yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Said Abdulloh Buxoriy

Said Abdulloh Buxoriy (16 asr oxiri, Buxoro — 1647, Hijoz) — xattot; "Darvish Abdiy" va "Mavlaviy" laqablari bilan maʼlum. Dastlab Buxoroda, soʻngra isfahonlik xattot Mir Imod Husayniydan taʼlim olgan. U Istanbul, Isfahon sh.larida, Misrda boʻlgan. Istanbulda nastaʼliq xatini joriy qilgan, Sulton Muhammad IV buyrugʻi bilan "Shohnoma"ni koʻchirgan. Haj safaridan keyin umrining oxirigacha Hijozda yashagan.

Adabiyot 
 Murodov A., Oʻrta Osiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971.

Manbalar 

    

Kishilar
Xattotlar
1647-yilda vafot etganlar
Buxoroda tugʻilganlar
Hijozda vafot etganlar
Xattotlarga oid chala maqolalar
Said Ahroriy

Said Ahroriy, Muhammad Said Abdurashidxoʻja oʻgʻli Ahroriy (1895-yil Makka – 1931-yil 25-aprel, Moskva) – jamoat arbobi, jurnalist. Asli xoʻjandlik boʻlib, Turkiston ruslar tomonidan zabt etilgach, ota-onasi Makkaga, undan Turkiyaning Istanbul shahriga koʻchib borgan. Said Ahroriy 1911—1912 yillarda „Turon taʼmimi atfol“ jamiyatida masʼul kotib. Ismoil Gasprinskiy va Mahmudxoʻja Behbudiy bilan uchrashdi (1912). Birinchi jahon urushida ishtirok etdi. 1917-yil Fevral inqilobidan keyin Toshkentga kelib, maktablarda dars bera boshladi. „Turk soʻzi“ gazetasi muharriri (1917). Said Ahroriy, Muhammad Sayd, Tayfun, Qoyaalp taxalluslari bilan gazeta va jurnallarda sheʼr, maqolalar yozdi. Buxoro davlat nashriyoti rahbari, „Ozod Buxoro“ gazetasi maʼsul muharriri, BXSRning Ozarbayjondagi siyosiy vakili (1920—21). Uning „Buxoro joʻgʻrofiyasi“ (Yoqubov bilan hamkorlikda, 1923), „Xotin-qizlarga tortiq“ (1924), „Oʻzbek atamalari lugʻati“ (1926) kitoblari chop etilgan, dramasi (1929) oʻzbek drama teatrida qoʻyilgan. 1930-yil „Milliy ittihod“ tashkilotiga aʼzolikda ayblanib hibsga olingan. 1989-yil oqlangan. Istiqlol munosabati bilan Said Ahroriyning „Tanlangan asarlar“i nashr etildi (2001). Ad:. Ahrorova H., Izlarini izlayman, T., 1998.

Manbalar 

Jurnalist
Jurnalistika
1895-yilda tugʻilganlar
Jamoat arboblari
1931-yilda vafot etganlar
25-aprelda vafot etganlar
Makkada tugʻilganlar
Moskvada vafot etganlar
Said ota masjidi

Said ota masjidi – Xorazm viloyati Xonqa tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (1766). Masjid usti yopiq hovli (14,0x7,0 m), xonaqoh (7,0x7,0 m), ayvon va unga kiraverishdagi qoʻshimcha xonalar (qorovulxona, otxona va boshqalar)dan iborat. Masjid oldini qator ustunli ayvonlar egallagan. Hovli markazida quduq saqlangan. Xonaqoh gumbaz tomli, gumbaz asosiga gʻishtin sharafalar, ostki qismiga 8 ta ravoqli deraza ishlangan. Said ota masjidini bezaksiz, yogʻoch oʻymakorligida bezatilgan ustun, eshik va derazalari bilan diqqatga sazovor. Darvozadagi arab yozuvlari orasida masjidning qurilgan yili qayd etilgan.

Manbalar 

Xorazm meʼmoriy yodgorliklari
Tursunoy Saidazimova

Tursunoy Saidazimova (1911, Toshkent – 1928.10.5, Buxoro) – birinchi oʻzbek aktrisasi. Moskva oʻzbek drama studiyasida oʻqigan (1924—27); 1927-yildan Oʻzbek drama truppasida aktrisa. Qisqa umri davomida oʻzbek va chet el dramaturgiyasidan yorqin obrazlar yaratdi: Mariya Antonovna („Revizor“), Turandot („Malikai Turandot“, 1927), Klariche („Ikki boyga bir malay“) va boshqalar, F.Zafariyning „Halima“ musiqali dramasida Halima obrazini yaratish bilan oʻzbek musiqali sahna ijrochiligida yangi sahifa ochdi. Saidazimova bu spektaklda musiqali drama janrida ilk bor dramatik va vokal komponentlarni bir-biri bilan uygʻunlashtirgan holda obraz psixologiyasini, uning ichki dunyosini chuqur ochishga erishdi. 17 yoshida vahshiyona oʻldirilgan. Hamza Niyoziy unga atab „Tursunoy marsiyasi“ni yaratgan.

Yana qarang 
 Tamaraxonim
 Nurxon Yoʻldoshxoʻjayeva

Manbalar

Havolalar 
 „Sovet Oʻzbekistoni“ 18-iyun 1967-yil

10-mayda vafot etganlar
1928-yilda vafot etganlar
1911-yilda tugʻilganlar
Oʻzbekistonlik aktrisalar
Shahidlar
Anvar Saidahmedov

Anvar Ahrorovich Saidahmedov (1912-yil 15-iyun  Toshkent — 1983) — pediatr-fiziatr. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), tibbiyot fanlari doktori (1960), professor (1961). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1935). Bekobod kasalxonasida bosh vrach (1936—1941), urush qatnashchisi (1941—1942), Respublika ruhiy kasalliklar kasalxonasida bosh vrach (1944—1946), Toshkent tibbiyot akademiyasi bolalar klinikasida ordinator (1946—1950), assistent (1950—1951). Sil ilmiy tadqiqot institutida bolalar sil kasalligi boʻlimi boshligʻi (1952—1960), Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti bolalar sil kasalligi kafedrasi mudiri (1961 — 1981), konsultant (1981—1983). Ilmiy ishlari Oʻzbekiston sharoitida bolalardagi sil kasalligini aniqlash, uning klinikasi, oldini olish va davolashga oid.

Manbalar 
 Bolalarni sil kasalligidan saqlash choralari, T., 1962; Miya sili va uning oldini olish, T., 1968.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1912-yilda tugʻilganlar
15-iyunda tugʻilganlar
1983-yilda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Fan doktorlari
Amirali Saidbekov

Amirali Saidbekov (1920.15.5, Fargʻona viloyati Rishton tumani – 1945.8.4, Polsha, Ribnik shahri) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, 1939–40 yillardagi Sovet-Finlandiya urushi qatnashchisi. 1941-yil iyundan 325-gvardiyachi oʻqchi polkning rota komandiri, gvardiyachi katta leytenant. 1945-yil 8- aprelda boʻlgan jangda marrani mohirlik bilan saqlab, jasorat koʻrsatgan va shu jangda halok boʻlgan. 1945-yil 29-iyunda (oʻlimidan soʻng) Qahramon unvoni berilgan. Fargʻonadagi koʻchalardan biri uning nomi bilan atalgan. Rishton tumanidagi Sarikanda qishlogʻida yodgorlik oʻrnatilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
15-mayda tugʻilganlar
1945-yilda vafot etganlar
8-aprelda vafot etganlar
Fargʻonada tugʻilganlar
1920-yilda tugʻilganlar
Muxtorjon Saidjonov

Muxtorjon Yoʻldoshevich Saidjonov (1893, Buxoro 1937-yil 25-oktyabr, Toshkent) — Buxoroda jadidchilik harakatining namoyandasi, siyosat va jamoat arbobi. Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Yosh buxoroliklar partiyasi MK aʼzosi (1917-yildan). Kolesov voqeasidan soʻng, Yosh buxoroliklardan ajralib chiqqan. BXSR ichki ishlar noziri (1920-yil sentabr — 1921-yil may; 1922-yil mart 1923-yil avgust), davlat nazorati noziri (1920-yil noyabr 1921-yil may), BXSRning RSFSR hukumati huzuridagi maxsus vakili (1921-yil may — 1922-yil mart), BXSR MIK masʼul kotibi (1923-yil avgust — 1924-yil oktabr). "Milliy ittihod" tashkilotining Buxoro shoʻʼbasida faoliyat koʻrsatgan (1920—22). Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazilgach, Zarafshon okrug ijroiya qoʻmitasi raisi (1925). "Oʻn sakkizlar guruhi"ning faol ishtirokchisi sifatida VKP (b) MK Oʻrta Osiyo byurosining Oʻzbekistondagi faoliyatini keskin qoralaganligi uchun 1925-yil oxirida lavozimidan olib tashlandi. Keyinchalik "Oʻzbekkino" tresti boshqaruvchisi (1936-yilgacha). Sobiq sovet rejimi tomonidan qamoqqa olinib (1937-yil 20 mart), akasi Musojon Saidjonov va buxorolik boshqa milliy rahbarlar bilan birgalikda (jami 17 kishi) otib tashlangan. 1965-yil 2 dekabrda oqlangan.

Adabiyot 
 Xoʻjayev F., Buxoro inqilobining tarixiga materiallar, T., 1997; Ergashev B. X., Ideologiya natsionalnoosvoboditelnogo dvijeniya v Buharskom emirate, T., 1991; Rajabov K,., Buxoroga kizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002.

Manbalar 

Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
1893-yilda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
1937-yilda vafot etganlar
25-oktyabrda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Oʻlmas Saidjonov

Saidjonov Oʻlmas (1951-yil 10-yanvar, Kitob tumani, Tuyaboshi qishlogʻi 2016-yil 13-fevral, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq hofizi (1993). Qarshi davlat pedagogika instituni (1974), Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutini tugatgan (1981). 1994-yildan Muhiddin Qoriyoqubov nomidagi Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1996-yildan akademik va xalq badiiy jamoalar direksiyasi)ning direktori, ayni paytda, 1996—2001-yillar „Oʻzbeknavo“ birlashmasi direktori oʻrinbosari. Kuchli, yorqin va jozibali ovoz sohibi. Repertuaridan oʻzbek mumtoz ashulalari („Feruz“, „Guluzorim“, „Mustahzod“, „Girya“ va boshqalar) va zamonaviy bastakorlar asarlari („Onajonim“, „Furqat nidosi“, „Temur bobom“, „Bogʻi jahonnoma“, „Beminnat“, „Nigorim“, „Surating“ kabi) oʻrin olgan. 2-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. „Sharq taronalari“ xalqaro musiqa festivali YUNESKOning maxsus mukofoti sovrindori. Saidjonov ijodiga bagʻishlangan telefilm („Oʻzbekiston xalq hofizi O`lmas Saidjonov kuylaydi“) ishlangan (1996, Oʻzbekiston televideniyesi). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

Manbalar 

1951-yilda tugʻilganlar
10-yanvarda tugʻilganlar
2016-yilda vafot etganlar
13-fevralda vafot etganlar
Saidmurod panoh oʻgʻli

Saidmurod Panoh oʻgʻli (1858 — Buxoro viloyati Qiziltepa tumani Kenagas qishlogʻi — 1945) — oʻzbek dostonchisi. Yoshligidan doston yodlash, soz chalishni o`rgangan. 1888—1903-yillarda Qiziltepa temir yoʻl qurilishida, 1930-yildan kzda ishlagan. El orasida Murod jmrov nomi bilan tanilgan. S.Saidmurod panoh oʻgʻli "Alpomish", "Goroʻgʻli" turkum dostonlari, "Odilxon", "Shirin va Shakar", "Kuntugʻmish", "Ahmadxon", "Yusuf bilan Ahmad", "Sanobar", "Oshiq Gʻarib", "Maston kampir", "Choʻpon qiz" kabi 20 ga yaqin xalq dostonlarini mohirona kuylagan. Unda "Alpomish", "Odilxon", "Goʻroʻgʻlining Qrimga borishi" dostonlari va bir kancha termalar shoirning hamqishlogʻi Shamsi Murodov (1925— 1945) tomonidan yozib olingan. "Amirning oʻlponchilariga qarshi", "Kunlarim", "Gulzorim bor" va boshqa asarlar muallifi.

Manbalar 
 Odilxon [dostonlar, termalar], T., 1972.

    

1858-yilda tugʻilganlar
Buxoroda tug`ilganlar
Baxshichilik
Xalq ogʻzaki ijodi
Folklor
Dostonchilik
Kishilar
Jonmurod Saidmurodov

Jonmurod Saidmurodov (1939. 12.1, Termiz tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965-yildan Termiz shahridagi 2-maktabda biologiya fani oʻqituvchisi, maktab direktori o`rinbosari, 1973-yildan 12 maktabda biologiya oʻqituvchisi. U jihozlagan zamonaviy biologiya  kabineti viloyatdagi eng yaxshi kabinet hisoblanadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1939-yilda tugʻilganlar
Termizda tugʻilganlar
12-yanvarda tugʻilganlar
Zarifa Saidnosirova

Saidnosirova Zarifa (1908,31,9, Turkiston shahri, Qozogʻiston — 1986. 16.8, Toshkent) — kimyogar olima. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), professor (1970). Kimyo fanlari nomzodi (1945). Birinchi oʻzbek ayol rassomi. Taniqli maʼrifatparvar S.Mirjalilovning qizi, Oybekning rafiqasi. Toshkentda "Pestolotssi" maktabi (1922—26), Navoiy nomidagi taʼlim-tarbiya texnikumi (1924— 1936) va soʻngra Rozanov tasviriy sanʼat studiyasida (1924—26) oʻqigan. Soʻng Oʻrta Osiyo universiteti fizika-matematika fakultetining kimyo boʻlimini tugatib (1926— 30), oʻrta maktablar, xotin-qizlar bilim yurti va ishchilar fakultetida fizika, matematika va kimyo fanlaridan dars bergan. Qishloq xoʻjalik institutida  oʻqituvchi, dotsent va kafedra mudiri (1930—86), Toshkent tibbiyot institutida oʻqituvchi (1932—37), Oʻquvpedagogika nashriyotida muharrir (1934—35). Oʻrta maktablar va texnikumlar uchun "Kimyo" darsligi (1933) muallifi. S, pedagogik faoliyatidan tashqari, volfram kompleks birikmalari va kimyo terminlarining ruscha-oʻzbekcha lugʻati ustida ilmiy ish olib borgan. S. Oybek adabiy merosini saqlash, tartibga solish va nashr etish ishiga katta hissa qoʻshgan. U adibning oʻzbek tilidagi 2 jildlik "Mukammal asarlar toʻplami" (1975—1985)ni, rus tilidagi 5 jildlik "Asarlar"i (1985— 87)ni nashrga tayyorlashda faol ishtirok etgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985). Tasviriy sanʼatga oid ishlari Oybek uymuzeyida saqlanadi.

Manbalar 
 Kimyodan ruscha-oʻzbekcha qisqacha izohli lugʻat (hamkorlikda) T., 1975; Oybegim mening (xotiralar), T., 1994.

Kimyogarlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1908-yilda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
16-avgustda vafot etganlar
Mannon Saidov

Mannon Abdusamadovich Saidov (1923.21.4 Toshkent 200L27.7) - rangtasvir ustasi, pedagog, Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi akademigi (1999), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Toshkent badiiy bilim yurtini (1947) va Leningraddagi Repin nomidagi rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik institutini (1953) tugatgan. 1953-yildan Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti, 1956-yildan Toshkent pedagogika institutida pedagog; 1960-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida pedagog, dotsent (1968), professor (1985). S. asarlarida oʻzbek dehqonlari va ishchilarining turmushi va mehnati, ularning oʻziga xos qiyofasi yorqin realistik ifodasini topgan: "Ishchi Muhiddinov portreti" (1959), "Uzum uzish" (1964), "Savodsizlikni tugatish" (1967), "Askiya" (1969), "Oila" (1970), "Xirmonda" (1974), "Konsertga" (1977), "Birinchi " (1983) va boshqa

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1923-yilda tugʻilganlar
21-aprelda tugʻilganlar
27-iyulda vafot etganlar
Rustam Saidov

Rustam Toʻxtasinovich Saidov (6-fevral 1978-yil, Dushanbeda tug'ilgan) — bokschi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi (1999). „Oʻzbekiston iftixori“ (2001). 91 kg dan yuqori vaznda Oʻzbekiston chempioni (1999—2002), Markaziy Osiyo oʻyinlari (1999-yil Bishkek; 2003-yil Dushanbe) gʻolibi, Osiyo chempioni (1999-yil Toshkent; 2002-yil Serembran; 2004-yil Puerto-Prinsessa), Osiyo oʻyinlari gʻolibi (2002-yil Busan), jahon chempionati (2003-yil Bangkok) va olimpiada (2002-yil Sidney) bronza medali sovrindori. Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (2003). Chirchiq shahri ichki ishlar boʻlimida ishlaydi.

Faoliyati 
2004 -yilda Afinada boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida u superogʻir vazn toifasida (91 kg dan yuqori) kubalik janubiy qanoti Mishel Lopes Nunes (13-18) tomonidan birinchi raundda magʻlub boʻlgan. U 2004-yili Filippinning Puerto Prinsesa shahrida havaskor boks bo‘yicha o‘tkazilgan Osiyo chempionatida oltin medalni qo‘lga kiritib, Afina o‘yinlariga yo‘llanma olgan. Finalda u tojikistonlik Sergey Xaritonovni mag'lub etgan.

2002 va 2006-yillarda u finalda Olimpiada kumush medali sovrindori Muxtorxon Dildabekovni ikki marta ham mag‘lub etib, Osiyo chempioni bo‘lgan.

2003-yul Bangkokdagi Jahon chempionatida ishtirok etgan va yarim final bosqichiga qadar yetib borgan. Yarim final bosqichida rossiyalik bokschi Aleksandr Povetkin qarshi jang olib bordi va yakunda mag'lub boʻlgan. Turnir yakunida boks bo'yicha jahon chempionati bronza medallarini qo'lga kiritgan.

2005-yilda u jahon chempionatida rossiyalik Roman Romanchukga yutqazgan. 2007-yilda bu safar ham Jahon chempionatidagi ishtirokini erta yakunlagan.

Olimpiada natijalari 
2000

 Nim chorak final bosqichida Ahmad Abdel Samadni (Misr) 21:8 hisobida mag‘lub etgan.
 CHorak final bosqichida Art Binkowski (Kanada) ni texnik mag'lubiyatga uchratgan.
 Yarim final bosqichida Muxtorxon Dildabekovga (Qozog‘iston) 22-28 hisobida imkoniyatni boy bergan va bronza medalini qo'lga kiritgan.

2004 yil

 Mishel Lopes Nunezga (Kuba) 13:18 hisobida yutqazgan.

Manbalar

Havolalar 

 Rustam Saidov databaseOlympics.com saytida (arxivlangan)
 Rustam Saidov Olimpiadada Sports-Reference.com saytida (arxivlangan)

6-fevralda tugʻilganlar
Dushanbeda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Toshkent sport kishilari
Oʻzbekistonlik erkak bokschilar
Oʻzbekistonlik Olimpiada oʻyinlarida ishtirok etgan bokschilar
Oʻzbekistonning Olimpiada oʻyinlarida bronza medali olgan sportchilari
Oʻzbekiston uchun Osiyo oʻyinlarida oltin medali sohiblari
AIBA boks boʻyicha jahon chempionati sovrindorlari
Oʻzbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti bitiruvchilari
„Oʻzbekiston iftixori“ unvoni bilan taqdirlanganlar
Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchilar
Oʻzbekiston boks murabbiylari
Superogʻir vaznli bokschilar
21-asrda Oʻzbekistonlik erkak sportchilari
SSSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kishilari
Oʻzbekiston bokschilari
Alifbo boʻyicha sportchilar
Poʻlat Saidqosimov

Poʻlat Saidqosimov (1931.8.10, - Toshkent - 2019.18.1) — Oʻzbekiston xalq artisti (1979). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1954). 1954— 57 yillar H.Olimjon nomidagi Samarqand teatrida, 1957-yildan Hamza (hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama) teatrida aktyor. Keng koʻlamli, turli yechimdagi, psixologik murakkab rollarga moyillik, inson maʼnaviy dunyosini chuqur taxlil qilish S. isteʼdodiga xos boʻlib, obrazlari sodda va tabiiyligi, mukammal sahna nutqi, aktyorlik ifoda vositalarining loʻndaligi bilan ajralib turadi. "Xolisxon"dagi Rustam S.ning sahnada yaratgan ilk obrazidir. Poʻlat (O. Yoqubov, "Yurak yonmogʻi kerak"), Abdullatif ("Mirzo Ulugʻbek"), Ilyos (Ch. Aytmatov, "Sarvqomat dilbarim"), Edgar (U. Shekspir "Qirol Lir"), Karimjon (A.Qahhor, "Ayajonlarim"), Salimboyvachcha (Oybek, "Qutlugʻ qon"), Avrangzeb (Uygʻun, "Zebunniso"), Sobirov (I. Sulton, "Imon"), Sagʻdiyev (O. Abdullin, "Un uchinchi rais"), Zargarov (A. Muxtor, "Saxro tor"), Bobo (U. Azim, "Bir kadam yoʻl") kabilar teatrda yaratgan eng yaxshi rollaridir. Kinoda Mahkam ("Muhabbat mojarosi"), Beruniy ("Abu Rayhon Beruniy"), Zavqiy ("Olovli yoʻllar"), Gʻafurov ("Ilondan saqlan"), Ilyos ota ("Tong otguncha") va boshqa; telefilmda Otaqoʻzi ("Diyonat"), Mirzakarimboy ("Qutlugʻ qon"), Muhammad chatoq ("Girdob"), Cherkashin ("Ichkuyov"), Toʻgʻonbek ("Alisher Navoiy"), Abdullatif ("Ulugʻbek xazinasi") kabi bir qancha rollarni ijro etgan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan. Po'lat Saidqosimov suratga tushgan eng su'nngi film bu Rixsiboy Muhammadjonovning "Qor yog'moqda oppoq qor" filmi hisoblanadi.

2019-yil 18-yanvar kuni 88 yoshda vafot etdi. Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.

Manbalar
Saydo

Saydo () — Livanning gʻarbiy qismidagi shahar. Janubiy Livan muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 240 ming kishidan ziyod (1990y.lar urtalari). Urta dengiz sohilidagi port (chetga neft chiqariladi). Saudiya Arabistonidan keladigan neft quvurining soʻnggi punkti. Neftni qayta ishlash, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Dengizdan baliq ovlanadi.

Mil.av. S. oʻrnida finikiyaliklarning Sidon shahar-davlati bulgan. Shahar 637 yilda arablar qoʻl ostiga oʻtgan. 1517—1918-yillarda Usmonli turklar saltanati tarkibida boʻlgan. 12—17-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklardan kasr, Jome ulKabir mayejidi va boshqa saqlangan. Arxeologiya muzeyi bor.

