yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Aldegidlar

Aldegidlar, RCHO – molekulasida organik radikal R va vodorod atomi bilan bogʻlangan karbonil guruhi (>C=O) boʻlgan organik birikmalar. Aldegid guruhi (-CHO)ning qanday radikal bilan birikkanligiga qarab toʻyingan, toʻyinmagan, aromatik va geterotsiklik aldegidlar boʻlishi mumkin. Aldegidlarni atashda tegishli organik kislotalarning nomlaridan foydalaniladi. Masalan, chumoli kislotaga toʻgʻri kelgani chumoli aldegid yoki formaldegid, sirka kislotaga toʻgʻri kelgani sirka aldegid yoki atsetaldegid deyiladi. Jeneva nomenklaturasi boʻyicha aldegidlarni atash uchun uglevodorodlar nomi yoniga al qoʻshimchasi qoʻyiladi. Masalan, HCHO metanol,  etanal. Baʼzi aldegidlar tasodifiy nomlarga ega; masalan, furfurol aldegidlar birlamchi spirtlarni oksidlash, organik kislotalar hosilalarini qaytarish va boshqa usullar bilan olinadi. Ular juda tez reaksiyaga kirishuvchi faol moddalar hisoblanadi. Reaksiya paytida radikaldagi vodorod atomlari va karbonil guruhdagi kislorod boshqa atomlarga almashinishi hamda >C=O dagi qoʻshbogʻ uzilishi natijasida boshqa atomlarni biriktirib olishi mumkin. Bulardan tashqari, aldegidlar aldol, kroton va murakkab efir kondensatsiyalari degan kondensatsiyaga uchrashi mumkin, aldegidlar oson oksidlanadi. Ular polimerlanishi, yaʼni bir necha molekulalari oʻzaro birikib, yuqori molekulyar birikma hosil qilishi mumkin. Baʼzi aldegidlar ishqorlar taʼsirida Kannitssaro reaksiyasi deb ataladigan reaksiyaga kirishadi. Ular fenolformaldegid smolalar olishda, antiseptiklar sifatida, dezinfeksiyalashda va boshqa maksadlarda ishlatiladi.

Manbalar
Aldegidokislotalar va ketokislotalar

Aldegidokislotalar va ketokislotalar, oksokarbon kislotalar — molekulasida karbonil (aldegid yoki keton guruhlari) va karboksil guruhlari boʻlgan organik birikmalar. Ular funksional guruhlarning molekulada oʻzaro joylashishiga qarab, a-, r4-, u- va boshqa oksokarbon kislotalarga boʻlinadi. A-Aldegidokislotaning birinchi namunasi glioksal kislota (SNOSOON) pishmagan mevalar tarkibida uchraydi. Aldegidokislotalar-ketokislotaga pirouzum kislota (SN3SOSO-ON) namuna boʻla oladi; u organizmda moddalar almashinuvi jarayonida qatnashadi. Aldegidokislotalar va ketokislotalar juda beqaror, ularning ichida eng ahamiyatlisi atsetosirka efirdir. Uketokislotadan penitsill kislota katta ahamiyatga ega boʻlib, Antibiotik hisoblanadi.

Manbalar 

Kislotalar
Aldozalar

Aldozalar – oddiy uglevodorodlarga kiruvchi, shirin taʼmli, suvda yaxshi eruvchan kristall moddalar. Tuzilishiga koʻra, aldozalar polioksialdegidlardir, SN2ON(SNON)"SNO. Tipik vakili – glukoza. Aldozalar odam, hayvon va oʻsimliklar hayotida ham muhim rol oʻynaydi.

Manbalar 

Kristallar
Aldol kondensatlanish

Aldol kondensatlanish — ikki molekula aldegidning oʻzaro birikib, tarkibida aldegidlar va alkogol guruhi boʻlgan moddalar, yaʼni aldollar hosil qilishi. Aldol kondensatlanish ilk bor 1872-yilda nemis kimyogari Aldol Vyurs tomonidan kashf qilingan. Ketonlar ham aldol kondensatlanish reaksiyasiga oson kirishadi. Aldol kondensatlanish natijasida hosil boʻladigan aldegidspirtlar reaksiyaga juda tez kirishuvchan moddalar; oʻsimliklar toʻqimalarida boʻladigan koʻpchilik jarayonlarni oʻrganishda ularning katta ahamiyati bor.

Manbalar
Aldollar

Aldollar – aldegid spirtlar, molekulasi tarkibida gidroksillar (ON) va karbonil (>C=O) guruhlari boʻlgan organik birikmalar.

Manbalar 

Kimyo
Aldosteron

Aldosteron — buyrak usti bezi poʻst qavatining gormoni; kortikosteroidlar mansub, kortikosteron hosilasi. Kortikosteroid faollikka ega. Dezoksikortikosterondan 100-120-marta faolroq. Aldosteron organizmda minerallar almashinuvini, natriyning bevosita soʻrilishini va kaliynign siydik bilan ajralishini rostlab turadi. Aldosteron hosil boʻlishi organizmdagi suv-tuz almashinuvi va ovqat tarkibidagi natriy va kaliy miqdoriga bogʻliq. Aldosteron ajralishida adrenokortikotrop gormon , angiotenzin, renin va boshqa ishtirok etadi.

Manbalar
Alkled

Alkled (alyuminiy va ing. clag – qoplangan) – ikki tomonidan qalinligiga nisbatan 2-10 foizgacha toza alyuminiy yoki boshqa alyuminiy krtishmasi qatlami qoplangan (plakirovkalangan), mustahkam alyuminiy qotishmalaridan tayyorlangan yarim fabrikat (chala mahsulot – list, quvur va boshqalar). Elektrkimyoviy jihatdan zanglash (korroziya)dan himoyalangan boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Alkor (yulduz)

Alkor — Katta Ayiq yulduz turkumidagi oq yulduz; oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin, ravshanligi t 4,02, spektral sinfi A5. Alkor spektral-qoʻshaloq yulduz. U Oʻrta Osiyo kengliklarida botmaydi. Baʼzida astronomlar Alkorga qarab atmosferaning tiniqligini baholaydilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Yulduzlar
Almadi

Almadi – Yashil Burun yarim oroldagi burun. Afrikaning eng gʻarbiy nuqtasi (17°32’ Almadi, 14°45’ sh.k.). Gambiya va Senegal daryolarning quyilish joylari oraligʻida joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Orollar
Almandin

Almandin — granatlar guruhiga mansub mineral. Qattiqligi 7-7,5. S.ogʻ. 3,8-4,3. Rangi qizil, toʻq qizil. Shisha-simon va yogʻsimon, yaltiroq. Almandin slyudali slaneslarda, granitlarda, granitli pegmatitlarda uchraydi. Markaziy Osiyoda Almandin pegmatitlar ichidan topilgan. Juda yaltiroq, shaffof Almandin qimmatbaho tosh hisoblanib, zargarlik buyumlari yasashda ishlatiladi. Bunday Almandin baʼzan yoqut deb ataladi. Almandinning nuqsonli turlari abraziv material sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Minerallar
Zargarlik
Alni qotishmalar

Alni qotishmalar — temiralyuminiynikel tizimidagi qotishmalar. Magnit xossalari gʻoyat yuqori. Alni qotishmalar tarkibida 9-15,5% alyumi-niy (Al), 18-24,5% nikel (Ni), qolgani temir (Fe) boʻladi. Alni qotishmalar magnit jihatdan qattiq qotishmalar jumlasiga kiradi. Yuqori quvvatli ixcham magnitlar tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alp burmalanishi

