Aspen (Colorado)

Aspen – AQShning Colorado shtatidagi Pitkin okrugining aholisi eng koʻp boʻlgan shaharlaridan biri hisoblanadi. 2020-yilgi AQSh aholini roʻyxatga olishda shahar aholisi 7004 nafar edi. Aspen, Roaring Fork daryosi boʻyida, Rokki togʻlarning Sawatch tizmasi  Elk togʻlarining chekka hududida joylashgan.

Colorado Silver Boom davrida kon lageri sifatida asos solingan va keyinchalik bu hududda aspen daraxtlari koʻpligi uchun Aspen deb nomlangan, shahar 1880-yillarda, birinchi oʻn yillikda gullab-yashnagan. Boom 1893-yildagi vahima kumush bozorining qulashiga olib kelganida tugadi. Keyingi yarim asr davomida, yaʼni „sokin yillar“ deb nomlanuvchi aholi soni 1930-yilga kelib 1000 dan kam boʻlgan eng past darajaga yetib, doimiy ravishda kamaydi. Aspenning boyligi XX asrning oʻrtalarida qoʻshni Aspen togʻi changʻi kurortiga aylantirilganda tiklandi va sanoatchi Walter Paepcke 1950-yillarda shaharda koʻplab mulklarni sotib olib, ularni qayta qurdi. Bugungi kunda u uchta muassasaga mezbonlik qiladi, ulardan ikkitasi Paepcke tomonidan xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan: Aspen musiqa festivali va maktabi, Aspen instituti va Aspen fizika markazi.

XX asr oxirida shahar odamlar uchun mashhur dam olish maskaniga aylandi. Gonzo jurnalisti Hunter S. Thompson shahar markazidagi mehmonxonada ishlagan. Xonanda John Denver u yerda qoʻnim topganidan keyin Aspen haqida ikkita qoʻshiq yozgan. Ikkala shaxs ham Aspenni 1970-yillardagi aksil-madaniy yoshlar orasida yashash uchun ideal joy sifatida ommalashtirdi va shahar oʻsishda davom etdi, garchi u davrning baʼzi gedonistik haddan tashqari harakatlari (ayniqsa, uning giyohvandlik madaniyati) bilan mashhur boʻlgan. 

Aspen yil davomida mahalliy aholi, ikkinchi uy xaridorlari va sayyohlar uchun mashhur joy boʻlib qolmoqda. Atrofdagi Oq daryo milliy oʻrmonida ochiq havoda dam olish shaharning toʻrtta changʻi zonasining yozgi dam olish maydoni sifatida xizmat qiladi. 44 ta global changʻi kurortlarini oʻrganish natijalariga koʻra, Aspendagi asosiy turar-joy koʻchmas mulki dunyodagi har qanday togʻ-changʻi kurortlari orasida kvadrat metrga nisbatan eng qimmat hisoblanadi. Aspen togʻ-changʻi kurorti „shartlarining sifati va ishonchliligi hamda iqlim oʻzgarishiga bardosh bera olishi“ boʻyicha dunyoda ikkinchi oʻrinda turadi.

Tarixi 

Shaharning tarixi 1879-yil qishiga borib taqaladi, oʻshanda bir guruh konchilar Colorado gubernatori Frederick Pitkinning Ute qoʻzgʻolonidan qochish uchun kontinental boʻlinish orqali qaytish haqidagi iltimoslarini eʼtiborsiz qoldirgan. Utelar oʻz yerlari va jamoalariga egalik qilish uchun kurashdilar. Dastlab Ute city deb nomlangan kichik jamoa 1880-yilda Aspen deb oʻzgartirildi va 1891- va 1892-yillarda ishlab chiqarishning eng yuqori choʻqqilarida Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi eng samarali kumush qazib oluvchi tuman sifatida Leadvilledan oshib ketdi. 1890-yilgi Sherman kumush sotib olish toʻgʻrisidagi qonunning qabul qilinishi tufayli ishlab chiqarish kengaytirildi, bu hukumatning kumush sotib olishini ikki baravar oshirdi. 1883-yilda Coloradoning Apostol Vikarati episkopi Machebeuf, Muhtaram Edvard Dauni Aspenda birinchi katolik missiyasini tashkil etishni buyurdi.

1893-yilga kelib Aspenda banklar, kasalxona, politsiya boʻlimi, ikkita teatr, opera teatri va elektr chiroqlari bor edi. Iqtisodiy inqiroz 1893-yildagi vahima bilan, Prezident Cleveland Kongressning navbatdan tashqari sessiyasini chaqirib, qonunni bekor qilganida keldi. Bir necha hafta ichida Aspen konlarining koʻpchiligi yopildi va minglab konchilar ishdan boʻshatildi. Kumush qonuniy toʻlov vositasi sifatida tan olinishi taklif qilindi va Xalq partiyasi (populistlar) buni oʻzining asosiy masalalaridan biri sifatida qabul qildi. Davis H. Waite, Aspen gazetasi va tashviqotchisi, Demokratik saylovda Colorado gubernatori etib saylandi, ammo vaqt oʻtishi bilan harakat muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

Oxir-oqibat, ish haqi qisqartirilgandan soʻng, konchilik biroz jonlandi, ammo ishlab chiqarish pasayib ketdi va 1930-yilgi aholini roʻyxatga olishda atigi 705 kishi qoldi. Qolganlari esa ajoyib qor bilan birga eski savdo binolari va turar-joylar zaxiralari edi. Aspenning togʻ-changʻi kurorti sifatida rivojlanishi 1930-yillarda investorlar togʻ-changʻi zonasini oʻylab topishganida boshlangan, ammo loyiha Ikkinchi Jahon urushi tufayli toʻxtatilgan. Fridl Pfayfer, 10-tog 'diviziyasi aʼzosi, bu hududda mashgʻulot oʻtkazgan, hududga qaytib, sanoatchi Valter Paepcke va uning rafiqasi Elizabet bilan bogʻlangan. Aspen changʻi kompaniyasi 1946-yilda tashkil etilgan va shahar tezda 1950-yilda FIS jahon chempionatiga mezbonlik qilgan taniqli kurortga aylandi. Paepcke, shuningdek, 1949-yilda Aspenga Gyotening Bicentennial chaqiruvini olib kelishda muhim rol oʻynadi, bu tadbir meʼmor Eero Saarinen tomonidan yangi moʻljallangan chodirda oʻtkazildi. Oʻshanda Aspen xalqaro miqyosda mashhur changʻi kurorti va madaniyat markazi, Aspen musiqa festivali va maktabining uyi boʻlish yoʻlida edi. Maydon uchta qoʻshimcha changʻi zonalari, Buttermilk (1958), Aspen Highlands (1958) va Snowmass (1967) rivojlanishi bilan oʻsishda davom etadi.

1978-yilda Aspen AQSh Mudofaa vazirligi tomonidan moliyalashtirilgan Aspen kino xaritasi loyihasi uchun yaxshilab suratga olingan. Kino xaritasi virtual haqiqat dasturiy taʼminotining dastlabki namunalaridan biridir.

1999-yilda shahar kengashi AQSh Kongressi va Prezident Clintonga AQSh immigratsiyasini cheklash va petitsiya qilish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Aspen aholisi immigratsiyaning kuchayishi oʻz jamoalariga atrof-muhitga taʼsiri, jumladan, shaharlar va shahar atrofi kengayishi, odatda immigrantlar tomonidan boshqariladigan eski avtomobillarning ifloslanishi va aholi sonining koʻpayishi bilan bogʻliq boʻlgan togʻlarda toʻplangan axlatdan xavotirda. Qaror qabul qilinishiga turtki boʻlib xizmat koʻrsatish va changʻi sanoatida mahalliy mehnat muhojirlari joylashgan treyler parklari sonining koʻpayishi boʻldi. Parklar shahar qiyofasiga, mulkiy qadriyatlarga va atrof-muhitga putur yetkazadigan deb hisoblangan. Ushbu harakatni Aspen shahar kengashi aʼzosi Terri Paulson boshqargan va Carrying Capacity Network va Immigratsiya tadqiqotlari markazi kabi milliy guruhlar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan va boshqarilgan. Rezolyutsiya American Patrol Report veb-saytida muhokama qilindi va rezolyutsiya irqiy sabablarga koʻra boʻlganmi yoki yoʻqmi degan bahsga hissa qoʻshdi. Kengash aʼzosi Terri Paulson va baʼzi Aspen fuqarolari bunga butunlay atrof-muhit muammolari sabab boʻlganini taʼkidladilar.

Aspen 302-oʻrinni egallagan Arbitron tomonidan kuzatilgan eng kichik radio bozori sifatida eʼtiborga loyiqdir.

Aspendagi mahalliy ommaviy axborot vositalariga jamoat radiostansiyasi, KJAX, jamoat televideniyasi, Grassroots TV tarmogʻi kiradi. Uchta tijorat radiostansiyasi: KSNO, KTND va KSPN; ikkita kundalik gazeta: The Aspen Times va The Aspen Daily News; uchta mahalliy turmush tarzi jurnali: Aspen Sojourner, Aspen jurnali va ikki yilda bir marta chiqadigan Aspen Peak; va mahalliy, jonli, tijorat turmush tarzi telekanali, Aspen 82 mavjud.

Hukumati 

Aspen Colorado qonuniga koʻra uy boshqaruvidagi munitsipalitetdir. Unda kengash boshqaruvchi hukumat mavjud. Toʻrt aʼzodan iborat saylangan kengash va shahar hokimi har kuni shahar boshqaruvchisi, ularning xohishiga koʻra xizmat qiluvchi tayinlangan mansabdor shaxs tomonidan boshqariladigan shahar faoliyatini nazorat qiladi.

Shaharning bosh ofisi shahar hokimiyatida joylashgan boʻlib, Janubiy Galena koʻchasi va Sharqiy Xopkins prospekti chorrahasidagi „National Register of Historic Places“da roʻyxatga olingan sobiq qurol-yarogʻ zalida joylashgan.

Koʻchmas mulk bozori 

Aspendagi yakka tartibdagi uylarning narxi mamlakatdagi har qanday shaharchada eng yuqori koʻrsatkichdir. Koʻchmas mulkni yetkazib berish cheklangan, chunki Aspen atrofidagi yerlarning aksariyati jamoat yerlari, qoʻriqlanadigan yerlar yoki yirik xususiy fermalarning bir qismidir, shu bilan birga Aspen atrofidagi uy-joylarga talab COVID-19 pandemiyasi paytida koʻtarildi. 2021-yilda Aspendagi bitta oilaviy uyning oʻrtacha sotuv narxi 9,5 million dollarni tashkil etdi. Savills global koʻchmas mulk brokerining 2021-yildagi tadqiqoti shuni koʻrsatdiki, asosiy Aspen koʻchmas mulki u oʻrgangan 44 ta global changʻi kurort bozorlari ichida kvadrat fut boʻyicha eng qimmat hisoblanadi.

Nisbatan arzonroq uy-joylarni shahar tashqarisida, yaqin atrofdagi Snowmass qishlogʻida (2021-yilda oʻrtacha bir oilali uyning narxi 5,2 million dollar) yoki shahardagi kvartiralarda topish mumkin, ularning aksariyati 1960- va 1970-yillarga tegishli.

Uy-joyning qimmatligi Aspen hududidagi ishchilar uchun jiddiy muammodir. Aspen Pitkin okrugi uy-joy boshqarmasi asosan Roaring Fork vodiysida yashovchi va ishlaydigan hamda daromadi maʼlum chegaralardan past boʻlgan odamlar uchun moʻljallangan keng koʻlamli mulk dasturini nazorat qiladi. Xodimlar uchun uy-joy dasturlari orqali sotib olingan uylar odatda mahalliy aholi uchun maʼlum darajadagi narxni saqlab qolish uchun hujjatlar cheklovlarini oʻz ichiga oladi, ammo bu hududdagi hujjatlar bilan cheklangan mulklar ham 1 million dollarga yaqin turadi.

2018-yilda Stephane de Baets Aspen Sankt-Regis kurortidagi egalik ulushlarini sotish uchun blokcheyn texnologiyasidan foydalangan holda birinchi yirik tijorat koʻchmas mulk bitimini amalga oshirishga yordam berdi.

Geografiyasi 
Shahar Roaring Fork vodiysining janubi-sharqiy (yuqori) chekkasida, Colorado daryosining irmogʻi boʻlgan Roaring Fork daryosi boʻylab taxminan , Glenvud Springsdan janubda, joylashgan. U uch tomondan togʻ va choʻl hududlari bilan oʻralgan: shimolda Qizil togʻ, sharqda Kontrabanda togʻi va janubda Aspen togʻi.

2020-yilgi Amerika Qoʻshma Shtatlari aholini roʻyxatga olishda shaharning umumiy maydoni  ekanligini maʼlum qilgan. Shaharning barcha yer maydoni quruqlikdan iborat.

Iqlimi 
Köppen iqlim tasnifiga koʻra, Aspen balandlikda joylashganligi sababli nam kontinental iqlimga ega (Köppen: Dfb). Kunduzgi va tungi haroratlar oʻrtasida katta kunlik harorat oʻzgarishi mavjud boʻlib, kenglik uchun yoz kunlarini oʻrtacha issiq va qishki kechalari juda sovuq boʻladi. Yozgi past va qishki balandliklar nisbatan moʻtadil boʻlib, yoz va qish kunlarida sovuqlar kam uchraydi, koʻpincha muzlash darajasidan oʻrtacha yuqori boʻladi.

Demografiyasi 
2003-yildagi aholini roʻyxatga olish holatiga koʻra, shaharda 5914 kishi, 2903 xonadon va 1082 oila istiqomat qilgan. Aholi zichligi 646.9/km² ni tashkil qiladi. Shaharning irqiy tarkibi 94,94 foiz oq tanlilar, 0,44 foiz qora yoki afro-amerikalik, 0,24 foiz tubjoy amerikalik, 1,45 foiz osiyolik, 0,08 foiz Tinch okeani orollari, 1,64 foiz boshqa irqlardan va 1,2 foiz ikki yoki undan ortiq irqdan. Har qanday irqga mansub ispan yoki latinolar aholining 6,14 foizini tashkil qilgan.

Shaharda 2903 ta uy xoʻjaligi boʻlib, ulardan 16,5 foizi 18 yoshgacha boʻlgan bolalari, 28,8 foizi er-xotinlar, 5,6 foizi eri boʻlmagan ayollar, 62,7 foizi oilasi boʻlmaganlardir. Yolgʻiz shaxslar barcha uy xoʻjaliklarining 43,8 foizini tashkil etdi va 4,8 foizida 65 yosh va undan katta boʻlgan yolgʻiz yashaydiganlar bor.

Aholining yoshi 13,1 foizini 18 yoshgacha, 9,8 foizini 18 yoshdan 24 yoshgacha, 42,1 foizini 25 yoshdan 44 yoshgacha, 27,6 foizini 45 yoshdan 64 yoshgacha, 7,4 foizini 65 yoshdan kattalar tashkil etdi. Aholining oʻrtacha yoshi 37 yoshni tashkil qildi. Har 100 ayolga 115,1 erkak toʻgʻri keladi. 18 va undan katta yoshdagi har 100 ayolga 117,5 erkak toʻgʻri keladi.

Shahardagi uy xoʻjaliklarining oʻrtacha daromadi 53,750 dollarni, oilaning oʻrtacha daromadi esa 70,300 dollarni tashkil etdi. Erkaklar oʻrtacha daromadi 41 011 dollarni, ayollarniki esa 32 023 dollarni tashkil qilgan. Shaharning jon boshiga toʻgʻri keladigan daromadi 40,680 dollarni tashkil etdi. Oilalarning qariyb 3,6 foizi va aholining 8,2 foizi qashshoqlik chegarasidan past boʻlgan, shu jumladan 18 yoshgacha boʻlganlar 4,4 foizi hamda 65 va undan katta yoshdagilarning 2,6 foizi kiradi.

Tarixiy binolar

Manbalar 

Kolorado shtatidagi okruglar
Koloradodagi shaharlar
Kolorado shtatining Pitkin okrugidagi shaharlar
1879-yilda tashkil etilgan aholi punktlari
Aspen, Kolorado