Manbalar 

Finikiya shaharlari
Sayyoh

Sayyoh, Abdurahmon Sayyoh ibn Hoji Muhammad Sodiqov (1879, Toshkent — 1918, Qoʻqon) — maʼrifatparvar, noshir. Arabiston, Turkiya, Hindiston, Afgʻoniston, Yaponiya mamlakatlariga sayohat qilgani uchun oʻziga "Sayyoh" taxallusini olgan. Oʻn yoshida ota-onasi, aka-singlisi bilan Makkaga ketadi, oʻsha yerda oila aʼzolarining barchasidan ayriladi. Keyinchalik Hindistonning Rajpur shahriga kelib, 5—6 y. madrasada tahsil oladi. 1906-yilda zargarlik buyumlari bilan savdo qilib, Pekin (Xitoy)ga boradi. Xitoydan Manjuriya orqali Buxoroga kelmoqchi boʻladi. Ammo Rossiya va Yaponiya oʻrtasida urush borayotgani sababli Yaponiya hukumati uni Mukden shahrida hibsga oladi va PortArtur shahrida saqlaydi. Urush tugagach, Gonkong orqali Hindistonning Kalkutta shahriga yuboriladi. U Bombey shahriga kelib, Rossiya bosh konsuliga murojaat qiladi. Hind, xitoy, arab, fors, turk tillarini bilgani uchun 1907-yil konsulxonaga ishgaolinadi. 1908-yilda Toshkentga qaytib keladi va Turkiston harbiy okrugi shtabida ishlaydi. Shu orada Munavvarqori Abdurashidxonov bilan tanishadi. 1915—18 yillarda "Alisloh" jur.ga muharrirlik qiladi. 1912—13 yillarda noshir va muallif sifatida islom odobaxloqi, muqaddas shaharlar tarixi, shuningdek, kezib chiqqan mamlakatlari haqida koʻplab "Sayohatnomalar" chop ettirgan. Ad: Tarixi izolatal gʻayn anqissayi Zulqarnayn, T., 1913.

Sirojiddin Ahmedov.

Manbalar 

Oʻzbek tarjimonlari
Sayyid

Sayyid (      [ˈsæjjɪd] ; Persian: [sejˈjed]; maʼnosi “janob”, “Rabbiy”, “ustoz”; Arabcha koʻplik:   ; ayollik:   ; Persian: [sejˈjede]) islom paygʻambari Muhammadning nabiralari Hasan ibn Ali va Husayn ibn Ali orqali nasl-nasabidan chiqqan kishilarning familiyasidir Muhammadning qizi Fotima va uning amakivachchasi va kuyovi Alining (Ali ibn Abu Tolib) oʻgʻillari. 

Ilk islom davrida as-Sayyid unvoni Islom paygʻambari Muhammad (s.a.v.) qabilasi boʻlmish banu Hoshimning barcha aʼzolariga nisbatan qoʻllangan. Ammo keyinchalik bu unvon Hasaniy va Husayniy avlodlariga, birinchi navbatda Fotimiy xalifalariga xos boʻlgan.

Tarixi 

Pages with unreviewed translations
Fotima
Alilar
Saylov senzlari

Saylov senzlari — konstitutsiya yoki saylov to'g'risidagi qonunlarda belgilangan saylov huquqinn amalga oshirishda oʻrnatilgan shart va cheklovlar. Senzlar turli xil boʻlishi mumkin: jins va yosh senzi (ayollarning saylov huquqini amalga oshirishiga ruxsat berish yoki cheklash; muayyan yoshga toʻlganda saylov huquqini amalga oshirish); ijtimoiy va mulkiy senz, maʼlumotlilik, oʻtroqlilik, fuqarolik senzi va boshqa Sivilizatsiya rivojlana borgan sari, u yo bu senzlar inkor etila borgan. Mas, dastlab saylov xuquqi faqat erkaklarga berilgan, lekin 20-asrga kelib erkaklar va ayollar huquqi tenglashtirilgan. 19 va 20-asrlarda tabaqaviy va mulkiy senzlar keng qoʻllandi. Muayyan tabaqa vakillari (ishchilar, dehqonlar, harbiy xizmatchilar va boshqalar)ning saylovlarda ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilmagan, muayyan mulk va daromadga ega boʻlgan shaxslargina saylash xukuqiga ega boʻlgan. Mulkiy, jinsiy, irqiy senzlar demokratiya tamoyillariga toʻgʻri kelmasligi uchun ulardan voz kechildi. Hozirgi vaqtda har bir davlatning saylov toʻgʻrisidagi qonunlarida Ss. belgilangan doirada amalda mavjuddir.

Sadriddin Xidirov.

Manbalar
Sayma

Sayma — Finlandiyaning jan.sharqiy qismidagi koʻllar sistemasi. Maydoni 4400 km² (eng kattasi — Sayma koʻli, maydoni 1800 km²), eng chuqur joyi 82 m. Qirgʻoqlari kuchli yemirilgan, tik; orol koʻp. Dekabrdan maygacha muzlaydi. Vuoksa daryosi orkali Ladoga koʻliga oqadi. Orollarda milliy parklar tashkil qilingan. Kema qatnaydi, yogʻoch tashiladi. Sayma kanali orqali Fin qoʻltigʻi bilan bogʻlangan. Lappenranta, Savonlinna va boshqa portlar bor.

Manbalar 

Finlandiyadagi koʻllar
Herbert A. Simon

Herbert Alexander Simon (15-iyun 1916, AQSH, Milluoki, Viskonsi shtati — 9-fevral 2001) — amerikalik iqtisodchi. Chikago universitetini tugatgan. Illinoys texnologik instituti va Karnegi-Mellon universitetlarida oʻqituvchi (1949-yildan). Uning ilmiy tadqiqotlari hozirgi zamon iqtisodiyot fanining tashkilot (firma)larda qarorlar qabul qilish nazariyasi, menejment, evristik dasturlashtirish sohalariga bagʻishlangan. "Maʼmuriy xulq" (1947) asarida firma nazariyasini rivojlantirdi va qarorlar qabul qilish nazariyasini asoslab berdi. Amadda zamonaviy firma boshqaruvchilar guruhi tomonidan boshqariladigan, mulk ham, nazorat ham taqsimlangan yirik iqtisodiy birliqdan iborat. Firma qarorlari, yangi davrda klassik yakka tadbirkor oʻrniga oʻzaro hamkor rahbarlar guruhi tomonidan qabul qilinadi va bunday qarorlarda har bir aʼzoning manfaati yotadi. Alohida firmalar foydani maksimallashtirishga emas, balki muammolarning maqbul yechimlarini topishga intiladilar. Qarorlar qabul qiluvchi guruh eng muqobil yechimni tanlay olmagani sababli qoniqarli muqobil qarorlar bilan qanoatlanishlari lozim. Nobel mukofoti laureati (1978).

Manbalar 

Olimlar
1916-yilda tugʻilganlar
15-iyunda tugʻilganlar
2001-yilda vafot etganlar
9-fevralda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Sayxun

Sayxun — Sirdaryoning qadimgi nomi, Qadimgi Turk tilidan Soy va Xun soʻzlarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Yaʼni Xunlar soyi, daryosi degan maʼnoni anglatadi. Taxminan milodiy asr boshlaridan Chingizxon istilosi davrigacha keng qoʻllangan nom sanaladi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Sakrash

Sakrash - yengil atletikaning bir turi hisoblanadi. Sakrashning  vertikal va gorizontal turlari mavjud. Vertikal sakrashga balandlikka sakrash va shest bilan sakrash kirsa, gorizontal sakrash esa uzunlikka sakrash va uch karrali sakrash turlarini o'z ichiga oladi. 
Sakrashning bu turlari Olimpiada o'yinlariga kiradi.

Uzunlikka sakrash - sportchilardan sakrash va sprint sifatlarni talab qiladi. Bu sport turi qadimiy Olimpiya o'yinlari qatoriga kirgan. Hozirgi Olimpiya o'yinlari qatoriga ham kiritilgan (erkaklar uchun 1896-yildan, ayollar uchun 1948-yildan). Ko'pkurash tarkibiga kiradi.

O'yin qoidalari. Atletning vazifasi - uzoqroq masofaga sakrashdir. Birinchi bo'lib atletlar yugurib keladilar, so'ngra bir oyoqlari bilan maxsus doskadan itarilib, sakraydilar. Itarilish doskasidan qo'nish chuqurligining burchagigacha bo'lgan masofa kamida 10 metr bo'lishi kerak. 
Sakrash to'rtta fazadan iboratdir: yugurish, itarilish, uchish va qo'nish.

Balandlikka sakrash qishki va yozgi o’yinlarda o’tkaziladi. Erkaklar uchun 1896-yildan, ayollar uchun 1928-yildan Olimpiya o’yinlari safiga kiritilgan. Beshta fazadan iborat: yugurish, itarilishga tayyorgarlik, itarilish, plankadan o’tish va qo’nish.

O’yin qoidalari. Balandlikka sakrash musobaqalari sakrash va qo’nish uchun moslashgan sektorlarda o’tkaziladi. Sportchiga boshlang’ich etapda va finalda har bir balandlikda uchta harakat beriladi. Agar sportchi biror bir balandlikda sakrashdan bosh tortsa, uning uchta harakati olinib tashlanadi. Agarda u ma’lum bir balandlikka sakrashda 1 yoki 2 marotaba xato qilsa, yana sakrashdan bosh tortib qolgan harakatlarini keying sakrashga olib qo’yishi mumkin. Sportchi o’zi hohlagan balandlikdan sakrashi mumkin, ammo u hakamlarga oldindan xabar berib qo’ygan bo’lishi kerak.
 
Shest bilan sakrash – Olimpiya o’yinlari qatoriga kiradi ( erkaklar uchun 1896-yildan, ayollar uchun 2000-yildan).

O’yin qoidalari. Shest bilan sakrash musobaqalari sakrash va qo’nish uchun moslashgan sektorlarda o’tkaziladi. Sportchiga boshlang’ich etapda va finalda har bir balandlikda uchta harakat beriladi. Balandlikning oshishi hakamlar tomonidan belgilanadi va u kamida 5 smni tashkil etishi kerak.

Uchtali sakrash – Yengil atletikaning programmalaridan biridir. U Olimpiya o’yinlarida 1896-yildan beri o’tkaziladi. Sportchi maxsus sektordan yugurib kelib, brusokga yetib kelgandan keyin undan itarilib sakraydi.Sakrash 3 bosqichdan iborat bo’lib, birinchi bosqichda – sakrashni amalga oshirayotganda brusokka qaysi oyog’i bilan birinchi sakragan bo’lsa, huddi o’sha oyog’i bilan brusokdan qumga sakrashni amalga oshirishi kerak. 2-boshqich qadam deyiladi, bunda yerga boshqa oyog’ bilan teyish kerak. Ohirgi bosqich esa qumga sakrab tushishdir.

Yengil atletika
Saksovul

Saksovul () – shoʻradoshlar oilasiga mansub buta va daraxtlar turkumi. Boʻyi 1,5-12 m, tanasining diametri 1 m gacha boradi. Guli mayda, ikki jinsli, qarama-qarshi, tangachasimon, guloldi qoʻltigʻida bittadan oʻrnashgan. Barglari uchli, rivojlanmagan, tangachasimon, gul xreil qiluvchi novdachalari qari shoxlardan oʻsib chiqadi. Saksovulning yashil novdalari organik modda toʻplashga xizmat qiladi. I yillik yosh novdalarining koʻp qismi kuzda, ayniqsa, sovuq tushishi bilan toʻkilib ketadi, ozroq qismi esa yogʻochga aylanib saqlanib qoladi. Apreldan gullay boshlaydi, oktabrda urugʻlaydi. Osiyo (Oʻrta Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Xitoy, Mongoliya)da 10 turi uchraydi. Oʻzbekistonning Qizilqum choʻllarida oʻrmonlarni hosil qiluvchi asosiy turlari – oq va qora saksovuldir. Qora saksovul () – bargsiz buta yoki daraxt, balandligi 4-9 (12)m gacha. Asosan, Osiyoning choʻl va chala choʻllarida, shoʻrxok yerlarda, shoʻrlangan qumlarda, taqirlarda koʻp tarqalgan. Urugʻidan koʻpayadi. Yoʻllarda ixotazorlar barpo etishda foydalaniladi. Qora saksovul katta daraxtzorlar hosil qiladi, oq saksovulning tana va shox-shabbasi qoramtir boʻlishi, bargining tuzilishi bilan ajralib turadi. Oq saksovul () – yirik buta. Balandligi 2,5-6 m. Ildizi 10-11 m chuqurlikka boradi. Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Iroq, Saudiya Arabistoni, Gʻarbiy Xitoyning choʻl va sahrolarida oʻsadi. Oq saksovul qumliklarni mustahkamlash uchun ekiladi. Zaysan saksovul () turi Qoraqalpogʻistonning ayrim joylari (Ustyurt)da uchraydi.

Saksovulning xalq xoʻjaligida ahamiyati katta. Undan, asosan, oʻtin (yoqilgʻi), qoʻylar va tuyalar uchun toʻyimli ozuqa, qumlarni mustahkamlovchi, shamolni toʻsuvchi vosita sifatida foydalaniladi. Saksovul oʻrmonlari tuproqni eroziyadan saqlashda muhim oʻrinda turadi. Saksovul 50-60 yil yashaydi. Asosan, urugʻidan koʻpayadi va 5-7-yili normal urugʻlay boshlaydi. Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda saksovul oʻrmonlari 22 mln. ga atrofida. Oʻzbekistonda Saksovul oʻrmonlari 1229 ming ga, shundan oq saksovul 976 ming ga, qora saksovul 253 ming ga ni egallaydi.

Oʻzbekistonda choʻl va yaylovlarga ekish uchun 1991-yilda chiqarilgan Nortuya navi rayonlashtirilgan. Soʻnggi yillarda saksovulni koʻpaytirish maqsadida bir qator oʻrmon xoʻjaliklari tashkil etilib, sunʼiy saksovulzorlar barpo qilinmoqda.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Salavat Yulayev

Salavat Yoʻloy oʻgʻli (, 1752.5.6, Takay qishlogʻi, hozirgi Boshqirdiston Respublikasi, Salavat rayoni — 1800.26.9, Rogervik, hozirgi Paldiski sh., Estoniya) — boshqird xalqining milliy qahramoni, badihagoʻy shoir. Dehqonlar urushi qatnashchisi (1773—75). Ye. Pugachov safdoshi. Volost oqsoqolining oʻgʻli. 1773-yilning kuzida Pugachovga qarshi kurashga yuborilgan. Pekin, SYU. 2 minglik otryadi bilan qoʻzgʻolonchilarga qoʻshilgan. Oʻzini iqtidorli tashkilotchi va capkarda ekanligini namoyon qilgan. 1773-yilning oxirida Boshqirdistonning shimoli-sharqida 10 minglik otryad toʻplab Krasnoufimsk va Kungur rayonlarida qator muvaffaqiyatli janglar oʻtkazgan. 1774-yil noyabda asir olingan. 1775-yil sentabrda otasi (dehqonlar urushi qatnashchisi) bilan birgalikda Boltiqboʻyidagi Rogervik qalʼasiga umrbod katorgaga hukm qilingan. S.Yu. poeziyasi boshqird ogʻzaki sheʼriyatining eng yaxshi namunalaridan sanaladi. Boshqirdistondagi rayon, shaharga nomi berilgan va Davlat mukofoti taʼsis etilgan.

Manbalar
Salamanka

Salamanka — Ispaniyaning markaziy qismidagi shahar, KastiliyaLeon muxtor viloyatida, Termes daryosi sohilida. Salamanka provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 349,5 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Oziqovqat, toʻqimachilik, koʻnteri sanoati korxonalari, 2 universitet (qarang Salamanka universiteti) bor. Shahar mil. av. 5-asrdan maʼlum. S. karfagenliklar (mil. av. 3-asr), rimliklar (mil. av. 2-asr), arablar (8—11-asrlar) qoʻl ostida boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan 12— 18-asrlarga oid sobor, universitet binosi va boshqa saqlangan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Ispaniya shaharlari
Salat (ekin)

Salat, salat latuk ( L.) — murakkabguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turi, sabzavot ekini, 5 xili: barg S, uziladigan S, boshli S, romen yoki rim Sti va sarsabil Salat bor. Jahondagi barcha dehqonchilik mintaqalarida ekiladi. Yosh barglari, poyasi, boshchasi isteʼmol qilinadi. Bargi vitaminlar (V, S, RR), karotin, kaliy, fosfor, temir tuzlariga boy. Ildizi oʻq ildiz. Avval toʻpbarg, gul, soʻng 60—120 sm uzunlikda sershox gulpoya hosil qiladi. Gullari ikki jinsli, mayda, sariq, roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan, oʻzidan changlanadi. Sovuqqa chidamli, yorugʻsevar, suvga talabchan. Urugʻi 2—4° da unib chiqadi. S bir yilda 2 marta fevr.— mart va sent.— oktyabrda sepiladi. Namgarchilik yuqori boʻlsa chirib ketadi. Gektariga 3–5 kg urugʻ sarflanadi. Oʻzbekistonda, asosan, barg Salatning Yirik boshli va 2002-yilda Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida chiqarilgan Koʻk shox navlari ekiladi.

Kasalliklari: soxta unshudring, qora, oqchirish. Zararkunandalari: sabzavot shirasi.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Sabzavotlar
Bargli sabzavotlar
Ekinlar
Salerno

Salerno — Italiyaning jan. qismidagi shahar. Tirren dengizining Salerno qoʻltigʻi sohilidagi port. Salerno provinsiyasi va Kataniya viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 144 ming kishi (2001). Dengiz kurorti. Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. universitet bor. Shahar qoʻlyozmalarda mil.av. 197 yildan tilga olingan. Shahar 11—13-asrlarda oʻzining tibbiyot maktabi (9-asr, Yevropada birinchi dunyoviy tibbiyot maktabi) bilan mashhur boʻlgan. 12—13-asrlarda savdo va hunarmandchilik markaziga aylangan.

Manbalar 

 

Salerno provinsiyasi kommunalari‎
Saljuqiylar

Saljuqiylar (1038-1308) — Xuroson, Yaqin va Oʻrta Sharq, Kichik Osiyo, qisman Movarounnahrdagi bir necha davlatlarda hukmronlik qilgan turkiy sulola. Sulola nomi chorvador turkiy qavm oʻgʻuzlar boshligʻi Saljufek ibn Doʻkak nomidan olingan. Sulolaga Saljuqning nevarasi sulton Toʻgʻrulbek asos solgan.

Sirdaryoning quyi oqimi – Jand shahri atroflari (hozirgi Navoiy viloyati hududi)da yashagan oʻgʻuzlar Saljuq boshchiligida islom dinini qabul qilishgan (992). Saljuqning vafotidan soʻng ular Nurota atroflarida joylashgan. Mahmud Gʻaznaviy Amudaryodan oʻtib, Buxoroga borayotganda saljuqlarning yoʻlboshchisi amir Arslon (Isroil)ni chaqirib, ularga Buxorodan Xurosonga koʻchishni buyurgan (1025). Tarixchi Juzjoniynkt yozishicha, 4000 oʻtovli saljuqlar Yagʻmur, Bugʻ, Koʻktosh, Qizil, Mansur, Anas oʻgʻli kabi amirlar boshchiligida Amudaryodan oʻtib, Xurosonning Saraxs, Obivard, Farova, Niso, Dandanakon kabi turli mavzelarida qoʻnim topganlar. Qoraxoniylar bilan gʻaznaviylar oʻrtasidagi kurashdan foydalangan Saljuqiylar harbiy kuchlarini birlashtirib, asta-sekin Xurosonni egallab, Saljuqiylar davlatini barpo etganlar. Keyinchalik bu davlat jahondagi eng qudratli saltanatlardan biriga aylangan. Sulola vakillari (hukmdorlari) sulton deb atalgan va ular quyidagilardan iborat:

Adabiyotlar 
 Bosvort K. E., Musulmanskiye dinastii, M., 1971; Stenli L e nPul, Musulmanskiye dinastii, M. — T. — Bishkek, 1996.

Manbalar 

 

Musulmon sulolalari
Turkiy sulolalar
Salim III

Salim III (1761.24.12 1808.28.6) — Turkiya sultoni (1789—1807). Mamlakatni parchalanishdan saqlash uchun islohotlar oʻtkazgan. Uning topshirigʻiga binoan, "Nizomi jadid" ("Yangi nizom") ishlab chiqilgan va qisman amalga oshirilgan. 1792—96 yillarda Salim harbiy majburiyatlarini ado etishdan bosh tortgan iqtodorlarning yerlarini tortib olish va qoʻshinlarning yevropacha yangi korpusini vujudga keltirish haqida farmon chiqargan. Harbiy muhandislar oʻquv yurti ochilgan, yangi harbiy flot tuzilgan. Mulkdorlar va ulamolarning aksariyati, shuningdek, yanicharlar bu islohotlarga qattiq qarshilik koʻrsatgan. Yanicharlar gʻalayonlari boshlanganda S. III oʻz maslakdoshlarini faol quvvatlashda ojizlik qilgan. Natijada 1807-yil 28-mayda S. III taxtdan agʻdarilgan va bir yildan soʻng saroy toʻdasi yollagan qotillar tomonidan oʻldirilgan.

Adabiyotlar 
 Miller A.F., Краткая история Турции, M., 1948;
 Novichev A.D., История Турции (17921839), M., 1968.

Manbalar 

Usmonlilar imperiyasi hukmdorlari

Usmonli sulolasi
Davron Salimov

Davron Ismoilovich Salimov (1941-yil 17-mart, Toshkent) — operator, rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). VGIK (Butunittifoq Davlat kinematografiya instituti) ni tugatgan (1965). 1961-yildan Hujjatli filmlar kinostudiyasida operator (1986—1993-yillar direktor). "Toshkentda shunday qiz yashaydi", "13 qaldirgʻoch", "Ustoz, senga taʼzim qilamiz" kabi qisqa metrajli, "Yoʻlda va ona yurtda", "Toshkent, Zilzila", "Sanʼatga baxshida umr", "Oltin Bengaliya" kabi toʻlametrajli publitsistik hujjatli filmlarni, "Olmos", "Komandirning qaytishi", "Umidimiz qushlari" kabi badiiy filmlarning operatori. "Bobo" ("Kumush ajdar" sovrinini olgan, Krakov), "Otaonalar uyi" kabi qisqa metrajli, "Suv keldi", "Qizilqumni dashtbiyobon demagil" kabi toʻla metrajli poetik, publitsistik hujjatli filmlarning muallif — rejissyor, operatori. "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2001).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1941-yilda tugʻilganlar
Zokirjon Salimov

Salimov Zokirjon (31.12.1940, Oʻsh — 5.10.2015, Toshkent) — kimyogar olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1987), Texnika fanlari doktori (1976), professor (1979). Toshkent politexnika institutini tugatgach (1962), aspirant (1964— 67), katta oʻqituvchi (1967—70), dotsent (1970—77), professor (1977—80), kafedra mudiri (1980—85). Oʻzbekiston Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vaziri oʻrinbosari (1985—87), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti (1987—90), Kimyo instituti (hozirgi — Umumiy va noorganik kimyo instituti) direktori (1990-yildan). "Kimyoviy texnologiya jarayonlari va qurilmalari" laboratoriyasi mudiri (1989—2015). Asosiy ilmiy ishlari kimyoviy texnologiyaning gidrodinamik, issiqlik va moddalar almashinuvi, katalitik jarayonlarni turli omillar taʼsirida jadallashtirish nazariyasi va amaliyotiga oid. S. rahbarligida yuqori samarali mavhum qaynash qatlamli chang ushlagichlar, pnevmotransport va separatsion qurilmalar ixtiro qilingan, tabiiy yogʻ kislotalarini rektifikatsiya yoʻli bilan ajratish va plastinkali issiqlik almashinish qurilmalari yuzasini tozalash usullari ishlab chiqilgan.

Isteʼdodli olim oʻzining qariyb 50 yillik ilmiy-pedagogik faoliyati davomida samarali mehnat qildi va yurtimizda kimyo-texnologiya sohasidagi dolzarb ilmiy masalalarni tadqiq etish, yuqori malakali kadrlar tayyorlash ishiga munosib hissa qoʻshdi. Z.Salimovning kimyoviy texnologiya jarayonlari va qurilmalari sohasining nazariy va amaliy masalalariga bagʻishlangan darslik va oʻquv qoʻllanmalari, koʻplab maqola va risolalari ilmiy jamoatchilikka yaxshi maʼlum. Ayniqsa, uning rahbarligida yaratilgan neft-gaz kondensati aralashmalarini suvsiz haydash texnologiyasi hozirgi kunda mamlakatimiz neftni qayta ishlash zavodlarida samarali qoʻllanayotganini taʼkidlash joiz.

Olimning bevosita boshchiligida oʻnlab fan doktorlari va fan nomzodlari tayyorlangan.

Manbalar 
 Kimyoviy texnologiyaning asosiy jarayonlari va qurilmalari [2 j.li], T., 1994, 1995; Polifunksionalnie katalizatori i gidrogenizatsionnie protsessi neftepererabotki, (v soavtorstve) T., 2000.

Kimyogarlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Toshkent davlat texnika universiteti bitiruvchilari
1940-yilda tugʻilganlar
31-dekabrda tugʻilganlar
Olimjon Salimov

Olimjon Salimov (1947.30.8, Namangan viloyati Kosonsoy shahri) — rejissyor, aktyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1990). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutining aktyorlik (1969), rejissyorlik (1993) fakultetlarini tugatgan. 1969—84 yillar Qoʻqon shahar musiqali drama teatrida aktyor, keyinchalik rejissyor 1984—93 yillar Fargʻona teatrida bosh rejissyor, 1993-yildan Yosh tomoshabinlar teatrida badiiy rahbar. Rejissyor sifatida "Bir xonada qoʻsh qangoma" (A. Vampilov), "Sohil yoqalab chopayotgan olapar" (Ch. Aytmatov), "Jafoga vafo" (Alp Jamol), "Temir xotin" (Sh. Boshbekov, "GranPri" mukofoti, 1988, 1989), "Toshkentga sayohat" (Hamza), "Ot yigʻlagan yumonda" (T. Murod), "Ufq" (S.Axmad), "Boz masharaboz" (O.Salimov), "Sohibqiron" (A. Oripov), "Turna patlari" (Dzuindzi Kinosito), "Ikki chuʼjiza" (K. Gotssi), "Dala sayli" ("Piknik", F. Arabbal), "Uchar tabib" (Molyer) kabi spektakllarni sahnashshtirgan. Uning spektakllari xalqchilligi, milliyligi, anʼanalarni yangicha, zamonaviy qarashlarga mos :foda vositalarida uygʻunlashtiriligi bilan ajralib turadi. Hamza nomini Oʻzbekiston Davlat mukofoti lareati (1990).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1947-yilda tugʻilganlar
30-avgustda tugʻilganlar
Suluv Salimova

Suluv Salimova (1956.10.2, Baxmal tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Jizzax pedagogika institutini tugatgan (1979). 1975—2001-yillarda Baxmal tumanidagi 1maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Darslarni noanʼanaviy usulda, yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1956-yilda tugʻilganlar
10-fevralda tugʻilganlar
Baxmal tumanida tugʻilganlar
Salla

Salla (fors. — tugun) — musulmon erkaklarning bosh kiyimi. Sidirgʻa (oq, yashil, kulrang va boshqalar) mato (asosan, doka)dan tayyorlanadi, eni 0,5 metr, uzunligi 1,5—3 metrdan 7 metrgacha oʻlchamda boʻladi. Ayrim manbalarda matoning uzunligi 5 metr boʻlgani yaxshidir deyilgan. Salla kiyib o'qilgan namoz sallasiz o'qilgan namozdan 70 baravar savobliroq ekani aytilgan. Shuning uchun ham salla o'rashlik musulmon ahliga Payg'ambarimiz Muhammad(sav)dan sunnat boʻlib qolgan Sallani doʻppi, kuloh, telpak ustidan, ayrim joylarda (Hindiston, Pokiston va boshqalarda) bosh kiyimsiz yalang boshqa oʻraladi. Hukmdor, vazir, amaldorlarning unvoni va lavozimiga qarab sallaga qimmatbaho toshlar (gavhar, yoqut va boshqalar), ukpar ham taqilgan. Sallaning oʻramlar soni va oʻralish usuli, matosi diniy mazhablarni hamda kishilarning ijtimoiy mansubligini bildirgan (masalan, said, hojilar yashil rangli salla oʻragan).

Manbalar 

 

Bosh kiyimlari
Sallagul

Sallagul (Paeonia) — sallaguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar, baʼzan chala buta va butalar turkumi, ekma gul. Yevropa, Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada 40 ga yaqin, Oʻzbekistonda 2 turi maʼlum. Oʻtsimon xitoy yoki sutrang sallagul, dorivor sallagul va boshqa turlariga mansub juda koʻp navlari ekiladi. Ildizi kuchli rivojlangan, yoʻgʻon. Novdalari tik, 30-120 sm, koʻpincha shoxlanmagan. Bargi ketma-ket joylashgan, yashil yoki koʻkimtir, kuzda qizgʻish yoki toʻq binafsha rang. Guli yirik (diametri 20 sm gacha), yakka, oq, sargʻish, pushti, qizil, deyarli hammasi xushbo'y hidga ega. Asosan, avgust oxiri - sentyabr boshlarida ildizini bo'lish bilan ekiladi. Yangi ekilgan o'simlik ekilganidan keyin 2-3-yili may-iyunda gullaydi. Hovli va dala bogʻlarda oʻstiriladi. Butasimon turlaridan yarim buta sallagul ekiladi, oʻtsimon sallagul turlari ildizlariga payvandlash, parvalish qilish, qalamchasi va urugʻidan koʻpaytiriladi. Aprel-iyunda gullaydi.

Manbalar 

Gullar
Abdus Salam

Abdus Salam (1926-yil 29-yanvar – 1996-yil 21-noyabr) — pokistonlik nazariyotchi-fizik, London qirollik jamiyati aʼzosi (1959-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1951). 1951–1954-yillarda Lohurdagi kollej professor, 1957-yildan London universiteti professor 1964-yildan Triyest (Italiya)dagi Xalqaro nazariy fizika markazi direktori. Asosiy ilmiy ishlari maydonlar nazariyasi, gravitatsiya va elementar zarralarga oid. Elektromagnit va kuchsiz oʻzaro taʼsirlarning umumiy nazariyasini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1979; Sh. Gleshou va A. Vaynberg bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Salor (shaharcha)

Salor — Toshkent viloyati Qibray tumanidagi shaharcha (1978-yildan). Tumanning shim.gʻarbida joylashgan. Maydoni 1600 ga. Aholisi 26 ming kishidan ziyod (2004). S.da 18 sanoat korxonasi bor, shuningdek, turli mahsulot beruvchi 151 kichik va oʻrta korxonalar ham mavjud. Bulardan: "Oʻzenergiyataʼminot", "Oʻzenergiyataʼmir", avtotransport birlashmasi, Sharqiy issiqlik izolyasiyasi, Toshkent issiklik elektrostansiyasi, "Rohat" aksiyadorlik jamiyati, Toshkent konserva kombinati, Limonchilik shirkati, Seleksiya tajriba xoʻjaliklari, "Buyuk Turon" xususiy korxonasi, Yalangʻoch gʻisht zavodi, yengil, qurilish sanoati korxonalari ishlab turibdi. "SeroKO" Oʻzbekiston— Koreya, "SMAK" Oʻzbekiston—Rossiya va "Imkon plyus" Oʻzbekiston — Germaniya qoʻshma korxonalari faoliyat koʻrsatadi. 45 savdo, 40 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi mavjud. 5 umumiy taʼlim maktabi, 2 kasb-hunar kolleji, 2 akademik litsey, Toshkent agrar universiteti, Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchilik, Oʻsimliklarni himoya qilish ilmiy tadqiqot institutlari, 3 kutubxona, 3 stadion, 1 tennis korti bor. Respublika bolalar ortopediya, poliyemiyelit, Toshkent pediatriya instituti klinik kasalxonalari, viloyat narkologiya markazi, sil kasalliklari kasalxonasi: 2hududiy poliklinika, 2 qishloq vrachlik ambulatoriyasi bor.

S. hududidan Toshkent—May qishlogʻi, Toshkent—Chirchiq avtomagistralari, Xoʻjakent temir yoʻl oʻtadi.

Manbalar 

Qibray tumani shaharchalari
Salohiyat

Salohiyat (arab.) — q. Qobiliyat.

Manbalar 

Salohiyat bu Ehtimoldagi narsalarga ya'ni, yuzaga chiqishi mumkin boʻlgan yashirin narsalarga ishlatilinadi.
Saltanattepa gaz koni

SALTANATTEPA (SETALANTEPA) GAZ KONI — Buxoro viloyatidagi kon. Kogon temir yoʻl stansiyasidan 35–40 km jan.sharkda. 1976-yildan foydalaniladi. Kon relyefi kichik gumbazsimon soylikdan iborat, atrofi Buxoro svitasi ohaktoshlari bilan oʻralgan.

Strukturasi shim.sharq yoʻnalishida choʻzilgan asimmetrik braxiantiklinaldan iborat. Uning jan.sharqiy qanoti yotiq (30—40°), dizʼyunktiv dislokatsiyaga uchragan. Apt yarusining 12mahsuldor gorizonti boʻyicha Saltanattepa braxiantiklinali oʻlchami 6x3 km, bal. 90 m. Chuqurlik ortgan sari qanotlar qiyaligi 40—45° ga yetadi va yura yotqizikdarining gumbazi boʻr yotqiziqlarinikiga nisbatan 250–300 m ga siljigan. Birinchi quduq 1953-yil qazilgan va yura yotqiziklarida sanoat miqyosidagi gaz borligi aniklangan. Konda jami 7 ta quduq qazilgan. Burgʻilash chogʻida paleozoy, yura, boʻr va paleogen jinslari ochilgan.

Boʻr yotqiziqlarida 2 ta 11, 12, yurada ham 2 ta 16, 17mahsuldor gorizontlar ajratilgan. 11gorizontning qalinligi 10–20 m, gʻovakliligi 14— 20%. Uyum oʻlchami 2x0,8 km, bal. 15 m boʻlib, 507–600 m chuqurlikda ochilgan. Boshlangʻich qatlam bosimi 5,74 MPa, debiti 218 ming m³/sutka, katlamdagi temperaturasi 36°.

12gorizontning qalinligi 28 m, gʻovakliligi 12,2%. Uyum oʻlchami 5,5x2,7 km, bal. 75–80 m, 450 m chuqurlikda ochilgan. Boshlangʻich qatlam bosimi 8,38 MPa, temperaturasi 40°.

16gorizontning qalinligi 7–10 m, gʻovakliligi 15%. Uyum oʻlchami 4x1,5 km, bal. 30 m, 1020 m chuqurlikda ochilgan. Uyum tipi qatlamli, gumbazli. Gaz debiti 123,5 ming m³/sutka. Qatlam bosimi 10,9 MPa va temperaturasi 48°. 17gorizont, asosan, ohakli qumtoshdan tarkib topgan, kalinligi 6,3 m, gʻovakliligi 14,17%. Uyum tipi 16 gorizontniki bilan birxil. Uyumoʻlchami 3x1 m, bal. 2,5 m, gaz debiti 101,6 ming m³/sutka, qatlam bosimi 10,5 MPa, temperaturasi 50°. Uyum rejimi suv bosimli.

Ochilgan hamma gorizontlardagi gazning fizikkimyoviy tarkibi birbiriga yaqin: metan 88,2%, karbonat angidrid gazi 0,34%, ogʻir uglevodlar 4,6910%, vodorod sulfid 0,027%, zichligi 0,641. Kondensat miqdori 0,77 sm³/m³. Kondan hozirgi vaqtda foydalanilmoqda.

Manbalar 

Oʻzbekiston gaz konlari
Qorovulbozor tumani
Mixail Saltikov

Mixail Yevgrafovich Saltikov, Saltikov-Shchedrin (asl familiyasi Saltikov; taxallusi — N. Shchedrin) [1826.15(27).1, — Spas—Ugol qishlogi, Kalyazin tumani1889. 28.4 (10.5), Peterburg] — rus yozuvchisi. Moskvadagi Dvoryanlar institutida (1836—38) va Aleksandr (sobiq Sarskoye selo) litseyida (1838— 44) taʼlim olgan. Dastlab sheʼrlar yozgan. "Lira" sheʼri (1841) Pushkin va Derjavin ga bagʻishlangan. 15 sheʼri bizgacha yetib kelgan. "Ziddiyatlar" (1847), "Chalkash ish" (1848) asarlari naturalistok harakterda boʻlib, chuqur ijtimoiy masalalar aks ettirilgan. Asar xukmron doiralar gʻazabini qoʻzgʻatgan. 1848-yil aprelda qamoqqa olinib, Vyatkaga surgun qilingan. 1855-yil surgundan qaytgach, "Gubernya ocherklari"ni (1856—57) yozgan. S. ijodiy faoliyatini davlat ishlari bilan birga olib borgan. 1856— 58 yillarda Ichki ishlar vazirligining alohida topshirigʻi bilan chinovnik boʻlib xizmat qilgan, dehqonlar reformasini tayyorlashda qatnashgan. 1858—62 yillarda Ryazan va Tver gubernyalarining vitsegubernatori. Isteʼfoga chiqqach, "Sovremennik" jur.da ishlagan (1862). Nekrasov vafotidan soʻng (1877) S. "Otechestvennie zapiski" jur.ga rahbarlik qilgan. Koʻpgina ocherk va ssenariylari "Kichik hikoyalar" va "Nasrdagi hajviya" (1863) kitobiga kiritilgan. "Pazuxinning oʻlimi", "Nasrdagi hajviya" pyesalarida podsho amaldorlari tanqid qilingan. "Janob Golovlyovlar" (1875—80), "Monrepo boshpanasi" (1878—79), "Yil boʻyi" (1879—80), "Hayot ikirchikirlari" (1886—87), "Ertaklar" (1882— 86) va boshqa asarlarida reformadan soʻnggi Rossiya hayotidagi ijtimoiy qaramaqarshiliklar aks etgan. "Bir shahartarixi" (1869—70), "Janob toshkentliklar" (1869—72) asarlari ham bor. Tugallanmay qolgan "Unutilgan gaplar" kitobi muhim hayotiy masalalarga bagʻishlangan. Hayotni idrok etish, chuqur bilish va xalqqa boʻlgan mehrli munosabat adibni murosasiz, oʻtkir satirik darajasiga koʻtargan. S.ning satirasi podsho Rossiyasining byurokrat apparatini tanqid qilishga qaratilgan. U oʻz asarlarida kishilardagi byurokratizm va opportunizmni, sotqinlik, mansabparastlikni qattiqtanqid qilgan. Asarlari rus tanqidiy realizmining yorqin namunalaridir. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Janob Golovlyovlar, T., 1952; Ertaklar, T., 1954; Bir mujik ikki generalni boqqani haqida qissa, T., 1973.

Adabiyot 
 Makashin S.A., SaltikovShedrin, Biografiya, t. 1,2., M., 1951; B u shmi n A.S., M.Ye.SaltikovShedrin v vospominaniyax sovremennikov, t. 1—2, M, 1975; Turkov A., SaltikovShedrin, M., 1981.

 

Rossiyalik yozuvchilar
Rossiya yozuvchilari
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar