Jiruft

Jiruft (, ) Eronning Kirmon ustoni Jiruft shahristoni Markaziy tumandagi shahar. Ham shahriston, ham tuman markazi vazifasini bajaradi. Kirmon shahridan  janubda va 91-yoʻl orqali Tehrondan  janubda joylashgan.

Oʻtmishda Sabzavoron deb ham atalgan va juda unumdor yer boʻlgani uchun Hindi kuchak (Kichik Hindiston) nomi bilan tanilgan. Jiruftda topilgan tamaddun eng qadimgi insoniyat tamaddunlardan biri (baʼzilarning fikriga koʻra, eng qadimgisi) va bu tamaddundan olingan qoʻlyozmalar Mesopotamiyada topilgan mixxat yozuvidan oldin boʻlgan.

Aholisi 
2006-yilgi aholini milliy roʻyxatga olish vaqtida shahar aholisi 19 926 xonadonda yashovchi 95 031 kishini tashkil qilgan. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 25 589 ta xonadondan iborat 111 034 kishi bor edi. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 39 855 ta xonadonga boʻlingan 130 429 kishi istiqomat qilgan.

Geografiyasi 
Jiruft keng tekislikda, Halil daryosida, Jabal-Barez togʻ tizmasining janubiy chekkasida, ikki daryo bilan oʻralgan. Shaharning oʻrtacha balandligi dengiz sathidan taxminan  balandlikda. Shaharning ob-havosi yozda juda issiq – bu Eronning eng issiq joylaridan biri, ammo qishda harorat moʻtadil.

Shaharning yuqori oqimida (Jiruftdan 40 km shimoli-sharqda) Halil daryosida (Halilrud) katta toʻgʻon (Jiroft toʻgʻoni) mavjud. 1992-yildan buyon faoliyat yuritmoqda. 410 million kub metrdan ortiq suv omboriga ega boʻlib, quyi oqimdagi 14200 gektar maydonni sugʻoradi va elektr energiyasi ishlab chiqaradi.

Arxeologiyasi

Jiruft madaniyati 
Jiroft madaniyati hozirgi Eronning Seyiston va Kirmon ustonlari hududida joylashgan erta bronza davri (miloddan avvalgi III ming yillik) arxeologik madaniyati deb taxmin qilinadi. Gipoteza Eronda konfiskatsiya qilingan va koʻpchilik tomonidan Eron janubidagi Jiruft hududidan olingan deb qabul qilingan artefaktlar toʻplamiga asoslanadi, deb xabar beradi 2001-yilda Eron onlayn axborot xizmatlari.

Jiruft manzilgohining taxminiy oʻrni zamonaviy Jiruft yaqinidagi, Halilrud boʻyidagi Kunar Sandal hududi hisoblanadi. Shahri Suxta (Yongan shahar), Tepe Bampur, Espiedej, Shahdod, Tali Iblis va Tepe Yahya ham ushbu madaniyatga aloqador manzilgohlar hisoblanadi.

Jiruftning mahalliy tili jiruftiy boʻlib, garmsiriy deb ham ataladi. Garmsiriy shimoldagi Halilrud daryosi vodiysidan janubdagi Hurmuz boʻgʻozigacha choʻzilgan bir-biriga yaqin dialektlarning davomidir.

Soʻnggi topilmalar 
Erondan olingan xabarda aytilishicha, „Jiruft yaqinidagi Halilrud hududi 2002/2003-yillar orasida [xabarda] minglab musodara qilingan dafn buyumlari, ayniqsa, Halilrud nekropollaridan ishlangan xlorit oʻyib ishlangan idishlar“ ommaga eʼlon qilingan.

2003-yil fevral oyidan beri arxeologlar Mahtoutobod deb nomlagan nekropoldan koʻplab artefaktlarni topdilar. Masalan, bitta qabrda „hayvon suyaklari va oziq-ovqat nazrlari, kulolchilik buyumlari, tosh va mis buyumlar … [borligini koʻrsatuvchi] izchil madaniy va xronologik asos, miloddan avvalgi 2400—2200-yillarga“ borib taqaladi.

Yaqin atrofdagi ikkita tepalik ham qazilgan, ular Kunar Sandal janubiy va shimoliy deb nomlangan. Janubiy tepalik haqidagi 2013-yilgi tadqiqot maqolasida aytilishicha, 2006—2009-yillar davomida olib borilgan ishlar „eramizdan avvalgi IV ming yillikka oid uchta ketma-ket turar-joy qoldiqlarini ochib bergan“.

2014-yilda yana qazish ishlari boshlandi va „murakkab va goʻzal“ sanʼat asarlari va jamiyatda bir nechta yozuv tizimi mavjudligini isbotlovchi artefaktlar topildi. National Geographic maʼlumotlariga koʻra, tepaliklarning mazmuni muhim:

Ularda ikkita yirik meʼmoriy majmua qoldiqlari borligi maʼlum boʻldi. Shimoliy tepalikda diniy bino, janubda esa mustahkam qal’a qoldiqlari mavjud edi. Koʻp oyoqli choʻkindi ostida koʻmilgan tepaliklar etagida kichikroq binolarning qoldiqlari bor edi. Taxminlarga koʻra, bu ikki tepalik bir vaqtlar plato boʻylab koʻp chaqirimlarga choʻzilgan birlashgan shahar manzilgohining bir qismini tashkil etgan … [artefaktlar] "miloddan avvalgi 2500 va 2200 yillarga toʻgʻri keladi. Ular „mukammal tamaddun rivojlanishining dalilidir“.

Transporti 
Jiruftga bir necha kilometr shimoli-gʻarbda joylashgan Jiruft aeroporti xizmat koʻrsatadi.

Galereya

Eslatmalar

Manbalar

Havolalar  
jiroft city website اطلاعات در مورد جیرفت  
مستند تمدنی گم شده lost civilization documentary with Roger Matthews (archaeologist) on YouTube
 Konar Sandal archaeological site 3000 BC

Kirmon ustoni shaharlari

Eronning arxeologik manzilgohlari