Amsterdam arxitektura uslubi

Amsterdam uslubi (gollandcha: Amsterdamse) 1910-yildan taxminan 1930-yilgacha Gollandiyada vujudga kelgan arxitektura uslubi. Amsterdam uslubi harakati xalqaro Ekspresyonist arxitekturaning bir qismi boʻlib, baʼzan nemis Brick Ekspresyonizmi bilan bogʻliq holda ham boʻlgan.

Amsterdam uslubining binolari yumaloq yoki organik koʻrinishga ega boʻlgan murakkab toshli va gʻishtli boʻlgan hamda nisbatan anʼanaviy massiv va ichki va tashqi qurilish elementlarining murakkab sxemasini birlashtirish bilan tasvirlangan. Uslub dekorativ tosh, badiiy shisha, zarb qilingan temir buyumlar, shpallar yoki narvon oynalari (gorizontal panjarali) va birlashtirilgan meʼmoriy haykallar bilan bezatilgan. Maqsad ichki va tashqi koʻrinishdagi umumiy arxitektura tajribasini yaratish boʻlgan.

1920-yillardagi turli zamonaviy harakatlar 

Sotsialistik gʻoyalar bilan singdirilgan Amsterdam uslubi koʻpincha ishchilar turar-joylari, mahalliy muassasalar va maktablarda qoʻllangan. Gollandiyaning koʻplab shaharlari uchun Xendrik Berlage yangi shahar sxemalarini ishlab chiqdi, unda Amsterdam uslubining meʼmorlari esa binolar uchun mas’ul edi. Arxitektura uslubiga kelsak, Mishel de Klerk Berlajga qaraganda boshqacha qarashga ega edi. „Bouwkundig Weekblad 45/1916“ jurnalida Mishel de Klerk Berlagening Golland anʼanaviyligi uslubidagi yaqinda qurilgan binolarini tanqid qildi. Shu nuqtai nazardan, Berlage tomonidan 1905-yilgi fond birjasini anʼanaviy arxitekturaning boshlangʻich nuqtasi sifatida koʻrish mumkin. 1920-yildan 1930-yilgacha Gollandiyada turli xil parallel harakatlar rivojlandi ular:

 Anʼanaviylik (Kropholler, qisman Berlage)
 Ekspressionizm (de Klerk, Kramer)
 De Stijl (Rietveld, Oud, van Doesburg De Stijl/1917 manifestida Amsterdam uslubining „zamonaviy barokko“siga qarshi)
 Ratsionalizm (van Eesteren, van Tijen, Merkelbax De-8/1927 manifest bilan Amsterdam uslubiga qarshi)
 Konstruktivizm (Duiker, van der Vlugt)
 Dudok va Berlajning oʻziga xos gʻisht-kubizmi.

Amsterdam uslubining ekspressionistik arxitekturasi 1920-yillarning eng muvaffaqiyatli uslubi edi. Koʻpgina xorijiy meʼmorlar uchun Amsterdam yangi shahar kengaytmalari uchun kelgan edi. Ammo anʼanaviylik harakati Delft Texnologiya Universitetida Martinus Granpre Molière tomonidan taqdim etilgan Delft maktabi tufayli 1950-yillarga qadar uzoqroq davom etdi. 1960-yillarda ratsionalistik harakat hukmron edi. Gollandiyalik ratsionalist Villem van Tijen taniqli nutqida Amsterdam uslubini meʼmorlar uchun ogohlantirish namunasi deb eʼlon qildi (Forum 9/1960-61 da nashr etilgan). 1961-yilda Piet Kramer vafotidan keyin uning ekspressionistik asariga hech qanday arxitektura muassasasi yoki muzey qiziqmadi. Shuning uchun uning barcha chizmalari va maketlari yoqib yuborilgan.

Amsterdam uslubining kelib chiqishi 

Amsterdam uslubi arxitektor Eduard Kuypersning Amsterdamda joylashgan idorasidan kelib chiqqan. Cuypersning oʻzi ilgʻor meʼmor boʻlmasada, u oʻz xodimlariga rivojlanish uchun koʻp imkoniyatlar berdi. Amsterdam uslubining uch rahbarlari Mishel de Klerk, Yoxan van der Mey va Piet Kramer taxminan 1910-yilgacha Kuypers uchun ishlagan. 1905-yilda Amsterdam qurilish kodeksini yaratgan birinchi shahar boʻldi va shahar keyinchalik oʻzining qurilgan muhitiga badiiy birlik va qarashni olib kelish uchun „Estetik maslahatchi“ sifatida maxsus lavozimda Yoxan van der Meyni yolladi.

Van der Meyning yirik komissiyasi, 1912-yilgi kooperativ-tijorat Scheepvarthuis (Yuk tashish uyi) harakatning boshlangʻich nuqtasi hisoblanadi va ularning uchtasi ushbu binoda hamkorlik qilishgan. Eng koʻp Amsterdam uslubi binolari shu shaharda joylashgan. Harakat va uning izdoshlari Berlagening Amsterdamni kengaytirish boʻyicha umumiy rejalarida muhim rol oʻynadi.

Amsterdam uslubining eng muhim meʼmorlari va virtuoz rassomlari Mishel de Klerk va Piet Kramer edi. Boshqa aʼzolar orasida Jan Gratama (uning nomini bergan), Berend Tobia Boeyinga, PH Endt, H. Th. Wijdeveld, JF Staal, CJ Blaauw va PL Marnette. 1918-1931-yillarda nashr etilgan Wendingen („Windings“ yoki „Changes“) jurnali Amsterdam uslubi harakatining jurnali edi.

1923-yilda De Klerk vafot etgach, uslub oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. 1926-yilda Piet Kramer tomonidan Gaagadagi De Bijenkorf doʻkoni Amsterdam uslubining „klassik“ ekspressionizmining soʻnggi namunasi hisoblanadi.

Amsterdam uslubining taʼsiri Gollandiya Sharqiy Hindistonida davom etdi, bu yerda uning yetakchi tarafdorlaridan biri kashshof Indoneziya meʼmori Liem Bvan Tjie edi.

Ichki dizayn 
Amsterdam uslubi arxitekturadan tashqari ichki dizaynni ham qamrab oldi, natijada mebel va gilamlardan tortib lampalar va soatlargacha boʻlgan buyumlar ishlab chiqarildi. Qiziqish 1970-yillarda va 21-asr boshlarida qayta tiklandi.

Galareya

Manbalar

Adabiyotlar 

 Wim de Wit, Amsterdam maktabi — Gollandiyalik ekspressionistik arxitektura 1915-1930, MIT Press, Kembrij massivi, 1983-yil
 Maristella Casciato, Amsterdam maktabi, 010 nashriyoti, Rotterdam 1991-yil
 Jozef Bux, Niderlandiyada bir asr arxitekturasi, NAI Publishers, Rotterdam 1995-yil
 Martijn F. Le Coultre, Wendingen 1918-1932, V+K Publishing, Blaricum 2001 [Gollandiya nashri]
 Wendingen, Gollandiya arxitektura va sanʼat jurnali. Ekspressionistik arxitektura asosiy mavzu: Amsterdam maktabi (de Klerk, Kramer), Mendelsohn, Finsterlin, Feininger va boshqalar. Amsterdam va Santpurda tahrirlangan, 1918-1932. 1917-yilda De Stijl harakatiga qarshi harakat.

Havolalar 

 Arximon
 Xet Schip shahrida joylashgan Amsterdam maktabi muzeyi
 Amsterdam maktabi (golland tilida)
 Amsterdam arxitektura maktabi konturi va rasmlari
 Ekskursiya + fotosuratlar
 Arxitektura
Arxitekturadagi uslublar