yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Apostollar

Apostollar (yun. apostolos — elchi; islomda havoriy — shogird, izdosh maʼnosida) — ilk xristianlikning shakllanish davrida darbadar diniy targʻibotchilar. Apostollar hali ruhoniylar paydo boʻlmagan davrlarda jamoadan jamoaga koʻchib targʻibot yuritib, xristian dinining yoyilishida asosiy rol oʻynaganlar. Keyinchalik yepiskoplyar paydo boʻlgach, apostollar yoʻqolgan. Apostollar nomi faqat Iso Masihning shogirdlari hisoblangan 12 kishidagina (Ioann, Matfey, Pyotr, Pavel, Mark, Iakov, Iuda va boshqalar) saqlanib qolgan. Ularning dinni targʻib qilish maqsadida boshqa xalqlar nomiga yozgan xatlari (poslaniya), shuningdek ularning faoliyati bayon etilgan „Apostollarning qilmishlari“ kabi asarlar Bibliya rasmiy kanonining „Yangi ahd“ qismiga kiritilgan. Apostollardan Pyotr katolik xristianlari tasavvurida cherkov va papalar diniy hokimiyatining asoschisi hisoblanib, Rim papalari oʻzlarini Pyotr taxtining merosxoʻrlari deb daʼvo qiladilar. Xristianlik tarixi sohasida olib borilgan ilmiy tadqiqot natijasida 12 apostolning koʻpi tarixiy shaxslar emasligi aniqlangan. Ular toʻgʻrisida aniq tarixiy maʼlumotlar yoʻq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apparat

Apparat (lotincha apparatus — as-bob, uskuna) — 1) asbob, moslama, jihozlarning umumiy nomi. Mas, tele-fon A. (qarang Avtomat telefon); 2) muay-yan tashkilot yoki muassasa xodimlari majmui; shtat; 3) odam, hayvon yoki oʻsimlikdagi biror umumiy vazifani bajaruvchi aʼzolar majmui, mas, nafas olish A.i, ovqat hazm qilish Apparat

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apparel

Apparel ( — kirish yoʻli) — 1) qiya tushgan yoʻl (harbiy muhandislikda). Toʻp-zambaraklar, tanklar va boshqa harbiy texnika joylashgan okoplarda ham apparel keng qoʻllanadi. Qal’alarda apparel toʻplarni tepalikka chiqarish uchun ishlatiladi; 2) temir yoʻl platformalarida tank, avtomashina, traktor, raketa qurilmalari kabi jangovar texnikani ortish yoki tushirish uchun ishlatiladigan kiya koʻtarma; 3) binoning koʻtarilgan qismlariga oʻtish uchun moʻljallangan qurilma.

Yana qarang 

 Pandus

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appretlash

Appretlash (frans. appreter – uzil-kesil ishlov berish) – gazlamalarga turli pardoz eritmalari (appretlar) 583 shimdirib yoki surtib zeb berish, ularni pishiq, yumshoq yoki qattiq qilish. Ip-gazlama, ayniqsa, kanop matolarga kraxmal appretlar bilan ishlov berilganda mato pishiqlashadi, koʻrkamlashadi. Kraxmal appretlar tarkibiga kraxmal va uning gidrolizidan tashqari yumshatuvchi moddalar (yogʻ, moy, sovun), gigroskopik moddalar (glitserin, osh tuzi), gazmolga jilva beradigan moddalar (mum, parafin), antiseptik moddalar (formalin, solitsilat kombinata, mis tuzlari) va boshqa qoʻshiladi. Jun va ipak matolarga ishlov berishda kraxmal oʻrnida pitir goʻshtidan tayyorlanadigan yelim, jelatin va boshqa ishlatiladi. Turli sintetik smolalar qoʻshib ishlov berilganda mato gʻijimlanmaydigan, gidrofob bilan ishlov berilganda suv oʻtkazmaydigan, mis va xrom tuzlari ekstrati bilan ishlov berilganda chirimaydigan; surma, titan, qoʻrgʻoshin tuzlari, xlorlangan uglevodorodlar bilan ishlov berilganda yonmaydigan; ftor tuzlari, xlorli preparatlar bilan ishlov berilganda kuya tushmaydigan boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Approksimatsiya

Approksimatsiya (lotincha ap-proximara — yaqinlashtirish) — mate-matik miqdorlarni ulardan soddaroq miqdorlar orqali taqribiy ifoda-lash. Koʻpincha, egri chiziqlarni siniq chiziqlar, irratsional sonlarni ratsi-onal sonlar, funksiyalarni koʻphadlar yoki yaqinlashtiradigan turli sodda ap-paratlar orqali istalgan darajadagi aniqlikda A.lanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apuley

Apuley (Apuleius) (taxminan mil. 125, Madavra, Shimoliy Afrika – taxminan 180) – Qadimgi Rim yozuvchisi. Yunon va lotin tillarida yozgan. Bizgacha 11 kitobdan iborat „Metamorfoza“ („Oltin eshak“ nomi bilan ham mashhur) asari yetib kelgan. Bu asar shahvoniy, maishiy-hajviy va diniy mavzuda yozilgan. Bundan tashqari Rim chekka viloyatidagi turmush va axloq tasvirlangan. Apuley romanlari mavzusidan Bokachcho, Servantes va boshqalar foydalangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Faylasuflar
Qadimgi Rim yozuvchilari
Arab Muhammadxon

Arab Muhammadxon (XV-asrning 2-yarmi — 1623) — Xorazm (Xiva xonligi)da 1602-1623-yillarda hukmronlik qilgan Arabshohiylar oʻzbek sulolasining oʻn birinchi vakili (1602-1623).

Xorazm xoni Hoji Muhammadxon (Hojimxon) (1598-1602)ning kenja oʻgʻli. Otasi hayotligida Xiva hokimi boʻlgan. Otasi vafotidan soʻng 1602-yil xonlik taxtiga chiqqan. Abulgʻoziy Bahodirxonning yozishicha, uning davrida Xiva xonligiga Yoyiq kazaklari ataman Aborkin (1602) va ataman Nechay boshchiligida (1603) bostirib kirib yurtni va poytaxt Urganchni talon-toroj etganlar. 1620 va 1621-yilda qalmoqlar Xorazmga yurish qilib, kishilarni asirga olganlar. Uning davrida ichki nizolar avj olib, xonlikning maʼmuriy tuzilishiga salbiy taʼsir etgan. Chunonchi, har bir shahzodaning oʻz yerida shaxsiy idora apparati — oʻz aʼyonlari, xazinasi, yasovullari, bojxona xizmatchilari va boshqa boʻlgan. 1623-yilda oʻgʻillari Habash va Elbars sultonlar taxt talashib unga qarshi urush boshladilar. Bu urushda Arab Muhammadxon yengilib, Qum qalʼaga qamalgan va oʻsha yerda vafot qilgan. Arab Muhammadxon mamlakat obodonchiligiga katta eʼtibor bergan, chunonchi u Arab Muhammadxon madrasasini qurdirgan va Toʻq qalʼa yonida kanal qazdirgan.

Adabiyotlar 
 Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959;
 Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941;
 Xudoyberganov K., Xiva — 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
 Gulyamov Y. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957
 Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993.
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xorazm hukmdorlari
Madrasa asoschilari
Arab raqamlari

Arab raqamlari — oʻnta matematik belgi 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Bu raqamlar bilan istalgan katta yoki kichik sonni yozish mumkin. Arablar Iroq, Misr va Suriyani istilo qilgunga qadar yunon alifbosiga asoslangan raqamlardan foydalanganlar. VI-asrdan boshlab arab alifbosi harflari bilan ifodalanuvchi raqamlar qyooʻlanilgan. Al-Xorazmiy Hindistonda kashf etilgan oʻn raqamdan iborat martabali sanoq tizimini oʻrgandi, soddalashtirdi, kengaytirdi va birinchi marta arab tilida bayon qildi. Al-Xorazmiy „Arifmetika“si bilan birga bu hind raqamlari arab dunyosiga kirib keldi. Xorazmiyning bu asari arabchadan lotinchaga tarjima qilinib, X-asrda Ispaniyaga, XII-asrda Yevropaning boshqa mamlakatlariga tarqaldi. Arab raqamlari hanuz jahonda shunday deb yuritiladi. Uni jahonga tarqatgan al-Xorazmiy ekani Abu Rayhon Beruniyning „Hindiston“ asarida ham aytib oʻtilgan.

Yana qarang 

 Raqamlar
 Rim raqamlari

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arab xalifaligi

Arab xalifaligi (632 – 1258) – Arabiston yarim oroli, Yaqin va Oʻrta Sharq, Shimoliy Afrika, Ispaniya, Markaziy Osiyo va Kavkazortini oʻz ichiga olgan saltanat.

VII – VIII asrlarda tashkil topgan. Arab Xalifaligi asoschisi paygʻambar Muhammad sollallohu alayhi vasallamning eng yaqin safdoshi xalifa Abu Bakr Siddiqdir. Arablar yuqorida zikr etilgan mamlakatlarni 630-715 yillar orasida bosib olganlar. Bu mamlakatlar asosan „Xulafoi Roshidin“ („Toʻgʻri yoʻldan boruvchi xalifalar“) va umaviylar zamonida fath etildi. Xalifa Umar ibn Xattob davrida (634-644-yillar) kuchli markazlashgan davlat va jangovar armiya tashkil topadi.
Koʻp sonli arab qoʻshinlari oʻz zarbalarini Vizantiya va Eronga qarshi yoʻnaltiradilar. Bir necha oʻn yilliklar mobaynida arablar Suriya, Iroq, Eron, Misr va butun Shimoliy Afrikani istilo qiladilar. Arablar Vizantiyaga kuchli zarba beradilar. Jangari arablar gʻarbga va sharqqa tomon tobora ichkarilab boradilar. Arablar armiyasining asosiy zarbdor kuchini otliq qoʻshinlar tashkil qilardi. VII asr va VIII asrning birinchi yarmi mobaynida ulkan davlat – Arab xalifaligi tashkil topadi. Damashq shahri uning poytaxtiga aylanadi. Lekin Abbosiylar bu ulkan hududni butun saqlab qololmadilar. Ichki ixtiloflar taʼsiri ostida Arab xalifaligi VIII asrning oxirlaridan boshlab mayda-mayda qismlarga parchalanib keta boshladi: 788-yilda Magʻribning gʻarbiy qismida (hozirgi Marokash) idrisiylar (788 – 985), uning sharqiy qismida (hozirgi Tunis) agʻlabiylar sulolasi (800 – 909) hukmronligi oʻrnatildi. Xuroson va Movarounnahrda esa IX asrning 20-yillaridan boshlab mahalliy sulolalar: tohiriylar (821 – 873), safforiylar (873 – 900) va somoniylar (865 – 999) bosh koʻtarib chiqdilar. Ular Arab xalifaligiga nomigagina tobe boʻlib, aslida mustaqil hukmdor edilar. Arab xalifalariga 945-yilda boshlab shialikka eʼtiqod qiluvchi Eron buvayhiylari hukm oʻtkaza boshladilar. Buvayhiylar Bagʻdod va butun Iroq hududlarini nazoratga olib, xalifani nomiga hukmdor qilib qoldirdilar. 1055-yilda saljuqiy turklar sultoni Toʻgʻrulbek buvayhiylarga zarba berib, Bagʻdodni egallaydi. Saljuqiylar abbosiy xalifalarni avvalgi mavqesiga qaytaradilar, lekin amalda ular turklarga tobe etiladi. XII asr boshlarida Saljuqiylarning zaiflashuvi abbosiy xalifalarni nisbatan erkin hukmdorga aylantiradi. Xorazmshoh Takash (1172-1200) ning 1194-yilda Iroqdagi saljuqiylarga bergan zarbasi abbosiylarni saljuqiylardan tamomila mustaqil qiladi. Xalifa an-Nosir davrida Takashning vorisi Muhammad Xorazmshoh bilan ziddiyatlar vujudga keladi, ammo Xorazmshohning 1217-yilgi Bagʻdod yurishi muvaffaqiyatsiz tugaydi, xalifalik mustaqilligini asrab qoladi. Arab xalifaligi 1258-yilda moʻgʻullar tarafidan tugatildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Musulmon imperiyalar
Arab-amerika neft kompaniyasi

Arab-amerika neft kompaniyasi, Aramko (inglizcha, Arabian-American Oil Company (ARAMCO) – Saudiya Arabistonidagi neft konlarini oʻzlashtirish uchun 1933-yilda AQSH dagi eng yirik neft kompaniyalari tomonidan tashkil etilgan. 1973-yildan boshlab Saudiya Arabistoni hukumati uning aksiyalarini sotib ola boshladi 587va 1980-yilga kelib ARAMKOning tanho egasiga aylandi. Uning korxonalarini boshqarish va neft konlaridan foydalanish boʻyicha mamlakat hukumati bilan maxsus bitimlar tuzgan AQShning „Ekson“, „Shevron“, „Teksako“, „Mobil“ neft kompaniyalari qazib olingan neftning bir qismini oladi. Har yili 200 mln.t neft qazib oladi va 23 mln.t neftni qayta ishlaydi (80-yillar oxiri).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Neft sanoati
Arabi (qoʻy zoti)

Arabi – qora rangli qorakoʻl qoʻy zoti. Qoʻzilari qora rangda tugʻiladi va bir yoshga kirganda jun qoplami rangida oʻzgarish boshlanadi. Dastlab qizgʻish-sariq, 2-3 yoshda esa och kulrang va oq rangga kiradi. Qorakoʻl qoʻylarining 90-95% ini arabi qoʻylari tashkil etadi. Sifatli, eng yaxshi teri beradi. 2-3 kunlik qoʻzilari qorakoʻl teri olish uchun soʻyiladi (bu davrda teri jingalaklari va gullari aniq, chiroyli boʻladi, 3-4 kun oʻtgach gullardagi aniqlik, mayinlik jun tolalari oʻsishi hisobiga yoʻqolib boradi). Arabi qoʻylarning ham odatdagidek meʼyorda, yaʼni bir yilda 2 marta juni qirqilib, 2,2-2,6 kg jun olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Arabi ot

Arabi ot — salt miniladigan qadimiy ot zoti; xalq seleksiyasi yoʻli bilan Arabiston yarim orolda milodiy 1-ming yillikda chiqarilgan. Turkman, Eron va Misr saxro otlari bilan urchitish natijasida takomillasha borgan. U choʻl sharoitiga yaxshi moslashgan, ochlik va suvsizlikka chidamli, uzoq, masofaga yaxshi yuguradi (poygada 1000 m masofani 1 min. 8,0 sekundda bosib oʻtadi). Arabi ot juda chiroyli, tusi boʻz, toʻriq, sherozi (kulrang) yoki jigarrang. Bu zotning dunyodagi ot zotlarini yetishtirishda va takomillashtirishda juda katta ishti-roki bor. Arabi otning qarchigʻayigacha balandligi 150 sm, koʻkrak qafasining aylanasi 175 sm, toʻpigʻi aylanasi 18,5 — 19,5 sm. Arabi ot Karpat, Kavkaz, Oʻrta Osiyodagi togʻ va togʻ oldi mintaqalarida mahalliy ot zotlarini yaxshilashda, ot sporti va sirk tomoshalarida foydalaniladi. Arabi otning nasldor aygʻirlari Stavropol oʻlkasidagi Terek ot zavodida urchitiladi. Arabi ot, shuningdek Hindiston, Misr, Turkiya, Fransiya, Ispaniya, GFR, AQSH, Polsha va boshqa mamlakatlarda boqiladi va koʻpaytiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Otlar
Arab madaniyati
Ot zotlari
Biologik turlar
Arabi posho Ahmad

Arabi posho Ahmad (1841 – 1911) – Misr xalqining 1879 – 1882-yillardagi milliy ozodlik kurashi rahbarlaridan biri, polkovnik (1879). 1881-yil sentabrda Qohira garnizoni qoʻzgʻoloniga boshchilik qildi; natijada Misr milliy hukumati tuzildi. Arabi posho harbiy vazir lavozimini egalladi. 1882-yil iyul-sentabr oylarida Misrga bostirib kirgan inglizlarga qarshi urushda rahbarlik qildi. Urushda Misr magʻlubiyatga uchragach, Arabi posho ingliz hokimiyati tomonidan oʻlim jazosiga hukm qilindi, keyinchalik Seylon orolga surgun qilish bilan almashtirildi. 1901-yil Mayda afv etildi va Misrga qaytib keldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy shaxslar
Arabinoza

Arabinoza, S5N10O5 — pentozalar guruhiga mansub oddiy uglevod (monosaharid). Mol. m. 150,14. Rangsiz, shirin taʼmli, suvda eruvchan kristallar. Suyuqlanish temperaturasi 158°. Arabinoza koʻpchilik polisaharidlar, glyukozidlar, gummilar, saponinlar tarkibiga kiradi. Arabinoza ayrim bakteriyalar uchun birdan-bir uglevod manbaidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy moddalar
Kimyoviy birikmalar
Arabiston dengizi

Arabiston dengizi – Hind okeanining shimolida joylashgan chekka dengiz. Hindiston va Arabiston yarim orollari oraligʻida joylashgan. Maydoni 4832 ming km². Oʻrtacha chuqurligi 2734 m. Eng chuqur joyi 5803 m. Yirik qoʻltiqlari – Adan va Ummon. Hind daryosi quyiladi. Iqlimi tropik mussonli. Dengiz yuzasidagi suv temperaturasi fevralda shimolda 22° dan janubida 27° gacha avgustda 24 – 27°ni tashkil qiladi. Shoʻrlik darajasi 35,8 – 36,5% tashkil qiladi . Oqimlar qishda soat mili harakati boʻyicha, yozda gʻarbdan sharqqa yoʻnaladi. Arabiston dengizida dyugan, uchar baliqlar, tunes, seld va boshqa koʻplab hayvonlar tarqalgan. Asosiy portlari: Bombay, Ka-rochi, Adan, Kolombo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Dengizlar
Arabiston choʻli

Arabiston choʻli – Afrikadagi choʻl. Sahroi Kabirning shimoli-sharqiy qismi. Nil daryosi bilan Qizil dengiz oraligʻida. 22° shimoliy kenglikkacha choʻzilib borib, Nubiya choʻliga qoʻshilib ketadi. Yer yuzasi yassitogʻlik. Mutlaq balandligi gʻarbda 50 – 200 m, sharqda 2184 m ga yetadi. Kristall jinslardan tashkil topgan, ustini ohaktosh va Nubiya qizil qumtoshlari qoplagan. Iqlimi issiq. Yogʻin bir necha yillar davomida yogʻmasligi mumkin. Quruq oʻzan, vodiy koʻp. Yer osti suvlariga boy. Oʻsimlik turi kam (asosan akatsiya, yulgʻun, xurmo va boshqa oʻsadi). Aholisining koʻpchiligi chorvachilik bilan shugʻullanadi. Neft, qalay, fosforit konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Choʻllar
Afrika
Guseyn Arablinskiy

Guseyn Mamed oʻgʻli Arablinskiy (Xalafov) (1881 — Boku — 1919) — ozarbayjon demokratik teatrining asoschisi, aktyor, rejissyor Arablinskiy yaratgan Faxriddin ("Faxriddin kulfati"), Bahodir ("Bahodir va Soʻna"); Nodirshoh (Narimonovning shu nomli asari), Frans Moor ("Qaroqchilar"), Xlestakov ("Revizor"), Otello ("Otello") kabi obrazlari diqqatga sazovor. Arablinskiy san’ati kuchli hissiyot, chuqur haqqoniyat, ilgʻor, insonparvar, demokratik gʻoyalar bilan sugʻorilgan, tasviriy vositalarning boyligi bilan oʻziga xoslik kasb etgan. Arablinskiy rejissyor sifatida Shekspir, Shiller, Gogol, Turgenev, Sundukyan, Shirvonzoda, Oxundov, Haqberdiyev, Vazirov kabilarning asarlarini sahnalashtirdi. Arablinskiy birinchi ozarbayjon kinoaktyori ("Neft va millionlar saltanatida"). Musovotchilar tomonidan oʻldirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ozarbayjonlik teatr aktyorlari
Ozarbayjonlik erkak aktyorlar
Ozarbayjon teatr rejissorlari
Ozarbayjon opera rejissorlari
1881-yilda tugʻilganlar
1919-yilda vafot etganlar
Arab ota maqbarasi

Arab ota maqbarasi — Samarqand viloyati Tim qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik, milodiy 977/8 (hijriy 367). Me’mori nomaʼlum. Poydevo-ri toshdan, devorlari chorsi gʻishtdan (23X23X4 sm) ganchxok bilan terilgan. Bi-noning umumiy tarhi murabba (560X560 sm). Usti gumbaz bilan yopilgan. Devor va gumbaz orasidagi 4 kunjak yirik muqarnas kosalar shaklida. Ustunlar naqshli. Bu bejirim ustunlar xonaga shinam va ulugʻvor koʻrinish beradi. Maqbaraning koʻrki uning mahobatli peshtoqidir. Gʻishtlar turli tartibda juftlab terilgan, choklar qatoriga ganchkori naqshlar kiritilgan. Peshtoq poyalarida kufiy yozuvlari bor. Ravoq tepasidagi uch mehrobsimon tokchalar mayda naqshlar bilan bezalgan. Arabota maqbarasi Movarounnahrda saqlanib qolgan eng qadimgi musulmon maqbaralaridan biri. Maqbara meʼmoriy tuzilishi jihatidan katta ahamiyatga ega. Uning peshtoki oʻsha davrda yaratilgan shu turdagi binolarning dastlabki yetuk namunasi boʻlib, 11 — 12-asrlar meʼmorligining rivojiga taʼsir etgan. Ad.: Zohidov P. Sh., Meʼmor sanʼati, T., 1978.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Samarqand viloyati
Arava

Arava, aroba — yuk va odam tashishga moʻljallangan, ulov qoʻshib ishlatiladigan qadimgi transport turi. Arava shoti (ara-vashoti), tegarchik (gʻildirak) va oʻq kabi asosiy qismlardan tuzilgan. Shoti 4,5 m cha uzunlikdagi ikkita otyogʻoch (otliq), 8 ta pogona, ikki soʻloq va aygʻizdan ibo-rat. Otyogʻochlar mirza-terakdan ishlanadi. Shoti (oraligʻi 70 — 80 sm) uchlarida ot boʻyinchasini mahkamlashga xizmat qiladigan bittadan teshiklari boʻladi. 

Tegarchik (gʻildirak) gupchak, toʻgʻin, kegay, bellik, aravatemir, aravamix va yostiq kabi qismlardan iborat. Aravatemir, aravamixlar temirdan, boshqa qismlar qayragʻochning chayir turi (bujun)dan yasaladi. Oʻq — yoʻgʻonligi 40 sm, 2,5 m uzunlikdagi silliqlangan yogʻoch boʻlib, ikki uchi tegarchik gupchagiga kiritiladi va ustiga aravashoti mindiriladi. Yurganda shoti jilib ketmasligi uchun uning ostiga soʻloq oʻrnatiladi. aravalar ikki, uch va toʻrt gʻildirakli boʻladi. Qoʻshiladigan ulovga koʻra, ot arava, tuya arava, hoʻkiz arava, eshak arava kabi xillari farqda-nadi. 

Baʼzi Sharq mamlakatlari (Birma, Vetnam, Hindiston)da odam (riksha) tortadigan ikki gʻildirakli aravalar ham bor. Shakli va tuzilishiga koʻra, ochiq arava, soyabonli arava, agʻdarma arava, katta gʻildirakli qoʻqon arava, kichik gʻildirakli koʻtak arava va boshqa xillari bor. Xorazm aravalari shaklan boshqacharoq boʻlgani uchun xorazmcha arava deyiladi. aravaning ilk namunalari miloddan avvalgi 3-ming yillik oxiriga toʻgʻri keladi. 

Yevrosiyo va Shimoliy Afrika hududlaridan arava tasvirlari koʻplab topilgan. Jangovar aravalar qadimgi Sharq davlatlari — Bobil, Xitoy, Hindiston va boshqa mamlakat qoʻshinlarida boʻlgan. Qadimgi hind qahramonlik eposi „Mahabharata“ (miloddan avvalgi 10 — 8-asrlar)da bayon qilinishicha, Shimoliy va Janubiy Hindiston xalqlari ishtirok etgan buyuk jangda jangovar aravalarda jang qilingan.

Aleksandr (Iskandar Zulqarnayn) ham oʻz yurishlarida aravadan keng foydalangan. Misrliklar ikki gʻildirakli bir kishilik aravalarda urushishgan. Oʻzbekiston hududidan sopoldan ishlangan toʻrt gʻildirakli (Oltintepa qadimgi shahar harobasi, miloddan avvalgi 4-ming yillik — 2-ming yilliklar), quyma oltindan moʻ’jaz ishlangan ikki gʻildirakli (Amudaryo xazshasi, miloddan avvalgi 4 — 2-asrlar) aravalar topilgan, Afrosiyob devoriy rasmlarida jangovar arava tasvirlangan.

„Boburnoma“da yozilishicha, urushlarda aravadan mudofaa vositasi (chep) sifatida foydalanilgan. Dunyo xalqlarining kundalik hayotida aravaning ahamiyati beqiyos katta boʻlgan. Avtomobil va boshqa transport vositalari yaratilgunga qadar arava asosiy transport vositasi hisoblangan. Hozir ham xalq xoʻjaligida, ayniqsa, qishloq joylarda 593 aravadan foydalaniladi.

Manbalar 

Transport vositalari
Aravaklar

Aravaklar (arovaklar, aruaklar) — Janubiy Amerika va Vest-Indiyadagi indeys xalqlari guruhi (guaxiro, kampa, machichenga, baniva, A.ning oʻzi va boshqalar). Aravaklarning bir qismini Ispaniya mustamlakachilari qirib yuborgan, qolganlari (350 ming kishi, 1964) hozirgi vaqtda Venesuelaning gʻarbiy rayonlarida, Kolumbiya va Peruning shimoliy viloyatlarida, Braziliyada va Boliviyada yashaydi. Umumiy soni 400 ming kishi (1992). Aravak tilida soʻzlashadilar. Aravakda urugʻchilik tuzumi va ruhlarga ishonish bilan bogʻliq boʻlgan diniy eʼtiqod saqlangan, bir qismi — katolik. Dehqonchilik va ovchilik bilan shugʻullanadilar, bir qismi katta yer egalariga qarashli plantatsiyalarda yollanib ishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravon (urugʻ)

Aravon (arablar) — oʻzbeklashgan arab urugʻlaridan biri. Oʻrta Osiyo toponimikasida aravon nomi saqlanib qolgan. Masalan, Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyatidagi tumanlardan biri ham Aravon deb ataladi.

Yana qarang 
 Arablar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Atamalar
Aravon svitasi

Aravon svitasi – devon davrining Eyfel yarusiga mansub svita. Birinchi marta 1954-yilda G. A. Kaleda mustaqil svita sifatida ajratgan. Aravonsoy nomi bilan atalgan. Bazalt, gil va qumtoshli slaneslar, braxiopodali ohaktoshlardan iborat. Qalinligi 1000 – 2000 m. Chile va Toldiq soylari oraligʻida, Qorachatir tizmasida va Uchqoʻrgʻon effuziv jinslari mintaqasida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravonsoy

Aravonsoy yoki Aravon () — Andijon viloyatidagi soy. Qoradaryoning chap irmogʻi. Oʻzbekiston va Qirgʻiziston hududidan oqib oʻtadi. Shahrixonsoy kanaliga quyiladi. Qirgʻiziston hududidagi Qizilqoʻrgʻon va Otyaylov tizmalaridan boshlanadi.

Yuqori oqimida (Akart irmogʻi bilan qoʻshilishdan oldin) daryo Gezart deb ataladi, keyin (Qirgʻiziston irmogʻi bilan qoʻshilishdan oldin) — Chili nomi bilan ataladi, Koschan irmogʻi bilan qoʻshilishdan oldin — Ishkejan deb nomlanadi.

Umumiy tavsif 
Uzunligi 90 km. Togʻ oraliklarida tor va chuqur daralardan oqadi. Qor va muzdan suv oladi. Suv yigʻadigan havza maydoni 464 km². Havzasida umumiy maydoni 49,1 km boʻlgan 18 ta nisbatan katta muzliklar mavjud. Oʻrtacha yillik suv sarfi 7 m³/sek. Yillik suv sarfining qariyb 1/3 qismi yer osti suviga toʻgʻri keladi. Mart — sentabrda toʻlib boʻlib oqadi. Vegetatsiya davrida qariyb 80% suv sugʻorishga sarf boʻladi. Taʼminotning muhim qismi qor yoki yer osti suvlaridir (yer osti suvlari yillik oqimning 1/3 qismini tashkil qiladi). Quyi oqimida daryo muzlamaydi, lekin yozda u koʻpincha sugʻorish uchun suvning sarflanishi tufayli quriydi.

Daryo qimi 
Oqim Kichik-Oloy tizmasidagi (Qirgʻiziston) Gezart muzligidan taxminan 3950 m balandlikda hosil boʻlgan. Togʻli qismida tor va chuqur daralar hosil qiladi. Togʻli hududdan oʻtib, Naukat havzasida oqadi. Bu yerda Chili Qirgʻiz va Koschan irmoqlarini oʻzlashtirib, Aravonsay nomini oladi. Keyin daryo kichik Kara-Chatyr togʻ tizmasini kesib oʻtadi. Qorakoʻktu qishlogʻi yaqinida Dangi kanyonidan oʻtadi.

Bu hududdagi Sayyo vodiysi kengligini 3 marta oʻzgartiradi, ohaktosh massivlaridan oʻtganda qisqaradi va slanetslarda koʻpayadi. Qorachotirdan pastda daryo Fargʻona vodiysi tekisligida tugaydi. Fargʻona vodiysida uning oqimi deyarli toʻliq aylanma kanallar orqali sugʻorishga yoʻnaltiriladi. Janubiy Fargʻona kanali Langar yaqinidagi daryoni kesib oʻtadi.

Aravonsoyning quyi oqimi sohilida Aravon shaharchasi joylashgan. Soʻngra Qirgʻiziston va Oʻzbekiston davlat chegarasini kesib oʻtib, Andijon viloyatining Asaka tumaniga yetib boradi. Bu yerda uning suvlaridan sugʻorishda ham foydalaniladi Asaka shahridan oqib oʻtib, shimoli-shimoli-gʻarbiy tomonga buriladi. Oltinkoʻl qishlogʻidan oʻtib, Qoradaryoga quyiladi.

Qulla va Beshmurza qishloqlari oraligʻida Aravonsoy daryoning tarixiy yoʻnalishi boʻylab yotqizilgan Shahrixonsoy kanaliga quyiladi.

Yirik irmoqlari: Qirgʻiz-Ota, Koschan, Agart, Oq-Dobe.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qirgʻizistondagi daryolar
Andijon viloyati daryolari
Arad

Arad — Ruminiya gʻarbidagi shahar, 595 Arad judesining maʼmuriy markazi. Aholisi 190 ming kishidan ziyod. Buxarest — Budapesht magistralidagi yirik temir yoʻl tuguni. Mashinasozlikning yirik markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo va yogʻochsozlik sanoati mavjud. Mebel ishlab chiqariladi. Veterinariya instituti bor. Shahar XII asrdan maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Davlat
Aralash jamiyat

Aralash jamiyat — 1) xususiy va davlat kapitallari ishtirokidagi korxona; 2) kapitali ikki yoki undan ortiq mamlakatning tadbirkorlariga (jismoniy yoki yuridik shaxslarga) yoki davlat muassasalariga tegishli boʻlgan korxona.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Aralash silos

Aralash silos — turli ozuqabop oʻsimliklarning koʻk poyasi, doni, ildiz-mevalarini konservalash (surlash) usuli bilan tayyorlanadigan ozuqa. Aksariyat parrandalar, choʻchqa va yosh buzoqlarni boqishda qoʻllanadi. Aralash silos tayyorlash uchun namligi yuqori don, qand, nimqand va xashaki lavlagi, sabzi ildizmevalari va barglari, koʻk beda, kartoshka, qovoq va boshqalarning palaklari ishlatiladi. Aralash silos namligi 60 −70%, rN 4 — 4,3, sut kislotasi 70-75% boʻlishi kerak. 1 kg Aralash silos tar-kibida 0,25-0,30 ozuqa birligi, 25-30 g hazm boʻluvchi protein, 20 −60 mg karotin va 30 g dan koʻp boʻlmagan miqdorda klechatka boʻladi. Aralash silosni tayyorlash, joylash va saqlash texnologiyasi qattiq nazorat qilinishi lozim. Aralash silos oson hazm boʻluvchi uglevodlar, organik kislotalar, vitaminlar va mineral tuzlarga boy (qarang Silos).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Biologiya
Aralash oʻtlar

Aralash oʻtlar — koʻp yillik va yillik dukkakli hamda donli oʻsimliklar bir necha turini aralash oʻstirish. Foydalanish usuliga qarab yaylov hamda oʻrib olinadigan A.oʻ.ga boʻlinadi. 30-50-yillarda A.oʻ.dan gʻoʻza almashlab ekishda foydalanilgan. Mahsuldorligi kam boʻlganligi sababli hozir A.oʻ. cheklangan maydonlarda ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻsimliklar
Aralash qazib olish

Aralash qazib olish — foydali qazilma qatlamlarini ular orasida uchraydigan togʻ jinsi qatlamchalari bilan birga qazib olish. Bu usulda qazib olingan foydali qazilmalarni boyitish kombinatlariga yuborib, togʻ jinslaridan tozalash kerak boʻladi. Angren koʻmir konida ayrim-ayrim qazib olish usuli bilan birga aralash qazib olish usuli ham keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araliyadoshlar

Araliyadoshlar (Araliaceae) — yopiq urugʻli oʻsimliklarning ikkipal-lalilar sinfiga mansub oila. 65 turku-mi (800 ga yaqin turi) bor. Asosan Shimoliy Amerika, Janubi-sharqiy Osiyo va Avstra-liyada tarqalgan. Ular ichida oʻt, buta va hatto kichikroq daraxt shaklidagilari ham bor. Gullari toʻgʻri (aktinomorf), soyabon, boshcha yoki boshoqlarga toʻplangan. Baʼzi turlari, mas, araliya, plyushch xushmanza-ra oʻsimlik sifatida ekiladi, baʼzilari, mas, jenshen dorivordir. Araliya (Aralia) oiladagi yirik turkum boʻlib, u 35 toʻrni oʻz ichiga oladi. A. turlari aso-san Osiyoning janubi-sharqidagi tropik va subtropik yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda ham oʻstiriladi. Uning il-dizida sapo-nin, efir moyi va boshqa birikmalar boʻlib, nastoykasi organizm tonusini koʻtarish uchun qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ararat

Ararat — Turkiyaning eng sharqiy chekkasidagi vulqonli massiv, Araks daryosi oʻrta oqimining oʻng sohilida, Eron bilan Armaniston chegarasi yaqinida. Turkiyadagi eng baland choʻqqi. Zamini bir-lashib ketgan ikki boshli soʻngan vulqon konuslaridan — Katta Ararat (turkcha Buyuk Agritog; balandligi 5165 m) va Kichik Ararat (balandligi 3925 m)dan iborat. 30 ga yaqin kichik muzliklar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Turkiya
Arasoy vodiysi

Arasoy vodiysi — Nurota va Oqtogʻ tizmalari oraligʻidagi vodiy. Qizilqumdagi ochiq botikda joylashgan. Arasoy vodiysi Nurota vodiysi deb ham ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vodiylar
Oʻzbekiston vodiylari
Arafa

Arafa yoki Arafa kuni (arab. يوم عرفة‎), musulmonlar bayrami va Hajning ikkinchi kuni hisoblanib 12 oyning 9-kunida (Zulhijja taqvim boʻyicha) tahminan Ramazon oyi tugashidan soʻng 70 kun oʻtib nishonlanadi. Bu kunda Hajga borgan ziyoratchilar Makka shahri yonidagi Arofat togʻiga borib namoz oʻqishadi.

Tarixi 
Arofat kunida Odam Ato va Momo Havoning Jannatdan quvilganidan soʻng yerdagi qayta topishishgan joyi Arofat toʻgi hisoblanadi. Yana Odam Atoning Allohdan gunohlarini kechirishini soʻrab yolvoradigan joy deb ham hisoblanadi. Shu sabab Haj ziyoratiga borganlar shu voqeani eslab Haj tugashidan bir kun oldin Arofat togʻiga kelishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araxnozlar

Araxnozlar (yun. arachne – oʻrgimchak) – hayvonlarda parazit va zaharli oʻrgimchaksimonlar (kanalar) qoʻzgʻatadigan yuqumli kasalliklar. Demodekozlar, sarkoptoz, psoroptoz, xorioptoz, notoedroz, ototsentoz va boshqa kasalliklar chorvachilikka katta zarar keltiradi. Hayvonlar araxnozlarini veterinariya araxnologiyasi oʻrganadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yuqumli kasalliklar
Araxnoidit

Araxnoidit (yun. arachne — oʻrgimchak va eidos — koʻrinish) — bosh miya va orqa miyadagi oʻrgimchak toʻrisimon pardaning yalligʻlanishi; miyaning yumshoq pardasi yonma-yon joylashganligi uchun ular odatda birga yalligʻlanadi (qarang Leptomeningit).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kasalliklar
Atamalar
Araxnologiya

Araxnologiya (yun. arachne — oʻrgimchak va logos — taʼlimot) — zoologiyaning oʻrgimchaksimonlar (Arachnoidea) sinfini oʻrganuvchi sohasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Zoologiya
Atamalar
Araxosiya

Araxosiya – Afgʻonistondagi qadimgi viloyat. Tarkibiga Argʻindob, Argaston daryolari havzasi va Gʻazni atrofi kirgan. Markazi hozirgi Qandahor shahri atrofida boʻlgan. Araxosiyo oʻz davrida axomaniylar, Iskandar Maqduniy (qarang Aleksandr), salavkiylar, mauriyalar, Baqtriya, Parfiya, Kushon podsholari qoʻl ostida boʻlgan. Ayrim yunon, sak va Parfiya podsholari Araxosiyoda mustaqil mulk barpo etib, Araxosiyoning asosiy shaharlari – Aleksandriya Araxosiya va Aleksandropolda tanga pullar zarb etishgan. 1958-yil Araxosiyo hududida, Qandahor yaqinida Ashokannng yunon-oromiy yozuvi topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Arashonsoy

Arashonsoy — Oʻzbekiston Respublikasi Namangan viloyati Pop tumanining shimoliy qismida joylashgan soy, Ohangaron daryosining oʻng irmogʻi, Chatqol va Qiziltoʻr tizmalari qoʻshilgan yerdagi buloqlardan boshlanadi va janubi-sharqiy yoʻnalishda 2000 m dan ham baland Betagalik qoʻytosh yassitogʻligini kesib oʻtadi. Arashonsoyga jami 8 ta irmoq qoʻshilib, shulardan eng yiriklari Chingulsoy, Koʻkjal va Shoʻrbuloqsoylar hisoblanadi. Uzunligi 19 km. Arashonsoy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Iyun oyida soy suvi toshadi. Yillik suv sarfining 76 foizi mart — iyul oylarida oqadi, suvlari Namangan viloyati Pop tumani yerlarini sugʻorishda foydalaniladi.

Arashansoyning yuqori oqimida shu nomdagi ko‘llar mavjud boʻlib, ular sayyohlar uchun juda mashhur turistik manzilgohlar hisoblanadi. Oʻrta oqimda Arashansoy keng togʻ vodiysidan oqib oʻtadi. Quyi oqimida esa soyning balandligi keskin pasayib, koʻplab sharsharalar bilan tor dara boʻylab oqadi.

Etimologiyasi 
„Arashan“ soʻzi turkiy tildan tarjima qilinganda „issiq mineral buloq“ degan maʼnoni anglatadi. Sibir va Moʻgʻulistonda „Arasan“ (arsan) soʻzi termal buloqlarga nisbatan ham qoʻllanadi. Arashansoyning yuqori oqimida, koʻllardan uncha uzoq boʻlmagan qismida mahalliy aholi tomonidan shifobaxsh deb eʼzozlanadigan termal buloq (36,7 °C) mavjud.

Tavsifi 
Yilning istalgan vaqtida Arshansoy suvining harorati +36,7 daraja boʻladi. Geologlarning fikricha, soy suvining bunday doimiy bir xil haroratda boʻlishining mahalliy geometral suvlarning kelib chiqishi yoki vulqon faolligiga hech qanday aloqasi yoʻq.

Arshansoyga tashrif buyurish uchun Toshkentdan Farg‘ona vodiysiga qarab, Ertosh qishlog‘idagi Qamchiq dovoniga yetib bormasdan A-373 „Toshkent-O‘sh“ xalqaro avtomobil yo‘lidan oʻtiladi. Shundan soʻng hujjatlarni tekshirish va chegara postida roʻyxatdan oʻtiladi. Keyinchalik tuproq yoʻllari boʻylab soatiga 30 km tezlikdan oshmagan holda yana 60 kilometr masofa yuriladi va Toshkent va Namangan viloyatlari oʻrtasidagi maʼmuriy chegara — Kelimchiq arigʻi boʻylab Arshansoyga yetish mumkin.

Soyning oʻzida bir qancha koʻllar mavjud boʻlib, juda kichik, termal buloq yonida joylashgan koʻl Xoʻja-Arashon deb ataladi. Ushbu koʻl suvlari mavsumga qarab, baʼzida qurib ham qoladi. Uning orqa qismida, Arashonsoyning tosh kanalida deyarli 1 km uzunlikda Uzun koʻl deb nomlanuvchi yana bir koʻl mavjud. Koʻlning narigi tomonida botqoqlik joylashgan. Uzun koʻlning oʻng qirgʻogʻidan 200 m balandlikda Dumaloq koʻl, undan ham balandroq qismida, yaʼni dengiz sathida 2795 m balandlikdagi qirrali qoyalar orasida suvi juda sovuq boʻlgan Yuqori koʻl joylashgan boʻlib, ushbu koʻlning chuqurligi haligacha aniqlanmagan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar

Ohangaron irmoqlari
Namangan viloyati daryolari
Araqi

Araqi — me’moriy bezak; binolarni bezashda ishlatiladigan handasiy naqsh. Ishlanishi jihatidan muqarnas, sharafani eslatadi. Chizmasining soddaligi, kam qatlamligi va qatlamlarni bogʻlovchi handasiy shakllarning yotiq, qiya oʻyilishi (yelpigʻichsimon boʻlishi) bilan ulardan farq qiladi. Sharq, jumladan, Oʻzbekiston me’morligida keng qoʻllanadi. 5, 6, 7, 8 va undan ortiq burchakli yulduzlari boʻlishi mumkin. Muqarnas kabi yarim aylana, aylanali joylar – tokcha, taxmon va eshik tepalariga, sharafa singari tekis devor yoki taxtaga yonma-yon takrorlanib, davom ettirib ishlanadi. Araqi ganch va yogʻoch oʻymakorligida keng tarqalgan. Masalan, Usta Shirin Murodov bezagan Toshkent kuranti karnizi (1947). Hozir yogʻochga oʻyib yoki boʻyab ishlanadigan araqining sodda turi keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxitektura
Arb

Arb (hindcha) – son maʼnosini bildiradigan tushuncha (atama). Yuz kururga teng (bir kurur yuz lakka, bir lak esa yuz mingga baravar. Demak, arb bir milliardga teng). Arb atamasi Turkistonda matematikaga oid risolalarda koʻproq uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Arbalet

Arbalet (frans. arbalete; lotincha arcus — yey va ballista — irgʻitiladigan snaryad) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida ishlatilgan otish quroli; yogʻoch asosga (dastgohga) mahkamlangan poʻlat kamondan iborat. Arbaletdan kalta oʻq-yoylar bilan otilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Arbitr

Arbitr (lotincha arbiter — vositachi, hakam) — 1) vositachi, oʻzaro nizolini hal qilish uchun tomonlararo tanlangan sudya; 2) xoʻjalik idoralari oʻrtasidagi nizoli masalalarni koʻrib, bartaraf qiluvchi lavozimli shaxs, arbitraj aʼzosi; 3) sport hakami.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Arbitraj

Arbitraj (frans. arbitrage) – 1) hakamlar sudi, bunda tomonlar oʻzlari saylab qoʻyadigan yoki oʻzaro kelishuvga binoan, qonunda belgilangan tartibda tayinlanadigan arbitrlarga (hakamlarga) murojaat qiladi; 2) nizo vositachi sudya (arbitr) tomonidan hal etiladigan hakamlar sudi; xoʻjalik munosabati ishtirokchilari oʻrtasidagi mulkiy va mulk bilan bogʻliq nomulkiy nizolarni hal qilib beradigan organ; 3) davlatlar orasidagi nizolarni tinch yoʻl bilan hal etuvchi xalqaro organ (masalan, Hakamlar sudining doimiy palatasi; 4) valyuta arbitraji – bir valyuta bozorida xorijiy valyutani sotib olib, uni ayni vaqtda valyuta kurslari oʻrtasidagi farqdan foyda olish maqsadida boshqa valyuta bozorida sotish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Arbitraj sudi

Arbitraj sudi – korxonalar, muassasalar va tashkilotlar oʻrtasidagi xoʻjalikka oid nizolarni hal etuvchi yagona organlar tizimi. Oʻzbekiston Respublikasida 1993-yildan arbitraj xoʻjalik sudi deb nomlandi. Arbitraj vazifalarini xoʻjalik sudlari Oʻzbekiston Respublikasi XPK talablariga binoan amalga oshiradi. Oʻzbekiston Respublikasi XPK 1997-yilda qabul qilinib, 1998-yil 1-yanvardan kuchga kirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sud
Arbob

Arbob (arab.– xoʻjayin, ega soʻzining koʻpligi) – 1) ijtimoiy-siyosiy va boshqa faoliyati bilan xalqqa tanilgan, el orasida obroʻ qozongan mashhur shaxslar – jamoat va davlat arboblari (masalan, Alisher Navoiy); 2) fan va sanʼatda oʻz ijodiy mehnatlari bilan tanilgan shaxslar – fan va sanʼat arboblari (masalan, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arboblari – T. N. Qori-Niyoziy, O. Sodiqov, S. Yunusov, I. Moʻminov; Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari – Nabi Gʻaniyev va hokazo). Oʻzbek amaliy sanʼatida ajoyib asarlari bilan mashhur boʻlgan talantli ustalar ham arboblar deb atalgan. Masalan, xorazmlik taniqli meʼmor, oʻymakor, naqqosh usta Roʻzimat Masharipov xalq orasida arbob nomi bilan mashhur boʻlgan; 3) boshliq, rahbar, qishloq oqsoqoli; 4) 18-asr oʻrtasi – 20-asr boshlarida Buxoro amirligida qishloq miroblarining boshligʻi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Arboviruslar

Arboviruslar – qon soʻruvchi hasharotlar (chivin, iskabtopar, kana va boshqalar) orqali tarqaladigan viruslar. Ularda RNK boʻladi. Hozir 300 dan ortiq turi maʼlum. Ular boʻgʻimoyoqlilar organizmida yashab, hasharotlar chaqqanda oʻtadi. Arboviruslarning 100 dan ortiq turi odamlarda har xil yuqumli kasalliklar (masalan, gemorragik isitma, sariq isitma va boshqalar)ni qoʻzgʻatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hasharotlar
Arboritsidlar

Arboritsidlar (lotincha arbor – daraxt, caedo – oʻldiraman) – begona daraxt-butalarni yoʻqotishda qoʻllanadigan kimyoviy preparatlar. Gerbitsidlar guruhiga kiradi. Arboritsidlar yaylov va pichanzorlarda hamda yangi yerlarni oʻzlashtirishda nokerak daraxtlar, tikanli butalarni ildizi bilan quritishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy moddalar
Arbuzov reaksiyasi

Arbuzov reaksiyasi – 3 valentli fosfor efirlari (fosfitlar, fosforitlar, fosfinlar va ular ayrim hosilalari)ning alkillovchi yoki arillovchi reagentlar taʼsirida fosfor – uglerod bogʻi hosil qilib qayta guruhlanishi natijasida 5 valentli fosfor birikmalariga aylanish reaksiyasi. Arbuzov reaksiyasida alkillovchi va arillovchi moddalar sifatida alkil va alkilengalogenidlar geterotsiklik birikmalarining galogenli hosilalari, karbon kislotalar angidridlari va boshqa ishtirok etishi mumkin. Arbuzov reaksiyasi fosfor – uglerod bogʻli birikmalar, pestitsidlar, shifobaxsh preparatlar, ekstragentlar va boshqa moddalarni olishda keng qoʻllanadi. Reaksiyani A. Ye. Arbuzov 1905-yilda kashf qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy reaksiyalar
Arvoh

Arvoh (arabcha — ruhlar) — diniy tasavvurga koʻra, oʻlgan kishining bu dunyo bilan aloqa bogʻlab turadigan aloqasiga ishonish ibtidoiy animistik tasavvurning koʻrinishlaridan biri. Bu tasavvurga binoan odam oʻlganda joni uning jis-midan ajraladi va u ruhga aylanib bu dunyo bilan, odamlar bilan aloqada boʻlib turadi. Musulmonlar oʻrtasida Arvohga atab chiroq yoqish, holvaytar pishirish, xudoyi qilish kabi urf-odatlar mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arvoh kapalaklar

Arvoh kapalaklar, brajniklar (Sphingidae) — kapalaklar oilasi. Yoyilgan qanotlarining uzunligi 2 — 20 sm dan oshadi, tanasi yoʻgʻon, sigarasimon, qanotlari boshqa kapalaklarnikiga nisbatan kalta va ingichka, kuchli muskullar bilan taʼminlangan. Hartumi uzun, ayrim tropik vakillariniki 25 sm dan ortadi, bir qancha turlarida reduksiyalangan. Qanotlari har xil kattalikda, oldingi qanotlari ingichka va choʻziq, keyingilari nisbatan kalta boʻlib, rangdor, dogʻlari yoki belbogʻlari bor. Qurtlarn yalangʻoch (tuksiz), orqa tomonida yagona shoxeimon oʻsimtasi boʻladi. Gʻumbaklari odatda tuproq ichida max-sus yoʻrgakchalarda yoki yupka tup-rokdan iborat pilla ichida qishlaydi. Arvoh kapalaklar shom paytida juda faol ucha boshlaganligi tufayli ularga arvoh nomi berilgan. Kapalaklar tez-tez qanot qoqib katta tezlikda uchishi yoki havoda osilib turib hartumlari yordamida gul nektarini soʻrishi mumkin. Arvoh kapalaklarning 1200 ga yaqin turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 33, Oʻzbekistonda 20 turi tarqalgan. Oʻzbekistonda kovil kapalagi (Colerio zugophilli), chakanda kapalagi (S. hippophaes), sachratqi kapalagi (S. hicacae), shirach kapalagi (S. centralastae) koʻp uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arvohi pir

Arvohi pir (arabcha- ruhlar va forscha — ustoz) — shogirdning mustaqil usta boʻlish uchun ustozning roziligini olish va oʻtmish pirlar „arvohini shod etish“ maqsadida oʻtkazadigan ziyofati, yigʻini. Kosiblar anʼanasiga koʻra, Arvohi pirni yirikroq kasb ahllari, chunonchi ipakchilikda toʻquvchilar, boʻyoqchilar, abrbandlar, shuningdek sartarosh, duradgor, novvoy, temirchi, sozanda va boshqa beradilar. Arvohi pirda ayni kasbga tegishli hamma hunarmandlar (shogirdlar ham) va oqsoqol, devona oqsoqol, eshonbobo va payki tariyqlar qatnashadi, boshqa kasb ahllaridan 1-2 tadan vakil (mehmon tariqasida) chaqiriladi. Arvohi pir beruvchi bularning hammasiga nonushta, tushki va kechki ovqatlar berib, ziyofat qiladi. Ziyofatga ustoz yoki shogirdning yaqinlari, boshqa kasb axllari sovgʻa tariqasida yaxshi taomlar (issiq non, meva-cheva, baʼzan pishgan taomlar), kiyim-kechaklar ham olib keladilar. Ziyofat oxirida Arvohi pir beruvchining „Ustozdan fotiha olish marosimi“ oʻtkaziladi. Marosimda usta oʻz shogirdiga bir doʻkonda ish tutish uchun yetarli asboblar sovgʻa qiladi. Shogird ustoziga bosh-oyoq sarpo taqdim etadi. Shogird pirining yoʻlini qabul etadi va eshonbobo huzurida „kamarbasta“ boʻladi. Shu bilan shogird usta nomini oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argentinlar

Argentinlar — xalq, Argentinaning asosiy aholisi. Umumiy soni 28,3 mln. kishi (1992), shundan 26,64 millioni Argentinada. Argentinlar ispan tilining argentin lahjasida soʻzlashadilar. Yevropeoid irqiga mansub. Dindorlari asosan — katolik. Argentinlar millati XIX asrning ikkinchi yarmida Yevropa (asosan Ispaniya, Italiya)dan koʻchib kelganlarning mahalliy xalq (indeys)lar bilan qoʻshilishi natijasida paydo boʻlgan. Argentinlarning shakllanishi asosan XX asr boshlarida tugallandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argentit

Argentit (lotincha argentum – kumush soʻzidan) (kumushtosh) – sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Ag2S. Kub singoniyali. Qattiqligi 2-2,5. S.ogʻirligi. 7,3. Rangi qoʻrgʻoshinsimon kul rangdan qora ranggacha. Yer-tomirlarda va baʼzan choʻkindi jinslarda uchraydi. Argentit kumush olinadigan asosiy mineral. Rossiyaning Oltoydagi polimetall ruda konlarida, Sharqiy Zabaykale, Saxada hamda Ukrainada(Zakarpate, Don-bass) va boshqa joylarda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Argillitlar

Argillitlar (yunoncha argillos — gil va lithos — tosh) — gil jinslarning suvda boʻkmaydigan, toshqotgan, qattiq guruhi. Argillitlar gil va gilsimon 610 choʻkindilarning zichlanishi, suvsizlanishi (degidratatsiya) va sementlanishi natijasida hosil boʻladi. Argillitlar burmalangan oʻlkalarda hamda platforma qatlamining qadimgi yotqiziqlarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Petrologiya
Argument

Argument (lotincha argumentum) — 1) biron bir mulohaza (konsepsiya, na-zariya)ning haqiqatligini (rostligi-ni) tasdiqlash uchun keltiriladigan mulohaza (yoki mulohazalar majmui), da-lil; 2) mantikda — isbotning asosi (qarang Asos); 3) matematikada — a) funksiya argumenta (qarang Funksiya)

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ardasher Sayid Hasan

Ardasher Sayid Hasan (1418 – Hirot – 1489) – turkiy shoir, olim. Ardasherning otasi temuriylardan Boysunqur Mirzo xizmatida ov qushlarini oʻrgatuvchi boʻlib, qushbegilik lavozimigacha koʻtarilgan. Shuning uchun Aradasher oʻz ismiga „sayid“ laqabini qoʻshgan. Arab tili, badeʼ ilmi, tarix, musiqa nazariyasi, sheʼr sanʼatini chuqur bilgan. Turkiy, fors tillarida ijod qilgan. Navoiy bilan Mashhadda tanishgan (1456), uning ijodiy kamolotiga katta taʼsir koʻrsatgan. „Bu faqirgʻa ota masoba (dara-ja)sida erdi“, – deb yozgan edi Navoiy „Majolis un-nafois“da. Shu kitobida Navoiy Ardasher haqida maʼlumot beradi, uning bir qitʼa va bir baytini namuna sifatida keltiradi. Ardasher ijodidan boshqa asarlari bizgacha yetib kelmagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
Olimlar
Temuriylar
1418-yilda tugʻilganlar
1489-yilda vafot etganlar
Hirot kishilari
Ardasher qavchin

Ardasher qavchin (14-asr) – Amir Temurning safdoshi va lashkarboshisi, qavchin urugʻining beklaridan. Amir Husaynga qarshi kurashda faol qatnashgan. 1370-yil aprelda uning ustidan gʻalaba qozonilganidan soʻng Ardasher qavchinga amiri lashkar(cherik beki) harbiy unvoni berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy shaxslar
Ardashir I

Ardashir I, Ardashir Papakon (taxminan milodiy 180 — 239 yoki 241) — Erondagi sosoniylar sulolasi asoschisi va dastlabki shohi. Ardashirning bobosi Soson 612-yilda Fors poytaxti — Istaxr shahridagi bosh ibodatxonaning kohini boʻlgan. Ardshir Parfiya podshosi Artabon V (209 — 224)ning vassali Darabgird (Forsdagi qal’a) hokimi saroyida xizmat qilgan. Taxminan 200-yilda ushbu qal’a hokimi boʻlgan; tez orada butun Fors, Kirmon va Gey (hozirgi Isfahon)ni oʻziga tobe etgan hamda zodagonlar va ruhoniylar madadiga tayanib Artabon V ga qarshi chiqqan. 224-yil 28-aprelda Ormizdagon tekisligida parfiyaliklarga qaqshatqich zarba bergan, Parfiya podsholigi shundan soʻng tugatilgan. 226/227-yil shahanshoh unvoni bilan toj kiygan. Ardashirning Mesopotamiya va Armanistonga egalik qilish uchun Rim bilan Sharkda olib borgan urushlari natijasida Sosoniylar davlati hududi ancha kengaygan.

Alisher Navoiy Ardasher aslida kayoniy malika Humoyning Soson ismli oʻgʻli avlodidan ekani, ona tomondan oʻz davrida mashhur boʻlgan bobosi Bobakka borib taqalishini yozgan. “Tarixi anbiyo va hukamo”da Ardasher ashkoniylarning soʻnggi podshohi Arduvon (Artabon V) va uning oʻgʻillari ustidan gʻalaba qozonib, Arduvonning qizini oʻz nikohiga olgani, lekin bu qiz qasos olish maqsadida unga zahar bermoqchi boʻlgani, Ardasher esa buni sezib qolib, qizni oʻlimga mahkum etgani, biroq vaziri qizning undan homilador ekanligini bilib qolgach, uni yashirincha asrab yurgani, tugʻilgan bola keyinchalik Ardasherning valiahdi boʻlgani, oʻttiz yil hukmronlik qilgani, oʻn toʻrt yil hukmi butun olamga oʻtadigan hukmdorga aylangani haqida soʻz yuritiladi. “Saddi Iskandariy”da Ardasherni baʼzi manbalarda valiy, deb bilishgani aytiladi.

Manbalar

Havolalar 

 
Tarix
Tarixiy shaxslar
Eron tarixi
Sosoniy hukmdorlari
Ardenna ot zoti

Ardenna ot zoti — ogʻir yuk tortuvchi ot zoti. Belgiyaning janubiy va Fransiyaning shimoli-sharqidagi Ar-denna togʻligi rayonida (nomi shundan) chiqarilgan. Ardenna ot zoti z.ning tirik vazni 600- 700 kg, balandligi 148-160 sm, koʻkrak ayla-nasi 190-210 sm, pochasining yoʻgʻonligi 20-23 sm atrofida. Rossiyaga 19-asrning oʻrtalarida keltirilgan. Ardenna ot zoti z. asosida rus ogir yuk tortuvchi ot zoti hamda boltiq boʻyi ot zoti yara-tilgan. Avstriya, Vengriya, Argentina, Chilida ham boqiladi. Ardenna ot zoti z. tez yetiluv-chan, shuningdek oʻta chidamli, ozuqa tan-lamaydigan otlardan hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Otlar
Ot zotlari
Biologik turlar
Ardiston masjidi

Ardiston masjidi — Eron meʼmorligi anʼanalari asosida qurilgan bino ( XI - XII asrlar). Toʻrt tomoni ravoqli ayvon va bu ayvonlar oʻzaro ravoqlar tizmasidan iborat xonalar bilan bogʻlanadi. ravoqlardagi naqshlar kufiy xati va mehrobi naqshlar bilan serhasham tarzda bezatilgan. Burchaklaridagi minoralarda esa pishiq gʻishtdan bezak hosil qilib belbogʻlar ishlangan. Tepasi muqarnasli qubba bilan yakunlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gumbazli masjidlar
Eron milliy asarlari
Ardlonkat

Ardlonkat — Fargʻona vodiysida joylashgan qadimgi shahar nomi (X asr). Ibn Havqomning yozishicha, Ardlonkat — Jidgil (Chatqol) viloyatining markazi. Bu shahar juda obod, mevazor, koʻrkam boʻlgan. Uning atrofida Kulishchak, Hambarak, Sitamgunjanoh kabi obod shaharchalar ham bor boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil