Mark Shagal

Mark Shagal (tugʻilgan vaqtidagi ismi Moishe Shagal; 1887-yil 6-iyul – 1985-yil 28-mart) yahudiy rassomi. Ilk modernistlardan biri, u uslub jihatidan Parij maktabi bilan bir nechta yirik badiiy yoʻnalishlar bilan bogʻlangan va keng koʻlamli badiiy formatlarda asarlar yaratgan. Jumladan, rasmlar, chizmalar, kitob rasmlari, vitrajlar, sahna toʻplamlari, kulolchilik namunalari, gobelenlar va tasviriy sanʼat nashrlari.

Shagal 1887-yilda Vitebsk yaqinidagi Pale qishlogʻida yahudiy oilasida tugʻilgan. Ushbu joy bugungi kunda Belorussiya hududiga toʻgʻri keladi (oʻsha paytda Rossiya imperiyasiga tegishli boʻlgan). Birinchi jahon urushidan oldin u Sankt-Peterburg, Parij va Berlin boʻylab sayohat qilgan. Oʻsha davrda u Sharqiy Yevropa va yahudiy folkloriga oid gʻoyalari asosida zamonaviy sanʼatning oʻziga xos aralashmasi va uslubini yaratdi. U urush yillarini vatani Belorussiyada oʻtkazdi va mamlakatning eng koʻzga koʻringan rassomlaridan biriga aylandi hamda Vitebsk sanʼat kollejining modernist avangard aʼzosi boʻldi. Keyinchalik u Bolsheviklar inqilobidan keyin Moskva va uning yaqinida ogʻir sharoitlarda ishladi. 1923-yilda yana Parijga joʻnab ketdi. Ikkinchi jahon urushi paytida u bosib olingan Fransiyadan Amerika Qoʻshma Shtatlariga ketdi, Nyu-Yorkda yashadi. Yetti yildan soʻng 1948-yilda Fransiyaga qaytib keldi.

Sanʼatshunos Robert Hughes Shagalni „Yigirmanchi asrning taniqli yahudiy rassomi“ deb atagan. Sanʼatshunos Michael J. Lewisning soʻzlariga koʻra, Shagall „yevropalik modernistlarning birinchi avlodidan omon qolgan soʻnggi vakil“ deb taʼriflagan. Oʻnlab yillar davomida u dunyodagi eng mashhur yahudiy rassomi sifatida ham hurmatga sazovor boʻlgan. Vitrajdan foydalanib, u Reyms va Metz soborlari, shuningdek, Syurixdagi Fraumunster cherkovi uchun derazalar, BMT va Chikago sanʼat instituti hamda Isroildagi Xadassa shifoxonasi derazalari uchun vitrinalar ishlab chiqardi. U shuningdek, Parij operasi binosi shiftining bir qismini oʻz ichiga olgan katta hajmdagi rasmlarni chizdi.

Hayoti

Dastlabki davr 

Mark Shagal 1887-yilda Belorussiyaning Vitebsk shahri yaqinidagi Liozna shahrida yahudiy oilasida tugʻilgan. U tugʻilganda Vitebsk aholisi 66 000 ga yaqin edi. Aholining yarmi yahudiy edi. Chiroyli cherkovlar va sinagogalar shahri boʻlib, u sobiq Ispaniya imperiyasining kosmopolit shahri sharafiga rassom Ilya Repin tomonidan "Rossiya Toledosi " deb atalgan. Shahar asosan yogʻochdan qurilganligi sababli, uning kichik qismi Ikkinchi Jahon urushi yillarida vayronagarchilikdan omon qolgan.

Shagal toʻqqiz farzandning eng kattasi edi. Shagal familiyasi Segal ismining bir varianti boʻlib, yahudiy jamiyatida odatda levitlar oilasida tugʻilgan bolalarga qoʻyilgan. Uning otasi Xatskl (Zachar) Shagal seld sotuvchisida ishlagan, onasi Feyge-Ite esa oziq-ovqat sotgan.

Shahar yahudiy aholisining asosiy daromad manbalaridan biri butun Rossiya imperiyasida sotiladigan kiyim-kechak ishlab chiqarish edi. Shuningdek, ular mebel va turli qishloq xoʻjaligi asboblarini yasar edi. XVIII asrning oxiridan Birinchi jahon urushigacha Rossiya imperiyasi hukumati yahudiylarni shahar hududiga deyarli toʻliq mos keladigan zamonaviy Ukraina, Belorussiya, Polsha, Litva va Latviyani oʻz ichiga olgan Pale hududida yashashga majbur qildi.

Shagall bolaligida yozgan; „Men har qadamda yahudiy ekanligimni his qilardim“. Pogrom paytida Shagal shunday deb yozgan edi: „Koʻcha chiroqlari oʻchdi. Men vahima his qilyapman, ayniqsa qassoblar derazalari oldida. U yerda siz qassoblarning lyuklari va pichoqlari yonida yotgan buzoqlarni koʻrishingiz mumkin“. Baʼzi pogromniklarning „Yahudiy yoki yoʻqmi?“ deb soʻrashganida, Shagal shunday oʻylaganini eslaydi: „Mening choʻntaklarim boʻsh, barmoqlarim sezgir, oyoqlarim zaif va men yashashni xohlardim“. Shagal Pogrom vaqtida yahudiyligini rad etgan.

Shagalning erta hayoti haqida maʼlum boʻlganlarning aksariyati uning tarjimai holi „Mening hayotim“dan olingan. Unda u Hasidik yahudiylik madaniyati uning rassom sifatidagi hayotiga katta taʼsir koʻrsatganini tasvirlab bergan. Shagal oʻzi bilgan yahudiy urf-odatlari tezda yoʻq boʻlib ketayotganini va ularni hujjatlashtirish kerakligini qayd etgan. 1730-yillardan boshlab Vitebskning oʻzi bu madaniyatning markazi boʻlib, uning taʼlimotlari Kabbaladan olingan.

Sanʼatdagi taʼlim 

Oʻsha paytda Rossiya imperiyasida yahudiy bolalariga oddiy maktablarga borishga ruxsat berilmagan, ammo universitetlarda kvotalar ajratilgan. Ularning shahar ichida harakatlanishi ham cheklangan. Shuning uchun Shagal boshlangʻich maʼlumotni mahalliy yahudiy diniy maktabida oldi, u yerda ibroniy tilini va Injilni oʻrgandi. 13 yoshida onasi uni oddiy oʻrta maktabga kiritmoqchi boʻlgan va u buni shunday deb eslaydi: „Bu maktabda ular yahudiylarni qabul qilishmaydi. Mening jasur onam bir lahzada ikkilanmasdan professorning oldiga bordi“. U direktorga farzandi oʻqishi uchun uchun 50 rubl taklif qilgan va u rozi boʻlgan.

Badiiy hayotining burilish nuqtasi u uchun birinchi boʻlib sinfdoshi chizgan rasmni koʻzdan kechirganda sodir boʻldi. Baal-Teshuvaning yozishicha, yosh Shagal uchun kimningdir chizishini tomosha qilish maroqli boʻlgan.

Gudmenning taʼkidlashicha, oʻsha davrda Rossiya imperiyasida yahudiylar sanʼat olamiga qoʻshilishning ikki yoʻli bor edi: biri „yahudiy ekanliginni yashirish yoki inkor etish“, ikkinchisi – Shagal tanlagan „yahudiyligini qadrlash va omma oldida ifoda etish“. Shagal uchun bu „oʻz-oʻzini tasdiqlash va prinsipni ifodalash“ vositasi edi.

Shagal biografi Franz Meyer, uning sanʼati va erta hayoti oʻrtasidagi bogʻliqlik bilan „hassidik ruh hali ham uning sanʼati uchun ozuqaning asosi va manbai“ ekanligini tushuntiradi. Lewis qoʻshimcha qiladi: „Keyinchalik kosmopolit rassom boʻlib qolgan boʻlsa-da, uning vizual tasvirlar ombori qorli koʻchalar, yogʻoch uylar va hamma joyda joylashgan skripkachilar… [bilan] sahnalari bilan bolaligidagi manzaradan tashqariga chiqmaydi. Bolalikni shu qadar oʻchmas eslab qolish va ularni shu qadar kuchli hissiy zaryad bilan oʻtkazish kerakki, uni faqat bir xil sirli belgilar va ideogrammalarni obsesif takrorlash orqali olib tashlash mumkin…“.

Sanʼatdagi faoliyati

Rossiya imperiyasi (1906–1910) 
1906-yilda u Rossiya imperiyasining poytaxti va mamlakat badiiy hayotining markazi, sanʼat maktablari bilan oʻsha paytda mashhur boʻlgan Sankt-Peterburgga koʻchib oʻtdi. Yahudiylar shaharga ichki pasportsiz kirishga ruxsat berilmagani uchun u doʻstidan vaqtinchalik pasport olishga muvaffaq boʻldi. U nufuzli sanʼat maktabiga oʻqishga kirdi va u yerda ikki yil tahsil oldi. 1907-yilga kelib u naturalistik avtoportretlar va landshaftlarni chizishni boshladi. Shagal Rossiya xalqlarining „Grand Orient“ nomuvofiq mason lojasining faol aʼzosi edi. U „Vitebsk“ lojasiga tegishli boʻlgan.

1908—1910-yillarda Shagak Zvantseva nomidagi chizmachilik va rassomlik maktabida Léon Bakstning talabasi boʻlgan. Sankt-Peterburgda u eksperimental teatrni va Pol Gogen kabi rassomlarning asarlarini kashf etdi. Yahudiy, dekorativ sanʼat dizayneri, rus baletlari uchun sahna toʻplamlari va kostyumlar dizayneri sifatida mashhur boʻlgan Leon Bakst Shagalga yordam bergan. Bir yildan keyin Bakst Parijga koʻchib oʻtdi. Sanʼatshunos Raymond Kogniatning yozishicha, toʻrt yil yolgʻiz yashab, sanʼatni oʻrganganidan soʻng, „Shagall zamonaviy sanʼatning asosiy oqimiga kirdi. …Uning shogirdligi tugashi bilan Rossiya uning hayotida unutilmas boshlangʻich rol oʻynadi“.

Shagal 1910-yilgacha Sankt-Peterburgda qoldi, tez-tez Vitebskga qatnab turdi va u eyrda Bella Rozenfeld bilan uchrashdi. „Mening hayotim“ asarida Shagal u bilan birinchi uchrashuvini shunday tasvirlagan: „Uning sukunati meniki, uning koʻzlari meniki. Goʻyo u mening bolaligim, hozirim, kelajagim haqida hamma narsani biladi, goʻyo u men orqali koʻra oladi“. Keyinchalik Bella u bilan uchrashgani haqida shunday deb yozgan edi: „Siz uning koʻzlariga bir koʻz tushsangiz, ular xuddi osmondan tushgandek koʻk edi. Ular gʻalati koʻzlar edi … uzun, bodomsimon. … va har biri kichik qayiq kabi oʻz-oʻzidan suzib ketayotganga oʻxshardi.“

Fransiya (1910–1914) 
1910-yilda Shagal oʻzining badiiy uslubini rivojlantirish uchun Parijga koʻchib oʻtdi. Sanʼatshunos va kurator James Sweeneyning taʼkidlashicha, Shagal Parijga birinchi marta kelganida kubizm sanʼatning asosiy shakli boʻlgan va fransuz sanʼatida hali ham „XIX asrning materialistik dunyoqarashi“ hukmronlik qilgan. Ammo Shagal Rossiyadan „rangli sovgʻa, his-tuygʻularga boy oddiy sheʼriyat va hazil tuygʻusi bilan keldi“, deya qoʻshimcha qiladi u. Oʻsha paytda Parij uchun bu tushunchalar begona edi va natijada uning birinchi tan olinishi boshqa rassomlardan emas, balki Blaise Cendrars va Guillaume Apollinaire kabi shoirlarda kuzatilgan. Sanʼatshunos Jean Leymariening taʼkidlashicha, Shagal sanʼatni „ichki borliqdan tashqi koʻrinishga, koʻrinib turgan obʼyektdan ruhiy chiqishga“ deb oʻylay boshlagan, bu kubistik ijod usulining teskarisi edi.

Shuning uchun u Guillaume Apollinaire va boshqa avangard rassomlar, jumladan Robert Delaunay va Fernand Leger bilan doʻstlikni rivojlantirdi. Baal-Teshuva shunday yozadi: „Shagalning Parij, yorugʻlik va eng avvalo ozodlik shahri haqidagi orzusi amalga oshdi“. Katta shaharda yolgʻiz qolgan va fransuz tilida gapira olmagan 23 yoshli Shagal birinchi kunlari qiyin kechdi. Baʼzi kunlarda u „Rossiyaga qaytib, slavyan folklorining boyliklari, hasidik tajribalari, oilasi va ayniqsa Bella haqida rasm chizishni orzu qilar edi“.

Parijda u rassomlar Jean Metzinger, André Dunoyer de Segonzac va Henri Le Fauconnierlar dars bergan avangard sanʼat maktabi – „Academie de La Palette“ga oʻqishga kirdi va akademiyada ish topdi. U boʻsh vaqtlarini galereya va salonlarga, ayniqsa Luvrga tashrif buyurish bilan oʻtkazardi; u hayratga tushgan rassomlar orasida Rembrandt, Le Nain, Shardin, Vincent van Gogh, Pierre-Auguste Renoir, Pissarro, Henri Matisse, Paul Gauguin, Kurbe Jan Dezire Gyustav, Millet, Mane, Claude Monet, Delakrua Ferdinand Viktor Ejen va boshqalar bor edi. Aynan Parijda u belarus sahnalarini chizishda foydalangan gouache texnikasini oʻrgangan. U, shuningdek, Montmartr va Lotin kvartaliga tashrif buyurib turardi.

Parijda boʻlganida, Shagal doimo Vitebskdagi uyini eslab turardi, chunki Parijda Rossiya imperiyasidan koʻplab rassomlar, yozuvchilar, shoirlar, bastakorlar, raqqosalar va boshqa muhojirlar ham yashagan. U tundan tong otguncha rasm chizdi, shundan keyingina bir necha soat uxlab olardi.  „Vatanim faqat qalbimda bor“, degan edi u. U Vitebsk haqidagi xotiralaridan yahudiy motivlari va mavzularini chizishda davom etdi. Uning koʻpgina asarlari u Rossiyada qilgan rasmlarining yangilangan versiyalari boʻlib, fovistik yoki kubistik uslublarda edi.

Rossiya (1914—1922) 

U hali ham Vitebskda boʻlgan Bellani sogʻinib va uni yoʻqotishdan qoʻrqib Berlindagi taniqli sanʼat sotuvchisining taklifini qabul qilishga qaror qildi. Oʻz ishini namoyish etadi, uning niyati faoliyatini Belarusda davom etish, Bella bilan turmush qurish va keyin u bilan Parijga qaytish. Shagal koʻrgazmaga qoʻyish uchun 40 ta tuval va 160 ta guash, akvarel va chizmalarni oldi. Gervart Valdenning Shturm galereyasida boʻlib oʻtgan koʻrgazma katta muvaffaqiyat qozondi, nemis tanqidchilari uni maqtashdi.

Koʻrgazmadan soʻng u Vitebskga yoʻl oldi va u yerda Bella bilan turmush qurishni rejalashtirdi. Biroq, bir necha hafta oʻtgach, Birinchi jahon urushi boshlandi, bu Rossiya chegarasini nomaʼlum muddatga yopib qoʻydi. Bir yil oʻtgach, u Bella Rosenfeldga uylandi va ularning birinchi farzandi Ida tugʻildi. Nikohdan oldin Shagal Bellaning ota-onasini qizi uchun munosib er boʻlishiga ishontirishda qiynalgan. Ular uning kambagʻal oiladagi rassomga turmushga chiqishidan xavotirlanib, uni qanday qoʻllab-quvvatlashi haqida oʻylashdi. Muvaffaqiyatli rassom boʻlish endi maqsad va ilhomga aylandi. Lewisning soʻzlariga koʻra, „Bu davrning eyforik rasmlari, Vitebsk ustida shardek suzib yurgan yosh er-xotinlar – uning Delaunay uslubida bezatilgan yogʻoch binolari – uning karerasidagi eng yorqin rasmlardir“.

1915-yilda Shagal oʻz asarlarini Moskvada namoyish qila boshladi. 1916-yilda Sankt-Peterburgda rasmlarni namoyish etdi. U yana Moskvadagi avangard rassomlarining koʻrgazmasida oʻz sanʼatini namoyish etdi. Bu koʻrgazma eʼtirofga sabab boʻldi va bir qator boy kolleksionerlar uning sanʼat asarlarini sotib olishni boshladilar. U, shuningdek, bir qator yahudiy kitoblarini tasvirlashni boshladi. U 1917-yilda I. L. Peretsning „Sehrgar“ asariga chizmalar chizgan. Shagal 30 yoshda edi va u mashhur boʻla boshlagan edi.

1917-yilgi Oktyabr inqilobi Shagal uchun xavfli vaqt boʻlgan boʻlsa-da, bu imkoniyat ham taqdim etdi. Shagal bolsheviklarning oʻrnatilgan buyruqlaridan qoʻrqib, shunday deb yozgan edi: „Fabrikalar toʻxtab qoldi. Ufqlar ochildi. Boʻshliq va boʻshliq. Endi non yoʻq. Ertalabki afishalardagi qora harflar yuragimni ranjitdi“. Shagal koʻpincha kunlar davomida och qolardi. Oʻshanda u imperator Rossiyasining eng koʻzga koʻringan rassomlaridan biri va „inqilobning estetik qoʻli“ sifatida alohida imtiyoz hamda obroʻga ega boʻlgan modernist avangard edi. Unga mamlakat uchun tasviriy sanʼat komissari lavozimini taklif qilishdi, lekin siyosiy lavozimni afzal koʻrmadi va buning oʻrniga Vitebsk uchun sanʼat komissari lavozimini qabul qildi. Bu uning Vitebsk sanʼat kollejini tashkil etishiga olib keldi, Lewisning qoʻshimcha qilishicha u, „Sovet Ittifoqidagi eng taniqli sanʼat maktabi“ boʻldi.

U oʻz professor-oʻqituvchilari uchun El Lissitski va Kazimir Malevich kabi mamlakatning eng muhim rassomlarini oldi. U oʻzining birinchi ustozi Yehuda Penni ham qoʻshdi. Shagal har biri oʻziga xos uslubga ega boʻlgan mustaqil fikrli rassomlar jamoasi muhitini yaratishga harakat qildi. Biroq, tez orada qiyinchiliklar vujudga kela boshladi. Chunki bir nechta asosiy professor-oʻqituvchilar kvadrat va doiralar sanʼatining suprematizmini afzal koʻrishdi va Shagalning „burjua individualizmini“ yaratishga urinishini maʼqullamadilar. Keyin Shagal komissarlik lavozimini tark etdi va Moskvaga koʻchib oʻtdi.

Moskvada unga yangi tashkil etilgan Davlat yahudiy teatri uchun sahna rassomi boʻlib ishlash taklif qilindi. U 1921-yilning boshida Sholem Aleyxemning bir qator pyesalari bilan ishlay boshlaydi. U oʻzining dastlabki ustozi Bakstdan oʻrgangan usullardan foydalangan holda bir qator katta fon rasmlarini yaratdi. Asosiy devoriy rasmlardan biri balandligi 9 fut (2,7 m) va uzunligi 24 fut (7,3 m) boʻlib, raqqosalar, skripkachilar, akrobatlar va qishloq hayvonlari kabi turli xil jonli mavzularning tasvirlarini oʻz ichiga olgan. Oʻsha paytdagi bir tanqidchi buni „Boʻyoqdagi ibroniy jazz“ deb atagan. Shagal uni „ramzlar va qurilmalar ombori“ sifatida yaratdi, deb taʼkidlaydi Lewis. Devor rasmlari teatr tarixida „belgilangan“ boʻlib, uning keyingi keng koʻlamli asarlari, jumladan Nyu-York Metropolitan operasi va Parij operasi uchun moʻljallangan devoriy rasmlarning asoschisi boʻlgan.

Birinchi jahon urushi 1918-yilda tugadi, lekin Rossiyada fuqarolar urushi davom etdi va ocharchilik kengaydi. Shagal Moskva yaqinidagi kichikroq, arzonroq shaharchaga koʻchib oʻtishni zarur deb topdi. Chekka hududga koʻchib otganligi sabab Shagal endi har kuni poezdlardan foydalangan holda Moskvaga borishga majbur boʻldi. 1921-yilda u doʻsti haykaltarosh Isaak Itkind bilan shahar chetidagi Malaxovkadagi yahudiy oʻgʻil bolalar boshpanasida rasm oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. U yerda boʻlganida, u Malaxovka boshpanasida boshqa oʻqituvchi boʻlgan David Hofstein tomonidan yozilgan „Gʻam“ Yahudiy sheʼriyati uchun bir qator rasmlar yaratdi.

1921—1922-yillarning qiyin davrida u oʻz sanʼatini yanada qulayroq mamlakatda rivojlantirish uchun Fransiyaga qaytishga qaror qildi. Koʻplab boshqa rassomlar, yozuvchilar va musiqachilar ham Gʻarbga koʻchib oʻtishni rejalashtirishgan. U mamlakatdan chiqish vizasini olish uchun harakat qildi.

Fransiya (1923—1941) 

1923-yilda Shagal Fransiyaga qaytish uchun Moskvani tark etdi. Yoʻlda u Berlinda toʻxtab, u Yerda oʻn yil oldin, urush boshlanishidan oldin koʻrgazmada qoldirgan koʻplab rasmlarni topsihga harakat qildi, ammo ulardan hech birini topa olmadi va tiklay olmadi. Shunga qaramay, Parijga qaytib kelgach, „u oʻzi uchun juda muhim boʻlgan erkinlik va ijodni qayta kashf etdi“, deb yozadi Lewis.

U fransuz sanʼat dileri Ambroise Vollard bilan biznes aloqalarini oʻrnatdi. Bu uni Gogolning oʻlik jonlari, Injil va La Fonten ertaklari kabi bir qator kitoblar uchun tasvirlar yaratishni boshlashga ilhomlantirdi. Bu illyustratsiyalar uning eng zoʻr bosma ishlari boʻlib qoldi. 1924-yilda u Bretanga sayohat qildi va La fenêtre sur l' Ile-de-Bréhat rasmini chizdi. 1926-yilga kelib u AQShda Nyu-Yorkdagi Reynxard galereyasida 100 ga yaqin asarni oʻz ichiga olgan birinchi koʻrgazmasini oʻtkazdi, u ochilishga bormadi. U Fransiyada qoldi, „toʻxtovsiz rasm chizdi“, deydi Baal-Teshuva. 1927-yilda Shagal nomi fransuz sanʼati olamida muhrlandi, sanʼatshunos va tarixchi Moris Raynal „Zamonaviy fransuz rassomlari“ kitobida unga joy berdi.

Muqaddas kitob rasmlari 
Sayohatlaridan biridan Parijga qaytgach, Vollard Shagalga Eski Ahdni tasvirlashni topshirdi. Fransiyada loyihani yakunlashi mumkin boʻlsa-da, u topshiriqni bajarish uchun Muqaddas Yerga yaʼni Falastinga sayohat qilish uchun sayohat qildi. 1931-yilda Mark Shagal va uning oilasi Meir Dizengoffning taklifiga binoan Tel-Avivga sayohat qildi. Dizengoff yangi shaharda yahudiy sanʼati muzeyini qurish rejasi bilan Shagalni Tel-Avivga taklif qilgan edi.

U „yahudiylar tarixi, ularning sinovlari, bashoratlari va falokatlari“ bilan shugʻullangan, deb taʼkidlaydi Vulshlager. Uning qoʻshimcha qilishicha, topshiriqni boshlash Shagal uchun „gʻayrioddiy xavf“ edi, chunki u nihoyat zamonaviy zamonaviy rassom sifatida tanilgan edi, ammo endi oʻzining modernistik mavzularini tugatib, „qadimgi oʻtmish“ni oʻrganadi. 1931 va 1934-yillar orasida u „Injil“ ustida „obsesif“ ishladi, hatto Rembrandt va El Grekoning Injil rasmlarini sinchkovlik bilan oʻrganish, diniy rasmning ekstremal tomonlarini koʻrish uchun Amsterdamga ham bordi. U avvalgi muhitni yana bir bor his qilish uchun shaharning yahudiylar mahallasi koʻchalarida yurdi.

Shagal Eski Ahdni „inson hikoyasi, … koinotning yaratilishi bilan emas, balki insonning yaratilishi bilan bogʻliq va uning farishtalar figuralari qofiyalangan yoki odamlar bilan birlashtirilgan“ deb yozadi Vulshlager. Uning taʼkidlashicha, Muqaddas Kitobdagi „Ibrohim va uch farishta“ning dastlabki suratlarida farishtalar bir qadah sharob ustida oʻtirib suhbatlashadilar, goʻyo ular kechki ovqatga kelgandek.

U Fransiyaga qaytib keldi va keyingi yilga kelib jami 105 ta plastinkadan 32 tasini tugatdi. 1939-yilga kelib, Ikkinchi jahon urushi boshida Vollard 66 yoshida vafot etdi. Seriya 1956-yilda tugallangach, u Edition Tériade tomonidan nashr etilgan. Baal-Teshuvaning yozishicha, „illyustratsiyalar hayratlanarli edi va katta olqishlarga sazovor boʻldi. Shagal yana bir bor oʻzini XX asrning eng muhim grafik rassomlaridan biri sifatida koʻrsatd“. Leymarie Shagalning ushbu chizmalarini „monumental“ deb taʼriflagan.

Natsistlarning zamonaviy sanʼatga qarshi harakatlari 
Shagal Bibliya ustida ish boshlaganidan koʻp oʻtmay, Adolf Gitler Germaniyada hokimiyatni qoʻlga kiritdi. Antisemitizm qonunlari joriy etilib, Dachauda birinchi konslager tashkil etildi.

1937-yildan boshlab nemis muzeylaridan yigirma mingga yaqin asarlar Jozef Gebbels boshchiligidagi qoʻmita tomonidan musodara qilindi. Garchi nemis matbuoti bir paytlar uni maqtagan boʻlsa-da, endi yangi nemis hukumati Shagalning sanʼatini masxara qildi.

Bosib olingan Fransiyadan qochish 
Vulshlagerning soʻzlariga koʻra, „Fransiyaning qulash tezligi hammani hayratda qoldirdi. Shok toʻlqinlari Atlantika okeanini kesib oʻtdi… chunki Parij shu paytgacha natsistlar boʻlmagan dunyoda ulkan sivilizatsiyaga tenglashtirilgan edi.“ Koʻplab boshqa taniqli rus va yahudiy rassomlar oxir-oqibat qochishga intilishdi: ular orasida Chaim Sutine, Maks Ernst, Maks Bekmann, Lyudvig Fulda, yozuvchi Viktor Serj va mukofot sovrindori Vladimir Nabokov bor edi, garchi yahudiy boʻlmasa ham.

Galereya

Adabiyotlar 
 Antanas Andrijauskas, Litvak Art in the Context of the École de Paris . Library of Vilnius Auction, Vilnius, 2008. ISBN 978-609- 8014-01-3.
 
 Sidney Alexander, Marc Chagall: A Biography G. P. Putnam’s Sons, New York, 1978.
 Monica Bohm-Duchen, Chagall (Art & Ideas) Phaidon, London, 1998. 
 Marc Chagall, My Life, Peter Owen Ltd, London, 1965 (republished in 2003) 
 Susann Compton, Chagall Harry N. Abrams, New York, 1985.
 Sylvie Forestier, Nathalie Hazan-Brunet, Dominique Jarrassé, Benoit Marq, Meret Meyer, Chagall: The Stained Glass Windows. Paulist Press, Mahwah, 2017.
 Benjamin Harshav, Marc Chagall and His Times: A Documentary Narrative, Stanford University Press, Palo Alto, 2004. 
 Benjamin Harshav, Marc Chagall on Art and Culture, Stanford University Press, Palo Alto, 2003. 
 Aleksandr Kamensky, Marc Chagall, An Artist From Russia, Trilistnik, Moscow, 2005 (in Russian)
 Aleksandr Kamensky, Chagall: The Russian Years 1907–1922, Rizzoli, New York, 1988 (abridged version of Marc Chagall, An Artist From Russia) 
 Aaron Nikolaj, Marc Chagall, Rowohlt Verlag, Hamburg, 2003 (in German)
 Gianni Pozzi, Claudia Saraceni, L. R. Galante, Masters of Art: Chagall, Peter Bedrick Books, New York, 1990. 
 V. A. Shishanov, Vitebsk Museum of Modern Art – a History of Creation and a Collection 1918–1941, Medisont, Minsk, 2007.
 Jonathan Wilson, Marc Chagall, Schocken Books, New York, 2007 
 Jackie Wullschlager, Chagall: A Biography Knopf, New York, 2008
 Ziva Amishia Maisels & David Glasser, Apocalypse: Unveiling a Lost Masterpiece by Marc Chagall, Ben Uri Gallery and Museum, 2010
 Shishanov, V. A. Polish-language periodicals about Marc Chagall (1912–1940) / V. Shishanov, F. Shkirando // Chagall’s collection. Issue 5: materials of the XXVI and XXVII Chagall readings in Vitebsk (2017–2019) / M. Chagall Museum; [editorial board: L. Khmelnitskaya (chief editor), I. Voronova]. – Minsk: National Library of Belarus, 2019. – pp. 57–78. (in Russian)

Manbalar

Havolalar 
 Marc Chagall’s Famous Belarusians page on Official Website of The Republic of Belarus
 55 artworks by Marc Chagall at the Ben Uri site
 Floirat, Anetta. 2019, „Marc Chagall (1887–1985) and Igor Stravinsky (1882–1971), a painter and a composer facing similar twentieth-century challenges, a parallel. [revised version]“, Academia.edu.
Yahudiy rassomlar