''Skarlatina"kasalligi

Skarlatina- Streptococcus pyogenes A guruh streptokokklar (GAS) keltirib chiqaradigan yuqumli infeksion kasallik hisoblanadi.Bu ko'pincha 5 yoshdan 15 yoshgacha boʻlgan bolalarda patologik holatlarni yuzaga keltiradi.Kasallik tomoq og'rig'i, isitma, bosh og'rig'i, limfa tugunlarining shishishi va toshmalarrning tanaga toshishi bilan xarakterlanadi[2]. Yuz qizarib, tanaga qizil toshma toshadi va oqish dog'lar paydo bo'ladi[3].Til qizil va notekis bo'lishi mumkin[2].S. pyogenes tomonidan ishlab chiqarilgan ekzotoksinlarning kapillyar shikastlanishi natijasida simptom paydo bo'ladi[4]. Qora pigmentli terida toshmalarni aniqlash qiyinchilik yuzaga keltirishi mumkin.

Skarlatinaning tomoq yoki teri shakllari oz sonli odamlarda rivojlanishi mumkin. Bakteriyalar odatda yo'talayotgan yoki aksirgan odamlar tomonidan tarqaladi.Odam bakteriyalar tushgan narsaga tegib, keyin og'ziga yoki burniga tegish bilan kasallik qo'zg'atuvchisini yuqtirib oladi.

Skarlatina uchun maxsus emlash choralari yo'q. Oldini olish:tez-tez qo'l yuvish, shaxsiy gigiyenaga amal qilash va kasal bilan muloqatda bo'lmaslik[1], antibakterial yo'l bilan davolanadi.Ular simptomlarni kamaytiradi va kasallik tarqalishini oldini oladi[1], .Skarlatina natijasida surunkali buyrak kasalligi, revmatik isitma va artrit asoratlari yuzaga kelishi mumkin[1].

XX asrning boshlarida skarlatina bolalar o'limining asosiy sababchilaridan edi.Lekin ikkinchi Jahon urushi va antibiotikning yaratilishi kasallikning tarqalish tezligi pasaytirdi,yashash sharoitlari yaxshilanishi, yaxshi nazorat choralari joriy etilishi yoki bakteriyalarning virulentligi pasayish holatlari ham sabab bo'ldi. So'nggi yillarda skarlatinaning antibiotiklarga qarshilik belgilari yuzaga kelganligi aniqlangan.2011-yilda Gonkongda va 2014-yilda buyuk Britaniyada kasallik avj oldi va kasallikning paydo bo'lish ko'rsatgichi 68 foizga o'sdi. 2020-yil oktyabr oyida nashr etilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki,bakteriyaning uchta virus bilan yuqishi ko'proq virusli shtammlariga yuzaga keltirgan[3].

Belgi va xususiyatlari 
Skarlatina odatda tomoq og'rig'i, isitma va bezovtalikning to'satdan boshlanishi orqali ilk belgilarini namoyon qiladi.Bosh og'rig'i, ko'ngil aynishi, qusish va qorin og'rig'i bo'lish holatlari ham bemorlarda kuzatilgan.Streptokokk infeksiyasi tonzillit yoki faringit kabi tomoq kasalliklarini o'z ichiga oladi. Ko'pincha ular birgalikda yuzaga kelishi mumkin faringotonsillit ko'rinishida. Shuning uchun simptomlar strep tomog'iga tegishli, ammo ulardan keyin tanada xarakterli keng tarqalgan toshma paydo bo'ladi[2]. Toshma odatda bir-ikki kundan keyin tosha boshlaydi, lekin kasal bo'lishdan oldin yoki yetti kungacha paydo boʻlgan holatlar xam kuzatilgan.

Odatda luqmani yutish ham zarar keltiradi. Hamma holatlarda ham emas biroq, isitma bilan birga, charchoq darajasi farq qilishi mumkin, tomoq og'rig'i va til o'zgarishi yengil yoki yo'q bo'lishi mumkin.Toshma toshishi ba'zilarida tarqoq emas, balki yamoq ko'rinishida uchrashi ham mumkin. Skarlatinada yo'tal, xirillash, burun oqishi, diareya va kon'yunktivit odatda yo'q bo'lib,bunday alomatlar virusli infeksiya ehtimolidan dalolat beradi.

Og'iz va tomoq 
Streptokokk tomoq sohasida charchoq va 39 dan yuqori harorat isitma bilan bog'liq.Shilliq qavatga qizil va kattalashgan ko'rinishli toshmalar bo'lishi mumkin,odatda shilliq qavat ekssudat bilan qoplanadi[2]. Og'iz sohasida kichik qizil dog'lar bilan tomoq qizil bo'lishi mumkin[3].So'rg'ichlar,[4]ko'pgina  hollarda  60% bo'yniga kengaytirilgan va 40 %tenderga  bog'liq bo'lishi mumkin[4],.So'rg'ichlar"oq qulupnay tili"ko'rinishini beradi[4],. Tilning simptomatik ko'rinishi skarlatinaga xos boʻlgan toshmalarning bir qismi bo'lib namoyon bo'ladi,.

Toshma 
Xarakterli toshma "skarlatiniform" deb belgilangan va u g'ozlarning zarbalariga o'xshash kichik pog'onalar bilan terining diffuz qizarishi ko'rinishida yuzaga keladi. Odatda qo'llar va oyoqlarga tarqaladigan kichik pog'onalarga aylanishdan oldin bo'yin yoki tanada kichik teshiklarda dog'lar yuzaga keladi[2]. Yonoqlar sohasida,og'iz atrofidagi rangpar dog'lar paydo bo'lib qizaradi. Skarlatina toshmasi odatda oq va rangpar terida qizil rangga o'xshaydi va jigarrang yoki qora terida tasavvur qilish qiyin bo'lishi mumkin, ularda bo'rtmalar kattaroq, terisi silliqlash qog'oziga o'xshamaydi va perioral rangparlik unchalik aniq bo'lmaydi. Kaftlar va tagliklar sohasida saqlanib qoladi. Unga bosim o'tkazilganda qizargan teri vaqt o'tib oqarishi kuzatiladi. Teri qichishi mumkin, ammo og'riqli emas. Teri burmalari va burmalarining ichki qismida yanada kuchli qizarish sezilarli[6],joylar bo'lib  ko'rinadi[2]. Buning ortidan odatda barmoqlar va oyoq barmoqlarining terisini bir necha hafta tozalash mumkin. Deskuamatsiya jarayoni odatda yuzdan boshlanadi va tanada pastga qarab rivojlanib boradi. Ba'zida bu skarlatinada sodir boʻlgan yagona belgidir. Agar skarlatina kasalligi asoratlanmagan bo'lsa, deskuamatsiya jarayonidan tashqari isitmadan tiklanish va klinik alomatlar 5-10 kun ichida sodir bo'ladi. Deskuamatsiyadan keyin teri quyoshda kuygan ko'rinishga kelib qoladi.

O'zgaruvchan belgilar 
5 yoshdan kichik bolalarda atipik belgilar bo'lishi mumkin. 3 yoshdan kichik bolalar burun tiqilishi va past darajadagi isitma bilan kasallanish yuzaga keladi. Chaqaloqlarda asabiylashish va ishtahaning pasayishi belgilari yuzaga kela boshlaydi.

Murakkabliklar 
Skarlatinadan davolanmagan yoki yetarli darajada muolaja olinmagan holda paydo bo'lishi mumkin boʻlgan asoratlarni ikki toifaga bo'linadi:yiringli va noaniq ko'rinishlar.

Yiringli asoratlar: bu kamdan-kam uchraydigan asoratlar bo'lib, ular infeksiyaning asosiy joyiga yaqin boʻlgan tuzilmalarga to'g'ridan-to'g'ri tarqalishidan yoki limfa tizimi yoki qon orqali tarqalishidan kelib chiqadi. Birinchi holda, skarlatina tomoqqa tarqalishi mumkin. Ushbu tarqalish usulidan kelib chiqadigan muammolarga peritonsillar yoki retrofaringiyal ho'ppozlar, selulit, mastoidit yoki sinusitlarni keltirib chiqaradi.

Ikkinchi holda, streptokokk infeksiyasi limfa tizimi yoki qon orqali tananing tomoqdan uzoqroq joylariga tarqalishi mumkin. Ushbu tarqalish usullaridan kelib chiqishi mumkin boʻlgan ko'plab asoratlardan:endokardit, pnevmoniya yoki meningitni o'z ichiga oladi[1].

Nonsuppurativ asoratlar: ushbu asoratlar A guruhidagi streptokokklarning ma'lum subtiplaridan kelib chiqadi, bu organizmda molekulyar mimika deb nomlangan narsa orqali autoimmun javobni keltirib chiqaradi. Bunday hollarda, odamning immunitet tizimi A guruhidagi streptokokklarga hujum qilish uchun ishlab chiqqan antigenlar ham odamning o'z to'qimalariga hujum qilishi mumkin. Inson tanasidagi qaysi to'qimalarga ushbu antigenlar tomonidan yo'naltirilganligiga qarab quyidagi asoratlar yuzaga keladi.

 O'tkir revmatik isitma: bu yuqori nafas yo'llarining A guruhidagi streptokokk infeksiyasidan 2-6 hafta o'tgach yuzaga keluvchi asorat hisoblanadi. Bu streptokokk infeksiyalarini antibiotiklar bilan davolash kamroq tarqalgan rivojlanayotgan mamlakatlarda Jons mezonlari deb ataladigan bir nechta klinik ko'rinishga ega fibril kasallik sifatida namoyon bo'ladi. Ushbu mezonlarga artrit, kardit, nevrologik muammolar va teri topilmalari kiradi. Shuningdek, yuqori nafas yo'llarida oldingi A guruhidagi streptokokk infeksiyasining dalillariga bog'liq. Kardit-bu odamning yurak to'qimalariga qaratilgan immunologik javobning natijasidir va bu o'tkir revmatik isitmadan kelib chiqadigan eng jiddiy oqibatlardir. Yurak to'qimalarining ishtiroki sodir boʻlganda, u revmatik yurak kasalligi deb ataladi. Revmatik yurak kasallikda aksariyat holatlarida mitral qopqoq ta'sirlanib, oxir-oqibat mitral stenozga olib keladi[2],.Aborigen va Torres bo'g'ozi orollari jamoalarida tarqalishi yuqori darajada bo'ladi[3].

 Shuningdek, u impetigo epizodidan yoki teridagi har qanday A guruhidagi streptokokk infeksiyasidan keyin rivojlanishi mumkin (bu faqat A guruhidagi streptokokk faringitidan kelib chiqadigan o'tkir revmatik isitmadan farq qiladi)[1] [4]  . O'tkir nefritik sindrom deb ataladigan odamlar, ularda yuqori qon bosimi, shishish va siydik anormalliklari mavjud. Siydik chiqarish anormalliklariga siydikda topilgan qon va oqsil, shuningdek, umuman siydik ishlab chiqarishning kamligi kiradi.
 Ammo, artrit izolyatsiya qilingan alomat bo'lsa, u poststreptokokk reaktiv artrit deb ataladi. Ushbu artrit hamda o'tkir revmatik isitma artritidan farqli o'laroq, tanadagi turli xil bo'g'imlarni o'z ichiga olishi mumkin, bu birinchi navbatda tizza bo'g'imlari kabi katta bo'g'imlarga ta'sir qiladi. U A guruhidan 10 kundan kam vaqt o'tgach paydo bo'lishi mumkin streptokokk faringiti.

Sababi 
Strep tomoq odamlar bilan yaqin aloqada, nafas olish tomchilari (masalan, tupuk yoki burun oqishi) orqali tarqaladi. A guruhidagi streptokokk faringit bilan kasallangan boshqa odam bilan yaqin aloqada boʻlgan odam yuqtirish ehtimoli 35% ni egallaydi. A guruhidagi streptokokk faringit bilan kasallangan har o'ninchi boladan birida skarlatina shakllanadi.

Patofiziologiya 
Toshmaning skarlatina, bu kasallikni izolyatsiya qilingan A guruhidan ajratib turadigan narsa strep faringit (yoki strep tomoq), o'ziga xos shtammlardan kelib chiqadi A guruhi streptokokk ishlab chiqaradigan streptokokk pirogenik ekzotoksin his, bu asosan infeksiyaning terining namoyon bo'lishi uchun javobgardir. Ushbu toksin ishlab chiqaruvchi shtammlar antitoksin antikodlari bo'lmagan odamlarda skarlatinani keltirib chiqaradi. Streptokokk pirogen ekzotoksinlari-SPEs A, B, C. va F aniqlandi. Eritrogenik toksinlar deb ham ataladigan pirogenik ekzotoksinlar skarlatinaning eritematoz toshmalarini keltirib chiqaradi[3][1]. Skarlatinani keltirib chiqaradigan A guruhidagi streptokokk shtammlari pirogenik ekzotoksin ishlab chiqarilishi uchun o'ziga xos bakteriofaglarga muhtoj. Xususan, T12 bakteriofagi  ishlab chiqarish uchun javobgardir[4] .

Ushbu toksinlar "superantigenlar" hisoblanib,ular asosan odamning immun tizimi uchun mas'ul boʻlgan ba'zi hujayralarni faollashtirish orqali keng immunitet reaktsiyasini yuzaga keladi. Tana duch keladigan toksinlarga antitoksinlar ishlab chiqarish orqali javob bersa-da, bu antigenlar faqat toksinlarning ma'lum bir qismidan himoya qiladi. Ular odamni kelajakdagi A guruhidagi streptokokk infektsiyalaridan to'liq himoya qilishi shart emas, chunki kasallik tomonidan ishlab chiqarilishi mumkin boʻlgan 12 xil pirogen ekzotoksinlar mavjud va kelajakdagi infektsiyalar bu toksinlarning boshqa qismini ishlab chiqarish yuzaga keladi.

Mikrobiologiyasi 
Kasallik streptokokk bakteriyalari tomonidan pirojenik ekzotoksinlar sekretsiyasi natijasida yuzaga keladi .Streptokokkning pirojenik ekzotoksini A ( speA ) bu toksinlar ichida eng yaxshi o'rganilganidir. U toksin transkripsiya qilingan joydan streptokokk genomiga integratsiyalashgan T12 bakteriyofagi tomonidan olib boriladi. Fagning o'zi xromosomadagi serin tRNK geniga birlashadi.

1986-yilda speA geni klonlangan va sekvensiyalangan .Uning uzunligi 753 ta asosiy juft va 29,244 kiloDalton (kDa) oqsilini kodlaydi. Protein tarkibida taxminiy 30-aminokislota signal peptidi mavjud; signal ketma-ketligini olib tashlash, ajratilgan oqsil uchun 25,787 kDa bashorat qilingan molekulyar og'irlikni beradi. Genning yuqori oqimida promotor ham, ribosomani bog'lash joyi ham ( Shine-Dalgarno ketma-ketligi ) mavjud. Transkripsiya terminatori translatsiyani tugatish kodonidan 69 ta asosiy oqim ostida joylashgan. Proteinning karboksi terminal qismi Staphylococcus aureus enterotoksin B va C1 ning karboksi terminali bilan keng homologiyani namoyish etadi. 

T12 dan boshqa streptokokk faglari ham speA genini olib yurishi mumkin.

Tashxis 
Skarlatina taqdimotini klinik tashxis qo'yish mumkin bo'lsa-da, uni boshqa kasalliklardan ajratish uchun qo'shimcha tekshiruvlar o'tkaziladi. Shuningdek, yaqinda tomoq streptokok bilan kasallangan odamga ta'sir qilish tarixi tashxis qo'yishda foydali bo'lishi mumkin[2] .

Antigenni tez aniqlash testi juda o'ziga xos sinov, ammo juda sezgir emas. Bu shuni anglatadiki, agar natija ijobiy bo'lsa (A guruhi strep antigeni aniqlanganligini ko'rsatsa va shuning uchun odamda A guruhi strep faringiti borligini tasdiqlasa), u holda skarlatina bilan kasallangan odamlarni antibiotiklar bilan davolash maqsadga muvofiqdir. Ammo, agar antigenni tez aniqlash testi salbiy bo'lsa (ularda  A guruhidagi strep faringiti yo'qligini ko'rsatsa), tasdiqlash uchun tomoq madaniyati talab qilinadi, chunki birinchi test noto'g'ri salbiy natija berishi mumkin edi[1],,.

Serologik tekshiruv organizm streptokokk infektsiyasiga qarshi ishlab chiqaradigan antikorlarning dalillarini izlaydi, shu jumladan antistreptolizin-O va antideoksiribonukleaza B. ushbu antikorlarni ishlab chiqarish uchun tanaga 2-3 hafta kerak bo'ladi, shuning uchun ushbu turdagi test hozirgi infektsiyani aniqlash uchun foydali emas. Ammo, avvalgi streptokokk infektsiyasining asoratlaridan biri bo'lishi mumkin boʻlgan odamni baholashda foydalidir,. 

Antibiotik terapiyasidan so'ng qilingan tomoq madaniyati infektsiya olib tashlanganligini ko'rsatishi mumkin. Ammo bu tomoq tamponlari ko'rsatilmagan, chunki to'g'ri davolangan odamlarning 25% gacha streptokokk infektsiyasini asemptomatik holda davom ettirishi mumkin.

Differentsial diagnostika 
Skarlatina o'ziga xos qizil, ammo oq bo'lmagan qulupnay tiliga ega boʻlgan Kavasaki kasalligiga va umuman qulupnay tiliga ega bo'lmagan stafilokokk skarlatinaga o'xshash ko'rinishi mumkin. Shunga o'xshash ko'rinishi mumkin boʻlgan boshqa holatlarga impetigo, qizilo'ngach, qizamiq, suvchechak va qo'l-oyoq va og'iz kasalliklari kiradi va alomatlar namunasi bilan ajralib turishi mumkin[2].

 Virusli ekzantema: virusli infektsiyalar ko'pincha toshma bilan birga keladi, uni morbilliform yoki makulopapular deb ta'riflash mumkin. Ushbu turdagi toshmalar virusli jarayonni ko'rsatadigan isitmadan tashqari yo'tal va burun burunining prodromal davri bilan birga keladi.
 Giyohvand moddalarning otilishi.
 The qizargan makulopapulyar toshma natijada qichishi va isitma bilan birga bo'lishi mumkin.
 Biroq, bu bolalar odatda besh yoshdan kichik, ularning isitmasi uzoqroq davom etadi (kamida besh kun) va ular qo'shimcha klinik mezonlarga ega (shu jumladan kon'yunktiva qizarishi va lablarining yorilishi kabi belgilar), bu buni qizil olovdan ajratishga yordam beradi.
 Klinik ko'rinishlarga diffuz toshma va kaft va taglikning desquamatsiyasi kiradi. Uni skarlatinadan past qon bosimi, toshma uchun zig'ir matosining etishmasligi va ko'p organli tizimning ishtiroki bilan ajratish mumkin.
 Isitmaning keskin boshlanishi va toshmalarning quyoshda kuygan ko'rinishi skarlatinaga o'xshab ketishi mumkin. Biroq, bu toshma noziklik va katta blister shakllanishi bilan bog'liq. Bu pufakchalar osongina ochiladi, so'ngra terining tozalanishiga olib keladi.

Oldini olish 
Usullardan biri kelajakda a guruhi streptokokk infektsiyalarining oldini olish uchun antibiotiklardan uzoq muddatli foydalanishdir. Ushbu usul faqat o'tkir revmatik isitma yoki revmatik yurak kasalligining takroriy xurujlari kabi asoratlari boʻlgan odamlar uchun ko'rsatiladi. Antibiotiklar ushbu infektsiyalarni oldini olish qobiliyatiga ega, chunki infektsiyani keltirib chiqaradigan a guruhidagi streptokokklarning turli xil turlari mavjud.

Vaktsina yondashuvi a guruhidagi streptokokk infektsiyalarining samarali oldini olish ehtimoli katta, chunki emlash formulalari bakteriyalarning bir nechta kichik turlarini maqsad qilib qo'yishi mumkin. 1924 yilda Jorj va Gladis Dik tomonidan ishlab chiqilgan vaktsina to'xtatildi  Vaktsinani ishlab chiqishdagi qiyinchiliklarga atrof-muhitda mavjud boʻlgan a guruhidagi streptokokklarning turli xil shtammlari va har qanday potentsial vaktsinaning xavfsizligi va samaradorligi uchun tegishli sinovlar uchun zarur boʻlgan vaqt va odamlar soni kiradi. So'nggi bir necha o'n yilliklarda vaktsina yaratishga bir necha bor urinishlar boʻlgan. Hali rivojlanish bosqichida boʻlgan ushbu vaktsinalar odamni immunitet reaktsiyasini faollashtirish uchun a guruhi streptokokklari yuzasida mavjud boʻlgan oqsillarga ta'sir qiladi, bu esa odamni kelajakdagi infektsiyalarga qarshi kurashish va oldini olishga tayyorlaydi.

Ilgari difteriya skarlatinaga qarshi emlash boʻlgan. Biroq, bu samarali emasligi aniqlandi. Ushbu mahsulot ikkinchi Jahon urushi oxiriga kelib to'xtatildi.

Davolash 
Streptokokk infektsiyasiga qarshi kurashish uchun antibiotiklar skarlatinani davolashning asosiy usuli hisoblanadi. Tegishli antibiotiklarni tezda yuborish kasallikning davomiyligini pasaytiradi. Ammo terining tashqi qatlamini tozalash davolanishga qaramay sodir bo'ladi. Davolashning asosiy maqsadlaridan biri bolada yiringli yoki nonsupurativ asoratlardan birini, ayniqsa o'tkir revmatik isitmani rivojlanishiga yo'l qo'ymaslikdir. Antibiotiklar to'qqiz kun ichida boshlangan ekan, bolada o'tkir revmatik isitma rivojlanishi ehtimoldan yiroq emas. Antibiotik terapiyasi post-streptokokk glomerulonefrit rivojlanishining oldini olish uchun ko'rsatilmagan. Antibiotiklar bilan tezkor davolanishning yana bir muhim sababi bu bolalar o'rtasida infektsiyani yuqtirishning oldini olish qobiliyatidir. Infektsiyalangan odam birinchi ikki hafta ichida infektsiyani boshqa odamga yuqtirish ehtimoli katta. 24 soatlik antibiotiklardan keyin bola endi yuqumli emas (infektsiyani boshqa bolaga o'tkaza oladi).

Tanlangan antibiotik-bu og'iz orqali qabul qilinadigan penitsillin V. Suyuq penitsillin v mahsuloti bo'lmagan mamlakatlarda tabletkalarni qabul qila olmaydigan bolalarga berilishi mumkin amoksitsillin suyuq shaklda keladi va bir xil darajada samarali. Davolashning davomiyligi 10 kun. Benzatin penitsillin g, agar tabletkalarni yutish imkoni bo'lmasa, boshqa alternativa sifatida mushak ichiga bir martalik in'ektsiya sifatida berilishi mumkin[2] .Agar odam penitsillin va amoksitsillin (beta-laktam antibiotiklari) tarkibiga kiradigan antibiotiklar oilasiga alerjisi bo'lsa, birinchi avlod sefalosporin ishlatiladi[3]. Tsefalosporin antibiotiklari penitsillinga allergik reaktsiyasi 1-toifa yuqori sezuvchanlik reaktsiyasi. Bunday hollarda uning o'rniga klindamitsin yoki eritromitsinni tanlash maqsadga muvofiqdir.[3]. Tonzillektomiya, garchi bir marta takroriy streptokokk faringitini oqilona davolash ko'rsatilmagan bo'lsa-da, chunki odam hali ham bodomsimon bezsiz a guruhi streptokokkini yuqtirishi mumkin[4].

Antibiotiklarga qarshilik va tiklanish 
Eritromitsin kabi makrolid antibiotiklariga chidamli, ammo penitsillin kabi beta-laktam antibiotiklariga dori sezgirligini saqlab qolgan skarlatinaning dori-darmonlarga chidamli shtammi 2011-yilda Gonkongda paydo bo'lib, bu shaharda kamida ikkita o'limni tashkil etdi-bu o'n yil ichida birinchi. Gonkong universiteti mikrobiologiya kafedrasi mudiri professor Yuen Kvok-Yungning so'zlariga ko'ra, Gonkongda skarlatinani keltirib chiqaradigan a guruhi streptokokk shtammlarining taxminan 60% makrolid antibiotiklariga chidamli. Ilgari kuzatilgan qarshilik stavkalari 10-30% edi; o'sish, ehtimol, so'nggi yillarda makrolid antibiotiklaridan ortiqcha foydalanish natijasidir. 

2014-yilda buyuk Britaniyada ham epidemiya boʻlgan va Milliy Sog'liqni saqlash xizmati 68 va o'rtasidagi laboratoriya hisobotlarida aniqlangan S. pyogenes sonining 2018% ga oshganligini xabar qildi.

2020-yil oktyabr oyida nashr etilgan yangi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bakteriya viruslar bilan kasallanganidan keyin yanada mustahkamlanib bormoqda, xususan Shimoliy-Sharqiy Osiyo serotipi M12 (emm12) (A guruhi streptokokk, gaz). Ular viruslardan olingan uchta yangi genni topdilar, bu oq qon hujayralariga qaratilgan "superantigenlar" ning rivojlanishiga olib keladi, natijada bakteriyaning yanada virulent shtammi paydo bo'ladi[1].

Kasallikni keltirib chiqaradigan 180-200 turdagi bakteriyalardan himoya qiladigan vaktsina 20 yildan ortiq vaqt davomida ishlab chiqilgan, ammo

Epidemiologiya 
Qizil isitma erkaklarda ham, ayollarda ham teng darajada tarqalgan.5-15 yoshli bolalar asosan kasallanadi.Streptokokk infeksiyalari yilning istalgan vaqtida sodir bo'lishi mumkin bo'lsada, infeksiya darajasi qish va bahor oylarida, odatda sovuqroq iqlimda eng yuqori darajaga yetadi.

Skarlatina bilan kasallanish va o'lim darajasi XVII-XIX asrlarda ushbu kasallikning epidemiyasi mavjud boʻlgan vaqtdan beri kamaydi.Taxminan 1900-yilda ko'p joylarda o'lim darajasi 25% ga yetgan. Prognozning yaxshilanishi ushbu kasallikni davolashda penitsillinni qo'llash bilan bog'liq bo'lishi mumkin.O'tgan asrda skarlatina bilan kasallanish chastotasi ham keskin kamaygan.

So'nggi 10 yil ichida turli mamlakatlarda kasallikning bir necha marta tarqalishi qayd etilgan. Tibbiyot hamjamiyatida bu o'sishlarning sababi noma'lumligicha qolgan.2013-yildan 2016-yilgacha Angliyada skarlatina bilan kasallangan aholi soni 100 000 kishiga 8,2 dan 33,2 gacha o'sdi va qizil olov bilan kasalxonaga yotqizish 97% gacha 6shgan.Angliyada 2021–2022 yilgi mavsumda (sentyabrdan sentyabrgacha) va shu paytgacha 2022–2023-yilgi mavsumda skarlatina bilan kasallanish holatlari qayd etilgan.Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti shu vaqt ichida Angliya va boshqa Evropa mamlakatlarida qizil olov (va iGAS - invaziv GAS holatlari) ko'payganini xabar qildi. Fransiya va Irlandiyada o'sish qayd etilgan.AQShda skarlatina holatlari haqida xabar berilmagan, ammo 2022-yil dekabr holatiga ko'ra, CDC bolalarda qayd etilgan invaziv GAS infektsiyalari sonining oshishi mumkinligini ko'rib chiqmoqda.2022-yil dekabr oyi oxirida CDC Health Alert Network invaziv GAS infeksiyalari sonining ko'payishi haqida maslahat berdi .

Tarixi 
Ushbu kasallikning tavsifi birinchi marta qachon qayd etilgani noma'lum .Miloddan avvalgi 400-yillarda yozgan Gippokrat terining qizarishi va isitmasi boʻlgan odamning holatini tasvirlab bergan.

Tibbiy adabiyotda kasallikning birinchi aniq ta'rifi 1553-yilda Sitsiliya anatomisti va shifokori Jovanni Filippo Ingrassia tomonidan yozilgan "De Tumoribus praeter Naturam" kitobida paydo boʻlgan va u yerda uni rosaliya deb atagan. Shuningdek, u ushbu taqdimotning qizamiqdan farqli xususiyatlarga ega ekanligini ajratib ko'rsatishga to'g'ri keldi .1564-1565-yillar oralig'ida quyi Germaniyada epidemiya paytida Iogann Veyer tomonidan qayta tasvirlangan; u buni scarlatina aninosa deb atagan. Qizil olovning birinchi aniq ta'rifi Joannes Coyttarus of Puitiers,  kitobida paydo boʻlgan va 1578-yilda Parijda nashr etilgan. Vittenberglik Daniel Sennert 1572-yilda klassik "skarlatinal desquamatsiya" ni ta'riflagan va kasallik bilan bog'liq boʻlgan erta artrit, skarlatinal tomchilar va astsitlarni birinchi bo'lib tasvirlagan. 

1675-yilda skarlatinaga nisbatan qo'llanilgan atama "skarlatina" ingliz shifokori Tomas Sydenham tomonidan yozilgan.

1827-yilda Richard Brayt birinchi bo'lib qizil olovda buyrak tizimining ishtirokini tan oldi. 

Streptokokklar va kasallik o'rtasidagi bog'liqlik birinchi marta 1874-yilda Teodor Bilroth tomonidan teri infeksiyalari bilan og'rigan odamlarni muhokama qilgan holda tasvirlangan.Bilrot shuningdek, Streptococcus jinsining nomini ham yaratgan. 1884-yilda Fridrix Yuliy Rozenbax teri lezyonlaridagi bakteriyalarni batafsil ko'rib chiqqandan so'ng , hozirgi nomi Streptococcus pyogenes nomini tahrir qildi. Organizm birinchi marta 1883-yilda nemis jarrohi Fridrix Fehleisen tomonidan qizilcha lezyonlaridan ekilgan. 

Shuningdek, 1884-yilda nemis shifokori Fridrix Loeffler qizil olovli odamlarning tomog'ida streptokokklar mavjudligini birinchi bo'lib ko'rsatdi. Faringeal streptokokklar bilan og'rigan barcha odamlarda qizil olov rivojlanmaganligi sababli, bu topilmalar bir muncha vaqt bahsli bo'lib qoldi. Streptokokklar va qizil olov o'rtasidagi bog'liqlik 1900-yillarning boshlarida Alfons Dochez va Jorj va Gledis Dik tomonidan tasdiqlangan.

Shuningdek, 1884-yilda Meri Vardell tomonidan asos solingan Stenmordagi Brokli Xillda skarlatina bilan og'rigan odamlar uchun dunyodagi birinchi tiklanish uyi ochilgan.

Nil Filatov (1895-yilda) va Klement Dyuks (1894-yilda) qizilcha kasalligi deb o'ylagan ekzantematoz kasallikni tasvirlashdi, ammo 1900-yilda Dyuks uni Dyuks kasalligi deb atalgan alohida kasallik sifatida tavsifladi .Biroq, 1979 yilda Keyt Pauell buni aslida stafilokokk ekzotoksini keltirib chiqaradigan va stafilokokk kuygan teri sindromi deb ataladigan qizil olov shakli bilan bir xil kasallik ekanligini aniqladi.

1900-yildan boshlab bolalarni davolashda otlarning qonidan olingan skarlatina zardobidan foydalanilgan va o'lim ko'rsatkichlarini sezilarli darajada kamaytirilgani qayd etildi.

1906-yilda avstriyalik pediatr Klemens fon Pirket skarlatinadan keyingi nefrit uchun kasallik qo'zg'atuvchi immun komplekslar javobgar ekanligini ta'kidladi.

Bakteriofaglar 1915-yilda Frederik Tvort tomonidan kashf etilgan. Uning ishi e'tibordan chetda qoldi va bakteriofaglar keyinchalik 1917-yilda Feliks d'Herelle tomonidan qayta kashf qilindi. Skarlatinaning A guruhidagi streptokokklar bilan o'ziga xos aloqasi 1920-yillarda Rebekka Lansfildning streptokokklarni guruhlash sxemasining rivojlanishini kutishga to'g'ri keldi. Jorj va Gledis Dik hujayrasiz filtratlar qizil olovga xos eritematoz reaktsiyani keltirib chiqarishi mumkinligini ko'rsatdi va bu reaktsiya toksin tufayli ekanligini isbotladi. Karelitz va Stempien inson zardobidagi globulin va platsenta globulinidan olingan ekstraktlar skarlatina uchun yorug'lik vositasi sifatida ishlatilishi mumkinligini aniqladilar va bu keyinchalik Dik testi uchun asos sifatida ishlatilgan. Qizil isitma va bakteriofaglar assotsiatsiyasi 1926-yilda Cantacuzène ( Ioan Cantacuzino ) va Bonciu tomonidan tasvirlangan.

Skarlatina uchun antitoksin 1924-yilda ishlab chiqilgan. Penitsillinning kashf etilishi va undan keyin keng qo'llanilishi bu bir vaqtlar qo'rqinchli kasallikdan o'limni sezilarli darajada kamaytirdi. Ushbu kasallikni keltirib chiqaradigan birinchi toksin 1986-yilda Weeks va Ferretti tomonidan klonlangan va ketma-ketlashtirilgan .

Skarlatina kasalligi 2010-yillarda Angliya, Uels, Janubiy Koreya, Vetnam, Xitoy va Gonkong kabi mamlakatlarda ortib borayotgani xabar qilingans,sababi 2018-yildan beri aniqlanmagan edi . Shuningdek, 2020-yilda boshlangan COVID pandemiyasi tufayli cheklovlar yumshatilgandan keyin ham holatlar ortib borayotgani xabar qilingan.

Dik testi 
1924-yilda Jorj F. Dik va Gledis Dik tomonidan ishlab chiqilgan Dik testi qizil olovga moyil boʻlganlarni aniqlash uchun ishlatilgan.Dik testi qizil olovni keltirib chiqaradigan streptokokklarning suyultirilgan shtammini in'ektsiya qilishni o'z ichiga oladi; in'ektsiya joyida terining reaktsiyasi qizil olovga moyil boʻlgan odamlarni aniqladi. Reaksiyani in'ektsiyadan to'rt soat o'tgach ko'rish mumkin edi, ammo 24 soatdan keyin sezilarli bo'ldi. Agar terida hech qanday reaktsiya kuzatilmagan bo'lsa, u holda odam kasallikka qarshi immunitetni rivojlantirgan holda xavf ostida emas deb hisoblangan.

Manbalar 

Pediatriya