Kobra effekti

Paradoksial(buzuq) ragʻbatlantirish — bu foydalanuvchilarning niyatlariga zid boʻlgan kutilmagan va istalmagan natijaga ega boʻlgan ragʻbatdir. Kobra effekti buzuq ragʻbatlantirishning eng mashhur turidir, chunki odatda ragʻbat odamlarni muammoni yomonlashtirgani uchun beixtiyor mukofotlaydi. Bu atama iqtisodiyot va siyosatdagi notoʻgʻri ragʻbatlantirishning kutilmagan oqibatlarga olib kelishi mumkinligini koʻrsatish uchun ishlatiladi.

Kelib chiqishi 

Kobra effekti atamasi ilk bor iqtisodchi Horst Sibert tomonidan Britaniya hukmronligi davrida Hindistonda sodir boʻlgan kulgili hodisaga nisbatan ishlatilgan. Dehlidagi zaharli kobralar sonidan xavotirlangan Britaniya hukumati har bir oʻlgan kobra uchun mukofot taklif qiladi. Dastlab, bu muvaffaqiyatli strategiya edi; mukofot uchun koʻp sonli ilonlar oʻldirilgan. Biroq, oxir-oqibat, tadbirkor odamlar daromad uchun kobralarni koʻpaytirishni boshladilar. Hukumat bundan xabardor boʻlgach, mukofot dasturi bekor qilindi. Kobra yetishtiruvchilar oʻzlarining ilonlarini ozod qilishganda, yovvoyi kobra populyatsiyasi yanada koʻpaydi. Bu voqea koʻpincha Gudxart qonuni yoki Kempbell qonuniga misol sifatida keltiriladi.

Notoʻgʻri ragʻbatlantirishga misollar

Zararkunandalarga qarshi kompaniyalar 

 Buyuk Hanoi quyruqlar qirgʻinligi 1902-yilda Vyetnam Hanoi shahrida (oʻshanda Fransiya Hind Xitoy deb tanilgan) sodir boʻldi. Fransiya koloniyali boshqaruvi ostida koloniyali hukumat har bir o'ldirilgan quyruq uchun mukofot toʻlaydigan mukofot dasturini yaratdi. Odamlar mukofotni olish uchun, bir qushning kesilgan quyruqini berishlari kerak. Biroq, rasmiylar Hanoyda quyruqsiz tovuqlarni koʻrishni boshlashdi. Veytnamlik podshohlarni ovlaydigan odamlar podshohlar ustiga tushadi, quyruqlarini kesib, ularni kanalizatsiyalarga qaytaradi va koʻproq mukofotlarga ega boʻladilar.
 AQSh armiyasi Jorjiya shtatidagi Fort Benning (hozir Fort Moore deb nomlanadi) postida yovvoyi choʻchqalar bilan muammo boʻlganligi sababli ovchilarga har bir choʻchka uchun 40 dollarlik mukofot taklif etilgan. 2007-2008-yillarda bu hududda yovvoyi choʻchqalar soni koʻpaydi. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, odamlar goʻshtni qayta ishlash korxonalaridan it quyqusini sotib olishgan va keyinchalik quyquslarini yuqori mukofot narxida armiyaga qayta sotishgan, ammo mukofot sxemasi haqida batafsil tadqiqot qilish natijasida ayyor ragʻbatlantirishlarning turli taʼsirlari asosan javobgar boʻlib qolishgan. Ushbu tizim doirasida doʻstlarning tugʻish darajasi ham, avlodlarning tirik qolish darajasida oshdi. Bu hayvonlarni ov joylariga jalb qilish uchun qoʻllaniladigan ozuqasining yaxshilanishi tufayli boʻldi. Ikkinchidan, ovchilar norlarni „sovrin“ sifatidagi maqsad qilishlari mumkinligi aniqlandi.

Adabiyotda 
Mark Tven oʻz avtobiografiyasida xotini Oliviya Langdon Klemensning ham shunday tajribasi borligini aytadi: Xartfordda bir vaqtlar pashshalar shunchalik koʻp va shu qadar qiynar ediki, missis Klemens Jorjga oʻldirishi mumkin boʻlgan barcha pashshalar uchun mukofot berish fikrini oʻylab topdi. Bolalar bu yerda toʻsatdan boylik orttirish imkoniyatini koʻrdilar. …

Har qanday hukumat unga Amerikada boʻrilarni, Avstraliyada quyonlarni va Hindistonda ilonlarni koʻpaytirishning eng yaxshi yoʻli ularning bosh terisiga mukofot toʻlash ekanligini aytishi mumkin edi. Keyin har bir vatanparvar ularni qirishga kirishadi.

Yana qarang 

 Foydalanuvchilarning manfaatlari — Bir tomon koʻp manfaatlarga ega boʻlgan holat
 Instrumental ehtimollik — Aqlli agentlar haqidagi gʻoyalar
 Axloqiy xavf — sugʻurta qilingan yoki boshqa bir shaxs xarajatni koʻtargan taqdirda taʼsirning oshishi
 Ijtimoiy tuzoq — „Umumiylarning fojiasi“ turi
 Streyzand taʼsiri — Axborotlarni yoʻq qilish uchun qilingan harakatlar tufayli axborotdan xabardor boʻlishning oshishi
 Umumiylarning fojialari — Oʻz manfaatlarini oʻz ichiga olgan umumiy resurslarning kam boʻlishiga sabab boʻlgan manfaatlar

Havolalar

Keyinchalik oʻqish 

 Chiacchia, Ken (2017 July 12). „Perverse Incentives? How Economics (Mis-)shaped Academic Science.“ HPC Wire.
 
 Myers, Norman, and Jennifer Kent (1998). Perverse SubsidiesTax $ Undercutting our Economies and Environments Alike. Winnipeg, Manitoba: International Institute for Sustainable Development.
 Rothschild, Daniel M., and Emily Hamilton [2010] (2020). „Perverse Incentives of Economic 'Stimulus',“ Mercatus on Policy Series 66. ; .
 Schuyt, Kirsten (2005). „Perverse Policy Incentives.“ pp. 78-83 in Forest Restoration in Landscapes, edited by S. Mansourian, Daniel Vallauri, and N. Dudley. New York: Springer. doi:10.1007/0-387-29112-1_11.
 Sizer, N. (2000). Perverse Habits, the G8 and Subsidies the Harm Forests and Economies. Washington, DC: World Resources Institute.
 
 Stephan, Paula (2012). „Perverse incentives.“ Nature 484: 29-31. doi:10.1038/484029a.
 „Perverse Incentives for South African AIDS Patients.“ Center for Global Development (April 8, 2006).
 
Adabiyot
Siyosiy korrupsiya
Subsidiyalar
Mexanizm dizayni
Paradokslar