yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Areal

Areal (lotincha area — maydon, ma-kon) — oʻsimlik yoki hayvonlarning bi-ror turi, turkumi yoki oilasi tarqalgan hudud. Yaxlit (yalpi) A. va ajralgan (boʻlingan) A. farqlanadi. Agar bir A.dagi oʻsimliklarning turlari bir te-kis, oʻz hayotiga qulayroq joylarda koʻp uchrasa — yaxlit A.; yaxlit A. ikki yoki undan ortiq oblastlarga boʻlinsa — aj-ralgan A. paydo boʻladi. Bunda oraliq maydondagi turlarga mansub individlarning bir qismi qirilib ketadi. Turlar bir qancha qitʼa, ummonlarni egallasa (mas, gʻalladoshlar oilasi, chumchuqsimonlar, delfinsimonlar tur-kumlari va boshqalar) keng miqyosdagi, kengayuvchi A. hosil boʻladi. Keng tarqalgan hayvon va oʻsimlik turlari kosmopolit turlar yoki panendemiklar deb ataladi. A. uncha katta boʻlmasligi ham mumkin. Ayrim oʻsimlik turlari (endemiklar) juda che-klangan, tor joylardagina (mas, orolda, gʻorda va boshqalarda) oʻsadi. A. chegarasi doimiy boʻlishi yoki odam taʼsiri bilan oʻzgarishi mumkin. A. doirasida tur individlari barobar taqsimlanmagan boʻladi, markazda koʻproq joylashib, chekkaroqlarida to-bora siyraklasha boradi. Odam faoliyati taʼsirida oʻzgargan A. sunʼiy A. (intro-duksiyalangan va iqlimlashtirilgan turlar A.) deyiladi. Mas, 19-asr oxirlarida ancha serhosil Meksika gʻoʻzasi Amerikadan Oʻrta Osiyo va Zakavkazega yoki kivi oʻsimligi Yangi Zelandiyadan Yevropaga keltirilganidan soʻng, bu yerlarda ular-613ning sunʼiy A. barpo etildi. Tabiatda sochma A., sertarmoq A., tutash A., yondosh A., kengayuvchi A., torayuvchi A., uzilgan A. va boshqa turlari uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Semyonovich Arjanix

Ivan Semyonovich Arjanix (1914.24.2, Kiyev — 1980.20.3, Toshkent) — matematik va mexanik olim. Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1960), professor (1957). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Oʻrta Osiyo universitetida oʻqigan (1931 — 34), Leningrad universitetini bitirgan (1936). Toshkent Davlat Universitetida, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Matematika institutida (1943 — 60), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Prezidiumida (1960-yildan) ishlagan. Ilmiy ishlari differensial va institutegral tenglamalar, variatsion hisob, maydonlar nazariyasi, analitik mexani-ka, kvant mexanika, elastiklik nazariyasi va boshqa sohalarga doir. Ayniqsa, uning rangi noddan katta boʻlgan kanonik tenglamalar sohasidagi kashfiyoti alohida diqqatga sazovor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Matematiklar
Arjasp

Arjasp (Avestoda Arjadaspa) – 1) Afrosiyobning nabirasi, zardushtiylikning ashaddiy dushmani. Ruinadiz (Diziruin) (Mis qasr)da yashagan. Mil. 2-asrdan eʼtiboran bu kasr Poykend nomi bilan bogʻlanadi. Arjasp Zardushtiy Gushtasp (Gistasp) Ruintan (Misbadan)ning bir necha oʻgʻillarini jangda oʻldirgach, taxtni tark etib Balxda toat-ibodat bilan mashgʻul boʻlib turgan Luhrosp (Gushtaspningotasi)ni oʻldirgan. Soʻng, Gushtaspning qizlari Ofariyn va Humoyni olib qochgancha Ruinadiz qal’asiga berkinib olgan. Gushtaspning oʻgʻli Isfandiyor qasrni zabt etib, uni oʻldirgan va singillarini qutqargan. 2) Eron afsonalarida Turondagi koʻchmanchi qabilalar (Avestoning „Yasht“ V kitobida Arjadaspa), keyingi afsonalarda zardushtiylikka qarshi boʻlgan xioniylar (eftaliylar) boshligʻi. Arjaspning podshohlar (zardushtiylar homiylari)ga qarshi urushlari Parfiya dostoni „Yodgor Zareron“da keng yoritilgan. Xioniylar podshohi Arjasp Eron podshohi Vishtasp ((qarang Gushtasp)dan oʻz dinidan voz kechishni talab qiladi, yoʻqsa urush ochishini aytadi. Vishtasp rad qilgach, dahshatli jang boʻlib, unda eronliklar Vishtaspning ukasi qoʻmondon Zarera (jangda oʻlgan) va uning oʻgʻli Bastvara boshchiligida xioniylar ustidan toʻla gʻalaba qozonadilar. Arjaspni asir olib qoʻl-oyogʻini, qulogʻini kesib, koʻzini oʻyib oʻz yurtiga qaytarib yuboradilar.

Adabiyotlar 
  Zardushtiylik
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariaklar

Ariaklar, ariyoqlar – qadimgi turkiy qabila. Ptolemey (1 – 2-asr)ning yozishiga qaraganda, A. Oksning narigi tomonida yashaganlar, hozirgi Orol dengizining shimoli-sharqiy qismida, Xorazm vohasida koʻchmanchilik bilan shugʻullanganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qabilalar
Ariyetta

Ariyetta (ital. arietta) – 1) kichik ariya, odatda 2 qismli shaklda sodda bayoni va kuyining qoʻshiqsimon harakteri bilan ajralib turadi. Masalan, M. Yusupovning „Xorazm qoʻshigʻi“ operasidagi Bahor Axi; 2) 18-asr 1-yarmi fransuz operasidada capo ariyasi, italyancha matnga aytilgan. Italyan operasida sahna voqealari rivojiga bogʻlanmaganligi bilan ariyadan farqlanadi, divertismentda faqat „kiritilgan“ nomer sifatida ishlatiladi; 3) fransuz hajviy operasida – xalq ruhidagi yakkaxon ashula (ariya)si. Baʼzan, ariyetta nomi cholgʻu asarlarga nisbatan ham ishlatiladi. Masalan, B. Giyenkoning fortepiano uchun „Bolalar albomi“dagi ariyetta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Opera
Arizachoʻp

Arizachoʻp – uzunchoq, ichi kovak, chiroyli ishlanib, sirti naqshlangan yogʻoch gʻilof. Oʻrta asrlarda Turkiston xonliklaridagi amaldorlar oʻzaro yozgan ariza va iltimosnomalarini A.da choparlar orqali yuborganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arilar

Arilar yoki arisimonlar () — chaquvchi pardaqanotlilar katta oilasi. Kavlovchi arilarga yaqin tuzilgan. Arilarning panjalari tuklari bilan birga chang yigʻuvchi apparatni hosil qiladi, uzun hartumi esa guldan nektar yigʻishga mos-lashgan. Arilarga 7 oila, 30 mingdan koʻproq toʻr kiradi, Oʻzbekistonda bir necha yuz turi uchraydi. Koʻpchilik arilar yakka yashaydi, ulardan faqat ayrim arilar koloniya hosil qiladi (masalan, andrenalar), boshqalari jamoa boʻlib yashaydi. Barcha arisimonlar uya quradi, bolasini nektar va chang aralashmasi bilan boqadi. Arisimonlar orasida uya parazitlari (kakku-ari) uchraydi. Arilar gulli oʻsimliklarning changlanishida katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Arilar
Arillash

Arillash (kimyoda) – organik birikmalar tarkibidagi vodorod atomi oʻrniga aril guruhini kiritish. Arilfenil, naftil va boshqa aromatik birikmalar qoldigʻi. Arillash har xil aromatik birikmalar hamda organik boʻyoqlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Arin-berd

Arin-berd – Urartu davlati podshosi Argishti I tomonidan miloddan avvalgi taxminan 780 yilda bunyod etilgan qal’a xarobasi; Yerevan shahri atrofida. Arin-berdda topilgan bitiklarga koʻra, qal’aning nomi Erebuni boʻlgan (Yerevan shahrining nomi shundan olingan deb taxmin etiladi). 1950-yildan beri Arin-berdda kazishma ishlari olib boriladi. Arin-berddan devoriy rasmlari boʻlgan saroy va ibodatxonalarning xonalari ochilgan, ularda naqshlardan tashqari Urartu maʼbudlarining tasvirlari, xoʻjalik xonalari va omborxonalar, bitiklar topilgan. Qal’a urart qabilalarining Sevan koʻli tomon yurishlarida tayanch punkti boʻlib xizmat qilgan. Miloddan avvalgi 8-asr oxirida oʻzining dastlabki ahamiyatini yoʻqotgan va uning yangi davri Urartu davlati tugagandan keyingi davr (miloddan avvalgi 5-asr) bilan bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy davlatlar
Mixail Arinin

Mixail Aleksandrovich Arinin (1897.3.9, Saratov gubernyasi — 1967.7.5, Toshkent) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1951). 1924-yildan dastlab Koʻqonda, soʻng Toshkentda yashab ijod qilgan. 1930-yillarda „Paran-jini yondirish“, „Gʻoʻza chopigʻi“ (1935), „Paxta topshirish“ (1937) va boshqa asarlarni yaratdi. Ikkinchi jahon urushi yillari OʻzTAGda ishladi. Shimoliy Kavkaz frontida boʻlib, „Nemislar ketgandan keyin“, „Togʻlik qiz portreti“, „Fashistlar qiynoqxonasida“ asarlarini, urushdan keyin „Musobaqalashmoqdalar“ (1949), „Shohimardon yoʻlida“ (1957) kabi asarlarni ishladi. 1956 — 57 yillarda u Oʻ. Tansiqboyev va K. Cheprakovlar bilan Navoiy teatri foyelarini devoriy rasmlar bilan bezadi. A. manzaralari 619(„Sirdaryo“, 1960; „Bahor“, 1962 va boshqalar)da Oʻzbekistonning goʻzal tabiatini aks ettirdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariozo

Ariozo (ital. arioso – ariyaga oʻxshash) – 1) erkin shaklda yaratilgan kichik ariya. Koʻpincha operalarning rechitativli sahnalari oʻrtasi (yoki oxiri)da foydalaniladi. A. Kozlovskiyning „Ulugʻbek“ operasidagi Ulugʻbek va Chol, M. Yusupovning „Xorazm qoʻshigʻi“ operasidagi Diddor, R. Hamroyevning „Zulmatdan ziyo“ operasidagi Gulnor Ariozolari; 2) vokal va cholgʻu musiqasida kichik shaklli lirik, vazmin sur’atli asar. S. Yudakovning „Muborakbod“ kantatasidagi „Ona Axi“ va boshqa; 3) tabiatan kuychan ijro uslubi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Musiqa loyihasi
Aristid

Aristid (Aristeides) (miloddan avvalgi taxminan 540 – 467) – afinalik siyosiy arbob va lashkarboshi. Attika aristokratiyasi manfaatlari himoyachisi. Yunon-Eron urushida (miloddan avvalgi 500 – 449) Marafon (miloddan avvalgi 490), Salamin (miloddan avvalgi 480) va Plateya (miloddan avvalgi 479) yonidagi janglarda qatnashgan. Delos dengiz ittifoqi tashkilotchisi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yunoniston siyosiy faylasuflari
Aristipp

Aristipp (Aristippos) (miloddan avvalgi 5-asr 2-yarmi – 4-asr boshi) – yunon faylasufi, Sokratning shogirdi, Kiren maktabining asoschisi. Gedonizm asoschilaridan biri. Aristipp hayotning oliy maqsadi xursandchilikda deb bilgan, lekin uning fikricha, inson xursandchilikka boʻysunmasligi lozim, balki oqilona lazzatlanishga intilishi kerak, chunki oqilona lazzatlanish uning oliy saodatidir. Yaxshilik va yomonlikning, chin va yolgʻonning mezoni – xursandchilik va azob-uqubatdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy shaxslar
Yunoniston olimlari
Aristokratiya

Aristokratiya (yun. aristokratia – yaxshilar hukmronligi) – 1) iqtisodiy hukmron sinf, zodagonlarning siyosiy hokimiyati, hukmronligi. Aristokratiya birinchi marta antik davrning mashhur mutafakkirlari – Aristotel, Platon tomonidan quldorlik davlat tuzumini idora etish vositasi sifatida ishlab chiqilgan; 2) quldorlik va undan keyingi ilk davlatlarda eng imtiyozli tabaqa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Aristoksen

Aristoksen (Aristoksenos) (miloddan avvalgi 354, Tarent – taxminan 300) – yunon musiqa nazariyotchisi. Aristotelning shogirdi. Uch kitobdan iborat „Garmonika“ asari, „Ritmika“sidan parchalar bizgacha yetib kelgan. Tanqidiy oʻzlashtirilgan Pifagor taʼlimoti bilan Aristotel gʻoyalarini qoʻshishga harakat qilgan. Aristoksen birinchilardan boʻlib, musiqa tovushlari bevosita eshitilishi bilan „sof sozli tovushlar tizmasi“ oʻrtasida farq mavjudligini koʻrsatdi. Mutlaq balandlik, intervallar, lad (tuzuk) yaratilajak modulyatsiya, kompozitsiyey prinsipi jihatidan farq qiluvchi „garmonik“ (musiqa) hodisalar tizimini ishlab chiqdi; intervallarning sadolanishi jihatidan konsonant va dissonantligini bayon qildi. Aristoksen taʼlimoti, ayniqsa, oʻrta asrlardagi Sharq musiqa nazariyasiga hamda Uygʻonish musiqa namoyandalariga taʼsir qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy shaxslar
Aristofan

Aristofan (Aristophane, Qadimgi yunon tili – Ἀριστοφάνης) (taxminan miloddan avvalgi 445 – 385) – yunon shoiri, „komediya otasi“. Aristofan nazari davrning dolzarb muammolariga qaratilgan boʻlib, ijodida yorqin namoyon boʻladi va oʻsha davr dehqonlar ommasi manfaatlarini ifodalaydi. U shahar aholisi past tabaqasini oʻziga rom etgan radikallar aqidasiga („Chavandozlar“), sofistlarning individual falsafasiga („Bulut“) ishonchsizlik bilan qaradi. U har ikkalasida ham Afina demokratiyasining inqirozi alomatlarini koʻra oldi. Aristofan komediyalarida muhim voqealarga munosabat, harbiy siyosatga qarshi kayfiyat yaqqol seziladi („Lisistrata“), Hayotiy shaxslarni kamsitish („Bulut“da – Sokratni), fantastik vaziyatlar („Ahariyanlar“, „Qushlar“) ham Aristofan ijodiga mavzu boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aristofan
Qadimgi Afinliklar
Ariya

Ariya (ital. aria) – opera, oratoriya yoki kantatapat tugallangan lavha. Odatda orkestr joʻrligida xonanda tomonidan ijro etiladi. Opera dramaturgiyasida dramadagi monologga teng keladi. Qoʻshiq va romansga nisbatan birmuncha murakkab, koʻp qismdan tuzilgan. Badiiy vazifasi – opera qahramonining ruhiy kechinmalari va intilishini ochib berish. Shu bois keng ohangdorligi bilan ajralib turadi. Koʻpincha, orkestr muqaddimasi bilan boshlanadi, baʼzan undan oldin rechitativ keladi. Ariyetta, ariozo, kavatina, kabaletta va boshqa ariya turiga mansub. Baʼzan tabiatan kuychan cholgʻu asarlar ham ariya deb ataladi (I. S. Bax ariyalari). Oʻzbekiston kompozitorlari turli ariyalarni, asosan opera, musiqali drama va komediya hamda oratoriya janrlarida (ayrim oʻrinlarda cholgʻu ariyalarni) qoʻllashadi. Ilk oʻzbek musiqali dramalari („Layli va Majnun“, „Farhod va Shirin“) va ular zaminida yaratilgan shu nomdagi operalarga maqom (baʼzan ashula va katta ashula)larga asoslangan [[ariya][lar kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariq oqsoqshi

Ariq oqsoqshi – Turkistonda 19-asrning 2-yarmida daryodan boshlangan bosh ariqlarni boshqaruvchi mirob. Ariq oqsoqshi qoʻl ostidagi ariklar bir nechta tumanlarni sugʻorgan. U shu ariqlarni nazorat qilib turish va dehqonlarni suv bilan taʼmin etish uchun daryoga oʻrnatilgan toʻgʻonni hamda bosh ariklarni har yili bahorda loyqadan tozalash va shoxobchalarning tegishli suvi (haqobasi)ni taqsimlab berish kabi vazifalarni bajargan. U uz xizmati uchun suvdan foydalanuvchilardan yigʻiladigan „mirobona“ soligʻidan haq olgan. 19-asr oxirida faqat Samarqand vohasidagina 19 Ariq oqsoqshi boʻlib, ularning qoʻl ostida 309 mirob ishlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kasbiga koʻra kishilar
Ariq qazigich

Ariq qazigich, zovur qazigich — muvaqqat ariq, oʻq ariq va zovur qazishga moʻljallangan mashina. Shatakka olinadigan (KM-1400 M), tirkama (MK-13) va oʻrnatma (D-716, KFM-1200 A) xillari bor; 20 sm dan 1,2 m gacha chuqurlikda, tubining enini 25 sm dan 1 m gacha qilib ariq qaziydigan turlarga boʻlinadi. Ariq qazigich yurish 2 va tortish 5 ramalari, tayanch gʻildirak 12, chimqirqar pichoq 13, ikki agʻdargichli korpus, chigʻir va tortish ramasini koʻtarish-tushirish troslari tizimidan iborat. Ariq qazigich harakatlanganda pichoq 13 chimni ariq oʻqi boʻylab kesadi, lemex esa gruntni kerakli chuqurlikda kesib, ariq tubini tekislaydi, agʻdargichlar tuproqni ikki tomonga chiqarib tashlaydi. Berma (supacha) tozalagichlar va qanotchalar gruntni surib, berma hosil qiladi. Korpus chigʻir bilan koʻtarib-tushiriladi. Ariq qazigichlar traktorlar yordamida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Mexanizmlar
Ariqcha

Ariqcha — yogʻoch oʻymakorligida qoʻllanadigan naqsh; oʻyma yoʻl, chiziq. U pardoz qalam bilan yogʻoch sirtiga nafis oʻyiladi. Ganchkorlikda Ariqcha choka pardoz deb yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Hunarmandchilik
Aryana veja

Aryana veja (Aveseto kitobida Airyanəm Vaēǰah, qadimiy forschada Ērān-vēz, fors. Irānvēj, pahlaviy tilida Aryānvēžan) – Xorazmning Avestodagi qadimgi nomi. Zardushtiyliknit muqaddas olovi – Azarxoʻrro birinchi marta yoqilgan yurt.

Etimologiyasi 
Aryana veja Avesto kitobida Airyanem Vaējah va qadimiy forschadagi Ērān-vēz soʻzlarining qoʻshilib ketilgan holati boʻlib, soʻzning birinchi qismi yaʼni Aryana mos ravishda Avesto kitobidagi airiia sifatdoshi yoki qadimiy forschadagi ēr soʻzining koʻplikdagi maʼnosidir. Yuqorida keltirilgan ikkala soʻz ham qadimiy forscha āryah atamasidan olingan. Forschada āryah atamasi forslik degan maʼnoni anglatadi. Veja soʻzi esa Vaējah yoki Vēz kabi asos soʻzlardan olingan boʻlib aniq maʼnosi yoʻq. Fridrix Karl Andreas uni sanskrit tilida hudud, mintaqa degan maʼnolari ham bor deb taʼkidlagan. Boshqa tomondan, Emile Benveniste bu soʻzni oqim bilan bogʻlaydi va bu tez oqadigan daryo hududiga berilgan taʼrif deb taʼkidlagan.

Zardushtiylikda Eron xalqining geografik mintaqasi haqida bir voqea keltirilgan bo'lib. Unda, Mitraning Xara togʻiga qanday yetib borishi va Airyoshayanani (Avesto kitobida airyō šayana yaʼni Eron yerlari degan maʼnoni bildiradi) koʻrishi tasvirlangan. Bu atama odatda eronliklar yashaydigan butun yerga nisbatan talqin qilinadi. Biroq, eronlik olim Gerardo Gnoli matnning noaniqligini taʼkidlagan, shuning uchun Airyoshayana, xuddi Aryana veja kabi, faqat Eron mamlakatlari orasida muhim oʻrin egallagan maʼlum bir mamlakatga ishora qilingan deb tushuntirgan.

Zardushtiylikda 
Qadimgi fors manbalarida Aryana vejaning ma'nosi Eranvez degan joy nomiga nisbatan qo'llanilgan. Bu joyda Zaradusht birinchi marta Ahura Mazdadan dinni qabul qilganligi tasvirlangan. Bundan tashqari, Avestoda Aryana vejaning Adarbaygan yaqinida joylashganligi va u Daitya daryosi orqali Gobadestan deb nomlangan mamlakat bilan bog'langanligini haqida keltiriladi. Gobadestonning hozirgi qaysi davlat ekanligi aniq emas, lekin uning nomi Sugʻdestonning buzib koʻrsatilishi sifatida talqin qilingan va hozirgi Xorazm hududlariga to'g'ri keladi. Xuddi shunday, Daitya daryosi boshqa adabiyotlarda Oks kabi nomlar bilan uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Eronning qadimgi tarixi
Hindshunoslik
Armavir

Armavir – Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar (1914-yildan). Kuban daryosi boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 163 ming kishi (1999). Armavir oʻlkaning Kras-nodardan keyin ikkinchi sanoat marka-zi. Oziq-ovqat (goʻsht, konserva, moy-yogʻ kombinatlari), mashinasozlik, kimyo, yengil, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Pedagogika instituti, mashinasozlik, mexa-nika-texnologiya, zooveterinariya texnikumlari, tibbiyot bilim yurti, muzey, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, telemarkaz bor. A. ga 1839-yilda asos so-lingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armina

Armina — miloddan avvalgi 7-asr oxirida Armaniston togʻlarining janubi-gʻarbida barno etilgan qabilalar ittifoqi. Urartuda davlat hokimiyatining boʻshashganligi sharoitida vujudga kel-gan. Aftidan, arman xalqining shak-llanishida katta rol oʻynagan. Baʼzi tadqiqotchilarning fikricha, Armina atamasi „Armeniya“ soʻzining asosi boʻlgan. Armina Bihistun kitobalaridagi „Urartu“ soʻziga mos keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston: Tarix
Arminiy

Arminiy (miloddan avvalgi 18 yoki 16 — milodiy 19 yoki 21) — german qabilalaridan boʻlgan xerusklar dohiysi. Milodiy 9 yilda Tevtoburg oʻrmonida sarkarda Var qoʻmondonligi ostidagi Rim armiyasini tor-mor qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nemis qabilalari
Armiya

Armiya (lotincha. armo — qurollantiraman) — quruqlikdagi qoʻshinlar yoxud (baʼzan) davlatning harbiy dengiz flotidan boshqa barcha qurolli kuchlari majmui. Shuningdek, Armiya deganda jangovar operatsiyalar olib borishga moʻljallangan bir nechta qoʻshilma va qurolli kuchlarning turli qismlari operativ birlashmasi (umumqoʻshin yoki dala, tank, havo, havo desant Armiyasi va boshqalar) tushuniladi. Turkiy xalqlarda qoʻshin, lashkar, cherik deb atalgan.

Yana qarang 
 Oʻz armiyasiga ega boʻlmagan davlatlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armko-temir

Armko-temir (ARMKO) — Amerika firmasining qisqartirilgan nomi — texnika nuqtai nazaridan toza (taxminan 99,85 foiz Gʻe dan iborat) temir. Armko-temir korroziyabardosh, nihoyatda choʻziluvchan, elektr oʻtkazuvchanligi yumshoq poʻlatnikiga qaraganda qariyb ikki baravar katta; magnitga toʻyinuvchanligi juda yuqori (21600 gs gacha) boʻlganligidan elektr mashinasozligida keng ishlatiladi; undan laboratoriya idishlari, tunuka, quvur, sim va boshqa buyumlar tayyorlashda, murakkab detallar yasashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arna

Arna (qadimgi eroncha Ar(ir) — suv, sanskritcha arnas — suv oqimi) — Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan tarixiy termin. 1) Munis va Ogahiy asarlarida, vaqf va meros hujjatlarida, Xiva xonlari arxivi hujjatlarida „Arna“ soʻzi kanal nomiga qoʻshilib kelgan. Mas, Alfoqarna. Arna atamasi zamirida „suv yoʻli“ degan maʼno yotadi. Xorazmda bosh kanal Arna deb ataladi: Qilichboyarna, Otaliqarna, Shovotarna, Urgancharna va hokazo Oʻzbekistonning baʼzi joylarida, chunonchi Zomin, Gʻallaorol, Jizzax tumanlarida kichik jarni Arna deyishadi. Qozogʻistonda Arna deganda daryo oʻzani, Zarafshon etaklarida quruq oʻzan, boshqa yerlarda soy, daryo tarmogi tushuniladi. Chunonchi Qirgʻizistonda Kattaarna, Kichikarna degan soylar, Dogʻistonda Arnabuloq, Arnagvay nomli joylar bor; 2) buyvolning koʻpincha suvda yashaydigan bir turi arni deb ataladi; bu hayvon Mahmud Koshgʻariyda „suv sigiri“ deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arnasoy koʻllari

Arnasoy koʻllari — Mirzachoʻl bilan Sharqiy Qizilqum tutashgan joydagi koʻllar. Shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga choʻzilgan tektonik botiqda. Koʻllar tu-bining mutlaq balandligi 250 m chamasida. Koʻllar vujudga kelgunga qadar uning oʻrni geomorfologik jihatdan Qizilqum kabi eol qum relefidan iborat boʻlgan. Pastqamliklarni esa shoʻrxok va mayda koʻllar egallagan. 1969-yilda Chordara suv omboridan katta hajmda ortiqcha suvning chiqarib tashlanishi natijasida pastqamliklar suv bilan toʻlib bir necha koʻl vujudga keldi. Koʻllar oʻzaro tor oʻzanlar orqali tutashgan. Umumiy uz. 32 km, eng keng joyi 12 km, oʻrtacha chuqurligi 1-3 m. Arnasoy koʻllariga Markaziy Mirzachoʻl tashlamasi orqali shoʻr zovur suvlari ham kelib quyiladi (hajmi 1,6-1,8 km³), shoʻrligi 1 litrda 4-5 g. Qishda Chordara suv omboridan maʼlum miqdorda suv oqiziladi, shuning uchun koʻl suvining minerallashuv darajasi unchalik yuqori emas. Arnasoy koʻllaridan ortiqcha suv tor yoʻlak orqali Aydar kuliga oqib oʻtadi. Koʻllar qamishzorlar bilan band. Arnasoy koʻllarida suvda suzuvchi qushlar, tovon baliq, zogʻora baliq, laqqa baliq, sudak, leshch va boshqa baliqlar mavjud. Arnasoy koʻllarida baliq ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston koʻllar
Oʻzbekistondagi koʻllar guruhlari
Oʻzbekistonning drenajsiz koʻllari
Oʻzbekistondagi shoʻr koʻllar
Oʻzbekistonning suv-botqoq joylari
Arnasoy tumani

Arnasoy tumani — Jizzax viloyatidagi tuman, 1975-yil 26-noyabrda tashkil etilgan. Shimoliy va shimoli-gʻarbda Forish, janubida Zafarobod, janubi-sharqda Paxtakor, sharqda Doʻstlik, shimoli-sharqda Mirzachoʻl tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 1.23 ming km². Aholisi 145000 mingdan ortiq kishi (2022). Arnasoy tumanida 6 Qishloq fuqarolari yigʻini (Doʻstlik, Zarafshon, Usmon Yusupov, Choʻlquvar, Yangiboʻston, Gʻalaba) bor. Markazi — Gʻoliblar shahri. Tabiati. Tuman relefi asosan tekislik va pasttekisliklardan iborat. Yer yuzasi shimoliy va shimoli-gʻarbdan janubiy va janubi-sharqqa tomon asta-sekin koʻtarila boradi. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 5° C, iyulniki 30° gacha. Yiliga oʻrtacha 150-300 mm yogʻin tushadi. Arnasoy tumanining shimoliy qismida Aydar koʻli joylashgan. Tuprogʻi asosan boʻz-qoʻngʻir tuproq, shimoli-sharqiy qismida qisman shoʻrxoklar bor. Tumanning choʻl joylarida chala butalar, saksovul, efemer va efemeroidlar oʻsadi. Kemiruvchilardan qoʻshoyoq, yumronqoziq, quyon; sudralib yuruvchilardan kaltakesak, ilonlar; yirtqichlardan boʻri, tulki, boʻrsiq; hasharotlardan chayon, falanga; qushlardan toʻrgʻay, soʻfitoʻrgʻay, boyoʻgʻli yashaydi. Arnasoy tumani hududida Arnasoy davlat ornitologiya buyurtma hududi tashkil etilgan. Aholisi: asosan, oʻzbeklar; shuning-dek rus, qozoq, tojik, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholi zichligi 1 km²ga oʻrtacha 90 kishi. Xoʻjaligi. Arnasoy tumani xoʻjaliklari paxtachilik, gʻallachilik, polizchilik, chorvachilik, baliqchilikka ixtisoslashgan. Paxta tozalash zavodi, 5 paxta tayyorlash punkti bor. Arnasoy tumanida 7 jamoa xoʻjaligi, 11 tokchilik xoʻjaligi mavjud. 20 ming ga yerga paxta, 5 ming ga yerga gʻalla, qariyb 1000 ga yerga sabzavot ekiladi; tokzor va bogʻlar 1000 ga ni tashkil qiladi.1996/97 oʻquv yilida 11 umumiy taʼ-lim maktabida 4 mingdan ziyod oʻquvchi taʼlim oldi. 60 ta bolalar bogʻchasida qariyb 21000 nafar bola tarbiyalanmoqda. 4 ta klub, 6 ta madaniyat markazi, 10 ta kutubxona, 3 ta kasalxona, 2 ta ambulatoriya boʻlib, 90 nafar vrach, 150 dan ziyod oʻrta maʼlumotli tibbiy xodim ishlaydi. „Arnasoy tongi“ tuman gazetasi 1977-yildan chiqadi.

Manbalar 

Jizzax viloyati tumanlari
Arnasoy tumani
Arnem

Arnem — Niderlandiyadagi shahar, Gelderland provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 132 ming kishi (1991), shahar atrofi bilan 293 ming kishi. Reyn daryosi sohilidagi port. Avtomobil va temir yoʻllar tuguni. Qalay, tamaki, sunʼiy ipak, mashinasozlik, kimyo, farmatsevtika, koʻn-charm korxonalari bor. Ochiq havodagi Niderlandiya muzeyi (xalq meʼmorligi, V. Van Gog asarlari) joylashgan. Sint-Esebiuskerk gotika cherkovi (15-16-asrlar), „Iblis uyi“ (16-asr; 19-asrdan — ratusha) bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arnika

Arnika (Arnica) — qoqidoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. 64032 turi maʼlum. Oʻzbekistonda uchramaydi. Gullari sargʻish-zarhal savatchada toʻplangan. Togʻ Arnikasi (Arnica montana)ning gulida S vitamin karotin, oshlovchi va boshqa moddalar bor. Ivitmasi va qaynatmasi bachadondan qon ketishini toʻxtatish, bachadon muskullarining tonusini oshirish, yurak faoliyatini kuchaytirish, safro tushirish va ogʻriq qoldirish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dorivor oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Aroba turo

Aroba turo — turkiy xalqlarda harbiy istehkom turi. Arobaning „arava“ maʼnosidan tashqari qoʻshinlarni himoya qilish uchun oʻrda atrofiga qaziladigan „xandaq“ maʼnosi ham boʻlgan. Turo — „odam boʻyidek qalqrn“, yassi xoda va uzun temirlar jang kunlari bir-biri bilan zanjir, ilgaklar yordamida birlashtirilib qoʻshinlar uchun istehkom (qal’a) vazifasini oʻtagan. Qoʻshinlar uning ortidan turib jang qilganlar. Qadimda turkiy xalqlar jang kunlari katta gʻildirakli, usti yopiq aravalar (soyabon arava)ni zanjir, ilgaklar bilan birlashtirishgan, ularni ortida joylashgan jangchilar kamon, oʻt ochar qurollar bilan dushman hujumidan oʻzlarini mudofaa etganlar. Aroba turo mudofaa yoxud hujum paytida qoʻshin bilan birga yoki atrofida boʻlgan. Aroba turo qadimda va oʻrta asrlarda Sharqning oʻziga xos dotlari vazifasini oʻtagan. Bunday usulda jang qilish qadimdan (hunnular davridan) maʼlum boʻlib, gunnlar orqali 4-5-asrlarda Yevropaga tarqalgan va u yerda vagenburg (nemischa vagen-arava va burg — mudofaa), keyinchalik tabor mudofaasi atamasini olgan. Artilleriyaning vujudga kelishi bilan Aroba turo oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aromatik birikmalar

Aromatik birikmalar (yun. aroma – xushboʻy, muattar) – molekulasi bir yoki bir necha benzol yadrolaridan tashkil topgan organik birikmalar va ularning hosilalari. Eng oddiy vakillari – benzol (S6N6) va uning hosilalaridir. Benzol yadrosidagi qoʻshbogʻlarning oddiy bogʻlar orqali bogʻlanishidan hosil boʻlgan benzol halqalari tizimi tufayli Aromatik birikmalar aromatik xususiyat kasb etgan va shuning uchun ular alifatik birikmalar hamda alitsiklik birikmalardan katta farq qiladi. Aromatik birikmalar elektrofil va nukleofil almashinish reaksiyalari (galogenlash, nitrolash, sulfolash, alkillash, arillash va boshqalar)ga oson kirishadi. Masalan, nitrat kislota taʼsirida benzol nitrobenzolga aylanadi. Bir paytlar Aromatik birikmalar deyilganda faqat muattar tabiiy birikmalar (oʻsimliklardan olinadigan efir moylari, balzamlar, smolalar va boshqalar) tushunilardi. Bu birikmalarga „aromatik“, yaʼni xushboʻy degan nom ham oʻsha vaqtda berilgan. Hozir esa Aromatik birikmalar soʻzi oʻz maʼnosini yoʻqotgan, chunki xushboʻy birikmalar har xil sinfga kiruvchi organik birikmalar orasida ham mavjud. Koʻpchilik Aromatik birikmalar qoʻlansa yoki deyarli hidi yoʻq. XIX asr oʻrtalaridan Aromatik birikmalar kimyosi juda tez rivojlana borib, ular texnika va laboratoriya ishlarida qoʻllana boshladi. Aromatik birikmalar barqaror moddalardir. Ularni boshqa sinf birikmalaridan qatʼiy sharoitlardagina hosil qilish mumkin. Mas, benzolni 650°da atsetilendan faol koʻmir ishtirokida yoki siklogeksanni degidridlab olish mumkin. Aromatik birikmalar alifatik birikmalarni degidrotsikllash, po-limerlash yoki kondensatlash yoʻli bilan olinadi. Bu reaksiyalar aromatlash reaksiyasi deyilib, ular oʻsimlik, hayvon organizmlari va mikroorganizmlarda ham roʻy beradi. Benzin ham sanoatda aromatlash reaksiyasidan oʻtkaziladi, natijada benzinning xususiyatlari yaxshilanadi. Toshkoʻmirni kokslab yoki neftni termik va katalitik krekingga uchratib ham Aromatik birikmalar hosil qilish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arpa

Arpa (Hordeum) — gʻalladoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Yevrosiyo va Amerikada 30 ga yaqin turi maʼlum. Dehqonchilikda Arpa Oʻrta Osiyo (Turkma-niston jan.)da miloddan avvalgi 12- 10-ming yilliqdan ekib kelinadi. Vatani Old Osiyo. Ekma Arpa (N. sativum) jahondagi koʻpgina mamlakatlarda yetishtiriladi. Biologik xususiyatlariga koʻra, A. bahori va kuzgi turlarga boʻlinadi. Arpa ildiz toʻplami popuksimon: asosiy ildiz haydalma qatlamda rivojlanadi. Poyasi poxolpoya, 4 — 6 ta boʻgʻimli, boʻyi 30 — 35 sm dan 130 — 134 sm gacha. Bargi barg plastinkasi, barg qini, tilcha va quloqchalardan iborat, boshqa gʻalla oʻsimliklarining bargidan koʻra kengroq. Toʻpguli boshoq. Mevasi pardali yoki yalangʻoch don, rangi sargʻish, och jigarrang va och kulrang. 1000 ta doni vazni 20 — 60 g. Bahori Arpaning vegetatsiya davri 55-110 sutka, kuzgisiniki 180 — 210 sutka (nav xususiyatlari va eki-ladigan hududga qarab). Arpa eng tezpishar don ekinidir. Arpa oʻzidan changlanuvchi oʻsimlik, guli yopiq. Maysalari 4 — 5°da unib chiqadi, oʻsib rivojlanib borishi uchun qulay harorat 22°. Arpa issiqqa chidamli oʻsimlik, havo quruqligini yaxshi koʻtaradi. Xalq xoʻjaligida Arpadan xilma-xil maqsadlarda (oziq-ovqat, yem, pivo sanoati uchun xom ashyo) foydalaniladi. Donida 13% suv, 2% oqsil, 64,6% uglevodlar, 5,5% klechatka, 2,1% yogʻ, 2,8% kul moddasi bor. 1 kg arpa doni 1,2 ozuqa birligiga teng .Lalmi dehqonchilik mintaqasida bahori, sugʻoriladigan yerlarda kuzgi-qishki va koʻklamgi namdan yaxshi baxra oladigan yuqori hosil beradigan kuz-gi Arpa yetishtiriladi. Juda erta quruq jazirama issiq boshlanmasidan ol-din (maining oxiri — iyun) pishib yetiladi. Sugʻoriladigan maydonlarda har gektaridan 50 s gacha hosil beradi. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda Qarshi, Zafar, Siklon; lalmi yerlarda Baysheshek, Unumli arpa, Nutans va boshqa na-vlari ekiladi. Urugʻlari 4 — 5 sm chuq. ga qadaladi, ekish meʼ-yori A.ning faqat oʻzi eqilganda 100 — 120 kg/ga, vika bilan birga eqilganda 50 — 70 va 40 — 50 kg/ga. A. oʻgʻitlarga talabchan. Yuqori hosil olish uchun gektariga 30 — 45 kg N (azot), 45 — 60 kg R2O5 (fosfor), 60 kg K,O (ka-liy) solinadi. A. zararkunandalari: shved pashshasi, gessen pashshasi, simqurtlar, arrakashlar, koʻkkoʻz va b; kasalliklardan eng koʻp zararlaydigani qorakuya, zang kasalligi, unshudring, fuzarioz, bakterioz va boshqaAd:. Kurbanov K., Yachmen v usloviyax bogaroʻ Oʻzbekistona, T., 1972; Yigitali-yev M., Muhammadxonov S, Dala ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi, T., 1981.Qoʻziboy Dushamov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bugʻdoydoshlar
Arpabodiyon

