yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Aviabank

"Aviabank" – Oʻzbekistondagi universal aksiyadorlik tijorat banki. 1990-yil dekabrda tashkil topgan. Toshkent shahrida joylashgan. Asosan respublikada aviatsiya transporti va unga xizmat koʻrsatadigan infratuzilmalarni rivojlantirishga, moliya-kredit resurslarini jalb qilishga koʻmaklashadi, yuridik va jismoniy shaxslarga turli bank xizmatlari koʻrsatadi. Aksiyadorlik kapitali summasi 50, zaxira kapitali 76,5, berilgan kreditlar 73,2, koʻrilgan yillik foyda 143,2; jami aktivlari 475,5 mln. soʻm (1997-yil 1-yanvar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston banklari
Aviagorizont

Aviagorizont – haqiqiy ufq (gorizont) vaziyatini koʻrsatuvchi giro-skopik asbob. Aviagorizont samolyot yoki boshqa uchish apparatining koʻndalang va boʻylama ogʻish burchaklarini koʻrsatadi. Rotori giroskop bilan bogʻlangan mil (strelka) sun’iy ufqni koʻrsatib turadi. Rotor oʻqi tik vaziyatda boʻlganda mil gorizontal vaziyatni egallaydi. Uchuvchi Aviagorizont shkalasidagi samolyot qiyofasi (silueti)ning sun’iy ufq miliga nisbatan olgan vazi-yatiga qarab, samolyotning haqiqiy ufqqa nisbatan vaziyatini aniqlaydi. Dastlab, pnevmatik (havoli) giroskop va tuzatish kirituvchisi boʻlgan Aviagorizont qoʻllangan, hozir elektr giroskop va tuzatish kirituvchili Aviagorizont ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviadesant artilleriya qurilmasi

Aviadesant artilleriya qurilmasi – havo-desant qoʻshinlari tarkibida harakat qiladigan oʻziyurar jangovar mashina. Asosan oʻt ochish quvvati, zireushligi bilan ajra-lib turadigan, oʻzicha harakat qila ola-digan maxsus mashina hisoblanadi. Turli (zirhlangan) ob’ektlarga qarshi qoʻllanadi. Ogʻirligi qurolning ka-libriga qarab 3 t dan 20 t gacha. Desant tushiriladigan joyga (qarang Havo desanti) samolyot yoki vertolyotlar bilan yetkaziladi, yerga parashyutlarda tashlanadi, samolyot yoki vertolyotlarda aerodromdan, qoʻnish maydonlaridan jang maydoniga yetkazi-ladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviadesant tanki

Aviadesant tanki – harbiy desant qoʻshinlari tarkibida turli maqsadlarda foydalaniladigan, butunlay zirxlangan, ixcham, har qanday sha-roitda yurishga moʻljallangan jangovar mashina (yengil tank). Ogʻirligi 7–8 t. Desant tushiriladigan joyga Aviadesant tanki samolyot yoki vertolyotda yetkaziladi va yerga parashyutda tushiriladi yoki samolyot (vertolyot) aerodrom yoki qoʻnish maydoniga qoʻngandan soʻng yerga tushiriladi. Zamonaviy Aviadesant tanki bemalol aylana oladigan minoraga oʻrnatilgan turli zambarak va pulemyotlar bilan ta’minlangan. U dushmanning poʻlat zirxli turli xil oʻt ochish vositalariga va jonli kuchiga zarba bera oladi. Aviadesant tanki 2-Jahon urushida qoʻllangan va hozir ham oʻz ahamiyatini yoʻqotgani yoʻq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avial

Avial, aviatsiya aluminiysi – bolgʻalanadigan aluminiy qotishmasi. Tarkibida magniy (0,45–0,9%), krem-niy (0,15-1,2%), mis (0,2-0,6%), marganes (0,15-0,3%) (yoki shuncha miqdordagi xrom), temir (koʻpi bilan 0,5%) bor. Bolgʻalash va shtamplash yoʻli bilan undan samolyot va vertolyot qismlari tayyorla-nadi. Avial juda plastik, oʻrtacha mustahkam, zanglamaydi, toblab ishlangandan keyin mustahkam boʻlib qoladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviatsiya tibbiyoti

Aviatsiya tibbiyoti – avi-atsiyaga oid tibbiy masalalar bilan shugʻullanuvchi fan sohasi. Vazifa-si: kishilarnish aviatsiya xizmatiga layoqatliligini tekshirish, uchuvchilarni uchishdan oldin tibbiy koʻrikdan, turli sinov-mashqlardan oʻtkazish, samolyotlarning odam organizmiga fiziologik va gigiyenik nuqtai nazardan qulayligini muhandislar bilan birga tekshirish, baxt-siz hodisalar yuz berganda tibbiy yor-dam koʻrsatish hamda uchuvchilarni psi-xologik tomondan chiniqtirish va boshqa Uchish vaqtida meteorologiya sharoiti va temperaturaning oʻzgarishi, kislorod parsi-al bosimining pasayishi, barometrik bosimning bir pasayib, bir koʻtarilib 6turishi, nurlar, kosmik radiatsiya va boshqa omillar (shovqin, vibratsiya va hokazo) uchuvchi organizmiga ta’sir koʻrsatadi. Bu jihatdan uchuvchi mehnati boshqa kasb egalarinikidan katta farq qiladi. Aviatsiya tibbiyoti asosan, samolyotda uchadigan xodimlarning mehnat qilishi, dam olishi, uxlashi va ovkatlanishi uchun eng qulay sharoitni oʻrganadi, avariya-qutqaruv vositalarining fiziologikgigiyenik asoslarini ishlab chiqadi. U aviatsiya gigiyenasi, aviatsiya fiziologiyasi, aviatsiya psixologiyasi va uchuvchilarning ish qobiliyatini aniqlash kabi boʻlimlardan iborat.

Manbalar

 

Aviatsiya
Aviatsiya qurollari

Aviatsiya qurollari – harbiy samolyotlar va boshqa harbiy uchish apparatlariga oʻrnatiladigan qurol-aslahalar va ularni qulay ishlatish imkonini be-radigan uskunalar. Aviatsiya qurollari samolyotlarga oʻrnatiladigan qurollarning barcha turlarini, ularni mustahkam oʻrnatadigan vositalarni boshqarish, nishonga olish, bomba tashlash uskuna va moslamalarini, hisoblash uskunalari, aviatsiya aslahalari va bir marta ishlatiladigan boshqa aslahalarni, maxsus yuklarni osa-digan va yuk tashlaydigan uskunalarni oʻz ichiga oladi, shuningdek samolyotlar va boshqa uchish apparatlarida bajariladigan oʻquv mashqlarida ishlatiladigan apparatlar, shatakka olinadigan nishonlar, desant uskunalari ham Aviatsiya qurollari hisoblanadi. Qoʻllaniladigan oʻqdori xillariga qarab quyidagi turlarga boʻlinadi: raketa, zambarak-pulemyot, bombardimonchi va maxsus Aviatsiya qurollari Raketalar hozirgi zamon samolyotlarining eng asosiy quroli hisoblanadi, ularning boshqariladigan va boshqarilmaydigan xillari boʻladi. Zambarak va pulemyotlar maxsus moslamalar bilan taʼminlanadi. Typli aviatsiya bombalari, bom-ba kassetalari va torpedalar, ularni saqlovchi va tashlovchi uskunalar dushman ob’ektlarini bombardimon qilishda xizmat qiladi. Tutun purkovchi, signal-moʻljallash vositalari, shuningdek tur-li-tuman maxsus yuklarni tashlovchi mos-lama-uskunalar maxsus Aviatsiya qurollari hisoblanadi. Yadro va kimyoviy qurollar ham baʼzan maxsus Aviatsiya qurollari qatoriga kiritiladi. Hozirgi zamon Aviatsiya qurollari mexanika, radiotexnika, elek-tron, optik asbob va qurilmalarning murakkab majmuidan iborat. Aviatsiya qurollari avto-matlashtirilgan va elektrlashtirilgan.

