yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Farhod gidrouzeli

Farhod gidrouzeli - Sirdaryo oʻzaniga qurilgan (1943—1948) gidrotexnika inshooti. Bekobod shahri yaqinida. Farhod gidrouzeli tarkibiga toʻgʻon, suv ombori, Farhod ESi kiradi. Toʻgʻon betonli oqova toʻgʻon va tuproqli toʻgʻondan iborat. Betonli oqova toʻgonning uzunligi 120 m, balandligi 28,5 m. Unga har birining eni 10 m boʻlgan 8 ta darvoza oʻrnatilgan. Maksimal suv sarfi 4430 m’/sek. Oʻng qismiga Dalvarzin kanali rostlagichi qurilgan (suv sarfi 69 m’/sek). Tuproqli toʻgʻon uzunligi 28 m, yuqori qismi eni 16,5 m, ustiga avtomobil yoʻli, chap qismiga eni 10 m boʻlgan 7 darvozali derivatsiya kanali rostlagichi qurilgan. Rostlagichning maksimal suv sarfi 470 m³/sek. Toʻgʻon Sirdaryo suvi sathini 23,6 m ga koʻtaradi va Farhod suv omborini hosil qiladi. Suv ombori uzunligi 28 km, eni 250–3000 m, hajmi 330 mln m³, oʻrtacha chuqurligi 7,2 m, suv sathi yuzasi 46 km². 1943—1949 yillarda Farhod GES qurilgan. Farhod gidrouzeliddan Doʻstlik kanali va Janubiy Mirzachoʻl kanali boshlanadi.

 

Energetika
Oʻzbekiston iqtisodiyoti
Farhod GES

Farhod ges — Sirdaryoning oʻrta oqimida, Farhod gidrouzelida joylashgan gidroelektr stansiya. „Uzbekenergiya“ davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi shoʻba korxona. GES qurilish haqida qaror 1942-yil 18-noyabrda qabul qilingan. GES qurilishi 1943-yil 10-fevralda boshlangan. Mazkur GES ommaviy hashar yo‘li bilan qurilgan bo‘lib, hasharga Farg‘ona, Namangan, Samarqand, Buxoro, Andijon va Toshkent viloyatlaridan jami 60 mingdan ortiq kishi jalb etilgan. 1948-yil birinchi gidroagregata ishga tushirilgan, 1949-yil iyun oyidan oʻrnatilgan umumiy quvvati 126 MVt boʻlgan 4 ta gidroagregatli stya toʻla quvvat bilan ishlay boshladi, 1951-yilda sanoat foydalanishiga qabul qilindi. Sirdaryo viloyati shahar va tumanlarini, shuningdek, „Bekobodsement“, „Oʻzbekiston metallurgiya kombinati“ kabi yirik korxonalarni elektr energiyasi bilan taʼminlaydi. Quvvatlar 110, 35,6 kV kuchlanishda uzatiladi. Oʻrta Osiyo Birlashgan energetika tizimi („Energiya“ birlashgan dispetcherlik markazi)ga ulangan. 2003-yilda 562 mln. KVt soat elektr energiyasi ishlab chiqardi.

 

Energetika
Oʻzbekiston iqtisodiyoti
Oʻzbekistondagi toʻgʻonlar
Tojikistondagi toʻgʻonlar
Tojikiston — Oʻzbekiston chegarasi
Oʻzbekiston gidroelektr stansiyalari
Sirdaryo
Norin-Sirdaryo trakti
Sirdaryodagi toʻgʻonlar
Fasih Havofiy

Fasih havofiy, Fasih Ahmad ibn Jaloliddin Muhammad alHavofiy (1375.28.9 — taxminan 1443) — tarixchi olim. Temuriylar saroyida xizmat qilgan. Davlat ishlari bilan Hirotdan Samarqandga — Xalil Sulton huzuriga joʻnatilgan. 1415 yilda Shohrux saroyida xizmat qilgan. Muvadjahi devon — devon vaziri (1416—17) va devon boshligʻi (1417— 18) kabi masʼul lavozimlarda ishlagan. Shohrux tomonidan Kermon (1422—24)ga yuborilgan. Boysungʻur saroyida devon boshligʻi (1425—30) boʻlgan.

F.H. fors va arab tillarida sheʼrlar yozgan. 1433—42 yillarda fors tilida "Mujmali Fasihiy" ["Fasihiyning (tarixlar) majmuasi"] tarixiy asarini yozgan va uni Shohruxga taqdim etgan. Bu asar "Mujmal uttavorix" ("Tarixiy sanalar yigʻindisi") deb ham yuritiladi. Asar debocha, muqaddima, 2 maqola va xotimadan iborat. Asarning asosiy qismida F.X,. arab xalifalari, safforiylar, somoniylar, gʻaznaviylar, saljuqiylar, gʻuriylar, xorazmshohlar toʻgʻrisida maʼlumot bergach, temuriylar tarixiga batafsil toʻxtalgan. Asarda, shuningdek, shoirlar, faqihlar, muhaddislar, shayxlar, shuningdek, iqtisodiy va madaniy hayot, oʻsha paytda qurilgan meʼmoriy obidalar haqida mufassal maʼlumot berilgan. Asar xotimasi Hirot shahriga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Mudjmali Fasixi, T., 1980.

Adabiyot 
 Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X—XIX vv., T., 1988; Bukj siymolar, allomalar, 2kitob, T., 1996.

Qahramon Rajabov.

Tarixchilar
Kishilar
1375-yilda tugʻilganlar
1443-yilda vafot etganlar
Yozuvchilar
Fassiolyoz

Fassiolyoz – odam va hayvonlarning gijja kasalligi. Trematodalar sinfiga mansub fassiolalar qoʻzgʻatadi. Ular tuxumini odam va oʻtxoʻr xayvonlar jigari, oʻt yoʻllari, oʻt pufagiga qoʻyadi, tashqariga axlat orqali chiqadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisining keyingi rivojlanish davri suvli muhitda va oraliq xoʻjayin organizmi – mollyuskalarda oʻtadi. Lichinka mollyuska tanasida bir necha bosqichda tullab rivojlanadi. Fassiolalar lichinkasi boʻlgan suv yoki oʻsimlik isteʼmol qilinganda fassiolyoz yuqadi. Kasallik oʻtkir va surunkali kechadi. Fassiolyozning qoʻzgʻatuvchisi organizmga kirib, oradan 2—4 hafta oʻtgach, bemor isitmalaydi, toshma toshib, yoʻtal paydo boʻladi. Jigar kattalashadi va ushlab koʻrilganda ogʻriydi, badan sargʻayadi, Fassiolyoz surunkali kechganda meʼda, ichak faoliyati buziladi, ovqat yaxshi hazm boʻlmaydi, goho koʻngli aynib, bemor qayt qiladi, ishtahasi yaxshi boʻlishiga qaramay, u ozib ketadi, darmoni quriydi.

Fassiolyoz odam va hayvonning axlati hamda qusugʻini tekshirib aniqlanadi. Hayvonlarda kasallik oʻtkir va surunkali davom etib, oʻt pufagi va oʻt yoʻllari yalligʻlanadi. Hayvon umumiy zaharlanadi, moddalar almashinuvi buziladi. Fassiolyoz bilan asosan, qoʻy, echki va qoramol kasallanadi.

Davolash: fassiolyozga sabab boʻlgan omil bartaraf etiladi va tegishli preparatlar beriladi.

Oldini olish: suvni qaynatib ichish, kasallik manbai boʻlgan yaylovlarni aniqlash va zararsizlantirish, fassiolalar tuxumini tarqatuvchi mollyuskalarni zararsizlantirish, yaylovlarni almashtirish va boshqa

 

Tibbiyot
Tibbiyot terminlari
Parazitologiya
Fassiyalar

Fassiyalar (lot. fascia – bogʻlov) – har bir muskulni oʻrab turadigan biriktiruvchi toʻqimadan iborat parda. Odam va hayvonlarning aʼzolari, nerv, qon tomirlarini oʻrab, muskullar uchun fassial gʻilof hosil qiladi. Tayanch va trofik vazifalarni bajaradi. Fassiyalar bir muskulni ikkinchi muskuldan ajratib, har qaysi muskulning alohida qisqarishini taʼminlaydi. Fassiyalar, odatda, qavatma-qavat muskullarni oʻrab turadi. Shu bois ular joylashgan oʻrniga qarab chuqur, oʻrta va yuza yoki teri osti fassiyalariga ajratiladi. Yuza yoki teri osti fassiyalar teri osti yogʻ qavatida joylashib, odamlarda qoʻl-oyoq kaft terisining ostida, boshning sochli qismida aponevrozlar hosil qiladi. Fassiyalar qon tomirlari va nervlarga boy. Fassiyalar tibbiyot amaliyotida katta ahamiyatga ega.

