yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Jammu

Jammu — Hindistonning shim.dagi shahar. Jammu va Kashmir shtatida, Tavi daryosi vodiysida. Shtatning ikkinchi maʼmuriy markazi (qishki qarorgoh). Aholisi 250 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Himolay togʻlari etagidagi muhim transport yoʻllari tuguni. Savdo markazi. Kimyo, toʻqimachilik sanoati, hunarmandchilik rivojlangan. Ipak yigirish, sholi oqlash korxonalari bor. Kulolchilik buyumlari, dori-darmon, rezina va charmdan turli buyumlar ishlab chiqariladi.

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Hindiston shaharlari
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Jammu va Kashmir

Jammu va kashmir - Hindiston union territory (2019 yildan). Mayd. 222 ming km. Hududning bir qismini Pokiston hukumati nazorat qilib kelmoqda. Maʼmuriy markazi — Srinagar sh., qishki qarorgohi — Jammu sh. Jammu va Kashmir Hindistonning shim.-gʻarbidagi eng chekkasida joylashgan, gʻarbda Pokiston, shim. da Afgʻoniston, shim.-sharqda Xitoy bilan chegaradosh.

Mil. av. 3-asrda imperator Ashoka davrida Jammu va Kashmirga budda dini kirib kelgan, keyinchalik Kushonlar hukmronlik qilgan davrda ham buddizmga eʼtiqod qilingan. U yerda oʻsha davrda hindu va budda madaniyatining uygʻunlashuvi vujudga keldi. 4—6-asrlarda Kashmir Guptalar davlati, soʻngra Ujjayn saltanati tasarrufiga oʻtdi. 697—738 yillarda Kashmir hind hukmdorlarining eng mashhuri boʻlgan Lalitaditiya tuzgan davlat tarkibida boʻldi. Islom Jammu va Kashmirga 13—14-asrlarda kirib borgan. 16-asr oxirlarida Jammu va Kashmir boburiylar sulolasining vakili Akbar davlati tarkibiga kirgan.

Aholisi 10,1 mln. kishi (2001). Asosiy tillari: kashmiri, dogri, gijri, urdu, balti, pahari, dadri, ladakhi. Shtat aholisining 66% musulmonlar boʻlib, Hindistonning musulmon aholisi eng koʻp boʻlgan shtati hisoblanadi. Aholining 30% ni hindular, 4% ni sikxlar va buddaviylar tashkil etadi.

Tabiati. Jammu va Kashmir hududini shim.gʻarbdan jan.-sharqqa Qoraqurum va Gʻarbiy Himolay togʻlarining tizmalari kesib oʻtgan. Jan.-gʻarbida, Pir-Panjal va Katta Himolay tizmalari orasida Kashmir vodiysi joylashgan (oʻrtacha bal. 1600 m). Togʻ yon bagʻirlarida keng bargli va igna bargli oʻrmonlar, togʻ tepalarida uz. 60–70 km li muzliklar bor. Iqlimi togʻ subtropik iqlim, qishi shimoli-sharqida sovuq, quruq, jan.-gʻarbida mussonli va iliq. Yirik daryolari: Hind daryosi va uning irmoqlari — Gilgit va Jalat. Gidroenergiya resurslariga boy. Kashmir vodiysi Jammu va Kashmirning eng obod qilingan va iqtisodiy jihatdan rivojlangan qismi.

Xoʻjaligi. Shtat aholisining 80% qishloq xoʻjaligida band. Asosiy ekinlari: sholi, makkajoʻxori, bugʻdoy. Sabzavotchilik, polizchilik va bogʻdorchilikda (yongʻoq, bodom, olma, nok, shaftoli va b.) tovar mahsulot yetishtiriladi. Dorivor oʻsimliklar plantatsiyalari bor. Yaylov chorvachiligi rivojlangan: qoʻy, qoramol boqiladi. Aholi pillachilik bilan ham shugʻullanadi.

Shtatda hunarmandchilik rivojlangan. 40 mingga yaqin mayda sanoat korxonasi bor. Pillakashlik va jun gazlama fabrikalari, duradgorlik va mexanika ustaxonalari, koʻn-charm va gilam korxonalari bor. Yogʻoch oʻymakorligi buyumlari i. ch., gilam va shol roʻmol toʻqish, kashta tikish, kumush buyumlari i. ch., zargarlik buyumlari tayyorlash qadimdan keng tarqalgan. Temir yoʻl Jammu sh.gacha qurilgan. Avtomobil yoʻllarining uz. 12,7 ming km. Shtatda 3 ta aeroport bor: Srinagar, Jammu, Lex.

Jammu va Kashmirdan mamlakatning boshqa rayonlariga yogʻoch-taxta chiqariladi. Oʻrmonlarda smola yigʻib olinadi. Moʻynali hayvonlar ovlanadi. Kashmir vodiysi iqlimining yumshoqligi va manzarali joylarning koʻpligidan xalqaro turizmning muhim markazlaridan.

Manbalar
Jamoa

Jamoa — kishilarning  uyushuv shakli. Bunda insonlar vositalari hammaning mulki hisoblangan. Jamoa tamoman yoki qisman oʻzini-oʻzi boshqargan. Urugʻ, oila, xonadon, qishloq (qoʻshnichilik) jamoalari mavjud boʻlganligi maʼlum.

Rossiyada jamoa tor tabaqaviy birlik (1861-yilgi dehqonlar islohotidan keyin yer egasi) boʻlib, oʻlpon yigʻishda undan vosita sifatida foydalanilgan. Keng maʼnoda jamoa nomi boshqa tarixiy birliklarga nisbatan ham qoʻllanadi (maye, diniy jamoa, dehqonchilik jamoasi).

Adabiyotlar 
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
Ijtimoiy guruhlar
Jamoa kelishuvi

Jamoa kelishuvi - muayyan kasb, tarmoq, xudud xodimlari uchun mehnat shartlari, ish bilan taʼminlash va ijtimoiy kafolatlar belgilash borasidagi majburiyatlarni oʻz ichiga oladigan meʼyoriy hujjat. Xodimlar bilan ish beruvchilarning mehnatga oid munosabatlarini tartibga solish, ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini muvofiqlashtirishga yordam berish maqsadida tuziladi. Har qaysi taraf J. k.ni tuzish va oʻzgartirish yuzasidan muzokaralar olib borish tashabbusi bilan chiqishga haqlidir. Kasaba uyushmasi, xodimlarning boshqa vakillik organi oʻzlarini vakil qilgan xodimlar nomidan muzokara yuritish, J. k.ga oʻzlarini vakil qilgan xodimlarning manfaatlarini himoya qiluvchi ilova kiritishni taklif etish va uni imzolashga haqlidir. J. k.ni tuzish, oʻzgartirish va toʻldirish uchun ish beruvchi, ish beruvchilar birlashmasi (ularning vakillari) bilan kacaba uyushmalari yoki xodimlarning boshqa vakillik organlari oʻrtasida muzokara oʻtkaziladi. Zarur hollarda unda ijrochi hokimiyat organlari qatnashadi. Muzokara yuritish va J. k. loyihasini tayyorlash uchun taraflar teng huquqlilik asosida tegishli vakolatlarga ega boʻlgan vakillardan iborat komissiya tuzadi. J. k.ni ishlab chiqish va tuzish tartibi, muddatlari komissiya tomonidan belgilanadi va uning qarori bilan rasmiylashtiriladi, komissiya ishlab chiqqan loyiha kelishuv qatnashchilarining vakolat berilgan vakillari tomonidan imzolanadi va ilovalari bilan 7 kunlik muddat ichida kelishuv ishtirokchilariga, shuningdek, bildirish roʻyxatidan oʻtkazish uchun OʻzR Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi tegishli organlariga yuboriladi.

J. k. mazmunini taraflar belgilaydi. J. k.da mehnatga haq toʻlash, mehnat shartlari, uni muhofaza qilish, mehnat va dam olish tartibi; xodimlarning ishga joylashishiga, ularni qayta oʻqitishga koʻmaklashish; xodimlar hamda ularning oila aʼzolarini ijtimoiy himoya qilish boʻyicha maxsus tadbirlar; davlat korxonalarini xususiylashtirish chogʻida xodimlarning manfaatlariga rioya qilish; nogironlar va yoshlar (shu jumladan 18 yoshga toʻlmagan shaxslar) mehnatidan foydalanish maqsadida ular uchun qoʻshimcha ish joylari tashkil etuvchi korxonalarga beriladigan imtiyozlar va hokazo nazarda tutilishi mumkin. J. k.ga uning oʻzida belgilangan tartibda taraflarning oʻzaro roziligi bilan oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritiladi, u imzolangan paytdan yoki kelishuvda belgilangan vaqtdan boshlab kuchga kiradi, uning amal qilish muddati taraflar tomonidan belgilanadi va uch yildan oshib ketmasligi lozim. Barcha pogʻonadagi jamoa kelishuvlarining bajarilishi bevosita taraflar yoki ular vakolat bergan vakillar, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligining tegishli organlari tomonidan tekshirib turiladi. Tartibga solinadigan munosabatlar sohasi, hal qilinadigan masalalarning xususiyatlariga qarab, bosh, tarmoq va hududiy (mintaqaviy) J. k. tuzilishi mumkin.

Manbalar
Jamol Kamol

Jamol Kamol (Jamol Kamolov; 9-noyabr 1938, Shofirkon — 27-sentyabr, 2022) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1992). Buxoro pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1959). Oʻzbekiston yozuvchilar uyushmasi Buxoro viloyati boʻlimida masʼul kotib (1970—72), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot institutida aspirant va ilmiy xodim (1972—86). Lirik sheʼr tuzilishi boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida bosh muharrir (1986—88), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1991—96). Jamol Kamolning ilk sheʼriy toʻplami „Olam kirar yuragimga“ 1968-yilda nashr etilgan.

 „Choʻqqilarga yogʻildi yogʻdu“ (1970),
 „Tosh tugʻyoni“ (1972),
 „Hasan va oy“ (1974),
 „Quyosh chashmasi“ (1975),
 „Qadah“ (1978),
 „Dostonlar“ (1980),
 „Suvaydo“ (1982),
 „Umidli dunyo“ (1988)
kabi sheʼriy toʻplamlariga kirgan sheʼrlarida mumtoz sheʼriy anʼanalar bilan zamonaviy sheʼriy jarayon oʻzaro uygʻunlashtirilgan.

Jamol Kamol fransuz mumtoz adabiyotining namoyandasi Nikola Bualoning „Sheʼriy sanʼat“ asarini, ozarbayjon shoiri Baxtiyor Vahobzodaning Muhammad Fuzuliy haqidagi „Shabihijron“ dostonini, U. Shekspir, A.S. Pushkin, Yan Raynis asarlarini, Jaloliddin Rumiy, Sotim Ulugʻzoda singari adiblarning sara asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 2022-yil 27-sentyabrda vafot etgan.

Manbalar 

Oʻzbek tarjimonlari
Kamol Jamolov

Kamol Davlatovich Jamolov (1920.15.7 — Buxoro tumani — 1977.8.11) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1940-yildan armiyada, 1943-yil martdan frontda. Dastlab 8-tank diviziyasi, 8-ponton batalonida pontonchi, soʻngra 129-alohida injenersapyorlar bataloni (Dasht fronti 7-gvardiyachi armiyaning 8-injenersapyorlar brigadasi)da sapyor. Jamolov Poltava viloyati Kremenchug shahrining janubi-sharqida Dnepr daryosidan pontonda jangchilarni sohilga olib oʻtishda jasorat koʻrsatganligi uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1943.26.10).

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1920-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
15-iyulda tugʻilganlar
8-noyabrda vafot etganlar
Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan oʻzbeklar
Oʻner Jamolov

Jamolov Oʻner Boimbetovich (1912, Janubiy Qozogʻiston viloyati Sembe qishlogʻi — 1975.8.8, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston FAning muxbir aʼzosi (1966), iqtisod fanlari d-ri (1958), prof. (1959). Toshkent moliyaiqtisod institutini tugatgan (1939). 1940—53 yillarda Toshkent sh.dagi oliy oʻquv yurtlarida siyosiy iqtisod oʻqituvchisi. Oʻrta Osiyo universitetida dotsent (1955—58), Oʻzbekiston FA Iqtisod institutining direktori (1958—71), Oʻzbekiston FA Falsafa, iqtisod va huquq boʻlimining Akademik kotibi (1971—75). Ilmiy ishlari qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishni tashkil qilish, boshqarish, rivojlantirish, iqtisodiyot nazariyasi masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar
Jamuk

Jamuk (turkiycha — "javohir" maʼnosini bildirgan) — ilk oʻrta asrlarda Turk xoqonligida aslzodalar unvoni. J. Buxoroda zodagon dehqon maʼnosida ham qoʻllangan. Ruscha "jemchug" (marvarid) J. soʻzidan kelib chiqqan degan fikr ham bor.

Manbalar
Jangovar buyruq

Jangovar buyruq - jangovar vazifani bajarish uchun qoʻmondon tomonidan qoʻshin (armiya, flot, qoʻshilma, qism, boʻlinma va hokazo)larga beriladigan buyruq. J. b. ogʻzaki yoki yozma tarzda boʻlib, unda dushman guruhi va uning harakatiga baho beriladi, qism (boʻlinma)larning jang paytidagi harakat tartibi va vazifalari, qoʻshin qismlarning vazifalari, itoatda boʻlgan qismlarning vazifalari va tayyorgarlik vaqti, boshqarish guruhining oʻrni va b. zarur maʼlumotlar koʻrsatiladi. J. b. qisqa, sodda va tushunarli boʻladi.

Manbalar
Jankent

Jankent — qad. shahar harobasi (mil. 1-asr — 16-asr boshi). Orol dengizining shim.-sharqiy qirgʻogʻida, hozirgi Kazalinsk sh. yaqinida joylashgan. 9—13-asr manbalarida Yangikent nomi bilan mashhur boʻlgan. 10-asr manbalarida aytilishicha, J. oʻgʻuzlar mamlakatining asosiy shahri hisoblangan. J. moʻtullar istilosi (13-asr)ga qadar Sirdaryoning quyi oqimida yashagan aholining siyosiy qarorgohi, savdo va xunarmandchilik markazi boʻlgan. Volga boʻyi, Kiyev va Novgorod bilan aloqa qilib turgan. 16-asr boshlarida, shayboniylar davrida J. haroba holga kelgan.

Manbalar 

 

Orol dengizi
Janpiqqalʼa

Janpiqqalʼa, Jampiq qalʼa — Xorazm vohasida qadimgi shaharqalʼa xarobasi (milodiy 3—4—12—14-asrlar). Qoraqalpogʻistonning Beruniy tumani shim.-gʻarbida, Amudaryoning oʻng sohilida joylashgan. Janpiqqalʼa dastlab S. P. Tolstoye tomonidan aniqlangan (1940), qazishma ishlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filialining arxeologik otryadi tomonidan ilk bor 1965-yil (soʻngra 1968—71, 1979—86) olib borilgan. Janpiqqalʼaning maydoni taxminan 12 ga. Janpiqqalʼaga antik davrda asos solingan. Janpiqqalʼaning ustki madaniy qatlami Amudaryo suvi yuvib ketishi natijasida yaxshi saqlanmagan. Janpiqqalʼadan mudofaa devorlari, koʻchalar, hammomlar, turar joylar, hunarmandlar yashaydigan mahalla qoldiqlari ochilgan. Suv quvurlari, xoʻjalik oʻralari; turar joylardan tandir, oʻchoq, tashnob; hunarmandlar mahallasidan zargarlik buyumlari, shuningdek, kichik shisha idishlar, deraza oyna, sopol va temir buyumlar yasaydigan, gazlamalarga, koʻnteriga ishlov beradigan ustaxonalar qoldiqlari topilgan. Oltin Oʻrda tangalari, beresta oʻramlari, chavandozlar tasviri tushirilgan eroniy sopol idishlar, koʻplab koshin, ichki va tashqi tomoni feruza rang bilan sirlangan idishlarning topilishi, Janpiqqalʼaliklarning 13—14-asrlarda Oltin Oʻrda, Sharqiy Yevropa va Yaqin Sharq mamlakatlari bilan savdo munosabatlarida faol ishtirok etganligidan guvox^ik beradi. Janpiqqalʼaliklar hayotida chorvachilik ham muhim oʻrin tutgan. Bu Janpiqqalʼada xoʻjalik va maishiy hayot ancha rivojlanganini koʻrsatadi.

Adabiyot 
 Kdirniyazov M., Materialnaya kultura gorodov Xorezma v XIII—XIV vekax, Nukus, 1989; Aliakbarova A. A., Arshavskaya 3. A., Jampikkala. Jilaya arxitektura pogranichnogo goroda pravoberejnego Xorezma, T., 1990.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qoraqalpogʻiston
Xorazm
Janubiy Avstraliya

Janubiy Avstraliya - Avstraliya Ittifoqidagi shtat. Hind okeanining Katta Avstraliya qoʻltigʻi sohilida. Mayd. 984 ming km. Aholisi 1,5 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Adelaida sh.

Shtat hududining relyefi asosan, tekislik, togʻ massivlari ham uchraydi (Styuart, Masgreyv va b.). Quruq oʻzanlar va koʻllar (Eyr, Gerdner, Torrens) bor. Eng katta daryosi — Murrey. Shtat xududining choʻl va chala choʻldan iborat shim. va shim.-gʻarbida yiliga 100–200 mm yogʻin tushadi. Jan. va janubi-sharqida iqlim moʻʼtadil, 500–1000 mm yogʻin yogʻadi, tuprogʻi unumdor. Yillik oʻrtacha temperatura 20°, yanvarniki — 30°.

Shtat ekin maydonining qariyb 25% iga bugʻdoy ekiladi. Bogʻ koʻp. Mevachilik va tokchilik rivojlangan. Xoʻjaligining asosiy tarmogʻi — yaylov chorvachiligi (qoʻy, qoramol, ot, choʻchqa boqiladi).

Konchilik (mis va temir rudalari, toshkoʻmir, tabiiy gaz olinadi) rivojlangan. Sanoatda qora va rangli metallurgiya yetakchi oʻrinda. Kemasozlik, mashinasozlik (qarang x. mashinalari, avtomobilsozlik, raketasozlik), neft kimyosi sanoati korxonalari bor. Shtatning jan. qismida qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi sanoat korxonalari joylashgan. Vino ishlab chiqarish yaxshi yoʻlga qoʻyilgan. Yirik sanoat markazlari: Adelaida va Port-Agasta.

Manbalar 

Avstraliya
Janubiy bug

Janubiy bug () — Ukrainaning jan.gʻarbidagi daryo. Uzunligi 806 km. Havzasining mayd. 63,7 ming km. Volin-Podoliya qirlaridan boshlanib, Qora dengizining Bug limaniga kuyiladi. Mavsumiy qor va yomgʻirlardan suv oladi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 90 m3/sek. Suvi sugʻorishga sarflanadi. noyabrning boshidan yanvarning oʻrtalarigacha muzlaydi. Asosiy irmoqlari: oʻngda — Bakshala, Volk, Zgar, Rov, Kodima, Savranka, Chichikleya, chapda — Sob, Sinyuxa, Mertvovod, Ingul. Vinnitsa sh. yaqinida va Voznesensk sh.dan kema qatnaydi. J. b. sohilida Mykolaiv, Pervomaysk, Vinnitsa, Gayvoron, Xmelnitskiy sh.lari bor. GES qurilgan.

Manbalar 

Ukrainadagi daryolar‎
Janubiy but

Janubiy but (lotincha ) - osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Sentavr va Pashsha yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Toʻrtta eng yorugʻ yulduzi romb hosil qiladi; ulardan biri 1-kattalikda. J. b., baʼzan, But deb ataladi. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Janubiy gidra

Janubiy gidra (lotincha ) - osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Eridan, Tukan, Oktant, Stol Tepa, Oltin baliq, Toʻr va Soat yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻzbekiston xududida koʻrinmaydi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Janubiy Kaspiy neftgazli provinsiya

Janubiy kaspiy neftgazli provinsiya — Ozarbayjon, Turkmanistonning gʻarbi va Gruziyaning sharqiy qismi hamda Kaspiy dengizining jan. sohilini egallagan. J.k.n.g .p. togʻ oraligʻi botigʻidan iborat boʻlib, jan.da Elburs va gʻarbda Kopetdogʻ tizmalariga tutashgan. Mayd. kariyb 200 ming km. Turli darajada dislokatsiyalashgan, antiklinal strukturalar hosil qilgan yuqori pliotsendan quyi boʻrgacha boʻlgan yotkiziqlardan tashkil topgan.

Botiqning jan. qismi Kaspiy dengizining jan. sohilida — Eronning shim.da joylashgan boʻlib, shu yerdagi kaynozoy yotqiziklarining koʻp qismida neft-gaz belgilari mavjud. Neft, gaz va asfalt mahsulotlari Ozarbayjonda — Namin, Shakarli, Mirdkamir, Harvanesi qishloqlari, Eronda — Serob sh. yaqinida, Gilon va Mozandaron ostonalarida, Goʻrgon atrofida. Sanoat ahamiyatiga molik birinchi gaz koni Kaspiy dengizining jan.-sharqiy sohilida topilgan. Gaz uyumi 2000 m chuqurda joylashgan. J.k.n.-g .p.da 80 dan ortiq neft va gaz konlari topilgan. Asosiy neft konlari: Bolxon-Sabunchi-Romanin, Neft Doshlari, Kyurovdogʻ, Qoʻtirtepa, Qamishlija, Okaram va b.

Manbalar 

Ozarbayjon iqtisodiyoti
Kaspiy dengizi
Janubiy Olamushuk

Janubiy Olamushuk — Andijon viloyati Jalolquduq tumanidagi shaharcha (1947 yildan). Tumanning shim.dagi adirda joylashgan. Yaqin temir yo'l stansiyasi – Gurunchmozordan 6 km. Aholisi 6,7 ming kishi (2000), asosan oʻzbeklar. Janubiy Olamushuk 1943 yil neft konining topilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Aholining koʻpchiligi neft konida ishlaydi. Janubiy Olamushukda 2 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, tikuvchilik fabrikasi, avtokorxona, madaniy-maishiy xizmat kombinati, savdo shoxobchalari, fizioterapiya sanatoriysi bor. Oʻrta osiyolik tarixchi Narshaxiy (10-asr 1-yarmi) hozirgi Janubiy Olamushuk yaqinida Koh qishlogʻi boʻlganligi, uning yonida "Raboti sarhang" qabristoni borligini yozgan.

Manbalar 

Jalaquduq tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Janubiy Olamushuk neft koni

Janubiy olamushuk neft koni — Andijon sh.dan 27 km sharqda Xoʻjaobod tumanida joylashgan neft koni. Konda geologik sʼyomka ishlari1933 yilda boshlangan, kon strukturasi ham 1933 yilda aniqlangan. Qidiruv ishlari 1943 yilda boshlanib, 1944 y. birinchi burgʻi qudugʻida paleogen yotqiziqlaridan neft topilgan. 1945 y. kon foydalanishga topshirilgan. Konda chuqur burgʻi qudugʻi kovlanib neogen, paleogen, boʻr, yura davri va paleozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Neogen davri jinslari och jigarrang , och pushti, qoʻngʻir rangli giltosh va konglomerat qatlamlaridan iborat. Ularning oʻrtacha qalinligi 665 m. Paleogen davri yotqiziqlari orasida ohaktosh, qumtosh va b. jins qatlamlari boʻlib, oʻrtacha qalinligi 450 m. Boʻr davri yotqiziqlarining qalinligi 1400 m boʻlib, oʻzaro takrorlangan qumtosh, giltosh, ohaktosh, gips qatlamlaridan iborat. Yura davri yotqiziklari ham oʻzaro takrorlanuvchi qumtosh va gil qatlamlaridan tashkil topgan, umumiy qalinligi 120—130 m. Tektonik jihatdan Jan. Olamushuk strukturasi Andijon guruhi tepaliklariga mansub boʻlib, Fargʻona botigʻining jan.da.

Kon jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan, uz. 13 km, eni 5 km li antiklinal burmada. J. O. n. k.da neftga boy gorizontlar neogen, paleogen va yura yotqiziqlarida joylashgan. Ayrim burgi quduqlaridan sutkada 25 t gacha neft olingan (1969). J. O. n. k.da 3-, 5-, 6-, 7-gorizontlar neftga boy. Har bir gorizontning qalinligi 25—30 m. Yura yotqiziqlaridagi asosiy mahsuldor gorizontlardan biri 26-gorizontdir. Bu gorizont qumtoshlardan tashkil topgan. Boʻr yotqiziqlarida neft boshqa yotqiziqlarga nisbatan kam. Konning nefti yengil, s. ogʻ. 0,823—0,833, oltingugurt 0,013—0,27%, koʻp smolali (10— 16%), parafinning miqdori 1,76 dan 8,2% gacha. Asfaltenlar 0,2 dan 0,7% gacha, koks 0,25—2,1%. Gazning miqdori 5,4 dan 24% gacha, zichligi 0,632— 0,823, oltingugurt kam (0—0,04%), azot koʻp (10—52,3%), metanning miqdori 3868%. J. O. n. k. 1996 y.gacha ishlagan. 2 ta quduqdan texnik suv, 6 ta quduqdan artezian suvi olinmoqda.

Manbalar 

 

Xoʻjaobod tumani
Oʻzbekiston neft konlari
Janubiy rodeziya

Janubiy rodeziya (Souther Rhodesia) — 19-asrning 80-y.lari — 1980 yilda Buyuk Britaniyaning Jan. Afrikadagi mustamlakasi (1953—63 yillarda Buyuk Britaniya tomonidan tuzilgan Rodeziya va Nyasalend federatsiyasi tarkibida). 1965 y. ozchilikni tashkil etgan yevropaliklar hukumati tomonidan eʼlon qilingan J. R. mustaqilligi rasmiy tan olinmadi.

Manbalar 

 

Tarixiy davlatlar
Janubiy Sandvich orollari

Janubiy sandvich orollari - Atlantika okeanining janubiy qismidagi vulkan orollari, Antarktikada. 8 ta yirik va bir necha mayda orol va qoyalardan iborat. Maydoni 300 km. Yer yuzasi togʻlik (balandligi 1372 m gacha), vulkan jinslaridan tuzilgan (bazalt, tuf va boshqalar), qor va muz bilan koplangan. Soʻnmagan vulkanlar bor. Har xil qush, tyulen koʻp. Qirgʻoq yaqinidagi suvlarda kitlar uchraydi. Doimiy aholisi yoʻq. 1775-yil ingliz dengizchi sayyohi J. Kuk ekspeditsiyasi kashf qilgan.

Manbalar 

 

Arxipelaglar
Janubiy Surxon suv ombori

Janubiy Surxon suv ombori, Mirzaahmad Qoraboyev nomidagi Janubiy Surxon suv ombori — Oʻzbekistonda joylashgan yirik suv omborlaridan biri hisoblanadi. Suv ombori 1967-yildan oʻz faoliyatini boshlagan.

Tarixi 
Surxondaryo viloyati Qumqoʻrgʻon tumani hududida, Surxondaryoning oʻrta oqimida, Zarkamar va Xoʻjamulki toʻqayi oʻrnida 1958—1967-yillar oraligʻida bunyod etilgan. Daryo havzasining eng tor yerida toʻgʻon qurilgan.

Relyefi 
Janubiy Surxon suv omborining relyef shakli turfa xil. U dengiz sathidan 408 metr balandlikda joylashgan. Suv omborining oʻrnashgan hududida zilzilaning seysmik koʻrsatkichi yetti balllni tashkil qiladi.

Tuproq tarkibi 
Janubiy Surxon suv ombori qirgʻoqlaridagi tuproq tahlil qilinganda, uning tarkibida oʻrta qumoq va ogʻir qumoq tuproq shakllanganligi aniqlangan. Ayni shu turdagi tuproq suv erroziyasiga moyilligi aniq boʻlgan. Shu sababli ham, qisqa vaqt ichida suv ombori qirgʻoqlarida juda katta oʻpirilishlar va qirgʻoq chizigʻining katta miqdorda oʻzgarishga uchraganligi kuzatilgan. Shu bilan birgalikda, suv ombori qirgʻoqlarida gruntlarning yopishqoqligi yetarli darajada emasligi ham maʼlum boʻlgan.

Tuzilishi 
Suv omboridagi grunt toʻgʻon daryo suvini mavsumiy tartibga soladi. Uning uzunligi 20 km, eng keng qismidagi eni 6,2 km, oʻrtacha eni esa 2,96 km, eng chuqur joyi 27 metr, oʻrtacha chuqurligi esa 12 metrni tashkil etadi. Suv omborning toʻla suv sigʻimi 800 mln. m³, foydali suv sigʻimi 610 mln. m³ ga teng. Suv sathi yuzasi 65 km ni tashkil qiladi.

Suv omboriga bunyod etilgan toʻgʻonning uzunligi 5,2 km, balandligi 30 metrni tashkil etadi. Janubiy Surxon suv ombori daryoning qayiri va uch terrasasida joylashgan. Asosiy inshootlar tarkibiga tuproq toʻgʻon, ehtiyot tashlama va Sherobod magistral kanaliga suv beradigan oʻng qirgʻoq suv chiqargich (suv sarfi 150 m3/s) kiradi. Suv ombori Sherobod choʻlidagi 71 mingga yerni oʻzlashtirish hamda ilgaridan sugʻoriladigan 52 mingga yerning suv taʼminotini yaxshilash imkonini berdi. Suv omborida koʻpgina baliq turlari urchitib koʻpaytiriladi va ovlanadi. Baliq mahsulotlarini yetishtirish maxsus shartnoma va ruhsatnoma asnosida amalga oshiriladi.

Janubiy Surxon suv ombori viloyat hududini toʻliq suv yetkazib bera olmaganligi sababli ham, Toʻpalang suv ombori barpo etilgan.

Nomlanishi 
1969-yilda Janubiy Surxon suv ombori qurilishga rahbarlik qilgan Mirzaahmad Qoraboyev (1931—1969-yillar) nomi berilgan.

Toʻyinishi 
Janubiy Surxon suv ombori 2019-yilning bahorida yomgʻir miqdorining koʻp boʻlganligi bois suvga toʻlgan.

Holati 
Janubiy Surxon suv ombori boʻyida bugungi kunda turistik obyekt barpo etilgan.

Ammo atropogen omili (oʻz davrida inshootning yetarlicha darajada mustahkam qurilmaganligi va yomon joylashuv) va tabiiy omillar (toʻlqinlarning toʻgʻonga urilishi, kuchli shamol) sababli inshoot avariya holatiga kelib qolgan.

Manbalar 

 

Suv omborlari
Oʻzbekiston suv omborlari
Surxondaryo viloyati geografiyasi
Janubiy toj

Janubiy toj (lotincha ) — osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Qavs, Aqrab, Qurbongoh va Teleskop yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻzbekiston hududida yezda koʻrinadi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Janubiy uchburchak

Janubiy uchburchak (lotincha ) — osmonning Jan. yarim sharidagi kichik yulduzlar turkumi. Belgisi . Burchak chizigʻi, Sirkul, Jannat Qushi va Qurbongoh yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzlari 2—3 kattalikda. Oʻzbekiston xududida koʻrinmaydi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Janubiy qutb

Janubiy qutb - Yer aylanishining faraz qilinadigan oʻqi, Janubiy yarim sharda yer yuzasi bilan kesishgan nuqta. Janubiy qutb Antarktidaning Tinch okean qirgʻogʻiga yaqin qismida 280 m balandlikda joylashgan. Bu yerda muzning qalinligi 2810 m ga yetadi. Yer yuzasidagi har qanday nuqta Janubiy qutbga nisbatan joylashgan boʻlib, har doim shimoliy yoʻnalishda boʻladi. Janubiy qutb atrofida iqlim juda ham sovuq, muttasil shamol va izgʻirin, boʻron boʻlib turadi. Havoning oʻrtacha temperaturasi 1957—61 yillarda —48,6°, eng past temperatura —78,9° boʻlgan. Qutb kuni qariyb 179 sutka davom etadi (23-sentabr dan 20—21-martgacha). R. Amundsen boshchiligidagi norveg ekspeditsiyasi 1911-yil 14-dekabrda birinchi boʻlib Janubiy qutbga yetib borgan.

Yana qarang 

 Geografik qutblar
 Shimoliy qutb

Manbalar
Japarkoʻl

Japarkoʻl — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanidagi qurib qolgan koʻl. Amudaryo deltasidagi Taxtaqayir ovulidan 5 km jan.da, botqoqlashgan toʻqayzorlar orasida joylashgan. Suvga toʻlgan 50—60y.larda mayd. 1,42 km, oʻrtacha chuq. qariyb 1 m boʻlgan, qamish, qoʻgʻa va b. suv oʻsimliklari bilan qoplangan. Amudaryoning yon tarmoqlaridan toshgan suvlar va qisman sizot suvlar hisobiga toʻyingan. Oʻsha paytlarda ham koʻl toʻlin suv davrida kattalashib, toshqin tugagach, sayozlashib kichraya borgan. J.da har xil baliq va suv parrandalari boʻlgan, ondatra boqilgan va ovlangan.

Manbalar 

Moʻynoq tumani
Navruz Japaqov

Navruz Japaqov (1914.16.5 — Taxtakoʻpir tumani — 1975.13.3) — qoraqalpoq shoiri va adabiyotshunosi. Oʻzbekistonda (1974) va Qoraqalpogʻistonda (1964) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Filologiya fanlari doktori (1967).

Mehnat faoliyati 
Koʻp yillar yuqori rahbarlik idoralarida ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti (1961—1967) va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimi N. Dovqorayev nomidagi tarix, til va adabiyot institutida (1967—1975) katta ilmiy xodim.

Ijodiy faoliyati 
Ilk sheʼrlar toʻplami — „Quyosh“ (1940). Navoiyga bagʻishlangan „Shoir soʻzi“ dostoni (1949, J. Oymurzayev bilan hamkorlikda), „Uzoqdagi yaylovlar“ (1955, X. Seitov bilan hamkorlikda), „Suvchi“ (1958) dostonlarida qoraqalpoq xalqining turmushi va yaratuvchilik mehnati aks etgan. „Orol baliqchilari“ kinossenariysi (M. Melkumov bilan hamkorlikda) va adabiyotshunoslikka oid bir qancha asarlar muallifi („Qoraqalpoq adabiyotida realizm masalasiga doyr“, 1972; „Adabiyotimiz haqida oʻylar“, 1974 va b.).

Manbalar

Havolalar 
 https://centrasia.org/person2.php?&st=1184273056 
 http://www.knowbysight.info/ZhZZ/10796.asp 
 http://www.ziyouz.uz/ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1103:--1914&catid=64:karakalpak&Itemid=54

Adabiyotlar 
 Amu boʻylarida, T., 1956;
 Tiriklar bilan birga: Poema va sheʼrlar, T., 1962;
 Tanlamali shigarmalari, 3 tomlik, Nokis, 1978-80.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Jargon

Jargon ( safsata) — biror ijtimoiy guruhning oʻziga xos leksikasi, fonetikasi va grammatikasi bilan umum soʻzlashuv tili va mahalliy dialektlardan farq qiladigan tili. Jargon muayyan ijtimoiy muhitda yuzaga keladi va shular manfaatiga xizmat qiladi (maye, talabalar, harbiy xizmatchilar, turli kasb, mashgʻulot egalari orasidagi Jargon). Bunday Jargonlarni kuchli rivojlangan va aniq terminlarga ega biror kasb tili bilan aralashtirmaslik lozim. Jargon ham leksik, ham uslubiy jihatdan turli-tuman, tezda oʻzgaruvchan, barqaror boʻlmaydi. 

Masalan, yoshlar orasida "ketdim" oʻrnida "sirpandim", "pul" oʻrnida "soqqa", "dollar" oʻrnida "koʻki"; sanʼatkorlar orasida "xizmat uchun haq olmaslik" oʻrnida "tom suvoq", "pul" oʻrnida "yakan" va hokazo Jargonlar uchraydi. Jargon badiiy ijodda asar qahramoni xususiyati, tabiatini ochib berish uchun xizmat qiladi. 

Jargonlar turli tillarda soʻzlashuvchi xalqlar vakillarining bir-birlari bilan aloqa qilishida yoki turli xalq vakillari yigʻiladigan joylar (maye, chegara, portlar)da ham paydo boʻladi. Jargonlar qaysi ijtimoiy guruh orasida yuzaga kelgan boʻlsa, deyarli faqat shu guruh vakillari uchun tushunarli boʻladi, shu toifadagilarning vaziyat, sharoit taqozasiga koʻra boshqalardan yashirin tutiladigan maqsadlariga xizmat qiladi.

Manbalar
Jarib

Jarib (arab.) — yuza, hajm va ogʻirlik oʻlchov birligi; sharq mamlakatlarida, jumladan Markaziy Osiyoda 7-asrdan boshlab qoʻllangan. Yuza oʻlchov birligi, aynan tanobta tent: 1J.=1 tanob = 3600 kv. gaz.

Baʼzi adabiyotlarda J. 1 gaz = 66,5 sm boʻyicha aniqlangan, yaʼni 1J. = 1592 m2. J. ilk oʻrta acrda 1592 m2 (kichik jarib), 5837 m2 (katta jarib) boʻlgan. 15-asr dan boshlab 960 m2. Hoz. vaqtda Eronda 1J. rasman 1 gektarga teng boʻlsada, J.ning taxminan 400 m2 dan 1450 m2 gacha oʻzgarib turuvchi mahalliy turlari ham mavjud: jaribi shohiy 1200 m2 ga, jaribi rasmiy 760 m2 ga teng . Oʻrta Osiyoning huquqiy hujjatlarida J. bilan tanob bir xil yuza oʻlchovini ifoda etgan. Yer oʻlchovchi mansabdor jaribkash yoki jarib amin deb atalgan; ogʻirlik oʻlchov birligi: qiymati ishlatilish vaqti va joyiga qarab har xil boʻlgan. Madinada 7—9-asrda 22,825 kg , Eronning turli yerlarida 10-asrda 32,5 kg dan 108,3 kg (138 l) gacha, 14-asrda esa 1J. 100 kg boʻlgan; hajm oʻlchov birligi: qiymati ishlatilish joyiga qarab har xil boʻlgan. 7-asrda Madinada Umar xalifaligi davrida 1J. 3,245 kg bugʻdoy sigʻadigan 4,2125 l hajmga teng boʻlgan. Eron va Oʻrta Osiyoning turli yerlarida 1J. 100 kg bugʻdoy sigʻadigan 130 l hajmga teng boʻlgan (1J.=130 l).

Manbalar
Jarima

Jarima — 1) qonunda belgilangan hollarda undiriladigan mablagʻ. Jarima jinoiy jazo, maʼmuriy va jamoatchilik taʼsiri chorasi sifatida qoʻllanadi. Fuqarolik huquqida jarima shartnomani bajarmagan yoki uning bajarish muddatini oʻtkazib yuborgan korxona, tashkilot, muassasalarga, jinoyat huquqida jinoyatchiga (sud tomonidan asosiy yoki qoʻshimcha jazo sifatida), maʼmuriy huquqda jamoat tartibi, transportdan foydalanish, ov qilish va boshqa tartiblarni buzganlarga solinadi. Oʻzbekiston MJKga muvofiq, maʼmuriy huquqbuzarlik sodir etishda aybdor jismoniy va yuridik shaxsdan davlat hisobiga pul undiriladi. Fuqarolarga solinadigan jarimaning eng kam miqdori eng kam ish haqining 50 dan bir qismidan, mansabdor shaxslarga esa — 10 dan bir qismidan kam boʻlmasligi, eng koʻp miqdori eng kam ish haqining 5 baravaridan, mansabdor shaxslarga esa 10 baravaridan oshmasligi kerak (qonunda nazarda tutilgan ayrim hollarda baʼzi huquqbuzarliklar uchun jarima miqdori oshirilishi mumkin). Jarima mahalliy davlat hokimiyati organlari, qonun bilan vakolat berilgan boshqa organlar yoki mansabdor shaxslar tomonidan solinadi;

2) sportda — qoidani buzganlik uchun beriladigan jazo (maye, jarima toʻpi).

Manbalar
Jarra

Jarra — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; Sharq mamlakatlarida qoʻllangan. Qiymati ikki xil boʻlgan: a) 1J. = 12240 g = 12,240 kg; b) 1 kichik J. = 2040 g = 2,040 kg (Ibn Sinoning "Tib qonunlari"da).

Manbalar
Jarqoq neftgaz koni

Jarqoq neftgaz koni - Buxoro viloyatidagi Qorovulbozor sh. ning shimoli-sharqida joylashgan kon. Neft va gaz Jarqoq strukturasida toʻplangan. 1955-yilda burgʻi qudugʻi qazilgan. 1956-yilda quyi bur yotqiziqlarining 12-gorizontidan gaz olingan. Konning geologik tuzilishida paleozoy, yura, boʻr va paleogen yotqiziqlari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Jarqoq strukturasi Kogon tepaligining jan.-sharq qismida joylashgan, uz. 17 km, kengligi 7 km, bal. 100 m.

Struktura 3 gumbazdan iborat. Ularning oʻlchami minus 570 m izogipsi boʻyicha: shim. gumbaz 2,6 km x 0,7 km, bal. 10 m, markaziy gumbaz — 6,7 km x 3,3 km, bal. 50 m, jan. gumbaz 2,3 km x 1,0 km, bal. 20 m. 1955—57-yillarda konda 13 burgi qudugʻi kavlangan. Ularning bittasida neft, 6 tasida gaz, 1 tasida gaz bilan neft, 1 tasida suv bilan neft, 4 tasida suv bilan gaz, qolganlarida suv borligi aniqlangan.

12-, 13-, 15-gorizontda gaz, 13-, 15-va 15a-gorizontda neft va gaz bor. Kondagi gazning havoga nisbatan zichligi 0,580—0,612 kg/m3, karbonat angidridi 0,09—1,08%, azot va kamyob gazlar 0,24—0,5%, metan 94-96%, nefti yengil (0,823 g/sm3), oltingugurt miqdori 0,7%, parafin 1,42%, qatron 10%. Kondan neft va gaz olinadi.

Manbalar 

Qorovulbozor tumani
Oʻzbekiston gaz konlari
Oʻzbekiston neft konlari
Jaʼfar as-Sodiq

Jaʼfar as-Sodiq (toʻliq ismi Jaʼfar ibn Muhammad Abu Abdulloh)( 700-yil, Madina – 765-yil) — shialikdagi jaʼfariylik mazhabi asoschisi, shialarning 6-imomi, tobein, hazrat Alining nabirasi. „Sodiq“ laqabini toʻgʻri soʻz boʻlganligi uchun olgan.

Jaʼfar as-Sodiq shajarasi ota tomondan hazrat Aliga, ona tomondan hazrat Abu Bakr Siddiqqa borib taqaladi. Jaʼfar as-Sodiq siyosiy faoliyatda mutlaqo qatnashmagan, imomlikka daʼvogarlik ham qilmagan. U hokimiyat uchun qurolli kurash olib borishning dushmani edi, oʻz qarindoshlarining chiqishlarini (739–740-yillarda Zayd ibn Alining Kufada, 762-yil Muhammad an-Nafs az-Zakiyning Xijozda) qoralagan. Lekin diniy fanlar (hadislar, tafsir, fiqh)ni oʻrganishda oilaviy anʼanani davom ettirdi va „moʻtadil“ shialarning maʼnaviy rahbari boʻlib qoldi. U fiqh va ilohiyot masalalari muhokama qilinadigan majlislar tashkil etardi. Muhammad paygʻambar avlodlari (axli bayt)ning eng koʻzga koʻringan olimlaridan biriga aylanadi. Jaʼfar as-Sodiq din usullarini ishlab chiqqan, uning kimyoga oid bir necha risolalari boʻlgan. Hozirgi baʼzi musulmon ulamolari Jaʼfar as-Sodiq „arab ilmiy anʼanasining otasi“ degan fikr bildiradilar.

Manbalar

Havolalar 

Husayniylar
Jagʻ

Jagʻ — 1) hayvonlarda oziqni tutib turish va maydalash funksiyasini bajaradigan aʼzo. Boʻgʻimoyoqlilarda jagʻ funksiyasini shaklan oʻzgargan bosh oʻsimtalari: oyoqjagʻlar, mandibulalar, maksillalar, xemitseralar, pedipalpalar (oyoqpaypaslagichlar) bajaradi. 2) Jagʻogʻizli hayvonlar va odamda — yuz skeletining bir qismi. Jagʻ evolyusiya jarayonida dastlab baliqlarda hosil boʻlgan. Togʻayli baliqlarning togʻaydan iborat birlamchi jagʻi plakoid tangachalardan vujudga keladi. Suyakli balikdar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar hamda qushlarda yuqori va pastki jagʻning keyingi qismida ikkilamchi jagʻ hosil boʻladi. Suyakli baliqlardan boshlab yuqori jagʻ ikkilamchi hisoblanadi. Birlamchi yuqori jagʻ bosh skeletining tanglay qismiga siljiydi; sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilarda tishlarini yoʻqotadi. Ayrim hayvonlar jag' ida tishlar boʻlmaydi; ular oʻrniga muguz tumshuq hosil boʻladi (qushlar). Odamda yuz skeletidagi eng yirik suyak. Yuqori va pastki jagʻlarga boʻlinadi. Yuqori jagʻning alveolyar oʻsigʻida va pastki jag' tanasining tepa qirralarida tishlar turadigan katakchalar bor. Yuqori jag' (bir juft) murakkab tuzilgan burun, koʻz kosasi va ogʻiz boʻshliqlarini hosil qilishda faol qatnashadi. Uning tanasi va 4 ta oʻsigʻi bor, chakka osti va qanottanglay chuqurlarining tuzilishida ishtirok etib, yuzning hamma suyaklari bilan birlashadi.

Pastki jagʻ (toq) — juda qattiq va yoʻgʻon suyak. U chakka suyagi bilan boʻgʻim tuzib birlashadi, ogʻizni ochib-yumish va yon tomonga harakat shu boʻgʻimda bajariladi. Pastki jag' suyagi bagʻrida kanal boʻlib, undan tomir va nervlar oʻtadi. Yuqori jag' kasalliklaridan gaymorit, pastki jagʻda esa osteomiyelit va suyak sinishi koʻproq uchraydi (yana q. Tish).

Manbalar 

Zoologiya
Jagʻ-jagʻ

Jagʻ-jagʻ, oddiy jagʻ-jagʻ, achambiti () – karamdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. 6 ta turi maʼlum. Oʻzbekistonda 1 turi –  uchraydi. Tukli, baʼzan tuksiz poyasi oddiy yoki shoxlangan, boʻyi 10-50 sm. Toʻpbargdagi barglari bandli, oddiy, koʻpchiligi patsimon. Gullari mayda, siyrak shingilga toʻplangan. Tojbargi oq. Mevasi teskari yuraksimon uchburchak shaklli yoki ponasimon qoʻzoq. Bir oʻsimlik 70 minggacha yashovchan urugʻ beradi. Oʻsimlik erta bahorda una boshlaydi va kech kuzgacha rivojlanishi davom etadi. Maysalari yer betida toʻpbarg hosil qiladi. Jagʻ-jagʻ qor ostida qishlab, erta bahorda yana rivojlanishni davom ettiradi. Hamma yerda tarqalgan. Koʻpgina ekinzorlarda, begona oʻt sifatida oʻsadi. Shuningdek, yoʻl yoqalari, ariq boʻylarida oʻsadi.

Kurash choralari: kuzgi shudgor, ekishdan oldin tuproqqa ishlov berish, qator oralarini kultivatsiya qilish. Boronalashdan avval treflanning (4-6 kg/ga) suvli emulsiyasini purkash va tezda borona qilish. Shuningdek, kotoran (1,0-1,6 kg/ga), kotofor (0,8-1,3 kg/ga), prometrin (1,3-2,5 kg/ga) sepiladi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Yevropa dorivor oʻsimliklari
Osiyo dorivor o‘simliklari
Dorivor oʻsimliklar
Jahon pullari

Jahon pullari - umumiy universal toʻlov vositasi sifatida tan olingan, xalqaro miqyosda hamma uchun xarid vositasi, boyliklarning umumiy oʻlchov birligi, qiymatning xalqaro ifodasi boʻlgan pullar; jahon bozorida amal qiluvchi yuksak likvidli pullar. J. p. milliy pullardan barcha mamlakatlarning xalqaro muomalasida ishlatilishi bilan farq qiladi. J. p. qadimda xalqaro savdo paydo boʻlishi bilan vujudga kelgan. Dastlab J. p. vazifasini boy, davlatlararo savdoda faol qatnashadigan mamlakatning oltin va kumush tangalari, keyinchalik oltin quymalar, yombilar bajargan (ular tangalarga nisbatan katta vaznga ega boʻlib, savdo aylanmasi katta boʻlgan, bir yoʻla koʻp pul talab qilinadigan muomalada qoʻllangan). 20-asr ning 1-choragidan oltin pullar muomaladan chiqarilib, ular oʻrnini bir pul birligiga toʻgʻri keladigan sof oltin miqdori (g) bilan taʼminlangan qogʻoz pullar egalladi. Shu paytdan boshlab, iqtisodiyoti kuchli mamlakatlarning barqaror deb tan olingan qogʻoz pullari J. p. vazifasini oʻtay boshladi (Ikkinchi jahon urushidan soʻng J. p. vazifasini AQSH dollari oʻz zimmasiga oldi). 20-asrning 70-y.lariga kelib koʻpgina mamlakatlarda qogʻoz pul birliklarining oltin taʼminoti bekor qilindi. Lekin shunga qaramay qogʻoz J. p. doirasi kengaydi va ular qatoriga erkin almashtiriladigan ingliz funt sterlingi, Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Shveysariya franki qoʻshildi. Keyingi yillarda bu milliy pullar ichida raqobat kuchayib, dunyo miqyosida AQSH dollari va Yaponiya iyenasining mavqei koʻtarildi, natijada jahon bozori asosan ikki zona — AQSH dollari va Yaponiya iyenasi zonalariga ajraldi. 1999-yil 1 yanvarda Yevropa Ittifoqining 11 mamlakati uchun umumiy boʻlgan yangi pul — yevro davlatlararo hisob-kitoblarda muomalaga kiritildi (2002-yil 1 yanvardan Ye. banknotlari va tangalari muomalaga chiqarildi). Bundan koʻzlangan maqsad Yevropada AQSH dollarining tazyiqiga qarshi kurashish, uning hukmronligiga barham berishdir. J. p. sifatida yevro AQSH dollarining jiddiy raqobatchisi (1 AQSH dollari =1,13 yevro; 2002, fevral). Xalqaro iqtisodiy integratsiya kuchayishi bilan J. p.ning turlari qisqarib, uning vazifasini ozchilik valyuta bajaradi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

Manbalar
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) — xalqaro tibbiy tashkiloti boʻlib, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) ning ixtisoslashgan maxsus muassasasi hisoblanadi. 1945-yil fevralda BMT konferensiyasida Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotini tuzish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan edi. 1946-yilda sogʻliqni saqlash boʻyicha New Yorkda oʻtkazilgan Xalqaro konferensiyada BMTga aʼzo 26 ta mamlakat tashkilot ustavini ratifikatsiya qilgach, 7-aprel 1948-yilda Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti tuzildi. 

7-aprel kuni butun dunyoda sihat-salomatlik kuni sifatida nishonlanadi. Tashkilot oʻz oldiga "hamma xalqlarning iloji boricha sogʻ-salomat boʻlishiga erishish"ni maqsad qilib qoʻygan. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti kasalliklarga qarshi kurash olib boradi, ularni tugatish tadbirlarini koʻradi; atrof muhit muhofazasi, yuqumli va yuqumsiz (sil, venerik va parazitar kasalliklar, yurak tomir kasalliklari, xavfli oʻsmalar va boshqalar) ga qarshi kurash uchun xalqaro standartlar belgilash, dori moddalar sifati va qoʻshimcha taʼsiri hamda narkotik moddalar ustidan xalqaro nazorat oʻrnatish; tibbiyot fanining eng muhim masalalari (toksikologiya, farmakologiya, atrof muhit gigiyenasi va boshqalar) boʻyicha hamda sogʻliqni saqlash sohasidagi tadqiqotlarni koordinatsiyalash va ularni oʻtkazishga koʻmaklashish ham Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining vazifasi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti xalqaro karantin sohasida qator tadbirlarni amalga oshiradi: chechak, vabo va boshqa bilan kasallanish xollari toʻgʻrisida mamlakatlarga oʻz vaqtida xabar beradi.

Tashkilot tarkibiga 6 regional tashkilot kiradi. Ular har birining oʻz ijroiya organlari va regional byurolari bor. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining oliy organi — Jahon sogʻliqni saqlash assambleyasini mamlakatlar saylaydi, uning sessiyasi yil sayin chaqirib turiladi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining markaziy maʼmuriy organi — Sekretariatga (rasmiy idorasi Shveysariyaning Jenevada joylashgan) general direktor rahbarlik qiladi. Tashkilot mablagʻining asosiy manbai unga aʼzo boʻlgan davlatlardan tushadigan badal pulidir. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti jurnallar, byulletenlar, nomuntazam nashrlar chop etadi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining Oʻzbekistondagi vakolatxonasi Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi binosida faoliyat koʻrsatadi (1995-yildan).

Bosh direktorlari 
  Brock Chisholm
  Marcolino Gomes Candau
  Halfdan T. Mahler
  Hiroshi Nakajima
  Gro Harlem Brundtland
  Lee Jong-wook
  Anders Nordström（acting）
  Margaret Chan
  Ethiopia Tedros Adhanom

Manbalar

Havolalar 

 Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti rasmiy sayti

 
Sog‘liqni saqlash boshqaruvi
Jahongirnoma

"JAHONGIRNOMA", "Tuzuki Jahongiri" ("Jahongir tuzuklari") — Boburiylardan Jahongirshohning asari. "J." uslubi va tuzilishi jihatdan "Boburnoma"ga oʻxshash, fors tilida yozilgan. Asarda 17-asrning 1-choragida Hindistonda boʻlib oʻtgan siyosiy voqealar, Dekandagi xonliklarning boʻysundirilishi, Hindistonning tabiati, oʻsimlik va hayvonot dunyosi, shahar va oʻlkalarning iqtisodiy, madaniy hayoti, meʼmorligi, mashhur olim va shoirlari haqida qimmatli maʼlumotlar berilgan. Musavvir Abulhasan "J."ning birinchi nusxasiga muallifning rasmi va b. miniatyuralarni mohirona chizgan. "J."ga Jaxongirshohning sheʼriy misralari ham kiritilgan. Asarda saroy xayoti, hind xalqlarining urf-odati, hindmusulmon masalalari ustida ham birmuncha fikr yuritilgan. "J." Hindiston, Movarounnaxr va Eron oʻrtasidagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy munosabatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga boy manbadir.

Manbalar 

Boburiylar davlati haqidagi kitoblar
Jevachi

Jevachi, jibachi — sovutdor; oʻrta asrlarda sovut kiygan otliq va piyoda askar; har xil temir qurol egasi; qurol-aslaha saqlanadigan maxsus ombor — jevaxona mutasaddisi (boshqaruvchisi); harbiy yurish vaqtida podshoh va xonning sovut va ogʻir qurol-aslahalarini olib yuradigan kichik mansabdor — jibachigiri. Toshkentdagi qad. jevaxona oʻrni Eskijoʻva (jeva soʻzining buzib talaffuz etilishi) deb ataladi.

Manbalar 

 
Jevachi qadimda Xorazm va Buxoro hududlarida paydo boʻlgan.
Jez

Amerika Qoʻshma Shtatlari Jez, latun — asosan, mis bilan ruxdan (50% gacha) iborat qotishma. Jez olish qadimdan (mil. av.) maʼlum. Ilgari (18-asrgacha) misni pista koʻmir qoʻshilgan pyx rudasi bilan birga eritib Jez olishgan, 19-asrga kelib misni toʻgʻridan-toʻgʻri pyx bilan birga eritib ola boshlashgan. Tarkibida rux miqdori ortgan sari Jez rangi qizgʻishdan och sariq ranggacha oʻzgaradi. Koʻrkamligi, arzonligi, mexanik xossalari yaxshiligi uchun mis qotishmalari ichida Jez eng koʻp ishlatiladi.

Oddiy Jez — misning fakat rux bilan qotishmasi. Tarkibida 10% gacha rux boʻlgan Jez tompak, 1 0 - 2 0 % gacha rux ft/ boʻlgani yarim topak deb ataladi. Bularning zanglashga chidamliligi va plastikligi yuqori boʻlgani uchun ulardan radiator va kondensator quvurlari, list va lentalar tayyorlanadi. Tarkibida taxminan 30% rux boʻlgan Jez patron latuni deyiladi va sovuqlayin shtamplash, presslash yoʻli bilan undan turli buyumlar olinadi. Tarkibida 39% gacha rux boʻlgan Jez bir fazali (a), 39 dan 45% gacha rux boʻlgani ikki fazali (5) qotishmalardir.

Jez tarkibida rux miqdori kamaygan sari qotishmaning plastikligi ortib boradi. Eng plastik Jez a — latundir. Tarkibida 45% dan ortiq rux boʻlgan Jezlar juda qattiq va moʻrt boʻlganligidan texnikada ishlatilmaydi. Jezning xossalarini yanada yaxshilash uchun alyuminiy, qalayi, temir, marganets, nikel, kremniy, qoʻrgʻoshin va b. elementlar (hammasi boʻlib 10% gacha) qoʻshiladi. Shunda koʻp aralashmali (maxsus) Jez hosil boʻladi. Tarkibida chamasi 15% rux va 0,5% alyuminiy boʻlgan Jez tillarang boʻlgani uchun undan zargarlik va bezak buyumlari tayyorlanadi. Tarkibida 1,5% gacha qalayi boʻlgan Jez dengiz latuni deyilib, dengiz suviga chidamli boʻlgani uchun kemalarga ishlatiladi, 3% gacha qoʻrgʻoshin qoʻshilgan Jez (qarang Avtomat latuni) avtomobil va soatsozlikda qoʻllanadi.

Jez deformatsiyabop va quymabop xillarga boʻlinadi. Deformatsiyabop Jezdan quvurlar, list, tasma, chiviq va b. prokatlanadi, quymabop Jezdan esa armaturalar, antifriksion detallar, podshipnik vtulkalari va b. quyiladi. J. umumiy mashinasozlikda, asbobsozlikda, issiqlik texnikasi va b. sohalarda ishlatiladi.

Manbalar
Jelatina

Jelatina (lot. gelatus — muzlagan, sovigan) — hayvon terisi, payi va suyaklarini suvda qaynatish yoʻli bilan olinadigan oqsil moddalar aralashmasi. Bunda toʻqimalar tarkibiga kiradigan kollagen glyutinga aylanadi. Olingan eritma haydaladi, tindiriladi, iviq hosil boʻlguncha sovitiladi, soʻngra boʻlak-boʻlak qilib kesiladi va quritiladi. Tayyor holdagi quruq J. — taʼmsiz, hidsiz, shaffof, rangsiz yoki och sargʻish boʻladi; sovuq suvda va suyultirilgan kislotalarda shishadi. Qizdirilgan kolloid eritma soviganda iviqqa aylanadi. J. qandolatchilikda (marmelad va b. tayyorlashda), fotoplyonkalar, plastinkalar, fotoqogʻoz va karton tayyorlashda, gemofiliya kasalligini davolashda hamda meʼda, ichak va oʻpkadan qon ketishini toʻxtatishda (5—10% li eritmasi, maz va shamchalar tarkibida) ishlatiladi, shuningdek, mikrobiologiyada (oziqli muhit olishda) qoʻllanadi.

Manbalar
Jeleznovodsk

Jeleznovodsk - RF Stavropol oʻlkasidagi shahar (1917 y.dan), Kavkaz Mineral suvlari guruhiga kiruvchi balneo balchiq kurort. J. 600—630 m balandlikda joylashgan. Temir yoʻl shoxobchasi (6 km) orqali Beshtov stansiyasi bilan bogʻlangan. Aholisi 29,4 ming kishi (1992). 19-asr boshlaridan kurort sifatida tanila boshlagan. Yozi iliq, (iyulning oʻrtacha temperaturasi 2G), quruq, qishi moʻʼtadil yumshoq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 4°); yiliga oʻrtacha 605 mm yogʻin yogʻadi. Slavyanovsk va Smirnovsk karbonatli mineral buloqlari suvi ichiladi, qadoqlab joʻnatiladi, boshqa buloqlarning suvi vannaga beriladi. Ovqat hazm organlari, urologik va modda almashinuvi buzilishi kabi kasalliklar bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi. Tambukan koʻlidan shifobaxsh balchiq olinadi.

Manbalar
William James

William James (talaffuzi: Uilyam Jems) (1842.11.1, Nyu-York— 1910.26.8, Chokorua, NyuXempshir) – amerikalik faylasuf va psixolog. Garvard universiteti professor (1872— 1907). Materializmga qarshi „radikal empirizm“ namoyandasi va pragmatizm asoschisi. James erkin ijodiy shaxs hamda voqealikning koʻp shaklliligi (qarang Plyuralizm) gʻoyalarini ilgari surdi. Psixologiyada assotsiativ nazariya (qarang Assotsiatsiya)ga qarshi boʻldi. Asosiy asarlari: „Psixologiyaning ilmiy asoslari“ (1890), „Pragmatizm“ (1902), „Koinot plyuralistik nuqtai nazardan“ (1909), „Diniy tajribaning xilma-xilligi“ (1902).

Manbalar 

Faylasuflar
Faylasuflar haqidagi chala maqolalar