yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Eritrazma

Eritrazma (yun. — qizartiraman) — terining zamburugʻ kasalligi. Asosan, kattalarda, koʻproq erkaklarda uchraydi. Kasallikka koʻp terlash, havoning juda issiq va nam boʻlishi, shaxsiy gigiyena va terini toʻgʻri parvarish qilish qoidalarining buzilishi sabab boʻlishi mumkin. Badanning koʻp terlaydigan joylari — sonning ichki tomoni (yorgʻoqqa tegib turadigan qismi) da, qoʻltiqda, semiz ayollarning koʻkrak bezlari ostidagi va kindik atrofidagi teri burmalarida qoʻngʻirqizil rangda, har xil kattalikda, cheti qipiqlanib bir oz koʻtarilib turadigan dogʻlar paydo boʻladi, baʼzan bu dogʻlar oyoq panjasi orasida ham kuzatiladi. Dogʻlar atrofidagi sogʻ teridan rangi va aniq chegarasi bilan ajralib guradi. Ular asta-sekin kattalashadi va bir-biriga qoʻshilib, terining xiylagina joyini egallab oladi, borabora koʻkimtir qoʻngʻir tusga kiradi. Kasallangan soha qichishadi, usti doim namlanib turadi, baʼzan qoʻlansa hid keladi, teri bir oz dagʻallashadi. Davo bemorning umumiy ahvoliga qarab vrach koʻrsatmasiga binoan olib boriladi. Davolanmasa, yillab davom etishi mumkin. Eritrazma, ayniqsa, bahor va yoz paytlarida qoʻziydi. Eritrazma yuqmaydi. Kasallikning oldini olish shaxsiy gigiyenaga rioya qilish, koʻp terlamaslik, ich kiyimlarni tez-tez almashtirib turishdan iborat.
Eritrin

Eritrin (yunoncha: — qizil), kobalt gullari — arsenatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi So3[A804]8N20. Monoklin singoniyada kristallanadi. Rangi pushtiqizil; tarkibidagi M§, Sa, N1 miqdori oshishi bilan rangsizlanib oq ranggacha oʻzgarib boradi. Oʻta shaffof. Qattiqligi 1,5—2,5, zichligi 3—3,1 g/sm3. Moʻrt. Eritrin— kobalt va nikelkobaltli arsenidlarning va sulfoarsenidlarning nurash mahsuli. Oksidlanish jarayonida qora rangli kobaltning gidrooksidlari (geterogenit)ga aylanadi. Eritrin kobalt rudalarining darakchisi hisobanadi. Eritrin Uzbekistonda Toshqazgan grafit konida topilgan.

Minerallar
Alijon Erkayev

Alijon Erkayev (1933.10.10, Oltiariq tumani) – Oʻzbekiston xalq hofizi (2003). Toshkent chet tillar intini tugatgan (1956). Falsafa fanlari nomzodi (1969). Fargʻona pedogogika instituti (1957–60), Toshkent ped. instituti (1969–72)da oʻqituvchi, Toshkent madaniyat instituti dotsenti (1974-yildan), professor (2004). Xonandalik sanʼati sirlarini J.Sultonovsan oʻzlashtirgan. Yoshligidan havaskor musiqa toʻgaraklari qatnashchisi boʻlib, 1961-yildan radio va televideniyeda xonanda sifatida faoliyat koʻrsatadi. Shirali ovoz sohibi. E. Fargʻona–Toshkent musiqa anʼanalariga tayanib, xalqchil ijro yoʻllarini qoʻllaydi. Repertuaridan Fargʻona– Toshkent maqom yoʻllari ("Ushshoq", "Dugoh", "Chapandozi Gulyor", "Bayot" va boshqalar), mumtoz ashulalar ("Girya", "Fargʻona tong otguncha", "Aylansin" va boshqalar), zamonaviy bastakorlar asarlari ("Gʻazalim", N.Hasanov; "Dilbarim", T.Hasanov; "Mubtalo qilib", R.Tursunov va boshqalar) oʻrin olgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonotekasi, 2 gramplastinka ("Alijon Erkayev kuylaydi", 1969, 1976)ga yozilgan. E. Ogahiy, Atoiy, Habibiy, J.Jabbor sheʼrlariga ashulalar bastalagan ("Fargʻona", "Mening tilagim", "Bulbul" va boshqalar). 

 

1933-yilda tugʻilganlar
10-oktyabrda tugʻilganlar
Farg`onada tug`ilganlar
O`zbekiston xalq hofizlari
Falsafa fanlari nomzodlari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Joseph Erlanger

Erlanger Jozef (1874.5.1, San-Fransisko — 1965.5.12, Missuri shtati) — amerikalik fiziolog, elektrofiziologiya asoschilaridan. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Kaliforniya universitetini tugatgan (1895). Jons Xopkins universitetida (190006) ishlagan. Viskonsin shtati universiteti (1906—10), SentLuis (Missuri) Vashington universiteti fiziologiya boʻlimi boshligʻi va professor (1910—46). E. elektron ossillograf yordamida nerv hujayralari va tolalaridagi bioelektrik hodisalarni oʻrgangan, yuraktomir fiziologiyasi sohasiga munosib hissa qoʻshgan; "Yurak blokadasi" (miokard biror boʻlagining qoʻzgʻalishni oʻtkazish xususiyatining yomonlashuvi yoki toʻla yoʻqolishi) tabiatini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1944).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1874-yilda tugʻilganlar
1965-yilda vafot etganlar
5-yanvarda tugʻilganlar
5-dekabrda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Kenneth Arrow

Errou Kennet Jon (1921, NyuYork) — amerikalik iktisodchi, iqtisod doktori (1951). Chikago universitetida professor assistenti (1948-49), Stanford (1949-68) va Garvard (1968-74) universitetlarida professor AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi, Ekonometrika jamiyati va boshqalar tashkilotlar aʼzosi. E.ning tadqiqot doirasi nihoyatda keng boʻlib, uning asarlarida boshqarish nazariyasi, ilmiytexnika taraqqiyoti iqtisodiyoti va ayniqsa, iqtisodiyotda matematik usullarni qoʻllash bilan bogʻliq masalalar qoʻproq tahlil etiladi. E. Debryo bilan birgalikda umumiy iqtisodiy muvozanat modelini ishlab chiqqan (ErrouDebryo modeli). J.Xiksning individual kutilmalarga asoslangan nazariy konsepsiyasi E. va F.Xan tadqiqotlarida davom ettiriddi va takomillashtiridsi, keyinchalik shu asosda adaptiv va ratsional kutilmalar nazariyalari (R.Lukas) yaratildi. E. umumiy iqtisodiy muvozanat va farovonlik nazariyasiga muhim hissa qoʻshdi. Asosiy asarlari: „Zaxiralar va ishlab chiqarishning matematik nazariyasi boʻyicha tadqiqotlar“, 1958; „Ijtimoiy tanlov va yakka qadriyatlar“, 1951; „Xatarlar nazariyasi ocherklari“, 1970; „Raqobatning umumiy tahlili“ (hamkorlikda), 1971. Nobel mukofoti laureati (1972; J. R. Xiks bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
2017-yilda vafot etganlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Ersari

Ersari — yirik turkman qabilalaridan biri. Ersarining kelib chiqishi haqida maʼlumotlar juda ozdir. Manbalarga koʻra, Ersari qabilasi 14-asrda paydo boʻlgan. Rivoyatlarga qaraganda, qabila Ersari boy nomiga qoʻyilgan. Abulgʻoziy Bahodirxon maʼlumoticha, Ersarilar 16—17-asrlarda salor qabilasi tarkibida Bolxon togʻlari yaqinida va Uzboyda yashaganlar. 17-asrning 1-yarmida Ersarilarning katta bir qismi Xorazmga kelib oʻrnashgan. 17-asrning 70-yillarida Xorazmdagi siyosiy voqealar natijasida Ersarilar bir qancha turkman qabilalari bilan birga Amudaryoning oʻrta oqimida hozirgi Lebap (Chorjuy) viloyati, Sayot tumanidan boshlab Janubiy Afgʻoniston chegarasigacha boʻlgan hududlarga oʻrnashganlar. 18-asrning oxiri — 19-asrning boshlarida Ersarilarning bir qismi turkmanlarning sariq va taka qabilalari bilan Murgʻob vohasiga joylashgan. Ersarilar quyidagi yirik va kichik urugʻlarga boʻlingan: qora (quraysh, chekich, gagan, qozon, mamish, boy, islom, yaban), bekovul (sirli, ushakan, kultoq, lambe, yermi, togʻochi), uludepe (esonmetli, qoracha, surx, oq teri, qizil oyoq, etbosh, chortoq, mesir, qorabagʻish, aji, gaburdi, surxi, qurama), gunesh (qorasoqol, sulaymon, umar, chokir, koʻzoʻlcha, qurama). 1924-yil maʼlumotlariga qaraganda, Oʻzbekistonda Ersarilar Buxoro, Qarshi, Sherobod vohalarida ham yashashgan. Ersarilar turkman xalqi tarkibiga singib ketgan.

 

Turkman qabilalari
Ersted

Ersted — SGSM birliklar tizimidagi magnit maydon kuchlanganligi birligi. E. bilan ifodalanadi. X.K. Ersted sharafiga qoʻyilgan. 1 E vakuumdagi magnit induksiyasi 1 gauss (Gs) boʻlgan magnit maydon kuchlanganligiga teng.  

Ersted-Oersted 

CGS birliklar tizimidagi qo'shimcha magnit maydon birligi H

CGS va SI tizimlari o'rtasidagi farq

CGS tizimida h-maydon birligi Ersted, b ‑ maydon birligi esa gaussdir . Si tizimida har bir metr uchun amper birligi (A / m), ga teng Nyuton / weber, H maydoni uchun ishlatiladi va Tesla birligi b maydoni uchun ishlatiladi.

Tarix

Birlik IEC tomonidan 1930 yilda sharafiga tashkil etilgan Daniya fizik Xans Kristian Oersted . Ersted magnetizm va elektr toki o'rtasidagi bog'liqlikni aniqladi, bu yerda o'tkazuvchan mis tayoq tomonidan yaratilgan magnit maydon ma'ruza namoyishi paytida magnitlangan ignani burib yubordi.

Ta'rif

Oersted dekan sifatida aniqlanadi qutb . Ersted si birliklarida ifodalangan metr uchun 1000 / 4π (≈79,5774715) amperni tashkil qiladi .

1 A o'tadigan simning har bir metriga 79,58 burilish bilan o'ralgan uzun solenoid ichidagi H-maydon kuchi taxminan 1 erstedni tashkil qiladi. Oldingi bayonot, agar ko'rib chiqilayotgan elektromagnit uning yuzasida bir tekis taqsimlangan oqim bilan cheksiz uzunlikda bo'lsa, to'g'ri keladi.

Oersted Gauss bilan chambarchas bog'liq , bu CGS magnit oqim zichligi birligi. Vakuumda, agar magnitlangan maydonning kuchi 1 E bo'lsa, u holda magnit maydonning zichligi 1 G ni tashkil qiladi, Mr o'tkazuvchanligi boʻlgan muhitda (vakuum o'tkazuvchanligiga nisbatan) ularning nisbati:

Erstedlar magnitlangan maydon kuchini o'lchash uchun ishlatilganligi sababli, ular bitta o'ralgan simli pastadirdagi oqimning magnit harakatlantiruvchi kuchi (MMS) bilan ham bog'liq.
Ertoʻgʻrul

Ertoʻgʻrul (taxminan 1206-1281) - harbiy sarkarda, oʻgʻuzlarning qay (qayigʻ) urugʻidan, usmonlilar sulolasi bobokaloni. 13-asrning 20-yillari — moʻgʻullar istilosi davrida Ertugrul oʻz urugʻdoshlari bilan Movarounnahr va Xurosondan Kichik Osiyoga kelib oʻrnashgan. Bu paytda Kichik Osiyodagi Saljuqiylar davlati bir-biridan mustaqil 12 ta beklik (beylik)ka ajralib ketgan edi. Ana shunday bekliklardan biri Kichik Osiyoning shim.gʻarbiy qismida — Koʻniya sultonligi hududida tashkil topgan boʻlib, bu beklikning asoschisi Ertugrul hisoblangan. U chegara hududlarida xizmat qilgan va saljuqiylardan iqto sifatida mazkur mulkni olgan va ularga tobe boʻlgan. Bu beklik Syogyut (Sugut) atrofi (Biljiq va Eskishahar oʻrtasi)dagi hududni oʻz ichiga qamrab olgan. Ertugrul Eskishahardan to Yangishahargacha boʻlgan 50 km lik hududni ham oʻziga boʻysundirgan. Oʻgʻuz turklarining qay urugʻi Eskishahar va Anadolu atroflariga kelib oʻrnashgan. Ertugrul boshchiligidagi turkiylar qoʻshini salibchilarga kuchli zarbalar bergan. Ertugrul uzoq umr koʻrib, baʼzi manbalarda yozilishicha, 75 yoshida olamdan oʻtgan. U tiriklik payti — 1281-yilda oʻgʻli Usmon I ga mazkur beklik boshqaruvini topshirgan.

LL:Miller A.F., Kratkaya istoriya Tursii, M., 1948; Raxmanaliyev R., Imperiya tyurkov, M., 2002.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Usmonlilar imperiyasining tarixi
1191-yilda tugʻilganlar
1281-yilda vafot etganlar
Eskadra

Eskadra (frans.) — 1) turli darajadagi harbiy kemalarning operativ-taktik qoʻshilmasi (birlashmasi); 2) ayrim xorijiy mamlakatlar armiyalarining harbiy havo kuchlarida samolyotlar yoxud raketalar birlashmasi (qarang Eskadrilya).

 

Harbiy tuzilmalar
Eskadrilya

Eskadrilya (frans.) — bir necha zvenolardan iborat harbiy va fuqaro aviatsiyasi (9—25 samolyot, vertolyot) boʻlinmasi. Bir necha E. aviapolk (aviaguruh, aviaqanot)ni, fuqaro aviatsiyasida — otryadni tashkil qiladi. Zamonaviy harbiy havo kuchlarida E. — asosiy taktik va oʻt ochish boʻlinmasi. 

 

Harbiy tuzilmalar
Harbiy-havo kuchlari
Eskadron

Eskadron (frans.) — 1) XX-asr oʻrtalariga qadar muntazam kavaleriyadagi taktik boʻlinma; 2—4 vzvoddan iborat boʻlgan; kazaklar otliq qoʻshinida sotnya deb atalgan. Turli davlatlar armiyalarida Eskadron 120—200 kishidan tashkil topgan. 4—6 ta Eskadrondan kavaleriya polki tuzilgan; 2) ayrim xorijiy davlatlar (mas, Buyuk Britaniya) qurolli kuchlarida tank polkidagi taktik boʻlinma (101 kishi); boshqaruv guruhi, 4 tank va xizmat koʻrsatish vzvodlaridan iborat. Tank polkida, shuningdek, shtab Eskadroni (100 kishi) va xizmat koʻrsatish Eskadroni (111 kishi) ham mavjud.

Manbalar 

Kavaleriya
Harbiy tuzilmalar
Eskalator

Eskalator (lotincha — zinapoya) — uzluksiz harakatlanuvchi qiya zinapoyalardan iborat polotnoli koʻtarishtashish qurilmasi; konveyer. Odamlar va yuklarni pastdan yuqoriga va, aksincha, eltish hamda tashish uchun xizmat qiladi. Eskalator metropoliten stansiyalari (tunnel E.) va koʻp qavatli jamoat binolari: magazin, teatr va vokzallarda (qavatlararo E.) ishlatiladi.
Eski angor

Eski angor, Eski Anhor -Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida qurilgan magistral kanal. Dargʻom kanalitn suv oladi. qadimiy kanal, miloddan avvalgi 1-asrda qazilgan va Manas nomi bilan yuritilgan. Dastlabki uz. 300 km dan ortiq boʻlgan. 6—8, 8—13-asrlarda, moʻgʻullar istilosi davrida vayron qilingan. Temuriylar davrida tiklangan. Soʻntti 4-asr davomida qarovsiz qolgan.

1954-yilda uni rekonstruksiya qilish boshlanib, 1955-yilda ishga tushirildi. Kanal trassasi janubi-gʻarb yoʻnalishida choʻl yerlardan oʻtadi. Umumiy uz. 184 km, bosh qismida suv sarfi 45– 48 m³/sek., bosh va oxirgi qismlaridagi balandlik farqi 300 m. Kanal kam suvli Qashqadaryo havzasini iyul—avgust oylarida Zarafshon daryosining suvi bilan toʻyintiradi. Qashqadaryoga Qarshi shahridan yuqoriroqda quyiladi. Kanalga yiliga 550 mln. m³ gacha suv olinadi va uning 220—280 mln. m³Qashqadaryoga tashlanadi.

1974-yil 56 km da uning davomi sifatida sharq yoʻnalishida Moskva (hozirgi Mustaqillik) kanali qurildi. Eski Anhordan sugʻoriladigan Koson tumani etagidagi ekinzorlar Pistoli kanalidan mashina yordamida suv olinib, sugʻorila boshlandi. Mustaqillik kanalining trassasi Zarafshon togʻ tizmasi etaklarini aylanib, 57 soyni dyuker va akveduklar yordamida kesib oʻtadi. Trassa koʻtarma (20 m gacha) va qazma (46 m gacha) oʻzandan iborat. Kanal oʻzani toʻliq beton toʻshama bilan qoplangan. Uning suv oʻtkazish imkoniyati 60 m³/sek. Kanal 76 km da Chiroqchi shahridan yuqoriroqda Qashqadaryoga suv tashlaydi. Kanalning qurilishi Chiroqchi tumanida 15 ming, Shahrisabz va Yakkabogʻ tumanlar etaklaridagi bir necha ming gektar ekinzorlarning suv taʼminotini yaxshiladi.

Ziyomiddin Artukmetov.

 

Kanallar
Qashqadaryo viloyati kanallari
Samarqand viloyati kanallari
Eski machit

"ESKI MACHIT" — Qarshi shahridagi teatr. 1992-yil "Muloqot" teatr studiyasidan ajralib chiqib, teatrstudiya sifatida ish boshlagan. Abdunabi Bobojonov, Ishoq Toʻrayev, Oygul Xalilova, Botir Qurbonov, Gulnoza Rahmatova, havaskor sozanda va xonandalar truppa asosini tashkil etgan. "Eski machit" teatrining birinchi asari "Mehribonginam" (Sh.Shomanadze asari) spektaklidayoq truppaning muhim ijtimoiy muammolarni yangi uslubdagi teran sahnaviy talqinlarda yorqin va taʼsirchan ijrolarda aks ettirishga boʻlgan intilishi koʻrindi. Spektakl "Navroʻz95" festivalida 1-oʻrinni oldi. Teatr yangicha fikrlaydigan novator rejissyorlarni taklif etib, shu paytgacha hech kim eʼtibor bermagan manbalar asosida murakkab sahna asarlari yaratish, yangi talkin uslubi va vositalar izlab topish, tomoshabinni voqealarning ishtirokchisiga aylantirish yoʻlidan bordi. 1995-yil rejissyor Farrux Qosimov Farididdin Attorning "Mantiq uttayr", Navoiyning "Lison uttayr" asarlari asosida "Shayx Sanʼon" va "Tarso duxtar"ni sahnalashtirdi. 1998-yil Ukrainaning Xarkov shahrida oʻtgan "Sharq ekspressi" xalqaro teatr festivalida "Ayol alvasti yoki haroratli ayiq" spektakli 1-oʻrin oldi. 1999-yil Ch. Aytmatovning "Asrga tatigulik kun" asari asosida sahnalashtirilgan "Nayman ona qissasi" spektakli "Navroʻz — 99" respublika festivalida alohida sovrin, Bishkek (Qirgʻiziston)da oʻtgan "CH.Aytmatov va teatr" xalqaro festivalida eng oliy sovrin — Granprini qoʻlga kiritdi. Shuningdek, "Qobil va Hobil", "Raqsu samoʼ" kabi spektakllar ham turli mukofotlarga sazovor boʻldi. "Chiyali bozordagi hangoma", "Moʻʼjizaviy daraxt", "Manqurtlarga bermang dunyoni" kabi teatrlashgan tomoshalari ham muvaffaqiyat qozondi.

Teatrning badiiy rahbari va bosh rejissyori — Ishoq Toʻrayev.

Muhsin Qodirov.
Eski Tuyatortar kanali

Eski tuyatortar kanali, Tuyatortar kanali — Zarafshon daryosidan chiqarilgan qadimgi kanal. Mirzachoʻlni sugorish uchun qazilgan dastlabki kanallardan biri. Zarafshon daryosining suvini Sangzor daryosiga quyadi. Zarafshondagi „Birinchi May“ toʻgʻonidan boshlanadi. E.Eski Tuyatortar kanali milod boshlarida qazilgan, 6—8-asrlarda oʻzaro urushlar natijasida va arablar istilosi davrida vayron boʻlgan. 16-asrda Buxoro xoni Abdullaxon 7/davrida qayta tiklangan va keyinchalik Sirdaryo (Karay va Mirzarabot)gacha yetkazilgan. 1912 yilda Samarqand generalgubernatori tomonidan qisman qayta tiklangan. Shoʻrolar davrida kanal qayta qaziddi. Uz. 108,2 km, suv oʻtkazish imkoniyati 50 m³/sek. Samarqand va Jizzax viloyatlaridagi 34 ming ga dan ortiq ekin maydonlari sugoriladi. 1987 yilda kanal trassasida Qorovultepa suv ombori qurilgan. Hozirgi kunda Tuyatortar kanalining chuqurligi 2-3m, kengligi 7-8 m. Kanal suvi Bahor va yoz faslida loyqalashib, katta sig'imdagi suvni hosil qiladi, kuz va qish fasliga kelib suv hajmi kamayadi va tiniy boshlaydi. Shunnigdek, ushbu kanal Baxmal tumanidagi bir qancha qishloqlarning, xususan Dòsmat, Gulbuloq MFY, Changal, Shodmon MFY, Alami MFY kabi qishloqlar uchun asosiy sug'orish manbai bòlib xizmat qiladi. Bu kanal yaqinidagi qishloqlarda tabiiy ofatlar ham kuzatilgan, xususan 2012-yil 10-11-may kunlari kanal suvining toshishi natijasida, Gulbuloq MFYda 20ga yaqin odamlarning uylariga zarar yetgan.

Kanallar
Samarqand viloyati kanallari
Jizzax viloyati geografiyasi
Eski Yakkabogʻ

Eski Yakkabogʻ — Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumanidagi shaharcha (1989-yildan). Yaqin transport yoʻli bekati — Yakkabogʻ. Aholisi 10,7 ming kishi (2003). Shaharchada umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kolleji, avtokorxona, qurilish va sanoat korxonalari, kichik korxona va firmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. Kutubxona, madaniyat muassasalari, tibbiy punkt, dorixona, aloqa boʻlimi bor.

 

Yakkabogʻ tumani shaharchalari
Eskimos tili

Eskimos tili — paleoosiyo tillarining eskimosaleut guruhiga mansub til; Rossiya Federatsiyasida Chukot muxtor okrugida va Magadan viloyatining janubi-sharqida, AQShda Alyaska yarim oroli va unga yaqin orollarda, Kanada va Grenlandiyaning shim. hududlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 115 ming (AQShda — 38 ming, Kanadada — 28 ming, Grenlandiyada — 47 ming, Rossiya Federatsiyasida — 1,5 ming) kishidan iborat. Eskimos tili Grenlandiyada orol muxtoriyatining tili, qolgan mamlakatlarda esa oddiy soʻzlashuv tili hisoblanadi. Bir qancha belgilariga qoʻra oʻz qarindoshi — aleut tilidan keskin farq qiladi. Umuman Eskimos tilida 2 ta — yuit va inuit lahjalari, Rossiya Federatsiyasidagi Eskimos tilida 3 ta — chaplin, naukan, sirenik lahjalari ajratiladi. Koʻp asrlar mobaynida eskimoslarning maʼlum hududlar doirasidagina ajralib yashashi tufayli Eskimos tilining bir qator lahjalari mustaqil til belgilariga ega boʻlgan.

Eskimos yozuvi birinchi marta Grenlandiyada 19-asr oʻrtalarida (lotin grafikasi asosida), Rossiya Federatsiyasida 20-asrning 30-yillarida (1932—37 yillarda lotin grafikasi, 1937-yildan rus grafikasi asosida), AQSH va Kanadada 20-asrning 70-yillarida (lotin grafikasi asosida) shakllangan.

Manbalar

Tillar
Esse (asar)

Esse ( — urinish, sinash, ocherk) — erkin kompozitsiyali, uncha katta boʻlmagan nasriy asar. Esse orqali narsa va yoki shaxsga oid subyektiv fikr bildiriladi. Esselar falsafiy, tarixiy-biografik, publitsistik, adabiy-tanqidiy, ilmiy-ommabop yoki sof belletristik xarakterda boʻladi. Esse uslubi obrazliligi, aforistikligi, jonli tilga yaqinligi bilan ajralib turadi. Mazmuni muayyan sabab yoki masalaga oid tugal tafsilotni yoki aniqlikni talab qilmaydigan individual taassurot va mulohazalardan iborat boʻladi. Mustaqil janr sifatida A. Montel ijodida tarkib topdi. O‘zbek adabiyotida XX-asrning 90—110-yillaridan 
Esse yaratila boshlandi.

Yana qarang 

 Pamflet
Estuariy

Estuariy (lotincha — daryoning dengiz suviga tutashgan quyilish qismi) — daryoning dengizga quyiladigan joyidagi voronkasimon va dengiz tomon kengayib boradigan qismi, qoʻltiqcha. E.ning hosil boʻlishi dengiz sathi koʻtarilishi natijasida daryo quyilish qismi vodiysini suv bosishi bilan bogʻliq. Suv qaytgan paytda daryo oqizib keltirgan jinslar dengizga tushib ketadi. Yenisey, Temza, Amur, Elba, Sena daryolari E. hosil qilib quyiladi.
Etatizm

Etatizm ( — davlat) — davlatni jamiyat taraqqiyotining yuqori natijasi va maqsadi hamda oʻz navbatida, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning asosiy, hal qiluvchi omili deb hisoblovchi ijtimoiy tafakkur yoʻnalishi. "Etatizm" terminini shveysariyalik siyosatshunos N.Dro 19-asrda qoʻllagan. Etatizm iqtisodiy va siyosiy hokimiyatning oʻta markazlashishi va byurokratlashishini, davlatning jamiyat hayotining barcha sohalari (iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va hokazo)da zoʻravonligini anglatadi. Etatistik mafkuraning erkinlashuv va demokratiyaga qarshi xarakteri davlatning avtoritar, totalitar va fashistik shakllarida yaqqol namoyon boʻladi. 20-asrning 30-yillarida Turkiyada Etatizm milliy iktisodiyotning real modeli sifatida rasman tan olingan edi. Turkiya Respublikasining birinchi prezidenti M.K.Otaturk Etatizm siyosatini eʼlon qilgan va bu siyosat mamlakatning 1937-yilgi konstitutsiyasida mustahkamlab qoʻyilgan. Turli mamlakatlarning iqtisodiy tizimlari oʻz taraqqiyotining ayrim davrlarida amalda etatistik modelga muayyan darajada yaqinlashgan. Uning asosiy belgilari fashistlar Germaniyasi singari totalitar davlatlarda amalga oshirilgan. SSSR, Sharqiy Yevropa, shuningdek, JanubiSharqiy Osiyo va Lotin Amerikasi mamlakatlarida davlat iktisodiyoti aslida etatistik iqtisodiyot boʻlgan edi. Iqtisodiyot etatistik modelining samarasizligi SSSR va Sharqiy Yevropa mamlakatlari iktisodiyotining sinishida ayniqsa yaqqol koʻzga tashlandi.

 

Siyosatshunoslik
Siyosatshunoslik nazariyalari
Etilenoksid

Etilenoksid, oksiran, - 1,2 epoksietan, XV efir hidi keladigan rangsiz gaz yoki suyuqlik. Mol. m. 44,05. Suyuqlanish temperaturasi — 112,5°, qaynash temperaturasi 10,7°, zichligi 870 kg/m3. Suv, etanol, uglevodorodlar va boshqalar organik erituvchilarda yaxshi eriydi. 300° gacha barqaror, 400° dan yuqori trada azotli aralashmasi izomerlanib atsetaldegidga aylanadi yoki etilen (Etilinoksid  koʻproq boʻlsa) hosil qiladi. Kumush nitrat Ayog>YU3ning suvdagi eritmasida kislorod ishtirokida oksidlansa glikol kislota, oksid va kumush katalizatorligida oksidlansa S02va suv, nikel katalizatori ustida 30°da gidrogenlansa etanol beradi. Etilinoksid oson polimerlanadi, initsiatorlarning tabiatiga qarab mol. m. turlicha boʻlgan polietilenoksid olish mumkin. Diamerlanganda 1,4dioksan hosil boʻladi. Sanoatda etilenni oksidlash usulida sintez qilinadi. Organik sintezning muhim mahsuloti hisoblanadi. Etilinoksid  etilenglikollar, galogengidrinlar, etanolaminlar, dioksan, feniletanol, ionogensiz sirt faol moddalar ishlab chiqarishda, shuningdek, tibbiyotda asbobuskunalar, bir marta qoʻllanadigan shpritslarni sterilizatsiya qilishda ishlatiladi.Etilinoksid — yonuvchi, portlovchi va zaharli modda. Chaqnash temperaturasi < — 18°. Teriga va shilliq pardalarga taʼsir etadi. Havodagi miqdori 1 mg/m3dan oshmasligi kerak.
Etnik guruh

Etnik guruh — muayyan bir xalq (qabila, qabila ittifoqi, elatning) ning parchalanib alohida qismlarga boʻlinib ketishi natijasida vujudga keladigan guruh. Etnik guruhni quyidagicha izohlash mumkin: oʻz xalqidan (qabila, elat) ajralib chiqqan guruh va boshqalar xalqlar tarkibiga kirib, uzoq muddat yashab, shu xalqning tili, xoʻjalik faoliyati, urf-odatlari, turmush tarzini qabul qilib, unga batamom singib, oʻzlarini shu xalq etnik nomi bilan ataydigan boʻlib qoladi.

Ammo shu bilan birga bu guruh oʻz etnik nomini oʻtmishda qaysi qabila, elatga mansub ekanligini, baʼzi anʼanalarni saqlab qolgan boʻladi. Masalan, qipchoqlar XIX asrning 2-yarmi — XX asrning boshlarida oʻzbek xalqining tarkibida (oʻz lahjalari, turmush tarzi, madaniy hayotidagi baʼzi xususiyatlarini saqlab qolganliklari tufayli) etn. guruh boʻlgan boʻlsalar, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, turkman, boshqird va boshqalar xalqlar tarkibida ham ular (qipchoqlar)  Etnik guruh hisoblangan. Shu singari qangʻli, uyshun va boshqalar bir qancha boshqa qabilaviy nomlar ham yuqorida eslatilgan xalqlar tarkibida mavjud boʻlgan. Bular oʻz etnik nomlari bilan qaysi xalqlar ichida boʻlsalar, oʻsha xalq (qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, turkman, boshqird va boshqalar) nomi bilan atalgan.

Etnik guruh turmush va madaniyatning baʼzi jihatlari (tili, dini, moddiy va maʼnaviy madaniyatini oʻziga xos xususiyatlari va boshqalar)ni saqlagan xalq (millat)ning boshqa milliy guruhlar bilan aralashuvi; elatga oʻzining ayrim muhim belgilarini saqlagan holda qoʻshilishi natijasida, shuningdek, xalqning bir qismi asosiy etnik hududdan uzoq vaqt uzilib qolishi oqibatida yangi tabiiy geografik sharoitga tushishi natijasida xoʻjalik va madaniy oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlishi bilan vujudga keladi.

Adabiyot 
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
Etnogeografiya

Etnogeografiya (etno... va geografiya) — etnografiyaning bir boʻlimi. Yer shari, alohida mamlakatlar va ularning tumanlari aholisining tarkibi va joylashishini oʻrganadi. Shuningdek, Etnogeografiya qadimgi va hozirgi etnik birliklarni joylashishini tekshiradi. Etnogeografiyaga etnik xaritagrafiya va etnik demografiya kiradi. Etnogeografiya antropologiya bilan ham yaqindan aloqada. Etnogeografiya antropogeografiyaning turli maktablaridan farq qilib, etnik birliklar (mas, xalqlar, etnik guruhlar) oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar va tarixiy rejadagi geografik muhit, tabiiygeografik omillar taʼsiri va ijtimoiy-iqtisodiy omillarning yetakchi rolini oʻrganadi. Etnogeografiya oldida turgan muhim muammolar etnik xaritalar tuzish metodikasi, etnik jarayonda — yirik millatlarning umumlashuvida ayrim kichik xalklarning assimilyatsiyasi va migratsiyasining taʼsiri va shahrik. muhim masalalarni hal etishdan iborat.

 
Geografiya
Etnonim

Etnonim (etno... va oputa — ism, nom) — urugʻ, qabila, elat, xalq, millat va boshqalar xil etnik uyushmalar nomi. Biror tildagi etnonimlar majmui etnonimiya deb yuritiladi. Urugʻ, qabila, xalq nomi oʻzi tomonidan tanlangan yoki oʻzgalar (koʻpincha qoʻshni etnoslar) tomonidan berilgan boʻlishi mumkin. Etnonim etnosning oʻzi tomonidan tanlangan boʻlsa — avtoetnonim: oʻzgalar tomonidan nomlangan boʻlsa — allogen (ekzogen) etnonim deb yuritiladi.

Yana qarang 

 Etnonimika
 Toponim
Etrusk tili

Etrusk tili — Rim davlatigacha boʻlgan Italiyaning qadimiy aholisi — etrusklarshshg (oʻlik) tili. Oʻrta dengiz tillari guruhiga kirsada, biror bir tilga genetik yaqinligi, qarindoshligi toʻliq aniqlanmagan. Apennin yarim orolda tarqalgan. I-asrda lotin tili tomonidan siqib chiqarilgan. Miloddan avvalgi VII—I-asrlarga mansub turli mazmundagi koʻp sonli yozuv yodgorliklari (ularning soni 11 mingga yaqin), antik mualliflarning asarlarida uchrovchi ayrim soʻzlar hamda toponimlardan maʼlum. Shulardan eng yirigi va eng muhimi Zagreb (hozirgi Xorvatiya)da saqlanayotgan mumiyo pardasidagi yozuv (340 satr) hisoblanadi. Yodgorliklar, asosan, Italiyaning Etruriya, Kampaniya, Latsiya kabi qadimiy viloyatlaridan hamda Shimoliy Afrika (Karfagen)dan topilgan. Ular gʻarbiy yunon alifbosi asosida yaratilgan etrusk alifbosida oʻngdan chapga qarab yozilgan. Etrusk yozuvi (alifbosi) lotin yozuvi va Markaziy hamda Shimoliy Italiyadagi boshqa yozuv tizimlari uchun asos vazifasini oʻtagan.

Manbalar

 

Tillar
Etrusklar

Etrusklar (lotincha Tiva, oʻzlarini — rasna deb atashadi) — miloddan avvalgi 1-ming yillikda Apennin yarim orolning shim.gʻarbida, qadimda Etruriya (hozirgi Toskana) deb atalgan viloyatda yashagan qadimiy qabilalar. E. —,Rim madaniyatidan avvalgi yuksaq madaniyat ijodkorlari. Miloddan avvalgi 7-asrdayoq E.da yozuv boʻlgan, 10 mingga yaqin qisqa bitiklar maʼlum (qarang Etrusk tili). E.ning etnogenezi nomaʼlum. Gerodot ularni Lidiyadan kelib, umbrlar yeriga joylashgan deb hisoblasa, Gellanik (miloddan avvalgi 5-asr) egeylik pelasglar tarmogʻi deydi. Galikarnaslik Dionisiy fikricha, ular mamlakatning tub aholisi boʻlgan. Miloddan avvalgi 7-asrda E.ning qalin mudofaa devori bilan oʻralgan shahar qalʼalari boʻlgan, ular keyinchalik iqtisodiy va siyosiy markazlarga aylangan. Ularni shohlar idora etgan. E.ning tarkviniylar sulolasi miloddan avvalgi 616—509 yillarda Rimni idora qilgan. Sentina (miloddan avvalgi 295) va Vadimon koʻli boʻyidagi jang (mil av. 283)dan soʻng Etruriyaning butun hududi Rimga tobe boʻlgan. E. qadimiy Italiyaning madaniy taraqqiyotiga muhim hissa qoʻshganlar. Rimliklar ulardan siyosiy tashkilot tizimi xususiyatlarini, armiya tuzilishi va qurollanishi, davlat mansabdor shaxslarining belgilari (insignatsiyalar)ni qabul qilishgan; etrusk mifologiyasi va dini Rim mifologiyasi va diniga quchli taʼsir koʻrsatgan; yunon yozuvi ham ularga E. orqali oʻtganligi taxmin qilinadi.

Fatxulla Ergashev.
Efedra

Efedra — qarang Zoyuza. 

 

Dorivor oʻsimliklar
Efemerida

Efemerida (qadimiy yunoncha: ἐφημερίς — kunga, kunlik ← ἐπί — ga + ἡμέρα — kun) — astronomik kundalik jadval. Efemeridada Quyosh, Oy, katta sayyoralar, ularning yoʻldoshlari, kichik sayyoralar va boshqalarning maʼlum yil, kun va soatlar uchun oldindan hisoblangan koʻrinma koordinatalari va boshqa maʼlumotlar beriladi. Efemerida maʼlumotlari astronomiyada qabul qilingan maxsus efemerid vaqti asosida hisoblab topiladi. Osmon jismlarining efemeridalarini bilish ularni oldindan yilning qaysi vaqtida kuzatish qulayligini aniqlash va kuzatish dasturlarini tuzishda katta ahamiyatga ega. Kuzatishlar va tekshirishlar oʻtkazilgach, olingan maʼlumotlar dunyo vaqtida eʼlon qilinadi, keyingi efemeridalarga tuzatishlar kiritiladi.

 

Astronomiyadagi tushunchalar
Efemerlar

Efemerlar (yun.— bir kunlik) — choʻl, chala choʻl va adirlarda oʻsadigan bir yillik oʻsimliklar. Vegetatsiya davri qisqa. Asosan, bahor va kuzda, tuproq nam vaqtlarida oʻsadi. Tipik, yaʼni bahorgi efemerlar va kuzgi efemerlarga ajratiladi.

Oʻrta Osiyoning choʻl, ayniqsa, adirlarida koʻp uchraydi. Qish iliq kelgan yillari efemerlar juda tez rivojlanadi. Erta bahorning sernam, iliq kunlari boshlangach, efemerlar tez rivojlanib, bir necha haftada gullab, urugʻlari pishib yetilgach quriydi.

Efemerlar orasida yaltirbosh, taroqbosh, arpaxon, noʻxatak, sariq yoʻngʻichqa kabi ozuqabop; jagʻjagʻ kabi dorivor, uchma kabi zaharli turlari bor.

 

Oʻsimliklar
Efemeroidlar

Efemeroidlar — koʻp yillik oʻsimliklar guruhi. Yillik vegetatsiya davri qisqa. Yer ostki organlari (tuganagi, piyozboshi) bir necha yil, yer ustki organlari bir necha hafta yashaydi. Efemeroidlar bahorda gullab, meva qiladi, urugʻlari pishib toʻkiladi, tuganaklari, piyozboshlari yoki ildizpoyasi yer ostida saqlanib, yer ustki qismlari quriydi.

Efemeroidlar urugʻlari orqali va vegetativ yoʻl bilan koʻpayadi. Ular yer osti organlariga qarab tuganaklilar (burmaqora, it kuchala va boshqalar), piyozboshlilar (lola, boychechak) va ildizpoyalilar (rang, ilaq)ga ajratiladi. Efemeroidlar — qorakoʻl qoʻylarining asosiy ozigʻi. Efemeroidlar orasida gullaydigan oʻtlar (lola, zaʼfar, gulsapsar), dorivor giyohlar (piyozlar) va zaharli koʻkatlar (kuchalalar) bor. Efemeroidlarni ikki guruh (qurgʻoqchil hududlar efemeroidlari va oʻrmonli hududlar efemeroidlari)ga ajratiladi. 

 

Botanika
Efes

Efes – Kichik Osiyoning gʻarbiy sohili Kariya viloyatidagi qadimiy shahar. Efes xarobalari hozirgi Saljuq (Turkiya)dan 10 km narida joylashgan. Osiyo savdo yoʻllarining soʻnggi nuqtasi va diniy markaz sifatidagi ahamiyati (Efes homiysi-Artemida ibodatxonasi dunyoning yetti moʻjizasidan biri) shaharning ravnaq topishiga imkon bergan. Gerostrat oʻz nomini abadiylashtirish maqsadida ibodatxonaga oʻt qoʻygan (miloddan avvalgi 356-yil). Keyinchalik ibodatxona qayta qurilgan, biroq milodiy 263 yil Efes gotlar tomonidan talontaroj etilgan paytda butkul vayron qilingan. Efes milodiy 358 va 365 yillardagi zilzilalardan jabr koʻrgan. Shahar VII asr gacha mavjud boʻlib, soʻng kimsasiz qolgan bu yerlar botqoqlikka aylangan. Efesdan yunon va Rim davriga oid shahar mavzelari, stadionlar, teatr, terma (hammom), shahar darvozalari, vodoprovod, kutubxona binosi, ibodatxonalar va boshqalar xarobalar ochilgan. Yabancı turistler için 2024 yılında Efes'e giriş ücreti 40 Euro'dur .

Muqaddas shaharlar
Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Efiop yozuvi

Efiop yozuvi – janubiy arabiy konsonant (undosh harfli) alifbo asosida kelib chiqqan boʻgʻinli yozuv. Har bir belgi S+U (unli + undosh) tarzidagi ochiq boʻgʻinni ifodalaydi, unlining tabiatidan kelib chiqqan holda, qoʻshimcha chiziqlar bilan farqlanuvchi 7 variantga ega: qisqa a, choʻziq y, 1, a, yo, o, undosh+ye (ilmiy transkripsiyada hozirgi talaffuzga mos keluvchi a, i, 1, a, ye, o, E ifodalari qoʻllanadi). „Undosh+qisqa a“ belgisi asosiy variant hisoblanadi, qolganlari esa unga nisbatan belgilanadi. Efiop yozuvi chapdan oʻnga qarab yoziladi; u Efiopiyadagi turli tillar, mas, qadimiy efiop (geez), amxara, tigray, tigre, oromo va boshqalarda qoʻllanadi.

Miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalarida Yamandan koʻchib kelganlar bilan Efiopiyaga jan. som alifbosining bir tarmogʻi – janubiy arabiy konsonant alifboli yozuv kirib kelgan. U milodiy V asrgacha jan. arabiy yozuv bilan parallel rivojlangan holda isteʼmolda boʻlgan. Boʻgʻinli Efiop yozuvi belgilarning qadimiy jan. som alifbosidagi tartibini va harflarning qadimiy nomlarini (bu nomlar finikiycha nomlar bilan mos keladi) saqlab qolgan. IV—V asrlarda Aksum davlatida, chamasi, yunon madaniyati va yunon alifbosi taʼsirida Efiop yozuvi isloh qilindi: unlilar uchun belgiifodalar joriy etiladi va yozuv yoʻnalishi oʻzgartiriladi. Efiop yozuvi jan. arabiy alifbodagi 29 belgidan 24 tasini saqlab qolgan; efiop tillarigagina xos boʻlgan tovushlar uchun mavjud belgilar shaklini bir oz oʻzgartirish yoʻli bilanyangi belgilar yaratiladi. XIV asr oʻrtalarida amxar tilining tovushlarini ifodalash uchun yana 7 belgi ishlab chiqiladi. Belgilarning umumiy soni turli tillarda 202 tadan 270 tagacha yetadi. Efiop yozuvining kursiv shakli ishlab chiqilmagan.

Adabiyot 
 Krachkovskiy I.Yu., Vvedeniye v efiopskuyu filologiya, M., 1955; Starinin V. P., Efiopskiy yazj, M., 1967.
Efiop tili

Efiop tili, geez, gez, giiz — som-hom tillari oilasining som tarmogʻidagi efiopsom tillaridan biri; toshlar, qoyalar, sopol buyumlarda saqlangan yodgorliklar va nasroniy adabiyot bitilgan oʻlik til. Miloddan avvalgi V asrda Janubiy Arabistondan koʻchib kelgan aholining tili sifatida paydo boʻlgan va IV—VII asrlarda Aksum davlatining, keyin Efiopiyada mavjud boʻlgan boshqa davlatlarning tili hisoblangan. Milodiy 1—2 ming yilliklar chegarasida soʻzlashuv tili sifatida isteʼmoldan chiqib (uning oʻrnini amxara tili egallagan), cherkovning ibodat tili tarzida 20-asr boshlarigacha saqlanib kelgan. Boshqa efiopsom tillariga qaraganda kushit tillari taʼsiriga kamroq uchragan, koʻplab arxaik belgilarni saqlab qolgan.

Efiop tili janubiy arabiy konsonant alifbo asosida shakllangan boʻgʻinli yozuvdan foydalanadi (qarang Efiop yozuvi). Aksum bitiklari (tosh va sopollarda va boshqalar) deb ataladigan ilk yodgorliklari IV asrga mansub. V asrdan boshlab Efiop tiliga yunon, qibtiy (kopt), suryoniy, qadimiy yahudiy, arab tillaridan kitobiy oʻzlashmalar, kushit tillaridan esa soʻzlashuvga xos oʻzlashmalar kirib kelgan. Efiop tili boshqa efiopsom tillariga muayyan taʼsir oʻtkazgan; undan hozirgi ilmiy terminlarni yaratish manbai sifatida foydalaniladi.

Manbalar

 

Tillar
Gez

Gez — Turkiyaning Bayburt viloyati Bayburt tumanidagi qishloq. 2010-yilda 137 nafar aholi istiqomat qilgan.

Manbalar 

 

Bayburt tumanidagi qishloqlar
Bayburt tumani aholi punktlari
Efiotsiya togʻligi

Efiotsiya togʻligi — Afrikaning shimoli-sharqiy qismidagi togʻlik, asosan, Efiopiya hududida. Balandligi 2000–3000 m, eng baland joyi 4623 m (RasDashan togʻi). Efiotsiya togʻligining sharqiy yon bagʻri unga tutash tekislikka tik tushgan, gʻarbiy yon bagʻri esa zinapoyasimon pasayib boradi. Efiotsiya togʻligining asosini yuzasi qumtosh, bazaltli lava va ohaktoshlarning qalin qatlamlari bilan qoplangan tokembriy kristalli zamini tashkil etadi. Shimoliy kismi peneplenlashgan kristalli jinslardan tuzilgan, 15° shahrik.dan janubi zinapoyasimon bazaltli platodan iborat. Gʻarbiy va jan.gʻarbiy yon bagʻri sernam (yillik yogʻin 1500 mm gacha), sharqida yogʻin 500 mm gacha. Efiotsiya togʻligidan Koʻk Nil, Atbara, Sobat, Jubba daryolari boshlanadi. Landshaftida balandlik mintakalari mavjud. 1700 m gacha kolla mintaqasida — shamolga roʻpara yon bagʻirlar tropik oʻrmonlar va kofe plantatsiyalari, shamolga teskari yon bagʻirlar esa savannalardan, 2400 m gacha boʻlgan voynadega mintaqasida savannalar, undan balanddagi dega mintaqasida (4000 m gacha) igna bargli oʻrmonlar, eng yuqorisi baland togʻ dasht oʻsimliklaridan iborat. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Efiotsiya togʻligida qadimdan dehqonchilik qilinadi, koʻpgina donli ekinlar (qattiq bugʻdoy, javdar, arpa)ning vatani.

 

Togʻlar
Eftaliylar davlatlari

Eftaliylar davlatlari — Oʻrta Osiyo va unga qoʻshni mamlakatlarda milodiy V asr oʻrtasida barpo etilgan davlatlar: 1) Oʻrta Osiyodagi Eftaliylar davlati milodiy V asr oxiri — VI asr boshida ravnaq topib, uning hududi hozirgi Afgʻonistonning katta qismi, Oʻrta Osiyo va Sharqiy Turkistonning sharqiy va janubiy-sharqiy viloyatlarini oʻz ichiga olgan. Poytaxti Balx hisoblanadi. Uning asosini Baqtriya-Toxariston tashkil etgan. Shu yerdan turib eftaliylar qoʻshni mamlakatlarga yurishlar qilganlar. Eftaliylar Sosoniylar Eroni ustidan bir qancha janglarda zafar quchgan, janglardan birida sosoniylar shahanshohi Peroz halok boʻlgan. U koʻp yillar mobaynida eftaliylarga katta miqdorda tovon toʻlab kelgan edi.

Oʻrta Osiyodagi Eftaliylar davlati bir qancha yarim mustaqil mulklarning konfederatsiyasidan iborat boʻlib, ularni eftaliylar podshosiga tobe merosiy sulolalar boshqarar edi. Bu yerda Hindistondagi kabi tanga pullar markazlashgan tartibda zarb qilinmagan, aksincha deyarli har bir mulk oʻzining kumush yoki mis tangasini zarb qilgan. Saltanatda bir necha turdagi alifbolar (sugʻd, baqtriy, braxmi va boshqalar) mavjud boʻlgan, lekin baqtriy alifbosi davlat yozuvi hisoblangan. Eftaliylarning oʻzi dastlab koʻchmanchi boʻlib, keyinchalik shaharlarni bosib olishlari bilan, asosan, oʻtroq hayot tarziga oʻtgan boʻlsalar kerak. Shu tufayli Vizantiya tarixchilari (Menandr) eftaliylarning shahar qabilasi sifatida taʼriflaydi. Eftaliylar jamiyatida mulkiy tabaqalanish mavjud edi. Eftaliylar kuchli, asosan, otliqlardan iborat qoʻshinga ega boʻlgan. Eftaliylar orasida poliandriyaning shakllaridan biri hukm surgan. Eftaliylar oʻt va quyoshga sigʻinishgan, Oʻrta Osiyodagilar esa — buddaviylik, manixeylik, nasroniylik, zardushtiylikka eʼtiqod qilishgan; 2) Eftaliylar Hindistonga bostirib kirishi natijasida vujudga kelgan. Shimoliy Hindiston, Pokiston va janubiy-sharqiy Afgʻoniston hududidan iborat boʻlgan.. Hindistondagi Eftaliylar davlati milodiy V asr oxiri — VI asrning 1-yarmida, Toʻramon va uning vorisi Mixirakula davrida kuchqudratga toʻlib, ravnaq topgan. VI asr oʻrtalariga kelib tanazzulga yuz tutgan.

Adabiyotlar 
Rtveladze E. V., Velikiy shelkovga put, T., 1999.
Effuziv togʻ jinslari

Effuziv togʻ jinslari — yer yuzasida yoki Yer poʻsti qatlamining yuqori qismida lavaning sovishi mobaynida hosil boʻlgan magmatik togʻ jinslari; ularning maʼlum bir qismi suv osti vulkanlari otilib chiqqanda vujudga keladi. Lavaning tez qotishiga sabab boʻluvchi tarkibidagi vulkan shishasining mavjudligi, oʻziga xos porfirli strukturaga egaligi Effuziv togʻ jinslarining xarakterli xususiyatlaridandir. Effuziv togʻ jinslarining tarkibi keng koʻlamda oʻzgarib turadi. Eng koʻp tarqalganlari bazalt, andezit va ular oraligʻidagi jinslar; kamroq uchraydiganlari datsit va liparitlar boʻlib, ishqorli va ultraasoslilari yanada kamroq uchraydi. Asosiy minerallari: plagioklaz, K—№ dala shpati, ortopiroksen, klinopiroksen, amfibol, biotit va kvars. Aksessor minerallari: ortit, ksenotim, sirkon, apatit, ilmenit va magnetit. Effuziv togʻ jinslarij. paydo boʻlish sharoitlariga koʻra, 3 yirik guruhga — piroklastik jinslar, lava jinslari va ekstruziv jinslarga boʻlinadi. Effuziv togʻ jinslarij. Oyda ham topilgan.

Effuziv togʻ jinslarij. intruziv togʻ jinslarining aksi hisoblanadi (qarang Magmatik togʻ jinslari). Ular Oʻzbekistonda keng tarqalgan boʻlib, tokembriy va paleozoy yotqiziqlarida uchraydi. Effuziv togʻ jinslarij. bilan bir qancha qazilma boyliklar konlari bogʻliq. Ular kimyoviy tarkibiga koʻra intruziv togʻ jinslariga oʻxshasa-da, minerologik tarkibi, strukturasi va tekturasi bilan farq qiladi. 

Bazalt-gabbronning tashqi analogi boʻlib mayda donali, zich, qora yoki qoramtir kul rang tysli oʻgʻir jins. Tarkibida dala shpati tabletkalari, prizmatik shakldagi-avgi hamda koʻpincha avgit olivin donachalari rangli minerallardan esa gipersten, binotit singari minerallar uchraydi.

Effuziv tog jinslari
José Echegaray

José Echegaray (19-aprel 1832 – Madrid – 14-sentyabr 1916) – ispan dramaturgi. Matematika va fizika professor (1854—68). Ispaniya qirollik akademiyasi aʼzosi (1884). Dastlab siyosiy faoliyat bilan shugʻullangan. 1868-yil ijtimoiy ishlar vaziri, bir yildan soʻng savdo vaziri boʻlgan. Ispaniya parlamentiga saylangan. Adabiy faoliyat bilan shugʻullana boshlagach yaratgan ilk pyesalari: „Qilich dastasida“ (1875), „Oʻlim quchogʻida“ (1879) – romantizmning ispan dramaturgiyasidagi oʻziga xos qayta tiklanishidir. Echgaray hozirgi hayotni tasvirlovchi realistik pyesalari („Telbalik va avliyolik“, 1877; „Buyuk Galeoto“, 1881)da oʻsha davr aristokratiyasi axloqini fosh qiladi, naturalistik dramaning asosiy qoidalarini asoslab beradi. Uning „Don Juanning oʻgʻli“ (1892), „Aqldan ozgan xudo“ (1900) kabi psixologik dramalarida norveg dramaturgi G.Ibsenning taʼsiri sezilib turadi. Jami 60 ta pyesa yozgan, ularning yarmi nazmda bitilgan. Nobel mukofoti laureati (1904).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1832-yilda tugʻilganlar
19-aprelda tugʻilganlar
1916-yilda vafot etganlar
14-sentabrda vafot etganlar
Dramaturgiya
Matematiklar
Fiziklar
Echkemarsimonlar

Echkemarsimonlar — kaltakesaklar kenja turkumiga mansub sudralib yuruvchilar oilasi. Hozir yashab turgan bir urugʻi mavjud. Tanasi choʻziq, oyoqlari yaxshi rivojlangan, dumi koʻpchilik turlarida yon tomondan siqilgan. Boshi mayda qalqonchalar bilan qoplangan; tanasidagi tangachalar yumaloq, botiq. Tili uzun, uchi ikki ayrili. 24 turi bor. Sharqiy yarim shardagi tropik, subtropik va qisman moʻtadil mintaqalarda tarqalgan. Madagaskarda uchramaydi. Odatda, ochiq yerlarda, daryo va boshqalar chuchuk suv havzalari qirgʻogʻida yashaydi; yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Tez yuguradi. Echkemarsimonlar – eng yirik kaltakesaklar, uzunligi 0,8–3 m. Pleyston davrida yashagan qazilma ajdodlarining uzunligi 10 m gacha boʻlgan. echkemarining uzunligi 3 m ga yetadi.

Echkemarsimonlar — yirtqich. Kaltakesaklar, ilonlar, mayda sut emizuvchilar, suvda yashaydiganlari esa, asosan, baqalar, baliqlar, qisqichbaqalar, mollyuskalar va boshqalar hayvonlar bilan oziqlanadi. Kulrang echkemarsimonlar choʻllarda yashaydi; Turkmaniston, Oʻzbekiston, Tojikiston va Qozogʻistonning janubiy qismida tarqalgan. Uzunligi 1,5 m gacha. Boshqa hayvonlarning inlarida yashaydi, kamdan kam oʻzini qaziydi. Uch yoshida jinsiy yetiladi. Urgʻochisi 10–23 ta tuxum qoʻyadi. Oʻzbekiston Respublikasi va Oʻrta Osiyo davlatlari Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Hayvonlar
Zoologiya
Zoologiyaga oid chala maqolalar
Kaltakesaklar
Echki

Echki – quvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqli kavsh qaytaruvchi hayvon. Echki turli iqlim sharoitga tez moslasha olishi tufayli dunyoning koʻplab mamlakatlarida uchratish mumkin. Xonaki echkilar yovvoyi beozor va burama shoxli echkilardan tarqalgan deb hisoblanadi. Echkilar dastlab xonakilashtirilgan mahsuldor hayvonlar jumlasiga kiradi.

Tarqalishi 

Anov (Ashxobod yaqini)da topilgan qazilmalar echki Oʻrta Osiyoda miloddan bir necha ming yil avval boqilganini koʻrsatadi.

Qoʻshimcha maʼlumotlar 

Echki, asosan, sut, goʻsht, jun, tivit, teri va boshqalar uchun boqiladi. Oʻrtacha 9-10 yil (baʼzilari 17 yilgacha) yashaydi, xoʻjalikda 7-8 yil foydalaniladi. Uloqlari 5-8 oyligida jinsiy yetiladi, 14-18 oyligida qochiriladi. Boʻgʻozlik davri 5 oyga yaqin. Xonaki zotlarining koʻpi serpusht: har 100 bosh urgʻochi echkidan 150-250 uloq olinadi. Yaxshi ozuqa sharoitida asrab boqilganda yiliga 2 marta bolalaydi. Takalarining tirik vazni 60-65 kg dan 100 kg gacha, urgʻochilariniki 40-60 kg. Olinadigan mahsulotga qarab tivit, jun, goʻsht, sut, teri, moʻyna va aralash mahsulotlar beradigan echki zotlari bor. Sersut zotlaridan yiliga oʻrtacha 450-550 kg gacha sut sogʻib olinadi. Sutining yogʻliligi 3,8-4,5%. Serjun zotlar juni uzunligi 15-18 sm, takalaridan 4-6 kg, urgʻochilaridan 3-5 kg dan jun qirqib olinadi. Sertivit zotlaridan 0,2-0,5 kg dan 2 kg gacha tivit tarab olish mumkin. Yaxshi boqilgan katta yoshdagi echki 20-28 kg goʻsht va 4-6 kg yogʻ, 7-10 oylik echkilar esa 12 kg goʻsht va 1,5 kg yogʻ beradi.

Eʼtiborli jihatlar 

Echki oʻlat, chechak va sil kasalliklarini yuqtirmasligi, oqsil va yengil oʻzlashtiriluvchi yogʻlarga boy sut berishi bilan eʼtiborli. Echki sutida mis, rux, marganets, yod, kumush va boshqalar shu kabi mikroelementlardan tashqari kamqonlikning oldini olishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan kobalt moddasi nisbatan koʻp uchraydi.

Zotlari 

Oʻzbekistonda jaydari (qora junli) echkilardan tashqari angor echkisi, zaane echki zoti, orenburg echki zoti va boshqalar boqiladi. Oʻrta Osiyoda XX asrning 30-60-yillarida mahalliy dagʻal junli echkilarni angor zoti takalari bilan chatishtirib serjun echki zoti chiqarilgan. Zaenen echkisi eng mazali va qimmatbaho sut ishlab chiqaruvchisi boʻlib, sut sogʻish darajasi boʻyicha barcha sut nasllari orasida birinchi oʻrinni egallaydi. Bu zotdagi echkilarning balandligi 94 sm, echkilar – 77 sm, tana hajmi – 80 dan 84 sm gacha, kattalar hayvonlarida tana vazni 95-98 kg gacha boʻladi.

Yana qarang 

 Echkichilik
 Hayvonlar
 echkilar)
 

Hayvonlar
Echkilar
Yovvoyi hayvonlar
Sut emizuvchilar
Echkisoqol

Echkisoqol — murakkabguldoshlar oilasiga mansub bir yoki ikki yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda Echkisoqolning bir yillik krasheninnikov, koʻp yillik malik, ikki yillik vvedenskiy, ikki yillik turkiston, ikki yillik kallakdor turlari oʻsadi. Koʻp yillik malik Echkisoqolning boʻyi 30—60 sm, poyasi baʼzan shoxlangan. Pastki barglari qalaminashtarsimon, eni 5–15 mm. Aprel— iyun oylarida gullab urugʻlaydi. Gullari qizil. Adir va togʻ zonalarida oʻsadi, begona oʻt tarzida ekinzorlarda uchraydi.

Ikki pallali oʻsimliklar
Ildizmevalar
Echkichilik

Echkichilik —chorvachilikning echkilarni boqish va koʻpaytirish bilan shugʻullanuvchi tarmogʻi. Jahon boʻyicha 709,9 mln. bosh echki boqiladi. Uning asosiy qismi Osiyo (443,7 mln. bosh), Afrika (205,6 mln. bosh), Janubiy Amerika (25,9 mln. bosh) mamlakatlariga toʻgʻri keladi. Echki xoʻjaliklari togʻ, baland togʻ oʻtloqlari, choʻl yaylovlari va dashtlarda joylashgan. Iqlim sharoitiga moslashgan serjun echki zoti Oʻzbekistonning janubiy mintaqalarida, angor echkisi Turkiya, AQSH, Janubiy Afrika Respublikasi, Avstriya va qisman Madagaskar orolida, kashmir echkisi Tibetda, orenburg, oltoy echkilari Rossiya da yetishtiriladi va ulardan foydalaniladi. Echkining sut, jun, tivit yoʻnalishlari mavjud. Sut echkichiligi Yevropa mamlakatlari (Angliyada 1984-yilda Britaniya echkichilik assotsiatsiyasi tashkil etildi, 150—200 ona echkidan iborat sutchilik fermalari yuzaga keldi), Rossiyaning markaziy hududlari, Shimoliy Kavkaz, Qrim, Zakavkazye, Oʻrta Osiyoda, jun echkichiligi Turkiya, AQSH, Afrika, Avstraliya, Oʻrta Osiyo, Qozogʻistonda; tivit echkichiligi Tibet, Rossiyada keng rivojlangan. Koʻp mamlakatlarda echki suti uchun boqiladi. Echki suti yengil hazm boʻladi, ayniqsa, bolalar va oshqozoni kasal odamlar uchun nihoyatda foydalidir. Echki sutidan pishloq va boshqalar turli parhez mahsulotlar ham tayyorlanadi. Echki goʻshti toʻyimliligi va taʼmi jahatidan qoʻy goʻshtidan qolishmaydi. Maxsus serjun zot echkilardan kokili uzun, ipaksimon tovlanadigan jun olinadi. Juni bir xil, chidamli, pishiq, elastikligi tufayli ulardan kostyumbop gazlamalar, gilam, trikotaj buyumlar ishlab chiqariladi. Terisidan shavro, xrom va boshqalar olinadi, poʻstak qilinadi, qalin junli terilardan moʻyna tayyorlanadi. Echki tivitidan jahonga maʼlum va mashhur (orenburg) roʻmollar va sharflar toʻqiladi. Echki Oʻzbekistonda qadimdan rivojlangan. Namangan viloyatining Chust, Pop, Kosonsoy, Toshkent viloyatining togʻ oldi tumanlarida, Samarqand viloyatining ayrim xoʻjaliklarida, Navoiy viloyatining Nurota va Surxondaryo viloyatining Boysun tumanlarida boqib koʻpaytiriladi. Hozirgida E. sohasida naslchilik ishlarini tashkil qilish, ularni asrash, parvarish qilish, ulardan sifatli mahsulotlar olish boʻyicha ilmiyamaliy ishlar Oʻzbekiston chorvachilik instituti, qishloq xoʻjaligi oliy oʻquv yurtlari kafedralarida olib boriladi.

Yana qarang 

 Echki
 Chorvachilik
 Qoʻychilik

Adabiyot 
 Vorobyev P.A. i dr., Ovsevodstvo, kozovodstvo i texnologiya proizvodstva shersti i myasa, M., 1988; Am irov A., Echkichilik fanini oʻrganish boʻyicha qoʻllanma, T., 1993. Abdusattor Amirov.

 

Chorvachilik
Echkichilik
Echkishox

Echkishox (lotincha) - osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Echkishoxda koʻzga koʻrinadigan qoʻshaloq yulduz joylashgan. Bu yulduzlarning ikkalasi ham 3 yulduz kattaligida. Iyul — avgust oylarida janubda ufqdan balandda koʻrinadi. 

 

Yulduz turkumlari
Koinot
Yulduzlar