Anatomiya
Anatomiyaga oid chala maqolalar
Fatalizm

Fatalizm – (lot. fatalis – taqdirga oid) – hamma voqealarning azaldan belgilab qoʻyilganligi toʻgʻrisidagi taʼlimot; mavhum taqdirga (antik stoitsizm), „peshonaga yozilgan“ taqdiri azalga (islom va boshqadinlar) ishonish. Fatalizm narsa va hodisalarning rivojlanishi, shu jumladan, insonning hayoti va oldindan belgilanganligi va binobarin, yangi imkoniyatlarning paydo boʻlishini inkor etadi. Falsafa tarixida fatalizmni iroda erkinligi qanday hal qilinganligiga qarab 3 asosiy turga ajratish mumkin: mifologik fatalizm – irodani aqldan tashqarida, „qorongʻi taqdir“ deb qaraydi; teologik fatalizm – taqdir xudo qudratiga bogʻliq, inson tugʻilishidan oldin uning kim boʻlishi, nimalar qilishi peshonasiga yozib qoʻyilgan deyiladi. Bu nazariya kalomnint eng muhim aqidalaridan hisoblanadi, u kalvinizm va yansenizmda oʻzining izchil ifodasini topgan; ratsionalistik fatalizm (mexanistik determinizm bilan qoʻshiluvchi) – tasodifni va inson irodasi azaliy taqdirning zarur sharti deb qaraydi.

Uning namoyandalari (pifagorchilar, Demokrit, Nitsshe va boshqalar) doiraviy aylanishning muayyan davrasida voqealar mutlaq takrorlanishini taʼkidlaydi.

 

Falsafa
Falsafiy nazariyalar
Fatvo

Fatvo (arab. – tushuntirish, izoh, hukm, qaror) – islomda muftiy yoki ulamolar kengashi tomonidan diniy, huquqiy, siyosiy hamda ijtimoiy masalalarda beriladigan qaror, hukm yoki izoh. Islomning dastlabki davrida Muhammad (sav) safdoshlari, ayniqsa, dastlabki toʻrt xalifa (choryorlar)ning turli huquqiy masalalar yuzasidan bergan izoxlari, shuningdek, ularning fiqhga doir chiqargan qarorlari fatvo deb aytilgan. Fatvo barcha diniy-huquqiy mazhab asoschilari tomonidan fiqhga oid qoʻshimcha manba sifatida qaralgan. Huquqiy masalalarda berilgan fatvo diniy jamoalar, muassasalar va musulmonlar tomonidan bajarilishi majburiy hisoblanadi. Fatvo Qurʼon, hadislar va shariatga yoki ilgari berilgan fatvolarga asoslanib chiqariladi.

 

Shariat
Shariatda arabcha so'z va iboralar
Islom huquqshunosligi
Fatvolar
Fath Alishoh

Fath Alishoh (haqiqiy ismi — Boboxon) (1771-yil - 1834-yil 24-oktyabr, Qum shahrida dafn etilgan) — Qojarlar sulolasidan boʻlgan Eron shohi (1797-yildan). Fath Alishoh hukmronligi davrida Eron ichki nizolar tufayli zaiflashib, Yevropa davlatlari va podsho Rossiyasining mustamlakachilik yurishlari obʼyektiga aylangan. Fath Alishoh Fransiya (1807), Buyuk Britaniya (1801, 1809, 1814), Rossiya (1813, 1828) bilan tengsiz bitimlar imzolagan.

 

Qojarlar sulolasi
1766-yilda tugʻilganlar
1934-yilda vafot etganlar
Qum shahrida vafot etganlar
24-oktyabrda vafot etganlar
Fathxon

Fathxon (1778-yil-1818-yil) – afgʻon xoni, barakzoylar qabilasi sardori. Mahmudning Afgʻoniston shoqi boʻlishiga 2-marta (1801 va 1809-yillarda) yordamlashgan. Mahmud davrida (1801 – 1803-yillar, 1809—1818-yillar) vazir sifatida katta mavqega ega boʻlgan. Fathxon davlatni markazlashtirish siyosatini yurgizgan, barakzoy zodagonlarining taʼsirini mustahkamlashga intilgan. Mahmudshohning oʻgʻli Komron Fathxonning taʼsiri kuchayib ketishidan xavfsirab, shuningdek, otasining barakzoy zodagonlaridan noroziligidan foydalanib Fathxonni qoʻlga olib, koʻziga mil tortgan va zindonband qilgan. Keyinchalik shohning buyrugʻi bilan Fathxon qatl etilgan.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Osiyo tarixi
Afgʻoniston
1778-yilda tugʻilganlar
1818-yilda vafot etganlar
William Alfred Fowler

William Alfred Fowler () (1911.9.8, Pittsburg — 1995.14.3) — amerikalik fizik. AQSH 1 milliy fanlar akademiyasi aʼzosi (1956). Ogayo uti (1933) va Kaliforniya texnologik institutini (1936) tugatgan. Shu intda 1936-yildan ishlagan. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, yadro astrofizikasi va kosmologiyat oid. Quyoshning neytrino oqimini hisoblagan va ularni qamrash tezligini aniklagan. Koinotda kimyoviy elementlarning paydo boʻlish nazariyasini yaratgan. Nobel mukofoti laureata (1983).

1911-yilda tugʻilganlar
9-avgustda tugʻilganlar
1995-yilda vafot etganlar
14-martda vafot etganlar
Amerikalik olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Fauna

Fauna (lotincha fauna – oʻrmon va dalalar xudosi, rim mifologiyasida hayvonlar podasi homiysi) – muayyan hududda yoki akvatoriyada yashovchi hayvon turlari majmui. Fauna hayvonlarning turli guruhidan tashkil topgan boʻlib, biror hudud faunistik kompleksining tarixiy rivojlanishi jarayonida vujudga keladi. Tundra, tayga, oʻrmon, dasht, yarim choʻl, choʻl, pantropik va boshqa faunistik komplekslar bor. Muayyan Faunani tashkil etgan faunistik komplekslar miqdori turlicha boʻlishi mumkin. Har bir hududning oʻz avtoxtonlari va immigrantlari bor. Fauna tarkibini oʻrganish natijasida undagi turlar boyligi aniqlanadi. Shunga koʻra, butun Yer shari yoki uning ayrim hududlari faunistiklashtiriladi. Fanda fauna turli sistematik kategoriyalardagi (masalan, biror hududdagi qushlar faunasi, qoʻngʻizlar faunasi va hokazo), maʼlum davrga oid (masalan, miotsen davri faunasi va boshqalar) yoki maʼlum geologik qatlamga mansub hayvonlarni ifodalash uchun „fauna“ terminidan foydalaniladi. Hayvonot dunyosining sistematik tarkibi toʻgʻrisidagi yirik asarlar ham „fauna“ deb ataladi (masalan, Oʻzbekiston faunasi va boshqalar).

 

Ekologik terminlar
Hayvonlar ekologiyasi
Organizmlar
Faxriddin Muborakshoh

Faxriddin muborakshoh (XII asrning ikkinchi yarmi – XIII asr boshlari) – tarixchi olim. Faxr Mudir nomi bilan ham mashhur boʻlgan. Amin Ahmad Roziyning „Haft iqlim“ nomli asaridagi maʼlumotlarga qaraganda, Faxriddin Muborakshoh va otasi gʻuriyyaardan Gʻiyosiddin Muxammad (1163—1203) va Gʻiyosiddin Mahmud (1206—1212) saroylarida xizmat qilgan va oʻz zamonasining keng maʼlumotli kishilaridan hisoblangan. Faxriddin Muborakshoh 1206-yil mashhur „Tarixi Muborakshoh“ asarini yozgan. Bu asarni 30 yil davomida yozgan va Gʻiyosiddin Mahmudga sovgʻa qilgan. Asar 136 qismdan iborat. Arabiston, Yaman, Shimoli-gʻarbiy Hindiston, Afgʻonistonda qad. davrdan XIII asrning boshigacha hukmronlik qilgan 136 sulola shajarasining qisqacha tarixi bayon etilgan. Markaziy va Oʻrta Osiyodagi turkiy qabilalarning xoʻjalik faoliyati, turmushi, odatlari va tili toʻgʻrisida muhim maʼlumotlar keltirilgan. Asarning yagona qoʻlyozma nusxasi Angliya (Bodleyan kugubxonasi)da saqlanmoqda. Uning gʻuriylar va turkiy xalqlar tarixiga oid qismi mashhur ingliz sharqshunosi Denison Ross tomonidan 1927-yil nashr qilingan.

Tarixchilar
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Faxriddin Roziy maqbarasi

Faxriddin roziy maqbarasi — Koʻhna Urganchdagi meʼmoriy yodgorlik (XII asr 2-yarmi); Turkmanistonning Toshhovuz viloyati hududida. Xorazm shoxlari Otsiz (1128—1156) va El Arslon (1156—1172) davrida qurilgan deb taxmin qilinadi. Mahalliy aholi olim Faxriddin Roziy nomi bilan bogʻlaydi. Binoning asosiy qismi kubsimon shaklda (ichki oʻlchami 3,5x3,6 m, quyi qismi pastga tomon bir oz kengaygan), 12 qirrali poygumbaz ustiga 12 qirrali kulohiy gumbaz bogʻlangan. Uch tomonida tobadonli eshik joylashgan. Old tomoni silliqlangan gishtlar bilan 3 ta ravoqli toʻrtburchaklarga boʻlingan, yuzasi barg va novdalarning nozik uygʻunligidagi oʻyma naqshlar bilan jozibador bezatilgan, toʻrtburchaklar oʻzaro yozuvli hoshiya naqsh bilan birlashgan. Tashqi gumbaziga feruza rang gʻishtlar mavj usulida terilib xandasiy naqshlar hosil qilingan; tashqi gumbazidan ancha past boʻlgan ichki gumbaziga muqarnaslar ishlangan.

 

Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari
Zayniddin Faxriddinov

Zayniddin Faxriddinov (1922-yil 8-fevral – Qibray tumani Yalangʻoch qishlogʻi – 2000-yil 8-noyabr) – xalq seleksioneri, Oʻzbekistonda sitrus mevachilik asoschisi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi faxriy akademik (1979), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan agronom (1967). Mehnat faoliyatini 1938-yilda Qibray tumanidagi jamoa xoʻjaligida boshlagan. 1960-yildan jamoa xoʻjaligi issiqxonasida bogʻbon, 1966-yildan gulchilik va sitrus mevachilik brigadasi boshligi. 1988-2000-yillarda limonariy jamoa xoʻjaligi boshligʻi. Vegetativ duragaylash usulida Meyer limoni naviga Novogruzinskiy limon navi kurtagini payvandlash va olingan avlodni payvandust bilan qayta payvandlash (Gʻ,—Gʻ47) yoʻli bilan serhosil, mevasi yirik, kasalliklarga chidamli F—1 Toshkent, Novogruzinskiy navi urugʻidan chiqqan niholga Novoafonskiy navi kurtagini payvandlash va payvandlashni olingan avlodlarda kayta takrorlash (Gʻ, – Gʻ3) yoʻli bilan F —2 Yubiley („Toʻyona“) limon navlarini yaratdi va bu navlarning mukammal agrotexnikasini ishlab chiqdi. Bu navlar MDH mamlakatlarida koʻplab issiqxonalarda sanoat usulida yetishtiriladigan asosiy navlar hisoblanadi. Faxriddinov tashabbusi va rahbarligida O'zbekistonning koʻpgina viloyatlari xoʻjaliklarida issiqxona limonzorlari barpo etilgan.

Manbalar 
 Toshkent limoni, T., 1969; Zolotoye yabloko, T., 1982. Ad.: Aʼlam 3., Ota oʻgitlari, T., 1985.

 

1922-yilda tugʻilganlar
Qibray tumanida tugʻilganlar
2000-yilda vafot etganlar
Muhammadamin Faxriddinov

Faxriddinov Muhammadamin (1894-yil Toshkent – 1941-yil) – oʻzbek maʼrifatparvari, pedagog. Toshkentdagi madrasalardan biri va 2 bosqichli rus-tuzem maktabini tugatgan. 1913—1917 yillarda Toshkentdagi rus-tuzem maktablaridan birida oʻqituvchi. Oktabr toʻntarishi (1917)dan soʻng oʻzbek maktablarida oʻqituvchilik qilgan. Faxriddinov yangi usul maktablari uchun oʻzbek tili darsligi („Turkcha qoida“), alifbe kitobi („Rahbari avval“), geografiyadan qoʻllanma („Jugʻrofiyai riyoziy“)lar yozgan. „Turkcha qoida“ (1913, Toshkent) oʻzbek tilida birinchi marta yozilgan maktab darsligi boʻlib, boshlangʻich sinf oʻquvchilari uchun moʻljallangan. Unda oʻzbek tili grammatikasi, imlo va tinish belgilari haqida dastlabki nazariy maʼlumotlar, mashqlar berilgan. „Rahbari avval“ (1917, Toshkent) usuli maddiya (harflarning nomiga unli tovushlar qoʻshib, choʻzib boʻgʻin hosil qilish)dagi birinchi rasmli oʻzbek alifbesidir. Darslikda orginal matnlar bilan bir qatorda K. D. Ushinskiy, L. N. Tolstoy va boshqa rus pedagoglarining bolalarga moʻljallangan asarlari ham berilgan.

Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
1894-yilda tugʻilganlar
1941-yilda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Faxriya

Faxriya — arab, fors va turkiy sheʼriyatda janr turlaridan biri; shoir tomonidan uz ijodi, isteʼdodi va fazilatlarini maktab yozilgan sheʼr, shoirning oʻz ijodi bilan faxrlanib aytgan soʻzlari. Faxriyaning dastlabki goʻzal namunalarini arab sheʼriyatida, xususan, al-Mutanabbiy X asr ijodida, oʻzbek mumtoz sheʼriyatida esa XV asr shoirlari ijodida uchratish mumkin. Faxriya kichik lirik sheʼr (mas, gʻazal) larda bir baytdan, katta xajmli asarlar (mas, qasida, doston) da bir necha baytdan iborat boʻladi. Ana shunday baytlar ishtirok etgan yoki butunlay shunday baytlardan iborat boʻlgan asarlar gʻazali faxriya, qasidai faxriya deb ham nomlanadi. Faxriyada shoir oʻz ijodini boshqa bir shoir ijodiga, muhim bir voqeahodisa yoki obʼyektga kamtarona, mubolagʻali yoki kinoyaviy tarzda taqqoslaydi, qiyoslaydi. Mac:Ulugʻbek xon bilur Lutfiy kalomin, Ki, rangin sheʼri Salmondin qolishmas (Lutfiy). Navoiy nazm aro tigʻi zabonin oʻyla surdiki,Pichoq topmas uyottin uzni oʻldurmoqqa Sakkokiy (Navoiy).

 

Sheʼriyat
Faeton

Faeton (yun. phaeton — yunon mifologiyasidagi Quyosh xudosi, yaʼni Geliosning oʻgʻli Faeton nomidan), foytun — 1) tepasi (soyaboni) ochiladigan ot qoʻshilgan arava; 2) yengil avtomobil kuzovi; tepa (soyabon) qismi oson ochiladigan, 2 yoki 3 qator oʻrindiqli, 2 yoki 4 eshikli boʻladi. Soyaboni yumshoq material (brezent, sintetik mato) dan yasalib, taxlanadigan karkasga tortiladi.

 

Yunon mifologiyasi
Faqiriy

Faqiriy (taxallusi; asl ismsharifi Abdurazzoq Abdujabbor oʻgli) (1880 – Xiva yaqinidagi Boʻzxona qishlogʻi – 1925) – shoir, xattot va naqqosh. Xivadagi Olloqulixon madrasasida oʻqigan. Sharq mumtoz adabiyotini oʻrganib, oʻzi ham sheʼrlar yoza boshlagan. Otasidan yogʻoch va tangaga naqsh oʻyish sanʼatini oʻrgangan. Mashhur xattot Xudoybergan Devonning shogirdi boʻlgan.

Faqiriy 1914—1915 yillarda oʻz sheʼrlarini toʻplab, „Devoni Faqiriy Xorazmiy“ ni yaratgan. „Devon“ gʻazal, masnaviy, murabbaʼ, muxammas, musaddas, mustazod, ruboiy, chistoy kabi janrlarda yozilgan sheʼrlardan iborat. Ularda sevgi va sadoqat, xalqparvarlik, vatanga muhabbat, maʼrifat, adolat, xalqlar doʻstligi, shaxs erki gʻoyalari ulugʻlangan. „Daftari ashʼor uljadida“ („Yangi sheʼrlar daftari“)da esa Faqiriyning 1916—1924 yillarda yozgan sheʼrlari mavjud. „Ayrilgʻali“, „Oʻzingsan“, „Boʻlmagʻay“, „Oʻzgacha“, „Ayo dilbar“, „Koʻrgach“, „Surating“ radifli gʻazallarida samimiy muhabbat, oshiq iztiroblari mahorat bilan tasvirlangan. Sheʼrlarining koʻpi real, hayotiy taassurotlar asosida yozilgan.

Soʻnggi yillarda yozilgan bir turkum sheʼrlari „Yugʻurumiya“ toʻplamiga kiritilgan (1923). „Devon“ning shoir qoʻli bilan koʻchirilgan nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 7679).

Manbalar 
 Sheʼrlar, T., 1972; Asrlar nidosi, T., 1982.

Adabiyot 
 Laffasiy Hasan Murod. Xorazm shoirlari, T., 1993; Oʻzbek adabiyoti tarixi 15j.li], 5j., T., 1980.

 

Shoirlar
Klassik adabiyot
Xorazmda tugʻilganlar
1880-yilda tugʻilganlar
1925-yilda vafot etganlar
Faqiriy (shoir)

Faqiriy (taxallusi; asl ism-sharifi Ismoilxon Shayx Ibrohimxon oʻgʻli Shahrisabziy) (1910-yil, Shahrisabz – 1980-yil 1-aprel Kitob tumani) – shoir. Naqshbandiya tariqati silsilasini davom ettiruvchi murshid darajasiga erishgan. Faqiriy oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Shoirning „Devon“, „Bayoz“, „Ashʼori mutafarriqot“ („Parokanda baytlar“) kabi sheʼriy toʻplamlari, shayx sifatida yozib qoldirgan „Risolai tariqi zikr“ („Zikr odobi risolasi“), „Risolai tariqat“ noʻmli tasavvufiy risolalari hamda duoxonlik, tibbiyotga bagʻishlangan „Kitobi adʼiya min mujarraboti Xalili Ixvon“ („Xalil Ixvon tomonidan qoʻllangan duolar kitobi“) deb nomlangan asari qoʻlyozmasi saqlangan.

Hayoti 
Ismoilxon Faqiriy 1910-yilda Shahrisabzda tugʻilgan. Uch yoshida otasi vafot etib, yetim qoladi. Avval onasi soʻngra togʻalari qoʻlida tarbiyalanadi. Ilk taʼlimni bobosidan oladi.

Taxallusi 
Faqiriy shoirning taxallusi boʻlib asl ismi Ismoilxon ibn Ibrohim Xoja ibn Hidoyatilloxon ibn Mirzo Kalon Abdulaziz Xojai Shahrisabziy hisoblanadi. Yana bir taxallusi Faqiriy-Shahrisabziy boʻlib, sheʼrlarida asosan Faqiriy, Faqriy, Faqir shakllari ham qoʻllanadi.

Toshkentga qilingan safarlarning birida Habibiy bilan uchrashadi. Habibiy unga oʻsha kun mafkurasiga moslab Xaliliy taxallusi ostida ijod qilishni tavsiya etadi. Ismoilxon hurmat yuzasidan shu taxallus ostida Habibiyga bagʻishlab sheʼr yozadi. Keyinchalik esa yana oʻz taxallusida ijod etadi.

Asarlari 
Faqiriy oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Adibning eng muhim sheʼriy, adabiy va ilmiy-marifiy asarlari: „Devon“, „Bayozi Faqiriy“, „Ashʼori mutafarriqot“ („Parokanda baytlar“) kabi sheʼriy toʻplamlari, shayx sifatida yozib qoldirgan „Risolai tariqi zikr“ („Zikr odobi risolasi“), „Risolai tariqat“ nomli tasavvufiy risolalari hamda duoxonlik, tibbiyotga bagʻishlangan „Kitobi adʼiya min mujarraboti Xalili Ixvon“ („Xalil Ixvon tomonidan qoʻllangan duolar kitobi“) deb nomlangan asari qoʻlyozmasi saqlangan. Shu bilan birgalikda, „Kitobi ad’iya min mujarriboti Halili Ixvon“, „Zaruriyot“, „Riyoz ul-muzakkirayn“ singari asarlari, „Hikoyoti Fotimat-uz-Zahro va Oisha“ singari bir qancha muhim tasnif va tajimalari mavjud. Bu asarlar asosan turkiy-ozbek hamda for-tojik tillarida yozilgan qoʻlyozmalardir.

Ismoilxon Faqiriyning „Bayozi Faqiriy“ nomli asari 2003-yil „Adolat“ nashriyoti tomonidan chop etilgan. Mazkur kitob Mirzo Kenjabekov risolasi hisoblanadi.

Vafoti 
Adib 1980-yilda Qashqadaryo viloyati Kitob tumani Sariosiyo qishlogʻida vafot etgan. Uning avlodlari hozir ham shu hududda isteqomat qiladi.

Yodga olinishi 
Shoir nomi davlat miqyosida ilk marotaba Shahrisabz shahrining 2700 yilligi munosabati bilan oʻtkazilgan anjuman vaqtida tilga olingan. Bu faoliyatda doktor va professor Shodmon Vohidov hamda adibning nabirasi Mas’udxon Ismoiliyning hissasi bisyor.

Manbalar

Adabiyotlar 

Shoirlar
Naqshbandiya tariqati
Fahd ibn Abdulaziz as-Saud

Fahd bin Abdulaziz Ol Saud (1923, Ar-Riyod) – Saudiya Arabistoni davlat arbobi. Abdulaziz universiteti (1975), Imom Muhammad bin Saud Islom universiteti (1982)ni tugatgan. 1953-yildan Saudiya Arabistoni maorif, ichki ishlar vaziri, bosh vazirning ikkinchi oʻrinbosari, 1975-yildan valiahd va bosh vazir oʻrinbosari. 1982-yil 13-iyundan 2005-yilgacha Saudiya Arabistoni Podshohligi podshohi, bosh vazir, qurolli kuchlar oliy bosh qoʻmondoni. 1986-yil 27-oktabrdan ikki muqaddas masjid xodimi unvoni sohibi. Vafotidan keyin Abdulloh ibn Abdulaziz as-Saud taxtga chiqdi.

Manbalar 

Saudiya Arabistoni podshohlari
Qirol Faysal xalqaro mukofoti sovrindorlari
Ar-Riyodda tugʻilganlar
Fevral inqilobi

Fevral inqilobi (1917) – Rossiyada samoderjaviyega barham bergan inqilob. Fevral inqilobi harbiy magʻlubiyatlar va xoʻjalikdagi vayrongarchilik bilan bogʻliq ravishda mamlakatda iqtisodiy va siyosiy tanazzulning keskin kuchayishi oqibati edi. Oziq-ovqat yetishmasligi tufayli 23-fevralda Petrogradda stixiyali tarzda urushga qarshi mitinglar boshlandi, u ish tashlashlar va namoyishlarga, kazaklar va politsiya oʻrtasidagi toʻqnashuvlarga, 24— 25-fevral da esa yalpi ish tashlashga aylanib ketdi. 26-fevralda qoʻshinlarga qarshi janglar, 27-fevralda yalpi ish tashlash qurolli qoʻzgʻolon darajasiga koʻtarildi, askarlar ommaviy tarzda qoʻzgʻolonchilar tomoniga oʻta boshladi. Qoʻzgʻolonchilar shaharning muhim joylarini, hukumat idoralarini egalladilar. Nikolay II taxtdan voz kechdi. Davlat dumasining Muvaqqat komiteti tuzildi. Ishchi va soldat deputatlari Soveti saylandi. Muvaqqat komitet hukumat tuzdi. 1-mart kuni Moskvada, mart oyi davomida butun mamlakatda yangi hokimiyat oʻrnatildi. Fevral inqilobi Turkiston oʻlkasi musulmon aholisini siyosiy jihatdan uygʻotishda, demokratik oʻzgarishlarga boshchilik kilmoqchi boʻlgan yangi kuchlarning siyosat maydoniga chiqishida muhim ahamiyat kasb etdi. Jadidlar vujudga kelayotgan milliy demokratik kuchlarning oʻzagi boʻlishdi. Ular mintaqa tub xalqlarining taraqqiyoti va mustaqilligi toʻgʻrisidagi oʻz gʻoyalarini Fevral inqilobi shiorlari bilan bogʻlab, oʻzlari eʼlon qilgan prinsiplarni amalga oshirishga faol kirishdilar. Toshkentda „Shoʻroi Islom“ 1917-yil 14-mart) tashkiloti tuzilib, Turkiston taraqqiyparvarlarining aksariyati uning atrofida birlashsi. Bundan tashqari, Toshkentda Ishchi deputatlari Soveti (1917-yil 2-mart) ham tuzil gan edi. Turkiston oʻlkasi generalgubernatori va Turkiston harbiy okrugi qoʻmondoni general Kuropatkin, uning yordamchisi general Yerofeyev, okrug shtabining boshligʻi general Sivere oʻz vazifalaridan chetlashtirilib, 31-martda uy kemogʻiga tashlandi. Muvaqqat hukumat tomonidan 1917-yil 7-avgustda Turkiston oʻlkasini boshqarish uchun 9 kishidan iborat Turkiston komiteta (raisi – kadet N. N. Shchepkin) tuzildi. Shuningdek, Butunturkiston musulmonlarining I qurultoyi (1917-yil 17—21 aprel) da Turkiston oʻlkasi musulmonlari Markaziy Kengashi (Kraymussovet) ham tuzilib, barcha milliy jamiyatlar, tashkilotlar va ittifoqlar birlashtirildi. 1917-yil bahorda Buxoro amirligi va Xiva xonligida ham siyosiy vaziyat keskinlashdi. Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi boʻldi va Xivada Idorai mashrutiya (1917-yil 5 aprel) tashkil topdi. Yosh buxoroliklar va yosh xivaliklar bu xonliklar hududida demokratik islohotlar uchun kurashdilar.

Yana qarang 

 Oktabr inqilobi

Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida], T.. 2000; Turkestan v nachale XX veka; k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Rajabov K,., Haydarov M., Turkiston tarixi (19171924-yil), T., 2002.

Qahramon Rajabov.
Federatsiya

Federatsiya (soʻnggi  — birlashma, uyushma) — 1) davlat tuzilishi shakli; yuridik jihatdan muayyan siyosiy mustaqilligi boʻlgan davlat tuzilmalaridan tashkil topgan murakkab uyushmadir. Federativ davlatni tashkil etuvchi davlat tuzilmalari (shtatlar, oʻlka, kontonlar) federatsiya subʼyektlari hisoblanadi va oʻz maʼmuriy hududiy boʻlinishlari boʻladi. Federatsiyada yagona konstitutsiya, yagona ittifoq (federal) davlat hokimiyati organlari boʻladi, yagona fuqarolik, pul birligi va shaharlar amal qiladi. Unitar davlatdan farqli ravishda federatsiya hokimiyat oliy organlarining 2 tizimiga — federal organlar va federatsiya aʼzolarining tegishli organlariga ega boʻladi. Federal organlar mamlakatning hamma qududida oʻz vakolat va vazifalarini amalga oshiradi. Federatsiyani tashkil etuvchi davlat tuzilmalari tom maʼnoda davlat hisoblanmaydi. Ular suverenitetga, ittifokdan bir tomonlama chiqish huquqiga ega boʻlmaydi, yuridik jihatdan xalqaro munosabatlarda qatnashish huquqidan mahrumdir. Ittifoq konstitutsiya yoki qonunlari buzilgan taqdirda markaziy hokimiyat federatsiya subʼyektiga nisbatan majburlash choralarini koʻrish huquqiga ega. Federatsiyaning eng zarur belgilaridan biri — federal parlamentning 2 palatali tuzilmasidir. Odatda, federatsiya aʼzolarining oʻz mustaqil konstitutsiyasi boʻladi. Milliy (til) omilning ahamiyatiga qarab federatsiya tuzilishini belgilashda hududiy asosdagi federatsiya (AQSH, Avstraliya, Avstriya, GFR, Argentina, Venesuela, Braziliya, Meksika), milliy asosdagi federatsiya (Hindiston, Belgiya, Nigeriya, Pokiston) va aralash milliyhududiy asosdagi federatsiya (Rossiya Federatsiyasi, Shveysariya, Kanada) farqlanadi. Konstitutsiyaviy huquq nazariyasida, shuningdek, baʼzan konstitutsiyaviy federatsiya (AQSH, Kanada, Braziliya), konstitutsiyaviy shartnomaviy federatsiya (Rossiya Federatsiyasi) va shartnomaviy federatsiya (Shveysariya, Birlashgan Tanzaniya Respublikasi, BAA), markazlashgan (Hindiston, bu yerda bitta shtatdan boshqa shtatlar oʻz konstitutsiyasi va fukaroligiga ega emas) va markazlashmagan federatsiya (AQSH, GFR, Shveysariya) oʻrtasidagi farq koʻrsatib oʻtiladi.

Jahonda 21 ta federativ davlat bor (2005); xalkaro yoki milliy jamoat tashkiloti (Xalkaro shaxmat Federatsiyasi).

Yana qarang 

 Unitar davlat
 Konfederatsiya

 <!-- Bot tomonidan yaratildi

Huquqiy atamalar
Konstantin Fedin

Konstantin Aleksandrovich Fedin (1892-yil 24-dekabr, Saratov – 1977-yil 15-iyul, Moskva) – rus yozuvchisi va jamoat arbobi, akademik (1958), Mehnat Qahramoni (1967). „Shaharlar va yillar“ (1924) romanida fuqarolar urushi davridagi ziyolilarning hayot yoʻli hikoya qilingan. „Yevropaning oʻgʻirlanishi“ (1—2-kitob, 1933—1935) va „Arktur“ sanatoriysi" (1940) romanlarida yangi jahon urushi arafasida Gʻarbiy Yevropadagi siyosiyijtimoiy muhit tanqid qilingan. Ikkinchi jahon urushi yillarida „Tuygʻular sinovi“ pyesasini (1942), „Aholi yashaydigan bir necha punkt“ hikoya va ocherklar toʻplami (1943)ni yozgan. Urush yillari yozgan trilogiyasi („Dastlabki sevinchlar“, 1945; „Ajoyib yoz“, 1947— 1949; „Gulxan“, 1-2-kitob, 1961—1965) da 1910-yildan Ikkinchi jahon urushi oxiriga qadar boʻlgan voqealar qamrab olingan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Dastlabki sevinchlar, T., 1967; Oʻtmish bilan uchrashuv [hikoyalar], T., 1971.

Rossiyalik yozuvchilar
1892-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
15-iyulda vafot etganlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Sovet yozuvchilari
Rossiya yozuvchilari
Aleksey Fedchenko

Aleksey Pavlovich Fedchenko (1844.7.2, Irkutsk — 1873.3.9.) — rus tabiatshunosi, Oʻrta Osiyoni tadqiq qilgan olim. Moskva universitetini tugatgan (1864). Zoologiyaga oid toʻplamlar va gerbariylar toʻplagan. Antropologiya va etn. bilan shugʻullangan. 1868—1871 yillarda Olay vodiysiga sayohat qilgan. Olay orti tizmasini oʻrgangan. Hisor Olay togʻ sistemasining orografik sxemasini tuzgan. Rishta kasalligi qoʻzgʻatuvchisining biologiyasini aniklagan. Alp togʻlaridagi Monblan choʻqqisiga chiqishda halok boʻlgan. Fedchenkoning toʻplagan materiallari geograf olimlar tomonidan qayta ishlanib, "A.P. Fedchenkoning Turkistonga sayohati" nomli rus tilidagi kitobida nashr qilingan (1872—1877 va 1950-yillar). Pomir togʻidagi muzlik Fedchenko nomi bilan atalgan.
Ludwig Andreas Feuerbach

Lyudvig Andreas Feuerbach (1804.28.7, Landsxut, Bavariya — 1872.13.9, Rexenberg, Nyurnberg yaqinida) — nemis faylasufi. Dastlab Gegelnij izdoshi, keyin (1839) uning falsafasini tanqid qilgan. "Oʻlim va mangulik toʻgʻrisidagi fikrlar" degan imzosiz kitobini chop etgan va unda ruhning oʻlmasligi gʻoyasini rad qilgan. Buning uchun Erlangen universitetidagi muallimlik ishidan chetlashtirilgan. Shunga qaramay ilmiy faoliyatini davom ettirgan. Hayotining soʻnggi yillarida ijtimoiy va iqtisodiy masalalarga katta qiziqish bilan qaragan, 1870-yil esa sotsialdemokratik partiyaga aʼzo boʻlgan.

Feuerbach falsafasining markazida biologik mavjudot, abstrakt individ sifatida talqin etiladigan inson turadi. Dinni insonning tabiat va jamiyat stixiyali kuchlari oldida ojizligi tufayli kelib chiqqan deb tushuntiradi. U axloq prinsiplarini insonga azaldan xos boʻlgan baxtga intilishdan keltirib chiqaradi. Uning fikricha, har bir kishi oʻz ehtiyojlarini oqilona cheklab, boshqa kishilarga mexrmuhabbat bilan karagandagina baxtga erishishi mumkin. Asosiy asarlari: "Gegel falsafasining tanqidiga doyr" (1839), "Xristianlikning mohiyati" (1841), "Kelajak falsafasining asoslari" (1843), "Dinning mohiyati" (1851) va boshqa

1804-yilda tugʻilganlar
1872-yilda vafot etganlar
Richard Feynman

Richard Fillips Feynman (1918.11.5, NyuYork 1988) - amerikalik fizik. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1954). Massachusets Texnologiya institutini tugatgan (1939). Falsafa fanlari doktori. (1942). Prinston universitetida (1942—1943), LosAlamos laboratoriyada (194345) ishlagan. Kornell texnologiya universiteti professor (1950-yildan). Ilmiy ishlari maydon kvant nazariyasi, kvant elektrodinamika, elementar zarralar fizikasi, statistik fizika, oʻta o'tkazuvchanlik va gravitatsiya nazariyasiga oid. Maydon kvant nazariyasining rivojlanishida muhim oʻrin tutgan matematik apparatni ishlab chiqqan (1949) (qarang Feynman diagrammalari). Oʻta oquvchan geliyning uyurma tabiatini tushuntirib bergan (Feynman uyurmasi deb ataladi). "Fizikadan Feynman maʼruzalari" kursi muallifi. Albert Eynshteyn mukofoti (1950), Nobel mukofoti laureati (1965).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1918-yilda tugʻilganlar
11-mayda tugʻilganlar
1988-yilda vafot etganlar
15-fevralda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Feyxoa

Feyxoa () — mirtadoshlarga mansub doim yashil butalar va daraxtlar turkumi. Janubiy Amerikaning subtropik hududlarida 2 turi usadi. 1 turi — Feyxoa Sellova (Feyxoa sellowiana) subtropik iqlimli mamlakatlarda, jumladan, Gruziya va Qrimning janubiy sohillarida oʻstiriladi. Boʻyi 3 m, shoxshabbasi yoyiq, qalin. Barglari butun, qarama-qarshi joylashgan. Gullari ikki jinsli. May oyida gullaydi. Mevasi toʻq yashil rezavor, eti sershira, xushboʻy, tarkibida qand, pektin, olma kislotasi, yod bor. Oktyabr noyabda pishadi, yangiligida yeyiladi. Murabbo va vino tayyorlanadi. Urug'idan, kalamchasidan va payvand qilib koʻpaytiriladi. Bogʻ, xiyobonlarni koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi. Hosildorligi 60—90 s/ga.

Manbalar 

Daraxtlar
Lion Feuchtwanger

FEYXTVANGER (Feuchtwanger) Lion (1884.7.7, Myunxen 1958.21.12, LosAnjeles, AQSH) — nemis yozuvchisi. Myunxen va Berlinda oʻqigan.  Dastlab jurnalistika va teatr tanqidchiligi bilan shugʻullangan. "Harbiy asirlar"  turkumidagi pyesalarida Birinchi jahon urushi voqealari va xalqning urushga qarshi kurashlari keng ifodalangan. 1933-yildan Fransiyada emigratsiyada boʻlgan. "Tomas Vendt" (1920), "Yahudiy Zyuss" (1920—22), "Koʻrimsiz gersoginya" (1923) romanlari mavzuining rangbarangligi bilan ajralib turgan. "Quvgʻun" (1939) romanida yozuvchi oʻzining surgun tufayli siyosiy kurashdan uzokdashib krlganligini tasvirlagan. "Yahudiylar urushi" trilogiyasi (1932—42) da inson shaxsi muammosiga munosabati va gumanistik karashlari aks etgan. "Akauka Lautenzaklar" (1943), "Simon" (1944), "Tokzordagi tulkilar" (1947), "Tentakning donoligi..." (1952) romanlari, "Beva Kapet" (1956) dramasi va boshqa asarlar muallifi. Koʻpgina asarlari ekranlashtirilgan.

 

Yozuvchilar
Feldmarshal

Feldmarshal (nem. Feldmarshall) – ayrim davlatlar armiyalaridagi oliy harbiy unvon. 1-marta XVI asrda Avstriya da, XVII asrda Prussiyada joriy qilingan. Rossiyada 1699-yilda „general Feldmarshal unvoni“ joriy etilib, 1917-yilda bekor qilingan. Feldmarshal mashhur harbiy va davlat arboblari, imperator xonadoni vakillari hamda baʼzi chet el harbiy arboblariga berilgan. Feldmarshal unvoni Buyuk Britaniya va boshqa baʼzi davlatlarda saqlangan.

Harbiy unvonlar
Felzit

Felzit (nem. Felsit) — nordon effuziv jinslarning mayda donador massasi bulib, kaliyli dala shpati (ortoklaz) va kvars, baʼzan nordon plagioklaz hamda toʻq rangli minerallar (piroksen, biotit va boshqalar)dan tarkib topgan. Kimyoviy tarkibi boʻyicha felzit datsitdan (SiO2 massasi boʻyicha 68%) riolitgacha (72—75%) oʻzgarib turadi. Zichligi 2,2—2,4 g/sm3. Diagenez va boshlangʻich metamorfizm jarayonida vulkan shishasining qayta kristallanishidan hosil boʻladi. Paleotip jinslar (kvarsli porfir, keratofir, ortofir) uchun xosdir. Baʼzan "Felzet". termini togʻ jinslari nomida uchraydi (mas, felzodatsit, felzofir). Felzet yuqori sifatli kislota bardosh material sifatida ishlatiladi. Konlari Shimoliy Kavkaz, Zakarpatye, Vengriya, Germaniya va boshqalarda mavjud.
Fenol

Fenol, karbol kislota, gidroksibenzol, C6H5OH — oʻziga xos hidli, rangsiz kristall modda. Saqlab qoʻyilganda pushti rangga kiradi. Molyar massasi - 94,11 g/mol, suyuqlanish temperaturasi 40,9°C, qaynash temperaturasi 181,75°C, zichligi 1058 kg/m3. Spirt, efir, atseton, xloroformda yaxshi, suvda bir oz eriydi. Kuchsiz kislota xususiyatiga ega, ishqorlar bilan fenolyatlar hosil qiladi. Fenol toshkoʻmir smolasidan olinadi. Fenolning sanoat koʻlamida sintezlab olinishi izopropilbenzol gidroperoksidni kislotalar bilan parchalashga asoslangan. Fenol fenolformaldegid smolalar, kaprolaktam, pikrin kislota, turli boʻyagichlar va pestitsidlar, dori moddalari ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Teriga tekkanda kuydiradi: havoda 0,005 mg/l dan koʻp boʻlmasligi lozim (yana qarang Fenollar).
Aromatik halqa va gidroksil guruhi borligi sababli fenol ham spirtlar, ham aromatik uglevodorodlarga xos kimyoviy xossalarni namoyon etadi.
Gidroksil guruhi bo'yicha:
Zaif kislotali xususiyatlarga ega (spirtlarga qaraganda kuchli), ishqorlar ta'sirida tuzlar - fenolatlar (masalan, natriy fenolat - C6H5ONa) hosil bo'ladi.
Fenol rux kukuni bilan kuydirilganida, gidroksil guruhi vodorod bilan almashadi.
C6H5OH + Zn = C6H6 + ZnO
Kolbe-Shmitt reaksiyasi salitsil kislotasini va uning hosilalarini (atsetilsalitsil kislotasi va boshqalarni) sintez qilish uchun ishlatiladi.
https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/8746d83f76859c5bf80d5bc833151804dc210186

Kimyo
Fenolftalein

Fenolftalein, Dioksiftalofenon, S20N4O4 — hidsiz, taʼmsiz, rangsiz kristall modda. Mol.m. 318,33. Suyuqlanish tempraturasi 43°C. Suvda oz, spirtda yaxshi eriydi. Fenolni ftal angidrid bilan kondensatlab olinadi. Fenolftalein trifenilmetan boʻyagichlar guruhiga kiradi. Analitik kimyoda kislota va ishqorlarni titrlashda indikator sifatida qoʻllanadi. Tibbiyotda surgi dori sifatida ishlatiladi. Surunkali ich qotishda tarkibida 0,1g fenolftalein boʻlgan tabletkalar (purgen) buyuriladi.
Fenotip

Fenotip — organizmning barcha tashqi belgilari va xossalari yigʻindisi. Fenotip genotip va tashki muhit sharoitlarining oʻzaro taʼsiri natijasida yuzaga chiqadi. "fenotip" terminini Daniya genetigi V. Iogansen taklif etgan (1903). Fenotipda barcha genotipik imkoniyatlar roʻyobga chiqavermaydi, chunki bu jarayon muayyan sharoitda genotip namoyon boʻlishining xususiy bir holati hisoblandi. Shu sababdan hatto bir tuxumdan rivojlangan, genotipi bir xil boʻlgan egizaklar xar xil sharoitda oʻsganida ularda sezilarli fenotipik farklarni kuzatish mumkin. Mikroevolyutsiya jarayonida tabiiy tanlanish individlarning fenotipi boʻyicha boradi. Shuning uchun populyatsiyalar ichida chegarasi genotip tomonidan belgilab beriladigan, keng reaksiya normasiga ega boʻlgan individlar, yoxud qatʼiy genotip bilan belgilanadigan, kerakli fenotipga ega boʻlgan individlar tanlanadi. Genotipik oʻzgaruvchanlik kuzatilmagan hollarda fenotip boʻyicha tanlash natija bermaydi. Bunga V. Iogansenning sof liniyalarda oʻtkazgan tanlash tajribasi yaqqol misol boʻladi.
Feod

Feod (soʻnggi lotincha feodum) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada senor tomonidan oʻzining vassaliga merosiy mulk sifatida inʼom etilgan yerlar (yoki qayd etilgan daromad). Buning evaziga vassallar harbiy, saroy (senorial sudlarda ishtirok etish, senoriyani boshqarish va boshqalar) xizmatlarini oʻtashlari, udumga binoan, tegishli badal pulini toʻlashlari lozim boʻlgan.

Len (nem. Lehn) — oʻrta asrlarda Germaniyada qirol yoki yirik zamindorlar tomonidan inʼom etilgan yer (Oʻrta Osiyo, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida iqtoning sinonimi). Tarixiy manbalarda boshqa mamlakatlarda zamindorlarga qarashli mulkning shunday shakliga nisbatan ham "L." atamasi ishlatiladi.

Manbalar
Kafa

Kafa yoki Feodosiya — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar. Qrim yarim orolning janub-sharqiy sohilida. Simferopoldan 116 km sharqsa. Qora dengiz boʻyidagi port, temir yoʻl stansiyasi, balneologik iklim kurorti. Aholisi 75 ming kishi chamasida (2001).

Kafaga miloddan avvalgi 6-asrning oʻrtalarida asos solingan. Ikkinchi jahon urushidan keyin shahar qayta tiklandi, kurort markazlaridan biriga aylandi. Yozi issiq, qishi iliq, yiliga 360 mm yogʻin tushadi. Davolash vositalari: iklim, dengizda choʻmilish, mineral buloq suvlaridan ichish, Ajikoʻl balchigʻi. Shaharda oziq-ovqat (sut, tamaki va boshqa zavodlar), qurilish materiallari, metadlsozlik sanoati mavjud. Mebel, ofset, oʻyinchoq fabrikalari bor. Oʻlkashunoslik muzeyi, I. K. Ayvazovskiy nomidagi (F.da tugʻilgan) kartinalar galereyasi, rus yozuvchisi A.S. Grinning adabiymemorial muzeyi faoliyat koʻrsatadi. 14—15 a.larga oid genuyaliklar qalʼasi qoldiklari, Ioann Predtecha, Stefan, Arxangellar, Sergiy cherkovlari (hammasi 13—14-asrlar), Muftiy Jome masjidi (17-asr) kabi meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

 

Ukraina shaharlari
Qrim
Ferganskaya pravda

Ferganskaya pravda ("Fargʻona haqiqati") — Fargʻona viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Rus tilida haftada 5-marta ch i kadi, Dastlab "Znamya svobodi" ("Erk bayrogʻi"), "Shit naroda" ("Xalq qalqoni"), "Izvestiya" ("Axborot"), "Proletarskaya misl" ("Proletar fikri"), "Krasnaya Fergana" ("Kizil Fargʻona"), "Sovetskoye slovo" ("Sovet soʻzi"), "Znamya truda" ("Mehnat bayrogʻi") nomlarida nashr etilgan. 1938-yildan hozirgi nomda. Gazetaga turli davrlarda G. Pavlyuchenko, G. Vershinin, F. Doronin, B. Renev, A. Alyabyev va boshqa muxarrirlik qilishgan. 1993-yil 9-noyabrda "Ferganskaya pravda" tahririyati "Fargʻona haqiqati" gazeta tahririyatiga qoʻshildi. Gazeta viloyatda olib borilayotgan ijtimoiyiqtisodiy islohotlarni keng yoritib boradi. Adadi 3 mingga yaqin (2004).

 

Gazetalar
Fergusonit

Fergusonit — murakkab oksidlar (tantalniobatlar guruhi)ning kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi (TR) (Nb, Ta)O4. Aralashmalari U, Th va boshqa Rangi qora, yashilqoʻngʻir. Qattiqligi 5—7, zichligi 4,2—6 g/sm3. Moʻrt, radioaktivli. Fergusonit pegmatit va greyzenlarda uchraydi. fergusonitning turi — rizerit (SiO2 6,0 — 7,8%). Gadolinit, ortit, monatsit va boshqalar bilan assotsiatsiyada uchraydi. Fergusonit — tantal, niobiy rudasi.

Minerallar
Pierre de Fermat

Pierre de Ferma (17-avgust 1601, Beaumont-de-Lomagne – 12-yanvar 1665, Castres) – fransuz matematigi. 1631-yildan Tuluzada parlament maslahatchisi. Bir necha asar muallifi boʻlib, ularning koʻpchiligi Ferma vafotidan keyin ugʻli tomonidan „Har xil matematik asarlar“ (1679) nomi bilan nashr ettirilgan. Ferma hayotligida uning ishlari maktublari va shaxsiy aloqalari orqali boshqa olimlarga maʼlum boʻlgan.

Ferma darajalarni differensiallashning umumiy qonunini yaratdi va uni kasrli darajalarga tatbiq etdi. Koordinatalar usulini rivojlantirib, toʻgʻri chiziq va ikkinchi tartibli chiziklar tenglamalarini berdi. Hamma ikkinchi tartibli chiziqlar – konus kesimli egri chiziqlar ekanligini isbotlab, analitik geometriyaga asos soldi. Ekstremumlarni topish qoidasini yaratdi. Sonlar nazariyasida ikkita mashhur teorema, yaʼni Fermaning buyuk teoremasi va Fermaning kichik teoremasi Ferma nomi bilan bogʻliq. Ferma fizikada geometrik optikaga asos soldi. Differensial hisobga integral hisobsh fermatning hissasi katta.

Matematiklar
1601-yilda tugʻilganlar
17-avgustda tugʻilganlar
1665-yilda vafot etganlar
12-yanvarda vafot etganlar
Ferma (tizim)

Ferma (frans. ferme, lot. ﬁ rmus — mustahkam) — 1) qurilish mexanikasida — geometrik jihatdan uzgarmaydigan sterjenli tizim. Hisoblashlarda barcha tugunlari sharnirli deb qabul qilinadi; 2) tom yopish, bostirmalar qurish va koʻprik qurishda ishlatiladigan qurilish konstruksiyasi. Devor yoki ustunlar oraligʻi katta binolar (mas, kinoteatrlar, bozor pavilonlari, sport zallari, sanoat korxonalari va boshqalar)da tom yopish uchun toʻsinlardan foydalanish iqtisodiy jihatdan samarasiz hisoblanadi. Katta soy va daryolarga quriladigan koʻpriklar ham toʻsinlardan ishlansa, ancha qimmatga tushadi. Shunday hollarda fermadan foydalanish iqtisodiy jihatdan ancha samarali boʻladi. Fermalar toʻsin (balka)larning takomillashgan bir turi boʻlib, ular oʻtaydigan vazifani bajaradi. Materialning xiliga qarab, temirbeton, metall va yogʻoch fermalar boʻladi. Tashqi koʻrinishiga koʻra, parallel tasmali (rayem, a), uchburchak shaklli (rayem, b) va poligonal tasmali.v) fermalarga boʻlinadi. Fermalar panjarasining tuzilishiga qarab ham yana bir necha xillarga boʻlinadi. Vazifasiga koʻra, tom, koʻprik va kran fermalari boʻladi. Koʻprik ferma ichida yukning harakatlanish sathiga qarab yuk ustki yoki pastki tasmada yuradigan fermalar farqlanadi.

Odatda, tashki kuch (yuk)lar ferma tugunlariga tushadi. Ferma sterjenlari tashqi kuchlar taʼsirida asosan siqilish va choʻzilishga ishlaydi. Fermaning barcha sterjenlari bir tekislikda joylashsa, tekis yoki yassi ferma, har xil tekislikda joylashsa, fazoviy ferma deb ataladi. Ikki tayanch orasidagi masofa quloch (prolyot) deyiladi. Fermaning tashqi konturida joylashgan sterjenlar tasmalar, ular orasida joylashgan sterjenlar panjaralar, panjaralarning tik elementlari ustun, qiya elementlari havon deb ataladi. Firma tugunlari orasidagi gorizontal masofa panel deyiladi.

Ferma materiali qanday boʻlishidan qatʼi nazar tashqi kuchlar (mas, tom plitalari) taʼsirida uning sterjenlarida vujudga keladigan ichki kuchlar qiymati materiallar qarshiligi va qurilish mexanikasi usullari yordamida aniqlanadi. Ichki kuchlar aniklangandan keyir bajariladigan hisoblash ishlari (maye., kesim tanlash, mustahkamligini tekshirish va boshqalar) tatbiqiy fanlarning usul va qoidalari asosida bajariladi.
Ferma prinsipi

Yorugʻlikning tarqalishi yorugʻlik toʻlqinlari energiyalarining koʻchishi bilan bogʻliqdir. Agar quyoshdan kelayotgan nurni qandaydir kichik tirqishdan oʻtkazib havoda qarab tursak yorugʻlik dastasi hosil boʻladi. Bu  yorugʻlik shu'lasidir. Agarda biz tirqishni kichraytirib shu’lani ingichkalashtirsak  yorugʻlik nuri hosil boʻladi. Biroq uni cheksiz ingichka qilish mumkin emas.

 Yorugʻlik nuri- bu yoʻnalishlari fazoning ixtiyoriy nuqtasida yorugʻlik energiyasining koʻchish yoʻnalishi bilan ustma-ust tushadigan geometrik chiziq.

Bir jinsli muhitda yorugʻlik toʻgʻri chiziq boʻylab tarqaladi. Bir jinsli boʻlmagan muhitda yorugʻlik nuri egiladi. 1662-yilda fransuz matematigi Ferma bir jinsli boʻlmagan muhitda yorugʻlik tarqalish yoʻlini topishga imkon beradigan prinsip yaratdi va uni  Ferma prinsipi deb nomladi.

Ferma prinsipi- geometrik optikaning asosiy prinsipi. Unga koʻra, yorugʻlik nuri fazodagi ikki nuqta orasida shunday yoʻl boʻyicha tarqaladiki, yorugʻlik bu yoʻlni oʻtishi uchun shu nuqtalarni tutashtiruvchi boshqa yoʻllarga nisbatan yoki eng kam, yoki eng koʻp yoki bir xil vaqt sarf qiladi.

Ferma prinsipidan geometrik optikaning asosiy qonunlari: yorugʻlikning toʻgʻri chiziq boʻylab tarqalish qonuni, qaytish qonuni va sinish qonunlari kelib chiqadi.

Havolalar
Enrico Fermi

Enrico Fermi () (1901.29.9, Rim — 1954.28.11, Chikago) — italyan fizigi. Milliy akademiya aʼzosi (1935). Piza universitetini tugatgan (1922). Gyottingen, Leyden, Rim, Florensiya universitetlarida ishlagan. Rim universiteti professor (1926-1938), AQShga koʻchib oʻtgan (1938), Kolumbiya universiteti professor (1939-1942), Chikago universiteti professor (1942—1945). LosAlamos laboratoriya boʻlim boshligi (1944—1945), Chikago yadro tadqiqotlari institutida professor (1946-yildan). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasi, statistik mexanika, kosmik nurlar, yuqori energiyalar fizikasi, astrofizika va texnik fizikaga oid. Fermi yadro fizikasi, neytron fizikasi, kvant statistikasi, metallar fizikasi va boshqa yaratuvchilaridan biri; yadro energiyasini oʻzlashtirish amerika dasturi ishtirokchisi, Italiya va AQShda ilmiy maktab yaratgan. Nazariy va eksperimental fizikaning rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Pauli prinsipiga boʻysunuvchi zarralar statistikasini ishlab chiqqan (1925, q. Fermi Dirak statistikasi), Remirilishning miqdoriy teoremasini yaratgan (1934), neytronlar tufayli sunʼiy radioaktivlikni va moddada neytronlarning sekinlashish hodisasini kashf etgan (1934). Insoniyat tarixidagi 100 eng nufuzli shaxslardan biri. Nobel mukofoti laureati (1938).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari
Feromon

Feromon ( — eltaman, olib boraman;  — harakatga keltiraman, qoʻzgʻataman) yoki hasharotlar feromonlari — hasharotlar atrof muhitga chiqaradigan biologik faol moddalar, jinsiy attraktantlar. Hasharotlar jinsiy feromon chiqarish bilan turli jinslarning bir-birini oʻzaro „topishishi“ni, jinsiy maylni, jalb qilish feromoni bilan cheklangan maydonda juda koʻp hasharotlar toʻplanishini taʼminlaydi, „xavfxatar“ feromoni qochish, berkinish, hujumkorlik harakatlariga sabab boʻladi. Hozirgigacha turli hasharotlarning 300 dan ortiq feromoni oʻrganilgan. Ular asosida juda koʻp sintetik feromonlar yaratilgan.

Feromon hasharotlar harakatini boshqarishda samarali vosita hisoblanadi. Ulardan ekinlarning zararkunandalariga qarshi kurashda feromon tutqichlar tarzida foydalaniladi. Sintetik feromon zararkunanda hasharotlar sonini hisobga olish va prognozlashda, zararkunandalarni jalb etib, soʻngra ularni yoʻqotishda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 Minaylo V. A., Pyatnova Yu. B., Feromoni nasekomix, M., 1984.