yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Birinchi signal sistemasi

Birinchi signal sistemasi – tashqi va ichki muhit taʼsirotlari (yorugʻlik, tovush va hokazo) odam hamda hayvonlarning reseptorlarta taʼsir etganda, bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻida hosil boʻladigan nerv jarayonlari majmui. Birinchi signal sistemasi voqelikni sezgi va tuygʻular shaklida bevosita aks ettiradigan asosdir. Birinchi signal sistemasi terminini I. P. Pavlovjoriy etgan (1932). Uning taʼkidlashicha, hayvonlar koʻruv, eshituv va boshqa reseptorlarga taʼsir qiladigan taʼsirotlar tufayligina voqelikni sezib turadi. Odamda bevosita taʼsirotlarni idrok etadigan birinchi signal sistemasi va nutqni idrok etadigan ikkinchi signal sistemasi bor; bu ikkala signal sistemasi sifat jihatidan turlicha boʻlsada, bir-biri bilan chambarchas bogʻlangan, bir butun holda (oliy nerv faoliyati qonuniyatlari asosida) ishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlamchi va ikkilamchi sifatlar

Birlamchi va ikkilamchi sifatlar — 17—18-asrlar bilish nazariyasidagi tushunchalar. Narsalar sifatini farqlash uchun qoʻllangan. Bu tushuncha Aristotel, Demokrit, Dekart, Gassendi, Gobbs asarlarida uchrasada, dastlabki termin sifatida uni ingliz faylasufi J. Lokk qoʻllagan. J. Lokk fikricha, birlamchi yoki obyektiv sifatlar — uzunlik, kattalik, hajm, figura va boshqadir; ikkilamchi yoki subyektiv sifatlar — rang, ovoz, maza, hid va boshqadir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgilar

Birlamchi jinsiy belgilar — erkak va urg‘ochi hayvon, shuningdek erkak bilan ayolni bir-biridan ajratib turadigan asosiy belgilar majmui. B. j. b.ga jinsiy a’zolar va jinsiy bezlar (urug‘don va tuxumdon), shuningdek urug‘ o‘tkazuvchi yo‘llar kiradi. Bir jinsni ikkinchi jinedan ajratib turadigan boshqa hamma belgilar (soqolmo‘ilov chiqishi, ko‘krak bezlarining o‘sishi, ovoz o‘zgarishi va hokazo) ikkilamchi jinsiy belgilarta kiradi. U yoki bu jinsga tegishli belgilar haqida ya na q. Germafroditizm.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan millatlar

Birlashgan millatlar — Ikkinchi jahon urushi davri (1939—45)da gitlerchilarga qarshi koalitsiyaga kirgan va 1945-yilda Birlashgan Milpatlar Tashkiloti (BMT)ni tuzgan davlatlarni anglatuvchi termin. BMTning qisqaroq nomi sifatida ham qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar jamgʻarmasi

Birlashgan millatlar tashkilotining bolalar jamgʻarmasi (UNICEF) () – BMTning asosiy jamgʻarmalaridan biri. Uzoq vaqt davom etgan urush natijasida katta qiyinchiliklarga duchor boʻlgan Yevropa bolalariga gʻamxoʻrlik koʻrsatish maqsadida 1946-yilda tuzilgan. 1953-yildan BMTning doimiy tuzilmasiga aylangan. Yer yuzida, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlardagi bolalarning soglom va barkamol voyaga yetishiga kumaklashish uning bosh tamoyilidir. Mazkur sohadagi faoliyati uchun 1965-yilda Nobel mukofoti bilan taqdirlangan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, UNICEFga aʼzo boʻldi va u bilan yaqin hamkorlik oʻrnatdi. Jamgʻarma tomonidan bolalarni immunizatsiya qilish, boshlangʻich maktab oʻquvchilarini oziq-ovqat va ichimlik suv bilan taʼminlash vaksinalar yetkazib berish boʻyicha uzoq muddatli dasturlar, Orolboʻyi aholisiga yordam koʻrsatish yuzasidan maxsus dastur, „Orol dengizi: mintaqaviy va ekologik yordam loyihasi“ ishlab chiqilgan.

Yana qarang 

 Birlashgan millatlar tashkiloti
 Jahon pochta ittifoqi

Manbalar
Birlashgan millatlar tashkilotining iqtisodiy va ijtimoiy kengashi

Birlashgan millatlar tashkilotining iqtisodiy va ijtimoiy kengashi (EKOSOS) — BMTning asosiy organlaridan biri. Uning xalqaro va ijtimoiy hamkorlik sohasidagi vazifalarining ijrosi uchun mas’ul tashkilot. BMT Bosh Assambleyasi saylaydigan 55 a’zodan iborat; ularning uchdan biri har yili qaytadan, BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zolari bulgan davlatlar esa uzluksiz a’zolar etib saylanadi. Oʻz vakolatlariga binoan iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, ta’lim, sogʻliqni saqlash va hokazo sohalarga oid xalqaro masalalar yuzasidan tadkiqotlar oʻtkazadi va ma’ruzalartayyorlaydi; inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hurmatlashni ragʻbatlantirish maqsadida tavsiyalar ishlab chiqadi; BMT Bosh Assambleyasiga takdim etish uchun oʻz faoliyat doirasiga kiradigan masalalar boʻyicha konvensiyalarning loyihalarini tayyorlaydi, mazkur masalalar yuzasidan konferensiyalar oʻtkazadi. Oʻz faoliyatida rivojlanayotgan mamlakatlarga iqgisodiy, texnikaviy va boshqa xil yordam koʻrsatish ishiga katta ahamiyat beradi. Oliy organi — sessiya boʻlib, u yiliga 2-marta: bahorda — NyuYorkda, yozda — Jenevada oʻtkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan Millatlar Tashkilotining sanoatni rivojlantirish tashkiloti

Birlashgan millatlar tashkilotining sanoatni rivojlantirish tashkiloti (UNIDO) — BMTning xalqaro tashkilotlaridan biri. 1966-yilda rivojlanayotgan mamlakatlar sanoatini jadal taraqqiy ettirish va ragʻbatlantirish hamda BMTning mazkur sohasidagi faoliyatini muvofiqpashtirish maqsadida tuzilgan. Qarorgohi — Vena shahri (Avstriya)da. YUNIDOga 150 davlat aʼzo (1990). Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, unga teng huquqli aʼzo sifatida kirdi. OʻzRda bozor iqtisodiyotiga oʻtish davrida mazkur tashkilotning respublika sanoatini rivojlantirishga oid qator dasturlari ishlab chiqildi.

Vazifalari 
UNIDOning vazifalari:
Sanoat boshqaruvi va statistika
Investitsiyalar va texnologiyalarni rag'batlantirish
Savdo va raqobatbardoshlikni rivojlantirish
Xususiy sektorni rivojlantirish
Agrosanoat tarmoqlari
Barqaror energiya boshqaruvi va iqlim o'zgarishi
Monreal protokoli

Ijrochi va bosh direktorlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birma tili

Birma tili – Xitoy-tibet til oilasiga mansub tibet-birma tillar guruhiga kiradi. Myanma davlatining rasmiy tili. Bu tilda 30 mln.dan ortiq kishi gaplashadi. Toʻrt – shimoliy, markaziy, tavoy va arakan lahjalariga boʻlinadi. Birma tili boʻgʻinli va ohangli tillardan boʻlib, tuzilish jihatdan analitik (ayiruvchi) boʻlsada, unda talay agglyutinativ unsurlar mavjud. Ot shakllari yasalishida maxsus postpozitiv koʻmakchi soʻzlar va feʼl shakllarida agglyutinativ qoʻshimchalar, ayrim prefiks lar va baʼzan koʻmakchi soʻzlar asosiy oʻrin tutadi. Leksik jihatdan tub soʻzlar bilan birga paliy tilidan uzlashtirilgan suzlar ham qoʻllanadi. Uslub jihatdan ikki – yozma va ogʻzaki koʻrinishga ega, bular bir-biridan grammatik va leksik jihatdan farqdanadi. Birma tili alifbosi qadimiy hind yozuvi brahmiyning janubiy tarmogʻidan kelib chiqqan.

