Rambutan

Rambutan (; taksonomik nomi: Nephelium lappaceum) — Sapindaceae oilasiga mansub oʻrta boʻyli tropik daraxt. Bu nom, daraxtning isteʼmol qilish mumkin boʻlgan mevasini ham anglatadi. Rambutanning vatani Janubi-Sharqiy Osiyo. Bu meva lychee, longan, pulasan va ginep kabi boshqa bir qancha isteʼmol qilish mumkin boʻlgan tropik mevalar bilan chambarchas bogʻliq.

Etimologiya 
"Rambutan" nomi malaycha rambut soʻzidan olingan boʻlib, „soch“ degan maʼnoni anglatadi, bu mevalarning koʻp sonli tukli oʻsimtalariga ishora qiladi. Mevalar Vetnamda chôm chôm („tartibsiz sochlar“ degan maʼnoni anglatadi) deb ataladi.

Kelib chiqishi va tarqalishi 
Rambutanlar uchun genetik xilma-xillik markazi Malayziya — Indoneziya mintaqasi hisoblanadi. Ular Malayziya, Tailand, Myanma, Shri-Lanka, Indoneziya, Singapur, Filippin va janubi- sharqiy Osiyo hududlarida keng tarqalgan. U yerdan Osiyo, Afrika, Okeaniya va Markaziy Amerikaning bir qismiga tarqalgan.

Taxminan XIII—XV asrlarda Hind okeani savdosida katta rol oʻynagan arab savdogarlari Sharqiy Afrikaning Zanzibar va Pemba shaharlariga rambutanlarni olib kelishdi. Hindistonning baʼzi qismlarida ham kam miqdorda rambutan koʻchatlari mavjud. XIX asrda Gollandiyaliklar Janubi-Sharqiy Osiyodagi koloniyalaridan Janubiy Amerikadagi Surinamga rambutanlar keltirdilar. Keyinchalik, oʻsimliklar Kolumbiya, Ekvador, Gonduras, Kosta-Rika, Trinidad va Kubaning qirgʻoq pasttekisliklarida ekilgan. 1912-yilda Filippinga rambutanlar Indoneziyadan olib kelingan.1920-yilda (Indoneziyadan) va 1930-yilda (Malayyadan) rambutanlarni tarqatishga harakatlar boʻldi, ammo 1950-yillargacha uning tarqalishi cheklangan edi.

1906-yilda Yavadan olib kelingan urugʻlardan Amerika Qoʻshma Shtatlarining janubi-sharqiy qismiga rambutan oʻstirishga harakat qilindi, ammo bu tur muvaffaqiyatsiz boʻlib chiqdi, Puerto-Rikodan tashqari.

Tavsif 
Bu balandligi  oʻsadigan doim yashil daraxt. Barglari navbatma-navbat joylashgan. Gullari kichik, uzunligi 2,5-5 mm, apetal, disksimon va tik roʻvaklarda joylashgan, toʻpgullarning uzunligi 15-30 sm.

Rambutan daraxtlari erkak (faqat turgʻun gullar beradi va shuning uchun meva bermaydi), urgʻochi (funktsional jihatdan faqat urgʻochi gullar ishlab chiqaradi) yoki germafrodit (kam miqdorda erkak gullar va urgʻochi gullar ishlab chiqaradi) boʻlishi mumkin.

Mevasi dumaloqdan ovalgacha boʻlgan bir urugʻli dukkak. Poʻstlogʻi qizgʻish (kamdan-kam toʻq sariq) va eti egiluvchan tikanlar bilan qoplangan, shuning uchun nomi „soch“ degan maʼnoni anglatadi. Tikanlar (shuningdek, „spinterns“ deb ataladi) mevaning tarqalishigs hissa qoʻshadi, bu esa meva sifatiga taʼsir qilishi mumkin.

Meva eti, aril, shaffof, oq yoki juda och pushti, mazasi shirin, yengil kislotali taʼmga ega, uzumni eslatadi.

Bitta urugʻi yaltiroq jigarrang, uzunligi 1-1,3 sm, oq bazal chizigʻi bor. Teng miqdorda toʻyingan va toʻyinmagan yogʻlarni oʻz ichiga olgan urugʻni pishirish va yeyish mumkin. Ammo urugʻning mazasi achchiq va narkotik xususiyatiga ega.

Changlanish 
Aromatik rambutan gullari koʻplab hasharotlar, ayniqsa asalarilar uchun juda jozibali koʻrinadi. Chivinlar (Diptera), asalarilar (Hymenoptera) va chumolilar (Solenopsis) asosiy changlatuvchilardir. A. cerana koloniyalari rambutan gullaridan koʻp miqdorda asal ishlab chiqaradi. Nektar izlayotgan asalarilar muntazam ravishda urgʻochi gullarning tuxumdoni bilan aloqa qilishadi va erkak gullardan sezilarli miqdorda yopishqoq gulchanglarni toʻplashadi. Erkak gullari soat 06:00 da ochilgan boʻlsa-da, A. cerana tomonidan oziq-ovqat izlash 07:00 dan 11:00 gacha eng qizgʻin boʻlib, keyin keskin pasayadi. Tailandda A. cerana rambutanning kichik miqyosda changlantirish uchun afzal tur hisoblanadi.

Ishlab chiqarish 

Rambutan nam tropik Janubi-Sharqiy Osiyoda yetishtiriladigan mevali daraxt. Bu oddiy bog 'mevali daraxti boʻlib, kichik bogʻlarda tijorat uchun koʻpaytiriladi. Bu Janubi-Sharqiy Osiyoning eng mashhur mevalaridan biri boʻlib, Afrika, janubiy Meksika, Karib dengizi orollari, Kosta-Rika, Gonduras, Panama, Hindiston, Vetnam, Filippin va Shri-Lanka kabi tropik mintaqalarda keng tarqalgan. U achotillo sifatida tanilgan Ekvadorda va Puerto-Riko orolida ham oʻstiriladi. 2017 va undan oldingi yillar davomida Yevropa Ittifoqiga rambutan importi yiliga taxminan 1000 tonnani tashkil etgan.

Mevalar odatda yangi holatida sotiladi va qisqa saqlash muddatiga ega va odatda murabbo, jele yoki konserva tayyorlashda ishlatiladi. Doim yashil rambutan daraxtlari moʻl-koʻl rangli mevalari bilan bogʻda jozibali koʻrinishlarni yaratadi.

Hindistonga rambutan Tailanddan import qilinadi, shuningdek, Kerala janubidagi Pathanamthitta tumanida etishtiriladi.

Rambutanlar klimakterik meva emas, yaʼni ular faqat daraxtda pishadi va yigʻib olingandan keyin etilen oʻsimlik gormoni kabi mevani yetiltiruvchi vositani ishlab chiqarmaydi. Biroq, oʻrim-yigʻimdan keyin meva sifatiga saqlash omillari taʼsir qiladi. Past namlik darajasi, saqlash muddati va mexanik shikastlanish holatlari meva sifatiga jiddiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Umuman olganda, meva atrof-muhit sharoitida qisqa saqlash muddatiga ega, ammo uni uzaytira oladigan usullarni topish mumkin. Nurlanish va issiq havodan foydalanish kabi baʼzi muolajalar mevani saqlashda yordam berishi mumkin.

Kultivatsiya 
Rambutanlar harorat 22-30 °C atrofida boʻlgan issiq tropik iqlimga moslashgan va 10 °C dan past haroratlarga sezgir. Daraxtlar dengiz sathidan  balandlikda, organik moddalarga boy boʻlgan chuqur tuproq, gil yoki qumloq tuproqlarda yaxshi oʻsadi. Ular yaxshi drenaj boʻlgan tepalikli yerlarda oʻsadi.

Rambutanlar payvand, va kurtaklari bilan koʻpayadi. Kurtaklagan daraxtlar 2-3 yildan keyin meva berishi mumkin, eng yaxshi hosil esa 8-10 yildan keyin hosil boʻladi. Urugʻlardan oʻstirilgan daraxtlar besh-olti yildan keyin meva beradi.

Rambutan ildizlari, qobigʻi va barglari anʼanaviy tibbiyotda va boʻyoq ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Baʼzi hududlarda rambutan daraxtlari yiliga ikki marta, bir marta kech kuzda va qishning boshida, bahorning oxirida va yozning boshida qisqaroq mavsumda meva berishi mumkin. Kosta-Rika kabi boshqa hududlarda bitta meva mavsumi bor va meva odatda avgust va sentabr oylarida pishadi. Moʻrt mevalar daraxtda pishishi kerak, keyin ular toʻrt-etti hafta davomida yigʻib olinadi. Yangi mevalar osongina koʻkarib ketadi va cheklangan saqlash muddatiga ega. Oʻrtacha bir daraxt 5000-6000 dona yoki undan ortiq meva berishi mumkin. Hosildorlik yosh bogʻlarda gektariga 1,2 tonnadan (0,5 tonna/akr) boshlanadi va yetuk daraxtlarda gektariga 20 tonnaga (akr uchun 8 tonna) yetishi mumkin. Gavayida 1997-yilda ekiladigan 38 gektar maydondan (95 akrning 60 tasi) 120 tonna meva hosil qildi. Bogʻlarni parvarish qilishni takomillashtirish, jumladan, changlatish va yuqori mahsuldor ixcham navlarni ekish orqali hosildorlikni oshirish mumkin.

Koʻpgina savdo navlari germafroditdir. Erkak daraxtlar kamdan-kam uchraydi, chunki vegetativ seleksiya germafrodit klonlarni afzal koʻradi, ular koʻp funksional urgʻochi gullar va gulchang hosil qiluvchi gullar soni ancha past. Erkak toʻpgullarda 3000 dan ortiq yashil-oq gullar paydo boʻladi, ularning har birida besh-yettita changchi va ishlamaydigan tuxumdon mavjud. Har bir germafrodit toʻpgulda 500 ga yaqin yashil-sariq gullar uchraydi. Har bir gulda oltita changchi va bitta tuxumdon mavjud (lokullar).

Tailandda rambutan daraxtlari birinchi marta 1926-yilda Surat Thani shahrida Ban Na San shahrida xitoylik malay K. Vong tomonidan ekilgan. Har yili avgust oyida yigʻim-terim davrida rambutan yarmarkasi oʻtkaziladi.

Malayziyada rambutan martdan iyulgacha va yana iyundan noyabrgacha gullaydi. Gullash davri boshqa hududlarda farq qiladi. Koʻpchilik gullar, lekin hammasi emas, kunning boshida ochiladi. Har bir ayol toʻpgulda 100 tagacha gul gullashning eng yuqori choʻqqisida har kuni ochiq boʻlishi mumkin. Toʻpguldagi gullarning 25 foizdan meva hosil boʻlishi mumkin, ammo gulning toʻkilishi hosilga yomon taʼsir qiladi. Meva gullashdan 15-18 hafta oʻtgach pishadi.

Shri-Lankada Rambutan yetishtirishda asosiy rolni kichik uy bogʻlaridan oʻynaydi. Kelani daryosi vodiysidagi Malvana qishlogʻi oʻzining rambutan bogʻlari bilan mashhur. Ularning mevalari may, iyun va iyul oylarida bozorga chiqadi, bu vaqtda Kolombo koʻchalarida mavsumiy savdogarlar koʻpayadi. Shri-Lankada yanvar va fevral oylarida Bibile, Medagama va Monaragala kabi hududlarda mavsumdan tashqari rambutan ishlab chiqarish ham mavjud.

Erkak va urgʻochi gullari zaif xushboʻy hidli, tuxumdonlar bazasida funktsional nektarlarga ega. Ayol gullari erkak gullarga qaraganda ikki-uch baravar koʻp nektar ishlab chiqaradi. Nektarda shakar konsentratsiyasi 18-47 foizni tashkil qiladi. Rambutanlar Malayziyadagi asalarilar uchun muhim nektar manbai sanaladi.

Rambutanlar changlanishi hasharotlarga bogʻliq. Urgʻochi gullarning atigi bir foizi meva beradigan Malayziyada gullarni qoʻlda changlatish natijasida hosildorlik 13 foizga oshgan.

Turlari 
Tropik Osiyoda mavjud boʻlgan tanlangan klonlardan 200 dan ortiq navlar ishlab chiqilgan.Koʻpgina navlar past boʻyi uchun ham tanlanadi, hosilni oson yigʻish uchun atigi 3-5 m balandlik yetadi.

Koʻpaytirilgan rambutan klonlari bilan solishtirganda, yovvoyi tabiatdan olingan rambutanlar yuqori kislotalilik va turli xil ozuqaviy qiymatgs ega. Indoneziyada 22 ta rambutan navi yaxshi sifatga ega boʻlib, beshtasi yetakchi savdo navlari hisoblanadi: „Binjai“, „Lebak Bulus“, „Rapiah“, „Cimacan“ va „Sinyonya“, boshqa mashhur navlar „Simakan“, " Silengkengʻ, 'Sikontoʻ va 'Acheh kuningʻ. Malay yarim orolida savdo navlari orasida „Chooi Ang“, „Peng Thing Bee“, „Ya Tow“, „Azimat“ va „Ayer Mas“ mavjud.

Nikaraguada Jahon Relief — Yevropa Ittifoqi qoʻshma jamoasi 2001-yilda Ascociación Pueblos en Acción Comunitaria kabi tashkilotlarga va 100 dan ortiq fermerlarga koʻchat tarqatdi.  Bu fermerlarning koʻpchiligi 2005—2006-yillarda dunyo bozorida oʻz mevalarini sota boshlashgan.

Filippinda rambutanlarning ikkita navi ajralib turadi.  Oddiy rambutan urugʻini va mevasidan ajratish qiyin, „Maharlika Rambutan“ mevasi esa urugʻidan toza ajraladi. Ushbu ikki navning meva taʼmi va hajmi bir xil, ammo „Maharlika Rambutan“ mevasing narxi yuqoriroq va aholi orasida mashhurroq.

Oziq moddalar va fitokimyoviy moddalar 
Rambutan mevasi tarkibida 78 % suv, 21 % uglevodlar, 1 % oqsil va arzimas miqdorda yogʻ mavjud. Ozuqa tarkibiga koʻra, konservalangan mevalar oʻrtacha darajada marganetsni oʻz ichiga oladi kunlik qiymatning 16 %), 100 gramm mos yozuvlar miqdorida 82 kaloriya. Boshqa mikroelementlar past darajada.

Pigmentsiz rambutan mevasi tarkibida sezilarli polifenol mavjud emas, lekin uning rangli qobigʻida shprits, kumarik, gallik, kofeik va ellagik kislotalar kabi turli xil fenolik kislotalar mavjud. Rambutan urugʻlari teng nisbatda toʻyingan va toʻyinmagan yogʻli kislotalarni oʻz ichiga oladi, urugʻ tarkibida mos ravishda araxid (34 %) va olein (42 %) kislotalarning eng yuqori tarkibiga ega.

Rambutan mevasining yoqimli hidi beta-damassenon, vanilin, fenilatsetik kislota, sinnamik kislotani oʻz ichiga olgan koʻplab uchuvchi organik birikmalardan kelib chiqadi.

Galereya

Manbalar 

Mevali daraxtlar
Dorivor oʻsimliklar
Tropik mevalar