yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Chakkalik

Chakkalik, chakkatuzi — zargarlik buyumi; chakkaga taqiladigan ayollar taqinchogʻi. Quyi qismiga atrofi feruza koʻzlar bilan hoshiyalangan bezak tosh yoki rangli shisha oʻrnatilgan yirik hajmdagi halqa va bosma bezakli yaproqcha va marjonli shokilalardan tuzilgan. Chakkalikdan keyinchalik isirgʻa kelib chiqqan.

 

Zargarlik
Kiyim
Chala choʻl zonalari

Chala choʻl zonalari - chala choʻl landshafti ustun boʻlgan quruqlikdagi tabiat zonalari. Shimoliy va Janubiy yarim sharlarning moʻtadil, subtropik va tropik mintaqalarida choʻllar bilan dasht va savannalar orasida joylashgan. Iqlimi quruq. Chala choʻl zonalarining katta qismida havo temperaturasi qishda 0—10°, yozda 25—25° boʻladi. Yogʻingarchilikka (300 mm dan oshmaydi) nisbatan mumkin boʻlgan bugʻlanish 3—6 barobar koʻp; daryo juda kam, odatda mavsumiy. Tuproqlari och kashtan, qoʻngʻir, boʻztuproq, chirindisi kam (2—4%), shoʻrlangan yer koʻp. Oʻsimliklari shuvoq, shoʻralar, chim hosil qiladigan boshoqlilar, namgarchilik tanqisligiga moslashgan past boʻyli chala butalardan iborat. Hayvonlardan choʻl, dasht va togʻ oldi faunasi, yaʼni kemiruvchilar (yumronqoziq, qoʻshoyoq, olaxurjun), sudralib yuruvchilar (toshbaqa, ilonlar) va boshqalarlar yashaydi. Chala choʻl zonalarining katta qismidan yaylov chorvachiligida foydalaniladi, koʻp kismi oʻzlashtirilib, gʻalla ekiladigan yerlarga aylantirilgan. Subtropik mintaqalarning Chala choʻl zonalari Eron togʻligi, Gʻarbiy Osiyo, Shimoliy Afrika, Qoyali togʻlarning yon bagʻirlari, tropik mintaqalarda Sahroi Kabirning janubida, Tar tekisligida, Atakama choʻlining shimoliy qismi, shuningdek, tropik mintaqa togʻlarining quyi qismlarida, moʻtadil mintaqada Yevrosiyo materigining ichki qismida — gʻarbda Kaspiy boʻyi pastgekisligidan sharqda Ordos platosining sharqiy chekkasigacha boʻlgan hududlarda joylashgan. Oʻzbekistonda togʻ oldi qirlari va adirlar balandlik Chala choʻl zonalari mintaqasiga kiradi.
Chambar gaz-kondensat koni

Chambar gaz-kondensat koni — Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi kon. Muborak temir yoʻl stansiyasidan 42 km shim.sharqda. 1980-yilda ochilgan, 1986-yildan foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi kuchsiz tabaqalangan, zol qumlari bilan qoplangan choʻl tekisligidan iborat. Ch.g.k.k. Buxoro tektonik pogʻonasidagi Muborak koʻtarilmasining shim.gʻarbiy qismida joylashgan. Ch.g.k.k.da qazilgan jami 4 ta burgʻi qudugʻida paleozoy erasi, yura, bur, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yotqiziklari ochilgan. Sanoat miqyosidagi gazlilik 13 va 12 gorizontlarda belgilangan. Gorizontlar qumtosh, alevrolit, gil, mergel va ohaktoshlardan tarkib topgan boʻlib, 886–1014 m va 917–1058 m chuqurliklarda ochilgan. Kondagi gaz metanli, quruq. Kondensat oltingugurtli, 1 m3 qatlam gazida 13 g kondensat mavjud. Benzin fraksiyalarining guruhiy uglevodorod tarkibiga koʻra, kondensat metannaftenaromatli tipga mansub. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.

 

Koson tumani
Oʻzbekiston gaz konlari
Carlo Azeglio Ciampi

CHAMPI (Ciampi) Karlo Adzelo — Italiya davlat arbobi. Filologik va yuridik oliy maʼlumotga ega. Ikkinchi jahon urushi davrida Qarshilik koʻrsatish harakati ishtirokchisi. 1946-yildan Italiya Bankida mehnat faoliyatini boshlagan (1997-yildan boshqaruvchisi). 1993—1994 yillarda Italiya hukumati raisi. 1996-yildan Italiya xazinachilik vaziri, 1999-yil 13-maydan Italiya Respubikasi prezidenti.

Manbalar
Chana

Chana, chena — asosan, qor va muz sirtida sirpanib yuriladigan gʻidsiraksiz aravacha. Usti ochiq, yopiq (kajavali), soyabonli va boshqa xillari bor. Sirpangʻich yogʻoch (changʻi) ustiga oʻrnatilgan korpusdan iborat. Baʼzan, sirpangʻich yogʻoch tagiga metall ham qoplanadi. Chanadan transport va sport vositasi, bolalar oʻyinchogʻi sifatida foydalaniladi. Chanani odam, ot, bugu, itlar va hatto gʻozlar tortib yurishi mumkin. Asosan, qish uzoq davom etadigan va qor koʻp yogʻadigan shimol mamlakatlarida keng tarqalgan. Qadimgi [[Misr]?, Rus va boshqa baʼzi mamlakatlarda chana dafn marosimlarida ham qoʻllangan. Oʻzbekiston hududida, asosan, bolalar va sport chanasi ishlatiladi. Chananing 6 — 8 sportchiga moʻljallangan "chanaqayiq" rusumli sport turi rezinapolimer materiaddan tayyorlanadi.

Havolalar
Changqoʻbiz

Changqoʻbiz, changqovuz — tilchali cholgʻu asbobi. Plastinkasimon va yoysimon turlari bor. Suyak, yogʻoch, qamish, gʻarov, metalldan yasaladi. Osiyo (Sibir, Uzoq Sharq, Oʻrta Osiyo), Afrika va Yevropa xalqlarida turli nomda tarqalgan boʻlib, musiqiy folklor qatlamiga mansub cholgʻudir. Ch. tishlarga yaqin ushlab yoki bosib turib, tilchasi (turiga qarab) unga bogʻlangan ip yordamida tortib yoki qoʻl barmoklari (odatda, koʻrsatgich barmoq) bilan tirnab chalinadi. Undan maʼlum balandlikdagi doimiy bir ovoz va shu ovoz obertonlaridan ogʻiz artikulyatsiyasi yordamida muayyan ohanglar chiqariladi. Ovozning balandpastligi ogʻiz boʻshligʻining kattakichik ochilishiga, cholgu tilchasining uzun va qalinligiga bogʻliqdir. Ch. oʻziga xos past ovozi, nisbatan tor (oktava doirasidagi) diapazoni bilan ajralib turadi. Oʻtmishda oʻzbeklarda suyak Ch. ("Alpomish" dostoni) va temir Ch. turlari boʻlib, asosan, xotinqizlar tomonidan qoʻllangan. Hozir Oʻzbekistonda, asosan, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Surxondaryo, Qashqadaryo, shuningdek, Samarqand va Buxoro viloyatlarida temir Ch. tarqalgan. 1990-yillardan boshlab baʼzi folkloretnografik jamoalar tomonidan keng ishlatiladigan boʻldi. Ch. maʼlum Temir changqoʻbiz. marosim bilan bogʻliq boʻlmay, unda oddiy (baʼzida badiha uslubidagi) kichik kuylar ("CH. kuy" yoki "CH. chertit") chalinadi. Shuningdek, Ch.da turli hayvonlarning ovozlariga oʻxshatmalar qilinadi.

 

Musiqa asboblari
Oʻzbek cholgʻu asboblari
Chandir

Chandir — turkiy qabila. VIII—IX asrlarda Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimida, Orol dengizining jan.dagi choʻllarda yashovchi oʻgʻuzlar tarkibida boʻlganlar. Keyinchalik Ch.larning bir qismi Movarounnahrga oʻtib, oʻzbeklar va turkmanlar bilan aralash yashab, ular tarkibiga singib ketgan. Ayrim guruhlari oʻgʻuzlar tarkibida Ozarbayjonda oʻrnashib qolgan. XIX-asr oxiri — XX-asr boshlarida Chandirning ayrim guruhlari oʻtroq hayot kechirib, asosan, chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullangan. 1924-yildagi maʼlumotlarga koʻra, Chandir jami 3425 kishini tashkil etgan.

 

Turkiy qabilalar
Subrahmanyan Chandrasekhar

Subrahmanyan Chandrasekhar (1910.19.10, Lahur, Hindiston — 1995) — amerikalik fizik va astrofizik; millati xind. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1944), Amerika fan va sanʼat akademiyasi, AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Madras universitetini tugatgan (1930). Kembrij universitetida ishlagan (193336). 1936-yil AQSH ga koʻchib oʻtgan (1953-yildan AQSH fuqarosi) va 1937-yildan Yerk rasadxonasida, Chikago universitetida (1942-yildan professor) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari yudduzlar tuzilishi, yulduzlar atmosferasi va dinamikasini tadqiq qilishga, matematik fizika (stoxastik jarayonlar nazariyasi)ga oid. Oq mitti yulduzlar nazariyasini yarattan va ularning maksimal massasi (Chandrasekhar chegarasi) ni, yulduz izotermik yadrosining massasi (Shenberg — Chandrasekhar chegarasi)ni topgan. Nurlaniipjyat uzatilish nazariyasida, yudduzlar dinamikasida, magnit gvdrodinamikasida, muvozanatli figuralar va qora tuynuklar nazariyasida fundamental natijalar olgan. Nobel mukofoti laureati (1983; William Fowler bilan hamkorlikda).

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
Ateistlar
1910-yilda tugʻilganlar
1995-yilda vafot etganlar
19-oktabrda tugʻilganlar
21-avgustda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar
Amerikalik olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Chanoq

Chanoq, tos — gavda skeletining pastki qismi. Chanoq odamda oyoqlarni, sut emizuvchilarda esa orqa oyoqlarni, tanaga birlashtiradi. Chanoq umurtqa pogʻonasi va tananing yuqori qismi uchun tayanch vazifasini bajaradi. Chanoq oʻng va chap nomsiz chanoq suyaklari hamda dumgʻaza va dum suyaklaridan hosil boʻladi.

Chanoq suyaklari bir-biriga oldidan qov simfiziga oʻxshab, orqadan esa juft dumgʻaza yonbosh boʻgʻimlari koʻrinishida dumgʻazaga birlashadi. Har bir nomsiz suyaklar (oʻsish davri oxirida qoʻshilib ketadi) yonbosh, quymuch va qov suyaklaridan tashkil topadi. Ular birlashish joyining tashqi tomonida quymuch kosasi joylashadi.

Chanoq tuzilishining jinsiy xususiyatlari bor. Ayollarda chanoq erkaklarnikiga nisbatan bir qadar keng va kalta boʻladi. Katta va kichik chanoq bor. Katta chanoq oldidan qorin old devori yumshoq toʻqimalari bilan, orqadan umurtqa pogʻonasi, yondan yonbosh suyak qanotlari bilan, kichik chanoq oldidan qov suyaklari, orqadan dumgʻaza va dum suyagi, yondan quymuch suyagi va yumshoq toʻqimalar bilan oʻralgan. Katta chanoqda qorin boʻshligʻi pastki qismidagi aʼzolar, kichik chanoqda toʻgʻri ichak, qovuq, erkaklarda prostata bezi va urugʻ pufaklari, ayollarda bachadon va uning ortiqlari hamda qin joylashgan. Chanoq suyaklarida orqa tomondan orqa va umurtqa pogʻonasi muskullari, oldidan qorin muskullari birlashadi. Oyoq muskullari ham chanoqdan boshlanadi. Dumbaning katta muskuli chanoq sohasidagi eng katta muskul hisoblanadi. Yonboshning ichki juft arteriyalari chanoq devori va undagi ichki aʼzolarni qon bilan taʼminlaydi; dumgʻaza nervi chigallarining shoxchalari innervatsiya qiladi.

Chanoq sinishi chanoqning xavfli shikastlaridan xisoblanadi. Chanoq chikishi kam uchraydi, lekin bolalarda chanoq shikastlanishi natijasida boylamlar uzilishi, chanoq-son boʻgʻimi chiqishi koʻproq kuzatiladi. Tugʻruq vaqtida baʼzan chanoqning qov birikmasi uzilishi mumkin. Quymuch kosasi singanda koʻpincha son chiqadi. Chanoq kasalliklariga qon orqali tarqaladigan (gematogen) osteomiyelit (bunda, odatda, yonbosh suyagi qanotlari va dumgʻaza zararlanadi), brutsellyoz va revmatoid artrit esa dumgʻaza yonbosh boʻgʻimining zararlanishi va boshqa kiradi.

Manbalar 

Tibbiyot
Osteologiya
Anatomiya
Chanoq-son boʻgʻimi

Chanoq-son boʻgʻimi – chanoq suyagidagi quymuch kosasi bilan son suyagining boshi birlashishidan paydo boʻladi. Quymuch kosasining qirgʻogʻida chuqurchaning kattalashtirishga moslashgan fibroz togʻay labi bor. Boʻgʻim xaltasi erkin joylashgan boʻlib, son suyagi boshining harakat qilishiga xalaqit bermaydi. Chanoq-son boʻgʻimi, yonboshson, oʻtirgichson, qovson boylamlari bilan mustahkamlanadi. Chanoq-son boʻgʻim atrofidagi muskullar boʻgʻim harakatida boylamlarning unchalik taranglanmasligiga imkon yaratadi. Boʻgʻim yongʻoqsimon shaklda boʻlib, frontal oʻqida tanaga yaqinlashib uzoqlashishi, vertikal (tik) oʻqi boʻylab tashqari hamda ichkariga aylanishi va doira shaklida harakat qilishi mumkin.

Manbalar 

Tibbiyot
Osteologiya
Anatomiya
Artrologiya
Chanoqqalʼa

Chanoqqalʼa — Turkiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Chanoqqalʼa elining maʼmuriy markazi. Aholisi 40 ming kishidan ziyod. Dardanell boʻgʻozidagi port. Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Oziq-ovqat, keramika, kemasozlik va boshqa sanoat korxanalari mavjud.

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkiya shaharlari
Turkiyadagi baliqchilik jamoalari
Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Turkiyadagi yahudiy jamoalari
Changchun

Changchun — Xitoyning shimoli-sharqiy qismidagi shahar, Itunxe daryosi boʻyida. Girin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axoliyey 6,9 million kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Mashinasozlikning yirik markazi (transport vositalari, asosan, avtomobillar, stanoklar, radiotexnika, optik priborlar ishlab chiqarish, radioelektronika). Kime (shina, plastmassa, oʻgʻitlar, dorilar ishlab chiqarish), toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Fanlar akademiyasi filiali, universitet bor. Shaharga 19-asr boshlarida asos solingan. 1897—1903-yillarda XitoySharqiy temir yoʻlning kurilishi bilan yirik savdosanoat markaziga aylandi.

 

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Changʻi

Changʻi — qorli joylar, botqoq yerlar va suv yuzida tayanch maydonini kengaytirib, siljishni osonlashtiruvchi moslama. Shim.dagi kabilalarda neolit davrida vujudga kelgan. Bir necha ming yillar davomida, asosan, yurish vositasi sifatida qoʻllangan, undan ovchilar, jangchilar foydalanganlar. Keyinchalik Ch. sport va jismoniy tarbiyada keng qoʻllana boshlandi. Hozirgi changʻilarning odimlovchi va sirgʻaluvchi turlari mavjud. Odimlovchi Ch.lar vazifasiga koʻra, qor va botqoqlikda yuruvchi Ch.ga boʻlinadi. Sirgʻaluvchi Ch.lar sport Ch.si, turistlar Ch.si, ovchilar Ch.si, maxsus Ch. (mac, samolyotlar Ch.si), suv Ch.si va boshqalarga boʻlinadi (yana qarang Changʻi sporti).
Changʻi sporti

Changʻi sporti — qishki sport turi. Unga changʻi poygasi, tramplindan sakrash, ikki kurash (poyga va sakrash), togʻ changʻi sporti va biatlon kiradi. Changʻi sporti Norvegiyada sport turi sifatida shakllandi. 1767-yilda shu mamlakatda harbiy xizmatchilar oʻrtasida ilk musobaqa oʻtkazildi, 1843-yildan esa ommaviy musobaqalar tashkil qilina boshladi. Keyinroq changʻi sporti Yevropaning boshqa davlatlarida ham ommalashdi. 1910-yilda Xalqaro changʻi sporti komissiyasi tuzildi va changʻi sportining qoidalari tasdiqlandi. Bu komissiya 1924-yilda Xalqaro Changʻi sporti federatsiyasi (FlS)ra aylantirildi. Hozirgi kunda bu federatsiyaga 100 dan ziyod davlat (Oʻzbekiston 1993-yildan) aʼzo (2004). Changʻi sporti 1924-yildan olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi, 1925-yildan (1937-yildan ikki yilda bir marta) jahon chempionati oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda XX-asrning 70-yillaridan boshlab Changʻi sportining, asosan, togʻ sporti turini rivojlantirishga kirishildi. Respublikada 300 dan ziyod kishi Changʻi sporti bilan shugullanadi. 2 ta changʻi sportiga ixtisoslashgan sport maktabida 17 murabbiy 196 nafar bolalaroʻsmirlarga changʻi sportidan saboq berishadi (2004). Aka-singil Komil va Elmira Oʻrinboyevalar, Vladimir Yunusov kabi yetakchi changʻichilar nufuzli musobaqalarning ishtirokchilaridir.

Havolalar 

 

Changʻi sporti
Chapek Karel

CHAPEK (Sarek) Karel (1890.9.1, MaleSvatonevitse — 1938.25.12, Praga) — chex yozuvchisi. Praga universitetining falsafa ftini tugatgan (1915). 1921 — 22 yillarda Praga teatrida rejissyor, keyinchalik butunlay yozuvchilik va jurnalistika bilan shugʻullangan. „Krakonot bogʻi“ (1918) hamda „Shuʼlavor tubsizliklar“ (1916) toʻplamlariga kirgan dastlabki hikoyalarini akasi Iosif Chapek (18871945) bilan hamkorlikda yozgan. „Chormixga tortish“ (1917) va „Gʻamgin hikoyalar“ (1921) toʻplamlaridan joy olgan hikoyalarida urush yillarining sertashvish muhiti, kishilararo munosabatlardagi zidsiyatli manzaralar aks ettirilgan. „Kdroqchi“ lirik komediyasi (1920) da oʻzi eʼtiqod qoʻygan „har kim oʻzicha haq“ falsafasini badiiy yoritishga harakat qilgan.

CH. nomini, asosan, ijtimoiyfantastik mazmundagi asarlari dunyoga yoygan. Temirtan (robot; „robot“ soʻzini Ch. oʻylab topgan)lar qoʻzgʻolonidan hikoya qiluvchi „R. V. R.“ (1920), „Mikropulosning quroli“ (1922) dramalari, „Absolyut fabrikasi“ (1922) va „Krakatit“ (1924) romanlarida yuksak insonparvarlik borasidagi oʻymushohadalarini bayon etgan. „Adamsavdogar“ pyesasi (1927; akasi bilan hamkorlikda), „Choʻntakdagi hikoyalar“, „Boshqa choʻntakdagi hikoyalar“ (1929) oʻtmishdagi adabiy va diniy syujetlar asosida yozilgan. „Apokriflar“da ana shu holat seziladi. „Gordubal“, „Meter“, „Oddiy hayot“ (1933—34) romanlarini qamrab olgan trilogiyasi noinsoniy urfodatlar, fashizm reaksiyasiga qarshi kurash gʻoyalari bilan yoʻgʻrilgan. „Salamandrlar bilan jang“ (1916) romani Ch. ijodining choʻqqisi hisoblanadi. Unda umuminsoniy qadriyatlar fashizmning irqiy nazariyasi va siyosatiga, gʻayriinsoniy munosabatlarga qaramaqarshi qoʻyilgan. Ayni shu gʻoyalar „Oq kasallik“ (1937), „Qutqaruvchi“ (1937), „Ona“ (1938) kabi qissa va dramalarida ham davom ettirilgan.

CH. hozirgi zamon ijtimoiy fantastikasiga samarali taʼsir koʻrsatgan, uning badiiy olamini boyitgan.

Manbalar 
 Sochineniya, t. 1—5, M., 1958—59. == Adabiyot ==
 Nikolskiy SV., Karel Chapek — fantast va satirik, M., 1973.
Chapqirgʻoq Qorasuv kanali

Chapqirgʻoq Qorasuv kanali — Chirchiq daryosining chap sohilidan chiqarilgan kanal (daryo) (Toshkent viloyati). Yuqori Chirchiq gidrouzelidan boshlanib, Shamalak gidrouzeligacha davom etadi. Uzunligi 87 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 180 m³/s. Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq, Oʻrta Chirchiq, Oqqoʻrgʻon tumanlarida 165 ming ga yerni sugʻoradi. Kanalga koʻpgina soy suvlari kelib qoʻshiladi. Eng yiriklari: Juzuruqsoy, Parkentsoy, Samsaraksoy, Qizilsoy. Qorasuv kanali qadimgi kanallardan biri. Bir necha toʻgʻonli suv olish inshootlari bor. Ularning birinchisi — Nayman toʻgʻoni (kanalning 59 km da). 1926-yilda qurilgan boʻlib, RK7, RK71, Olgʻabos kanallariga suv beradi. 1930—1932- yillarda 74 km da Xontoʻgʻon suv olish inshooti qurildi. Inshoot toʻgʻon va Morgunenkov nomidagi RK8, RK9 kanallariga suv beradigan taqsimlagichlardan iborat. 1960—70-yillarda kanalning 3, 13, 36 va 56 km larida yana 4 suv olish uzellari qurildi. 68 km da kanalga Tuyaboʻgʻiz suv omborits&n kanal orqali suv olinadi. Chapqirgʻoq Qorasuv kanalining 36 km da I. A. Polvonov nomli Toshkent kanali boshlanadi.

Manbalar 

 

Kanallar

Ohangaron irmoqlari
Toshkent viloyati kanallari
Oʻrta Chirchiq tumani daryolari
Yuqori Chirchiq tumani daryolari
Quyi Chirchiq tumani daryolari
Oqqoʻrgʻon tumani daryolari
Chirchiq tarmogʻi‎
Charos

Charos — erta oʻrtapishar mahalliy, xoʻraki uzum navi. Urta Osiyoda keng tarkalgan. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli usadi. Bargi yirik, toʻgarak, oʻrtacha va kam kertikli, usti toʻq, orqasi och yashil, tuksiz. Guli funksional urgochi. Uzum boshi oʻrtacha va yirik, tigʻiz, 300—400 g. Gʻujumi yirik, dumaloqtuxumsimon, koʻkimtirqora, seret, shirin, pusti qalin. Tarkibida qand miqdori 21—23%, nordonligi 5,5 — 8%, iyul—avgustda pishadi. Hosildorligi 80—100 s/ga. Asosan, yangiligida yeyiladi. Ragʻaga chidamsiz. Toshkent, Fargʻona, Andijon va Namangan viloyatlarida ekiladi. Charos uzum navi.

Uzum navlari
Charx

Charx — 1) qoʻlda ip yigirishda foydalaniladigan qadimgi asbob. Unda, asosan, paxta, jun va boshqa tolalar yigiriladi. Koʻrinishi dasta bilan aylantiriladigan gʻildirak (baraban) shaklida boʻladi. Oʻrta Osiyoda paxta ekib, ip yigirish milod boshidayoq maʼlum boʻlgan. Paxta va jun tolasidan ip yigirish uchun oldin urchuq, keyin uni takomillashtirib, Charx yasalgan. XVIII-asrda mashinada ip yigirishga oʻtilgach, Charxga ehtiyoj kamaygan, lekin ayrim chekka joylarda undan hali ham foydalaniladi (qarang Yigirish); 2) qaychi, pichoq, tesha, ketmon, oʻroq va boshqa kesuvchi asboblarni oʻtkirlash (charxlash) uchun ishlatiladigan asbob. Dastaki va elektr Charxlar bor. Dastaki Charx doirasini charxchi oyoqsa tepkiga bosib aylantiradi. Hunarmandlar (mac, degrezlar, misgarlar, kulollar) chuyan buyumlar qolipi yasaladigan, mis va sopol buyumlar sirti silliqlanadigan asboblarni ham Ch. deb atashadi; 3) ayrim asboblar va qurilmalarning aylanadigan qismi. Masalan, charxlash stanogintlpt abraziv (jilvir) doirasi Charx hisoblanadi.

Charx-arqoq naychalarini o‘rash uchun foydalaniladi, yigiruv dastgohi.

Adabiyotlar 
 Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
 Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

Manbalar 

Toʻqimachilik sanoati
Tekstil
Charx ilonlar

Charx ilonlar, efalar () – qora ilonlar oilasiga mansub ilonlar urugʻi. Uzunligi 80 sm gacha. Kulrang yoki qoʻngʻir tusli tanasida oqish ilon izi hoshiyasi bor. Tanasining 2 yonidagi tangachalari kirrasida tishchalari boʻladi. Charx ilonlar tanasini halqa qilib oʻraganida tangachalar ishqalanishi natijasida charx toshi aylanishiga oʻxshash tovush chiqadi. 3 turi, jumladan, qum charx iloni va chipor charx iloni Shimoliy Afrika, Janubiy, Janubiy-Gʻarbiy Osiyo va Oʻrta Osiyoda tarkalgan. Oʻzbekistonda qum charx iloni Buxoro, Surxondaryo viloyatlari hamda Qizilqum choʻlida uchraydi. Shomda va tunda faol hayot kechiradi. Mayda umurtqalilar, yosh charx ilonlar, asosan, hasharotlar va oʻrgimchaksimonlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan tirik tugʻadi. Urgʻochisi 3 tadan 18 tagacha bola tugʻadi. Zaxarli hisoblanadi va chaqishi oʻlimga olib kelishi mumkin. Zaxaridan immun zardob tayyorlashda va ilmiy tadqiqot ishlarida foydalaniladi.

Hayvonlar
Charxin

Charxin — Samarqand viloyati Pastdargʻom tumanidagi shaharcha. Samarkand shahridan 15km uzoqlikda, tuman markazi (Juma shahri)dan 16km masofada. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Ulugʻbek. Aholisi 18,3 ming kishi (2015). Eski Angor kanalidan suv oladi. Charxinda paxta tozalash, teri saralash zavodlari, 2 kasbhunar kolleji, umumiy taʼlim maktabi, 3 kutubxona, madaniyat uyi, aholiga xizmat koʻrsatish, tikuvchilik, poyabzal, avtomobil va mebel taʼmirlash ustaxonalari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud. Kasalxona, poliklinika, 2 dorixona bor.

Manbalar 

Pastdargʻom tumani
Samarqand viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Chatirkoʻl

Chatirkoʻl — Kirgʻiziston Respublikasi Norin viloyatidagi kul. Markaziy Tyanshanda. Shim.da Otboshi va jan.da Toʻrugʻarttov togʻlari orasida, 3530 m balandlikdagi soylikda joylashgan. Maydoni 175 km², uz. 23,5 km, eng keng joyi 12 km. Koʻl sayoz, oʻrtacha chuq. 3,8 m (eng chuqur joyi 22 m). Chatirkoʻlga atrofidagi togʻlardan bir qancha soy va jilgʻalar oqib tushadi, undan suv oqib chiqmaydi. Iyun — iyul oylarida suv sathi ancha koʻtariladi, yanvarfevralda pasayadi. Suvi chuchuk, sharkiy qismida bir oz shoʻr. Noyabrdan aprelgacha muz bilan qoplanadi.

Qirgʻiziston geografiyasi
Qirgʻiziston koʻllari
Chatqol biosfera qoʻriqxonasi

Chatqol biosfera qoʻriqxonasi — Toshkent viloyatining Parkent tumani togʻli hududida, Chatqol togʻ tizmalarining janubi-gʻarbida joylashgan. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1990-yil 21-iyundagi qarori bilan Chatqol qoʻriqxonasi (1947) negizida Ugom-Chatqol davlat tabiat milliy bogʻi tashkil etilishi munosabati bilan uning janubiy qismida alohida qoʻriqlanadigan hudud tarzida ajratilgan. Toshkent viloyati tabiatini muhofaza qilish boshqarmasiga qaraydi. Gʻarbiy Tyanshanning ulkan va noyob oʻsimliklari, hayvonot va qushlarini oʻrganish, saqlab qolish va koʻpaytirish maqsadlarida ish olib boradi. Umumiy maydoni 9900 ga. Qoʻriqxona hududi sharqda deyarli Namangan viloyati, janubi-gʻarbda Ohangaron tumani togʻli hududlariga yaqin boradi. Relyefi har xil balandliklar (1100 −4000 m), qoyali choʻqqilar va tik qiyaliklar bilan tavsiflanadi. 1000 −1500 m balandlikda lyossimon tuproqlar, undan yuqorida togʻ oʻrmon va oʻtloqi tuproqlarning turli shakllari rivojlangan. Iqlimi kontinental, yanvar oyining oʻrtacha harorati —7°, iyul oyiniki 23—25°, yillik yogʻin miqdori 700-800 mm. Qoʻrikxona hududidagi asosiy suv havzalari Boshqizilsoy, Shovvasoy va ularning irmoklari. Qoʻriqxonada oʻsimliklarning 1300 ga yaqin turi, shu jumladan, dorivor oʻsimliklardan jenshen, togʻ yon bagʻirlarida 40 dan ortiq daraxt va buta turlari oʻsadi. Asosiy daraxtlari tol, terak, qora archa, savur archa, yongʻoq, pista, qayin, zirk, chetan, doʻlana, yovvoyi olma, togʻolcha va boshqa Hayvonot dunyosida 30 dan ortiq sut emizuvchilar turi, shu jumladan, togʻ qoploni, qoʻngʻir ayiq, togʻ echkisi, yelik, tulki, boʻrsiq, qobon (yovvoyi choʻchqa) va boshqa, qushlarning 140 dan ortiq turi — bedana, qirgʻiy, qora laylak, kaklik, qumri va boshqa (qushlardan qora laylak, qirgʻiy uya qurib bola ochadi), umurtqasizlarning 19 turi uchraydi. Gʻarbiy Tyanshan uchun noyob boʻlgan oʻsimliklarning 33 turi, hayvonlarning 3 turi, qushlarning 4 turi Xalqaro va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Qoʻriqxona oʻsimliklar soni tiklanib, hayvon va qushlar soni koʻpaymoqda. Qoʻriqxona Maydontol uchastkasining baland togʻ qoyalarida togʻ echkisi va kiyiklar tasviri tushirilgan petrogliflar (Teraklisoy petrogliflari) topilgan (1965).

Galereya

Yana qarang 

 Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti

Manbalar

Havolalar 
 goTrip — Chotqol davlat biosfera qoʻriqxonasi 

 

Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Parkent tumani
Anggun

Anggun Cipta Sasmi (29-Aprel, 1974), taxallusi — Anggun, Indoneziya xonanda, aktrisa va kiyimlar dizayneridir. Hozirda u Fransiyada yashaydi. Uning musiqasi odamni oʻziga jalb qiladi va ilhomlantiradi. Anggun nafaqat muxlislarni seza oluvchi iqtidorli musiqachi, balki konsert davomida har xil obrazlarni yarata oluvchi aktyor hamdir. Unga qarab diling yayraydi.

Shaxsiy hayoti 
2010-yilda Cyril Montanaga turmushga chiqqan, lekin ular 5 yillik nikohdan keyin 2015-yilda ajralishgan. Bir qizi bor.

Havolalar 
 Rasmiy sayti 
 Anggun YouTube sahifasi
 

Yashayotgan insonlar
LGBT huquqlari faollari
Chaqa

Chaqa, chaqa pul — qiymati past boʻlgan metall tangalar; mayda toʻlovlar, yirik pul belgilarini maydalash, qogʻoz pullardan qaytim berish uchun qoʻllanadi. Jahon mamlakatlarida chaqaning eng kichik qiymati amaldagi milliy valyuta birligining 1/100 qismiga teng boʻlgan tanga shaklida zarb qilinadi (mac, soʻmrya. tiyin, damaraa sent, rupiyada paysa, grivnadya kopeyek). Qadimdan chaqa pullar qiymati yuqori boʻlgan kumush va oltin tangalardan farqli hodda faqat mis yoki jez singari arzon metallardan yasalgan. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki 1994-yil 1 iyuldan muomalaga chiqargan 1, 3, 5 tiyin qiymatdagi mis tangalar chaqa hisoblanadi.

Pul
Chaqar masjidi

Chaqar masjidi — Margʻilondagi meʼmoriy yodgorlik (1911); xonaqoh, ayvon va xoʻjalik binolaridan iborat boʻlgan. Bizgacha binoning ayvon qismi saqlangan. Ayvonning uch tomoni yopiq, shifti toʻsinlar yordamida toʻgʻri toʻrtburchaklarga boʻlinib, ularning har biriga gullar solingan guldonlar ishlangan, rangbarang naqshlar bilan serhasham bezatilgan.

Chaqar „xizmatkor, kambag‘al, yo‘qsil“ degan maʼnoni bildiradi. Qadimda kambag‘allar yashaydigan joylar shunday deb atalgan. „Chaqar“ so‘zi toponim sifatida raspublikamizning ko‘pgina joylarida uchraydi. Jumladan Samarqand viloyatining Narpay tumanida, Qoraqalpogʻistondagi Amudaryo tumani hududlarida „Chaqar“ nomli qishloqlar bor. Toshkent shahrida bir mahalla „Chaqar“, deb ataladi.

„Chaqar“ masjidi — XX asr boshida Marg‘ilonning yirik sarmoyadorlaridan biri Sayyid Ahmadxonxo‘janing kuyovi Sayyid Jalolxon to‘ra tomonidan eski nuragan masjid o‘rniga qurilgan. Hajmi jihatidan uncha katta emas, nomutanosib ko‘rinishga ega.

Binoning faqat ayvon qismi saqlanib qolgan. O‘z vaqtida bu qism sharqqa qaragan uch tomoni yopiq, to‘sinli va ustunli ayvonning bir qismi bo‘lgan. Qishki xona va xo‘jalik binolari buzilib ketgan.

Shiftlarning eng yuqori qismining o‘rta oralig‘iga „hovuz“ yasalib, girih uslubida naqsh solingan. Masjid shiftlariga ko‘k, yashil va pushti tusdagi yozuvlar bilan bezak berilgan. Ayvonning baland jimjima karniziga qizil gulli sebargalar tasviri tushirilgan.

To‘sinlardan birida bino qurilgan sana hijriy 1329-yil (1911-yil) va xo‘jandlik meʼmorlar To‘xtabek va Mirbobo hoji ismlari qayd qilingan.
Shiftlarg ishlatilgan bo‘yoq va bezak kompozitsiyalarining uyg‘unlashgan holati Farg‘ona xalq ustalari amaliy sanʼatining ajoyib namunasidir.

Hozirda ushbu inshootda „Sayyid Jalolxon to‘ra“ rasmiy masjidi faoliyat ko‘rsatmoqda.
„Chaqar“ Said Jalolxon toʻra masjidi Fargʻona viloyati Margʻilon shahar Oxunboboyev MFY hududidagi Abdug‘ofurov nomli ko‘chasi 37-uyda joylashgan. Jome masjidi sifatida faoliyat olib olib bormoqda. Masjid imom xatibi — Yunusxon Mamarasulov (2023-yil iyun holatiga koʻra).

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Fargʻona viloyati masjidlari
Chagʻillitepa

Chagʻillitepa – neolit davri makoni (mil. av. 5ming yillik). Joytun madaniyatiga oid yodgorliklardan biri. Turkmanistonning jan.da Kopetdogʻ tof oldi tekisligidagi Meana va Chaacha qishlokdari oraligʻida. 1962— 1963 yillarda tekshirilgan. Chagʻillitepa uchta madaniy qatlamdan iborat, yuqori qatlamda arxeologik materiallar sakdanib qolmagan. Oʻrta va quyi qatlamlarni qazish vaqtida bir xonali uylar va xoʻjalik xonalari ochilgan. Xonalardan rangli sopol idishlar, tosh qurollar (pichoq, qirgʻich, oʻroq va boshqalar) topilgan. Chagʻillitepa aholisi dehqonchilik, chorvachilik va ovchilik bilan shugʻullangan.

 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Turkmaniston
Chagʻon

Chagʻon – VIII asr boshlarida Xorazmda hukmronlik qilgan xorazmshoh. Poytaxt Fir (Fil) shahri (qarang Kot)sa. xorazmshohning saroyi joylashgan. Manbalarda aytilishicha, xorazmshoh chagʻon oʻziga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan xalqqa boshchilik qilgan ukasi Hurzod (Xoʻrzod) ga qarshi kurashish uchun Xorazmga bostirib kirgan arablar lashkarboshisi Qutayba ibn Muslimdan harbiy yordam soʻraydi va oʻz shaharlarining oltin kalitlarini unga yuboradi (711-yil). Hurzod bu paytda oʻz tarafdorlari bilan Mizdahqonda turgan. Xorazmni bosib olishga 2 yilcha tayyorgarlik koʻrgan Qutayba bu ixtilofdan unumli foydalanib, Ibn alAsirning yozishicha, 712-yilda oʻz koʻshini bilan Fir shahriga bostirib kirgan. Qutaybaga qarshi Hurzod qoʻshini mardlik bilan kurashgan. Biroq Hurzod jangda asir olinib oʻldirilgan. Xorazmshoh chagʻon Hurzod tarafdorlari va oʻziga qarshi chiqayotgan Hamjir hokimlariga qarshi kurash olib borish uchun yana Qutaybadan yordam soʻraydi. Xorazmshoh chagʻon oqibatda arablar hukmronligini tan olib, ularga xiroj toʻlashga majbur boʻladi. Xullas, chagʻon hukmronligi davrida Xorazm oʻz mustaqilligini yoʻqotgan. Xorazmshoh chagʻonning qoʻshinlari arablarning Samarqand va boshqa shaharlar ustiga qilgan yurishlarida bir necha marta ishtirok etganlar. Qutayba Xorazmni tark etgach, vatanparvarlar chagʻonni xoinlikda ayblashgan. Sarosimada qolgan chagʻon – turklar, soʻngra Qutayba huzuriga qochib borgan.

Adabiyot 
 Istoriya Xorezma, T., 1976.
Pafnutiy Chebishyov

Pafnutiy Lvovich Chebishyov [1821.14(26).5, Kaluga gubernyasi, Okatovo qishlogʻi — 1894.26.11(8.12), Peterburg] — rus matematigi va mexanigi, ehtimollar nazariyasi rus maktabining asoschilaridan biri. Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1856). Moskva universitetini tugatgan (1841), professor (1850). Ilmiy ishlari ehtimollar nazariyasi, sonlar nazariyasi, matematik analiz, mexanizmlar nazariyasiga oid. Ch. tasodifiy miqdor tushunchasini ehtimollar nazariyasiga tatbiq qilgan; ehtimollar nazariyasining limit teoremalarini isbotlashning yangi usuli — momentlar usulini yaratdi; katta sonlar qonunini umumiy holda isbotladi. Sonlar nazariyasida tub sonlar taqsimotining asimptotik qonuni va boshqalarni umumiy shakdda isbotladi. Ortogonal koʻphadlar, funksiyalarni eng yaxshi yakinlashtirish muammolari bilan shugʻullandi. Differensial binomni elementar funksiyalarda integrallash shartlarini topdi. Ch.ning kup (asosan, mexanizmlar nazariyasi sohasidagi) kashfiyotlari amaliy tadqiqotlar rivojiga sabab boʻldi.

Matematiklar
Mexaniklar
1821-yilda tugʻilganlar
14-mayda tugʻilganlar
1894-yilda vafot etganlar
26-noyabrda vafot etganlar
James Chadwick

James Chadwick () (1891.20.10, Manchester 1974.24.7) - ingliz fizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1927). Ernest Rutherfordning shogirdi. Manchester va Kembrij universitetlarini tugatgan. 1943—45 yillarda LosAlamos (AQSH)dagi atom bombasi loyihasi ustida ish olib borayetgan bir guruh olimlarni boshqargan. Liverpul universiteti prossori (1935—48), Kembrij universiteti qoshidagi Ganvill va Kiz kolledji direktori (1948—58). Ilmiy ishlari atom yadrosi fizikasiga oid. Betanurlanish energiyasining tutash spektrini kashf etgan (1914), yadroda alfazarralar sochilishini oʻrganib, yadro zaryadini bevosita oʻlchagan (1920) va Rezerford atom nazariyasini uzilkesil tasdiqlagan. Berilliyni alfazarralar bilan nurlatganda vujudga keladigan nurlanishni oʻrganib, neytronni kashf etgan (1932). Nobel mukofoti laureati (1935).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-oktyabrda tugʻilganlar
24-iyulda vafot etganlar
1891-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
	Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Ernst Boris Chain

Ernst Boris Chain (1906. 19.6, Berlin — 1979.12.8) — ingliz biokimyogari, London qirollik jamiyati aʼzosi (1949-yildan). Berlin universitetini tugatgan (1930). 1933 ydan Angliyada. Kembrij biokimyo instituti (1933—35), Oksford universiteti (1935—48), Italiyadagi Xalqaro kimyo mikrobiologiya markazida turli lavozimlarda ishlagan (1948—61). 1961 ydan London universitetida biokimyo professor Ilmiy faoliyati insulinning kimyoviy asoslari, penitsillinning kimyoviy va klinik xususiyatlarini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1945; Alexander Fleming va X. Flori bilan xamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1906-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
19-iyunda tugʻilganlar
12-avgustda vafot etganlar

Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Thomas Cech

Chek Tomas (1947.8.12, Chikago) - amerikalik kimyogar. Kaliforniya universitetini tugatgan (falsafa doktori, 1975). Kolorado universiteti professor (1980-yildan). Asosiy ilmiy ishlari nuklein kislotalar kimyosiga oid. Genlarning mozaik (uzukli) tuzilishini oʻrganish okibatida ulardagi kodlangan qismlar (ekzonlar) kodlanmagan qoʻyilmalar (intronlar) bilan galmagal joylashishini topgan (1970). Silaysing reaksiyasi uchun, yaʼni eng oddiy organizmlardan tetraximena genidagi 2 ekzonni ajratib turuvchi intronni olib tashlash va ekzonlarni oʻzaro bogʻlash (dimerizatsiya) uchun zarur fermentni topish maqsadida oʻtkazilgan tadqiqotlar natijasida bu reaksiya hech qanday oqsilfermentlar ishtirokisiz, oʻzoʻzidan oʻtishini aniklagan. Nobel mukofoti laureati (1989, S. Oltmen bilan hamkorliqda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1947-yilda tugʻilganlar
8-dekabrda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Chek

Azizbek.A 

(forstoj — pul xujjati) — 1) bankdagi hisobvaraq egasi (Chek beruvchi)ning muayyan summadagi pulni biror shaxe (Chekni taqdim qiluvchi)ga toʻlash toʻgʻrisida bankka yoki kredit muassasasiga yoʻllagan yozma buyrugʻi, farmoyishi; pul hujjati, kimmatli qogoz turi. Chek yoziladigan qog'oz (Chek qogozi) belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan blanka (ish qogozi) tarzida maxsus daftarcha holida chiqariladi. Chek beruvchi oʻz hisobvaragʻidan oʻzi uchun pul olishda ham Chekdan foydalanadi. Cheklar nomi koʻrsatilgan (aniq bir shaxs nomiga yozilgan), order l i (biron bir shaxs foydasiga yozilgan) yoki taqdim etiladigan (takdim etuvchiga yozilgan) turlarga boʻlinadi. Banklar oʻrtasidagi oʻzaro hisobkitoblarda bank Cheklari, sayohat va xizmat safarlarida har qanday bankda tezda naqd pulga almashtirish mumkin boʻlgan yoʻl Cheklari ishlatiladi. Yoʻl Cheklari nakd pul va kredit kartochkalari kabi toʻlaqonli toʻlov vositasi boʻlib, unda takdim etuvchining nomi koʻrsatiladi, Chek beruvchining shaxeiy imzosi bilan tasdiklanadi va pul olishda shaxeini isbotlaydigan hujjat koʻrsatilishini talab etadi; 2) chakana savdoda kassaning xaridordan pulni qabul qilib olgani toʻgʻrisidagi pattasi. Toʻlov oʻtkazilgan va xaridni olish mumkinligini tasdikdaydi va toʻlov oʻtkazilgan doʻkon (magazin) doirasida amal qiladi.
Chekish

Chekish – ayrim tutovchi oʻsimlik mahsulotlari (tamaki, afʼyun va boshqalar) tutunidan nafas olish. Tamaki chekish keng tarqalgan zararli odatlardan boʻlib, chekuvchi va uning atrofidagi odamlar sogʻligʻiga yomon taʼsir etadi; yuraktomir, meʼda, oʻpka kasalliklari rivojlanishiga olib keladi. Tamaki chekkan odam unga oʻrganib, chekmasdan turolmaydigan boʻlib qoladi. Tamaki tarkibidagi nikotin odam organizmiga kuchli taʼsir etib, u markaziy va periferik nerv sistemasiga vaqtincha qoʻzgʻatuvchi taʼsir koʻrsatadi, arterial qon bosimini oshiradi, mayda tomirlarni toraytiradi; nafasni tezlashtiradi va hokazo. Nikotin bilan birga tamaki tutunidagi yonish mahsulotlari ham organizmni zaharlaydi. Tamaki tutunida kanserogen moddalar boʻladi. Tamaki tutunidan tish emali shikastlanadi, kariyes, stomatit, gingivit kabi kasalliklar vujudga keladi, u bronxlar shilliq pardasiga taʼsir etib, surunkali bronxit va oʻpka emfizemasiga, keyinchalik tuzatib boʻlmaydigan xavfli oʻsmalar rivojlanishiga olib keladi.

Surunkasiga uzoq vaqt chekish kishining tez qarishiga sabab boʻladi. Toʻqimalarning kislorod bilan yomon taʼminlanishi, mayda tomirlarning torayishi chekuvchilarning tashqi koʻrinishini oʻzgartirib yuboradi (koʻz oki va teri sargʻimtir tusga kiradi, soʻlgʻinlik paydo boʻladi). Nafas yoʻllari shilliq pardasidagi oʻzgarish tovushga taʼsir etadi (tovush boʻgʻiqlashadi, odam xirillab nafas oladi). Nikotin yoshlarga va keksalarga ancha salbiy taʼsir koʻrsatadi, chunki ularning nerv sistemasi nikotin taʼsiriga oʻta sezuvchan boʻladi. Chekish homiladorlik davrida ayniqsa, zararlidir, bunda nikotin ona qoniga oʻtib, homilani zaharlaydi.

Chekish irsiyatni ham zaharlab, nimjon, nuqsonli farzandlar tugʻilishiga olib kelishi mumkin.

Chekish oʻta zararli boʻlgani uchun keyingi paytlarda qator mamlakatlarda, jumladan, Oʻzbekistonda ham chekishga qarshi qaratilgan bir qancha tadbirlar amalga oshirilmoqda, tamaki mahsulotlarini reklama qilish va uni bolalarga sotish, jamoat joylarida va transportda chekish taqiqlanadi va hokazo. Koʻpchilik chekuvchilarning chekishni tashlagandan soʻng kishi xastalanib qolishi mumkin degan gapi asossiz, chunki zahardan oʻzini tiygan kishi hech qachon zarar koʻrmagan.

Kishi har qancha kashanda boʻlsa ham chekishdan qutulish mumkin. Buning uchun unda mustahkam iroda va chekishni tashlashga qatʼiy qaror boʻlishi kerak. Chekishni tashlagan kishida qandaydir noxushlik, jizzakilik, uyqu buzilishi, baʼzan bosh ogʻrigʻi kabi holatlar kuzatiladi. Lekin bular keyinchalik barham topadi. Chekishni tashlamoqchi boʻlganda vrachnarkologga uchrashish va tegishli maslahatlar olish lozim.

 

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Neville Chamberlain

Neville Chamberlain (1869-yil, 18-mart, Ejboston, Birmingem — 1940-yil, 9-noyabr, Xikfild) — Buyuk Britaniya davlat arbobi. Konservatorlar partiyasi rahbarlaridan biri. 1915—1916 yillarda Birmingem shahrining lordmeri. 1918-yildan parlament aʼzosi (konservatorlar partiyasidan). Pochta vaziri (1922—1923), Sogʻliqni saqlash vaziri (1923, 1924—1929, 1931). Moliya vaziri (1931—1937). Konservatorlar partiyasi raisi (1930—1931). 1937—1940 yillarda bosh vazir va konservatorlar partiyasi rahbarlaridan biri. Gitler, Mussolini va Daladye bilan 1938-yilda Myunxen bitimini imzolagan. Chamberlain 1939-yilda Moskvada boʻlib oʻtishi koʻzda tutilgan agressorlarni jilovlashga qaratilgan harbiy-siyosiy ittifoq boʻyicha muzokaralarni barbod qilganlikda ayblangan. Natijada Angliya nihoyatda ogʻir vaziyatda Ikkinchi jahon urushiga kirgan. Ayni vaqtda Chamberlain Germaniya agressiyasini Sharqqa, yaʼni SSSRga qarshi yoʻnaltirish boʻyicha koʻp harakatlarni amalga oshirdi. Germaniya 1940-yilning bahorida Gʻarbiy frontda keng koʻlamda xujumga oʻtganda Chamberlain bosh vazir lavozimidan isteʼfoga chiqishga majbur boʻlgan.

 

18-martda tugʻilganlar
1869-yilda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
9-noyabrda vafot etganlar
Owen Chamberlain

Owen Chamberlain (1920.10.7, San-Fransisko) — amerikalik fizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1960). Chikago universitetini tugatgan (1948). 1942—46 yillarda LosAlamos laboratoriyada va 1948-yildan Berkli Kaliforniya universitetida ishlagan. Atom bombasi yaratuvchilaridan biri. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, neytron fizikasi va yuqori energiyalar fizikasiga oid. E. Segre va boshqa olimlar bilan hamkorlikda antiprotonni kashf etgan. Yukrri energiyali yadro reaksiyalari yaratish bilan shugʻullangan. Tarkibida qutblangan protonlar mavjud nishonni olishga muvaffaq boʻlgan (1963— 64). Nobel mukofoti laureati (1959; E.Segre bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Chennay

Chennay (1996-yilgacha Madras) -Hindistonning janubiy qismidagi shahar, Bengaliya qoʻltigʻi sohilida. Tamilnad shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,8 mln. kishi (2001).

Iqlimi issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24°, iyulniki 32°. Yiliga oʻrtacha 1200 mm yogʻin yogʻadi. Tez-tez boʻlib turadigan tropik siklonlar shaharga katta zarar keltiradi. Chennay kattaligi jihatdan mamlakatda Mumbay, Dehli, Kalkuttadan keyin 4-oʻrinda turadi. Chennay — Hindistonning eng katta portlaridan. Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Yirik sanoat, savdo-moliya va madaniyat markazi. Chennayda mamlakat sanoat mahsulotining asosiy qismi ishlab chiqariladi. Toʻqimachilik (ip gazlama), mashinasozlik (jumladan vagonsozlik, harbiy), metallsozlik sanoatlari rivojlangan. Neft qayta ishlanadi. Oziq-ovqat, tamaki, poligrafiya, elektronika, sement, koʻn poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Universitet (1857), Hindiston geografiyasi jamiyati, ilmiy tadqiqot institutlari, texnika instituti, musiqa akademiyasi, markaziy kutubxona, davlat muzeyi, Milliy badiiy galereya, teatr, kinostudiya, rasadxona va boshqalar bor. Chennay oʻrnida 17-asr boshlarida baliqchilarning Madraspatam nomli qishlogʻi boʻlgan. Angliyaning OstIndiya kompaniyasi bu yerda qalʼa qurib (1639—40), bosh qarorgohini koʻchirib keltirgan. Oʻsha vaqtdan Chennay inglizlarning Hindistondagi harbiy tayanch bazasi va savdo punkti hisoblanadi. 1746—49- yillarda fransuzlar qoʻl ostida boʻlgan. 18-asrning 2-yarmi va 19-asr boshida Chennay inglizlarning Hindistonning janubi-sharqiy qismidagi bosib olgan yerlarining siyosiy-maʼmuriy markazi. Hindiston mustaqillikka erishgach (1947), Chennay Madras (1969-yildan Tamilnad) shtatining maʼmuriy markazi. Chennay yaqinida tamil meʼmorligi yodgorliklaridan Maqabalipuram majmuasi saqlangan.
Chenstoxova

Chenstoxova — Polshaning janubiy qismidagi shahar. Varta daryosi boʻyida. Chenstoxova voyevodaligining maʼmuriy markazi. Aholisi 248,9 ming kishi (2004). Transport yoʻllari chorrahasi. Metallurgiya, mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, qogʻoz, mebel sanoati korxonalari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 15—18-asrlarda qurilgan binolar (paulinlar monastiri) saqlangan.

Muqaddas shaharlar
Konstantin Cheprakov

Cheprakov Konstantin Pavlovich (1907-yil, 13-sentyabr, Ukraina, Berdyansk shahri — 1972-yil, 31-may, Toshkent) — moyboʻyoqchi rassom, grafik. Oʻzbekston xalq rassomi (1967). Rassomlikni mustaqil oʻrgangan. 1933-yildan Toshkentda yashagan. Maishiy kartinalari („Dam olish kunida“, „Pensionerlar“, „Mehmondorchilikda“ va boshqalar)da Oʻzbekiston manzaralari zaminida baxtiyor hayotni ifodalaydi. Moyboʻyoq va akvarelda ham manzaralar tasviri („Chirchiq yoʻlida tong“ va boshqalar)ni yaratdi.

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Pavel Cherenkov

Pavel Alekseyevich Cherenkov (1904.28.7, Voronej viloyati — 1990) — rus fizigi, akademik (1970); Voronej universitetini tugatgan (1928). SSSR Fanlar akademiyasi Fizika institutida ishlagan (1930-yildan). Ilmiy ishlari fizik optika, yadro fizikasi, kosmik nurlar fizikasi va htezlatkichlar texnikasiga oid. C.W.Bavilov rahbarligida uran tuzlari eritmasining gammanurlanish taʼsiridagi lyuminessensiyasini oʻrganib, odatdagi lyuminessensiyadan farklanuvchi yorugʻlik (Cherenkov — Vavilon nurlanishi) yuzaga kelishini qayd etdi, uning asosiy xossasi — yoʻnalganligini aniqladi (1936). Moddada yorugʻlik tezligidan katta tezlikli zaryadli zarralar taʼsirida moddaning yorugʻlanish effekti Vavilov — Cherenkov effekti nomini oldi. Ch. birinchi sinxrotronlarning yaratilishiga hissa qoʻshgan. Tormozlanish nurlanishining nuklonlar va yadrolar bilan oʻzaro taʼsirini, fotoyadro va fotomezon reaksiyalarni, yuqori energiyali gammakvantlar bilan yengil yadrolarning parchalanishini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1958).

Manbalar 

Rossiya olimlari
Fiziklar
1904-yilda tugʻilganlar
28-avgustda tugʻilganlar
1990-yilda vafot etganlar
Cherepovets

Cherepovets — Rossiya Federatsiyasi Vologda viloyatidagi shahar. Vologda—Baltika suv yoʻlida. Cherepovets stansiyasi. Ribinsk suv omboridagi port. Aholisi 311,9 ming kishi (2002). Cherepovets — kora metallurgiyaning yirik markazi. Kime, kemasozlikkema taʼmirlash, maxsus avtomobil jihozlari, mexanika zavodlari, faneramebel kombinati, trikotaj, tikuvchilik fabriklari mavjud. Kurilish materiallari ishlab chiqariladi. Pedagogika instituti, oʻlkashunoslik muzeyi (badiiy boʻlimi bilan), Vasiliy Vereshchagin uymuzeyi (Cherepovetsda tugʻilgan) faoliyat koʻrsatadi.

Cherepovets 14-asrdan mavjud boʻlgan Voskresenye monastiri yaqinida sloboda sifatida vujudga kelgan. 1777-yildan Novgorod noibligi shahri, 1780-yildan Novgorod gubernyasining uyezd shahri. 1918—27 yillarda Cherepovets gubernyasi markazi.

Manbalar 
 

Rossiya shaharlari
Cherkaslar

Cherkaslar (oʻzlarini — adige deb atashadi) — Qorachoy Cherkasiyadagi xalq (40,2 ming kishi). RFda jami 50,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Turkiya va Old Osiyoning boshqa mamlakatlarida kelib chiqishi Shim. Kavkazdan boʻlgan barcha aholini Ch. deb ataydilar. Umumiy soni 270 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kabardin-cherkas tilida soʻzlashadi. Dindor Cherkslar — sunniy musulmonlar.

 

Millatlar
Cherkassi viloyati

Cherkassi viloyati — Ukraina tarkibidagi viloyat, 1954-yil 7-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 20,9 ming km². Aholisi 1336,8 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus va boshqamillat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 43%. 20 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 15 shahar, 19 shaharcha bor. Yirik shaharlari: Cherkassi, Uman, Smela, Zvenigorod, Zolotonosha, Kanev, Shpola. Markazi – Cherkassi shahri.

Kremenchug va Kaniv suv omborlarining (Dnepr daryosi) har ikkala sohilida. Oʻng sohilidagi katta qismi Dneprboʻyi qirlari (eng baland joyi 270 m), chap sohilidagi qismi Dneprboʻyi pasttekisligida joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental, yanvarning oʻrtacha temperaturasi –5°, iyulniki 19,5°. Yillik yogʻin 450–500 mm. Vegetatsiya davri 206–212 kun. Yirik daryosi — Dnepr. Tipik podzollashgan qora, sur tuproklar, chap sohilida oʻtloq va chimli podzol tuproqlar keng tarqalgan. Viloyat hududining 15,5% oʻrmon. Dasht oʻsimliklari kam tarqalgan. Oʻrmon va dasht hayvonlari uchraydi.

Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — oziq-ovqat sanoati (goʻsht kombinatlari, sut, spirtaraq va boshqa zavodlar). Qandshakar ishlab chiqarish boʻyicha viloyat mamlakatda 1oʻrinda. Mashinasozlik va metall sozlik rivojlangan. Kimyo kombinati, kimyoviy tola, kimyoviy reaktivlar, plastmassa zavodlari ishlab turibdi. Shoyi va ip gazlamalar, gigroskopik paxta, tikuvchilik buyumlari ishlab chiqariladi. Cherkasi issiqlik elektr markazi va Kaniv GES viloyatni elektr energiyasi bilan taʼminlaydi. Qurilish sanoati rivojlangan (uysozlik kombinati, granit karyeri, gʻisht zavodlari). Cherkasi viloyati lavlagidon ekinlari yetishtirish va goʻshtsut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Don, qandlavlagi, kartoshka, ozuqa ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik va sabzavotchilikning ham salmogʻi katta. Viloyat xoʻjaliklarida qoramol, qoʻyechki va parranda boqiladi.

Cherkasi viloyati uzunligi 605 km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uzunligi 5,6 ming km ga yaqin. Dnepr daryosida kema qatnaydi. Havo transporti rivojlangan. 3 oliy oʻquv yurti, 7 muzey, 2 teatr, filarmoniya faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Cherkassi viloyati