Manbalar 

Tillar
Birmingem

Birmingem (Birmingham) – Buyuk Britaniyadagi shahar. WestMidlends metropoliten grafligining maʼmuriy markazi (Markaziy Angliya). Aholisi 2,3 mln. kishi (1992, shahar atrofi bilan). Birmingem birinchi marta 11-asrga oid tarixiy manbalarda tilga olingan. 13-asrda uzining yarmarkalari bilan shuhrat qozongan. 16-asrda metalldan ishlangan buyumlari bilan mashhur bulgan. 20-asr boshida harbiy zavodlar kurila boshlandi. Ikkinchi jahon urushi davrida shaharga ancha zarar yetgan. Birmingem sanoat shahri, muhim transport tuguni. Gʻarbiy Midlend iqtisodiy rayonining markazi. Sanoatining asosiy tarmoqlari: mashinasozlik, jumladan avtomobilsozlik, metallsozlik, kimyo (asosan shina va plastmassa), elektrotexnika („Jeneral elektrik“), rezina va harbiy sanoat. Poligrafiya, rangli metallurgiya sanoati korxonalari ham bor. Zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Meʼmoriy yodgorliklaridan gotika uslubida qurilgan SentMartin cherkovi (13-asr), ratusha (183252), SentChed sobori (1839— 41) va boshqa saqlangan. Universitet (1900-yildan), texnika kollejlari, shahar muzeyi, rasmlar galereyasi, nafis sanʼat instituti galereyasi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birobijon

Birobijon — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1937-yildan), Yahudiylar muxtor viloyatining markazi. Amur daryosining Bira irmogʻi soxdlida. Birobijon tuguni. Aholisi 86,7 ming kishi (1992). Asosan yengil (tikuvchilik, trikotaj, poyabzal va boshqa fabrikalar), oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati katta oʻrin tutadi. "Dalselmash" qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kuchlanish transformatorlari zavodlari, tibbiyot va ped. hamda madaniymaorif bilim yurtlari, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Osiyodagi tarixiy yahudiy jamoalari
Birunit

Birunit — mineral. Kimyoviy tarkibi 8,5CaSiO38,5CaCO3CaSO415H2O. Taumasit minerali sirtida yupqa (2–3 mm) qatlamli oq, tolasimon kristallar holida uchraydi. Qattiqligi 2, s. ogʻ. 2,3. 1957-yilda Oʻzbekistonning Qoramozor togʻlaridagi Qoʻrgʻoshinkon konidan topilgan va buyuk oʻzbek olimi Abu Rayhon Beruniy nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Minerallar
Biskvit

Biskvit (fransuzcha biscuit)—1) qandolatchilik mahsuloti; un, yogʻ, shakar, tuxum, sut va boshqa masalliqlardan quvlash yoʻli bilan tayyorlanadigan pishiriq turi. Maxsus shakllardagi qolip idishlarda pishiriladi. Tayyorlash usuli va qoʻshiladigan masalligʻiga koʻra choʻzma biskvit, shakarli  biskvit, koʻpchitilgan biskvit hamda smetanali biskvit kabi turlari bor. Biskvitdan pirojniy, rulet va tortlar tayyorlanadi; 2) sirlanmagan chinni; haykaltaroshlikda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bitim

Bitim — 1) huquqda shartnoma, kontrakt, xalqaro shartnoma, konvensiya tushunchalarining sinonimi. 2) Oʻzbekiston Respublikasining FK boʻyicha fuqarolar va yuridik shaxslarning fuqarolik huquq va burchlarini belgilash, oʻzgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan harakati. Bitim bir taraflama, ikki taraflama yoki koʻp taraflama boʻlishi mumkin (qarang Shartnomalar). Bitim tuzish uchun qonun hujjatlariga yoki taraflarning kelishuviga muvofiq bir tarafning xohishi zarur va yetarli bulsa, bunday bitim bir taraflama bitim hisoblanadi. Bitimlar ogʻzaki yoki yozma (oddiy yoki notarial tasdiqlangan) shaklda tuziladi. Yer uchastkalari va boshqa koʻchmas molmulk bilan bogʻliq Bitimlar (boshqa shaxsga berish, ipoteka, uzok, muddatli ijara, merosni qabul qilib olish va boshqalar) davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi kerak. Qonun talablariga muvofiq kelmaydigan, shuningdek huquqtartibot yoki axloq asoslariga atayin qarshi maqsadda tuzilgan bitim; 14 yoshga toʻlmagan shaxslar; ruhiy kasalligi va aqli zaifligi sababli muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaro tomonidan tuzilgan Bitim; qalbaki va koʻzboʻyamachilik uchun tuzilgan Bitim oʻz-oʻzidan haqiqiy emas. 14 yoshdan 18 yoshgachaboʻlgan voyaga yetmagan shaxslar; muomala layoqati cheklangan fuqarolar; harakatlarining ahamiyatini tushuna olmaydigan yoki boshqara olmaydigan fuqarolar tomonidan; shuningdek yanglishish taʼsirida tuzilgan bitim; aldash, zoʻrlik, qoʻrqitish, bir taraf vakilining 2-taraf bilan yomon niyatda kelishishi yoki ogir holatlar yuz berishi taʼsirida tuzilgan bitim; yuridik shaxs huquqiy layoqatidan tashqariga chiqadigan bitim sud tomonidan haqiqiy emas, deb topilishi mumkin

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquqshunoslik
Huquqiy atamalar
Bitumlar

Bitumlar (lot. bitumen — tog smolasi, qatron) — uglevodorodlar va ularning azotli, kislorodli, oltingugurtli hamda tarkibida metall tutgan hosilalarining qattiq yoki smolasimon aralashmalari. B. suvda erimaydi, benzol, trixloretan va boshqa organik erituvchilarda toʻliq yoki qisman eriydi. Zichligi 950–1500 kg/m3. Tabiiy B.— qazilma yoqilgʻilarning tarkibiy qismi. Ularga neft zaxiralarida mutanosiblikning buzilishi natijasida neftning kimyoviy yoki biokimyoviy oksidlanishidan hosil boʻladigan tabiiy hosilalari, mas, asfalt, keritlar, maltalar, ozokeritlar va boshqa kiradi.

Sunʼiy (mexanik) B.— neft, toshkoʻmir va slaneslarni kayta ishlash jarayonida hosil boʻladigan koldik mahsulotlar. Tarkibi tabiiy B.ga yaqin. Neft B.iga eruvchanligi turlicha boʻlgan quyidagi guruhlar kiradi: 1) asfaltenlar (eng yuqori molekulali neft birikmalari) — xloroformda yaxshi eriydi, spirt, efir, atsetonda er.imaydi; 2) asfaltogen kislotalar — spirtda, xloroformda eriydigan, benzinda yomon eriydigan smolasimon moddalar; 3) neytral smolalar — neft moylari, benzol, efir, xloroformda eriydigan moddalar; 4) neft moylari; 5) karbenlar (yuqori molekulali moddalar) — asfaltenlarning oltingugurt ishtirokida zichlashuvi natijasida hosil boʻladigan moddalar; 6) karboidlar — organik erituvchilarda erimaydigan moddalar. Asfaltenlar B.ning qattiqligi va yumshash haroratini, smolalar ularning elastiklik va yopishqoqlik xususiyatini, moylar esa sovuqqa chidamligini oshiradi.

Torf, toshkoʻmir va slaneslarni spirtbenzol aralashmasi (1:1) bilan qayta ishlash jarayonida 10—12% miqdorida B. hosil boʻladi. Bunday B. sariq, jigarrang yoki qora rangli kattik moysimon yoxud smolasimon moddalar boʻlib, ularning elementar tarkibida 75—87% uglerod va 7—12% vodorod boʻladi. B. va ular asosida olingan mahsulotlar (asfaltbetonlar, asfaltpolimerbetonlar, ruberoidlar, bitum loklar, bitum emulsiyalar, germetiklovchi moddalar va boshqalar) aerodromlar va avtomobil yoʻllari yuzasini koplashda, platinalar, kanallar va yoʻl qurilishida, quvurlar yuzasini qoplashda, elektr texnikasida, turli kabel va izolyatsiya materiallarini tayyorlashda, tom yopish materiallari sifatida va boshqalarda qoʻllanadi.

Rustam Maʼrupov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bifidobakteriyalar

Bifidobakteriyalar (lotincha Biﬁdus – ikkiga boʻlingan, ayri va bakteriyalar) – sut achituvchi bakteriyalar turi, foydali mikroblar; Bifidobakteriyalar spora hosil qilmaydigan gram musbat ayri uchli tayoqchalar shaklida boʻlib, chirituvchi va kasallik tugʻdiruvchi mikroblarning rivojlanishini toʻxtatadi, uglevodlarning hazm boʻlishini taʼminlaydi, shuningdek V, K, qisman S vitaminlar hosil qiladi. Bola koʻkrakdan ajratilgach, Bifidobakteriyalar oʻrniga ichakning odatdagi mikroflorasi paydo boʻladi. Uning tarkibida ham Bifidobakteriyalar boʻladi. Ichak disbakteriozini davolashda Bifidobakteriyalar dori sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bifurkatsiya

Bifurkatsiya (lot. bifurcus ikkiga boʻlinish) — baʼzi aʼzolar yoki kon tomirlarining ayri singari ikkiga boʻlinishi. Masalan, aortaning oʻng va chap umumiy yonbosh arteriyasiga boʻlinishi — aorta B.si, kekirdakning ikkita bronxga boʻlinishi — kekirdak Bifurkatsiyasi, uyqu arteriyasining ichki va tashqi uyqu arteriyasiga ajralgan joyi va hoka
zo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bichilish

Bichilish – badanning tabiiy burmalaridagi terining ishqalanib qizarishi. Asosan, dumba burmalari, chov, oyoq barmoqlarining orasi, qoʻltiq osti, ayollarda sut bezlarining osti bichiladi. Koʻp terlash va koʻp yogʻ chiqib turishi, oqchil kelishi, siydik tuta olmaslik bichilishga sabab boʻladi. Bichilish yilning issiq paytlarida koʻproq kuzatiladi. Bichilish chaqaloqlarda, semiz kishilarda, qand kasalligi bilan ogʻriganlarda koʻp uchraydi. Bichilgan joy yalligʻlanib qichishadi, qizarib, pilchillab turadi, teri burmalari ostida yoriqlar paydo boʻladi. Baʼzan, yiringli yoki zamburugʻli kasalliklar qoʻshilishi mumkin. Bichilishning oldini olish uchun terini toza tutish, ozodalik qoidalariga rioya etish, chaqaloqlarni toʻgʻri parvarish qilish, koʻp terlashga qarshi choralar koʻrish lozim. Chaqaloqlar choʻmiltirilganidan va semiz kishilar yuvinganidan keyin teri burmalariga qizdirilgan oʻsimlik moyi surtish yoki upa (talk) sepib qoʻyish kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bichish

Bichish – 1) kiyim tikish uchun gazlamani kishining boʻybastiga muvofiq qilib (belgilab yoki andoza asosida) qiyib olish. Masalan, doʻppi bichish – gazlamadan doʻppining tarki va kizaklarini andozaga solib qirqib olish; 2) miskarlik, tunukasozlik kabilarda mis yoki tunuka taxtadan asbob, idish va boshqa qismlarini oʻlchab qirqib olish; 3) imorat oʻrnini oʻlchab, belgilash; 4) axtalash.

Manbalar
Bichish mashinasi

Bichish mashinasi – tikuvchilik korxonalarida gazlama bichish uchun moʻljallangan qurilma. Kiyimlarni yakka tartibda tikish korxonalari (atelyelar)da gazlama bir qavatli qilib bichiladi. Yirik tikuvchilik korxonalarida esa toʻshama (yaʼni bir necha qavat, mas, 40–160 mm balandlikdagi toʻshama) holida bichiladi. Gazlama toʻshamalari qoʻlda suriladigan bichish mashinasi yordamida qirqiladi. U asosan elektr dvigatel, krivoshipshatunli mexanizm, pichoq va dvigatelni koʻtarib turuvchi ustundan iborat (rasmga q.) Bichiqchilar toʻshamaning eng yuqorisidagi gazlama sirtiga andoza (lekalo) yordamida boʻr bilan bichish qiyofasini chizib olishadi. Bichish mashinasi pichogʻi shu chiziqlar boʻylab yuritilib, gazlama qirqib chiqiladi. Bichish mashinasining bir necha xili va rusumi mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Isayev V. V., Tikuvchilik korxonalarining jixozlari, T., 1986.
Nikita Bichurin

Nikita Yakovlevich Bichurin (Iakinf) (1777.29.8, hozirgi Rossiya Federatsiyasining Chuvashiya muxtor respublikasi Cheboksari tumani —1853.11.5, Peterburg) — xitoyshunos. 

Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1828-yildan), 14 yil (1807—21) Pekindagi rus liniy missiyasini boshqargan. Rossiya Tashki ishlar vazirligida tarjimon boʻlib ishlagan. B.ning ilmiy ishlari moʻgʻul va turkiyzabon xalklar tarixi, geografiyasi va etnografiyasiga oid. Uning Turon xalqlari qad. tarixiga bagʻishlangan "Qadimgi davrda Oʻrta Osiyoda yashagan xalklar haqida maʼlumotlar toʻplami" nomli uch qismdan iborat asari katta ilmiy qimmatga ega..

Manbalar 

 Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, t. 13, M.L., 1950-53.

1777-yilda tugʻilganlar
1853-yilda vafot etganlar
Olimlar
Turkologlar
Turkiston
Bishofit

Bishofit (nemis olimi G. Bishof familiyasidan) — galogenidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi MgCL26H,O. Qoʻshimchalari Vg (1% gacha). Monoklin singoniyali. Oq donador yoki tolasimon agregatlar. Gigroskolik. Taʼmi oʻtkir-achchiq. Magniy va uning birikmalari olinadigan xom ashyo. Tibbiyotda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Biela kometasi

Biela kometasi — chex astronomi V. Biela tomonidan 1826-yilda ochilgan kometa; u 1772 va 1806-yillari kuzatilgan kometalarning navbatdagi utishi ekanligi aniqlandi, 1832, 1846-1852-yillari ham koʻrindi va u 1846-yil ikki boʻlakka boʻlingani kuzatildi. 1852-yildan keyin Biela kometasi butunlay parchalanib ketdi, 1872-1885-yillari kometa qoldiqdari Yer bilan toʻqnashdi va meteor yomgʻirini hosil qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kometalar
Biyurgʻun

Biyurgʻun (lotincha ) – shoʻradoshlar oilasiga mansub o‘smilik. Shoxlari jigarrang, mayda bargli, past boʻyli, sershox, koʻp yillik yarim buta.

Botanik tavsifi 
Balandligi 5-25 sm past boʻyli bo'lib, pastki qismi yogʻochsimon poyalar bilan qoplangan. Shoxlari baland, koʻp hosil beradigan, koʻpincha och zangori-yashil yoki yashil rangda bo'ladi. Novdalari silindrsimon, pastki qismining diametri 1-2 mm, yalangliklarda uchraydigan, bir yillik kurtaklar hosil qiladigan sershox yarim butalar hosil qiladi. Biyurgʻunning bargi 40 mm gacha, baʼzan juda qisqargan 2-3 mm gacha boʻladi.

Barglari koʻp bo'lib, pastki va oʻrta qismi rivojlangan, uzunligi 2-5 mm, yarim silindrsimon, ustki yarmi bir oz kengaygan, oʻsimtasimon, koʻpincha juda qisqa, tez to'kilib ketadigan tuklardan iborat.

Gullari dona-dona, yon tomoni keng tuxumsimon, oʻtsimon, oʻsimtasimon, kalta novdasimon, boshoqsimon toʻpgullarda toʻplangan . Gulining eng yuqori qismi oʻsimtasimon, meva berishda deyarli avvalgi holatidan oʻzgarmaydi.

Mevasi katta tuxumsimon, oʻzida koʻp miqdorda suv toʻplagan, qizil rangda boʻladi.

Tarqalishi 
Tabiatda biyurgʻunning bu turi Yevroosiyo – Rossiyaning Yevropadagi qismi va janubi-sharqiy hududlari, Ozarbayjonning sharqiy hududlari, Eronning shimoliy hududlari, Kavkaz, Moʻgʻuliston, Qozogʻiston, Sibir, Shinjon va Markaziy Osiyoni qamrab olgan. Dengiz sathida 440 metrdan 1900 metrgacha balandlikda boʻlgan joylarda oʻsadi. Asosan Gobi choʻllarida uchratishimiz mumkin. Haligacha sunʼiy ravishda yetishtirlmagan va xonakilashtirilmagan.

Yarim choʻllarda katta maydonlarni egallab, tuyalar uchun katta ozuqaviy ahamiyatga ega boʻlib, ular uchun kuz va qishda yaxshi semirtiruvchi ozuqa, bahor va yozda kamroq isteʼmol qilinadi. Otlar, qoʻylar va echkilar uchun zararli hisoblanadi, chunki mahalliy statistikaga koʻra, biyurgʻunni isteʼmol qilgan yuqorida koʻrsatilgan hayvonlarning koʻpchiligida junlarning toʻkilishiga sabab boʻlgan. Asosan, taqir, shoʻr va shoʻrxok choʻllarda oʻsadi, yilning iyul oylarida gullaydi, urugʻi sentyabrda pishib yetiladi. Biyurgʻun tarkibida asosan 1,22% foiz miqdorida alkaloid, 7—9% foiz miqdorida oksalat kislotasi, 1,38% foiz miqdorida sirka kislotasi, va boshqa ishqor moddalari bor.

Oʻzbekistonda tarqalishi 
Biyurgʻun asosan Buxorodagi Qizilqum va Qoraqalpogʻistonning Ustyurt choʻllarida, shuningdek Qoraqum, Moʻyunqum choʻllari va Orolboʻyi hududlarida keng tarqalagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 
Ikki pallali oʻsimliklar

Botanika
Oʻsimliklar
Biya (daryo)

Biya — Oltoy oʻlkasidagi daryo, Ob daryosining eng yirik oʻng irmogʻi; Teles koʻlidan boshlanadi. Uzunligi 301 km, havzasining maydoni 37 ming km². B.ning yuqori qismi togʻlar orasidan, oʻrta qismi sertepa yerlardan, quyi qismi Lebed (oʻng) irmogʻi quyilgach, keng vodiydan oqadi. B. koʻproq qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Biysk shahri yonida 477 m³/sek. noyabrdan aprelgacha muzlaydi. B. quyilish joyidan 225 km masofada kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Bihishti

Bihishti, Behishti—oʻrtapishar vinobop uzum navi. Vatani Oʻrta Osiyo. Sharqiy navlar ekologik geografik guruhiga kiradi. Oʻzbekistonda rayonlashtirilgan. Tupining oʻsishi oʻrtacha, bargi toʻgarak yoki tuxumsimon, uch boʻlakchali. Guli ikki jinsli. Uzum boshi katta (boʻyi 20—30 sm, eni 8— 12 sm), silindrkonussimon, ogʻirligi 200—250 g. Gʻujumi dumaloq, sargʻishyashil yoki och qahrabo rangda, sershira, xushtaʼm, poʻsti qalinroq, yupqa gʻubor bilan qoplangan. Faol harorat yigʻindisi 3000—3500° boʻlganda 150 kunda pishadi (sentabr oxiri). Tarkibida 18—20% qand bor. Hosildorligi 180—200 s/ga. Bu nav issiq va quruq iqpimli, shoʻrlangan va sernam yerlarda moʻl hosil beradi. Novdalarini uzun qoldirib kesib, tupiga yelpigʻichsimon shakl beriladi. Buxoro viloyatida keng tarqalgan. Bihishtidan vino hamda sharbatlar tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Uzum navlari
Blankveksel

Blankveksel — qarz miqdori, sanasi va boshqa rekvizitlardan biri yoki bir nechtasi koʻrsatilmay imzolangan (veksel egasining imzosi quyilgan) veksel. Bir-biriga ishonuvchi hamkor tomonlar oʻrtasidagi veksel operatsiyalarini tezlatish uchun qoʻllanadi. Blankveksel lar muomalaga bank aksepti evaziga veksel egasi (trassant) tomonidan ham, qarzdor tomonidan ham chiqarilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blasto...

Blasto... (yun. blasto — oʻsimta, murtak, novda) — qushma soʻz boʻlagi; biol. va tibbiyot terminlarida pusht (embrion)ga aloqadorlikni biddiradi (mas, blastoderma, blastomerlar va hokazo).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blasto sel

Blasto sel (blasto... va yunoncha Koilos — boʻshliq), segment boʻshliq, boʻlinish boʻshligʻi, birlamchi tana boʻshligʻi — hayvonlar embrional rivojlanishi davrida blastomerlar oraligʻida hosil boʻladigan boʻshliq. Blasto sel kimyoviy tarkibiga ko'ra atrof muhitdan farq qiladigan suyuqlik bilan toʻlib turadi. Blasto sel blastulyatsiyaning oxiri, yaʼni blastula davrida ancha kengayadi. Blastulyatsiya jarayonida Blasto selni siljib kelayotgan hujayra elementlari asta-sekin siqib qoʻyadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologiya
Blastotsista

Blastotsista (blasto... va yun. Kystis — pufakcha), blastoderma pufakchasi — sut emizuvchi hayvonlar va odam pushti (urugʻlangan tuxum hujayra)ning maydalanishi jarayonida hosil boʻladigan moruladan keyingi davri; boshqa organizmlarda blastula bosqichiga moye keladi. Tarkibida embrion tuguni boʻlib, undan embrion va uning qobigʻi (pardasi) hosil boʻladi. B. tashqi devoridan trofoblast vujudga keladi. Blastotsist sutemizuvchilarning dastlabki embrion rivojlanishida hosil bo'lgan tuzilishdir. U embrionni hosil qiluvchi embrioblast deb ham ataladigan ichki hujayra massasiga (ICM) va trofoblast hujayralarining trofektoderma deb ataladigan tashqi qatlamiga ega. Bu qatlam hujayraning ichki massasini va blastokol deb ataladigan suyuqlik bilan to'ldirilgan bo'shliqni o'rab oladi. Kechki blastotsistda trofektoderma trofoblast deb ataladi. Trofoblastdan xorion va amnion, embrionni o'rab turgan ikkita xomilalik membrana hosil bo'ladi. Plasenta embrion xoriondan (xorionning villi rivojlanadigan qismi) va onaning bachadon to'qimasidan kelib chiqadi. "Blastosist" nomi yunoncha blastos ("nihol") va kyssis kystis ("quviq, kapsula") so'zlaridan kelib chiqqan. Boshqa hayvonlarda bu hujayralarning ajratilmagan to'pidan iborat tuzilish bo'lib, blastula deb ataladi.
Odamlarda blastotsist shakllanishi urug'lantirilgandan keyin taxminan besh kun o'tgach, morulada suyuqlik bilan to'ldirilgan bo'shliq ochilganda, 16 hujayradan iborat to'pning dastlabki embrion bosqichida boshlanadi. Blastotsistning diametri taxminan 0,1-0,2 mm bo'lib, tez bo'linishdan keyin (hujayra bo'linishi) 200-300 hujayradan iborat. Urug'lantirishdan taxminan etti kun o'tgach, blastotsist bachadon devorining endometriumiga joylashib, implantatsiyadan o'tadi. U yerda u keyingi rivojlanish jarayonlarini, shu jumladan gastrulyatsiyani boshdan kechiradi. Blastotsistning endometriumga joylashishi uchun uning tuxum qobig'i zona pellucidadan chiqishi kerak bo'lib, oldingi embrion bachadonga yo'l olayotganda fallop naychasiga yopishib qolishiga to'sqinlik qiladi.

Blastosistlarni in vitro urug'lantirish (IVF) qo'llash urug'lantirilgan tuxumni bachadonga o'tkazishdan oldin besh kun davomida etishtirishni o'z ichiga oladi. Bu an'anaviy IVFga qaraganda tug'ilishni davolashning samarali usuli bo'lishi mumkin. Blastotsistlarning ichki hujayra massasi embrion ildiz hujayralarining manbai bo'lib, ular hujayralarni tiklash, almashtirish va regeneratsiyani o'z ichiga olgan ildiz hujayralarini davolashda keng qoʻllanadi. IVF va boshqa tug'ilishni davolashda ham qo'llanilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blastula

Blastula (yun. blastos — murtak, maisa) — koʻp xujayrali hayvonlar embrional rivojlanishi — ontogenezi davrida hosil boʻladigan murtagi. Odatda erta, oʻrta va kechki Blastula boʻladi. Blastulaning tuzilishi tuxum hujayraning tuzilishi va maydalanish xususiyatlariga boglik. Tuxum xujayra toʻliq maydalanganida, odatda, seloblastula, baʼzan sterroblastula yoki yassi Blastula — plakula (blastomerlar ikkita parallel yuza boʻylab joylashganida) hosil boʻladi. Diskoidal chala maydalangan tuxum hujayralardan diskoblastula, tuxum hujayra sirti boʻlinganida epiblastula paydo boʻladi. Stomoblastula ham oʻziga xos Blastula hisoblanadi. Ayrim embriologlar morulani ham Blastulaning bir xili deb hisoblashadi. Blastula ontogenezning bir davri sifatida koʻp hujayrali hayvonlar kelib chiqishining umumiyligini va ular evolyutsiyasidagi parallelizmni koʻrsatuvchi dalil hisoblanadi.

Yana qarang 

 Embriologiya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blindaj

Blindaj (frans. blindag<blinder — qalqon, gʻov, toʻsiq) — bomba, toʻp oʻqi hamda minadan saqlanish uchun qurilgan mustahkam yertoʻla (harbiy istehkom). B. devorlari shibbalanadi, usti yogʻoch, temirbeton va tuproq bilan yopiladi. Birinchi marta Sevastopol mudofaasi (1854—55)da qoʻllangan. Birinchi jahon urushi (1914—18) va Ikkinchi jahon urushi (1939—45) da B.dan keng foydalanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blint

Blint ( — koʻr) — kitob muqovasini bezashda uning sirtiga boʻyoqsiz bosib tushiriladigan yassi shakllar. Bunda yassi shtamp muqova sirtida chuqurchalar qoldiradi. Blint kitob muqovasiga pardoz berish va uni boʻyoq bilan bosishda yoki zarqogʻoz (folga) qoplashga tayyorlashda mustaqil usul sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blok

Blok (inglizcha block) —1) gardishida zanjir, arqon, tasma uchun novi boʻlgan gʻildirak shaklidagi oddiy mexanizm yoki detal. Tortish kuchi yoʻnalishini oʻzgartirish, kuch yoki tezlikdan yutish uchun, baʼzan, burovchi momentni uzatish uchun ishlatiladi. Vazifasiga koʻra, yoʻnaltiruvchi, barobarlovchi, qoʻzgʻaluvchan va harakatlantiruvchi (valga aylanma harakat uzatuvchi) xillarga boʻlinadi. Kuchdan yoki tezlikdan yutish uchun murakkab blokdan iborat yuk koʻtarish mexanizmi — polistpast qoʻllanadi; 2) bir necha bir xil qismlardan iborat mashina uzeli, masalan, ichki yonuv dvigateli silindrlar bloki, koʻp shpindelli stanoklardagi shpindel bloki; 3) kitob bloki — kitobning tartibga solinib, mukrva ichiga solishga tayyorlangan listlari; 4) qurilishda — hajmiy blok— bino hajmining bir qismi (masalan, xona, kvartira va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blokada

Blokada (ing. blockade — qamal, qurshamoq) — 1) (harbiy) — harbiy harakatni amalga oshirishning dushman obʼyektini ajratib, yakkalab, tashqi aloqalarini izdan chiqarishga qaratilgan alohida shakli. Bundan maqsad dushman davlatning harbiyiqtisodiy qudratini sindirib, taslim boʻlishga majbur etishdan iborat (yana qarang Qamal); 2) (siyosiy) — biror davlatni muayyan talabni bajarishga majbur etish maqsadida uning tashqi aloqalariga putur yetkazishga qaratilgan siyosiy tadbirlar tizimi]]. Siyosiy B. davlatni diplomatik jihatdan yakkalab qoʻyishda ifodalanadi. Siyosiy B. koʻpincha iqtisodiy B., baʼzida harbiy B. bilan bogʻliq boʻladi. Ikkinchi jahon urushidan soʻng Gʻarb davlatlari milliy mustaqillik uchun kurash yoʻliga oʻtgan davlatlarga qarshi siyosiy B.ni keng miqyosda qoʻlladi; 3) (iqtisodiy) — biror davlatning xoʻjalik taraqqiyotini izdan chiqarish maqsadida uni iqtisodiy jihatdan yakkalab qoʻyish. Tashqi savdo, moliya, qarz va boshqa iqtisodiy aloqalarni toʻxtatib qoʻyish (taqiqlash) yoʻli bilan amalga oshiriladi. Odatda, siyosiy va aksariyat harbiy B. bilan qoʻshib amalga oshiriladi; 4) (tibbiy) — biror aʼzo yoki sistemaning funksiyasini vaqtincha toʻxtatish, mas, yurak B.si — yurakning impuls oʻtkazuvchi sistemasi boʻylab impuls oʻtishini toʻxtatish; novokainli B.— novokain purkab qilinadigan muolaja, bunda novokain nerv hujayralariga yalligʻlanish va allergiyaga qarshi taʼsir koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Siyosiy atamalar
Siyosiy harakatlar
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Bloking-generator

