yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Sherali Azimov

Sherali Azimovich Azimov (1928– 1993) – gelmintolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1976), veterinariya fanlari doktori, professor (1972), Oʻzbekiston (hozirgi Samarqand) qishloq xoʻjaligi institutining veterinariya fakultetini tamomlagan. Oʻzbekiston veterinariya ilmiy tadqiqot instituti gelmintologiya laboratoriya mudiri (1957–1964), institut direktori (1965 – 1978). 1979-yildan Samarqand qishloq xoʻjaligi institutida professor Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda uchraydigan asosiy gelmintoz kasalliklarining epizootologiyasi, patogenezi, diagnostikasi va ularga qarshi kurash choralariga bagʻishlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1928-yilda tugʻilganlar
1993-yilda vafot etganlar
Eldor Azimov

Azimov Eldor Sarvarovich (1945.6.2, Toshkent) – dirijyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Toshkent konservatoriya-sini dastlab skripka, soʻng opera-simfonik dirijyorligi boʻyicha tugatgan. Oʻzteleradio huzuridagi torli kvartet (1963–68) va estrada-simfonik orkestrda (1971–1974) skripkachi. Aynan shu yerda 1974-yil kamer orkestr tashkilotchisi, badiiy rahbari va bosh dirijyori. Mazkur jamoa Oʻzbekistonda kamer sim-foniya, syuita va boshqa janrlardagi ijodi-yotga ijobiy taʼsir koʻrsatdi. 1976-yildan Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi, dotsentyabr 1996-yildan "Oʻzbeknavo" qoshidagi "Turkiston kamer orkestri"ning badiiy rahbari va bosh dirijyori.

Manbalar 

1945-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Azimullaxon

Azimullaxon (? – 1859.7.10, Bxutval) – ingliz mustamlakachilariga qarshi Hindistonda 1857–1859 yillarda koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni rahbarlaridan biri. Kanpurdagi maktabda oʻqituvchi. Qoʻzgʻolon boshlanmasdan biroz ilgari Bitxur shahriga koʻchib kelib, Nana Sohib bilan tanishgan. U bilan birga Shimoliy Hindiston boʻylab safar qilib xalqni ingliz mustamlakachilariga qarshi kurashga da’vat etgan. 1857-yil may – iyulda Kanpurdagi qoʻzgʻolonga rahbarlik qilgan. Inglizlar Kanpurni egallagach (17-iyul) Nana Sohib bilan Audga chekingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azinlar

Azinlar – tarkibida azot, ikki yoki undan koʻp sonli va turlicha jinsli atomlari boʻlgan olti hadli geterotsiklik birikmalar. Boshqa halqa tizimlari bilan kondensatlashgan juda koʻp Azinlar ma’lum, azinlar asos xossasiga ega boʻlib, kislotalar bilan ta’sirlanganda tuzlar hosil qiladi. Ba’zi azinlar tirik organizmlarda uchraydi. Hujayraning tarkibiy qismi boʻlgan nuklein kislotalarda azinlarning hosilalari — pirimidin va purin asoslari bor. Azinlar tibbiyotda va boʻyoq sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kimyoviy moddalar
Azov (shahar)

Azov – Rossiya Federatsiyasining Rostov viloyatidagi shahar. Don daryosi boʻyidagi port. Azov Qora dengiz sohilidagi qadimgi shahar – Tanais oʻrnida barpo qilingan. Don daryosi Azov dengizining Taganrog qoʻltigʻiga quyiladigan joydan 7 km be-rida. Aholisi 80,9 ming kishi (1992). Temir yoʻl stansiyasi. Mashinasozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Poli-texnika va industriya-pedagogika. texnikumlari, pedagogika. bilim yurti, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi bor. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda Azov oʻrnidagi Meotidada meotlar yasha-gan. Milodiy 10–11-asrlarda Kiyev Rusining Tmutarakan knyazligi tarkibiga kirgan. taxminan 1067-yil qipchoqlar tomonidan egal-langan va Azov oʻrnidagi qishloqqa Azuv (Azoq)xon nomini berganlar. 13-asrdan Oltin Oʻrdaga qarashli Azoq shahri boʻlgan, 14-asrda venesiyalik va genuyaliklarning koloniyasi (Tana) boʻlgan. 1395-yilda Amir Temur egallagan. 1471-yildan Turkiyaga qarashli qal’a. 1637–42 yillarda Azovni Don kazaklari egalladi. 1696-yilda Pyotr 1 qoʻshinlari bosib oldi. 1711-yilda Azov Turkiyaga qaytarib berildi. Biroq 1739-yildan yana Rossiya tarkibiga oʻtdi. 1775–82 yillarda Azov gubernyasi markazi, 1810-yildan Yekaterinoslav gubernyasi posadi. 1920-yil 1-martdan shahar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azot oksidlari

Azot oksidlari — azotning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari. Azot oksidlari azoy va kislorod molekulalarining birikishidan hosil boʻlib, reaksiya issiqlik yutilishi bilan boradi. Baʼzilari termodinamik jihatdan beqaror. Azotning quyidagi ]]oksid|oksid]] N2O, azot (I)-oksid NO, azot (3)-oksid N2O3, azot (GU)-oksid NO2, azot qoʻsh oksid N2O4 va azot (V)-oksid N2O5. Azot (1)-oksid N2O — rangsiz (kulduruvchi gaz),Tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi, xushboʻy shirinroq gaz, suvda oz miqdorda eriydi; kislota, ishqor va suv bilan birikmalar hosil qilmaydi; yuqori (900°) temperaturada azot bilan kislorodga ajra-ladi, havo bilan aralashmasi tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi. Azot (N)-oksid NO — rangsiz gaz, suvda kam eriy-di, havodagi kislorod bilan oksidlanib, azot (IV)-oksidga aylanadi; birikish reaksiyalariga kirishadi; nitrat kis-lota ishlab chiqarishda asosiy oraliq mahsulot hisoblanadi. Azot §-oksid ammiakni katalitik oksidlash yoki azot bilan kislorod aralashmasini Volta yoyidan oʻtkazish orqali olinadi. Azot (1P)-oksid N2O3 — qoʻngʻir tusli gaz, kon-densatlanganida koʻk tusli suyuqlikka aylanadi; suv bilan birikib, nitrit kis-lota (HNO2) hosil qiladi. Azot (II)- va (1U)-oksidlar aralashmasini sovitish natijasida hosil boʻla-di; beqaror modda. Azot (IV)-oksid NO2 — qoʻngʻir rangli gaz, suv bilan birikib, nitrat kislota (HNO3) va nitrit kislota hosil qiladi. U kuchli oksidlovchi, raketaning suyuq yonilgʻisini oksidlash, organik moddalarni nitrolash uchun ishlatiladi. Azot qoʻsh oksid N2O4 va azot (U)-oksid N2O5 — rangsiz kristall modda. Amalda deyarli ishlatilmaydi. Azot oksidlari fiziologik faol moddalardir.
sanoat kimyosida muhim oraliq azot oksidi yonish tizimlarida hosil boʻladi va momaqaldiroqda chaqmoq chaqishi natijasida hosil boʻlishi mumkin. Sutemizuvchilarda, jumladan, odamlarda nitrat oksidi koʻpgina fiziologik va patologik jarayonlarda signal beruvchi molekula hisoblanadi.<ref> edi. 1992 yilda „Yil molekulasi“. 1998 yil Nobel mukofoti fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha kashfiyoti uchun berildi] oksidning yurak-qon tomir signalizatsiya molekulasi sifatidagi roli.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Azot ftoridlari

Azot ftoridlari – rangsiz, uziga xos hidli gazlar. Ularga azot triftorid (NF3), tetraftorgidrazin (N2F4), diftoramin (NF2H), diftordia-zin (N2F2), nitrozil ftorid (FNO), nitril ftorid (FNO2), triftoraminoksid (NOF3), xlordiftoramin (NC1F2), ftoramin (NH2F), dixloftoramin (NC12F) va boshqa kiradi. Ba’zan ftorazid (N3F) va nitroksiftorid (NO3lap ham Azot ftoridlari ga kiritiladi. Azot ftoridlari – kuchli oksidlovchilardir. Azot triftorid va nitrozil ftoriddan boshqalari termodinamik jihatdan beqaror. Azot ftoridlari organik moddalar sintez qilishda, tetraftorgidrazin esa suyuq yonilgʻi bilan ishlaydigan raketalarda yonilgʻini oksidlovchi vosita sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naftollar

Naftollar, oksinaftal inlar — naftalin hosilalari. Molyar massasi 144,16. Tarkibida 1 ta gidroksil (ON) guruh boʻlib, uning joylanishiga qarab va naftollarga boʻlinadi. Kimyoviy xossalariga koʻra, fenollarga yaqin turadi. Naftalinsulfokislotalarni ishqorlar bilan suyuqlantirib olinadi. Asosan, azoboʻyoklar va organik yarim mahsulotlar olishda ishlatiladi.

Manbalar
Azulenlar

Azulenlar – [bitsiklo (5.3.0) de-kapentanlar], oʻzaro kondensiyalangan 5 va 7 halqadan iborat bekzoid aroma-tik birikmalar. Eng sodda vakili azulen-dir (I). Azulen koʻk rangli plastinka holidagi modda. Suyuqlanish temperaturasi 98,5–99°, qaynash temperaturasi 170% konsen-trlangan mineral kislotalarda yaxshi eriydi. A. halqalarning nosimmetri-kligi sababli bipolyardir (II).Ayrim A. efir moylari tarkibida uchraydi. Tibbiyotda tish tozalovchi vo-sitalar tayyorlashda va atir-upa ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayblov

Ayblov (huquqda) – muayyan jinoiy qilmishni sodir etganlikda ayblanib, jinoyat ishida ayblanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilingan shaxsning aybdorligini isbotlash maqsadida qilingan harakat. Ayblov shaxsni jinoyat ishida ayblanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilish toʻgʻrisidagi tergovchi yoki prokurorning qarorida bayon qilinadi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 361-modda).Ayblovni oʻzgartirish, tugatish, toʻldirish va tugatilgan Ayblovni kayta tiklash tartiblari ushbu Kodeksning 362- va 363-moddalarida nazarda tutilgan. Ayblov uch xil boʻlib Ayblovni 1) sudda koʻrilayotgan jinoyat ishida qatnashayotgan prokuror davlat nomidan (qarang Prokuror. Ushbu Kodeksning 409-moddasi), 2) jamoat birlashmalari va jamoalar sud muhokamasida jamoat ayblovchisi tariqasida ishtirok etish uchun yuborgan vakil – jamoat nomidan (qarang Jamoat ayblovchisi. Ushbu Kodeksning 42-moddasi) va 3) jabrlanuvchi shaxsan oʻzi yoki vakili orqali (qarang Jabrlanuvchi, Jabrlanuvchining vakili. Ushbu Kodeks 55-modda 1-qismi) quvvatlashi mumkin. Prokuror davlat ayblovchisi tariqasida sud majlisida aniqlangan holatlarga qarab Ayblovni quvvatlash, oʻzgartirish yoki Ayblovdan voz kechish huquqiga ega. Prokuror (davlat ayblovchisi) Ayblovni quvvatlash, oʻzgartirish va undan voz kechish xususida oʻz fikrini sudga yozma tariqasida topshirishi lozim. Jamoat ayblovchisi Ayblovning isbotlangani haqida sudda fikr berishga va Ayblovdan voz kechishga haqli. Jamoat birlashmasi, jamoa oʻzi yoʻllagan jamoat ayblovchisini xohlagan vaqtda chaqirib olishga yoki uni boshqa vakil bilan almashtirishga haqli. Agar jamoat ayblovchisi chaqirib olingan boʻlsa, vakil yuborgan jamoat birlashmasi yoki jamoa jamoat Ayblovidan voz kechgan hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayblov xulosasi

Ayblov xulosasi – jinoyat yuzasidan tergov natijasida aniqlangan holatlar va ayb mazmuni bayon etilgan protsessual hujjat. Ayblanuvchi va uning himoyachisini jinoyat ishidagi barcha materiallar bilan tanishtirib boʻlgach, tergovchi, basharti ishni sudga yuborish uchun yetarli asoslar borligi toʻgʻrisidagi fikri oʻzgarmagan boʻlsa, Ayblov xulosasi tuzadi. Ayblov xulosasi tavsif-asoslantirish va xulosa qismlaridan iborat boʻladi. Tavsif qismida dastlabki tergovda aniqlangan holatlar: jabrlanuvchi, shuningdek ayblanuvchi toʻgʻrisidagi ma’lu-motlar; ayblanuvchining aybdorligini tasdiqlovchi dalillar, ayblanuvchining oʻzini himoya qilish uchun keltirgan vajlar va ularni tekshirish natijalari bayon qilinadi. Xulosa qismida ayblanuvchining shaxsi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar keltiriladi hamda e’lon qilingan ay-blovning mazmuni JKning shu jinoyatni nazarda tutgan moddasi yoki moddalarini ham koʻrsatgan holda bayon qilinadi. Ayblov xulosasida bayon qilingan holatlarni tasdi-klovchi ish sahifalari koʻrsatilishi ke-rak. Ayblov xulosasi qayerda va qachon tuzilganligi koʻrsatilib, tergovchi tomonidan imzola-nadi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 379-modda).232A.x.ga tergovchining fikricha sud majlisiga chaqirilishi lozim boʻlgan shaxslarning roʻyxati, shuningdek qoʻllangan ehtiyot choralari, gumon qilinuvchi va ayblanuvchi qancha vaqt qamoqda saqlanganligi toʻgʻrisidagi, ashyoviy dalillar, fuqaroviy da’voni va mol-mulkning musodara qilinishi ehtimolini ta’minlash choralari, sud chiqimlari toʻgʻrisidagi ma’lumotlar ilova kilinadi. Tergovchi Ayblov xulosasi ni im-zolaganidan keyin jinoyat ishini darhol prokurorga yuboradi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK 380–381-moddalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Ayvazovskiy

Ivan Konstantinovich Ayvazovskiy (Gayvazovskiy) (1817.17.7, Feodosiya — 1900.19.4) — rus rassomi. Armani oilasida tugʻilgan. 1845-yildan akademik, 1847-yildan professor, 1887-yildan Peterburg Birlashgan Assotsiyatsiyasining faxriy aʼzosi. Shuningdek, bir qator Yevropa Birlashgan Assotsiyatsiyalarining aʼzosi boʻlgan. 1845-yildandan Feodosiyada yashagan. Ayvazovskiy merosi 6 mingga yaqin rassomlik asarlarini tashkil etadi. Ayvazovskiy asarlari aso-san dengiz manzaralariga bagʻishlangan, bepoyon okean va dengizlarning qudratli toʻlqin va toʻfonlari, ularning sokinligi, botayotgan quyosh nurida suvning jilvalanishi, oydin tun manzaralari tiniq va yorqin boʻyoqlar bilan nafis ifodalanadi. Ayvazovskiyning „Toʻqqizinchi val“ (1850) asarining mazmuni dramatik boʻlishiga qaramay, kishida gʻussa tugʻdirmaydi; „Tungi boʻron“ (1864), „Shimoliy dengizdagi boʻron“ (1865), „Boʻron“ (1872), „Dengizda oydin tun“ (1878), „Qora dengiz“ (1881), „Feodosiyada oy chiqishi“ (1892) kabi manzaralari tundagi tabiyatning rangtasviridagi lirik ifodasidir. „Venetsiya“ (1849), „Malaga“ (1854), „Rodos oroli“ (1861), „Krit orolida“ (1867) kabi asarlari rassomning chet elga sayohatlari natijasidir. 1880-yilda Feodosiyada badiiy ustaxona va rasmlar galereyasini tashkil etdi, keyinchalik bular Ayvazovskiy nomi bilan atala boshlandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

19-asr rus rassomlari
Ayvon

Ayvon — 3 tomoni devor bilan oʻralgan oldi ochiq xona. Asosiy xona oldiga qurilib, soyabon vazifasini bajaradigan ayvon peshayvon deb ataladi. Oʻzbeklarda xalq tilida binoning balkon, veranda kabi qismlari ham ayvon deb yuritiladi.

Oʻrta Osiyoda iqlimiy sharoitga, asosan yoz fasliga, moʻljallab qurilgan usti yopiq, 1, 2 yoki 3 tomoni ochiq binoga nisbatan ham aytiladi. Ayvonning shimolga qaratib solinadigan ters ayvon va janubga qaratib solinadigan oʻng ayvon, kungay ayvon xillari boʻladi.

Tuzilishi jihatidan turlari 
Tuzilishi jihatidan ayvonning uch xil turi uchraydi: dahliz-ayvon, ustunli ayvon, ravoqli ayvon.

Ravoqli ayvonning eng murakkabi peshtoq shaklida quriladi. Peshtoq ravoqli ayvon asosan yirik binolarda keng qoʻllanadi. Ayvon sahni, peshtoq ichkarisidagi baland joyga nisbatan sufa (supa) deb ataladi. Ayvon, odatda, chiroyli qilib bezatiladi. Shifti va devorlari boʻyaladi, yogʻoch ustunlariga oʻyma naqshlar solinadi. Ayvon oʻzbek milliy me’morligida qadimgidan turar joy va jamoat binolarining muhim qismi boʻlib kelgan. Ayvon hovli, masjid, madrasa, doʻkon va saroylarda yozgi bino sifatida qurilgan.

Shakllari 
Ayvon joyning iqlimiy sharoitiga qarab turli shaklda quriladi. Masalan, Fargʻona vodiysida ayvon imorat oldiga qurilib, peshayvon deb yuritiladi. Buxoro ayvonlari baland va kambar (past) boʻladi. Toshkent va Samarqand ayvonlari koʻpincha xonalar oldi va oraligʻiga quriladi. Xorazm (koʻproq Xiva) ayvonlari atrofdagi xonalardan balandroq va shimoliy tomonga qaratib quriladi. Bunday ayvonlarni xorazmliklar ullu ayvon (katta yoki shoh ayvon) deyishadi. Xiva hovlilarida kambar (ters) ayvonlar ham boʻlib, ular koʻpincha xoʻjalik binolari oldiga quriladi. Ba’zi shevalarda (Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida) bostirma shaklidagi binolarni ham ayvon deb ataydilar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxitektura
Forscha soʻzlar va iboralar
Ayyom

Ayyom (arabcha, yavm va kun soʻzining koʻpligi) – bayram oldi va bayram kunlari. Qutlugʻ va tabarruk kunlar ma’nosida ulugʻ ayyom (ulugʻ kunlar) deb qoʻllangan. "Ulugʻ ayyom" iborasi bilan bir qatorda, oʻzbek xalqida "ayyomlari qutlugʻ boʻlsin", "ayyomingiz muborak boʻlsin" tarzida bayram bilan qutlash, yaxshi tilaklar tilab, bir-birlariga mu-rojaat qilish odat boʻlib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirboshlash shartnomasi

Ayirboshlash shartnomasi – mulk qilib olish va topshirish maj-buriyati ifodalangan shartnoma. Bunga koʻra, har bir taraf boshqa tarafga bir tovarni boshqa tovarga almashtirib beradi. Ayirboshlash shartnomasiga nisbatan tegishincha oldi-sotdi toʻgʻrisidagi qoidalar qoʻllanadi. Bunda har qaysi taraf almashtirish yoʻli bilan topshirish majburiyatini olgan tovar sotuvchi va qabul qilish maj-buriyatini olgan tovarni sotib oluvchi hisoblanadi (Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 497-modda).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirma

Ayirma – 1) ayirish amalining natijasi; 2) arifmetik progressiya Ayirma Ayirishning boshqa matematik ma’nolari ham bor.

Yana qarang 

 Qoʻshish
 Koʻpaytma

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayiqlar

Ayiqlar () — yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Eng yirik yirtqichlar, boshi katta, boʻyni qisqa va yoʻgʻon. Panjalari kuchli rivojlangan, tovonida yuradi. Dumi kalta, kalin juni orasida deyarli sezilmaydi. Koʻpchilik ayiqlar oʻsimlikxoʻr yoki aralash oziqlanadi. Ayiqlar odamga tegmaydi. Faqat oziq tanqis boʻlganida, keksa va yarador ayiqlar odam uchun xavfli hisoblanadi. Oq ayiq esa haqiqiy yirtqich boʻlib, odam uchun xavfli. Ayiqlarning 4 uruqqa mansub 7 turi mavjud. Qoʻngʻir ayiq () Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika va Amerikaning oʻrmonli oʻlkalarida tarqalgan. Tanasining uz. 2,5 m, ogʻirligi baʼzan 750 kg ga yetadi. Oʻzbekistonning togʻ oʻrmonlarida oqtirnoqli qoʻngʻir ayiq uchraydi. Qoʻngʻir ayiq oktyabr noyabrdan mart-aprelgacha daraxtlar kovagi, toshlarning ostidagi kovaklarda, tabiiy chuqur joylar yoki oʻzi qazigan iniga tushib qishki uyquga ketadi. Urgʻochilari uyada 2-3 ta, baʼzan 1 yoki 4 ta nimjon bola tugʻadi. Qora ayiq, Himolay ayigʻi ()ning tanasi birmuncha kichik va xipcharoq, quloqlari yirik, juni qora, faqat koʻkragining oldingi tomonida tasmaga oʻxshash oq juni boʻladi. Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyoning ara-lash va keng bargli subtropik urmonlarida yashaydi. Qora ayiq ham qoʻngʻir ayiq singari mevalar, oʻsimliklarning barglari va yosh novdalari, turli hasharotlar va hayvonlarning murdalari bilan oziqlanadi. Oq ayiq () Arktika muzliklarida yashaydi, asosan tyulenlar, hayvonlarning murdalari bilan oziqlanadi. Qishda uxlamaydi. Tanasining uzunligi 3 m, ogʻirligi 750 kg gacha keladi. Baribal () Shimoliy Amerikada tarqalgan, juni silliq, tanasining uzunligi 1,5-1,8 m, ogʻirligi 120-150 kg ga yetadi. Janubiy Osiyoning tropik va subtropik oʻrmonlarida Malayziya ayigʻi (), Hindiston va Seylonda labdor ayiq (), Janubiy Amerikada koʻzoynakli ayiq () uchraydi. Koʻpchilik ayiklar moʻynasi va yogʻi uchun ovlanadi. Lekin barcha turlarining soni keskin kamayib ketayotganligi tufayli aksari mamlakatlarda muhofaza qilinadi. Ayiqlarning 5 turi Xalqaro Qizil kitobga, qoʻngʻir ayiq Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
 Bogdanov O. P., Redkiye jivot-nie Oʻzbekistana, Toshkent, 1991.
 Naumov S. P., Umurtqali hayvonlar zoologiyasi, Toshkent, 1995.

Biologik turlar
Yirtqichlar
Hayvonlar
Ayiqmurut

Ayiqmurut, xirsmurut () – ra’nodoshlar oilasiga mansub past boʻyli daraxt. Oʻrta Osiyo (Fapbiy Tyanshan, Pomir-Oloy)da tarqalgan. Toshkent, Samarqand, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarida oʻsadi. Ayiqmurut noqulay, suvsiz, toshloq sharoitda, quruq togʻ yon bagʻirlarida va hatto qoyalarning yoriqlarida ham uchraydi. Aprelda gullab, avgustning oxiri va sentabr boshlarida pishadi. Mevasi dumaloq, qattiq, diametri 2–3 sm. A.ning mevasi uzilib, 10–12 kun oʻtgach, yumshab shira tortganidan soʻng iste’mol qilinadi. Mevasining qaynatmasidan tomoq ogʻrigʻini davolash va yuqumli kasalliklarning oldini olishda foydalaniladi. Ayiqmurutdan payvandtag sifatida, yangi nok navlari yetishtirishda, quruqtuproqli janubiy togʻ yon bagʻirlarini oʻzlashtirishda va manzarali oʻsimlik sifatida foydalanish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Raʼnodoshlar
Aylanma kapital

Aylanma kapital – kapital (ishlab chiqarish fondlari)ning har bir ishlab chiqarish siklida "I sarf etiladigan va qiymati ishlab 4 chiqarilgan tovarda toʻliq oʻtadigan qismi. Sarflangan Aylanma kapital miqdori kapitalning doiraviy aylanishi oxirida tovar sotilishi bilan pul shaklida ishlab chiqaruvchi qoʻliga qaytadi. Xom ashyo, materiallar, yoqilgʻi va boshqa, shuningdek ish kuchi sotib olishga sarflanadigan xarajatlar aylanma kapital ga kiradi (qarang Kapital).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma naqsh

Aylanma naqsh — doira, halqa, aylanma shakllar asosida tuzilgan oʻsimliksimon naqsh; band, barg, gulcha va boshqalardan tashkil topgan, chirmashgan gulcham-bar koʻrinishiga ega. Amaliy bezak san’atida, ayniqsa, Xivada aylanma islimiy nomi bilan mashhur. Yogʻoch, ganch, tosh, mis va boshqa buyumlar bezagida keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma harakat

Aylanma harakat – bu harakatda jismning barcha nuqtalarining harakat trayektoriyalari aylanalardan iborat bo'lib, ularning markazi esa aylanish o'qi deb ataladigan to'gri chiziqda yotadi.Jismlar harakatini tekshirishda, ularning vaziyatini boshqa, shartli ravishda qo'zg'almas deb qabul qilingan jismga nisbatan aniqlash kerak.Jismlarning fazodagi vaziyatini aniqlashga imkon beradigan, qo'zg'almas jism bilan bog'langan koordinatalar tizimini fazoviy sanoq tizimi deb ataladi.Tanlab olingan fazoviy sanoq tizimidagi xar bir nuqtaning o'rnini uchta x, y, z koordinatalar orqali ifodalash mumkin. Koordinata boshidan A nuqtagacha yo'naltirilgan kesma radius-vektor deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylantiruvchi moment

Aylantiruvchi moment – aylanayotgan jismning burchak tezligini oʻzgartiruvchi tashqi ta’sirlar oʻlchovi. U aylanish oʻqi (Mayl)ga nisbatan jismga ta’sir etuvchi barcha kuchlarning momentlari yigʻindisiga teng (qarang Kuch momenti). Aylantiruvchi momentlar vektori aylanish oʻqida yotadi. Yoʻnalishi parma qoidasiga muvofiq topiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maygoʻzal Aymedova

Maygoʻzal Aymedova (1941.28.5) – turkman aktrisasi. 1964-yildan Ashxo-bod Yosh tomoshabinlar teatrida. 1961-yildan filmlarda suratga tushgan. Eng yaxshi rollari: Jahon („Toshqal’adagi hodisa“), Ogʻulkiyik („Kelin“), Ortiqgul („Ayol otni egarlaganda“), Oqjamol („Yoʻq!“ deyishni bil"), Jamol („Jamol daraxti“) va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1941-yilda tugʻilganlar
28-mayda tugʻilganlar
Sovet aktrisalari
SSSR xalq artistlari
Turkmaniston kishilari
Ayniy surilmasi

Ayniy surilmasi – 1964-yil 24-aprel Toshkent vaqti bilan soat 13 dan 30 min. oʻtganda Zarafshon daryosining yuqori oqimida, Tojikistondagi Ayniy (sobiq Zahmatobod) qishlogʻidan 1 km yuqorida (Samarqand shahridan 140 km sharqda) togʻ jinslarining surilishi natijasida vujudga kelgan tabiiy toʻgʻon. Toʻgʻonning balandligi 130–150 metr uz. 750 metr eni 1000 metr Toʻgʻon maydalangan slanes, qumtosh, ohaktoshlar, harsang toshlar, qumoq va loy aralashmasidan iborat boʻlgan. Za-rafshon daryosida bunday katta tabiiy toʻgʻonlar avvallari ham boʻlib turgan. Chunonchi, 1888-yil yanvar oyi oʻrtalarida hozirgi Ayniydan 8 km yuqoridagi Sangiston qishlogʻi roʻparasida Zarafshon daryosi toʻgʻon bilan toʻsilgan. Toʻgʻonni ochish uchun qariyb 1000 kishi 2 oydan koʻp urinib suvga kichkina yoʻl ochish-gan. Birok uz. 15–20 km keladigan koʻl suvi toʻgʻonni urib, daryo boʻyidagi koʻp qishloqlarni yuvib ketgan. Bundan tashqari, Ayniy tabiiy toʻgʻoni boʻlgan joyda va undan 20–25 km yuqorida (Zarafshon daryosi boʻyida) surilish izlari saqlanib qolgan. Ayniy toʻgʻonining paydo boʻlishiga quyidagilar sabab boʻlgan: yomgʻir va qor suvlari bir necha yillar togʻ jinslari orasiga singib kelgan, natijada boʻsh jinslar oʻz tagidagi qattiq jinslardan ajrala boshlagan. 1964-yil aprelda boshqa yillardagi oʻrtacha 50 mm oʻrniga uch martadan ham ortiqroq yogʻin tushdi. Bu ham surilma qodisasini tezlashtirdi. Qulagan yon bagʻirning yuqori qismidagi buloq suvlari ham suril-ma sodir boʻlishiga sabab boʻlgan. Ayniy qishlogʻidagi surilma nishonlari 1961-yildayoq sezilaboshlagan edi. 1961-yil bahorida Zarafshon oʻzanidan 700–750 m balandligida yoriq paydo boʻlib, asta-sekin kengaya borgan. 1964-yil 24-aprel kuni Samarqand seysmik stansiyasi Toshkent vaqti bilan soat 13 dan 15 min. oʻtganda 4 balli zilzila boʻlganligini qayd qilgan. Toʻgʻon hosil boʻlgandan soʻng Zarafshon irmoqlari – Fondaryo bilan Mastchoxdaryo suvi butunlay toʻsilib, hosil boʻlgan koʻl suvi sathi kuniga 3–5 m dan koʻtarila borgan. Zudlik bilan toʻgʻon ochib yuboril-masa, toʻgʻonni suv urib koʻp yerlarni suv bosib ketish xavfi tugʻildi. Xavfni bartaraf etish maqsadida toʻgʻonning shimoliy qismida daryoning qadimgi terrasasi boʻylab 243toʻgʻonni qirqib kanal ochishga kirishildi. Kanal Zarafshon daryosining oʻng qirgʻogʻidan boshlandi. Ayniy koʻli suvini asta-sekinlik bilan oqizib yuborish eng zarur shartlardan biri edi. 6-may kuni tayyor boʻlgan kanaldan dastlab 2 m³/sek., 9-mayga borib 800 m3 sek. suv tusha bosh-ladi. 8-mayda koʻl sathi eng yuqori darajaga koʻtarildi (chuq. 72 m, suv hajmi 90 mln. m3). Kanal yuvilish natijasida eni 100–160 m ga yetdi. Koʻldagi suv hajmi qariyb 4-marta kamaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniyat

Ayniyat (matematikada) – tenglikda ishtirok etayotgan belgilarning barcha yaroqli qiymatlari uchun oʻrinli tenglik. Falsafada narsa va hodisalar o'rtasidagi o'xshash tomonlarni ifodalovchi tushuncha.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayrisimon bez

Ayrisimon bez (buqoq bezi, ti-mus) – umurtqali hayvonlar va odamning ko'krak qafasida to'sh suyagining orqa yuzasida joylashgan bez. Yoshlik (oʻsmirlik) davrida yaxshi taraqqiy etgan boʻladi. Qon hosil boʻlishida (bunda Ayrisimon bez dan limfotsitlar vujudga keladi), organizmning oʻsishi va umumiy rivoj-lanishida, immunitet yuzaga kelishida ishtirok etadi. Bu bez chaqaloqlarda 12 gr, 14-15 yoshli odamda 30-40 grammgacha yetadi. Keyin inson ulg'ayishi bilan kichiklashib boradi. Bezning timozin gormoni jinsiy bezlar funksyasini pasaytirib, bolani vaqtidan oldin balog'atga yetishiga imkon bermaydi. Bez funksiyasi buzilganda esa barvaqt balog'atga yetish kuzatiladi.

Yana qarang 

 Meʼda osti bezi

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tibbiyot
Endokrinologiya
Anatomiya
Ichki sekretsiya bezlari
Ayritom

Ayritom — oʻzbek xalqining qadimiy tarixi va madaniyatidan guvohlik beruvchi koʻhna shahar xa-robasi. Termiz shahridan 18 km sharqda, Amudaryo qirgʻogʻida joylashgan. Dast-lab A. yaqinida Amudaryo tubidan odam haykalchalari ishlangan friz (piramon) parchalari topilgan (1932), 1933-yil M. Ye. Masson rahbarligidagi Termiz ar-xeologiya kompleks ekspeditsiyasi A.da qazish ishlari olib borib, yana 7 ta friz boʻlaklari hamda budda ibodatxonasi xa-robasini topgan. Frizlar 1-2-asrlarga oid boʻlib, ularda qoʻshnay, chiltor, ud, nogʻora chalayotgan sozandalar va gulcham-barlar, meva solingan idishlar koʻtarib olgan yigit-qizlar ifodalangan. Bundan tashqari A.dan miloddan avvalgi 2-asr oxiri va . 4-asrlarga oid ikkita qabr topilib, ularning biridan qurol-yarogʻlari bilan birga dafn qilingan jangchining, ikkinchisidan idish-tovoqlar hamda zeb-ziynatlari bilan koʻmilgan ayolning skeletlari chiqqan. 1963-66 yillarda A.da Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi (B. Turgʻunov) ham qazish ishlari olib borgan. Devorlarining kalinligi 1,5 m, bal. 2-2,5 m boʻlgan 15 ga yaqin eshik va derazasiz xonalar (diniy marosimlar oʻtkazilgan xonalar) topilgan. Xonalarga yuqoridan maxsus zinalar orqali tushilgan. 1978-yilda olib borilgan qazilmada yunon alifbosida 6 qator qilib bitilgan yozuvi bor haykal tagkursisi topilgan. A. moddiy-madaniy yodgorliklari oʻzbek xalqining kushonlar davridagi tarixini madaniy merosini, urf-odatlarini va boshqa oʻrganishda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Ayron

Ayron – 1) qatiqning kuv (guppi)da moyi ajratib olingandan soʻng qolgan suyuq qismi. Oʻzbekistonning ayrim joylarida chalob ham deb ataladi. Ichimlik sifatida ishlatiladi. Ayronning suvi maxsus tayyorlangan xaltadan oʻtkazilib, suzma (chakki) tayyorlanadi, suzmadan qurt qilinadi. Odam uchun foydali moddalarga boy; 2) qatiq yoki suzmadan suv, ziravorlar, oshkoʻklar, muz qoʻshib tayyorlanadigan chanqovbosar ichimlik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Sut mahsulotlari
Isroil oshxonasi
Iordaniya oshxonasi
Iroq oshxonasi
Sultamurod Aytbayev

Sultamurod Aytbayev (1951.20.10, Qoʻngʻirot tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Xoʻjayli ped. bilim yurtini tugatgan (1970). 1970-77 yillarda Qoʻngʻirot tumanidagi 14-maktabda, 1977-yildan 7-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. A. rahbarligidagi maktab duradgorlik toʻgaragi qatnashchilari tuman koʻrik tanlovlarida sovrinli oʻrinlarni egallagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1951-yilda tugʻilganlar
20-oktyabrda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Aytimtov togʻi

Aytimtov togʻi – Markaziy Qizilqumdagi Boʻkantov togʻlarining janubiy davomi. Sharqda Koʻkpatos togʻlari, janubiyda Mingbuloq botigʻiga tutash. Eng baland nuqtasi 498 m (Chalcharatov choʻqqisi). Aytimtov togʻi janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uzunligi 30–35 km. Aytimtov togʻi juda serqirra, baʼzan nayzasimon choʻqqilar hosil qilgan. Yon bagʻirlari quruq soylar bilan parchalangan. Togʻ etagidagi keng prolyuvial shleyflar asosan dagʻal jinslar (shagʻal, mayda tosh va yirik qum)dan iborat. Janubi-sharqiy yon bagʻirlaridan Mingbuloq botigʻiga tomon yoʻnalgan quruq soylarda erta bahorda va jala yoqqanda vaqtincha suv oqadi.Aytimtov togʻi ning markaziy qismi yuqori karbonning granitlaridan, yon bagʻirlarining quyi qismi oʻrta karbonning kremniy, kvarsit, qumtosh, alevrolit, ohaktosh, dolomit va effuziv jinslaridan (900 m) tashkil topgan (Koʻkpatos svitasi). Aytimtov togʻi etaklaridagi prolyuvial shleyf tagida yuqori boʻrning dengiz yotqiziqlari mavjud. Aytimtov togʻi quyi paleozoy (quyi silurning landover asri)da quruqlikka aylangan. Quyi va oʻrta karbon davridagm tersin burmalanishida quruqlik maydoni kengayib oʻrtacha balandlikdagi togʻlar tarkib toptan. Alp burmalanishigacha Aytimtov togʻida denudatsiya (yuvilish) yuz bergan. Neogen davridagi yangi burmalanishlar taʼsirida gersin burmalanishida hosil boʻlgan togʻlar ancha yosharib koʻtarilgan. Aytimtov togʻi yon bagʻirlarida kam gipsli boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Asosan boyalich va oqjusan oʻsadi. Tub jinslarning yuzasi ochilib qolganligi, dagʻal elyuviy hamda prolyuviy jinslarining mavjudligi tufayli tuproq kam, oʻsimlik ham siyrak. Aytimtov togʻi dan yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Aygʻirkoʻl

Aygʻirkoʻl – Hisor togʻidagi koʻl. Dengiz sathidan 2400 m balandlikda. A.ning yoz chillasida maydoni 100 ming m2 gacha kengayadi. Shu davrda chuq. 30 m dan ortadi. Togʻ muzliklarining erishidan vujudga kelgan. Koʻl suvi toza, atrofi xushmanzara. Koʻlda gulmohi (forel) baligʻi yashaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Koʻllar
Sariosiyo tumani
Aygʻoqchi

Aygʻoqchi, aygʻoq (oygʻoq), ayqoq (turkiycha – guvoh, isbotlovchi, maxfiy xabar yetkazuvchi) – 1) biror shaxs yoki ijtimoiy guruhga qarshi yolgʻon-yashiq ran yoyuvchi, igʻvo, tuhmat qilib kun kechiruvchi past, razil shaxs; 2) turkiy xalqlarda kishilar oʻrtasida sodir boʻlib turadigan janjallarni hal qilishda qatnashuvchi; bir yoki ikki guvohni ham Aygʻoqchi deyishgan; 3) oʻrta asrlarda (XIV–XVII-asrlar) harbiy safar chogʻida qoʻshin oldida boradigan razvedkachi kichik bir harbiy boʻlinma (yana qarang Ayyor, Razvedka).Amir Temur zamonida A. (ayqoq, aygʻoq) taftishchi ma’nosida ham qoʻllanilgani Nizomiddin Shomiyning "Zafarnoma"sida qayd etib oʻtilgan. Qoʻshin oldida boruvchi razvedkachi boʻlinma xabargiri deb ham atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aka begi

Aka begi (taxminan 1363-1381) – Amir Temurning suyukli qizi. Asl ismi Tagʻayshoh boʻlgan, lekin „ani sevgon jihatidin Aka Begi der edilar“. Aka begini amir Musabekning oʻgʻli Muhammadbekka bergan edilar. Aka begidan Sulton Husayn mirzo ismli oʻgʻil qolgan.

Manbalar 

Temuriy malikalar
Temuriylar
Aka buxor

Aka buxor (taxallusi; asl ismi Buxorjon Zokirov) (1894 — Qoʻqon — 1962) — oʻzbek xalq qiziqchisi. 1916-yildan malakali qiziqchi sifatida taniladi. Qoʻqonlik Mahkam Hofiz truppasi bilan Toshkentga kelib, „Non garovi“, „Yurak ogʻrigʻi“, „Roʻmolcha oʻynatish“ kabi tomoshalar koʻrsatadi. Xalq sozandalari va qiziqchilariga ishboshilik qiladi. Shoʻrolar hokimiyatining dastlabki yillarida Aka Buxor eski qiziqchiliklarni davr va tomoshabinlar talabiga moslaydi: „Hasan-Husan“, „Olti bola“, „Novvoylik“, „Mirobboshi“, „Boy bilan xizmat-kor“, „Chaqqon bola“ va boshqa 40-yillarda u Shokirjon Toshkanboyev, Usmonjon Nishonboyev, Haqimjon Parpiyev kabi dorbozlar bilan Turkistonning shahar va qishloqlarida tomoshalar koʻrsatadi. Aka Buxor anʼanaviy teatrning barcha janrlarida ijod qilgan. Ijrochi sifatida yuz va koʻz ifodalari, tovush ohanglaridan juda ustalik bilan foydalangan. U kulgili oʻyinlarni ijro etishda, hajviy hikoyalar aytishda, askiyada ham mohir boʻlgan. Tesha qiziq Komilov, Toʻychiqori Rahimov, Gʻofurjon Mamayunusov kabi qiziqchilar Aka Buxorga ergashib ijod qilganlar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Qodirov M., Masharaboz va qiziqchilar sanʼati, T., 1968.
Akademik (sifat)

Akademik (sifat) – 1) akademiyaning ilmiy muassasa yoki oliy hamda oʻrtda maxsus oʻquv yurti maʼnosidagi tushunchalariga taalluqlikni bildiradi; masalan, akademik nashr, akademik litsey, akademik yil, akademik soat. Akademik yil – oliy oʻquv yurtlarida mashgʻulotlar boshlanishidan (odatda kuzda) ularning tugashigacha (kelgusi yil yozigacha) boʻlgan vaqt; akademik soat – oʻquv yurtlarida bitta mashgʻulotni oʻtkazishga belgilangan vaqt (odatda 45 min.). 2) Oʻzbekiston va MDHda yetuk ijrochilik jamoalari, teatrlarga beriladigan faxriy nom (qarang Akademik teatr).

Manbalar
Akademik litsey

Akademik litsey — oʻrta maxsus oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasida 1997-yilda qabul qilingan „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ va „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq umumiy oʻrta taʼlim maktablari (9-sinf)ni tugatgan oʻquvchilar qabul qilinadi. Taʼlim muddati 2 yil akademik litsey oʻrta maxsus maʼlumot beradi. Oʻquvchilarning intellektual qobiliyatlarini jadal oʻstirishni, ularning chuqur, tabaqalashtirilgan va kasb-hunarga yoʻnaltirilgan bilim olishlarini taʼminlaydi. Akademik litseyda oʻquvchilar oʻzlari tanlab olgan taʼlim yoʻnalishi (gumanitar, texnika, agrar va boshqa sohalar) boʻyicha bilim saviyalarini oshirish hamda fanlarni chuqur oʻrganishga qaratilgan maxsus bilim olish imkoniyatiga ega boʻladilar. Akademik litseyni bitiruvchilarga davlat tomonidan tasdiqlangan diplom beriladi va u taʼlimning keyingi bosqichlarida oʻqishni davom ettirish yoki egallagan ixtisoslik boʻyicha ishlash imkoniyatini beradi.

Manbalar
Akademik nashr

Akademik nashr — fan, adabiyot va sanʼat asarlarining ilmiy asosda tayyorlangan nashri. Asosan mutaxassislar va ilm ahliga moʻljallanadi, ilmiy tadqiqot maqsadini koʻzda tutadi. Akademik nashr ijodkorning butun merosini toʻliq qamrab olishi, asarlarining ilmiy oʻrganilgan matni bilan birga turli jihatlarini ham oʻz ichiga olishi, ilmiy qayd, izoh va sharxlarga ega boʻlishi bilan boshqa nashrlardan farqlanadi. Masalan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi  „Fan“ nashriyotida nashr etilgan Oybek asarlarining 20 jildligi, Hamid Olimjon asarlarining 10 jildligi Akademik nashr hisoblanadi.

Manbalar
Akademik teatr

Akademik teatr – MDH mamlakatlaridagi yirik va koʻhna teatrlarga beriladigan faxriy unvon. Sobiq Ittifoqda 1919-yilda taʼsis qilingan. Birinchi boʻlib Akademik teatr unvoni Moskvadagi Katta teatrga berilgan. Oʻzbekistonda shu unvonga sazovor boʻlgan 3 ta teatr bor: Hamza nomidagi Oʻzbek davlat akademik drama teatri, Navoiy nomidagi Katta akademik opera va balet teatri va Respublika akademik rus drama teatri.

Manbalar 

Unvonlar
Akademik eshkak eshish

Akademik eshkak eshish – eshkak eshish sporti turi, akademik qayiqlardagi poygalar. 19-asr birinchi yarmida Buyuk Britaniyada paydo boʻlgan. Eshkak eshish jamiyatlari xalqaro federatsiyasi (FISA, 1892-yil asos solingan)ga 71 mamlakat aʼzo (1991). Akademik eshkak eshish 1900-yildan olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan, 1962-yildan jahon chempionatlari oʻtkazib kelinadi.

Manbalar 

Sport turlari
Akademik qayiqlar

Akademik qayiqlar – tez suzuvchi eshkakli sport qayiqlari. Poygalarda ishlatiladi. Eshkak quloqlari va suriluvchi (roliklarda) maxsus oʻrindiqlari bor. Bunday qayiqlar juda yengil materiallardan yasalib, xipcha, suvni atrofidan tez oʻtkazadigan boʻladi. Akademik qayiqlar „yolgʻiz“ va „juftlik“larga boʻlinadi. „Juftlik“larda sportchi ikkita eshkakdan, „yolgʻiz“da esa bitta uzun eshkakdan foydalanadi. „Juftlik“ qayiqlar bir sportchilik, ikki sportchilik va toʻrt sportchilik boʻladi. „Yolgʻiz“ eshkaklilari ikki, toʻrt va sakkiz sportchiga moʻljallangandir. Qayiqlarning boʻyi, eni va vazni turlicha. Ichki qurilmalari bilan ogʻirligi 10-15 kg, uzunligi esa 8-9 m. Eng katta linkorn sakkizlik akademik qayiqlarning uzunligi 20 m.ga yaqin boʻlib, vazni 90-110 kg ga boradi. Sportchilar qayiq oldi tomoniga teskari oʻtirib eshkak eshadilar. Oʻzbekistonda Akademik qayiqlar ilk bor 1963-yil paydo boʻldi. V. N. Mustafoyev 1971-yil mamlakat Kubogi uchun kurashda gʻolib chiqdi. 1989, 1990-yilda 8 juftlikda Oʻzbekiston oʻsmirlari sobiq Ittifoq chempioni boʻlishdi. Oʻzbekiston milliy terma jamoasi Olimpiada oʻyinlarida, Osiyo va jahon chempionatlarida muntazam qatnashadi.

Manbalar
Akan

Akan – Gana va Kot-d’Ivuar hamda Togoda yashovchi oʻzaro yaqin xalqlar (ashanti, fanti, akim, akvapim, anʼi, baule, gonja, krachi, abrong va boshqalar) guruhi. Ganada 7,76 milliondan ziyod. Kot-dʼIvuarda 2,3 mln. va Togoda 50 ming kishi yashaydi (1987). Akan va boshqa kva tillarida soʻzlashadi. Akanlarda qadimiy diniy eʼtiqodlar (animizm, ajdodlar ruhiga sigʻinish) bilan birga, katolik dini ham keng tarqalgan, musulmon sunniylar ham bor. Negroid irqiga mansub. Akanlar tarkibidagi xalqlardan biri ashanta 18-19-asrlarda bir qancha qoʻshni qabilalarni birlashtirib, Ashanti davlatini tashkil qilgan edi. 19-asrning oxirida Ashanti davlati ingliz mustamlakachilari tomonidan bosib olindi. Milliy ozodlik kurashi kuchayishi tufayli, 1957-yil Akanlarning katta bir qismi ingliz mustamlakasi asoratidan ozod boʻlib, mustaqil davlat (hozirgi Gana)ga birlashdi. Akanlar, asosan, dehqonchilik (kakao oʻstirish) bilan, ayrim tumanlarda chorvachilik (qoramol boqish) bilan shugʻullanadilar.

Manbalar 

Xalqlar
Akant

Akant (frans. acanthe) – ayiqtovon oʻsimligining bargisimon qilib ishlangan meʼmoriy naqsh bezagi. Inshoot (devor, friz, shift, ustun boshlari va boshqalar)ni bezashda qadimdan qoʻllangan. Akant tosh, yogʻoch, ganch va sopoldan ishlangan. Misr, Yunoniston, Rim akant naqshlari 254 pastga qaragan, Oʻrta Osiyo akant naqshlari, aksincha, tik holatda tasvirlangan. Munchoqtepa, Ayritom va boshqalardan topilgan akanlar antik meʼmorlikda oʻziga xos koʻrinishda boʻlgan.

Manbalar 

Bezaklar
Akarifaglar

Akarifaglar (yunoncha akari — kana va phagos — yeyuvchi) — yirtqich va parazit hasharotlar hamda kanalar; oʻrgimchakkanalarning tabiiy kushandalari. Sugoriladigan dehqonchilik mintaqalarida oddiy oʻrgimchakkana bilan oziqlanuvchi akarifaglarning 40 turi aniqlangan. Gʻoʻza va boshqa qishloq xoʻjaligi ekinlaridagi oʻrgimchakkakina bilan oziqlanib, ular sonini kamaytiruvchi akarifaglar - stetorus, kanaxoʻr tripe, yirtqich qandala— orius, oltinkoʻzlar, fitoseid oilasiga mansub yirtqich kanalar va boshqa katta ahamiyatga ega. Yirtqich kanalardan issiqxonalardagi oʻsimliklarni, bahor va kuzda esa harorat 30% dan yuqori va havo namligi 60-80% li sharoitda gʻoʻzani zararkunandalardan himoya qilishda hasharotlarni mavsumiy tarqatish usulida foydalaniladi.

Yana qarang
 Foydali hasharotlar

Manbalar
Akaritsidlar

Akaritsidlar ( — kana va  — oʻldiraman) — oʻsimlikxoʻr kanalar, ombor kanalari, shuningdek uy hayvonlari va parranda kanalariga qarshi qoʻllanadigan kimyoviy moddalar.

Oʻsimlikka sirtdan keltan, neoron, omayt, mitak, oltingugurt, ohak-oltingugurt qaynatmasi va singib taʼsir etuvchi (fosfamid, fozalon, karbofos va boshqalar) akaritsidlar boʻlishi mumkin. Singib taʼsir qiluvchi akaritsidlar oʻrgimchakkanadan tashqari yana oʻsimlik bitlarini va boshqa bir qancha soʻruvchi zararkunandalarni ham nobud qiladi. Ombor kanalariga qarshi metilbromid, xlorpikrin va boshqa akaritsidlar qoʻllanadi. Dehqonchilik va bogʻdorchilikda akaritsidlar asosan oʻrgimchakkanaga qarshi ishlatiladi.

Yana qarang 

 Pestitsidlar

Manbalar 

Kimyo
Moddalar
Akasi

Akasi — Yaponiyadagi shahar va port, Xonsyu orolining janubi-gʻarbida, Xiogo prefekturasida, Ichki Yapon dengizi sohilida. Aholisi 263 ming kishi (1991). Tezyurar poyezdlar temir yoʻl stansiyasi. Temir yoʻl paromi orqali Avazdi oroli bilan bogʻlangan. Kimyo, oziq-ovqat, mashinasozlik sanoati korxonalari bor. Baliq ovlanadi. Kurort shahar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yaponiya shaharlari
Akatsiya

Akatsiya – burchokdoshlar oilasiga mansub daraxt va butalar. 1) chin akatsiya (Acacia) – mimozadoshlar kenja oilasiga mansub daraxt. 500 ga yaqin turi bor. Koʻproq Avstraliya (250 dan ortiqroq turi), qisman Afrika va Arabiston yarim orolida tarqalgan. Keyingi vaqtda akatsiyaning baʼzi turlari boshqa joylar (Qora dengiz sohillari)da ham iqlimlashtirilgan. Chin akatsiya mayda patsimon bargli, toʻpgullari erta bahorda ochiladigan boʻlgani uchun xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Senegal, Efiopiya va Arabiston akatsiyalaridan aqoqiyo, koʻpchilik chin Akatsiya turlarining poʻstlogʻidan oshlovchi moddalar olinadi. Baʼzi chin akatsiya turlarining mevasi va yogʻochida ham oshlovchi va yelim moddalar bor yogʻochi mebelishlab chiqarishda foydalaniladi. 2) oq akatsiya yoki soxta akatsiya (Robinia pseudoacacia) – kapalakguldoshlar kenja oilasiga mansub daraxt (qarang Oq akasiya) , 3) sariq akatsiya(Caragana arborescens) – buta tarzida oʻsadi (qarang Qaragʻay).

Manbalar 

Shimoliy Amerika florasi
Kontraktura

Kontraktura (lotincha contractura — tortish, tortishish), changak — boʻgʻim harakatining vaqtincha yoki butunlay cheklanishi. Boʻgʻimning yozilmay yoki bukilmay qolishi K.ning asosiy koʻrinishlaridandir. Boshqa harakatlar (mas, aylanma va yon tomonga — oʻngga yoki chapga) ham cheklanishi kuzatiladi. K. tugʻma boʻlishi mumkin, bu rivojlanish nuqsonlari bilan bogʻlangan boʻlib, tuzalmaydi va muayyan aʼzo shakli oʻzgarganicha qoladi, mas, maymoq oyoq. Orttirilgan K., koʻpincha, boʻgʻimning shikastlanishi yoki kasalligi, kuyishdan hosil boʻlgan chandiklarning tortishishi, muskullarning shikastlanishi natijasida yuzaga keladi. Bosh miya shikastlanishi (mas, insult)da ham K. sodir boʻladi, bunda muskullarni harakatga keltiruvchi nervlar falajlanadi (yana qarang Akashak).

Manbalar 

 

Tibbiyot
Akbar Jaloliddin Muhammad

Akbar Jaloliddin Muhammad (1542.14.10, Amarkot −1605, Agra yaqinidagi Sikandra qishlogʻi), „Akbar-shoh“ — Boburiylar sulolasidan hukmdor (1556 — 1605). Hindistondagi boburiylar saltanati hukmdori (1556-yildan).

Boburning nabirasi, Humoyunning oʻgʻli, 13 yoshida taxtga oʻtirgan (1556-yil 15-fevral). Dastlab vaziri turkman Bayramxon otaliq yorda-mida taxtni boshqargan, soʻngra balogʻat yoshiga yetgach, mamlakatni qattiqqoʻllik bilan idora eta boshlagan. Saltanatini kengaytirish uchun muttasil kurashgan. Akbarshoh davrida Boburiylar saltanati shimolda Balxdan tortib janubda Godovari daryosigacha (Kashmir va Afgʻoniston hududlari bilan), gʻarbda Arabiston dengizidan sharqda Bengaliya qoʻltigʻigacha boʻlgan ulkan hududni qamrab olgan. Markazlashgan saltanat tuzish maqsadida 1574-yildan ichki islohotlar oʻtkazishga kirishadi: qoʻshin ustida nazoratni kuchaytiradi va uni qayta tashkil etib, yangidan qurollantiradi, mamlakatni yangi maʼmuriy tumanlarga boʻladi. Nikoh rishtalari orqali Rajput knyazliklari bilan aloqalarni mustahkamlagan. Rajputlar otliq qoʻshini Akbar qoʻshinining asosini tashkil qilgan. Yirik yer egalari — jogirdorlarning oʻzboshimchaligiga qarshi bir qancha chora-tadbirlarni oʻtkazgan, 1574-yil dehqonlar, sarkardalarga yer inʼom etish oʻrniga xazinadan ularga maosh toʻlashni, mamlakatdagi yerlardan soliq toʻplashni oʻz xizmatchilari zimmasiga yuklagan. Akbar aholi orasida diniy jihatdan oʻzaro birdamlikka erishish maqsadida hindlarni yuqori mansablarga tayinlay boshlagan va yangi din — „dini ilohiy“ joriy etgan. Bu din oʻzida islom, hinduizm, parsizm va jaynizm dinlarining qorishmasidan iborat boʻlgan. Akbar dunyoviy va diniy hokimiyatni oʻzida mujassamlashtirgan. Bu dinga eʼtiqod qilganlar Akbarning marhamatiga sazovor boʻlganlar. Keyinchalik Akbar vafotidan soʻng bu yangi din kichik bir mazhabga aylanib qolgan. Akbar dehqonchilik va savdoga katta eʼtibor bergan, Yevropa mamlakatlari bilan ham savdo-sotiq olib borgan. Akbar ilm-fan, sanʼatga ham homiylik qilgan. Akbarning vaziri va doʻsti Abulfazl Allomiy Akbar saltanati tarixiga oid „Akbar-noma“ asarini yozib qoddirgan. Akbar buyuk davlat arbobi, quvvai hofizasi kuchli, jasur, iqtidorli sarkarda boʻlgan.

Yana qarang 

 Akbar Shoh II
 Ashoka
 Maharana Pratap
 Buyuk odamlar roʻyxati

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Qodirov P., Humoyun va Akbar, T., 1994.

Havolalar 

 Akbar, Emperor of India by Richard von Garbe at Project Gutenberg
 The Drama of Akbar by Muhammad Husain Azad from 1922.

Boburiy hukmdorlar
Eron millatiga mansub hind xalqi
Hind jangchilari
Hindiston sunniy musulmonlari
Musulmon monarxlari
Agra kishilari
Boburiy imperatorlari
Akbarnoma

"Akbarnoma", "Tarixi Akbarshohiy" („Akbarshoh tarixi“), "Tarixi Akbariy" („Akbar tarixi“) – tarixiy asar, boburiylardan Akbar topshirigʻiga koʻra uning vaziri va yaqin safdoshi Abulfazl Allomiy tomonidan 1589-1601-yillarda yozilgan. „Akbarnoma“ 3 jilddan iborat. Birinchi jildida Akbarning tugʻilishi, uning shajarasi hikoya qilinadi, Bobur, Humoyun davrida Afgʻoniston va Shimoliy Hindistonda yuz bergan siyosiy vaziyat tasvirlanadi. Bulardan tashqari Akbar hukmronligining ilk 17 yili (1556-1572)da roʻy bergan voqealar bayon etiladi. Ikkinchi jild Hindiston va Shimoliy Afgʻoniston tarixini (1573-1601/02 yil), uchinchi jild esa Akbar shaxsi, uning saroyi, boburiylar saltanatining tuzilishi, mamlakatning maʼmuriy boʻlinishi, soliq va boshqadan keladigan tushumlar, dinlar, hindlarning dunyoqarashi va boshqa haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Uchinchi jild „Oyini Akbariy“ („Akbar qonunlari“) nomi bilan mustaqil asar sifatida ham mashhur. Muallif vafotidan soʻng Akbar hukmronligining soʻnggi davrlari yozilmay qolgan. Ammo, keyinchalik bu davrlar „Akbarnoma“ asosi (tartibi)da yoritiladi (unda voqealar yilma-yil bayon etiladi) va u „Taqmilaiy Akbarnoma“ nomi bilan tarixga kiradi. „Akbarnoma“ga qoʻshimcha qilingan soʻnggi qismlari muallifi aniq maʼlum emas. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, u lahorlik yozuvchi va tarixchi Inoyatullo ibn Muhib Ali deyilsa, boshqa maʼlumotlarda Shoh Jahonning mashhur tarixchisi Muhammad Solih Kambo („Shoh Jahonnoma“ning muallifi) deyiladi, uchinchi bir maʼlumotda esa Abulfazl Allomiy maktublarini toʻplagan jiyani tomonidan yozilgan deb koʻrsatiladi. „Akbarnoma“da tarixiy voqealar yilma-yil tadrijiy suratda bayon etiladi. Maʼlumotlar esa rasmiy hujjatlardan olinadi va sodir boʻlgan voqealarning bevosita ishtirokchisi, guvohi boʻlganlarning yozishmalari va xotiralariga asoslaniladi. Shunga koʻra „Akbarnoma“ qimmatli va ishonchli tarixiy asar hisoblanadi. „Akbarnoma“ nusxalari Angliya, Fransiya, Hindiston, Rossiya va boshqa mamlakatlarda saqlanmoqda. XIX asrda „Akbarnoma“ Beverij, Elliot va Dousonlar (I-II jild), shuningdek Glodvin, Bloshman, Jarretlar (III jild) tomonidan ingliz tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

Tarixiy kitoblar
Akbar
Boburiylar davlati haqidagi kitoblar
Asqarali Akbarov

Asqarali Odamshoyevich Akbarov (1951.2.10, Oʻsh viloyati Yangiyoʻl tumani Karavon qishlogʻi — 12-fevral, 2022, Namangan) — naqqosh, Oʻzbekiston Respublikasi xalq ustasi (2000). T. Toʻxtaxoʻjayevning shogirdi. R. Yoqubov, J. Hakimov, M. Usmonovlar bilan birga ishlab hunar oʻrgangan. M. Uygʻur nomidagi Toshkent sanʼat institutini tugatgan (1995). 1975-yildan Qoʻqon badiiy ishlab chiqarish ustaxonasida naqqoshlar brigadasi boshligʻi, 1982-yildan Namangan badiiy ustaxonasi amaliy sanʼat brigadasi boshligʻi, 1989-yildan Namangan viloyat oʻlkashunoslik muzeyida sanʼat boʻlimi boshligʻi, 1998-yildan Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Namangan viloyati Badiiy ijodkorlar uyushmasi rahbari. A. ijodida anʼanaviy naqqoshlikni rivojlantirdi, binolar bezagida naqqoshlik bilan ganch va yogʻoch oʻymakorligini uygʻun holda qoʻlladi, unutilib ketgan kundal uslubini tikladi. Kursi, xontaxta, guldon, lagan kabi buyumlarni nafis ranglarda bezaydi. Milliy va zamonaviy binolar bezagida islimiy va girih mujassamotidan keng foydalanadi. Namangan („Paxtalikoʻl“ sanatoriysi, Viloyat oʻlkashunoslik muzeyi va boshqalar), Toshkent („Moviy gumbazlar“ choyxonasi, Xalqlar doʻstligi saroyi va boshqalar) va boshqa viloyatlarda, xorijda 60 dan ortiq jamoat binolarini bezadi.

12-fevral, 2022-yilda 71 yoshida vafot etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1951-yilda tugʻilganlar
Oʻshda tugʻilganlar
2022-yilda vafot etganlar
Namanganda vafot etganlar
12-fevralda vafot etganlar
10-fevralda vafot etganlar