yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Aminoplastlar

Aminoplastlar, karbamid plastiklar – sintetik smolalar asosida tayyorlangan plastmassalar. Aminoplastlar formaldegid bilan aminoguruhli organik birikmalarning polikondensatlanishi natijasida hosil boʻladi. Aminoplastlar olishda to'ldiruvchi sifatida boshqa materiallar, masalan, yogʻoch qipigʻi, sellyuloza ishlatiladi. Aminoplastlarni har xil rangga boʻyash mumkin. Ulardan tayyorlangan buyumlar kuchsiz kislota va ishqorlar, surkov moylari, spirt, atseton, benzol, benzin, kerosin va boshqa erituvchilar ta’siriga chidamli, lekin kuchli kislota va ishqor ularni parchalaydi. Aminoplastlar elektr tokini oʻtkazmaydigan qoplovchi koshinlar tayyorlashda, turli buyumlarni yelimlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aminokislotalar
Aminospirtlar

Aminospirtlar, aminoalkogollar, alkanolaminlar, gidroksilaminlar – tarkibida amino va oksi guruhlari boʻlgan alifatik birikmalar. Kuchsiz asos xossalariga ega boʻlgan moysimon suyuqliklar. Sanoatda aminospirtlar enoksibirikmalarni ammiak yoki aminlar yordamida aminlash aminospirtlar etanolamin, kir yuvish vositalari – shampun va losonlar, emulgatorlar, kosmetik va dori preparatlar ishlab chiqarishda hamda kislotalarning gazlarini (masalan, SO2) yutuvchi modda sifatida qoʻllanadi. Baʼzi alkaloidlar, masalan, efedrin aminospirtlar boʻlib, uning tarkibiga muhim gormon – adrenalin kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Kimyoviy moddalar
Aminofenollar

Aminofenollar, aminogidroksibenzollar, gidroksianilinlar – organik birikmalar. aminofenollar mfoter birikmalar boʻlib, kislota va ishqorlar bilan reaksiyaga kirishib, tuz hosil qiladi. Uch xil izomeri bor. o-aminofenollar, suyuqlanish temperaturasi 174°, m-aminofenollar, suyuqlanish temperaturasi 123° va p-aminofenollar, suyuqlanish temperaturasi 186°. Orto- va paraizomerlar havoda oksidlanib jigarrang tusga kiradi, metaizomer esa barqarorroqdir. Aminofenollar nitrofenol yoki nitrofenollarni qaytarish yoʻli bilan olinadi. Aminofenollar olgingugurtli boʻyoqlar va azoboʻyoqlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Bundan tashqari, p-aminofenollar ularning hosilalari, masalan, metol, amidol fotografiyada ishlatiladi. p- va o-aminofenollar moʻyna hamda jun mahsulotlarini, o-aminofenollarning N-metil hosilasi esa sochni jigarrangga boʻyashda qoʻllanadi. m-aminofenollar p-aminosalitsilat kislota ishlab chiqarishda oraliq mahsulot hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Aminoqandlar

Aminoqandlar, aminodezoksiqandlar — molekulasidagi bir yoki bir necha gidroksil guruhlar (aldozalardagi yarimatsetil yoki ketozalardagi yarimketaldan tashqari) oʻrniga almashingan yoki almashinmagan aminoguruhlar kiritilgan monosaharidlar. Aminoqandlar qaytaruvchilar boʻlib, qandlarga xos reaksiyalarga kirishadi, lekin asoslar xossalarini namoyon qiladi. Ular tabiatda keng tarqalgan, hayvonlar, oʻsimliklar va mikroorganizmlarning murakkab oqsillari, lipidlar, polisaharidlar, glyukozalar va boshqa tarkibida uchraydi, koʻpgina gormonlar, antibiotiklar va boshqa biologik muhim moddalar tarkibiga kiradi. Aminoqandlardan glyukozamin va galaktozaminlar keng tarqalgan. Koʻp aminoqandlar sintetik usulda olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aminokislotalar
Amir

Amir ( – amr qiluvchi, boshliq, hokim) – lashkarboshi, hokim, bek. Arab xalifaligining dastlabki xalifalari va umaviylar davrida alohida qoʻshin qoʻmondonlari amir deb atalib, ular odatda zabt etilgan viloyatlarga noib etib tayinlanganlar. Xalifalarga Umar ibn al-Xattobdan boshlab „Amir al-moʻminin“ („Moʻminlar Amiri“) unvoni berilgan. Abbosiylar davrida amir odatda xalifalarning oliy hukmdor ekanligini tan olgan hokimlar, shuningdek xalifalikka nomigagina qaram boʻlgan sobiq noiblar (agʻlabiylar, tuluniylar, tohiriylar) yoxud qurol kuchi bilan oʻzlari davlat barpo etgan mustaqil hokimlar (safforiylar, taznaviylar, buvayhiylar); ularni 10-asrda sultonlar deb ham atay boshlashgan 10-asr oxiri – 11-asr boshida amir deb turli tabaqaga mansub hokimlar va lashkarboshilar (ayyubiylar, mamluklar davlatlari va boshqalarda) atalgan. Oʻrta asrlarda Movarounnahr xonliklarida Amir ul-umaro, Amiri shikor mansablari mavjud boʻlgan. Oltin Oʻrda, soʻngra Movarounnahr va Eronda moʻgʻullar istilosidan soʻng amir deb uluslar boshliqlari atalgan (bek yoki noʻyon maʼnosida). Bu unvonni Amir Temur ham olgan temuriylar sulolasiga man-sub shahzodalar Amirzoda (amir oʻgʻli) deb atalib, mirzo uning qisqartirilgan shaklidir. 18-asr oxiridan eʼtiboran Buxoro xonligi hukmdorlari oʻzlarini amir deb atay boshlaganlar. Safaviylar Eronida amir viloyat hokimlari (odatda qabila boshliqlari, xonlar va sultonlar), Afgʻonistonda amir unvonini barakzoylar sulolasi hukmdorlari Doʻstmuhammadxondan boshlab olganlar. 20-asrda monarxik arab davlatlarida (masalan, Saudiya Arabistonida) amir hukmron sulolaning valiahd shahzodalari.

Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarx

 Monarxiya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Unvonlar
Amir Abdulloh

Amir Abdulloh (17-asr) — tarixchi olim Amir Abdulloh ashtarxoniy shahzodalardan Iskandar sultonning topshirigʻi bilan (419) "Jome at-tavorix"ning bir qismi boʻlgan „Tarixi Gʻozoniy“ asarini fors tilidan turkiy tilga tarjima qilgan. Tarjima jarayonida asarni qisqartirib, buning hisobiga oʻzbek xonlaridan Abulxayrxon, uning avlodlari tarixi va Muhammad Shayboniyxon hukmronligining ilk davri tarixini qoʻshgan. Asar olimni ragʻbatlantirgan sulton nomi bilan „Iskandarnoma“deb nomlangan. Kitobning bir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tarixchilar
Amir Ali Akbar Samarqandiy

Amir Ali Akbar Samarqandiy, Qutbul Aqtob (16-asr) – oʻzbek sozanda-bastakori. „Ilmi odob“, „Ilmi axloq“ singari asarlar muallifi, juda koʻp savt va naqshlarni bastalagan. Murabbiy sifatida esa u Mahzumzodai Xorazmiy, Mavlono Darvish Boʻzgala, Mir Xokiy, Mavlono Pirmuhammad Kulol, Ustod Toʻlak Noyi, Ustod Abdusattor Qonuniy, Ustod Arabiy Navoiy, Maxdumzoda Kotib singari taniqli sozandalarni tarbiyalab yetishtirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amirzoda maqbarasi

Amirzoda maqbarasi – Samarqanddagi Shohizinda maqbaralaridan biri (14-asr). Maqbara, dafn etilgan shaxsning ismi maʼ-lum boʻlmasada, shartli ravishda Amirzoda maqbarasi deb ataladi. Maqbara peshtoqidagi hoshiyalar orasidagi yozuvda Amirzodaning oʻlgan yiligina (1386) koʻrsatilgan. Maqbaraning asosi toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (10x9,2 m). Poygum-baz sakkiz qirrali, gumbazi qobirgʻali. Peshtoqni murakkab islimiy va girih naqshlaridan iborat sirkor parchin va arab yozuvlari bezaydi. Maqbaraning ichi oʻziga xos hashamatli va shinam. Devorlari ganch bilan suvalgan, tokcha, gumbaz osti-dagi ravoqchalar bezagi sodda.

Tavsifi 
Uzoq yillardan beri bu yerda dafn etilgan shaxsning kimligi maʼlum emas. Ammo „Zafarnoma“da Amir Temurning jiyani deb atalgan bir amirzoda haqida maʼlumotlar bor. Anʼanaga koʻra maqbaraga uning nomi berilgan. Maqbaraga yetti kishi dafn etilgan. Ular Amirzoda va unga tegishli aslzodalar deb taxmin qilinadi. Maqbara devorida Amirzodaning faqat vafot etgan, 1386-yil (hijriy 786) saqlanib qolgan. Maqbaraga zeb berishda koshinkorlik yuqori darajada amalga oshirilgan. Unda guldor, sirkor sopol asosiy oʻrinni egallaydi.

Meʼmorchiligi 

Amirzoda maqbarasi Amir Husayn maqbarasi roʻparasida joylashgan. Tuzilishi jihatdan, boshqa maqbaralarga xos tarzda gumbazli qilib ishlangan. Arxitektura nuqtai nazaridan maqbara Shodi-Mulk oqo maqbarasi shaklini takrorlaydi.

Maqbaraning oʻlchamlari:

Tashqi tomoni – 10×9,2 m

Ichki qismi – 7,5×7,5 m

Balandligi – 13,5 m

Inshootning qoplamasida asosiy oʻrinni turli naqshli koʻp rangli mayolika egallaydi.

Inshoot devorlari boʻylab koʻk fonda oq harflar bilan yozilgan yozuv mavjud boʻlib, ulardan faqat bir qismi saqlanib qolgan.

Bagʻishlov yozuvi oʻng ustundan boshlanadi, oʻrta qismi yoʻqolgan. Chap ustunda tugaydi. Yozuvning qolgan qismi quyidagicha:

1953-yilda maqbaraning gʻarbiy jabhasida poydevorini oʻrganish ishlari oʻtkazilgan. Natijada bu maqbara oʻrnida ziyoratgoh binosi boʻlganligi aniqlangan. Inshootning ichki qismi ham oʻziga xos uslubda bezatilgan. Taʼmirlash ishlari natijasida binoning fusunkorligi yanada ortgan.

Galereya

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Samarqand maqbaralari
Amiri lashkar

Amiri lashkar – temuriylar, shayboniylar hamda Turkiston xonliklarida keng tarqalgan eng yuqori harbiy unvon, bosh qoʻmondon. Masalan, Qoʻqon xonligida Amiri lashkar lavozimi yirik harbiy harakatlar davrida mavjud boʻlib, unga odatda mingboshi, otaliq yoxud shahzodalar belgilangan (qarang Amir ul-umaro).

Manbalar
Amiriy (shoir)

Amiriy, Yusuf Amiriy (15-asr, Hirot) — Temuriylar davri turkiy shoiri.

Boysunqur Mirzo himoyasida yashagan. Turkiy va forsiyda ijod qilgan. Alisher Navoiy „turk erdi va turkcha sheʼri yaxshi voqe boʻlibtur“ („Majolis un-nafois“) deb yozsa, Davlatshoh Samarqandiy „Shohrux davrida katta shuhrat qozondi“ („Taz-kirat ush-shuaro“) deb taʼriflaydi. A.ning turkiydagi bir devoni hamda „Dahnoma“, „Chogʻir va Bang munozarasi“ asarlari yetib kelgan. Forsiydagi asarlaridan 2 baytgina maʼlum: biri „Majolis un-nafois“, ikkinchisi Yaqiniyning „Oʻq va yoy munozarasi“da saqlangan. Devoniga kirgan sheʼrlarida shoir hayot haqida chuqur falsafiy fikr yuritadi, ishq-muhabbatni ulugʻlaydi („Ey koʻza…“, „Telbaman“, „Ey koʻngul“ va boshqalar). „Chogʻir va Bang munozarasi“ bilan munozara janri imkoniyatlarini boyitdi. Ubayd Zakoniy taʼsirida yozilgan bu asarda amaldorlarning salbiy axloqiy-maʼnaviy qiyofalari, hislatlari hajv qilinadi, adovat, johillik, oʻzaro qirgʻin urushlar qoralanadi. A. „Dahnoma“ (1429) asari bilan noma janrini rivojlantirdi. Bu devon nusxasi Turkiyada, „Dahnoma“, „Chogʻir va Bang …“ nusxalari Britaniya muzeyida, fotonusxalari Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik va Qoʻlyozmalar institutlarida saqlanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Oʻzbek adabiyoti, 4 jildli, 1-jild, T., 1959; Rustamov E., Oʻzbekskaya poeziya v pervoy pol. 15 v., M., 1963
 Oʻzbek adabiyoti tarixi, 5 jildli, 1-jild, T., 1977; Abdulvohidova M., Oʻzbek adabiyo-tida munozara, T., 1984

Shoirlar
Turkiy shoirlar
Amirkon

Amirkon – charm turi mol yoki qoʻy terisidan oshlab, pishirib, yuziga qora lok surtib tayyorlangan mayin, yaltiroqcharm (qarang Koʻnchilik, Koʻn).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Husan Amirqulov

Husan Amirqulov (1940.18.2, Qashqadaryo viloyati, Boyterak qishlogʻi) — Oʻzbekiston xalq artisti (1997). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgach (1963), Surxondaryo (1963-66), Sirdaryo (1966-74), Jizzax (1974-79) teatrlarida ishlagan, 1979-yildan Qashqadaryo teatrida. Asosiy rollari: Gʻani („Aldangan qiz“), Murod („Parvona“), Ferdinand („Makr va muhabbat“), Alisher Navoiy („Alisher Navoiy“), Aldar koʻsa („Addar koʻsa“), Moʻmin („Oltin devor“), Saʼdiyev („Oʻn uchinchi rais“), Abulfayzxon („Abulfayzxon“), Amir Temur („Amir Temur“) va boshqa Amirqulov yaratgan obrazlari oʻzining toʻlaqonliligi, ijroda davr nafasini mohirona yetkaza olishi, tarixiy asarlarda yaratgan oʻziga xos, boy sahna chizgilari bilan ajralib turadi. Xalqaro Ahmad Yassaviy mukofoti laureati (1993).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1940-yilda tugʻilganlar
18-fevralda tugʻilganlar
Qashqadaryoda tugʻilganlar
Amichi Jovanni Battista

AMICHI (Amici) Jovanni Battista (1786-yil 25-mart, Modena – 1863-yil 10-aprel, Florensiya) – italiyalik botanik va optik. Protoplazma harakatini (harasimon suv oʻtlari hujayrasida), barg ogʻizchalari tuzilishi va funksiyasini birinchi boʻlib tavsif etgan, chang naychasi va „murtak pufakchasi“ (tuxumhujayra)ni kuzatib, chang naychasining urugʻlanishdagi ahamiyatini tushuntirib bergan. Amichi mikroskopi takomillashtirilib, immersiya, yaʼni tekshirilayotgan narsa bilan mikroskop obyektivi oraligʻiga suyuqlik tomizish usulini ishlab chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

1786-yilda tugʻilganlar
25-martda tugʻilganlar
Amlok yerlar

Amlok yerlar – Buxoro xonligila yer egaligi shakllaridan biri. Koʻp mehnat talab qiladigan sugʻorish ishlarining hukumat tomonidan tashkil etilishi va dehqonlarning unga qaram qilib qoʻyilishi orqasida yuzaga kelgan. Amlok yerlar amir ixtiyorida boʻlib, unga ekin ekkan dehqonlar hukumatga xiroj va boshqa soliqlar toʻlagan.

Manbalar
Amma zirasi

Amma zirasi (arab, az-zira al-amma) — qadimgi uzunlik oʻlchovi; qiymati 54,04 sm ga teng boʻlgan. Asosan musul-mon mamlakatlarida qoʻllangan.

Manbalar
Ammoniy

Ammoniy – erkin holda olinmagan anorganik radikal. Formulasi (NH4)2SO4. Faqat eritmada mavjud boʻladi. Ammiak kislotalar bilan reaksiyaga kirishganda ammoniy tuzlari hosil boʻladi. Birikmalar tarkibida ion holida uchraydi va bir valentli metall vazifasini bajaradi. Masalan, ammoniy gidroksid, ammoniy xlorid va hokazo ammoniy gidroksid kuchsiz ishqoriy xossaga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kimyoviy moddalar
Ammoniy karbonat

Ammoniy karbonat – karbonat kislotaning ammoniyli tuzi. Rangsiz kristall modda. Juda beqaror, uy temperaturasidayoq oʻzidan ammiakni ajratib chiqarib gidrokarbonatga aylanadi, 58° gacha qizdirilganda ammiak, karbonat angidrid va suvga parchalanadi. Ammoniy karbonat toʻqimachilikda, tibbiyotda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy moddalar
Ammoniy nitrat

Ammoniy nitrat, ammiakli selitra – rangsiz, kristall modda, gigroskopik. Zichligi 820 kg/m³. Suyuqlanish temperaturasi 169,6 °C, suvda yaxshi eriydi, bunda issiqlik yutiladi (1 g tuz 1 g suvda eriganda temperatura 15dan −10 °C gacha pasayadi). Ammoniy nitrat suyultirilgan nitrat kislotaga ammiak taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. MDH mamlakatlarida A, B va V markalari ishlab chiqariladi. A, B markasi sanoatda portlovchi moddalar (ammonitlar) tayyorlashda ishlatiladi. Ammoniy nitratning V markasi koʻproq tarqalgan, hosildorlikka kuchli taʼsir etuvchi oʻgʻit tarkibida 34% sof azot bor. Ekinlarni ekishdan oldin va oʻsish davrida yerga asosiy oʻgʻit sifatida solinadi, ayniqsa gʻoʻza parvarishida koʻp ishlatiladi. Ammoniy nitrat yuqori gigroskopik xususiyatga ega boʻlganligi sababli saqdash paytida nam tortib qotib qoladi. Shuning uchun u nam oʻtkazmaydigan qoplarda quruq binolarda saqlanishi kerak. Ammoniy nitratning nam yutishi va qotishini kamaytirish uchun unga turli xil moddalar qoʻshib, donador holda ishlab chiqariladi. Bu holdagi ammoniy nitrat yaxshi saqlanadi. Ammoniy nitrat oʻgʻiti Chirchiq, Fargʻona, Navoiy kimyo kombinatlarida ishlab chiqariladi (qarang Azotli oʻgʻitlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nitratlar
Kimyoviy moddalar
Ammoniy persulfat

Ammoniy persulfat, NH4OSO2-O-O-SO2ONH4 – rangsiz kristall modda, suvda yaxshi eriydi. Kuchli oksidlovchi. Sanoatda toʻyintirilgan ammoniy sulfat eritmasini elektroliz usulida anodda oksidlash yoʻli bilan olinadi. U vinil birikmalarini polimerlashda, dezinfeksiyalashda, oqartiruvchi modda sifatida, fotografiyada, organik moddalarni oksidlashda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy moddalar
Ammoniy sulfat

AMMONIY SULFAT (NH4)2SO4 – rangsiz kristall modda. Suvda yaxshi eriydi. 20°da 43,0% li eritma hosil qiladi. Ammoniy sulfat 2so4ning ammiakli suvda eruvchanligi yuqori boʻlganligi sababli undan qishloq xoʻjaligida suyuq azotli oʻgʻit sifatida keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy moddalar
Ammoniy fosfatlar

Ammoniy fosfatlar – ortofosfat kislota (N3RO4)ning bir, ikki va uch vodorodli ammoniy guruhi (NH4)ra almashgan tuzlari. Ammoniy digidrofosfat NH4H2PO4 – rangsiz, barqaror modda: 0°da 100 g suvda 25 g eriydi. Ammoniy gidrofosfat (NH4)2HPO4 – beqaror modda, 70°da ammiak bilan ammoniy gidrofosfatga parchalana boshlaydi, suvda yaxshi eriydi. Ammoniy fosfat (NH4)3PO4 – beqaror modda, 20° dayoq ammiak ajratib parchalanadi. Ammoniy fosfatlar fosfat kislotani ammiak bilan neytrallash natijasida olinadi. Ammoniy digidrofosfat oʻgʻit (qarang Ammofos) sifatida, ammoniy gidrofosfat esa oziq-ovqat achitqilari sifatida va metallarni fosfatlash maqsadida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy moddalar
Ammoniy xlorid

Ammoniy xlorid, novshadil, NH4C1 – rangsiz kristall modda; suvda yaxshi eriydi, havoda oʻzgarmaydi, qizdirilganda (180°) suyuqlanmay, bugʻlanib ketadi. Ammoniy xlorid gazlamalarga gul bosishda, boʻyoq ishlab chiqarishda, metallarni kavsharlashda va quruq galvanik elementlar tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy reaksiyalar
Ammoniylashuv

Ammoniylashuv, ammonifikatsiya (ammoniy va lot. facio – qilaman) – azotli organik moddalarning ammiak ajratib parchalanish jarayoni. Tuproqda azotli moddalarning koʻpchiligi (99%) oʻsimliklar oʻzlashtira olmaydigan (gumus, organik oʻgʻitlar, oʻsimliklar qoldiqlari, hayvonot va mikroorganizmlar qoldiqlari) holda boʻladi. Ammoniylashuv jarayoni natijasida ular oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan holga keladi. Oqsil moddalar tuproqda chirituvchi bakteriyalar, shuningdek aktinomitsetlar va mogʻor zamburugʻlar taʼsirida parchalanib, ammiak hosil qiladi. Ammiak ammoniylashuv davrida paydo boʻlgan oddiy kislotalar bilan birga reaksiyaga kirishib, ammoniyning suvda oson eriydigan tuzlarini hosil qiladi. Ammoniyning bunday shakldagi turlarini oʻsimliklar oson oʻzlashtiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kimyoviy reaksiyalar
Ammonitlar

Ammonitlar — ammoniy nitrat, qattiq yoqilgʻi va portlovchi qoʻshimchalar aralashmasidan iborat portlovchi modda. Ammonitlar bir necha xil boʻladi — ammonallar, ammotollar, dinamonnlar va boshqa ammonitlar portlovchi modda sifatida ishlatiladi. Shuningdek mina, bomba, oʻqdorilar tayyorlashda qoʻllanadi.

Manbalar
Ammonitlar (molyuskalar turkumi)

Ammonitlar (Ammonoidea) – bosh-oyoqli mollyuskalar turkumi. Devon davrida paydo boʻlib, trias hamda yura davrlarida keng tarqalgan. Boʻr davrining oxirida qirilib ketgan. Ammonitlar tanasi diametri 1 m gacha boʻlgan yassi spiral koʻp kamerali chigʻanoq ichiga joylashgan. Chigʻanogʻining birinchi kamerasida hayvon tanasi joylashgan, boshqa kameralari havo bilan toʻlgan boʻlib, yumshoq oʻsimta – ingichka naycha orqali tutashgan. Halok boʻlgan ammonitlarning chigʻanogʻi vaqt oʻtishi bilan choʻkindi jinslar bilan toʻlib, toshga aylangan. Uning toshga aylangan shakli hozirgacha saqlanib qolgan. Ammonitlar, asosan, dengizda yashagan, shuning uchun ular qoldiqlari topilgan joy dengiz boʻlganidan darak beradi. Jumladan, Oʻzbekistonning janubiy qismida oʻrta va yuqori yura davrida katta dengiz havzasi boʻlgan. Ammonitlarni oʻrganish geologiyada katta ahamiyatga ega. Ammonitlarning tarqalishiga qarab yerning ustki qobigʻi yaruslarga boʻlinadi va qatlamlarning yoshi aniqlanadi. Masalan, Janubiy Oʻzbekiston va Turkmanistonning geologik yoshi ammonitlar yordamida aniqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik turlar
Ammonoliz

Ammonoliz – gidrolizga oʻxshash reaksiya (ammiak taʼsirida parchalanish). Murakkab efirlarga ammiak taʼsir ettirib amidlar olish ammonolizga misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kimyoviy reaksiyalar
Amneziya

Amneziya (yun. a – inkor qoʻshimchasi va mneme – xotira, es) – xotiraning buzilishi; boʻlib oʻtgan voqea va kechinmalarni eslay olmaslik yoki chala eslash. Bosh miyaning shikastlanishi, tutqanoq, qattiq ruhiy iztirob va boshqa sabab boʻladi; amneziyaning quyidagi turlari farq qilinadi: anterograd amneziya – odamning ruhiy kasallikka uchragandan keyingi hodisalarni esda saqlay olmasligi; avjlanuvchi amneziya – xotirada hech narsa kirmasligi; retrograd amneziya – odamning kasal boʻlishidan ilgarigi oʻtgan hodisalarni unutishi; fiksatsion amneziya – ayni vaqtdagi, shuningdek yaqin kunlarda boʻlib oʻtgan hodisalarni xotirada saqlay olmaslik va hokazo.

Hozirgi kunda Amneziyani zamonaviy koʻrinishi boʻlmish „Raqamli amneziya“ (yana bir nomi GOOGLE effekti) ham mavjud. Ushbu amneziya quyidagicha tavsiflanadi.

Kutubxona yoki inson xotirasida saqlangan hamma narsa endi qoʻlimizdagi gadjet, smartfonda mavjud. Biz GOOGLEdan maʼlumot qidirib topamiz uni idrok qilamiz, lekin aqlimiz diqqatni jamlab va uni eslab qolish shart emas deb oʻylaydi, chunki bu maʼlumot har doim Googleda bor. Aynan shu narsani psixologiyada raqamli amneziya yoki GOOGLE effekti deyiladi. Psixodiagnostika kanalidan olindi

Manbalar 
Psixodiagnostika

Kasalliklar
Amnion

Amnion (yunoncha. atshop), qogʻonoq – kisak umurtqalilar (sudralib yuruvchilar, qushlar, sut emizuvchilar) murtak pardalaridan biri. Amnionning boʻlishi yoki boʻlmasligiga qarab umurtqalilar 2 guruhga, amniotlar (yuksak umurtqalilar) va anamniyalar (tuban umurtqalilar)ga boʻlinadi. Amnion bir qancha umurtqasizlar (hasharotlar, chayonlar, nemertinlar)da ham boʻladi.

Manbalar 

  

Biologik turlar
Hayvonlar
Amniotalar

Amniotalar (Amniota) – embrioni atrofida murtak parda, shu jumladan amnion hosil qiladigan yuksak umurtqalilar. Amniotalarga sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar kiradi. Embrionining quruqlikka qoʻyiladigan tuxumi ichida yoki ona organizmida rivojlanishi bilan amniotalar anamniyalar (toʻgarakogʻizlilar, baliqlar, suvda va quruklikda yashovchilar)dan farq qiladi.

Manbalar 

  

Biologik turlar
Amoko

"Amoko" (Amoco) – AQShdagi neft kompaniyasi. 1889-yilda tashkil topgan. 1985-yilgacha „Standart oil company (Indiana)“ deb atalgan. Savdo hajmi 21,2 mlrd. dollar, sof daromadi 2,1 mlrd. dollar, yiliga 40 mln. t neft qazib oladi (shundan 45% AQSH dan). 44,1 mln. t neftni qayta ishlaydi.

Manbalar 

Neft sanoati
Amorg va Sparetra

"Amorg va Sparetra" – Shakpardagi vatanparvarlik va qahramonlik qissasi (taxminan mil. av. 6-asr oʻrtalarida) yaratilgan. Shaklar shohi Amorg va uning rafiqasi Sparetra sarguzashtlari hikoya qilinadi. Eron hukmdori Kir shaklar eliga bostirib kirib, Amorgni asir oladi. Bundan xabar topgan Sparetra barcha shaklarni qoʻl ostiga bir-lashtiradi. Uning qoʻshinida uch ming erkak va koʻplab jangovar ayollar ham boʻlgan. Sparetra qoʻshini jangda Kir lashkarlarini yenggach, asirlar ayirbosh qilinadi va Amorg tutqunlikdan ozod etiladi. Qissa ezgulikning gʻalabasi, yovuzlikning mahv etilishi bilan yakunlangan. Unda qaqramonlik gʻoyasi muhabbat va sadoqat gʻoyalari bilan chatishib ketgan. „Amorg va Sparetra“ning syujeti va ohangi ertak va dostonlarnikiga oʻxshash boʻlsada, mazmuni tarixiy voqealar asosida yaratilgan. „Amorg va Sparetra“ning mazmuni yunon tarixchilari Ktesiy va boshqalarning asarlari orqali bizgacha yetib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy asarlar

 

Tarixiy kitoblar
Amoriylar

Amoriylar, amurru – Qadimgi Arabistondan chiqqan somiy qabilalar. Mil.av. 24-16-asrlarda Suriya dashtlarida yashagan. Amoriylar miloddan avvalgi 2024-yil elamiylar bilan birgalikda Oʻrning III sulolasi davlatini tor-mor keltirib, miloddan avvalgi 1894-yil Bobilni bosib olib tarixda muhim oʻrin tutgan podsholikka asos solgan. Keyinchalik Ikki daryo oraligʻi, Suriya, Falastinning mahalliy aholisi bilan aralashib ketgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikdan amoriylar yerlari Suriya deb atala boshlagan.

Manbalar 

Qabilalar
Amortizator

Amortizator ( – kuchsizlantirish, yumshatish) – mashinalar (avtomobil, samolyot va boshqalar) va inshootlardagi titrashlar hamda zarbiy kuchlardan himoya qilish uchun zarblarni yumshatuvchi qurilma. Amortizatorlarning mexanik (prujinalar, torsionlar, rezinalar), gidravlik, pnevmatik xillari bor. Mashinalarda ressoralar, buferlar, qurilish konstruksiyalarida poydevor toʻshamalari va boshqa ham amortizatorlar jumlasiga kiradi.

Yana qarang 

 Ressora

Manbalar 

Mexanizmlar
Amortizatsiya

Amortizatsiya (lot. „amortisatio“ – qoplash), asosiy kapital (fondlar) amortizatsiyasi – asosiy kapital (mashina, mexanizmlar, jihozlar, binolar, inshootlar)ning ekspluatatsiya jarayonida eskirishi va ayni paytda ular qiymatining muayyan davr davomida ishlab chiqarilayotgan tayyor mahsulotlarga oʻtib borishi. Asosiy vositalar moddiy, jismonan va maʼnaviy eskiradi. Moddiy eskirish mehnat vositalaridan foydalanish jadalligi va uning korxonada ishlatilgan muddatlari bilan belgilanadi. Maʼnaviy eskirish texnika taraqqiyoti natijasida mehnat vositalarining arzonlashuvi hamda iqtisodiy jihatdan mukammal boʻlgan yangi mehnat vositalarining yaratilishi va joriy qilinishi bilan bogʻliq. Amortizatsiya meʼyori asosiy fondlar turiga, xizmat qilish muddatlariga koʻra tabaqalashtiriladi. Amortizatsiya qiymati mahsulotning ishlab chiqarish tannarxiga kiritib boriladi. Mahsulot sotilgach, bu qiymat amortizatsiya ajratmalari koʻrinishida eskirgan jihozlar oʻrniga yangisini sotib olish uchun zarur boʻlgan mablagʻlar summasi tarzida jamgʻariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Iqtisodiy atamalar
Amortizatsiya ajratmalari

AMORTIZATSIYA AJRATMALARI – mahsulot tannarxiga kiritiladigan asosiy fondlar amortizatsiyasi summasi; asosiy fondlarni qisman tiklash (kapital taʼmir va yangilash) va toʻliq tiklash (renovatsiya) fondlarini yaratishga xizmat qiladi. Amortizatsiya ajratmalari meʼyorlari asosiy fondlar qiymatiga proporsional holda hisoblanishi, yaʼni taxminan foydalanish muddatiga tekis taqsimlanishi yoki kamayib boruvchi balans usulida – jadallashtirilgan tartibda hisoblanishi mumkin. Jadallashtirilgan tartibda foydalanishning birinchi yilida amortizatsiya meʼyori 2-marta oshiriladi, ikkinchi yili qoldiq qiymatining 20% va shu tarzda ajratmalar nazarda tutiladi. Natijada asosiy fondlar qiymatining qismi ular xizmat muddatining yarmidayoq amortizatsiyalanadi. Amortizatsiya meʼyorlarining pasaytirilishi asosiy fondlarning yangilanishini sekinlashtiradi, oshirilgan meʼyorlar mahsulot tannarxini qimmatlashtiradi. Shu sababli Amortizatsiya ajratmalari normativlari davlat tomonidan tartibga solinadi. Amortizatsiya ajratmalari taʼminlashi kerak boʻlgan asosiy shart asosiy fondlar eskirishini toʻliq qoplash va ularni takror yaratishni taʼminlashdir. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda davlat Amortizatsiya ajratmalari normativlarini belgilab, jadallashtirilgan amortizatsiya orqali tadbirkorlarga soliqqa tortiladigan foyda summasini kamaytirishga imkoniyat yaratib beradi. Ayni paytda asosiy fondlar qiymatini hisobdan chiqarishni tezlatish tadbirkorni asosiy fondlarning maʼnaviy eskirishi bilan bogʻliq ehtimoli boʻlgan zarar koʻrishdan saqlaydi, yangi texnika va texnologiyani tezroq joriy etishga ragʻbatlantiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Fond birjalari
Iqtisodiy atamalar
Amortizatsiya fondi

Amortizatsiya fondi – amortizatsiya ajratmalari hisobiga shakllanadigan maxsus fond (qarang Asosiy kapital).

Manbalar
Amorf tillar

Amorf tillar (yun. „amorphos“ – shaklsiz) – affikslar bilan soʻz yasalishi va soʻz oʻzgarishi boʻlmagan tillar. Soʻzlararo grammatik aloqa bitishuv yoki yordamchi soʻzlar vositasida yuzaga chiqadi. Amalda amorf tillar kamchilikni tashkil etadi, ammo barcha tillarda unga xos unsurlar uchraydi (mas, hind-yevropa, turkiy, fin-ugor va boshqalar). Amorf tillar ga eng yaqin tillar – xitoy, Vetnam, eve va boshqa Amorf tillarda mustaqil soʻzlar yordamchi soʻz vazifasida ham keladi. Masalan, xitoy tilida ge (arava), shong (ust) soʻzlari qoʻshilib – geshong (aravaning usti yoki arava ustida) hosil boʻladi. Bu xususiyat tibet-birma tillarida kuchli.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amorf holat

Amorf holat – moddaning kondensatlangan holati. Atom va molekulalar tartibsiz joylashganligi tufayli moddaning fizik xossalari izotrop (barcha yoʻnalishlarda bir xil) boʻlishi bilan ifodalanadi. Moddaning kristall holatidan farqli ravishda bunda qattiq Amorf holatdan suyuq holatga oʻtish asta-sekin yuz beradi. Bitum, qahrabo, smola – tabiiy Amorf holatda, oddiy shisha, eritilgan kvars, bakelit – sunʼiy holatda uchraydi. Kristallar aniq temperaturada eriydi. Amorf jismlarda esa qizdirish natijasida ularning yumshoqligi ortadi, qovushoqligi kamaya boradi. Oddiy shishalar uchun bunday holat 500-1000°da davom etadi. Gaz va suyuqlik holatlarini ham Amorf holatiga oʻxshatish mumkin.

Manbalar 

Holatlar
Ampel oʻsimliklar

Ampel oʻsimliklar (nem. „ampel“ – osma gultuvak) – gultuvaklarda oʻstiriladigan, poyasi osilib turadigan, gul va barglari chiroyli xona oʻsimliklari (salsabil, nastursiya, plyushch va boshqalar).

Manbalar
Ampelografiya

Ampelografiya, tokshunoslik (yun. „ampelos“ – uzum va grafiya) – tok turlari va navlarini oʻrganadigan fan. „A.“ terminini birinchi marta polyak tabiatshunosi F. Ya. Saks (1661) qoʻllagan. A.ning ilmiy asoslarini ispan olimi S. Klemente tavsiflab bergan (1806). A. umumiy va xususiy A.ga boʻlinadi. Umumiy A. tok navlari sistematikasi, tasnifi, kelib chiqishi va tarqalishi, shuningdek tadqiqotlar hamda qiyosiy A. usullarini oʻrganadi. Xususiy A. tok navining botanik taʼrifi, ularning agrobiologik va xoʻjalik nuqtai nazaridan texnologik taʼrifi hamda navlarni rayonlashtirish masalalari bilan shugʻullanadi. Tok navlarini tavsiflashda Xalqaro ampelografiya komissiyasi taʼsis etgan (Vena, 1873) yagona tizim qabul qilingan. A. tadqiqotlari ampelografik kolleksiyalarda, davlat nav sinash uchastkalari va uzumchilik xoʻjaliklarida, yovvoyi toklar boʻyicha esa ular oʻsadigan hududlarda oʻtkaziladi. Tadqiqotlar natijalari davriy nashr etiladigan kataloglar va „Ampelografiya“ ilmiy toʻplamlarida eʼlon qilinadi. Tok mevasi – uzumni baholashda qand miqdori, kimyoviy tar-kibi, yetilish davri, qaysi maqsadda foy-dalanish tomonlari hisobga olinadi. A. tadqiqotlari materiallari alohida kitob holida nashr etiladi, davriy nashrlarda yoritib boriladi, shuningdek Parijdagi Xalqaro uzumchilik va vinochilik byurosi nashr etadigan Xalqaro tok navlari registri (roʻyxati)da eʼlon qilinadi. A.ni rivojlantirishda ampelograf olimlardan M. A. Lazarevskiy, A. M. Negrul, P. X. Kiskin, Ye. A. Pa-nasevich, Ye. B. Ivanov, M. M. Mirzayev va boshqalarning hissasi katta. A. tok genofondini oʻrganish va uzumchilik boʻyicha maʼlumotlar bankini yaratishda katta ahamiyatga ega. A. asosida tokzorlardan yuqori hosil olishning ilmiy jihatdan asoslangan texnologiya tadbirlari ishlab chiqiladi, har bir viloyat tuproq-iqlim sharoitiga qarab tok navlari tanlanadi va tavsiya qilinadi. Mas, Samarqand viloyati, asosan, mayizbop uzum yetishtirishga ixtisoslashgan. Oʻzbekistonda tokning 100dan ortiq mahalliy va chetdan keltirilgan navlari oʻstirilmoqda. Keyingi 25-30 yil ichida seleksioner olimlar tanlash va chatishtirish yoʻli bilan bir qancha yangi tok navlarini yaratdilar (Rizamat, Soyaki, Oʻzbekiston muskati va boshqalar).Mahmud Mirzayev, Rixsivoy Joʻrayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik tizimlar
Ampeloterapiya

Ampeloterapiya (yun. „ampelos“ – uzum va terapiya), uzum bilan davolash – uzum yoki uning sharbatini koʻp miqdorda isteʼmol qilib davolanish; parhez bilan davolash (diyetoterapiya) usuli. Suv va mineral tuz almashinuvini barqarorlashtirish uchun qoʻllanadi.

Manbalar
Amper

Amper – 1) SI tizimida elektr tok kuchi birligi A bilan belgilanadi. A. Amper sharafiga qoʻyilgan. 2) SI tizimida magnit yurituvchi kuch birligi (zeki nomi-amper-oʻram). SGSE birligi.

SI asosiy birliklar

Manbalar
Amper teoremasi

Amper teoremasi – berk (aylanma) chiziqli tok magnit maydonining tegishli magnit yaproqchasi (qoʻsh qatlam hosil qiluvchi magnit dipollar) maydoniga ekvivalent ekanligini ifodalaydigan teorema. 1820-yilda A. Amper tomonidan tavsiflangan.

Manbalar
Ampère qoidasi

Ampère qoidasi, chap qoʻl qoidasi – magnit maydoniga kiritilgan oʻtkazgichdan tok oʻtganda unga taʼsir etuvchi mexanik kuch yoʻnalishini aniqlaydigan qoida. Agar chap qoʻlni magnit maydon kuchlanganligi kaftga tomon yoʻnaladigan qilib, ochilgan toʻrt barmoqni tok yoʻnalishi boʻyicha tutilsa, u holda bosh barmoq oʻtkazgichga taʼsir etuvchi kuch yoʻnalishini koʻrsatadi.

Manbalar 

Fizika
Ampervoltvattmetr

Ampervoltvattmetr – tok kuchi, kuchlanish va quvvatni oʻlchaydigan universal asbob. Vazifasi chulgʻamlarda tokning oʻzaro taʼsiriga asoslangan. Tok kuchini oʻlchashda ampervoltvattmetrning birlamchi chulgʻami zanjirga ketma-ket ulangan tok transformatorining ikkilamchi chulgʻamiga ketma-ket ulanadi; kuchlanishni oʻlchashda chulgʻamlar bir-biriga ketma-ket, zanjirga esa parallel ulanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amperometrik titrlash

Amperometrik titrlash – hajmiy analizning elektr-kimyoviy usullaridan biridir.

Bunda titrlashning oxirgi nuqtasi titrlash jarayonida eritmadan oʻtayotgan diffuzion tok kuchining oʻzgarishiga qarab aniqlanadi. Amperometrik titrlashda polyarografik indikator elektrodi sifatida simob tomchisi, shuningdek asl metallar (odatda platina) yoki uglerodli materiallar (grafit, shishauglerod va boshqalar)ning qattiq mikroelektrodlari qoʻllanadi. Amperometrik titrlashdan anorganik va organik moddalarni analiz qilishda hamda turli xil ilmiy tekshirishlarda choʻkmalarning eruvchanligi va kompleks birikmalarning turgʻunligini aniqlashda keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Amper-oʻramlar

Amper-oʻramlar — 1) tok oʻtayotgan gʻaltak oʻramlari sonining amper (A)larda ifodalangan tok kuchi kattaligiga koʻpaytmasi. Gʻaltakda hosil boʻlgan magnit maydoni kuchlanganligi tokning amper o'ramlar soniga bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ampir

Ampir (frans. „empire“ – „imperiya“) – meʼmorlik va bezak sanʼatida XIX asr boshlarida vujudga kelgan hamda klassitsizm rivojini nihoyasiga yetkazgan uslubdir. Shakllarning mahobatligiga, bezaklarning jozibadorligiga (nishon, naqshlarda) erishildi. Qadimgi Rim, Yunoniston va Misr badiiy merosiga tayangan holda, yangi mavzular bilan rivojlantirishda davlat va harbiylar qudratining ramzi boʻlib xizmat qildi. Ampir uslubi birinchi marta Fransiyaning Napoleon I imperiyasi davrida shakllandi (masalan, Parijda hozirgi de Goll maydonidagi Zafar toqi, 1806-1837; meʼmori J. F. Shalgren). Unda Napoleon harbiy diktaturasiga suyangan burjua doiralarining gʻoyalari va estetik qarashlari ifoda ettirilgan. Oʻzbekistonda S.Polupanov, A.Sidorov, V. Arxangelskiy, A. Shchusev, M. Bulatov, A. Boboxonov kabi meʼmorlar ijodida (masalan, Toshkent shahridagi Navoiy teatri, 1940 va boshqalar) Ampir uslubi oʻz ifodasini topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplidin

Amplidin (lot. „amplisico“ – „kuchaytiraman“ va yun. „dumanis“ – „kuch“), elektr mashina kuchaytirgichi – birlamchi chulgʻamga beriladigan signal quvvatini birlamchi dvigatel energiyasi hisobiga kuchaytiruvchi elektr mashina (oʻzgarmas tok generatori). Uygʻotish zanjirida quvvatning kichik (Vt ulushida) oʻzgarishi tok zanjiridagi quvvatning ancha (bir necha kVt) oʻzgarishiga olib keladi. Amplidin oʻzgarmas va oʻzgaruvchan tok generatorining kuchlanishini rostlashda, avtomatik boshqarish va rostlash tizimlarida keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplitron

Amplitron (ing. „ampliﬁer“ – „kuchaytirgich“) – oʻta yuqori chastotali toʻlqinlarni keng polosali kuchaytiradigan elektr vakuumli asbob. Magnetron va M-turdagi asbob birikmasidan iborat. M-turdagi asbob yuguruvchi toʻlqin lampasi boʻlib, unda elektronlar kesishuvchi elektr va magnit maydonlarida harakatlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplituda

Amplituda ( – kattalik, miqdor) – muayyan qonunga muvofiq tebranayotgan kattalikning nol qiymatidan eng katta og'ishi. Masalan, mayatnikning muvozanat holatdan og'ishi, oʻzgaruvchan elektr tokida tok kuchi va elektr kuchlanishi qiymatlarining og'ishi va hokazo. Boshqacha aytganda, amplituda tebranish qulochini ifodalaydi. Tebranayotgan kattalik yarim tebranish davrida bir marta eng yuqori qiymatga erishadi. Garmonik tebranishlarda amplituda oʻzgarmaydi: u doimiy bir xil qiymatga ega boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplitudaviy analizator

Amplitudaviy analizator – elektr impulelar amplitudalarining taqsimlanish qonuniyatini topish uchun ishlatiladigan qurilma. Amplitudaviy analizator yordamida, odatda, tasodifiy impuls jarayoni amplitudasining shu amplituda oraligʻida paydo boʻlgan impulslar soni boʻyicha taqsimlanishi tahlil qilinadi. Amplitudaviy analizator eksperemental fizikada har xil nurlanish zarrachalari energiyasining taqsimlanishini tahlil qilishda, uz-luksiz tasodifiy jarayonni tekshirishda, radiolokatsiya va radioaloqada signallarning murakkab shaklini tahlil qilishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplitudaviy diskriminator

Amplitudaviy diskriminator – amplitudasi maʼlum (boʻsagʻa) qiymatdan oshgan elektr signallarni avtomatik tarzda ajratib oluvchi qurilma. Amplitudaviy diskriminatordan teleboshqarishda foydali signalni shovqindan ajratib olishda, amplitudaviy analizatorax yordamida tasodifiy jarayonlarni tekshirishda keng foydalaniladi. Masalan, amplitudaviy diskriminator yadro nurlanishining integral energetik spektrini olishda foydali signalni xalal beruvchi shovqinlardan ajratishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Amplituda

Qurilmalar
Amplituda-chastota harakteristikasi

Amplituda-chastota xarakteristikasi – elektr zanjiri orqali signallar uzatish jarayonida sinusoidal tebranish amplitudasining uning chastotasiga bogʻlanishidir. Aloqa kanali, kuchaytirgich va elektr zanjirlarning ish sifatini koʻrsatuvchi muhim koʻrsatkich hisoblanadi. Amplituda-chastota harakteristikasi koʻpincha qisqacha qilib chastota harakteristikasi deyiladi. Amplituda-chastota harakteristikasi grafik koʻrinishida quyidagicha boʻladi: ordinata oʻqiga amplituda, abssissa oʻqiga chastota joylashtiriladi. Elektrotexnika, radio-elektronika va texnikaning boshqa sohalarida amplituda-chastota harakteristikasi boʻyicha turli parametrlar aniqlanadi. Bu parametrlarga qarab asbob, qurilmalarning ishlashi toʻgʻrisida xulosa chiqarish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ampula

Ampula (lotincha ampulla – shisha idish) – 1) nay shaklidagi turli aʼzolarning pufakka oʻxshash kengaygan qismi. Masalan, umurtqali hayvonlarda toʻgʻri ichakning kengaygan qismi; 2) teri ostiga, muskul orasiga, venaga yuboriladigan suyuq dorilarni, shuningdek zardob, vaksina va biopreparatlarni steril holda saqlash uchun kavsharlab berkitiladigan shisha idish; 3) qadimgi rimliklarda – suyuqlik saqlanadigan xum yoki shisha idish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amri maʼruf

Amri maʼruf (arab.; toʻliq shakli „amri maʼruf, nahiy munkar“ – „yaxshilikka buyurish, yomonlikdan qaytarish“) – islom dinidagi marosim. Musulmonlar bir-birlarini haq yoʻlga, yaxshilik va goʻzal axloqqa chaqirishi Alloh tarafidan farz qilingan, chunki doʻstona, begʻaraz nasihat, xususan, amalda oʻzi oʻrnak boʻlgan holda boshqalarni tarbiyalash juda katta taʼsirga ega. Kishi oʻz oilasini, farzandlarini diniy e’tiqod, halollik va pok axloqda tarbiyalashi ham Amri maʼruf sifatida farzi ayn hisoblanadi. Alloh musulmonlar bir-birlarini toʻgʻri yoʻlga daʼvat etib, insoniylikka nomunosib, nojoʻya ishlardan qaytarishlarini (nahiy munkar) zaruriy farzlardan qilgan. Hadislarning birida „Agar sizlar bir-biringizni yaxshilikka buyurib, yomonliklardan qaytarib turishlik vazifasini tark etadigan boʻlsangiz, Alloh taolo sizlarga shunday balo va ofatlarni yuboradiki, bu hamma uchun fojia boʻladi“, deb rivoyat qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Islom
Shariat
Mazhablar
Chala maqolalar
Amritsar qirgʻini

Amritsar qirgʻini – Hindistonda ingliz mustamlaka hukumatining terror siyosatiga qarshi norozilik yuzasidan 1919-yil 13-aprelda Amritsar shahrida oʻtkazilgan namoyish qatnashchilarining oʻqqa tutilishi. Namoyish boshlanishi bilan maydonga general Dayer qoʻmondonligidagi harbiy 445 otryad va ikki bronevik kelib, qurolsiz aholiga qarata oʻqochgan, natijada 1000 ga yaqin kishi oʻlgan va taxminan 2000 kishi yarador boʻlgan. Bunga Hindiston xalqlari milliy ozodlik harakatini yanada kuchaytirish bilan javob berdilar. Harakat Panjobdan boshlab butun Hindistonga ham tarqaldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amu tongi

"Amu tongi" — Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengashi va Respublika Vazirlar Kengashining o‘zbekcha gazetasi hisoblanadi. 1992-yildan boshlab nashr qilina  boshlagan. Haftada bir marotaba chop etiladigan bu gazetada siyosiy, ijtimoiy, madaniy, ma’rifiy hamda ma’naviyatga oid yangiliklarni o`z ichiga oladi. Miqdori esa 2000 lar atrofida (1999).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gazetalar
Amu-Buxoro mashina kanali

Amu-Buxoro mashina kanali — Buxoro viloyatidagi sugʻorish kanali. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻidan, Chorjoʻy sh. (Turkmaniston)dan 12 km yuqorida boshlanadi. Qizilqumdan oʻtib Buxoro vohasiga suv beradi. 1-navbati 1965 yilda, 2-navbati 1976 yilda qurilgan. Umumiy uz. 400 km. Suvni maksimal koʻtarish balandligi 111m, maksimal suv oʻtkazish imkoniyati 270 m³/s Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 1-navbati ishga tushirilgach, Buxoro viloyatida boshqa manbalardan sugʻorib kelingan 136,5 ming ga yerni Amudaryo suvi bilan sugʻorish mumkin boʻldi, Amudaryo havzasidagi 377 ming ga yerning suv bilan taʼminlanishini yaxshilash, 23,8 ming ga yangi yerlarni sugorish imkoni tugildi. Magistral kanalda 65 gidrotexnika inshooti, 11 nasos stansiyasi (jumladan suvni 54 m balandlikka koʻtarib beradigan, har birining quvvati 12,5 ming kVt boʻlgan 10 nasos agregatli Hamza-2 nasos stansiyasi) bor. Amu-Buxoro mashina kanali k.ning nasos stansiyalari, ularning umumiy joylanishi, ayrim nasos agregatlarning quv-vati, shuningdek nasoslarning avtomatika va telemexanika vositalari bilan jihozlanishi jihatidan mamlakat irrigatsiya tajribasida noyob hisoblanadi. Birinchi mar-446ta Buxoro viloyatida nasos stansiyasining old kamerasida belgilangan suv sathini doimo bir xilda saqlab turadigan avtomatik tamba (zatvor) qoʻllandi. 152-kmda uch yoʻnalishda suv taqsimlagich qurildi: chapda — Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 1-navbati uchun (suv sarfi 60,3 m³/s), oʻngda — Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 2-navbati uchun (suv sarfi 95,8 m³/s) va oʻrtada rostlagich -Toʻdakoʻl shoʻrini yuvish hamda kelajakda uni toʻldirish uchun suv beradi. Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 2-navbati tugaydigan 191-kmda Qiziltepa nasos stansiyasi qurildi. U Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 2-navbatidan Zarafshon daryosiga suv uzatadigan ikkinchi pogona hisoblanadi. Qiziltepa nasos stansiyasining yuqori befida suv sathini taʼminlash uchun Toʻdakoʻl botigʻiga suv tashlaydigan inshoot qurilgan. Amu-Buxoro mashina kanali k. 2-navbatining ishga tushirilishi 15,5 ming ga yangi yerlarni oʻzlashtirish, Amudaryo suvi bilan Buxoro, Samarqand, Navoiy viloyatlaridagi 77 ming ga sugʻoriladigan yerlarning suv taʼmino-tini yaxshilash imkonini yaratdi. Sharif Hamdamov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻrta Osiyo

Buxoro viloyati
Kanallar
Oʻzbekiston suv kanallari
Amudaryo xazinasi

Amudaryo xazinasi yoki Oʻkuz xazinasi – miloddan avvalgi IV-II asrlarga oid zargarlik buyumlari majmuasi. 1877-yil Vaxsh va Panj daryolarining Amudaryoga quyilish joyi bo`lgan Taxtiqubod kechuvi yaqinida topilgan. 179 ta oltin va 7 ta kumush buyumlar hamda oʻsha davrlarda zarb qilingan 1500 ta kumush va chaqa (asosan miloddan avvalgi IV asr oxiri – II asr boshlari) tangalardan iborat. Oltin zeb-ziynatlar, bilaguzuk, uzuk, zirak, marjon, boʻyintumor, toʻqa va muhrlar hamda odam, kiyik, echki, gʻoz, baliq va boshqa jonivorlarning quyma oltin haykalchalari, shuningdek, oltindan yasalgan ot-aravacha, jomchalar ham bor. Buyumlarni turli davr ustalari ishlagan boʻlib, ahamoniylar, mahalliy yunon-baqtriya va saklar madaniyatiga mansub. Oltin va kumush tangalarda makedoniyalik Iskandar, salavkiylar hamda Yunon-Baqtriya davlati hukmdorlari Diodot va Yevtidemlar nomlari zarb qilingan. Ular Afgʻoniston va Hindiston orqali Londondagi Britaniya muzeyiga (1897) olib ketilgan. Buyumlardagi naqshlar va quyma haykalchalar skiflarning „Podsho maqbaralari“dan topilgan oltin va kumush buyumlaridagi jangchi va hayvon tasvirlariga oʻxshab ketadi. Bu Gerodotnit „saklar Qora dengiz boʻylarida yashovchi skiflar bilan yaqin“ degan maʼlumotini tasdiqlaydi. Amudaryo xazinasi Kichik Osiyo, Eron va Turonni qamrab olgan ulkan hududlarda miloddan avvalgi V-IIIasr larda yashagan xalqlarning ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va siyosiy hayoti bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan nodir yodgorlikdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Oʻrta Osiyo
Amu-Zang kanali

Amu-zang kanali, Amu-Zang mashina kanali- Surxondaryo viloya-tidagi sugʻorish kanali. Amudaryo oʻng qirgʻogʻidan, Surxondaryoning quyilish joyidan 16 km yuqoridan suv oladi. Amudaryo suvini Zang gidrouzeli yuqori bʼefiga koʻtarib beradi. 1973-yilda qurilgan. Uz. 56 km, suv oʻtkazish imko-niyati 20 m³/s. Suvni maksimal koʻta-rib berish bal. 77 m (ikki bosqichda). Kanal tarkibiga ikkita bir xil tipdagi nasos stansiyalari kiradi. Amu-Zang 1 nasos stansiyasi suvni daryodan 500 m uzunlikdagi taʼ-minlovchi kanal orqali oladi, koʻtarish balandligi 33 m, 16 nasos agregati oʻrnatilgan, umumiy quvvati 10 ming kVt; Amu-Zang 2 nasos stansiyasining suvni koʻtarib berish balandligi 44 m, kuvvati 12,8 ming kVt. A-Amu-Zang kanali ishga tushirilishi Surxondaryo viloyatining janubida Zang magistral kanalidan sugʻoriladigan 20 ming ga yerni Amudaryo suvi bilan sugʻorish imkoniyatini yaratdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Surxondaryo viloyati
Kanallar
Oʻzbekiston suv kanallari
Amu-Qorakoʻl kanali

Amu-qorakoʻl kanali — Buxoro viloyatidagi kanal. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida Yumalandi qirlari etagidan boshlanadi. 1963-yilda qurilgan. Uz. 55 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 48 m³/s Bu-xoro viloyatining Olot, Qorakoʻl tumanlaridagi 50 ming ga yaqin yerni sugʻoradi. Suv daryodan maxsus qazilgan 2,8 km uzunlikdagi kanal orqali bosh rostla-gich qurilgan joyga oqib keladi va nasos stansiyalari bilan koʻtarib beriladi. Kanal bosh rostlagichdan Olot nasos stansiyasigacha (36 km masofada) tubining eni 5-6 m boʻlgan qadimgi daryo oʻzanidan oʻtadi, Olot sh.ni kesib oʻtib, choʻlning qumli barxanlari orasidan davom etadi. Olot nasos stansiyasida suv 8,2 m. balandlikka koʻtarib beriladi. A.- Amu-Qorakoʻl kanali Qorakoʻl nasos stansiyasi bilan tugaydi (unga suv keladigan 16,2 km uzunlikdagi kanal sugʻoriladigan hududdan oʻtadi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Buxoro viloyati
Kanallar
Qorakoʻl tumani
Olot tumani
Oʻzbekiston suv kanallari
Amfibiya

"Amfibiya" ( — ikki xil hayot kechiruvchi) — 1) suvda va quruqlikda yura oladigan avtomobil; kuzovi suv oʻtkazmaydi, suvda suzganida eshkak vinti yoki suv otuvchi harakatlantirgichi uni yurgizadi; suv ruli yordamida boshqariladi; 2) yerdan va suvdan koʻtariladigan hamda yerga va suvga qoʻnadigan, gʻildirakli shassisi boʻlgan samolyot; 3) qorda, suvda, muzda harakatlanishi uchun changʻili kuzovi oʻrniga qayiqchangʻi oʻrnatilgan aerochana; 4) suvda va quruqlikda harakatlanadigan jangovar mashina (tank, bronetransporter va boshqalar).

Manbalar 

Avtomobillar
Amfiblastula

Amfiblastula (yunoncha: amphi -yaqinida, yonida va blastula) — ayrim ohakli bulutsimonlarnmt blastulaga oʻxshash lichinkasi. Amfiblastulaning animal va vegetativ qutblaridagi hujayralari bir-biridan keskin farq qiladi. Amfiblastula bulutsimonlar parenximasida rivojlanib, suv oʻtkazuvchi naychalar orqali tashqariga chiqadi, suv tubiga yopishib, yosh bulut — olintusni hosil qiladi (K Lichinka).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Parazitologiya