Bloking-generator — muayyan vaq oraligʻi (intervali)dan keyin takrorlanadigan qisqa muddatli (taxminan 1 mks) elektr impulslari ishlab chiqaradigan generator; transformatorli teskari aloqa sxemasida ishlaydigan relaksatsion qurilma. Impulslar qisqauzunligini kondensator sigʻimini oʻzgartirish yoʻli bilan rostlab turish mumkin. Impuls texnika qurilmalarida, televizion va radiolokatsion yoyuvchi qurilmalarda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blokirovka

Blokirovka ( — toʻsish) — apparat, mashina ish organlari (elementlari)ni yoki elektr sxemalarni maʼlum holatda (blokirovka taʼsiri olinganda ham saqlanadigan holatda) tutib turishni taʼminlaydigan usullar va vositalar majmui.

Blokirovka mexanik, optik, magnit yoki elektrik (sxemali) taʼsir vositasida amalga oshiriladi, apparat va mashinani dastlabki holatiga qaytaruvchi yoki ruxsat etiladigan yangi ish holatiga oʻtkazuvchi qismiga taʼsir etib blokirovka  taʼsiri toʻxtatiladi. Blokirovka transportda, energiya tizimlarida, elektr stansiyalarida, sanoat korxonalarida, hisoblash texnikasida, ishlab chiqarish va turmushda ishlatiladigan turli apparat va asboblarda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nicolaas Bloembergen

Nicolaas Bloembergen () (11-mart 1920 – 5-sentyabr 2017) — amerikalik fizik. Niderlandiyada tugʻilgan. 1949-yildan AQShda. Ilmiy ishlari yadroviy magnit va elektron paramagnit rezonansga, nochizigʻiy optikaga, kvant elektronikaga oid. Radiodiapazondagi paramagnit kvant kuchaytirgichni yaratishda 3 sath usulini qoʻllashni tavsiya etdi. Nobel mukofoti laureati (1981, V. Shavlov bilan hamkorliqda).

Manbalar 

	

Olimlar
Fiziklar
1920-yilda tugʻilganlar
11-martda tugʻilganlar
5-sentyabrda vafot etganlar
2017-yilda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Blondel Fransua

Blondel Fransua (1618.15.7, Ribemon, Pikardiya — 1686.21.1, Parij) — fransuz meʼmori, klassitsizm namoyandasi, nazariyotchi meʼmor. Qirollikdagi meʼmorlik akademiyasi direktori (1671-yildan). Italiyaning Qad. va Uygʻonish davri meʼmorligi taʼsirida binolar barpo etgan (Parijdagi SenDen darvozasi, 1672 va boshqalar), shahar va qoʻrgʻonlar loyihasini yaratgan. "Meʼmorlik kursi" asarini yozgan (1675—83).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1618-yilda tugʻilganlar
15-iyulda tugʻilganlar
Parijda tugʻilganlar
1686-yilda vafot etganlar
Felix Bloch

Felix Bloch () (23-oktyabr 1905, Syurix, Shveysariya — 10-sentyabr 1983, Syurix) — amerikalik fizik, qattiq jismlarning kvant nazariyasi asoschilaridan biri. 1934-yildan AQShda. Kristallarning energetik spektri nazariyasini, ferromagnetiklar magnitlanganligining mutlaq nol yaqinidagi temperaturaviy boglanishligini ishlab chikdi. Yadro magnit rezonansini kashf qildi (1946). Nobel mukofoti laureati (1952; E. Pyorsell bilan hamkorlikda).

Manbalar 

	

Fiziklar
1905-yilda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
23-oktyabrda tugʻilganlar
10-sentyabrda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Nikolay Bloxin

Nikolay Nikolayevich Bloxin (1912-yil, 21-aprel, Nijniy Novgorod gubernyasi Lukoyanov shahri — 1993-yil,16-may) — xirurgonkolog, akademik. (1979), Tibbiyot Fanlar akademiyasi akademik (1960) va prezidenti (1960-1968, 1977- 1987), 1952-yildan oʻzi tashkil etgan Tibbiyot Fanlar akademiyasi eksperimental va klinik onkologiya instituti direktori; onkologiya ilmiy markazi direktori (1975-yildan). Ilmiy ishlari toʻgʻri ichak va meʼda rakini plastik operatsiya qilish va jarrohlik yoʻli bilan davolash usullariga bagʻishlangan. Xalqaro rakka qarshi uyushma prezidenti (1966-yildan), shu uyushmaning faxriy prezidenti (1970-yildan).

Manbalar 

1912-yilda tugʻilganlar
1993-yilda vafot etganlar
16-mayda vafot etganlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
4-mayda tugʻilganlar
Dmitriy Bloxinsev

Dmitriy Ivanovich Bloxinsev (1908.11.1 Moskva 1979) - fizik, akademik (1958). Dunyoda birinchi atom elektr stansiyasi (AES)ni loyihalash va qurishga rahbarlik qilgan. Ilmiy ishlari kvant mexanika, atom va yadro fizikasi, yadro reaktorlari nazariyasi, elementar zarralar fizikasiga oid.

Manbalar 

 

1908-yilda tugʻilganlar
11-yanvarda tugʻilganlar
Moskvada tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
Patrick Blackett

Patrick Blackett () (18-noyabr 1897, London – 13-iyul 1974, London) — ingliz fizigi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1933) va prezidenti (1965—70). Oʻzi takomillashtirgan Vilson kamerasi yordamida kosmik nurlar fizikasiga doyr ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1948).

Manbalar 

	

Olimlar
Fiziklar
1897-yilda tugʻilganlar
18-noyabrda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
13-iyulda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Blackpool

Blekpul (Blackpool)— Buyuk Britaniyaning gʻarbidagi shahar, Lankashir grafligida. Irlandiya dengizi sohilida. Aholisi 144 ming kishidan ortiq. Kurort shahar. Angliya siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari konferensiyalar oʻtkazadigan joy.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bobaytogʻ

Bobaytogʻ — Toshkent viloyatshshgp togʻ. Chatqol tizmasining janubi-gʻarbiy tarmogʻi. Bobaytogʻning Ohangaron vodiysi (Ohangaron suv ombori sohili)ga qaragan yon bagʻri tik. Eng baland joyi 3555 m. Togʻning yuqori qismida alp tipidagi relyef shakllari bor. Yon bagʻirlari Ohangaron daryosining irmoqlari bilan kuchli parchalangan. Suvayirgich qismi yassi. Shimoliy yon bagʻirlari kamroq parchalangan. Soy vodiylari chuqur va tor. Bobaytogʻ quyi triasning intruziv kristalli jinslari (granitporfirit, siyenit, felzitporfirlar, tufli lava va boshqalar) dan tashkil topgan. Bobaytogʻdan Ohangaronning Jiblon, Koʻyindi, Ertosh, Yaxandak kabi sersuv soylari boshlanadi. Togʻ yon bagʻrida buloqlar ham mavjud. Yon bagʻirlarning quyi qismlaridagi (1200-1600 m) qoʻngʻir togʻ oʻrmon tuproqlarda shuvoq aralash bugʻdoyiq, undan yuqoriroqda yongʻoqzorlar, togʻolma, togʻolcha, balandroq yon bagʻirlardagi (1700-2800 m) jigarrang tuproqlarda bugʻdoyiq, togʻshuvoq, togʻshayir oʻt oʻsimliklari orasida zarafshon archasi, saurarcha, yuqoriroq qismlarida oʻrikarcha (turkiston archasi) oʻsadi. Bobaytogʻning suvayirgʻich qismidagi mayda shagʻalli jigarrang tuproqlarda togʻ kserofitlari, toshloq och qoʻngʻir tuproqlarda turli oʻtli betaga, kovrak, qiziltikon tarqalgan. Bobaytogʻdan yoz va kuzda yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Togʻlar
Toshkent viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Bobina

Bobina (frans. bobine — gʻaltak) — 1) toʻqimachilikda ip, tola oʻralgan gardishsiz gʻaltak; silindr yoki konus shaklida boʻladi; 2) ichki yonuv dvigateli va boshqa qurilmalar uchun akkumulyatorlar batareyasidan oʻt oldirish gʻaltagi. Akkumulyatorning past (6—12 V) kuchlanishli oʻzgarmas tokini yuqori (10—30 kV) kuchlanishli tokka aylantirib beradi. U oʻzak hamda birlamchi va ikkilamchi chulgʻamlardan iborat. Induksion gʻaltak deb ham ataladi; 3) hisoblash texnikasida, tovush yozib olish qurilmalarida — magnit lenta oʻraladigan gʻaltak; 4) kinoapparatlarda — kinolenta oʻraladigan gʻaltak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kino va video texnologiyalari
Bobo

Bobo, buva — 1) otaning va onaning otasi; 2) turkiy xalqlar oʻzidan oldingi yetti pusht (nayel) shajarasini bilishi shart boʻlgan. Shu yetti pushtning birinchisi katta B. deyilgan; 3) hozir qarindosh boʻlmagan yoshi ulugʻ keksa kishilarga murojaat qilganda ham hurmat yuzasidan bobo soʻzi ishlatiladi; 4) aziz-avliyolar nomiga qoʻshib ishlatiladi: masalan, shayx Zayniddin bobo va boshqa; 5) Buxoroning katta dahalaridagi bosh mirshab unvoni.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bobo mirak qoʻzgʻoloni

Bobo mirak qoʻzgʻoloni — Buxoro xonligida shayboniylarta qarshi koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni (16-asr 40- yillari). Yirik yer egalari. viloyat hokimlarining markaziy hokimiyatga boʻysunmasliklari natijasida Buxoro xonligidan ayrim viloyatlar (Balx, Samarqand) qatori kichik shaharlar ham ajralib chiqa boshlagan. Qarshi viloyatining Koson shahrida joʻybor xoʻjalari Abul Baqoning togʻasi Bobo Mirak umumxalq qoʻzgʻoloniga rahbarlikni oʻz qoʻliga olgan. Qoʻzgʻolon shu qadar kuchli tus olganki, birinchidan, unga qarshi barcha shayboniy xonlar va sultonlar jam boʻlib otlanishgan, ikkinchidan, qoʻzgʻolonchilar va shayboniylar qushini oʻrtasidagi kurash uch oy davom etgan. Nihoyat, shayboniylar ustun kelib kosonliklarning qarshiligini sindirishgan, ular shaharga bostirib kirib aholini qatli om qilishgan, Bobo Mirak qoʻlga olinib azoblab qatl etilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Axmedov B., Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985, s. 180.
Bobo Savdoyi

Bobo savdoyi (taxalluslari Xovariy, Savdoyi) (15-asr, Abivard) — shoir. Bobo savdoyi  qasidanavislikda mashhur boʻlgan. Boysunqur Mirzo saroyida xizmat qilgan, malik ushshuaro unvoniga ega boʻlgan. Abivardlik shoirlarga ustozlik qilgan. Sheʼrlarida ayrim yuqori tabaqa vakillarini tanqid qilgan. Boysunqur Mirzoga yozgan qasidalarida podshohni oddiy xalqqa shafqat qilishga chaqirgan. Shoir haqida Navoiy ("Majolis unnafois"), 3. Vosifiy ("Badoye ulvaqoye") asarlarida maʼlumot bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Shoirlar
Bobo sangu

Bobo sangu (14-asr) —Amir Temurpirlaridan biri. Andxud shahridan. 1381-yil fevralda Amir Temur Xurosonga qilgan birinchi yurishida uni ziyorat qilgan. Shunda Bobo sangu jazava holatida Sohibqironning oyogʻi ostiga qoʻyning toʻshini tashlagan. Amir Temur bundan "Xuroson yer yuzining toʻshidur, bizga tangri uni bergusidir", deb xulosa chiqargan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Bobo til

Bobo til — bir oilani tashkil qiluvchi, genetik jihatdan oʻzaro boglits tillar kelib chiqqan qadimiy til. Masalan, turkiy tillar, xususan oʻzbek tili tarixi oltoy bobo tilidan boshlanadi. Manbalarda koʻrsatilishicha, oltoy bobo tili ilk bor tungusmanjur va turkmoʻgʻul tillariga, soʻng turkmoʻgʻul tili oʻz navbatida turk va moʻgʻul tillariga ajralgan va hokazo. Shuningdek lotin tili roman tillar, yaʼni fransuz, italyan, ispan, rumin va boshqa tillar uchun Bobo til hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tilshunoslik
Bobo figʻoniy Sheroziy

BOBO FIGʻONIY Sheroziy (?, Sheroz — 1519, Mashhad) — fors shoiri. Husayn Boyqaro, soʻngra Sulton Yaʼqub Oq qoʻyunli (1470—90) saroyida xizmat qilgan. Unga "Shoirlar bobosi" degan faxriy unvon berilgan, taxallusi shundan olingan. B. F. gʻazal va qasida, qitʼa, ruboiy va boshqa janrlarda ijod qilgan. Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida gʻazallar devoni (inv № 1371), gʻazal va qasidalari( inv. № 2294/1, 1041/IV) saqlanmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Kishilar
Shoirlar
1519-yilda vafot etganlar
Bobobek

Bobobek (? taxminan 1753) - Qoʻqon xoni (1752—53). Abdurahimbiynit katta oʻgʻli. Jungʻarlar (baʼzi manbalarda qalmoqlar) 1740-yillarda Qoʻqonni qamal qilganlarida Abdulkarimbiy jiyani Bobobekni garov sifatida oq uylik qilib dushmanlarga berishga majbur boʻlgan. Bobobek Quqon yaqinidagi Qaynar degan qishloqda jungʻarlar (qalmoklar) orasida yashagan va taxminan 1752—53 yillarda Qoʻqon taxtini qalmoqlar nomidan 10 oy boshqargan. 1753-yil beklar kengashi Qoʻqon lashkarini Oʻratepani egallash uchun joʻnatishga qaror qilgan. Qoʻshin safarga otlanib Beshariqqa yetganda Bobobek oʻldirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Qoʻqon xonligi hukmdorlari
1753-yilda vafot etganlar
Bobobek (hokim)

