yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Televizion antenna

Televizion antenna - televizion tasvir signallari va tovushni qabul qilish yoki uzatish uchun % moʻljallangan qurilma. Uzatuvchi va qabul qiluvchi; metrli va detsimetrli diapazonda ishlaydigan turlari bor. Uzatuvchi Televizion antenna, odatda, gorizon s tal simmetrik vibratorlar tizimidan iborat. Vibratorlarning joylashishi yoʻnalganlik diagrammasi (YD)ning shakli (qarang Antenna) va kuchaytirish koeffitsiyenti (KK) bilan aniklanadi. Uzatuvchi Televizion antenna yoʻnalganlik diagrammasi gorizontal tekislikda doiraviy, vertikal tekislikda esa yaproq shaklida boʻladi. Agar antenna tayanchining koʻndalang kesimi va kuchaytirish koeffitsiyenti kichik boʻlsa, metrli diapazonda turniket tipidagi (koʻp kavatli) Televizion antenna qoʻllanadi. Metrli diapazonda uzatuvchi Televizion antennaning kuchaytirish I koeffitsiyenti 12—15, detsimetrlida bir necha oʻn birlikka teng boʻladi.

Qabul qiluvchi Televizion antennaning individual (tashqi yoki xonaga oʻrnatiladigan) va umumiy foydalaniladigan xillari bor. Ular bir yoki kup kanalli, keng polosali boʻladi. Umum foydalaniladigan antennalar bir yoʻnalishli boʻlib, metrli va detsimetrli diapazonda ishlaydi. Metrli diapazondagi signallarni bemalol qabul qilish mumkin boʻlgan joylarda bir kanalli tashqi individual antennalar, qiyin qabul qilinadigan (telemarkazdan uzok.) joylarda detsimetrli antennalar qoʻllanadi. Xonaga oʻrnatiladigan antennalardan telemarkazga yakin joylardagina foydalaniladi. Bularga metrli diapazonda ishlaydigan teleskopik (qisqaribuzayadigan) va lentasimon antennalar kiradi. Televizion koʻrsatuvlarni yer sunʼiy yuldoshi orqali uzatishda parabolik koʻzguli antenna tizimi ishlatiladi.
Televizion teleskop

Televizion teleskop - kuzatiladigan osmon yoritqichlarining tasviri teleskop texnika yordamida hosil qilinadigan astronomik qurilma. Birinchi marta 20-asr 50y.lari oʻrtalarida Oy va sayyoralarni, keyinchalik esa Yer sunʼiy yoʻldoshlari va boshqa kosmik obyekt (galaktika, tumanlik) larni kuzatishda qoʻllana boshladi. Televizion teleskop optik teleskota oʻrnatilgan uzatuvchi televizion trubka (superortikon, izokon, vidikon), videokuchaytirgich, aloka kanali va qabul qiluvchi televizion trubka (kineskop) dan iborat. Televizion teleskop spektrning ultrabinafsha, koʻrinma va infraqizil diapazonlarida ishlashi va kosmik obyekt tasvirini uzok, masofaga (kabel yoki efir orqali) uzata olishi bilan boshqa nur qabul qiluvchi vositalar (fotoplastinka, fotoelement)dan ustun turadi. Olingan videosignallarni qayta ishlashda avtomatik asboblardan foydalaniladi. Televizion teleskop birinchi marta 1952-yil Oyni (Buyuk Britaniya) va 1954-yil Marsni (AQSH) kuzatishda qoʻllandi. Pulkovo rasadxonasida Televizion teleskop bilan 1956-yildan boshlab Oy tadqiq qilingan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutida Televizion teleskop yoʻq. Bu yerda zaryad alokasiga asoslangan matritsali Quyosh teleskopi (PZS) ishlab turibdi (2004).
Telegraf

Telegraf (tele... va... graf) — 1) telegraf aloqanpt qisqartirilgan nomi; 2) telegrammalarni uzatish, qabul qilish va egasiga yetkazib berish bilan shugʻullanadigan ixtisoslashtirilgan aloqa korxonasi. Unda telegraf apparati, telegraf kommutatori, faksimil apparati, operatsiyalar zali, energetika qurilmalari va boshqa texnik jihozlar boʻladi. Telegraf viloyatlar markazlari va respublika markazida joylashdi. Oʻzbekistonda "Oʻzbektelekom" AKga qarashli Toshkent telegraftelefon styasi, viloyatlar markazlaridagi telegraftelefon styalari orqali Telegraf va telefon xizmatlari koʻrsatiladi.

Yana qarang 

 Telegrafiya
Teleks

Teleks [tele… va inglizcha, exchange —almashinuv] – abonentlar orasida ikki tomonlama bevosita telegraf xabarlar almashish uchun moʻljallangan xalqaro telegraf aloqa tarmogʻi. „Teleks“ kommutatsiya telegraf styalari boʻlgan mamlakatlarning milliy telefaf tarmoqlarini birlashtiradi. Styalar kabel va radioliniyalar, shuningdek kosmik aloqa tizimidan foydalangan holda telegraf aloqa kanallari boʻyicha bir-biri bilan xabarlar almashinadi. Abonentlarni milliy, xalkaro va qitʼalararo kommutatsiya styalari avtomatik tarzda (abonent rakamini terib) yoki buyurtma boʻyicha (stya operatorlari opkali) ulaydi. Har qaysi abonent tomonda avtomatik tarzda javob beruvchi qurilmali startstop (ulashuzish) telegraf apparata va chaqiruv asbobi boʻladi. Jahondagi 150 dan koʻp mamlakat (shu jumladan Oʻzbekiston) milliy telegraf tarmoklarini birlashtiradi (2004).
Telemarkaz

Telemarkaz, televizion markaz — televizion dasturlarni tayyorlash va uzatish uchun moʻljallangan inshootlar va texnika vositalari majmui. Asosiy tarkibiy boʻlinmalari — apparatstudiya kompleksi; koʻchma televizion styalar va Kuchma videoyozuv Apparatxonadagi jihozlar. styalari. Apparatstudiya kompleksiga telestudiya, texnik apparatxonalar (telestudiya joylashgan televizion kameralardan keladigan videosignallarni kuchaytiruvchi va oʻzgartiruvchi jihozlar boʻladi), rejissyorlik xonalari (videonazorat qurilmalari boʻladi), telekinoproyeksion apparatxonalar (telekinouzatkichlar boʻladi) va videoyozuv apparatxonalari kiradi. T.da yoritish sexi, boshqa sex va qoʻshimcha xizmatlar (pardozxonalar, kiyim tanlash xonalari, musiqa tanlash xizmati va boshqalar) boʻladi. T.dan uzatiladigan teledasturlar televizion styaga tushadi, bu stya teleminorada joylashgan antennasi orqali tasvir va tovush signallarini efirga uzatadi. Teledasturlarni rangbarang qilish, bezash ishlarida dizayn, kompyuter grafikasidan keng foydalaniladi. telemarkazda xususiy televizion dasturlar tayyorlash bilan birga xalkaro aloka vositalari orqali boshqa shaharlarning teledasturlarini ham qabul qilib, retranslyatsiya qilish mumkin. Oʻzbekistonda Toshkent va Nukus shaharlarida hamda barcha viloyatlarning markazlarida T. bor. Eng yirik T. — Oʻzbekiston Respublikasi Telemarkazi Toshkent shahrida joylashgan. U 1956-yilda tashkil qilingan. Uning asosiy vazifasi Oʻzbekiston televideniyesi kanallari tomonidan tayyorlangan koʻrsatuvlarni texnikaviy jixatdan taʼminlab efirga uzatishdan iborat. Markaz bir kechakunduzda 52 soat koʻrsatuvlarni efirga uzatishni taʼminlaydi. Yangi raqamli markaziy apparatxona va umumiy maydoni 600m2 boʻlgan 5 kamerali studiya qayta jihozlanib ishga tushirildi, 8, 6 va 4 kamerali raqamli koʻchma televizion stya mavjud (2004).
Teleskop

Teleskop (grekcha: τῆλε [tele] – „uzoq“ va σκοπέω [skopeo] – „qarayman“) – osmon yoritqichlarini vizual, fotografik, fotoelektrik va spektral usullarda kuzatish uchun moʻljallangan astronomik optik asbob. Teleskop Oy, sayyoralar va yulduzlarning tasvirini kattalashtirib koʻrsatadi. Ishi osmon yoritqichlari tarqatadigan elektromagnit nurlanishlarni tutishga asoslanadi. Teleskoplar gamma teleskop, rentgen, ultrabinafsha, optik, infraqizil va radioteleskop kabi turlarga boʻlinadi. Optik tizimiga koʻra, refraktor, reflektor, koʻzgulinzali tizim va boshqa deb ataladi (linzalardan yigʻilgan obyektivli teleskop refraktor, botiq koʻzgulardan yigilgan obyektivli teleskop reflektor deyiladi). Teleskop obyektivi tushiradigan tasvirning masshtabi obyektivning fokus masofasiga, yaʼni yorugʻlik yigʻuvchi obyektiv bilan yoritqich tasviri hosil boʻladigan nukta orasidagi masofaga mutanosib boʻladi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutida Oʻrta Osiyoda yagona, koʻzgusining diametri 1,5 m boʻlgan teleskop va koʻp uyali yorugʻlik matritsasiga ega boʻlgan Quyosh teleskopi bor (2004).

Tarixi 

Teleskop 1608-yilda Gollandiya hukumatida Middelburg koʻzoynak ishlab chiqaruvchisi Gans Lipperxey tomonidan taqdim etilgan. Birinchi marta kim tomonidan ixtiro etilgani nomaʼlum Galiley bu haqda eshitgan va 1609-yilda oʻzining teleskopini yangicha versiyasini yaratdi, shuningdek, osmon jismlarini teleskopik kuzatishlarini amalga oshirdi.

ob’ektiv yoki yorugʻlik yigʻuvchi element ob’ektiv oʻrniga koʻzgu boʻlishi mumkinligi haqidagi gʻoya sindiruvchi teleskop ixtiro qilinganidan keyin tez orada oʻrganilgan. Parabolik reflektordan foydalanishning potentsial afzalliklari – sferik aberatsiyani kamaytirish, shuningdek, xromatik aberatsiya yoʻqligi – taklif qilingan koʻplab dizaynlar va aks ettiruvchi teleskoplar qurishga bir necha urinishlarga olib kelgan. 1668-yilda Isaak Nyuton birinchi amaliy aks ettiruvchi teleskopni ixtiro qildi, hozirda uning nomi bilan atalgan dizayndagi Nyuton reflektori.

1733-yilda axromatik linza ixtirosi oddiy linzalarda mavjud boʻlgan rang xatoliklarini qisman tuzatdi. Koʻproq funksional sindiruvchi teleskoplar yaratish imkonini berdi. Refraktorlarda koʻriladigan rang muammolari bilan cheklanmagan holda aks ettiruvchi teleskoplar tez xiralashuvchi metall dan foydalanilgan. XVIII asr oxirlari va XIX asrning boshlarida ishlatilgan. Bu muammo 1857-yilda kumush bilan qoplangan shisha, va 1932-yilda aluminizatsiyalangan metalllarning qoʻshilishi bilan osonlashtirilgan.

Teleskoplari uchun maksimal jismoniy oʻlcham chegarasi taxminan  boʻlib, 20 asr boshidan beri yaratilgan yirik optik tadqiqot teleskoplarining aksariyati reflektorlar. Eng katta aks ettiruvchi teleskoplar  dan kattaroq maqsadlarga ega va bir nechta 30-40m dizaynlar ustida ish olib borilgan.

XX asrda radio dan gamma-nurlarigacha boʻlgan toʻlqin uzunliklari keng diapazonida ishlaydigan teleskoplar ham ishlab chiqilgan. Birinchi radioteleskop 1937-yilda ishga tushgan. Oʻshandan beri turli xil murakkab astronomik asboblar yaratilgan.

Adabiyotlar

Havolalar 

 Galileo to Gamma Cephei – Teleskop tarixi 
 Galileo loyihasi – teleskop – Al Van Helden ''

Manbalar
Telets

Telets, Oltinkoʻl — Oltoyning shimoli-sharqidagi koʻl. RF Oltoy oʻlkasida, 436 m balandlikda. Maydoni 325 km². Eng chuqur joyi 235 m. Uz. 77,7 km, eni 5,2 km gacha. Qirgʻoklari metamorfik slanetslar va granitlardan tuzilgan, tik, bal. 800–2400 m. Koʻl tubi tekis, kulrang loyqa bilan krplangan. Koʻlga 70 tacha dare quyilib, Biya daryosi oqib chiqadi. Suvning trasi yezda 17—18° (janubida ayrim vaqtda 24° gacha). Koʻl baʼzan muzlaydi. Sohilida Artibosh, Yogʻoch, Yaylov (Oltoy qoʻriqxonasining markazi) shaharchalari joylashgan. Turizm markazlaridan.

Rossiya geografiyasi
Oltoy o'lkasi
Oltoy togʻlari
Rossiya koʻllari
Edvard Teller

Edward Teller (1908.15.1, Budapesht — 2003.10.9, Kaliforniya shtati, AQSH) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1948-yildan). Vengriyada tugʻilgan, Germaniya, Daniya, Buyuk Britaniyada oʻqigan va ishlagan. 1935-yildan AQSH da. Vashington universiteti (1935—1941), Chikago universiteti (1946—1952), Kaliforniya universiteti professor (1953—1975). Ilmiy ishlari kvant mexanika, yadro fizikasi, termoyadro reaksiyalar, elementar zarralar fizikasi, kosmik nurlar fizikasi va boshqalarga oid. AQSH atom bombasini yaratishda ishtirok etgan (1941— 1953), uning bevosita rahbarligi ostida vodorod bombasi yaratilgan. Kosmologiya va yulduzlarning ichki tuzilishi, kosmik nurlarning paydo boʻlishi muammosi va boshqa bilan ham shugʻullangan.

1908-yilda tugʻilganlar
15-yanvarda tugʻilganlar
2003-yilda vafot etganlar
10-sentabrda vafot etganlar
Telpak

Telpak — erkaklarning issiq (moʻynali) bosh kiyimi; yumaloq, tepa va moʻynali jiyakdan tuzilgan. Teri charm ulgi yordamida bichiladi. Tepa qismi kalta tukli moʻyna (asosan, qorakoʻl)dan, jiyagi qunduz moʻynasidan tikiladi; astariga uzun tukli (qoʻy yoki tulki) moʻyna ishlatiladi. Toshkent — Fargʻona mintaqasida tepa qismi 4 boʻlak qilib bichiladi, ular oʻzaro ulab tikilganda, qobirgʻalar xreil qiladi. Baʼzi telpaklarda tepa qismiga baxmal, jiyagiga uzun tukli (tulki, suvsar) moʻyna ishlatiladi, baʼzilari mato (movut)dan tikilib, qaytarmasiga qoʻy moʻynasidan foydalaniladi; baʼzan faqat ichiga moʻyna qoplanib, moʻynali jiyaksiz telpak tayyorlanadi. Xorazmda choʻgirma, baʼzi joylarda qadimiy bosh kiyimi sifatida boʻrk deb ham ataladi.

Bosh kiyimlari
Telugu tili

Telugu (andhra) tili - dravid tillaridan biri. Hindistonning Andhra Pradesh shtatining rasmiy tili, qoʻshni shtatlar, shuningdek, Shri Lanka, JAR, Myanma, Malayziya, Singapur va boshqa joylarda tarqalgan. Hammasi boʻlib 75 mln. dan ortiq (1996) kishi soʻzlashadi. Telugu tili lahjalari 4 guruhga boʻlinadi: shim.sharqiy, markaziy, shim.gʻarbiy va janubiy. Ular oʻrtasidagi fonetik va morfologik tafovutlar uncha katta emas. Telugu tilida grammatik jihatdan oʻziga xos hodisalar mavjud: 1 va 2 shaxs kishilik olmoshlarining maxsus shakllari, tuslanishli va tuslanisheiz feʼllarning ayrim koʻrsatkichlari. Eng qad. yodgorliklari 525—600-yil larga mansub. Adabiy til 14—17-asrlarga kelib shakllangan hamda unga sanskrit va prakrit tillari kuchli taʼsir oʻtkazgan. 19-asr boshida Telugu tilining adabiy shakli ogʻzaki tildan jiddiy farq qilib qoldi 19-asr oxiridan ogʻzaki soʻzlashuv tiliga yaqin yangi adabiy til uchun harakat boshlandi. Yozuvi brahmining jan. shaklidan kelib chiqqan.

Adabiyotlar 
 Petrunicheva Z. N., Yazoʻk telugu, M., 1960.

Tillar
Telugu tili
Tembr

Tembr (fransuzcha: timbre – qo‘ng‘iroq, belgi, farqlovchi belgi) — bir pardadagi, bir xil balandlikdagi har bir tovushning o‘ziga xos tomoni, sifati, tovlanishi; har bir musiqa asbobining yoki ashulachi ovozining o‘ziga xos xarakteridir. Cholg‘u asbobining tuzilishi va shakliga ko‘ra, uning tembri turlicha bo‘lishi mumkin. Tembr tufayli bir balandlik va bir xil dinamikadagi tovushlarni farqlash mumkin. Tembr sadolanuvchi jismining materiali, tovush hosil qilish usuli, tebranish xususiyatlari, tovush yuzaga keluvchi va tarqaluvchi muhit hamda boshqalarga bogʻliq boʻlib, obertonlarning soni va jadalligi bilan aniqlanadi. Nutqda tembr orqali unli tovushlar ajratiladi. Nutq intonatsiyasida tembr yordamida turli hissiyotlar (xursandchilik, gʻamginlik, norozilik, qoʻrquv kabi) oʻz ifodasini topadi.

Oddiy qilib aytganda, tembr — bu ma’lum bir musiqa asbobi yoki inson ovozi, hatto ular bir xil notani ijro qilganda yoki kuylaganda ham, bir-biridan farq qiladi. Masalan, gitara va pianino o‘rtasidagi bir xil notani bir xil ovozda ijro etish o‘rtasidagi farq. Ikkala asbob ham bir xil notani ijro qilgani sababli bir-biriga nisbatan teng sozlangan tovush chiqarishi mumkin va bir xil amplituda darajasida o‘ynalganda, har bir asbob o‘ziga xos ohang rangi bilan ajralib turadi. Tajribali musiqachilar bir xil turdagi turli xil asboblarni, garchi bu asboblar bir xil asosiy balandlikda va baland ovozda nota chalayotgan bo‘lsa ham, ularning turli tembrlariga qarab farqlay oladilar.

Manbalar
Howard Martin Temin

Howard Martin Temin (10-dekabr 1934, Filadelfiya – 9-fevral 1994 Madison, Viskonsin) — amerikalik virusolog. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi xamda Sanʼat va fanlar akademiyasi aʼzosi. Suortmore kollejini tugatgan (1955). Kaliforniya texnologiya institutida falsafa doktori (1959). Viskonsin shtatidagi Madison universitetida onkologiya professor (1969-yildan). Ilmiy izlanishlari eksperimental embriologiya, hayvonlar virusologiyasiga oid. RNKdan DNKga irsiy maʼlumot oʻtkazish (transkripsiyami taʼminlovchi teskari transkriptiza fermentini kashf qilgan (1970). Hujayra irsiy ashyosining oʻsma viruslari bilan taʼsirlashuviga bogʻliq kashfiyot, yaʼni provirus nazariyasi muallifi. Nobel mukofoti laureata (1975, D. Baltimor va R. Dulbekko bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1934-yilda tugʻilganlar
10-dekabrda tugʻilganlar
9-fevralda vafot etganlar
1994-yilda vafot etganlar
Amerikalik olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Temir qapigʻ

Temir qapigʻ (qadimiy turkiycha qapu — eshik), Darvozai ohanin, Darbandi ohanin, Ohanin darvozasi — Oʻrta Sharq mamlakatlari, xususan Movarounnahrdagi bir qancha shaharlarning mudofaa devorlaridagi temir darvoza, shuningdek, tor togʻ daralaridagi oʻtish yoʻlagi. Oʻzbekistonning janubiy hududidagi Boysuntogʻ tizmasi gʻarbida joylashgan tor dara — qadimiy mashhur togʻ yoʻlagi ham Temir qapigʻ deyilgan. Uning nomi manbalarda turlicha yozilgan. Arabcha manbalarda Bob u l hadid, moʻgʻulchada Qahlagʻa, Xondamirning "Habib assiyar" asarida Tangi Chakchak, Muhammad Vafo Karminagiy "Tuhfai xoniy" asarida Buzgalaxona deb qayd etilgan va bu nom XIX asrning 2-yarmida ham saqlangan. (qarang Buzgalaxona). Qadimda Temir qapigʻ 2 tarixiymadaniy oʻlka — Baqtriya va Sugʻdiyonani bogʻlab turgan. Arxeologik tadqiqotlar (1985, 1989—1990) xulosalariga koʻra, Temir qapigʻ hududida, relyefga moslab, Shoʻrobsoy vodiysidan oʻtish mumkin boʻlgan joy bal. 2,7 m (qalinligi 6,5 qisman toshdan, bir qismi xom gʻishtdan, uz. 300 m chamasi mudofaa ahamiyatiga ega) devor bilan toʻsilgan. Uning baʼzi joylariga minoralar va bitta toʻrtburchak shaklidagi kichik qoʻrgʻon (Sherxoja qoʻrgʻoni, 80x50 m, hozir sakdanmagan) ham qurilgan edi. Qoʻrgʻon vaqt jihatdan taxminan mil. av. IV asrga mansub, dastlabki devor esa, Yunon-Baktriya podshogʻligi davrlariga toʻgʻri keladi. Temir qapigʻ harbiy mudofaa maqsadidagi joy boʻlishi bilan birga, xalqaro savdo yoʻlidagi muhim bojxona vazifasini oʻtagan. Buyuk ipak yoʻlining bir tarmogʻi shu yerdan oʻtgan. Bu haqsa Rui Gonsales de Klavixo "Safarnomasi"da muhim maʼlumotlar keltirilgan. U shunday yozadi: "... Temir darvoza Temurbekning ixtiyorida va unga har yili katta daromad keltiradi, chunki kichik Hindistondan Samarqand podshoxligiga va undan shimolidagi yerlarga yoʻl olgan savdogarlar shu yerlardan oʻtadi..."Jizzax viloyatidagi Ilonoʻtti togʻ yoʻlagi ham Temir qapigʻ deb atalgan.

Manbalar  

 

Shahar darvozalari
Temirchilik

Temirchilik - 1) temirni bolgʻalab turli buyumlar (ketmon, oʻroq, tesha va boshqalar) yasash kasbi. Temirchilik kishilik jamiyatining eng qadimgi davrlarida paydo boʻlgan. Mil. avv. 3—4 ming yillikda Eron, Mesopotamiya, Misrda temirni sovuqlayin va qizdirib bolgʻlab, turli xil aslahalar, mehnat qurollari va boshqa buyumlar yasalgani maʼlum. Oʻzbekiston hududida Temirchili ishi maxsus doʻkonda amalga oshirilgan. Temirchilik doʻkonida — oʻchoq, qoʻra, supa, oʻra, choʻpkunda; ish qurollaridan sandon, bosqon, bolgʻa, ombur, egov, charx, dam va hokazo boʻlgan. Temirchi temirni otashdondagi oʻtga qoʻyib qizdiradi, metall tobiga kelib, oq tusga kirgach, uni sandonga qoʻyib, zarur shaklga kelguncha bolgʻalaydi. Bu ishlar usta, bozgʻonchi va damgir tomonidan bajarilgan. Temirchilik hozir ham keng koʻlamda saqlanib qolgan; 2) ogʻir mashinasozlikning metallni bolgʻalab, shtamplab, presslab turli buyumlar ishlab chiqariladigan tarmogʻi. Bu tarmoq XVI asrda Yevropada birinchi marta suv bilan ishlaydigan mexanik bolgʻa yaratilganidan keyin rivojlandi. XIX asrlarda mashinada shtamplash, bugʻ bilan ishlaydigan bolg'a, gidravlik press vujudga keldi. XX asr 50-yillariga kelib, Temirchining yangi usullari, yaʼni qiyin deformatsiyalanadigan materiallarni portlatib yuqori tezlikda shtamplash, gidrostatik press lash (gidroekstruziya) va boshqa usullar yaratildi. Temirchilik materiallarni deformatsiyalashga, yaʼni ularni yemirmay, tashqi kuch taʼsirida shaklini oʻzgartirishga asoslangan. Temirchilikning keng ishlatiladigan usullaridan biri bosim bilan ishlov berish. Bu usul mashinaning eng muhim detallarini tayyorlashda ishlatiladi. Metall ishlashning asosiy usullari dastlabki materiallarning holatiga (prokat, quyma va boshqalar), jihozlarga (press, bolgʻa), asboblar bilan uskunalanishiga va texnologik usullarga bogʻliq. Shu alomatlariga qarab, Temirchilk bolgʻalash, hajmiy va list shtamplash, presslash turlariga boʻlinadi (qarang Metallarni ishlash).

Bolgʻalash — metallarni bosim bilan ishlash usullaridan biri (qarang Bolgʻalash, Bolgʻalash mashinasi). Shtamplash — materiallarga bosim bilan ishlov berish; bunda zagotovkaga shtamplarda plastik deformatsiya berilib, zarur shakldagi buyumlar olinadi. Shtamplash 0,5—30 t li katta bolgʻalarda, 6—100 Mn (600—10000 tonna kuch) kuch bilan zarb beradigan issiklayin shtamplaydigan krivoshipli presslarda, 750 Mn (75000 tonna kuch) kuch bilan zarb beradigan gidravlik presslarda bajariladi. Shtamplash materiallarni ancha tejaydi, buyumlar tannarxini kamaytiradi.

Presslash — turli profilli materiallar, simlar, quvurlardan zagotovka va buyumlar olish usuli. Hajmiy yumshok, materiallar (paxta, xashak va boshqalar) ni paketlashda, ikkilamchi xom ashyolar (qirindi, chiqindi)ni qayta ishlash va boshqalarda ham ishlatiladi.

Temirchilik yoʻli bilan ishlab chiqariladigan buyumlar avtomobil va aviatsiya sanoatlarida, traktorsozlik, asbobsozlik, yengil sanoat, uy roʻzgʻor va boshqa tarmoqlarda ishlatiladi.

 

Kasblar
Temperatura shkalalari

Temperatura shkalalari - qulay va yetarli darajada aniqlik bilan oʻlchanadigan biror fizik kattalikning uzluksiz ketma-ket keluvchi qiymatlari va traning moye keluvchi kiymatlari orasida chiziqli bogʻlanish mavjudligini ifodalovchi tizim. Temperaturani bevosita oʻlchash mumkin emas. Uni aniqlash uchun termometrik kattalik va termometrik jism, shuningdek, gradus kattaligi va hisoblashning boshlangʻich nuqtasi berilgan boʻlishi, yaʼni temperatura shkalalarini aniqlash kerak. Ammo jism trasining oʻzgarishi uning qariyb barcha fizik xossalariga taʼsir qiladi. Temperaturani oʻlchash uchun bu X fizik kattaliklarning istalgan biridan foydalanish mumkin. Temperaturani oʻlchashdagi xatoliklarni qaytarish uchun termodinamik 1000- temperatura shkalasini tuzishda avvalgidek muz eoo ning erish va suvning qaynash nuqtalaridagi jism xossalariga asoslanmasdan, bitta reper 708 nuktadagi jism xususiyatlaridan foydala 600 nishga kelishilgan. Bunday nukta bir vaqt 500 ning oʻzida uch agregat holat (gazsimon, suyuq 400va qattiq) da boʻlgan suvning uchlanma nuk 300 — Gʻiosidir. Bu nuqtaga moye temperatura 273,15 K ga 200 — teng qilib olingan. Mutlaq termodinamik t - Temperatura shkalalari fizikada asosiy Temperatura shkalalari hisoblanadi.
Rashid Temurov

Rashid Mahmudovich Temurov (1912.18.1, Buxoro – 1991, Samarqand) – manzarachi rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Samarqand badiiy bilim yurtida (1932—36), Oʻzbekiston rassomlar uyushmasining rassomlar malakasini oshirish kursida (1938—41) taʼlim olgan. T. yorqin ranglardan keng foydalanadi; rang surtmalari va shakllari yaxlit va yirik holda olinadi. Asarlarida Oʻzbekistonning goʻzal tabiatini nozik boʻyoqlarda gavdalantiradi, mehnatkash xalqni, qad. shaharlarini asarlariga koʻchiradi: „Eski shahar“ (1936), „Toshkent chekkasida“ (1939), „Kanal qurilishida“ (1940), „Samarqand bogʻlari“ (1951), „Ulugʻbek madrasasi. Bahor“ (1957), „Bibixonim maydoni. Bahor“ (1958), „Gullagan daraxt“ (1962), „Tushki tanaffus“ (1971), „Mening shaxrim“ asarlar turkumi (1969— 80), „Samarqand syuitasi“ (1982) va boshqa T.ning Samarqanddagi ustaxonasida muzey ustaxona ishlab turibdi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Buxoroda tugʻilganlar
Samarqandda vafot etganlar
Teng huquqlilik

Teng huquqlilik - konstitutsionalizmning asosiy prinsiplaridan va demokratiyaning muhim elementlaridan biri; fuqarolarning davlat, qonun, sud oldida tengligini rasman eʼtirof etishni bildiradi. Unga koʻra, muayyan davlat fuqarolari jinsi, irqi, millati, tili, ijtimoiy kelib chiqishi, yashash joyi, dinga munosabati, eʼtiqodi, jamoat birlashmalariga taalluqligi, shuningdek, boshqa holatlaridan qatʼi nazar, teng huquq, erkinlik va majburiyatga ega boʻladilar. Teng huquqlilikning realligi jamiyat va davlat tuzumining qanchalik demokratiyaliligini anglatadi.

Teng huquqlilik tamoyilini 18-asr oxirida Fransiya inqilobi ilgari surdi ("Ozodlik, tenglik, qardoshlik") va u koʻp mamlakatlarning konstitutsiyalari hamda inson huquklari deklaratsiyalarida mustahkamlandi. Hozirgi zamon davlatlarining konstitutsiyaviy nazariyasi fuqarolarning huquqda tabiiy xarakterga ega boʻlgan baʼzi farklari boʻlishi mumkinligini tan oladi, mas., jahonning koʻpchilik davlatlarida harbiy xizmatni oʻtash majburiyati faqat erkaklar zimmasiga yuklanadi, keyingi oʻn yilliklarda nogironlar, bolalar, kam sonli tub xalq vakillari uchun alohida konstitutsiyaviy huquqlar belgilab qoʻyila boshlandi va hokazo. Fuqarolarning teng xuquqligi prinsipi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 19-moddasida mustahkamlab qoʻyilgan.

Yana qarang 

 Tenglik
Tenzorlar hisobi

Tenzorlar hisobi - matematikaning tenzorlar va ular ustida bajariladigan amallarni, tenzor xossalarini chiziqli algebra hamda matematik analiz vositalari bilan oʻrganuvchi boʻlimi. Tenzorlar hisobi vektor hisobi bilan matritsalar nazariyasining taraqqiyoti va umumlashishi natijasida vujudga kelgan boʻlib, differensial geometriya, Riman fazolari nazariyasi, nisbiylik nazariyasi, mexanika, elektrodinamika kabi fanlarda keng tatbiq etiladi.

Tenzor tabiatli miqdor koordinatalarning xar bir tizimida bir necha son bilan aniklanadi. Tizim oʻzgarishi bilan bu sonlar ham oʻzgaradi va fizik hodisa yoki obyektning oʻzini ifodalovchi sonlardan tashkari shunday son — miqdorlar vujudga keladiki, ular shu obyekt uchun tasodifiy rol oʻynaydi. Tenzorlar hisobida ana shu miqdorlar taʼsiridan qutulish yoʻllari koʻrsatiladi. Tenzorlar hisobi ham vektorlar hisobi kabi koordinatalar tizimini tanlahsan ozod qiluvchi matematik apparatdan iborat. Biror tizimda berilgan tenzor komponent (tuzuvchi) lari istalgan boshqa tizimda ham aniklangan boʻladi. Tenzorlar ustida hozirgacha qaralgan amallar algebraik amallar boʻlib, tenzorlar analizi (maydoni)da esa oʻzgaruvchan tenzorlar (hosila, xususiy hosila, differensial, integral, kovariant hosila, kovariant differensial) qaraladi. Tenzorlar hisobining bu boʻlimi matematika, fizikaning juda koʻp masalalarida muhim tatbiqiyamaliy tushunchalarni vujudga keltirish imkonini beradi.

Tarixiy maʼlumot. Tenzorlar hisobi 19-asrda differensial geometriya, fizika ehtiyojlari natijasida vujudga kelgan differensial kvadratik formalar nazariyasi asosida yaratilgan. Shuningdek, Tenzorlar hisobining paydo boʻlishida sirtlar va koʻp oʻlchovli fazolar geometriyasidagi izlanishlar juda muhim boʻldi. Tenzorlar hisobini hozirgi zamon talablari darajasiga yetkazishda italiyalik matematiklar RichchiKurbastro bilan LeviChivitaning xizmatlari katta. Richchi va LeviChivita gʻoyalari (1901) dastlab keng tarqalmadi. Keyinchalik A. Eynshteyn oʻzining nisbiylik nazariyasining matematik qismini tamoman Tenzorlar hisobiga asosladi (1916).

Adabiyot 
 Sobirov M.A., Yusupov A.Ye., Differensial geometriya kursi, 2nashri, T., 1965; Mallin R.X., Maydon nazariyasi, T., 1965; Akivis M.A.,Golberg V.V., Tenzornoye ischisleniye, 2 izd., M., 1972.
Teodolit

Teodolit — ochiq joylarda gorizontal va vertikal burchaklarni oʻlchashda ishlatiladigan koʻchma geodezik asbob. Burchaklarni oʻlchash, triangulyatsiya va poligonometriya ishlarini bajarishda foydalaniladi. Burchak oʻlchash ishlarida gorizontal yoʻnalishda G yoki 30" aniqlikda oʻlchaydigan T.lar qoʻllanadi. Triangulyatsiya ishlarida (yer sirti holatini aniqlashda) aniqlik darajasi yanada yuqori (0,5" gacha) boʻlgan T.lardan foydalaniladi. Aniqlik darajasi yuqori boʻlgan T.lar universal T. deb ataladi. T.lar bilan ochiq joydagi vertikal burchaklar, masofalar hamda yoʻnalishlar, magnit azimutlarini ham oʻlchash mumkin. T.ning asosiy qismlari — koʻrish trubasi, gorizontal va vertikal doiralar. Gorizontal doira limb va adilakdan iborat. Vertikal doira 15° qiya burchaklarni oʻlchash uchun moʻljallangan. Yangi optik Tlar metall limbli Tlarga nisbatan ixcham, yengil va ishlatish oson. T.lar tuzilishi, aniqligi va boshqa xususiyatlariga koʻra bir necha xil boʻladi (xisob qurilmali, optik mikrometrli, mikroskopli, indeksli va boshqalar).
Tepaqoʻton tuz koni

Tepaqoʻton tuz koni - Qashqadaryo viloyatidagi kon; Lalmikon tuz koni bilan tutashgan. 1950-yilda ochilgan. Konning geologik tuzilishi 1959—64 yillarda oʻrganilgan. Tepaqoʻton tuz konik. braxiantiklinal shaklida jan.garbdan shim.sharqqa choʻzilgan boʻlib, Tepaqoʻton tepaligidan iborat. Uzunligi 15–20 km, eni 5–6 km. Tepaqoʻton braxiantiklinali oʻzagidagi tuz qatlamlari yuvilib ketgan, tuz ostidagi angidrit qatlamlari esa qoryomgʻir suvlari taʼsirida qisman gipsga aylangan. Tepaqoʻtondagi svita yotqiziqlarining qalinligi 850–900 m. 4 qavat (yirik qatlam)dan tuzilgan (pastdan yuqoriga): 1) angidrit qavati — koʻkimtir kulrang, oq angidrit va qoramtir ohaktosh qatlamlaridan tashkil topgan, qalinligi 155–200 m; 2) danburitli galitangidrit qavati — kulrang, koʻkimtir angidrit va qoramtir ohaktosh, rangsiz galit (osh tuzi) qatlamlaridan tuzilgan boʻlib, pastki va yuqorigi angidrit qatlamlarida danburit minerali uchraydi, qalinligi 130–250 m; 3) tuz qavati — rangiga koʻra 2 qismga ajraladi: pastda 200 m qalinlikdagi rangsiz (maydalanganda oq) va kulrang osh tuzi, yuqorida esa 200–250 m qalinlikdagi qizil va pushti rang tuz katlamlari boʻlib, ular orasida 3 ta silvinit (kaliy tuzlari) gorizonti joylashgan; 4) yuqori gips angidrit qavati — qalinligi 2–15 m. Tepaqoʻton tuz konik.da kaliy va osh tuzidan tashqari yer yuzasiga chiqib yotgan gips va angidrit qatlamlari ham mavjud boʻlib, sulfat kislota uchun xom ashyo hisoblanadi. Gipsning danburitli xilidan qishloq xoʻjaligi.da mikroelementli oʻgʻit sifatida foydalanish mumkin. Boʻr va paleogen davrlari yotqiziqlaridagi gillar va dolomit qatlamlari qurilish materiallaridir.

    

Dehqonobod tumani
Ter bezlari

Ter bezlari — odam terisidagi ter chikaradigan va uni ajratadigan oddiy naysimon bezlar. Kaft, oyoq tagi va peshona terisida boshqa joylarga qaraganda Ter bezlari koʻp boʻladi. Oddiy T.bdan tashqari tananing ayrim joylarida (qoʻltiq ostida, orqa chiqaruv teshigi atrofida, chov sohasida va boshqalar) maxsus apokrin bezlari joylashgan. Ular utkir xidli sekret ajratishi bilan oddiy bezlardan farq qiladi. Ter bezlari koʻp miqdorda ter chiqarib, badan haroratini qisman boshqaradi, organizmdan azotli hosilalar va ishqorli metall tuzlari, asosan, natriy xloridni chiqarib turadi, teri yuzasini hoʻllaydi. Qoʻltiq osti, chov soxasida Ter bezlari ning yalliglanishi (gidradenit) koʻproq uchraydi.

Odam anatomiyasi
Tergachi neft koni

Tergachi neft koni - Namangan viloyati Kosonsoy tumanidagi kon. Namangan temir yoʻl stansiyasidan 25–30 km shim.gʻarbda. Kondan 30 km masofada Tergachi—Namangan neftuzatgich quvuri oʻtadi. Kon maydoni Chatqol togʻ tizmasining togʻ oldi tekisligida, dengiz satx.idan 700–800 m balandlikda joylashgan. Tergachi neft konik. Namangan tektonik pogʻonasidagi Tergachi burmasi bilan boglik. Tergachi burmasi braxiantiklinaldan iborat, shim.sharqdan jan.gʻarbga choʻzilgan, asimmetrik tuzilishga ega. Shimoliy kanoti tik (15—16°), jan. yassi (8— 10°). Shimoliy va shim.sharqiy tomonlaridan koʻtarilmauzilma tipidagi koʻp sonli tektonik buzilishlar bilan murakkablashgan. Janubiy va shimolidagi yoriklar amplitudasi 30–45 m, markazdagisi 130–140 m ga yetadi. Konning neftli gorizontlari quyi neogen, paleogen va olay karbonat yotqiziklarida mujassamlashgan. Kdzilgan kuduklarning 21 tasidan neft olingan. Kizil rangli svitadagi neft ogʻir, parafinli, kam oltingugurtli, oksidlangan, metanneftenli tipga mansub. Baʼzi gorizont. lardagi neft yengil. Tarkibida oltingugurt, asfalten, koks, parafin, selikagelli smola, aksiz smolasi kam. Qizil rangli svita va ayrim gorizontlardagi qatlam suvlari namakob turiga mansub, minerallashganligi 78,6—143,1 g/l, kimyoviy tarkibiga koʻra xlorkaltsiyli. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.

    

Kosonsoy tumani
Oʻzbekiston neft konlari
Termiz-Shibirgʻon-Hirot avtomobil yoʻli

Termiz-shibirgʻon-hirot avtomobil yoʻli - Oʻzbekistonni Afgʻonistonning Hirot sh. bilan bogʻlaydigan qattiq qoplamali yoʻl. Taxminan mil. av. 5-asrlardan karvon yoʻli tarzida paydo boʻlgan. Hozirgi davrda xalqaro magistral yoʻllar tizimida A—76 tituli berilgan. Yoʻlning Termizdan Hirotgacha umumiy uz. 854 km. Oʻz yoʻnalishida Mozori Sharif, Balx, Temurok, Oqcha aholi punktlari orqali Shibirgʻon shahriga, undan Andxoy, Maymana, Bolamurgʻob, Qalʼai Nov aholi punktlari orqali Hirot shahriga boradi. Yoʻl qatnov qismining kengligi 8–10 m ni tashkil qiladi. Yoʻlning Termizdan Mozori Sharif, Shibirgʻongacha boʻlgan qismi tekislik va choʻl zonasi boʻylab, Andxoygacha qum barxanliklari oralab, Andxoydan Qalʼai Novgacha togʻ oldi va togʻliklardan oʻtib, Hirotgacha tekisliklardan oʻtgan.

Hirotdan T.Sh.Termiz-Shibirgʻon-Hirot avtomobil yoʻliyilning davomi boʻlgan Karochi, Choxbahr, Bandar Abbos dengiz portlariga eltuvchi avtomobil yoʻllari boshlanadi. Hirotdan Karochigacha boʻlgan qismi qattiq qoplamali, uz. 1485 km. Hirotdan Bandar Abbos dengaz portigacha boʻlgan yoʻl (uz. 1858 km), Hirotdan Choxbahr dengiz portigacha boʻlgan yoʻl ham qattiq qoplamalidir (1740 km ni tashkil qiladi). Soʻntti oʻtgan chorak asr davomida Afgonistondagi urushlar oqibatida ushbu yoʻlning ayrim kismlari, jumladan Shibirgondan Hirotgacha qismi taʼmir talab boʻlib qolgan.

Portlarga keltiriladigan barcha xalqaro va mahalliy yuklar shu yoʻllar orqali tashiladi.

Tohirjon Mirzayev.

    

Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Termitlar

Termitlar, qir chumolilar, oq chumolilar () — hasharotlarning bir turkumi. 2600 turi maʼlum. Asosan, tropik va subtropik mamlakatlarda tarqalgan. Chumolilarga oʻxshab (bir necha yuzdan milliongacha individi birga) jamoa boʻlib uya (in)larda yashaydi. Jamoada ona, ota, ishchi va qoʻriqchi individlar bor. Ona termitlar (tanasi 140 mm cha; boshqalarniki 2—20 mm) 10 yilgacha yashab, umr boʻyi (115 mln.gacha) tuxum qoʻyadi. Maʼlum davrlarda uzun, teng qanoatli erkak va urgʻochi termitlar (keyinchalik kanotini tashlab yuboradi; fasetkali koʻzlari bor. Boshqalarida koʻz rivojlanmagan yoki yoʻq) paydo boʻlib turadi. Bular yangi koloniya asoschilaridir. Koʻpchilikni qanotsiz ishchi termitlar (asosan, urgochisi) tashkil qiladi. Ular uya qurish, oilaning boshqa aʼzolarini ovqatlantirish vazifasini bajaradi. Uyasini yer ustiga (15 m balandlikda, aylanasi 20—30 m) yoki tagiga, shuningdek, daraxtlarga yasashi mumkin. Oʻsimlikning yogʻoch qismi bilan ovqatlanadi. Ular ichagida yogoch kletchatkasini hazm qila oladigan ferment ajratuvchi xivchinlilar simbioz yashaydi. Qoʻriqchilarning bosh kismi jagʻlari juda rivojlangan boʻlib, uyaga begona hasharotlarni kiritmaydi. 8 turi, jumladan, Oʻrta Osiyoda turkiston termiti uchraydi. Termitlar inshootlarning yogʻoch qismini buzadi, tropik mamlakatlarda esa ekinlarga ham zarar keltiradi.

TERMO... (yun. therme — issiq, harorat) — qoʻshma soʻz boʻlagi. Issiklikka oidlikni bildiradi (mas., termometr, termodinamika). 

 

Hayvonlar
Termokimyo

Termokimyo — kimyoviy termodinamikaning bir boʻlimi. Kimyoviy reaksiyalar jarayonida issiklik effektini oʻlchash yoki hisoblash, moddaning agregat holati oʻzgarishi bilan bogʻliq fizikkimyoviy jarayonlar, suyulish, erish, suyultirish va boshqalarni tadqiq qiladi. T. fizikkimyoviy sistemalarning issiklik sigʻimini va ularning haroratga bogʻliqligini ham miqdoriy jihatdan oʻrganadi.T.da issiqlik sigʻimi, yonish issiqligi, entalpiya, entropiya, izobari zotermik potensial kabi kattaliklar qoʻllanadi. Ulardan kimyotexnologiya jarayonlarining issiklik muvozanatini hisoblashda foydalaniladi. Termokimyoning amaliy usuli — kalorimetriya. Reaksiyalarning tezligini aniqlashda moddalarning energetik xususiyatlarini bilish, shuningdek, birikmalarning tuzilishini hisobga olish muhim. Reaksiyalarning issiklik effekti yoki issiklik sigʻimini oʻlchashda kalorimetriyadan foydalaniladi. Reaksiyada ajralib chiqayotgan yoki yutilayotgan issiklik miqdori ifodalangan kimyoviy tenglamalar termokimyoviy tenglamalar deyiladi. T.da gomogen (bir jinsli) va geterogen (har xil jinsli) sistemalar maʼlum boʻlib, bular bitta yoki bir necha fazalardan tashkil topadi. Gomogen sistemata azot bilan kislorod gazlari aralashmasi, geterogen sistemata. esa suv bilan muzning aralashmasi yoki havo (atmosfera)dagi kumir va oltingugurt zarralarining aralashmasi misol boʻla oladi. Soʻnggi sistema 3 fazadan — 2 ta qattiq va 1 ta gaz fazasidan iborat.

Termokimyoga G. I. Gess asos solgan. U 1840-yil termokimyoviy hisoblarga asoslangan prinsipni eʼlon qiladi, keyinroq mazkur prinsip Gess konuni nomini oladi. Baʼzi reaksiyalarning issiklik effektini toʻgʻridantoʻgʻri oʻlchash imkoni yoʻqligi yoki qiyinligi tufayli ularni Gess qonuni yordamida aniklanadi.

Termokimyo 20-asrning 2yarmida kvant kimyosi, zanjir va yadro reaksiyalari tasavvurlari bilan boyidi, reaksiyalar issiklik effekti mutlaq nolga yaqin haroratlardan bir necha ming darajaga boʻlgan oraliqlarda oʻlchanilishiga erishildi. Biologik jarayonlar radiokimyoviy hodisalar, kosmik va yulduzlararo masofalardagi reaksiyalardan olingan maʼlumotlar T.ning rivojlanishiga olib keldi. T. krnuniyatlari texnologik jarayonlarning issiklik muvozanatini hisoblashda qullanib, kimyo sanoatida maqbul sharoitlarni aniqlashga yordam beradi.

Adabiyot 
 Dikerson R., Grey G., Xeyt Dj., Osnovnie zakonoʻ ximii, t. 1 i 2, M., 1982; Karapetyans M. X., Drakin S. I., Obhaya i neorganicheskaya ximiya, M., 2000.

Qydpat Axmerov.
Termoelektr hodisalar

Termoelektr hodisalar - ket maket ulangan turli qattiq oʻtkazgichlardan iborat elektr toki zanjirida elektr va issiqlik jarayonlari orasidagi oʻzaro bogʻlanishga asoslangan fizik hodisalar. Zeyebek, Peltye va Tomson effektlari Termoelektr hodisalar boʻlib, ular asosida bu hodisalarning miqdoriy kattaliklari aniklanadi. Har xil tarkibli va ulanish nuqtalarida temperatura turlicha boʻlgan ikki oʻtkazgichda elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) — termo e.yu.k. qosil boʻlishini nemis fizigi T.I. Zeyebek 1821-yilda kashf etgan.

1953-yilda termo e.yu.k.ning yana bir manbai — elektronlarning fononlarga ergashish effekti ochildi. Agar qattiq jismda tralar oʻzgarishi yuz bersa, u holda issiq tomondan sovuq tomonga harakat qilayotgan fononlar soni teskari tomonga harakatlanayotganlarga nisbatan koʻproq boʻladi. Natijada fononlar elektronlar bilan toʻqnashib, ularni ham oʻziga ergashtiradi va sovuq tomonda manfiy (issiq tomonda musbat) zaryad toʻplana boshlaydi. Bu jarayon hosil boʻlayotgan potensiallar ayirmasi fononlar harakatini muvozanat holatga keltirguncha davom etadi. Metallarda elektronlar konsentratsiyasi katta va u traga bogʻliq emas. Elektronlar energiyasi ham traga bogʻliq emas, shuning uchun metallarda termo e.yu.k. kichik. Yarimoʻtkazgichlarda va ularning qotishmalarida termo e.yu.k. katta qiymatga erishadi. Chunki ularda tok tashuvchilar konsentratsiyasi kichik va u traga bogʻliq boʻladi.

Tok tashuvchilar oqimida issiklik muvozanatining buzilishi barcha Termoelektr hodisalarga sabab boʻladi. Barcha termoelektrik koeffitsiyentlarning mutlaq qiymati tok tashuvchilar konsentratsiyasi kamayishi bilan kattalashadi; shuning uchun ular yarimoʻtkazgichlarda metallar va ularning qotishyalaridagiga nisbatan oʻn va, hatto, yuz marta katta boʻladi. Termoelektr hodisalar tralarni oʻlchashda va issiklik energiyasini elektr energiyasiga aylantirishda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 Ioffe A.F., Poluprovodnikovie termoelementi, M. — L., 1960; Zayman D.J., Elektronii fononi, per s angl., M., 1962.
Ternopil

f
Ternopil (sobiq Tarnopol) — Ukrainaning Ternopil viloyatidagi shahar. Viloyat markazi. Seret (Dnestr irmogʻi) daryosi boʻyida. Transport yoʻli va shosse yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Aholisi 235 ming kishi (1997).

Ternopil 1540-yildan Rech Pospolita tarkibida maʼlum. 1772-yildan Avstriya, 1809—15-yillarda Rossiya imperiyasi, keyinchalik Avstriya va Avstriya Vengriya, 1919—39 yillarda Polsha tarkibida, 1939-yil dekabrdan Ukrainaning Ternopil viloyati markazi. 1941-yil 30-iyundan 1944-yil 15-aprelgacha nemis fashistlari qoʻlida boʻldi. Respublikaning sanoat markazlaridan biri.

Yengil (ip gazlama kombinati, sunʼiy koʻn zavodi), oziq-ovqat (goʻsht, shakarqand, sut va boshqalar), mashinasozlik (shu jumladan, kombaynlar ishlab chiqarish.) sanoatlari mavjud. Farmatsevtika fabrikasi, chinni zavodi, mebel kombinati faoliyat koʻrsatadi.

4 universitetlar (tibbiyot, pedagogika., moliyaiqtisodiyot, texnik), 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi (kartinalar galereyasi bilan birgalikda) ishlab turibdi.

Meʼmoriy yodgorliklaridan Voskreseniye (XVII asr), Xristorojdestvenskaya (XVI asr oxiri), Vozdvijeniye (XVI asr) cherkovlari, dominika kostyoli (XVIII asr) saqlangan.

Manbalar 

 

Ukraina shaharlari
Ternopil viloyati

Ternopil viloyati — Ukrainaning gʻarbiy qismidagi viloyat. 1939-yil 4 dekabrda tashkil etilgan. Maydoni 13,8 ming km². Aholisi 1172 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, polyak, belorus, yahudiy va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 27%. Ternopil viloyati 16 tumanga boʻlingan, 14 shahar, 15 shaharcha bor. Markazi Ternopil shahri. Mux.im shaharlari — Ternopil, Chortkiv, Zbaraj, Zalishchiki, Terebovlya, Kremenets, Zboriv va boshqalar.

Ternopil viloyati Podoliya qirlarining gʻarbiy qismini egallagan. Ukrainaning oʻrmonli dasht zonasida. Viloyat hududi koʻp qismining bal. 300-400 m (eng baland joyi 443 m). Shimoliy qismida Kremenets qirlari, undan jan.rokda Toltr qirlari joylashgan. Foydali qazilmalari: qoʻngʻir kumir, qurilish materiallari, fosforitlar. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi janubida −4,6° dan shimolida −5,7° gacha, iyulniki 19,4°, 18,3°; oʻrtacha yillik yogʻin 600-680 mm. Vegetatsiya davri 165 kun. Eng yirik daryosi — Dnestr. Qoratuproq, podzollashgan sur tusli tuproklar uchraydi. Oʻrmonli dasht oʻsimliklari oʻsadi. Dashtlar haydalib (70% hududi), ekinzorlarga aylantirilgan. Ternopil viloyati hududining 12% oʻrmon. Oʻrmonlarda tulki, malla tovushqon, boʻrsiq, qobon yashaydi. Ondatra, nutriya, yenotsimon it iqlimlashtirilgan.

Ternopil viloyatining asosiy sanoat tarmogʻi mahalliy qishloq xoʻjaligi. xom ashyosi asosida ishlaydigan oziq-ovqat sanoati (unyorma, shakarkand, moysir va sut, spirt, tamakifermentatsiya, konserva va sabzavot quritish zavodlari, goʻsht kombinati, Berejanida shisha zavodi, Ternopilda elektr armaturasi zavodi, qand lavlagi kavlash kombayni, avtotaʼmirlash, taʼmirlashmexanika, savdo asbobuskunalari, chinni, temirbeton zavodlari va qurilish industriyasi, mebel kombinatlari, Kremenetsda boʻr zavodi, Chortkovda avtomobil zavodlari bor. Ternopilda, farmatsevtika fabrikasi, ip gazlama kombinati (Ukrainadagi yirik ktlardan biri), Ternopil va Chortkovda tikuvchilik fabrikalari va sunʼiy koʻn zavodi, Terebovlyada poyabzal fabrikasi, Kremenetsda paxta fabrikasi joylashgan.

Qishloq xoʻjaligi gʻalla, lavlagi va sutgoʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Gʻalla, yemxashak, texnika ekinlari, kartoshka, sabzavot ekiladi.

Qoramol, qoʻy va echki, choʻchqa boqiladi. Transport yoʻli transporta rivojlangan. Dnestr daryosida kema qatnaydi, aeroport bor. 3 oliy oʻquv yurti, 3 muzey, musiqali drama teatri va filarmoniya mavjud.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Ternopil viloyati
Terpenlar

Terpenlar — tabiatda keng tarqalgan toʻyinmagan uglevodorodlar, umumiy formulasi (S5N8)l yaq 2, 3, 4 va boshqalar boʻlishi mumkin. Barcha terpenlar, odatda, izoprenning polimerizatsiyalanishidan xosil boʻlgan mahsulotlar deb qaraladi. Terpenlar molekuladagi izopren boʻgʻimlariga qarab, quyidagi qatorlarga boʻlinadi: xususiy mono terpenlar (pq2) (koʻpincha terpenlar deganda faqat shu birikmalar tushuniladi); seskviterpenlar (yaq3); diterpenlar (yq4) (diterpenlar hosilalariga smola kislotalari mansub); triterpenlar (yaq6) (bunga sterin va gormonlar kiradi); politerpenlar (p bir necha yuzdan oʻnlab minggacha) (tabiiy kauchuk, guttapercha kiradi).

Terpenlarning har bir qatori, oʻz navbatida, quyidagi guruhlarga boʻlinadi: 1) alifatik yoki atsiklik terpenlar — uglerod atomlari ochiq zanjirli birikmalar. Bu guruhning xususiy terpenlari (S|0N|6) 3 ta qoʻsh bogʻlidir (mirsen, otsimen); 2) karbotsiklik terpenlar bu birikmalarda bir yoki bir necha uglerod atomi halqasi boʻladi. Halqalar soniga qarab, terpenlar quyidagilarga boʻlinadi: a) 1 ta olti aʼzoli halqali monotsiklik terpenlar bu guruhning xususiy terpenlari 2 ta qoʻsh bogʻlidir (limonen, terpinenlar, terpinolen); b) 2 halqali bitsiklik terpenlar bu guruh terpenlari (SYUN|6) 1 ta qoʻsh bogʻlidir (pinenlar, kamfen); v) 3 ta uglerod atomi halqasi boʻlgan tritsiklik terpenlar bu guruh terpenlari (S10N|6)da qoʻsh bogʻlar boʻlmaydi; g) diterpenlar, triterpenlar va politerpenlarda 3 tadan ortiq halqa boʻlishi mumkin. Terpenlar hosilalari funksional guruhlari tavsifiga qarab, spirtlar, aldegidlar, ketonlar, oksidlar, gidroksidlar, peroksidlar, kislotalar va boshqalarga boʻlinadi.

Monoterpenlar zichligi 1000 kg/m3 gacha, qaynash temperaturasi 150—190°, seskviterpenlarniki 230—300°, diterpenlarniki 300°dan yuqori. Terpenlar — xushboʻy; suvda erimaydi, organik eritmalarda yaxshi eriydi.

Terpenlar va uning hosilalari gullar, mevalar, oʻsimlik bargidan olinadigan efir moylarining tarkibiy qismidir. Terpenlar oʻsimliklardan bugʻlatib, quruq haydab, ekstraksiyalab olinadi. Kimyo, atirupa, farmatsevtika, lokboʻyoq, qogʻoz, sovun sanoatida keng qoʻllanadi.

Kimiyoviy moddalar
Uglevodorodlar
Teskari son

Teskari son, berilgan  soni bilan koʻpaytmasi 1 ga teng boʻlgan son hisoblanadi. Masalan, 2 ga teskari son 0,5; 4 ga teskari son 0,25 va hokazo.

Manbalar

Matematika
Test

1	Doimiy tarkibli indekslar nimani ifodalaydi?	indekslashtirilayotgan belgining o’zgarishini ifodalaydi

Hozirgi davrda T.lar quyidagi turlarga ajratiladi: maqsadga erishuv T.lari (bilimlarni oʻlchashga qaratilgan); aqliy T.lar (zehn, aql-idroq, aql-zakovat, isteʼdodni aniqlashga yoʻnaltirilgan); ijodiyot T.lari (ijodkorlik, bunyod etishlik darajalarini tekshiruvchi); mezoniy moʻljal T.lari (oʻquv yoki kasbiy bilimlar va topshiriqlarni qaysi koʻnikma, malaka, xatti-harakat tizimi orqali oʻlchash mumkinligi); shaxsga oid T.lar (xususiyat, bezovtalanish, sifat, fazilat, xislatlarni oʻlchashga aloqador); proyeksiyaviy T.lar (tashqi taʼsirsiz shaxs oʻzini oʻzi oshkor qilishiga moʻljallangan) va boshqalar.
Teterev

Teterev — Ukrainaning Jitomir va Kiyev viloyatlaridagi daryo. Dneprning oʻng irmogʻi. Uzunligi 365 km. Havzasining maydoni 15100 km². Dnepr boʻyi qirlaridan boshlanadi va Polesye boʻylab oqib, Kiyev suv omboriga quyiladi. Asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 136 km da 18,4 m³/sek. Dekabrda muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Quyi qismida kema qatnaydi va yogʻoch oqiziladi. T. boʻyida Jitomir, Korostishev, Radomishl sh.lari joylashgan.

Manbalar 

 

Ukrainadagi daryolar
Joʻra Teshaboyev

Joʻra Teshaboyev (1933-yil 4-mart, Andijon — 2023-yil 3-dekabr) — kinoshunos, ssenariycnaiy. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Sanʼatshunoslik fanlari doktori, professor (1991). Kiyev universitetini tugatgan (1956). 1956—58 yillar Andijon maorif boʻlimida ishlagan. 1958— 60 yillar "Oʻzbekfilm"da muharrir. 1960-yildan Sanʼatshunoslik institutida avval aspirant, ilmiy xodim, 1987-yildan kino va televideniye boʻlimining boshligʻi. Ayni vaqtda 1968-yildan Toshkent davlat Sanʼat institutida dare beradi. Asosiy ilmiy ishlari kino sanʼati nazariyasi va tarixiga oid masalalar, shuningdek, oʻzbek ekran sanʼati arboblari ijodiga bagʻishlangan. 30 hujjatli kino, 2 multfilmga ssenariy yozgan.

2023-yil 3-dekabr sanasida vafot etgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Kamil Yarmatov, M., 1964; Kinoiskusstvo Uzbekistana, M., 1968; Puti i poiski, T., 1972; Geroy krupnoʻm planom, T., 1975; Raxim Pirmuxamedov, T., 1978; Uzbekskoye kino; traditsii i novatorstvo, T., 1980; Uzbekskiy ekran: poiski i nadejdoʻ, M., 1982.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1933-yilda tugʻilganlar
4-martda tugʻilganlar
Oʻzbekistonlik ssenariychilar

Andijonda tugʻilganlar
3-dekabrda vafot etganlar
Tiauanako

Tiauanako (Tiahuanaco) – Shimoliy Boliviyadagi indeyslar shahar xarobasi va arxeologik madaniyati (miloddan avvalgi I ming yillik oxiri – miloddan avvalgi I ming yillik). Tiauanako madaniyatining markazi Titikaka koʻlidan jan.sharqsa joylashgan; bu yerdagi shahar xarobasi (maydoni 40 ga)dan turar joy kvartallari, bazalt va qumtoshdan yasalgan binolar, jumladan, bal. 15 m lik Akapapa exromi, Kalasasayya ibodatxona majmuasi, maʼbud va u tomon chopib kelayotgan afsonaviy maxluqlar tasviri tushirilgan friz (piramon)li „Quyosh Darvozasi“, „Sarkofaglar Saroyi“ va boshqa binolar xarobalari saqlangan. T.dan, shuningdek, tosh haykallar, rangli sopol idishlar va boshqa topilgan. T. madaniyatini yaratuvchilar Peruning markaziy qismi qabilalari bilan qardosh boʻlganlar. Ular dehqonchilik, lama boqish bilan shugʻullanganlar. T. madaniyati Andijon viloyatining qad. sanʼatiga katta taʼsir koʻrsatgan. Mil. 1ming yillik oxirida T. barham topib uning hududini hozirgi aymara indeyslarining ajdodlari egallagan.