yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Kasanachilik

Kasanachilik — hunarmandlarning mehnat shartnomalari asosida yollanib oʻz uyida ishlashi, yashash joyida i.ch. yoki xizmat koʻrsatish. K.da maxsus tashkilot va korxonalar bilan kelishuv, shartnoma asosida buyurtmalar bajariladi. Jamiyatda mehnat resurslaridan samarali foydalanish, qushimcha daromad topish, ish vaqtining qatʼiy belgilanmaganligi, maxsus binolarga ehtiyoj boʻlmasligi va b. K.ning iqtisodiy samaradorligini taʼminlaydi. Rivojlangan mamlakatlarda K. keng koʻllaniladi. AQShda K. usulida ishlaydiganlar soni 5mln. kishidan ortiq (2000). Yaponiyada hatto elektrotexnika, elektronika, turizm kabi tarmoqlarda ham keng qoʻllanadi. K.da mehnat faoliyati toʻla boʻlmagan ish kuni turiga kiradi.

Oiladan, uy ishidan ajralib korxona, tashkilotlarda ishlash imkoniyati bulmaganlar va yordamchi daromadga muhtoj shaxslar uchun K. juda qulay hisoblanadi. K. oʻziga xos tashkil etishni talab etadi. Xom ashyo, materiallarni yetkazib berish, tayyor-mahsulotlarni olib ketish, hisob-kitobning belgilangan vaqtda olib borilishi zarur shart hisoblanadi.

K.ning , ayniqsa, qishloq joylarida uy-roʻzgʻor ishlari, oilada bola tarbiyasi bilan band boʻlgan va yordamchi daromadga muhtoj ayollar uchun tashkil etilishi ahamiyatlidir. Shu bilan birga bunga nogironlar ham jalb etilishi mumkin. Hunarmandchilikni rivojlantirish va oiladagi yoshlarni shogirdlikka jalb etishda qoʻl keladi.

Oʻzbekistonda mehnat resurslari, oila xoʻjaligi tuzilishi, i.ch. vositalari sharoitlari K. rivojini taʼminlaydi. Hunarmandchilik, ayniqsa, igna ishi talab etuvchi tikuvchilik, kashtachilik, mebelsozlik va b. uchun K. qulay. Oʻzbekistonda "Mahalla" jamgʻarmasi, respublika Tovarlar ishlab chiqarish va tadbirkorlar palatasi mahallalarda K.ni rivojlantirish dasturlarini amalga oshiradi.

Muxtor Rasulov.

Manbalar
Kasbga aloqador zararlar

Kasbga aloqador zararlar, ishlab chiqarish zararlari — odamning salomatligi va mehnat qobiliyatiga bevosita va bilvosita salbiy taʼsir koʻrsatadigan mehnat jarayoni va i. ch. omillari. K.a.z. maʼlum sharoitlarda kasb kasalliklarini paydo qilishi va umumiy kasalliklarni zoʻraytirib yuborishi mumkin. K.a.z. yangi texnologiyaning , baʼzan toksik va organizmning sezuvchanligini oʻzgartiradigan allergik xossaga ega moddalarning qoʻllanishi, shuningdek, xom ashyolarning yangi turini sanitariya-gigiyenik jihatdan yaxshi bilmaslik hamda texnik vositalarning maʼlum darajada takomillashmaganligi yoki texnologik rejimning va sanitariyatexnologiya normativlarining buzilishi natijasi boʻlishi mumkin.

I.ch. texnologiyasi va jihozlarining nomukammalligiga bogʻliq K.a.z. ga chang , shovkin, vibratsiya, temperaturaning yuqori yoki pastligi, yorugʻlikning yetishmasligi, havo nisbiy namligining yuqoriligi, atmosfera bosimining yuqori yoki pastligi, zaharli va radioaktiv moddalar, qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan pestitsidlar, plastmassalar i.ch.da qoʻllaniladigan reaktorlar, monomerlar, ionlashtiruvchi va ultrabinafsha nurlar, elektromagnit toʻlqini, mikroorganizmlar va b. kiradi. K.a.z. mehnat jarayoniga, uning tashkil qilinishiga, mehnatning ogʻirligi va davomligiga, biror aʼzoning yoki sistemasining haddan ortiq toliqishiga, transport harakati va konveyerda hadeb bir xildagi ishni bajarish tufayli koʻz va quloqqa zoʻr kelishiga, oʻtirib yoki turib ishlaydigan odamlarning uzoq vaqt davomida bir xil vaziyatda turishiga bogʻliq boʻlishi mumkin.

K.a.z. mehnat qobiliyatining pasayishiga, oʻtkir va surunkali zaharlanishniit avj olishiga, umumiy kasalliklarning koʻpayishiga, uzoq muddat oʻtgandan keyin paydo boʻladigan yomon asoratlarga sabab boʻlishi mumkin. K.a.z. organizmga teri, ogʻiz, meʼda-ichak yoʻllari, shilliq qavatlar, eshitish aʼzolari, nafas orqali, shuningdek, nur holida taʼsir etishi mumkin. Avtomatizatsiya va mexanizatsiya sohasida erishilgan ilmiy texnika yutuqlarining hayotga tatbiq qilinishi i. ch.da K.a.z.ni bartaraf etish yoki xavfsiz darajada kamaytirish imkonini beradi.

Manbalar
Kasbi namozgohi

Kasbi namozgohi – Qashqadaryo viloyati (qadimiy Kasbi qishlogʻi)dagi meʼmoriy yodgorlik (16—17-asrlar). Aholi sayil va diniy bayram vaqtida yigʻiladigan maydondagi namozgoh, masjid. Baland peshtoqli namozgoh (31x9,5 m) tarhi toʻgʻri toʻrtburchakli, bosh tarzi sharqqa (maydonga) qaragan. Oʻzaro ravoq orqali bir-biri bilan bogʻlangan xonalar (4,4x4,4 m) asosi bir xil boʻlib, 5 gumbazli, oʻrtada markaziy xonaqoh (5,8x5,8 m). Undagi mehrob 5 qirrali, chuqur ravoqli qilib ishlangan, mehrob tashqariga boʻrtib chiqqan. Markaziy xona ravoqlarga, atrofdagi xonalar esa qalqonsimon qanoslarga tayangan. Qashqadaryo mahalliy xalq meʼmorligi anʼanalarini oʻzida mujassamlantirgan Kasbi namozgohi hajmdor shakli, tuzilishi, oʻziga xos bezaklari bilan ajralib turadi.

Manbalar 

Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Kasbi tumani
Kasbitepa

Kasbitepa, Kasba, Kasbi — qadimgi Nasaf viloyatiga mansub shahar harobasi (mil. 1–2–13-asrboshi). Qarshidan 35 km jan.-gʻarbda joylashgan. Kasbitepaning eng quyi arxeologik qatlamlari milodning boshlariga oid. Hududi taxminan 2 ga boʻlgan. 589-yil sosoniylar sarkardasi Bahrom Choʻbin turkiy qavmlar ustidan zafar qozonib Kasbitepa qalʼasini egallagan. Sosoniylarning Sugd bilan chegaradosh yerida qurilgan Kazbion qalʼasi arman manbalarida (5-asr) qayd etilgan. Mixail Magassonning fikricha, bu qalʼa Kasbitepa arki oʻrnida joylashgan. Arkning bal. 18 m, maydon 180x120 m ni tashkil qilgan. Uning atrofi devor bilan oʻralgan. Jan.sharq tomon choʻzilgan rabodning uz. 1 km.

Ilk oʻrta asr qalʼasi va qishlogʻi oʻrnida 10–12-asrlarda Kasbitepa shahri rivojlangan. 10-asrda Kasbitepa shahri manbalarga koʻra, hatto Nasafdan ham ulkan boʻlgan. Shaharning jome masjidi, bozorlari boʻlib, hunarmandchilik, shahar atrofida dehqonchilik taraqqiy etgan. Kasbitepa Buxoro Nasaf-Termiz karvon yoʻlida joylashganligi tufayli yirik savdo markaziga aylangan. Moʻgʻullar istilosi (13-asr boshi) natijasida vayron boʻlgan. 17-asrda Kasbitepada kad. "sayyidlar" xonadoni yashagan. Kasbitepa oʻrnida keyinchalik Kasbitepa qishlogʻi vujudga kelgan. Kasbitepada Sulton Mir Haydar nomi bilan mashhur maqbaralarning katta majmuasi (11–12-asrlar) saqlangan.

Adabiyot 
 L unina SB., Goroda Yujnogo Sogda v VIII–XII vv., T., 1984; Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX – nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Kasbi tumani
Kaskad

Kaskad () — 1) bir necha pogʻonaga urilib tushadigan tabiiy yoki sunʼiy shalola. Sunʼiy kaskad istirohat bogʻlarida har xil sathdagi suv havzalari va pogʻonama-pogʻona supachalar tarzida quriladi (yana q. Sharshara);

2) sirkda qiziqchilarning akrobatik tarzda birin-ketin "yiqilish" usullari;

3) operettada qoʻshiq joʻrligida ijro etiladigan joʻshqin raqs;

4) gidroelektr stansiyalari kaskadi — bitta daryo oqimi boʻyicha yoki bir suv havzasiga birin-ketin, bosqichma-bosqich quriladigan va suv xoʻjaligi maromi hammasi uchun umumiy hisoblanadigan gidroelektr stansiya (GES)lar majmui (qarang GES kaskadi);

5) elektr mashinalari kaskadi — bir-biri bilan mexanik va elektrik tarzda yoki faqat elektrik jihatdan bogʻlangan ikki yoki bundan koʻp elektr mashinalardan iborat qurilma. Oʻzgarmas quvvatli va oʻzgarmas momentli boʻlishi mumkin. Birinchisida qoʻshimcha mashinalardan biri asosiy mashina (dvigatel) oʻqiga mexanik tarzda biriktiriladi. Ikkinchisida mexanik biriktiruv boʻlmaydi, balki qoʻshimcha mashinalardan biri oʻrniga ikkita elektr mashina ulanadi. Kaskad elektr dvigatellarning aylanish chastotasini ravon va tejamli rostlab turishga imkon beradi;

6) transformatorlar kaskadi — ketma-ket ulangan ikki yoki undan koʻp elektr transformatorlar majmui. Yuqori kuchlanishli oʻzgaruvchan tokni oʻzgartirish yoki undan foydalanish uchun moʻljallanadi. Bunday kaskadda transformatorlarni pogʻonali uygʻotish usuli qoʻllanadi. Bunda har qaysi navbatdagi transformator oʻzidan oldingi transformatorning kuchaytiruvchi chulgʻamidan uygʻotiladi. Kuchlanishi 1,5-2 MB gacha boʻlgan kaskadda 4 tadan 8 tagacha transformator boʻlishi mumkin;

7) kuchaytirish kaskadi —tarkibida kuchaytirish elementi, nagruzka zanjiri, oldingi yoki ketingi kaskad bilan bogʻlanish zanjiri boʻlgan radiotexnika qurilmasi. Kuchaytirish elementi sifatida yarimoʻtkazgichli (tranzistor, tunnelli diod) va elektrvakuumli elektron asboblar (qabul qilishkuchaytirish lampalari, klistron) qoʻllanadi. Bunday kaskad kirishiga berilgan signal uning chiqishida (nagruzka zanjirida) kuchayib boradi. Kirish kuchlanishi (tok, quvvat)ning chiqish kuchlanishiga nisbatan kaskadning kuchlanish (tok, quvvat) boʻyicha kuchaytirish koeffitsiyenti deb ataladi.

Manbalar
Garri Kasparov

Kasparov Garri Kimovich (1963.13.4, Boku) — shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1980), xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1985), jahonning 13-chempioni (1985—2000), jahon shaxmat olimpiadasi chempioni (1980, 1982, 1986, 1988, 1992, 1994, 1996). shaxmat "Oskari" sovrindori (1982, 1983, 1985— 1988, 1995, 1996, 1999), jahon kubogi egasi (1989).

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Rossiya shaxmatchilari
Sovet yozuvchilari
Shaxmat grossmeysterlari
Shaxmat olimpiadasi ishtirokchilari
Alifbo boʻyicha sportchilar
SSSRda tugʻilganlar
Kassatsiya

Kassatsiya (lotincha cassatio — bekor qilish, buzish) — qonuniy kuchga kirmagan sud hukmi (hal qiluv qarori) ustidan shikoyat qilish shakllaridan biri. Apellyasiya sudidan farqli ravishda, K. instansiyasi shikoyat yoki protest doirasi bilan cheklanib qolmaydi, balki bunda ish unda mavjud boʻlgan va qoʻshimcha taqdim qilingan materiallarning toʻla hajmida tekshirib chiqiladi. K. instansiyasi hukm (hal qiluv qarori)ni oʻzgarishsiz qoldirishi, bekor qilishi va ishni yangidan tergov qilishga yoki sud muhokamasiga joʻnatishi yo boʻlmasa hukmni bekor qilishi va sud ishi olib borishni toʻxtatishi mumkin. OʻzRda K. tartibida ish yuritish va K. shikoyati berish (K. protesta keltirish) qonunqoidalari JPK 56-bobida va FPK 38-bobida belgilab berilgan.

Manbalar
8 millimetrli kinoplyonka

8 millimetrli kinoplyonka – magnit lenta (kasseta) yoki diskka yozib olingan videofilmlarni yoxud kassetali kinoplyonkaga yozib olingan odatdagi kinofilmlarni maxsus moslamalar yordamida oddiy televizor ekranida koʻrishga imkon beruvchi texnik usullar va vositalar majmui. Tasvir va tovush 8 millimetrli kinoplyonka tizimiga avval suratga olingan kinofilmdan magnit (magnitli plyonkaga), mexanik (videodiskka), optik (lazerli videodiskka) usullarida yozib olinadi. Bularda qoʻyuvchi apparat sifatida videomagnitofondan foydalaniladi. Ensiz (8 mm li) kinoplyonkaga ham yozib olish mumkin. Bunda qoʻyuvchi apparat sifatida telekino uzatkichdan foydalaniladi. Qayta yozib olingan videofilm yoki kinofilmlar 8 millimetrli kinoplyonka uchun film nusxalarini koʻplab nusxada chiqarish uchun asl nusxa boʻlib xizmat qiladi. Kinofilmni namoyish qilishda tasvir va tovush signallari qoʻyuvchi apparatda videosignallar va tovush signallariga aylanib, televizion qabul qilgichga keladi. 8 millimetrli kinoplyonkadan uy sharoitida kinofilmlar koʻrishda, oʻquv maqsadlarida foydalaniladi.

Manbalar 

 Texnika
Kino va video terminologiyasi
Kassiterit

Kassiterit (yun. kassiteros — qalay), qalaytosh —oksidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi SnO2. Tarkibida Fe2O3 (13% gacha), Ta2O3, Nb2O3 (9% gacha) va hokazo qoʻshimchalari bor. Qalayning miqdori 78,6%. Tetragonal singoniyali. Dipiramidal, ustunsimon, ninasimon kristallar va donador agregatlar holida uchraydi. Rangi qoʻngʻirdan qoragacha, baʼzan sariq, qizgʻish. Olmossimon yaltiroq. Qattiqligi 6—7. Zichligi 6—7 g/sm3. Koʻpincha qoʻngʻir, baʼzan jigarrang, olmosdek yaltiraydi. Gidrotermal, greyzen, pegmatit va sochma konlari maʼlum. K. konlari, odatda, nordon intruziv togʻ jinslari (granit) bilan bogʻliq. Hosil boʻlishi magmatikdan gipergengacha. K.ning eng istiqbolli sanoatbop toʻplamlari gidrotermal kvarskassiterit va sulfid kassiteritli yertomirlarda uchraydi. K. Oʻzbekistonda 20-asrning 30-yillarida topilgan, hozirgi bir necha turi maʼlum. K. konlari Oltintogʻ, Turkiston, Qoratepa, Zirabuloq - Ziyovuddin, Sultonuvays togʻi, Hisor togʻlarida bor. Xorijda K. konlari Rossiya Federatsiyasi (Primorye), Ukraina, Malayziya, Tailand, Indoneziya, Xitoy, Boliviya, Nigeriya va boshqa joylarda aniqlangan. K. — qalayning asosiy rudasi. Ayni vaqtda konsentratdan Nb, Ta kabi noyob metallar ham ajratib olinadi. Oltintogʻ K. rentgenogrammasi dunyoda qabul qilingan Aniqlagich (Mixeyev, 1957)da etalon sifatida qabul qilingan.

Manbalar 

Minerallar
Kasur

Kasur — Pokistonning sharqiy qismidagi shahar, Panjob viloyatida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 241,6 ming kishi (1998). Jun savdosining yirik markazi. Koʻn-teri, toʻqimachilik, yogʻ-moy sanoati korxonalari bor. Qishloq xo'jaligi mahsulotlari (paxta, don) qayta ishlanadi.

Manbalar
Katabolizm

Katabolizm ( - katabole — olib tashlash, buzish) — tirik organizmlarda murakkab organik birikmalarning parchalanishidan iborat moddalar almashinuvi reaksiyalarining majmui, anabolizmta qarama-qarshi jarayon. Katabolizmda odatda, energiya ajraladi.

Yana qarang 

 Dissimilyasiya
 anabolizm

Manbalar
Katagenez

Katagenez (yun. kata — yuqoridan quyiga boʻladigan harakatni bildiradigan qoʻshimcha va ... genez) 1) biologiyada organizmlarning soddalashgan ekologik muhitga oʻtishi tufayli morfofiziologik tuzilishining pasayishiga, bir qancha organlar va organlar sistemasining dezintegratsiyasi va reduksiyasiga olib keluvchi regressiv evolyusiya. K.ga misol qilib organizmlarning oʻtroq yoki parazit yashashga utishi tufayli ular tuzilishining oʻzgarishini koʻrsatish mumkin. K. termini regressiv evolyusiyaning morfologik oʻzgarishlarini emas, balki ekologik va genetik tomonlarini ham oʻz ichiga olishi bilan katamorfozdyan farq qiladi. 2) geologiyada — choʻkindi togʻ jinslari hosil boʻlgandan soʻng diagenez natijasida va ularning metamorfik togʻ jinsiga aylanishiga qadar kimyoviymineralogik shakllanish bosqichi (yana q. Litogenez). K. terminini rus olimi A. Ye. Fersman (1922) tavsiya etgan. K.da togʻ jinslari kuchli zichlanadi, ikkilamchi minerallar hosil boʻladi, moddalar qayta kristallanadi. K. tektonik harakatlar natijasida togʻ jinslarining chuqurlikka choʻkishidan hosil boʻladigan bosim va temperaturaning koʻtarilishidan sodir boʻladi. K. qonuniyatlarini bilish amaliyotda katta ahamiyatga ega. Mas, choʻkindi qatlamlarning neftga istiqbolini baholashda, qazilma koʻmirlar, noruda qurilish materiallari va b.ning xususiyatlarini bashorat qilishda K.ning ahamiyati katta. Xorijiy adabiyotlarda K. oʻrnida "diagenezning kechki bosqichi" iborasi qoʻllanadi.

Manbalar
Katalaza

Katalaza (yunoncha: katalysis – buzilish) – oksidoreduktazalar sinfiga mansub ferment. Vodorod peroksid (H2O2)ning suv (H2O) bilan kislorod (O2)ga parchalanishini katalizlaydi:

H2O2 + Fe(III)-E -> H2O + O=Fe(IV)-EH2O2 + O=Fe(IV)-E -> H2O + Fe(III)-E + O2

Suvning quyi konsentratsiyalarida katalaza quyi spirtlar, polifenollar va boshqalarni oksidlab peroksidazaga xos faollikni namoyon qiladi. Katalaza barcha hayvon va oʻsimliklar toʻqimalarida, asosan, sut emizuvchilar jigari va eritrotsitlarida hamda aerob mikroorganizmlarda mavjud. Molekular massasi 225000—248000 g/mol. Katalaza ingibitorlariga koʻpchilik tuzlar (mas, sulfidlar, sianidlar, azidlar, ftoridlar) kiradi. Katalazaning biologik funksiyasi toʻqima membranalarini H2O2 dan, superoksiddismutaza bilan birgalikda esa superoksid radikalidan himoya qilishdir. Odam eritrotsitlaridagi katalaza faolligini aniqlash tibbiyotda baʼzi kasalliklarga tashxis qoʻyishda qoʻllanadi.

Manbalar
Katapulta

Katapulta (lotincha: kata — yuqoridan pastga va pallo —- uloqtiraman, irgʻitaman) — 1)harbiy ishda — buralgan tolalar (soch, pay va b.) ning qayishqoqlik kuchi taʼsirida harakatga keltiriladigan uloqtirish mashinasi. Yunoniston va Rimda 5-asr oxirigacha, asosan, qoʻrgʻonlarni qamal qilishda, jang maydonlarida qoʻllangan. K. tosh, gʻoʻlalarni, smola solib yondirilgan bochkalar va nayzalarni bir necha yuz metrga uloqtirgan. Oʻrta asrlarda Sharq mamlakatlari, shu jumladan, Oʻrta Osiyoda ham rasm boʻlgan. Oʻzbekistan hududida manjaniq va palaxmon deb atalgan; 2) samolyot, planyor va b. uchish apparatlariga qisqa yoʻl uchastkasida boshlangʻich (start) tezlik beradigan qurilma. K. harakatlantirish qurilmasi (aravachalar, mokisimon qurilma, ilgak va b.), yoʻnaltiruvchi qurilma (koʻpincha relyelar) va uchirib yuborish mexanizmlaridan iborat. Harakatlantirish qurilmasi (uchish apparati mahkamlangan) yo reaktiv dvigatel bilan ishga tushiriladi yoki biror ish jismi (bugʻ, porox gazi, qisilgan havo, prujina, rezina tizimcha va b.) energiyasidan foydalaniladi. Yugurish oxirida uchish apparatining harakatlantirish qurilmasi keskin toʻxtaydi, uning ustidagi uchish apparati mustaqil uchishi uchun yetarli tezlik bilan ajralib chiqadi. Gorizontal yoʻnaltiruvchi qurilmali K. avianosetslarda, vertikal yoʻnaltiruvchi qurilmali K. uchuvchilarni mashq qildirish va insonga qisqa vaqtli katta zoʻriqish taʼsirini tekshirish uchun samolyotdan katapultlash jarayonini yer sharoitida bajarishda qoʻllanadi; 3) kosmik kema kabinasidan katapultalanadigan oʻrindiqni irgʻitishni taʼminlovchi qurilma.

Manbalar
Katastrofizm

Katastrofizm (yun. katastrophe — tamom boʻlish, halokat, buzilish), katastrofalar nazariyasi — metafizik taʼlimot. Uning asosida Yer poʻsti va organik olamning rivojlanishi butun Yer planetasi miqyosida sodir boʻladigan, davriy takrorlanib turadigan geologik halokat (kataklizma)lar bilan bogʻliq, degan gʻoyalar yotadi. Davriy global halokatlar haqidagi gʻoya qadimda paydo boʻlgan; 17— 18-asrlarda geol. tarixini oʻrganishda qoʻllangan. Paleontologiyaning asoschisi fransuz olimi J. Kyuvye 1812-yilda Yer katlamlarining almashinishi bilan birga fauna va floraning almashinishi ham sodir boʻlganligini va oʻtmishdagi geologik davrlarda organik dunyo oʻzgarishining sababini oʻzining katastrofalar nazariyasi asosida tushuntirdi. Kyuvyening uqtirishicha, Yer yuzining kattagina qismida roʻy bergan halokatli tabiiy ofat (katastrofa) bu hududlardagi barcha hayvon va oʻsimliklarni halok etgan. Soʻngra ularning oʻrnini omon qolgan joylardan kelgan, lekin qirilib ketgan turlarga hech qanday aloqasi boʻlmagan yangi formalar egallagan. Kyuvye qad. qatlamlardan yosh qatlamlarga oʻtgan sari organik formalarning asta-sekinlik bilan murakkablashib borganligini qayd etgan boʻlsada, u Lamarknnig tirik tabiat evolyusiyasi, keyingi hayot formalarining oldingi formalardan kelib chiqqanligi haqidagi fikrlarini inkor etdi. Kyuvye turlarning oʻzgarmasligi haqidagi kreatsionistik dunyoqarashni yoqlab chikdi. Kyuvyening asosiy gʻoyasi fransuz paleontologi A. d’Orbiniy tomonidan davom ettirildi. A. d’Orbiniy Yer tarixini 27 davrga boʻlib, har bir davring yangi formalar bilan boshlanib halokat tufayli qirilib poyoniga yetganligini aytadi. Shuning bilan birga oʻsha davrdayoq paleontologik dalillardan hayotdagi hodisalarni evolyusion nuqtai nazardan tushunish zaruriyatini yorqin ifodalovchi qator "paleontologik qonunlar" chiqarildi. Bu qonunlarga binoan, qirilib ketgan formalar qanchalik qadimgi boʻlsa, ular bilan hozirgi zamon hayvonlari oʻrtasidagi farq ham shunchalik katta boʻladi, hayvon tiplarining paydo boʻlish tartibi embrion bosqichlarning paydo boʻlishidagi tartibni eslatadi; qirilib ketgan hayvonlar hozirgi hayvonlarga oʻxshash plan asosida tuzilgan, ularning hayoti ham oʻxshash fiziologik faoliyat bilan tavsiflanadi. Bu qonunlar organik dunyo oʻzining tarixiy rivojlanishiga kura, birbutun ekanligidan dalolat berdi. Evolyusion nazariya organizmlar tarixiy rivojlanishida K.ni inkor etadi.

Manbalar
Katafraktlar

Katafraktlar (yun. Kataphraktoi -sovutga oʻralgan) – 1) qad. xalqlarda maxsus otliq qoʻshin turi; dastlab forslar, soʻngra ular orqali makedon va suryoniylar qoʻshinida paydo boʻlgan. K. mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmida sarmatlar va Oʻrta Osiyoning jan.dagi Parfiya davlatida ham mavjud boʻlgan. Parfiyaliklar K.dan iborat zarbdor otliq qushini tufayli Rim sarkardasi Krase ustidan mil. av. 53 y. 9 mayda Karri jangiyaa galaba qozonishgan. Rim imperatorlari Adrian va, ayniqsa, Septimiy Sever davrida Rim armiyasida ham joriy etilgan. K. otliq qoʻshinidagi jangchilarning tanasini tangachasimon qoplamali sovut, boshlarini sipar dubulgʻa himoya qilgan. Otlar ham temir yoxud misdan yasalgan tangachasimon qoplamali sovut bilan himoyalangan. K.ning asosiy qurolyarogʻi nayza boʻlgan. Rim armiyasida xizmat qilayotgan xorijiy suvoriylar, koʻpincha, klibanariylar (lot. clibanus— sovut) deb atalgan. Konstansiy II davrida (337—360) kaytadan tashkil etilgan; 2) Yunonistonda mil. av. 3-asr boshlarida paydo boʻlgan yalang sahn – palubali, eshkakchilarni himoyalovchi taxta chetani bor harbiy kema.

Manbalar
Katepsinlar

Katepsinlar (lotincha cathepso — singdiraman) — fermentlar, tirik organizmlarning xujayra va toʻqimalaridagi peptidlar va oksidlarni katalitik yoʻl bilan parchalaydi. Koʻpincha, toʻqima proteazalari deb ham ataladi. Hayvon (asosan, jigar, taloq, oʻpka, eritrotsitlarda moʻl) va oʻsimlik organizmi hamda mikroorganizmlarda boʻladi.

Manbalar
Kater

Kater (ing . carter) — suv sigʻimi kichik (10 dan 400 t gacha), yurish tezligi 70 uzel (130 km/soat) gacha boʻlgan yordamchi yoki jangovar kema. K. korpusidagi suv osti qismining tuzilishi boʻyicha killi, chiqiqli yoki chiqigʻi boʻlmagan yassi tubli K. lar; harakatlanish tarzi boʻyicha suv sigʻimli, glissirlanuvchi (suv betida sirganuvchi), suv osti qanotli va havo yostikli; dvigatelining turiga koʻra, motorli, gaz-turbinali, yelkan-eshkakli K.lar bor. K. harbiy-dengiz flotida jangovar va yordamchi kemalar sifatida qoʻllanadi. Zamonaviy jangovar K.ning raketa va zambarak oʻrnatilgan, torpedali, qoʻriqchi, minaga qarshi, desant va b. turlari bor.

Manbalar
Kateter

Kateter (yun. katheter — nay) — nay shaklidagi tibbiy asbob; kovak tomirlar, nafas va siydik yoʻllari, limfa tomirlari va b.ga yuborib, ularni kateterlash uchun qoʻllanadi. Yoʻgʻonligi har xil metall, rezina, sintetik K.bor. Turli maqsadda ishlatilishiga koʻra, qon tomir K.i (arterial, venoz, limfa yoʻllari), siydik hamda nafas yoʻli, shuningdek, bronx K.lari farq qilinadi. K.ni ishlatishdan oldin, albatta, maxsus usullar bilan zararsizlantiriladi (qarang Sterillash). K.dan koʻpgina davolash hamda tekshirish maqsadlarida foydalaniladi. Siydik yoʻlini kateterlash maxsus malaka talab etadi.

Manbalar
Katovitse

Katowice (talaffuzi:  ) — Polshadagi shahar. Mamlakatning janubida joylashgan bu shahar tarixiy boʻlib, Kłodnica va Rawa daryolari boʻyida joylashagan. 1865 yilida shahar maqomini olgan. 1954 va 1956 yillar orasida Katowice Stalinogród - "Stalin shahri deb yuritilardi". Bu nom polsha communistlari tomonidan berilgandi. Shaharda 315,123 aholi yashaydi. Shahar xokimi Piotr Uszok. Koʻp yillar davomida nemislar tomonidan boshqarilgan boʻlib 1918 yilgacha Olmoniya ichida boʻlgan. Bu yerda Airport Muchowiec deb nomlanadigan havo bandargoxi bor. Eski binolari ko'mir qazish va metallurgiya markazi boʻlgan.

Rayonlaris

Katowice lik taniqli odamlar 

 Hans Bellmer, surrealist photographer
 Henryk M. Broder, journalist
 Maria Goeppert-Mayer
 Kurt Goldstein, neurologist
 Jerzy Kukuczka 
 Kazimierz Kutz 
 Franz Leopold Neumann 
 Hans Sachs

Ekizak Shaharlari 
 Cologne (Germany)
 Groningen (Netherlands)
 Miskolc (Hungary)
 Mobile, Alabama (USA)
 Odense (Denmark)
 Ostrava (Czech Republic)
 Saint-Etienne (France)

Tashqi web sahifalar 

   The Municipal Council of Katowice
 The Commercial Website of Katowice
  Katowice, Silesia
   A webcam view of Katowice
   Hotel in Katowice
 Tram in Katowice

Polshadagi shaharlar
Katod

Katod (yun. kathodos — pastga yoʻnalish, qaytish) —1) tok manbaining manfiy qutbiga ulanadigan elektr va radiotexnika asboblari, elektrolitli vanna va b. qurilmalarning elektrodi. K.ni 1834 yilda ingliz fizigi M. Faradey taklif qilgan. Tashqi taʼsir natijasida K.dan elektronlarning chiqishiga qarab, uning termoelektron, sovuq, fotoelektron turlari farqlanadi; 2) tok manbai — galvanik elementlar yoki akkumulyatorning manfiy qutbi; 3) elektrvakuum asboblar va gaz razryadli lampalarda elektronlar manbai. 

Katod ( yunon tilidan "pastga tushish; qaytish") - elektron yoki elektr qurilma yoki qurilmaning elektrodi , tashqi kontaktlarning zanglashiga olib keladigan elektronlar harakati unga qarab yo'naltirilganligi bilan tavsiflanadi.

Adabiyotda katod belgisining boshqa belgilanishi mavjud - "-" yoki "+", bu, xususan, ko'rib chiqilayotgan jarayonlarning xususiyatlari bilan belgilanadi. Elektrokimyoda "-" katod qaytarilish jarayoni sodir bo'ladigan elektrod , "+" anod  esa oksidlanish jarayoni sodir bo'ladigan elektrod ekanligi umumiy qabul qilinadi [3] [4] . Elektrolizatorning ishlashi paytida (masalan, misni qayta ishlashda ), tashqi oqim manbai elektrodlardan birida ortiqcha elektronni (salbiy zaryad) ta'minlaydi, bu yerda metall kamayadi, bu katoddir. Boshqa elektrodda elektronlarning etishmasligi va metallning oksidlanishi ta'minlanadi, bu anoddir. Shu bilan birga, galvanik element ishlayotganda(masalan, mis-sink), elektrodlardan birida elektronlarning ko'pligi (va manfiy zaryad) tashqi oqim manbai tomonidan emas, balki metall oksidlanish reaktsiyasining o'zi (ruxning erishi), ya'ni galvanik bilan ta'minlanadi. Agar yuqoridagi ta'rifga amal qilsangiz, hujayra salbiy anodga ega bo'ladi. Tashqi zanjirdan o'tadigan elektronlar qaytarilish reaktsiyasiga (mis) sarflanadi, ya'ni musbat elektrod katod bo'ladi. Shunday qilib, yuqoridagi rasmda "+" bilan belgilangan galvanik elementning katodi ko'rsatilgan, unda mis kamayadi. Ushbu talqinga ko'ra, batareya uchun anod va katodning belgisi oqim oqimining yo'nalishiga qarab o'zgaradi.

Elektrotexnikada musbat zaryadlarning harakat yo'nalishi oqim yo'nalishi deb hisoblanadi, shuning uchun vakuum va yarimo'tkazgichli qurilmalarda va elektroliz hujayralarida oqim musbat anoddan manfiy katodga o'tadi va elektronlar , aksincha, aksincha. , katoddan anodgacha.

Manbalar
Katolitsizm

Katolitsizm (,  - katholikos - umumiy, asosiy) — xristianlikdagi asosiy oqimlardan biri. Katolitsizm diniy taʼlimot va cherkov tashkiloti sifatida 1054-yilda cherkovlarning boʻlinishidan keyin vujudga keldi.XVI asrda Katolitsizmdan protestantizm ajralib chiqdi. Katolik cherkovi qatʼiy markazlashgan, yagona markazi Vatikan, uning birdan-bir boshligʻi — Rim papasi. Katolitsizm xristianlikning asosiy aqida va marosimlarini eʼtirof etadi. Ayni vaqtda oʻziga xos aqidalari ham bor.

Katoliklar Isodan avval ham boʻlishgan ular timsollarga sigʻinishardi keyinchalik nasroniylikni qabul qilishdi va u dinni buzib tashlashdi Isoni xudo deyishdi aslida u Allohning quli va Rosuli edi.Isoning oʻzi Bibliyada meni valiynemat demanglar valiynemat (nemat egasi) faqat Allohdir men faqat uning rosuli va quliman xolos deb taʼkidlaydi.

Katolitsizm muqaddas ruh faqat xudo-otadan emas, balki xudo-oʻgʻildan ham paydo boʻlgan, Rim papasi Isoning yerdagi noibi, u din va axloq ishlarida gunoh qilmaydi, uning hokimiyati jahon soborlari hokimiyatidan yuqori turadi deb hisoblaydi. Katolitsizm faqat muqaddas yozuv (Bibliya)ni emas, balki muqaddas rivoyatni ham diniy taʼlimotning manbai deb biladi. Katolitsizmda, pravoslaviyedan farqli ravishda, muqaddas rivoyatga katolik cherkovlari jahon soborlarining qarorlari va papaning fikrlari ham qoʻshilgan. Ruhoniylarning uylanmasligi, Bibi Maryam bokira boʻla turib Isonni tugʻishi, uning jismi osmonga koʻtarilib ketishi aqidasini eʼtirof etish, eʼtiqod timsoliga aʼrof aqidasini qoʻshish Katolitsizmga xos xususiyatdir.

Katolitsizm uchun marosimlarni tantanali oʻtkazish, jafo chekkanlarni, avliyolarni izzat-hurmat qilish harakterlidir. Katolitsizmda ibodat asrlar davomida lotin tilida olib borilgan, II Vatikan sobori (1962—65) ibodatni milliy tillarda oʻtkazishga ruxsat bergan. Katolitsizmga koʻproq Foma Akvinskiyning diniy qarashlari asos qilib olingan.

Katolitsizm jahon siyosatida muayyan rol oʻynaydi. Katolik cherkov koʻp sonli ruhoniylar, monaxlik ordenlari, klerikal partiyalar, missionerlik tashkilotlari va b.ga ega. Cherkov statistikasiga koʻra, katoliklar 900 mln.ga yaqin kishi. Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Fransiya, Belgiya, Avstriya va Lotin Amerikasi mamlakatlarida Katolitsizm hukmron diniy taʼlimot hisoblanadi. Polsha, Vengriya, Chexiya, Slovakiya va Kubada katoliklar dinga ishonuvchi aholining koʻpchiligini tashkil etadi. 20-asrning 60-y.laridan Katolitsizm aqidalari, marosimlari, tashkilotlari va siyosati zamon talablariga moslashtirilmokda.

Yana qarang. 

 Katolik cherkovi
 Protestantizm
 Xristianlik

Manbalar 

Diniy eʼtiqod va taʼlimot
Diniy atamalar
Etyenn Mark Katrmer

Etyenn Mark Katrmer (Quatremere) (1782.12.7 - Parij - 1857.18.9) — fransuz sharqshunosi. Yozuvlar akademiyasi aʼzosi, Ruan universiteti yunon adabiyoti professor(1815), Kollej de Fransda som tillari hamda jonli sharqtillari maktabida fors tili professor(1819). Ibn Xaldun, Rashiduddin, Makriziy asarlarini ilmiy oʻrganib, nashr ettirgan. Xrestomatiyasida Alisher Navoiyning "Muhokamat ullugʻatayn" va "Tarixi muluki Ajam"ni eʼlon qilgan (1841). K. bundan tashqari, Sharq mamlakatlari, koʻproq Misr tarixi, tarixiy geografiyasi va adabiyotiga oid asarlar muallifi.

Manbalar 

1782-yilda tugʻilganlar
1857-yilda vafot etganlar
18-sentabrda vafot etganlar
12-iyulda tugʻilganlar
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Katta ayiqli koʻl

Katta ayiqli koʻl - Kanadaning shim.-gʻarbidagi koʻl. Mayd. 30,2 ming km, chuq. 137 m gacha. Tektonik-muzlik iatijasida yuzaga kelgan soylikda joylashgan. Qirgʻoklari tik, qoyali, igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Koʻldan Katta Ayiqli daryo oqib chiqib, Makenzi daryosiga quyiladi. oktabroyidan iyungacha muzlaydi. Kema qatnaydi. Baliq ovlanadi. Portlari — Port-Radiy, FortFranklin.

Manbalar
Katta Andijon kanali

Katta Andijon kanali, Buzrukxoʻja Usmonxoʻjayev nomidagi Katta Andijon kanali — Fargʻona vodiysida barpo qilingan yirik sugʻorish inshooti. Namangan, Andijon, Fargʻona viloyatlar h

ududidan oʻtadi. Uzunligi 109,1 km. Bosh qismida suv sarfi 300 m³/s (amalda 200 m³/s). Uchqoʻrgʻon sh. yaqinida Norin daryosidan boshlanadi. Markaziy Fargʻona boʻylab Bagʻdod tumani chegarasiga yetib boradi. Shimoliy Bagʻdod kollektoriga tashlama bilan tugaydi. Kanal qurilishida Katta Fargʻona kanalining chap sohil rostlagichi suvolgich bosh inshoot tarzida foydalanilgan. Umumiy sugʻorish mayd. 140,6 ming ga. Kanalning magistral qismida va tarmoklarida 706 har xil inshootlar (koʻprik, dyuker, akveduk, quloqlar va hokazo), kanal Qoradaryoni kesib oʻtish joyida yirik Chinobod dyukeri qurilgan. 2,5 km masofadagi tezoqar qismi oʻzaniga beton toʻshama yotqizilgan. Kanal qurilishi 1966 yilda boshlangan va dastlab Markaziy Fargʻona kanali deb atalgan. 1970 yilda Katta Andijon kanali toʻla ishga tushirilgan. Uning Oxunboboyev (uz. 23 km), Achchiqkoʻl (uz. 22 km), Soʻx (23 km) tarmoklari suvi Markaziy Fargʻonadagi eskidan oʻzlashtirilgan va ilgari Katta Fargʻona kanalidan sugʻorilgan 80 ming ga yerni va yangi oʻzlashtirilgan 61 ming ga yerni suv bilan taʼminlaydi.

Kanal suvidan Namangan viloyatining Uychi, Namangan tumanlari (44,0 ming ga); Andijon viloyatining Baliqchi, Ulugʻnor, Shahrixon, Asaka tumanlari (44,6 ming ga); Fargona viloyatining Oxunboboyev, Uchkoʻprik, Bagʻdod va Rishton tumanlari (52,0 ming ga) ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi. Kanalga 1977 yilda Oʻzbekistonda irrigatsiya qurilishining faol namoyandalaridan biri Buzrukxoʻja Usmonxoʻjayev nomi berilgan.

Manbalar 

Kanallar
Andijon viloyati kanallari
Fargʻona viloyati kanallari
Namangan viloyati geografiyasi
Katta it

Katta it (lotincha ) — osmon sferasining Jan. yarim sharidagi yulduz turkumi. Orionning jan.-sharq tomonida joylashgan. Teleskopsiz koʻrinadigan eng yorugʻ yulduzi Siriusdir. Oʻrta Osiyo hududining markaziy va janubiy rayonlarida koʻrinadi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Katta Namangan kanali

Katta Namangan kanali — sugʻorish inshooti. Namangan viloyati hududida Norin daryosidagi Uchqurgʻon GES toʻgʻoni hosil qilgan suv omboridan boshlanadi. Uz. 162 km, bosh qismida suv sarfi 61,8 m3/s. 1970—79 yillarda qurilgan (Namangan shahrigacha boʻlgan 54 km uzunlikdagi 1-navbati 1976-yilda bitkazilgan; 2-navbati Namangan shahridan Tojikiston Respublikasi chegarasigacha davom etadi, uz. 108 km). Sirdaryoning oʻng sohilboʻyi togʻ oldi qismi boʻylab Pop sh. (Olmossoy)gacha yetib boradi. Kanal 47 ming ga (ilgaridan sugʻorilgan 19,2 ming ga, yangi ochilgan 27,8 ming ga) yerni sugʻoradi. Katta Namangan kanali trassasi Shimoliy Fargʻona kanalidan 6-7 km masofada unga parallel holda oʻtadi. Kanal gidrometrik postlar, gidrotexnika inshootlari bilan jihozlangan.

Manbalar 

Gidrologiya
Kanallar
Namangan viloyati geografiyasi
Oʻzbekiston suv kanallari
Katta panda

Katta panda ( Ailuropoda melanoleuca ), shuningdek, panda ayig'i (yoki oddiygina panda ) sifatida ham tanilgan, Xitoyga xos boʻlgan ayiq turidir. U o'zining qalin qora-oq paltosi va aylana tanasi bilan ajralib turadi. "Ulkan panda" nomi ba'zan uni qizil pandadan, qo'shni musteloiddan ajratish uchun ishlatiladi. Garchi u Karnivora turkumiga mansub bo'lsa-da, bambukdan yasalgan novdalar va barglar ratsionining 99% dan ko'prog'ini tashkil etuvchi ulkan panda bargli o'simlik hisoblanadi. Yovvoyi tabiatdagi ulkan pandalar vaqti-vaqti bilan boshqa o'tlar, yovvoyi ildiz mevalari yoki hatto qushlar, kemiruvchilar yoki o'lik hayvonlar shaklida go'shtni iste'mol qiladilar. Asirlikda ular asal, tuxum, baliq, yams, buta barglari, apelsin yoki bananlarni maxsus tayyorlangan oziq-ovqat bilan birga olishlari mumkin.

Katta panda Xitoyning markaziy qismidagi bir necha tog' tizmalarida, asosan Sichuanda, shuningdek, qo'shni Shensi va Gansuda yashaydi. Dehqonchilik, o'rmonlarni kesish va boshqa rivojlanish natijasida gigant panda o'zi yashagan pasttekisliklardan haydab chiqarildi va u tabiatni muhofaza qilishga tayanadigan zaif tur hisoblanadi . 2007 yilgi hisobotda 239 ta panda Xitoy ichida, yana 27 tasi esa mamlakat tashqarisida asirlikda yashagan. 2014-yil dekabriga kelib, Xitoydan tashqarida 49 ta yirik panda asirlikda, 13 mamlakatdagi 18 hayvonot bog‘ida yashagan. Yovvoyi populyatsiyaning hisob-kitoblari turlicha; bir hisob-kitoblarga ko'ra, tabiatda 1590 ga yaqin odam yashaydi, 2006 yilda DNK tahlili orqali o'tkazilgan tadqiqotda bu raqam 2000 dan 3000 gacha bo'lishi mumkinligi taxmin qilingan. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, yovvoyi tabiatdagi ulkan pandalar soni ortib bormoqda.  2015 yil mart oyiga kelib yovvoyi gigant pandalar soni 1864 tagacha ko'paydi. 2016-yilda u IUCN Qizil roʻyxatiga “xavf ostidagi”dan “zaif”ga qayta tasniflandi , bu pandani saqlab qolish uchun oʻn yillik saʼy-harakatlarni tasdiqladi. 2021-yil iyul oyida Xitoy hukumati yirik pandani himoyasiz deb qayta tasnifladi.

Gigant panda ko'pincha Xitoyning milliy ramzi bo'lib xizmat qilgan, 1982 yildan beri Xitoyning Oltin Panda tangalarida paydo boʻlgan va 2008 yilgi Yozgi Olimpiya o'yinlarining beshta Fuwa maskotlaridan biri sifatida paydo boʻlgan.

Taksonomiya

Tasniflash 
Ko'p o'n yillar davomida katta pandaning aniq taksonomik tasnifi muhokama qilinmoqda, chunki u ayiqlar va rakunlar bilan o'xshash xususiyatlarga ega. Biroq, molekulyar tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, katta panda haqiqiy ayiq, Ursidae oilasining bir qismidir. Ushbu tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, u taxminan 19 tadan farq qiladi million yil oldin Ursidae'nin umumiy ajdodidan ; bu oilaning eng asosiy a'zosi va boshqa barcha ayiq turlaridan bir xil masofada joylashgan. Katta panda tirik fotoalbom deb atalgan.

Etimologiya 
Panda so'zi ingliz tiliga fransuz tilidan o'zlashtirilgan, ammo fransuzcha panda so'zining kelib chiqishi haqida aniq izoh topilmagan. Eng yaqin nomzod nepal tilida ponya so'zi bo'lib, ehtimol vatani Nepal boʻlgan qizil pandaning moslashtirilgan bilak suyagiga ishora qiladi. G'arb dunyosi dastlab bu nomni qizil pandaga qo'llagan.

Manbalar
Katta Oʻzbekiston trakti

Katta Oʻzbekiston trakti — Oʻzbekistondagi umumdavlat ahamiyatiga ega boʻlgan dastlabki eng yirik avtomobil yoʻli. Poytaxt Toshkentni mamlakatning eng janubiyda joylashgan Termiz shahar bilan bogʻlaydi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari aholisining tashabbusini eʼtiborga olib hamda Mirzachoʻlda yangi yerlar oʻzlashtirib, paxtazorlarga aylantirilishi, Samarqand viloyatida paxta va don yetishtirishni koʻpaytirish, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarining togʻli tumanlari bilan transport aloqasini yaxshilash maqsadida 1940 y. respublika hukumati uz. 724 km boʻlgan Katta Oʻzbekiston traktini qurish toʻgʻrisida maxsus qaror qabul qilgan (trakt qurilishiga qadar shu yoʻnalishda oʻtgan karvon yoʻllari mil. av. V asrdan maʼlum boʻlgan. XIX asrning 2-yarmidan 1940-yillargacha „Uyezd-pochta yoʻli“ nomi bilan atalgan).

Katta Oʻzbekiston trakti 1940—41-yillarda hashar usulida qurilgan, uni qurishda yoʻl boʻylab joylashgan 41 tuman mehnatkashlari qatnashgan. Trakt oʻz vaqtida respublikada eng yirik, shuningdek, eng shinam yoʻllardan biri boʻlib, Oʻzbekiston hududini shim.dan jan.ga kesib oʻtgan, 8 shahar va 6 yirik viloyatlar hududi orqali oʻtib, viloyatlar maʼmuriy markazlarini oʻzaro bogʻlagan, iqtisodiyotda muhim oʻrin tutgan.

1960—80-yillarda Oʻzbekistonda xalq xoʻjaligi va sanoatning rivojlanishi, transportga boʻlgan talabning oshishi, yoʻllarda harakat jadalligining keskin koʻpayishi natijasida koʻplab xalqaro va davlat ahamiyatiga ega boʻlgan avtomobil yoʻllari qurildi. Mavjud yoʻllar esa talab darajasida qayta taʼmirlanib, kengaytirilib, yangidan titul raqam berilib qaytadan nomlandi.

Hozir sobiq Katta Oʻzbekiston trakti xalqaro ahamiyatli magistral avtomobil yoʻllarining ayrim qismlariga boʻlinib ketgan: M-34—"Toshkent-Dushanba" avtomagistralining Toshkentdan Xovosgacha qismi (160 km); A-376 — „Qoʻqon-KonibodomXoʻjand-Jizzax“ avtomagistralining Xovosdan Jizzaxgacha qismi (90 km); M-39 — „Olmaota-Bishkek-ToshkentSamarqand-Termiz“ (1475 km) avtomagistralining Jizzaxdan Termizgacha qismi (474 km). 90-y.lardan boshlab trakt yoʻnalishi xalqaro miqyosdagi magistral yoʻllarga aylandi, kengaytirilib, obodonlashtirildi, yoʻl boʻylarida koʻplab zamonaviy yonilgʻi quyish shoxobchalari, kemping-motellar, yoʻl-industriya korxonalari, chet ellar bilan hamkorlikda qoʻshma korxonalar barpo etildi.

Trakt chet mamlakatlar turistik tranzit aloqalarida ham muhim oʻrin tutadi. Yoʻldagi avtomobillarning kunlik qatnov jadalligi 10000—15000 avtomobilga teng . Tohirjon Mirzayev.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Katta qullar koʻli

Katta qullar koʻli, Katta asirlar koʻli — Kanadaning shim.gʻarbiy qismidagi koʻl, 150 m balandlikda. Mayd. 28,6 ming km, chuq. 150 m gacha, uz. 480 km. Koʻl oʻrni muzlik va tektonik harakat natijasida vujudga kelgan. Gʻarbiy sohili past, igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan, sharqiy va shim. sohili sertepa, oʻsimlik kam. Sharqiy qismida orol koʻp. Koʻlga Qullar daryosi, Xey va b. daryolar quyiladi; Makenzi daryosi oqib chiqadi. oktabrdan iyungacha muzlaydi. Kema qatnaydi, baliq ovlanadi. Shim. sohilida oltin konlari bor. Koʻl sohilida Yellounayf, FortRezolyushen portlari joylashgan.

Manbalar 

Koʻllar
Kattasoy

Kattasoy (boshlanishida Oqsuv) — Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi soy. Dukantsoyning eng katta chap irmogʻi. Chotqol togʻ tizmasining janubiy yon bagʻirlaridagi (2000 m) buloqlardan boshlanadi. Uzunligi 20 km, havzasining maydon 86 km, 46 ta kichik irmogʻi bor. Kattasoy yon bagʻirlari baland koʻtarilgan tor vodiyda, katta nishablikdagi serostona toshloq oʻzanda oqadi. Ancha sersuv, yillik oʻrtacha suv sarfi 1,0 — 1,5 m’/sek. Kattasoy bahorda toʻlib oqadi, yozning oxiri va kuz oylarida esa suvi kamayib ketadi. Kattasoydan Yangiobod shahri suv oladi.Shahar atrofidagi yerlar sugʻoriladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Toshkent viloyati
Ohangaron tumani daryolari
Kattasoy (Tojikiston)

Kattasoy (boshlanishida Oqsuv, oʻrta oqimida Kengkoʻlsoy deb ham ataladi) — Tojikistondagi soy. Sirdaryoning chap irmogʻi. Uzunligi 58 km, havzasining mayd. 631 km. Oqsoy dovonidan 1,5 km janubiy-sharqdan boshlanadi. Kattasoyga Koʻktepa, Koʻrganoq togʻlarining shimoliy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan 15 ta irmoq kelib qoʻshiladi. Shimoliy-sharqiy yoʻnalishda oqadi, Sirdaryogacha yetib bormaydi, Qushkent qishlogʻidan 5 km janubiy-sharqda qurib qoladi. Kattasoy qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,88 m3/sek. Toʻlinsuv davri aprel—avgust oylariga toʻgʻri keladi. K.da Kattasoy suv ombori qurilgan. Kattasoy suvi bilan Jizzax viloyati Zomin tumanining Tojikiston bilan chegaradosh yerlari ham sugʻoriladi.

Manbalar 

 

Tojikistondagi daryolar
Kattaungur gʻori

Kattaungur gʻori - Nurota tog tizmasining janubiy yon bagʻrida (Navoiy viloyati Xatirchi tumani), 950 m balandlikda, Krragʻoch daryosi (Zarafshonning oʻng irmogʻi) oʻzanidan 60 m yuqorida joylashgan. Toshkoʻmir davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning ravoqsimon shakldagi kirish qismi sharqqa qaragan. Gʻor ichkarisida 23 m masofada ohaqtoshli ustun (bal. 3 m) mavjud. Sahni gil bilan qoplangan, qush va hayvon qoldiqlari toʻplanib qolgan. Devor va shipida mumiyo belgilarini uchratish mumkin. Gʻorning umumiy uz. 40 m, maydon 990 m2, hajmi 558 m3.

Manbalar 

 

Gʻorlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati geografiyasi
Kattaqoʻrgʻon bentonit gili koni

Kattaqoʻrgʻon bentonit gili koni — Samarqand viloyatidagi kon. Kattaqoʻrgʻon sh.dan 15 km jan.-gʻarbda, Ingichka shaharchasiga olib boruvchi yoʻl yoqasida. Konning geologik tuzilishida boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlari qatnashadi. Ular Zirabuloq togʻi paleozoy jinslari massivini jan.dan xalqasimon shaklida oʻrab turadi va jan.ga qarab 5—12° qiyalikda yotadi. Bentonit gillarining sanoatbop gorizonti eotsenning turkiston yarusi kesmasini tashkil etadi, olay yarusining qum-gilli yotqiziqlariga muvofiq yotadi va neogen yotqiziqlari bilan qoplangan. Bentonit gillari oraliq qatlam bilan ajralgan 2 qismdan iborat. Kulrangli pastki qismining qalinligi 18–20 m. Ustki qismi yashil rangli. Qalinligi 15–30 m. Oraliq qatlam sargʻish rangli ishqoriy bentonitlardan iborat, qalinligi 0,3—0,5 m. Kulrangli bentonit gillari montmorrillonit mineral tarkibiga ega. Qoʻshimchalar tarzida gidroslyuda, organik moddalar va tarqoq pirit minerallari uchraydi. Yashil gillarning pastki qismi karbonatli va qalinligi 2,5—3,0 m li mergel qatlamlariga ega. Gil tarkibida sezilarli miqdorda seolit uchraydi. Oraliq qatlam toza montmorillonitdan tarkib topgan va galmiroliz tufayli vulkan tuflarining oʻzgarishidan hosil boʻlgan. Gillar parma quduqdari uchun yuvuvchi suyuqliklar tayyorlashda, paxta yogʻi va vino mahsulotlarini tozalashda, keramzit i.ch.da qoʻllanadi. Kon bazasida gil kukuni ishlab chiqaradigan zavod ishlab turibdi.

Manbalar
Kattaqoʻrgʻon suv ombori

Kattaqoʻrgʻon suv ombori — gidrotexnika inshooti, Oʻzbekistonda birinchi qurilgan suv ombori. Kattaqoʻrgʻon shahri yaqinida tabiiy chuqurlikda barpo etilgan. Kattaqoʻrgʻon suv omborio. Zarafshon vodiysidagi ekin maydonlarini suv bilan taʼminlaydi va Zarafshon (Qoradaryo) daryosi suv rejimini tartibga soladi, sel va toshqin suvlarini jamgʻaradi. 1940—1951 yillar davomida qurilib, foydalanishga topshirildi. Kattaqoʻrgʻon suv omborio.ning asosiy inshooti kompleksi suv chiqargichli toʻgʻon, suv keltiriladigan va suv oqib ketadigan kanallardan iborat. 1941-yilda uz. 4 km, balandligi 28 m tuproqtoʻgʻon koʻtarildi (keyinchalik toʻgʻon balandligi 31,5 m ga yetkazildi). Suv omborining hajmi yildan-yilga oshirib borildi va 1954-yilda loyihada koʻrsatilgan miqdor — 662 mln. m³ ga yetkazildi. Uzunligi 28 km, suv sarfi 45 m³/s suv keltiruvchi kanal va uz. 15,2 km, suv sarfi 123 m³/s suv chiqaruvchi kanal qurildi. 1956-yil suv keltiruvchi kanal rekonstruksiya qilinib, uning suv oʻtkazish imkoniyati 100 m³/s ga yetkazildi, oʻzani toʻgʻrilanib, kengaytirildi va oʻzanga beton toʻshama yotqizildi. Natijada kanal uz. 21,2 km ga yetdi. Toʻgʻon (maksimal balandligi 28,62 m, uz. 3915 m) va quloqlarning rekonstruksiya qilinishi natijasida (1968-yilda) Kattaqoʻrgʻon suv omborio. sigʻimi 900 mln. m³ ga yetkazildi, shundan foydali sigʻimi 840 mln. m³. Suv yuzasi maydoni 79,5 km². Uzunligi 15 km, maksimal eni 10 km, oʻrtacha eni 5,3 km, maksimal chuq. 25 m, oʻrtacha chuq. 11,3 m.

Kattaqoʻrgʻon suv omborio. suvi bilan Samarqand, Buxoro viloyatlaridagi 94 ming ga yer sugʻoriladi va 150 ming ga yerning suv taʼminoti yaxshilangan. Kattaqoʻrgʻon suv omborio. suvi kanal bilan Qoradaryoga quyiladi. Suv omborida baliqchilik tez rivojlandi, yiliga oʻrta hisobda 240—250 s baliq ovlanadi.

Ziyamiddin Artukmetov, Abdurahim Ermatov.

Manbalar 

Suv omborlari
Oʻzbekiston suv omborlari
Kattaqoʻrgʻon
Samarqand viloyati suv obyektlari
Kauzalgiya

Kauzalgiya (yun. kausus — achishuv, lovillashuv va algos — ogʻriq) — periferik nerv tolalari jarohatlanganda (xususan, oʻtkir narsa bilan qisman kesilgandan soʻng) chidab boʻlmaydigan darajada azob beruvchi ogʻriq. Ogʻriq zoʻridan kishi kechayu-kunduz tinim bilmaydi, jarohatlangan aʼzosini avaylab, oʻzini qoʻyarga joy topolmay bezovtalanadi. Oʻqtekkan jarohat (mas, quymich nervi va uning oyokdagi tarmoqlari, oʻrtalik nerv bilan tirsak nervining qoʻldagi tarmoqlari) chandiq-lanib bitganda, nevroma vujudga kelganda kuzatiladi. Shikastlangan qoʻl yoki oyoqning tomirdan oziqlanish faoliyatining izdan chiqishi bilan kechadi. D a v o s i . Ogʻriq qoldiruvchi dorilar, ganglioblokatorlar, shuningdek, fizioterapevtik muolajalar buyuriladi; bular naf bermasa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.

Manbalar
Kaustik soda

Kaustik soda (yun. kaystikos - kuydiruvchi) — oʻyuvchi ishqorlar — natriy gidroksid (NaOH) va kaliy gidroksid (KOH)ning texnik nomi (qarang Ishqorlar, Soda).

Manbalar
Moshe Katsav

Moshe Katsav (1945.5.12a etish qoʻmitasi aʼzosi, Isroil qurilish va rejalashtirish vaziri oʻrinbosari (1981—84), mehnat va ijtimoiy taʼminot (1984—88), transport (1988— 92) vaziri. 1992—96 yillarda Knessetdagi Likud fraksiyasi boshligi, Isroil turizm vaziri, bosh vazir oʻrinbosari (1996—99). 2000-yil 31 iyuldan 2010-yilgacha Isroil Davlati prezidenti.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Yazdlik kishilar
Kachin tili

Kachin tili — kachinlar tili. Xitoy-tibet tillari oilasining tiberbirma guruhiga mansub. Myanmadagi Kachin milliy okrugi va XXRda tarqalgan. Myanmadagi Kachin tili 3 shevaga ega: gaori, shim. Kachin tili va jan. Kachin tili Xitoydagi Kachin tili ham 3 shevaga ega: kxum, padan va mungji. Ular bir-biridan fonetik va grammatik jihatdan farq qiladi. Kachin tilida 31 ta undosh va 7 ta unli tovushlar bor. Kachin tilida, asosan, 2 boʻgʻinli soʻzlar koʻp. 3 va 4 boʻgʻinli soʻzlar ham uchraydi. Soʻz yasashda prefikslar koʻproq qoʻllanadi. Gaplar soʻz tartibi va sintaktik belgilari bilan ifodalanadi. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

Manbalar 

Tillar
Kash Polikarp

Kash Polikarp (1911.26.1 - 1993) -amerikalik fizik. Ilmiy ishlari atom, molekulyar va yadro fizikasiga oid. 1949 yilda yuqori aniqlikda elek-tronning magnit momentini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1955).

Manbalar 

20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Kashalot

Kashalot () — tishli kitlar kenja turkumiga mansub sut emizuvchi suv hayvoni. Uzunligi urgʻochisi 13 m gacha, erkagi 21 m gacha, ogʻirligi 30–70 to'nnagacha bo'ladi. Boshi juda katta, tanasining uchdan bir qismini tashkil etadi. Tanasining old tomoni toʻmtoq. Ingichka va uzun pastki jagʻida 18–30 juft tishi bor; yuqori jagʻida tishi yoʻq. Kashalot qoʻngʻirdan to toʻq jigarrang tusda. Okean va ochiq dengizlarda tarqalgan. Baʼzan Barens dengizi va Kamchatka sohillari yaqinida uchraydi. Kashalot – poligam hayvon. 5 yoshida voyaga yetadi. 50 yilcha yashaydi. Kalmarlar va baliqlar bilan oziqlanadi. Oziq topish uchun 2 km gacha chuqurlikka shoʻngʻishi, suv ostida 1,5 soatgacha turishi mumkin. Iqtisodiy ahamiyati katta. Bitta kashalotdan 9–10 t yogʻ olinadi. Ovlash man etilgan.

Manbalar 

Hayvonlar