Bobobek — Shahrisabz hokimi (1865— 70), kenagas urugʻining achamayli aymogʻidan. Otasi Hakimbek vafotidan soʻng (1865) Shahrisabz begi etib saylangan. Bobobek va Kitob begi Joʻrabeklar oʻzaro ittifoq tuzib, Buxoro amirligidan ajralib chiqish uchun kurashganlar. Ular ruslar tomonidan bosib olingan Samarqand hisorini 1868-yil yozida qamal qilishda Samarqand aholisiga yordam berishgan. Zarafshonning yuqori qismida joylashgan Qoʻshtut tumanini ruslardan himoya qilishda jonbozlik koʻrsatishgan. Amir Muzaffar bilan oʻzaro bitim tuzgan general K. P. Kaufman qaysar beklarni tormor qilish uchun 1870-yil 11 avgustda general Abramov boshchiligida Shahrisabz va Kitobga rus qoʻshinlarini joʻnatgan. Shahrisabz va Kitob aholisi yaxshi qurollangan rus qoʻshinlariga qarshi toʻrt kun qattiq qarshilik koʻrsatganlaridan soʻng yengilganlar. Bobobek va Joʻrabek oz sonli qoʻshinlari (200 kishiga yaqin) bilan Zarafshonning yuqori oqimida joylashgan togʻlarga chekinganlar. U yerda Qoʻqon xonligi qoʻshinlari tomonidan asir olinib, Xudoyorxonnint topshirigʻi bilan Toshkentga, K. P. Kaufman ixtiyoriga joʻnatilgan. Beklarning Xudoyorxonga nisbatan adovatidan ustomonlik bilan foydalangan Kaufman ularni harbiy xizmatga olib, Qoʻqon xonligini uzilkesil bosib olish maqsadida uyushtirilgan 1875—76 yillardagi harbiy yurishga jalb etgan. Mana shu yurishda koʻrsatgan xizmatlari uchun Bobobek mayor, Joʻrabek podpolkovnik harbiy unvoni bilan takdirlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shahrisabz beklari
Bobodehqon

Bobodehqon – 1) dehqonchilik kasbining ustasi, mirishkor, tajribali keksa dehqon. Dehqonchilik ishlariga mohir, oʻz ishining sohibi boʻlgan dehqonlarni Oʻrta Osiyoda qadimdan Bobodehqon deb atashgan. Kishilar dehqonchilikda ulardan maslahatlar olishgan, ularning izidan borishga odatlanishgan; 2) Biz bobodehqonlarimizning qadrlashimiz va eʼzozlashimiz kerak. Ular bizning hayotimizga juda koʻp hissa qoʻshganlar. Biz har xil meva va sabzavotlarni doʻkonlardan olsak, doʻkondagilar dehqonlardan olishadi. Bobodehqonlar juda koʻp mehnat qilishadi. Bizlar ham ularga oʻxshab mehnatkash boʻlishni oʻrganishimiz kerak;

Adabiyotlar 
kasblar
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bobodiulaso

Bobodiulaso (Bobo-Dioulasso) — Burkina-Faso janubi-gʻarbidagi shahar, Uz provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 229 ming kishidan ziyod. Transport yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Mamlakatning iqtisodiy markazi. Oʻsimlik moyi, sovun, pivo korxonalari, paxta tozalaydigan va sholi oqlaydigan korxonalar, gugurt va sigareta fabrikalari bor. Hunarmandchilik (gilam toʻqish) rivojlangan. Bobo-Dioulasso atrofida yirik kvarsitli gil qatlamlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Burkina Faso aholi punktlari
Arshavir Boboyev

Arshavir Grigorevich Boboyev (1919.21.11, Ashxobod — 1999.1.11, Toshkent) — geolog , Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir a’zosi (1974). geol.mineralogiya fanlari direktori (1957), professor (1960), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan neftchi (1964), Ozarbayjon industrial institutini tugatgan (1947). Oʻzbekiston Geol. vazirligiga qarashli Neft va gaz konlari geol.si va razvedka institutida boʻlim boshligʻi (1969— 89). Lab. mudiri (1989-yildan). Ilmiy ishlari litologiya, paleogeografiya, regional geologiya, geotektonika, neft va gaz konlari geolxiga bagʻishlangan. Oʻzbekistonning gʻarbiy va janubiy viloyatlarida hamda Misrda neft va gaz konlarini qidirib topish va ishga solishsa ishtirok etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Olimlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Sobir Boboyev

Sobir Boboyev (1920.30.12, Toshkent) — kompozitor, Oʻzbekiston da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1949). 1943—47 yillari Oʻzbekiston radiosi xorida ishlagan. Oʻzbekiston Kompozitorlar uyushmasining raisi (194855, 196065, 198185), Samarqand opera va balet teatrida badiiy rahbar va direktor (1966—69), Oʻzbek davlat filarmoniyasida badiiy rahbar (1972—76). 3 opera — "Hamza" (K. Yashin, 1961), "Yoriltosh" (Sh. Saʼdulla, 1967, birinchi oʻzbek bolalar operasi), "Fidoyilar" (Sh. Saʼdulla, 1972, 2tahriri 1984); 8 musiqali drama va komediya, jumladan "Dalada bayram" (Sh. Saʼdulla dramasi, D. Zokirov bilan hamkorliqda, 1954), "Vatan ishqi" (Sh. Saʼdulla, Z. Fatxullin, 1957), "Ikki bilaguzuk" (Sh. Saʼdulla, 1963), "Muhabbat qoʻshigʻi" (P. Tlegenov, 1980) va boshqa; kantata, orkestr asarlari, Navoiy, Mashrab, Nodira hamda zamonaviy oʻzbek shoirlari gʻazallariga romans va qoʻshiklar bastalagan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1920-yilda tugʻilganlar
20-dekabrda tugʻilganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
Qurbonali Boboyev

Boboyev Qurbonali Latipovich (1910.26.12, Oqmoʻla shahri2000.5,8, Toshkent) — geolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1974). geol.mineralogiya fanlari doktori (1962), professor (1963). Oʻrta Osiyo industrial intni tugatgach (1936), geol. ixtisosidagi turli muassasalarda foydali qazilmalarni qidirish ishlariga rahbarlik qilgan. Urush qatnashchisi (1942—43). 1944-yildan "Oʻzbekoltinkamyobmet" trestida bosh geolog, direktor oʻrinbosari. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya instituti direktori oʻrinbosari va direktori (1947—56) Oʻrta Osiyo Geol. va mineral xom ashyo ilmiy tadqiqot instituti direktori (1956—66). 1967-yildan Mineral resurslar ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim. Geologik jarayonlar harakteristikasi prinsiplarini ishlab chiqib, Oʻrta Osiyoni geologikstrukturaviy rayonlashtirish sxemasini va shu asosda metallogenik va prognoz qilish sxematik haritalarini tuzgan. 1983-yildan Ruda konlari genezisi boʻyicha Xalqaro assotsiatsiya (AQSH) haqiqiy aʼzosi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
1910-yilda tugʻilganlar
26-dekabrda tugʻilganlar
2000-yilda vafot etganlar
5-avgustda vafot etganlar