yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Elam tili

Elam tili — qadimiy Elam davlatida va Eron togʻliklarining jan. qismida miloddan avvalgi 3—1-ming yilliklarda yashagan xalqning (oʻlik) tili. Dravid tillari bilan qarindoshligi aniqlangan. Elam tilining ilk yodgorliklari — ibodatxonalarning xoʻjalik hujjatlari — qad. elam davriga (miloddan avvalgi 30—24-asrlar) mansub boʻlib, ilk elam rasmli (iyeroglifik) soʻzboʻgʻin yozuvida yozilgan (hali toʻliq oʻrganilmagan). Ushbu davr oxirlarida Elam tilida chiziqli boʻgʻinli elam yozuvi va akkad mixxati qoʻllana boshlagan (XIII asrga mansub podsholik bitimlari). Oʻrta elam davrida yodgorliklarning matnlari mixxatda bitilgan (miloddan avvalgi 14—12alar). Yangi elam davriga podsholik yozishmalari, xoʻjalik hujjatlari mansub (miloddan avvalgi 8—6-asrlar). Urartu hududidan Elam tilidagi badiiy matn (miloddan avvalgi 8-asr) topilgan. Miloddan avvalgi VI— IV asrlarda Axomaniylar davlatining Eron hududida Elam tili rasmiy til hisoblangan. Ushbu tildagi koʻpdankoʻp yaxlit matnli yodgorliklar ayni shu davrga mansub. Biroq uning leksikasi, koʻplab kalkalari, sintaksisi, uslubi qadimiy fors tilining kuchli taʼsiriga uchragan edi. Elam tili ilk oʻrta asrlargacha saqlanib qolgan, degan taxminlar mavjud.

Manbalar

Tillar
Elastik toʻlqinlar

Elastik toʻlqinlar — elastik muhit (gaz, suyuklik va qattiq jismlar)da tarqaladigan mexanik tebranishlar. Toʻlqinlar tarqalayotgan muhitning zarralari toʻlqinlar bilan birga koʻchmaydi, ular faqat oʻz muvozanat holatlari atrofida tebranib turadi. Elastik toʻlqinlarning boʻylama va koʻndalang xillari bor. Boʻylama elastik toʻlqinlarda muhitning zarralari toʻlqinlar tarqalayotgan yoʻnalishi boʻylab, koʻndalang Elastik toʻlqinlarda esa tarqalayotgan yoʻnalishga perpendikulyar yoʻnalishda tebranadi. Mexanik koʻndalang toʻlqinlar faqat siljish qarshiligiga ega muhitda hosil boʻlishi mumkin. Suyuq va gaz holatdagi muhitlarda faqat boʻylama toʻlqinlar, qattiq muhitda ham boʻylama, ham koʻndalang toʻlqinlar vujudga keladi. Istalgan vaqtda tebranishlar yetib kelgan elastik muhit nuqtadarining geometrik oʻrni toʻlqin fronti deb, bir xil fazada tebranuvchi nuqtalarning geometrik oʻrni toʻlqin sirti deb ataladi. Toʻlqin sirtlari istalgan shaklda boʻlishi mumkin. Eng sodda holda ular tekis (yassi) yoki sfera (sferik) shaklida boʻladi. Elastik toʻlqinlar elastik muhit zarralarining tebranish amplitudasi va chastotasi, toʻlqin uzunligi, faza hamda guruh tezliklari va boshqalar koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi. Elastik toʻlqinlar chastotasi Gs ulushlaridan 101 gacha. Elastik toʻlqinlardan seysmologiya va gidrolokatsiyada, okeanlarni oʻrganishda, qattiq, suyuq hamda gaz holatdagi moddalarning tuzilishini oʻrganishda, tibbiyot va boshqalar sohalarda keng foydalaniladi.
Elastiklik nazariyasi

Elastiklik nazariyasi — mexanikaning tinch yoki harakatlanuvchi jismlarda yuk (kuch) taʼsirida hosil boʻladigan siljish, deformatsiya va kuchlanishlarni oʻrganadigan boʻlimi. Kuch, tra, radioaktiv nurlanish va boshqalar taʼsirida boʻlgan har xil jismlar (mashinalar, inshootlar, konstruksiyalar va ularning elementlari, toʻgʻonlar, geologik strukturalar, tirik organizm qismlari va hokazo) Elastiklik nazariyasi usullarida tekshiriladi. Elastiklik nazariyasi usullari vositasida obyekt (mashina, inshoot va boshqalar)ning mustahkamlik chegarasini hamda uning ishlash jarayonida ruxsat etilgan kuchlanishlar chegarasini hisoblash, inshootlar, konstruksiya va detallarning optimal oʻlchamlarini aniqlash, dinamik taʼsirlar, mas, elaspgik toʻlqinlar tarqalganda ularda paydo boʻladigan ortiqcha kuchlanishlarni belgilash, konstruksiyaning tebranishlar amplitudasi, chastotasi hamda ularda hosil boʻladigan dinamik kuchlanishlarni hisoblash, hisoblanayotgan obyektning ustuvorligini yoʻqotuvchi kuchlar qiymatini aniqlash mumkin. Shunday hisoblashlar yordamida qurilishi lozim boʻlgan obyekt uchun materiallar ham tanlanadi. Plastiklik nazariyasining bazʼi masalalarini yechishda (mas, ketmaket yaqinlashish usulida) ham Elastiklik nazariyasi qoʻllanadi.

Elastiklik nazariyasi texnika va sanoatning turli sohalarida, mas, qurilish ishlarida, aviatsiya va raketasozlik, mashinasozlik, togʻkon ishlarida, shuningdek, fizika, seysmologiya, biomexanika va boshqalar fanlarda mustahkamlik, deformatsiyalanish va ustuvorlik hisoblarining nazariy asosini tashkil qiladi.
Elektr aloqa

Elektr aloqa — axborotlar (nutq, harfraqamlar, tasvir va boshqalar) sim yoki radiosignallar orqali elektr signallari tarzida hamda optik aloqa tizimi yordamida uzatiladigan aloqa. Signallarni uzatish usuliga qarab, simli aloqa va radio aloqa; uzatiladigan axborotlarning turiga qarab, telefon aloqa, telegraf aloqa, faksimil aloqa, bir vaqtning oʻzida nutqiy va tasviriy axborotlarni saqlaydigan va uzatadigan videotelefon aloqa va boshqalarga boʻlinadi. Uzatuvchi va qabul qiluvchi punktlar orasida Elektr aloqa oʻrnatish uchun uzatuvchi va qabul qiluvchi apparatlar, aloqa kanali, kommutatsiya tizimi qurilmalari qoʻllanadi. Uzatuvchi apparat signallar (nutqlar, telegramma matni belgilari, perforatsion lentalarga yozilgan belgilar va boshqalar)ni elektr signallariga aylantiradi. Qabul qiluvchi apparat qabul qilingan elektr signallarini qayta eshittirish uchun qulay shaklga keltiradi.
Elektr bilan isitish

Elektr bilan isitish — xonalarni elektr energiyasini issiqlik energiyasiga aylantirib beruvchi elektr asboblari yordamida isitish va ularda muayyan trani saqlab turish uchun moʻljallangan isitish tizimi. Elektr bilan isitishi. asboblarining asosiy qismlari metall korpus, keramika asos va qizdirish elementi (spiralsimon yoki sterjensimon element). Elektr qarshiligi katta boʻlgan simdan yasalgan qizdirish elementli elektr isitish asboblari kengroq tarqalgan. Bunday asboblar ochiq (qizdirish elementi koʻrinib turadigan) va yopiq (qizdirish elementi korpus ichiga joylashtirilgan) turlarga boʻlinadi. Ochiq asboblar jumlasiga elektr kaminlar, reflektorlar va boshqalar, yopiq asboblar jumlasiga turli tipdagi (mas, moyli) radiatorlar kiradi. Elektr toki issiqlik toʻplovchi materialni qizdirib, bu material toʻplagan issiqligini xonani isitishga sarflaydigan isitish asboblari ham bor. Issiqlik toʻplovchi material sifatida temirbeton panellar qoʻllanishi mumkin. Bunday holda pardevorlar, orayopmalar va hatto pol panellari orasiga elektr qizdirish kabellari qoʻyib ketiladi. Elektr bilan isitishining afzalligi — oddiyligi, xona haroratini rostlab turish mumkinligi, ozodaligi va hokazo.

Yana qarang 

 Isitish

 

Elektr energiya
Elektr tarmoqlari
Elektr dvigatel

Elektr dvigatel — elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirib beruvchi mashina. Isteʼmol qiladigan tok turiga koʻra, oʻzgarmas tok va oʻzgaruvchan tok Elektr dvigatellariga boʻlinadi. Oʻzgarmas tok elektr dvigatellarida valning aylanishlar chastotasi (soni)ni ravon rostlab turish mumkin. Shuning uchun valning aylanishlar chastotasini teztez oʻzgartirib turish lozim boʻlgan hollarda shunday dvigatellar ishlatiladi. Oʻzgarmas tok elektr dvigatel, uch xil sxemali: parallel uygʻonishli, ketmaket uygʻonishli va aralash uyg'onishli qilib ishlab chiqarildi (rasmga qarang). Oʻzgaruvchan tok Elektr dvigatel jumlasiga asinxron elektr dvigatel, sinxron va kollektorli dvigatellar (qarang Kollektorli mashina) kiradi. Asinxron Elektr dvigatel eng koʻp ishlatiladi. Sinxron Elektr dvigatelda valning aylanishlar chastotasi isteʼmol qilinadigan tokning chastotasiga qatiy bogʻliq boʻladi. Bunday dvigatellar eng quvvatli elektr yuritmalarda ishlatiladi. Elektr dvigatellar ochiq, berk va germetik turlarga boʻlinadi. Portlashga xavfsiz Elektr dvigatellar ham bor. Bunday dvigatelning ichida gaz portlaganda alanga tashqariga chiqmaydi. Elektr dvigatellar uyroʻzgʻorda, sanoat va transportda keng miqyosda ishlatiladi.

Havolalar  
 Пуск электродвигателя с фазным ротором
 Строение асинхронного электродвигателя — видео, 3D
 Конструкции электрических машин

Fizika
Elektr maydon

Elektr maydon — elektr zaryadlar yoki oʻzgaruvchan magnit maydon hosil qilgan fizik maydon. Vaqt boʻyicha oʻzgarmaydigan Elektr maydon elektrostatik maydon). Elektr maydon tushunchasini birinchi boʻlib M. Faradey XIX asr 30-yillarida kiritgan. Elektr maydon materiyaning maydon koʻrinishidir. Materiyaning har qanday oʻzgarishlari, ularning oʻzaro taʼsirlari vaqt oraligʻida va fazoda roʻy beradi, har qanday fizik taʼsir faqat chekli tezlik bilan tarqaladi. Elektrlangan jismlarning bir-biriga taʼsiri, ularning harakati Elektr maydonlari tufaylidir. Elektr zaryadlar bir-biriga bevosita emas, balki bilvosita taʼsir etadi. Har bir zaryad d oʻz atrofidagi fazoda Elektr maydon harakat qiladi va shu maydon orqali boshqa maydonga taʼsir etadi. Demak, Elektr maydonning asosiy xususiyatlaridan biri mavjud boʻlgan Elektr maydonga zaryad kiritilganda unga Gʻ kuch taʼsir etishidir. Elektr maydon elektr maydon kuchlanganligi Yo va maydon potensiali f bilan tavsiflanadi. Elektr maydon kuchlanganligi maydonning kuch xarakteristikasi boʻlib, u miqdor jihatdan maydonning muayyan nuqtasidagi birlik musbat zaryadga maydon tomonidan taʼsir etadigan elektr kuchlanishi bilan oʻlchanadi. Kuchlanish vektor kattalik boʻlib, yoʻnalishi musbat zaryadga taʼsir etuvchi kuch yoʻnalishi bilan bir xil. Barcha nuqtalarda Elektr maydon kuchlanganligi ham yoʻnalish, ham miqdor jihatdan bir xil boʻlgan magnit maydon bir jinsli maydon deb ataladi. Maydon potensiali skalyar kattalik, u Elektr maydonning energetik xarakteristikasi hisoblanadi. Elektr maydonni yaqqol tasavvur qilish maqsadida elektr kuch chiziqlari va ekvipotensial sirt tushunchalaridan foydalaniladi. Har bir nuqtasida Ye vektor oʻziga urinma boʻlgan chiziqni elektr kuch chizigʻi deyiladi. Elektr kuch chiziqlari Elektr maydonni faqat yaqqol tasvirlabgina qolmay, balki ularning zichligi orqali Ye ni baholash mumkin. Kuch chiziqlari zich oʻtkazilgan joylarda kichik boʻladi. Bir jinsli maydonning kuch chiziqlari oʻzaro parallel yotadi. Hamma nuqtalarida potensial qiymati bir xil boʻlgan sirtlar ekvipotensial sirtlar deyiladi. Bir jinsli Elektr maydon uchun ekvipotensial sirtlar oʻzaro parallel tekisliklardagi, nuqtaviy zaryad maydoni uchun markazi zaryad ustida yotgan konsentrik aylanalardan iborat.

Yana qarang 

 Magnit maydon
 Elektromagnit maydon
 

Elektromagnetizm
Elektr sigʻimi

Elektr sigʻimi — oʻtkazgichning elektr zaryad toʻplash xususiyatini ifodalovchi elektr kattalik. Miqdor jihatidan yakkalangan oʻtkazgichning potensialini bir birlikka oʻzgartirish uchun zarur zaryad miqdoriga teng. Amalda kondensatorlarni parallel, ketma-ket yoki aralash ulash yoʻli bilan zarur Elektr sigʻimi olinadi. Yakkalangan o'tkazgichning elektr sig'imi - o'tkazgichdagi zaryadning maydon potensialiga nisbatiga teng. Kondensator sig'imi, zaryadning ya'ni Q ning kuchlanish (U) ga nisbatiga teng.
Elektr stansiyasi

Elektr stansiyasi — elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun moʻljallangan uskunalar, jihozlar va apparatlar, buning uchun zarur inshootlar va binolar majmui; elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi korxona hisoblanadi. Energiya manbalariga qarab, issiqlik elektr stansiyalari (Issiqlik elektr stansiya, bugʻ turbinali, gaz turbinali, dizelli), gidroelektr stansiya, shamol elektr stansiyasi, gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyasi, koʻtarilish suv elektr stansiyasi va magnitogidrodinamik generatorli stansiyalarga boʻlinadi. Atom elektr stansiyasi, geotermal (yer issiqligidan foydalanuvchi) elektr stansiyalari va gelioenergetika stansiyalari (qarang Geliotexnsha) issiqlik elektr stansiyasi jumlasiga kiradi.

Geotermal Elektr stansiyasi yer ostidagi issiqlikni elektr energiyasiga aylantiradigan bugʻ turbinali Elektr stansiyasidir. Vulkanli hududlarda 2000–3000 m yer ostidagi suvlarning temperaturasi 100° dan yuqori boʻladi (qarang Geotermal resurslar). Geotermal Elektr stansiyasida suvbugʻ aralashmasi yer sirtiga chiqarilib, separator qurilmasiga beriladi va suvdan bugʻ ajratiladi. Bugʻ turbinaga, issiq suv isteʼmolchilarga beriladi. Bunday st-yalar Rossiya, Italiya, Yangi Zelandiya, AQSH va Yaponiyada ishlatiladi.

Issiqlik Elektr stansiyasi elektr energetikaning asosi hisoblanadi. Birinchi qudratli elektr st-ya birlamchi energiya manbalari yaqiniga qurish va ishlab chiqarilgan elektr energiyasini uzoq isteʼmolchilarga faqat uch fazali oʻzgaruvchan tok asosidagina uzatish mumkin. Shunday elektr stansiyalarning birinchisi 1891-yil M. O. Dolivo-Dobrovolʼskiy tomonidan Laufen shahri (Germaniya)da qurilgan. U suv turbinasining quvvati 300 o.k.ga teng gidroelektr stansiya boʻlgan. Oʻzbekistonda XX asr 10-yillarida barcha elektr stansiyalarning umumiy quvvati 3000 kVt dan oshiqroq edi. 1920—30-yillarda Toshkent, Buxoro, Samarqand va boshqalar shaharlarda yirik dizel elektr stansiyalari qurildi. Oʻzbekistonda qurilgan birinchi gidroelektr stansiya — Boʻzsuv 1 1926-yil 1-mayda ishga tushirilgan. Keyinchalik birinketin GESlar va Issiqlik elektr stansiyalari qurilgan.

Oʻzbekistonda 20 ta issiqlik va 27 ta gidroelektr stansiyalari bor; ular yiliga 52 mlrd. kVt soat elektr energiyasi ishlab chiqaradi (2005).

Yana qarang 

 Energetika

Quyosh tizimi
Quyosh energiyasi
Quyosh elektr stansiyasi
Shamol energiyasi
Shamol elektr stansiyasi
Issiqlik markazlari
Issiqlik elektr stansiya
Issiqlik miqdorlari
IES lar soni
Issiqlik elektr  markazlari
Elektr qarshilik

Elektr qarshilik — elektr zanjiri (yoki zanjir bir qismi)ning elektr tokka koʻrsatadigan aks taʼsirini ifodalaydigan fizik kattalik; omlarda oʻlchanadi. Elektr qarshilik elektr energiyasining boshqa tur energiyaga aylanishiga bogʻliq; elektr energiyasi oʻzgarmaydigan jarayondagi elektr qarshilikni aktiv qarshilik, tok manbai energiyasi elektr yoki magnit maydoniga uzatiladigan jarayonlardagi elektr qarshilikni reaktiv qarshilik deyiladi.

   — Elektr qarshilik, Om (Ω);  — Volt (V);  — Amper (A).

elektir qarshilik tok kuchi va kuchlanishdan farqi unda zaryadga bog'liq emas. Unga olimlar, uning uzunligi ko'ndalang uzunligiga bog'liq zaryadga bog'liq emas deyishadi. Uning formulasi R=Lp/s elektr kuchlanish va elektr (tok) kuchi orasidagi munosabat

Yana qarang 

 Ohm qonuni
 

Elektronika
Elektrovoz

Elektrovoz (elektro... va  — tashimoq) — asosan, kontakt tarmogʻi, baʼzan oʻziga oʻrnatilgan akkumulyatorlar yoki faqat akkumulyatorlardan energiya oladigan lokomotiv. Vazifasiga koʻra, magistral (yuk, yoʻlovchi va yukyoʻlovchilarga moʻljallangan), manyovrchi, sanoat va konlarda ishlatiladigan, foydalaniladigan tok turiga koʻra, oʻzgarmas va oʻzgaruvchan tokda ishlaydigan turlarga boʻlinadi. Elektrovozga mexanik va elektr jihozlar oʻrnatiladi. Mexanik qismiga kuzov, ramalar, gʻildiraklar, tortish yuritmasi, ressoralar, tormoz qurilmalari, elektr qismiga dvigatellar va boshqa apparatlar kiradi. Magistral yoʻlovchi Elektrovozlarning tezligi soatiga 200 km va undan yuqori, yuk Elektrovozlariniki 110—120 km, Elektrovozlar dvigatelining quvvati 6500 kVt ga yetadi. Oʻzgarmas tok Elektrovozining f.i.k. 86 — 87%. Birinchi magistral Elektrovoz 1932-yilda Rossiyada yasalgan, keyinchalik takomillashtirib borilgan. Elektrovozning tortish kuchini oshirish uchun bir-biriga ulangan bir necha Elektrovozdan foydalanish mumkin. Ular bitta (odatda, oldindagi) Elektrovozdan boshqariladi. Oʻzbekiston temir yoʻllarida ham teplovozlar bilan bir qatorda Elektrovozlar ham qatnaydi.
Elektromagnit induksiya

Elektromagnit induksiya — magnit maydonida harakatlanuvchi oʻtkazgichda yoki berk kontur oʻrab turgan sirt orqali oʻtuvchi magnit induksiya oqimi o'zgarganda konturda elektr yurituvchi kuch hosil bo'lish hodisasini Maykl Faradey kashf qilgan (1833). Elektromagnit induksiyaning xususiy holi oʻzaro induksiya va oʻzinduksiya. Elektromagnit induksiya hodisasidan elektrotexnikada, xususan, generatorlar, transformatorlar va boshqalarda foydalaniladi.

Yana qarang 

 HABIBULLODAN SALOM!
Elektromagnit maydon

Elektromagnit maydon — elektr zaryadlarning oʻzaro taʼsiri bevosita amalga oshadigan fizik reallik; materiyaning alohida shakli. Elektr va magnit maydonlarning kuchlanganligi (induksiyasi) bilan ifodalanadi. J. Maksvell Elektromagnit maydon nazariyasini elektromagnit hodisalarning barcha asosiy qonuniyatlarini ifodalovchi bir necha tenglamalar sistemasi koʻrinishida ifodalagan (1860). J. Maksvell nazariyasining asosida elektr va magnit maydonlarning oʻzaro uzviy bogʻlanishda ekanligini ifodalovchi ushbu 2 gʻoya yotadi: 1) vaqt davomida oʻzgaruvchi har qanday magnit maydon elektr maydonni yuzaga keltiradi va 2) vaqt davomida oʻzgaruvchi har qanday elektr maydon magnit maydonni yuzaga keltiradi. J. Maksvellning birinchi gʻoyasi toʻgʻriligini elektromagnit induksiya hodisasi tasdiqlaydi, ikkinchisini esa G. Gers elektromagnit toʻlqinlarni kashf qilishi bilan isbotladi. Maxsus shartsharoitlarda Elektromagnit maydon elektr maydon yoki magnit maydon koʻrinishida mavjud boʻlishi mumkin. Moddiy jismlar tarkib topgan atomlar teng miqdordagi musbat va manfiy elektr zaryadlarga ega. Atomdagi bu zaryadlarning Elektromagnit maydon orqali oʻzaro taʼsir qilishi har qanday holatdagi jism (gaz, suyuqlik, qattiq jism, plazma)ning xususiyatlarini belgilaydi. Elektromagnit oʻzaro taʼsir tabiatda mavjud uch xil fizik oʻzaro taʼsirlarning biri hisoblanadi.

Zaryadlarning fazoda qanday taqsimlanganligi va qanday harakat qilishi maʼlum boʻlsa, bu zaryadlar hosil qilgan Elektromagnit maydon kattaliklarini aniqlash mumkin.

Elektromagnit maydon - maishiy elektr texnikalari, radio, uyali telefon, GPS navigator qurilmalari, yuqori elektr kuchlanish tarmoqlari, transformatorlar, uyali aloqa stansiyalari, simsiz Internet tarmog‘i va boshqa manbalar asosida yuzaga keladi. Shuningdek, sun’iy yo‘ldosh orqali signal qabul qiluvchi antennalar ham elektromagnit maydon hosil qiluvchi manbalar ro‘yxati tarkibiga kiritiladi. Amalga oshirilgan tadqiqotlarda bu sistema elektromagnit maydoni organizmda immun sistemasi funksiyasi buzilishiga olib kelishi, xotira buzilishi, ko‘payish organlari funksiyasi buzilishga olib kelishi mumkinligi tasdiqlangan. Yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlari, uyali telefon aloqa stansiyalari antennalari, radioaloqa antennalari, maishiy turmushda ishlatiluvchi elektr qurilmalar va asbob-uskunalar hosil qiluvchi elektromagnit nurlanish odam organizmiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi tasdiqlangan. Elektromagnit nurlanish qiymati 900 - 1800 MGsni tashkil qiluvchi uyali telefon operator stansiyasi antennalari uchun ruxsat etilgan normativ qiymatlar turli xil davlatlarda o ‘zaro farqlanadi. Masalan, bu qiymat AQSH da 100 mkV/sm2 ni tashkil qilsa, Rossiya miqyosida 10 mkV/sm2, Ukrainada esa - 2,5 mkVt/sm2 belgilangan.

Yana q. 

 Magnit maydon
 Elektr maydon
 

Elektromagnetizm
Fizik kattaliklar
Elektromagnit toʻlqinlar

Elektromagnit toʻlqinlar – vaqt boʻyicha davriy oʻzgaradigan elektromagnit maydon (oʻzaro bogʻlangan  elektr va  magnit maydonlar) ning fazoda chekli tezlik bilan tarqalish jarayoni. Oʻzgaruvchi induksiya oqimi uyurma elektr maydonni, u esa, oʻz navbatida, uyurma magnit maydonni uygʻotadi. Tarqalayotgan elektromagnit maydon elektromagnit toʻlqinlar deyiladi. Elektromagnit toʻlqinlar koʻndalang toʻlqinlar boʻlib, vakuumda s=300000 km/s tezlik bilan tarqaladi.

Elektromagnit toʻlqinlar xossalariga u tarqalayotgan muhit sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Elektromagnit toʻlqinlar boshqa ixtiyoriy toʻlqinlar kabi sinishi, toʻla ichki qaytishi, dispersiya, interferensiya, difraksiya hodisalariga uchrashi mumkin. Elektromagnit toʻlqinlarning barcha xususiyatlari, ularning uygʻonish va tarqalish qonunlari Maksvell tenglamalari yordamida toʻla tavsiflanadi.

Elektromagnetizm
Elektrometallurgiya

Elektrometallurgiya — metallar va qotishmalarni elektr toki yordamida olishning sanoat usullarini yaratish va ulardan amalda foydalanish bilan shugʻullanadigan metallurgiya sohasi. Unda elektrotermik va elektrokimyoviy jarayonlar qoʻllanadi. Elektrotermik jarayonlar rudalarvakonsentratlardan metallarni ajratib olish, qora va rangli metallarni, ularning asosidagi qotishmalarni olish va rafinatsiyalashda ishlatiladi. Bu jarayonlarda elektr energiyasi texnologik issikdik manbai hisoblanadi. Elektrokimyoviy jarayonlar asosan qora va rangli metallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Elektrotermik jarayonlar poʻlatni yoyli va induksion pechlarda eritishni, maxsus E.ni, rudani tiklash usullarini, shaxta elektr pechlarda choʻyan olishni, nikel, qoʻrgʻoshin va boshqalar metallar olish usullarini oʻz ichiga oladi. Bu jarayonlar galvanotexnika, elektroliz usullariga asoslanadi.

Rux, marganets, nikel, temir va boshqalar metallar sanoat miqyosida rafinatsiyalab olinadi. Alyuminiy, magnit, kaliy va boshqalar suyultirilgan tuzlarni 700— 1000 trada elektrolizlab olinadi.

Oʻzbekistonda Bekobod shahridagi Oʻzbekiston metallurgiya zavodida metallar asosan elektr pechlarda olinadi (qarang Metallurgiya, Rangli metallurgiya, Qora metallurgiya).
Elektron lampalar

Elektron lampalar — elektronlar oqimi maxsus elektrodlar (toʻrlar) yordamida boshqariladigan elektr vakuum asboblar; ikki, uch va koʻp elektrodli xillari bor. Ikki elektrodli oddiy Elektron lampalar — diod bir tomonlama oʻtkazuvchanlikka ega; undan detektor va kenotron sifatida foydalaniladi. Uch elektrodli Elektron lampalar — triodt boshqaruvchi toʻrning potensiali bir oz oʻzgarsa, anod tok kuchi anchagina oʻzgaradi. Koʻp elektrodli Elektron lampalar (mas, pentod) yordamida chastotasi bir necha oʻn MGs gacha boʻlgan elektr tebranishlar generatsiyalanadi (hosil qilinadi) hamda ularning kuchlanish va quvvati kuchaytiriladi. Elektron lampalar signallarni qabul qiluvchikuchaytiruvchi yoki tebranishlarni generatsiyalovchi (generatorliE.l.) turlarga boʻlinadi. Elektron lampalar radiotexnika, elektrotexnika, elektronikala, fan va texnikaning boshqa koʻp sohalarida qoʻllanadi.

fizik kattaliklar
Elektron emissiya

Elektron emissiya — qattiq jism yoki suyuqlikning elektr maydon, qizdirish, elektromagnit nurlanish, elektronlar oqimi va boshqalar tashqi omillar taʼsirida elektronlar chiqarishi. Uning avtoelektron emissiya, termoelektron emissiya, fotoelektron emissiya, ikkilamchi emissiya va boshqalar turlari mavjud. Tashqi omillar taʼsirida qattiq jism yoki suyuqlikdagi elektronlarning bir qismi jism sirti chegarasidagi potensial toʻsiqni yengib oʻtishga yetarli energiya olganda yoki elektr maydon taʼsirida potensial toʻsiq jism ichida eng yuqori energiya olgan elektronlar uchun kuchsiz (shaffof) boʻlib qolganda Elektron emissiya yuz beradi. Elektron emissiyani kuzatish uchun jism (emitter) sirtida elektronlarni tezlashtiruvchi tashqi elektr maydon vujudga keltirish lozim. Bu elektr maydon emitter sirtidan elektronlarni "soʻrib oladi". Elektron emissiyadan ilmiy tekshirish ishlarida, elektron asboblar va lampalar yaratishda foydalaniladi.

 

Fizik kattaliklar
Elektron hisoblash mashinasi

Elektron hisoblash mashinasi (EHM) — asosiy funksional elementlari (mantiq, xotira va boshqalar) elektron lampalar yoki yarimoʻtkazgichli asboblar, integral mikrosxemalardan tuzilgan hisoblash mashinasi. Birinchi EHM — analograqamli hisoblash mashinasi, raqamli hisoblash mashinasi 20-asr 40-yillarida paydo boʻlgan. 70-yillardan boshlab kompyuter keng rasm boʻla boshladi. EHM ning boshqa tipdagi hisoblash mashinalariga nisbatan afzalligi (tez ishlashi, ixchamligi, puxtaligi, jarayonlarning avtomatlashtirilishy va boshqalar) tufayli ilmiytexnika hisoblarida, axborotlarni ishlashda, avtomatik boshqarishlarda keng qoʻllanilmoqda.

Yana qarang 

 Kibernetika
 Hisoblash texnikasi

 

Informatika
Elektrofiziologiya

Elektrofiziologiya — fiziologiyaning bir boʻlimi; hujayralar, toʻqimalar, organlardagi elektr hodisalar (bioelektrik potensiallar)ni hamda elektr tokining organizmga taʼsiri mexanizmini oʻrganadi. "Hayvonlardagi elektrlanish" toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlarni 18-asrda italiyalik anatom va fiziolog L. Galvani olgan. 19-asrda nemis fiziologi E. DyubuaReymonning klassik ishlari (nerv impulsining elektr toki tabiati, biopotensiallarning molekulyar nazariyasi va boshqalar) tufayli E.ga asos solindi. E.ning bundan keyingi rivojlanishi nemis olimi Yu. Bernshteyn, rus olimlari A.F. Samoylov, N.Ye.Vvedenskiy, niderlandiyalik fiziolog V. Eyntxoven, amerikalik J. Erlanger va boshqalarning neyrofiziologiya sohasidagi tadqiqotlari bilan bogʻliq.

E.ning asosiy muammolari biologik membranalarda elektr potensiallarining hosil boʻlishi fizikkimyoviy mexanizmlarini, ularning oʻzgarishi va fiziologik jarayonlardagi ahamiyatini oʻrganishdan iborat. Tadqiqot ishlarida va klinik amaliyotda yurak — elektrokardiografiya, miya — elektroensefalografiya, koʻzning toʻr pardasi — elektroretinografiya, teri — elektrodermografiya va boshqalar organlar bioelektr potensiallarini oʻrganish usullaridan keng foydalaniladi (yana qarang Neyrofiziologiya, Nerv sistemasi).

 

Fiziologiya
Elektroforez

Elektroforez (elektro va yunoncha φορέω — „siljish“), galvanoterapiya, dorili elektroforez — organizmga oʻzgarmas tok va shifobaxsh moddalar bilan taʼsir etib davolash usuli; bunda organizmga dorilar past kuchlanishli oʻzgarmas elektr toki (galvanik tok) yordamida (teri yoki shilliq qavatlar) ion holida kiritiladi. Elektroforez zaryadlangan zarralar — ionlarning elektr toki taʼsirida qarama-qarshi zaryadlangan elektr tomon (yaʼni, musbat zaryadlangan ionlar manfiy elektrodga va manfiy zaryadlangan ionlar musbat elektrodga) harakatlanishiga asoslangan. Bunda dorilar oddin teriga yigʻilib, ionlar deposini hosil qiladi. Depodan dorilar qonga asta-sekin oʻtadi va uzoq vaqt saqlanadi hamda butun organizmga yoki biror aʼzoga taʼsir etadi. Elektroforezning induktotermiya bilan birga olib borilishi i n duktoelektroforez deyiladi.

Moddalar almashinuvining buzilishi bilan kechadigan, shuningdek, nerv kasalliklari va boshqalarda elektroforez qoʻllanadi. U elektroliz jarayonidan farq qiladi.

Manbalar
Elektroensefalografiya

Elektroensefalografiya (elektro... va yun. bosh miya va... grafiya) — bosh miya faoliyatini tekshirish usuli; bosh miyaning bioelektrik faolligini elektroensefalograf vositasida yozib olish. Bosh miyada sodir boʻladigan bioelektrik faol harakatlarni yozib olish mumkinligi va uni klinik ahamiyatini ilk marta nemis psixiatri Gans Berger aniqlagan (1929).

E.dan tadqiqot va diagnostika maqsadlarida foydalaniladi.

Miya ham oʻz faoliyatida, xuddi boshqa aʼzo va toʻqimalar singari, juda kichik elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) hosil qilib turadi. Uni elektroensefalografda qayd etish mumkin. Buning uchun tekshirilayotgan odam boshiga plastinkasimon elektrodlar qoʻyilib, ular apparatga ulanadi, apparat miyaning biopotensiallarini yozib boradi.

Bemor boshiga elektrodlarni oʻrnatish sxemasi turlicha, eng qulayi bu Yuing usuli boʻlib, unda 12 elektrod ishlatiladi. Har xil chastotali toʻlqinlar, turli faza va amplitudalarni aks ettiruvchi egri chiziq — elektroensefalogramma (EEG) miyaning murakkab tuzilishidagi xususiyatlar, bosh miya poʻstlogʻidagi neyron va sinapslarnshk funksional holatiga qarab har xil koʻrinishda boʻladi. E. miyani nafaqat fiziologik, balki patologik holatlarini ham qayd qilishi mumkin.

Zamonaviy E. apparatlari koʻp kanalli (koʻp tarmokli) boʻlib, uning har bir kanali mustaqil kuchaytirish, filtrlash bloki (keraksiz toʻlqinlardan tozalash uchun va boshqalar), bosh miyaning barcha qismlaridan keragini tanlash uchun toʻplash (kommutator) bloki va oʻziyozar (siyohli) gʻaltakli galvanometr bilan taʼminlangan.

Hozirgi elektroensefalograf apparatlari 8—24, baʼzan 32 kanalli boʻlib, klinik diagnostikada 8 yoki 16 kanalligidan foydalaniladi; tekshiruv oʻtkaziladigan xona yorugʻ va tovushdan himoyalangan, tekshiruvchi yoki bemorga hech qanday taʼsirotlar xalal bermaydigan boʻlishi kerak. Shuningdek, uni bemorga (mijozga) mutlaqo bezarar va ogʻriqsiz ekanligi ham tushuntirilishi lozim.

Maʼlumki bosh miya biopotensiallari juda kichik, shu bois uni yozib olishda kuchli elektron kuchaytirgich (usilitel) zarur boʻladi.

E.ni monopolyar va biopolyar usullarda yozish hamda uni xohlagan kombinatsiyada amalga oshirish mumkin.

E. jarayonida turli funksional qoʻzgʻotish usullarini qoʻllash mumkin, bu sunʼiy qoʻzgʻotish bosh miyani faollashtirib, ayrim yuzaga chiqmayotgan "toʻlqinlarni" jonlantiradi, bu "chaqirilgan" elektrotoʻlqinlar orqali tegishli kasallikni aniqlasa boʻladi.

E. yozish paytida bemorni yoshi, umumiy ahvoli hamda kasallikning kelib chiqishi va boshqalar koʻpgina holatlarga ahamiyat berish lozim. E. shifokorga muhim maʼlumot berishiga qaramay, uni barcha klinik tekshirishlarga qoʻshimcha diagnostika usuli deb qarash mumkin.
Element

Element (lotincha — dastlabki, boshlangʻich modda, materiya)

1) yadro zaryadi hamda atom qobigʻidagi elektronlar soni bir xil boʻlgan atomlar turi (qarang Kimyoviy elementlar);
2) bir butunni tashkil etgan murakkab narsa yoki hodisaning tarkibiy qismi;
3) biror ijtimoiy guruhga mansub kishi, shaxs, unsur (mas, reaksion E.lar);
4) kimyoviy reaksiya hisobiga elektr toki hosil qiladigan tok manbai (mas, galvanik element).
Ellipsoid

Ellipsoid — markaziy simmetrik ikkinchi tartibli yopiq sirt. Ellipsni biror oʻqi atrofida aylantirilsa aylanma ellipsoid hosil boʻladi.

Hajm —

Yana q. 

 Ellips
 Shar
 Geometriya

 

Matematik tushunchalar
Ellora

Ellora, Ellur, Elura (YEPoga, YE1iga) — qadimiy meʼmoriy yodgorliklar saqlangan manzil; Hindistonning Maharashtra shtatidagi Avrangobod shahridan 15 km uzoqda. Ellora yaqinidagi qoyatoshlarga 6—13-asrlarda buddizm (12 ta), brahmanizm (17 ta) va jaynizm (5 ta) ibodatxonalari (jami 34 ta) oʻyib ishlangan. Ulardan yaxlit qoyatoshga oʻyib ishlangan Kaylasanatx ibodatxonasi mahobatliligi hamda boʻrtma tasvirlarining dramatizmi bilan mashhur: 50x33, 2 m tarhli ibodatxona hovli (tarhi 84,1x46,9 m) bilan oʻralgan, ibodatxona supasining uchdan bir qismi tabiiy kattalikdagi fillarning boʻrtma (gorelyef) haykallari bilan hoshiyalangan. 

 

Meʼmoriy yodgorliklar
Elobod

Elobod — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha. Ustyurt platosi hududida joylashgan. Transport yoʻli stansiyasi (Qirqqiz). Nukus shahridan 177 km. Maydon;200 ga. Aholisi 2655 kishi (2005). Elobod 2005-yil 16-martda Oqshoʻlaq shaharchasi tarkibidan chiqarilib alohida shaharcha sifatida tashkil etilgan. Umumiy taʼlim maktabi, Qoʻngʻirot soda zavodi majmuasi, 2 savdo shoxobchasi, klub muassasasi, sport zali, kasalxona bor. Shaharcha hududidan Qoʻngʻirot — Beynov transport yoʻli oʻtgan.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Qoʻngʻirot tumani
Elba

Elba, Laba — Yevropadagi daryo, Chexiya va Germaniya hududlaridan oqadi. Uzunligi 1165 km, havzasining maydoni 154,8 ming km². Krkonoshe togʻlarining janubi-gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanadi. Yuqori oqimida 70 m balandlikdagi Elba sharsharasini hosil qiladi. Rudali togʻlar va Saksoniya (Shveysariya) togʻ tizmalaridagi daralardan, Maysen shahridan quyirokda Oʻrta Yevropa tekisligi boʻylab botqoq va koʻllar hos,il qilib keng vodiydan oqadi. Qirgʻoklarida toshqinga qarshi dambalar qurilgan. Daryo kengligi Drezden shahri yaqinida 100–150 m dan Gamburg shahrida 300–500 m gacha yetadi. Estuariy hosil qilib Shimoliy dengizga quyiladi. Asosiy irmoqlari: Yizera, Xafel, Vltava, Zaale. Oʻrtacha suv sarfi 920 m³/sek., bahor oylarida toshadi. Quyilish yeridan 950 km masofada kema qatnaydi, Gamburg shahrigacha dengiz kemalari ham kira oladi. Kanallar orqali Vezer, Ems, Reyn va Odra daryolari, Kil kanali orqali Boltiq dengizi bilan bogʻlangan. E. boʻyida Usti, Drezden, Magdeburg shahrilari, quyilish yerida Gamburg port shahri joylashgan.

Manbalar 

Germaniyadagi daryolar
Chexiyadagi daryolar
Elton

Elton — Kaspiyboʻyi pasttekisligidagi koʻl. RF Volgograd viloyatida, Gʻarbiy Qozogʻiston chegarasiga yaqin joyda, dengiz sathidan 14,7 m pastda joylashgan. Maydoni 152 km², uz. qariyb 20 km, eng keng joyi 15 km. E.ga 7 shoʻr kichik daryo va bir necha shoʻr buloqlar quyiladi. Koʻlning tubi qalin tuz va mineral balchiq qatlamlaridan iborat. E.dan koʻplab osh tuzi, mineral tuzlar va shifobaxsh balchiq qazib olinadi. Koʻl yaqinida Elton shaharchasi va balneobalchiq kurorti joylashgan.

 

Yevropa
Rossiya koʻllari
Emal

Emal (frans. yetaP) — metall sirtiga elektrokimyoviy usulda beriladigan mustahkam shishasimon qoplama. Emallarning asosiy komponentlari kremniy (1U)oksid §YU, bor (III)oksid V20,, ishqoriy va ishqoriyer metallarining oksidlari, baʼzi ftoridlar, alyuminiy (Sh)oksid A1,03, titan (1U)oksid TYU2, qoʻrgʻoshin hamda rux oksidlari va boshqalardan iborat.

Emaltayyorlash uchun xom ashyo aralashmasi (dala shpati, kvars qumi, tanakor, borat kislota, soda, selitra, flyuorit, kriolit, boʻyagichlar va boshqalar) maxsus pechlarda 1150—1300" trada suyuklantirilgach, tegishli ishlovlar beriladi. Emalshaffof yoki boʻgʻiq, turli rang boʻlishi mumkin. Sopol va shisha mahsulotlarga qoplanadigan boʻgʻiq sirlar ham goho emal deb ataladi. Emal metallarni zanglashdan saqlaydi va tashqi koʻrinishini koʻrkamlashtiradi. Emal, asosan, qora metallar — choʻyan, poʻlatga, baʼzan mis va alyuminiy hamda turli qotishmalardan ishlangan mahsulotlarga qoplanadi.
Eman (daraxt)

Eman, dub, bolut () — qoraqayindoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt, baʼzan butalar turkumi. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil, subtropik va tropik mintaqalarida 450 (Shimoliy va Markaziy Amerikada 200)dan ortiq turi bor. Rossiya, Kavkaz va Gʻarb. Yevropada tarqalgan bargi bandli oddiy yoki yozgi E. (), qoyali yoki qishki Emanni, gruziya emani mongol emani va boshqalar emanzor oʻrmonlar hosil qiladi. Oʻzbekistonda emanning qizil E. turi ekiladi. Ildizi oʻqildiz (5 m chuqurlikka kirib boradi). Daraxtining balandligi 20–25 m, shoxshabbasi keng. Barglari teskari tuxumsimon, oʻyma, novdalari qizgishqoʻngʻir rangda, tuksiz. Toʻpguli kuchala yoki boshcha. Aprel oyida gullab (15—60 yoshidan gullay boshlaydi), sentabrda urugʻi pishadi. Mevasi yongoqcha (choʻchqayongʻoq). E. yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka chidamli daraxt. 400—1000 yilgacha yashaydi. Yogʻochi aviatsiya va kemasozlikda, qurilishda, mebel sanoatida, bochkasozlikda qimmatli xom ashyo hisoblanadi. Poʻstlogʻidan teri oshlashda foydalaniladi. Shahar koʻchalari va xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. E. ixrta oʻrmonlari tashkil qilishda 1-oʻrinni egallaydi, atrof muhitga sogʻlomlashtiruvchi taʼsiri boʻyicha boshqa oʻsimliklardan ustun turadi. E. toʻnkasidan oʻsib chiqadi va yongʻoqchasidan (kuzda ekib) koʻpaytiriladi. Koʻchatlari birikki yildan keyin (bahorda) koʻchirib oʻtqaziladi.

Ikki pallali oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Eman
Yog‘och
Eman ipak qurti

Eman ipak qurti, dub ipak qurti — tovuskoʻzlilar oilasi, mansub, ipak olish hamda undan jujuncha ishlab chiqarish uchun boqiladigan kapalaklar turi. Xitoy eman ipak qurtiq. 250 yildan beri boqib kelinadi. Sobiq SSSRda 1937-yildan boqila boshlagan. Eman ipak qurtiq. har xil turdagi eman bargi bilan oziqlanadi. Odatda, 2 avlod beradi. Gʻumbagi pillada–harorati 2° boʻlgan maxsus xonalarda saqlanadi. Bahorda ulardan yirik (qanoti yoyilganda 10,5–11,5 sm) kapalaklar chiqadi. Yapon eman ipak qurtiq. Oʻrmonda hayot kechiradi va Yaponiyada Xitoy eman ipak qurti bilan bir qatorda boqiladi; qanoti yoyilganda oʻrtacha 15,6 sm, shoxlarga qoʻyilgan gʻumbagi qishlaydi. Eman ipak qurtining pillasi toʻlaligicha chuvalanmaydi va, asosan, ip yigirishda foydalaniladi. Xitoy eman ipak qurtining ipagi tut ipak yoʻgʻonroq, lekin juda shilliq. Xitoy eman ipak qurtining kamchiligi uning qiyin chuvalanishidan tashqari pillada ipak miqdorining kamligi (oʻrtacha 8–9%) hamda qurtning ozuqa sifatiga yuqori talabchanligi va boqishning qiyinligi hamdir. Hozirgida iqtisodiy tomondan maqsadga muvofiq emasligi tufayli eman ipak qurtiq. kam boqiladi.

Hayvonlar
Emboliya

Emboliya ( — „tiqin“) — qon tomirlariga embollar, yaʼni qon oqimi bilan kelgan zarracha (qon quyqasi va hokazo)ning tiqilib qolishi. Koʻproq miya tomirlari tromboemboliya bilan zararlanadi. Yogʻ, havo, gaz, bakterial va boshqalar emboliya farqlanadi. Yogʻ emboliyasi yirik suyaklar singanda yoki ilik yalligʻlanganda qon tomirlari yoʻliga yogʻ tomchilari tushishidan, gaz emboliyasi qon tarkibidagi gazning qondan ajralib chiqishi natijasida roʻy beradi. Bakterial emboliyada bakteriya yoki zamburugʻlar toʻplami tomirlar yoʻliga tiqilib qoladi. Ichki aʼzolar va harakat aʼzolari emboliyasida qon aylanishi buziladi, bu infarkt, gangrena va boshqalar kasalliklarga olib keladi. Emboliya oʻpka, bronxlar travmatik jarohatlanganda ham yuzaga keladi. Oʻpka arteriyasi, tomirlar, miya, yurak emboliyasi oʻlimga sabab boʻlishi mumkin.Eng xavfli emboliya o'lim shoxchasi arteria coronodeusda kuzatiladi.

Manbalar
Kozim Eminov

Kozim Ibrohimovich Eminov (1928.24.5, Alushta, Qrim Respublikasi — 1976.1.5, Toshkent) — rang-tasvir ustasi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1972). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1953) va Toshkent pedagogika instituti (1968)ni tugatgan. 1968-yildan Toshkent pedagogika institutining Badiiy grafika fakultetida dars bergan, 1975-yildan dotsentabr E. tarixiy, maishiy va manzara janrlarida asarlar yaratgan; his-tuygʻularga boy romantik manzaralari bilan tanilgan: "Bahor suvi", "Yoz", "Chimyon etaklari", "Angren", "Sementchi ayollar" va boshqalar Asarlari muzeylarda, shaxsiy toʻplamlar va galereyalarda saqlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1928-yilda tugʻilganlar
24-mayda tugʻilganlar
Emissiya

Emissiya (lotincha — chiqarmoq, ishlab chiqarmoq) — muomalaga bank biletlari, barcha shakllardagi pul belgilari va qimmatli qogʻozlar chiqarish. Pul Emissiyasini davlatning markaziy (emissiya) banklari amalga oshiradi. Pul emissiyasi pul belgilarini bosib chiqarishnigina emas, muomaladagi naqd va naqd boʻlmagan pul massasining koʻpayishini ham bildiradi. Qimmatli qogʻozlarni davlat, banklar, aksiyadorlik jamiyatlari chiqaradi. Muomalaga pul va qimmatli qogʻozlar chiqargan har qanday organ yoki tashkilot (davlat banki, moliyakredit muassasasi, korxona, kompaniya) emitent deb nomlanadi.  

Havoni ifloslantiruvchi moddalarning emissiyasi, xususan:

Tutun gazi, tutun orqali atmosferaga chiqadigan gaz

Egzoz gazi, yoqilg'ining yonishi natijasida hosil boʻlgan tutun gazi

Termal infraqizil diapazonda nurli energiyani yutadigan va chiqaradigan issiqxona gazlarining emissiyasi

Emissiya standartlari, atrof-muhitga chiqarilishi mumkin boʻlgan ifloslantiruvchi moddalarning chegaralari

·        Emissiya savdosi, ifloslanishni nazorat qilishda bozorga asoslangan yondashuv

Elektromagnit nurlanish 
·        Emissiya spektri, quyi energiya holatlariga o'tishni amalga oshiradigan molekulyar elektronlar tomonidan hosil boʻlgan elektromagnit nurlanish chastotalari

·        Issiqlik emissiyasi, moddadagi zarrachalarning issiqlik harakati natijasida hosil boʻlgan elektromagnit nurlanish

·        Yorug'lik manbalari ro'yxati, shu jumladan yorug'lik chiqaradigan tabiiy va sun'iy jarayonlar

·        Emissiya (radioaloqa), radio uzatgichdan chiqadigan radio signal (odatda modulyatsiya qilingan)

·        Emissiya koeffitsienti, elektromagnit manbaning birlik vaqtiga chiqadigan quvvat koeffitsienti

·        Emissiya chizig'i yoki "spektral chiziq", aks holda bir xil va uzluksiz spektrdagi qorong'i yoki yorqin chiziq

·        Emissiya tumanligi, turli rangdagi yorug'lik chiqaradigan ionlangan gaz buluti

·        Emissiya nazariyasi, uchun raqobatdosh nazariya nisbiylikning maxsus nazariyasi, natijalarini tushuntirish Mishelson-Morli tajribasi

·        Emissiya nazariyasi( ko'rish), vizual idrokni ko'zlar chiqaradigan yorug'lik nurlari amalga oshiradi degan taklif

Boshqa foydalanish 
·        Termion emissiya, zaryadlangan metall yoki zaryadlangan metall oksidi yuzasidan termionlar deb ataladigan zaryadlangan zarralar oqimi, arxaik ravishda Edison effekti

·        Eyakulyatsiya, jinsiy olatdan spermani chiqarish; shuningdek, xususan:

o    Tungi emissiya, uyqu paytida eyakulyatsiya

·        Shovqin, emissiya

·        Havoning ekshalatsiyasi, ayniqsa musiqa asboblari kontekstida
William Emmons

William Harvey Emmons (talaffuzi: Uilyam Xarvi Emmons) (1876. 1.2, Meksiko, Missuri shtati — 1948. 5. 11) — amerikalik geolog. Chikago universitetini tugatgan (1904). 1907-yildan shu uniersitetda dars bergan, professor (1909). 1911—44 yillarda Minnesotauntida professor, shtat geol. xizmatining rahbari. Ilmiy ishlari, asosan, ruda hosil boʻlish nazariyasi va oksidlanish zonasida rudalarning tabiiy paydo boʻlish jarayoniga bagʻishlangan. 

AQShlik geologlar
1948-yilda vafot etganlar
1876-yilda tugʻilganlar
1-fevralda tugʻilganlar
5-noyabrda vafot etganlar
Emotivizm

Emotivizm (inglizcha — hissiyot tugʻdiruvchi) — mantiqiy pozitivizmning axloq nazariyasi; axloq haqidagi mulohaza va tushunchalarni chin ham, yolgʻon ham deb boʻlmaydi, ularda maʼrifiy mazmun yoʻq, ular maʼnaviy hissiyotlarni ifoda etish va bunday hissiyotlar tugʻdirish uchun xizmat qiladi, deb uqtiradi. Axloq tushunchalarining obyektiv ahamiyatini inkor etadi. Bu nazariya XX asrning 20—30-yillarida paydo boʻlgan. Asosiy vakillari — A.Ayer (1910—89), R.Karnap (18911970) va boshqalar.

Mantiq
Emotsiya

Emotsiya (frans. lotincha — larzaga keltiraman, hayajonlantiraman) — odam va hayvonlarning tashqi va ichki qoʻzgʻatuvchilar taʼsiriga nisbatan subyektiv reaksiyalari. E. qoniqish yoki qoniqmaslik, quvonch, qoʻrquv va boshqalar shakllarda namoyon boʻladi. E. ixtisoslashgan miya tuzilmalarining faol holatidan iborat boʻlib, odam va hayvonlarda bu holatni minimal yoki maksimallashtirish (kuchaytirish, takrorlash) istagini paydo qiladi. E xususiyati zarur ehtiyoj va uni qoniqtirish imkoniyati bilan belgilanadi. Ehtiyojni qoniqtirish ehtimoli kam boʻlganida E. salbiy (qoʻrquv, gʻazab) shaklda namoyon boʻladi. Aksincha uni qondirish ehtimoli kutilganiga nisbatan yuqori boʻlganida E.ga ijobiy tus (qoniqish, quvonch) beradi. Miyaning turli qismlariga elektr toki taʼsir ettirish orqali dastlab hayvonlarda, keyinchalik odamlarda salbiy va ijobiy E. paydo qiladigan nerv markazlari aniqlanadi. Bu markazlar, asosan, bosh miya poʻstlogʻining oldingi qismida, limbik sistemasi (uzunchoq miya, oraliq miya, oʻrta miyaning bir qancha tuzilmalari majmui)da, markaziy kulrang moddada va gipotalamusda joylashgan. E. oʻrganish, hosil boʻlgan shartli reflekslarni mustahkamlash jarayonida benihoya katta ahamiyatga ega. E. bilimlarni oʻzlashtirish (zehn) chegaraskni kengaytiradi; xotirani faollashtiradi, odam va hayvonlar kommunikatsiyasida qoʻshimcha vosita (mimika, nutq yoki tovush intonatsiyasi va boshqalar) boʻladi. Odamda oliy ijtimoiy ehtiyojlar asosida paydo boʻluvchi differension va turgun E.lar, odatda, hissiyot deb ataladi. 
Hissiyotlar oʻzining yuzaga kelishi nuqtai nazaridan odamning ehtiyojlari,qiziqishlari va intilishlari bilan bogʻliq boʻladi

 

Hissiyotlar
Empiriokrititsizm

Empiriokrititsizm ( — tajriba va — tanqid) — falsafiy oqim. Asoschisi — R.Avenarius, E.Max. IXX asr oxiri — XX asr boshida paydo boʻlgan. Empiriokrititsizmning asosiy mohiyati bilish jarayonida tajriba usullarini rad etishdir. Empiriokrititsizm borliqni "betaraf elementlar", yaʼni sezgilar majmuidan iborat, deb hisoblaydi. Bunda tajriba sezgilardan iborat boʻlib, substansiya, materiya sababiyat va subʼyektdan tashqarida mavjud boʻladi. Empiriokrititsizm obyektiv olamning mustaqil mavjudligini rad etadi, uni faqat hissiyotlarga bogʻlab qoʻyadi, "sof tajriba"ni targʻib qiladi. Hozirgi vaqtda Empiriokrititsizm nepozitivizm tomonidan qoʻllab quvvatlanmoqda.

 

Falsafa
Emu

Emu, emular – yuguruvchi qushlar turkumiga mansub oila. Hozirgacha saqlanib qolgan bir turi – emu Avstraliyaning choʻl va dashtlaridagi butazorlarda yashaydi. Tasmaniya orolida oʻtgan asrda qirilib ketgan. Boʻyi 170 sm gacha, ogʻirligi 55 kg gacha. Qoʻngʻir-kulrang tusda. Uyasini nari barg, oʻt, shox-shabbalardan yasaydi. 8—10 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumining kattaligi 13x9 sm. Nari 8 haftaga yaqin tuxum bosadi. 2 yilda voyaga yetadi. Meva, urugʻ va mayda hayvonlar bilan oziqlanadi. Soni kamayib bormoqda. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Biologik turlar
Qushlar
Avstraliya qushlari
Uchmaydigan qushlar
Qushlar ekotizimi
Enargit

Enargit (yunoncha — aniq) — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Si3Az84. Aralashmalari 8 (6% gacha), Gʻe, 2p. Romb singoniyada kristallanadi. Kulrang, qora kristallari ustunsimon shaklda. Agregatlari donador. Shaffof emas, metallsimon yaltiraydi. Qattiqligi 3,5, zichligi 4,3—4,5 g/sm3. Oʻrtacha trali gidrotermal konlarda uchraydi. Enargitning nurash jarayonida malaxit, azurit, mis arsenatlari va boshqalar minerallar hosil boʻladi.

 

Kimyo
Endemiklar

Endemiklar, endemlar (yun. — mahalliy) — tarqalishi nisbatan kichik geografik hudud bilan cheklangan hayvonlar va oʻsimliklar oilalari, urugʻlari, turlari yoki boshqa taksonlari. Endemiklar — biron flora yoki faunaning oʻziga xos tarkibiy qismi. Endemizmning rivojlanishi geografik chegaralanish, iqlim va edafik (tuproq) sharoitlari, biologik omillar (parazitlik, konkurensiya va boshqalar) bilan bogʻliq. Tur endemizmi juda cheklangan boʻlishi mumkin. Endemiklar koʻproq okean, orollar, togʻli hududlar va koʻllarda uchraydk. Mas, Avliyo Yelena o. florasining 85% chasi, Kavkaz florasining 20% ga yaqini, Baykal koʻli faunasi va florasining 75% ga yaqin turi endemiklardan iborat. Shakllanish muddatiga binoan, endemiklar paleoendemiklar va neoendemiklarga ajratiladi. 

Paleoendemiklar — yoʻqolib borayotgan relikt turlardan iborat. Ularga Gʻarbiy va Markaziy Xitoyda oʻsadigan metasekvoyya va ginkgo; Kaliforniya sekvoyyasi, Avstraliya va Tasmaniyadagi oʻrdakburun; Hind okeani Komor o. yaqinida tarqalgan latimeriya kiradi. 

Neoendemiklar — yaqinda chegaralangan hududlarda paydo boʻlgan, progressiv yosh turlar yoki formalar. Ularga Qrim florasi va faunasi, Britaniya orollari faunasidagi bir qancha turlar kiradi (Kosmopolitlar bilan solishtiring).

Endemik turlarning klassifikatsiyasi 

Subendemiklar
Stenoendemiklar
Evriendemiklar

Agar turlar faqat birta dara yoki birta togda uchraydigan bo'lsa bunday turlar stenoendemik tur deb xisoblanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Арциховский В. М.,. Эндемизм // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 Эндемизм, Эндемики // Элоквенция — Яя. — М. : Советская энциклопедия, 1957. — С. 56—57. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 49).
 Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров. — М.: Изд-во Советская Энциклопедия, 1986.

Havolalar  
 
 
 * 
 Endemik
Biologik turlar
John Franklin Enders

Jon Franklin Enders (1897.10.2, UestXartford, Konnektikut shtati —1985.8.9, Uoterford) — amerikalik virusolog. AQSH milliy Fanlar akademiyasi, Amerika fan va sanʼat akademiyasi hamda London qirollik jamiyati aʼzosi. Yelsk kollejini tugatgan (1920). 1929—56 yillarda Garvard universitetida dars bergan. Ayni chogʻda 1946-yildan Bostondagi pediatriya markazi, infeksion kasalliklar laboratoriya hamda bolalar shifoxonasida turli lavozimlarda ishlagan. 1956-yildan Garvard tibbiyet maktabi bolalar kasalxonasida professor Ilmiy faoliyati bakteriologiya, immunologiya, virusologiyaga oid. Poliomiyelit virusini undirish texnologiyasini ishlab chiqishda qatnashgan. Qizamiqqa qarshi vaksina kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1954).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
AQShlik virusologlar
1897-yilda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
10-fevralda tugʻilganlar
8-sentabrda vafot etganlar
Amerikalik olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Endogen jarayonlar

Endogen jarayonlar - Yer qaʼrida yer ichki kuchlarining taʼsir etishidan yuzaga keladigan geologik jarayonlar. Yer poʻstida sodir boʻladigan tektonik harakatlar, seysmik faollik, magmatizm, metamorfizm, gidrotermal jarayonlar va boshqalar endogen jarayonlarni tashkil etadi. Yerning ichki energiyasi uning chuqur qismida radioaktiv moddalarni parchalanishidan ajralib chiqqan issiqlik, yer qatlamlaridan hosil boʻladigan gravitatsion kuchlar taʼsiri va Yerning aylanishidan yuzaga keladigan kuchlar hisobiga paydo boʻladi. Gravitatsion kuchlarning Yer poʻstida notekis taqsimlanishi unda turli zichlik hamda tektonik faolliqdagi qismlar boʻlinishi, qatlamlarning deformatsiyalanishiga va metamorfizmga uchrashiga sabab boʻladi. Shuningdek, Yer poʻstining chuqur qismlarida va yuqori mantiyada toʻplangan energiya qatlamlarning burmalanishiga, yoriqlar va uzilmalar hosil boʻlishiga, qatlamlarni yoriqlar boʻylab turli yoʻnalishlarda siljishiga, zilzilalar vujudga kelishiga va boshqalarga olib keladi. Magmaning choʻkindi yotqiziqlar ichiga joylashishi va ular bilan reaksiyaga kirishishi, flyuidlarning yoriqlar boʻylab yuqoriga koʻtarilishi va boshqalar omillar taʼsiridan turli foydali qazilma konlari hosil boʻladi. Endogen jarayonlar ning rivojlanishi ayrim hollarda ekzogen jarayonlar taʼsirida vujudga keladi. Koʻpgina geologik hodisalar, foydali qazilmalarni tarkib topishi (mas, neft, toshkoʻmir va boshqalar) va strukturalarning shakllanishi ekzogen va endogen geologik jarayonlarning bir-biriga boʻlgan aloqasiga bogʻlikdir

Yana qarang 
Ekzogen jarayonlar

 

Geografiya
Geologiya