Alp burmalanishi — asosan kaynozoydagi tektogenez erasi; geosinklinal  vujudga kelib, mezozoy va paleogenda rivojlangan. Alp burmalanishi natijasida geosiiklinallar burmali togʻlarga aylangan. Oʻsha vaqtda Alp burmali togʻlari (Alp burmalanishi nomi shundan) va  Alp geosinklinal (burmali)  va boshqa tuzilishlar shakllandi. Alp burmalanishi Oʻrta dengiz va Tinch okean mintaqalariga ajratilgan. Oʻrta dengiz mintaqasiga Apennin, Alp, Karpat, Qrim togʻlari, Katta Kavkaz, Pomir, Himolay va boshqa kiradi; Tinch okean mintaqasiga Kordilera, And, Kamchatka, Kuril, Yaponiya, Filippin o.laridagi togʻlar va boshqa kiradi. Alp burmalanishi dagi togʻlar yosh, ular kam yemirilgan, shuning uchun ham yer yuzasidagi eng baland togʻlar hisoblanadi. Alp burmalanishi shuningdek tokembriy, paleozoy va mezozoyda koʻtarilgan togʻlarga ham taʼsir qilgan. Bu mintaqalarda vulkanizm va seysmik harakatlar kuchliligidan Alp burmalanishining ayrim tuzilishlari hali ham rivojlanishda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Alp mintaqasi

Alp mintaqasi – togʻlardagi tabiiy balandlik mintaqasi, asosan moʻ’tadil va subtropik kengliklarda, aksari togʻ-oʻtloq landshaft tipidan iborat. Subalp mintaqasidan yuqorida joylashgan togʻlarning balandroq qismida Alp mintaqasi nival mintaqasi bilan almashinadi. Alp mintaqasining balandlik holati geografik kenglik, namlik darajasi va yon bagʻirlarining ekspozitsiyasi bilan bogʻliq. Alp togʻlari va Gʻarbiy Kavkazda Alp mintaqasi 2000 m dan 3000 m gacha, Himolay togʻlarining janubiy yon bagʻirlarida 3600 m dan 5000 m gacha oralikdagi balandliklarni egallagan. Moʻ’tadil va subtropik kengliklardagi togʻlarning seryogʻin yon bagʻirlarida aniq namoyon boʻlgan; yuqoriroq kengliklarda togʻ tundra mintaqasi, quyiroq kengliklarda esa baland togʻ-dasht va choʻl mintaqasi; ekvatorial kengliklarda oʻtloqlar (paramos) mintaqasi bilan almashinadi. Relefning togʻ-muzlik shakllari keng tarqalgan. Iqlimi sovuq, qor qoplami qalin (6-10 oy saqlanadi), vegetatsiya davri qisqa, qattiq shamollar boʻlib turadi, yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 15°, iyulniki 14° chamasida, yillik yogʻin miqdori 1000 mm va undan koʻp; tez-tez qor koʻchkilari boʻlib turadi. Alp oʻsimliklari (butazor va oʻtloqlar) keng tarqalgan. Xoʻjalikda asosan yozda yaylovlar sifatida foydalaniladi. Hayvonot dunyosi quyi mintaqalarga tez koʻchib oʻta oladigan turlar (alqor, serpa, yovvoyi echki va boshqalar) yoki qishki uyquga ketadigan kemiruvchilardan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alpari

Alpari (ital. al pare — teng, bab-baravar) — qimmatbaho qogʻozlar, valyutalar birja (bozor) kursining nominal (paritet)ga mos kelishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Alpinizm

Alpinizm (Alp togʻi nomidan) , sport turi, turli murakkab toʻsiqlardan oʻtib togʻ choʻqqilariga koʻtarilish. Alpinizm uch sinfdan — traverslar (dovon oshish, togʻ tizmalari va etaklaridan oʻtish), murakkab chiqish (tik togʻlarga chiqish) va baland togʻlarga koʻtarilishdan iborat. Alpinizm sport turi boʻlibgina qolmay, kam oʻrganilgan togʻlarni ilmiy tadqiq etishga ham xizmat qiladi. Alpinizm tarixi 1786-yildan boshlanadi: oʻshanda Shveysariyalik J. Balma va M. Pakkar Alp togʻining Monblan choʻqqisiga koʻtarilgan edilar. Alpinizm Markaziy Yevropadan boshqa oʻlkalarga, shu jumladan Osiyoga tarqaldi. Alpinistlar birin-ketin Kavkaz, Tyaninan, Pomir, Oltoy togʻlarini zabt etdilar. XIX asrning oxirida Turkiston harbiy topograflari Chimyon togʻiga — 3309 m balandlikka koʻtarildilar. 20-yillarda Oʻrta Osiyo davlat untida, Toshkent telegrafi, aloqa texnikumi va boshqa joylarda alpinizm seksiyalari tashkil qilindi. 1938-yil Oʻzbekistonda alpiniada oʻtkazildi, uning 60 qatnashchisi Pskom togʻining 8 ta choʻqqisini zabt etdi. 1970-1980-yillarda Oʻzbekistonda 1,500 ga yaqin kishi alpinizm bilan shugʻullandi. Alpinizmning ommalashuvi va sportchilarning shuhrat qozonishida V. Abalakov, V. Rasek, V. Elchibekovlarning xizmati katta. Keyingi paytda Toshkent shahri, Toshkent, Fargʻona, Namangan, Samarqand, Navoiy viloyatlarida alpinizmga eʼtibor kuchaydi. Birgina Chimyonda oʻtkazilgan alpiniadada 1,000 dan ortiq sportchi qatnashdi. Dunyodagi eng baland Everest (Jomolungma) choʻqqisi (Himolay togʻida balandligi 8848 m)ni zabt etish alpinistlarning ezgu orzusi hisoblanadi. Yangi Zelandiyalik Edmund Hillary va sherp Norgey Tensing 1953-yil unga birinchi marta koʻtarilganlar. Oʻzbekistonda Everestni zabt etuvchi alpinistlar guruhi tuzildi. Bu guruh 1998-yil mayda choʻqqiga chiqdi. 22-may kuni Rustam Rajabov birinchi boʻlib Everestni zabt etdi va u yerga Oʻzbekiston davlat bayrogʻini qadadi. Uning ketidan Oleg Grigorev, Sergey Sokolov, Xanif Balmagambetov, Svetlana Baskakova, Ilyos Tuxvatullin, Andrey Fyodorov, Marat Usayev, Roman Mats, Andrey Zaikin, Aleksey Dokukin choʻqqiga koʻtarildilar (ekspeditsiya rahbari Anatoliy Shabanov). 1977-yil alpinistlarimiz Markaziy Tyanshanning „Xontangri“ (7010 m) va „Gʻalaba“ (7439 m) choʻqqisini zabt etgandilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alsifer

Alsifer — alyuminiy — kremniy — temir tizimidagi qotishma. Magnit singdiruvchanlik xossasi yuqori. Alsifer tarkibida 5,4% alyuminiy (A1), 9,6% kremniy (Si) va 85% temir (Fe) boʻladi. Alsifer magnit jihatidan yumshoq qotishmalar jumlasiga kiradi. Alsiferdan transformator, elektr generatori va elektr dvigatellar oʻzagi tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Alt

Alt (ital. alto – yuqori, baland) – ovoz va soz turi; 1) xor yoki vokal ansamblda partiya, xonanda bolalar yoki ayollar (messo-soprano, kontralto)ning past (yoʻgʻon) ovozi. Tenordan yuqori yoziladi; 2) xonanda oʻgʻil bolalarning past (yoʻgʻon) ovozi; 3) skripkasimon sozlar guruhiga mansub 4 torli kamonli soz, shaklan skripkadan kattaroq, kvinta past sozga egalt alt turli ansambllarda va simfonik orkestrda joʻrnavoz va yakkanavoz soz sifatida ishlatiladi; 4) alt yoki altgorn – puflama sozlar orkestridagi missoz; 5) orkestr sozlarining alt turlari: domra-alt, klarnet-alt, trombon-alt va boshqa ayrim oʻzbek xalq cholgʻulari (dutor, sato, afgʻon rubobi)ning diapazoni alt diapazoniga toʻgʻri keladi. Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri tarkibidan yangi yaratilgan dutor-alt va gʻijjak-alt oʻrin olgan. Oʻzbekistonda oʻtkaziladigan torli sozlar ijrochilari tanlovida alt ijrochilari ham qatnashadi. Oʻzbekiston kompozitorlari torli alt uchun yirik asarlar yaratishgan (masalan, B. Zeydmanning alt va simfonik orkestr uchun 1-2-konsert, alt va fortepiano uchun konsertinolari; Hab. Rahimovning alt va orkestr uchun konserti, alt Kozlovskiyning gʻijjak-alt va fortepiano uchun sonatasi va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Musiqa asboblari
Altaks

Altaks, ditio-bisbenztiazol, CMHgN2S4 – rangsiz kristall, organik modda. Suyuqlanish temperaturasi – 186°. Altaks kauchukni vulkanizatsiya qilishda ishlatiladi.

Manbalar 

 

Kimyo
Altamira

Altamira – Ispaniyaning Santander viloyatidagi qoyatosh rasmlari saqlangan gʻor. 1875-yildan ispan arxeologi Marselino Sautuola topib oʻrgangan. Gʻorda rang-barang boʻyoqpar bilan ishlangan hayvonlar (yovvoyi ot, toʻngʻiz, bugʻu va togʻ echkilari)ning tasvirlari topilgan. Suratlarning uzunligi 2,2 m gacha yetadi. Rasmlar yaxshi saqlangan, oʻta kuzatuvchanlik, hayvonlarning anatomik tuzilishi va holatining aniq berilishi, shakllarni yasashda chiziq va boʻyoq dogʻlarini erkin qoʻllanishi bilan diqqatni jalb etadi. Altamira tasvirlarining topilishi paleolit davri gʻor va qoyatosh rasmlarini oʻrganishga turtki boʻldi. Gʻordagi tasviriy sanʼat obidasi madlen davriga oid. Altamira gʻoridagi madaniy qatlamlardan yuqori paleolitning salyutre va madlen davrlariga mansub tosh qurollar va turli hayvonlarning suyak qoldiqlari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Alteratsiya

Alteratsiya ( – „oʻzgartirish“) – 1) musiqada asosiy tovushqator pogʻonalarini (nomini saqlagan holda) oʻzgartirish; uning balandligini chorak, yarim yoki butun tonga balandlatish yoki pastlatish. 2) garmoniyada alteratsiya tovushqatordagi noturgʻun pogʻonalarni xromatik oʻzgartirish orqali tuzuk (lad) tortilishlarni kuchaytirishga xizmat qiladi. Tarkibida oʻzgargan pogʻonalar mavjud boʻlgan instituterval yoki akkordlar Alteratsiyalashgan interval va akkordlar deb yuritiladi; 3) biologiyada – mexanik kuch, issiqlik; elektr toki, kimyoviy moddalar va boshqa taʼsirida hujayra va toʻqimalar funksiyasining va tuzilishining oʻzgarishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Musiqa
Alternariozlar

Alternariozlar — oʻsimliklarning zamburugʻli kasalliklari. Ekinlarda Alternariozlarni Alternaria turkumiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Kasallangan oʻsimlik toʻqimalari ustida saprofit zamburugʻ — alternariya toʻq jigarrang duxobasimon dogʻ gʻubor hosil qilib rivojlanadi. Dogʻlar doirasida toʻqimalar asta-sekin oʻladi. Don ekinlari, kartoshka, olma, karam, nok, rezavorlar va boshqalarga katta zarar yetkazadi. Gʻoʻzada uchraydigan Alternariozlar chanoqlardagi paxtani buzadi. Tola texnologik xususiyatlarini, chigit moydorlik va unuvchanligini yoʻqotadi. Oʻta namgarchilik, kuzning erta boshlanishi, hasharotlar (oʻsimlik bitlari, oʻrgimchakkana, koʻsak qurti) kasallikning tarqalishi va rivojlanishiga sabab boʻladi. Kurash choralari: oʻsimlik qoldiqlarini yigʻishtirib olish, kuzgi shudgorlash, urugʻlikni dorilash, vegetasiya davrida oʻsimlikka fungitsidlardan sinebning 1,5%li suspenziyasini purkash (yana qarang Zamburugʻli kasalliklar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alternativa

Alternativa (frans. alternative; lot. alter — ikkitadan biri) — 1) mumkin boʻlgan ikki yoki bir necha qaror, tutilgan yoʻl, kerakli variantlar va boshqa dan birini tanlash zarurati. 2) Mantiqda — ikki yoki undan ortiq, mazmunan bir-birini inkor etuvchi imkoniyatlardan birini zaruran tanlash (alternativ hukm). Fikrning aniq va izchil boʻlishi uchun Alternativa unga nomuvofiq mulohazalarni istisno qilishda ham foydalaniladi. Matematik mantikda Alternativa deb ikki argument (asos)ni „yoki“ bogʻlovchisi („v“ yoki „t“) opqali bayon qilish tushuniladi.Alternativa o'rin to'ldiruvchi raqobatchi sifatida ham keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa

Alfa (yun. alpha)

 yunon alifbosi birinchi harfi [A, a]ning nomi;
 moddaning muayyan holatini bildiruvchi soʻz boʻlagi (mas, alfa-temir);
 soʻzning alfa-zarrachalarga aloqadorligini biddiradigan qoʻshimchasi (mas, alfa-yemirilish). Kuchma maʼnoda: A. va omega – bosh va oxir; asos, mohiyat.
 Alfa (yemirilish) – YEMIRILISH (a-yemirilish, parchalanish) – oʻz-oʻzidan radioaktiv yemirilish jarayonida atom yadrolaridan a-zarralarning ajralib chiqishi.
 Asosiy holatdan alfa parchalanishi faqat etarlicha ogʻir yadrolarda, masalan, radiy-226 yoki uran-238 da kuzatiladi. Alfa radioaktiv yadrolar nuklidlar jadvalida atom raqami 52 (tellur) va massa soni taxminan 106-110 dan boshlanadi va atom raqami 82 dan katta va massa soni 200 dan katta boʻlsa, deyarli barcha nuklidlar alfa radioaktivdir, ammo ular boʻlishi mumkin. alfa yemirilishi va dominant boʻlmagan parchalanish rejimi. Tabiiy izotoplar orasida alfa radioaktivligi noyob yer elementlarining bir nechta nuklidlarida (neodimiy-144, samariy-147, samariy-148, evropiy-151, gadoliniy-152), shuningdek, bir nechta ogʻir metallar nuklidlarida (gafniy-174, volfram-180, osmiy-186, platina-190, vismut-209, toriy-232, uran-235, uran-238) va uran va toriyning qisqa muddatli parchalanish mahsulotlari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa-terapiya

Alfa-terapiya — alfa zarralar (radonli vannalar, radioaktiv boylamlar va boshqalar) taʼsirida davolash; nur bilan davolashning bir turi. Alfa-terapiya nerv sistemasi, endokrin bezlar, yurak-tomir faoliyatini yaxshilaydi. Koʻpgina kurortlarda alfa-terapiya qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminatlar

Alyuminatlar — alyuminat kislo-talar (ortoalyuminat HjAIOj, me-taalyuminat NA1O2 va boshqalar)ning tuzlari, alyuminiy oksidning boshqa metallar bilan hosil qilgan kimyoviy birikmalari, umumiy formulasi R [A12O4] (R-Sa, Mg, Sr, Va, Be va hokazo). Tabiatda eng koʻp tarqalgan. Ishqoriy metallarning A. suvda yaxshi eriydi. A. turli sohalarda ishlatiladi. Mas, natriy A. NaA102 gazlamalarni boʻyashda ishqor sifatida qoʻllanadi; kalsiy A. Sa (AYU2)2 tez qotadigan giltuproqli sementning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi; shpinellardan (ayrim II guruh metallar A.) olovbardosh materiallar ishlab chiqarishda hamda qimmatbaho tosh sifatida foy-dalaniladi (yana qarang Alyuminiy). Hozirgi vaqtda nodir metallarning A. alohida amaliy ahamiyatga ega. Ular maxsus ke-ramika, lazer va optik shishalar, uta elektr oʻtkazuvchan materiallar olishda, yadro texnikasida va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlarida nodir elementlar oksidlarining oʻrniga ishlatiladigan materiallardir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy nitrat

Alyuminiy nitrat, Al(NO)3 – nitrat kislotaning alyuminiyli tuzi. Oq rombik kristall modda. Alyuminiy gidroksid |Al(NO)3 ni nitrat kislotada eritib olinadi. Alyuminiy nitrat kristallogidratlar A1(NO3)3H2O, A1(NO3)3-6H2O va A1(NO3)3 9N2O holdagina barqaror. U 200° gacha qizdirilganda azot oksidlariga va alyuminiy oksidiga ajraladi. Suvda yaxshi eriydi (100 g suvda 75,5 g), spirda ham eriydi. Alyuminiy nitrat toʻqimachilik sanoatida xurush sifatida, katalizatorlar olishda, neft sanoatida va laboratoriyalarda reaktiv sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nitratlar
Alyuminiy sulfat

Alyuminiy sulfat, AL2(SO4)3 – sulfat kislotaning alyuminiyli tuzi, rangsiz kristall modda; oddiy sharoitda A12(SO4)318H2O oq rangli kristallogidrat holida boʻladi. 100 g suvda 36,15 g eriydi, spirtda eri-maydi. Kristallogidrat qizdirilganda asta-sekin suvini yoʻqotadi, yuqori temperaturada alyuminiy oksidi va oltingugurt gaziga parchalanadi. Ishqoriy metallarning sulfatlari bilan birikib, qoʻsh tuzlar — achchiqtoshlar hosil qiladi. Texnik Alyuminiy sulfat boksit yoki giltuproqqa sulfat kislota taʼsir ettirib, sof holdagi Alyuminiy sulfat esa alyuminiy gidroksidni qaynoq konsentrlangan sulfat kislotada eritib olinadi. Alyuminiy sulfat suv tozalash, qogʻoz ishlab chiqarish, toʻqimachilik va teri oshlash sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Alyuminiy ftorid

Alyuminiy ftorid, A1F3 — ftorid kislotaning alyuminiyli tuzi, rangsiz kristall; zichligi 3100 kg/m3, suvda oz miqdorda eriydi (100 g suvda 0,56 g). Alyuminiy ftorid kislotada yaxshi eriydi (bunda kompleks birikmalar hosil boʻladi). Alyuminiy ftorid alyuminiy gidroksid A1(ON)3 ni vodorod ftorid (NGʻ)ning 15% li eritmasida eritish yoki alyuminiy oksid (A12O3)ga 400-700° da NGʻ taʼsir ettirish bilan olinadi. Ishqoriy metallarning ftoridlari bilan kompleks birikmalar hosil qiladi. Alyuminiy ftorid sanoatda kriolitdan alyuminiy olish va tozalash jarayonida elektrolitlarga qoʻshimcha sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy xlorid

Alyuminiy xlorid (AlCl3) — xlorid kislotaning alyuminiyli tuzi, rangsiz kristall; zichligi 2440 kg/m3, qutbli molekulalardan tuzilgan organik erituvchilarda va suvda yaxshi eriydi (100 g suvda 44,38 g). Suvli eritmalarda uning oq-sargʻish rangli kristallogidrata AlCl3-6H2O hosil boʻladi. Qutbli molekulalar (NH3, H2S, SO2) bilan birikmalar hosil qiladi. Kaolin, boksit va boshqa tabiiy minerallarga yuqori temperaturada xlor va uglerod (N)-oksid aralashmasini taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Suvsiz Alyuminiy xlorid alkillash reaksiyasida, neftni krekinglashda katalizator sifatida, shuningdek jun boʻyash sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy qotishmalari

Alyuminiy qotishmalari — asosiy qismi alyuminiydan iborat qotishmalar. Alyuminiy qotishmalari alyuminiyga Si, Si, Mg, Zn, Mn, Ni, Fe, Ti va boshqa elementlarni alohida-alohida yoki maʼlum kombinatsiyada qoʻshib suyuqlantirish yoʻli bilan tayyorlanadi. Alyuminiy qotishmalari ga legirlovchi elementlar sifatida Ni, Cr, Sa va boshqa, qotishma xossalarini yaxshilaydigan elementlar sifatida esa oz miqdorda Na, Be, Ti, Ce, Nb ham qoʻshiladi. Bu elementlar fizik, kimyoviy va mexanik xossalari xilma-xil Alyuminiy qotishmalari hosil qilishga imkon beradi. Alyuminiy qotishmalari yengil boʻlishi bilan birga ancha puxta ham-dir. Alyuminiy qotishmalari deformatsiyalanadigan va qu-yiladigan qotishmalar guruhlariga boʻlinadi. Deformatsiyalanadigan Alyuminiy qotishmalari har xil yarim fabrikatlar va buyumlar tayyorlash, quyiladigan Alyuminiy qotishmalari esa xilma-xil detallar quyishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiyli achchiqtoshlar

Alyuminiyli achchiqtoshlar -alyuminiy sulfatning ishqoriy metall sulfatlari bilan hosil qilgan qoʻsh tuzlari. Alyuminiyli achchiqtoshlarning for-mulasi MeAl(SO4)212H2O (bu yerda Me-K, Na, Li, Cs va hokazo). Ular kub singoni-yada kristallanadi, rangsiz, suvda yaxshi eriydi. Alyuminiyli achchiqtoshlar teri oshlashda, gazlamalarni boʻyashda xurush sifatida ishlatiladi, tibbiyotda ham qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy-organik birikmalar

Alyuminiy-organik birikmalar — alyuminiyning uglevodorod qoldigʻi bilan bevosita bogʻlanishidan hosil boʻlgan metallorganik birikmalar. Alyuminiy-organik birikmalarda alyuminiy bir, ikki yoki uchta uglevodorod qoldigʻi bilan boglan-gan boʻlishi mumkin (RA1C12, R2A1C1, R3A1). Alyuminiy uchalkillar — rang-siz, kislorod va namlikka oʻta sezgir suyuqlikdir. Alyuminiyuchmetil va uche-tillar havoda oʻz-oʻzidan yonish, suvda portlash xususiyatiga ega. Alyuminiy-organik birikmalar alyu-miniy-magniy qotishmasiga galloid-uglevodorodlarni, simob-organik birikmalarga alyuminiy taʼsir etttirish va boshqa yoʻllar bilan olinadi. Alyuminiy-organik birikmalar sanoatda olefinlarni past bosimda poli-merlashda katalizator sifatida va sof alyuminiy olishda qoʻllanadi. Har xil reaksiyalarga kirishish xususiyati kuch-li boʻlgani sababli Alyuminiy-organik birikmalar toʻyinmagan uglevodorodlardan spirt ishlab chiqarishda, organik kislotalar olishda, kimyoviy elementlarning organik birikmalarini hosil qilishda ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyaska tizmasi

Alyaska tizmasi — Alyaska janubidagi togʻ tizmasi. 

Uzunligi 1000 m, eng baland choʻqqisi Mak-Kinli (6193 m). Oʻq qismi granitlardan, chekkalari choʻkindi jinslardan tashkil topgan. Yon bagʻirlari tik, qoyali, kuchli parchalangan. Alyaska tizmasi Tinch okeandan keladigan nam shamollarni tutib qoladi. Janubiy yon bagʻirlari namgarchil, 800 m balandlikkacha qora qaragʻay oʻrmonlari, undan yuqorisi qor va muzlar bilan qoplangan. Shimoliy yon bagʻirlari qurgʻoqchil, 1000- 1100 m gacha oʻrmon, undan balandda togʻ tundralari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Alyaskit

Alyaskit – intruziv nordon togʻ jinsi; tarkibida 5% gacha rangli mi-nerallar boʻlgan granit. Magmatik, baʼzan metasomatik yoʻl bilan kelib chiqqan. Tarkibi kvars (30-35%), kaliyli dala shpati (30-50%) va albit (20% gacha)dan iborat. Kristall donador, kamdan-kam porfir tuzilishli. Rangi kizil, pushti, oq, och kulrang. Dastlab Alyaska yarim orolda topilgan (nomi shundan). A.ni ka-myob va siyrak yer elementlari konlari bilan bogʻlaydilar. A. Oʻrta Osiyo, Kavkaz va Baykal ortida topilgan. Qurilishda qoplama bezaktosh sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Odashxon Alqosimova

Odashxon Turgʻunovna Alqosimova (1957.19.2, Andijon tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon tillar pedagogika institutining chet tillar fakultetini tugat-gan (1979). 1979-yildan Qorasuv shahridagi 2-maktabda, keyinchalik 6-maktabda ingliz tili oʻqituvchisi. Alqosimova harakati bilan maktabdagi ingliz tili kabineti hozirgi zamon talabi darajasida jihozlangan. U oʻquvchilarning faolligini oshirish maqsadida turli mavzularda ingliz tilida noan’naviy darslar olib boradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1957-yilda tugʻilganlar
19-fevralda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Al-humro saroyi

Al-humro saroyi (arabcha, qizil; qizil saroy) — Ispaniyada arablar hukmronligi davridan qolgan meʼmoriy yodgorlik (Granada viloyati, 13- 14-asrlar). Algamra nomi bilan mashhur. Al-humro saroyi da turar joy, mehmonxona, masjid, haram, hammom va hokazo bor. Saroy Granada sh. chetidagi baland tepaga qurilgan. Uning devorlari qizil toshlardan ishlangan. Al-humro saroyi ning 2 hovlisi boʻlib, biri (Mir-ta)da hashamatli xonalar, katta hovuz va kalta ustunli ravoqlar bor. Saroyning yana bir qismida tojxona qad koʻtargan. Ikkinchisi „sherlar hovlisi“ boʻlib, unda uy-joy binolari, oʻrtada oʻn ikki sher haykalli favvora bor. Saroy meʼ-morligida amaliy bezak sanʼati katta oʻrin olgan. Al-humro saroyi suv oʻtkazgich quvur bilan taʼminlangan.

Manbalar 

Ispaniya meʼmoriy yodgorliklari‎
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Nasridlar sulolasi
Amazonkalar

Amazonkalar – 1) kad. yunon afsonalaridagi jangchi ayollar. Rivoyatlarga koʻra, Amazonkalar Kichik Osiyoda va Azov dengizi qirgʻoqlarida yashagan va naslini saqlash maqsadida qushni qabila erkaklari bilan yilda bir marotaba jinsiy munosabatda boʻlganlar. Ulardan paydo boʻlgan oʻgʻil bolalarni otalariga qaytarib, qizlarga oʻzlari harbiy tarbiya berganlar. Kamon tortganda xalaqit bermasligi uchun qizlarning oʻng koʻkraklarini kuydirishgan (Amazonka soʻzi „koʻkraksizlar“ degan maʼnoni beradi). Amazonka, odatda, latofatli ayollar sifatida tasvirlangan. Ular haqidagi afsonalar koʻp xalqlar orasida tarqalgan boʻlib, matriarxat davrini aks ettiradi; 2) Amazonka – otliq chavandoz ayol; 3) ayollar ot minganda kiyadigan kiyim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amalgama

Amalgama (lotincha amalgama — qotishma) — simobning boshqa metallar bilan qotishmasi. A.ni sunʼiy yoʻl bilan ham olish mumkin. Bunday A. tarkibidagi simob va boshqa metallarning miqdoriga qarab, uy temperaturasi (18-20°)da suyuq, quyuq va qattiq holda boʻlishi mumkin. A. me-tall buyumlarga oltin yugurtirishda, koʻzgu tayyorlashda, rangli metallurgiya (amalgamatsiya)da, sunʼiy tish yasashda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambivalentlik

Ambivalentlik (lotincha ambo — ikkala va valentia — kuch) — kishida bir vaqtning oʻzida qarama-qarshi hissiyotning yuzaga kelishi. Masalan, baʼzan kishida ayni bir narsaga yoki kishiga nisbatan ham mehr, ham nafrat ifodalanadi. Bunday hissiyotlarning yuzaga kelishi kishiga taʼsir qiladigan hodisa va narsalarning turli-tuman tarzda sodir boʻlishi va boshqa sabablar bilan bogʻliqdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambun

Ambun — qadimgi ogʻirlik oʻlchovi; oʻrta asrlarga oid tarixiy asarlarda uchraydi. Gʻarbiy Pomirda qoʻllangan. 1A. 78-79 kg ga teng boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika davlatlari taraqqiyot banki

Amerika davlatlari taraqqiyot banki (Inter American Development Bank) — Lotin Amerikasi mamlakatlarini rivojlantirish dasturlarini moliyalash uchun xizmat qiladigan davlatlararo mintaqaviy bank, Amerika Davlatlari Tashkilotining mintaqaviy muassasasi. 1959-yilda tashkil etilgan. Boshqaruvi Vashingtonda. Bankning rahbar organi — 5 yilga saylanadigan boshqaruvchilar Kengashi. Joriy rahbarlikni direktorat olib boradi. 44 davlat aʼzo (25 tasi Lotin Amerikasi davlatlari, 19 tasi boshqa mintaqalardan, jumladan Yevropadan 14, Osiyodan 2 mamlakat). Aʼzo davlatlarning badallari miqdori turlicha. Dastlab bankning Ustav kapitali 1 mlrd. AQSH dollari miqdorida belgilangan, 1972-yilda 10 mlrd.dollarga yetdi. Ovozlarning 34,5% AQShga tegishli. Bank kredit resurelarini asosan xalqaro kapital bozorlaridan safarbar etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xalqaro banklar
1959-yilda tashkil qilingan banklar
Amerika Davlatlari Tashkiloti

Amerika Davlatlari Tashkiloti (ADT), Gʻarbiy yarimshardagi xalqaro mintaqaviy tashkilot. 1948-yilda Amerika davlatlarining 9-xalqaro konferensiyasida (Bogota shahri) tuzilgan. ADTʼga aʼzo davlatlar ratifikasiya qilganidan keyin 1951-yilda kuchga kirgan. Unga muvofiq, ADT ning maqsadi: qitʼada tinchlik va xavfsizlikni mustahkamlash, aʼzo davlatlar oʻrtasida roʻy beradigan ixtiloflarni bartaraf etish, chetdan tajovuz qilingan taqdirda unga qarshi birgalikda harakat qilish, Amerika Qoʻshma Shtatlari, Kanada va Lotin Amerikasidagi jami 33 aʼzo mamlakatga taalluqli siyosiy, huquqiy, iqtisodiy muammolarni hal etishga yordam berish, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy taraqqiyot yoʻlida hamkorlik qilishdan iborat.

ADTʼning oliy organi – Tashqi ishlar vazirliklarining Bosh assambleyasi, ijrochi organi – ADTʼning Doimiy kengashi boʻlib, rasmiy idorasi Washington D. C., AQSh’da joylashgan.

Yana Qarang 
 Amerika davlatlari taraqqiyot banki

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy fanlar akademiyasi

Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy Fanlar Akademiyasi – AQShdagi ilmiy jamiyat. 1863-yil Vashington shahrida tashkil etilgan. Asosiy maqsadi, mamlakatda fan taraqqiyotiga koʻmaklashishdan iborat. AQSH hukumati va uning bir qancha agentliklari uchun fan va texnika masalalari boʻyicha maslahatchi organ vazifasini bajaradi. Hozirda ushbu jamiyatning 1989 nafar kishi aʼzosi boʻlib, ulardan 80 dan ortigʻi faxriy aʼzo, 271 xorijiy aʼzodir. Ishlarni texnika fanlari milliy akademiyasi (1964) va Tibbiyot instituti (1970) bilan birgalikda muvofiqlashtiradi. Ijrochi organi Milliy tadqiqot kengashi (1916) tashkil qilingan.

Manbalar 

Fanlar akademiyalari
Amerikaliklar

Amerikaliklar — AQSh aholisining koʻpchilik qismini tashkil etadigan xalq. Amerikaliklar 194,2 million kishidan ortiq (1992), jumladan AQShda 193 mln. kishi. Kanadada 320 ming kishi, Meksikada 135 ming kishi, Buyuk Britaniyada 120 ming kishi yashaydi. Amerikaliklar millati 17-asrning boshlarida Angliyaning Shimoliy Amerikadagi mustamlakasiga Yevropadan koʻchib kelgan kishilar (ingliz, shotland, irland, golland, fransuz, ispan va boshqalar)dan tashkil topgan. Amerikaliklar millati asosan Shimoliy Amerikada mustaqillik uchun ku-rash (1775-1783) arafasida va shu kurash mobaynida shakllangan. AQShga muhojir boʻlib kelgan turli-tuman etnik guruhlar assimilyatsiya boʻlib, Amerikaliklar qiyofasiga, tili va madaniya-tiga oʻz hissalarini qoʻsha bordilar. 19-asr oʻrtalarida, fuqarolar urushi (1861-1865) arafasida AQShga koʻp irland va nemislar keldi. 19-asrning oxirlarida esa Gʻarbiy Yevropa bilan bir qatorda Sharqiy va Janubiy Yevropadan, Osiyodan muhojirlarning kela boshlashi amerikaliklarning etnik xilma-xilligini kuchaytirdi. Birinchi jahon urushi davrida (1914-1918-yillarda) Meksikadan, Lotin Amerika-sining boshqa mamlakatlaridan ham juda koʻp muhojirlar keldi. Birinchi jahon urushidan keyin chet ellardan koʻchib kelish qonuniy cheklab qoʻyilgach, kelgindilar soni kamaya boshladi. Dindorlari asosan protestantlar, katoliklar. Amerikaliklar millati nisbatan yosh. Etnik jihatdan qoʻshilish jarayoni tugʻallanganicha yoʻq. Koʻpgina milliy guruh (polyak, italyan va boshqalar)lar oʻz mamlakatlari madaniyatlarini qisman saqlab qolganlar, lekin ingliz tilida soʻzlashadilar. Amerikalik oʻzbeklar ham til, urf-odat, madaniyatlarini saqdab qolganlar. Amerikaliklar ingliz tilining amerikan shevasida soʻzlashadi. Shartli ravishda baʼzan Amerika qitʼasida yashovchilarning hammasini amerikaliklar deb ataydilar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Amerika
Xalqlar
Ametist

Ametist (safsar) — mineral, kvarsning shaffof binafsha rang turi. Ametistning yirik, chiroyli rangli kristallari qimmatbaho tosh. Sintetik Ametist ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. Ametist granit pegmatitlarida, kvars yertomirlarida va baʼzan metamorfik togʻ jinslari ichida ham hosil boʻladi. Ametist konlari Brazi-liya, Shrilanka o., Myanma (Birma), Ural togʻlari, Ukraina va boshqa joylarda bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Bezak toshlari
Amigdalin

Amigdalin, – glyukozidlar sinfiga mansub tabiiy organik birikma. Achchiq bodomda (2,5- 3,5%), shaftoli (2-3%), olxoʻri (1- 1,8%), olcha (0,8%) danagida, olma, nok urugʻida va boshqalarda boʻladi. Amigdalin – yaltiroq plastinkasimon modda. Suyuklashish temperaturasi 215°, suvda va qizdirilgan spirtda yaxshi eriydi. Amigdalinning kislotalar hamda achchiq bodom mevasining suvdagi ekstraktida boʻladigan emulsin fermenti taʼsirida gidrolizlanishi natijasida D-glyukoza, benzaldegid va sianid kislota hosil boʻladi. Amigdalin odam ichagida fermentlar va bakteriyalar taʼsirida parchalanib, sianid kislotaga aylanadi va organizmning zaharlanishiga olib keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Amidlanish

Amidlanish – karboksil guruhiga kiradigan gidroksili (-ON)ning amin (-NH2) guruhiga almashinishi yoʻli bilan kislotalarning amidlari hosil boʻlishi reaksiyasi. Hayvonlar va odam toʻqimalarida ammiakni zararsizlantirishning asosiy yoʻli sifatida fiziologik nuqtai nazardan katta ahamiyatga ega. Hayvon organizmida glutamat kislota bilan asparagat kislotaning amidlanib, glutamin va asparagin hosil boʻlishi koʻproqahamiyatli. Amidlanish murakkab fermentativ jarayon boʻlib, unda adenozinfosfat kislotalar energiyasidan foydalanadi. Atsidoz holatlarida moddalar almashinuvidan hosil boʻladigan kislotali moddalar glutaminaza fermentining taʼsirida glutamindan ammiak ajralib chiqishi tufayli buyrakda neytrallanadi. U organizmda kationlarni asrab qoladigan va shu tariqa qonning ishqor rezervini kamaytirmaydigan himoya mexanizmlaridan biridir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Amil spirtlar

Amil spirtlar – bir atomli toʻyingan spirtlar. Zichligi 814 kg/m3. Amil spirtlarning 8 ta izomeri bor. Ular orasida eng ahamiyatlisi izoamil spirtdir. Odatdagi sharoitda Amil spirtlarning hamma izomerlari suyuq boʻladi. Izoamil spirt rangsiz suyuqlik boʻlib, undan qoʻlansa hid keladi, qaynash temperaturasi 131,5°, suvda yomon erib, azeotrop aralashma hosil qiladi. Organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Amil spirtlar sivuxa moyidan olinadi. Ular sintetik usullar bilan ham hosil qilinadi. Amil spirtlar sulfat kislota bilan qizdirilganda oddiy amil efirlar hosil boʻladi. Izoamil spirtning murakkab efirlari, masalan, izoamilatsetat xushboʻy modda. U meva essensiyalari tayyorlashda va lok, boʻyoq ishlab chiqarishda erituvchi modda sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kimyoviy birikmalar
Amilazalar

Amilazalar – uglerodning 1- va 4-atomlari oʻrtasidagi glyukozid bogʻlarini parchalash yoʻli bilan kraxmal, glikogen va ularga yaqin polisaharidlar gidrolizini tezlashtiruvchi fermentlar. Uchta xili bor: a-amilaza hayvon, oʻsimlik va mikroorganizmlarda uchraydi; u ishtirok etadigan reaksiyalarda asosan dekstrinlar hosil boʻladi. (3-amilaza yuksak oʻsimliklarga xos boʻlib, maltoza va yirik molekulali dekstrinlar hosil boʻlishini tezlashtiradi. Glyukoamilaza hayvonlar koni, mogʻor zamburugʻlari, bakteriyalar va boshqalarda boʻlib, glyukoza va dekstrinlar hosil boʻlishini tezlashti-radi. Odatda polisaharidlar gidrolizida turli Amilazalar baravariga qatnashadi. Unib chiqqan arpa urugʻlari ekstrakti taʼsirida kraxmalning shakarlanishi (Amilazalarning fermentativ taʼsiri)ni rus akademigi K. S. Kirxgof birinchi marta tasvir etgan (1814). Amilazalarning fiziologik ahamiyati shuki, u hujayralardagi polisaharidlar zaxirasini safarbar qiladi (mas, urugʻ unayotganda). Ovkat hazm qilishda ham amilazalarning ahamiyati katta; hayvonlar hamda odamning soʻlagida va meʼda osti bezining shirasida amilazalar bor. Mikroorganizmlar kraxmalni isteʼmol qila turib, amilazalar chiqaradi. Mogʻor zamburugʻlari bilan bakteriyalardan olinadigan a-amilaza spirt sanoatida va non yopishda, glyuko-amilaza esa kraxmaldan glyukoza ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Amilatsetat

Amilatsetat — sirka kislotannig amil efiri. Xushboʻy, rangsiz suyuqlik, suyuqlanish temperaturasi — 75’, qaynash temperaturasi 149,2°, zichligi 875,3 kg/m3. Mol. m. 130,18. Amilatsetat sirka kislota bilan amil spirt konsentrlangan sulfat kislota ishtirokida qizdirilganida hosil boʻladi. Uning izomeri — izoamilatsetat „nok essensiyasi“ nomi bilan ichimliklar va qandolat tayyorlashda ishlatiladi. Texnikada nitrotsellyuloza uchun erituvchi sifatida (kinoplyonkalar, selluloid ishlab chiqarishda) foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Amilenlar

Amilenlar, pentenlar – oltita izomeri boʻlgan olefinlar qatorining toʻyinmagan uglevodorodlari. Oddiy sharoitda ularning hammasi suyuqlikdir. Amilenlar alyuminiy xlorid taʼsirida polimerlanadi. Sulfit angidrid (SO2) ishtirokida rezinasimon holga keladi. Amilen polimerlari texnikada koʻp ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Amilodekstrin

Amilodekstrin – kraxmal gidroliz yoʻli bilan parchalanganida hosil boʻladigan dastlabki mahsulot, dekstrinlarning bir turi, yod taʼsir ettirilsa, koʻk yoki binafsha rangga kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Amiloidoz

Amiloidoz — hujayradan tashqarida oqsillar almashinuvining buzilishi, oraliq toʻqimalarda anomal fibrillali murakkab oqsillar — amiloid hosil boʻlishi va toʻplanib qolishi; irsiy omilga bogʻliq; surunkali kasalliklar (masalan, osteomiyelit) va hokazo asorati sifatida yuzaga kelishi mumkin. Amiloidoz parenxima atrofiyasi, skleroz va aʼzolarning funksional yetishmovchiligiga olib keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Kasallik alomatlari
Amimiya

Amimiya (yun. „a“ – inkor qoʻshimchasi, „mimos“ – taqlidchi) – istara sovuqligi, yuz ifodasining yoʻqolishi; bunda yuzning sogʻlom kishilarga xos imo-ishorasi bemorlarda butunlay yoʻqolib qoladi. Ularning yuz qiyofasi ichki hissiyotlar (sevinch, quvonch, qoʻrqinch, hayajon va hokazo)ni ifoda etmay, doim birdek, qotib qolgandek, niqob koʻrinishida boʻladi. Amimiya shizofreniya, tushkunlik holati, kuchli taʼsir qiluvchi dorilarni suiisteʼmol qilish va boshqa oqibatida yuzaga keladi. Amimiya rivojlanuvchi falajlik hamda miya toʻqimalari yalligʻlanishi (ensefalit)ning asosiy belgilaridan biridir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tibbiyot
Amin

Amin (arab. – ishonchli, halol):

1) Muhammad alayhissalomga paygʻambarlik vahiyi kelmasidan burungi davrda u zotning nihoyatda halol, rostgoʻy boʻlganliklari tufayli xalq tomonidan berilgan laqab (Muhammad Amin, yaʼni Muhammad halol, ishonchli).

2) Amir Temur va temuriylar davrida asosan moliya va qishloq xoʻjaligini boshqarish ishlari bilan shugʻullanuvchi amaldor boʻlib, davlat devoni tomonidan tayinlangan.

3) Buxoro amirligi va Turkiston general-gubernatorligida bir yoki bir necha kichik qishloqni boshqaruvchi hamda xalq tomonidan saylangan amaldor. Buxoro amirligida Amin amlokdorga, Turkiston general-gubernatorligida esa boʻlis (volost) boshligʻiga boʻysoʻngan. Aminning asosiy vazifasi aholidan oʻlpon va soliq yigʻish, aholi ustidan nazorat qilish, suv taqsimlash (Amini ob) edi. Bozorda mol sotuvchilardan bozor haqi yigʻuvchi amaddor ham Amin deyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Atamalar
Amin Ahmad Roziy

Amin Ahmad Roziy (arabcha: امين احمد الرازي — Amin Ahmad Roziy — (XVI asr oxiri XVII asr boshida yashagan)) — Tarixchi va qozi.
Amin Ahmad Roziy Hindistonda Akbarshoh (1542-1605) zamonida yashagan, unga atab „Haft iqlim“ („Yetti iqlim“, 1593-1594) nomli kitob yozgan.

Ushbu asarda Sharq olimlari odatiga binoan Amin Ahmad Roziy dunyoni yetti iqlimga boʻlib, har qaysi iqlim, yirik shahar va qishloqlar haqida tarixiy va geografik maʼlumot hamda shu iqlimdan yetishib chiqqan yirik olimlar, shoirlar va mashhur kishilar haqida maʼlumot bergan. „Haft iqlim“ Sharq tarixi va madaniyatini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. Asarning bir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixchilar
Tarixiy shaxslar
Amin Umariy

Amin Umariy (1913-yil 20-may, Qoʻqon −1942-yil 14-noyabr, Toshkent) – oʻzbek shoiri, dramaturg, tarjimon. Samarqand pedakademiyasida oʻqidi. Ishchi fakulteti, OʻzDU va Toshkent davlat pedagogika institutida dars berdi (1935 – 36). „Guliston“, „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ jurnallari hamda „Qizil Oʻzbekiston“ gazetasida ishladi (1937 −1941).

Amin Umariyning „Yangroq sadolar“ (1932), „Davr tantanasi“ (1933), „Yoshlik“ (1935), „Farzand“, „Sadoqat“, „Sheʼrlar“, „Bolalik qoʻshiqlari“, „Ovozim“ (1937-1939), „Qasamyod“ (194?) kabi sheʼriy toʻplamlari, „Toshotar“, (1939) kabi hikoya va ocherklari bosilib chiqdi. Amin Umariyning 1938-yillardagi sheʼrlarida yoshlik tuygʻulari, qaynoq qalb orzulari, yaratdi va yuksalish ishtiyoqida mehnat qilayotgan kishilarning kechinmalari aks ettirilgan boʻlib, ular chuqur lirizm, obrazlar, tasvir vositalarning jozibadorligi, tilining sodda va yorqinligi bilan ajralib turadi.

Amin Umariyning Ikkinchi jahon urushi yillaridagi sheʼrlarida kishilarimizning jasorati, matonati kuylangan. Amin Umariy Yashin bilan hamkorlikda „Hamza“ (1940), Tuygʻun bilan birgalikda „Qasos“ (1941) dramalarini yaratgan. U G. Geyne, T. Shevchenko, M. Yu. Lermontov asarlaridan ayrimlarini oʻzbek tiliga tarjima qildi. As: Tanlangan asarlar, T.: 1951; Sheʼrlar, T.: 1973. Ad:. Olimjon A., Amin Umariy, T.: 1954; Ikromov O., Amin Umariy, T.: 1964.

Manbalar

Havolalar 
 http://people.ziyonet.uz/uz/person/view/umariy_amin_ 
 http://tarix.uz/buyuk-shaxslar/ozbek-ziyolilari/amin-umariy/
Aminlar

Aminlar – ammiakdagi vodorod atomlarining organik radikallarga almashinishidan hosil boʻlgan birikmalar. Ammiakdagi nechta vodorod atomi radikalga almashinganiga qarab, birlamchi, ikkilamchi va, nihoyat, uchlamchi aminlar deyiladi. Aminlar molekulasidagi aminoguruh soniga qarab mono-aminlar, diaminlar va uch-aminlarga boʻlinadi. Ular, ammiak singari, asos xossalarini namoyon qiladi, lekin aromatik aminlar ammiakka nisbatan ancha kuchsiz, alifatik aminlar esa kuchli boʻladi. Aminlar, odatda nitrobirikmalarni qaytarish yoki uglevodorodlarning galogenli hosilalariga ammiak taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Ular ichida eng ahamiyatlisi aromatik aminlardir. Uni ilk bor 1842-yilda N. N. Zinin sintez qilgan. 1849-yilda esa Sh. Vyurs alifatik aminlarni kashf qildi. Aminlarning baʼzilari tabiatda erkin holda alkaloidlar, aminokislotalar tarzida uchraydi. Ular boʻyoq sanoatida, plastmassalar olishda, tibbiyotda juda koʻp qoʻllaniladigan sulfanilamid preparatlar olishda ishlatiladi.

Yana qarang 

 Biogen aminlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aminokislotalar
Kimyo loyihasi ishtirokchilari
Neʼmat Aminov

Neʼmat Aminov (1937.17.7, Buxoro viloyati, Romitan tumani — 2005) — hajvchi yozuvchi. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (1992). Buxoro pedagogika institutining tarix-filologiya fakultetini tamomlagan (1959). Viloyat radioeshittirish qoʻmitasida muharrir va bosh muharrir (1961-1973), „Mushtum“ jurnalida masʼul kotib, bosh muharrir (1973—1995), „Sharq yulduzi“ jurnali bosh muharrir oʻrinbosari (1989—1991), respublika „Maʼnaviyat va maʼrifat“ jamoatchilik markazi rahbari (1995-1999).

Birinchi hajviy hikoyalar toʻplami — „Ikki pullik obroʻ“ 1966-yilda nashr etilgan. Soʻng „Qirq uchinchi pochcha“ (1970), „Labihovuz xandalari“ (1973), „Chinorlar qoʻshigʻi“ (1984), „Yelkasiz polvon“ (1986), „Oʻgʻri mushukcha“ (1987), „Qahqaha“ (1987), „Yallama-yorim“ (1988), „Cholbolaning ertaklari“ (1990) va boshqa hajviy toʻplamlari eʼlon qilingan. 1976—1983-yillarda „Yelvizak“ va „Suvarak“ qissalari asosida „Yolgʻonchi farishtalar yoxud yelvizakfeʼl va suvarakmijoz Bashirjon Zaynishev hayotidan“ hajviy romanini yaratdi.

Uning hajvchilik ijodi adabiyotda oʻziga xos milliy boʻyoqlarga boyligi bilan ajralib turadi. Uning ijodiga xos xalqchillik „Bir asr hikoyati“ (1996) asarida namoyon boʻldi. N. Aminov otasidan eshitgan voqealar va hikmatlar silsilasi asosida donishmand Sharq kishisining ajoyib obrazini yaratdi. N. Aminov asarlari bir qancha xorijiy tillarga tarjima qilingan. „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Unvon va mukofotlari 
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);

Manbalar
Olim Aminov

Aminov Olim Moʻminovich (1906-yil, Qoʻqon – 1981-yil 22-oktabr, Toshkent) – iqtisodchi olim, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968), iqtisod fanlari direktori (1955), professor (1959), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). 1930-yilda Samarqanddagi Oʻzbekiston pedagogika akademiyasini tugatgan. Qoʻqondagi davlat paxtachilik institutining tashkilotchisi va direktori (1931 – 1934), Nizomiy nomli Toshkent davlat pedagogika institutida (1934 – 1939), 1939 – 1966 yillarda Toshkent toʻqimachilik, xalq xoʻjaligi institutlarida oʻqituvchi, kafedra mudiri, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Iqtisod instituti direktori (1945 – 1948), Toshkent Davlat Universiteti huzuridagi Ijtimoiy fanlar oʻqituvchilari malakasini oshirish institutining direktori (1966 – 1969), keyinchalik Toshkent xalq xoʻjaligi institutida kafedra mudiri boʻlgan. Asosiy ilmiy ishlari, Oʻrta Osiyo va Oʻzbekistonning xalq xoʻjaligi tarixi, ularning boshqa hududlar bilan savdo-iqtisodiy aloqalari masalalariga bagʻishlangan.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1906-yilda tugʻilganlar
Qoʻqonda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
22-oktyabrda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Iqtisodchilar
Oʻzbekistonlik iqtisodchilar
Aminokapron kislota

Aminokapron kislota – organik kislota, rangsiz, achchiq taʼmli gigroskopik kristallar. Erish temperaturasi 202 – 203°. Mol.m. 131,18. Suvda yaxshi eriydi, odatdagi organik erituvchilarda erimaydi. Aminokapron kislota kaprolaktamni gidrolizlash yoʻli bilan olinadi. Lizin kabi baʼzi aminokislotalarni sintez qilishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kislotalar
Aminomoy kislota

Aminomoy kislota — tarkibida karboksil va aminoguruh boʻlgan organik kislota. Aminomoy kislota yuqori temperaturalarda suyuqlanuvchan kristall modda. Suvda yaxshi eriydi, spirtda erimaydi a- va r-Aminomoy kislota optik faoldir. a- va u-Aminomoy kislota hayvonot va oʻsimlik toʻqimalarida keng tarqalgan. R-A. K. organizmlarda uchramaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kislotalar