Jo Henry Engle

Jo Henry Engle – (1932-yil 26-avgust – 2024-yil 10-iyul) Amerikalik uchuvchi, aviatsiya muhandisi va NASA astronavti edi. U 1981-yilda dasturning ikkinchi orbital parvozi boʻlgan STS-2-ni oʻz ichiga olgan ikkita Space Shuttle missiyasining qoʻmondoni edi. U, shuningdek, 1977-yilda Shuttle dasturining yaqinlashish va qoʻnish sinovlarida ikkita parvozni amalga oshirdi. Engle Shimoliy Amerika X-15, Harbiy havo kuchlari va NASA tomonidan birgalikda boshqariladigan eksperimental kosmik samolyotni boshqargan oʻn ikkita uchuvchidan biri edi.

Engle X-15 uchuvchisi sifatida 50 milyadan yuqori boʻlgan uchta parvozni amalga oshirdi va shu sabab kosmos chegarasi Amerika konventsiyasi boʻyicha astronavt qanotlariga ega boʻldi. U 1966-yilda Apollon dasturiga qoʻshilib, Nasaning 5-astronavtlar guruhiga tanlangan uchuvchilardan biriga aylandi. Jo Heny Engle 1966-yilda NASAning 5-astronavtlar guruhiga sardor etilib saylandi va Apollon dasturiga qoʻshildi. U Apollon 14 uchun Lunar Module Pilot (LMP) zaxirasida boʻlgan, va Apollon 17 uchun esa LMP sifatida oy moduli yurishini rejalashtirgan edi. Biroq, keyingi oy moduli uchun rejalashtirilgan parvozlari bekor boʻldi, bunga asosiy sabab NASA Engleni oʻrniga Xarrison Shmittni asosiy uchuvchi sifatida olgani boʻldi.

Hayoti va ijodi

Shaxsiy hayoti va taʼlimi 
Engle 1932-yil 26-avgustda Kanzas shtatining Abilin shahrida tugʻilgan. U keyinchalik Kanzas shtatining Chapman shahrida voyaga yetib, boshlangʻich va oʻrta maktabda oʻqidi. Engle 1950-yilda Dikkinson okrugidagi oʻrta maktabni tamomladi. U skaut sifatida faol boʻlib, birinchi darajali unvonga sazovor boʻldi. 1955-yilda Kanzas universitetida Aerokosmik muhandislik boʻyicha bakalavr darajasini oldi, u yerda Teta Tau professional muhandislik birodarligiga aʼzo edi.

U Kanzas shtatining Mission Hills shahrida yashovchi Meri Ketrin Lourensga (1934–2004) uylandi va ikkita oʻz farzandi va bitta asrab olingan bolalari bor edi. Meri Ketrinning oʻlimidan keyin u Texasning Xyustonlik Jeani Karterga uylandi. Englening katta qiziqishlariga uchish (jumladan, Ikkinchi Jahon urushi qiruvchi samolyotlari), katta oʻyin ovlari, ryukzaklar va yengil atletika kirardi. 2009-yilda Engle Eksperimental sinov uchuvchilari jamiyati aʼzosiga aylangan.

Jo Henry Engle 2024-yil 10-iyulda Texasning Xyuston shahridagi uyida 91 yoshida vafot etdi. Jo Henry Engle bilan birga X-15 ni boshqargan barcha 12 uchuvchining hammasi vafot etdi.

Parvoz tajribasi 

Engle Kanzas universitetidagi Havo kuchlari zahiradagi ofitserlar tayyorlash korpusi orqali AQSH Havo kuchlarida oʻz komissiyasini oldi. Maktabda professional muhandislik birodarligi Teta Tau aʼzosi sifatida qaralgan edi va u sinov uchuvchisi boʻlishga qaror qildi. Yozda Cessna Aircraftda ishlab yurganida, hamkasbi Genri Dittmerdan uchish saboqlarini oʻrgandi

Engle 1957-yilda aviatsiya maktabiga kiradi va 1958-yilda uchuvchi qanotlarini olishga sazovor boʻladi. U F-100 Super Saberni Kaliforniyadagi Jorj havo kuchlari bazasida 474- qiruvchi kunlik eskadron va 309-taktik qiruvchi otryad bilan birgalikda parvoz qilardi. Chak Yeager Engleni 1961-yilda tugatdi va USAF sinov uchuvchilar maktabiga tavsiya qildi. U kosmik kapsulaga uchib ketishni istamasdi lekin shunga qaramay, Engleni Aerokosmik tadqiqotlar uchuvchilar maktabining uchinchi sinfiga oʻqishga kiritildi.

Engle, Kaliforniya shtatidagi Edwards havo kuchlari bazasidagi jangchi sinov guruhida sinov uchrashuvisi boʻlib xizmat qilganidan soʻng, 1963- yil iyun oyidan boshlab Lyndon B. Johnson kosmik markazi (hozir Lyndon Johnson Kosmik Markaz)ga tayinlanishidan oldin Edwardsdagi X-15 tadqiqot dasturi sinov uchrashuvchisi boʻlgan edi. Engle ARPSning talabalari Charlz Bassett va Maykl Kolins bilan uchinchi NASA kosmonavtlari guruhiga kirish uchun ariza bergan edi, ammo NASA havo kuchlari Englening arizasini olib tashladi va uning oʻrniga Englening roziligi bilan X-15 dasturidagi Robert M. Uayt oʻrni uchun tanlab olindi .

Englening ota-onasi 1965-yil 29-iyun kuni X-15 parvoziga guvoh boʻlishgan, bu 50 mil (80 km) balandlikdan oshgan va kosmonavt qanotlari uchun uni malakali uchuvchi boʻlishga undagan; u 16 ta parvoz davomida yana ikki marta 50 milga oshirilishiga muvoffaq boʻldi. 1965-yil 14-oktyabrda boʻlib oʻtgan X-15 ning soʻnggi missiyasida, 153-sonli bepul parvozda (1-61-101) u X-15-da sub-orbital kosmik parvozni amalga oshirgan ikkita uchuvchidan birinchi boʻldi. Bunda MH-96 moslashuvchan parvozni boshqarish tizimi tomonidan taqdim etilgan yordamining foydasi katta ahamiyatga ega ed. Keyinchalik u „dunyoning eng yaxshi uchish ishi“ deyilishiga qaramay, Engle yana NASAga murojaat qildi, chunki u bir yil ichida boshqa havo kuchlari vazifasiga aylantirilishini kutardi va asosiy maqsadi oyga borishni umid qilgan edi.

Engle oʻz faoliyati davomida 185 dan ortiq turli xildagi samolyotlarda (25 xil qiruvchi) parvozni amalga oshirgan, 15 400 soatdan ortiq parvoz vaqtini qayd etishga sazovor boʻlgan, shundan 9 000 tasi reaktiv samolyotlarda uchgan edi.

NASAdagi karyerasi 

Engle 1966-yilning apreliga kelib NASA tomonidan tanlangan 19 ta astronavtdan biriga aylandi. U Apollon 10 uchun qoʻllab-quvvatlash ekipajida xizmat qildi. Keyin u Apollon 14 missiyasi uchun Oy modulining zaxira uchuvchisi sifatida xizmat qila boshladi. U Apollon 17 uchun Oy moduli uchuvchisi sifatida Oyga qoʻnishi kerak boʻlgan edi, ammo Englening oʻrniga geolog Xarrison Shmitt tanlandi. Bu ilmiy hamjamiyat tomonidan oddiy geologiya taʼlimidan oʻtgan uchuvchi-muhandislarni sinovdan oʻtkazish emas edi, balki professional geologni Oyni oʻrganishga undash edi. Missiyada toʻqnash kelganiga javoban, u „Bu haqda oʻylaganingizda, Oy missiyalari geologiyaga yoʻnaltirilgan edi“, deb aytdi.

Englening aytishiga qaraganda, Deke Sleyton undan Skylab, Apollon-Soyuz yoki kosmik kemada uchishni afzal koʻrishini soʻradi; Engle, u samolyot boʻlgani uchun, u Shuttleni afzal koʻrishini aytib oʻtdi.

Engle 1977-yil iyundan oktyabrgacha kosmik kemaning yaqinlashuvi va qoʻnish sinovlari parvozlarini amalga oshirgan ikki ekipajning qoʻmondonlaridan biri edi. Space Shuttle Boeing 747 tashuvchi samolyotining tepasida 25 000 futga koʻtarildi va qoʻnishga ikki daqiqalik sirpanish parvozini amala oshirish uchun qoʻyib yuborildi. Ushbu parvoz sinovlari seriyasida Engle Orbiterning ishlov berish sifati va qoʻnish xususiyatlarini baholab bordi va Space Shuttle uchun subsonik parvoz konvertida barqarorlik, boshqaruv va ishlash maʼlumotlariga ega boʻldi. U kosmik kemasining birinchi orbital sinov parvozi boʻlgan STS-1 ning zaxira qoʻmondonlaridan biri edi. Uchuvchi Richard Truly bilan STS-2 kosmik kemasining navbatdagi parvozida qoʻmondon sifatida parvoz qilgan edi va 2021-yilda Raja Charigacha SpaceX Crew-3 da kosmik parvozni boshqargan soʻnggi NASA yangi xodimiga aylanib qoldi. U parvozlari davomida STS-51-I missiyasi qoʻmondoni boʻlgan va kosmosda 225 soatdan koʻproq vaqt davomida parvoz qilgan va roʻyxatga olingan.

Engle ikki xil qanotli transport vositasi bilan kosmonga uchgan ikki kishidan biri edi: X-15 da Space Shuttle, STS-2 da esa (boshqa shaxs bilan Frederik V. Sturkkou). Engle Shuttle-da qayta kirish va tushish paytida katta miqdorda parvoz sinovlarini qoʻlda oʻtkazdi; Engle qayta kirish va qoʻnish vaqtida Shuttleda qoʻlda koʻp sonli parvoz-sinov manevrlarini amalga oshirdi; qoʻlda uchadigan sinov manevrlari davrlarida kompyuter nazorati davrlari bilan aralashib ketdi.

U 1982-yilning martidan dekabrigacha NASA shtab-kvartirasida kosmik parvozlar boʻyicha boshqariladigan yordamchi maʼmur oʻrinbosari boʻlib ishladi. U oʻzi uchun astronavt parvozi maqomini saqlab qoldi va 1983-yilning yanvarida Jonson kosmik markaziga qaytib keldi. Shuningdek, u 1986-yilda falokatini tekshirishda ishtirok etdi va 1990-yillarda Shuttleda boshqa maslahat ishlarini amalga oshirdi.

NASAdan keyingi martabasi 
Engle 1986-yil 14-noyabrda polkovnik unvoni bilan USAFdan, 1986-yil 28-noyabrda esa NASAdan nafaqaga chiqdi. 1986-yil 1-dekabrda u Kanzas gubernatori va Amerika Qoʻshma Shtatlari Harbiy-havo kuchlari kotibi tomonidan Kanzas havo milliy gvardiyasida brigada generali unvoniga sazovor boʻlgan keyin, dastlab general-ad’yutantning maxsus yordamchisi boʻlib ishlagan. Ushbu kelishuvga koʻra, Engle Xyustondagi rezidentligini saqlab qolishga erishgan edi. 1988-yil 2-fevralda Harbiy havo kuchlari va Milliy havo gvardiyasi saflari oʻrtasidagi tafovut koʻtarilganligini Senat tomonidan tasdiqlashi bilan oʻzgartirildi. Keyinchalik u Kolorado shtatidagi Peterson havo kuchlari bazasida shtab-kvartirasi bilan Amerika Qoʻshma Shtatlari kosmik qoʻmondonligi va Shimoliy Amerika havo mudofaasi qoʻmondonligi (NORAD) bosh qoʻmondoni havo milliy gvardiyasi yordamchisi sifatida xizmat qildi. Engle 1991-yilda Milliy havo gvardiyasidan general-mayor unvoni bilan nafaqaga chiqdi, bu lavozim Senat tomonidan 1989-yil 22-iyun kuni tasdiqlangan edi.

1992-yilda u Aerokosmik Faxriy yurish yoʻliga kiritilgan edi. 2001-yilda esa Engle Milliy aviatsiya shon-shuhrat zaliga va AQSh astronavtlari shon-sharaf zaliga kiritildi.

Mukofot va unvonlari 

 USAF astronavt nishoni (1964)
 Mudofaadagi xizmatlari uchun medal – „ajoyib yutuqlari uchun“
 Harbiy-havo kuchlarining alohida xizmatlari uchun medali (1985)
 Muhtaram uchuvchi, ikki marta (1964 va 1978) – „ajoyib yutuqlari uchun“
 NASAning „Buyuk xizmatlari uchun medali“
 NASAning ikkita kosmik parvoz medali
 NASAning alohida xizmat medali
 NASA maxsus muvaffaqiyat mukofoti
 USAF yilning eng yaxshi yosh ofitseri (1964)
 Yil Kansanni (1964)
 U. S. Junior Chamber of Commerceʼs one of the Ten Outstanding Young Men of America (1964)
 Amerika Aeronavtika va Astronavtika Instituti (AIAA) Parvoz Pioneri mukofoti (1965)
 Parvoz tadqiqotlari uchun AIAA Lourens Sperri mukofoti (1966)
 Iven C. Kincheloe mukofoti Eksperimental sinov uchuvchilari jamiyati tomonidan berilgan (1977) – Enterpris kosmik kemasini sinovdan oʻtkazishda ishtirok etgani uchun
 AIAA Haley kosmik parvoz mukofoti (1980)
 Dr. Robert H. Goddard Memorial kubogi
 Robert J. Collier kubogi
 Harmon xalqaro kubogi (1981)
 University of Kansas Distinguished Service Citation (1982)
 Kanzas universiteti muhandislik maktabi taniqli muhandislik xizmati mukofoti (1982)
 General Thomas D. White USAF kosmik kubogi, 1981
 Aerokosmik Faxr yurishi, Lankaster, Kaliforniya
(1992)
 Milliy aviatsiya shon-sharaf zali, Dayton, Ogayo shtati kubogi (2001)
 AQSh astronavtlari shon-sharaf medali, Florida (2001)
 Havo kuchlari kosmik va raketa pioneerslarii mukofoti (2007)
 Xalqaro havo va kosmik shon-sharaf medali (2014)

Adabiyotlar

Havolalar 
 Iven C. Kincheloe mukofotlari
 Jo Engle  (Archived, saytida) Milliy aviatsiya shon-sharaf zalida
 Jo Engle, Kanzas tarixiy jamiyatida

Manbalar 

2024-yilda vafot etganlar
1932-yilda tugʻilganlar
Uchuvchilar