Ingiloylar

Ingiloylar (; ) Gruzin tilining Ingiloy shevasida soʻzlashuvchi Gruzinlar etnografik kichik guruhidir. Ingiloylar Saingilo (avvalgi nomi Hereti) shimoli-gʻarbiy Ozarbayjondagi madaniy va tarixiy hududning tub aholisidir.

Tarixi 
Anʼanaviy maʼlumotlarga koʻra, irsiylarning (yaʼni ingiloylar) nomi Alazani daryosida Hereti shahriga (keyinchalik Xoʻranta nomi bilan atalgan) asos solgan Thargamosning oʻgʻli, afsonaviy patriarx „Qahramon“ nomidan kelib chiqqan. Kavkaz Albaniyasining tanazzulga uchrashi bilan bu hudud asta-sekin Iberiya qirolligi tarkibiga qoʻshilib, uning gersogligidan tashkil topgan. V asr davomida uning xalqlari oxir-oqibat gruzinlarga assimilyatsiya qilingan.

Arablar istilosi davrida mintaqa Gruziya madaniy va siyosiy taʼsiri ostidagi alohida qirollik edi. Oxir-oqibat Hereti Kaxeti qirolligi tarkibiga kirdi. Ikkinchisi 1104-yilda Gruziya Qirolligi tarkibiga qoʻshilgan. Oʻrta asrlarda Heretida yettita gruzin maktabi faoliyat yuritgan, ularda ilohiyot, falsafa, orfografiya, cherkov tarixi, Gruziya tarixi kabi darslar mavjud edi. 15-asrda „Gereti“ atamasi asta-sekin siyosiy nomenklaturadan yoʻqoldi va „Kaxeti“ soʻzi bilan almashtirildi.

17-asr boshlarida Fors shohi Safaviylar hukmdori Abbos I bu yerlarni Kaxetidan olib, Dogʻistonning feodal urugʻlariga berdi. Saingiloda Avarlar va Tsaxur jangchilari tomonidan oʻtkazilgan bosqinlar natijasida ingiloylar Dogʻiston hukmdorlarining qullariga aylandilar. Shu tariqa, asta-sekin tinch yoki dushmanlik yoʻli bilan bu qabilalar Saingiloga oʻrnashib, mustamlaka qilib oldilar. Elisu sultonligi barpo etilgandan keyin ham bosqinchilar birgalikdagi saʼy-harakatlar bilan mintaqani islomlashtirishga kirishdilar.

1801-yildan keyin, Kartli-Kaxeti (sharqiy Gruziya) Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgach, mintaqa 2000-yilda tugadi. 1803-yilda imperatorlik ruslar tomonidan bosib olingan Saingilo dastlab Tiflis gubernatorligining Zakatal okrugi tarkibiga kiritilgan. 1918-yildan 1920-yilgacha Gruziya Demokratik Respublikasi (DRG) va Ozarbayjon Demokratik Respublikasi (ADR) ham hududlarni oʻz hududi deb daʼvo qilgan, ammo bu nizo hech qachon qurolli toʻqnashuvga olib kelmagan. 1920-yilda ADR qulaganidan keyin Sovet Rossiyasi va Ozarbayjon SSR uni Gruziyaning bir qismi sifatida tan oldi, hukumati bu yerlarga maʼlum darajada ichki avtonomiyalar berdi. 1921-yilda Qizil Armiyaning Gruziyaga bostirib kirishidan soʻng bu hudud markaziy [[Sovet Ittifoqi] tomonidan rasman Ozarbayjon SSR 1922-yilda Moskvada kommunistik hukumat yurisdiktsiyasi va nazoratiga oʻtkazildi.

Aholisi

Demografiyasi

Taxminan 2009-yil 
2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, gruzinlar soni rekord darajada kamaygan – 9900 kishi. Ularning aksariyati Qax tumani (7447 kishi) yoki Boku shahrida (2226 kishi) yashaydi.

Tili 

2010-yillarning oʻrtalarida Ozarbayjonda ingiloy shevasini yozib olish uchun lotin grafikasi asosidagi alifbo ishlab chiqildi.

Alfavit yozishmalar jadvali:

Ixtiyoriy ravishda C c (ჯ), Ә ә (ე̈), I ı (ი̈), F f (ჶ), Dz (ძ) harflari ham qoʻllanadi. Alifboning ayrim versiyalarida Q q oʻrniga 'K k' belgisi qoʻllanadi.

Sanoq tizimi 
Gruziya lahjasi sifatida ingiloylar 30 dan 99 gacha boʻlgan raqamlar uchun 20 tayanch sanoq sistemasidan, fransuzcha va baskcha raqamlar uchun esa 80 dan 99 gacha oʻxshash tizimdan foydalanadilar. Gruzin tilidan faqat baʼzi soʻzlarning talaffuzi bilan farq qiladi.

Geografik taqsimoti 
Bugungi kunda ingiloylarning aksariyati oʻzlari Saingilo deb ataydigan hududda istiqomat qilishadi, bu anʼanaviy ravishda Ozarbayjonning zamonaviy shimoli-gʻarbiy qismida ingiloylar (Heretian) xalqi yashaydigan madaniy hududning nomi. Saingilo hududi – 4780 km2 hududi – anʼanaviy ravishda Balakan, Zaqatala va Qax tumanlarini oʻz ichiga oladi.

Taniqli ingiloylar 
 Mose Janashvili (1855–1934), Gruzin tarixchisi, etnografi va tilshunosi.

Manbalar

Izohlar

Kitob manbasi 
 Akiner, Shirin (1986). Islamic Peoples of the Soviet Union: An Historical and Statistical Handbook. 2nd ed., 251–252. London: KPI.
 Bennigsen, Alexandre, and S. Enders Wimbush (1986). Muslims of the Soviet Empire: A Guide, 208–209. Bloomington: Indiana University Press.
 Changashvili, G. Z. (1970). Saingilo: Geographic-historical Study (in Georgian). Tbilisi.
 Dumbadze, M. (1953). Iz istorii Vostochnoi Kakhetii (Saingilo) (From the history of Eastern Kakheti [Saingilo]). Tbilisi.
 von Plotto, A. (1870). „Priroda i liudi Zakatal’skogo okruga“ (Ecology and people of the Zakatal district). Sbornik Svedenii o Kavkazskikh Gortsakh (Tbilisi) 4.

Tashqi havolalar 
 Şirinbəy Hacıəli (2007), Şimal- Qərbi Azərbaycan: İngiloylar (I kitab: ən qədim zamanlardan XIII əsrin ortalarınadək)