Arpabodiyon (Anisum) — zira-doshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtlar turkumi; 2 turi bor. Oʻzbekistonda oddiy Arpabodiyon (Arpabodiyon Vulgare) ekiladi. Uning pastki barglari buyraksimon (yoki uch boʻlakli), yirik arra tishli, yuqoridagilari ipsimon boʻlakchalarga boʻlingan. Gullari mayda, oq, murakkab soyabonga toʻplangan. Arpabodiyonning mevasi tar-kibida 3,2%, baʼzan 6% gacha efir moyi va 28% gacha boshqa moylar bor. Efir moyi tarkibida 90% gacha anetol boʻladi. Mevasi va efir moyidan tayyorlangan preparatlar balgʻam koʻchiruvchi sifatida qoʻllanadi. Arpabodiyon mevasi va efir moyi oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi.

Arpabodiyon Qadimdan maʼlum boʻlgan oʻsimlikdir. Bu oʻsimlikni qadimgi Yunonistonliklar uylarida yovuz ruhlarni quvadi deb saqlash odatlari bor edi. U uyda osoyishtalik, tinchlik va qulaylikni taʼminlashga qodir deb ishonishgan.bu xususiyat unga bekorga berilmagan. U nafaqat har qanday oshpazlik idishini tuldiribgina qolmasdan uy uchun antiseptik, mikroblar, bakteriyalar va xavfli viruslani shavqatsiz yoʻq qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ziradoshlar
Ziravorlar
Hindiston ziravorlari
Yevropa dorivor oʻsimliklari
Osiyo dorivor o‘simliklari
Malta o‘simliklari
Afrika dorivor oʻsimliklari
Iste'mol qilinadigan ziradoshlar
Dorivor oʻsimliklar
Arpagʻon

Arpagʻon () – bugʻdoydoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi.

Tasnifi 
Arpagʻonning poyasi silliq, tuksiz, boʻyi 4 – 25 sm. Bargining eni 3-4 mm, tukli. Boshogʻi tuxumsimon, uz. 1,5 – 3 sm, eni 0,9 – 2 sm. Boshoqchasi 3 – 5 gulli. Arpagʻon aprel – may oylarida gullab, meva beradi. Asosan, qumloq va mayda toshli togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Barcha turlar bir yillik oʻsimliklar boʻlib, zich, 2 qirrali, boshoqsimon toʻpgulga ega boʻladi va har bir tugunda 1 tadan boshoqchaga ega. Biologik xususiyatlariga koʻra, arpagʻon bahori va kuzgi turlarga boʻlinadi. Arpagʻon eng tezpishar donli ekinidir. Arpagʻon oʻzidan changlanuvchi oʻsimlik, guli yopiq. Juda erta quruq jazirama issiq boshlanmasidan oldin (mayning oxiri – iyun) pishib yetiladi. Arpagʻon zararkunandalari: shved pashshasi, gessen pashshasi, simqurtlar, arrakashlar, koʻkkoʻz va boshqalar. Kasalliklardan eng koʻp zararlaydigani qorakuya, zang kasalligi, unshudring, fuzarioz, bakterioz va boshqalar. Arpagʻonning ahamyati shundaki oʻsimlik zamonaviy qishloq xoʻjaligida foydalanish uchun xonakilashtirilmagan. Arpagʻon turli xil ekologik va biologik zararlanishlarga bardosh berish qobiliyati tufayli xozirda olimlar uni bugʻdoy bilan chatishtirish ishlarini olib bormoqda. U oson oʻstiriladigan oʻt boʻlib, unib chiqish tezligi ham yuqori. U boshqa oʻtlarga nisbatan tez oʻsadi. Arpagʻoning hosili bugʻdoynikiga qaraganda pastroq boʻlsada, bugʻdoyga nisbatan mazaliroq hisoblanadi.

Tarqalishi 
Arpagʻon – asosan Yevroosiyo va Shimoliy Afrika keng tarqalgan. Eremopyrum triticeum – deb nomlanadigan arpagʻonning bir turi Shimoliy Amerikaning ayrim qismlarida begona oʻt sifatida keng tarqalgan.

Barcha turlar bir yillik oʻsimliklar boʻlib, zich, 2 qirrali, boshoqsimon toʻpgulga ega boʻladi va har bir tugunda 1 tadan boshoqchaga ega.

Shuningdek bu arpagʻon turlari:

Eremopyrum bonaepartis - Jazoir, Marokash, Yaqin Sharq, Arabiston yarim oroli, Markaziy Osiyo, Eron, Pokiston, Shinjon

Eremopyrum distans - Rossiya, Kavkaz, Yaqin Sharq, Arabiston yarim oroli, Markaziy Osiyo, Eron, Pokiston, Shinjon, Moʻgʻuliston

Eremopyrum orientale - Jazoir, Marokash, Tunis, Ruminiya, Ukraina, Qrim, Rossiya, Kavkaz, Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Eron, Pokiston, Shinjon, Tibet, Moʻgʻulistonda tarqalgan.

