiz, suvda deyarli erimaydi, spirtda oz eriydi, uglevodorod va efirlarda yaxshi eriydi. Olefinlarning qoʻshbogʻiga vodorod, galogenlar, vodorod galogenidlar, suv osonlikcha birikadi (bunda moysimon suyuqlik hosil boʻladi; olefinlarning nomi ham shundan olingan). Olefinlar oson izomerlanib, polimerlanib va sopolimerlanib qimmatbaho mahsulotlar hosil qiladi (qarang Poliolefinlar, Polietilen, Polipropilen, Poliizobutilen). Yuqori alkillanish qobiliyati olefinlarning muhim xossasi hisoblanadi (qarang Izooktan). Olefinlar sanoatda, asosan, neftni qayta ishlash mahsulotlari va tabiiy gazlardan olinadi. Olefinlarning kimyoviy reaksiyalarga kirishish xususiyati yuqoriligi, arzonligi tufayli ulardan neft-kimyoviy sintezda plastmassalar, sintetik kauchuklar, kimyoviy tolalar va boshqa muhim sanoat mahsulotlari olishda foydalaniladi.

Manbalar 

Kimyoviy moddalar
Uglevodorodlar
Kimyo
Alkid smolalar

Alkid smolalar, poliefir smolalar – koʻp atomli spirtlarning koʻp asosli kislotalar bilan polikondensatlanishidan hosil boʻladigan polimerlar. Alkid smolalar jumlasiga gliftal smolalar (ftal angidrid bilan glitserin asosida olinadi) va pentaftal smolalar (ftal angidrid bilan pentaeritrit asosida olinadi) kiradi. Alkid smolalar metallarni sirlashda va elektr tokini oʻtkazmaydigan materiallar ishlab chiqarishda lok oʻrnida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy moddalar
Alkillar

Alkillar — toʻyingan alifatik uglevodorodlarning bir valentli radikallari. Koʻpincha R harfi bilan belgilanadi, baʼzan Alk deb koʻrsatiladi. Alkillar radikallari birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi boʻladi. Birlamchisiga metil CH3-, ikkilamchisiga izopropil (CH3)2CH-, uchlamchisiga uchlamchi butil (CH3)3C- misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kimyoviy birikmalar
Alkillash

Alkillash — organik moddalarga bir valentli alkil guruhlarini kiritish. Alkillash reaksiyasiga komponentlarning konsentratsiyasi va oʻzaro nisbati, katalizatorlar hamda temperatura va boshqa omillar taʼsir qiladi. Texnikada Alkillash yoʻli bilan yuqori oktanli yonilgʻi (izooktan va boshqalar), benzol gomologlari (kumol, etilbenzol va boshqalar) va koʻpgina boshqa birikmalar olinadi. Shuningdek Allkillashdan boʻyoq, dorivor moddalar, oddiy va murakkab efirlar, maxsus uglevodorodlar va boshqa moddalarni sintez qilishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkillovchi moddalar

Alkillovchi moddalar – yogʻ qatori uglevodorodlarining bir valentli radikallarini organik birikmalar molekulalariga kiritish xususiyatiga ega boʻlgan moddalar. Alkillovchi moddalar dori vositalari olishda qoʻllanadi. Ular sitostatik taʼsir etuvchi moddalar boʻlib, oʻsmalarni davolashda immunodepressantlar (novembixin, siklofosfin va boshqalar) sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Uglevodorodlar
Kimyoviy moddalar
Alkogol psixozlari

Alkogol psixozlari, metalkogol psixozlar – alkogolizma" roʻy beradigan ekzogen-organik ruhiy kasalliklar majmui. Alkogol psixozlari surunkali alkogolizmning oʻrta va soʻnggi bosqichlarida etil spirtining organizmda parchalanishi vaqtida hosil boʻladigan zaharli moddalar taʼsirida moddalar almashinuvining buzilishidan vujudga kelgan metabolitlarning markaziy nerv sistemasiga zaharli taʼsir etishi natijasida kelib chiqadi. Alkogol deliriysi, „oq alahlash“ (ong xiralashuvi, koʻrish, eshitish va boshqa gallyutsinatsiyalar, betoqatlik, turli somatik va nevrologik xastaliklar), alkogol gallyutsinozi (boshqalar taxdid solayotganday tuyuladigan eshitish gallyutsinatsiyasi va hokazo). Oʻtkir va surunkali, shuningdek rashk vasvasasi koʻproq uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Ruhiy kasalliklar
Alkogolli ichimliklar

Alkogolli ichimliklar — tarkibida vino spirti boʻlgan ichimliklar — aroq, uzum vinolari, mevadan qilingan vinolar, boʻza, musallas, pivo va boshqa (yana qarang Spirtli ichimliklar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Alkogolli ichimliklar
Alkogolyat va fenolyatlar

Alkogolyat va fenolyatlar – spirtlar va fenollarning gidroksil guruhidagi vodorod atomining metallga almashinishidan hosil boʻlgan qattik moddalar. Spirtda yaxshi eriydi. Alkogolyatlar ishqoriy va ishqoriyyer metallarni spirtda eritish yoʻli bilan olinadi, fenolyatlar esa fenollar bilan ishqorlar suvli eritmalarining oʻzaro taʼsirlashuvi natijasida hosil boʻladi. Suv taʼsirida alkogolyat va fenolyatlar spirt va ishqorga parchalanadi. Alkogol va fenoyatlar organik kimyoda turli xil sintetik birikmalar olishda va katalizator sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy moddalar
Alkor

Alkor, togʻzira (Athamanta macrophylla) – ziradoshlar oilasiga mansub oʻq ildizli koʻp yillik rezavor oʻsimlik. Boʻyi 1-2 m. Yoshiga qarab har yili bittadan 15 tagacha poya chiqaradi. Barglari murakkab, qalin. Toʻpgullari soyabon, mu-rakkab, poyasining uchida joylashgan. Har bir soyabonchada 20 tacha gul boʻladi. Ildizi yoʻgʻon. Urugʻlari mayda, tuxumsimon, uzunligi 4-6 mm. Alkor iyun – iyulda gullaydi, avgust- sentabrda urugʻi pishadi. Oʻrta Osiyo florasi uchun endemik hisoblanadi. Oʻzbekistonda 1500-2800 m balandlikdagi togʻ yonbagrlarida oʻsadi. Toshkent, Namangan, Fargʻona va Surxondaryo viloyatlarida tarqalgan. Alkor, ayniqsa, uning urugʻi, guli va barglari xushboʻy efir moylariga nihoyatda boy (1,67%). Shuning uchun Alkorni mahalliy aholi rezavor 349 oʻsimlik sifatida taomga ishlatadi. Alkor qoʻshilgan sut mahsulotlari uzoq vaqt (15-20 kun) gacha achimaydi. Uning soyada yoki oftobda quritilgan bargi va urugʻlari bodring, pomidor, karam, olma, qovun, tarvuz va boshqalarni tuzlash uchun ishlatiladi. Alkorning oʻziga xos xushboʻy hidi uzoq saqlanib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ziradoshlar
Allantois

Allantois, embrion qovugʻi (Allantois) — sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar — amniotalarning embrion pardalaridan biri. Orqa ichakdan hosil buladi, amnion bilan seroz parda orasida joylashadi. Embrionda nafas olish, chiqarish va oziqlantirish vazifa-sini bajaradi. Sudralib yuruvchilar va qushlarda Allergo yaxshi rivojlangan. Sut emizuvchilarda embrion bachadonda taraqqiy etganligidan Allergo bir qancha oʻzgarishlarga uchraydi va yuldosh (platsenta) shakllanishida qatnashadi. Allergo devoridagi bir talay qon tomirlari embrion bilan tashqi muhit yoki embrion bilan ona organizmi urtasida gaz almashinuvini taʼminlaydi. Embrion rivojlanishining soʻnggi davrlarida Allergoning embrionda qolgan qismi qovuqqa aylanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kimyoviy birikmalar
Alla-prima

Alla-prima (ital. alia prima) – rangtasvir ishlash usullaridan. Bunda rassom moʻyqalam bilan ishlanayotgan yuzaga rang surtmalarini qurib ulgurmasidan ishlab, imkoniyat boricha bir rang surtmasida tez bajarishi lozim. Rassomdan bir harakat bilan kerak rang tuyimini olish va kerak joyga kerakli hajm va shaklda bera olish talab etiladi. Alla-primausulining oʻziga xos xususiyati – u asar ranglarini toza, tiniq boʻlishini, boʻyoq qatlamining chidamliligini taʼminlaydi. Bu usulda koʻp vaqt talab qiladigan, katta mavzu, salmoqli, mujassamoti murakkab asar yaratilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tasviriy sanʼat
Maurice Allais

ALLE (Allais) Moris (1911.31.05-2010.9.10) — fransuz iqtisodchisi, iqtisodiy nazariyadagi neoliberal yoʻnalish vakili, professor (1944). 1954-yildan Ilmiy tadqiqotlar milliy markazida ilmiy xodim. Iqtisodiyotda davlat tomonidan dastur-lashtirishni xususiy korxonalarning raqobati bilan birga qoʻshib olib borishga asoslangan „raqobatli rejalashtirish“ gʻoyasi asoschisi. A. davlatning iqtisodiyotga haddan ortiq aralashuviga qarshi chiqadi. Bu hol, uning fikricha, ijtimoiy vositalarni behuda sarf-lash, erkinliklarni cheklash va boshqa salbiy oqibatlarga olib keladi. Ikkinchi tomondan, u cheklanmagan raqobat erkinligi tamoyilini amalta oshirishga ham qarshi chiqadi, chunki bu tamoyil monopoliyalarning paydo boʻlishi, soʻngra ularning hukmronligiga olib keladi. „Raqobatli rejalashtirish“ gʻoyasi esa muvozanat vazifasini bajarishi mumkin. Ilmiy ishlari bozorlar nazariyasi, moddiy resurslardan samarali foydalanish va boshqa masalalarga bagʻishlangan. Nobel mukofoti laureati (1988).

Manbalar 

1911-yilda tugʻilganlar
31-mayda tugʻilganlar
2010-yilda vafot etganlar
9-oktyabrda vafot etganlar
Parijda tugʻilganlar
Iqtisodchilar
Fransiyalik nobel mukofoti lauriyatlari
Allegro

Allegro (ital. allergo — quvnoq, xushchaqchaq) — musiqada: 1) tez sur’at; 2) shu sur’atda ijro etiladigan musiqa asari yoki uning qismi. Odatda sonata, kvartet, simfoniya va boshqalarning 1-(baʼzan, 4 va boshqalar) qismi. Sonata Allergosi — sonata-simfonik turkumi bosh (birinchi) yoki soʻnggi qismining mumtoz tuzilmasi (qarang Sonata shakli). Oʻzbekiston kompozitorlari asarlarida keng ishlatiladi. Masalan, Ik. Akbarovning „Shoir xotirasiga“ poemasi, R. Hamroyevning 1-simfoniyasi (1-qism), „Maftuningman“ kinofil-mida Sharif qoʻshigʻi (M. Burhonov) va boshqa; baletda: 3) jadal ijro etiladi-gan mashqlardan tuzilgan mumtoz rake mashgʻulotining bir qismi. Turli ayla-nishlar va sakrash malakasini takomil-lashtirishga yordam beradi; 4) Yevropada sakrama va oyoq uchida yurish harakatlariga asoslangan mumtoz raqs. Barcha joʻshqin raqslar Allergo sur’atida yaratiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allellar

Allellar (yun. allelon – bir-birini oʻzaro), allelomorflar, allel genlar – bir genning gomologik xromosomalarning oʻzaro bir xil joy (lokus)laridagi boʻlishi mumkin boʻlgan har xil holatlari. Allel maʼlum bir belgining rivojlanishini nazorat qilib, uning alternativ (bir-birini inkor etuvchi) ifodalanishiga sabab boʻladi. „Allel“ atamasini daniyalik olim V. Iogansen taklif etgan (1909). Aksariyat genlar faqat ikki: dominant va resessiv allelga ega. Diploid organizmlarning somatik hujayralarida har ikkala, gametalarda esa faqat bitta allel boʻladi. Barcha holatlarda ham maʼlum genning dominant alleli taʼsiri shu genning resessiv allelinikidan ustun keladi. Allelning dominantlik xususiyati ularning oʻzaro allellik taʼsiriga, genotipik muhit va tashqi sharoitlarga bogʻliq. Dominant va resessiv allel gomozigotalik (SS yoki ss) yoki geterozigotalik (Ss) holatlarida ishtirok etishlari mumkin. Bundan tashqari genning koʻp allellilik seriyalari ham uchraydi. Bunday holda ham dominant allel bosh harf bilan, allellarning barcha resessiv seriyalari esa turli nishonlar qoʻyilgan kichik harflar bilan belgilanadi.

Manbalar 

Biologiya
Kimyoviy birikmalar
Allellar koʻpligi

Allellar koʻpligi (nem Allele multiple) — bir xromosoma lokusidagi bitta gendan mutatsiya natijasida vujudga kelgan allellar guruhi. Allellar koʻpligi organizmning muayyan xususiyatlarini belgilab beradi. Allellar koʻpligi ni ifodalovchi belgilar quyidagilardan iborat: 1) doimo muayyan genlar bilan bogʻlangan boʻlishi, yaʼni ular bilan genlar oʻrtasidagi krossingoverning har doim bir xilda turishi takrorlanadi; 2) ikkita allel birga zigotada duch kelganida ham ular bilan bogʻliq boʻlgan irsiy effekt kuchaymasligi, yaʼni allel taʼsirining oʻrtacha boʻlishi; 3) birinchi boʻgʻin gametalarida ularning ajralib ketishi, yaʼni bir genning ikki allelini egallagan geterozigotadan allellarning boʻlinayotgan gametalarga borishi. Mutatsiya natijasida oʻzgargan genlarning maʼlum bir allellar guruhiga mansubligi quyidagi hollarda maʼlum boʻladi: a) oʻzgargan genlardan kelib chiqqan feno-tiplar oʻxshash boʻlganida; b) oʻzgargan genning bir juft allelini egallagan geterozigota fenotipi ikki alleldan biriga oʻxshaganda yoki oʻrtacha boʻlganda; v) struktura jihatidan mustahkam tuzilish bilan bogʻliq boʻlmagan allellar turli gametalar boʻyicha boʻlinib turganda. Genotipik muhit Allellar koʻpligi faoliyatiga kuchli taʼsir qiladi. Bu taʼsir baʼzi bir allellar faoliyatiga xos boʻlishi ham mumkin. Allellar koʻpligi guruhida dominantlik da-rajasi mutatsiyaning chekka resessiv tipidan boshlab ortib boradi; boshqa guruhlarda dominantlik turlicha roʻy be-radi. Shu sababdan har bir gomozigotali va geterozigotali genotip boshqa fenotipni belgilashi ham mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kimyoviy birikmalar
Allelopatiya

Allelopatiya (yun. allelon — oʻzaro, pathos — taʼsir) — turli organizmlarning har xil moddalar ajratib chiqarish orqali oʻzaro taʼsir koʻrsatishi. Mas, ayrim mikroorganizmlar antibiotiklar ishlab chiqarib boshqa mikroorganizmlar rivojlanishini zaiflashtiradi yoki ularni butunlay nobud qiladi; ayrim yuksak oʻsimliklarning moddalar alma-shinuvi jarayonida hosil qilgan zaharli moddalari boshqa oʻsimliklarga taʼsir etib, oʻsimlik faoliyatini kuchaytiradi yoki pasaytiradi; hasharotlar esa yuksak oʻsimliklarga taʼsir qiluvchi moddalar ishlab chiqaradi va hokazo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Allellar (uglevodorod)

Allellar (1-2-diyenlar) — qoʻshbogʻi ketma-ket joylashgan diyen uglevodorodlar. Eng oddiy vakili — allen gazi (SN2=S=SN2)ning suyuqlanish temperaturasi — 136,2°, qaynash temperaturasi — 34,5°, U natriy ishtirokida qizdirilganda izomerlanib, metilatsetilen SN3-CsCH hosil boʻladi. Oddiy Allelar oson po-limerlanib, siklobutan hosilalari olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kimyoviy birikmalar
Allergen

Allergen — allergik reaksiyalarni keltirib chiqaruvchi modda. Allergenlar quyidagi guruhlarga boʻlinadi: noin-feksion Allergenlar — maishiy, epidermal Allergenlar, oʻsimlik gullarining changlari, oziq-ovqat, dori-darmonlar, turli xil kimyoviy moddalar. Infeksion Allergenlar — bakteriyalar, zamburugʻlar, viruslar va boshqa Maishiy Allergenlar — uy changi, par yostiq patlari, dafniya, kutubxona changlari. Epi-dermal Allergenlar — yovvoyi va uy hayvonlari (it, mushuk, ot, qoʻy va boshqalar) juni, qazgʻogʻi. Dori Allergenlari: 0,9% li fiziologik eritma va glyukozadan tashqari deyarli hamma dorilar. Oʻsimlik gullarining changi 35 mkm dan kichik boʻlsa va oʻzida allergenlik xususiyatini namoyon etsa, shamolda uzoq masofaga ucha oladigan boʻlsa, al-lergik kasallik paydo qilishi mumkin. Bunday oʻsimliklarga ermon, burgon, makka, yalpiz va boshqa kiradi. Oziq-ovqat Allergenlari: har xil oziq-ovqat mahsulotlari (sut, tuxum, asal, baliq, yongʻoq, mosh, noʻxat, sitrus mevalar, shokolad va boshqalar). Kimyoviy Allergenlar — turli xil poroshoklar, pastalar, ursol (soch boʻyogʻi tarkibidagi modda, benzin, benzol va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil