yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Bratsk suv ombori

Bratsk suv ombori — Rossiyaning Irkutsk viloyatidagi suv ombori. 1961-yilda Angara daryosida Bratsk GES uchun qurilgan toʻgʻon natijasida barpo etilgan. Bratsk suv ombori orol Angara daryosini turli mavsumlarda tartibga solib, Bratsk GESning uzluksiz ishlab turishini taʼminlaydi. Maydoni 5470 km², hajmi 169,3 km. Ikki asosiy qismdan (Angara daryosi boʻylab uzunligi 500 km, eni 33 km va Oka daryosi boʻylab uzunligi 370 km)dan iborat. Energetika maqsadlaridan tashqari Bratsk suv ombori oroldan transport, yogʻoch okizish, baliqchilik xoʻjaligi, sanoat va kommunal xoʻjaliklari maqsadlarida ham foydalaniladi. Bratsk suv ombori orol barpo etilgandan keyin Angara irmoqlarida kema qatnaydigan boʻlib qoldi. Bratsk suv ombori orol sohillarida Bratsk, Svirsk, UsolyeSibirskoye shaharlari joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Suv omborlari
Walter Houser Brattain

Walter Houser Brattain (10-fevral 1902-yil, Syamin, Xitoy — 13-oktyabr 1987-yil, Sietl) — amerikalik fizik, John Bardeen bilan hamkorlikda tranzistor effektni kashf etdi (1948) va birinchi tranzistorni yaratdi. Yarimoʻtkazgichlarning sirtqi xossalarini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1956, John Bardeen va William Shockley bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1902-yilda tugʻilganlar
10-fevralda tugʻilganlar
1987-yilda vafot etganlar
13-oktyabrda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Herbert Brown

Herbert Charles Brown (1912.22.5, London – 2004.19.12, Lafayette, Indiana, AQSh) – Amerika kimyogari. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1957-yildan).Kimyoga oid asosiy tadqiqot ishlari bor. Diboranni sintez kilishning oddiy usulini ishlab chiqgan. Toʻyinmagan organik birikmalarni gidroborirlash reaksiyasini kashf etgan (1959). Trimetilbor yoki diboran hosilalarining aminga qoʻshilishini tadqiq qila turib, molekuladagi sterik kuchlanishni miqdoriy usulda oʻrganish nazariyasiga asos solgan. Amerika sanʼat va fan akademiyasi aʼzosi (1966-yildan), Nobel mukofoti laureati (1979, G. Vittig bilan hamkorlikda).

Manbalar 

 Ei-Ichi Negishining biografik xotirasi (inglizcha) // 2008-yil, Milliy Fanlar akademiyasi Vashington, D.C 

Olimlar
Kimyogarlar
1912-yilda tugʻilganlar
22-mayda tugʻilganlar
19-dekabrda tugʻilganlar
2004-yilda vafot etganlar
Tasvirsiz maqolar
	Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Braun Jon

BRAUN Jon (John Brown) (1800.9.5 — 1859.2.12) — AQSH qoratanli qullarini ozodlikka chiqarish harakati rahbarlaridan biri. 1855—56 yillarda Kanzasdagi quldorlikka qarshi boʻlgan qoʻzgʻolonga rahbarlik qildi. Yashirin "Yer osti temir yoʻli" tashkiloti (Janubiy shtatlardagi qoratanli qullarni shimoliy shtatlarga qochirib yuborib, qulliqdan qutqarish bilan shugʻullangan) faoliyatida ishtirok etgan. Braun 1859-yil butun dunyo qullarining qoʻllab-quvvatlashiga ishonib qoʻzgʻolonga boshchilik qilgan. 18 kishilik otryadi bilan quldorlikka asoslangan Virginiya shtatidagi HarpersFerri qurolaslahaxonasini egallagan. Hukumat qoʻshinlari Braun otryadiga zarba berib, ogʻir yaralangan Braun zambilda sudga keltirilgan. Sud hukmi bilan Charlstonda dorga osilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karl Ferdinand Braun

Karl Ferdinand Braun (1850.6.6, Fulda — 1918.20.4, Nyu York) — nemis fizigi. Ilmiy ishlari radiotexnikaga oid. Elektr tebranishlarni tekshirish maqsadida B.naychasi (trubkasi)ni taklif etgan, Kristallarda unipolyar oʻtkazuvchanlik xossasini anikdagan va shu asosda kristall detektorlarni yaratgan. Braun antennaning bir necha turini yasagan. Nobel mukofoti laureati (1909, Guglielmo Marconi bilan hamkorlikda).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olimlar
Fiziklar
Nemis fiziklari
1850-yilda tugʻilganlar
6-iyunda tugʻilganlar
1918-yilda vafot etganlar
20-aprelda vafot etganlar
Michael Stuart Brown

Michael Stuart Brown (1941.13.4.) — Amerika genetigi. Odam va hayvonlar organizmida lipidlarning tashilish va xolesterin almashinuvining boshqarilish mexanizmi ustida tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1985; Joseph Goldstayn bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
13-aprelda tugʻilganlar
1940-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Amerikalik olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Edward Browne

Edward Granville Browne () (1862.7.2, Yuli, Glostershir — 1926.5.1, Kembrij) — ingliz sharqshunosi. Kembrij untida sharq tillari va tabobat ilmini oʻrgangan. Uzoq vaqt Eronda yashagan. Kembrij universitetida arab va fors tillari professor (1888— 1925). Yaqin va Oʻrta Sharq, shu jumladan Oʻrta Osiyo xalqlarining adabiyoti va madaniyatiga oid bir necha asar yozgan. U "Bir yil forslar orasida" (1893), 4 jildli "Eron adabiyoti tarixi" (1902—24), "Hozirgi Eron poeziyasi va matbuoti" (1914), "Arab tabobati" (1921) nomli asarlar muallifi. Browne Nizomiy Aruziy Samarqandiyning "Toʻrt maqola"si (1921) matnini va Davlatshoh Samarqandiyning "Tazkirat ushshuaro"si (1901) matnini nashr ettirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar

Tashqi havolalar 
 Brown E. G. Fors Bayanining qisqacha mazmuni

Kishilar
1862-yilda tugʻilganlar
1926-yilda vafot etganlar
Angliyalik sharqshunoslar
Sharqshunoslar
Brahmanizm

Brahmanizm, barahmanlik — qad. hind dini. Veda dinmasosida miloddan avvalgi 1-ming yillikning boshida paydo boʻlgan. B.ning muqaddas adabiyotiga vedalar va ularga yozilgan juda koʻp sharhlar (brahmanlar, arnyaklar, upanishadlar) kiradi. B.da veda dinidagi koʻpgina xudolarning taʼsiri deyarli yoʻqqa chiqib, asosan 3 xudo: Braxma, Shiva va Vishnu eʼtiborli hisoblangan. Brahma olamni yaratuvchi va boshqaruvchi, Vishnu — olamlarni saqlab qoluvchi va muhofaza qiluvchi, Shiva — hamma mavjudotni yakson etuvchi xudo deb tushunilgan. B.da ilgarigi totemistik tasavvurlarning qoldigʻi sifatida hayvon (sigir, maymun)larni, ayrim oʻsimliklarni va boshqalarni ilohiylashtirish mavjud. B.da butun borliq xayoliy boʻlib, jonli narsalar, jumladan inson ham qayta tirilish xususiyatiga ega deb qaralgan. Brahma belgilagan hayot meʼyorlari, qonunning bajarilishi yoki bajarilmasligiga qarab inson axloqiga baho berilgan. B. taʼlimotiga koʻra, jonni xalos qilish, uni bundan keyingi qayta paydo boʻlishdan saqlab qolishning birdanbir yoʻli jonning Brahma bilan qoʻshilib ketishidir. Bunga erishmoq uchun Brahmaning ilohiy mohiyatini toʻla bilib olish, fikrni xudoga qaratish va tashqi olamdan butunlay voz kechish talab etilgan. B. ijtimoiy hayotni, jumladan davlatni ham Brahmaning ijodi, davlat arboblarini esa inson qiyofasidagi xudolar deb hisoblar edi.

Miloddan avvalgi 6—5-asrlarda buddizm vujudga keldi va B.ga qarshi kurash olib bordi. Buddizmga qarshi kurash jarayonida va uning bevosita taʼsirida B. astasekin hinduizmta aylanib ketdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dinlar
Brahmaputra

Brahmaputra, Bramaputra — Jan. Osiyoda, Xitoy (Tibetdagi nomi Sangpo), Hindiston va Bangladeshdagi daryo. Uzunligi 2900 km, havzasining maydoni 935 ming km². Tibet togʻligining janubi-sharqida, 4800 m ga yaqin balandlikda Ladakh tizmasidagi muzliklardan boshlanadi. Janubiy Tibetdagi kenglik boʻylab choʻzilgan chuqur tektonik choʻkmadan oqib oʻtadi. Soʻngra jan.ga keskin burilib, Himolay va Hindixitoy togʻlari orasidagi ulkan eroziya darasidan oʻtgach, HindGang tekisligiga chiqadi. Bengaliya qoʻltigʻiga quyilish oldida Gang daryosi bilan qoʻshilib, katta (maydoni 80 ming km²) delta hosil kidali. Asosan qor va yomgʻirdan suv oladi. Yezda musson yomgʻirlari va Himolay togʻlaridagi erigan qor suvlari hisobiga toʻlib oqib, quyi oqimida suv sathi 10-12 m koʻtariladi. Qishda suvi ancha kamayadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 12 ming m³/sek. Yozda 15 ming m³/sek., qishda 4 ming m³/sek. Gidroenergetika resursi nihoyatda katta (60 mln. kVt). B.ning quyilish yeridan Dibrugarh shahrigacha (1290 km) kema qatnaydi. Sugʻorishda keng foydalaniladi. B. sohilida Shigadze (Xitoy), Gauxati (Xindiston) va boshqa shaharlar joylashgan. BRAHMI — qad. boʻgʻinli hind yozuvlaridai biri. Miloddan avvalgi 3-asrda yuzaga kelgan. Hindiston va Hindixitoy (Myanma (Birma), Shri Lanka va boshqalar) dagi hozirgi koʻpgina yozuvlarga asos boʻlgan. Bu yozuvdagi yodgorliklar buddiylikka oid oliy farmonlar boʻlib, shoh Ashok (miloddan avvalgi 272—232) davriga mansub. Bularning koʻpchiligi qoyalarga va ibodatxonalarning ustunlariga oʻyib bitilgan. B.ning kelib chiqishi aniqlanmagan; yozuvning yuzaga kelishiga finikiya yozuvi (nemis olimlari A. Veber, T. Byuler va boshqa fikricha), shuningdek oromiy hamda jan. arab yozuvlari taʼsir etgan, degan taxminlar mavjud. Bundan tashkari, B. bilan hozircha oʻqishga muvaffaq boʻlinmagan koʻhna hind yozuvini (Moxenjo-Daro, miloddan avvalgi 3—2-ming yil) bogʻlashga harakat qilinadi (hind olimlari — Ye. Shamashatri, S. K. Chatterji va boshqalar). B. alifbosi 31 boʻgʻin belgi (undosh va „a“ unli)dan iborat. Bulardan tashqari, 4 ta unlilarni bildiruvchi belgi va yana alohida belgi (anus vara) qabul qilingan, keyingisi artikulyatsiya oʻrniga koʻra turkiy tildagi „ng“ kabidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindistondagi daryolar
Xitoydagi daryolar
Bangladeshdagi daryolar
Nepaldagi daryolar
Fyodor Bredixin

Fyodor Aleksandrovich Bredixin (1831.26.11, Nikolayev 1904.1.5, Peterburg) – rus astronomi, Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1890). Rossiya Bosh astronomik rasadxonasi (Pulkovo) direktori (1890—95). Astronomiyaning barcha boʻlimlariga oid ilmiy ishlarni bajargan va kuzatuvlar olib borgan. Protuberansspektrograf yordamida Quyosh xromosferasini tekshirdi, Quyosh dogʻlari va mashʼallarini suratga oldi. Bredixin kometalarini tekshirishga oid ishlari bilan mashhur. Rossiya Fanlar akademiyasi prezidiumi astronomiya sohasidagi yirik ishlarni taqdirlash uchun Bredixin nomidagi mukofotni taʼsis etdi (1946). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik V. P. Shcheglov Bredixin mukofoti sovrindori.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tashqi havolalar 

 Nekroloq AN 165 (1904) 351/352 (nemis tilida)
 Nekroloq MNRAS 65 (1905) 348

1831-yilda tugʻilganlar
1904-yilda vafot etganlar
Astronomiya
Astronomlar
Leonid Brejnev

Brejnev Leonid Ilich (1906-yil, Dneprodzerjinsk – 1982-yil, Moskva) – KPSS MK 1 (1964-66) va bosh (1966—82) kotibi, sobiq Ittifoq Oliy Kengashi Prezidiumi raisi (1960-64, 1977-82). Marshal (1976). 1941—45-yillardagi urushda siyosiy ishda. 1946-yildan Ukraina KP(b) Zaporojye, Dnepropetrovsk viloyat qoʻmitalarining 1-kotibi, 1950—52-yillarda Moldaviya KP(b) MK 1-kotibi. 1953-yildan Armiya va Harbiy-dengiz floti Bosh siyosiy boshqarmasi boshligʻining oʻrinbosari. 1954—56-yillarda Qozogʻiston KP MK 2-kotibi, 1-kotibi. 1952— 53, 1956—60, 1963-64-yillarda KPSS MK kotibi. Nikita Xrushchyovni ishdan majburlab ketkazish tashkilotchilaridan biri (1964). Brejnev bosh kotiblik lavozimida ishlagan paytda mamlakatda turgʻunlik kuchaydi, iqtisodiyotda, jamiyatning ijtimoiy va maʼnaviy sohalarida salbiy jarayonlar avj oldi. Iqtisodiyotda ekstensiv omillarga zoʻr berildi. Chexoslovakiyaga intervensiya amalga oshirildi (1968), Afgʻonistonga qoʻshinlar kiritildi (1979).

Manbalar 

Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiyada vafot etganlar
Rossiya kishilari
Brenner

Brenner — Etstal va Sillertal Alp togʻlari (Sharqiy Alp togʻlari) oʻrtasidagi togʻ dovoni, Avstriya bilan Italiya chegarasida. Balandligi 1371 m. Brenner orqali Inn daryosi vodiysidan Adije daryosi vodiysiga oʻtiladigan 27 tunnelli Insbruk — Bolsano temir yoʻl (1867) va avtomobil yoʻli qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brest (Fransiya)

Brest — Fransiyaning shim. gʻarbidagi shahar. Aholisi 148 ming kishi dan ziyod (1996). Atlantika okeani boʻyidagi yirik savdo markazi va dengiz arsenali. Mashinasozlik, jumladan kemasozlik, toʻqimachilik, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari, dengizchilik maktabi, ratusha, birja, teatr bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Finistère shaharlari
Bretan (tarixiy viloyat)

Bretan — Fransiyaning gʻarbiy qismidagi tarixiy viloyat. Bretan hududida Finister, KotdyuNor, Morbian, Il va Vilen, qisman Atlantika Luarasi (Quyi Luara) departamentlari bor. Maydoni 27,2 ming km². Aholisi 2,8 mln. kishi (1992). Bosh shahri — Ren. 9-asr oʻrtalaridan gersoglik. 12-asr 2-yarmi — 13-asrda Angliya, soʻngra Fransiya qirollarining vassali. 1491-yildan Fransiya bilan shaxsiy uniya (ittifoq)da. 1532-yilda Fransiyaga qoʻshib olingan. 1790-yilgacha provinsiya maqomida boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brigada

Brigada (fransuzcha „brigade“; italyancha „brigata“ — jamiyat, otryad) — 1) barcha turdagi qurolli kuchlar, qoʻshin turlari va maxsus qoʻshinlar boʻlinmalarining taktik birlashmasi; turli mamlakatlarda XVI asrning 2-yarmidan, Rogsiyada XVIII asr boshidan mavjud. Quruqlikdagi qoʻshinlarda Brigada, odatda, bir necha batalon (divizion) va maxsus qoʻshinlar boʻlinmalaridan iborat boʻladi. Brigada alohida yoki diviziya tarkibiga kirishi mumkin; 2) alohida ishlar majmuasini birgalikda bajaruvchi kishilar guruhi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Percy Williams Bridgman

Percy Williams Bridgman () (1882.21.4, Kembrij, Massachusetts – 1961.20.8, Randolf, Nyu-Xempshir) — amerikalik fizik va faylasuf. Yuqori bosimlar fizikasi asoschisi, yuqori (425 ming atm gacha) bosim olish usullarini ishlab chiqsi, koʻpgina moddalarning yuqori bosimlarda qanday xossalarga ega boʻlishini tekshirdi. Falsafada operatsionalen asoschilaridan biri. Nobel mukofoti laureata (1946).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1882-yilda tugʻilganlar
1961-yilda vafot etganlar
21-aprelda tugʻilganlar
20-avgustda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Brilliant

Brilliant (frans. brillant — yaltiroq soʻzidan) — sunʼiy ishlov berib sayqallangan (qirralangan) olmos. Tomonlari 6, 8, 12, ... 56 gacha qirralarga ega boʻladi. Bunday qirralash toshning tabiiy jilosini yuzaga chiqaradi. Brilliantga tushgan nur yuqori dispersiya (nurning boʻlinishi) tufayli kamalakday tovlanadi. Zargarlik sanʼatida keng ishlatiladi: qimmatbaho metall gardishga alohida (uzuk, isirga, ilma tugma — zaponkada), buyum bezagi mujassamoti asosi yoki qismlarini hosil qiluvchi (toʻgʻnogʻich, toj va boshqalarda) "koʻz"lar holida oʻrnatiladi. Brilliant shuningdek orden va yuksak nishonlarni ham bezaydi. Brilliant ogʻirligi karat (0,2 g) larda oʻlchanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Zargarlik
Briologiya

Briologiya (yun. bryon — yoʻsin, mox va logos — taʼlimot) — botanikaning yoʻsinlarni oʻrganuvchi boʻlimi. Briologiya soʻnggi yillarda alohida fan sifatida rivoj topdi. Hozirgi vaqtda Briologiyaning briotsenologiya, brioskologiya, briogeografiya, briofiziologiya kabi sohalari bor. Briologiya torf hosil boʻlishi, yoʻsinlar oʻsgan yerlarda astasekin tuproq hosil boʻlishi kabi xoʻjalik uchun ahamiyati katta jarayonlarni oʻrganadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brioniya

Brioniya (Bryonia) — qovoqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. 15 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 4 turi uchraydi. Oq B. (V. alba) — yoʻgʻon ildizli, mayda sariq gulli oʻsimlik. Kavkaz va Oʻrta Osiyoda oʻsadi. Tarkibida brionin degan zaharli glikozid va boshqa moddalar bor. Xalqtabobatida ogʻriq qoldiruvchi, qon toʻxtatuvchi, surgi dori sifatida, yoʻtal va yaralarni davolashda ishlatiladi. Oʻzbekistonda uchraydigan tarvuzpalak (V. dioica) ham shu maqsadlarda qoʻllanadi. Tarkibida briomarid, briodulkozid va boshqa moddalar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Zaharli o‘simliklar
Dorivor oʻsimliklar
Brisben

Brisben, Brisbeyn — Avstraliya Ittifoqining sharqidagi shahar. Tinch okean sohilida. Kvinslend shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi shahar atrofi bilan birga 1,5 mln.kishi (1996). Brisben daryosi Morton qoʻltigʻiga quyiladigan joydagi dengiz porti. Brisben va avtomobil yoʻllari tuguni. Mamlakatning industriya va madaniy markazlaridan. Shtatdagi sanoat korxonalarining deyarli yarmi B. da toʻplangan. Metallurgiya, neftni qayta ishlash, kimyo, mashinasozlik (kemasozlik, avtomobil yigʻish, qishloq xoʻjaligi mashinalari ishlab chiqarish), oziq-ovqat (shakarqand va un tortish zavodlari, goʻsht, meva va sabzavot konservalari tayyorlash), toʻqimachilik, koʻn poyabzal va tikuvchilik korxonalari bor. B. orqali asosan jun, goʻsht, shakarqand, mineral xom ashyolar eksport qilinadi. Universitet (1909-yildan), botanika bogʻi va muzeylar bor. Shaharga 1824-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Avstraliya shaharlari
British American Tobacco

British American Tobacco (talaffuzi: British Ameriken Tobakko) – Buyuk Britaniya va dunyodagi eng yirik tamaki monopoliyasi. 1902-yilda tashkil etilgan. „British American Tobacco“ Buyuk Britaniya va AQSh kapitali qoʻyilgan monopolistik birlashma boʻlib, asosan tamaki mahsulotlari, shuningdek oziq-ovqat va kosmetika mollari, qogʻozkarton va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi. Boshqa mamlakatlarda ham sanoat korxonalari, shu jumladan 67 ta tamaki fabrikasi mavjud. Bu fabrikalarda 240 turdagi sigaretalar ishlab chiqariladi. Kompaniya Yevropa va Oʻrta Osiyoda keng koʻlamda faoliyat yuritadi. Jumladan, kompaniya Oʻzbekiston Respublikasi bilan hamkorlik oʻrnatib, „OʻzBAT aksiyadorlik jamiyati“ qoʻshma korxonasini (Samarqand tamaki fabrikasi bilan birgalikda) tuzdi (1994). U yiliga 20 mlrd. dona sigareta ishlab chiqarish quvvatiga ega. Qoʻshma korxonaning qurilish va jihozlanish ishlari uchun 100 mln. dollar investitsiya jalb etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 Iqtisodiyot
British petroleum

BRITISH PETROLEUM (British Petroleum) — Buyuk Britaniyadagi eng yirik neft monopoliyalaridan biri. 1909-yilda tashkil etilgan. 38% aksiyasi davlatga tegishli. AQSH (Alyaska) (60%) va Shimoliy dengizdan (40%) neft qazib oladi, 25 mamlakatda neftni qayta ishlaydigan korxonalari bor. Gʻarbiy Yevropaning bir nechta mamlakatlari hududidan oʻtgan yirik neft quvurlarining egasi hisoblandi. Monopoliya yiliga 77,5’ mln. t neft qazib oladi, 96,2 mln. t neftni qayta ishlaydi. Keyingi vaqtlarda „British petroleum“ kimyo korxonalarini rivojlantirish uchun katta mablagʻ sarf qilmoqda. Yillik savdo hajmi 46,2 mlrd. dollar, sof foydasi 2,2 mlrd. dollardir.

Buyuk Britaniya
Iosif Brodskiy

Iosif Aleksandrovich Brodskiy (24-may 1940, Leningrad – 28-yanvar 1996, New York shahri) – rus shoiri. Ijodiy faoliyati 60-yillarda boshlangan. 1962—1964 yillarda turli ayblar bilan qamalgan va surgun qilingan. Ammo Anna Axmatova, Samuil Marshak, Dmitriy Shostakovich singari mashhur kishilarning saʼy-harakati bilan 1965-yil surgundan ozod etilgan. Siyosiy tuzumga nomaqbul shaxs sifatida 1972-yilda Sovet davlati hududlaridan chiqarib yuborilgan; 1974-yildan AQShda yashagan. „Sahrodagi bekat“ (1967), „Kurkam davr intihosi“ (1972), „Uraniya“ (1987), „Oʻgit“ (1990) va boshqa sheʼriy tuplamlari xorijda nashr etilgan. Bu toʻplamlarda yolgʻizlangan kishi bilan bir kam dunyo Oʻrtasidagi ziddiyatlar kinoyaviykutarinki uslubda aks ettirilgan. Brodskiy sheʼriyatidagi voqelikni uziga xos benazir tarzda idrok va tasvir etish, antik davr sheʼriyatidagi badiiy shakllardan samarali foydalanish – shoir novatorligining mohiyatini tashkil etadi. Brodskiyning ingliz va qisman rus tillarida eʼlon qilgan sheʼr, pyesa va publitsistik maqolalari Gʻarb adabiyoti hodisasi sifatida maydonga kelgan. Nobel mukofoti laureati (1987).

Manbalar

Tashqi havolalar 

 Jozef Brodskiy sheʼriyati
 'Jannat qushlari egiluvchan shoxga muhtoj boʻlmasdan kuylaydi': Jozef Brodskiy va surgun poetikasi Kordit sheʼriy sharhi
 1996 yil 19 fevral „Shoir mukofoti sovrindorining oʻlimi: Iosif Brodskiy surgunni ilhomga aylantirdi“ Kongress kutubxonasi, nekroloq.

 Intervyu, 1996 yil 29 yanvar PBS (AQSh)
 Profil, sheʼrlar va audio fayllar Amerika Shoirlar Akademiyasi dan.
 Brodskiy biografiyasi va bibliografiyasi, Poetry Foundation (AQSh)
 
 Toshga yozilgan – Adabiyot arboblarining dafn etilgan joylari.
 Jozef Brodskiyning hujjatlari. Beinecke nodir kitoblar va qoʻlyozmalar kutubxonasi, Yel universiteti
 Brodskiy oʻz hayoti haqida gapiradi, Frensis Xorovitz tarjimasi bilan – Britaniya kutubxonasi ovozli yozuvi
 Jozef Brodskiyning Xolyok togʻi kollejidagi kolleksiyasi 

 Jozef Brodskiy toʻplami manzilida Stuart A. Rose qoʻlyozmasi, arxivlar va nodir kitoblar kutubxonasi, Emori Universitet]

Shoirlar
Adiblar
1940-yilda tugʻilganlar
24-mayda tugʻilganlar
1996-yilda vafot etganlar
28-yanvarda vafot etganlar
Rossiyalik shoirlar
SSSRda tugʻilganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Broyler

Broyler (ing. broiler, broil — olovda qovurish) — tez yetiladigan va yuqori sifatli gusht beradigan goʻshtdor joʻja. 6—9 hafta boqilib tirik vazni 1,5—2 kg boʻlganda suyiladi. Goʻshti yumshoq, mazali. Broyler goʻshtidan parhez taomlar tayyorlanadi. Broyler olish uchun joʻja qisqa muddatda yetarli darajada semirtiriladi. Buning uchun ogʻir vaznli va tez yetiladigan „kornish“, „oq plimutrok“, „Susseks“, „nyugempshir“ kabi sergoʻshtsertuxum va sergoʻsht zotli tovuq joʻjalaridan, zotlararo va liniyalararo chatishishdan olingan duragay joʻjalardan foydalaniladi. Shuningdek oʻrdak (8 haftalik), gʻoz va sesarka (12 haftalik), kurka (19 haftalik) joʻjalarini goʻshtga boqish ham broyler deyiladi. Oʻzbekistonda broyler davlat naslchilik xoʻjaliklarida, parrandachilik fabrikalarida yetishtiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik turlar
Broyl

Broyl (de Broli) (de Broglie) — akauka fransuz fiziklari: 1) Maurice de Broglie (1875—1960). Ilmiy ishlari rentgen spektroskopiyasi, atom va yadro fizikasiga oid; 2) Louis de Broglie (1892. 15.8, Dyep — 1987) — fransuz fizigi, professor, Parij FA haqiqiy aʼzosi (1933). Kvant mexanika asoschilaridan biri, materiyaning toʻlqin xususiyati toʻgʻrisidagi gʻoyani ilgari surgan (1924). Ilmiy ishlari atom yadrosi tuzilishi, toʻlqin oʻtkazgichlarda elektromagnit toʻlqinlarning tarqalishi, fizika tarixi va uslubiyatlariga oid. Nobel mukofoti laureata (1929).

Manbalar 

 

Fiziklar
Broker

Broker (ing. broker), makler — fond, tovar, valyuta birjalarida oldisotdi bitimlari tuzishda vositachilik (dallollik) qiladigan ayrim shaxs yoki firma. Brokerlar, odatda, mijoz topshirigʻiga koʻra va uning hisobiga ish yuritadi, kafolat beruvchi hisobiga oʻz nomidan savdo bitimlari tuzishi ham mumkin. Vositachilik bitimlari, asosan, Brokerlik idoralari, firmalar yoki ularning filiallari orqali rasmiylashtiriladi. Vositachilik qilgani uchun tomonlarning kelishuviga koʻra, birja qoʻmitasi joriy etgan taksa (qatʼiy baho)ga muvofiq, oldisotdining muayyan foiz miqdorida haq — brokeraj oladi (odatda, broker haqi amalga oshirilgan shartnoma yoki bitim qiymatining 0,25—3% ni tashkil qiladi). Yirik brokerlik idoralari haridorga qarz berishda banklar bilan hamkorlik qiladi, ayrim hollarda oʻzlari kreditor boʻladilar, bitimlar bajarilishiga kafillikni ham oʻz zimmalariga oladilar. Katta broker gofbrok yer deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brokkelman Karl

Brokkelman Karl (1868.17.9— 1956.6.5) — nemis sharqshunosi, somiy va turkiy tillar mutaxassisi. 1900-yildan Breslau, Kenigsberg, Galle, Berlin untlari professor Sharq tarixi, arab adabiyoti tarixi, somiyshunoslik boʻyicha ilmiy asarlar yozgan. "Somiy tillar qiyosiy grammatikasi ocherki" (2 jild, 1908—13) va "Arab adabiyoti tarixi" (2 asosiy jild, 1898—1902 va 3 qoʻshimcha jild, 1937—42) uning eng muhim asarlari boʻlib, I. Yu. Krachkovskiy ularga yuksak baho bergan. B. "Arab adabiyoti tarixi" kitobiga arab boʻlmagan yozuvchi va olimlar (mas, Ibn Sino, Beruniy va boshqalar) ning arab tilida bitgan asarlarini ham kiritib, ular xususida biografik maʼlumotlar keltirgan. Uning "Musulmon xalqlar va davlatlar tarixi" (1939) asari ham dalillarga boy. B. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarini nemischaga tarjima qilgan (1928).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1868-yilda tugʻilganlar
17-sentyabrda tugʻilganlar
1956-yilda vafot etganlar
6-mayda vafot etganlar
Bromgeksin

Bromgeksin (Bromhexinum) — balgʻamni suyultirib, koʻchishini tezlashtiradigan dori; yoʻtalga qarshi taʼsir koʻrsatadi. Tabletka holida chiqariladi. Oʻtkir va surunkali bronxit, oʻpka sili, bronxial astma, zotiljam va boshqa yoʻtal bilan kechadigan shamollash kasalliklarida qoʻllanadi. Faqat vrach buyurganda ichiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bromindigo

Bromindigo, bromnil — indigo molekulasidagi vodorod atomlari oʻrniga brom atomlari kiritib olingan mahsulot; qizil-binafsha rangdan och yashil-koʻk ranggacha boʻlgan yorqin boʻyoqdar. Bromindigoning rangi molekuladagi brom atomlarining soniga va ularning molekulada joylashgan oʻrniga bogʻliq. Bromindigo gazlamalarni boʻyashda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Broneavtomobil

Broneavtomobil – zirhli jangovar mashina. Pulemyot, baʼzan toʻp bilan jihozlanadi. Broneavtomobil asosan aloqa va qoʻriqlash vazifalarini bajaradi. Qurollar broneavtomobilning aylanadigan zirhli minorasiga oʻrnatiladi. Broneavtomobil qurollari ogʻirligiga qarab yengil, oʻrta, ogʻir turlarga boʻlinadi. Broneavtomobil ekipaji 2—6 kishidan iborat boʻladi. Broneavtomobil Birinchi va Ikkinchi jahon urushida qoʻllangan. Hozirgi armiyalarda ham baʼzi turlari ishlatiladi.

Harbiy „zirhli avtomobil“ tarixan josuslik, ichki xavfsizlik, qurolli soqchilik va boshqa maqsadlarda jang maydonidagi vazifalar uchun ishlatilgan transport vositasidir. Otliq qoʻshinlarning asta-sekin kamayishi bilan zirhli mashinalar tarixda yengil otliq qoʻshinlarga yuklangan vazifalarni bajarish uchun ishlab chiqildi. Tank ixtiro qilingandan soʻng, zirhli avtomobil oʻzining tezligi, nisbatan oddiy texnik xizmat koʻrsatish va past ishlab chiqarish xarajatlari tufayli ommabop boʻlib qoldi. Shuningdek, u rivojlanmagan hududlarda foydalanish uchun arzonroq qurol sifatida bir nechta mustamlaka armiyalari tomonidan maʼqullandi. Ikkinchi Jahon urushi davrida aksariyat zirhli mashinalar razvedka va passiv kuzatuv uchun ishlab chiqilgan, boshqalari esa aloqa vazifalari uchun ishlatilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Harbiy texnika
Bronedrezina

Bronedrezina — zirhli oʻziyurar harbiy mashina. Bronedrezina qurollari turiga qarab ogʻir va yengil xillarga boʻlinadi. Yengil bronedrezinada 2-4 ta pulemyot, ogʻir bronedrezinada kichik kalibrli toʻp va 2-4 pulemyot oʻrnatilgan boʻladi. Bronedrezina razvedka ishlarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Mashinalar
Harbiy texnika
Bronekater

Bronekater — zirhli tezsuzar kichik harbiy kema. U qirgʻoq boʻyida, shuningdek daryolarda soqchilik va razvedka ishlarini bajaradi. Bronekaterga bitta yoki ikkita 57–85 mm li zirxli toʻp oʻrnatilgan boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Harbiy texnika
Bronepoyezd

Bronepoyezd — parovoz (teplovoz) va platformalari zirhli harbiy poyezd. Bronepoyezdda jang qilish, temir yoʻl atrofidagi qoʻshinlarga yordam berish, muhim temir yoʻl uzellarini, koʻpriklar va boshqa muhim obʼyektlarni mudofaa qilish vazifalarini bajargan. Bronepoyezd tarkibida zirxli parovoz (teplovoz), 3—6-maydoncha, 2— 4 nazorat platformalari boʻlgan. Zirhli maydonchaga (2 yoki 4 oʻqli, zirhlangan temir yoʻl platformasiga) 1—2 toʻp, 3—6 pulemyot oʻrnatilgan. Bronepoyezdlar Birinchi va Ikkinchi jahon urushlarida qoʻllangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Harbiy texnika
Bronetransportyor

Bronetransportyor — zirhli jangovar mashina. Pulemyot, toʻp va boshqa qurollar bilan qurollantiriladi. Motooʻqchi boʻlinmalar (20 kishigacha)ni tashish, ogʻir qurol-yarogʻlarni tirkash va razvedka ishlarida qoʻllanadi. Bronetransportyorning gʻildirakli, yarim oʻrmalovchi, oʻrmalovchi (gusenitsali), ochiq va yopiq turlari bor. Suvdan suzib oʻta oladi. Bronetransportyor devorlarida oʻq otish uchun moʻljallangan maxsus teshik (shinaklar) bor. Bronetransportyor minorali va minorasiz boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Harbiy texnika
Bronx

Bronx, bronxlar (yun. bronchus — nafas nayi) — odam va yuqori tuzilgan umurtqalilar kekirdagining havo oʻtadigan naysimon tarmoqlari. Kekirdak (traxeya) 4—5 koʻkrak umurtqasi qarshisida oʻng va chap bronxga boʻlinadi (bifurkatsiya). Oʻng bronx chap bronxga nisbatan yoʻgʻon va kalta, chap bronx esa uzun va ingichka; oʻng bronx deyarli vertikal yoʻnalgan boʻlib, kekirdakning davomi hisoblansa, chap bronx kekirdakdan chapga burchak hosil qilib chiqadi va bir oz gorizontal yoʻnalgan boʻladi. Bronx togʻay halqalardan tuzilgan, ular oraligʻini fibroz parda toʻldirib turadi. Asosiy bronx oʻpka darvozasiga kirib, oʻpka ichida avval boʻlak bronxlariga, soʻngra segmentar bronxlarga boʻlinadi. Ikkala oʻpkada taxminan 1000 boʻlak bronx boʻladi. Bronxlar bronxiolalargacha tarmoqlanib borib, bir butun bronxial "daraxt"ni hosil qiladi. Bronx oʻpka ichida tarmoqlanib, ingichkalashib boradi, eng oxiri, eng mayda bronxning uchi pufakchalar bilan tugaydi. Havo almashinish jarayoni pufakchalar, alveolalarda boʻladi; havo nafas yoʻllarining hammasidan oʻtadi, chunki nafas naychasining devorlari togʻaylardan tuzilgani uchun ular puchayib qolmaydi. Bbonx shilliq qavati kiprikli epiteliy bilan qoplangan boʻlib, unda shilliq bezlar juda koʻp. Ular nafas yoʻliga tushgan yot jismlarni chiqarib yuboradi. havo yoʻllari esa nafas olganda havoni tozalab, namlab, ilitib pufakchalarga yoʻnaltiradi. Ikkala oʻpkada taxminan 300—500 mln. alveolalar boʻlib, 30—100 m2 sathni tashkil etadi. Koʻp hayvonlarda kekirdak (traxeya) ikki asosiy bronxga boʻlinadi. Sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilarda bronx yaxshi rivojlangan boʻlib, oʻpka ichida davom etadi. Sudralib yuruvchilarda asosiy bronxdan ikkilamchi bronx, bundan esa uchlamchi, toʻrtlamchi va sh.k. tarmoqlar ajralib chiqadi; toshbaqa va timsohlarda bronxning boʻlinishi ayniqsa murakkab. Qushlarda ikkilamchi bronx parabronxlar degan kanallar bilan tutashadi, bulardan radiuslar boʻyicha bronxiollar chiqadi, bronxlar esa tarmoqlanib, havoli kapillyarlarga oʻtadi. Bronxiollar va havoli kapillyarlardan tutash havoli yoʻllar vujudga keladi. Asosiy bronx ham, baʼzan yon bronx ham uchidan kengayib, havoli xalta hosil qiladi. Sut emizuvchilarda har bir asosiy bronx dan ikkilamchi bronx chiqadi, bu esa tobora mayda tarmoqdarga boʻlinadi; eng mayda tarmoqlar alveolyar yoʻllarga oʻtadi, bular esa alveolalar bilan tugaydi.

Anatomiya‎
Pulmonologiya
Bronxiolit

Bronxiolit, kapillyar bronxit — mayda bronxlar devorining yalligʻlanishi. Virus yoki bakteriyalar qoʻzgʻatadi; bir yoshgacha boʻlgan bolalarda uchraydi. Gripp viruslari qoʻzgʻatadigan grippli bronxiolit, mayda bronxlar shilliq qavatining kataral yalligʻlanishi bilan ifodalanadigan kataral bronxiolit, bronxlar teshigigacha granulyatsion toʻqima oʻsib kirishi bilan kechadigan obliteratsiyalovchi bronxiolit va boshqa farq qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Pulmonologiya
Bronxit

Bronxit — o'pkada bronxlar (katta va oʻrta kattalikdagi havo yoʻllari) yalligʻlanishi. Bu yoʻtalni keltirib chiqaradi. Bronxit odatda burun, quloq, tomoq yoki sinuslarda infeksiya sifatida boshlanadi. Keyin infeksiya bronxga tushadi. Alomatlar orasida yo'tal, balg'am, xirillash, nafas qisilishi va koʻkrak ogʻrigʻi mavjud. Bronxit oʻtkir yoki surunkali boʻlishi mumkin.

Oʻtkir bronxit 
Oʻtkir bronxitda odatda uch hafta davom etadigan yoʻtal kuzatiladi, buni ko'krak qafasidagi shamollash deb ham atash mumkin. Ushbu kasallikka chalingan insonlarning 90% dan koʻprogʻida kasallikning asosiy sababi virusli infeksiyadir. Ushbu viruslar odamlar yoʻtalganda yoki toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa qilganda havo orqali tarqalishi mumkin. Kam holatlarda esa Mycoplasma pneumoniae yoki Bordetella pertussis kabi bakterial infektsiyadan kelib chiqishi mumkin. Xavf omillariga tamaki tutuni, chang va boshqa havo ifloslanishi kiradi. Oʻtkir bronxitni davolash odatda dam olishni, paratsetamol tabletkasini (asetaminofen) va isitma uchun qoʻllaniladigan steroid boʻlmagan yalligʻlanishga qarshi dorilarni (NSAID) oʻz ichiga oladi.

Surunkali bronxit 
Surunkali bronxitda esa kasallangan odam yoʻtalganda balgʻam chiqaradi va bu jarayon yiliga uch oy yoki undan koʻproq vaqt davom etishi mumkin. Surunkali bronxit bilan ogʻrigan koʻplab odamlarda surunkali obstruktiv oʻpka kasalligi (KOAH) mavjud. Tamaki chekish eng keng tarqalgan sabab boʻlib, havoning ifloslanishi va genetika kabi bir qator boshqa omillar ham biroz rol oʻynaydi. Surunkali bronxit nafas aʼzolarining eng koʻp tarqalgan kasalliklaridan hisoblanadi va u koʻproq erkaklarda kuzatiladi.

Eozinofil bronxit 
Eozinofil bronxit surunkali quruq yoʻtal boʻlib, eozinofillar deb nomlanuvchi oq qon hujayralari sonining koʻpayishi bilan tavsiflanadi. U rentgen nurida normal topilmaga ega va havo oqimi cheklanmagan.

Aspergillus bronxit 
Aspergillus bronxiti — Aspergilloz kasalliklari spektridan biri boʻlib, bronxlar qoʻziqorin infeksiyasiga duchor boʻladi. Bu oʻpka aspergillozining boshqa holatlaridan farq qiladi, chunki u asosan immuniteti zaif odamlarga taʼsir qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Tibbiyot
Terapiya
Pulmonologiya
Kasalliklar
ichki kasalliklar
Bronxoadenit

Bronxoadenit (bronx va yunoncha Aden — bez) — bronxlar (traxeya atrofida, koʻks oraligʻining orqa va oldida joylashgan) limfa tugunlarining yalligʻlanishi. Koʻproq sil kasalligida, zotiljam, bronxit, bronxopnevmoniya, nafas yoʻllarining yalligʻlanishi bilan kechadigan koʻkyoʻtaya, qizamiq va boshqalarda uchraydi. Bronxoadenitda kuraklararo boʻshliq ogʻriydi, bemorni asosan ogʻriqli yoʻtal bezovta qiladi. Limfa bezlari kattalashadi. Sil bronxoadenitida limfa tugunlari kattalashib, uning toʻqimasi ham nobud boʻladi va suzmasimon yiringga aylanadi. Boshqa kasalliklarda bemor asosiy kasallikdan tuzalishi bilan limfa tugunlari deyarli asliga qaytadi. Bronxoadenitni asosan rentgen qilib (rentgenoskopiya, rentgenografiya, flyuorografiya) aniqlanadi. Sil bronxoadenit i bilan ogʻrigan bemor maxsus sil kasalxonalarida davolanadi. Organizmning umumiy quvvatini oshiruvchi dorilar, silga qarshi davo buyuriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tibbiyot
Pulmonologiya
Bronxografiya

Bronxografiya (bronx va  — yozaman) — hiqildoq (traxeya) va bronx yoʻllariga kontrast modda yuborib, rentgenologik tekshirish usuli. Birinchi marta 1918-yil oʻtkazilgan. Bronx, oʻpka, qorin boʻshligʻi aʼzolari kasalliklari va boshqaga tashhis qoʻyishda qoʻllanadi. Bronxografiya qilish lozimligi yoki mumkin emasligini vrach belgilaydi, bunda albatta bemorning umumiy ahvoli va kasalligi hisobga olinadi.

Yana qarang 

 Bronxoskopiya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Pulmonologiya
Bronxopnevmoniya

Bronxopnevmoniya – oʻpka yalligʻlanishining bir shaklidir. Bronxopnevmoniya mayda bronxlarda boshlangan yalligʻlanish jarayonining oʻpka toʻqimalariga tarqalishi bilan kechadi (qarang zotiljam).

Bronxopnevmoniya – bu zotiljamning kichik turidir. Bu bronxlarning oʻtkir yalligʻlanishi boʻlib, oʻpkaning yaqin joylashgan boʻlaklarida yalligʻlanishlar bilan kechadi.

Bronxopnevmoniya koʻpincha lobar pnevmoniyaga oʻxshab ketadi. Klinik amaliyotda bronxopnevmoniya va lobar pnevmoniya turlarni ajratish qiyin, chunki ularning belgilari odatda bir-biriga oʻxshab ketadi. Bronxopnevmoniya (lobular) koʻpincha infeksiya rivojlanib borgan sari lobar pnevmoniyaga aylanadi. Xuddi shu organizm bir bemorda pnevmoniyaning bir turini, boshqa bemorda esa boshqa turini keltirib chiqarishi mumkin.

Sabablari 
Bronxopnevmoniya lobar pnevmoniyadan farqlanib, koʻpincha jamoat orasida yuqtiriladigan pnevmoniyaga emas, balki kasalxonada orttiriladigan pnevmoniya hisoblanadi.

Bronxopnevmoniyaning streptococcus pneumoniae bilan aloqadorlik ehtimoli lobar pnevmoniyaga qaraganda kamroq. Aksincha, bronxopnevmoniya asosan quyidagi: staphylococcus aureus, klebsiella, escherichia coli va pseudomonaslar bilan bogʻliqligi yuqoridir.

Patologiyasi 

Bronxopnevmoniya baʼzan oʻlimdan keyin, autopsiya paytida ham aniqlanishi mumkin.

Umumiy patologiyada odatda odam oʻpkasining bazal boʻlaklarida bir nechta konsolidatsiya oʻchoqlari mavjud, ular koʻpincha ikki tomonlama boʻladi. Bu zararlanishlar diametri 2-4 sm, kulrang-sariq, quruq, koʻpincha bronxiolada joylashgan, yaxshi ajratilmagan boʻladi. Ayniqsa bolalarda bir-biriga qoʻshilish xususiyatiga ega.

Yorugʻlik mikroskopiyasi odatda bronxlar, bronxiolalar va qoʻshni alveolyar boʻshliqlaridagi neytrofillarni koʻrsatadi.

Davolash 

Pnevmoniya bilan taqqoslaganda, bronxopnevmoniya shakli va kasalxonada orttiriladigan pnevmoniya oʻrtasidagi bogʻliqlik antibiotiklarni tanlashda koʻp dorilarga chidamlilikni koʻproq hisobga olishni talab qiladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Pulmonologiya
Pnevmoniya
Bronxoskopiya

Bronxoskopiya (bronx va yun. Skopeo — koʻraman, tekshiraman) — hiqildoq (traxeya) va bronxlarning ichki yuzasini maxsus asbob — bronxoskop yordamida bevosita koʻrib tekshirish usuli. Bu asbob bir uchida optik va yoritgich sistemasi boʻlgan metall naychadan iborat. Bronxoskopiya qilinganda naycha ogʻizdan tomoqorqali (yuqori bronxoskopiya) yoki hiqildoqni kesib bronxlarga kirgiziladi (quyi bronxoskopiya ) Hozir Yaponiyaning "Olympus" hamda Germaniyaning "Fujinon" (Fujinon), "KarlShtors" (KarlZtorz) firmalarida ishlab chiqarilgan bronxoskoplar mavjud. Ular obʼyektni suratga olish, unga dori moddalari yuborish hamda bronx yoʻlidan yot jismlarni, shuningdek undagi oʻsmalarni olish, kuydirish moslamalariga ega. Ularning eng zamonaviysi elektron videoendoskop va skanner bilan birga endoskopiya qiladigan apparatdir; bu apparatlar bilan bronxoskopiya  qilinganda teleekranda rangli tasvir hosil boʻlib, atrofdagi toʻqimalarni ultratovush tekshiruv maʼlumotlari ham ekranda koʻrinadi. Bronxoskopiya  kasallikni aniqpash hamda davolash maqsadida qoʻllanadi. Bronxoskopiya qilishdan oldin bemorning umumiy ahvoli, kasallik holati obdan tekshiriladi. Shu bois davo bronxoskopiyasi bir necha bosqichda olib boriladi. Bronxoskopiya zaruriyati tugʻilganda vrach ruxsati bilan qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Pulmonologiya
Tibbiyot
Bronxospazm

Bronxospazm — bronx aylana muskullarining qisqarishi natijasida mayda bronxlar va bronxiolalar teshigining torayishi (qarang Bronxostenoz).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Pulmonologiya
Bronxostenoz

Bronxostenoz — bronx devorining torayishi; bronx yoʻlidagi patologik oʻzgarishlar yoki uning teshigiga yot jismlarning tushishi, shuningdek oʻsmalar paydo boʻlishi natijasida vujudga keladi. Bronx operatsiyalaridan keyin ham bronxostenoz kuzatilishi mumkin. Bronxostenoz organik oʻzgarishlar tufayli roʻy beradi, shu sababli uni bronxospazmdan farq qilinadi. Bronxostenozni bronxoskopiya va bronxografiya qilib aniqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Pulmonologiya
Bronxoektatik kasallik

Bronxoektatik kasallik, bronxoektazlar (bronx va yunoncha ektasis – choʻzilish) – nafas aʼzolari kasalligi, bronxlarning kengayishi (bronxoektaz) bilan kechadi. Tugʻma (ko;p bronxoektazlar) va bronxlar devorining yalligʻlanishi (oʻpka sili, koʻkyoʻtal, surunkali bronxit, zotiljam, gripp va boshqalar) tufayli orttirilgan bronxoektazlar farq qilinadi. Bronxoektatik kasallik da bronxlardagi yalligʻlanish jarayoni oʻpka, yurak, buyrak va boshqa aʼzolar faoliyatiga ham taʼsir qiladi. Dastlab kasallik sezilmasligi mumkin, zoʻriqqanda bemorning eti uvishadi, isitmalaydi, yoʻtalib balgʻam tashlaydi, koʻpincha ertalab ogʻiz toʻla balgʻam keladi (sutkada 1 l gacha), u qoʻlansa va yiringli boʻladi. Bronxoektatik kasallik uzoq davom etib, koʻpincha avj olib boradi. Unga tashxis qoʻyish uchun bronxografiya oʻtkaziladi. Kasallikka xos dastlabki belgilar paydo boʻlganda, darhol vrachga murojaat etish kerak. Aks holda yurak-tomir tizimi va buyrakda turli asoratlar yuzaga kelishi va bemorning ish qobiliyati pasayishi mumkin.

Davolash
Kasallik xuruj qilganda bemor kasalxonada davolanadi. Organizmning umumiy quvvatini oshiruvchi dorilar buyuriladi, iqlim bilan davolash, zarur boʻlsa jarrohlik usuli qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Pulmonologiya
Brown harakati

Brown harakati – muallaq zarralarning muhit molekulalari taʼsirida suyuqlik yoki gazlarda tartibsiz harakatlanishi. 1827-yilda Robert Brown kashf etgan. Brown harakati tezligi muhittrasi, qovushoqligi va zarra oʻlchamlariga bogʻliq. 1905—06-yillarda Albert Einstein, polyak fizigi Marian Smoluchowski va fransuz fizigi Jean Baptiste Perrinning ishlari natijasida Brown harakati atom va molekulalarning issiqlik harakati ekanligi isbotlandi. Suyuqlik yoki gazdagi har bir Brown zarrasiga muhit molekulalari bir sekundda taxminan 1012-marta zarba berib turadi. Zarra oʻlchami katta boʻlsa, har tomonlama turtkilar taʼsirida u muvozanatlashadi va tinch holatda qoladi. Zarra oʻlchami kichik boʻlsa, statistik muvozanat buziladi, natijada Brown zarrasi tartibsiz harakatda boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Fizika
Broshyura

Broshyura (), risola — kichik hajmli bosma nashr (xalqaro amaliyotda 5—48 sahifadan iborat boʻladi).

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bruder

Bruder (ing. brood — tuxum bosish) — inkubatoriya ochirilgan joʻjalarni dastlabki kunlarda issiq saqlovchi maxsus qurilma. Piramida shaklidagi zontdan iborat boʻlib, ichiga qizdirgich joylashtiriladi. Kuchma, muqim (statsionar) va batereyali xillari bor.

Kerosin, kumir, gaz yoki elektr toki bilan isitiladi. Bruderdagi haroratni maxsus vint yerdamida oʻzgartirib turish mumkin. Gaz bruderda havo gorelka alangasi yoki uning keramik nurlatgichi yerdamida isitilib, termorostlagich yerdamida rostlanadi. Har bir elektr yoki gaz bruder ostiga 500 gacha joʻjani joylashtirish mumkin. Bruder ostida tovuq-joʻjalari kechalari 28—29°, kurka joʻjalari 29—ZG, oʻrdak va gʻoz joʻjalari 27—28° issiqlikda saqlanadi. Kunduz kunlari haroratni 3—4° pasaytirish mumkin. Yosh joʻjalar oddiy pechka yerdamida va markaziy suv isitish quvurlarini tovuqxona orqali oʻtkazish yoʻli bilan ham isitiladi. Parrandachilik fkalarida batareyali bruderdan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brunelleski Filippo

BRUNELLESKI (Brunelleschi) Filippo (1377 — Florensiya — 1446.15.4) — italiyalik meʼmor, haykaltarosh, olim. Uygʻonish davri meʼmorligi va kelajak aks etgan meʼmoriy nazariya asoschilaridan. Ijodini haykaltaroshlikdan boshlagan. Qad. meʼmoriy anʼanalardan yangicha yondoshib foydalangan. 1420—36 yillari SantaMariya del Fore sobori (diametri 42 m ga yaqin) gumbazini yaratgan. B. kurgan Tarbiya uyi (loyihasi — 1419) va SanLorenso cherkovining sakristiyi (ibodat kiyimlari va asbobanjomlari saqlanadigan bino), Ospedale deli Innochenti (1421—44)da Uygʻonish davri meʼmorlik sanʼatining badiiy anʼanalari oʻz ifodasini topgan. B. 1429—30 yillarda SantaKroche cherkovi hovlisidagi Patssi kapellasini bunyod etdi, turli yillarda SanLorenso va SantoSpirito cherkovlarining interyerlarini qayta qurdi. B. asarlari obrazlarining garmonik yorqinligi, nisbatlarining qatʼiyligi, qurilish usullarining mukammalligi bilan ajralib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Meʼmorlar
Brusya

Brusya — gimnastika asbobi, toʻrtta yogʻoch poyaga oshiqmoshiq bilan mustahkamlangan 2 gorizontal yogʻoch (metall yoki shisha plastikadan ishlangan sterjenli) jerdtayoqchadan iborat sport snaryadi. Erkaklar parallel brusyada, ayollar esa pastbaland brusyada musobaqalashadilar. Brusyada erkaklarning mashklari 1896-yildan, ayollarning mashklari esa 1952-yildan Olimpiya musobaqalari dasturiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gimnastika
Bruttiylar

Bruttiylar — Janubiy Italiya (hozirgi Kalabriya)dagi qadimiy italiy oskumbr qabilalaridan biri. Miloddan avvalgi III-asr boshlarida Rim tomonidan boʻysundirilgan. 2Puni urushi (miloddan avvalgi 218—201) davrida Bruttiy Karfagen sarkardasi Gan"ibolning kuchli ittifoqchisi boʻlishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brutto

Brutto (ital. brutto — qoʻpol) —1) tovarning idishi, oʻrovi bilan birgalikdagi yalpi ogʻirligi. Maye, guruch yoki unning qopi bilan birgalikdagi ogʻirligi; 2) korxona yoki tashkilotning sarfharajatlar chegirilmagan foydasi, yalpi daromadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Atamalar
Bregg

Bregg (Bragg) – otabola ingliz fiziklari; rentgenstrukturaviy tahlil asoschilari. Qator kristallarning atom tuzilishlarini rentgen nurlari difraksiyalari yordamida birinchi boʻlib tushuntirib berishgan (1913). Nobel mukofoti laureatlari (1915): 1) Uilyam Genri (18621942), London Qirollik jamiyati aʼzosi (1806) va prezidenti (1935—40); 2) Uilyam Lorens (1890—1971), Kavendish lab. (1938—53) va Kembrijdagi Qirollik instituti (1954—60) direktori. Bregg – Vulf shartini tadqiq qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 bragg.com – Pol va Patrisiya Braggning rasmiy veb-sayti

 Naturist Pol Bragg 

  

Fiziklar
Fizikaga oid chala maqolalar
Karl Bryullov

Karl Pavlovich Bryullov (1799. 12 (23). 12, Peterburg 1852.11(23).6, Marchano, Rim yaqinida) – rus rassomi. Peterburg Badiiyot akadimyasida taʼlim olgan (1809_1821). 1835-1850 yilda Italiyada yashagan. 1836-yildan Peterburg Badiiyot akadimyasida professor Bryulo rus rang tasviridagi klassitsizm oqimiga romantizm va hayotdan zavqlanish kayfiyatini olib kirdi. Asarlari insonning goʻzal, nafis histuygʻularini kuylashi („Virsaviya“, 1812), obrazlarining dramatik qudrati („Pompeyning soʻnggi kuni“, 1830— 33), realistik anʼanalar, nozik psixologizmi (M. Lanchi portreti, 1851; avtoportret, 1848) bilan ajralib turadi.

Bryulovning mujassamot tuzish va bezash mahorati ayniqsa hashamdor portretlarda toʻla namoyon boʻlgan. „Chavandoz ayol“ (1832), „N. V. Kukolnik“ (1836), „I. A. Krilov“ (1839) va boshqa asarlari rus realistik portretining katta yutugʻi boʻldi. Bryulo akvarel va rasm ustasi hamdir (italiyaliklar maishiy hayotidan lavhalar, Gresiya va Turkiya safarlari chogʻidagi manzara va chizgilari, 1835).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar

Tashqi havolalar 

 Bryullov Karl rasmlari – yuqori aniqlikdagi
 Briullov rasmlarining onlayn galereyasi
 Brullovning Rossiya sanʼat galereyasidagi rasmlari
 Karl Brulloff. Pompeyning oxirgi kuni

19-asr rus rassomlari
1799-yilda tugʻilganlar
1852-yilda vafot etganlar
Rassomlar
Valeriy Bryusov

Valeriy Yakovlevich Bryusov [1873.1. (13). 12 Moskva 1924.9.10] – rus yozuvchisi, dramaturg. Moskva universitetini bitirgan (1899). Ilk sheʼrlari Gʻarb sheʼriyati taʼsirida yozilgan (1894—95). „Durdonalar“ (1895), „Bu – men“ (1897), „Uchinchi qorovul“ (1900) toʻplamlari Bryusov ijodi kamolotidan darak beradi. Mazkur asarlarda uning ijodiga xos ilgʻor xususiyatlar – obrazlarning maromiga yetganligi, har bir sheʼr va butun kitobning qatʼiy kompozitsiyaga egaligi, notiqlik sanʼatining kuchliligi sezilib turadi. „Odamovilar“ (1900—01) dostonida oʻsha davr tuzumi keskin tanqid qilinadi. „Shaharlarga va jahonga“ (1903) toʻplamiga kirgan asarlarida ishchi mehnati madh etiladi. Bryusov 20-asr boshlarida rus adabiyotidagi modern va simvolizm oqimi rahnamosi boʻldi. „Gulchambar“ (1906) sheʼriy toʻplami shoirning romantik ruhdagi eng yaxshi asari sanaladi. „Barcha motivlar“ (1909), „Soyalar koʻzgusi“ (1912), „Kamalakning yetti rangi“ (1916) sheʼriy toʻplamlarida rus jamiyatidagi, kishilar ruhiyatidagi oʻzgarishlar tasvirlanadi. „Olov farishta“ (1908), „Zafar mehrobi“ (1913) tarixiy romanlarida zamonaviy voqealarga monand mavzular topa bilgan. „Yer“ dramasida kelajak haqida fikr yuritiladi. „Soʻnggi orzular“ (1920), „Bunday kunlarda“ (1921), „Daqiqa“, „Yiroqyiroqlar“ (1922), „Shoshil“ (1924) sheʼriy toʻplamlarida Bryusov davrga hamnafas shoir sifatida namoyon boʻladi. Bryusov adabiy tanqidchi sifatida ham ijod etgan („Rus sheʼriyatida yangi oqimlar“, 1913; „Sheʼr haqida fan“, 1919; va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar

Tashqi havolalar 

 „Janubiy xoch respublikasi“ tarjimasi
 Babette Deutsch va Avrahm Yarmolinskiy tomonidan ingliz tiliga tarjima qilingan 10 sahifalik tanlov, 1921
 5 ta miniatyura sheʼrlarining inglizcha tarjimalari
 Uzunroq sheʼrning inglizcha tarjimalari, „Danse Macabre“ (pastga aylantiring)
 „Ayolga“ inglizcha tarjimasi
 Mark Uilxardt, Alan Parker. „Briusov, Valeriy Yakovlevich“ XX asr jahon sheʼriyatida kim kim, Routledge, 2000, , 47-bet. 
 „Brusov va Armaniston sheʼriyati“

Rossiyalik yozuvchilar
1873-yilda tugʻilganlar
1924-yilda vafot etganlar
13-dekabrda tugʻilganlar
9-oktyabrda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar