yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Bualo

Bualo, BualoDepreo (BoileauDespreaux) Nikola (1636.1.11—Parij—1711.13.3) — fransuz shoiri, tanqidchi, klassitsizm nazariyotchisi. Sorbonna untida oʻqigan. 1660—66 yillarda yozilgan ilk satiralari (9 satira) axloqiy, maishiy va adabiy mavzuga bagʻishlangan. "Oda haqida mulohazalar" (1693) va "Ritor Longinning baʼzi joylari xususida tanqidiy mulohazalar" (1694) asarlari "qadimiy va yangi adiblar oʻrtasidagi bahs"ga bagʻishlangan. Ularda Bualo antik mavzu va antik shoirlar ijodining afzalliklarini isbotlashga uringan. Klassitsizm estetikasining asosiy qoidalari bayon qilingan "Sheʼriy sanʼat" (1674) didaktik poemasi antik davr adabiyoti asarlariga tatabbu tarzida yozilgan, Aristotelning "Poetika"si va Goratsiyning "Sheʼriyat ilmi"ni oʻzida umumlashtirgan. Bualo uz asarlarida oddiy xalq turmushini aks ettirgan. Molyerni "qoʻpollik va toʻporilik"da ayblaydi, Rassinni esa yuqori tabaqaga mansub boʻlgan oliy va yuksak didning taʼrifchisi sifatida ulugʻlaydi. Bualo shoirlarni saroy doirasidagi kishilar didiga moye asar yozishga chaqiradi, u absolyutizm gʻoyalarining maddohi sifatida adabiyot tarixidan oʻrin oldi. Ijodi 17—18-asrlar Yevropa adabiyotiga taʼsir etgan. "Sheʼriy sanʼat" asari Jamol Kamol tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1978). Ad.: Qayumov O., Chet el adabiyoti tarixi, T., 1973.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bubon

Bubon ( — chov, chovdagi oʻsma) — teri ostidagi limfa tugunlarining yalligʻlanishi ("bez kelishi"). Koʻproq chov va boʻyin sohasida uchraydi. Bubon ayrim tanosil (masalan, zaxm) va boshqa baʼzi yuqumli kasalliklar (sil, oʻlat) bilan birga kechadi yoki ularning asorati sifatida vujudga keladi. Bubon turli kattalikda boʻlib, ogʻriqli (yumshoq shankrda) yoki ogʻriqsiz (zaxmda) oʻtadi. Bubon yiring boʻylab yoriladi va chandiq hosil qilib bitadi. Dastlab bubonga sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadi, ular yordam bermasa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kasalliklar
Viktor Bugayev

Viktor Antonovich Bugayev (1908.6.10, Smolensk — 1974.2.4, Moskva) — meteorolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), geogr. fanlari doktori (1960), professor (1962). Smolensk universitetining fizikamat, fakultetini tugatgan (1930). Novosibirsk (193035), Oʻzbekiston obhavo byurosi boshligʻi (193540), Toshkent geofizika rasadxonasida katta ilmiy xodim (1940—46), direktor (1946—52), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika va mexanika instituti direktori (1952—57). 3Antarktika ekspeditsiyasi aerometeorologiya guruhi boshligʻi (1958—59), Sobiq Ittifoq gidrometeorologiya markazi direktori (1966—73), 1973-yildan Moskva universiteti meteorologiya va iklimshunoslik kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari obhavoni qisqa va uzok, muddatga oldindan prognozlashning ehtimollik usullari masalalariga bagʻishlangan. Dinamik iklimshunoslik toʻgʻrisidagi taʼlimotga asos solgan. Jahon obhavo xizmatini tashkil etish tashabbuskorlaridan biri. AQSH meteorologiya jamiyatining faxriy aʼzosi (1972). Oʻrta Osiyo gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot institutiga B. nomi berilgan (1975).

Manbalar 
 Texnika sinopticheskogo analiza i prognoza, L., 1947.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ocherki razvitiya gidrometeorologii Sredney Azii, L., 1993.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Bugenvil

Bugenvil — Tinch okeandagi vulkan oroli, Solomon orollari toʻdasidagi eng katta orol. Papua — Yangi Gvineya tarkibida. Maydoni 10 ming km². Aholisi 159,5 ming kishidan ziyod (1990 i. l ar oʻrtalari). Balandligi 2743 m gacha. Nam tropik oʻrmonlar bilan qoplangan.

Yirik mis konlari bor, 1972-yildan foydalaniladi. Ruda zaxirasi 915 mln. tonnadan ortiq. Kokos palmasi, banan yetishtiriladi. Asosiy shahri — Kiyeta. Fransuz dengizchisi L. A. Bugenvil (1729—1811) nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pyer Buger

Pyer Buger (Bouguer) (1698.16.2, LeKruzaik, Bretan—1758.15.8, Parij) – fransuz fizigi, Fransuz Fanlar akademiyasi (Parij) aʼzosi (1731). Fotometriya asoschilaridan biri. Ilmiy ishlari optika, geodeziya va gidrografiyaga doir. Buger dunyoda birinchi boʻlib yorugʻlik miqdori tushunchasini fanga kiritgan, muhitda yorugʻlikning kuchsizlanish qonunini ochgan (1729) (qarang Buger – Lambert—Ber qonuni). Buger kemasozlik taraqqiyotida muhim boʻlgan navigatsiyaga doir risolalar muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Matematiklar
Budapesht universiteti

Budapesht universiteti, Lorand Etvesh nomidagi Budapesht universiteti — Vengriyadagi eng yirik universitet. 1635-yil asos solingan. 1949-yil untga Vengriyaning fizik olimi L. Etvesh (1848—1919) nomi berilgan. Budapesht universiteti  siyosiy fanlar va huquq, tabiiy fanlar, matematika, ijtimoiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Untda bir qancha ilmiy tadqiqotlar institutlari, botanika bogʻi, biol.tajriba stansiyasi bor. Kutubxonasida 5 mln.ga yaqin asar saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Budda

Budda (sanskritcha — xotirjam, nurlangan, oliy haqiqatga erishgan) — buddizmyaa bir necha bor qayta tugʻilishlar jarayonida mutlaq haqiqatga yetishgan va boshqalarga diniy najot yoʻlini koʻrsatishga qodir zot. Keng maʼnoda — har bir inson juda koʻp ezgulik qilish, bu dunyoning barcha sevimli narsalari foydasiz ekanini anglash orqali Buddaga aylanishi mumkin. Buddizm panteonida yuzlab turli Buddalar bor.

Tor maʼnoda esa — buddizm asoschisi, bu dunyo tashvishlarini tark etib, "oliy haqiqatga erishgan" Siddhartha Gautama (miloddan avvalgi 623544)ning ismi. Buddizmga taallukdi kitoblarda Gautama barcha xudolar, ruxlar va tabiat kuchlari ustidan hukmron buyuk va qudratli zot sifatida taʼriflanar ekan, uning bosib oʻtgan yoʻli bir emas, bir necha hayotlardan iborat boʻlgan deb uqtiriladi. Rivoyatlarga koʻra, Gautamani Hindiston va Nepal chegarasidagi Kapilavastu shahri podshohining xotini Mahamayya ilohiy homiladorlikdan tuqqan. Dunyoga kelgan farzand shu zahotiyoq: "Men barcha jonli maxluqlarning eng buyugiman. Bu mening oxirgi tugilishim", deb xitob kiladi. Buddizm diniy kitoblarida aytilishicha, Mahamayya oʻgʻli Gautama tugʻilgach, yetti kundan soʻng vafot qilgan va xudolar osmonlaridan birida qayta tugilgan.

Shahzoda Gautama pahlavon boʻlib oʻsa boradi. 16 yoshida uni Yashodharaga uylantiradilar. Ammo toʻq, farovon turmush uni qoniqtirmaydi, 29 yoshida Gautama xotini va yaqindagina tugilgan oʻgʻlini tark etib, sayyor darvishlar — shramanlarga qoʻshiladi. U 6 yil Ganga daryosi qirgʻoqlarida zoxdplik bilan hayot kechiradi va tana faolligini sundirish aklning ozishiga olib kelishini anglagach, 35 yoshida 4 hafta (yoki 7 hafta) davomida meditatsiya (butun ongini oliy haqiqatga erishish goyasiga qaratish) holatiga kiradi. Nihoyat, u maqsadiga erishadi va koinotning barcha sirasroridan voqif boʻlgan Buddaga aylanadi. Budda insoniyat boshiga tushadigan azobuqubatlar sabablarini oʻrganish va insoniyatni ulardan xalos qilish uchun harakat qildi. Shundan soʻng Budda 45 yil davomida qad. hind davlatlari Koshala va Magadxa boʻylab oʻz taʼlimotini targʻib qiladi va 80 yoshida vafot etadi.

Budda taʼlimotining asosiy mazmuni Banorasda qilingan xutbada "toʻrt oliy haqiqat" shaklida bayon etilgan. Buddaning shogirdlari yer yuzida birinchi rohiblar jamoasini tashkil etganlar. 1956-yil Budda vafotining 2500-yilligi tantanali ravishda nishonlandi. Podsho Ashoka (miloddan avvalgi 268—231 yillar) amri bilan toshtaxtachalarga oʻyib yozdirilgan matnlarda Budda haqida baʼzi maʼlumotlar uchraydi. Budda va uning taʼlimotlari bir necha asr davomida ogʻizdanogʻizga oʻtib kelgan va asosan miloddan avvalgi 1-asrda yozib olingan "Tripitaka" nomli muqaddas kitoblar majmuasida oʻz aksini topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Buddizm
Buddleya

Buddleya (Buddleja) — kuchaladoshlar oilasiga mansub turkum. Osiyo, Amerika, Janubiy Afrikaning issiq moʻʼtadil iqlimli hududlarida tarqalgan. 100 turi maʼlum. Baʼzi turlari manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Oʻzbekistonda 2 turi (V. davidii va V. alternifolia) oʻstiriladi. Ularning gullari binafsha rangda. Iyuldan noyabrgacha gullaydi, tez koʻkaradi, boʻyi 4 m ga boradi. Birinchi tur bargi qaramaqarshi, ikkinchisiniki esa ketma-ket joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Budinlar

Budinlar — Skifiyapa yashagan koʻp sonli koʻchmanchi qabilalarning umumiy nomi. Gerodotning yozishicha, budin koʻzlari moviy, sochlari malla kishilar boʻlib, sarmapiarga qoʻshni yerlarda hayot kechirganlar. Budin yerlarida yogʻochdan qurilgan harbiy istehkomlar koʻp boʻlgan, ular skiflarning Doro I ga qarshi urushlarida qatnashgan. Ilmiy adabiyotda Budin yashagan yerlar Sharqiy Yevropaning Dnepr daryosi bilan Volga daryosi oraligida deb koʻrsatiladi. Oʻrta Donda saqlanib qolgan mozorqoʻrgʻonlar budinga tegishli boʻlishi mumkin. Budinning qaysi elatga mansub ekanligi aniqlanmagan. Tadqiqotchilardan ayrimlari ularni mordvalarga, baʼzilari esa slavyanlarga mansub desa, boshqalari fors qabilalaridan biri deb hisoblaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Budrochtepa

Budrochtepa — qadimgi shahar harobalari. Surxondaryo viloyati Denov tumanila joylashgan. Maydoni salkam 120 ga. Unga Zahartepa, Oqmozortepa va Dunyotepa deb nomlangan tepaliklar kiradi. Budrochtepa oʻrta asrlarda Chagʻoniyon deb atalib, podsho saroyi, shaxriston va raboddan iborat boʻlgan. Budrochtepa Afrosiyob devoriy rasmlaridagi sugʻdcha yozuvlarda „Chagʻoniyon“, arab manbalarida „Sagʻoniyon“ deb atalgan. Ilk bor 1960-yilda Budrochtepa Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi tomonidan ochilgan, 1960-yildan beri shu ekspeditsiya ishlaydi. Arxeologik qazishmalardan maʼlum boʻlishicha, Budrochtepa oʻz boshidan bir necha tarixiy bosqichlarni kechirgan: 1) miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 1-asrlarda Oqmozortepa va Dunyotepa oʻrinlarida kichkina qishloq barpo etilgan; 2) milodiy 1—3-asrlarda shahar hajmi 10 ga yetib, Oqmozortepa shoh saroyiga aylantirilib, 10 m. qalinlikdagi mudofaa devori bilan oʻralgan, Dunyotepa esa katta manzilgoh boʻlgan; 3) milodiy 3—5-asrlar boshlarida shahar inqirozga yuz tutgan, mudofaa devorlari harobaga aylangan; 4) 5-asr oxiri va 8-asr boshlarida shahar yana tiklandi va 3 qismdan: shoh saroyi, shahriston va raboddan tashkil topgan. Shahriston atrofidagi devorning uz. 3 km ga yetgan; 5) 8—9-asrlarda, arab istilosidan soʻng shahar mavjud boʻlib, uning hajmi bir oz kichik boʻlgan; 6) 10—11-asrlar birinchi yarmida shahar taraqqiy etgan. Shaharning umumiy maydoni 6 km² ga yetgan; 7) 11 —12-asr oʻrtalarida shahar saljuqiylar sultoni Alp Arslon tomonidan zabt etilgan. Ashyoviy dalillar shu paytda Dunyotepada hayot toʻxtaganligini va shahristonning ham mavqei pasayganligini koʻrsatdi; 8) 12-asr oʻrtasi — 13-asr boshlarida shahar yana tiklangan; 9) 13-asr boshida shahar moʻgʻul istilochilari tomonidan vayron qilinib 15-asr boshlarida esa shahristonda hayot tamomila toʻxtagan, Dunyotepada hayot qisman kechgan, Oqmozortepa esa pishiq gʻishtlar bilan tiklangan qabristonga aylantirilgan. Shahar oʻrni raboddan sharkda — Gʻishli degan joyda paydo boʻlgan, u yerda madaniy qatlam 4-5 m ni tashkil qiladi; 10) 16-asr boshlarida shayboniylar tomonidan shahar batamom vayron qilingan. Chagʻoniyon poytaxti endi B. dan 10 km cha uzoqlikda joylashgan „Dexinav“ga, hozirgi Denovta koʻchgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida har bir davr uchun kerakli ashyoviy dalillar topilgan. Ular orasida sopol idishtovoqdar, haykalchalar, Kushon podsholarining mis tangalari va soʻnggi davrdagi kumush va jez tangalari, toshdan va qimmatbaho ashyolardan tayyorlangan taqinchoqlar, shisha idishlar, temir va jezdan tayyorlangan qurolaslahalar va uyroʻzgʻor buyumlari koʻplab topilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Drevnosti Yujnogo Oʻzbekistana, Katalog, Tokio, 1991.
  

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Buj

Buj (frans. boudie—zond) — jarrohlik asbobi; odam organizmidagi chandiqlanib torayib qolgan naysimon aʼzolar (qiziloʻngach, siydik yoʻli va boshqalar)ni kengaytirish va tekshirish uchun ishlatiladi. Buj yoʻgʻon va ingichka boʻlib, metall, kauchuk, plastmassadan yasaladi. Elastik hamda yumshoq boʻladi. Har bir bemor uchun maxsus yoʻgʻonlikdagi buj tanlab olinadi. Quloq, hiqildoq, kekirdak, shuningdek qiziloʻngach va qon tomirlari bujii ham bor. Buj ishlatishdan oldin sterillanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bujak

Bujak - Vengriyaning Nógrád viloyatidagi qishloq.

Manbalar 

Nógrád okrugidagi qishloqlar
Buzurgmehr

Buzurgmehr — davlat arbobi, ijodkor. Xusrav I Anushirvon davrida (531–579-yillar) vazirlik qilgan. Otasi Baraka sosoniy hukmdorlarning nadimlaridan edi.

Buzurgmehr hind shohi Devasar Anushirvonga yuborgan shatranj oʻyinining mohiyatini ochib beradi, oʻzi „nard“ oʻyinini kashf etadi. Uning homiyligida sanʼat, adabiyot rivoj topadi, Eron bilan Hindiston oʻrtasida elchilik aloqalari oʻrnatiladi, „Kalila va Dimna“ shu vaqtda Eronga keltiriladi. Anushirvon vafotidan soʻng fitna tufayli valiahd Xurmuzd Buzurgmehrni qatl ettiradi.

Buzurgmehr „Ganji shohiy“ („Shoh xazinasi“) nomli pandnoma yaratgan. Sosoniylar davriga mansub „Shatranjnoma“ kitobida Buzurgmehr obrazi berilgan. Firdavsiyning „Shohnoma“, Nizomiyning „Hamsa“ asarida, qadimiy hikoyatlar majmui — „Jome ul-hikoyot“ va boshqa asarlarda Buzurgmehr zukko davlat arbobi, maʼnaviyat, ilm-fan homiysi sifatida tilga olinadi. U sharq xalqlari hikoyatida anʼanaviy obrazga aylangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

Davlat arboblari
Buyvollar

Buyvollar (Bubalus) — quvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqlilar urugʻi. Tanasining uzunligi 100—290 sm, dumi 15—90 sm, boʻyi 62—180 sm, ogʻirligi 150—1200 kg. Gavdasi yoʻgʻon, boʻyni va oyoklari kalta va kuchli. Juni kalta va siyrak, dumining uchida shokila hosil qiladi. Buqasining boʻyni ostida terisi osilib turadi. 3 turi: anoa, Osiyo buyvoli va Afrika buyvoli bor (baʼzan 3 ta har xil urugʻga kiritiladi). Osiyo, yaʼni Hind buyvoli (V. arinee) shoxining uzunligi 2 m gacha, oʻroqqa oʻxshash egilgan; asosi kengaygan; Osiyo (Hindiston, Myanma, Xitoyningjan. da, Hindixitoy yarim orol, Kalimantano) va Filippinning Mindanao o.da (mindanao kenja turi) tarqalgan. Baʼzan Mindanao buyvoli alohida tur (V. mindorensis)ra kiritiladi. Afrika buyvoli (V. caffer) Sahroi Kabirdan janubroqda tarqalgan ba'zi oʻrmonlar va chakalakzorlarda, payettekislik va togʻli hududlarda yashaydi. Bitta, baʼzan 2 ta bola tugʻadi. Osiyo buyvoli xonakilashtirilgan, Janubiy Osiyo, Afrika, Jan. Yevropa va Kavkazda suti uchun, baʼzan ishchi hayvon sifatida boqiladi. Osiyo buyvoli baʼzan arni yoki Hindiston buyvoli, Afrika buyvoli esa kaffer yoki qora buyvol deb ham ataladi. Filippin va Osiyo B. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

Yana qarang 

 Qoramol
 Sigir

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buydashxon

Buydashxon, Buylashxon, Boydashxon (7—1560) — Joʻjixon avlodlaridan boʻlmish Katta juz xoni.Buydashxon oʻz hukmronligi davrida Movarounnahrga tez-tez bostirib kirib, mahalliy aholini talontaroj qilib turgan. Chunonchi, u 1560-yil 20 ta qozoq sultoniga bosh boʻlib, Fargʻona vodiysiga toʻsatdan bostirib kirganda, bir qancha qishloqlarni talagach, Axsikat shahri tomon yoʻl olgan. Shunda Oʻrta Osiyoda Maxdumi Aʼzamdan keyin naqshbandiylik tariqatiga yetakchilik qilayotgan Lutfulloh Chustiy xalqni Buydashxonga qarshi oyoqqa turgʻizib, jangga yetaklagan. Natijada Buydashxon boshliqqozoqsultonlari qoʻshini Axsikat boʻsagʻasidagi jangda butunlay tormor keltirilgan. Buydashxonning oʻzi esa shu jangda oʻldirilgan.

Buydashxon avlodlari XIX asrning oxirlari va XX asrning boshlarida Yettisuv viloyatining Avliyoota (Jambul), Sirdaryo va Verniy (Olmaota) uyezdlarida yashagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyrak yetishmovchiligi

Buyrak yetishmovchiligi — buyrak faoliyatining pasayishi sindromi. Toʻsatdan (oʻtkir) yoki sekin-asta (surunkali) roʻy beradi. Koʻp qon yoʻqotish, mexanik shikastlanish tufayli qon bosimining pasayib ketishi yoki bemorning qon guruhiga moye kelmaydigan qon quyish, tok urishi, septik abort va boshqa; dorilar va boshqa metall tuzlaridan zaharlanish oqibatida buyrak parenximasining shikastlanishi; siydik yoʻlining oʻsma yoki buyrak toshlari bilan bekilib qolishi, shikastlanish tufayli ikkala buyrak zararlanishi oʻtkir buyrak yetishmovchiligiga sabab boʻlishi mumkin. Oʻtkir buyrak yetishmovchiligida buyrak faoliyati, xususan azot, suvtuz va boshqa moddalar almashinuvi izdan chiqadi, bunda siydik kam ajraladi, og'ir hollarda butunlay ajralmay qoladi (anuriya, uremiya). Qonda siydikchil (mochevina) miqdori koʻpayadi, organizmning siydikdan zaharlanishi kuzatiladi; teri osti, qorin va koʻkrak qafasida suyuqlik toʻplanadi (suvdan semirish). Surunkali buyrak yetishmovchiligi asosan buyrak va siydik yoʻlining uzoq davom etadigan kasalliklari (glomerulonefrit, piyelonefrit, sil, buyraktosh kasalligi va boshqalar) oqibati boʻlib, buyrak toʻqimasining bujmayishi (nefroskleroz) yoki xaltasimon kengayishi (gidronefroz) bilan davom etadi. Tashnalik, ogʻiz qurishi, teri qurukshab qichishishi, qusish, kamqonlik; nafas aʼzolari, yuraktomirlar va meʼdaichak faoliyatining buzilishi alomatlari kuzatiladi. Siydikning nisbiy zichligi kamayib, miqdori esa ortadi.

Davosi: oʻtkir buyrak yetishmovchiligida bemor kasalxonada davolanadi ("sunʼiy buyrak" apparati bilan qon tozalanadi, kislota ishqor, suv tuz almashinuvi rostlanadi); surunkali shaklida parhez va dori-darmonlar qoʻllanadi, gemodializ oʻtkaziladi. Kechiktirilgan hollarda buyrak koʻchirib oʻtkaziladi (qarang Transplantatsiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nefrologiya
Buyrak sanchigʻi

Buyrak sanchigʻi — buyrakning ayrim kasalliklari belgisi. Birdaniga belda qattiq ogʻriq turadi, baʼzan u chov sohasiga, songa, jinsiy aʼzolarga tarqaladi. Ogʻriqning zoʻridan bemor oʻzini qoʻygani joy topa olmay qoladi. Baʼzan sanchiq vaqtida kasal botbot siyadi (bu toshning siydik nayining qovuq oldi yoki qovuq ichida turganini bildiradi), qayt qiladi, yel chiqmaydi, qorni dam boʻladi, harorati koʻtariladi, taxikardiya, qonda leykotsitoz, ECHT tezlashadi. Buyrak sanchigʻi koʻpincha siydiktosh kasalligida, siydik yoʻllarida tuzlar toʻplanib qolganda, gidronefroz, nefroptoz, buyrak sili hamda siydik nayi va buyrakning boshqa kasalliklari natijasida yuzaga keladi. Buyrak sanchigʻi ni oʻzga xastaliklardan farqlashda urografiya juda qoʻl keladi. Sanchiq qayerda va qay tarzda boʻlishidan qati nazar darhol tez yordam chaqirish lozim. Chunki qorin boʻshligʻining boshqa oʻtkir jarrohlik kasalliklarida ham shunday sanchiq boʻlishi mumkin. Bunday hollarda kasallikni aniqlamasdan turib, oʻz bilgicha issiq yoki turlicha dori-darmonlar qilish yaramaydi, aks holda tuzatib boʻlmaydigan ogʻir asoratlarga olib kelishi mumkin. "Tez yordam" kelguncha papaverin, noshpa yoki platifillin tabletkalarini berish yoki inʼyeksiyalarini qilish mumkin.

Manbalar 

Nefrologiya
Buyrak usti bezlari

Buyrak usti bezlari (glandula syprarenalis) — odam va umurtqali hayvonlarning ichki sekresiya bezi; ikkala (oʻng va chap) buyrak ustida joylashgan juft bez (nomi shundan kelib chiqqan). Uning oldi, orqa va pastki yuzalari farq qilinadi, ogʻirligi 3— 5g. Buyrak usti bezlari b. tashqi—poʻstloq qavati (adrenokortikal bez) va ichki — magʻiz qavati (adrenal bez)dan iborat boʻlib, har ikkala qavat strukturasi va funksiyasi alohida ichki sekresiya bezlari hisoblanadi. 

Poʻstloq qavati kimyoviy tuzilishiga koʻra steroidlar qatoriga kiradigan, taʼsiri jihatdan farq qiladigan 3 xil gormon ishlab chiqaradi, shiralari qonga shimiladi. Ushbu gormonlar xolesterin va askorbin kislotadan sintezlanadi. 

Mineralokortikoidlar (aldosteron, kortikosteron, dezoksikortikosteron) — mineral almashinuvini boshqaradi, bularning eng faoli aldosteron organizmda suv-tuz almashinuvi jarayoniga taʼsir etadi. Glyukokortikoidlardan gidrokortizon oqsil, yogʻ va uglevod almashinuvida qatnashadi, organizmning kasallikka qarshilik kuchini oshirib, yalligʻlanishning tez tuzalishiga olib keladi. Buyrak usti bezlari b. poʻstloq qavatining jinsiy gormonlari — androgenlar va estrogenlar jinsiy bezlar faoliyatini boshqaradi, bolalik davrida jinsiy aʼzolarning rivojlanishini taʼminlaydi; balogʻat yoshiga yetganda bu gormonning ahamiyati kamayadi. Buyrak usti bezlari magʻiz qavatida adrenalin va noradrenalin gormonlari ishlanadi. Ular nerv oxirlariga taʼsir etib, yuraktomir sistemasi ishini tartibga solib turadi. Buyrak usti bezlari b.ning shikastlanishi turli kasalliklar (masalan, Bronza kasalligi)ga olib keladi. Buyrak usti bezlari b. faoliyatini nerv sistemasi va bosh miya poʻstlogʻi idora etadi.

Manbalar 

Ichki sekretsiya bezlari

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
https://www.grandars.ru/college/medicina/nadpochechniki.html
Odam anatomiyasi O'.G'. Ahmedov 2-nashr, Toshkent "Iqtisod-moliya", 2007-yil

Tibbiyot
Endokrinologiya
Anatomiya
Nefrologiya
Buyrak tosh kasalligi

Buyraktosh kasalligi, nefrolitiaz — buyrak va siydik yoʻllarida tosh (konkrement) hosil boʻlishi bilan kechadigan kasallik. Bir yoki ikki tomonlama boʻladi. Brlalarga nisbatan kattalar orasida koʻproquchraydi. Organizmda vitaminlar yetishmasligi, kamqonlik, oqsillar tanqisligi, meʼdaichak kasalliklari, qalqonsimon bez yonidagi bezchalar faoliyatining kuchayishi, piyelonefrit, buyrakdan siydik oqimi qiyinlik bilan oʻtadigan boshqa kasalliklar oqibatida moddalar almashinuvinhtt buzilishi sabab boʻladi. Irsiy omillarning ham ahamiyati bor. Kasallik asosida oqsil oʻlaksasi atrofiga siydikda qiyin eriydigan tuz kristallari yopishib, mikrolitlar hosil qilishi yotadi; ular astasekin kattalashib, toshlarga aylanadi (mas, urat kislota tuzlaridan uratlar, kalsiy oksalatdan esa oksalat toshlari va hokazo). Tosh oʻlchamlari kattalasha borib, buyrak kosachasi yoki jomiga tiqilib, siydik dimlanishi roʻy berganda, oʻziga xos klinik manzara kuzatiladi. Belning oʻng yoki chap tarafida qattiq sanchiq paydo boʻlib (qarang Buyrak sanchigi), u jinsiy aʼzolarga, sonning old yuzasiga tarqaladi. Sanchiq bir necha minutdan bir necha soatgacha davom etadi. Baʼzan ogʻriq suyet boʻlib, jismoniy ish qilganda, sakraganda, transport silkitganida, tosh joyidan siljib, siydik nayiga yoki qovuqqa oʻtganida ogʻriq kuchayishi va bunda mikrogematuriya makrogematuriyaga aylanishi mumkin. Bolalar serharxasha boʻlib, bezovtalanadi, qorni yoki kindik atrofini koʻrsatib, chinqirib yigʻlaydi, siydikda leykotsit va eritrotsitlar boʻladi. Ultratovush (UTT) yoki rentgen tekshiruvlariga asoslanib tashhis qoʻyiladi. Toshning oʻlchami siydik nayidan chiqa olish darajasida boʻlsa, uni erituvchi dorilar, giyoxdar va parhez yordamida davolanadi. Litotriptor yordamida toshni maydalab, siydik yoʻllaridan chiqarib yuborish tobora koʻp qoʻllanilmoqsa. Zaruriy hollarda jarrohlik usulida tosh buyrakdan olib tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kasalliklar
Nefrologiya
Buyruq

Buyruq — 1) yakka hokimlikka asoslangan huquqiy hujjat. Muayyan muassasa yoki boshqa tur tashkilot oldida turgan asosiy va kundalik vazifalarni hal qilish maqsadida qoʻllanadi. Mohiyat-eʼtibori bilan buyruqlar ikkita boʻlinadi: asosiy faoliyatga oid va kadrlar shaxsiy tarkibiga oid. Ular ketma-ket tartibda alohida raqamlanadi va ayrim saqlanadi. Buyruqning asosiy matni asoslovchi (kirish) va farmoyish qismlaridan tarkib topadi. Asoslovchi (kirish) qismida buyruqdan maqsad, shartsharoitlar, sabablar koʻrsatiladi, asos qilib olinayotgan buyruq havola qilinadi (nomi, raqami, sanasi yoziladi). Baʼzi buyruqni asoslashga hojat boʻlmasligi mumkin, bunday hollarda ular toʻgʻridantoʻgʻri farmoyish qismi bilan ham berilaveradi; 2) Qurolli Kuchlarda boshliqning oʻz qoʻl ostidagilarga yozma yoki ogʻzaki ravishda bergan farmoyishi; bu farmoyish boʻysunuvchilar uchun qonun hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Siyosiy atamalar
Siyosiy falsafa
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Huquqiy hujjatlar
Bukeyiylar

Bukeyiylar — 19-asrning boshlarida Ural va Volga daryolari oraligʻidagi dashtlarga koʻchib kelib, Bukey Oʻrdasini barpo qilgan Kichik juz qozoqlarining bir qismi. Bukeyiy 1885 i. 237 ming kishi boʻlgan. Ular aday, jappas, boyboqti, tana, bersh, cherkesh, maskar, issiq, esontemir, olacha, qizil qurt, toz, tama, kerderi, tobin, kite kabi qozoq urugʻlari vakillaridan iborat bulib, 20-asrning 1-yarmida qozoq xalqi tarkibiga kirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukilma

Bukilma, egilma (geol.da) — Yer poʻstining choʻkkan yoki egilgan joylari. Choʻkindi, choʻkindivulkanogen yoki vulkanogen jinslar bilan toʻlgan boʻladi; qarang Tektonik bukilmalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Geologiya
Bukish stanogi

Bukish stanogi — yogʻochni bukib zarur shakl beradigan qurilma; ishi yogʻochning plastik xossasidan foydalanishga asoslangan. Yogʻoch B.yeda bukilganda yogʻoch zarralari orasidagi bogʻlanish buzilmagani, yaʼni yogʻoch tolalariga zarar yetmagani holda barqaror egri chiziq shaklidagi detal hosil boʻladi. Yogʻochning jinsiga qarab, u presslab yoki presslamay bukiladi. Bukish stanogi ga almashinadigan andaza oʻrnatib, metall shinaning old uchi bilan biriktiriladi. Andaza ishlov beriladigan zagotovkaga kerakli (egri chiziqli)shakl berish uchun xizmat qiladi. Presslab bukishda qisuvchi rolik bukish jarayonida zagotovkani tolasiga koʻndalang tarzda presslaydi. Presslamay bukishda qisuvchi rolik olib qoʻyiladi yoki yoniga suriladi. Bukishdan oldin zagotovkaga gidrotermik (suyuklikissiklik) ishlovi beriladi. Bukish stanogi mebel, changʻi, gʻildirak va boshqa buyumlar ishlab chikarishda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukri baliq

Bukri baliq, gorbusha (Oncorhynchus gorbuscha) — losossimonlar oilasiga mansub baliq. Asosan, Tinch okeanining shimoliy qismi va qisman Shimoliy Muz okeanida tarqalgan. Tanasining uzunligi 60—70 sm, koʻpincha 45—50 sm, ogʻirligi 1,5—1,7 kg gacha boradi. Yashash davri juda qisqa, hayoti davomida faqat bir marta uvildiriq tashlaydi. Urchish paytida dengizdan daryolarga, xususan, Yapon dengiziga quyiladigan daryolarga (koʻproq Amurga) katta gala boʻlib, yuqori oqimgacha suzib boradi. Daryolarning tiniq, kislorodga boy boʻlgan yuqori oqimida suv tubida kovlangan chuqurlarga urgʻochisi 1500—2000 tagacha uvildiriq tashlaydi. Erkagi uvildiriq ustiga urugʻlarini sepadi. Urgʻochi va erkak baliqlar urchigandan soʻng nobud boʻladi. Tuxumdan chiqqan chavoqlar daryo oqimi bilan dengizga tushib, voyaga yetadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukrilik

Bukrilik, bukirlik — umurtqa pogʻonasining qiyshayib, doʻppayib chiqib qolishi. Bukirlikka bir yoki bir nechta umurtqalarning lat yeyishi, sil, raxit va boshqa kasalliklar tufayli shikastlanishi (qarang Spondilit), shuningdek goʻdakni juda erta oʻtirishga oʻrgatish sabab boʻladi. Bukirlik odatda koʻkrak qafasining qiyshayishi bilan kechadi. Umurtqa pogʻonasining sili oqibatida kelib chiqqan bukirlikda bemorni ogʻriq, isitma bezovta qiladi, baʼzan bukri boʻlgan joydan yiring oqib, bir necha yilgacha bitmaydi. Bukrilikning oldini olish uchun shikastlangan umurtqani oʻz oʻrniga tushirish, korset taqish, maxsus jihozlangan karavotlardan foydalanish tavsiya etiladi. Bolalarni barvakt oʻtqizmaslik, orqa muskullarini massaj qilib turish kerak. Davo bukrilikka sabab boʻlgan asosiy kasallikni davolashdan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulanjerit

Bulanjerit (fransuz mineralogi Sh. Bulanje nomi bilan atalgan, 1849) – mineral. Kimyoviy formulasi Pb5Sb4SM. Monoklin singoniyali. Uzun ignasimon va koʻpincha tolasimon yoki shuʼlasimon tuzilishli agregatlar. Rangi kumushsimon kulrang, metallsimon yaltiraydi. Qattiqdigi 2,5—3. S.ogʻ. 5,8— 6,2. B. murakkab polimetall formatsiyalarning rudali tomirlarida uchraydi. B. konlari Rossiya Federatsiyasi (Ural), Ukraina (Donbass), Fransiya, Shvesiya, Chexiya, AQSH va Germaniyada topilgan. Oʻzbekistonda B. polimetall (Olmaliq, Yongʻoqli), vismut (Ustasaroy), margimush (Burchmulla), molibden (Chavata) konlaridan topilgan. B. ikkinchi darajali qoʻrgʻoshin rudasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulat

Bulat (forscha „poʻlod“, „poʻlat“) — tarkibida temir va ugleroddan boshqa elementlar deyarli boʻlmaydigan juda qattiq elastik quyma poʻlat. Oʻziga xos tuzilishiga ega, sirti „naqshli“ jilolanib turadi. Ilgari Hindiston, Oʻrta Osiyo, Eron va Suriyada (Damashq poʻlati nomi bilan) tayyorlangan; undan, asosan, gʻoyat pishiq va oʻtkir tigʻli qilich, xanjar va boshqa buyumlar yasalgan. Qadimda poʻlat tayyorlash usuli sir saqlanib kelinar edi. Uning sirini rus metallurgi P. Anosov (1799—1851) ochgan. Texnikada B. poʻlati deb yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulbullar

Bulbullar () — chumchuqsimonlar turkumining qorayaloqlar oilasiga mansub sayroqi qush. 6 turi bor: sharq bulbuli () va gʻarb bulbuli () tarqalgan. Ular faqat qanotining tuzilishi bilan bir-biridan farq qiladi. Bulbulning rangi koʻrimsiz, usti qoʻngʻir va toʻq mallarang, qorni oqish, nari bilan modasining rangi bir xil, boʻyi 20 sm gacha boʻladi. Sharq bulbuli Sharqiy Yevropa va Osiyoning bir qismida tarqalgan. Qishlash uchun Gʻarbiy Afrikaga uchib ketadi. Oʻzbekistonga bahor (apr.—may)da uchib kelib, kuz (avg.—sentabr)da uchib ketadi. Gʻarb bulbuli Gʻarbiy Yevropa, Kichik Osiyo, Eron va Afgʻonistondan to Oltoyga qadar tarqalgan. Oʻzbekistonda ham koʻp uchraydi, u suvga yaqin butazor, oʻrmon, toʻqay kabi nam yerlarda yashaydi. Xatto, katta shaharlarda park va bogʻlardagi daraxtlarga uya solib, tuxum qoʻyadi. Gʻarb bulbuli tropik Afrika, Hindiston va Arabistonda qishlaydi. Oʻzbekistonga bahorda (apr.ning oxirida) uchib keladi. Narilari uchib kelishi bilan to joʻjalari tuxumdan chiqqunga qadar, ayniqsa joʻjalari tuxumdan chiqadigan vaqtda koʻp va baland ovoz bilan sayraydi. Joʻjalari uchirma boʻlgandan keyin (iyunda) sayrashdan toʻxtaydi. Bulbullar qafasda ham sayraydi. Sharq bulbuli gʻarb bulbuliga qaraganda baland va yoqimli sayraydi. Bulbullar uyasini daraxt va butalarga soladi. 4—6 dona tuxum qoʻyadi. Tuxumini faqat modasi bosadi. Bolasi tuxumdan 13—14 kunda chiqadi. Bolalarni boqishda pari ishtirok etadi. Bulbul hasharotlar va ularning lichinkalari bilan oziqlanib, foyda keltiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qushlar
Qushlar ekotizimi
Georgiy Bulgakov

Georgiy Pavlovich Bulgakov (1893, Tbilisi — 1943, Toshkent) — ixtiolog, Moskva uiti fizikamatematika fakultetining tibbiyot boʻlimini tamomlagan (1917). Oʻrta Osiyo davlat untining professor (1934), shu untda umurtqalilar kafedrasining mudiri (1937). B. Oʻrta Osiyo suv havzalari ixtiofaunasini tekshirgan, baliqlarning yangi turlarini oʻrgangan. Bulgakovning ilmiy ishlari kaspiy seldi va koʻllarda yashovchi baliqlarni oʻrganishga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1893-yilda tugʻilganlar
Tbilisida tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
Bulduruqlar

Bulduruqlar () — kaptarsimonlar turkumi oilasi. B. asl B. va suv bulduruqlari urugʻlariga boʻlinadi. Asl B.ning 14 turi, suv bulduruqlarining esa oq bovur () vaqora bovur () degan 2 turi bor.

B. Afrikaning shim. qismida, Ispaniya va Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda dasht va choʻllardagi suvga yaqin yerlarda yashaydi. Qishlash uchun sentabr va oktabrda Pokiston, Eron, Afgʻoniston hamda Janubiy Turkmanistonga uchib ketib, erta bahor (mart)da yana uchib keladi. Oq bovur tanasining uz. 35—37 sm, qora bovurniki 33—35 sm. Ikkala turning hayot kechirish tarzi oʻxshaydi. B. urchish davrida (mart) juft hosil qiladi. Koʻpincha 3 ta, baʼzan 2 ta tuxum qoʻyadi. Uyasi shuvoq kabi oʻsimliklar ostida soya joylarda yasalgan kichikroq chuqurchadan iborat. Tuxumini bir oycha bosadi. Tuxum bosish va joʻja boqishda nari ham qatnashadi. Olabula pati jujalarining dushmanlardan saqlanishiga yordam beradi. Joʻjalari iyunda uchirma boʻladi. Avg. oxirlarida B.ning uchib ketayotgan galalarini uchratish mumkin.

B. oʻsimliklarning donlari, bahorda esa kurtak va yosh novdalari bilan oziqlanadi. Kuniga ikki mahal (choshgoh va peshinda) gala boʻlib, suv ichishga boradi. Jigʻildonida suv olib kelib joʻjalariga ichiradi.

B. azaldan ovlanadi. Goʻshti mazali. Koʻplab ovlanishi natijasida juda kamayib ketgan. Oq bovur Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qushlar
Qushlar ekotizimi
Bulduruqoʻt

BULDURUQOʻT (Alisma plantago-aquatica L.) — alismadoshlar yoki bulduruqdoshlarga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi 40—150 sm, bargsiz, tik oʻsadi. Ildiz boʻgʻzi barglari tuxumsimon, uzun bandli. Gullari oq yoki och pushti, sochoq roʻvak toʻpgulga toʻplangan. Mevasi — ovalsimon urugʻ. Iyun — sentabrgacha gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan hamda ildizpoya kurtaklaridan koʻpayadi. Bir tupi 21 mingtagacha urugʻ beradi. Oʻsib turgani mol va otlar uchun zaharli. Ildizpoyasidan kraxmal olish mumkin. Ildizi va barglari quritilgan holda xalq tabobatida ishlatiladi.

Bulduruqoʻt siyrak chiqqan sholipoyada ayniqsa kuchli rivojlanadi. Sugʻorish shoxobchalarida koʻp oʻsadi. Urugʻlikni tozalash, gerbitsidlarni purkash yoʻli bilan yoʻqotiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulogʻochun

Bulogʻochun – qadimgi turkiy urugʻlardan biri. Bulogʻochun Rashiduddinning „Jome attavorix“ va Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk“ asarlarida uchraydi. Rashiduddin bu urugʻni burqutlarta qoʻshib sanaydi. Bulogʻochun yozma nasabnomalarning baʼzilarida 92 oʻzbek urugʻining biri sifatida qayd etilgan.

Manbalar
Bulutlilik

Bulutlilik — osmon gumbazining bulut bilan qoplanganlik darajasi. Bulutlilik 10 balli shkala boʻyicha koʻz bilan chamalab aniqlanadi, bulut miqdori 10 balli tizim boʻyicha, bulut shakli esa bulut xalqaro tasnifi boʻyicha belgilanadi, agar osmon gumbazida hech bulut boʻlmasa, nol ball, agar osmon bulut bilan butunlay qoplangan boʻlsa, 10 ball beriladi. Osmon gumbazidagi bulut ulushini taxminan foizga aylantirib boshqa ballar beriladi. Bulutlilik ob-havo va iqlimni belgilaydigan muhim omil hisoblanadi. Qish kunlari va tunda u Yer sirtidagi va Yer sirti yaqinidagi havo qatlami temperaturasining pasayishiga toʻsqinlik qiladi, chunki Yerdan nur ketishi kamayadi. Yezda va kunduz kunlari bulutlilik Yer sirtida quyosh nurlari qizdirishini kamaytirib, qitʼaning ichki iqlimini yumshoqlashtiradi. Bulutlilikda jiizorlar radiatsiya balansi muhim omili. Oʻrta Osiyo hududida yoz va kuzda havoiing kam bulutli va ochiq boʻlishi dehqonchilik uchun juda qulay. Havo ochiqkunlar umumiy bulutlilik boʻyicha 60—90% ni, past bulutlilik boʻyicha 80—98% ni tashkil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulgʻor

Bulgʻor — Volga-Kama Bulgʻoriyasi poytaxti. Harobalari Tatariston Respublikasining Bulgʻor (Bulgʻorlar) qishlogʻi yaqinida saqlanib qolgan. Bulgʻorda arxeologik qazish ishlari 1870-yilda boshlangan. 1950—57 yillarda esa A. P. Smirnov rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya u yerda keng koʻlamda qazish ishlari olib borgan. Bulgʻor oʻrnidagi eig ilk manzilgoh milodiy 1-ming yillikning 2-yarmiga oid. Sharq yozma manbalari (Ibn Fadlon, Ibn Havqal, Abulhamid Andalusii, Abu Abdulloh Gʻarnotiy va boshqa asarlari)da Bulgʻor 10-asrdan tilga olingan boʻlib, uning vujudga kelishi aia shu vaqtga toʻgʻri keladi. 13-asrning 2-yarmida Bulgʻor Oltin Oʻrdattx eng muhim savdo-sotiq va hunarmandchilik markaziga aylangan. Arxeologik qazishlar vaqtida Bulgʻor harobasining 13—14-asrlarga doyr qatlamlaridan koʻplab mehnat qurollari, uyroʻzgʻor buyumlari. taqinchoqlar, tangalar, turar joy va hammomlar harobalari, xumdonlar, choʻyan eritish koʻralari, sizot suv quvurlari hamda Oʻrta Osiyo, Qrim, Zakavkazye, Rus va Xitoydan keltirilgan buyumlar topilgan. Bulgʻordagi binolarning koʻpchiligi Oʻrta Osiyodan keltirilgan naqshinkor sirlangan sopol plitkalar bilan bezatilganligi aniklangan. 14-asrga oid minora, bulgʻor xonlari maqbaralari, Cherkov, masjid va bulgʻor xonlarining yozgi qarorgohi harobalari hozirgacha saqlanib qolgan. Bulgʻor yaqinida bozor (Ogʻabozor) boʻlgan. Bulgʻor 1361-yil Oltin Oʻrda xoni Buloq Temur tomonidan vayron qilingan, 15-asrga kelib esa unda hayot butunlay toʻxtagan.

Galereya

Yana qara 

 Volga-Kama Bulgʻoriyasi
 Qozon xonligi

Manbalar

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Oltin Oʻrda shaharlari
Bulgʻori

Bulgʻori — qoramol terisidan ishlangan yumshoq koʻn. Teri xrom tuzi, oʻsimliklardan olinadigan oshlovchi moddalar va ularning aralashmasi bilan oshlanadi. Bulgʻorini yumshoq, pishiq va suv oʻtkazmaydigan qilish uchun unga yogʻ singdiriladi (Bulgʻori tarkibida anchagina yogʻ boʻladi). Bulgʻoridan oyoq kiyimlari tikiladi, egarjabduq tayyorlanadi.

Manbalar

  
Terilar
Huvariy Bumiddin

Bumiddin Xuari (1925-1978) - Jazoir Xalq Demokratik Respublikasi (JXDR)ning siyosiy va davlat arbobi. Polkovnik (1957). Zitun universiteti (Tunis) va Al-Azhar universiteti (Misr) universitetlarida taʼlim olgan, Qohirada arab tilidan dars bergan. 1955-yil Jazoirga qaytib kelib, Jazoir xalqining fransuz mustamlakachilariga qarshi kurashida qatnashdi. 1958-yilda Bumiddin Oran qoʻzgʻolonchilarining rahbari, 1960—62-yillarda Jazoir inqilobi milliy ozodlik kengashining aʼzosi va milliy ozodlik armiyasi Bosh shtabining boshligʻi. 1962-yildan JXDRning milliy mudofaa vaziri, 1963—65-yillarda Vazirlar kengashi raisining birinchi oʻrinbosari. 1965—76-yillarda JXDR Inqilobiy kengashi va Vazirlar kengashi raisi. 1976-yil dekabrdan JXDR prezidenti.

Manbalar
Bumin

Bumin (Xitoy tarixiy manbalarida "Tumin") (?—553.7.3) — Turk xoqonligi asoschisi va uning birinchi hukmdori (552—553).

Jujan xonligita tobe ashshshurugʻi (maʼdan qazish, temir eritish va undan qurolyarogʻlar yasash bilan shugʻullangan)ning sardori. Bumin 550 yil Xon Anaxuan (520—552) bilan ixtiloflashish maqsadida ataylab uning qizini oʻziga xotinlikka soʻratadi. Shunda Anaxuan dargʻazab boʻlib: "Sen mening bir temir erituvchim boʻla turib, bunga qanday jurʼat etding!" — deb javob qiladi. Bumin xonning mazkur javobini keltirgan kishini qatl qilib, tezlikda Gʻarbiy Vey imperiyasi hukmdori Vendi bilan yashirincha harbiy ittifoq tuzadida, uning qizi Chanlega uylanadi (551). Soʻng, bumin 552-yil qishida toʻsatdan jujanlarga hujum qilib, ularni tormor keltiradi. Anaxuan magʻlubiyat alamiga chidolmay oʻzini oʻzi oʻldiradi, uning oʻgʻli — taxt vorisi Yanluchen esa jujanlar ittifoqchisi boʻlmish Si imperatori huzuriga qochadi. Shunday qilib, bumin "elxon" unvoni bilan ilk Turk xoqonligi taxtiga oʻtiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bichurin N. Ya., Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, M. L., 1950; 
 Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967.

Turkiy hukmdorlar
Ashina sulolasi
Bunduka

Bunduka (arab, funduq) — qadimiy ogʻirlik oʻlchovi; qiymati 4,25 g ga teng, yaʼni 1B=4,25g. Sharq mamlakatlarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻlchov birliklari
Ogʻirlik oʻlchov birliklari
Bunostomoz

Bunostomoz – kavsh qaytaruvchi hayvonlarda uchraydigan gelmintoz kasallik. Kasallikni mollarning ingichka ichagida parazitlik qiladigan Bunostomum trigonocephalum (qoʻy va echkilarda) va V. phlebitomum (qoramollarda) nematodalari quzgʻatadi. Ingichka ichakda yashaydigan urgʻochi nematodalar tuxumlari najas bilan tashqariga chiqadi va qulay sharoitlarda tuxumdan chiqqan lichinkalar 3—7 sutkada invazion bosqichga yetadi. Lichinkalar aksariyat hollarda teri orqali, shuningdek ozuqa va suv bilan hayvon organizmiga kirganda kasallik yuqadi. Kasallangan mol oriqlaydi, quvvatdan ketadi, oʻsmaydi, kamqon boʻlib qoladi, ichi ketadi, buzoklarda yalanish kuzatiladi. Lavroskopiya oʻtkazib tashhis qoʻyiladi. Davolash: fenotiazin, nilverm, morantel tantrat, tivedin beriladi. Oldini olish: hayvonlarning terisini va binolarni toza tutish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buralish

Buralish — sterjen, plastinka yoki qavariq sirtning tashki burovchi momentlar (kuchlar jufti) taʼsirida vujudga keladigan deformatsiya (koʻndalang kesimlarning oʻzaro burilishi). Doiraviy toʻgʻri sterjen burovchi moment taʼsirida buralganda uning koʻndalang kesimidagi barcha nuqtalar oʻz tekisligida qoladi, sterjen uchlari (koʻndalang kesimlar) orasidagi masofa esa oʻzgarmaydi, kesimlar radiusi toʻgʻri chiziqligicha qoladi. Koʻndalang kesimlar bir-biriga nisbatan umumiy oʻq atrofida biror burchakka buriladi. Buralish dumaloq sterjenlarda faqat urinma zoʻriqishlarni, boshqacha koʻndalang kesimli sterjenlarda urinma va normal (tik) zoʻriqishlarni hosil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burganli madaniyati

Burganli madaniyati — soʻnggi jez va ilk temir davrlari (miloddan avvalgi 1 min g yillik boshi —6—4-asrlar)ga oid arxeologik madaniyat. Toshkent yaqinidagi Burgashshsoy sohilidan topilgan manzilgoh nomi bilan atalgan. Toshkent viloyatidagi Ohangaron daryosining irmoqlari hamda Joʻn va Salor kanallarining shoxobchalari havzalarida tarqalgan. Burganli madaniyati ga oid dastlabki yodgorliklar 1934-yil arxeolog G. V. Grigoryev tomonidan Qovunchitepaning ostki qatlamlaridan topilgan. 1940-yil A. I. Terenojkin Burganlisoyda olib borgan qazish ishlaridan soʻng Burganli madaniyati alohida mustaqil madaniyat ekanligini aniqlagan. Burganli madaniyati qadimda Toshkent regionida yashab, koʻchmanchi chorvachilikdan oʻtroq dehqonchilikka oʻtgan aholi madaniyati hisoblanadi. Bu madaniyatga oid eng yirik manzilgoh Ohangaron daryosi boʻyida boʻlib, u xom gʻishtdan qurilgan mustahkam mudofaa devori va xandaq bilan oʻralgan. Undagi yarim yertoʻlalar kvadrat, toʻgʻri toʻrtburchak va tuxumsimon shaklda boʻlib, eshigi daryo tomon qaragan. Ular ichidan oʻchoqlar, turli sopol idish boʻlaklari va hayvonlar suyagi bilan toʻla oʻralar topilgan. Bu davr aholisi xoʻjaligida chorvachilik bilan bir qatorda, dehqonchilik ham muhim rol oʻynagan (manzilgohlardan koʻplab jez oʻroq, tosh omoch va yorgʻuchoqlar chiqqan), ov va baliqchilik esa ikkinchi darajali ahamiyatga ega boʻlgan. Bu davr hunarmandchnligi (kulolchilik, temirchilik, toʻquvchilik va boshqalar) ancha sodda. Sopol idishlar, asosan qoʻlda yasalib, sirtiga qizil rang berilgan va baʼzi geometrik shakllar ham chizilgan. Ayrim idishlar ichki qismida dagʻal jun mato izi saqlanib qolganligi ularning mato qoliplarda tayyorlanganligini koʻrsatadi. Paykon, xanjar, pichoq, taqinchoq, ustara, bigiz, qoshiq, bel kabi jang va mehnat qurollari, uyroʻzgʻor, zebziynat buyumlari ham jezdan yasalgan. Burganli madaniyati yodgorliklari Fargʻona vodiysidagi Chust madaniyati, Surxondaryodagi Kuchuktepa, Mirshodi, Bandixon, Jarqoʻton, Jan. Turkmanistondagi Yoztepa va Shim. Afgʻonistondagi Tilyaatepa yodgorliklariga koʻp jihatdan oʻxshashdir. A. A. Asqarov va M. Filanovich Shosh moddiy madaniyat tarixini Shoshtepa materiallari asosida 2 bosqich — Burganli madaniyati ning tugallanish bosqichi (miloddan avvalgi 6—4-asrlar) va Burganli madaniyati ningQovunchi madaniyatiga oʻtish bosqichi (miloddan avvalgi Z— 2-asrlar) ga ajratadi.

Ad..Buryakov Yu. F., Qosimov M. R., Rostovsev O. M., Toshkent oblastining arxeologik yodgorliklari, T., 1975; Buryakov Yu. F., Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982; Duke X. I., Tuyabuguzskiye poseleniya Burgulyukskoy kulturi, T., 1982.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxeologiya
Burgansoy

Burgansoy — Navoiy viloyati Xatirchi tumanilagi soy, Tasmachisoyning chap irmogʻi. Oqtogʻning janubiy yon bagʻridan 1600 m balandlikda Qoragʻachsoy nomi bilan boshlanadi, quyi oqimida Olmasavan deb ataladi. Uzunligi 23 km, havzasining maydoni 34,7 km². Soyga 50 dan ortiq irmoq qoʻshiladi. Burgansoyning yuqori oqimida vodiysi tor, daryo koʻp joylarida chuqur daralar orqali oʻtadi. Quyi oqimida vodiy 500-800 m gacha kengayadi. Burgansoy erigan qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Mavlon qishlogʻi yaqinida oʻrtacha yillik suv sarfi 275 l/sek. Bahor (mart — may) oylarida oʻrtacha suv sarfi 1 m’/sek gacha yetadi, yillik oqimning 60—75% shu davrda oqib oʻtadi. Boshqa fasllarda 50—100 l/sek gacha kamayadi. Baʼzan sel oqimlari kuzatilib, suv sarfi sekundiga 16,2 m³ gacha koʻpayadi.

Manbalar 

Navoiy viloyati daryolari
Oʻzbekistondagi daryolar
Burgas

Burgas — Bolgariyaning sharqidagi shahar. U Qora dengizning Burgas qoʻltigʻi sohilida joylashgan. Burgas viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 202 mingdan ziyod kishi (2014). Muhim transport yoʻllari tuguni, mamlakatning Varna shahri bilan teng keladigan asosiy portlaridan. Xalqaro aeroport bor. Burgas orqali chetga tamaki, hoʻl meva, meva-sabzavot konservalari chiqariladi. Burgasda neft kimyo, yogʻochni qayta ishlash kombinati, oziq-ovqat sanoati, elektr kabeli, transport mashinasozligi, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Baliq ovlash markazi. Kurort shahri. Kimyo texnologiya instituti, teatrlar, suratlar galereyasi bor. Shaharga III asrda asos solingan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bolgariya aholi punktlari
Burgutli dovoni

Burgutli dovoni — Turkiston tizma togʻlarining suvayirgʻich qismidagi dovon. Oʻzbekiston Respublikasi bilan Tojikiston Respublikasi chegarasida joylashgan. Balandligi qariyb 2960 m. Burgutli dovoni orqali Sangzor vodiysidan Zarafshon vodiysiga piyoda yoki ulovda oʻtish mumkin. Sangzor daresining yuqori oqimidagi Koʻkjarsoy orqali koʻtarilib Burgutli dovoni dan Zarafshon daryosi vodiysiga (Ziddi, Mingdona qishloqlari) Kozboysoydagi yoʻl bilan tushiladi. Burgutli dovoni dan iyun—sentabr oylarida foydalanish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Dovonlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Oʻzbekiston — Tojikiston munosabatlari
Tojikiston geografiyasi
Burj

Burj — Quyoshning yillik koʻrinma harakati doirasidagi oʻn ikki yulduz turkumining nomlari. Bu soʻz zodiak yulduzi turkumlari Dayav, Hut. Hamal, Savr, Javzo, Saraton, Asad, Sunbula, Mezon, Aqrab, Qavs, Jadiylarga nisbatan qoʻllanadi (jadvallarga q.). Ular Quyoshning yillik koʻrinma harakat yoʻli (ekliptika) boʻylab joylashgan. Har birida Quyosh taxminan bir oycha boʻladi. B. yulduz turkumlaridan Quyosh sistemasining deyarli barcha sayyoralari, kometalari va Oyning ham koʻrinma harakat yoʻllari oʻtadi. Yunonistonda B. turkumlarini alohida ajratib, ularni maxsus belgilar bilan ifodalashgan. Shunga koʻra, osmon gumbazida bahorgi (Hamal) va kuzgi (Mezon) tengkunlik, yozgi (Saraton) va qishki (Jady) Quyosh turish nuqtalari ham oʻsha belgilar bilan belgilanadi. Presessiya hodisasi sababli oʻtgan 2 ming yil ichida bu nuqtalar surilib, qoʻshni yulduz turkumlariga oʻtib ketgan boʻlishiga qaramay, shu belgilar, shuningdek Saraton va Javzo tropiklari deb ataluvchi nomlar ham saqlanib qolgan.

Turkiy xalqlarda oylarning nomi ham B. nomidan olingan. Bahor fasli — burji obiy (hamal—22-martdan, savr—21-apreldan, javzo— 21-maydan), yoz fasli — burji noriy (saraton — 22-iyundan, asad—232-iyuldan, sunbula —23 avgustdan), kuz fasli — burji bodiy (mezon—24-sentabrdan, aqrab—23 oktabr man, qavs—23-noyabrdan), qish fasli — burji hokiy (jady—22 dekabrdan, dalv— 20-yanvar

dan, hut—19-fevraldan) deb atalgan. 12 yillik muchal yillari boshi hamalayan hisoblanadi (qarang Zodiak).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yil
 Burj
Burj (qurilma)

Burj — devorga tashqi tomondan tirgak sifatida ishlangan qurilma. Qalʼa devorlariga tutashgan minora shaklidagi qoʻshimcha bino. Burjlar ustida va ichkarisida maxsus xonalar boʻlishi mumkin. Mudofaa maqsadida qurilgan maxsus Burjlar ham boʻlgan. Buxoro, Xiva meʼmorligida koʻp qoʻllangan. Baʼzan oʻrniga qarab guldasta, minora deb ham nomlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxitektura
Burjuaziya

Burjuaziya ( – shaharliklar) — savdo, sanoat, kreditmoliya va boshqa tadbirkorlik faoliyati natijasida daromad oluvchi ijtimoiy sinf.

Burjuaziya anʼanaviy jamiyat qaror topgan sharoitda, 16–20-asrlardagi inqilob va islohotlar natijasida yuzaga kelib, muhim iqtisodiy va siyosiy taʼsirga ega boʻldi, sanoatlashgan jamiyat va bozor iqtisodiyoti, liberalizm va demokratiya qadriyatlari qaror topishiga koʻmaklashdi. Rivojlangan mamlakatlardagi burjuaziya yirik moliya va sanoat burjuaziyasidan (unga boshqaruvchilarning oliy qatlami ham kiradi), sarmoyadorlik va tadbirkorlik vazifalarini birga qoʻshib, ish yurituvchi oʻrta burjuaziya qatlamidan hamda mayda burjuaziyadan tashkil topgan. Rivojlanayotgan mamlakatlarda burjuaziya turli qatlamlarining shakllanishi jamiyatni modernizatsiya qilish jarayoni bilan bevosita bogʻliqdir. Sotsialistik tuzum oʻrnatilgan mamlakatlarda burjuaziya sinf sifatida tugatilgan edi. Bunday mamlakatlarda bozor iqtisodiyoti va fuqarolar jamiyatining shakllanishi jarayonida xususiy mulkdorlar va tadbirkorlardan iborat ijtimoiy qatlam qayta tiklanmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Burjuaziya