yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Bachadon boʻyni eroziyasi

Bachadon boʻyni eroziyasi – bachadon boʻyni shilliq qavatining yuza shikastlanishi. Bachadon boʻyni eroziyasi esa koʻpincha jinsiy aʼzolardagi shishlanish kasalliklari (kolpit va boshqalar) sabab boʻladi. Bu kasalliklarda bachadondan koʻp chiqindi ajraladi, bundan tashqari, bachadon boʻynidagi bezlar ham koʻp shilliq ajratadi, natijada shilliq qavat yuzasi bichilib, shilinadi. Bachadon boʻyni eroziyasi  abort, tugʻruq vaqtida bachadon boʻyni shilliq qavatining zararlanishi, shuningdek , gormonal jarayonlarning buzilishidan ham yuzaga kelishi mumkin. Shilliq qavatning zararlangan yuzasi (chin eroziya) tezda bachadon boʻyni kanalidan oʻsib chiqqan silindrik epiteliy bilan qoplanadi – soxta eroziya vujudga keladi. Kasallik uzoq, vaqtgacha (oylab, yillab) hech qanday belgisiz kechishi mumkin. Uni qancha barvaqt aniqlansa, tez va oson davo qilinadi. Agar kechiktirib yuborilsa, xavfli oʻsmaga aylanib ketishi mumkin. Bachadon boʻyni eroziyasining oldini olish uchun jinsiy aʼzolarning turli yalligʻlanish kasalliklarini oʻz vaqtida davolash, eng muhimi muntazam ravishda yiliga ikki marta tibbiy koʻrikdan oʻtib turish lozim.

Manbalar 

Ginekologiya
Bachki

Bachki – 1) oʻsimlik ildizidagi kurtaklardan yoki tana ostidan oʻsib chiqadigan novdalar. Bachkilarning oʻsib chiqishi tabiiy vegetativ koʻpayishning bir usulidir. Yantoq, pechak, olcha, olxoʻri, terak, qayragʻoch, boʻztikan Bachkilar orqali koʻpayadi. Bunday koʻpayishda oʻsimliklarning tuproq orasidagi poyasi bilan birga ildizlari ham kurtaklanib, poya chiqaradi. 2) ustki kiyim (chopon, chakmon, yaktak va boshqalar)ning tagi tor kelganda oldi va orqa qismi orqasiga kiritiladigan uloq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Botanika
Oʻsimliklar
Amitabh Bachchan

Amitabh Bachchan (1942.11.10, Illoh-obod) — hind aktyori. „Zanjir“, „Devor“, „Shakti“, „Don“, „Mister Natvarlal“, „Inqilob“, „Silsila“, „Oʻlim xudosi“ kabi bir qancha filmlarda suratga tushgan. Ayniqsa, „Shahanshoh“ filmidagi Shahanshoh obrazi unga katta shuhrat keltirdi. U ziyolilar oilasida tugʻilgan, uning otasi, Xarivansh Ray Bachchan mashhur shoir boʻlgan. Amitabh Bachchanning bir ukasi bor. 1973-yilda Amitabh Bachchan aktrisa Jaya Baxaduri bilan turmush qurdi, ularning hozirda ikki farzandi bor bir oʻgʻil Abxishek Bachchan bir qiz Shveta Bachchan.
U katta filmdagi ilk debyut rolini 1969-yil „Yetti hindistonlik“ filmida ijro etgan va bu roli uchun milliy mukofot bilan taqdirlangan. Undan soʻng Anand filmida bosh rol ijro etdi, bu roli unga Filmfare Award kino festivalida yana bir mukofot olib keldi.

Siyosiy faoliyati 
1984-yilda, mashhurlik toʻlqinida, Amitabh Bachchan oʻz ona shaharida parlament uchun ishlaydigan boʻldi va katta ustunlik bilan saylovda gʻolib chiqdi. Biroq, 1987-yildan soʻng siyosat isteʼfoga chiqdi va kinoga qaytdi.

Televideniyedagi faoliyati 
2000 — yildan 2005-yilgacha Amitabh Bachchan televizion oʻyin „Kim millioner boʻlishni istaydi ?“ Hind versiyasini olib bordi va 2007-yilda Shahrukh Khanga oʻz oʻrnini boʻshatdi. 2010-yildan boshlab, yana TV Taqdimotchi kafedrasini olib bordi.

Filmografiyasi

Manbalar

Havolalar 
 Amitabh Bachchan Kinopoisk saytida
 Amitabh Bachchan Hayoti
 Amitabh Bachchan rasmlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Kino Ensiklopediyasi.

1942-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Hindistonlik erkak aktyorlar
Bashadar qoʻrgʻonlari

BASHADAR QOʻRGʻONLARI - Togʻli Oltoy oʻlkasining yaylov va choʻllarida yashagan (miloddan avvalgi 1ming yillikning 2-yarmi) chorvador skif qabilalarining qabristoni. Bashadar qoʻrgʻonlari  Oltoyning Qorakoʻl daryo vohasida joylashgai Kulada qish-logʻi yaqinidagi Bashadar degan joydan topilgan. 1950-yilda professor S. I. Rudenko tekshirgan, 60 dan ortiq qoʻrgʻon borligi aniqlangan. Ulardan 2 tasi ochilgan. Qoʻrgʻonlar doyra shaklida. Bal. 1,5 – 2 m, diametri 40 – 60 m ga yetadi. Bashadar qoʻrgʻonlari da yogʻoch harilar toʻshalgan, tomiga 50 — 60 sm qalinlikda daraxt poʻstlogʻi toʻshamasi va 1 m qalinliqda shox-shabba yopilgan maxsus xona topildi. Xonaning shipi qora namat bilan qoplangai. Bu xonaga moʻmiyolangan murda solingan tobut qoʻyilgan. Murda va u bilan birga kumilgan buyumlar yaxshi saqlangan. Bashadar qoʻrgʻonlari  urugʻ yoki qabila oqsoqollarining mo-zorlari boʻlib, ularda suyak va jezdan ishlangan yoy oʻqi, zeb-ziynat buyumlari, kiyim-kechak qoldiklari, moʻmiyolangan murda va bosh suyaklari yorilgan 10 otning skeleti topildi. Ularning egar va yuganlari oltin qoplama naqshlar bilan bezatilgan. Shuningdek, ikkita yogʻoch tobutda erkak va ayol murdasi va 14 ot skeleti ham topildi. Ikkala tobut va ularning qopqoqlari hayvon su-ratlari bilan bezatilgan. Erkak tobutiga qator ketayotgan 4 yoʻlbars va burama shoxli bugʻu surati solingan. Ayol tobuti qopqogʻiga ham 4 yoʻlbars, pastrogʻiga esa 2 bugʻu, 3 arhar va 2 toʻngʻiz surati chizilgan. Tobut devoridagi yoʻlbars suratlari ustiga gul solingan hoshiyali namat yopilgan. Murdalarning kamari va qindagi shamshiri ham saqlangan. Biroqmo-zor bir vaqtlar talangani uchun undagi qimmatbaho buyumlar, otlarning egar, yuganlaridagi oltin va kumush taqinchoqlar yoʻqolgan. Bashadar qoʻrgʻonlari da topilgan bu sanʼat buyumlari Sibirning uzoq oʻtmish madaniyatidan, Togʻli Oltoy aholisining qadimdan Yaqin Sharq va Old Osiyo bilan iqtasodiy va madaniy aloqada boʻlganidan dalolat beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxeologiya
Rossiya tarixi
Osiyo tarixi
Bashorat

Bashorat (arab. — xushxabar, suyunchi xabar) — ilmiy bilishning bir shakli, hali fanga toʻla maʼlum boʻlmagan, imkoniyat tariqasidagi hodisalar, turli jarayonlar toʻgʻrisida oldindan fikr aytish. Bashorat ijodiy jarayon boʻlib, tabiat, jamiyat taraqqiyoti obyektiv qonunlarining fanda oʻrganilgan asoslariga suyanadi, shundan kelib chiqadi. Har bir fan Bashorat uchun boy material beradi. Mas, astronomiyadagi bilimlar Oy va Quyosh tutilishi muddatini bir necha yil oldin aiiq qilib belgilash imkonini berdi; kimedagi bilimlar asosida hali topilmagan elementlar oldindan aytildi va hokazo. Nazariy va tajriba maʼlumotlarini umumlashtirish, hodisalar qonuniyatlari va aloqasini hisobga olish asosida oldindan aytish ijtimoiy hayotda, fan rivojida muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayamon

Bayamon — Puerto Rikodagi shahar, Bayamon munitsipal okrugining maʼmuriy markazi. Aholisi 220 ming kishi (1990). Neftni qayta ishlash, mashinasozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, sement sanoati korxonalari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Puerto-Riko shaharlari
Bayan shirey

Bayan shirey, Banans, Ag shirey – kechpishar vinobop uzum navi. Vatani – Ozarbayjon. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli usadi. Bargi katta (diametri 19 – 22 sm), toʻgarak, besh, boʻlakchali, bargining usti silliq, orqasida tuklar deyarli yoʻq, cheti oʻtkir arra tishli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha kattalikda, silindr-konussimon, tigʻizligi oʻrtacha, ogʻirligi 200—250 g . Gʻujumi oʻrtacha (10 – 18 mm), yumaloq, sargʻish-yashil, sershira, poʻsti oʻrtacha qalinlikda. Mevasi faol harorat yigʻindisi 3500° boʻlganda (kurtak yozganidan boshlab 165 kunda) yetiladi. Tarkibida 18—20% qand bor. Hosildorligi 120—200 (yaxshi qaralganda 350) u/ga, kasalliklarga chidami oʻrtacha. Bu nav Zakavkazye, Oʻrta Osiyo, Shimoliy Kavkaz, Ukrainada rayonlashtirilgan. Oʻzbekistonning hamma hududlarida yaxshi oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz. Koʻproq novda qoldirib, uzunroq qoʻyib kesiladi. Asosan vino mah-sulotlari va sharbat olish uchun yetishtiriladi (qarang Tok).

Havolalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Uzum navlari
Oq sharob uzum navlari
Anatoliy Bayanov

Anatoliy Viktorovich Bayanov (1930.20.4, Bekobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1952). 1952—88 yillarda Namangan pedagogika instituti, Lsninobod pedagog xodimlar malakasiii oshirish instituti, Chelyabinsk va Toshkent shahri hamda tumanidagi maktablarda ishlagan. 1988—98 yillarda Toshkent tumanidagi 4-maktab rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Pedagogik faoliyati davomida oʻz tajribasiga suyangan holda 50 ga yaqin metodik qullanmalar yaratgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1930-yilda tugʻilganlar
20-aprelda tugʻilganlar
Baqatishlar

Baqatishlar () - burchaktishlilar oilasiga mansub suvda hamda qurukdikda yashovchilar urugʻi. Tanglayidagi tishlari baqalarnikiga oʻxshash koʻndalang qisqa qator boʻylab joylashgan. Oldingi oyoqlarida 4 tadan, orqa oyoqlarida 5 tadan barmoqlari boʻladi. Tanasi yashil-kulrang yoki qoʻngʻir tusda, uzunligi 25 sm gacha. B. togʻlardagi tubi toshloq soylarda 2500 m gacha balandlikda tarqalgan. Har xil hasharotlar, oʻrgimchaksimonlar, chuvalchanglar bilan oziqlanadi. Kunduzi toshlar ostiga bekinib oladi, kechasi faol ov qiladi, baʼzan quruqlikka ham chiqadi. Urgʻochisi 50-100 ta tuxum qoʻyadi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. 5 yilda voyaga yetadi. 2 turi maʼlum.

Xitoyda tarqalgan. Yettisuv B. uzunligi 20 sm. Jun-gʻor Olatovi (Tyanshan) endemigi Kizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Baqachanoq

Baqachanoq (Anodonta) – ikki pallalilar sinfiga mansub mollyuskalar urugʻi. Plastinka jabralilar turkumi sadafdorlar oilasiga kiradi. Chigʻanogʻining uz 20 smgacha. Chigʻanogʻida qulfli tishlar boʻlmasligi tufayli tishsiz deyiladi. Baqachanoq Yevropa, Shimoliy Afrika, Oʻrta Osiyo (jumladan Oʻzbekiston) va Sibirdagi oqmaydigan yoki sekin oqadigan chuchuk suv havzalarida yashaydi. 50 ga yaqin turi maʼlum. Chigʻanogʻi ikkita palladan iborat. Terisi tananing ikki yonida mantiya hosil qiladi, chigʻanogʻi chetida boʻrtib chiqqan naychasimon 2 ta sifoni bor. Suv tana boʻshligʻiga ostki sifondan kirib, ustki sifondan chiqib ketadi. Baqachanoq suv oqimi orqali nafas oladi va oziqlanadi. Ayrim jinsli, germafrodit turlari ham uchraydi. Tuxumlari jabrasiga yopishib rivojlanadi. Tuxumdan chiqqan lichinkasi (gloxidiy) sifon chiqarib, baliqlar terisiga yoki jabrasiga yopishib olib parazitlik qiladi. Lichinka suv ostiga tushib voyaga yetadi. Lichinkasi va yosh Baqachanoqlar baliqlar uchun oziq hisoblanadi. Chigʻanogʻi va goʻshti uy hayvonlariga yem sifatida beriladi. Chigʻanogʻi boshqa sadafdorlarnikiga nisbatan yupqa boʻlganidan sadaf olish uchun foydalanilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqo va fano

Baqo va fano (arab, baqo - boqiylik, barqarorlik; fano — foniylik, yoʻqolish, oʻtkinchilik) — oʻrta asr Sharq falsafasidagi tushuncha. Cheksizlik va cheklilik maʼnosida qoʻllangan. Islom dinida baqo — Alloh sifatlaridan biri. Baqo — barcha yaxshi sifatlarni oʻzida mujassam qilish deb ham tushuniladi. Fano — oʻzidagi barcha yomon sifatlarni yoʻq qilish yoʻli bilan Allohga yaqinlik hosil qilishlikdir. Sufiylikda fano maqomiga yetgach solik Allohning haqdigi va ulugʻligi toʻgʻrisidagi fikru zikrga gʻarq boʻlib, bu foniy dunyodagi jamiki narsalarni unutib yuboradi. Bu maqom "fano filloh" deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Falsafa
Baqorilar

Baqorilar (Plecoptera) — eng qadimiy hasharotlar turkumi. Perm davridan maʼlum. Qanotlari ikki juft, toʻrsimon va shaffof, yoyilganida 10 — 80 mm keladi. Boshi yirik, moʻylovlari uzun. ogʻiz organlari kemiruvchi tipda tuzilgan. Koʻpchilik turlarining yetuklik davrida ogʻiz organlari reduksiyaga uchraydi. Lichinkasi suvda, yetuk davrida quruqlikda yashaydi. U 1 — 3 yil davomida rivojlanib, voyaga yetadi. Yetuk davrida bir necha kundan bir necha haftagacha yashaydi. Urgʻochisi suv ustida uchib yurib, tuxumini suvga tashlaydi. Tuxumlari suv tubida rivojlanadi. Voyaga yetayotgan lichinkalar suvdan chiqib tullaydi va qanot chiqarib, yetuk hasharotga aylanadi. Koʻpchilik turlarining qanotlik davri bahor fasliga toʻgʻri keladi. Yetuk hasharotlar tuxum qoʻyib halok boʻladi. Baqorilar ifloslanmagan oqar suvlarda, ayniqsa togʻ daryolari va soylari tubida (bentosda) koʻp uchraydi. Suvdagi har xil mikroorganizmlar bilan oziqlanadi, ayrim turlari yirtqich. Baqorilarning 2000 ga yaqin, jumladan Oʻrta Osiyoda 50 dan ortiq turi maʼlum. Koʻpchilik turlari Oʻrta Osiyo faunasi uchun endemik hisoblanadi. Oʻzbekistonda 25 ga yaqin turi (6 oilasi) tarqalgan. B. baliqlarning asosiy ozigʻi hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqtrian

Baqtrian — ikki oʻrkachli tuya. Qalmoq, qozoqi va moʻgʻul zotlari bor. 35-40 yil yashaydi. Vatani Markaziy Osiyo. Juda qadimdan xonakilashtirilgan. XIX asrning oxirlarigacha Janabiy Gʻarbiy Mongoliya choʻllarida yovvoyi holda ham yashagan. Xalqaro Tabiat muhofazasi Kengashi Qizil kitobiga kiritilgan. Markaziy Osiyo mamlakatlarida boqiladi.

Adabiyotlar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Uy hayvonlari
Baqtriya tekisligi

Baqtriya tekisligi – Afgoniston shim.dagi togʻ oldi tekisligi; Amudaryoning chap sohilida. Uzunligi 400 km, eng serbar joyi 140 km. Balandligi shimoli-gʻarbida 250 m dan jan.da 500 m ga yetadi. Tektonik botikda boʻlib, yer yuzasi aksari qumgil va lyosedan tarkib topgan. Iqlimi quruqsubtropik iqlim. Iyulning oʻrtacha temperaturasi ZG, yanvar oyiniki 3°. Yiliga 150–250 mm yogʻin yogʻadi. Landshafta shimda kumli choʻddan iborat; Amudaryo boʻyida toʻqay va oʻtloqlar bor. Baqtriya tekisligi janubdagi Mozori Sharif viloyatida Mozori Sharif, Tosh-qoʻrgon, Shibirgʻon, Qunduz va boshqa shaharlar joylashgan. Paxta, bugʻdoy, qand lavlagi, sholi ekiladi. Qoʻychilik, yilqichilik bilan shugʻullaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Afgʻoniston
Baqqol

Baqqol (arab.— koʻkatfurush, sabzavotfurush, gʻallafurush) – bozor, guzar va mahallalardagi doʻkonchalarda maydachuyda roʻzgʻor mollari, kundalik yegulik oziq-ovqatlar sotuvchi mayda savdogar. Baqqollar va Baqqollik doʻkonchalari Turkistonda oʻrta yerdan 20-asrning 20-yiligacha keng tarqalgan. Bozor iqtisodiyotiga oʻtilishi munosabati bilan OʻzR va boshqa qoʻshni mamlakatlarda qayta faoliyat koʻrsata boshladi. Arab mamlakatlari, Eron, Afgʻoniston va Turkiyada ham bor. Yevropa mamlakatlari, jumladan Rossiyada qoʻllaniladigan „bakaleya“ atamasi Baqqol soʻzidan olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagʻal

Bagʻal – meʼmoriy bezak. Gumbaz ostidagi shakl. Toʻgʻri toʻrtburchak, murabba targʻli xonalar bagʻal yordamida doira shakliga keltiriladi. Binoning ichki qismidagi gumbaz ostiga yoki poygumbazga ishlanadi. Gumbaz ogʻirligi asosan bagʻalga tushadi. Koʻpincha ravoqchalar koʻrinishida boʻladi. Vizantiya meʼmorligining asosiy konstruktiv elementlaridan biri hisoblangan (asosan xochsimon tarhli binoning gumbazlari qurilishida), keyinchalik rus meʼmorligida ham qoʻllangan. Shuningdek Uygʻonish davri meʼmorligida gumbazli binolar qurishda bagʻalning murakkab namunalari yaratilgan. Turkistonda IX–XI asrlar meʼmorligida qoʻllanila boshlagan. XIV –XV asrlarda bagʻal yuksak darajada rivojlanib, uning oʻziga xos milliy meʼmorlik anʼanalari asosida badiiy namunalari yaratilgan. Saroy, madrasa, masjid, maqbaralar qurilishida sergʻovak, charhi, ravoqli, qalqonsimon ravoqli, muqarnas ravoqli, qalqonsimon mumtoz, toʻliq boʻlmagan qalqonsimon, ravoklarda kesishgan koʻp qatlamli qalqonsimon kabi bagʻallardan foydalanilgan. Bagʻallar toʻrt, sakkiz, katta binolarda oʻn olti ravoqchali qilib ishlangan, oraligʻi gajaklar yordamida toʻldirilgan, uchburchak shaklida yupqa devor hoshiyalar terilgan. Muqarnas, iroqi, iroqi-muqarnas, pogʻonali, qolipkori uslubida bezatilgan. Keyingi yillar meʼmorligida ham uchraydi.

Manbalar 

Arxitektura
Bagʻdod (Oʻzbekiston)

Bagʻdod – shaharcha, Fargʻona viloyati Bagʻdod tumani markazi. Tumanning shimoli-sharqiy qismida. Katta Fargʻona kanali yaqinida. 1894-1962 yillarda Se-rovo deb atalgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Furqat. Aholisi 12,8 ming kishi (2000). asosan, paxtachilik bilan shugʻullanadi. Mebel, poyabzal f-kalari, qishloq xoʻjaligi mashinalarini taʼmirlash ustaxonasi, aksiyadorlik jamiyatlari, tumanlara-ro taʼminot bazalari (neft, kimyo va boshqalar), kichik va xususin korxonalar, telestudiya mavjud. 1-son Kasb-hunar maktabi 2 umumiy taʼlim maktabi, 2

litsey, 2 kutubxona. 1 aloqa boʻlimi, 1 kasalxona, 2 poliklinika, muzey va 25 dan ziyod maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

Bagʻdod tumani
Fargʻona viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Bagʻdod ipak qurti

Bagʻdod ipak qurti – Bagʻdod shahridan keltirilgan monovoltin zotiga mansub ipak qurti. Pillasi yirik (2 – 3 g), shakli uzunchoq, beldor, rangi oq, baʼzan sargish-yashil. Pillasidan 14 – 17% ipak chiqadi, ipakning tortilish miqdori 60 – 80%. Bagʻdod ipak qurti qurti Oʻzbekistonda qadimdan boqib kelingan. Oq pilla olishga kirishilgach, bundan voz kechilgan. Qisman seleksiya ishlarida foydalaniladi.

Manbalar
Bagʻdod miniatyurasi

Bagʻdod miniatyurasi – X-XIII asrlarda arab qoʻlyozmalariga ishlangan rasm va bezaklar, arab mamlakatlarida xalifalik iiqirozidan keyingi davrlarda yuzaga kelgan oʻziga xos uslub va mazmunga ega boʻlgan tasviriy sanʼat turi. Oʻrta asrlarda Yaqin Sharq rassomligi taraqqiyotida muhim bosqichni tashkil etgan Bagʻdod miniatyurasi Misrdan koʻchib oʻtgan rassomlar (XII asr), sharqiy xristian doiralari sanʼati, Eron badiiy anʼanalari, Sharqiy Turkiston hududidagi manixey va budda sanʼatlari taʼsirida shakllangan. Bezak butunligiga institutilish, tasvirni tekis yuzali qilib ishlash xos boʻlgan. Qoʻlyozma kitoblarga ishlangan rasmlarda meʼmoriy obidalar mukammal tasvirlanib, manzaraga shama qilingan, u ramziy ifodalangan. Koʻchirilib bezatilgan qoʻlyozmalardagi Vizantiya sanʼati taʼsirida yaratilgan bezaklarda saroy hayotidan olingan dabdabali lavhalar aks ettirilgan. Ilmiy qoʻlyozmalar, risolalarga ishlangan bezaklar va oʻquv jadvallari aniq va ixcham, tasvirdagi harakat ifodali, ozgina detallar bilan joyning belgilanishi, ifodali boʻyoq dogʻlari va chiziqlari bilan diqqatga sazovor (Dioskoridning „Farmakologiya“ asariga Abdulloh ibn Fadl ishlagan miniatyuralari, 1222). Bagʻdod miniatyurasining yetuk namunalari Haririyning „Maqomlar“iga ishlangan rasmlarga (Yahyo ibn Mahmud ishlagan) shaharlik Abu Zaydning kechmishlari asos qilib olingan (1237-yilda bezalgan nusxasi Parijdagi milliy kutubxonada; XIII asr boshlarida koʻchirilgan nusxasi Rossiya Fanlar Akademiyasi Sharq-shunoslik institutining Sankt-Peterburg boʻlimida). Shahar va qishloq hayotidan ishlangan janrli lavhalar (qabul marosimi, olimlar anjumani, bayram bazmi, safardagi karvon va boshqalar) jonli, ifodali, taʼsirchan va mahorat bilan erkin ishlangan. Eron va Oʻrta Osiyo rassomligining keyingi taraqqiyotiga XIV asr musavviri Junayd Sultoniyning ijodi (Hoji Kirmoniyning „Hamsa“siga ishlangan asarlari, 1396) sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Bagʻdod miniatyurasining badiiy uslubi sodda, rasmlarda mayda va ikkinchi darajali boʻlaklar yoʻq. Mugʻullar davlatining tuzilishi tufayli inqirozga uchragan. Bagʻdod miniatyurasi maktabining keyingi taraqqiyoti yangi madaniy jarayonlar bilan bogʻliq holda kechgan.

Manbalar
Bagʻdod temir yoʻli

Bagʻdod temir yoʻli – Bosfor boʻgʻozini Fors koʻrfazi bilan bogʻlaydigan temir yoʻl (uz. taxminan 2400 km)ning XX asr boshlarida kengtarqalgan nomi. Turkiya, Suriya va Iroq hududidan oʻtadi. 1888- yilda dastlab Germaniyaning „Doyche bank“i Bosfordan Izmirgacha 1871-yilda qurilgan temir yoʻlni Anqaragacha uzaytirish boʻyicha koniyessiyani Turkiya hukumatidan sotib oldi. 1899-yilda tuzilgan Fransiya-Germaniya bitimiga binoan.

Fransiya yoʻl qurilishiga sherik boʻldi. 1903-yilda temir yoʻl qurilishini davom ettirish konsessiyaning Turkiya tomonidan Germaniyaga berilishi yirik davlatlar urtasida ziddiyatlarning kuchayishiga sabab boʻlgan. Angliya-Germaniya bitimiga (1914) muvofiq, Germaniya Bagdoddan janubida Fors koʻrfazi yoʻnalishida temir yoʻl qurilishini Angliyaga berdi. Xususiy ingliz va fransuz kompaniyalari Bagʻdod temir yoʻlining soʻnggi qismlarini tugallab, foydalanishga topshirdi (1934 – 1941). Hozir Bagʻdod temir yoʻli qismlari Turkiya, Suriya va Iroqqa qaraydi. Texnika, transport va aloqa yoʻllarining taraqqiyoti tufayli Bagʻdod temir yoʻli oʻzining siyosiy-strategik ahamiyatini yoʻqotdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Transport
Yaqin Sharq
Osiyo tarixi
Bagʻdod xalifaligi

Bagʻdod xalifaligi – Abbosiylar sulolasi hukmronlik qilgan arab davlatining adabiyotlarda uchraydigan nomi (poytaxti Bagʻdod).

Abbosiylar xalifaligi (750-1258). Eng uzoq hukm surgan musulmon sulolalaridan biri. Hududi – 11,1 mln km². Poytaxti Bagʻdod. Davlat tuzumi monarxiya. Davlat tili arab tili boʻlgan.

Manbalar
Bagʻdodi

Bagʻdodi – 1) yaxlit taxtalardan yasaladigan eng qadimgi eshik turi. Bu eshik qoʻsh tabaqali boʻlib, tabaqalarining har birida uchtadan dila boʻladi, shundan dilali eshik deb ham ataladi. Dilalar handasiy oʻyma naqshlar bilan bezatiladi. Oʻzbekiston va Tojikistonda mayda taxtachalardan yigʻib tayerlanadigan juftlama eshikdan farqlash uchun Bagʻdodi atamasi qabul qilingan; 2) zaminsiz, uch qirrali handasiy oʻyma shakllar hosil qilish usuli dilali eshik, sandiq, javon va boshqalarni bezashda qoʻllanadi; 3) kulollikda handasiy (doira, uchburchak, yulduzsimon qirrali) shakllarni yasashda qoʻllanadigan uslublardan biri. Bu uslubda ishlangan naqshlar sariq, qizil, yashil boʻyoqlar bilan bezatilgan lagan, kosa, shokosa va toʻy laganlarida uchraydi.

Manbalar
Bagʻlon

BAGʻLON (baqtriycha bagolaggo – ibodatxona, sajdagoh) – Toharistonichnt eng qadimgi shaharlaridan biri. Milodning boshlarida u yerda "Podsho Kanishka Muzaffarning ibodatxonasi" joylashgan, uning harobalari Afgʻonistondagi hozirgi Bagʻlon shahri yaqinida. baland Surx koʻtal tepaligida saqlanib qolgan. U yerdan katta baqtriy yozuvida bitilgan toshtaxta topilgan, unga koʻra bu ibodatxona milodiy I-asrdagi Kushon podshosi Kanishka tomonidan qurilgan. VII-asrda xitoy sayyohi Syuan Szan Toharistonda Pokyelang mulkini qayd etib oʻtadi, u ilk oʻrta asrdagi Bagʻlonga toʻgʻri keladi. Bagʻlon yaqinidagi tepalikdan kushonlarning buddaviylikka oid tosh rslyeflari topilgan. Bu yerdan sal narida murabba shakldagi Shom qalʼa tepaligidan buddaviylikka oid tosh kapitellar va ustunlarning asosi topilgan. Bular kushonlar davrida Bagʻlon Baqtriya-Toharistonning yirik liniy markazlaridan biri boʻlganidan darak beradi.

Oʻrta asr manbalarida Bagʻlon baʼzan Baqlon shaklida ham uchraydi. Samʼoniyning yozishicha, Bagʻlon shahri ikki qismdan – yuqori Bagʻlon va quyi Bagʻlondan iborat boʻlgan, ularning har biri alohida shahar – "balda" hisoblangan. IX– X-asrlarda quyi Bagʻlonda jome masjidi boʻlgan. X-asrda yuqori Bagʻlonda mashhur istirohat yeri sa-nalgan "katta qishloq" boʻlgan. Bu yerda butun vodiy yam-yashil daraxtlarga burkangan, aholisi koʻp boʻlib, shaharga turli tomondan karvon yoʻllari kslib tutashgan; ov qilish uchun qulay joy sanalgan. Beruniygʻgʻshgʻt yozishicha,  l-asrda u yerda baland bir tepalik boʻlib, uning tepasida zaharli quziqorinlar oʻsgan. Kuyi B. maʼmuriy markaz boʻlib, unda hokim saroyi joylashgan. Bagʻlon qadimgi nomini shu kungacha saqlab qolgan boʻlib Bagʻlon daryoning Kunduzdaryoga quyiladigan yeriga yaqin joylashgan. U yerda shifobaxsh Chashmai Shir bulogʻi mavjud. XIII-asr boshida Bagʻlonni moʻgʻullar bosib olgan. Moʻgʻullardan keyingi davr manbalarida Bagʻlon yirik shahar sifatida qayd etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagʻlon (shahar)

Bagʻlon – Afgʻoniston shimolidagi shahar, Surxob daryosi yaqinida, Kobul – Xonobod avtomobil yoʻli yonida. Bagʻlon viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 44,6 ming kishi (1987). Qand lavlagi yetishtiriladigan rayonning savdo markazi. Shakarqand ishlab chiqarish kichik korxonalari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Bagʻonali

Bagʻonali (bagʻoqachli) – oʻzbek urugʻlaridan birining nomi. Bagʻonali avlodlari asosan qipchoq, nayman hamda bahrin qabilalari tarkibiga kirgan.

Manbalar
Bahmaniylar

Bahmaniylar – oʻrta asrlarda Hindistonda hukmronlik qilgan sulola. Bahmaniylar sulolasining asoschisi Hasan Zafarxon boʻlib, Abu Muzaffar Alouddin shoh nomi bilan taxtga chiqqan. Dastlab Gulbargani, keyin (1429-yildan) Bidorni oʻziga poytaxt qilgan. Bahmaniylar davlati Dekan mulkdorlarining Dehli sultonligiga qarshi qoʻzgʻoloni natijasida vujudga kelib (1347), hukmronlik musulmon mulkdorlari qoʻliga oʻtdi va harbiy tuzum joriy etildi. Yosh sultonlar Nizomshoh (1461–1463) va Muhammadshoh Sh ning otaligʻi (regenti) va vaziri Mahmud Xovan davrida bahmaniylar davlati anchagina qudratli edi. Mahmud Xovan asli Eron savdogarlaridan boʻlib, keyinchalik bahmaniylar saroyida vazirlik darajasiga koʻtarilgan. Mulkdorlarniig oʻzaro kurashi, ayniqsa Vijayanagar davlati bilan doimiy urushib turishi natijasida bahmaniylar zaiflashdi. XV asr oxiri – XVI asrning boshida bahmaniylar davlati Bijopur, Golkonda, Bidor, Bsror va Ahmadnagar sultonliklariga ajralib ketdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baho

Baho (baho berish) (falsafada) – ijtimoiy hodisalar, inson faoliyati, xulqiga boʻlgan munosabat, ularning ahamiyatini, muayyan axloq meʼyorlari va tamoyillariga mosligini koʻrsatish (maʼqullash yoki qoralash, rozi boʻlish, tanqid qilish va shahri k.). Insonning ijtimoiy mavqei, dunyoqarashi, madanny saviyasi. Aqliy va axloqiy kamoloti bilan belgilanadi. Boshqa tomondan esa, qilingan harakat sabablari, vositalari va maqsadlarini, uning qanday sharoitda bajarilganligini, shaxs xulqidagi oʻrnini hisobga olish bu shaxsga toʻgʻri baho berishning zarur shartidir.

Manbalar
Bahodur tudun

Bahodur tudun (tutun) – Choch hokimlaridan biri. 713-yil Choch viloyati hokimi, Xitoy yilnomalarida Moxedu tutun deb berilgan. Qutayba ibn Muslim rahbarligidagi arab fotixlarining Chochga 713-yilda qilgan dastlabki hujumini qaytarishga muvaffaq boʻlgan.

Sugʻd hujjatlaridan birida Panjikent hokimi Devashtichning elchisi Fatufarn 719 it. Chochda tudun va Choch hokimi bilan uchrashgani haqida ran boradi. Bunda tudun xoqonlik tayin etgan lavozim nomi xolos. Shunga koʻra, Moxedu tudunning Choch bilan bogʻlanishi bir ilmiy taxmin deb qaralishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahor (soʻz)

Bahor, ko‘klam — 1) yil fasli, mavsum. Yerning Shim. yarim sharida ba-horgi kecha-kunduz tengligi (20 yoki 21 mart)dan yozgi quyosh turg‘unligigacha, ya’ni kunduz eng uzun, kechasi eng qisqa bo‘lgan kelishi bilan kunlar tez isiy boshlaydi, daraxtlar barg yozadi, maysalar ko‘karadi, qushlar uchib kela boshlaydi va hokazo. Bular turli joylarda har xil paytlarda ro‘y beradi, Qutb kengliklarida B. qiska bo‘ladi, tropiklarda sezilmay o‘tib ketadi (qarang Yil fasmari); 2) qad. og‘irlik o‘lchov birligi; musul-mon davlatlarida qo‘llanilgan. Klimata ishlatilish joyi va davriga qarab har xil bo‘lgan: a) vazni 229 kg ga teng bo‘lgan kichkina va vazni 422 kg ga teng bo‘lgan katta B.larga bo‘linadi. B.ning 207.4 kg li turi ham bor; b) Makkada 1 B. 183,7 kg ga teng bo‘lgan (16-a).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahor katari

Bahor katari – konyunktivitning oʻziga xos bir turi; bot-bot qoʻziydi va yillab davom etadi. Bahorda qoʻziganligi uchun „bahor katari“ deb ataladi. Asosan 6 – 20 yoshdagi oʻgʻil bolalarda uchraydi. Bunda erta bahorda quyosh nuri, koʻkat va gullar hidi taʼsirida ikkala koʻz qizaradi, achishib qichishadi, qovoqlar qirrasi shishib, yuqori qovoq bir oz salqib turadi. Surunkali kechadi. Koʻproq allergiyaga sabab boʻladi. Bahor katarini oldini olishda koʻzni kuchli yorugʻlik va changdan ehtiyot qilish; koʻzning qichishishini yoʻqotish uchun vrach buyurgan dorilarni qoʻllash tavsiya etiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahorgi teng kunlik

Bahorgi teng kunlik – Quyosh osmon sferasining Janubiy yarim sharidan Shimoliy yarim shariga oʻtishida osmon ekvatorini kesish nuqtasi. Quyosh Bahorgi teng kunlik k.da boʻlganda Yer yuzidagi hamma geografik kenglamalarda sharq nuktasida chiqib, gʻarb nuqtasida botadi. Bu har yili 21-mart atrofida sodir boʻladi. Bunda ufq tekisligi osmon ekvatorini teng ikkiga boʻladi. Shuning uchun bahorgi teng kunlik kunlik paytida Quyoshning ufq ustidagi va ostidagi yoʻllari bir-biriga teng boʻladi, yaʼni kun bilan tunning uzunligi (davomiyligi) tenglashadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahorgi shudgor

Bahorgi shudgor – tuproqqa ishlov berish usullaridan biri, bahorda haydalgan yer. Oʻzbekistonda shamol eroziyasiga uchraydigan yengil tuproqlarda hamda tuproq-iqlim sharoitlari bahorda haydashni talab qiladigan yerlar (Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati)da oʻtkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahori ekinlar

Bahori ekinlar – bahorda ekiladigan va shu yilning oʻzida hosil beradigan bir yillik ekinlar. Bir vegetatsiya davri (bahorgi-yozgi) bilan kuzgi ekinlardan farqlanadi. Bahori ekinlarga donli, don-dukkakli, moyli, tola beradigan oʻsimliklar, bir yillik ozuqabop dukkakli oʻsimliklar, gʻalladoshlar va boshqa kiradi. Baʼzi ekinlar shartli ravishda bahorgi va kuzgi xillarga boʻlinadi, ularning orasida kech kuz va erta ba-horda eqilganda xrsil beradigan oraliqformalar –duobalari hambor. Baʼzi ikki yillik oʻsimliklar (bahorda ekilganida shu yilning oʻzida hosil beradigan oʻsimliklar) va koʻp yillik oʻsimliklar (bir yillik ekinlar tariqasida ekiladigan pomidor, tamaki singari ekinlar) ham bahori ekinlarga kiradi.

Qurgʻoqchil joylarda bahori ekinlarni yetishtirishda tuproqda namni saqlab qolishga imkon beradigan agrotexnika usullari – erta shudgorlash, qor toʻplash, ekinni optimal muddatlarda ekish va boshqa muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahrali nam

Bahrali nam (foydali nam) – tuproqdagi namning oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan qismi. Bahrali nam koʻpincha tuproq dala nam sigʻimining 65 – 70% ga teng boʻladi. Bu miqdor oʻsimlik xiliga va tuproqning mexanik tarkibiga qarab oʻzgaradi. Masalan, poliz ekinlari uchun 75 – 80%, gʻoʻza va boshoqli oʻsimliklar uchun 65 – 70%, shuningdek yengil tuproqlarda ozroq, ogʻir tuproqlarda koʻproq. Tuproqdagi namning oʻsimlik oʻzlashtira olmaydigan qismi bahrasiz nam deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahriylar

Bahriylar – Misrda hukmronlik qilgan ikki mamluklar sulolasidan birinchisi (1250 – 1390). Ayyubiylarni taxtdan tushirib, hokimiyatni egʻallagan. B. 1249 yil Misr sultoni Najmiddin Ayyub (1208 – 50) saroy quriqchilari qilish maqsadida sotib olgan turk asirlari boʻlib, dastlabki vaqtlarda Bahr annil (Nil daryosi)dagi orollardan birida yashaganlari uchun shunday deb atalganlar. Sulola vakillari: Al-Malik al-Muʼizz Oybek (1250 – 57), Al- Malik al-Mansur Ali I (1257 – 59), Al-Malik al-Muzaffar Qutuz (1259 – 60), Al-Malik az-Zohir Baybars (1260 – 77), Al-Malik as-Saʼiyd Barakaxon (1277 – 79), Al-Malik al-Odil Salomish (1279), Al-Malik al-Mansur Qalovun (1279 – 90), Al-Malik al-Ash-raf Xalil (1290 – 93), Al-Malik annosir Muhammad (1293 – 94, 1298 – 1308 va 1310 – 41), Al-Malik al-Odil Katbugo (1294 – 96), Al-Malik al-Mansur Lojin (1296 – 98), Al-Malik al-Muzaffar Beybars I (1308 – 10), Al-Malik al-Mansur Abu Bakr (1341), Al-Malik al-Ashraf Kuchuk (1341 – 42), Al-Malik annosir Ahmad 1 (1342), Al-Malik as-Solih Ismoil (1342 – 45), Al-Malik al-Komil Shaʼbon I (1345 – 46), Al-Malik al-Muzaffar Hajiy I (1346 – 47), Al-Malik annosir Hasan (1347 – 51, 1354 – 61), Al-Malik as-Solih (1351 – 54), Al-Malik al-Mansur Muhammad II (1361 – 63), Al-Malik al-Ashraf Shaʼbon II (1363 – 77), Al-Malik al-Mansur Ali II (1377 – 81), Al-Malik as-Solih Hajiy II (1381 – 82), (1382 – 89 yillarda burjiylar sulo-lasi vakili Al-Malik az-Zohir Barquq sultonlik qilgan), Al-Malik al-Mansur Hajiy II (1389 – 90).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Misr tarixi
Turkiy sulolalar
Turkiy davlatlar
Musulmon sulolalari
Bahrin

Bahrin (Barin) – oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan birining nomi.
Bahrin (lochin), tundra lochini, oq yuz lochin (Falco peregrinus leuco-genys) – lochinlar kenja turidan biri maʼnolarida.
Bahrinlar moʻgʻullar istilosi davrida Dashti Qipchoqqa kelib oʻrnashgan. Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarai turk“ asaridagi maʼlumotlarga koʻra, moʻgʻul xoni Bichinkayonning Barin ismli oʻgʻli boʻlib, bahrinlar oʻshaning nayeli ekan. Etnograf V. V. Radlovni taʼkidlashicha, mangʻit sulolasiga mansub har bir boʻlajak Buxoro xonini toʻrt qabila – ming, alat (arlot), bahrin va batash vakillari kigizga oʻtqazishib, toʻrt uchidan baland kutarishgan. Bahrinlar xonlikning ijtimoiy-siyosiy hayotida muhim rol oʻynaganlar, yuqori davlat mansablariga tayinlaiganlar. XVI–XVII asrlarda bahrinlarning katta bir qismi Dashti Qipchoqdan Toshkent vohasi, Fargʻona vodiysi, Buxoro xonligi hududiga kuchib oʻtgan, koʻpchiligi oʻtroqlashib, qabila va urugʻlarini unutib yuborishgan. Qashqadaryo viloyatida ham hozirgi kunda bahrinlar istiqomat qilmoqda. 1924-yil maʼlumotiga binoan, Oʻzbekistonda 9 mingga yaqin (Zarafshon vohasida – 2300 kishi, Buxoro viloyatida – 3770 kishi, Qamashi tumanida 3000 kishi, Jizzax tumanida – 2000 kishi) bahrin boʻlgan. Bahrinlar bir qancha urugʻlarga boʻlingan, eng yiriklari – bagonali, qoraqalpoq, uali.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahrin (lochin)

Bahrin, tundra lochini, oq yuz lochin (Falco peregrinus leuco-genys) – lochinlar kenja turidan biri. Yirtqich qushlar turkumining lochinsimonlar oilasiga mansub. Sharqiy yarim shardagi tundrada va Shimoliy Muz okeanidagi orollarda uya quradi. Qishlash uchun janubiga uchib ketadi. Oʻzbekistonda Toshkent vohasi va Fargʻona vodiysida bahor va kuzda (uchib oʻtayotganda), baʼzan qishda ham uchraydi. Dare qirgʻoqlarining baland joylariga uya kurib, mayning oxiri va iyunning boshida bola ochadi. Qushlarni tutib yeydi. Tundra sharoitida baʼzan kemiruvchilar bilan ham oziqlanadi. Ovchilar bahrinni qoʻlta oʻrgatib, qush ovlashga olib chiqishadi. Bir qator mamlakatlarning Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahromgoʻr

Bahromgoʻr yoki Varaxran V (shohlik yillari 421 – 438) – Eronda xukmronlik qilgan sosoniylardan Yazdigardning oʻgʻli. Yaman podshohi Nuʼmon va uning oʻgʻli Munzir tarbiyasida oʻsgan. Yazdigard zulmidan bezor boʻlgan xalq u vafot qilgandan soʻng Ardasher nasliga mansub Kisro (baʼzi manbalarda Hisrav, Xusrav)ni taxtga koʻtaradi. Bu voqeadan xabar topgan Baxrom lashkar tortib Eronga keladi. U otasining xatolarini takrorla-maslik va mamlakatda adolat, tinchlik oʻrnatishga oʻz aʼyonlari va xalq oldida kdeamyod qiladi. Anʼanaviy shartga muvofiq ikkita sherni oʻldirib, ular oʻrtasidagi tojni oladi va podshoxlik taxtiga oʻtiradi. Uning sevgan mashgʻuloti goʻr (qulon) ovi boʻlganligi uchun ham u Goʻr laqabini olgan. Bahromgoʻr davrida Eronda zardushtishshk dinini mustahkamlash va keng yoyish maqsadida yangi-yangi otashkadalar kurildi. Nasturiylik (xristianlikdagi oqimlardan biri) qattiq taʼqib ostiga olindi. Bu harakat Eron-Vizantiya urushini keltirib chiqardi (423 – 424). Urushda Vizantiyaning gʻalabasi nasturiylikka qarshi qaratilgan siyosatni bir oz susaytirdi. Bahromgoʻr Turon bilan ham urush olib borgan. V asrning 30-yillarida Ozarbayjon va Xuroson sosoniylar davlatiga kushib olindi. Bahromgoʻr shoir va bastakor-sozanda ham boʻlgan. U sosoniylar orasida birinchi boʻlib sheʼr va musika vaznini ijod etgan. Sharqning mashhur olti musika usuli (Shodiyona, Duyan, Axloqiy, Nanreziy, Ravona, Ulusiy) dan eng shoʻx va quvnogʻi – Shodiyonaning bastakori. Firdavsiyning „Shohnoma“, Nizomiyning „Haft paykar“, Hisrav Dehpaviytmt „Hasht bigʻisht“ vaAlisher Shvoiynnng „Sabʼai sayyor“ dostoshgarida Bahromgoʻr adolatli shogʻ, jasur sarkarda, ayni vaqtda maishatparast, xudbin shaxs sifatida tasvirlangan. Maʼlumotlarga koʻra, Bahromgoʻr 63 yil (baʼzi manbalarda 70 yil) umr koʻrgan. Yozma adabiyotda uning shaxsi badiiy obraz darajasiga koʻtarilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Eron tarixi
Bahrom Jaloyir

Bahrom Jaloyir (7-1373) - chigʻatoy ulusi beklaridan, jaloyir urugʻidan. 1361-yil oxirida Amudaryo boʻyida Amir Temur qoʻshini safiga kelib qoʻshilgan. Lekin Jeta xoni Tugʻluq Temurdan hayiqib Hindistonga qochgan. 1362-yil Badaxshonda yana Amir Temurga kelib qoʻshilgan va bir muddat moʻgʻullarga qarshi kurashlarda qatnashgan, biroq 1365-yil oxirida butun urugʻini olib Jetaga ketgan. U yerda bir yilcha turgach, yana Amir Temur huzuriga qaytib u bilan birga amir Husaynga qarshi kurashgan. 1373-yil Xorazmga qilingan ikkinchi yurish chogʻida halok boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Shaxsiyatlar
Tarixiy shaxslar
1373-yilda vafot etganlar
Bahromshoh

Bahromshoh (? – 1152) – Gʻaznaviylar hukmdori (1118–1152). Masʼud Sh (1099–1114)ning oʻgʻli. 1118-yil birodari Arslonshoh (1115–1118)ni oʻldirib, taxtga oʻtirgan. 1152-yil gʻuriylardan Alouddin Xusayn (Xasan) bilan boʻlgan jangda magʻlub boʻlib, Hindistonga qochishga majbur boʻlgan va shu yili vafot etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beatrix

Beatriks Vilgelmina Armgard (1938.31.1) – Niderlandiya qirolichasi. Qirolicha Juliana bilan shahzoda Bernardning qizi. Niderlandiyaning Leyden universitetida nazariy va amaliy jamiyatshunoslikni, iqtisodiyot, davlat huquqini oʻrgangan. Yuridik fanlari doktori. Qirolicha Juliana taxtdan voz kechgach, 1980-yil 30-aprelda taxtga oʻtirgan. 2013-yil taxtdan voz kechgan.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Bebokcha

Bebokcha, Beboqcha (fors— shoʻx, shaddod, dadil) — maqom yoʻllarida yaratilgan oʻzbek mumtoz ashulasi. Kuy-ohang va parda tuzilishi boʻyicha BOʻzRuk maqomiga mos keladi. Xalq orasida bir necha xillari tarqalgan boʻlib, ular usul (ufar yoki surʼati tezlashtirilgan saraxbor) va avjlar koʻlami bilan farqlanadi. Bebokchaning mukammal kui yoʻlini Xoji Abdulaziz Abdurasulov qayta bastalagan; Avji turkni kiritib, Navoiyning "Chashmi ohularmidur" va Zebunnisoning "nashud" radifli gʻazallari bilan aytgan. T. Jalilov va G. Sobitovlarnnng "Nurxon" musiqali dramasidagi "Yorimni derman" dueti Bebokcha ashulasi asosida yaratilgan. Unda Turk avji oʻrnida Uz zol namudi ishlatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bevatanlik

Bevatanlik — vatansiz, oʻz yurtiga, oʻz xalqiga, milliy madaniyatiga befarq qarash (qarang Kosmopolitizm).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Terminologiya
Begor

Begor (hindcha) — oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyo va Oʻrta Sharqda (Eroida 8-asrdan, Oʻrta Osiyo, Hindiston va Afgʻonistonda esa 10-asrdan) mavjud boʻlgan majburiyat. Mehnatkash xalq xon va mahalliy hukmdorlar tarafidan davlat va zamindorlarning turli qurilishlari (qalʼa, saroy, yoʻl qurilishlari, kanal va ariqlar qazish va boshqalar)da tekinga ishlab berishga majbur qilingan. Masalan, Abdullaxon II ning maxsus farmoni bilan mashhur Joʻyboriy xojalardan Xoja Saʼdning yerlariga Vaxshdan suv chiqarish uchun ariq qazishga Hisor, Dexinav, Qubodiyon va Shahrisabzdan 10 ming kishi safarbar qilingan. Begor 18 — 19-asrlarda ham boʻlgan. Begorni barshchinaning bir shakli deyish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Juvonmardiyev A., 16 — 19-asrlarda Fargʻonada yer-suv masalalariga doyr, T., 1965.
Beda biti

Beda biti, akasiya biti (Aphis craccivora Koch.) — afididlar oilasiga mansub qanotsiz yoki toʻrtta nafis qanotli mayda hasharot. Tanasi 1,3—2,1 mm. Migratsiyalanib toʻla oʻzgarish bilan rivojlanuvchi formalari mavjud. Beda biti tuxum holda beda angʻizi, akatsiya bachkisi, baʼzan yantoqda qishlaydi. Lichinkalari mart oyi boshlarida tuxumdan chiqadi. Alr. oxiri va may oyining boshlarida Beda biti oldin akatsiyaga, soʻngra gʻoʻza va boshqa oʻsimliklarga uchib oʻtadi. Bu oʻsimliklarning bargi dagʻallashgandan soʻng bedaga oʻtadi va dastlabki kuzgi sovuqdan keyinroq tuxum qoʻya boshlaydi. Beda biti yil davomida 12 avlod berib, asosan, yosh va sersuv novdalarda yashaydi.

Kurash choralari: oq akatsiyani ekinzor maydonlar atrofiga ekmaslik; may—iyunda tuproqqa 10 — 15 sm chu-qurlikda donador bazudin yoki fosfamid (40 kg/ga) solish; gʻoʻzaga fosfamid, rogor, BI-58 (1—2 kg/ga) purkash; aholi yashaydigan punktlarga yaqin joylardagi dalalarga xlorofos, karbofos bilan ishlov berish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hasharotlar
Bedana

Bedana (Coturnix coturnix) – tovuqsimonlar turkumining qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub mayda parranda. Erkagining patlari sargʻish-qoʻngʻir, koʻndalang oq-sargʻish yoʻlli, tanasining ikki yoni boʻylab qizgʻish yoki qora yoʻllar oʻtadi. Makiyoni qoramtir, koʻkragida qora yoki qizgʻish xollari bor.

Bedana Yevropa, Afrika va Osiyoning gʻarbiy qismida tarqalgan. Oʻzbekistonning choʻl, togʻ oldi, yassitogʻli mintaqalarida va toʻqaylarda koʻp uchraydi. Xatti-harakati tovuqnikiga oʻxshaydi. Ogʻirligi 80–145 g. Aprel–may oylarida shimolga, kuzda avgust–sentabrda janubga gala boʻlib uchib oʻtadi. Bedana qosh qorayganda, tunda serha-rakat boʻladi, kunduzi pana joyda bekinib yotadi. Oʻsimliklar urugʻi va bar-glari, baʼzan hasharotlar bilan oziqlanadi. Yer ustidagi chuqurchaga xas-choʻp toʻshab uya quradi. Makiyoni 9–20 ta gacha tuxum qoʻyib, 15–17 kun bosib yotadi. Koʻpayish davridaerkagi juda chiroyli sayraydi. Bedananing goʻshti mazali, tuxumi tansiq taom. Oʻzbekistonda ish-qibozlar bedanani tuzoq va matrap (toʻr) bilan ovlaydilar, sayratish, urishtirish maqsadlarida toʻrqovokda boqishadi. Ayrim joylarda soqov yoki yapon (S. Japonicus) bedanasi fermalarda goʻshti va tuxumi uchun boqiladi. Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumanidagi „Doʻstlik“ xoʻjaligida bedana goʻshti va tuxumi yetishtiradigan yirik ferma ishlaydi. Yaponiya, Italiya, Fransiya, AQShda sanoat miq-yosida yetishtiriladi. Tuxum beruvchi B. zotlari bir yidda 250–300 dona tuxum beradi, tuxumining ogʻirligi 10–14 g. AQShda bedananing ogʻirligi 250 g keladigan, goʻshti uchun boqiladigan „Faraon“ zoti yaratilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qushlar
Qushlar ekotizimi
Bez

Bez, bezlar (glandulae) – 1) organizmning normal hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan va oʻziga xos maxsus shiralar (sekret) ishlab chiqaradigan hujayralar yoki koʻp hujayrali aʼzolar. Bez ishlab chiqaradigan moddalarning fiziologik ahamiyatidan qatʼi nazar, hujayralardan chiqadigan hamma moddalar „sekret“ deb yuritiladi. Koʻpgina (masalan, soʻlak, ter bezi, jigar, meʼda) bezning chiqaruv yoʻli boʻlib, ishlab chiqaradigan sekretini shu yoʻl orqali tana yuzasiga yoki biror aʼzo boʻshligʻiga ajratadi. Shuning uchun tashqi sekretsiya bezlari, yaʼni ekzokrin bez deb ataladi. Baʼzi bezda chiqaruv yoʻli boʻlmaydi va ular ishlab chiqaradigan sekret bevosita toʻqima suyuqligi, qon yoki limfaga qoʻshilib ketadi. Bunday bez endokrin, yaʼni ichki sekresiya bezi deb atalib, ularga gipofiz, buyrak usti bezi, qalqonsimon bez kiradi. Aralash bez (masalan, meʼda osti bezi, jinsiy bez va boshqalar) ham boʻlib, ular sekretining bir qismini maxsus nay orqali biror boʻshliqqa, qolganini esa bevosita qonga ajratadi. Bez hujayralaridan ishlanib chiqib, boshqa aʼzolarga va organizm funksiyalariga taʼsir etadigan moddalar inkretlar (yoki gormonlar) deb ataladi. Ekzokrin bez bir va koʻp hujayrali boʻladi. Bir hujayralisiga ichak va nafas yoʻlining shilliq pardasidagi epiteliy ichida joylashgan qadoqsimon hujayrali bez, koʻp hujayralisiga epiteliydan tashqarida joylashgan soʻlak bez, meʼda-ichak shilliq pardasidagi bez va boshqa kiradi. Bir hujayrali bez sekretni epiteliy yuzasiga chiqarib, uni mexanik va kimyoviy shikastdan saqlaydi. Bez ishlab chiqaradigan moddalarining kimyoviy tabiatiga qarab seroz (yoki oqsilli) va shilimshiq (yoki shilliq) bezga boʻlinadi. Seroz bez suvda oson eriydigan oqsil – sekret chiqaradi, shilimshiq bezdan esa mutsin va mukoid moddalar chiqadi. Baʼzi bezdan ham oqsil, ham shilimshiq sekret chiqadi (aralash bez), masalan, quloq oldidagi va jagʻ ostidagi soʻlak bez baʼzi bez (sut bezi, yirik ter bezi, yogʻ bezi va hokazo) yogʻli lipoid va steroidli sekret ishlab chiqaradi, bu bez sekreti suvda erimaydi, hujayralardan tomchi yoki durda shaklida ajralib chiqadi. Buyrak usti bezlarining poʻstloq qavatidan va jinsiy bezlardan ishlanib chiqadigan gormonlar ham steroidlarga kiradi. Sekretning qanday hosil boʻlishi va epiteliy hujayralaridan tashqariga chiqarilish xususiyatiga qarab bez merokrin, apokrin va golokrin bezlarga boʻlinadi. Endokrin bez muhim aʼzolar boʻlib, ularda ishlangan inkret (gormon) organizmning oʻsishi, voyaga yetishi va moddalar almashinuvi jarayonlarini idora etadi. Bez faoliyati nerv sistemasi hamda gumoral omillar tomonidan boshqariladi;

2) yalligʻlanib kattalashgan limfa tugunlarining xalq oʻrtasida tarqalgan yanglish nomi (qarang Limfa sistemasi).

Nosir Ahmedov.

Yana qarang 

 Endokrin bezlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Anatomiya
Bezak

Bezak – 1) narsa, buyumlarga ishlangan naqsh, gul, pardoz; amaliy sanʼat va meʼmorlikda keng ishlatiladi. Oʻsimliksimon (islimiy) va handasiy (girih) naqshlar bezatilayotgan yuza (buyum sirti)da boʻyama, chizma, oʻyma, bosma, qadama va boshqa usullarda, meʼmorlikda shuningdek gʻisht va boshqalarni turlicha terib hosil qilinadi; 2) ziynat beruvchi buyum. Zargarlikda taqinchoqlar, miskarlikda suvdon, kosa, piyola; zardoʻzlik yoki kashtadoʻzlikda choyxalta, oynaxalta, dorpech, kirpech, qoziqdungi va boshqalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Bezaklar
Bezak haykaltaroshligi

Bezak haykaltaroshligi – haykaltaroshlik turi, asarlari maʼlum meʼmoriy makonni yoki tabiiy sharoitni hisobga olgan holda binoning tashqarisi yoki ichkarisini, shahar koʻchalari, maydonlari va xiyobonlarini bezatadi. Bezak haykaltaroshligiga meʼmoriy bezaklar (atlantlar, maskoronlar, kariatidalar), favvoralar uchun ishlangan xaykallar, panjaralar, badiiy bezakli darvozalar, binoning ichki bezaklariga marmar, metall, chinni va boshqalardan ishlangan kichik shakldagi haykallar kiradi. Asarlari meʼmoriy ansambl bilan uygʻunlashib, sanʼat asari sifatida oʻz mustaqilligini yoʻqotmaydigan mahobatli haykaltaroshlikdan bezak vazifasini oʻtashi bilan farqlanadi. Bezak haykaltaroshligida obrazlarni yumorli tarzda talqin etish, boʻrttirishga yoʻl qoʻyiladi, turli xayvonlar (masalam, baliq, qurbaqa, laylak va hokazo) shakllari keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Haykaltaroshlik
Beznoitioz

Beznoitioz — asosan qoramollar orasida uchraydigan surunkali kechuvchi invazion kasallik. Besnoitia avlodiga mansub sodda jonivorlar qoʻzgʻatadi. Koʻpincha 6 oylik va undan katta boʻlgan yosh mollar kasallanadi. Kasallik boʻkalar orqali tarqaladi. Teri elastikligi yoʻqolib qalinlashadi, juni toʻqiladi, terida qontalash yoriqlar paydo boʻladi, koʻz sklerasining yalligʻlanishi, keratit, koʻrish qobiliyatining yoʻqolishi kuzatiladi. Klinik belgilarga, gistologik, parazitologik va serologik tekshirish natijalariga koʻra diagnoz qoʻyiladi. Davosi ishlab chiqilmagan.

Oldini olish va qarshi kurash: kasallangan hayvonlarni alohida ajratish va yaroqsizga chiqarish, insektitsidlar bilan beznoitioz qoʻzgʻatuvchisini yoʻq qilish, goʻngni biotermik zararsizlantirish, chorvachilik binolarini dezinvaziya qilish. Soʻyilgan hayvonlar goʻshti va boshqa mahsulotlarida beznoitioz parazitlarining sistalari topilganda goʻsht ozuqa uni tayyorlash uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kasalliklar
Bezoarlar

Bezoarlar (forscha, soʻzma-soʻz badi zahr — ziddi zahar), bezoar toshlar — qoʻy, echki, otlar, baʼzan qoramol, choʻchqalarning oshqozon-ichak yoʻlida chigʻallanib toʻplanib qoladigan hayvonlarning juni (pilobezoarlar) yoki oʻsimliklar tolasi (fitobezoarlar). Moddalar almashinuvi, hazm organlari faoliyati buzilganda, mollar dagʻal tolali yem-xashak bilan boqilganda paydo boʻladi. Bezoar dumaloq shaklda boʻlib, baʼzan kattaligi yosh bola kallasidek keladi, sirti shilliq parda bilan qoplanadi, ogʻirligi baʼzan 2,5 kg gacha yetadi. Bezoar paydo boʻlganda hayvonlarda tana harorati koʻtariladi, halloslaydi. Jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rashid Beybutov

BEYBUTOV Rashid Majid oʻgʻli (1915, Tbilisi — 1989, Boku) — ozarbayjon estrada va opera xonandasi (lirik tenor). 1934 — 44 ylarda Yerevan, 1944 — S6 yillarda Boku filarmoniyasida yakka-xon xonanda; 1957 — 59 yillarda Ozarbayjon davlat konsert ansambli, 1966-yildan Ozarbayjon davlat qoʻshiqteatrining rahbari. Repertuaridan rus va Fapbiy Yevropa kompozitorlari asarlari hamda turli xalqlar (eron, turk, arab, gʻind va boshqalar) qoʻshiqlari urin olgan. U. Hojibekovning "Arshin mol olon" musiqali komediyasi asosida yaratilgan filmdagi bosh roli (Askdr) mashxur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ozarbayjonlik aktyorlar
Sovet erkak aktyorlari
SSSR xalq artistlari
1915-yilda tugʻilganlar
Tibilisida tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar