yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Tibbiyot deontologiyasi

Tibbiyot deontologiyasi — tibbiyot xodimlarining kasbga aloqador etikasi, doridarmon, umuman davoning taʼsirini oshirishga karatilgan xulqatvor taomillari. Deontologiya, yaʼni kishining xulqi, odobi haqidagi tushuncha 16-asrning boshlarida ingliz faylasufi va iqtisodchisi I. Bentam tomonidan taomilga kiritilgan. Tibbiyot deontologiyasiga oid maʼlumotlar uzoqtarixga ega. Aslida, Tibbiyot deontologiyasi keng falsafiy mazmunga ega boʻlib, bir qancha yoʻnalishlardan iborat:— shifokor bilan bemor oʻrtasidagi;— shifokor bilan bemorning yaqin kishilari oʻrtasidagi munosabat;— shifokorning hamkasblari bilan munosabati va hokazo.

Tibbiyot deontologiyasiga vrachning sir saqlashi, bemorning hayoti va sogʻligʻi uchun tibbiyot xodimining javobgarligi, tibbiyot xodimlarining oʻzaro munosabati masalalari va boshqa kiradi. Tibbiyot deontologiyasiga muvofiq, tibbiyot xodimi bemorga katta eʼtibor berishi, uning sogʻligʻini tiklash yoki azobini yengillatish uchun butun bilimini sarflashi, bemorga uning sogʻligʻi haqidagi faqat foyda keltira oladigan maʼlumotlarni aytishi (qarang Psixoterapiya), bemorning vrach bilan sirdosh boʻlishiga erishuvi zarur. Bemorning kasalligi haqida uning ishtirokida hamkasblari bilan soʻzlashishi yaramaydi.

Tibbiyot deontologiyasining tibbiyot amaliyotida toʻgʻri joriy qilinishi, shifokorning ongi, saviyasi, madaniyati, dunyoqarashi, bilim va qaysi jamiyatda yashayotganligi bilan chambarchas bogʻliq. Kishilik jamiyatining turli davrlarida deontologik munosabatlar turlicha kechgan, u zamon talabiga moye ravishda oʻzgarib borgan.

Tibbiyot deontologiyasi tibbiyot xodimlaridan yuksak insoniy fazilatlar, sofdillik, ziyraklik, odamiylik va boshqalarga ega boʻlishni taqozo etadi. Tibbiyot deontologiyasi xalqaro kodeksini Xalqaro vrachlar jamiyati tasdiqlagan (1949, Jeneva). Oʻzbekiston Respublikasida tibbiyot oliygohlarini bitiruvchilar „Oʻzbekiston shifokori“ qasamyodini qabul qiladilar (1996-yildan).

Adabiyotlar 
 Qosimov E. Y., Shifokorning nutq madaniyati va bemor bilan muloqot sanʼati, Toshkent, 2002.
Tibbiy tiklanish va fizioterapiya ilmiy tadqiqot instituti

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining Tibbiy tiklanish va fizioterapiya ilmiy tadqiqot instituti — OʻzRdagi ilmiy tashkiliy-metodik va konsultativ markaz. 1919-yil Toshkent shahrida tashkil etilgan. Dastlab kurortologiya va fizioterapiya instituti deb nomlangan. Institut kurort manbalari va yangi fizik omillardan davo va profilaktika maqsadida foydalanish, ularni oʻrganish hamda shu sohada ilmiy, amaliy mutaxassislar tayyorlashda yetakchi ilmiy muassasa hisoblanadi. 1925-yildan oʻlkaga xos kasalliklarni fizik usullar bilan davolash ustida ish olib borib, Urta Osiyo hududida kurort iklimli joylar, mineral suvlar, shifobaxsh balchiq va boshqa ni oʻrgana boshladi. 1932-yil kurortologiya boʻlimi ochildi, shundan buyen 100 dan ortiq mineral suv va shifobaxsh balchiq manbai va iqlimi kurortbop joylar oʻrganilgan va kurortsanatoriy (Chortoq, Toshkent mineral suvi, Chimyon, Polvontosh va hokazo) hamda dam olish uylari (Shohimardon, Oqtosh, Chimyon, Sitorai Mohi Xosa, Shaxand, Miroqi, Vandob) tashkil etilgan. Institutda bemorlar sogʻligʻini tiklashga qaratilgan usullar amaliyotga tadbiq etilmoqda. Institutda 8 ilmiy boʻlim, laboratoriya, vivariy, kutubxona va muzey mavjud; ilmiy xodimlar orasida 6 fan doktori va 17 fan nomzodi bor (2004). 160 oʻringa moʻljallangan boʻlimlar (kardiologiya, artrologiya, nevrologiya, gastroenterologiya, ginekologiya, umumiy terapiya, fizioterapiya va boshqalar) da kattalar va bolalar oʻz sogʻligʻini tiklaydilar. Institutda gipertoniya va yurakning ishemik kasalliklari hamda reproduktiv yoshdagi ayol va erkaklar sogʻligʻini tiklash markazlari ishlab turibdi. Institut xodimlaridan 12 fan doktori va 89 fan nomzodi yetishib chiqdi, 46 ilmiy ishlar toʻplami, 50 monografiya, 142 metodik qoʻllanmalar nashr etildi. 1990-yilda Termiz shahrida institut filiali ochildi. Institut faoliyati Yo. K. Moʻminov, Z.A. Dolimov, R. A. Katsenovich, N. Majidov, K. Y. Yoʻldoshev va boshqa olimlarning nomlari bilan bogʻliq.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Tiberiy

Tiberiy (Tiberius) (Miloddan avvalgi 42-yil — milodiy 37-yil) — Rim imperatori (14 yildan). Yuliylar — Klavdiylar sulolasidan. Avgustnnng oʻgay oʻgʻli. Pretorianlarga tayanib avtokratik siyosat yurgizgan. Provinsiyalardagi soliq tizimini tartibga solishga xdrakat qilib, oʻz mansabini suiisteʼmol qilgan noiblar va olibsotarlarni taʼqib ostiga olgan, jamoat binolari qurilishi va turli tomoshalarga sarflanadigan mablagʻlarni, shuningdek, plebeylarga tarqatiladigan pul va gʻallani qisqartirgan. Imperiyaning moliyaviy ahvolini yaxshilanishiga erishgan.

 

Rim imperiyasi
Tibet tibbiyoti

Tibet tibbiyoti - davolash tizimi, qadimgi hind va xitoy tibbiyotiga asoslangan. V—VI asrlarda Tibet hududida tarqalgan. Tibet tibbiyoti da bemorlar, asosan, oʻsimlik va hayvon mahsulotlaridan (1000 dan ziyod) tayyorlangan dorilar bilan davolanilgan, shuningdek, parhez buyurilgan. Zamonaviy tibbiyot fanida Tibet tibbiyotiga turlicha qaraladi.
Tibet togʻligi

Tibet togʻligi - Markaziy Osiyo, asosan, Xitoyda. Yer sharidagi eng katta va baland togʻlardan. Maydoni 2 mln. km², balandligi 4000–5000 m, baʼzi tizmalarning bal. 6000–7000 m. Himolay, Qoraqurum, Kunlun, SinaTibet togʻlari bilan chegaralangan. Tibet togʻligi ning shim. va markaziy qismi (mahalliy nomi Changtan) bir oz toʻlqinsimon yoki yassi tekislik boʻlib, kenglik boʻylab choʻzilgan va qiya yon bagʻirli togʻ tizmalaridan iborat. Ayrim choʻqqilarining relyefi alp tipli. Tangla, Kaylas va boshqa tizmalarida muzliklar bor. Togʻlik chekkalaridagi tizmalarning yon bagʻrilari tik, relyefi kuchli parchalangan, dare vodiylari togʻlarni 2—3 ming m chuqurlikkacha oʻyib tushgan.

Tibet togʻligi Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasida joylashgan. Uning turli qismida geologik rivojlanish tarixi har xil. Kaynozoy oʻrtalarigacha Tibet togʻligi, asosan, choʻkkan, koʻp qismida choʻkindi jinslar toʻplangan. Kaynozoy oxirlaridan yoppasiga koʻtarila boshlagan. Kuchli zilzilalar boʻlib turishi, yosh vulkan konuslari va qaynoq buloklarning mavjudligi togʻ hosil boʻlish jarayonining davom etayotganligidan darak beradi. Foydali qazilmalardan oltin, kassiterit, polimetall rudalar, toshkoʻmir konlari topilgan. Oqmas koʻllarda soda va boshqa minerallarning katta zaxiralari mavjud.

Tibet togʻligi materik ichkarisida joylashganligi va juda baland boʻlganligi sababli iklimi keskin kontinental va sovuq. Changtanda oʻrtacha yillik temperatura 0— 5°, qish uzoq davom etadi, —32° gacha sovuq boʻladi, yogʻin kam yogʻadi. Yoz esa salqin, iyulda ham baʼzan tuproq qatlami muzlaydi. Tibet togʻligining janubida iklim nisbatan iliqroq, yanvar oyining temperaturasi 0° dan —20° gacha, iyulniki 5—15°. Togʻlikning jan. va sharkidagi tizmalar okeandan keladigan nam havo massalarini toʻsib turadi, aksari qismida yillik yogʻin 100–200 mm (asosan, krr shaklida), janubida yozgi musson taʼsirida 500–700 mm yogʻadi. Iqlimining quruqligi natijasida qor chizigʻi 5000–6000 m balandlikdan oʻtadi. Tibet togʻligining musson taʼsiridagi qismidan Xuanxe, Yanszi, Mekong, Saluin, Brahmaputra, Hind kabi yirik daryolar boshlanadi. Daryolari, asosan, qor va muzliklardan, janubida esa yomgʻirdan suv oladi. Gidroenergiya zaxirasiga boy. Tibet togʻligi da koʻl koʻp, ular tektonik botiqlarda joylashgan. Yirik koʻllari: Namso, Selling, Dangrayum. Koʻllari sayoz va suvi shoʻr, noyabrdan may oyigacha muzlaydi. Tibet togʻligi ning tuproklari baland togʻ dashti va chuliga xos shagʻal aralash tuproq, kam chirindili. Ayrim joylarda tuprok, qatlami va oʻsimliklar umuman yoʻq. Chekka qismida unumdor togʻ oʻtloqdasht va togʻoʻtloq tuproklar tarqalgan. Katta maydonlarni baland togʻ choʻli va chala choʻli qoplagan, siyrak oʻt va butalar usadi. Dare vodiylari butazor va toʻqayzor. Chorvachilikda, asosan, yaylov sifatida foydalaniladi.

Togʻlar
Markaziy Osiyo
Xitoy geografiyasi
Tibet muxtor rayoni
Tigel

Tigel (nem. Tiegel) — 1) turli materiallar (metall, shisha va boshqalar) ni qizdirish va eritish uchun ishlatiladigan maxsus idish. T. silindr yoki kesik konus shaklida boʻladi. Kiyin eriydigan metallarni eritishda ishlatiladigan T. shamot, grafit va oʻtgan chidamli gildan; baʼzi rangli metallarni eritishda poʻlat va temirdan; lab. T.i esa chinni, platina va boshqalardan yasaladi; T. metall qotishmalar va oyna (shisha) quyishda, metall buyumlarni termik ishlashda, lab.larda moddalarni qizdirishda qoʻllanadi; 2) bosmaxonada bosma stanok yoki bosma mashinaning metall plitasi (yostigʻi). Qogʻozni boʻyokli bosma qolipga siqish uchun ishlatiladi.
Tikuv mashinasi

Tikuv mashinasi — kiyimkechak tikish, buyumlarni bezash (choklar hosil qilib naqsh tushirish), ularni qavish va boshqa maqsadlarda ishlatiladigan mashina. Tikuv mashinasini birinchi marta 1755-yilda ingliz ixtirochisi Ch.F. Veyzental ixtiro qilgan. Nemis ixtirochisi I. M. Zinger Tikuv mashinasini takomillashtirdi (1851), shundan soʻng sanoatda keng qoʻllanila boshladi. Tikuv mashinasi choklaydigan, tugma qadaydigan, tepchiydigan (koʻklaydigan) va hokazo, qoʻlda, oyoqda va elektr bilan harakatlanadigan, mokili va mokisiz, bir va koʻp ignali xillarga boʻlinadi. Ishlash prinsipiga qarab, universal (turli operatsiyalarni bajaradigan) va maxsus (bitta operatsiyani bajaradigan) Tikuv mashinasi boʻladi (mas., tugma kadash mashinasi). Universal Tikuv mashinasining eng koʻp tarqalgani bir ignali, mokili choklovchi mashinadir. Bular sanoat va uyroʻzgʻorda keng ishlatiladi. Koʻp ignali Tikuv mashinasilari ichida ikki ignalisi koʻproq qoʻllanadi. Choklarni payvandlab va yelimlab biriktiruvchi Tikuv mashinasilari ham bor. Tikuv mashinasidan tikuvchilik, trikotaj, poyabzal, galanteriya sanoati va uyroʻzgʻorda foydalaniladi.
Tikuvchilik

Tikuvchilik — kasb-hunar turi; kiyim-kechak: koʻrpa-toʻshak va boshqa buyumlarni tikish kasbi. Tikuvchilik vositalari, material va texnikasi turli davrlarda turli xalqlarning moddiy va madaniy saviyasi, iqlim sharoiti, ehtiyoj va imkoniyatlari, urf-odatlari zaminida taraqqiy etgan (qarang Kiyim). Arxeologik qazishlar natijasida jaxonning turli mamlakatlari hududidan topilgan tikuvchilik vositalari, kiyim-kechak va uy-roʻzgʻor buyumlari bu kasbning barcha xalqlarda qadimdan mavjudligi, oʻziga xos taraqqiyot bosqichlarini oʻtaganligini koʻrsatadi. Tikuvchilik buyumlari dehqonchilik bilan shugʻullanadigan xalqlarda koʻproq oʻsimlik tolalaridan toʻqilgan gazlamalardan, chorvador xalqlarda aksariyat jun gazlama va teridan tikilgan.

19-asrgacha barcha xalqlarda, jumladan, Oʻrta Osiyo xalqlarida ham tikuvchilik ishlari qoʻlda bajarilgan. Baʼzi sohalarda bu kasb namunalari yuksak sanʼat darajasiga koʻtarilgan (mas., gulkoʻrpa, zarbof toʻn, choyshab, jiyak va hokazo). Turli davrlarda tikuvchilikdan mustaqil kasb sifatida etikdoʻzlik, mahsidoʻzlik, poʻstindoʻzlik, doʻppidoʻzlik, kashtadoʻzlik, gilamchilik va boshqa koʻplab kasb turlari ajralib chiqqan. 19-asr 2-yarmidan Yevropa mamlakatlarida tikuvchilikda maxsus tikuv mashinalari keng qoʻllanila boshladi, keyin boshqa hududlarga, shu jumladan, Oʻzbekistonga ham tarqaldi (qarang Tikuv mashinasi). Tikuvchilik taraqqiyotining hamma davrlarida bichiqchilik uning ajralmas qismi boʻlgan. Oʻrta Osiyoda, shu jumladan, Oʻzbekistonda tikuvchilik hunarmandchilikdan yengil sanoatning yirik tarmogʻiga aylandi. Zamonaviy texnika bilan uskunalangan korxonalar tashkil etildi, mahalliy tikuvchi, kosib va boshqa hunarmandlar tikuvchilikning yangi texnikasini oʻzlashtirdilar (qarang Yengil sanoat).
Til (aʼzo)

Til — odam va umurtqali hayvonlar ogʻiz boʻshligʻidagi muskulli organ. Baliqlarda T. shilliq parda burmasidan iborat boʻlib, visseral skelet bilan harakatlanadi. Quruqlikda yashovchi umurtqalilarda T. harakatchan, u ovqatni tutadi, ogʻiz boʻshligʻiga suradi, nafas yoʻlini berkitadi va hokazo. T.da koʻpgina bezlar va taʼm bilish retseptorlari rivojlangan. Suvda va quruqlikda yashovchilarda esa shilliq parda burmasidan tashqari, T. tarkibiga kiradigan bezlar ham bor. Sudralib yuruvchilar T.ining shakli va harakatlanishi turlicha (masalan, toshbaqa va timsohlar T.i kam harakatlanadi; koʻpchilik kaltakesak va ilonlar T.i uzun va harakatchan). Qushlar T.ining shakli har xil, odatda, shox qatlami juda rivojlangan, kam harakat. Sut emizuvchilar T.i yaxshi taraqqiy etgan, harakatchan, bezlari hamda soʻrgʻichlari koʻp va ovqatni chaynash, yutish, taʼm bilish, baʼzan ovoz chiqarishda ham ishtirok etadi.

Odam tili — shilliq parda bilan qoplangan muskuldan iborat. Ovqatni chaynash, yutish va gaprishda qatnashadi. T. 3 qism: tor qismi — til uchi, birmuncha keng va qalinroq qismi — til negizi (ildizi), bu 2 qism oʻrtasi — til tanasiga boʻlinadi. Tilning ogʻiz boʻshligʻi bilan halqumga tomon qismi oʻrtasida koʻr teshik, undan til uchiga tomon yoʻnalgan til yuzasini ikkiga ajratib turuvchi oʻrta egat bor. T.ning pastki yuzasi shilliq qavati ancha nozik boʻlib, unda 2 ta simmetrik burmalar, ustki yuzasi, yaʼni orqasida har xil soʻrgʻichlar bor. Soʻrgʻichlar koʻr teshikdan 2 yonga yoʻnalgan chegaralovchi chiziqdan oldinda va T.ning yon tomonlarida joylashgan. Jumladan, ipsimon soʻrgʻichlar T. oldingi uchining 2 qismida boʻlib, ovqatni kabul qilish, chaynash, halqumga yoʻnaltirishga xizmat qiladi. Ipsimon soʻrgʻichlar orasida konik soʻrgʻichlar, har ikkala soʻrgʻichda, asosan, ogʻriqni, issiqsovuqni sezuvchi retseptorlar bor. T. uchi va yonlarida zamburugʻsimon soʻrgʻichlar, koʻr teshikning ikki yonida, chegaralovchi chiziqning old tomonida tarnovsimon soʻrgʻichlar, T. chekkalarida bir-biriga yondosh bargsimon soʻrgʻichlar mavjud. Bu soʻrgʻichlar taʼm bilish vazifasini bajaradi. T. shilliq pardasi qavatida til murtagini hosil qiladigan koʻplab limfoid follikulalar, shilliq parda osti va muskullar orasida mayda (shilliqli, serozli va aralash) soʻlak bezlari joylashgan.

T.ning asosiy qismini chin va skelet muskullari tashkil etadi. Chin muskullar uzunasiga, koʻndalang va vertikal yoʻnalishda. T.ni suyaklarga biriktiradigan skelet muskullari esa juft engaktil, engaktil osti va bigizsimon oʻsiq muskullaridan iborat boʻlib, T.ning oson harakat qilishiga yordam beradi. Til arteriyasi shoxchalari T.ni qon bilan taʼminlaydi. T.ni til nervi, tilhalqum nervi hamda til osti nervi innervatsiya qiladi. Engak osti, qisman jagʻ osti va chuqur boʻyin limfa tugunlari T.ning regionar limfa tugunlaridir.

Odam anatomiyasi
Anatomiya
Tillaqosh

Tillaqosh — zargarlik buyumi; ayollarning bosh kiyimi ustidan peshonaga taqiladigan taqinchogʻi. Tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumush va boshqa metallardan yasaladi. T. asosini qayrilma qosh shaklidagi bir-biri bilan tutashadigan 2 boʻlak hosil qiladi, boʻlaklar tutashgan joyga bir dona laʼl qadaladi, boʻlaklar yuzasi naqshlar bilan bezatilib, yuqori cheti feruza koʻzlar bilan hoshiyalanadi; qayrilma qosh shaklining yuqorisiga panjarali naqshlar ishlanadi va T. uchburchak shaklidagi toj koʻrinishiga ega boʻladi, panjarali gullar oʻrtasiga feruza koʻzlar bilan hoshiyalanadigan marjon va boshqa qadamalar oʻrnatiladi. T.ning quyi qismiga oʻzaro almashinib keladigan mayda munchoq va yaproqchalar terilgan biri kalta, biri uzun zanjirlar osiladi. T.ning yuqori qismining markazi (uchi) va ikki chekkasidan zanjirlar chikarilib, ular markazda birlashadi va ilgak bilan yakunlanadi. Bir xil badiiy usulda bezatilgan T. gajak, isirgʻa, zebigardon bilan birga ansambl hosil qiladi. T. shakliga oʻxshash peshonaga taqiladigan ziynat buyumi Fargona vodiysida bargak, tepa qismidagi panjarali naqshlari boʻlmagan turi Buxoroda bolo abru deb ham ataladi, Xorazmning osmatuzi taqinchogʻi oʻziga xos bezatilishi bilan T.dan farq qiladi. Qadimdan kelin hamda yosh ayollarni himoyalovchi tumor vazifasini bajargan. T. hozir, asosan, toʻy marosimida va raqqosalarning milliy libosining tarkibiy qismi sifatida qoʻllanadi.

    

Kiyim
Zargarlik
Timsohlar

Timsohlar — suvda yashovchi sudralib yuruvchilar turkumi. Tanasi kaltakesakka oʻxshash, uzunligi 2–7 m, boshi yassilashgan, tumshugʻi uzun. Koʻzlari va burun teshiklari boshi ustidan boʻrtib chiqib turadi. Burun va quloq teshiklari suvda yopiladigan klapanlar bilan taʼminlangan. Ogʻiz boʻshligʻida ikkilamchi tanglay boʻladi. Tishlari yirik. Tili ogʻiz tubiga yopishgan. Dumi uzun va baland (ikki yondan yassilashgan). Orqa oyoqlari barmoqlari orasida suzgich pardalari bor. Terisi qattiq va qalin, muguzsimon yirik plastinkalar bilan qoplangan. Muguz plastinkalar ostida suyak plastinkalar joylashgʻan.Timsohlar yuragi 4 kamerali boʻlishi bilan boshqa sudralib yuruvchilardan farq qiladi. Oʻpkasi yaxshi rivojlangan. Erkaklari kloakasi orqa qismida toq jinsiy organ joylashgan. Alligatorlar, gaviallar va haqiqiy timsoxlar oilalariga boʻlinadi.

Timsohlar oilasiga 3 urugʻ va 15 ga yaqin tur kiradi, jumladan, nil timsohlari (uzunligi 7 m gacha) tropik Afrika daryo, koʻl va botqokliklarida; tarokli timsohlar (uzunligi 6 m gacha) Jan.Sharqiy Osiyo, Malayya arxipelagi orollari, Shim. Avstraliya va Yangi Gvineyadagi daryolarning quyilish joylari va dengiz sohillarida tarqalgan. Timsohlar hayotining koʻp qismini suvda oʻtkazadi; asosan, tunda faol. Balikdar, sut emizuvchilar, qushlar va suv umurtqasizlari bilan oziqlanadi. Nil Timsohlari va tarokdi timsohlar odam uchun xavfli. Urgʻochi timsohlar qirgʻokdagi qum yoki chiriyotgan barglar orasiga 20—100 tuxum qoʻyadi; nasli toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qiladi. Timsohlar goʻshti yeyiladi, terisidan qimmatbaho terigalantereya buyumlari tayyorlanadi. Koʻplab ovlanishi tufayli soni kamayib ketgan. 26 turi va kenja turi (jumladan, 15haqiqiy timsohlar) Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. Bir qancha mamlakatlar (AQSH, Kuba, Yaponiya, Keniya)da timsohlarni koʻpaytiradigan pitomniklar mavjud.

Hayvonlar
Samuel C. C. Ting

Samuel C. C. Ting (Tin Chjaochun; 1936.27.1, Michigan shtati, Ann-Arbor) — amerikalik fizik. Michigan universitetni tugatgan (1959). 1963-yilda Yevropa yadro tadqiqotlari institutida (Jeneva), 1964-yildan Kolumbiya untida, 1967-yildan Massachusets texnologiya institutida (1969-yildan professor) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga oid. 1974-yilda B. Rixterdan mustaqil tarzda yangi ogʻir mezon — birinchi jozibali kvarkli mezonni ochgan. Nobel mukofoti laureati (1976; B. Rixter bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1936-yilda tugʻilganlar
27-yanvarda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
20-asr amerikalik olimlari
21-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Muhammadjon Tinishboyev

Muhammadjon Tinishboyev,(1879.12.5, Yettisuv viloyati – 1938.20.4) – davlat va jamoat arbobi, tarixchi olim. Turkiston muxtoriyati hukumatining 1bosh vaziri (1917-yil noyabr—dek.) va ichki ishlar vaziri (1917-yil noyabr – 1918-yil fevral). Alash Oʻrda hukumatining ichki ishlar vaziri (1917-yil dekabr—1920-yil mart). Peterburg temir yoʻl transporti muhandislari intini tugatgan (1906). 2Davlat dumasi deputati (1907-yildan). Muvaqqat hukumatning Turkiston komiteta aʼzosi (1917). Turkiston Reyepublikasi suv xoʻjaligi boshligʻi (1922), Yer sugʻorish boʻlimi boshligʻi (1924). Toshkentdagi qozoq xalq maorif institutida turkiy xalqlar tarixi, matematika, kimyo va fizikadan dare bergan (1920—25). Yettisuv gubernyasi (oblasti) ijroiya komiteti temir yoʻl boʻlimi boshligʻi (1926). Turkiston – Sibir (Turksib) magistralida turli lavozimlarda ishlagan (1927— 30). 1930-yil 3-avgustda sovet rejimi tomonidan qamoqqa olingan, 3 yilga surgun qilingan (1932— 35). Guryev – Kandigach temir yoʻlda ishlagan (1935— 37). Toshkentda qayta qamoqqa olinib (1937-yil 21-noyabr), otib tashlangan. 1959-yiloʻlimidan soʻng oklangan. T. turkiy xalklar tarixiga oid koʻplab asarlar, jumladan, „Qirgʻiz-qozoq xalqi tarixiga oid materiallar“ (rus tilida, T., 1925), „Turkmoʻgʻul tarixi“ (1923) va boshqa muallifi.

Manbalar 

Tarixchilar
Tinchlik (shaharcha)

Tinchlik — Navoiy viloyatidagi shaharcha (1978 yildan). Navoiy shahar kengashiga qarashli. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 3,2 ming kishi (2003). Umumiy taʼlim maktabi, temir yoʻl taʼmirlash ustaxonalari, aloqa boʻlimi, tibbiy punkt, dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Oʻzbekiston aholi punktlari
Oʻzbekiston:Shaharchalar
Navoiy viloyati
Tiofen

Tiofen, C4H4S — benzol hidli rangsiz suyuklik. Mol.m. 87,04. Suyuqlanish temperaturasi — 38,3°, qaynash temperaturasi 84, G, zichligi 1064,4 kg/m3. Suvda oz, uglevodorodlar va boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi. T. aromatik birikmalarning xossalarini namoyon qiladi. Oson galogenlanadi, sulfidlanadi va alkillanadi. T. asosida alifatik karbon kislotalar, oksikislotalar, yuqori spirtlar, ketonlar, atsetallar, oddiy efirlar, aminlar, aminospirtlar, turli aminokislotalar va laktamlar hamda yuqori sikloalifatik birikmalar olinadi. Neft uglevodorodlari fraksiyasi, oltingugurt yoki uning oddiy birikmalari (SO2 va H2S) T. olish uchun manba hisoblanadi. T.dan yuzlab birikmalar (biologik faol birikmalar, polimerlar uchun yordamchi moddalar, elementlarni ajratish reagentlari va hokazo) sintezlangan.
Sur (Livan)

Sur () — Finikiya (hozirgi Livandagi Sur sh.)dagi dengiz boʻyi shahardavlati. Mil. av. 4ming yillikda asos solingan. Mil. av. 1ming yillikda ravnaq topgan. Mil. av. 3—2ming yillikda muhim hunarmandchilik va savdo markazi. 2ming yillikda (tanaffuslar bilan) Misr taʼsirida boʻlgan. S.liklar Oʻrta dengiz orollari (Kipr, Sitsiliya va boshqalar), Shimoliy va Gʻarbiy Afrika va Ispaniyada bir qancha koloniyalar (manzilgohlar) barpo etganlar. Mil. av. 10-asrda S. gegemonligi ostida vujudga kelgan SurSidon podsholigi Finikiyaning butun dengiz sohyli ustidan hukmronlik qilgan. Mil. av. 8-asrda S. Ossuriyaga, mil. av. 6-asr boshidan Yangi Bobil podsholigiga, mil. av. 6-asrning 2yarmidan Axomaniylar davlatiga karam boʻlgan. Mil. av. 332 y. uzoqmuddat dengiz va quruklikdan qamal qilingandan keyin S. Aleksandr tomonidan egallangan. Ellinizm davrida S.Ptolemeylar, Salavkiylar davlati tarkibida, mil. av. 64 yildan Rimning Suriya provinsiyasiga ichki muxtoriyatini saqlagan xolda kirgan. Arablar istilosiga qadar (7-asr) Sharqiy Oʻrta dengizning yirik savdo markazi boʻlib qolgan. S.da arxeologik qazish ishlari fransuz arxeologi E. Renan (19-asrning 2yarmi), A.Puadebar (20-asrning 40-yillari) tomonidan olib borilgan. S. Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

 

Finikiya shaharlari
Tireotrop gormon

Tireotrop gormon, TTG, tirotropin, tireostimullovchi gormon — odam va umurtqali hayvonlar gipofiz bezining oldingi boʻlagida ishlanadigan gormon. Qalqonsimon bez faoliyatini boshqaradi; uning asosiy gormonlari — tiroksin va triyodtironin ajralishi hamda sinteziga taʼsir etadi. Kimyoviy tabiatiga koʻra, glikoproteid, mol. m. 28000—30000. T.g. qalqonsimon bez follikulalarida tireoglobulin parchalanishini hamda krnga tiroksin va triyodtironin ajralishini kuchaytiradi. Follikulyar hujayralar koʻpayishiga, yod yutilishi va tiroksin sinteziga taʼsir etadi. T.g. sintezi va sekretsiyasini markaziy nerv sistemasi xamda gipotalamus boshqaradi. Qonda tireoid gormonlar miqdori oshganda T.g. sekretsiyasi tormozlanadi, natijada tiroksin va triyodtironin kam ajraladi. Adrenalin va kortikosteroidlar T.g. sekretsiyasini kamaytiradi.

Yana qarang 

 Tiroksin
 Qalqonsimon bez
Tirishish

Tirishish — muskullarning toʻsatdan gʻayriixtiyoriy ravishda qisqarishi. Tirishish nerv sistemasi kasalliklarida (tutqanoq, qoqshol, nevrozlar), zaharlanish, moddalar almashinuvi va ichki sekretsiya bezlari ishi buzilganda roʻy beradi. Kelib chiqish sababiga koʻra, tirishish epizodik, tasodifiy boʻlishi yoki hafta, oy, yil davomida maʼlum vaqtda bir necha marta takrorlanib turishi mumkin. Baʼzi bemorlarda tirishish tashqi taʼsirotlar (toʻsatdan kelgan kattik tovush, badanga nina sanchilishi) natijasida, chuqur nafas olganda, dim xonada, ichkilikni suiisteʼmol qilganda tutib qoladi yoki zoʻrayadi. Tirishish bitta muskulda yoki bir guruh muskullarda sodir boʻlishi mumkin.

Kuchli tirishish (tonik tirishish) qisqa vaqt davom etishi mumkin, bunda koʻpincha qattiq ogʻriq paydo boʻladi. Bunday tirishish aksari uzoq yurilganda boldir muskulida, shuningdek, soppasogʻ odamda choʻmilish paytida roʻy beradi. Quruq joyda yurgan paytda paydo boʻlgan tirishishni oyoq kaftini bir koʻl bilan yozib va ayni vaqgda boldir suyagini ikkinchi qoʻl bilan uqalab yoʻqotish mumkin. Yotganda yoki utirganda tomir tortishib qolganda tezda oʻrindan turib, ogʻrik oyoqning kafti bilan qattik tiranish kerak. Choʻmilayotgan paytda suvda oyoq tomiri tortishib kolganda oyoqni harakatlantirmay, oyoq panjasini sogʻ oyoq bilan yozish kerak. Tirishishga moyil odamlar suvda uzok suzmaganlari maʼqul. Tirishish klonik boʻlishi, bunda muskullar goh tez-tez qisqarib, goh qisqa muddatga boʻshashishi mumkin.

Umumiy tirishishda, masalan, tutqanok xurujida odam hushidan ketishi va yikilib tushishi mumkin. Bunday hollarda vrach chaqirish zarur. Tirishish, odatda, kasallik alomati boʻlishi mumkin, shu boisdan uning sababini aniklash va davolash uchun vrachga murojaat qilish shart.
Tirozin

Tirozin, aaminor (ioksifenil)propi on kislota, C9HMNO3—kristall modda, DT, LT va D, LT shaklida boʻladi. DT ning suyuqlanish temperaturasi 310—314°, LT niki 290295°, D, LT niki 290295°. Tirozin 270°gacha qizdirilsa, dekarboksillanib teramin, ishqor bilan yaoksibenzoy kislota hosil qiladi. Deyarli barcha oqsillar tarkibiga kiradi. yaoksibenzaldegid va gippurat kislotadan sintezlab olinadi. Tirozin — almashinadigan aminokislota. Organizmda Tirozindan turli muhim moddalar sintezlanadi.

Yana qarang 

 Tiroksin
 Tireotrop gormon
Tirren dengizi

Tirren dengizi (, , , ) - Oʻrta dengizning bir qismi, yarim yopiq dengiz. Apennin yarim orol va Sitsiliya, Sardiniya, Korsika orollari oraligʻida joylashgan. Oʻrta dengizning boshqa qismlari bilan Korsika, Bonifacho, Sardiniya va Messina boʻgʻozlari orqali bogʻlangan. Maydoni 214 ming km². Eng chuqur joyi 3830 m ekanligi aniqlangan. Dengizning janubiy sharqida Lipari orollari joylashgan. Suvining temperaturasi yuza qismida yezda 22—24,5°, qishda 13—14°. Shoʻrligi 37,2—38,2%. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (bal. 0,5 m). Baliq ham ovlanadi. Yirik portlari: Neapol, Palermo, Kalyari (Italiya), Bastiya (Fransiya).

 

Dengizlar
Titan (yoʻldosh)

Titan — Saturn sayyorasining eng katta yoʻldoshi, diametri taxminan 5150 km, sayyoradan oʻrtacha uzoqligi 1,2 mln. km. Saturn atrofini taxminan 16 sutkada aylanib chiqadi. Titan Quyosh sistemasidagi kattaligi boʻiicha Yupiter yoʻldoshi Ganimeddan keyingi ikkinchi yoʻldosh. Massasi ancha katta (1,41023 kg) boʻlgani uchun Saturnning boshqa yuldoshlariga taʼsir etadi. Titan metan va ammiakdan iborat atmosferaga ega. 1655-yilda X.Gyuygens kashf etgan.

Astronomiya
Titan rudalari

Titan rudalari — tarkibida sanoatda foydalanish uchun texnik tomondan qulay va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq birikma va konsentratsiyalarda titan boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Asosiy minerallari: ilmenit (TYU2 43,7—52,8%), rutil, anataz va brukit (94,2—99%), leykoksen (62—98%), loparit (38,3—41%), titanit (33,7—40,8%), perovskit (38,7—58,9%), titanmagnetit. Titan rudalari magmatik, ekzogen va metamorfogen konlarga boʻlinadi. Magmatik konlar tarkibida 7—32% TiO2 boʻlgan oʻta asosli, asosli va ishqorli togʻ jinslari bilan bogʻliq. Qatlamli va tomirsimon shaklga ega xolxolli va yaxlit Titan rudalari uchraydi. Ularning tarkibida ilmenit bilan birga titanmagnetit va gematit xam mavjud. Yirik magmatik konlar Rossiya, Kanada, AQSH, Norvegiya, JAR va Hindistonda maʼlum. Titan rudalarining ekzogen konlari orasida: nurash poʻstidagi ilmenitli va rutilli (TYU2 3—30%); ilmenitning ellyuvialdellyuvialli va allyuvialli sochmalari (TYU2 0,5— 25%); ilmenit, leykoksen, rutilning (TiO2 0,5—35%) dengizqirgʻoq boʻyi (qad. va hozirgi) sochmalari hamda sirkon, monatsit va boshqa bor. Dengizqirgʻoqboʻyi sochmalari Titan rudalarining asosiy sanoat turidir. Ular qatlamli va linzasimon uyumlar koʻrinishida boʻlib, qalinligi bir necha oʻn m ga, uzunligi bir necha oʻn km ga, eni esa bir necha ming m ga yetadi. Yirik sochmalar Rossiya, Avstraliya, Hindiston, Braziliya, Yangi Zelandiya, Malayziya va ShriLankada maʼlum. Metamorfogen konlar orasida qumtoshlar leykoksen bilan (TiO2 8—10%); ilmenitmagnetitlilar amfibolitlarda (TYU2— 12,2%); rutillilar gneyslarda, xloritli slanetslarDa va boshqalarda farq qilinadi. Titan rudalarida, odatda, Ti dan tashqari Gʻe, V, Zr, TR, Sclar ham mavjud. Titan rudalarini boyitish uchun favitatsion va magnit separatsiyasi, flotatsiya qoʻllanadi. Titan rudalari titan metali va uning qotishmalarini olishda, boʻyoq, loklar tayyorlashda ishlatiladi. Oʻzbekistonda Qurama, Chatqol va Shimoliy Nurota toglarida ilmenit borligi aniqlangan.

Metallurgiya
Mineralogiya
Titanit

Titanit — orolli silikatlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Sa TiO[SiOJ boʻlib, Gʻe2Q, Gʻe3Q hamda 12% gacha (T.ning keylgauit xili), (Se, Y)2O3, Mn, Sn, Nb, Sg aralashma holida uchraydi. T. monoklin singoniyada kristallanadi. Zich prizmalar koʻrinishidagi yakka kristallar hamda donador agregatlar hosil qiladi. Rangi sariq, jigarrang, yashil baʼzan qora va qizgʻish boʻladi. Olmosdek yaltiraydi. Qattikdigi 5—6, zichligi 3,3—3,6 g/sm3. Titanit magmatik togʻ jinslarining keng tarqalgan aksessor minerali, odatda, ishqorli togʻ jinslarida, baʼzan metamorfik gneyslarda hamda gidrotermal hosilalarda uchraydi. Titanit titan olinadigan xom ashyodir.

Manbalar  

Bezak toshlari
Minerallar
Tif

Tif (yunoncha: tyhos – tutun, dud, eshushning xiralashuvi) – isitmalash, intoksikatsiya va eshushning xiralashuvi*bilan kechadigan oʻtkir infeksion kasalliklarning umumiy nomi. „Tif“ termini baʼzi koʻrinishlari oʻxshash, lekin kelib chiqishi har xil boʻlgan bir qancha yuqumli kasalliklarni bildiradi
Tiflopedagogika

Tiflopedagogika (yunoncha, typhlos koʻr va pedagogika) — defektologiyaning koʻr va zaif koʻruvchi bolalarni oʻqitish, tarbiyalash hamda ularni mehnatga tayyorlash masalalarini ishlab chiquvchi sohasi. Bolalarning aqliy va jismoniy qobiliyatlarini rivojlantirishni, umumiy oʻrta maʼlumotga ega boʻlishlarini, hayot va mehnatga tayyorlashni maqsad qilib qoʻyadi. Tiflopedagogika koʻr va zaif koʻruvchi bolalar uchun taʼlimni takomillashtirish yoʻllarini, oʻquvtarbiya jarayonini tashkil etish metodlarini, maxsus maktab hamda maktabgacha muassasalar tuzilmasini, ularning taʼlimtarbiyasining tashkiliy shakllarini ishlab chiqadi. Tiflopedagogikaning eng muhim vazifasi bolalarda saqlanib qolgan koʻrish imkoniyatlaridan oʻqish jarayonida toʻgʻri foydalanish va uni rivojlantirish, koʻrish imkoniyatlarini saqlash uchun sharoit vujudga keltirish, taʼlimning texnika vositalarini qoʻllashdan iborat.

Tiflopedagogika umumiy va maxsus ped., psixologiya, fiziologik optika, oftalmologiya, pediatriya, maktab gigiyenasi, oliy nerv faoliyati fiziologiyasi, tilshunoslik, tiflotexnika fani maʼlumotlariga suyanadi. Oʻzbekistonda 2002/03 oʻquv yili koʻrlar uchun 8 (1,4 ming oʻquvchi), zaif koʻradigan bolalar uchun 3(0,6 ming oʻquvchi) maktab ishladi.
Tiflotexnika

Tiflotexnika – koʻrlar, koʻzi ojizlar va koʻrkarlarni oʻqitish, mehnat faoliyatiga tayyorlash, ularga madaniymaishiy xizmat koʻrsatish, koʻzi ojizlarning koʻrish qobiliyatini kuchaytirish va tiklash uchun moʻljallangan maxsus asbobsozlik sohasi. T. oliy nerv faoliyati fiziologiyasi, oftalmologiya, koʻrish neyrofiziologiyasi, elektrofiziologiya, fiziologik optika, koʻrish gigiyenasi, ergonomika, umumiy, muhandislik va tibbiy psixologiya, tiflopedagogika, tiflopsixologiya, aloqa nazariyasi, elektronika, axborotlar nazariyasi va boshqa sohalarga asoslanadi. Elektron T. narsalar, vizual jarayonlar va hodisalar toʻgʻrisida koʻrlarga obyektiv axborot beradi. Koʻrlar va koʻzi ojizlarning odatdagi kitob, jurnali, gazeta va boshqalarni „oʻqishlari“ uchun oddiy harflarni ovoz, taktil, taktiltitrama signallarga aylantirib beruvchi „oʻqish“ mashinalari ishlab chiqilgan. Maxsus apparatlar maktablar va boshqa bilim yurtlarida u^kaziladigan lab. ishlarida koʻr va koʻzi ojizlarning atrofdagi narsalar, jarayonlar va xrdisalar toʻgʻrisida muayyan tasavvur olishlariga imkon beradi. Koʻrlarning koʻchakuyda moʻljal olishlarini osonlashtirish uchun tovush yoki taktil signalizatsiyali elektron asboblar yaratilgan, maxsus elektron hassalar ishlab chiqarilgan.

Koʻrlar va koʻrkarlarning yozishlari uchun L. Brayl tizimida turli asboblar va maxsus yozuv mashinkalari ishlab chiqarilgan. Koʻzi ojizlar uchun maxsus linzalar, proyeksion apparatura, oʻqish moslamalari, maktablardagi frontal mashgʻulotlar uchun berk tizimdagi televizion qurilmalar mavjud. Bunday vositalarning yangi turlarini ishlab chiqish borasida ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda.

Koʻzi ojizlarning koʻrish qobiliyatini kuchaytirish va tiklash uchun turlituman optik asboblar yaratilgan. Koʻrlar va koʻzi ojizlarning mehnat faoliyatiga koʻmaklashish uchun ish unumdorligini oshirishga yordam beradigan, mehnat xavfsizligini taʼminlaydigan qurilmalar ishlab chiqarilgan. T. koʻz va qulogʻida kamchiliklar boʻlgan odamlarning hayot kechirishi va mehnat faoliyatini amalga oshirishi uchun juda muhim ahamiyatga ega.
Nikolay Tixonov

Nikolay Semyonovich Tixonov [1896.22.11(4.12), - Peterburg - 1979.8.2] — rus yozuvchisi, jamoat arbobi. Oʻzbekiston xalq shoiri (1974). Birinchi jahon urushi (1914—18), fuqarolar urushi (1918—20) va Ikkinchi jahon urushi (1941 — 45) qatnashchisi. SSSR Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi kotibi (1944-yildan). 20-yillarda "Serapion muridlari" adabiy toʻgaragi ishtirokchisi. Ilk dostoni "Sami" (1920). T. 20—30-yillarda Gruziya, Armaniston va Oʻrta Osiyo boʻylab sayohat qilgan. Taassurotlari asosida "Vamberi" (1925), "Dengizdan dengizgacha" (1926), "Urush" (1931) qissalarini, "Xavfli odam", "Harbiy otlar" (1927), "Abadiy tranzit" (1934), "Koʻchmanchilar" kabi hikoyalar va ocherklar kitoblarini (1931), "Kaxetiya haqida sheʼrlar" (1935) toʻplamini yozgan. "Gruziya bahori" turkum sheʼrlari (1948)da urushdan keyingi Kavkazning maftunkor tabiati, kishilarining tinch turmushi, xalkdar doʻstligi ifodalangan. Tinchlik uchun kurashuvchilarning xalqaro xarakatida koʻp yillar ishtirok etishi, Sharq va Gʻarb mamlakatlariga qilgan sayohatlari uning "Dust soyasi" (1936), "Ikki oqim" (1951), "Tinchlik tarafdorlarining ikkinchi umumjahon kongressida" (1953) kabi turkum sheʼrlarida, "Oq moʻʼjiza" (1956), "Yashil zulmat" (1966) kabi qissalari hamda "Qoʻsh kamalak" (1964) kitobida aks etgan. Asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan. Gʻafur Gʻulom, Oybek, Zulfiya va boshqa oʻzbek shoirlarining sheʼrlarini rus tiliga tarjima qilgan.

Manbalar 

Rossiyalik yozuvchilar
Oʻzbekiston xalq shoirlari
Birinchi jahon urushi qatnashchilari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
22-noyabrda tugʻilganlar
1896-yilda tugʻilganlar
8-fevralda vafot etganlar
1979-yilda vafot etganlar
Rossiya yetakchilari
Oʻzbekiston SSR xalq shoirlari
Titsian

Titsian (asli Titsiano Vechellio, Tiziano Vecellio) (1476/77 yoki 1480-yillar, PyevediKadore, Venetsiya — 1576.27.8, Venetsiya) — italyan rassomi, Uygʻonish davri Venetsiya maktabining eng yirik namoyandasi. Oʻsmirlik davridan Venetsiyada. Jovanni Bellini ustaxonasida taʼlim olgan. Jorjone bilan yaqin boʻlgan, unga Venetsiyadagi binolarni devoriy rasmlar bilan bezashda yordam bergan (parchalari sakdangan). Asosan Venetsiyada, shuningdek, Paduya (1506), Mantuya (1536—37), Ferrara (1516— 23), Urbino (154244), Rim (154546) va Augsberg (1548,1550—51)da ishlagan. T. ijodida Uygʻonish davrining insonparvarlik gʻoyalari aks ettirilgan boʻlib, unint hayotbaxsh sanʼati serqirra, hayot voqealarini keng qamrovli qilib olishi, davrning dramatik voqealarini teran ochib berishi bilan ajralib turadi. Ilk asarlarida Jorjonening taʼsiri seziladi ("Iso va gunohkor ayol", "Iso va Magdalina", 1510-yillar boshi va boshqalar). 1510-yillar oʻrtalaridan Rafael va Mikelanjelo ijodini oʻrganganidan soʻng oʻzining mustaqil uslubini ishlab chikdi: sokin va shodon obrazlari hayotbaxsh tuygʻularning yorqinligi, ichki nurlanganligi bilan alohida ahamiyatga ega ("Dunyoviy muhabbat va ilohiy muhabbat", taxminan 1515—16; "Flora", taxminan 1515; "Veneraning bayrami", 1518; "Tobutga qoʻyish", 1520 va boshqalar), diqqatini koʻproq monumental, koʻtarinki ruh va dinamika bilan ishlanadigan kompozitsiyalarga qaratgan ("Maryamning osmonga koʻtarilishi", taxminan 1515—18, SantaMariya Glorioza dei Frari cherkovida va boshqalar). Yakka va guruh portretlarida zamondoshlarini, ulardagi xislatlar (oʻziga ishonch, gʻurur, shubha, ikkiyuzlamachilik, yolgʻon va hokazo)ni oʻta sinchkovlik bilan tasvirlaydi, tasvirlanayotganlarning munosabatlari mohiyatini, holatdagi dramatizmni ayevsiz fosh qiladi, har bir obraz uchun oʻziga xos qiyofa, kiyim, holat, kompozitsiya, zamin tanlaydi: "Ippolito Medichi" (1532—33), "La bella" (taxminan 1536), "Papa Pavel III Alessandro va Ottavio Farneze bilan birga" (1545— 46), "Karl V" (1548) va boshqa

16-asr oʻrtalaridan T. ijodining soʻnggi davri boshlandi, bu davrda u rangtasvirda mahorat choʻqqisiga koʻtarildi, mifologik va liniy mavzular talqinida ham chuqur teranlikka erishdi: "Danaya" (1554), "Venera va Adonis" (1554), "Yevropaning oʻgʻirlanishi" (taxminan 1559), "Tobutga qoʻyish" (1559), "Tavba qilayotgan Mariya Magdalina" (1560-yillar), "Avliyo Sebastyan", "Isoga motam" (1573—76) va boshqa T. koʻplab dadil rangtasvir usuli bilan ajralib turuvchi rasmlar yaratgan, shakl va manzaralar ularda yengil, aniq, mayin nursoya keskinligida bajarilgan. T. rangtasvirda yaratgan erkin ishlash usuli jahon rangtasvirining keyingi taraqqiyotiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Turli davrlarda turli mamlakatlar rassomlari T. ijodiga muntazam murojaat qildilar, asarlarini sinchiklab oʻrgandilar (Veroneze, Tintoretto, N. Pussen, P. Rubens, D. Velaskes, Rembrandt, E. Delakrua, E. Mane va boshqalar).
Pavlo Tichina

Pavlo (Pavel) Grigoryevich Tichina [1891.15.(27).1, hozirgi Chernigov viloyati, Ukraina – 1967.16.9, Kiyev] – ukrain shoiri, davlat va jamoat arbobi. Ukraina Fanlar akademiyasi akademigi (1929), Ukraina Oliy Majlisi raisi (195359), SSSR Oliy Soveti Millatlar Soveti raisi oʻrinbosari (195462). 1918-yil „Quyoshli klarnetlar“ sheʼriy kitobi nashr qilingan. „Ukrainadan esgan shamol“ (1924), „Chernigov“ (1931), „Yagona oila tuygʻusi“ (1938), „Poʻlat va nafosat“ (1941) kabi sheʼriy toʻplamlarida vatanparvarlik va tinchlik motivlari ifodalangan. „Kotovskiy qilichi“ (1938), „Shevchenko va Chernishevskiy“ dostonlari (1939) muallifi. „Yengmoq va yashamoq“ (1942), „Doʻstni dafn etish“ (1943) sheʼr va dostonlari Ikkinchi jahon urushiga bagishlangan. Urushdan keyingi davrda dolzarb mavzudagi sheʼriy asarlar, bolalar uchun ertaklar hamda adabiyotshunoslik masalalariga oid maqolalar yozgan. „Tanlangan asarlari“ (1957,3 jildli) uchun T. G. Shevchenko nomidagi Ukraina Davlat mukofoti berilgan (1962). Ayrim sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

 

Ukraina
Tish chirishi

Tish chirishi, tish kariyesi - tish qattiq toʻqimalarining zararlanishi; tish emali (dentin)ning astasekin yemirilib, kovak hosil boʻlishi. Bolalarda koʻp uchraydi. Koʻpincha bolalarning birinchi katta jagʻ tishlari (oltinchi tish) chiriydi. Tish chirishi ovqatlanish tarzining buzilishi; xamir ovqat va shirinliklarga ruju qilish; ovqat tarkibida kaliy, fosfor va vitaminlar yetishmasligi, shuningdek, ovqatda hoʻl meva va sabzavotlar boʻlmasligi hamda tishlarni notoʻgʻri parvarish qilish oqibatida paydo boʻlishi mumkin. Bolalar tishining chirishiga homilador ayollarning ovqatlanish rejimi, bolani notoʻgʻri ovqatlantirish va boshqa maʼlum darajada taʼsir etadi. Ichimlik suv tarkibida ftor kam boʻlgan joylarda bu kasallik koʻp uchraydi (asosan, bolalarda). Ogʻir infeksion kasallik bilan ogʻrigan bolalarda, ayniqsa, ularning balogʻatga yetish davrida (xususan, qizlarda) Tish chirishi tez avj olib ketadi. Tish chirishi koʻpincha homiladorlikda ham kuzatiladi, chunki bu davrda homila skeleti shakllanishi uchun zarur boʻlgan kaltsiyga talab oshishi natijasida ona organizmida ichki sekretsiya bezlari faoliyati va moddalar almashinuvining buzilishi kabi fiziologik oʻzgarishlar roʻy beradi.

Tish chirishi sezilarsiz boshlanadi. Dastlab tish emali xiralashib, gʻadirbudurlashadi, oqish yoki sargʻimtir dogʻ paydo boʻladi (qarang Tish); keyinchalik bu joy yumshab qoladi, bu — yuza Tish chirishi deyiladi; bunda tish choʻtka bilan tozalanganda, shirin, nordon narsalar yeyilganda ogʻriydi. Chirigan tish kovagi astasekin chuqurlashib, emaldan dentinga oʻtadi, ana shunda oʻrta Tish chirishi kelib chiqadi, oʻtkir kechganda mexanik, kimyoviy yoki issiqsovuq taʼsirida bir oz ogʻriq paydo boʻladi. Tish chirishi jarayoni dentin toʻqimasining ichiga utishi natijasida pulpa ustida yumshab yupqalashgan dentin qoladi; bunda chirigan tish kovagiga ovqat kirishi (issiq, sovuk, suv va boshqa taʼsir etishi) bilan kuchli ogʻriq paydo boʻlib, taʼsirot yoʻqolganda darrov toʻxtaydi; bu — chuqur Tish chirishi deb ataladi. Agar oʻz vaqtida davo qilinmasa, mikrob tishning yumshoq toʻqimasi (pulpa)ga kirib, uni yalligʻlantiradi — pulpit vujudga keladi; borabora tish ildizi atrofidagi toʻqimalar ham yalligʻlanishi mumkin, Tish chirishi ni stomatolog vrach davolaydi. Tish kovagini tozalab plombalanadi.

Oldini olish uchun organizm ehtiyojiga zarur mineral tuzlar (ayniqsa, kaltsiy, fosfor), vitaminlar, yogʻlar, uglevodlar va hokazoga boy ovqatlar yeb turish, ovqatlanish rejimiga rioya qilish, ogʻiz boʻshligʻini sogʻlom saqlash kerak.

   tish kariesini oldini olish uchun har doim ovqatdan keyin tishlarni yuvish lozim.
Tishli kitlar

Tishli kitlar () – kitlarning kenja turkumi. Tanasining uzunligi 1,2–20 m. Tishli kitlar tishsiz kitlaraan 1—240 tagacha tishi boʻlishi bilan farq qiladi. Burun teshigi bitta. Bosh suyagining yuz qismi asimmetrik boʻlib, pastki jagʻ kalla suyagidan kalta, uning oldingi qismi harakatsiz birikkan. Tishli kitlarning asosiy moʻljal olish (chamalash) usuli – exolokatsiya. Eshitish va tovush organlari yaxshi rivojlangan. Exolokatsiya va eshitish orqali oʻzaro bogʻlanadi, ozigʻini topadi va suv ostida moʻljal oladi. Tishli kitlar murakkab tovush signallaridan ham foydalanadi. 74 turi va 4 oilasi: kashalotlar, oʻtkir tumshuqlilar, daryo delfinlari, delfinlar bor. Koʻpchiligi gala boʻlib yashaydi. Deyarli hamma dengiz va okeanlarda tarqalgan. 2—6 yoshda jinsiy yetiladi. Baliq, bosh oyokli mollyuskalar va qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Baʼzi turlari ovlanadi. Kashalot, kosatka, oq biqinli delfin va boshqalarning yogʻi, spermatseti hamda goʻshtidan foydalaniladi. Koʻpgina turlarining soni keskin kamaygan. Bir qancha turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 

Hayvonlar
Tishli uzatma

Tishli uzatma — aylanma harakatni ilgarilama harakatga yoki aksincha aylantirib beradigan, yo boʻlmasa, aylanma harakat uzatadigan 3 zvenoli mexanizm. Uning 2 zvenosi qoʻzgʻaluvchan tishli gʻildirak (shesternya) dar (yoki shesternya va reyka)dan iborat boʻlib, qoʻzgʻalmas zveno (korpus) bilan aylanma yoki ilgarilama harakat uzatuvchi juftlikni hosil qiladi. Tishli uzatmaning silindrik, konussimon, gipoid, toʻlqinsimon va boshqa shaklli turlari boʻladi. Koʻpgina mashina va mexanizmlarda tashqi ilashishli, yaʼni tishlari tashki sirtiga oʻyilgan Tishli uzatma, kamdankam hollarda ichki tishlashishli (gʻildiraklardan birining ichiga tishlar oʻyilgan) Tishli uzatma ishlatiladi.

Kichik va oʻrtacha tezliklarda, ochik, holda yoki tezliklar qutisida ishlashi uchun toʻgʻri tishli; oʻrtacha va yuqori tezliklarda, muhim uzatmalarda foydalanish uchun qiyshiq tishli; ogʻir ishlarni bajaradigan mashinalarda katta moment va quvvatlarni uzatish uchun shevron tishli; evolventa ilashishli; barcha muhim konussimon Tishli uzatmalar uchun doiraviy tishli gʻildiraklardan foydalaniladi.

Tishli uzatma mexanik uzatmaning eng samarali va keng tarqalgan turi. Ular juda kichik kVt dan bir necha ming kVt gacha quvvatni amalga, grammning bir necha ulushidan 10 MN (1000 t kuch) gacha aylanma kuchni uzatishda qoʻllanadi. Tishli uzatma boshqa uzatmalarga qaraganda ixcham, f.i.k. yuqori, koʻpga chidamli, valga kam yuk tushishi bilan farq qiladi. Ish vaqtida shovqin chiqarishi va tayyorlashda yuqori aniqlik talab qilinishi, tishlarning sinishi, toliqib yemirilishi, yeyilishi va boshqa omillar Tishli uzatmaning kamchiligi hisoblanadi. Tishli uzatma oddiy bir pogʻonali uzatma koʻrinishida va bir necha uzatmadan iborat birikma koʻrinishida mashinalarga oʻrnatib yoki alohida agregat tarzida ishlatiladi (yana qarang Differensial mexanizm, Planetar uzatma, Reduktor).
Tmk22

TMK22 (Toshkent, Moskva, Kuba nomlari bosh harflaridan) – oʻrtapishar pomidor navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik institutida Oʻzbekiston, Rossiya va Kuba olimlari hamkorligida Xeyns va L178 navlarini chatishtirib yaratilgan (Ye. Yermolova, V. F. Pivovarov, S.T,Pessova, G. I. Klenova, 1986). Duragaylarning 1-2-avlodi sinovlari va tanlash Toshkentda, 3-avlodini sinash Kubada, 4-7-avlodi sinovlari Toshkentda oʻtkazilgan. Tupi, shoxlanishi oʻrtacha, balandligi 65—70 sm, mevasi yirik (120—145 g), choʻziq yumaloq, yuzasi silliq, pusti va eti qattiq, rangi qizil, tashishga chidamli. Tupida uzoq, turib qolsa ham sifati buzilmaydi. Tarkibida quruq modda 5,6%, qand 3,2%, C vitaminni 27 mg %.

Urugʻi issiqxonalarda fevral 3-dekadasida sepilib, koʻchati Toshkent viloyatida aprel 2-dekadasidan mayning 2-dekadasigacha 90x25 yoki 110x70x20 sm sxemasida ekiladi. Urugʻi unib chiqqach mevasi 120-125 kunda pishadi. Hosildorligi 450—700 s/ga. 1990-yilda davlat reyestriga kiritilgan. Oʻzbekistonning hamma viloyatlari, Qirgʻiziston, Tojikistonda ekiladi. Uzoq masofalarga tashishga chidamli.

Pomidor navlari
James Tobin

James Tobin (5-mart 1918-yil Shempeyn shahri AQSH — 11-mart 2000-yill) — amerikalik iqtisodchi. Garvard universitetini tugatgan (1940). 1946-yildan Garvard universitetida oʻqituvchi, 1950-yildan Yale universiteti professor T. tadqiqotlari J.M.Keyns nazariyasini yanada takomillashtirish, makroiqtisodiy va pul nazariyalarini mukammalroq ishlab chiqishga bagʻishlangan. Moliya bozorlari nazariyasi va ularning isteʼmol, investitsiya qarorlari, ishlab chiqarish., bandlik va narxlarga taʼsiri muammolariga bagʻishlangan asarlari muhim ahamiyatga ega. R.Solou, A.Oyken, K.Errou kabi taniqli iqtisodchilar bilan birga AQSH prezidenta J.Kennedining iqtisodiy maslahatchilar qoʻmitasi aʼzosi ham boʻlgan (1961 —1962); monetarizm va reygonomika tanqidiga bagʻishlangan maqolalari bilan ham mashhur. Nobel mukofoti laureati (1981).

Manbalar 

Olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
To‘bil (daryo)

To‘bil (Tobol) ( Tobyl; ; ) — Qozogʻistonning Qoʻstanay viloyati, RFning Kurgan va Tyumen viloyatlaridagi daryo. Irtishning chap irmogʻi. Uzunligi 1597 km. Havzasining maydoni 426 ming km². Toʻrgʻay platosidan boshlanib, asosan, Gʻarbiy Sibir tekisligidan oʻtadi. Asosiy irmoklari: chapda — Uy, Iset, To‘ra, Tavda; oʻngda— Ubagan. Asosan, qordan toʻyinadi. Oktabr—noyabrda muzlab, aprel—mayda muzi eriydi. Yogʻoch oqiziladi. Quyilish joyidan 437 km masofada kema qatnaydi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 805 m³/sek. To‘bil boʻyida Lisyakovsk, Rudniy, Qoʻstonoy, Qo‘rg‘on, Yalutorovsk shaharlari bor. Tobylda (suv bilan taʼminlash va sugʻorish uchun) suv omborlari qurilgan.

Qozogʻistondagi daryolar
Rossiyadagi daryolar
Tobut

Tobut — Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlari xalqlarida marhumni qabrga eltish uchun ishlatiladigan moslama. Usti ochiq, 4 oyoqchali, bosh tomoni kengroq, oyoq tomoni torroq, uzunligi 2— 2,5 m. Kafanlangan murda solingandan keyin tobut maxsus narvoncha ustiga oʻrnatiladi va uni 4 kishi koʻtaradi, baʼzi xalqlarda, masalan, ruslarda T. krpqoqli boʻlib, marhumning jasadi bilan birga goʻrga qoʻyiladi. Qad. Oʻrta Osiyo xalklarida ham oliy tabaqaga mansub marhumni yiroq yerdan olib kelishda qopqokli yogʻoch T. ishlatilgan. Mas., Amir Temur va uning nabirasi Muhammad Sulton tut yogochidan yasalgan qopqoqli T.da goʻrga qoʻyilgan. Tosh T.da, yaʼni sarkofag (Yevropada atalishi)da oliy tabaqa jasadlar kumilgan.