yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Endoderma

Endoderma (endo… va derma) – oʻsimliklarda birlamchi poʻstloqning oʻq organlari markaziy silindriga yondosh boʻlgan bir qator joylashgan hujayralardan iborat ichki qavati. Poyada endoderma kam ixtisoslashgan, ikkilamchi kraxmalga ega. Ildizda endoderma hujayralari poʻstida yoʻgʻonlashuv – Kaspari belbogʻi boʻladi. Kaspari belbogʻi tarkibidagi suberin va lignin moddasi hujayra poʻstining suv va ion oʻtkazmasligini taʼminlaydi. Faqat endodermaning ayrim hujayralari yupqa poʻstli boʻlib, suv oʻtkazadi (oʻtkazuvchi hujayralar). Endoderma – birlamchi poyadan oʻtkazuvchi naylar va teskari yoʻnalishda moddalar oqishini boshqarish vazifasini bajaradi.

Hayvonlarda – boʻshliqichlilar tipiga mansub hayvonlarda tana devorining ichki tomonida bir qator boʻlib joylashgan hujayralar qavati, ichki gastral boʻshliqni oʻrab turadi. Hazm qiluvchi – muskul va bezli hujayralardan iborat. Hazm suyuqligi ishlab chiqarish va oziqni hazm qilish vazifasini bajaradi.

Biologiya
Endokard

Endokard (endo... va yunoncha — yurak) — yurak devorining ichki qavati; yurak muskul qavatining ichki yuzasini qoplab turadigan yupqa parda. Endokard talaygina elastik tolalar, silliq muskul tolalari kollagenli biriktiruvchi toʻqimadan tuzilgan.  Endokard pardasining ichkari (qorincha va boʻlmacha boʻshliqlari)ga qaragan yuzasi endoteliy bilan qoilangan, shu sababdan yurakning ichki yuzasi silliqboʻlib koʻrinadi.  Endokard yurakning hamma boʻlimlarini bir xilda qoplamagan, yurak qulogʻida — qorinchalarida endokard birmuncha yupqa, boʻlmachalarning ichki yuzasida esa bir oz qalin boʻladi, shu sababli u tiniqroq koʻrinadi.  Endokardda nerv oxirlari koʻp.  Endokard atrioventrikulyar teshiklar hamda aorta va oʻpkaning boshlanish joyidagi teshiklarda burma (dublikatura) hosil qilib, atrioventrikulyar (tavaqali) yarimoysimon klapanlarni vujudga keltiradi.  Endokardning yalligʻlanishi endokardit deyiladi.

Kardiologiya
Endokardit

Endokardit — endokardning yalligʻlanishi. Odatda, miokardning yalligʻlanishi (endomiokardit) bilan birga kechadi. Kelib chiqishiga koʻra, revmatizm (revmatik endokardit) va sepsis (septik  endokard), shuningdek, zaxm, sil va shikastlanish oqibatida rivojlanadigan  Endokard farqlanadi.  Endokardda koʻpincha yurak klapanlari (miokard infarktida) zararlanib, funksiyasi oʻzgaradi, bu yurak poroklarita olib keladi.  Endokardning turli shakllarida yurak klapanlari turlicha (masalan, revmatik  endokardda mitral klapan; septik va zaxm  endokardida aortal klapan) zararlanadi.

Endokard oʻtkir, baʼzan xavfli, oʻrtacha oʻtkir, surunkali kechadi. Kasallikning klinik belgilari uning etiologiyasiga bogʻliq. Revmatik  endokard asta-sekin boshlanadi, lohaslik, toliqish, bir oz harorat koʻtarilishi, yurak urishining tezlashuvi va shu sohada noxush ogʻriq kuzatiladi; auskultatsiya chogʻida yurakda oʻziga xos shovqin eshitiladi, puls tezlashadi.

Septik endokardda dastlab salgina harorat koʻtariladi, keyinchalik shamollash aralash qattiq isitma tutadi; teri rangsizlanadi, koʻp terlash, qamqonlik alomatlari kuzatiladi; eritrotsitlarning choʻkish tezligi ortadi, puls tezlashadi, yurak oʻlchamlari kengayadi, yurakda shovqin, aortal yetishmovchilik vujudga keladi. Septik endokardda emboliya, buyrak, miya tomirlarining zararlanishi va boshqalar asoratlar rivojlanishi mumkin.

Davo kasallikning shakli, kechishi va belgilariga qarab tayinlanadi.

Oldini olish. Endokardga sabab boʻladigan kasalliklar (revmatizm, angina va boshqalar)ni oʻz vaqtida davolashdan iborat.

Tibbiyot
Endokrinologiya instituti

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi Endokrinologiya ilmiy-tadqiqot instituti — ilmiy tekshirish muassasasi. 1957-yil Oʻlka tibbiyoti ilmiy tekshirish instituti nomi bilan Toshkentda tashkil etilgan. 1989-yildan hozirgi nomda. Endokrin bez kasalliklarini eksperimental va klinik usullar yordamida oʻrganadi va davolaydi. Institutning asosiy ilmiy yoʻnalishi Oʻzbekistonda yod yetishmovchiligi holatini bartaraf etish, qandli diabet kasalligi, uni oldini olish va davolash, asoratlarini bartaraf etishning samarali usullarini ishlab chiqish, bolalar va oʻsmirlarda kuzatiladigan endokrin xastaliklarni oʻrganish va amaliyotga tadbiq etish (pakanalik, qandli diabet, buyrak usti bezi va jinsiy bezlar), gipofiz, birlamchi giperparatireoz, qalqonsimon bez xastaliklari, jinsiy rivojlanishdan orqada qolishning zamonaviy diagnostikasi, shuningdek, respublikada endokrinologik xizmatni tashkil qilish masalalari  va hokazoga oid.

Institutda 6 ilmiy laboratoriya., tashkiliyuslubiy boʻlim, kutubxona, vivariy va 246 oʻringa moʻljallangan klinika bor. Klinikada 12 boʻlim, maslahat poliklinikasi, biokimyoviy laboratoriya., funksional diagnostika, yadro tibbiyot boʻlimi, dorixona, rentgen, ultratovush tashxisi, gastroduodenoskopiya va stomatologiya xonalari bor.

Institutning jarrohlik boʻlimida yiliga 700 ga yaqin (qalqonsimon bez, qalqonsimon bez oldi bezlari, buyrak usti bezi, meʼda osti bezi va jinsiy bez xastaliklari) operatsiya qilinadi.

Institut faoliyati A. A. Asqarov, Yo. X.Toʻraqulov, R.QIslombekov, E.Gʻ. Qayumov, N.S.Kelginbayev, N.R.Rahimov, S.A.Maʼsumov, Sh.Sh.Ilyosov va S.I.Ismoilov kabi olimlar nomi bilan bogʻliq.

Endokrinologiya institutida Toshkent tibbiyot pediatriya institutining Bolalar endokrinologiyasi (rahbar professor S.I.Ismoilov) va Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutittt E. kafedralari mavjud boʻlib, ular respublikaning boshqa tibbiyot institutlari kafedralari (1 va 2 Toshkent tibbiyot akademiyasi, shuningdek, Andijon, Buxoro, Samarqand tibbiyot institutlari) bilan hamkorlikda faoliyat koʻrsatadi.

Institutda doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalarini himoya qilish boʻyicha ixtisoslashgan ilmiy kengash bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Kardiologiya
Tibbiyot
Ilmiy markazlar
Shifoxonalar
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Davolash profilaktika muassasalari‎
Tashkilotlar
Endokrinologiya
Alifbo bo‘yicha shifoxonalar‎
Endometrit

Endometrit (endo… va yunoncha bachadon) – bachadon shilliq qavati – endometriyning yalligʻlanishi. Endometritni septik infeksiya (streptokokk, stafilokokk, gonokokk, ichak tayoqchasi) va boshqalar mikroorganizmlar qoʻzgʻatadi. Endometrit soʻzak, sil kasalliklari oqibatida ham yuzaga keladi. Bachadonga infeksiya qon va limfa yoʻllari orqali oʻtadi. Endometrit oʻtkir va surunkali kechadi. Kasallik belgilari abort yoki tugʻruqdan keyin 3—4 kuni yuzaga chiqadi. Bachadonda qon va yoʻldosh qoldiqlarining qolib ketishi kasallik avj olishiga sabab boʻladi. Endometritda bemor isitmalaydi, eti uvushadi, ishtahasi pasayadi, bosh va qorinning pastki qismi ogʻriydi. Oʻtkir endometritda bachadon yumshoq, shishgan, palpatsiyada ogʻriqli, ajraladigan chiqindi hidli boʻladi. Surunkali endometritda hayz koʻrish buziladi. Bachadon qattiqlashgan, kattalashgan, ogriqsiz, undan ajraladigan chiqindi yiringli boʻladi.

Oldini olish. Chilla davrida ayolni infekpiyadan saqlash va toʻgʻri parvarish qilishdan iborat. Davo bemorning ahvoliga, kasallik belgilariga qarab tayinlanadi.

 

Tibbiyot
Endoparazitlar

Endoparazitlar (yunoncha endo… va ragazpok – tekinxoʻr), ichki parazitlar – xoʻjayin hayvon yoki oʻsimlik toʻqimalari, ichki organlarida yashab, uning hisobiga hayot kechiruvchi organizmlar. Endoparazitlarga viruslar, bakteriyalar, koʻpgina zamburugʻlar, eng sodda hayvonlar va gijjalar kiradi. Baʼzi endoparazitlar rivojlanishining ayrim davr (bosqich)larini xoʻjayin organizm ichida oʻtadi. Masalan, oʻsimlik bitlari (shiralar) tanasida afidiidlar oilasining vakillari, kuzgi tunlam va boshqalar, kemiruvchi tunlamlarda – apanteles, rogas, mikroplitis, taxin pashshalar va boshqalar, noʻza tunlami (koʻsak qurti)da apanteles, anilasta, ambliteles va boshqalar parazitlik qiladi; trixogramma lichinkalari (koʻpgina tangaqanotli kapalaklar) tuxumida rivojlanadi va boshqalar endoparazitlardan madaniy oʻsimliklarni zarakunandalardan himoya qilishda foydalaniladi (qarang Parazitizm).

Manbalar 

 
Parazitologiya
Endoplazmatik toʻr

Endoplazmatik toʻr, endop lazmatik retikulum — eukariotlar hujayrasining membranali umumiy organoidi. AQSH olimi K.Porter fibroblastlar endoplazmasida kashf etgan (1945). Uning nafis tuzilishi elektron mikroskop kashf etilganidan keyin oʻrganilgan. Endoplazmatik toʻr hujayrada oʻzaro tutashgan bir qavat membrana bilan sitoplazmadan chegaralangan mayda vakuolalar va naychalar sistemasidan iborat. Endoplazmatik toʻr qalinligi 5— 7 nm, koʻpincha yadroning tashqi membranasi va hujayra membranasi bilan tutashgan. Endoplazmatik toʻr silliq (agranulyar) va donador (granulyar) boʻladi. Silliq Endoplazmatik toʻr membranasida ribosomalar boʻlmaydi. Silliq Endoplazmatik toʻr lipidlar horil boʻlishi va toʻplanishida, glikogen almashinuvida, triglitseridlar, steroid gormonlar sintezida, zaharli moddalar toʻplanishi va ajratilishida qatnashadi. Muskul tolalaridagi silliq Endoplazmatik toʻr sarkoplazmatik toʻrni hosil qiladi. Bu toʻr Sa ionlarini otib chiqarish yoki tuplash orqali muskullarning qisqarishi va boʻshashini boshqarib turadi. Donador Endoplazmatik toʻr membranasi ribosomalar joylashgan naychalar va yassi qopchiqlardan iborat. Donador Endoplazmatik toʻr membranalariga birikkan ribosomalar kompleksi — poliribosomalarda oqsil sintezlanadi. Sintezlangan oqsillar Golji kompleksiaa toʻplanadi yoki hujayradan tashqariga chiqariladi. Sintezlangan oqsillar dastlab donador Endoplazmatik toʻr naychalariga tushib, u yerdan ATF sarfi hisobiga hujayraning boshqa qismlariga tashilishi yoki naychalarda toʻplanib, modifikatsiyaga uchrashi mumkin. Donador Endoplazmatik toʻr oqsil sintezlaydigan organlar (meʼda osti bezi, soʻlak bezlari va boshqalar) hujayrasida koʻp boʻladi; ixtisoslashgan murtak hujayralarida boʻlmaydi.

 

Tibbiyot
Endoskopiya

Endoskopiya (endo... va skopiya — koʻrish) — kovak, ichi boʻsh aʼzolar (meʼda, toʻgʻri ichak, qovuq, bronxlar va boshqalar)ni optik asbob (endoskop) yordamida koʻrib, tekshirish usuli. Bronxoskopiya (bronxlarni), gastroskopiya (meʼdani), sistoskopiya (qovuqni), kolonoskopiya (yoʻgʻon ichakni) va boshqalar aʼzolarni tekshirish xillari bor. Endoskopiya kasallikni aniqlash (meʼda-ichak yarasi, oʻsmalari, sistit, kolit, bronxit, oʻsmalardan gistologik tekshirishga biopsiya — toʻqima boʻlagini olish) va davolash (yot jismlarni olib tashlash, polip, qonayotgan yaralarni kuydirish) maqsadida qoʻllanadi.

Tibbiyot
Endoteliy

Endoteliy - qon va limfa tomirlarining, yurak bo'shliqlarining ichki yuzasini qoplaydigan mezenximal kelib chiqishga ega, bir qavatli yassi hujayralar.

Asosiy ma'lumotlar 
Zamonaviy tushunchalarga ko'ra, endoteliy faqat baryer yoki filtr emas. Endoteliy faol endokrin organ bo'lib, tanadagi eng katta organ bo'lib, barcha to'qimalarda diffuz tarzda tarqalgan. Endoteliy qon ivishini nazorat qilish, tonus va qon bosimini tartibga solish, buyraklarning filtrlash funksiyasi, yurakning qisqarish faolligi va miyaning metabolik ta'minoti uchun muhim boʻlgan moddalarni sintez qiladi. Suv, ionlar, metabolik mahsulotlarning tarqalishini nazorat qiladi. Oqayotgan suyuqlikning mexanik ta'siriga, qon bosimiga va tomirning mushak qatlami tomonidan yaratilgan javob tarangligiga javob beradi. Kimyoviy va anatomik shikastlanishga sezgir bo'lib, bu aylanma hujayralarning agregatsiyasi va adgeziyasi (yopishishi) kuchayishiga, trombozning rivojlanishiga, lipid konglomeratlarining cho'kishiga olib kelishi mumkin.

Tuzilishi 
Uning hujayralari kuchli qattiq birikmalar bilan bog'langan, ularning shakllanishi astrositlar bilan aloqa qilish natijasida yuzaga keladi. Endoteliy - qon tomirlari devorining chuqur qatlamlaridan qon oqimini ajratib turadigan qon tomirlarining ichki qoplamasi. Bu to'qima hosil qiluvchi epiteliy hujayralarining doimiy monoqavati bo'lib, odamlarda massasi 1,5-2,0 kg ni tashkil qiladi. Endoteliy doimiy ravishda juda koʻp miqdordagi eng muhim biologik faol moddalarni ishlab chiqaradi va shu bilan inson tanasining butun maydoniga tarqalgan gigant parakrin organ hisoblanadi.

Funksiyalari 
Endotelial hujayralar qon tomir tizimining koʻplab funksiyalarini bajaradi, masalan:

 Qon bosimini nazorat qilish uchun vazokonstriksiya va vazodilatatsiya
 Trombin va fibrin kabi qon ivish komponentlarini regulyatsiya qilish
 Angiogenez (yangi qon tomirlarining shakllanishi)

Endoteliy ham eng muhim immun baryer funksiyasini bajaradi  .

Kasalliklar 
Endotelial disfunktsiya bilan bog'liq kasalliklar:

 ateroskleroz ;
 gipertoniya kasalligi ;
 koronar yetishmovchilik ;
 miokard infarkti ;
 diabet va insulinorezistentlik ;
 buyrak yetishmovchiligi ;
 irsiy va orttirilgan metabolik kasalliklar (dislipidemiya va boshqalar);
  yoshga oid endokrin buzilishlar;
 nafas olish o'pka patologiyalari ( astma );
 qorin bo'shlig'ining spayka kasalligi   .

Manbalar

Adabiyot 

 Эндотелий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Limfa sistemasi
Yurak qon-tomir sistemasi
Eneolit

Eneolit (lotincha — mis, misli va yun, — tosh), mis davri, mistosh davri — neolityaan jez asriga oʻtish davri (miloddan avvalgi 4—3 ming yilliklar). E. davrida insoniyat misdan ilk bor foydalana boshlagan. Ammo mis yumshoq va moʻrt edi, bu esa uni ishlatishni qiyinlashtirardi. Shuning uchun mis 100 ming yillab ishlatilib kelingan tosh qurollarni isteʼmoldan siqib chiqara olmadi. Shunga koʻra, bu davr mistosh davri ham deyiladi. E. davri arxeologik yodgorliklari Zarafshon quyi oqimida Kaptarning qumi, Katta Tuzkon makonlari, Sarazm, Namozgohtepa, Qoradepe (Turkmaniston) kabilarda qazib oʻrganilgan. Bu davrda odamlar dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Mehnat qurollari toshdan, suyakdan tayyorlangan. Kulolchilik ancha ravnaq topgan: idishlarga geometrik naqshlar solingan, odam va hayvon tasvirini solish ham odat boʻlgan. E. davri yodgorliklaridan qazish paytida pishirilgan loydan yasalgan koʻplab ayol haykalchalari (maʼbudalar) topilgan. Eneolit davri hususiyatlaridan biri shuki, bu davrda patriarxat davriga o'tish boshlandi, Metallurgiya, Ibodatxonalar, ketmon, Suniy Sug'orma dehqonchilik, chorvachilik, tikuvchilik kabi ixtirolar qilindi(arxeologiyadan hususiyat aytish kerak bo'lsa bundan foydalaning)  

Ad.:Gulyamov Ya.G., Islamov U.I., Askarov A.A., Pervobntnaya kultura v nizovyax Zarafshana. T., 1966; Masson V.M., Altshdepe, M., 1981.
Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni

Mexanikaning  saqlanish va aylanish qonuni — tabiatning eng muhim asosiy qonuniyatlaridan biri bo'ilib, unga koʻra, har qanday berk tizimda energiya yoʻqdan bor boʻlmaydi va yoʻqolib ketmaydi, faqat bir turdan ikkinchi turga aylanib turadi. Berk tizimda faqat konservativ (oʻzgarmas) kuchlar mavjud boʻlsa, tizimning toʻliq mexanik energiyasi oʻzgarmas qiymatga ega boʻlib qoladi, yaʼni kinetik energiya potensial energiyaga aylanib turadi va aksincha. Agar berk tizimda konservativ kuchlardan tashqari nokonservativ (oʻzgaruvchan) kuchlar (ishqalanish kuchlari) ham boʻlsa, tizimning toʻliq mexanik energiyasi vaqt oʻtishi bilan kamayib boradi. Natijada nomexanik energiyalar: issiqlik yoki kimyoviy, elektromagnit maydon energiyalari va boshqalar vaqt oʻtishi bilan ortib boradi. Ammo energiyaning barcha turlari yigʻindisi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmaydi. Tizimda sodir boʻlayotgan jarayonlarning tabiatiga qarab, Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni va a. q. turlicha ifodalanadi va matematik shaklda yoziladi. Klassik fizikada moddaning saqlanish qonuni tinch holatdagi massaning saqlanishini ifodalaydi. Holbuki, tinch holatdagi massa saqlanmasligi mumkin, chunonchi, shunday holda annigilyatsiya hodisasida roʻy beradi.

Barcha moddiy hodisalar uchun, ularning tabiati va xarakteridan, katta kichikligi, masshtabidan qatʼi nazar, E.s va a. q. eng asosiy qonunlardandir. Fan sohasidagi yangi gʻoyalar va faktlarda baʼzan E.s va a.q.ni inkor etuvchi ayrim fikrlar uchrab turgan. Chunonchi, radioaktivlik yoki yemirilish hodisalari E.s va a.q.ga qarshi kechadi degan fikrlar ham boʻlgan, ammo yuqoridagi radiaktivlik yoki yarim yemirilish materiyaning saqlanish qonuniga bo'ysunadi (o'sha materiya ham aslida energiya, faqat boshqa ko'rinishi). Lekin masalani tegishli ravishda nazariy va eksperimental tahlil qilish natijasida energiyaning saqlanish va aylanish qonuni va a.q. haqiqatan toʻgʻri va universal qonun ekanligi aniqlandi. Elementar zarralar, galaktikalar va metagalaktikalar dunyosida roʻy beruvchi hodisalarni oʻrganishda Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni va a.q. bilan bogʻliq ziddiyatlar va muammolar hozirgi zamon fizikasida har tomonlama tekshirilmoqda.

E.s va a.q.dan tashqari impulsning saqlanish qonuni, impuls momentining saqlanish qonuni va elektr zaryadning saqlanish qonuni, hokazo kattaliklarning saqlanish qonunlari bor. Ularning har biri qandaydir simmetriya xususiyati bilan bogʻlangan. Jumladan, Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni va a.q. vaqt simmetriyasi, vaqtning bir jinsliligi xususiyati bilan bogʻlangan (qarang Simmetriya).

 

Energetik materiallar
Energetika
Energetika sanoatining atrof-muhitga ta’siri
Energetika tashkilotlari
Energetika texnologiyalari
Energetika vazirlari
Energetikani rivojlantirish
Energiya iqtisodiyoti
Energiya manbalari
Energiya o'lchov birlilklari
Energiya sohasidagi ishbilarmonlar
Ensefalomiyelit

Ensefalomiyelit (yun. — bosh miya va — orqa miya) — bosh va orqa miyaning bir vaqtda yalligʻlanishi. E. koʻpchilik yuqumli va neyroallergik, toksik kasalliklarda markaziy nerv sistemasining zararlanishidan kelib chiqadi. E.ni viruslar ham qoʻzgʻatadi. E.da bosh va orqa miyada oq va kulrang moddalar, qon tomirlarning yalligʻlanishi, miyelin pardaning yemirilishi va boshqalar roʻy beradi. Miyelin parda boʻlmasa nerv tolalari orqali impulslar oʻtmay qoladi, natijada nerv tizimining koʻpgina boʻlimlari izdan chiqadi. E. odam va hayvonlarda (asosan, ot va boshqalar) uchraydi. U turli infekniyalar, intoksikatsiya oqibatida vujudga kelishi, shuningdek, mustaqil kasallik tarzida (mas, birlamchi oʻtkir tarqoq E.) kechishi mumkin. Shunga koʻra, neyrotrop viruslar qoʻzgʻatadigan birlamchi E. hamda biror yuqumli kasallikdan yoki ogʻir yuqumli kasallikka qarshi organizmga vaksina yuborilgandan soʻng yuzaga keladigan ikkilamchi E. ajratiladi.

Birlamchi E.ni neyrotrop viruslar qoʻzgʻatadi. Kasallik toʻsatdan boshlanib, bemor qattiq isitmalaydi, boshi, qoʻloyoqlari ogʻriydi, boshi aylanadi, qayt qiladi, koʻzi xiralashadi. Muskullar tonusi va reflekslar kuchayadi, baʼzi bemorlarning qoʻloyoqlari falajlanadi, harakatlari poymapoy boʻlib, gandiraklab yuradi, nozikroq harakatlarga (mas, yozish, kiyimini tugmalash va boshqalar) qoʻli qovushmay qoladi, qoʻloyoqlari qaltiraydi. Nafas olish va yutish faoliyati buziladi; bemor nutqi oʻzgarib, ravon gapira olmaydi, ovqat yeganda qalqiydi va hokazo. 2—3 oydan soʻng kasallik ancha yengillashadi, ammo harakatdagi oʻzgarishlar butunlay yoʻqolmaydi. Baʼzan E. faqat orqa miyaning oʻzida oʻtadi, bunda orqa miyani qaysi qismi zararlanganligiga qarab kasallikning klinik koʻrinishi ham unga xos boʻladi, mas, boʻyin qismida boʻlsa ikki qoʻl va oyoqlarda falajlar; bel qismida — ikki oyoqlarda periferik yoki atrofik "lanj, boʻsh" falajlar kuzatiladi.

Ikkilamchi E.ga kiradigan postvaksional E. kam uchraydi. U quturish kasalligiga qarshi emlangandan 10—20 kun oʻtgach paydo boʻladi. Bunda bosh va orqa miyadan tashqari periferik nervlar va bosh miya poʻstloqlari ham zararlanadi. Dastlab, bosh, soʻng bel ogʻrib, bemor isitmalaydi. Keyinchalik qoʻloyoqlar falajlanib, siydik tutiladi va hokazo. Oʻz vaqtida davolansa bemor sogʻayib ketadi.

Davosi. E.da bemor tezda kasalxonaga yotqiziladi va kasallik alomatlariga qarab doridarmon va boshqalar muolajalar buyuriladi.
Epaminond

Epaminond (Yeratetopyaz) (miloddan avvalgi taxminan 418—362) — yunon sarkardasi va siyosat arbobi. IV asrning 70—60-yillarida (Fivada 379 yildagi demokratik toʻntarishdan soʻng) Pelopid bilan birga Fiva davlati va demokratik asoslarda qayta vujudga kelgan Beotiya ittifoqini boshqargan. 371 yil qoʻshinni saflashning yangi usuli ("qiyshiq saf")ni qoʻllab Levktra jangida spartaliklar ustidan gʻalabaga erishgan, soʻngra beotiyaliklarning Peloponnesga bir necha bor qilgan hujumlari (370/369 Pelopid bilan, 369, 367 va 362)ga rahbarlik qilgan. Mantineya yaqinidagi soʻnggi jangda Epaminond gʻalaba qozongan boʻlsada, oʻzi ogʻir yarador boʻlib, soʻng vafot etgan.
Epigramma

Epigramma (yun. — ustki yozuv) — kichik hajviy sheʼr. Yunonistonda ibodatxona va haykallarga oʻyib yozilgan sheʼriy parchalar Epigramma deb atalgan. Ularda maʼbudlar va qahramonlar madh etilgan, baʼzan E.lar hikmatli iboralarni ham qamrab oladi. Birinchi yunon Epigrammalar antologiyasi miloddan avvalgi 1 a.da tuzilgan va IV-X asrlarda toʻldirilgan; natijada 16 kitobdan iborat majmua vujudga kelgan ("Palatin antologiyasi", 4000 ga yaqin Epigramma). Lotin adabiyotida Epigramma janri miloddan avvalgi 2— 1larda paydo boʻlgan. Yangi davr adabiyotida, xususan, klassitsizm sheʼriyatida Epigramma uncha katta boʻlmagan hajviy sheʼr boʻlib, odatda, bironbir shaxsga qarshi yoʻnaltiriladi. Soʻnggi davr shoirlari ham Epigramma janriga murojaat qilganlar, Oʻzbek adabiyotida H.H.Niyoziy ("Bir eshon oʻpkasi", "Bir sharmanda tilidan"), Gʻ.Gʻulom ("Obakidandon", "Istaklarim") va boshqalar bir qancha Epigrammalar yozganlar.
Epigraf

Epigraf (yun. — ustki yozuv) — 1) Yunonistonda qabrtoshlari ustidagi yozuv; 2) adabiy asar yoki uning biror qismi (bobi)ning tepasiga yozib qoʻyilgan va shu asar yoki qism (bob) mazmunini ifodalaydigan, asosiy yoʻnalishini belgilab beradigan teran maʼnoli ibora, maqol, matal, hikmatli soʻz, qoʻshiq, sheʼr yoki oʻzga bir manbadan olingan parcha. Jahon adabiyotida epigraf XV asr boshlarida paydo boʻlgan. XIX asr romantiklari asarlarida ham epigraf koʻp uchraydi. J. Russo, A. Stendal, Johann Wolfgang von Goethe, Friedrich Schiller, Aleksandr Pushkin, Mixail Lermontov, Nikolay Gogol, Lev Tolstoy, shuningdek, oʻzbek adabiyotida Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qahhor, Omon Muxtor va boshqalar epigraf sanʼatidan mohirona foydalanganlar. Epigraf iqtibos yoki koʻchirmaning barcha xususiyatlariga ega boʻlib, asosiy matnga oʻziga xos kirish vazifasini oʻtaydi. Ularsiz baʼzan badiiy asarning mohiyatini anglash mumkin boʻlmay qoladi. Parodiyalarda ham epigraf qoʻllanadi.

 

Yozuvlar
Epigrafika

Epigrafika (yun.— bitik) — qattiq jismlar — tosh, metall, sopol va boshqalardagi, asosan, qadimiy va oʻrta asrlarga oid yozuvlar (bitiklar)ni toʻplash, nashr etish va sharhlash bilan shugʻullanuvchi yordamchi tarix fani. Adabiyotda epigrafik yodgorliklar deb qadimiy bitiklar aytiladi. Uygʻonish davrnda, antik va sharq tarixiga umumiy qiziqish kuchayishi munosabati bilan vujudga kelgan. Dastlab Epigrifika faqat Italiya, Gretsiya, Shim. Afrika va Falastinda topilgan qadimiy yozuvlarni oʻrgangan (qarang Paleografiya). qadimiy turkiy tillarga oid yozma yodgorliklar ham noyob epigrafik yodgorlik sanaladi (qarang Urxun-Yenisey yozuvlari).

 

Tarixiy fanlar
Yozuv
Epidemik parotit

Epidemik parotit – oʻtkir yuqumli virusli kasallik. Soʻlak bezlari (ayniqsa, quloq oldi bezi)ning yalligʻlanishi bilan kechadi kasallik hisoblanadi. Filtrlanuvchi viruslar qoʻzgʻatadi. Havo yoʻli orqali, bemor foydalangan turli idishlardan yuqadi. Epidemik parotit hamma yoshdagi kishilarda, (1-1,5 yoshda 95% holat) koʻproq 5—15 yoshdagi bolalarda uchraydi. Inkubatsion davri 18—20 kun. Epidemik parotit da bosh ogʻriydi, gavda temperaturasi koʻtariladi. Ogʻirroq hollarda bemor burnidan qon keladi, qusadi, tirishadi. Kasallikning 2—3 kuni quloq oldi bezi shishib, u quloqning bir tomoniga, 1—2 kundan keyin esa ikki quloq atrofiga oʻtadi. Ogʻiz ochilganda, ovqat chaynalganda ogʻriq seziladi. Kasallik 8—10 kun davom etadi. Kasallik yumshoq miya pardasining yalligʻlanishi koʻrinishida ham oʻtishi mumkin. Bu shaklida bolalar qusadi, boshi qattiq ogʻriydi va meningit belgilari paydo boʻladi. Nevrit, otit kabi asoratlar qoladi.

Davosi: issiq kompress qilinadi. UVCH buyuriladi. Suyuq ovqatlar, vitaminlar beriladi. Ogʻiz borat kislota eritmasi bilan chayiladi.

Virusologiya
Epidermofitiya

Epidermofitiya (epidermis va yun. — oʻsimlik) — terining zamburut kasalligi. Dermatofit zamburugʻlari (3 turi) qoʻzgʻatadi. E. bir necha xil boʻladi. Oyoq panjasi E.sida koʻproq tirnoklar kasallanadi. Kasallik manbai E. bilan ogʻrigan bemor hisoblanadi. Bu xil E. odamga begona poyabzal, paypoq, ichki kiyim kiyganda, tirnoq oladigan qaychi va hokazodan foydalanganda, shuningdek, oilada, hammomda, choʻmiladigan joylardan yuqishi mumkin. Unga koʻpincha oyoq terlashi, qavarishi, bichilishi, venalarning varikoz kengayishi va boshqalar sabab boʻladi. Kasallik qoʻzgʻatadigan zamburugʻ salgina shilingan oyoq barmoqlari orasiga kirib olgach, oʻsha joy shoʻralab, poʻst tashlaydi, soʻngra ichi suyuqlikka toʻla pufakchalar paydo boʻlib, ular yoriladi va ichidan suyuqlik chiqadi ( u dastlab tiniq boʻlib, keyinchalik xiralashadi), eroziyalar hosil boʻladi, keyin qora qoʻtir bilan qoplanib, maʼlum vaqtdan soʻng tushib ketadi va yangiyangi pufakchalar paydo boʻlaveradi. Ular bir-biri bilan qoʻshilib kattalashadi, suvlanadi, yalligʻlanib qizaradi va qichishadi.

Barmoqlar orasi terisi qavatqavat boʻlib yumshab, oqarib turadi; burmalar osti yorilib, qattiq qichishadi, keyinchalik bu alomatlar asta-sekin kamaya borib, shu soha terisi bir oz quruqshab turadi. Bu bilan kasallik tuzalmaydi, aksincha davolanmasa, surunkali tus oladi; yoz kunlari botbot qoʻziydi. E. zamburugʻi tushgan tirnoq yuzida sariq dogʻ va chiziqchalar paydo boʻladi, keyinchalik tirnoq yumshab, uvalanib ketadi. Ana shunday tirnoqda va terining koʻchgan kepaklarida zamburugʻ ipchalari hamda sporalari boʻladi.

Rubrofitiyada oyoq panjasidan tashqari qoʻl panjasi, teri burmalari, yuz va badan kasallanadi. Kasallik manbai, uning yuqishi va tarqalishi oyoq panjasi E.siga oʻxshash.

Chov E.sida koʻproq chov, qoʻltiq va ayollarda koʻkrak bezi osti burmalari yalligʻlanib, toʻq qizil dogʻlar paydo boʻladi, qattiq qichishadi. Kasallik bemor yoki u ishlatgan buyumlar (mochalka, kleyonka, kiyimkechak) orqali yuqadi.

E.ni vrach davolaydi. Kasallik kechiktirib yuborilganda uni davolash ancha mudpkul. Shuning uchun E.ga xos dastlabki alomatlar paydo boʻlganda darhol vrachga uchrashish, bilarbilmas davo qilishga aslo yoʻl qoʻymaslik kerak; aks holda kasallik avj olib ketishi yoki ekzemaga oʻxshash allergik toshmalar toshishi mumkin. Shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy rioya qilish, shuningdek, begona poyabzal, paypoqlarni kiymaslik; badanni, xususan, koʻp terlaydigan teri burmalarini alohida sochiq bilan artib quritish, qoʻp terlashni davolash kerak.
Epizootologiya

Epizootologiya (epizootiya va... logiya) — chorva mollari, parrandalar va qushlar yuqumli kasalliklarining paydo boʻlishi, tarqalishi va ularni tugatish qonuniyatlarini oʻrganadigan fan; epizootiyaning oldini olish va unga qarshi kurashning ilmiy asoslangan choratadbirlarini ishlab chiqish bilan ham shugʻullanadi.

Umumiy va xususiy E.ga boʻlinadi. Umumiy E. epizootiyalar paydo boʻlishining sabablarini, ular rivojlanishi va soʻnishining umumiy qonuniyatlarini hamda epizootiyaning oddini olish va batamom yoʻqotish umumiy choratadbirlarini oʻrganadi. Xususiy E. ayrim yuqumli kasallikning xususiyatlarini oʻrganadi va unga qarshi kurash tadbirlarini ishlab chiqadi.

Hozirgi davrda E.ning asosiy muammolari qator yuqumli kasalliklarning davriylik sababi, oksil kasalligi, kuturish, kuydirgi, sil, brutsellyoz va boshqalar oʻta xavfli kasalliklarga qarshi kurash tadbirlarini nazariy asoslash, yuqumli kasalliklar evolyutsiyasi boʻyicha tadqiqotlar olib borish, mikrob tashuvchanlikni, shartli patogen mikroorganizmlar tomonidan chaqiriladigan yuqumli kasalliklarda epizootik jarayonni oʻrganish, epizootik jarayonning tabiiy hamda ijtimoiyiqtisodiy omillarini tadqiq qilish, epizootologik tadqiqotining yagona standart usullarini ishlab chiqish va boshqalar 16—17-asrlarda yuqumli kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilari maʼlum boʻlmasada, ularning yuqumliligi va har bir kasallik paydo boʻlishining oʻziga xos sababi borligi aniklangan. 1861-yil fransuz olimi L. Paster baʼzi yuqumli kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilarini kashf etgach, E. ilmiy asosda rivojlana boshladi.

Oʻzbekistonda E.ning rivojlanishi 1924-yilda akademik K.I.Skryabin nomidagi Oʻzbekiston veterinariya ilmiy tadqiqot instituti tashkil etilishi bilan bogʻliq. Oʻsha yillarda institut olimlari kuydirgi, otlarning manqa, qoramollarning oʻlat va plevropnevmoniyasi, qoʻylarning chechak va boshqalar yuqumli kasalliklarini tugatishda faol ishtirok etdilar. Dastlabki 10 yillikda institut Oʻrta Osiyo chorvachiligi uchun 10 dan ziyod biologik preparatlar ishlab chiqardi. 1934-yil In-tda E. boʻlimi tashkil etildi, 1937-yilda professor G.Obolduyev rahbarligida birinchi boʻlib Oʻzbekiston tumanlarining yuqumli kasalliklar boʻyicha epizotik holati toʻliq oʻrganildi va yuqumli kasalliklar tarqalishining epizootik xaritasi tuzildi. E. erishgan yutuqlar tufayli respublikada chorva mollarining sibir yarasi, oʻlat, kontagioz plevropnevmoniya va hokazo yukumli kasalliklari bartaraf etildi, ayrim kasalliklarning tarqalishi cheklandi.

Adabiyot 
 Parmonov M., Saidqulov B., Parmonov J., Epizootologiya, T., 1996.

Hoshim Nurmamatov.
Epikard

Epikard (epi… va yun. — yurak) — yurakning tashqi qavati. Yupqa biriktiruvchi toʻqimadan tuzilgan. Miokardni ustki tomondan qoplab turadi. Yurak tag tomonida Epikard buklanib perikardga oʻtib ketadi.

Manbalar 

Tibbiyot
Angiologiya
Yurak qon-tomir sistemasi
Epitsentr

Epitsentr (epi... va lotincha — doira markazi) — 1) zilzila oʻchogʻi markaziy nuqgasining yer sirtiga proyeksiyasi (q Gipotsentr). E.ning oʻrni seysmik st-yalarning qaydlari va yer sirtidagi vayronagarchiliklar darajasiga qarab aniqlanadi; 2) havo (yer osti, suv osti)da yuz bergan yadro portlashi markazining yer sirtiga proyeksiyasi. Bunday E.ning oʻrni maxsus asboblarning qaydlari va portlashdan hosil boʻlgan chuqurning markaziga qarab aniqlanadi.
Edward Victor Appleton

Edward Victor Appleton () (1892.6.9, Bradford — 1965.21.4, Edinburg) — angliyalik radiofizik. London qirollik jamiyati aʼzosi (1927). Kembrij universitetini tugatgan (1914). London universiteti (1924-1936), Kembrij universiteti professor (1936-1939), Buyuk Britaniya ilmiy tadqiqotlar departamenti kotibi (1939-1949). Edinburg universiteti rektori (1949-yildan). Asosiy ilmiy ishlari radiotoʻlqinlarning tarqalishi va soʻnishiga oid. 1924 va 1927-yilda ionosferaning radiotoʻlqinlarni qaytaruvchi ikki qatlamini eksperimental ravishda topdi. Ionosferani har tomonlama tekshirgan. Nobel mukofoti laureati (1947).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1892-yilda tugʻilganlar
6-sentabrda tugʻilganlar
21-aprelda vafot etganlar
1965-yilda vafot etganlar

Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Era

Era (), davr:
 Xronologiyada — biror yil hisobining boshi va shunday yil hisobi tizimi. Boʻlib oʻtgan biror voqea yoki afsonaviy voqea-hodisa bilan bogʻliq holda tasavvur qilingan. Masalan xristianlarning milodiy yil hisobi (qarang Milod) Iso (Iisus Xristos)ning tugʻilgan kunidan, musulmonlarning hijriy yil hisobi Muhammad (sav)ning Makkadan Madinaga hijrat qilgan yili, yaʼni milodiy 622 yildan boshlangan (qarang Kalendar); 
 Astrologiyada — ilgarigi davrlardan tubdan farq qiladigan davr, Masalan:kosmik era;
 Geologiyada — geoxronologik shkalaning eng yirik boʻlinmasi; Yerning geologik rivojlanishi va unda hayot paydo boʻlishi tarixining eng katta davrini tashkil etadi. Era eratemanit geoxronologik ekvivalenti, eoyaga boʻysunadi va geologik davrlarga boʻlinadi. "Era" termini Xalqaro geologik kongress (1881) tomonidan kiritilgan. Fanerozoy mobaynida eraning davomiyligi qadimiy davrdan yosh davrlarga qarab kamayib boradi (paleozoy 322 mln. yil, mezozoy 183 mln. yil chamasi, kaynozoy — 67 mln. yildan ortiq).

Yana qarang 
 Era (maʼnolari)
Suyunboy Eraliyev

Suyunboy Eraliyev (1921.15.11, Talas viloyati) — Qirgʻiziston xalq shoiri (1974). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1945-yildan viloyat va respublika gaz.larida muxbirlik qilgan. Qirgʻiziston Yozuvchilar uyushmasida kotib (1959—65), adabiy maslahatchi (1967— 84). Dastlabki sheʼriy toʻplami — "Ilk sado" (1949). "Samimiy mehr" (1959) dostoni mashhur. Tarixiy mavzuda yozilgan bu lirik qissa qirgʻiz sheʼr tuzilishining anʼanaviy shakllarini boyitgan. "Yulduzlarga sayohat" (1966) dostoni bilan qirgʻiz sheʼriyatiga erkin vaznni olib kirgan.

V. Uitmen, R.Tagor, Oybek, M.Tursunzoda, Mirtemir kabi yozuvchilarning asarlarini qirgʻiz tiliga tarjima qilgan. A.Tvardovskiyning "Vasiliy Tyorkin" dostonining E. qilgan tarjimasi qirgʻiz soʻz sanʼati tarixidagi eng mukammal tarjimalardan biri sanaladi. Asarlari koʻplab tillarda nashr etilgan. Toʻqtagʻul Sotilgʻanov nomidagi Qirgʻiziston Davlat mukofoti laureati (1986).

As:Togʻlar farzandiman [Sheʼrlar, doston], T., 1978.

Manbalar 

 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1921-yilda tugʻilganlar
15-noyabrda tugʻilganlar
Erbiy

Erbiy [Itterbyu qishlogʻi (Shvetsiya) nomidan; lotincha,], Yeg — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Lantanoidlarga kiradi. Sun'iy ravishda izolyatsiya qilinsa kumush-oq rangli qattiq metal. Asli Itterbyu qishlog'idagi gadolinit konidan topilgan.

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Erg

Erg (arab.) — Afrikaning shim. qismidagi qumli choʻllar. Daryolar keltirgan yotqiziqlar keng tarqalgan pastlik yerlarda koʻp uchraydi. Qator baland qum tepalari bor. Oʻsimlik oʻsishi va hayvonlar yashashi uchun toshloq va shagʻalli choʻllarga nisbatan sharoit qulayroq. Vohalar bor. Joy nomlari shaklida ham uchraydi, mas, Katta Sharqiy Erg, Katta Gʻarbiy Erg, ErgIgidi va boshqalar

 

Afrika
Abdurashid Ergashev

Abdurashid Ergashev (1941.15.6, Qoʻqon tumani) — xonanda (lirikdramatik tenor), Oʻzbekiston xalq artisti (1988). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1964). Samarqand opera va balet (1992-yildan musiqali drama) teatrida yakkaxon xonanda (1964— 2001), Samarqand universiteti professor (1991-yildan). Oʻzbek va chet el opera hamda oʻzbek musiqali dramalarida asosiy partiyalarni ijro etgan: Furqat, Moni (M.Ashrafiy, "Shoir qalbi", "Dilorom"), Tohir (T.Jalilov, B.Brovsin, "Tohir va Zuhra"), Farhod (V.Uspenskiy, G.Mushel, "Farhod va Shirin"), Hamid Olimjon (R.Abdullayev, "Sadoqat"), Choʻpon (S.Yudakov, "Maysaraning ishi"), Kanio (R.Leonkavallo, "Masxarabozlar"), Pinkerton (J.Puchchini, "Chiochiosan"), Asqar (U.Hojibekov, "Arshin mol olon"), Qoraxon (T.Jalilov, G.Mushel, "Ravshan va Zulxumor") va boshqalar Konsert repertuaridan, asosan, oʻzbek bastakorlari asarlari oʻrin olgan (N.Hasanovning "Zuhro ishqi", "Sirdaryo", N.Ahrorovning "Olqishlagay", Sh.Akromovning "Jon Samarqand", "Nigoro suhbating" va boshqalar).

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1941-yilda tugʻilganlar
15-iyunda tugʻilganlar
Qo`qonda tug`ilganlar
Avaz Ergashev

Ergashev Avaz (1949.1.7, Samarqand viloyati Jomboy tumani) — usta dehqon, Oʻzbekiston Qahramoni (2003). Samarqand qishloq xoʻjalik institutini tugatgan (1975). Jomboy tumanidagi Xoʻjam Nizamatov nomidagi jamoa xoʻjaligida turli lavozimlarda ishladi (197084), shu tuman qishloq va suv xoʻjaligi boshqarmasi boshligʻi (198486), X.Nizamatov nomidagi jamoa xoʻjaligi boshqaruvi raisi (1986— 95), viloyat don mahsulotlari aksiyadorlik uyushmasi raisi oʻrinbosari (1995—97), "Jomboydon" aksiyadorlik jamiyati raisi oʻrinbosari (1997—98), Jomboy tumani "Oq oltin" jamoa xoʻjaligi raisi (1998—2001). 2001-yildan X.Nizamatov nomidagi shirkat xoʻjaligʻi raisi. E. rahbarlik qilgan xoʻjalik respublikadagi ilgʻor va iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biri boʻlib, paxta, gʻalla, pilla, sabzavot, poliz ekinlari yetishtirishda yuqori koʻrsatkichlarga erishdi. Xoʻjalikda paxtadan 35s/ga (810 ga), gʻalladan 58 s/ga (750 ga) hosil olishga erishildi (2003). Xoʻjalikda qishloqinfratuzilmasini hamda maʼnaviymaʼrifiy ishlarni yaxshilashga alohida eʼtibor berilmoqda. Xoʻjalik ma\allalardagi kam taʼminlangan oilalarga, maktablarga, bolalar oromgohlariga, bolalar sportini rivojlantirishga homiylik yordami koʻrsatib keladi. 

 
Oʻzbekiston qahramonlari
1949-yilda tugʻilganlar
1-iyulda tugʻilganlar
Samarqanda tug`ilganlar
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Bois Ergashev

Bois Hamidovich Ergashev (1921-yil 5-may, Samarqand — 2000-yil 26-iyun Toshkent) — Ishchi-dehqonlar Qizil Armiyasi gvardiyasi ofitseri, Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni (1944).

Hayoti 
Bois Ergashev 1921-yil 5-mayda Samarqand shahrida tugʻilgan. Oʻrta maktabni tugatgach, Samarqand drama teatrida ishladi. 1942-yil yanvar oyida Ergashev Ishchilar va Dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqirildi. Oʻsha yildan — Ulugʻ Vatan urushi frontlarida, Janubi-gʻarbiy, Stalingrad, Don, 3-Ukraina frontlaridagi janglarda qatnashgan. 1942-yilda Xarkov yaqinidagi janglarda, Stalingrad jangida, Voroshilovgrad, Izyum-Barvenkovskaya, Donbass, Zaporojye operatsiyalarida qatnashgan. 1943-yil oktyabrgacha gvardiya serjanti Bois Ergashev 3-Ukraina fronti 12-armiyasining 60-gvardiya otishma diviziyasining 132-gvardiya artilleriya polkida razvedkachi boʻlgan. Dnepr jangi paytida oʻzini namoyon qildi.

1943-yil 25-oktyabrdan 26-oktyabrga oʻtar kechasi Ergashev desant guruhi tarkibida Zaporojye viloyatidagi Dneprni kesib oʻtib, Xortitsa oroliga etib bordi va koʻprigini egallab olishda faol ishtirok etdi. U daryo boʻylab piyodalar pozitsiyalaridan polk qoʻmondonligigacha aloqa liniyasini tortdi, soʻngra kabelning shikastlanishini bartaraf etishda uzluksiz aloqani taʼminladi. Nemislarning qarshi hujumlarini qaytarishda qatnashgan. Ergashev qurshovda qolganida, qoʻl jangida bir qancha dushman askarlarini yoʻq qildi, nemis avtomatini qoʻlga oldi va dushmanga qarata oʻt ochdi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 22-fevraldagi farmoni bilan serjant-mayor Bois Ergashevga Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali bilan Sovet Ittifoqi Qahramoni yuksak unvoni berildi.

Keyinchalik, Ergashev Ingulets daryosidan oʻtib, Razumovka qishlogʻi hududida Dneprning ikkilamchi kesib oʻtishida ishtirok etdi. 1944-yilda demobilizatsiya qilindi. Oʻzbekiston SSRga qaytgan. Samarqand viloyat komsomol qoʻmitasi kotibi, „Oʻzbekiston Surx“ gazetasi tahririyati mudiri lavozimlarida ishlagan. Ergashev 1947-yilda O‘zbekiston SSR Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasi huzuridagi Oliy partiya maktabini, 1952-yilda esa Toshkent yuridik institutini tamomlagan. 1952-1956-yillarda O‘zbekiston SSR Kompartiyasi Markaziy Komitetida instruktor, 1956-1968-yillarda Oʻzbekiston SSR Ijtimoiy taʼminot vazirligining kadrlar va kasb-hunar taʼlimi boshqarmasi boshligʻi lavozimlarida ishlagan. 1968-yildan SSSR Davlat xavfsizlik qoʻmitasida xizmat qilgan, 1986-yilda polkovnik unvoni bilan nafaqaga chiqqan. Toshkent shahrida yashagan, 2000-yil 21-iyunda vafot etgan, Toshkent shahridagi Yalongʻoch-2 qabristoniga dafn etilgan.

Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan huquqshunos. Shuningdek, u 1-darajali Vatan urushi va 3-darajali Shon-sharaf ordeni va bir qator medallar bilan taqdirlangan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1921-yilda tugʻilganlar
2000-yilda vafot etganlar
5-mayda tugʻilganlar
26-iyunda vafot etganlar
Erkin Ergashev

Erkin Hamidovich Ergashev (1933.1.11 — Samarqand — 2004.8.1) — parazitologgelmintolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), veterinariya fanlari doktori (1964), professor (1965). Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi instituti veterinariya fakultetini tugatgan (1953). Samarqand qishloq xoʻjaligi institutida aspirant (1953—56), parazitologiya kafedrasi dotsenti (1957—64), veterinariya fakulteti dekani (1960—62), Oʻzbekiston Veterinariya ilmiy tekshirish instituti direktori (1964—65; 1978—94), ayni paytda 1965-yildan Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti parazitologiya kafedrasi mudiri.

Ilmiy ishlari gelmintlar faunasi, epizootologiyasi, biologiyasi, patogenezi, immuniteti, zooatstroponozlar, chorva mollari va parrandalarning invazion kasalliklarining oldini olish, davolash va qarshi kurashning samarali usullarini ishlab chiqish va boshqalar masalalarga bagʻishlangan. "Biologiya va tibbiyot muammolari" jurnal bosh muharriri (1996—2004). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (2003).

Manbalar 
 Parazitologiya asoslari va trematodozlar bilan sestozlar, T., 1971 (hammualliflikda); Chorva mollarining nematodoz kasalliklari, T., 1972 (hammualliflikda); Gelmintm i gelmintozn karakulskix ovets, T., 1973; Veterinariya asoslari, 2-qism, T., 1974 (hammualliflikda).

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1933-yilda tugʻilganlar
1-noyabrda tugʻilganlar
Samarqand viloyatida tugʻilganlar
2004-yilda vafot etganlar
8-yanvarda vafot etganlar
Erkinjon Ergashev

Ergashev Erkinjon (1940. 1. 12, Beshariq shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1963). 1963-yildan Qoʻqon shahridagi 6 va 23maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, 23maktab oʻquv boʻlimi mudiri, direktori, 1989—98 yillarda Qoʻqon shahri xalq taʼlimi boʻlimi mudiri. 

 
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1940-yilda tugʻilganlar
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Hayitboy Ergashev

Hayitboy Ergashev (1946.18.4, Asaka tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1968). 1968-yildan Xoʻjaobod tumanidagi 6, Asaka tumanidagi 44-maktabda tarixgeogr. oʻqituvchisi, tuman xalq taʼlimi boʻlimida metodist va metodika kabineti mudiri, 2001—02 yillarda 44-maktabda direktor.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1946-yilda tugʻilganlar
18-aprelda vafot etganlar
Asaka tumanida tugʻilganlar
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Buxajal Ergasheva

Buxajal Ergasheva (1951.12.5, Yangiyoʻl shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1974). 1974—99 yillarda Yangiyoʻl tumanidagi 33maktabda, "Xalqobod" litsey internatda ingliz tili oʻqituvchisi, litsey internat direktori, 1999-yildan Yangiyoʻl shahridagi akademik litseyda ingliz tili oʻqituvchisi. Xalq taʻlimi aʻlochisi,Oʻzbekiston 25 nishonlari sohibasi. 

Bugungi kunda avloddan-avlodga o’tib borayotgan ta’lim tizimiga yangilik kiritish maqsadi nabirasi Akobir Ergashev misolida ko’rish mumkin.

 
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
1951-yilda tugʻilganlar
Xalq taʼlimi aʼlochisi koʻkrak nishoni sohiblari
Maʼmura Ergasheva

Maʼmura Zokirjonovna Ergasheva (1951.25.1, Toshkent) — raqqosa, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1983). Toshkent xoreografiya bilim yurtini (1969), Toshkent chet tillar instituti (fransuz boʻlimi)ni tugatgan (1977). 1969-yildan "Bahor" ansamblida raqqosa, baletmeyster, 1990-yildan ansamblning badiiy rahbari. E. repertuaridan jahon xalqlari raqslari, oʻzbek mumtoz va zamonaviy raqslari keng oʻrin olgan: "Gulsara", "Nozanin", "Munojot", "Larzon", "Lazgi", "Tanavor", "Arabcha", "Yaponcha", "Ispancha", "Kuba raqsi", "Eroncha", "Afgʻoncha", "Fargʻona ruboiysi", "Rohat", "Pilla", "Mustafo", "Alvido, Tokio", "Oʻn sakkiz yoshimda", "Oʻrik gullaganda" va boshqalar shular jumlasidan. Baletmeyster sifatida "Navroʻzi ajam", "Figʻonkim", "Sumalak", "Oʻzbekiston makonim", "Tavois", "Bahor nashidasi" singari raqslarni sahnalashtirgan. Respublikada oʻtkaziladigan katta bayramlar ("Navroʻz", "Mustaqillik" va boshqalar)da bosh baletmeyster sifatida faoliyat koʻrsatib keladi. "Oʻzbektelefilm" tomonidan "Maʼmura Ergasheva raqsga tushadi" nomli videofilm ishlangan (1985). "Mehnat shuhrati" ordeni (1999), "Shuhrat" medali (1998) bilan mukofotlangan. 

 
Oʻzbekiston xalq artistlari
1951-yilda tugʻilganlar
25-yanvarda tugʻilganlar
Raqqosalar
Baletmeysterlar
Ergonomika

Ergonomika (yunoncha: — ish, mehnat va — qonun) — kishi (kishilar guruhi)ni ishlab chiqarish faoliyati sharoitlari bilan bogʻliq holda kompleks oʻrganadigan fan; mehnat qurollari, sharoitlari va jarayonlarini takomillashtirish maqsadlarida inson, texnika, ishlab chiqarish muhitining oʻzaro taʼsiri va aloqalarini tadqiq etadi. Qadimdan mukammal mehnat qurolini ixtiro qilish, mehnat jarayonida inson organizmi holatini oʻrganish biror ishini bajarish uchun eng maqbul sharoitlar yaratish maqsadlari bilan bogʻliq boʻlgan. Insonning mehnat faoliyata uchun ent oʻngʻay mehnat qurollari, eng qulay mehnat sharoitlari yaratish yoʻlidagi dastlabki qadamlar 20-asr boʻsagʻasida boshlandi. Bu sohada birinchi keng miqyosdagi amaliy tadqiqotlar amerikalik amaliyetchimuhandis va menejer, ilmiy boshqarish maktabi asoschisi U.F.Teylor (qarang Teylorizm) tomonidan bajarildi. E. ishlab chiqarishning amaliyot ehtiyojlari taʼsirida, korxonalar faoliyatida inson omili rolining ortib borishi, fantexnika taraqqiyoti natijasida ilmiyamaliy fan sifatida paydo boʻldi. Eksperimental psixologiya, fiziologiya va mehnat gigiyenasi taʼsirida shakllandi; tibbiyot, biol., biomexanika, antropometriya, psixofiziologiya, sotsiologiya, matematika, injenerlik va texnologik fanlar maʼlumotlari va metodologiyasidan, mehnatni tashkil etish va normalash tamoyillaridan foydalanadi, umumiy va ijtimoiy psixologiya, mehnat iqtisodiyoti, iqtisodiymatematik modellashtirish bilan bogʻliq.

Ergonomik tadqiqotlarining maqsadi — xodimning ishlab chiqarishdagi tabiiy, ijtimoiypsixologik va texniktashkiliy sharoitlarga moslashuvini osonlashtirishdan iborat. E. diqqat markazida ishlab chiqarishdagi aniq sharoitlarda inson faoliyati, ishlab chiqarish muhitini inson organizmi xususiyatlari va imkoniyatlariga moslashtirish yoʻllari va usullarini topish turadi. E. oʻz tadqiqotlari asosida mehnat sharoitlarini yaxshilash va mehnat jarayonini qayta tashkil etish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqadi.

"E." termini 1949-yil Angliyada shu soha boʻyicha tadqiqot ishlari olib boruvchi jamiyat tomonidan amaliyotga kiritilgan. E.da yana ikkita tamoyil boʻlib, ular insonni ishga, ishni insonga moslashtirish omillaridan iborat. Birinchisida samaradorlikni taʼminlash, ikkinchisida insonga qulaylik yaratish koʻzda tutiladi.

E. kishining butun ish kuni davomida yuqori ishchanlik qobiliyatini taʼminlash uchun mehnat va dam olish rejimini ham oʻrganadi.

E. boʻyicha barcha amalga oshiriladigan ishlar ishlab chiqarish samaradorliginy oshirish, ishlovchilar uchun qulayliklar yaratish va ayni paytda ularning salomatligini taʼminlashga qaratiladi. Shuning uchun barcha mehnat vositalari, qurollari, mashinalar E. talablarini hisobga olib loyihalashtiriladi va ishlab chiqariladi. E. bilan firma va kompaniyalarda dizaynerlar shugʻullanadilar.

Oʻzbekistonning barcha texnika sohasidagi oliy oʻquv yurtlarida E. fani oʻqitiladi. Toshkent texnika universiteti, Toshkent arxitekturaqurilish, Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat, Toshkent sanʼat intlarida E. boʻyicha mutaxassislar tayyorlanadi.

Manbalar 

Fanlar
Konstantin Erenjenov

Konstantin Erenjenovich Erenjenov (1912.12.5, BagaChonos aymogʻi, Qalmoq Respublikasi — 1991, ?) — qalmoq yozuvchisi. Qalmoq xalq shoiri (1972). Saratov untida oʻqigan (1930— 33). "Choʻpon qoʻshigʻi" qissasi (1931), "Choʻl uchquni" (1935), "Doimiy quvonch" (1959), "Toʻrgʻay" (1966) doston va sheʼrlar toʻplamlarini yozgan. "Hayotga yoʻl","Dub trubkasi" (1961) hikoya va ocherklar toʻplamlari va 2 kitobdan iborat "Oʻtni saqla" romani (1963—65)da qalmoq xalqi hayoti aks etgan. A.S.Pushkin va boshqalar chet el shoirlarining bir qancha asarlarini qalmoq tiliga tarjima qilgan.

Qalmoq yozuvchilari
1912-yilda tugʻilganlar
12-mayda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
Eri

Eri — Shimoliy Amerikadagi koʻl, Buyuk koʻllar sistemasida. Shimoliy qismi Kanadaga, jan. AQShga qarashli. Maydoni 25,7 ming km². Eng chuqur joyi 64 m, sathining balandligi 174 m. E.ga Detroyt daryosi quyilib, undan Niagara daryosi oqib chiqadi. E.ni SentKler daryosi Guron koʻli bilan, Niagara daryosi va Uellend kanali Ontario koʻli bilan birlashtirib turadi. Eri kanal sistemasi orqali Gudzon daryosi bilan bogʻlangan. Muhim portlari: Tolido, Klivlend, Buffalo, Eri (AQSH), PortKolborn (Kanada). Shimoliy sohillarida milliy bogʻlar tashkil etilgan.

 

Kanallar
Eridan

Eridan (lotincha ) — osmonning Shimoliy yarim sharidagi Orion, Savr va Kit yulduz turkumlari orasida joylashgan yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi — Axernor 1yulduz kattaligida. 

Yulduz turkumlari
Yulduzlar
Eritish

Eritish (metallurgiyada) — materiallar (choʻyan, poʻlat, rangli metallar, shisha va boshqalar) ni maxsus pech (Eritish pechi) da qayta ishlab, suyuq holatdagi mahsulot olish jarayoni. Eritish pechi qattiq va suyuq yoqilgʻi, gaz va elektr energiyasi bilan qizdiriladi. Eritish uchun xom ashyo materialni uning erish trasidan yuqoritragachaqizdirish kerak (qarang Erish). Eritish natijasida suyuq holatga oʻtgan metall yoki shisha maxsus qoliplarga quyiladi yoki undan biror buyum (mas, quvur, oyna va boshqalar) tayyorlanadi. Eritish rudalardan metallar ajratib olish, qattiq yoki suyuq metall shixtanm qayta ishlash, rangli metallar, ferroqotishmalarni tozalash, qotishmalar olish, qattiq metallarni suyultirib quymalar olish va boshqalar maqsadlarda ishlatiladi. 

 

Metallurgiya