Hofiz Ko’haqiy



„Toʻrt asr oldingi Toshkent“ 

Toshkent-Oʻzbekiston Sovet Sosialistik Respublikasining poytaxti. Toshkentning ikki ming yillik tarixi uzoq oʻtmishga borib taqaladi. Shahar koʻp asrlar davomida ham gurkiragan, ham inqirozga yuz tutgan vaqtlarni boshidan kechirdi. Shahar oʻz umri boʻyi Oʻrta Osiyo tarixida muhim rol oʻynadi. Bosqinchilarning hujumi, vaqti-vaqti bilan uzoq davom etgan oʻzaro feudal urushlar, ogʻir feudal zulm, tabiiy ofatlar shahar aholisini, xoʻjaligini xonavayron qilgan, qoʻshni viloyatlar bilaniqtisodiy, maʼdaniy aloqalarning uzulishiga, shaharning umumiy holatiga taʼsir etgan. Toshkent shahri va Toshkent viloyatining nisbatan barqaror siyosiy va iqtisodiy yuksalish davrlaridan biri XV-asrning oxiri-XVI asrning ayrim oʻn yilliklariga toʻgʻri keladi. Aynan shu yillarda Koʻkaldosh va Baroqxon madrasasi, Qaffol Shoshiy va Yunusxon maqbarasi, Qoratosh rayonida maxusu loyihali hammom singari hashamatli binolar qad koʻtardi. Toshkent tarixi bayon qilinayotgan davrda shaharda qisqa yoki uzoq muddat oʻz davrining taniqli shoir va yozuvchilari, jumladan Abdurahmon Jomiy, Zahriddin Muhammad Bobur, Zayniddin Vosifiylar yashaganlar. XVI-asr olimlari orasida Ulugʻbekning shogirdi-Ali Qushchining nevarasi Hofiz Koʻhaqiy mashhur boʻlgan. U arab adabiyotini yaxshi bilgan hamda ,, Allomayi Hofiz Toshkandiy’’ faxriy unvoniga ega boʻlgan. Ularning koʻpchiligi foedalizm davridagi Toshkentning iqtisodiy va maʼdaniy hayoti haqida qimmatli maʼlumotlarni qoldirgan.

XV-asrning oxiri va XVI-asrda Toshkent 
Toshkentning XV-asrning oxiri XVI-asrga toʻgʻri keladigan hujjatlarning maʼlum qismi oʻzbek tilida, qolganlari fors tilida bitilgan. Toshkent hokimiga toʻlanadigan soliqlarning nomi haqida ,, Maktubot va Asnod’’ qoʻlyozma toʻplamida oʻzbek tilida bitilgan. Bu qoʻlyozmada Toshkent shahri va Toshkent viloyatida istiqomat qilgan ,,Turkiy xalqlar va tojiklar’’, shuningdek, arablar, qarluqlar urugʻI qayd qilingan. Toshkent hokimi Navroʻz Ahmadxon nomidan oʻzbek tilida bitilgan hujjatlar eʼlon qilingan. Hujjatlarda Toshkent shahri aholisining maʼlum qismi ham hunarmandchilik, ham dehqonchilik bilan shugʻullanganligi haqida maʼlumotlar bor. Ular qish vaqtida hunarmandchilik mahsulotlarini tayyorlab, bahor kelishi bilan katta yer egalaridan ijaraga olgan yerlarida ishlash uchun shahar atroflariga chiqib ketar va shu bilan oʻz oilalarini maʼlum darajada qishloq xoʻjalik mahsulotlari bilan taʼminlaganlar.
Zayniddin Mahmud Vosifiy oʻz asarlarida Toshkent bogʻlari, ularda yetishtirilgan mevalar haqida, Toshkent qal’asining mustahkamligi, tosh otadigan ,,Sangandoz’’ mashinasi va boshqa narsalar haqida yozgan. U feruza vat emir konlari, shuningdek, Toshkent viloyatida chuyan qoʻyish haqida ham toʻxtalib oʻtgan. Toshkentda choʻyandan quyilgan qozonlar qoʻshni va choʻllardagi viloyatlarga olib ketilgan. Toshkent shahri va uning viloyatlari aholisining feodal ekspluatasiyaga qarshi olib borgan koʻp asrlik kurashi ensiklopedist olim Mahmud Ibn Vali asarida oʻz aksini topgan. Toshkent viloyatida turli xalqlar istiqomat qilishiga qaramasdan, Toshkent shahri va uning viloyatlaridagi aholining maʼlum qismi faqat eski oʻzbek tilida soʻzlashgan.

Manbalar 
Havolalar va manbalar.
1.	1,,Maktubot va Asnod’’, SSSR FA SHarqshunoslik institutining Leningrad boʻlimi qoʻlyozmasi, Inv. N0-A-210, 94-95-betlar.
2.	2 Juvonmardiyev A.XVI-XIX-asrlarda Fargʻonada yer suv masalalariga doir. Toshkent, 1965; Nabiyev R. N.
3.	5-6Mir Muhammed Amin-I Buxori. Ubaydullo-noma. Toshkent,1957
4.	7 Muhammad Amin Buxoriy. Oʻsha asar, 163-bet.
5.	8Xoʻja Samandar Termizi. Dastur al-mulk, Faksimile, tarjimasi, soʻzboshi, izohlar M. A. Salohiddinova, M.,1971.

Shaharning nomi haqida 

Toshkent nomi haqidagi maʼlumotlar XI-asrga taalluqlidir. Toshkent toponimi Beruniy va Mahmud Qoshgʻariy asarlarida uchraydi. Qoʻlyozma va manbalarda shaharning qadimgi nomi Shosh (Chosh, Choch) 10 ham deb atalgan. Zahriddin Muhammad Bobur oʻz ,,…asarlarida Toshkent nomini Shosh, baʼzan Choch deb yozadilar’’11,-deb qayd qilingan. Bobur boshqa asarlarida oʻsha vaqtlarda asosan shahar Toshkent deb atalib: ,,Toshkent va Shohruhiya, Shosh va Binokat nomi bilan ham yuritilganʼ’12-deb yozgan. Fazulloh Ibn Roʻzbixon ham ,,Mehmonnoma Buxoroʻ’ tarixiy-adabiy asarida yuqoridagi fikrni aytgan. U: ,,Toshkent va unga qaram boʻlgan yerlar Shosh viloyati nomi bilan yuritiladi’’13-deb yozadi. 1546-yilgi vaqf hujjatida: ,,Shosh viloyati Toshkent nomi bilan maʼlum boʻlganʼ’14,-deb yozilgan. XVII-asrning ikkinchi yarmida yashab ijod etgan ensiklopedik olim Mahmud Ibn Vali: ,, Shosh shahri Sayhun daryosining narigi qirgʻogʻida joylashgan va Turkistonga qaraydi…; shaharni Choch deb ham ataydilar. Shahar hozirda Toshkent nomi bilan maʼlum’’16,-deb yozadi. Toshkent shahri oʻzining 2000-yillik tarixi davomida bir necha xil nom bilan, atalgan, xususan-Shosh, Choch, Binokat va nihoyat Toshkent.

Shahar topografiyas 
Toshkent shahrida XV-asrning oxiri-XVI-asrning boshlarida qator inshootlar barpo etilgan. Ular barchasi davlat muhofazasiga olingan. XV-asrning 50-yillarida masjid va unchalik katta boʻlmagan madrasa qurilgan. 1541-1542-yillarda meʼmor usta Gʻulom Husayn Qaffol Shoshiy maqbarasini tiklagan.
Toshkentning shimoliy chekkalari Zax19 kanali suv bilan taʼminlangan. Shaharning shimoli gʻarbida boʻlgan hozirda turar joy massivi boʻlmish Qoraqamish ham oʻsha davr qoʻl yozmalarida uchraydi. ,,Musaxxir al-bilod’’ning avtori Muhammad Yor bin Arab Qatagʻoniy koʻrsatishicha, Qoraqamish Toshkent darvozasidan yarim farsax narida joylashgan. Shaharning shimoliy qismi- Chigʻatoy mahallasidan uzoqroqda Xotin koʻprik degan nomad boʻlgan. XVI-asr oxirlarida shaharda qilingan hujumlardan soʻng darvozalardan biri koʻyib ketgan, shundan soʻng darvozalar yogʻochdan ishlangan. Boshqalarga ibrat boʻlishi uchun Toshkent darvozalari tepasiga hokim buyrugʻiga binoan dushmanlarning kesilgan boshini osib qoʻyishgan.

Toshkent-hunarmandchilik, savdo va madaniyat markazi 
Toshkent bu davrlarda maʼmuriy boshqarish markazi boʻlgan, aholining talaygina qismini savdogar-hunarmandlar tashkil qilgan. Shahar va uning atrofida karvonsaroylar boʻlgan. Hunarmandlar tayyorlagan mahsulotlar faqatgina shahar aholisi oʻrtasidagina emas, qoʻshni oʻrtoq aholi va dashtda yashovchi koʻchmanchilar oʻrtasida ham sotilgan. Shaharda koʻplab savdo rastalari, bozorlar mavjud boʻlgan. Doʻkonlarning koʻpchiligi bir vaqtning oʻzida ham doʻkon, ham ustaxona hisoblangan. Korxonaga oʻxshash ustaxonalarda mahsulotlar tayyorlanib ularni asosan boshqa joylarda sotishgan. Metall, zargarlik va sopol buyumlar, kiyim-kechak, qurollar doʻkonlarda sotilgan. Bozorlarda misgarlar, temirchilar, qandolatchilar, nonvoylar va boshqa hunarmandlarning rastasi boʻlgan. Hunarmandlar tayyorlagan mahsulotlarning maʼlum miqdori shaharliklar va qishloq aholisi ehtiyojlarini qondirsa, baʼzi bir mahsulotlar, yaʼni gazlama, poyafzallarning baʼzi turlari, qozon, idish-tovoqlar, qurollar uzoq mamlakatlarga va ayniqsa, koʻchmanchilar yashaydigan choʻlllarga borib sotilgan.

XV-XVI-asrlarda Toshkentdagi siyosiy voqealar 
Toshkent koʻchmanchi oʻzbeklarning xoni Abul Xayr (1428-1468-yillar) tomonidan bosib olingan. XV-asrning oxiriga kelib Yunusxon Toshkentni oʻz davlatining poytaxti deb eʼlon qiladi. XVI-asrning oxiri –XVII-asrning boshida Toshkentni qozoq sultonlari bosib oladi. Toshkent uchun ogʻir damlar boshlanganda Toshkent va uning atrofida yashayotgan xalqlar birgalashib dushman hujumuni bartaraf etganlar37.Qozoqlar, qirgʻizlar va qoraqalpoqlar toshkentliklarning dushman hujumini bartaraf etishida va gʻalaba qozonishiga yordam berishgan. 1503-yil Toshkent Shayboniyxon tomonidan bosib olinadi va Jonibek Sultonga, Shohruhiya esa ,,Ulugʻ amirlaridan biri’’ Qorachin devonning ukasi Yoqubga boshqarish uchun beriladi. Suyunxoʻja Toshkent qal’asini bosib oladi. Ark ichiga Muhammad Qosim Quxburda yashiringan edi. Suyunxoʻja baʼzi bir mudofachilarni jazolaydi.53Suyunxoʻja Shayboniylar dinastiyasi Toshkent shohobchasining asoschisi hisoblanadi. Uning avlodlari Abdullaxon II Toshkentni bosib olgunga qadar Toshkentning mustaqilligi uchun kurashib kelganlar. Suyunxoʻja Sulton hukmronlik (1509-1524-yillar) qilgan yillarda Toshkentning iqtisodiy va maʼdaniy markaz sifatidagi roli birmuncha oʻsadi. 1524-yilda Suyunxoʻja vafot etgandan soʻng Toshkent taxtiga uning oʻgʻli Sulton Mahmud oʻtiradi.

Manbalar 

9 Muhammad Yusuf Munshi. Toshkent 1956.
11 Boburnoma, Toshkent 1958.
12 Boburnoma, 60-bet.
29 Mahmud Ibn Vali. Koʻrsatilgan asar, 56-bet.

Havolalar