Gonggong

Gun-gun (rasmiy ravishda 225088 Gun-gun; vaqtinchalik belgisi 2007 OR 10) - Neptun ortidagi tarqalgan diskning a'zosi boʻlgan karlik sayyora. U juda eksantrik va qiya orbitaga ega bo'lib, u Quyoshdan 34–101 astronomik birlik (5,1–15,1 milliard kilometr; 3,2–9,4 milliard mil) oralig'ida uzoqlikda joylashgan. 2019-yil holatiga ko'ra, uning Quyoshdan masofasi 88 a.b. ni tashkil etadi. Gun-gun 3:10 da Neptun bilan orbital rezonans hosil qiladi, bunda Neptun o'z orbitasini 10 marta aylanganda, Gun-gun Quyosh atrofida uch marta aylanadi. Gun-gun 2007-yil iyul oyida amerikalik astronomlar Megan Shvamb, Maykl Braun va Devid Rabinovits tomonidan Palomar rasadxonasida kashf etilgan va bu kashfiyot 2009-yil yanvar oyida e'lon qilingan.

Diametri taxminan 1230 km (760 milya) boʻlgan Gun-gun Plutonning yo'ldoshi Xaronning o'lchamidadir va ma'lum boʻlgan beshinchi yirik Neptun orti obyektidir. O'zining tortishish kuchi ostida plastik holatda bo'lishi uchun etarlicha massiv va shuning uchun mitti sayyora hisoblanadi. Gun-gunning katta massasi metanning zaif atmosferasini ushlab turishga imkon beradi, garchi bunday atmosfera asta-sekin kosmosga chiqib ketsa ham. Obyekt betartiblik, toshqinlar va Yerning egilishi uchun mas'ul boʻlgan Xitoy suv xudosi Gònggōng sharafiga shunday nomlangan. Bu nom uning kashfiyotchilari tomonidan 2019-yilda obyektga nom tanlashda yordam berish maqsadida keng jamoatchilik uchun onlayn so'rov o'tkazganida tanlandi va Gun-gun nomi g'alaba qozondi.

Gun-gun qizil rangga ega, bu uning yuzasida tolinlar deb ataladigan organik birikmalar mavjudligi bilan bog'liq. Uning yuzasida suv muzlari ham mavjud bo'lib, bu uzoq o'tmishdagi kriyovulqon faollikning qisqa davriga ishora qiladi. Gonggong odatda boshqa Neptun orti obyektlariga nisbatan o'z o'qi atrofida sekin aylanadi. Uning aylanish davri 22 soatni tashkil etadi. Gonggongning sekin aylanishiga uning tabiiy yo'ldoshi (Xiangliu) tomonidan ta'sir qiladigan kuchlar sabab boʻlgan bo'lishi mumkin.

Kashf etilishi

Gun-gun amerikalik astronomlar Megan Shvamb , Maykl Braun va Devid Rabinovits tomonidan 2007-yil 17-iyulda kashf etilgan. Bu kashfiyot Palomar Uzoq Quyosh tizimi tadqiqotining bir qismi boʻlib, Sedna mintaqasida, 50 a.b. dan ortiq  masofadagi obyektlarni topish uchun oʻtkazilgan tadqiqot. Ushbu tadqiqot Samuel Oschin teleskopi yordamida San-Diego , Kaliforniya yaqinidagi Palomar rasadxonasida o'tkazilgan. Shvamb miltillash texnikasidan foydalangan holda tasvirlarni solishtirish orqali Gun-gunni aniqladi. Topilgan tasvirlarda Gun-gun sekin harakat qilgani ko'rinib, bu uzoqdagi obyekt ekanligini ko'ringan. Bu kashfiyot Shvambning doktorlik dissertatsiyasining bir qismi edi. O'sha paytda Shvamb Kaliforniya Texnologiya Institutida Maykl Braunning aspiranti edi. 

Gun-gun 2009-yil 7-yanvarda Kichik sayyora elektron doiralarida rasman eʼlon qilindi. Keyin unga vaqtinchalik 2007 OR 10 nomi berildi, chunki u 2007-yil iyul oyining ikkinchi yarmida kashf etilgan. Uning oxirgi harfi va raqamlari. Belgilanishi shuni ko'rsatadiki, bu iyul oyining ikkinchi yarmida topilgan 267-obyektdir. 2017-yil aprel holatiga koʻra, u 13 ta qarama-qarshilik orqali 230 marta kuzatilgan va ikkita oldingi tasvirda aniqlangan, eng birinchi tasvir La Silla rasadxonasi tomonidan 1985-yil 19-avgustda olingan.

Nomlanishi

Obyekt Xitoy mifologiyasidagi suv xudosi Gun-gun sharafiga nomlangan. Gun-gun mis va temirdan yasalgan, qizil sochli odam boshi (yoki ba'zan tanasi) va ilonning tanasi yoki dumi sifatida tasvirlangan. Afsonalarga ko'ra Gun-gun surgunga yuborilgunga qadar betartiblik va falokat yaratish, suv toshqini va Yerni egish uchun javobgar deb hisoblangan. Gun-gunga ko'pincha uning vaziri Siangliu hamroh bo'ladi, u to'qqiz boshli zaharli ilon yirtqich hayvon, u ham suv toshqini va vayronagarchilikka sabab boʻlgan.

Rasmiy nomlanishidan oldin Gun-gun Quyosh tizimidagi eng katta nomsiz obyekt boʻlgan. Dastavval Gun-gun kashf etilgandan so'ng, Braun obyekt muzli Xaumea to'qnashuvi oilasining a'zosi bo'lishi mumkinligi haqidagi taxminiga asoslanib, taxminiy oq rangi uchun unga "Oq qor" laqabini berdi. Oʻsha vaqtga kelib Braun jamoasi yana yettita yirik trans-Neptuniya obyektini topdi, ular birgalikda “etti mitti” deb ataladi : 2002-yilda Kvavar, 2003-yilda Sedna, 2004-yilda Xaumea, Salasiya hamda Ork, Makemake va Erida 2005-yil. Biroq, Gun-gun Kvavar bilan solishtirish mumkin boʻlgan darajada qizg'ish boʻlgani uchun uning taxallusi olib tashlandi.

Gun-gunning kashf etilishi va e'lon qilinganidan so'ng, Braun uni nomlashni o'ylamadi, chunki uni katta o'lchamiga qaramay, uni diqqatga sazovor narsa deb hisoblamadi. Keyinchalik Braun 2011-yilda suv muzining kashf etilishi va uning yuzasida metan mavjudligini hisobga olgan holda, u endi nom berish uchun etarli ma'lumotga ega ekanligini e'lon qildi, bu esa keyingi o'rganishni talab qilish uchun yetarlicha e'tiborga loyiqdir. 2016-yilda Kepler kosmik kemasi Gun-gun oʻlchamini qayta koʻrib chiqqanidan soʻng, Shvamb Gun-gunni nomlash huquqiga ega ekanligini, uning katta oʻlchamini tan olishini va Gun-gunning xarakteristikalari ularni aks ettirish uchun nom berilishi uchun yetarlicha aniqlik bilan maʼlum ekanligini oqladi.

2019-yilda Gun-gun kashfiyotchilari keng jamoatchilik uchun uchta nomdan birini tanlash uchun onlayn so'rov o'tkazdilar: Gonggong (xitoycha), Holle (nemis) va Vili (skandinaviya). Bular kashfiyotchilar tomonidan Xalqaro Astronomiya Ittifoqining (XAI) kichik sayyora nomlash mezonlariga muvofiq tanlangan. Kashfiyot guruhi 2019-yil 29-may kuni 280 000 ovozning 46 foizini qoʻlga kiritgan Gun-gunni gʻolib deb e’lon qildi.

Xitoycha 共 qòng harfini ilon dumi bilan birlashtirgan ramz Gun-gun belgisi  Denis Moskovits tomonidan ishlab chiqilgan va asosan astronomlar tomonidan qo'llaniladi.

Orbita

Gun-gun Quyosh atrofida oʻrtacha 67,5 a.b. masofada aylanadi va 554 yilda toʻliq aylanib chiqadi. Gun-gun orbitasi ekliptikaga juda moyil bo'lib, orbital moyilligi 30,7 daraja. Uning orbitasi ham juda eksantrik boʻlib, oʻlchangan orbital ekssentrikligi 0,50 ga teng. Gun-gun 1857-yilda perigeliyga yetib keldi va hozirda Quyoshdan uzoqroqda, oʻz afeliyasi tomon harakatlanmoqda.
Gun-gun orbitasining davri, moyilligi va ekssentrikligi Quyosh tizimidagi boshqa yirik jismlarga qaraganda ancha  og'irdir.
Kichik sayyoralar markazi uni eksantrik va uzoq orbitasi uchun tarqoq disk obyekti sifatida ko'rsatadi. Deep Ecliptic Survey Gun-gun orbitasi Neptun bilan 3:10 rezonansda bo'lishini ko'rsatadi; Gun-gun Neptun tomonidan bajarilgan har o'nta orbita uchun Quyosh atrofida uchta orbitani yakunlaydi.
2021-yil holatiga ko'ra , Gun-gun Quyoshdan taxminan 89  a.b. masofada joylashgan va soniyasiga 1,1 kilometr (soatiga 2500 milya) tezlikda uzoqlashmoqda.

Yorqinlik

Gun-gun mutlaq kattaligi (H) 2,34 ga ega, bu uni ma'lum boʻlgan yettinchi eng yorqin Neptun orti obyekti hisoblanadi. U Orkdan (H=2,31; D=917 km) xiraroq, lekin Kvavardan (H=2,82; D=1110 km) yorqinroq.

Quyoshdan 88 a.b. uzoqlikda boʻlgan Gun-gunning ko'rinadigan kattaligi atigi 21,5va shuning uchun uni Yerdan oddiy ko'z bilan ko'rish juda qiyin. Quyoshga mitti sayyora Erisga qaraganda yaqinroq boʻlsa-da, Gun-gun xiraroq koʻrinadi, chunki Eridaning albedosi balandroq va koʻrinib turgan magnitudasi 18,8 ga teng.

Sirt va spektrlar

Gun-gun yuzasi 0,14 ga teng albedoga ega. Gun-gunning sirt tarkibi va spektri Kvavarnikiga oʻxshash boʻlishi kutilmoqda, chunki bu ikkala obyekt ham qizil rangga ega va ularning spektrlarida suv muzi va ehtimol metan  belgilari namoyon. Gun-gunning aks ettirish spektri birinchi marta 2011-yilda infraqizil toʻlqin uzunliklarida Chilidagi Las Kampanas observatoriyasidagi Magellan Baade teleskopidagi Folded port InfraRed Echelletta (FIRE) spektrografi yordamida oʻlchangan. Gun-gun spektri 1,5 mkm va 2 mkm toʻlqin uzunliklarida keng yutilish zonalari bilan birga kuchli qizil spektral nishabni koʻrsatadi, yaʼni Gun-gun bu toʻlqin uzunliklarida koʻproq yorugʻlikni aks ettiradi. Xabbl kosmik teleskopining Keng maydon kamerasi 3 asbobidan olingan qoʻshimcha fotometrik oʻlchovlar 1,5 mkm da oʻxshash yutilish diapazonlarini koʻrsatadi, bu suv muzining oʻziga xos xususiyati boʻlib, koʻpincha katta Koyper belbog'ida uchraydigan moddadir. Gun-gun yuzasida suv muzining mavjudligi kriovulqonizmning qisqa davrini nazarda tutadi. Uzoq o'tmishda, suv uning ichki qismidan otilib chiqib, uning yuzasiga to'plangan va keyinchalik muzlagan.

Gun-gun, ko'rinadigan va yaqin infraqizilda ma'lum boʻlgan eng qizg'ish Neptun orti obyektlaridan biridir. Uning qizil rangi yuzasida katta miqdorda suv muzi boʻlgan obyekt uchun kutilmagan boʻlib, odatda neytral rangga ega, shuning uchun Gun-gun dastlab “Oq qor” laqabini olgan. Gun-gun rangi uning yuzasida metan mavjudligini nazarda tutadi, garchi u maʼlumotlarning past signal-shovqin nisbati tufayli Gun-gun spektrida toʻgʻridan-toʻgʻri aniqlanmagan boʻlsa-da. Metan muzining mavjudligi uning rangini, quyosh nurlanishi va metanning fotolizi natijasida  tolinlar deb nomlanuvchi qizil rangli organik birikmalar hosil qiluvchi kosmik nurlar yuzaga keladi. 2015-yilda Gun-gun infraqizil spektrining kuzatuvlari 2,27 mkm da yutilish xususiyatini aniqladi, bu uning yuzasida nurlanish mahsulotlari bilan birga metanol mavjudligini ko'rsatadi. 
Gun-gunning katta oʻlchami boshqa uchuvchi moddalar, jumladan ammiak, uglerod oksidi va, ehtimol, azotning iz miqdorini saqlab qolish ehtimoli borligini bildiradi, buni deyarli barcha Neptun orti obyektlari oʻz mavjudligi davomida yoʻqotadi.

Atmosfera

Gun-gun yuzasida tolinlarning mavjudligi Kvavarga o'xshash zaif metan atmosferasining mavjudligini anglatadi. Gun-gun vaqti-vaqti bilan Kvavarga qaraganda Quyoshga yaqinroq boʻlsa-da, u yerda u metan atmosferasi bugʻlanishi uchun yetarlicha issiq boʻlsada, lekin uning nisbatan kattaroq massasi metanni ushlab turishga imkon beradi. Afelion davrida metan boshqa uchuvchi moddalar bilan birga Gun-gun yuzasida kondensatsiyalanib, uzoq muddatli nurlanishga imkon beradi, aks holda sirt albedosining pasayishiga olib kelardi. Pastki yuza albedo azot kabi oʻta uchuvchan moddalarning yoʻqolishiga yordam beradi, chunki pastki albedoda koʻproq yorugʻlik soʻrilishiga toʻgʻri keladi. Shunday qilib, Gun-gun atmosferasidagi azot miqdori metan saqlanib qolgan holda izsiz miqdorda kamayishi kutilmoqda.

Gun-gun paydo boʻlganidan ko'p o'tmay, kriyovulqon faollik bilan birga yanada muhim atmosferaga ega boʻlgan deb taxmin qilinadi. Bunday kriovulqon faollik qisqa bo'lishi kutilmoqda va natijada atmosfera vaqt o'tishi bilan asta-sekin qochib ketdi. Azot va uglerod oksidi kabi uchuvchi gazlar yoʻqolgan, metan kabi kamroq uchuvchi gazlar esa hozirgi zaif atmosferada qolishi mumkin.

Hajmi

2019-yil holatiga ko'ra, Gun-gun diametri 1230 km (760 milya) bo'lib, radiometrik o'lchovlar, uning hisoblangan massasi va boshqa shunga o'xshash jismlarga o'xshash zichlikka ega deb taxmin qilinadi. Bu Gun-gunni Pluton, Erida, Xaumea va Makemakedan keyin beshinchi eng katta Neptun orti obyektiga aylantiradi. Gun-gun taxminan Pluton yo'ldoshi Xaronning o'lchamiga teng.

Xalqaro Astronomiya Ittifoqi (XAI) 2008-yilda Makemake va Xaumea mitti sayyora deb qabul qilinganidan beri, 2009-yilda Gun-gun e'lon qilinishidan oldin qo'shimcha mitti sayyoralarni rasman qabul qilish imkoniyatini ko'rib chiqmagan. Mutlaq kattaligi +1 dan yorqinroq boʻlgan Gun-gun mitti sayyora deb hisoblanishi uchun yetarlicha katta hisoblanadi.
2016-yilda Kepler kosmik kemasining birgalikdagi kuzatuvlari va Gersheldan olingan arxiv termal emissiya maʼlumotlari Gun-gun ilgari taxmin qilinganidan ancha katta ekanligini koʻrsatdi. Bunda olingan ma'lumotlar Gun-gunni Makemake (1430 km (890 mil)) dan kattaroq, Erida va Plutondan keyin uchinchi eng katta Neptun orti obyektiga aylantirardi.
2018-yildagi keyingi o'lchovlar Gun-gun hajmini qayta ko'rib chiqdi 1230 ± 50 km (764 ± 31 mil), uning sun'iy yo'ldoshi orbitasidan olingan Gun-gun massasi va zichligiga asoslanib, ko'rish yo'nalishi deyarli qutbda ekanligi aniqlangan. Ushbu o'lchamdagi taxmin bilan Gun-gun yana beshinchi eng katta Neptun orti obyekti hisoblanadi.

Massa va zichlik

Gun-gun, Erida, Pluton, Xaumea va Makemakedan keyin beshinchi eng katta Neptun orti obyektidir. Massasi  va zichligi  ga teng bo'lib, Xarondan biroz massivroq va zichroq. Katta oʻlchami, massasi va zichligi tufayli Gun-gun aylanishi tufayli biroz yassilangan MakLaurin sferoidi shaklini olgan holda gidrostatik muvozanatda deb taxmin qilinmoqda.

Gun-gunning aylanish davri birinchi marta 2016-yil mart oyida Kepler kosmik teleskopi yordamida uning yorqinligidagi o'zgarishlarni kuzatish orqali o'lchandi. Kepler tomonidan kuzatilgan Gun-gun yorug'lik egri chizig'i amplitudasi kichik, yorqinligi atigi 0,09 magnitudaga o'zgarib turadi. Kepler kuzatuvlari noaniq qiymatlarni berdi, aylanish davri hisoblashlar natijasida 22,4 ± 0,18 soat deb topildi. Uning aylanish qutb orientatsiyasi uchun eng mos modelga asoslanib, eng aniq qiymati 22,4 ± 0,18 soat deb hisoblanadi. Gun-gun boshqa Neptun orti obyektlariga nisbatan sekin aylanadi.

Tabiiy yo'ldoshi

2016-yil mart oyida Gun-gunning g'ayrioddiy sekin aylanuvchi ekanligi aniqlangandan so'ng, tabiiy yo'ldosh uni oqim kuchlari orqali sekinlashtirgan bo'lishi mumkinligi ehtimoli ko'rib chiqildi. Gun-gun orbitasidagi mumkin boʻlgan tabiiy yo'ldosh belgilari Csaba Kiss va uning jamoasini Xabbl arxividagi Gun-gun kuzatuvlarini tahlil qilishga olib keldi. Ularning 2010-yil 18-sentabrda olingan Xabbl suratlarini tahlil qilishlari natijasida Gun-gun orbitasida kamida 15 000 km (9 300 milya) masofada aylanib yurgan tabiiy yoʻldosh aniqlangan. Bu kashfiyot 2016-yil 17-oktabrda Sayyorashunoslik fanlari boʻlimi yigʻilishida e’lon qilingan. Sun’iy yoʻldoshning diametri taxminan 100 km (62 mil) va orbital davri 25 kun. 2020-yil 5-fevralda tabiiy yoʻldosh Xitoy mifologiyasida Gun-gun bilan birga boʻlgan toʻqqiz boshli zaharli ilon yirtqich hayvon sharafiga rasman Siangliu deb nomlandi. Bu nom Gun-gunning o'zi rasman nomlanishi bilan bir vaqtda paydo bo'ldi.

Manbalar

Havolalar

 Gonggongning oldingi tasvirlari
 Gonggongning kichik sayyora belgisi raqami
 Gonggongning Hubble suratlari 2010-yil 18-sentabrda olingan
 Gonggongning Hubble suratlari 2017-yilda olingan
 Kashf qilish holatlari: raqamlangan kichik sayyoralar (225001) - (230000) – Kichik sayyoralar markazi

Astronomiya
Astrofizika
Fizika
Matematika
Kimyo