Manbalar 

Aviatsiya
Avlakogen

Avlakogen (yun. aulax – egat va genos – tugʻilish) (geol.) – yoriqlar bilan chegaralangan chuqur va kambar koʻrinishdagi platforma ichki chiziqli suriluvchan zona; "A" terminini 1960-yilda N. S. Shatskiy taklif etgan. U Avlakogenni platformadagi ikkita bir xil zona oraligʻidagi murakkab strukturali egat sifatida belgiladi. Oddiy Avlakogenlar chuqur (ba’zan 5–10 km), kambar (100 km gacha) va ming km gacha uzunlikdagi bukilmadan iborat boʻlib, yoriqlar bilan cheklangan. Avlakogenlar butun platformani kesib oʻtishi yoki biror joyida tugashi mumkin. Avlakogenlar rivojlanib ichki platformali yassi burmali zonaga (Daniya-Polsha avlakogeni) yoki ancha keng va qiya choʻkmasi-neklizalar (Dnepr-Dones avlokogeni) ga aylanadi. Murakkab Avlakogenlar bukilma-grabenlardan tashqari, koʻtaril-magorstlar (mas, Shimoliy Amerika platformasining Vichita zonasi) ham boʻladi.

Manbalar
Avliyo

Avliyo (), birlik shakli valiy ( — «muqaddas») — tasavvufda Allohning zoti va sifatlarini yaxshi bilgan, uning buyruqlarini bajarib, gunoh ishlardan oʻzini saqlovchi, dunyo lazzati va shahvoniy ishlardan yuz oʻgiruvchi kishi. Avliyo soʻzi "aziz" soʻzi bilan birga ham ishlatiladi. Masalan, "aziz-avliyolar" tasavvufda oʻzining kashf-u karomatlari bilan tanilgan tariqat shayxlariga, pir-u murshidlarga nisbatan qoʻllanadi. Islom an’anasida avliyolar qaysidir bir ishi, xizmati yoki hislati tufayli Allohga yaqin boʻlib qolgan, duolari mustajob, solih, qobil, kamtar kishilardir. Avliyolar paygʻambarlar darajasidan keyin turadi. Islom aqidasi boʻyicha avliyolar har qancha kashf-u karomatga ega boʻlishiga qaramasdan bir oddiy paygʻambarning martabasiga ham yeta olmaydi. Avliyolarning mozorlarini ziyorat qilib ruhiy ozuqa olish islom dinida savobli ishlardan hisoblanadi.

Manbalar
Avliyo Chalabiy

Avliyo chalabiy (Usmonlı Turk tili: اوليا چلبي; (1611-1642) — turkiyalik mashhur sayyoh va olim. 

Istanbulda zargar oilasida dunyoga kelgan. U arab, fors va yunon tillarini, tarix, geografiya va she’riyat ilmi (po-etika)ni chuqur egallagan. Avliyo Chalabiy birmuncha vaqt Istanbuldagi Ayo Soʻfiya masjidida hofizlik (qorilik) qilgan. Soʻngra sulton saroyiga xizmatga olinadi, lekin koʻp oʻtmay harbiy xizmatga joʻnatiladi. U bir necha bor Turk armiyasining Azovga (1641) va Vengriyaga (1656) qilgan yurishlarida qatnashgan. 

Avliyo Chalabiy Kichik Osiyo, Kurdiston, Suriya, Falastin, Mesopotamiya, Misr va Habashistonning koʻp joylarini kezib chiqqan (1640); u Janubiy Rossiya (1665), Qrim va Kavkaz, xususan, Ozarbayjon (1644—48), Ukraina (1656—58), Bolqon yarim orol (1656, 1680) boʻylab sayohat qilgan. 

Bu mamlakatlarning tarixi, iqtisodiy, siyosiy ahvoli va xalqining urf-odati haqidagi qimmatli ma’lumotlar olimning "Sayyohning tarixi" yoki "Sayohatnoma" asarida keltirilgan. Bu asar tarixiy-etnografik manba sifatida alohida ahamiyatga ega. Asarning qoʻlyozmalari Turkiya, Fransiya, Angliya va boshqa mamlakatlarning qoʻlyozma asarlar fondlarida saqlanmoqda. "Sayohatnoma" 1897—1938-yilllar orasida 10 jildda turk tilida nashr etilgan. Uning ayrim qismlari Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa tillariga, Moldova va Ukrainaga oid qismlari rus tiliga tarjima qilinib, 1961, 1979, 1983-yillarda nashr etildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sayyohlar
Avlod

Avlod (arab, valad – bola soʻzining koʻpligi):

1) umumiy ajdodlaridan qarindoshlik munosabatlari bilan bir xilda uzoqlashgan kishilar guruhi. Mas, ota-onalar, farzandlar, nabiralar – ketma-ket kelganligi uchun avlod deb ataladi; ota va oʻgʻil, ona va qiz farzand tugʻilishi oraligʻidagi vaqt bir avlod davri (taxminan 30 yil) sanaladi; bir ajdod (bobo)dan tar qalgan kishilar. Avlod ota va ona avlodiga boʻlinadi. Ota avlodga amaki-amakivachchalar, amma-ammavachchalar, aka-ukalar va ulardan tarqalgan key-ingi nasl, ona avlodga togʻa-togʻavachchalar, xola-xolavachchalar va ulardan tarqalgan nasl kiradi; 

2) ma’lum davr kishilari, mas, yosh A. va boshqa.

Yana q. 

 Urugʻ
 Turkum

Manbalar

Genetika
Avlos

Avlos (yunoncha: avlos) – yunon puflama sozi. Rimda (tibiya nomida) va Oʻrta den-giz havzasi mamlakatlarida tarqalgan, silindrsimon shakldagi 3–4 teshikli ikkita (qoʻsh) naychadan iborat boʻlgan. Keyinchalik teshikchalari 15 taga yetgan, baʼzilari suriluvchan halqa bilan bekitilgan. Turli uzunlik va sozda yasalgan. Umumiy diapazoni taxminan birinchi oktava „re“dan – uchinchi oktava „re“gacha. Yakkanavoz ijrochilik (avletika)da sozanda (avlet) bir vaqtda ikki Avlosdan foydalangan. Antik fojiada, qurbonlik marosimi, harbiy musiqa (sparga)da ishlatil-gan. Avlos joʻrnavozligidagi xonandalik avlodiya deb atalgan. Oʻzbek sozlaridan qoʻshnaytaga oʻxshab ketadi.

Manbalar
Avnik

Avnik, Oʻnik – Sharqiy Anadoluda, Arzirum shahridan sharqroqdagi qal’a. Koʻsatogʻ etagida joylashgan. A. 10– 11-asr boshlarida armanlarning Avnikni podsholigi davrida barpo qilingan. Amir Temurning dushmani Qora Muhammadning istehkomi boʻlgan. Sohibqiron Avnikni „besh yillik yurishi“ (1392–96) paytida, 1394 yil 18-iyunda qamal qilgan va bir yarim oydan soʻng, 1-avgustda zabt etgan. Qalʼaga kutvol qilib Atalmish Havchin qoʻyilgan. Biroq Amir Temur 1395 yil Toʻxtamishxonga qarshi yurishga ketgan paytda Qora Muhammadning oʻgʻli Qora Yusuf fursatdan foydalanib Avnikni egallagan. Amir Temur „yetti yillik yurish“ (1399–1404) paytida 1401 yil qalʼani ikkinchi marta olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkiya
Osiyo tarixi
Avogadro Amedeo

AVOGADRO (Avogadro) Amedeo (1776. 9.6–1856. 9.7) – italyan fizigi va kimyogari. Turin universiteti professori (1820). Avogadro Amedeo 1811-yilda molekulalar haqidagi keyinchalik tasdiqlangan moddalar tuzilishining molekulyar gipotezasini olgʻa surgan. U oʻsha yili keyinchalik uning nomi bilan atalgan qonun (qarang Avogadro qonuni)ni kashf etib, shu asosda molekula va atom ogʻirliklarini aniqlash usulini ishlab chiqqan. Universal doimiy – Avogadro soni Avogadro Amedeo nomi bilan ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avom

Avom (arab.)–1) omma, barcha kishilar, oddiy xalq degan maʼnoni bildiradi; 2) baʼzan oʻqimagan, bilimsiz nodon kishi maʼnosida ham ishlatilgan (masalan Avom odam).Shu bilan birga, avom soʻzi baʼzan „sodda“ maʼnosida ham ishlatilishi mumkin. Avom soʻzi baʼzan ziddiyatli konnotatsiyaga ega boʻlib, bilimsizlik yoki tajribasizlikni ifodalashi mumkin, lekin kontekstga qarab ijobiy maʼnoda ham ishlatilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Atamalar
Avometr

Avometr(ampervoltometr) – oʻzgarmas va oʻzgaruvchan (yuqori chastotali) tok zanjirlarida tok kuchi, kuchlanish va qarshilikni oʻlchaydigan universal koʻchma asbob. Avometrlarning oʻlchash chegaralari turlicha boʻladi. Ular magnitoelektrik va toʻgʻrilagich tizimlarda yasaladi. Magnitoelektrik tizimda yasalgan avometrlar yordamida oʻzgarmas tok zanjirlarida tok, kuchlanish va qarshilik oʻlchanadi, toʻgʻrilagich tizimda yasalgan avometrlar yordamida esa ham oʻzgarmas, ham oʻzgaruvchan tok zanjirlarida tok, kuchlanish va qarshilik oʻlchanadi. Avometrlar, asosan, magnitoelektrik oʻlchash mexanizmi va yarimoʻtkazgichli toʻgʻrilagich birikmasidan iborat. Avometrlarning tokni oʻlchash chegarasi shunt qarshiligi yordamida, kuchlanish va qarshilikni oʻlchash chegarasi esa qoʻshimcha qarshiliklar yordamida kengaytiriladi.

Manbalar
Avr

Avr (arab. – yalangʻoch) – pichoqning uchidan zihigacha, ketmonning ikki chuvuq oraligʻi, oʻroqning uchidan boʻgʻzigacha charxlanib yupqalantirilgan qismi (tigʻ bilan asbob yuzi orasidagi kiyalik). Shunday asboblar avrdor (avrdor pichoq, avr-dor ketmon va shahrik.) deb yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avran

Avran, safrooʻt (Gratiola) – sigirquyruqdoshlarga mansub oʻtlar turkumi. 24 turi bor. Asosan Yevropa, Kichik Osiyo, Sibir va Shimoliy Amerikaning botqoq yerlarida tarqalgan, Oʻzbekistonning Toshkent va Qashqadaryo viloyatlarida (ariq boʻylarida, sholikorlik va boshqa zax yerlarda) uchraydi. Ayrim turlari (mas, dorivor A.)ning ildizida ich suruvchi, qustiruvchi, siydik haydovchi xususiyatga ega moddalar bor. Avran zaharli oʻsimlik hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avrangbardor

Avrangbardor (fors–taxt koʻtaruvchi) – oʻrta asrlarda Xuroson va Movarounnahrda xon, amirlarning xizmatkorlaridan biri; harbiy yurish paytida xon yoki amir yonida yuradigan kishi. Avrangbardorning vazifasi taxtiravon (koʻchma taxt)ni olib yurishdan iborat boʻlgan. Avrangbardor lavozimi 18-asrdagi tarixiy manbalarda, xususan "Majma’ al-arqom"da ham eslatib oʻtilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avrangzeb

Avrangzeb, Olamgir (asl ismi Muhyiddin Muhammad) (1618–1707-yil mart, Ahmadobod) – Hindiston podshosi (1658–1707), boburiylar sulolasidan, Shoh Jahonning uchinchi oʻgʻli, Zebunniso begimning otasi. 

Onasi – Mumtoz Mahal nomi bilan mashhur boʻlgan Arjumand Bonubegim. Avrangzeb inisi Murod-baxsh bilan ittifoq tuzib, Dehlida taxtni egallagan (1658). Avrangzeb podsholik yerlarini qoʻshni xonliklar – Bijapur va Golkonda hisobiga kengaytirdi (1686–87). Lekin soliqlarning koʻpayishi, hindlarning davlat ishlaridan uzoqlashtirilishi, butxonalar mol-mulkining musodara qilinishi, hindlar orasida islomni joriy ettirish jarayoni natijasida mamlakatda gʻalayonlar koʻtarilib turdi (Maharashtra, Panjob, Dehli – Agra viloyatlarida). Shivaji (1630–80) boshchiligidagi kurash natijasida Maharashtra alohida xonlik boʻlib ajraldi (1674). Avrangzebning hukmdorlik davrida Janubiy Hindiston bir necha xonliklarga boʻlinib ketdi. Bu esa Hindistonda boburiylar saltanatining yemirilishini boshlab berdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Boburiy hukmdorlar
Avrat

Avrat — 1) himoyalanmagan, zaif joy; 2) jinsiy aʼzo — shariatga koʻra, ibodat (diniy amallar) paytida Alloh diydori qarshisida turgan namozxon tanasining kiyim bilan yopib turishi lozim boʻlgan qismi.

Manbalar
Avsat (dehqonlar)

Avsat – 19–20-asr boshlarida Xiva xonligida 5–10 tanob yeri boʻlgan oʻrta hol dehqonlar. Xonlikda Avsatlar 5716 02 xoʻjalik boʻlib, ularga qarashli yerlar 43 mingga yaqin tanobni tashkil qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliya zoogeografik oblasti

Avstraliya zoogeografik oblasti – quruklikdagi zoogeografik oblastlardan biri. Avstraliya zoogeografik oblasti Avstra-liya qit’asi, Tasmaniya, Timor, Yangi Gvineya, Bismark va Solomon arxipelaglari hamda boshqa birqancha orollarni oʻz ichiga oladi. Avstraliya bilan Yangi Gvineya qadimdan qoʻshni qitalardan ajralib qolganligi, ayrim orollar esa hechqachon qit’alar bilan qoʻshilmaganligi sababli bu oblast faunasi birinchidan, uncha boy emas, ikkinchidan, juda koʻp endemik va qadimgi turlarga ega. Avstraliya zoogeografik oblastida odamlar olib kelib, keyin yovvoyilashib ketgan dingo iti, choʻchqa va quyonlarni istisno qilganda yuksak sut emizuvchilar (yoʻldoshlilar) faqat ba’zi bir kemiruvchilar va qoʻlqanotlilardan iborat. Qoʻlqanotlilar uzoqqa ucha olishi tufayli, kemiruvchilar esa shox-shabbalar bilan birga dengiz orqali oqib kelib qolgan boʻlishi mumkin. Avstraliya zoogeografik oblasti orol holati tufayli uning faunasi tarkibida bir teshiklilar (tuxumqoʻyuvchilar) kabi relikt hayvonlar guruhi saqlanib qolgan. Bir teshiklilardan oʻrdakburun, yexidna va proyexidna endemik turlar hisoblanadi. Bu yerda faqat xaltalilar faunasi xilma-xil boʻlib, 162 toʻrni oʻz ichiga oladi. Xaltalilarning turlari boshqa zoo-geografik oblastlardagi sut emizuvchilarning turli biologik tiplariga mos keladi. Masalan, xaltali boʻri va xaltali suvsar yirtqichlarga, xaltali chumolixoʻr va xaltali krot hasharotxoʻrlarga, xaltali olmaxon va koala olmaxon tipidagi kemiruvchilarga, kenguru esa tuyoklilarga yaqin turadi. Avstraliya zoogeografik oblastida 660 tur qushlardan 450 dan ortiqrogʻi endemik hisoblanadi. Bu oblastda Avstraliya tuyaqushlaridan kazuarlarning 3 turi va emu (bir tur), liradumlilar (2 turi), jannat qushlarining 100 dan ortiq turi tarqalgan. Avstraliya zoogeografik oblasti faunasida ayniqsa toʻtiqushlar xilma-xil boʻladi, ular ora-sida nakadu, rozema, toʻlqinsimon patli toʻtilar koʻpchilikka ma’lum. Asalxoʻrlar Avstraliya zoogeografik oblasti  uchun harakterli boʻlib, 200 ga yaqin turi bor. Sudralib yuruvchilar faunasi 400 turga yaqin boʻlib, ular asosan kaltakesaklar (240 tur), ilonlar (140 tur), toshbaqalar (10 tur) va timsoxlardan (3 tur) iborat. Sudralib yuruvchilardan yoʻgʻondumli gekkonlar, plashchli kaltakesak, baliqlardan ikki xil nafas oluvchi seratod Avstraliya zoogeografik oblasti uchun xosdir. Suvda ham, quruklikda ham yashovchilar orasida dumlilar umuman uchramaydi, dumsizlar esa 60 dan ortiqroq toʻrni oʻz ichiga oladi. Umurtqasiz hayvonlardan eng yirik 109 yomgʼir chuvalchanglari – skolesidlar (3,5 m gacha), bichikchi chumolilar, asalxoʻr chumolilar, termitlar koʻproq uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliya merinosi

Avstraliya merinosi – may-in junli qoʻy zoti. 18-asrda Avstrali-yada olingan. Avstraliya merinosi qoʻchqorlarining oʻrtacha vazni 60–70 kg, sovlikdariniki 35– 40 kg, qoʻchqorlaridan 5,5–6,5 kg, sovliqlaridan 4–5 kg jun qirqib olinadi. 50–60% toza jun chiqadi. Jun tolasining uzunligi – 7,5 sm (ayrim tiplarida 10 sm gacha), ingichka, yaltiroq, undan mayin mato toʻqiladi. Koʻp mamlakatlarda Avstraliya merinosidan qoʻy zotlarini yaxshilashda foydalaniladi. Oʻzbekistonda boqiladigan groznen kuy zoti Avstraliya merinosi bilan chatishtirishdan olingan.

Manbalar

 

Qo‘y zotlari
Avstraliya platformasi

Avstraliya platformasi – Avstraliyaning gʻarbiy va markaziy qismlari va Yangi Gvineya janubiy qismini egallagan tokembriy platformasi. Arxey quyi proterozoyga mansub fundamenti metamorfiklashgan vulkanik jinslar, gneys va granitlardan tuzilgan; yuqori proterozoy-pleozoy davri choʻkindi gʻilofi esa terrigenli, karbonatli va vulkanogen jinslar (platoba-zaltlar) dan tashkil topgan. Zaminidagi jinslar orasida oltin, temir rudasi, rangli va kamyob metallar, choʻkindi gʻilofida neft va gazning yirik konlari bor.

Manbalar
Avstriya Milliy banki

Avstriya Milliy banki (Osterreichishe National bank) – Avstriyaning markaziy davlat banki. Katta shaharlarda boʻlimlari va 7 filiali bor. Bosh idorasi Venada joyashgan. 1922-yilda Avstriya-Vengriya banki negizida tashkil etilgan. Aktivlari summasi 223,2 mlrd. avstriya shillingi (18,6 mlrd. AQSH dollari) (1989). Pul muomalasi va kreditni tartibga solish uchun Avstriya milliy bankiga tijorat banklariga ssudalar berish, hisobot va operatsiyalar boʻyicha foiz stavkalarini belgilash va oʻzgartirish, shuningdek qimmatbaho qogʻozlar bilan ochiq bozorda operatsiyalar oʻtkazish huquqi berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Markaziy banklar
Yevropa Markaziy banklar tizimi
Avstriya Fanlar akademiyasi

Avstriya Fanlar akademiyasi – 1847-yil Venada Imperator fanlar akademiyasi sifatida tashkil etilgan. 1918-yil Fanlar akademiyasi deb nomlangan; 1947-yil dan yuqorida keltirilgan nomda. 120 ga yaqin haqiqiy, 370 dan ortiq muxbir a’zosi, 20 faxriy a’zosi, 16 institut, 40 ga yaqin ilmiy komissiyasi bor.

Manbalar

 

Fanlar akademiyalari
Avstriya-Vengriya imperiyasi

Avstriya-Vengriya imperiyasi – Avstriya va Vengriyaning hukmron sinflari oʻrtasidagi bitim asosida 1867-yilda Avstriya imperiyasini qayta tuzish natijasida tashkil topgan dualistik (birlashgan ikki davlatli) monarxiya. Bu monarxiya: Avstriya (Sis-leytaniya) va Vengriya qirolligi (Transleytaniya)dan tashkil topdi. Avstriya tarkibiga Chexiya, Moraviya, Galitsiya, Bukovina va boshqa yerlar, Vengriya qirolligiga Slovakiya, Xorvatiya, Transilvaniya va boshqa yerlar kirdi. Oʻsha yili yangi konstitutsiya qabul qilindi. Avstriya-Vengriya imperiyasi hokimiyatini Avstriya imperatori boshqardi (u Ven-griya qiroli degan unvonga ham ega edi). Imperator hokimiyati rasman Avstriyada reyxstag, Vengriyada seym tomonidan cheklandi. Butun imperiya boʻyicha uch ministrlik: 1) tashqi ishlar; 2) harbiy va dengiz; 3) moliya ministrliklari tashkil etildi. Harbiy va dengiz hamda moliya ministrliklari imperiyaning har ikki qismida ham mavjud edi. Boshqa ministrliklar Avstriyada ham, Vengriyada ham mustaqil ish yuritgan. 1867-yil bitimiga binoan, Vengriya oʻz parlamentiga, ministrliklariga, siyosiy va ma’muriy muxtoriyatga ega boʻldi. Birinchi jahon urushida Avstriya-Vengriya imperiyasining magʻlubiyati va milliy ozodlik kurashlari natijasida 1918-yilning oxirida Avstriya-Vengriya imperiyasi parchalanib ketdi. Avstriya-Vengriya imperiyasi oʻrnida Avstriya, Vengriya, Chexoslovakiya davlatlari tuzildi, hududning bir qismi esa Yugoslaviya, Ruminiya va Polsha tarkibiga kiritildi.

Manbalar

Imperiya aholisi asosan buysundirilgan slavyanlar xalqi tashkil etgan

Xristian davlatlari
Imperiyalar
XIX asr
XX asr
Avstriya–Germaniya shartnomasi

Avstriya – Germaniya shartnomasi – Venada Avstriya-Vengriya bilan Germaniya oʻrtasida imzolangan ittifoqchilik shartnomasi. U asosan Rossiya va Fransiyaga qarshi qaratilgan boʻlib, Germaniya boshchiligida harbiy blok (1882-yil Uchlar ittifoqi) tuzilishiga va Yevropa mamlakatlarining ikki qarama-qarshi lagerga boʻlinishiga olib keldi.

Manbalar 

Tarix
Avstriya—Italiya urushi

Avstriya—Italiya urushi (1848-1849) — 1814-1815-yillardagi Vena kongressi qarorlariga koʻra, Lombardiya va Venetsiyada oʻrnatilgan Avstriya hukmronligiga qarshi Italiya xalqining milliy ozodlik urushi. 1848-yil 18-martda Milanda Avstriya zulmiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarildi. Milanning qurolsiz xalqi Avstriya feldmarshali Radeskiyning 15 ming kishilik armiyasiga qarshi besh kun davomida olib borgan qahramonona janglaridan keyin avstriyaliklar shaharni tashlab ketishga majbur boʻldilar. Shu vaqtda Venesiyada ham quzgʻolon koʻtarildi. 1848-yil 22-martda avstriyaliklar Venesiyadan ham chiqib ketdilar. Shaharda respublika tashkil etildi. Xalq ommasiniig inqilobiy harakatidan qoʻrqqan va oʻz hokimiyatini mustahkamlashni koʻzlagan Pemont (Sardiniya) qiroli Karl Albert 23-martda Avstriyaga qarshi urush eʼlon qildi. Urushda Pemont qoʻshinlari Veronada Avstriya armiyasiga qattiq zarba berdi: bu janglarda Italiya xalq qahramoni Garibaldining koʻngilli otryadlari qatnashdi. Lekin ular Karl Albertning sotqinlik siyosati tufayli bir qancha zarbalarga uchradi. 1848-yil avgustda Karl Albert Avstriya bilan sharmandali yarash bitimi tuzdi. Italiya inqilobi yangi bosqichga koʻtarilgan bir paytda (1849-yil 20-martda) Karl Albert urushni yangidan boshlashga majbur boʻldi. 1849-yil 21-23-mart kunlari Pemontning 88 ming kishilik armiyasi generalning layoqatsizligi va xiyonati sababli batamom tor-mor etildi, 26-martda imzolangan yarash bitimiga koʻra, Avstriya qoʻshinlari Venesiya va Lombardiyani qayta egalladilar.

Manbalar
Avstriya-Italiya urushi (1866)

Avstriya-italiya urushi (1866) – Italiyaning Avstriya hukmronligiga qarshi milliy ozodlik urushi. Bu vaqtda Italiyada birlashtiruvchilik harakati yana kuchaygan va Italiya asosan birlashgan edi. Lekin avstriyaliklar qoʻl ostidagi Venesiya viloyati va Papa hokimiyatiga qarashli Rim hali ozod etilmagan, birlashtrilmagan edi. Italiyaning birlashgan qismida hukmron boʻlib olgan Savoyya sulolasiga mansub Sardiniya qirolligi (Pemont) Italiyani batamom birlashtirish maqsadida xalq ommasining vatanparvarlik hissiyotidan va Prussiyaning Avstriyaga qarshi kurashidan foydalanishga intildi. 1866-yil 8-aprelda Italiya va Prussiya oʻrtasida yashirin bitim imzolandi. Prussiya 16-iyunda Avstriyaga qarshi urush boshlagandan soʻng 20-iyunda Italiya qoʻshinlari Venesiya hududiga bostirib kirdi. Garibaldi koʻngillilari Triyest, Trentino va Janubiy Tirolni ozod etdi. Avstriya-Prussiya urushida Avstriyaning zarbaga uchrashi tufayli Italiya uchun qulay vaziyat vujudga keldi. Lekin dengizda Italiya floti talafot kurdi. Buning ustiga Prussiya Italiyaning roziligini olmay, Fransiya vositachiligida 26-iyulda Avstriya bilan yarash bitimi imzoladi. Fransiya va Prussiya taklif etgan shartlar asosida Sardiniya qirolligi bilan Avstriya urtasida 10-avgustda yarash bitimi, 3-oktabrda esa Venada sulh shartnomasi imzolandi va natijada Avstriya Venetsiyadan voz kechdi. Venetsiya Italiya tarkibiga kiritildi. Ammo Triyest, Tren-tino va Janubiy Tirol yana Avstriya qoʻlida qoldi. Italiyaning birlashishi 1870-yilga borib tugʻallangan.

Manbalar
Avstriya-Italiya-Fransiya urushi

Avstriya-italiya-fransiya urushi (1859) – Sardiniya (Italiya) va Fransiyaning Avstriyaga qarshi urushi. Avstriya Italiyaning Lombardiya, Venesiya viloyatlarini oʻz hukmronligida saqlab kelayotgan edi. 1858-yil iyul oyida Fransiya bilan Pemont (Napoleon III va Pemont bosh vaziri oʻrtasida Avstriyaga qarshi birgalikda urushish uchun Italiya chegarasi yaqinidagi Plomberda maxfiy bitim imzolandi. Bu bitimga koʻra, Pemont qirolligi Avstriyadan Lombardiya va Venesiyani ozod etishda yordam berganligi evaziga Savoyya va Nitssa viloyatlarini Fransiyaga berishga rozi boʻldi. Avstriya-Italiya-Fransiya urushi 1859-yil 29-aprelda boshlandi. Urushda Avstriya katta magʻlubiyatga uchradi. Syurix bitimi (1859-yil 10-noyabr)ga koʻra Pemont Avstriyadan Lombardi yaʼni, Turin bitimi (1860-yil)ga binoan esa Fransiya Pemontdan Savoyya va Nitssani olgan.

Manbalar
Avstriyaliklar

Avstriyaliklar (oʻzlarini esterrayxer deb ataydilar) – xalq, Avstriyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 8,8 mln. kishi (1992). (Avstriyada – 7,15 mln. kishi). Avstriyaliklar nemis tilida soʻzlashadi. Yevropeoid irqiga mansub. Dini – katolik, oz qismi – protestant. Avstriya yeridagi eng ilk qabilalar: illiriylar, keltlar, retlardir. Miloddan avvalgi 2-asrda Avstriya yerini rimliklar bosib olib, yerlik xalqlarni romanizatsiyalashtirdi. 5–6 asrlarda Avstriyaga yana bir qancha qabilalar va kabila birlashmalari (gotlar, gunnlar, langobardlar va boshqalar) bosib kiradi. Bular yerlik xalqlarning etnik tarkibiga qisman oʻzgarish kiritgan. 6-asrda Avstriya yeriga slavyanlar va germanlar (bavarlar, alemannlar) keladi. Slavyan va germanlar Avstriyaning ilk romanizatsiyalashtirilgan guruhlari bilan qoʻshilib ketishlari natijasida avstriyaliklar elati, 19-asrning oxirlarida esa avstriyaliklar millati tashkil topdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstriya-Prussiya urushi

Avstriya-Prussiya urushi (1866) – Avstriya bilan Prussiya oʻrtasida koʻpdan beri davom etib kelgan janjalga barham bergan, Germaniyani birlashtirishda qaysi nemis davlati hukmron boʻlishi mumkin degan masalani hal etgan urush. Prussiya kansleri Bismark urushga diplomatik va harbiy jihatdan puxta tayyorlik koʻrib, Fransiya va Rossiyaning bu urushda betaraf boʻlishi toʻgʻrisidagi va’dalarini oldi. Urushning dastlabki kunlaridayoq, Avstriyaning ojizligi sezilib qoldi. 1866-yil 3-iyulda Sadova yonida avstriyaliklarga qattiq zarba berildi. Bu bilan Avstriyaning bundan keyin Germaniyani birlashtirish ishiga da’vogar boʻlmasligi masalasi hal etildi. Avstriya-Prussiya yarash bitimi 26-iyulda Nikolsburgda, sulh shartnomasi esa 23-avgustda Pragada imzolandi. Urush natijasida Prussiya oʻz hududini ancha kengaytirdi va u boshchiligida Shimoliy german davlatlari ittifoqi tashkil topdi. Avstriya bu ittifoqdan chetda qoldi.

Manbalar

XIX asr
Avstronez tillari

Avstronez tillari – tillar oilasi. An’anaga koʻra 4 guruhga boʻlinadi: indonez, polinez, melanez va mikronez tillari. Mazkur tillar oʻzagini malayya-polinez tillari tashkil etadi. Tasniflarda Tayvan Avstronez tillari qolgan Avstronez tillarilarga qarama-qarshi quyiladi, ular orasida Okeaniya (sharqiy avstro-nez) shoxobchasi ajralib turadi.

Manbalar 

Tillar
Avto ...

Avto ... (yun. autos – oʻzim) – qoʻshma soʻz boʻlagi; quyidagi ma’nolarni bildi-radi: 1) "oʻzim", "oʻz qoʻlim bilan" (masalan, avtolitografiya); 2) "avtomatik", ya’ni "oʻz-oʻzidan" (misol uchun, avtoblokirovka, avtopilot), "oʻzi harakatlanadigan" (masalan, avtoyuklagich); 3) avtomobilga doir (masalan, avtovokzal, avtodrom).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtobachi

Avtobachi – Karmana-Navoiy va Buxoro vohalari oraligʻidagi plato. Zarafshon daryosining shimolida joylashgan. Avtobachi Zarafshonning qadimgi allyuviy yotqiziklaridan tashkil topgan. Allyuvial yotqiziqlarni Zarafshon daryosi kesib oʻtib, shimolida Avtobachi va janubida Qiziltepa platolarini hosil qiladi. Avtobachi yon-atrof tekisliklaridan 4–5 m koʻtarilgan. Echkili dashti deb atalgan gʻarbiy qismi bora-bora Qizilqumga tutashib ketgan. Avtobachining usti yassi tekislik, unda yotiq yon bagʻirli va yassi tubli pastqamliklar mavjud boʻlib, bir vaqtlar suv oqqan oʻzanlarning izlari saqlangan. Tubi taqirli botiqlar ham bor. Avtobachi neogen davrining qum-tosh, gil, mergel jinslari, Zarafshon daryo-sining qadimgi silliqlangan shagʻal toshlaridan iborat qisqa antiklinal ustida tarkib topgan. Shagal toshlar 20 m chuqurlikkacha, ya’ni konglomeratlargacha sementlashgan, qatlamlar orasida qumtoshning yupqa qatlamchalari uchraydi. Shagʻal toshlarning yuqori qismi (2 m chuqurlikkacha) gipslashgan. Ular ustida sergips qumoq va qumloqlar mavjud. Grunt suvlari konglomeratlarda 10 – 25 m chuqurlikda shoʻrlangan (1 l suvda 10–12 g tuz bor), daryo vodiysiga yaqinlashgan sari su-vining shoʻrligi kamayadi. Avtobachida shoʻrtob boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan, tarkibida gips miqdori koʻp (20–30% va undan ziyod). Biyurgʻun, boyalich, shuvoq va boshqa choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Yaylov chorvachiligida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoblokirovka

Avtoblokirovka – temir yoʻl, korxona va sexlardagi harakat va texnologik ja-rayonlarni boshqarishda ishtirok etuvchi avtomatik asboblar guruhi. Avtoblokirovka yordamida poyezdlarning harakatini, korxonadagi apparat va mexanizmlarning ishini xavfsiz olib borish, mashinalar guruhida avariya yuz berganda qolganlarining bir qismi yoki hammasini avtomatik ravishda toʻxtatish mumkin. Masalan, yogʻ-moy korxonasining portlash xavfi bor (ekstraksi-yalash, gidrongenlash) sexlarida biror mashina yoki agregat ishdan chiqsa, Avtoblokirovka jihozlari darhol undan ilgari turgan mashinalar, transport elementlari va agregatlarni toʻxtatadi hamda bu haqda signal beradi. Poyezdlar harakatini avtomatik boshqarib turishda ham Avtoblokirovkaning roli katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtogamiya

Avtogamiya (avto va yununcha gamos – qoʻshilish) – 1) yuksak oʻsimliklar (donli ekinlardan – bugʻdoy, suli, arpa va boshqa, dukkaklilardan – noʻxat, loviya va boshqalar; butgullilar va chinniguldoshlarga mansub koʻpgina yovvoyi oʻtlar)ning oʻz-oʻzidan changlanishi va urugʻlanishi. 2) bir hujayrali organizmlar (diatom suvoʻtlar, sporaliklar, baʼzi amyobalar)da ikki yadroning qoʻshilishi natijasida oʻz-oʻzidan urugʻlanish jarayoni. Bunda hujayra yadrosi ikkiga boʻlinib, ajralib ketadi va yetilganidan so'ng yana qoʻshiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologiya
Avtogenez

Avtogenez (avto... va yun. genesis – tugʻilish, paydo boʻlish) – evolyutsion ta’limotdagi idealistik konsepsiya. Avtogenez ta’limotiga binoan evolyutsiya organizmlarning dastlabki ichki potensial imkoniyatlari asosida yuz beradigan, oldindan belgilab qoʻyilgan jarayondan iborat. Avtogenezorganizmlarning tarixiy va individual rivojlanishini faqat ichki, avtonom omillar ta’siri deb tushuntiradi. J.B.Lamarkning gradatsiya, G. Os-bornning aristogenez, E. Kopning batmogenez, T. Eymerning ortogenez, L. S. Ber-gning nomogenez nazariyalari avtogene-tik xususiyatlarga ega. Avtogenez ta’limotining tarafdorlari evolyutsiyaning avtogenetik mohiyatini isboti tariqasida evolyutsiyadagi parallelizm va konvergensiya hodisalarini dalil qilib koʻrsatishadi. Avtogenez ektogenezga qarshi qoʻyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtogravyura

Avtogravyura (avto… va frans. gravure – oʻymakorlik, naqsh solish soʻzlaridan) – gravyura turi, muallif tasvir, naqshni oʻz qoʻli bilan yogʻoch, linoleum yoki metallga oʻyib ishlaydi; undan qolip sifatida foydalanib chop qilingan nusxa ham gravyura deb ataladi. Yogʻoch avtogravyuralardan kitoblarga rasmlar tayyorlashda, linoleum va metall Avtogravyuralardan esa alohida nusxalar chop qilishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avto greyder

Avto greyder (avto va greyder soʻzlaridan) – yoʻl qurilishi va uni ta’mirlashda, aerodrom qurilishida, sugʻorish kanallari qazishda, tuproqni surish, yerni tekislash, yoʻl qurilishi materiallarini yotqizishda ishlatiladigan oʻziyurar mashina. Asosiy ish organlari – toʻla buriladigan agʻdargich (otlar) va tishlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtodispetcher

Avtodispetcher, avtomat dispetcher – boshqariladigan ob’ekt (mas, metall eritish jarayoni)ning eng maqbul (optimal) ish rejimlarini hisobga olib avtomatlashtirishga imkon beruvchi yalpi boshqarish tizimi ("odam va mashina" tizimiga oid). Avtodispetcher tarkibiga operator (dispetcher), boshqaruvchi hisoblash ma-shinasi (Avtodispetcher m.), barcha operatorlarning Avtodispetcher mashina bilan aloqa qilib turishini ta’minlovchi vositalar, boshqariladigan ob’yektlar bilan telealoqa vositalari, ob’yektlardagi ijro va nazorat organlari kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtodrom

Avtodrom (avto va yunoncha:dromos – yugurish, yuguradigan joy) – avtomobillar sinaladigan, poyga oʻtkaziladigan maydon. Asosiy inshootining uzunligi 3–10 km va eni 10–18 m boʻlgan poyga oʻtkaziladigan trek. Avtodromda tomoshabinlar uchun minbarlar ham boʻladi.
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtojir

Avtojir (avto... va lot. gyro – aylanaman) – uchish apparatlaridan biri. Samolyotdan farqi shundaki, avtojirda koʻtarish kuchini qanot emas, balki rotor, ya’ni havoning qarshi oqimi ta’sirida oʻzidan-oʻzi aylanuvchi havo vinti hosil qiladi. Ilgarilama harakat odatdagi parrakli dvigatel yordamida hosil qilinadi. Ispan muhandisi X.de la Sperva 1922-yil ixtiro qilgan. Avtojir ga nisbatan bir qator afzalliklarga ega boʻlgan vertolyot rivojlanishi munosa-bati bilan avtojir ishlab chiqarish toʻxtatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokar

Avtokar (avto va ing. sag – ara-vacha) –ichki yonuv dvigatelyam (rezina gʻildirakli) oʻziyurar aravacha. Avtokar korxona hovlisida, sexlar orasida, ombor bilan sexlar orasida, vokzallarda yuk tashish uchun ishlatiladi. Odatda, Avtokar 2 –5 t yuk tashiy oladi. Avtokarni yuk koʻtaradigan kran, platforma, taxlagich va boshqa qoʻshimcha uskunalar bilan jihozlash mumkin. Hozirgi kunda avtokar oʻrnini elektrokar egallamoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokataliz

Avtokataliz (avto… kata-liz) – reaksiya jarayonida katalitik taʼsir etuvchi soʻnggi yoki oraliq mahsulotlarning toʻplanishi natijasida reaksiyaning tezlashishi. Reaksiya mahsuloti – sirka kislota SN3SOON va uning elektrolitik dissotsiatsiyasi natijasida hosil boʻlgan NQ ioni reaksiyani tezlashtiradi. Avtokatalitik reaksiya tezligi avval katalizator sifatida taʼsir etuvchi mahsulot miqdorining ortib borishi sababli keskin ravishda oʻsib, soʻngra reaksiya jarayonida boshlangʻich moddalarning sarfi oshib borishi tufayli susayadi. Reaksiyaning boshlangʻich moddalaridan biri katalizator sifatida ishtirok etganda ham goho „A“ termini qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoklav

Avtoklav (avto... va lot. clavis – kalit) – kimyoviy va fizik jarayonlarni (aksari, qizdirish, qaynatishni) yuqori bosimda olib borish, shuningdek tibbiy asboblar va bogʻlov materiallarini sterillash uchun ishlatiladigan apparat. Oziq-ovqat, farmatsevtika, tibbiyot, kimyo sanoatida qoʻllanadi. Avtoklavda bosim va temperatura ta’sirida mahsulotni sterillash, pishirish yoki quyultirish mumkin. Uning ichki sirti emal bilan qoplanadi.

Qaysi sohada ishlatilishiga qarab avtoklav turli bosim va temperaturada ishlaydi. Odatda avtoklav silindr shaklida boʻladi, ichiga doira shaklli yaxlit bugʻ gʻilofi joylanadi. Avtoklav manometr, termometr va soat bilan ta’minlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokratiya

Avtokratiya (yun. autos – oʻzim, kratos – hokimiyat) – yakka shaxsning hech qanday qonun, huquqiy me’yorlar bilan cheklanmagan yagona hokimligi. Qadimgi Sharq, Yunoniston, Rim imperiyalari, oʻrta asr Yevropasi mutlaq monarxiya tuzumi, kommunistik va fashistik diktatura davrida avtokratiya davlatning muhim belgisi boʻlgan.

Yana qarang 

 Totalitarizm

Manbalar 

Siyosiy teoriya
Avtol

Avtol (avto... va lotincha ol(eum) – moy) – karbyuratorli ichki yonuv dvigatelining qismlarini moylash uchun karterga quyiladigan mineral moy. Neftni qayta ishlab olinadi. Avtotraktor moyi deb ham ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoliz

Avtoliz, autoliz (avto  va yun. lisis – yemirilish, parchalanish) – oʻsimlik yoki hayvon organizmidagi toʻqimalarning oʻz-oʻzidan parchalanishi. Avtoliz organizmdagi oqsil, uglevod, yog kabi murakkab moddalarning turli fermentlar ta’sirida parchalanishi tufayli sodir boʻladi. Avtolizda, asosan oʻlgan organizmdagi toʻqimalar yemiriladi yoki tirik organizmning ba’zi a’zolaridagi toʻqimalardan ma’lum bir qismi biror sababga koʻra (mas, xavfli oʻsmalarda) parchalanadi. Oʻsimliklarda avtoliz hujayraning past temperatura ta’sirida, quritilganda, zaharli moddalar (xlo-roform, toluol va boshqalar) ta’sir etib qurib qolganida, shuningdek toʻqimalarni mexanik usulda maydalaganda roʻy beradi. Avtoliz ba’zi texnologik jarayonlarda, tamaki, choyni fermentlashda, yem-xashakni siloslashda ham sodir boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtolitografiya

Avtolitografiya (avto va yun. lithos – tosh va grapho – yozaman soʻzlaridan) – litografiya (toshbosma)ning bir turi. Avtolitografiyada chop qilinadigan tasvirni toshbosmaga (ba’zan tosh oʻrniga pyx yoki alyuminiy ishlatilishi mum-kin) litograf bu usta emas, balki muallif (rassom)ning oʻzi oʻyib ishlaydi. Alan kitoblarga rasmlar tayyorlash, tasvirni alohida chop etish uchun foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomagistral

Avtomagistral (avto va lotincha: magistralus – bosh, asosiy soʻzlari qoʻshilishidan hosil boʻlgan) – oʻtkazish qobiliyati yuqori boʻlgan, qarama-qarshi harakat qatorlari oʻrtasida chegara qoʻyilgan, boshqa yoʻllar bilan bevosita kesishmaydigan avtomobil yoʻli. Katta shaharlar, viloyatlararo, shahar doirasidagi transport qatnoviga moslangan katta yoʻl. Toshkent halqa yoʻli, Toshkent – Samarqand avtomobil yoʻli avtomagistraldir (qarang Avtomobil yoʻli). Avtomagistrallarda harakat qatori toʻrttadan kam boʻlmaydi. Kesishuvchi Avtomagistrallarlar maxsus koʻpriklar va aylanma yoʻllar vositasida baland-past qilib oʻtkaziladi. Avtomagistrallarda yonilgʻi quyish stansiyalari, avtomobillarni koʻrikdan oʻtkazadigan va kichik taʼmirlash manzillari boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat latuni

Avtomat latuni (jezi) – qoʻrgʻoshinlangan latun. Qoʻrgʻoshin latunning avtomat stanoklarda kesib ishlanish xossasini yaxshilaydi (nomi shundan). Markasi – LS59-1, L harfi latunni, S harfi qoʻrgʻoshinni, 59 soni misning, 1 raqami esa qoʻrgʻoshinning foizda ifodalangan oʻrtacha miqdorini bildiradi. Avtomat latunining kimyoviy tarkibi: mis 57–60%, qoʻrgʻoshin – 0,8–30%, boshqa qoʻshilmalarning umumiy miqdori 0,75% gacha. Avtomat latuni chiviklar, lentalar, polosalar va listlar tarzida ishlab chiqariladi; bulardan boltlar, gaykalar, soat detallari va boshqa ishlab chiqariladi. Avtomat latunining texnik xossalari tarkibi va holatiga bogʻliq boʻladi; moustahkamlik chegarasi 300-600 Mn/m2 (30–60 kg/mm2, nisbiy uzayishi – 2–50%.Toʻraxonov A. S, Metallshunoslik va termik ishlash.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat liniya

Avtomat liniya – mahsulot ishlab chiqarish dagi hamma amallarni maʼlum texnologiya jarayonlariga mos tartibda avtomatik tarzda bajaruvchi mashinalar, asosiy va yordamchi jihozlar majmui. Avtomat liniya mavjud uskunalarni avtomatlashtirish asosida yoki maxsus avtomatlar, yarim avtomatlar va agregat stanoklar qurish asosida vujudga keltiriladi. Avtomat liniya aviatsiya, avtomobil, traktor zavodlari va boshqa koʻplab mahsulot ishlab chiqaradigan zavodlarda silindrlar bloki, val, porshen kabi detallar ishlab chiqarishda, yigʻuv jarayonida qoʻllanilmoqda. Masalan, Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodida, Chirchiq qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodida, Asaka (Andijon)dagi „OʻzDEU avto“ korxonasida, „Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi“ davlat aksiyadorlik jamiyatida avtomat liniya ishlab turibdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat oxur

Avtomat oxur — qishloq xoʻjaligi hayvonlarini yem bilan boqishni qulaylashtirish uchun moʻljallangan qurilma. U bir necha kunga yetarli yem solinadigan dul (kovsh) va oxurdan iborat. Doʻlning tubida yem chiqadigan tuynugi bor. Oxurdagi yem sarflangan sari tuynuk ochiladi, doʻldan oxurga yem tushadi. Suyuq va maydalangan yemlar uchun esa vakuumli avtomat oxur qoʻllanadi. Uning doʻli silindr shaklida boʻladi. Asosan oʻrtacha fermalarda ishlatiladi. Parrandachilik fermalarida don-dun va suv tushib turishiga moslangan avtomat oxur qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Oxur

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat poʻlati

Avtomat poʻlati – metall ke-suvchi tezkor avtomat stanoklarda kesib ishlash uchun moʻljallangan poʻlat. Tarkibida oltingugurt va fosfor boshqa poʻlatlardagidan koʻproq boʻladi. Avtomat poʻlati tarkibi: 0,08–0,45% uglerod, 0,15– 0,35% kremniy, 0,6–1,55% marganes, 0,08–0,30% oltingugurt, 0,05–0,16% fosfordan iborat. Avtomat poʻlati kesish vaqtida qisqa, oson sinuvchan va buyum sirtidan darhol ajralib ketadigan qirindi hosil qiladi. Poʻlatni ana shunday xossali qilish uchun u oltingugurt bilan, koʻpincha esa oltingugurt va fosfor bilan legirlanadi (qarang Legirlangan poʻlat). Avtomat poʻlati Avtomat liniya (silindrik tishli gʻildiraklarga ishlov berish): a) umumiy koʻrinishi; b) texnologik jarayon: 1–za-gotovka; 2–birinchi tokarli ishlovi; 3–ikkinchi tokarlik ishlovi; 4–sidirish; 5–tozalab ishlov berish; 6–bunker; 9–shevronlash; 10–tayyor boʻlgan tishli gʻildirak (shesternya).Avtomat poʻlati chiviq koʻrinishida ishlab chiqariladi. Undan bolt, gayka, vint va hokazo, avtomobillar, asboblarning ba’zi detallari va boshqa tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat radiometeorologiya stansiyasi

Avtomat radiometeorologiya stansiyasi – meteorologiya kuzatishlari natijalarini ma’lum masofaga radio orqali avtomatik tarzda uzatuvchi meteorologiya asboblari majmui. Quruqlik avtomat radiometeorologiya stansiyasi, avtomatik radio yogʻin oʻlchagichi, avtomatik radio shamol oʻlchagichi Avtomat radiometeorologiya stansiyasi jumlasiga kiradi. Bular meteorologiya stansiyalari qurish va ularda ishlash qiyin boʻlgan, borib boʻlmaydigan, iqlimi oʻrganilmagan joylarga oʻrnatiladi. Bu xil asboblar Markaziy Osiyoning togʻli va choʻl rayonlariga ham oʻrnatilgan. Avtomat radiometeorologiya stansiyasi yuzlarcha km gacha masofada oldindan berilgan dastur boʻyicha atmosfera bosimi, temperaturasi, shamolning yoʻnalishi va tezligi, yogʻin miqdori, quyosh nurining tushib turish vaqti va boshqa meteorologiya koʻrsatkichlarini sutkada bir necha marta oʻlchaydi va maxsus kodlar yordamida radio orqali meteorologiya markazlariga xabar qilib turadi. Berilgan radioxabarlar radiopriyomniklar yoki telegraf apparatlari orqali qabul qilinadi. Qabul qilingan ma’lumotlar umumlashtirilib, tegishli ilmiy va amaliy xulosalar chiqariladi. Oʻzbekiston hududidagi Avtomat radiometeorologiya stansiyalari xabarlari Oʻzbekiston Bosh meteorologiya boshqarmasida jamlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat stanok

Avtomat stanok – texnologik jarayonlar va boshqarish qismlarining harakati inson ishtirokisiz bajariladigan stanok (qarang Metall kesish stanoklari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat sugʻorgich

Avtomat sugʻorgich – mollar ichgan sari idishga oʻz-oʻzidan suv yuborib turadigan moslama. Ishlash tarziga koʻra klapanli (qopqoqli) va vakuumli boʻladi. Tepkili, qalqovuchli turlari ham bor. Bir kosali, ikki kosali va koʻp kosali boʻladi. Qoramol tumshugʻi bilan kosadagi richagni bosganda klapan prujinasi qisilib, klapan ochiladi va kosaga suv tushadi, mol boshini koʻtarganda klapan suv yoʻlini bekitadi. Qalqovuchli Avtomat sugʻorgich sugʻorish nasosi va qalqovuchli kameradan iborat. Kamerada suv kamaysa, qalqovuch koʻtarilib, ignali klapan uyasidan chiqadi va suv naychalardan kameraga quyiladi. Vakuumli Avtomat sugʻorgich idishda suv sathining oʻzgarishiga asoslangan. U kosa va uning ichiga toʻnkarib qoʻyilgan idishdan iborat. Idishning tubida suv oqib chiqadigan teshik bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat shlagbaum

Avtomat shlagbaum – temir yoʻlning avtomashina, traktor va ot-aravalar kesib oʻtadigan joylarida qatnov xavfsizligini ta’minlash uchun ishlatiladigan qurilma. Transport oʻtadigan joyning har ikki tomoniga temir yoʻl izidan kamida 10 m nariga oʻrnatiladi. Quyidagi qismlardan iborat: machta (minora), toʻsin, toʻsinni harakatga keltiruvchi mexanizm, signal chiroklari, ovoz signali, yoʻl koʻrsatkich taxtachalar, posangi. Poyezd transport oʻtadigan joyga 126 yaqinlashganda Avtomat shlagbaum oʻz-oʻzidan ishlaydi va yoʻlni berkitadi, poyezd ma’lum maso-faga uzoqlashgandan keyin yoʻlni ochadi (yana qarang Shlagbaum).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatizm

Avtomatizm – 1) psixologiyada – insonning ong nazoratisiz bajara-digan harakatlari. Avtomatizm birlamchi va ikkilamchi boʻladi. Nafas olish, yoʻtalish, aksa urish kabi oʻz-oʻzidan boʻladigan harakatlar birlamchi Avtomatizmdir. Ikkilamchi avtomatizm dastavval ongli va muntazam harakatlarni mashq qilib takrorlash natijasida paydo boʻladi (masalan, yurish). Avtomatizm malaka va odatlarni yaratadi. 2) fiziologiyada – organ yoki ayrim hujayralarning tashqi sabablarga bogʻlanmay ritmik, davriy yoki no-davriy ishlash qobiliyati (hatto organizmdan ajratib olingan yurak va ichak qovuzlogʻining qisqarishi, ba’zi epiteliy hujayralari "kipriklari"ning hilpillashi, oʻsimlik hujayralaridagi protoplazma harakati va hokazo).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil