yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Aleksandr Fadeyev

Aleksandr Aleksandrovich Fadeyev (1901-yil 24-noyabr, hozirgi Kaliningrad viloyati Kimri shahri — 1956-yil 13-may, Moskva) — rus yozuvchisi va jamoat arbobi. 1908-yil Fadeyevlar oilasi Uzoq Sharqqa koʻchib kelgan. Fadeyevlar shu yerda tijorat bilim yurtida oʻqigan (1912—1919) va bolsheviklarga yaqinlashib, inqilobiy faoliyat bilan shugʻullangan. Moskvadagi Togʻkon akademiyasida 2 yil tahsil olgach, partiyaviy ishlarda xizmat qilgan (1924—1926). SSSR Yozuvchilar boshqaruv organlarida turli lavozimlarda ishlagan (1926—1956). Butunjahon Tinchlik kengashi vitseprezidenti (1950—1956).

Ijodi 1923-yilda boshlangan ("Oqimga qarshi". hikoya). Uzoq Sharqdagi partizanlar urushiga bagʻishlangan "Tormor" romani (1927)da yovvoyi tayga sharoitida kurashayotgan kishilarning mashaqqatli hayoti tasvirlangan. Fadayev ushbu romani bilan hali shakllanib ulgurmagan sotsialistik realizm metodining asosiy tamoyillarini belgilab bergan.

Fadayev 30-yillarda sovet yozuvchilarining 1-syezdini oʻtkazish va SSSR Yozuvchilar uyushmasini tashkil etishga katta kuch sarflagan. Ayni vaqtda 6 qismdan iborat "Udegening soʻnggisi" romani (1929—1940, 4 qismi yozib tugatilgan) ustida jiddiy ish olib borgan.

Fadayev ikkinchi jahon urushi yillari (1943)da Krasnodon shahridagi yashirin tashkilot aʼzolarining nemis bosqinchilariga qarshi olib borgan qahramonona kurashiga oid hujjat va xotiralar bilan tanishib, "Yosh gvardiya" romanini (1945) yozgan. Tanqidchilik Fadayevni partiyaning yashirin tashkilot faoliyatidagi rolini romanda toʻgʻri aks ettirmaganlikda ayblagan va yozuvchi asarni qayta ishlashga majbur boʻlgan (1957). Fadayev adabiytanqidiy maqolalari bilan ham sotsialistik realizm metodi asoslarini ishlab chiqishda faol ishtirok etgan. U butun umri davomida Stalin va partiya ishiga sodiq qolgan. Shaxsga sigʻinishning fosh etilishi bilan yuzaga chiqqan fojiali voqealar tufayli Fadayev oʻzini-oʻzi otib oʻldirgan. Asosiy asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Sochineniya, t. 13, M, 1981-82; O literature. Sbornik statey, M., 1970; Tormor, T., 1971; Yosh gvardiya, T., 1982.

 

Rossiyalik yozuvchilar
Sovet yozuvchilari
24-noyabrda tugʻilganlar
1901-yilda tugʻilganlar
13-mayda vafot etganlar
1956-yilda vafot etganlar
Kaliningrad viloyatida tugʻilganlar
Rossiya yozuvchilari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Vahobjon Fayozov

Vahobjon Sobirovich Fayozov (1912-yil 10-avgust, Qoʻqon — 1974-yil 8-fevral, Urganch) — aktyor, rejissyor, xonanda (lirik tenor). Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Oʻz faoliyatini 1932-yil Qoʻqon temiryoʻlchilar klubi qoshidagi ishchilar teatrida boshlagan. 1933—1934 yillar Qoʻqon teatrida, 1934-yildan Ogahiy nomidagi Xorazm teatrida ishlagan. Gʻarib (M. Yunusov, S. Samandarov, "Oshiq Gʻarib va Shohsanam"), Tohir (S. Abdulla, "Tohir va Zuhra"), Jaloliddin (M. Shayxzoda, "Jaloliddin Manguberdi"), Majnun, Farxrd (Xurshid, "Layli va Majnun", "Farhod va Shirin"), Husayn Boyqaro (Uygʻun, I. Sulton, "Alisher Navoiy"), Gʻofir (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Toshbolta (H. Gʻulom, "Toshbolta oshiq"), Mulladoʻst (Hamza, "Maysaraning ishi"), Abror (Uygʻun, "Parvona"), Nurbobo (I. Sulton, "Nomaʼlum kishi"), Mirzakarimboy (Oybek, "Qutlugʻ qon") obrazlarini yaratgan. Fayozov ijodi xissiyotlar toʻlqini, buyuk insoniy fazilatlarni mohirona ocha olishi bilan eʼtiborli boʻlib, obrazlari hayotiyligi, yuksak ijro saviyasi bilan ajralib turadi. Xonanda sifatida "Feruz 1,2", "Xorazm Chorgohi", "Dugoh", "Yorim bergan oq roʻmol", "Faribdurmen" kabi ashulalarni baland avjda chiroyli va yoqimli aytgan. Rejissyor sifatida "Boy ila xizmatchi", "Paranji sirlari" (Hamza), "Shohi soʻzana" (Abdulla Qahhor), "Makr va muxabbat" (F. Shiller), "Muqimiy" (S. Abdulla) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Matyoqub Rahimov, Komiljon Otaniyozov va boshqa uning shogirdlaridir.

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1912-yilda tugʻilganlar
Qoʻqonda tugʻilganlar
1974-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
Urganchda vafot etganlar
10-avgustda vafot etganlar
8-fevralda vafot etganlar
Mixail Fayozov

Mixail (Mamasharif) Gʻiyosovich Fayozov (1925-yil 15-iyun, Avliyoota (hozirgi Taraz, Qozogʻiston) — 1990-yil 30-oktyabr, Chust) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiyachi leytenant.

Hayoti 
1943-yildan armiya safida. Shu yildan frontda. Kichik leytenantlar kursini tugatgan. 175-gvardiyachi oʻqchi polki (1-Ukraina fronta, 5-gvardiyachi armiyaning, 58-gvardiyachi oʻqchi diviziyasi) vzvod komandiri. 1945-yil 23-yanvarda Oder daryosini kechib oʻtishda alohida koʻrsatgan jasorati uchun 1945-yil 27-iyunda Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilgan. Chust tumanida turli xoʻjalik rahbari vazifalarida ishlagan. Chust shahridagi maktab va koʻchaga Fayozov nomi berilgan.

Manbalar 

 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1925-yilda tugʻilganlar
1990-yilda vafot etganlar
15-iyunda tugʻilganlar
30-oktyabrda vafot etganlar
Tarazda tugʻilganlar
Farziddin Fayozov

Farziddin Zayniddinovich Fayozov (1941-yil 3-yanvar, Toshkent viloyati Nanay qishlogʻi) — Oʻzbekiston xalq artisti (2001). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1967). 1966— 1991 yillar Muqimiy teatrida ishlagan. Teatr sahnasida Mamat, Hoji ("Nurxon"), Faxriddin ("Oʻjarlar"), Turumbet ("Jumagul"), Knyaz ("Xonuma xonim"), Andro ("Koʻngli yosh qariyalar"), Kazbek ("Xotinimning eri"), Amir ("Layli va Majnun"), Zoir ("Halima"), Shayton ("Shayton va muridlar"), Roja ("Roja") kabi obrazlar yaratib keng diapazonli, serqirra aktyor sifatida tanildi. Kino (tergovchi, "Jasur bolalar"; Oʻzbek zobiti, "Komanda"; Sudya, "Ayol zoti"; Ota, "Muzaffar" va boshqalar), televizion filmlar (Geolog, "Baland togʻlar ostida", 8 qismli "Imon"da Boybusinov va boshqalar)da ham suratga tushgan. Radiopostanovkalardagi rollari ham diqqatga sazovor. Dublyaj sanʼati ustasi sifatida ham tanilgan. Televizion hujjatli filmlarga diktorlik qilgan.

Oʻzbekiston xalq artistlari
1941-yilda tugʻilganlar
1-martda tugʻilganlar
Toshkent viloyatida tugʻilganlar
Omina Fayozova

Omina Fayozova (1917.5.1, Buxoro 1993.12.11, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1973). Moskva davlat konservatoriyasi krshidagi Oʻzbek opera studiyasida oʻqigan (1934—1935). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1961). Buxoro teatrida (1932—1934), Yosh tomoshabinlar teatrida (1935—1939), 1939-yildan Muqimiyteatrida ishlagan. „Halima“ (Gʻulom Zafariy) spektaklidagi oʻgʻil bola roli uning sahnadagi ilk obrazidir. Keyinchalik „Halima“ da Halima, „Arshin mol olon“ (U. Hojibekov)da Gulchehra, „Paranji sirlari“ (Hamza)da Guljon, „Tohir va Zuhra“ (S. Abdulla)da Yulduz, „Ravshan va Zulxumor“ (Komil Yashin va T. Jalilov)da Oqqiz, „Momo yer“ (Ch. Aytmatov)da Toʻlgʻanoy, „Togʻ goʻzali“ (S. Saidmurodov va A. Muhammedov)da Idimoh, „Qaynona“ (M. Shamxalov)da Qaynona, „Onasining qizi“ (Shuxrat) da Hojar, „Maysaraning ishi“ (Hamza)da Oyxon, Maysara, „Farhod va Shirin“ (Xurshid)da Yosuman kabi obrazlarni yaratdi. Plastik ifodaviylik, soʻzlarni donadona ishlatish, ayniqsa, oʻtkir hajv va yumor vositalaridan foydalanish, oʻtkir ijtimoiy xarakterlar yaratish Fayozova ijodiga xos xususiyatlardir. „Nurxon“ (Komil Yashin va T. Jalilov)dagi Xalcha obrazi aktrisa ijodida alohida oʻrin tutadi. „Qaynona“ televizion spektaklidagi Qaynona roli unga katta shuxrat keltirdi. Fayozova filmlar („Chinor ostidagi duel“ va boshqalar)da ham suratga tushgan. „Tabassum“ radiojurnali va televizion miniatyuralar teatrining faol ishtirokchisi boʻlgan. „Yer qimirlaganda“, „Qaynona bilan kelin“, „Erka kampir“ kabi kichik kulki xikoyalarning muallifi. U 1947-yildan dublyaj sanʼati bilan shugʻullanib, koʻp kinofilmlarda ovoz bergan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1917-yilda tugʻilganlar
1993-yilda vafot etganlar
12-noyabrda vafot etganlar
Fazliy

Fazliy Namangoniy (taxallusi; asl ismi Abdulkarim, XVII asr 2-yarmi — XIX asr 1-yarmi, Namangan) — shoir, adabiyotshunos.

19-asr boshlarida Turaqurgʻon va Namanganda turli mansablarda ishlagan. Umarxon hukmronligi yillari (1810—1822-yil) Qoʻqonga kelgan. Sheʼriy isteʼdodi tufayli xonning marhamatiga sazovor boʻlib, tez orada saroy shoirlarining boshligʻi — "malik ushshuaro" nomini olgan. Umarxonning hayoti, faoliyati, harbiy yurishlari, hukmronligi davridagi voqealarni "Umarnoma" dostonida tasvirlagan. Xon topshirigʻiga koʻra, Fazliy "Majmuai shoiron" ("Shoirlar majmuasi", 1821) tazkirasini tuzgan. Oʻzbek adabiyotshunosligi tarixida ilk marta sheʼriy yoʻl bilan yaratilgan mazkur tazkirada 19-asr boshlari Qoʻqon adabiy muhitining 100 dan ortiq vakillari haqidagi qimmatli maʼlumotlar va asarlaridan namunalar mavjud. Shu jumladan, unda Fazliyning kasida va gʻazallari, shoira Mahzuna bilan mushoirasi ham bor. F.ning "Devon" tuzgani maʼlum, ammo u topilmagan. Uning oʻzbek va tojik tillarida yozilgan gazal, masnaviy, muxammas, ruboiy va tuyuqlari turli majmua va bayozlarda uchraydi.

Fazliyning "Majmuai shoiron" tazkirasi 19-asr va 20-asr boshlarida qoʻlyozma va toshbosma nusxalarda keng tarkalgan, asar adabiyot axli orasida katta shuhrat topgan. Uning mukammal qoʻlyozma nusxalari Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik intida saqlanadi (inv. № 7510, 9914 va boshqalar). Fazliy Umarxon vafotidan soʻng (1822), Namanganga ketgan va oʻsha yerda vafot etgan.U o'zbek adabiyoti tarixida ilk mutassa' janrini yaratgan shoir hisoblanadi.

Manbalar 
 Oʻzbek adabiyoti [4 j.li], 3j. T., 1959.

Ad..Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961; Qayyumov P., Tazkirai Qayyumiy, T.. 1998; Vohidov Sh., Qoʻqon tarixchilari Fazliy va Mushrif, T., 1996; Toshboltayeva T., "Majmuai shoiron" va uning muallifi, T., 2002.

Rustamjon Tojiboyev.

Kishilar
Adabiyotshunoslar
Namanganda vafot etganlar
Fazotron

Fazotron (faza... va ... tron) — vaqt boʻyicha doimiy magnit maydonga ega boʻlgan va tezlatuvchi elektr maydonining chastotasi kamayib boradigan siklik rezonans tezlatkich; ogʻir zarra (proton, deytron, azarra) larni tezlatishda qoʻllanadi. Fazotronning asosiy qismlari doimiy elektromagnit va magnit qutblari orasida joylashgan hamda tezlashtiruvchi elektrod (duant)lar oʻrnatilgan vakuum kameradan iborat. Vakuum kamera markazida zaryadlangan zarralar manbai joylashgan. Bu manbadan chiqayotgan zarralar doimiy magnit maydonda aylanma harakat qilib, elektrodlar orasidagi tirqishdan har bir oʻtishida elektr maydon taʼsirida tezligini oshiradi. Zarralar tezligi ortgan sari aylanish radiusi ham ortib borib, spiralsimon trayektoriya hosil qiladi, zarraning massasi ortib boradi, natijada aylanish davri ham ortadi va tezlatuvchi yuqori chastotali elektr maydonning chastotasi kamayib boradi. Magnit tizimi qoʻpol boʻlgani uchun zarraga 1 GeV dan ortiq energiya beradigan fazotron qurish samarali emas: bunday hollarda sinxrofazotronparlan foydalaniladi. Fazotron impulyeli rejimda, yaʼni sinxrotron (rezonans) rejimda ishlaganda qolgan zarralar guruhi energiyasi mumkin boʻlgan eng katta qiymatga erishganda fazotrondan chiqib ketadi va fazotronning parametrlari oʻzining boshlangʻich qiymatiga qaytadi hamda tezlatishning yangi sikli boshlanadi (yana qarang Tezlatkichlar).
Ahmad Fayz

Fayz, Ahmad Fayz (1911.13.2, Siyolkat — 1984.27.11) — Pokiston shoiri, tanqidchi va jamoat arbobi. Siyolkat (1917-29) va Loxur (192934) kollejlarida tahsil olgan. 1972-yildan Pokiston sanʼati milliy kengashining raisi. „Pakistan tayme“ („Pakistan“, 1947-51; 1955-58), „Imroz“ („Imros“, 1948-51; 1955-58) gaz.larida bosh muharrir. 1950-yilda Jahon tinchlik kengashining aʼzoligiga saylangan va shu yili „Ravalpindi fitnasi“ ishtirokchisi sifatida ayblanib, qamoqqa olingan. 1955-yilda ozod qilingan. Urdu va panjob tillarida ijod qilgan. Ahmad Fayz lirikasida insoniy histuygʻular, chuqur falsafiy mushohadalar hamda siyosiy masalalar muhim oʻrin tutadi. U sheʼriyatning gʻazal, qasida, marsiya va boshqa janrlarida ijod qilgan. Ahmad Fayz „Gʻamginlar“ (1941), „Shamol qoʻli“ (1952), „Zindonnoma“ (1957), „Tosh ostida qolgan qoʻl“ (1963), „Sinay vodiysi“ (1971) sheʼriy toʻplamlari, qamoqdan yozilgan xatlardan iborat „Panjarali tuynuk“ (1971) kitobi va boshqa asarlar muallifi. Dexlida oʻtgan Osiyo yozuvchilari konferensiyasi (1956), Osiyo va Afrika yozuvchilarining Toshkent (1958) hamda Olmaota (1973) konferensiyalari qatnashchisi. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. „Nilufar“ mukofoti laureati (1975).

1911-yilda tugʻilganlar
1984-yilda vafot etganlar
27-noyabrda vafot etganlar
Fayz Holding kompaniyasi

Fayz Holding kompaniyasi — Oʻzbekistonda mebel sanoatining yirik kompaniyasi. Toshkent shahrida joylashgan. 1997-yilda „Mahalliy sanoat“ korporatsiyasining bir nechta korxonalari negizida tashkil etilgan. Bosh korxonasi — oshxona mebellari va boshqa mebellar ishlab chiqaradigan mebel zavodi (1979) negizida tashkil etilgan „Fayz“ qoʻshma korxonasi ochiq aksiyadorlik jamiyati. Tarkibida 30 korxona va tashkilotlar, shu jumladan, 10 ta chet el investitsiyasi ishtirokidagi qoʻshma korxona bor. Kompaniya ustav kapitalida chet ellik investorlar ulushi 67 % ni tashkil etadi. Kompaniya korxonalarida yumshoq va ofis mebellari, oshxona mebellari, yotoqxona toʻplamlari, maktablar va oʻquv yurtlari, bolalar sporti, mehmonxonalar uchun turli mebellar ishlab chiqariladi. Madaniyat, sogʻliqni saqlash muassasalarini, maʼmuriy binolarni jihozlash uchun maxsus mebellarni ishlab chiqarish oʻzlashtirilgan, shuningdek, porolon, gugurt va boshqa mahsulotlar ham ishlab chiqariladi. Kompaniya korxonalari ilgʻor xorijiy texnologiyalar bilan jihozlangan. Kompaniyada Oʻrta Osiyoda yagona boʻlgan laminatsiyalangan DSP taxtalari ishlab chiqaradigan korxona faoliyat koʻrsatadi. Mahsulotlari chet ellarga eksport qilinadi (2000-yilda 300 ming, 2003-yilda 1,15 million, 2004-yilda 1,16 million AQSH dollari qiymatidagi mebel va laminatsiyalangan taxtalar eksport qilindi). 2003-yilda kompaniya korxonalarida 8,1 milliard sumlik sanoat mahsulotlari, 5,9 milliard soʻmlik isteʼmol tovarlari va 5,3 milliard soʻmlik mebel ishlab chiqarildi.

 

Oʻzbekiston shirkatlari
Ahmad Fayziyev

Ahmad Fayziyev (1910-yil 10-oktyabr, Qoʻqon – 1993-yil 1-iyul, Buxoro) – Oʻzbekiston xalq artisti (1956). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1940). 1925—1930 yillar Qorakoʻl tuman bolalar uyida murabbiy va havaskorlik truppasining badiiy rahbari. 1930-yildan Buxoro viloyat musikali drama va komediya teatri aktyori. Fayziyev asosan, komik va hajviy rollar ustasi sifatida tanilgan: Tabib (Gʻ. Zafariy, „Halima“), Xolmat (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Madazim (Komil Yashin, „Tormor“), Sokov (M. Urdibodu, „Besh soʻmlik kelin“), Tersak (Komil Yashin, T. Jalilov, „Ravshan va Zulxumor“), Majididdin (Uygʻun, I. Sulton, „Alisher Navoiy“), Poloniy (William Shakespeare, „Hamlet“), Goʻdalak (S. Xoʻjaniyozov, „Suymaganga suykanma“), Moʻmin (Erkin Vohidov, „Oltin devor“), Podkolyosin (N. Gogol, „Uylanish“) va boshqa Fayziyev oʻtkir xarakterli aktyor boʻlib, uning ijodi anʼanaviy xalq teatri namunalari, qiziqchilik sanʼati zamonaviy komedik rollar bilan uygʻunlashgan holda olib borilishi bilan ajralib turadi.

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1910-yilda tugʻilganlar
Qoʻqonda tugʻilganlar
10-oktyabrda tugʻilganlar
1993-yilda vafot etganlar
1-iyulda vafot etganlar
Buxoroda vafot etganlar
Latif Fayziyev

Latif Obidovich Fayziyev (1929.2.1 – Toshkent – 1994.21.10) – kinorejessiyor Oʻzbekiston xalq artisti (1979). Uzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Moskvadagi kinematografiya institutini tugatgan (1950). 1941—1945 yillar Yosh tomoshabinlar teatrida aktyor. 1950-yildan „Oʻzbekfilm“da rejissyor 1986—1989 yillar Hamza teatrida bosh rejissyor 20 ga yaqin hujjatli xronikal filmlar („Amudaryo“, 3 qismli, „Toshkent fontanlari“, „Dekameron 76“, „Chinor haqida afsona“, „Derazalar uchun yasalgan kiprik“ va boshqalar) yaratgan. „Boy ila xizmatchi“ F.ning birinchi badiiy filmidir. „Amirlikning yemirilishi“, (birinchi oʻzbek rangli filmi) „Qutlugʻ qon“, „Natashaxonim“ (birinchi oʻzbek keng ekranli rangli filmi), „Ikkinchi bor gullash“, „Sinchalak“, „Ulugʻbek yulduzi“, „Vatan oʻgʻlonlari“; „Alibobo va qirq qaroqchi“, „Sevgi afsonasi“, „Ovchi“ (uchchalasi hindlar bilan hamkorlikda), „Oltin junli qoʻy terisi“ (sarguzasht film), „Uygʻonish“, „Taqdir eshigi“ kabi filmlari oʻzbek kinosi rivojiga munosib hissa boʻlib qoʻshildi. Fayziyev oʻzbek kinosida filmbaletga asos solganlardan: „Temur Malik“, „Moviy saroy oshiklari“, „Jonlangan miniatyuralar“, „Eski qalʼa afsonasi“ va boshqa „Tojikfilm“da „Uch palma daraxti“, „Gang uzra tong“ (hindlar bilan xamkorlikda) filmlarini yaratgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981). „Shuxrat“ medali bilan mukofotlangan (1994).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1929-yilda tugʻilganlar
2-yanvarda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
21-oktyabrda vafot etganlar
Oʻzbekistonlik ssenariychilar
O‘zbekiston kinorejissyorlari
Hotam Fayziyev

Fayziyev Hotam Xolmatovich (1937-yil 10-may, Toshkent — 2013-yil 7-may) — oʻzbek kinooperatori va rejissori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati intini tugatgan (1983). „Besh ogʻaynilar“ filmi uning birinchi mustaqil ishidir. Keyinchalik „Sen yetim emassan“, „Surayyo“, „Vijdon amri bilan“, „Toshkent non shahri“, „Sevgi fojiasi“, „Abu Rayhon Beruniy“, „Yilning toʻrt fasli“, „Sel“, „Ehtiyot boʻl! Ilon!“, „Buvimni qaytaring“, „Hayot mazmuni“, „Alif Laylo“, „Yulduzimni qaytib ber“, „Katta janjal“, „Utgan kunlar“, „Ayollar saltanati“, „Chimildiq“, „Sardor“, „Dilxiroj“, „Yodgor“, „Dard“ kabi badiiy va koʻp qismli televizion filmlarga operatorlik qildi. Shuningdek, „Serquyosh joy“, „Oʻzbek sanʼati dekadasi“, „Qirq yil va bir kun“, „Toshkent — zilzila!“, „Samarkand, hamisha men bilan“, „Navoiy shahri“, „Mening minglab oʻgʻilqizlarim“, „Avlodnoma“, „Murodning orzuumidlari“, „Ayol madhiyasi“, „Bobur“, „Tushlar“ kabi hujjatli filmlarni ham suratga olgan. „Nashtar“, „Zumrasha“ satirik kinojur.larining koʻp sonlariga rejissyor operatorlik qilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1971). „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
1937-yilda tugʻilganlar
2013-yilda vafot etganlar
10-mayda tugʻilganlar
7-mayda vafot etganlar
Oʻzbek rejissyorlari
Rejissyorlar
Oʻzbekistonlik rejissyorlar
Munavvara Fayziyeva

Munavvara Murodovna Fayziyeva (1948-yil 7-fevral, Vobkent tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1973). 1976—1998 yillarda Vobkent tumanidagi 16-maktabda nemis tili oʻqituvchisi. Taʼlim jarayonida turli didaktik material, qoʻshimcha manbalar, testlardan samarali foydalangan, chet tilini chuqur oʻzlashtiruvchi sinflar tashkil etgan.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Vobkent tumanida tugʻilganlar
1948-yilda tugʻilganlar
7-fevralda tugʻilganlar
Fayzobod

Fayzobod — Afgʻonistonning shimoliy-sharqiy qismidagi shahar, Kukcha daryosi buyida. Badaxshon viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 148,5 ming kishi (2003). Mamlakatning bosh avtomobil halqa yo'lidagi savdo-transport markazi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari (teri, jun, gʻalla) qayta ishlanadi. Fayzoboddan janubroqda lojuvard qazib olinadi.

Afgʻoniston shaharlari
Fayzobod xonaqohi

Fayzobod xonaqohi — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik (1598—1599). Buxoro xoni shayboniy Abdullaxon II davrida Doʻstum Devonbegi tomonidan qurdirilgan. Xonaqoh Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi 
Fayzobod xonaqohi Buxoro xonligida hukmronlik qilgan shayboniy Abdullaxon II davrida 1598—1599-yillar davomida Doʻstum devonbegi tomonidan bunyod etilgan. Buxoro meʼmorchiligida xonaqohlar qurilishi XVI asr ikkinchi yarmida keng tarqalgan. Xonaqoh bu darveshxona vazifasini bajargan boʻlib, soʻfiylar maskani boʻlgan. Ayniqsa xonaqohlar qurilishi shayboniylar sulolasi davrida keng tarqalgan. Fayzobod mavzesida qabriston boʻlgan boʻlib, unda naqshbandiya tariqati vakillaridan biri Poyanda Muhammad Axsh Fayzobodiy va uning avlodlarining qabri mavjud boʻlgan. Poyanda Muhammad Axsh Fayzobodiy 1601-yilda vafot etgan. Fayzobod xonaqohi boshqa meʼmoriy obidalardan ochiq ravoqli qilib qurilganligi bilan ajralib turadi. Shoyaxsi xonaqoh-masjidi sufiy Shohi Axsi tomonidan bunyod etiladi. Xonaqohda islimiy nashqlar va kitoblardan keng foydalanilgan.
Muhammad Axsi Fayzobodiy oʻz tashabbusi bilan bu yerda xonaqoh, hujralar, gumbazli taxoratxonadan iborat majmua qurdiradi. XVI—XVII asrlardagi vaqf hujjatlari maʼlumotlariga qaraganda oʻnlab doʻkon, tegirmon, hammom xonaqoh mulki boʻlgan. 1970—1971-yillarda xonaqohda taʼmirlash ishlari olib boriladi. Mavzedagi qabriston buzib tashlanib, gulzorga aylantiriladi. 2008—2012-yillarda xonaqohda maxsus ilmiy taʼmir ishlab chiqish ustaxonasi xodimlari tomonidan qayta tiklangan. Xonaqoh ichki qismi naqshli gumbazli qilib bezatilgan. Xonaqoh oʻsimlik bezagining nafis uygʻunligidagi naqsh surati „qirma“ va „oq-kulrang“ uslubida bajarilgan. Xonaqoh hozirgi kunda masjid sifatida foydalanib kelinmoqda. Xonaqoh oldida yangi yangi maqbara qayta qurildi va taʼmirlandi.

Meʼmorchiligi 
Fayzobod xonaqohi Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi uslubida bunyod etilgan. Masjid pishiq gʻisht, yogʻoch, tosh va ganchdan qurilgan.
Fayzobod xonaqohi koʻp xonali, peshtoq gumbazli, tarhi 35*28,8 m. Markazida gumbazli katta xonaqoh (12,7x12,7 m), 3 tomondan ravoqli bostirma (galereya) oʻrab turadi. Old tomonida ulkan peshtoq, 2 yon tomonida 2 qavatli hujralar xamda ravokli yoʻlak joylashgan. Peshtoq va hujrapar tobadoniga ganchkori panjaralar ishlangan, xonaqoh gumbazi 8 qirrali poygumbazga oʻrnatilgan. Xonaga yorugʻlik poygumbazdagi darchalardan tushadi. Xonaqoh ichi, gumbaz osti qirma pardozi naqsh bilan nafis bezatilgan. Kulrang va sariq ganchdan oʻyib islimiy naqsh ishlangan. Bagʻallari muqarnas bilan, hoshiyasi sodda naqshlar bilan ziynatlangan. Fayzobod xonaqohi ochiqravoqli galereya shaklida qurilganligi bilan ajralib turadi. Vayronaga aylangan Fayzobod xonaqohi XX asrning 1970—1980-yillarida Buxoro maxsus ilmiy taʼmirlash ishlab chiqarish ustaxonasi (ustalar A. Haitov, R. Qurbonov va boshqalar) tomonidan qayta tiklangan. Bu obida chor uslubida qurilgan. 2000-yil 30-avgustda qabul qilingan qonun,YUNESKO tomonidan jahon yodgorliklari roʻyxatiga kiritilgan

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro
Jorulla Fayzullayev

Jorulla Fayzullayevich Fayzullayev (1924-yil 2-noyabr, Toshkent – 1992-yil 24-noyabr) – gilromexanik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1974). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), texnika fanlari doktori (1971), professor (1971). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1948). Toshkent toʻqimachilik texnikumida (1947—1953), Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida (1953—1960) oʻqituvchi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida katta ilmiy xodim (1960); direktor (1962—1963), direktor oʻrinbosari (1966—1970), gidrodinamika laboratoriya boshligʻi (1961-yildan).

Ilmiy ishlari suyuqlik va koʻp fazali muhitlar mexanikasi, gidrodinamika, qon gidrodinamikasi, sugʻorish gidrodinamikasiga oid. X. A. Raxmatulintsht koʻp fazali muhitlar oʻzaro kirishma harakati modeliga asoslanib, Fayzullayev aralashmalar harakatiga oid masalalarni nazariy va eksperimental hal qildi. Reologik xususiyatlari har xil boʻlgan fazalardan iborat aralashmalar gidrodinamikasiga oid adabiyotlarda Raxmatulin – Fayzullayev modeli termini kiritildi. Fayzullayev bir fazali gidrodinamik modellarda Nyuton suyukligi va boshqa suyuqliklar xarakatiga oid qator masalalarni, yopishqoq va yopishqoqplastik suyuqliklar (suv, neft)ning quvurlardagi oqimiga boʻlgan qarshiliklarni kamaytirish tadbirini asoslab berdi. Toshkentdagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladi.

Manbalar 
 Laminarnoye dvijeniye mnogofaznix sred v truboprovodax, T., 1966; Gidrodinamika odno i dvuxfaznix sred i yeyo prakticheskiye prilojeniya (v soavtorstve), T., 1980; Gidrodinamika pulsiruyushix potokov (v soavtorstve), T., 1986.

1924-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
11-fevralda tugʻilganlar
24-oktabrda vafot etganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Ibrohim Fayzullayev

Ibrohim Fayzullayev (1933-yil 25-avgust, Denov tumani Qayirma qishlogʻi – 2022-yil 25-fevral) — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi, Oʻzbekiston Qahramoni (1996), O`zbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1993), usta paxtakor. Samarkand qishloq xoʻjaligi instituti agronomiya fakultetini tugatgan (1969). Denov tumanidagi general Sobir Rahimov nomidagi jamoa xoʻjaligida hisobchi (1949—1953). 1955-yildan shu xoʻjalikda bosh zootexnik, entomolog agronom (1960—1965), bosh agronom (1965—1970), Surxondaryo viloyati qishloq xoʻjaligi boshqarmasida boʻlim boshligʻi, bosh agronom (1970—1971), Denov tumani qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini tayyorlash va sifati boʻyicha davlat bosh inspektori (1971—1983). 1983-yildan shu tumandagi general Sobir Rahimov nomli jamoa xoʻjaligi (2001-yildan shirkat xoʻjaligi) boshqaruvi raisi, Fayzullayev rahbarlik qilgan xoʻjalik respublikadagi ilgʻor va iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biri boʻlib, paxta, gʻalla, pilla yetishtirishda yuqori koʻrsatkichlarga erishib kelmoqda. Xoʻjalik hududini obodonlashtirishga alohida eʼtibor berilmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi deputati (1990—1995).

 

Oʻzbekiston qahramonlari
1933-yilda tugʻilganlar
25-avgustda tugʻilganlar
2022-yilda vafot etganlar
25-fevralda vafot etganlar
Denovda tugʻilganlar
Omonulla Fayzullayev

Omonulla Fayzullayev (1921-yil 4-may, Toshkent) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), falsafa fanlari doktori (1973), professor (1977). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—1945). Oʻrta Osiyo universitetining fizika matematika fakultetini tugatgan (1949). „Qizil Oʻzbekiston“ gazzetasida adabiy xodim, Oʻzbekiston „Bilim“ jamiyatida bosh muharrir (1946—1949). Toshkent temir yoʻl transporti muhandislari instituti nazariy mexanika kafedrasida katta oʻqituvchi (1952—1957), Respublika ilmiy texnika informatsiyasi instituti direktori (1957—1959). 1959-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq insti.da boʻlim mudiri, yetakchi ilmiy xodim. Ilmiy asarlari mutafakkirlarimizning jahon fani rivojlanishiga qoʻshgan hissasini tadqiq qilishga, tabiatshunoslikning falsafiy muammolariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1981). „Jasorat“ medali (1995), „Doʻstlik“ ordeni (2003) bilan mukofotlangan.

Adabiyot 
 Problemi protivorechiya v trudax klassikov yestestvoznaniya i filosofii Sredney Azii, T., 1974; 
 Muhammad alXorazmiy va uning ilmiy merosi, T., 1983; 
 Klassicheskaya nauka Sredney Azii i sovremennaya mirovaya sivilizatsiya (pod. red. P.K. Xabibullayeva i A.F. Fayzullayeva), T., 2000.

1921-yilda tugʻilganlar
Jasorat medali sohiblari
Doʻstlik ordeni sohiblari
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
4-mayda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Ortiq Fayzullayev

Ortiq Fayzullayev (1933-yil 1-may, Toshkent — 2023-yil 31-may) — yogʻoch va suyak oʻymakori, Oʻzbekiston BA akad. (1999). Oʻzbekiston xalq rassomi (1997). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini (1957) va Toshkent pedagogika institutining rasmchizmachilik boʻlimini (1969) tugatgan. 1962-yildan Pavel Benkov nomidagi rassomlik bilim yurtida pedagog. Fayzullayev ning asarlari badiiy yetukligi, mazmunan teranligi, usulining yuksakligi bilan ajralib turadi, yogʻoch oʻymakorligi anʼanalaridan keng foydalanib zamon ruhiga monand oʻziga xos yangi jilo va bezaklar yaratdi. Kursi, xontaxta, stollarni oʻyma naqshlar bilan jozibador bezagan, namoyon panjaralari bejirim, nafisligi bilan ajralib turadi. Fayzullayev — oʻzbek ustalari orasida suyak oʻymakorligi bilan shugʻullangan yagona usta. „Choʻpon“, „Lazgi oʻyini“, „Kurant“, „Navoiy haykali“, „Paxta oʻyini“ va boshqa asarlari koʻrgazmalarda namoyish etilgan, sovrinlar bilan takdirlangan. Fayzullayev Toshkent shahridagi Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyi (1968), „Moviy gumbazlar“ choyxonasi (1970), Navoiy nomidagi Sanʼat saroyi (1981), Kislovodskdagi Oʻzbekiston sanatoriysi (1982), „Oʻzbekiston“ mehmonxonasi (1983) va boshqa binolarni anʼanaviy bezashda faol qatnashgan. Oʻzbekiston BA Oltin medali bilan mukofotlangan (2003).

Fazullayev 2023-yilning 31-may sanasida 90 yoshida vafot etdi.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Dilorom Fayzullayeva

Dilorom Shukurovna Fayzullayeva (1956-yil 26-may, Zomin tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Sirdaryo pedagogika institutini tugatgan (1977). 1972-yildan Zomin tumanidagi 60-maktabda, Sardoba tumanidagi 4-maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari. Darslarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtadi.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1956-yilda tugʻilganlar
Zomin tumanida tugʻilganlar
26-mayda tugʻilganlar
Fayl

Fayl – EHM (kompyuter)larda maʼlumot saqlanuvchi diskning nomlangan sohasi. Oʻz belgisi (nomi)ga ega boʻladi. Diskka maʼlumotlarni boshqa bir yoʻl bilan yozib boʻlmaydi: birgina harfni diskka yozish zarur boʻlsa ham, unga nom berib, fayl koʻrinishida xotirada saqlash kerak. Fayllar matnli, fafikli (rayem, tasvir) va boshqa maʼlumotli boʻladi. Fayllar ish jarayonida, mas, matn yoki elektron jadval bilan ishlashda, yo boʻlmasa, bevosita foydalanuvchi tomonidan tashkil etiladi. Faylning asosiy belgilari – nomi, oʻlchami (bayt hisobida), tashkil etilgan sanasi (kun, oy, yil), vaqti (soat va minut). Fayl asosiy nomga (DOS tizimida kupi bilan sakkizta belgi) va kengaytirgichga (koʻpi bilan uchta belgi) ega boʻlishi mumkin. Fayl nomi va kengaytirgichi bir-biridan nuqta bilan ajratiladi. Ular lotin alifbosining katta yoki kichik harflari, sonlar va timsollardan iborat boʻlishi mumkin. Faylni nomlashda uning kengaytirgichi berilishi shart emas, lekin fayl mazmuniga koʻra kengaytirgich berilsa, uni ishlatish osonlashadi. Masalan, exe,. com – bajariluvchi fayllar; bat – buyrukli fayl; bas – Beysik dasturi fayli; pas – Paskal dasturi fayli; txt, doc – matnli fayllar; xls – elektron jadvalli fayl.
Fayol Anri

Fayol Anri (1841-yil – 1925-yil) – fransuz olimi va muhandisi, ilmiy boshqarish nazariyasi, menejment fani asoschilaridan biri. 30 yil (1888— 1918) mobaynida fransuz togʻ-kon metallurgiya kompaniyasi („Comamhaulf“) ning rahbari boʻlib ishlagan. Fayol Anri 1918-yilda Maʼmuriy tadqiqotlar markazini tashkil etgan.

Fayol boshqaruv faoliyatini boshqa faoliyat turlaridan ajratgan holda uni tashkil qilishning umumiy qoidalarini ishlab chiqdi, birinchilardan boʻlib boshqaruv nazariyasining shakllanishiga asos soldi. U boshqaruv idorasi bajaradigan 5 ta maʼmuriy funksiyani: taxmin qilish, rejalashtirish, tashkil etish, muvofiqlashtirish, nazoratni ajratib koʻrsatdi. Boshqaruv vazifalari: 1) texnika (texnologiya) sohasidagi faoliyat; 2) tijorat faoliyati (resurslarni xarid qilish, tayyor mahsulotni sotish, ayirboshlash); 3) moliyaviy faoliyat (kapital qidirish va uni samarali ishlatish); 4) himoyaviy faoliyat (mulkni va shaxsni himoya qilish); 5) hisobkitob sohasidagi faoliyat (taftish, molmulkni hisobdan oʻtkazish, balans hujjatlarini yuritish, sarfxarajatni hisobga olish, statistika hisobotini amalga oshirish); 6) maʼmurlik (shaxsiy tarkibga taʼsir koʻrsatish, vazifalar, buyruqlar berish, ishga kabul qilish, ishdan boʻshatish). Fayol tashkiliy rejalashtirish masalasiga alohida eʼtibor bergan. Asosiy asari 1916-yilda yozilgan „Umumiy va sanoat maʼmuriyati“ kitobi. Fayol Anri qarashlari boshqaruv tizimini yaratish va boshqaruv tarkibini shakllantirishning meʼyoriy konsepsiyasini asoslashga xizmat qiladi. Sadir Salimov.

 

1841-yilda tugʻilganlar
1925-yilda vafot etganlar
Fransuzlar
Faysalobod

Faysalobod (sobiq Layalpur) — Pokistonning shimoliy sharqiy qismidagi shahar. Panjob viloyatida, Chinobod va Ravi daryolari oraligʻida. Aholisi 1,97 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari chorrahasi. Paxtachilik rnining yirik savdo-sanoat markazi. Ip gazlama, tikuvchilik, oziq-ovqat (shakarqand, yogʻmoy), kimyo (mineral oʻgʻitlar ishlab chiqarish) sanoatlari, mashinasozlik (asosan, toʻqimachilik asbobuskunalari) va metallsozlik korxonalari, issiklik elektr styasi mavjud. Hunarmandchilikda qoʻlda gilam toʻqiladi, badiiy buyumlar (xususan, qimmatbaho toshlardan zargarlik buyumlari) tayyorlanadi. Shahar XIX asr oxirida bunyod etilgan.
Fayyum

Fayyum, Al-Fayyum — Misrdagi voha, Liviya choʻlining sharqiy qismidagi tektonik botiqda (dengiz sathidan 43 m pastda). Markaziy qismida Fayyum shahri joylashgan. Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari orqali Qohira shahri bilan bogʻlangan. Xurmozorlar bor. Dehqonchilikda paxta, sholi, donli ekinlar ekiladi. Toʻqimachilik, tamaki, oziq-ovqat, kunteri korxonalari bor. Fayyumda paleolit va neolit davriga oid manzilgoxlar, 1887-yilda Fayyum portretlari topilgan.

 

Misr shaharlari
Faks

Faks ( — aynan bajar), telefaks — matn, jadval, rayem va boshqalarning tasvirlarini umumiy foydalaniladigan telegraf tarmogʻi orqali uzatish. Shunday tasvirlarni uzatish va qabul qilish apparati ham faks deb ataladi.

Havolalar 
 БСЭ. Статья «Факсимильная связь»
Faktorial

Faktorial (ing. factor — koʻpaytuvchi) — faktorial, Matematikada berilgan musbat sondan kichik yoki unga teng barcha musbat sonlarning koʻpaytmasi va shu butun son va undov belgisi bilan belgilanadi. Shunday qilib, yetti faktorial 7! yoziladi, yaʼni 7! = 1 × 2 × 3 × 4 × 5 × 6 × 7. Qulaylik uchun 0!=1 deb olinadi. F!, ayniqsa, kombinatorikada koʻp uchraydi. Ingliz matematik J. Stirling 1730-yili n! funksiyaning qiymatini taqribiy hisoblash uchun juda qulay formulani taklif qilgan (Stirling formulasi):

n! = n * (n-1) * (n-2) * … * 3 * 2 * 1;

Faktorialning boshqa turlari 

Shuningdek, faktorial n!!, n!!!, … shaklida ham boʻlishi mumkin. Umumiy faktorial qoidasiga koʻra n!! = n * (n — 2) * (n — 4) * … (n > 0 gacha)

Masalan: 4!! = 4 * 2, 5!! = 5 * 3 * 1;

n!!! = n * (n — faktoriallar_soni) * (n — 2*faktoriallar_soni) *… = n * (n — 3) * (n — 6) * … (n > 0 gacha)

Shuningdek faktorialning super faktorial, sub faktorial va koʻplab turlari mavjud
Falastin ozodlik tashkiloti

Falastin ozodlik tashkiloti (FOT) — 1964-yil 28-mayda tuzilgan. Quddus shahrida va arab mamlakatlarida quvgʻinda boʻlgan barcha falastin arablarining vakolatlarini ifoda etgan tashkilot. Oliy organi — Falastin Milliy kengashi ijroiya qoʻmitasi. Tashkilot rahbarligiga Ahmad Shukeyri saylangan. FOT ijroiya qoʻmitasining keyingi raislari Yosir Arafot (1969—2004), Mahmud Abbos (2004-yildan). FOTning asosiy maqsadi "demokratik va dunyoviy Falastin davlati"ni tuzishdir.

Falastin Davlati
Falastin
Falastin urushi

Arab-Isroil urushi (Falastin urushi) (1948 – 1949) – Arab davlatlari (Misr, Iordaniya, Iroq, Suriya, Livan, Saudiya Arabistoni, Yaman)ning Isroil davlati bilan urushi. BMT Bosh Assambleyasining 1947-yil 29-noyabrdagi qaroriga binoan Falastin hududida Arab davlati barpo etilishi kerak edi. Ammo Isroil uning 6,7 ming kv.kmlik qismini hamda Quddusning gʻarbini bosib olgan. Arab davlati uchun moʻljallangan Falastinning boshqa qismi va Quddusning sharqiy qismini Iordaniya oʻziga qoʻshib olgan. Isroil bosib olgan hududdan 900 mingdan oshiq arab aholisi quvgʻin qilingan. Yarash haqidagi bitim (1949) A.-Arab-Isroil ziddiyati natijasida vujudga kelgan Yaqin Sharq mojarosini hal etmadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Isroil–Falastin mojarosi
Fales Miletlik

Fales Miletlik (qadimgi yunoncha: Θαλῆς ὁ Μιλήσιος; miloddan avvalgi taxminan 625 — taxminan 547) — yunon faylasufi, antik falsafa va fanning ilk namoyandasi. Milet maktabiga asos solgan. Fales savdogar, siyosiy arbob, munajjim, fiziolog, suv muhandisi sifatida ham taniqli edi. U ko‘pgina mamlakatlar (jumladan, Misr va Bobil)da bo‘lib, ularning madaniyati, fani, falsafiy merosi bilan yaqindan tanishgan. Turli sohalarda, xususan, astronomiyada kashfiyotlar qildi (mas, Yunonistonda birinchi bo‘lib, miloddan avvalgi 585-yil 28-mayda quyoshning tutilishini oldindan aytib bergan). Falesning fikricha, oyning yorug‘i quyosh nurining undagi inʼikosidir. U, shuningdek, quyoshning bir yil davomida harakati 365 kunga teng ekanligini isbotlagan. Fales taʼlimotiga ko‘ra, tabiatdagi turli-tuman narsa va hodisalar dastlabki ibtido — suvdan paydo bo‘lgan va pirovardida suvga aylanadi. U birinchi bo‘lib, olamning moddiy birligi haqida, bu moddiy birlikning doimiy harakatda va o‘zgarishda ekanligini aytgan.

Fales asarlari saqlanmagan. U haqidagi maʼlumotni Aristotel asarlaridan topish mumkin. Jumladan, Fales „Quyoshning harakati haqida“ „Teng kunlik haqida“ kitoblarini yozganligi maʼlum.

Qadimgi Yunoniston asronomiklari
Qadimgi Yunoniston matematiklari
Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Qadimgi Yunoniston fiziklari
Qadimgi Miletliklar
Epistemologlar
Falsafiy anʼanalarning asoschilari
Fikrlar tarixi
Falsafa tarixi
Fan tarixi
Metafaylasuflar
Metafiziklar
Metafizika yozuvchilari
Ontologlar
Qadimgi Ioniya faylasuflari
Taʼlim faylasuflari
Matematika faylasuflari
Fan faylasuflari
Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Yunonistonning yetti donosi
Fallopiy nayi

Fallopiy nayi, bachadon nayi, tuxum yoʻli – ayollarning naysimon juft aʼzosi. Italyan vrachi G.Fallopiy (1523—1562) nomidan olingan. Tuxumdonda yetilgan tuxum hujayra shu naylardan bachadonga oʻtadi. Fallopiy naylari bir uchi bilan bachadonga tutashsa, ikkinchi uchi tuxumdon yonida krrin boʻshligʻiga ochiladi va shu tariqa tuxumdonning chiqarish yoʻli boʻlib hisoblanadi (yana qarang Jinsiy aʼzolar).

 

Anatomiyaga oid chala maqolalar
Falsafa va huquq instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi I.M.Moʻminov nomidagi Falsafa va huquq instituti — falsafa va huquq fanlari sohasida ilmiy tadqiqotlarlar olib boruvchi muassasa. Oʻzbekistonda huquqiy davlatchilik va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirish, milliy istiqlol gʻoyasi va uni singdirish muammolarini tadqiq etish, shu sohalarda yuqori malakali xodimlar tayyorlash institutning asosiy vazifasidir. Toshkentda 1958-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi huzuridagi Falsafa va huquq boʻlimi asosida tashkil etilgan. I.M.Moʻminov institutning tashkilotchisi va birinchi direktori boʻlgan (1975-yilda institutga uning nomi berilgan).

Institut olimlari 3 ta fundamental, 11 ta amaliy, 1 ta innovatsion mavzularni tadqiq etish bilan birga, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fundamental tadqiqotlarni qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasining 2 ta mavzusi boʻyicha ilmiy ish olib bormoqda. Shuningdek, institutda milliy istiqol gʻoyasi, Oʻzbekistonda demokratik jamiyat qurish va davlat hayotini erkinlashtirish muammolari bilan bogʻliq 15 ta mavzu boʻyicha ilmiy tadqiqotlarlar olib borilayapti.

Institutning falsafa boʻlimlarida ajdodlarimizning falsafiy ilmiy merosini yangicha metodologik, nazariy-gʻoyaviy yondashuvlar asosida tadqiq etish; milliy va umuminsoniy qadriyatlarni oʻrganish, tiklash, hayotga joriy qilish boʻyicha ilmiy tavsiyalar ishlab chiqilmoqda. Huquq boʻlimlarida Oʻzbekistonda adolatli demokratik huquqiy davlat qurishning asosiy tamoyillari, huquqiy davlatchilikning konstitutsiyaviy asoslarini yaratish muammolari, islom huquqshunosligi oʻrganilyapti. Tadqiqotlar natijalari oʻquv dasturlari, darsliklar, monografiya, risola va maqolalar tarzida chop etilmoqda.

Keyingi paytda institut olimlari mutaxassislar bilan birgalikda "Mustaqillik lugʻati", "Falsafa: qomusiy lugʻat", "Falsafa: qisqacha izohli lugʻat", "Jahon falsafasi tarixidan lavhalar", "Gʻarb falsafasi" va boshqa kitoblarni nashr etdi. Institutda Sharq madaniyati, falsafasini oʻrganish yoʻlga qoʻyildi, oʻzbek va sharq xalqlari tafakkuridagi mushtaraklik va oʻziga xoslik masalalariga oid asarlar tayyorlanmoqda. Institut Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati bilan hammuassislikda "Falsafa va huquq" jurnalini nashr etadi. Institutda 13 nafar fan doktori, 20 ga yaqin fan nomzodi hamda ilmiy xodimlar ishlaydi (2004). Institut  huzurida nomzodlik, doktorlik dissertatsiyalari himoyasi boʻyicha ixtisoslashgan kengash, aspirantura, doktorantura bor. Institutda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari M.Barashov, A.Valiyev, M. Xayrullayev, Shermuhamedov, H. Sulaymonova, muxbir aʼzosi O.Eshonov va boshqalar faoliyat koʻrsatishgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Fan va turmush

Fan va turmush – Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining ilmiy-maʼrifiy, ommabop jurnali. Toshkent shahrida 1 yilda 6 marta nashr qilinadi. Dastlab „Sotsialistik ilm va texnika“ (1933—1935), „Sotsialistik fan va turmush“ (1939—1941) nomlari bilan chop etilgan. Muayyan sabablar tufayli 1941-yil iyulidan 1957-yil fevralgacha nashr etilmagan. 1957-yildan hozirgi nomdagi jurnalning qayta tiklanishida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari H. Abdullayev, T. QoriNiyoziy, jurnalist A. Yoqubovning xizmati katta. Jurnalga taniqli olimlar Otajon Hoshim (193337), T. QoriNiyoziy (1937, 194041, 195870), I. Islomov (193839), I. Muminov (1957), M. Urozboyev (1970—1971), M. Homidxonov (1972), Yo. Toʻraqulov (197488), K. Zufarov (1988—1992), M. Sharifxoʻjayev (1992—2001)lar muharrirlik qilishgan.

Oʻtgan davrlarda jurnal sahifalarida ilm-fanning barcha sohalari, ularning ayrim tarmoqlari rivoji, jahondagi turli elelatlar haqida muntazam ravishda maqolalar chop etildi. Oʻzbekistonda fantast yozuvchilarning shakllanishida jurnal muharririyati huzuridagi „Fantast yozuvchilar maktabi“ning hissasi katta boʻldi (H. Shayxov, M. Mahmudov, S. Abdullayeva, Gʻ. Jahongirov, X. Dustmuhamedov, O. Muminov, R. Obidov va boshqalar).

Oʻzbekiston mustaqilligi yillarida jurnal mamlakat xalqi, ayniqsa, yosh avlod qalbi va tafakkurida milliy gʻoya, milliy mafkura va umumbashariy qadriyatlarga, demokratik tamoyillarga hamda fanning soʻnggi yutuqlariga asoslangan zamonaviy dunyoqarashni shakllantirishga, xalqimizni yuksak maʼnaviyatli, maʼrifatli etish yoʻlida jahon kashfiyotlarini, oʻzbek olimlarining xorijiy mamlakatlar ilmiy tadqiqot markazlari bilan hamkorligi natijalarini keng targʻib qilishga, buyuk mutafakkirlarimiz hayoti va faoliyati hamda ilmiy merosidan xalqimizning bahramand boʻlishiga alohida eʼtibor berib kelmoqda.

2003-yildan jurnalda maqolalar oʻzbek va rus tillarida chop etilmoqda. Muharriri Shuhrat Egamberdiyev (2002-yildan).

Havolalar 
 Jurnal rasmiy internet-sahifasi
Fan komiteti

Fan komiteti, Oʻzbekiston Xalq Komissarlari Kengashi huzuridagi fan komiteti – 1930-yillarda Oʻzbekistonda fan shtabi vazifasini bajargan ilmiy tashkilot. 1932-yil oktabrda Oʻzbekiston MIK xuzurida tashkil etilgan. Uning tarkibida geologiya va mineral resurslar guruhi hamda kabineti, gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi, energstiklar, agrooʻrmonmelioratsiya guruhlari, oʻsimliklar resurslari guruhi va kabineti, xaritagrafiya boʻlimi hamda guruhlar qoshida tuproqshunoslik, gidrologiya va boshqa sektorlar boʻlgan. Fan komiteti zimmasiga zarur labaratoriya va intlar tashkil etish hamda ularni jihozlash, ilmiy kadrlar tayyorlash vazifasi yuklatilgan. 1934-yil 1-iyundan Oʻzbekiston XKS ixtiyoriga oʻtkazilgan. 1935-yil Fan komiteti tizimida 12 ilmiy tadqiqot muassasasi, 2 kutubxona va jurnal tahririyati boʻlgan. Shu yili tarkibida yangi boʻlim, guruh, labaratoriya va sektorlar tashkil etildi. Ularning faoliyati xalq xoʻjaligining ayrim sohalari uchun amaliy ahamiyatga ega boʻlgan ilmiy masalalarni hal etishga qaratildi. Respublika ishlab chiqaruvchi kuchlarni oʻrganuvchi boʻlimning tashkil topishi ham Fan komiteti faoliyatida katta rol oʻynadi. 1937-yil Fan komiteti tarkibida tibbiyot va fizika matematika, ijtimoiy, texnika fanlari boʻlimlari tuzildi; boʻlim sifatida nashriyot ham tashkil etildi. Fan komiteti faoliyatida kimyo, fizika, matematika, gidroenergetika, geologiya, adabiyot va til fanlari yetakchi ilmiy yoʻnalishga aylandi. Fan komiteti muassasalari Oʻzbekiston oʻsimlik va hayvonot dunyosi, tuproq va yer geologiyasi, yer yuzasi va yer osti suvlari energetika resurslarini oʻrganish va ulardan foydalanish yoʻllari, mineral yoqilgʻi zaxiralari, neft qatlamlari va boshqa boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib bordi. Ijtimoiy fan sohalari – Oʻzbekiston iqtisodiyoti, oʻzbek tili va adabiyoti, moddiy madaniyat yodgorliklarini oʻrganish va muhofaza qilish boʻyicha tadqiqotlar avj oldi. 1938-yil Fan komitetining muassasalarida 83 ilmiy xodim, jumladan, 7 nafar fan doktori va 5 nafar professor ishladi. Fan komitetiga turli davrlarda Otajon Hoshim, T. N. Qori Niyoziy, I. I. Islomov rahbarlik qilgan. Fan komiteti negizida 1940-yil yanvarda SSSR Fanlar akademiyasining Oʻzbekiston filiali, 1943-yil noyabrda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tashkil topdi.
Fan nomzodi

Fan nomzodi – Oʻzbekiston va ayrim sobiq sovet mamlakatlarida beriladigan ilmiy daraja. Oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institutlari koshidagi ixtisoslashgan ilmiy kengashlar tomonidan nomzodlik imtihonlarini topshirgan, fanning dolzarb muammolari boʻyicha mustaqil yozilgan dissertatsiya tadqiqot ishini himoya qilgan oliy maʼlumotli shaxslarga beriladi. 1934-yilda taʼsis etilgan. Fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyalar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan nazorat tariqasida koʻrib chiqiladi va Fan nomzodi ilmiy darajasini tasdiqlovchi diplom beriladi. Fan nomzodi oliy oʻquv yurti yoki ilmiy tadqiqot institutlarida dotsent, katta ilmiy xodim, kafedra, boʻlim, labaratoriya mudiri lavozimlarini egallash uchun tanlovlarda qatnashish va fan doktora ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyani himoya qilish huquqiga ega. Fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya aspirantura taʼlimi davrida yoki mustaqil ravishda yoziladi. Dissertatsiyada yangi ilmiy va amaliy xulosa hamda tavsiyalar berilishi, tadqiqotchining mustaqil ilmiy ishlar olib borish qobiliyati namoyish etilishi, fanning mazkur sohasidagi nazariy bilimdonligi aks etishi lozim. Fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyaning asosiy gʻoyalari qator ilmiy-nazariy va amaliy yoʻnalishdagi maqolalarda, tavsiya va qoʻllanmalarda oʻz ifodasini topmogʻi kerak. Dissertatsiyaning himoyasi oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institutlari qoshidagi birlashgan ixtisoslashtirilgan ilmiy kengashlarda amalga oshiriladi. 2002-yil Oʻzbekistonda ilm-fanning turli sohalarida 8904 Fan nomzodi faoliyat yuritdi.

Yana qarang 

 Aspirantura
Fandi qoʻltigʻi

Fandi qoʻltigʻi – Atlantika okeanining Shimoliy Amerika qirgʻoqlaridagi qoʻltiq. Men qoʻltigʻining shimoliy qismi. Uzunligi 300 km, eni 90 km, chuqurligi kiraverish qismida 208 m. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi. Dunyo okeanining eng baland koʻtariladigan qismi, balandligi 18 m gacha yetadi. Eng katta porti – Sent Jon.

 

Qoʻltiqlar
Fanlar Akademiyasi tizmasi

Fanlar akademiyasi tizmasi – Gʻarbiy Pomirning shimoliy qismida (Tojikistonda) joylashgan togʻ tizmalaridan biri. Meridian yoʻnalishida PO km ga choʻzilgan. Eng baland choʻqqisi 7495 m (Somoniyon). Tizmada koʻplab choʻqqilar mavjud boʻlib, ulardan 24 tasi 6000 m dan baland. Suvayirgʻich qismi alp relyef shakliga ega, paleozoy davriga mansub choʻkindi, metamorfik va otqindi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Yon bagʻirlari chuqur va tor vodiylar bilan kesilgan hamda abadiy qor va qurumlar bilan qoplangan. Abadiy qirlardan Pomirning yirik muzliklari (Fedchenko va uning koʻplab irmoqlari – Bivachniy, Garmo, Geografiya jamiyati, Kichik Tanimas va boshqalar) toʻyinadi. Ular soni 29 dan ortiq muzlik mavjud boʻlib, umumiy maydoni 1500 km² dan ziyod. Fanlar Akademiyasi tizmasida balandtogʻ glyatsial nival va subnival landshaftlar tarqalgan.

Togʻlar
Tojikiston
Fantaziya (musiqa)

Fantaziya (musiqada) – badiha uslubidagi janr; muayyan kompozitsion qoliplarga bogʻlanmagan (koʻpincha cholgʻu) musiqa asarlaridan iborat. XVI— XVII asrlarda improvizatsiya namunalari asosida yuzaga kelgan. XVIII asrda klavir va organ uchun (ayniqsa, turkumli asarlarda muqaddima koʻrinishida) fantaziyalar keng rivoj topdi (I. S. va K. F. E. Baxlar, V. A. Motsart va boshqalar). Romantik kompozitorlar fantaziyaga alohida ahamiyat berib, unda turli (jumladan, turkum va sonata) shakl va janr xususiyatlarini mujassam etgan (F. Shubert, F. Shopen, R. Shuman). XIX asrdan koʻp fantaziyalar xalq kuylari yoki biror kompozitor asarlari mavzulariga asoslanadi (F. List, N. RimskiyKorsakov va boshqalar). Shuningdek, muayyan mavzuli, simfonik fantaziyalar ham uchraydi (M.Musorgskiy, R. Raxmaninov, P. Chaykovskiy va boshqalar). Oʻzbekiston kompozitorlaridan S. Yudakov, B. Giyenko, S. Karimhoji, A. Latifzoda va boshqalar turli fantaziyalar yaratishgan.

 

Musiqiy janrlar