Oʻzbekistonda tarqalishi 
Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida, shuningdek Qoraqalpogʻistonda uchraydi. Arpagʻon – bahorgi eng yaxshi yemxashak oʻsimligi. Uning tarkibida 12 – 14% gacha protein va 24 – 27% kletchatka boʻladi. Arpagʻonni hammaqishloq xoʻjaligi hayvonlari yeydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bugʻdoydoshlar

Manbalar 
Bir pallali oʻsimliklar
Botanika
Oʻsimliklar
Arpejio

Arpejio ( — arfada chalish) — koʻpincha past tovushdan boshlanadigan akkord tovushlarining ketma-ket ijro etilishi. Arpejio koʻproq arfada, shuningdek fortepiano kabi cholgʻularda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Musiqiy atamalar
Arra

Arra – yogʻoch, metall, tosh, suyak, shox, sadaf va boshqalarni kesish va qirqish uchun ishlatiladigan qirra tishli asbob. Poʻlat plastinka va disksimon qilib yasaladi. Turlari: bir kishi ishlatadigan arra – dastarra (qoʻlarra), ikki kishi ishlatadigan arra – gʻoʻlabur arra, yogʻochdan noziq buyumlar tayyorlashda ishlatiladigan arra – taxtabur arra Shakli va ishlatilishiga koʻra, pushtakli arracha, kashakli-shadabur, bekashak-shadabur, yirik tishli shadabur, mayinbur, yirik tishli burush, mayin tishli burush, noziq, pargar, poʻlat, sadaf, sarbur, takchir, xatbur, chap, chingʻiza, shoh, beda arralar deb yuritiladi. Texnika taraqqiy etishi bilan arralarning mexanik turlari yaratilgan. Mexanik arralarning metall kesuvchi, taxta tiluvchi va daraxt kesuvchi xillari bor. Taxta tiluvchi va metall kesuvchi arralar plastina (polotno)li, zanjirli va diskli boʻladi. Oʻrmonda daraxtlarni agʻdarishda kerosin (benzin) bilan ishlaydigan arralardan foydalaniladi. Yogʻoch, faner yoki yumshoq metalldan egri chiziqli shakldor buyumlar yasashda ishlatiladigan ramasimon arra lobzik deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Asboblar
Arra nusxa

Arra nusxa, arracha — oʻzbek badiiy kashtachiligida qoʻllaniladigan bezak. Asosan, lozim jiyaklariga yoʻrma usulida tikiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hunarmandchilik
Arraburun akulalar

Arraburun akulalar (Pristiop horidae) – akulalar turkumi oilasi. Uzunligi 1,5 m gacha, tanasi silindrsimon, choʻziq. Tumshugʻi uzun va yassi kilichsimon, yon tomondan yirik tishlar bilan qurollangan. Tumshugʻi oʻrtasidagi ikkita uzun moʻylovlari tuygʻu vazifasini bajaradi. Anal suzgichi boʻlmaydi. 4—5 turi bor, Hind okeani va Tinch okeanning gʻarbiy sohillari yaqinida, asosan tropik suvlarda tarqalgan. Suv tubidagi uncha chuqur boʻlmagan joylarda yashaydi, mayda baliqlar va suv tubidagi umurtqasizlarni kovlab olib yeydi. Tirik tugʻadi. Ovlanadi, mahalliy ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Akula turlari
Suv jonzotlari
Arragul

Arragul – 1) arrasimon shaklli oʻyma naqsh, oʻzbek oʻymakorligida keng qoʻllanadi; 2) sopol idishlarga ishlanadigan bezakgulning nomi, baʼzan parragul deb ham ataladi. Kosa va laganlarga arragul har xil ranglar bilan chiziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Hunarmandchilik
Arrakashlar

Arrakashlar – oʻtroq qorinli pardaqanotlilar kenja turkumi bir necha oilalarining umumiy nomi. Urgʻochisi arraga oʻxshash tuxum qoʻygichi yordamida oʻsimlik bargi, poyasi va organlariga tuxum qoʻyadi. Lichinkalarining tuzilishi va hayot kechirish xususiyati turli oilalarda bir xil emas. Haqiqiy arrakashlar (Jenthredinidae) lichinkasining 3 juft koʻkrakoyoqlari bilan birga bir juft soxta qorinoyoqlari ham boʻladi, boshqa arrakashlar lichinkasining qorinoyoqlari rivojlanmagan, koʻkrakoyoqlari kuchsiz rivojlangan. Lichinkasi oʻsimliklar ustida ochiq hayot kechiradi (Jenthredinidae oilasi) yoki oʻrgimchak turiga oʻxshash barglarni oʻrab oladigan toʻri ichida yashaydi (tur toʻquvchi arrakashlar – Pamphiliidae). Shoxdor dumli (Siricidae) va poya arrakashlar (Cephidae) poyada yashirin hayot kechiradi. Lichinkasi tuproqqa tushib gʻumbakka aylanadi. Voyaga yetgan arrakashlar gul nektari bilan oziqlanadi, lichinkasi oʻsimliklarga katta ziyon keltiradi. arrakashlarda partenogenez koʻpayish keng tarqalgan, bir yilda 4 tagacha partenogenez boʻgʻini rivojlanadi. Oʻzbekistonda qulupnay arrakashlar (Allanthus cinctus) qulupnay, atirgul va mevali daraxtlarga; otquloq arrakashlar (Ametastogia glabrata) oʻtchil oʻsimliklarga; olcha arrakashlar (Caliroa cerasi) mevali daraxtlarga; don arrakashlar (Cephus pygmaeus) bugʻdoy, arpa va boshqa donli ekinlarga ziyon keltiradi. Kurash choralari yerga toʻqilgan oʻsimlik qoldiqlarini yigʻib olib yoʻqotish, yerni chuqur haydash va chopiq qilishdan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Biologik turlar
Arratumshuq baliqlar

Arratumshuq baliqlar (Pristidae) – skatlar turkumi oilasi. Uzunligi 6 m gacha, ogʻirligi 2400 kg gacha. Tanasi yassi, koʻkrak suzgichlarining chetlari boshi bilan qoʻshilib ketgan, jabra yoriqlari boshining ostki tomonida. Uzun tumshuqqa aylangan boshining yoni boʻylab tishga oʻxshash oʻsimtalari boʻlganligi uchun shunday nom berilgan. 7 turi maʼlum, tropik va subtropik dengizlarda, tropik chuchuk suvlarda tarqalgan, suv tubida hayot kechiradi, tirik tugʻadi. Oddiy arratumshuq (Pristis pectinalis) keng tarqalgan. Atlantika, Tinch va Hind okeanlari dengizlarida, jumladan Oʻrta dengizning sohilga yaqin uncha chuqur boʻlmagan joylarida, Amerika daryolarida uchraydi. Avstraliya arratumshugʻi (P. leichhardti) arrasi yordamida suv tubidagi loydan har xil umurtqasiz hayvonlarni kovlab olib yeydi, baʼzan mayda baliqlar bilan ham oziqlanadi. Odam uchun xavfli emas.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Baliqlar
Arrenius tenglamasi

Arrenius tenglamasi – kimyoviy reaksiya tezligi konstantasi k ning temperaturaga bogʻliqligi ifodasi: T:k = A yexr (-EJRT), Yea- aktivatsiya energiyasi; R – gaz doimiysi. S. Arrenius tavsiya etgan (1889).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy reaksiyalar
Arsenidlar

Arsenidlar — metallarning margimush bilan hosil qilgan birikmalari. Arsenidlar yuqori temperaturada eriydigan qattiq va ogʻir moddalardir. Ishqoriy metallarning Arsenidlari suvda parchalanib, arsin va ishqor hosil qiladi. Boshqa metallar Arsenidlari faqat kislotalarda eriydi. Ayrim Arsenid yarim oʻtkazgich xususiyatiga ega. Davriy sistemaning III guruhi metallari Arseidining baʼzilari kristallanganida yiltiroq pyx tosh tuzilishiga ega boʻlganligi sababli ulardan lazer kristallari (GaAs, InAs, GaxIn1)cAs), tok kuchini toʻgʻrilagichlar, diodlar va triodlar (GaAs) tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslonquyruq

Arslonquyruq () — yalpizdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik va bir yillik oʻtlar turkumi. 14 turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 4 turi oʻsadi. Yer ustki qismi tarkibida alkaloidlar, saponinlar — oshlovchi va boshqa moddalar bor. 648Damlama va nastoykasi yurak, gipertoniya kasalliklari, asabiylikda (tinchlanti-ruvchi dori sifatida) qoʻllanadi. Toshkent, Samarqand va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻli yerlarda 2 turi uchraydi. Shundan Turkiston A. () ni xalq yuqoridagi kasalliklarni davolashda ishlatib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikki pallali oʻsimliklar
Toshpoʻlat Arslonqulov

Toshpoʻlat Arslonqulov (1882 — Toshkent — 1962.9.5) — ganchkoru-sta. Oʻzbekiston xalq rassomi (1944). Oʻymakorlikni otasidan oʻrgangan. A. choka pardoz usulida naqshlar oʻyishda va bezaklarga handasiy „zanjira“ shakllarini berishdagi mahorati bilan shuhrat qozongan. 1952-yildan P. Benkov nomida-gi Respublika rassomlik bilim yurtida daryo bergan. Buxoro va Toshkent oʻymakor ustalari bilan birga yevropa uslubida ku-rilgan Polovsev uyi (hozirgi Oʻzbekiston amaliy sanʼat muzeyi binosi)ni mil-liy oʻyma naqshlar bilan bezashda ishtirok etdi. A. hozirgi A. Hidoyatov nomidagi teatr (1929), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Navoiy muzeyi (1939), Navoiy kutubxonasi binolarini, Navoiy teatri binosini (1946) bezashda qatnashdi. Navoiy teatrining tomosha zali, foye va boshqalardagi u ishlagan „maj-nuntol“, palak usulidagi bezaklar, rang-barang mujassamotlar binoning ichki koʻrinishiga alohida joziba baxsh etadi. U yaratgan goʻzal naqshlar, sharafalar, har xil bezaklar turli koʻrgazmalarda namoyish qilindi. Koʻp asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida, shuningdek Moskva, Sankt-Peterburg va boshqa shaharlardagi muzeylarda saqlanmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1882-yilda tugʻilganlar
1962-yilda vafot etganlar
9-mayda vafot etganlar
Apt

Apt, ort- qadimgi geografik atama, dovon demakdir. A. atamasi Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarida, turkiy runik yozuvlardayoq uch-raydi. Hozirgi vaqtda, asosan, geografik nomlar tarkibida qolgan. A. soʻzidan tuzilgan joy nomlari Qirgʻizistonda koʻproq uchraydi: Balgʻart, Jangiart, Koʻchart, Ogʻochart, Turugʻart, Qayinart, Qizart, Qizilart va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geografik terminlar
 Art
Artezian suvlari

Artezian suvlari – bosim taʼsirida boʻlgan yer osti suvlarining bir turi, suv oʻtkazmaydigan qatlamlar oraligʻida hosil boʻladi, ular ochilganda suv burgʻi quduqlardan fontan shaklida otilib chikddi. Artezian suvlari Yevropada birinchi marta Fransiyaning Artua (lot. Artesium) provinsiyasida ochilgani uchun shu nomni olgan. Bunday quduqlar Xitoy va Misrda juda qadimdan maʼlum edi. Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan zonasi Turon payette-kisligi artezian havzalari tizimiga ki-radi, uning tarkibida Sirdaryo va Amu-daryo guruhlariga boʻlinadigan nisbatan kichik bir qancha havzalar bor. Har bir yirik artezian havzasining turli gori-zontlaridagi suvlar turli xil kimyoviy tarkibga ega: oʻta minerallashgan xlorid tipli shoʻr suvlardan to kam mineral-lashgan gidrokarbonat tipidagi suvlargacha uchraydi. Artezian suvlarining birinchi turdagi suvlari, odatda, havzaning juda chuqur qismlarida joylashgan boʻladi, mineral va termal suvlar manbayi hisoblanadi; ikkinchisi – yuqori gorizontlarda joy-lashgan boʻlib, yay-lovlarni suv bilan taʼminlashda (mas, Qizilqum yaylovlari, Qarshi choʻl va hokazo), ichimlik suvi olish-da, ekinlarni sugʻorishda foydalaniladi (qarang Artezian qudugʻi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Suv
Suv resurslari
Artel

Artel — fuqarolarning birgalikda xoʻjalik faoliyati yuritish maqsadlarida tuzgan ixtiyoriy uyushmasi shakllaridan biri. Aksariyat hollarda artel atamasi mehnat jarayonlarini birgalikda bajarish uchun tuzilgan shirkatlarga (baliq ovlash, qishloq xoʻjaligi artellari yoki oʻz aʼzolari mehnatini umumlashtirmay, qisman ishlab chiqarish vositalariga egalikni birlashtiruvchi uyushmalarga nisbatan qoʻllanadi. SSSRda yakka tartibda mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi tovar ishlab chiqaruvchilar xoʻjaliklari (hunarmandlar, kosiblar va boshqalar) 20-yillarning boshidan ishlab chiqarish vositalarini umumlashtirish asosida sotsialistik xoʻjalik yuritish yoʻliga oʻtkazilgan va qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik, baliqchilik artellari kabi jamoa xoʻjaliklari tuzilgan edi. Ularning ishlab chiqarish rejalari davlat xalq xoʻjaligi rejasiga kiritilar edi. 80-yillar oxirida yakka tartibda mehnat faoliyati bilan shugʻullanishga doir qonunlar qabul qilingach, bunday artellar oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. Hozir baliq ovlash, oltin izlash, kasanachilik, maishiy xizmat koʻrsatish sohalarida qisman artellar saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Jamiyat
Artemiya

Artemiya (Artemia salina) — jabraoyoqlilar turkumiga mansub qisqichbaqasimonlarning bir turi. Uzunligi 0,8 — 1 sm. Erkagining antennasi tutuvchi organga aylangan boʻlib, kuyikish dav-rida urgʻochisini ushlab turish uchun xizmat qiladi; antennalari ipsimon, tuxum xaltasi bitta. Turli darajada shoʻrlangan koʻllar, koʻlmak suvlari va dengiz limanlarida tarqalgan. Suv shoʻrlanishining juda keng chegarada oʻzgarishiga (40 dan 230% gacha) moslashgan. Korin boʻlimi uchidagi ayrisining rivojlanishi suvning shoʻrlanishiga qarab oʻzgarib turadi (shoʻrlanish qancha kam boʻlsa, ayri shun-cha uzun boʻladi). Oʻzbekistonning choʻl va dashtlarida sizot suvlardan hosil boʻlgan koʻllarda, zovur suvlarida koʻp uchraydi. A. baliqlarga oziq sifatida maxsus zavodlarda koʻpaytiriladi.

Manbalar
Arteriyalar

Arteriyalar ( — arteria — havo kanali) — yurak va aortaaan chiqib, 651oʻpka alveolalarida kislorodga boy-igan qonni barcha aʼzo va toʻqimalarga eltuvchi qon tomirlar. Arteriya qoni odam vafotidan soʻng vena tomirlariga oʻtib ketadi. Shu sababli Gippokrat ar-teriya tomirlaridan jon oqadi, degan. Odatda yurakdan chiqqan barcha tomirlar (qon tarkibidan qatʼi nazar) arteriya, yurakka keladigan tomirlar vena tomi-ri boʻladi. Yurakdan chiqib oʻpkaga bora-digan tomir (tarkibida vena qoni bor) — oʻpka arteriyasi bundan mustas-no. Arteriyalar devori uch qavat (ichki — endoteliy, oʻrta — muskul, tashqi — parda)dan iborat. Katta diametrli Arteriyalar devorida elastik toʻqima koʻp boʻladi. Arteriyalar juda koʻp marta oʻzaro qoʻshilib arteriya toʻri va anasto-mozlar hosil qiladi. Boʻlar arteriya jarohatlanganda oʻrinbosar vazifasini bajaradi.

Yana qarang 

 Venalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil