yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Abdurahim Muhamedov

Abdurahim Muhamedov (1923.10.7 -Toshkent — 1980.10.2) — kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1955). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—43). Oʻzbek davlat filarmoniyasida sozanda (1945—52), musiqa rahbari (1965—71 va 1975—77), Madaniyat vazirligida yoʻriqchi, boshqarma boshligʻi (1955—56, 1960—64), Oʻzbekiston televideniyesi (1958—60) va Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida (1972—74) musiqa muharriri. Ijodida musiqali komediya va qoʻshiq janrlari asosiy oʻrin egallagan. Kuylari oʻzbek musiqa merosi anʼanalariga tayangan, oʻziga xos intonatsionritmik uslubi bilan ajralib turadi. M. "Jon qizlar" (K. Shangʻitboyev, K. Boyseitov pyesasi, 1963), "Gavhari shamchiroq" (S. Ulugʻzoda, 1967), "Togʻ goʻzali" (S. Saidmurodov, 1972), "Olifta" (F. Musajonov; N. Xalilov bilan hamkorlikda, 1974) kabi musiqali drama va komediyalar yozgan. M.ning "Jon kizlar", "Yetti qiz", "Jon Oʻzbekiston", "Shohi soʻzana", "Alla", shuningdek, bolalar qoʻshiqlari ("Kapalak", "Archa qoʻshigʻi", "Qoʻgʻirchogʻim, alla-yo" va boshqalar) ommaviylashgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1923-yilda tugʻilganlar
1980-yilda vafot etganlar
10-iyulda tugʻilganlar
10-fevralda vafot etganlar
Sobir Muhamedov

Sobir Muhamedov (1912.25.5 -Toshkent — 1978.12.4) — kinodramaturg, jamoat arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). 1939-yil Boku kinostudiyasida, 1941—1948-yillar „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida (1955— 57 yillar direktor) turli lavozimlarda ishlagan. 1948—1955-yillar Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida oʻqituvchi. Oʻzbekiston madaniyat ishlari vaziri muovini (1957—1959), vazir (1959—1963), Oʻzbekiston kinematografiya Davlat qoʻmitasi raisi (1963—1964), Hujjatli va ilmiyommabop filmlar kinostudiyasining direktori (1966—1967), Oʻzbekiston Kinematografchilar uyushmasi boshkaruvining raisi (1967—1976), „Oʻzbekfilm“da bosh muharrir (1977—1978), Oʻzbekiston kino ishlab chiqarish boshqarmasining boshligʻi (1978-yil yan-vardan). Koʻpgina hujjatli, badiiy, multiplikatsion filmlarning ssenariylarini yozgan: „Frontga konsert“, „Oʻzbekistonimizga keling“ (M. Karavkin bilan hamkorlikda), „Hamza“ (K. Yashin bilan hamkorlikda), „Shiddat“ (D. Vasiliu va U. Nazarov bilan), „Utgan kunlar“, „Zulmatni tark etib“ (A. Qodiriy asarlari asosida), „Yunus Rajabiy“, „Yorugʻ yoʻl“, „Oʻzbekiston oʻrmonlari“ va boshqa shular jumlasidan. V. Yanning „Chingizxon“ romanini rus tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

Adabiyotlar 
 Kinossenariy, T., 1974; Filmi i godi (A. Abdullayev bilan hamkorliqda), T., 1980.

Manbalar

Havolalar  
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-apr-13-1978-2113344/

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
25-mayda tugʻilganlar
1912-yilda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
12-aprelda vafot etganlar
Oʻzbek tarjimonlari
Oʻzbekistonlik ssenariychilar
Oʻzbekiston rejissyorlari
Muhammad Zamon Mirzo

Muhammad zamon Mirzo (1496— 1539) — Husayn Boyqaronshnt nabirasi, Badiuzzamonning 2-oʻgʻli. 1506-yil Damgʻon uchun boʻlgan jangda amakisi Faridun Husayn mirzo bilan Shapboniyxonga asir tushib qolgan, lekin Shayboniyxon ularni qoʻyib yuborgan. 1506-yil maydan Balx va uning viloyatiga egalik qilish uchun amir Oʻrda Shayx bilan kurashgan. Biroq, Oʻrda Shayx Balxni Boburga topshirish niyatida elchi yuboradi. M.Z. uni xoinlikda ayblab qatl etadi. Oʻrda Shayxning ukasi Qavombek bundan xabar topib, qoʻshin toʻplab, Kobulga, Bobur huzuriga elchi yuboradi. Bu orada Boburning Zafarbek boshchiligidagi qoʻshini shahar atrofida edi, Qavombek shahardan chiqib shahar kalitlarini unga topshiradi. Mana shu holat sababli M.Z. Sanuchahoryak mavzeiga ketadi, u yerda Bobur huzuriga Muhammad Boqini elchi qilib joʻnatib, tobeligini izhor qilgan. Keyinchalik M.Z. Shibirgʻon hokimi Imin-bek bilan Boburga qarshi ittifoq tuzishga intilgan va shu maqsadda Saripulga yoʻl ochgan. Biroq Bobur undan chaqqonroq harakat qilib Qorayogʻochga yurish qilib, M.Z.ning oʻgʻruqini egallab olgan. Shundan soʻng M.Z. ham Garchistonga ketib, togʻli viloyatlarda tentirab yurgan, Balxni olish uchun bir necha bor urinib koʻrgan, soʻng Sanuchahoryak viloyatiga, u yerdan Shibirgʻonga yoʻl olgan. Bu yerda u Iminbek va Ibrohim chopuqlarning birlashgan qoʻshinidan yengilgan, asir tushgan va Bobur huzuriga, Kobulga joʻnatilgan. Xondamirning guvohlik berishicha, Bobur M.Z. ning barcha gunohlarini kechirgan, yaqinlari qatoridan joy bergan va ikki oydan keyin unga Balxni inʼom etgan. M.Z. Balxda 1523-yil sentabrgacha hokimlik qilgan.

Manbalar 

Temuriylar
1496-yilda tugʻilganlar
1539-yilda vafot etganlar
Muhammad Muso Turkistoniy Gʻoyib Nazar oʻgʻli

Muhammad Muso Turkistoniy Gʻoyib Nazar oʻgʻli (1904, Fargʻona viloyati, Oltiariq tumani — 1991, Madina) — tarixchi olim va maʼrifatparvar. Ulamo oilasida tugʻilgan. 2 yoshligida ota-onasi bilan Andijonga koʻchib kelgan. Arab, fors va rus tillarini puxta oʻrgangan. "Ittihodi islom" jamiyati aʼzosi (1919). Ota-onasi bilan birga Qashqarga muhojirlikka joʻnab ketishga majbur boʻlgan (1926). Haj safariga borib, Saudiya Arabistonida yashagan va savdotijorat bilan shugʻullangan (1929-31). 1931-yilda Qashqarga qaytib, uygʻur xalqining Xitoyga qarshi milliy ozodlik harakatiga faol qatnashgan. Tazyiq kuchaygach, Qashqardan ketib Kobul (1934— 37), Makka va Madinada yashagan. Arab matbuotida tarixiy, adabiy va siyosiy maqolalar bilan qatnashgan. M.M.T. "Kommunizmning chehrasi" (1966), "Ulugʻ Turkiston fojiasi" (1979, 1jild), "Aqoyid", "Besh masala", "Zamzam va tarixi" va boshqa asarlar yozgan.

Manbalar 

Tarixchilar
Muhammad Odilshoh maqbarasi

Muhammad Odilshoh maqbarasi — Bijapur (Xindiston)dagi meʼmoriy yodgorlik (1626—1660). "Gol-gumbaz" maqbarasi deb ham nomlanadi. Maqbara murabba tarxdi (60x60 m), balandligi 65 m, ichi ravokli, ustunsiz va bezaksiz. Gumbaz (diametri 41 m) kattaligi jihatidan jahonda 2-oʻrinni egallagan. Doira shaklida pishiq gʻishtdan terilgan. Uning asos qalinligi 3 m, yuqori qismi qalinligi esa 2,72 m dir. Ichi ravoqlari va balandligi hisobiga ancha keng koʻrinadi, 4 burchagida bir Muhammad Odilshoh maqbarasi. xilda alohida minoralar ishlangan. Minoralar jimjimador shaklda, aylana tarxli, mayda ravoqchali darchalardan tashkil topgan. 7 qatlamli, yuqorisidagi qafasasi gumbazcha bilan yakunlangan. Bu minoralar oʻziga xos koʻrinishi bilan hashamatli binoni ixcham qilib koʻrsatadi. Bosh tarzi 3 qismli, oʻrtadagi kiraverish turli shakldagi mayda ravoqchalar va sharafalar bilan bezatilgan. Maqbara Boburiylar hukmronligi davrida qurilgan. Tuzilishi Ismoil Somoniy mafarasjg. oʻxshash. Unda Oʻrta Osiyo va Hindiston meʼmorligi oʻzaro uygʻunlashgan. M.O.M. muhandisqurilish sohasidagi buyuk namunadir.

Manbalar 

Hindiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Muhammad VI

Muhammad VI, Muhammad ibn Hasan (1963, Rabot) - Marokash davlat arbobi. Rabot universitetini tugatgan (1985). Divizion generali (1994). 1985 yildan Marokash Qurolli kuchlari bosh qoʻmondonligi muvofiqlashtirish va xizmat byurosi boshligʻi. 1999 yil 30 iyuldan Marokash Podsholigi podshohi.

Manbalar 

1963-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Alaviylar sulolasi
Muhammad VI
Muhammad Sodiq Qoshgʻariy

Muhammad Sodiq Qoshgʻariy (Qashqariy) (1740—Qashqar — 1849) — tarixchi, faylasuf, tilshu-nos olim, adib va shoir. Qashqardagi "Sochiya" madrasasida dunyoviy va diniy ilmlar, arab, fors tillari, sharq mumtoz adabiyotini mukammal egallagan. M.S.K. "Tazkirai azizon" ("Azizlar tazkirasi") (1768-69), 1844-yilda yozilgan "Tazkirai Ashob ul-qahf" ("Gʻor egalari tazkirasi") va "Risolai kasbdor" ("Kosiblar risolasi") kabi asarlar muallifi. "Tazkirai azizon" da Maxdumi Aʼzam va uning avlodlarining Sharqiy Turkiston — Yorkend xonligi (1465—1759) dagi fa-oliyati, Yorkend xonligining 16—18-asrdagi siyosati, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniyat tarixini yoritib bergan. Asarda Naqshbandiya tariqati vakillari va ularning tariqatlari toʻgʻrisida muhim maʼlumotlar berilgan. M.S.K. falsafa va ped.ga oid asarlar ham yozgan. M.S.K. tilshunos olim va usta tarjimon. Tabariyning "Tarixi Tabariy" hamda Muhammad Haydarnnng "Tarixi Rashidiy" asarlarini fors tilidan turk (uygʻur) tiliga tarjima qilgan. Tarixiy asarlarning turkiy tarjimasi Markaziy Osiyo, Turkiston, Kavkaz, Kaspiy dengizining jan. etagi, Tibet, Shimoliy Hindiston va Afgʻonistonda yashayotgan xalqlar tarixini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. M.S.K. "Sodiq" taxallusi bilan turk va fors tillarida gʻazal, muhammas, ruboiy, masnaviy, qitʼalar yaratgan. M.S.K. adib sifatida oʻz zamonasida yashab ijod etgan yozuvchi, shoirlar ijodi haqida bizga yangi-yangi maʼlumotlar beradi. Oʻsha qimmatli maʼlumotlar asosida uygʻur mumtoz adabiyoti tarixi yangi namoyandalar bilan toʻldirildi. M.S.K. Qashqardagi Yusuf Xos Hojib maqbarasi oldidagi "Oq mozor" qabristoniga dafn etilgan.

Omonbek Jalilov.

Manbalar 

Tarixchilar
Shoirlar
Muhammad Temur sulton

Muhammad Temur sulton (1471- 1529, Samarqand) — shayboniylardan. Shayboniyxonning oʻgʻli. 

Shayboniylar Movarounnahrni egallaganlarida M.Muhammad Temur sultonga poytaxt Samarqand va uning viloyati berilgan (1501), uning oʻgʻli Poʻlod sultonga Xorazm tekkan. Balxni (15O5) egallagan. 1505—07 yillarda M.Muhammad Temur sulton Ubaydulla sulton bilan birga te-muriylardan Faridun Husayn mirzo va uning ukasi Ibn Husayn mirzoni Raboti Dudar mavzeida tormor etgan. 1507-yil Shayboniyxon Hirotni olgach, M.Muhammad temur sulton va Ubaydulla sultonlarni Abul-muhsin mirzo va Kepak mirzoga qarshi Mashhadga yuborgan, ular zafar qozonishgan. Otasi Ismoil I Safaviy bilan Marv yonida jang qilganida (1510) yordamga kech qolgan. 1511 — 12 yillarda Movarounnaxr va Toshkent uchun shayboniylarning Bobur bilan boʻlgan kurashlarida qatnashgan. Turkiston, Sirdaryo boʻyidagi shaharlarga egalik qilish uchun qozoq sultonlari (Qosimxon va boshqalar) bilan kurashgan (1513-yildan). 1511-yil martda Suyunchxoʻjaxon Boburni qizil-boshlilar bilan ittifoklikda Movarounnahrga hujum qilishidan xavfsirab Chagʻoniyon mulkini Maxdiy sulton va Hamza sultonlardan ajratib olib, u yerga M.Muhammad Temur sultonni joʻnatgan. 1512-yil Koʻli Malik jangitsa Ubaydulla sulton, Jonibek sulton va M.Muhammad temur sultonlarning birlashgan qoʻshini Bobur ustidan toʻliq gʻalabaga erishgan. 1513-yil 11-martda Ubaydulla sulton bilan birgalikda Marvni egallagan. M.Muhammad temur sulton davrida Samarqandda obodonchilik -qurilish ishlari olib borilgan. Oliyai xoniya madrasasi va M.Muhammad temur sultonning xotini Mehr Sulton xonim tomonidan qurilgan Xoniya madrasasi lojuvard va zarhal koshinlar bilan bezatilgan juda katta peshtoq bilan birlashtirilgan edi. Madrasa su-pasida, aniqrogʻi, daxmada samarqandlik shayboniylar avlod-ajdodi dafn etilgan. Samarqandning sharqiy qismida yangi mahalla (Nav) paydo boʻlib, bu yerda Samarqand zodagonlarining bogʻlari joylashgan, ular orasida Dil-afroʻz bogʻi oʻzining goʻzalligi bilan ayniqsa shuhrat qozongan edi. M.Muhammad temur sulton davrida Samarqandda ilm-fan, madani-yat, sanʼat rivojlangan, koʻplab mashhur shoir, adiblar, tarixchilar ijod qilgan (qarang Buxoro xonligi).

Faxriddin Hasanov.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Khafiz-i Tanysh Bukhari, Sharaf-nama-yi shakhi (Kniga shakhskoy slavy). CH.1. Perevod D. A. Salakhetdinovoy. M., 1983.
 Trever K. V., Yakubovskiy A. YU., Voronets M. E.: Istoriya narodov Uzbekistana, tom 2. - Tashkent: AN UzSSR, 1947. 
 Akademik Bartol'd V. V. Sochineniya. Tom 8. Moskva: Izdatel'stvo «Nauka». Glavnaya redaktsiya vostochnoy literatury, 1973 
 

Shayboniylar
Muhammad Sharif ibn Muhammad Naqiy

Muhammad Sharif ibn Muhammad Naqiy (19-asr) — buxorolik tarixchi olim. Hayotiga oid maʼlumot saqlanmagan. Buxoro xonligi tarixiga oid "Toj uttavorix" ("Yil-nomalar toji") asarini yozgan (1800). Unda Chingizxon va avlodlari, shayboniylar va ashtarxoniylar tarixi, mangʻitlarning shajarasi, amir Haydar hukmronligining dastlabki yillaridagi voqealar xususida soʻz boradi. Asarning 2 nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida sak,panada.

Manbalar 

Tarixchilar
Muhammad Yunus Toib Muhammad Amin oʻgʻli

Muhammad Yunus Toib Muhammad Amin oʻgʻli (1830, Toshkent – 1907, Qoʻqon) – qozi, shoir va xattot. Yorkend va Qoʻqonda yashagan.

Tarjimai holi 
Muhammad Yunus Toib Muhammad amin oʻgʻli 1830 yilda Toshkentda, Sebzor dahasi, Kunjak mahallasida tavallud topgan. Dastlabki taʼlimni Toshkentda olib, keyinchalik Qoʻqon madrasalarida tahsil olgan.

Faoliyati 
Muhammad Yunus Toib – Qoʻqon xonligi hamda Sharqiy Turkistonning tarixi va madaniyaitida katta iz qoldirgan shaxslardan. U 1860 yili Qo’qon sarkardasi amirlashkar Amiquli (1830-1865) xizmatiga oʻtib, avval mirzo, keyin mirzaboshi, dodxoh va shigʻovullik (tashqi ishlar vaziri) mansabiga koʻtariladi. Muhammad Yunus Toib 1860-1865 yillari amirlashkar Aliquliga shaxsiy maslahatchi boʻlib, Qoʻqon xonligining ichki va tashqi siyosatiga oid ishlarda faoliyat koʻrsatgan. Muhammad Yunus Toib maslahati bilan 1860 yillarning boshlarida Xitoy, Afgʻoniston, Turkiya, Angliya va Rossiyaga elchilar yuborilgan.

U Avliyoota va Turkiston himoyasida, Chimkent va Toshkent mudofaasida faol qatnashgan. Toshkent ruslar qoʻliga

oʻtgandan keyin 1865 yilning oxirlarida Muhammad Yunus Toib Sharqiy Turkistonga borib, Yoqubbek Badavlat tomonidan tuzilgan  davlatning Yorkent shahrida hokim boʻladi.

Londonda nashr etiladigan „The journal of the royal Geographical Society of London“ning 1871 yilgi 41-sonida Hindistondagi ingliz harbiy amaldori T. G. Montgomerining „Report of the Mirzas“. Exploration from Caubul to Kashgar" nomli maqolasida ham Muhammad Yunus Toib haqida maʼlumotlar berilgan.

1877 yilda Yoqubbek Badavlatning sirli vafotidan soʻng, ichki nizolarga yuz tutgan uning davlati Xitoy tomonidan bosib olinadi. Natijada Muhammad Yunus Toib Yorkand shahrini tashlab, Qoʻqon shahriga qaytib keladi. Muhammad Yunus Toib Qoʻqon shahrida ijod bilan mashgʻul boʻladi. 1897 yilda Qatagʻon dahasining qozisi etib tayinlanadi.

Yozgan asarlari 
Sharq klassiklari asarlarini oʻrgangan. Ularga naziralar bogʻlagan, qasidalariga javob yozgan (mas, Jomiy qasidasiga javob va boshqalar), taʼrix va marsiyalar yaratgan. Ularda oʻz davrining turli ijtimoiy masalalari aks etgan. Fargʻona tarixi haqidagi „Hadoiq ul-anvor“ asari (1859) da Qoʻqon xonligining Muhammadalixon hukmronligi davri toʻliq bayon etilgan. 1905-yilda „Tuhfai Toib“ asarini yozgan. Muhammad Yunus asarlari qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 6696, 596).

U kishi isteʼdodli shoir, muarrix, xattot boʻlib, mukammal devondan tashqari, „Tarixi Aliquli amirlaskar“, „Xadiqat al-anvor“ („Nurlar boʻstoni“) hamda „Tuhfai Toyyib“ kabi asarlarni yozib qoldirgan.

Vafoti 
Muhammad Yunus Toib 1905 yilda Qoʻqon shahrida vafot etgan.

Manbalar 

Shoirlar
Oʻzbek shoirlari
Qoʻqonda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
1905-yilda vafot etganlar
1830-yilda vafot etganlar
Mirzo Muhammad Haydar

Mirzo Muhammad Haydar (Muhammad Haydar Dugʻlot; 1499, Toshkent — 1551, Kashmir) — tarixchi, davlat arbobi. Muhammad Husayn koʻragonning oʻgʻli, onasi Xub Nigorxonim Yunusxonning kichik qizi, Boburning onasi — Qutlugʻ Nigorxonimning singlisi edi.

Hayoti 
1508—1509-yillarda Shayboniyxon buyrugʻi bilan otasi qatl qilingach, yosh Muhammad Haydarning hayoti xavf ostida qoladi. Muhammad Husaynning ishonchli kishilaridan biri Mavlono Muhammad koʻp qiyinchiliklar bilan Muhammad Haydarni Buxorodan Badaxshonga olib qochadi. 1509-yil Qobulga — Bobur saroyiga olib keladi. Bobur unga yuksak ehtirom koʻrsatadi. Mirzo Haydarning yozishicha, Bobur unga ota oʻrnida otalik qiladi. 3 yildan soʻng Mirzo Haydar Andijonga — Sulton Saʼidxon huzuriga ketadi va xonning oxirgi kunigacha u bilan birga boʻladi. 1514-yil Qashqarda Sulton Saʼidxon hokimiyati oʻrnatilgach, Mirzo Haydar u bilan birga Qashqarga keladi. Xon barcha qoʻshin salohiyati va saltanat ishlarini unga ishonib topshirib, cheklanmagan huquqqa noyil qiladi, shuningdek, Sulton Saʼidxonning oʻgʻli — valiaxd Abdurashidning tarbiyasini ham unga topshiradi. Sulton Saʼidxon davrida Mirzo Haydar Badaxshon, Kofiriston, Tibet, Lodak va boshqa koʻpgina harbiy ekspeditsiyalarga rahbarlik qiladi. 1533-yilda Sulton Saʼidxon vafot etgach, taxtga uning oʻgʻli Abdurashid oʻtiradi. Ammo, Dugʻlotlar xonadonida vujudga kelgan qarama-qarshiliklar Muhammad Haydarni mamlakatni tashlab ketishga majbur qidali. Muhammad Haydar avval Badaxshonda sargardonlikda yurib, soʻngra Lohurga — Boburning oʻgʻli Komron Mirzo huzuriga boradi. 1539—1540-yillarda Muhammad Haydar Agrada Humoyunga qoʻshiladi. 1541-yilda Qashqar zabt etilgach, Muhammad Haydar boburiylar nomidan Qashqarda hukmronlik qiladi. Haqiqatda esa oʻz-oʻziga mustaqil hukmron edi. Togʻ qabilalari bilan boʻlgan toʻqnashuvda Muhammad Haydar halok boʻlgan.

Ijodlari 
Muhammad Haydar mashhur "Tarixi Rashidiy" nomli asar va "Jahonnoma" nomli geografiyaga oid turkiy sheʼriy risola muallifi. "Tarixi Rashidiy" Sharqiy Turkiston, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoning 15—16 asr 1-yarmidagi tarixiga oid qimmatli manbadir. Muhammad Haydar bu asarini Kashmirda, bir necha yil mobaynida yozgan. Asar 2 qism — "daftarlar" (kitoblar)dan iborat. 1qismda Moʻgʻuliston va Qashqarda hukmronlik qilgan chigʻatoiylar tarixi — Tugʻluq Temur davridan Abdurashidxon (Rashidxon) davrigacha izchil bayon etilgan boʻlib, u 1546-yil, yaʼni 2-qismdan keyin yozilgan. 2-qism 1541—42 yillarda tugatilgan, u hajm jihatdan 1-qismdan toʻrt marta katta boʻlib, muallifning xotiralaridan iborat. Bu asar "Boburnoma" kabi memuar adabiyotning yorqin namunasi hisoblanadi.

Manbalar 
 Mirzo Muhammad Xaydar, Tarixi Rashidi (Vvedeniye, per. s pers. A.Urunbayeva, R.P.Djalilovoy, L.M.Yepifanovoy), T., 1996.

Havolalar 
Muhammad Haydar Dugʻlotiy (1499–1551-yillar) 
Muhammad Haydar Dugʻlotiy
Dugʻlotiy va uning zamoni 
Muhammad Haydar Dugʻlotiy 
Muhammad Haydar Dugʻlotiy 

Sharqiy Turkiston tarixi
Oʻzbekiston tarixi
Qozogʻiston tarixi
Chigʻatoy tilida ijod qilgan shoirlar
Boburiylar davlati
Abdulahad Muhammadjonov

Muhammadjonov Abdulahad Raqimjonovich (1928.26.12, Toshkent – 2016.5.4., Toshkent) – sharqshunos va arxeolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Tarix fanlari doktori (1973), professor (1989). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1951). 1956-70 yillarda Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya institutida katta ilmiy xodim, sektor mudiri va 1970 yildan Arxeologiya institutining sektor mudiri, 1980—83 yillarda direktori. Oʻzbekiston fanlar akademiyasi vitse prezidenta (1996—98), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Tarix instituti direktori (1996—98). 1998—2003 yillarda Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida bosh ilmiy xodim. 1998-yildan Oʻzbekiston milliy universitetida professor Ayni vaqtda 1997 yildan „Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar“ jurnalining bosh muharriri. Uning ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda sugʻorma dehqonchilik, irrigatsiya, gidrotexnika hamda dehkrnchilik vohalarini vujudga kelishi va taraqqiyoti tarixiga bagʻishlangan. M. Buxoro, Toshkent shaharlari qad. tarixi, ayniqsa, ularning yoshini ilmiy asoslashga muayyan hissa qoʻshgan.Vatanimiz tarixiy toponimiyasi boʻyicha ilmiy asarlar va maqolalar nashr etib, tarixiy manbashunoslik boʻyicha yangi ilmiy yoʻnalishga asos soldi.

Ac: Oʻzbekistonning qadimgi gidrotexnika inshootlari, T., 1997; Naselyonnie punkti Buharskogo emirata, T., 1999; Oʻzbekiston tarixi, T., 2003; Qadimgi Toshkent, T., 2002.

Manbalar 

Kishilar
Oʻzbek sharqshunoslari
Olimlar
Arxeologiya
Oʻzbeklar
1928-yilda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Ato Muhammadjonov

Ato Samigʻiddinovich Muhammadjonov (1940.2.9, Dushanba) – Tojikiston xalq artisti (1981). 1958-yildan Loxutiy nomidagi teatrda ishlaydi. Tojikistonning mashhur filmlari M. nomi bilan bogʻliq. Eng yaxshi rollari: Atham („Olim Atham“), Chol („Cholning hikoyasi“), Klaudio („Hamlet“), Bobojon Gʻofurov („Millat dramasi“), Qirol Lir („Qirol Lir“) va boshqa M. oʻzbek kinosi rivojiga ham oʻz hissasini qoʻshgan. Ota („Alvido, gʻoʻr yoshligim“), Qozi („Maysaraning ishi“), Amir ibn Mansur („Dax, oning yoshligi“), Rais („Karaxtlik“), Sayidali ota („Buyuk Amir Temur“) va boshqa rollari mashhur. Rudakiy nomidagi Tojikiston Davlat mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

1940-yilda tugʻilganlar
Dushanbeda tugʻilganlar
Tojikiston xalq artistlari
Avliyoxon Muhammadiyev

Muhammadiyev Avliyoxon (1906.16.8, Margʻilon — 1988.21.10, Fargʻona) — gidrobiolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1966), biologiya fanlari doktori (1959), professor (1960). Urta Osiyo universitetining tayyorlov boʻlimini (1931), Fargʻona pedagogika institutini (1934) tugatgan. Shu institut kimyo va biol. kafedralarida assistent (1935——1936), katta oʻqituvchi (1937—39), zoologiya kafedrasimudiri (1939—1979), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti gidrobiologiya va ixtiologiya laboratoriya mudiri (1979—1981), Fargʻona pedagogika instituti zoologiya va umumiy biol. kafedrasi professor (1981——1988). Oʻzbekiston gidrobiologiya jamiyati raisi (1969——1984). Muhammadiyevning ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo suv xavzalari tipologiyasi, qisqichbaqasimonlar ekologiyasi, sistematikasi va zoogeografiyasini oʻrganishga bagʻishlangan. Suv havzalaridan unumli foydalanishga oid amaliy tavsiyalar ishlab chiqqan. Fargʻona va Margʻilon shaharlaridagi koʻchalardan biriga, Fargʻona davlat universiteti tabiiyot fakultetiga uning nomi berilgan

Manbalar 
 Materiali k gidrobiologii risovix poley Ferganskoy dolini, T., 1969; Gidrobiologiya vodoyomov Ferganskoy dolini, T., 1967; Umurtqasiz hayvonlar zoologiyasi, T., 1964; 1976; Rakoobraznie vodoyomov Ferganskoy dolini, T., 1986; Tabiat muhofazasi va ekologiya, T., 1986 (hamkorlikda).

16-avgustda tugʻilganlar
1906-yilda tugʻilganlar
Margʻilonda tugʻilganlar
22-oktyabrda vafot etganlar
1988-yilda vafot etganlar
Fargʻonada vafot etganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Fargʻona davlat universiteti bitiruvchilari
Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Oʻzbekiston gidrobiologlari
Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Toshtemir Muhammadiyev

Muhammadiyev Toshtemir (1968.1.5, Boysun tumani) — kurash boʻyicha ogʻir vaznda jahonning mutlaq chempioni (1999, Toshkent), xalqaro miqyosdagi sport ustasi (1999). Muhammadiyev Hakim at-Termiziy xotirasiga bagʻishlangan xalqaro musobaqa gʻolibi (1995, 1999, Termiz), Oʻzbekiston chempioni (1998). Tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanadi. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Manbalar 

    

El-yurt hurmati ordeni sohiblari
1968-yilda tugʻilganlar
1-mayda tugʻilganlar
Boysun tumanida tugʻilganlar
Qarshi Muhammadiyev

Qarshi Muhammadiyev (1932.20.7, Shoʻrchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1962). 1954—1997-yillarda Shoʻrchi tumanidagi 10-maktabda ona tili va adabiyoti oʻqituvchisi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1932-yilda tugʻilganlar
20-iyulda tugʻilganlar
Muhammadiy

Muhammadiy, Us tod Muhammadiy (16-asr) – musavvir. Sulton Muhammadnint oʻgʻli. Nafis sanʼatni otasidan oʻrgangan; Kamoliddin Behzod anʼanalarini davom ettirib oʻziga xos badiiy uslub yaratdi. Inson, hayvonotni hayotiy, manzarani batafsil tasvirlagan: „Shahzoda tasviri“ (Bostondagi Golobo majmuasida, AQSH), „Sharafnoma“ (asar qoʻlyozmasidagi „Shahzoda“ rasmi), Nizomiyning „Hamsa“siga ishlangan miniatyuralar, „Darvish va dehqonlar“ asari (Luvrda) va boshqa Zamondosh mutaxassislarning taʼkidlashicha, M. asarlarida demokratik anʼanalar, dunyoviy va hayotiy lavhalar, oddiy kishilar hayotining real tasviri oʻz aksini topgan.

Manbalar 

 

Kishilar
Rassomlar
16-asrda tugʻilganlar
Amin Muhammedovich Muhammedov

Amin Muhammedovich Muhammedov (1916-yil 14-aprel, Toshkent – 2000-yil 16-may) – gidrotexnik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi, texnika fanlari doktori (1966), professor (1968), VASXNIL muxbir aʼzosi (1970). Leningrad industrial institutini tugatgan(1937). Oktepa va Farhod GES, Shimoliy Toshkent kanali qurilishlarida ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Inshootlar, Suv muammolari va gidrotexnika institutlarida ilmiy xodim, gidravlika va laboratoriya boshligʻi (1950—1961), Oʻrta Osiyo irrigatsiya ilmiy tadqiqot institutida dare oʻzanlarini bo-shqarish boʻlimi boshligʻi (1961—1986), yetakchi ilmiy xodim (1986—2000). M. ayni paytda Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash injenerlari institutida katta oʻqituvchi, dotsent, professor (1956—2000).

Muhammedov ilmiy ishlari dare oʻzanlari, ularning choʻkindi-oqiziklarini toʻgʻonlardan oʻtkazib yuborish, Amudaryoning quyi qismida uchraydigan deygish hodisasi va uning oldini olish muammolariga bagʻishlangan. Sibir daryolarini Oʻrta Osiyoga oqizish loyihasida bosh kanalning gidravlik oʻlchamlarini aniqlash, suv manbalaridan oqilona foydalanish, Orol dengizining ekologik muammolari masalalari ham uning ilmiy izlanishlarida muhim oʻrinda turadi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Muhandislik psixologiyasi

Muhandislik psixologiyasi — psixologiya sohasi; inson bilan mashina (texnika) oʻrtasidagi munosabatni, insonga mashinaning psixologik taʼsirini, insonning texnika bilan munosabat jarayoni psixologik qonuniyatlarini oʻrganadi. Muhandislik psixologiyasi fantexnika taraqqiyoti natijasida vujudga kelgan. U quyidagi muammolarni tekshiradi: insonning boshk,-aruv tizimlaridagi, avtomatik qurilmalar, xususan, EHM bilan munosabatdagi vazifalari; EHM operatorlarining faoliyatida muloqot jarayoni va ularning oʻzaro taʼsiri; operator faoliyatining psixologik tuzilishi; operator ishining sifati, tezligi, samaradorligiga taʼsir qiluvchi omillarni tahlil qilish; operatorlar uchun psixodiagnostika va kasbga yoʻllash metodlarini ishlab chiqish va hokazo.

Manbalar
Muhandislik qoʻshinlari

Muhandislik qoʻshinlari -barcha qoʻshin turlarining jangovar harakatlariga yordam beradigan muhandislik inshootlari va vositalarini barpo etuvchi maxsus qoʻshinlar. Dastlab Fransiyada 17-asrda, Rossiyada 18-asr boshida paydo boʻlgan. Zamonaviy qoʻshinlarda Muhandislik qoʻshinlari muhandislik sapyorlik (sapyor), muhandislik-yoʻl, ponton-koʻprik quruvchi, muhandisquruvchilik, kechib oʻtuvchidesant va boshqa birlashma, qism va boʻlinmalardan tarkib topgan. Hozirda Muhandislik qoʻshinlari quruklikdagi qoʻshinlarning jangovar harakatlarini osonlashtiradi, mudofaa inshootlari quradi, hujum operatsiyalarini taʼminlaydi va kechuv vositalari tayyorlaydi. Dushman istehkomlarini aniqlab, ularni yakson kilishga yordam beradi. Mudofaa joylarining ihotasini, dushman aviatsi-yasi va artilleriyasi oʻtidan yashirinadigan joylarni mustahkamlash, komanda va kuzatuv punktlari uchun inshootlar qurish, armiyani suv va energiya bilan taʼminlash, minalar qoʻyish va joylarni minadan tozalash ishlarini bajaradi; harbiy aerodromlar quradi va hokazo. Muhandislik qoʻshinlari tomonidan koʻriladigan muhandislik tadbirlari qoʻshinlarning jang maydonida keng masshtab boʻylab harakat qilishini taʼminlashga va ularni ommaviy qirgʻin qurollaridan himoya kilishga qaratilgan. Oʻzbekiston Qurolli Kuchlarida ham bor.

Manbalar 

Muhandislik
Ahmadjon Muhiddinov

Ahmadjon Muhiddinov (1951, Xoʻjaobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutining matematika fakultetini tugatgan (1974). 1974-yildan Xoʻjaobod tumanidagi 1maktabda matematika va chizmachilik oʻqituvchisi, 1995-yildan shu maktab oʻquv boʻlimi mudiri.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qoʻrqmas Muhiddinov

Muhiddinov Qoʻrqmas (1946.20.3, Yangiyoʻl shahri) – opera xonandasi (bas). Oʻzbekiston xalqartisti (1986). Moskva konservatoriyasini tugatgan (1975). 1975-yildan1 Navoiy nomidagi opera va balet teatrida yakkaxon xonanda. Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida kafedra mudiri, dotsent (2002-yildan). M. oʻzbek teatrida Yevropa mumtoz operalaridagi asosiy partiyalarni ijro etuvchi yetakchi opera solisti. Chet el operalarida rus, ingliz va italyan tillarida asosiy partiyalarni mahorat bilan ijro etgan. Galitskiy („Knyaz Igor“), Xon Boboxon („Tohir va Zuhra“), General-gubernator („Boʻron“), Mefistofel („Faust“), Boris Godunov, Pimen („Boris Godunov“), Don Bazilio („Sevilya sartaroshi“), Ara-stu („Sugʻd elining qoploni“), Monterone („Rigoletto“), Ramfis („Aida“), Qirol Rene („Iolanta“), Pyotr („Pyotr I“), Qozi („Maysaraning ishi“), Muhammad Sayd („Zebunniso“), Yunon elchisi („Buyuk Temur“) va boshqa M. sahnada yaratgan asosiy obrazlaridan. Konsert-ijrochilik sohasida ham faol qatnashmoqda. Zamonamizning eng kuchli opera ijrochilaridan boʻlib, keng diapazondagi ovozi, musiqada soʻzlarning donadona ifoda etilishi, ijroda hishayajon, yuqori bas, yoqimli tembri bilan ajralib turadi. Germaniya, Finlandiya, Chexoslovakiya, Rossiya va boshqa mamlakatlar sahnalarida oʻzbek va jahon operasini namoyish etgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
1946-yilda tugʻilganlar
20-martda tugʻilganlar
Muhiddinxoʻja qozi

Muhiddinxoʻja qozi (1841 -Toshkent —1902-yil mart) – oʻzbek maʼrifatparvari. Soʻnggi Toshkent qozikaloni – Hakimxoʻja oʻgʻli. Toshkent, Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Toshkentning Sebzor dahasidagi Isaxonxoʻja madrasasida mudarrislik qilgan. Toshkent rus askarlari tomonidan qamal qilinib aholi qirilib ketish arafasida turgan. 1865-yil iyunida Muhiddinxoʻja qozi Abulqosim eshon, Solihbek oxund va oʻz otasining topshirigʻiga koʻra, gʻoyat xavfli vaziyatda MX. Chernyayev qarorgo-higa borgan, unga maxsus maktub topshirib, shaharni nisbatan yengil shartlar bilan taslim boʻlishi tadbirlarini koʻrgan. Otasi vafotidan soʻng, 60-yillar oxiridan – Sebzor dahasi qozisi. 80-yillar boshida Sattorxon, keyinroq Furqat bilan yangi oʻzbek maʼrifatpar-varligiga asos solishda qatnashgan, zamonaviy ilm-fan, texnika va ilgʻor madaniyat targʻiboti bilan shugʻullangan. Muhiddinxoʻja qozi 1884-yildan „Turkiston viloyatining gazeti“ bilan hamkorlik qilib, ilk oʻzbek publitsistlaridan biri si-fatida tanilgan. Muhiddinxoʻja qozi oʻtmish madaniy obidalarini avaylab saqlashga jiddiy eʼtibor qaratgan. Sharafiddin Ali Yazdiyning „Zafarnoma“ asarining jahonda yagona mukammal nusxasi Muhiddinxoʻja qozi va avlodlari saʼyharakati bilan bizgacha yetib kelgan va respublikamiz mustaqillikka erishgach, toʻlaligicha nashr etilgan.

Muhiddinxoʻja qozi 1886-yil Sebzor dahasidagi 3son rus-tuzem maktabini qurdirgan va umrining oxirigacha unga faxriy nozir boʻlgan. Maʼrifatparvarlik faoliyati, shuningdek, 1892-yil „vabo qoʻzgʻoloni“ga xayrixoxdigi uchun Muhiddinxoʻja qozi chor maʼmurlarining koʻplab taʼqib va tazyiklariga uchragan, shunga qaramay oʻz ilgʻor gʻoyalariga sodiq qolgan.

Adabiyot 
 Yusupov Sh., Oʻzbek maʼrifatparvarlik adabiyoti va Furqat, T., 1992; Tarix va adab boʻstoni, T., 2003.

Sharif Yusupov.

Manbalar 

Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Toshkent madrasalarida mudarrislik qilganlar
Isaxonxoʻja madrasasida mudarrislik qilganlar
1841-yilda tugʻilganlar
1902-yilda tugʻilganlar
Muhitdinov Mamajon

Muhitdinov Mamajon (1927.05.05, Namangan – 2002.08.02, Toshkent) – shaxmat boʻyicha Markaziy Osiyodagi birinchi sport ustasi (1956), 4-marta Oʻzbekiston (1952,1954, 1957, 1965) chempioni, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan murabbiy (1965), xalqaro toi-fadagi hakam (1986). Toshkent temir yoʻl transporta muhandislari institutini tugatgach (1949), temir yoʻl boshqarmasida muhandis (1949—1960), respublika oʻquvchilar saroyi va mamlakat shaxmat terma jamoasida katta murabbiy (1960—1971).

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix institutida ilmiy xodim (1971—1981). Oʻzbekistonda shaxmat madaniyati tarixi mavzusida tadqiqotlar olib borgan. Shaxmat nazariyasi va uslubiyatga bagʻishlangan darslik, ommabop kitoblar yezdi, tarjima qildi. „Doʻstlik“ ordeni bilan mukofotlangan (1997).

Asarlari: „Sharq – shaxmat vatani“, „Oʻzbekistonda shaxmatchilik“, „Aʼzamovlar sulolasi“, „Ot oʻynatib, fil surib“, „Kataklarga yashiringan olam“, „Aql moʻjizasi“, „Sohibqiron dona surganda“ va boshqa

Manbalar 

1927-yilda tugʻilganlar
2002-yilda vafot etganlar
5-mayda tugʻilganlar
8-fevralda vafot etganlar
Qutbiddin Muhiddinov

Muhitdinov Qutbiddin (1906.19.11 — Samarqand viloyati Urgut tumani — 1983.17.12) — matnshunos, manbashunos, lugʻatshunos olim. Filologiya fanlari nomzodi (4972). 1956 — 1961-yillarda Tojikiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida, 1961 — 1982-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot hamda Sharqshunoslik institutlarida katta ilmiy xodim boʻlib ishlagan. Qutbiddin Muhitdinov S. Saroyi, Xoʻjandiy asarlarining zamonaviy imloda nashr etilishiga, Alisher Navoiy asarlari tilining izoxli lugʻatini tuzish, izoxlash va undagi arabcha,forscha soʻzlarni, murakkab baytlarni sharxlashga katta hissa qoʻshgan. Mahdiyxonniit turkiycha-forscha "Sangloh" lugʻati ustida ish olib borgan.

Manbalar 

1906-yilda tugʻilganlar
19-noyabrda tugʻilganlar
17-dekabrda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
Muhiti kabir

Muhiti kabir — Okeanning oʻrta asr Sharq tarixi va adabiyotidagi nomi. „Muhit“ termini oʻsha davrda dengiz, okean maʼnosida keng qoʻllangan. Ayniqsa, Beruniyning „Hindiston“, „At-Tafqim“ asarlarida Atlantika okeani — Oʻqiyonus, Muhiti Magʻribiy (Gʻarbiy okean), Shimoliy Muz okeani — Daryoi Muhiti Shimoliy, Tinch okean — Daryoi muhiti Mashriqiy (Sharqiy Okean) tarzida keltirilgan.

Manbalar
Muhojirlar

Muhojir yoki Mohajir (    ,  ; pl.  ,  ) arabcha soʻz boʻlib, muhojir degan maʼnoni anglatadi (qarang immigratsiya va emigratsiya ).Musulmonlar soʻzlashadigan boshqa tillarda, jumladan, ingliz tilida ham qoʻllanadi. Ingliz tilida ushbu atama va uning hosilalari umumiy ma'noda shaxslar yoki guruhlarga, shu jumladan quyidagi to'liq bo'lmagan ro'yxatga tegishli bo'lishi mumkin:

Ko'pincha murojaat qiladi 

 Muhojir (Pokiston), 1947-yil avgustda Britaniya Hindistoni boʻlinganidan keyin Pokistonga koʻchib kelgan hind musulmonlari va ularning avlodlaridir.

Guruhlar 

 Muhojirlar, hozirgi Saudiya Arabistonida Makkadan Madinaga hijrat qilgan ilk musulmonlar (Muhammad va uning sahobalari)
 Muhacir (turkcha variant), XVIII asr oxiridan XX asr oxirigacha Anadoluga hijrat qilgan Usmonli musulmonlar
 Muhaxhir (albanlar), qochqin sifatida uylarini tark etgan yoki turli urushlar tufayli ko'chirilgan Usmonli alban jamoalari
 Muhojir (Pokiston)

Tashkilotlar 

 Al-Muhajiroun, ilgari Buyuk Britaniyada joylashgan, taqiqlangan salafiy islomiy jihodchi terrorchilik tarmog'i

Avtomobillar 

 Qods Mohajer, arabcha "muqaddas muhojir"

Odamlar 

 Al-Muhojir ibn Abu Umayya ( fl. 630–633 ), ilk musulmon sarkardasi
 Muhojir ibn Xolid (657-yilda vafot etgan), xalifa Alining partizani
 Abu al-Muhojir Dinor (683-yilda vafot etgan), Umaviylar xalifaligi davridagi Ifriqiya (Shimoliy Afrika) gubernatori.
 Ismoil ibn Abdulloh ibn Abu al-Muhojir ( fl. 718–720 ), Umaviylar xalifaligi davridagi Ifriqiya (Shimoliy Afrika) gubernatori.
 Ahmad al-Muhojir (873–956), Hadrami Sayyidlar oilasining Sada Ba Alaviy guruhining avlodi.
 Abu Hamza al-Muhojir (1968-2010), 2006-yil iyunidan keyin Iroqdagi Al-Qoida rahbari
 Abdulla al-Muhojir, taxallusi Xose Padilla (1970-yilda tug'ilgan), 2007-yilda terrorchilarga yordam berganlikda ayblangan AQSh fuqarosi
 Abu Sulaymon al-Muhojir (1984-yilda tug'ilgan), Al-Qoidaning Al-Nusra frontining yuqori martabali a'zosi
 Muhadjir Effendi (1956-yilda tug'ilgan), Indoneziyaning 28-ta'lim va madaniyat vaziri

Yana qarang 

 Xristian emigratsiyasi
 Chiqish (aniqlik)
 Yahudiy qochqinlar
Muhokamat ul-lugʻatayn

"Muhokamat ul-lugʻatayn" („Ikki til muhokamasi“, 1499) — Alisher Navoiyning tilshunoslikka oid asarlaridan biri. Navoiy „Ikki til muhokamasi“ (Muhokamat ul-lugʻatayn)asarida oʻzbek tilining boyligini, qudratini, oʻsha zamonning adabiy tillari qatoridan oʻrin olishga qodir va haqli ekanligini ilmiy tomondan isbotladi. Asarda oʻzbek (turkiy) va fors tillari unli tovushlar, leksika va morfologiya doirasida oʻzaro qiyoslanadi. Dastlab har ikki tildagi unlilar qiyoslanganda, shoir fors tilida unlilar soni cheklanganligi, oʻzbek tilida esa unlilar bir qancha maʼno farqlovchi variantlarga ega ekanligi va ular o'zaro uzun-qisqaligi bilan ajralib turishini dalillar orqali koʻrsatib bergan.

Alisher Navoiy oʻzbek va fors tillari leksikasini qiyoslash uchun tabiat manzaralari, uy-roʻzgʻor buyumlari, ov jarayoni, hayvon va qushlarning turlari kabi juda koʻp sohaga oid yuzlab soʻzlarni keltirib, bu soʻzlarning muqobalasi forschada yoʻqligini, forslar koʻpincha oʻsha oʻzbekcha soʻzlarning oʻzini ishlatishlarini taʼkidlab, oʻzbek tilining boy imkoniyatlarini har tomonlama koʻrsatgan. Mana shunday fikrlaridan ayrimlari: „…xoʻblarning koʻz va qoshlari orasinki, qabogʻ derlar, forsiyda bu uzvning oti yoʻqtur..“.

Alisher Navoiy soʻzlarning koʻp maʼnoliligi, sinonimlar jihatidan ham oʻzbek tilining imkoniyati kengligini, ularning sheʼriyatda turli nozik maʼnolarni ifodalashdagi ahamiyatini (ot, it, tush, yon, yoq, bor, sogʻin, tuz, koʻk kabi soʻzlar talqinida) koʻrsatadi. Navoiy grammatik jihatdan ham oʻzbek tili fors tiliga nisbatan baʼzi imkoniyatlarga ega ekanligini tahlil etadi. Maʼlumki, qaysi til maʼnoni qisqa yoʻl bilan ifodalay olsa, shu til rivojlangan til hisoblanadi. Oʻzbek tilining rivojlangan til ekanligini shoir zaruriy misollar bilan koʻrsatib beradi. Masalan, oʻzbek tilida birgalik nisbat qisqagina -sh affiksi orqali yasaladi: „va masdargʻa bir shin harfi ilhaq qilmoq bila ul maqsudni topibdurlar. Andoqki chopishmoq va topishmoq va quchushmoq va oʻpushmoq va bu shoye lafzdur“. Forslar bu maʼnoni soʻz birikmasi orqali ifodalaydilar. Navoiy shaxs oti yasovchi qoʻshimchaning xususiyatini 30 ga yaqin soʻz misolida isbotlab (qoʻrchi, suvchi, nayzachi, yurtchi, qushchi, barschi, qoʻychi, turnachi, kiyikchi va hokazo), oʻzbek tilining soʻz yasash va fikr ifodalash jihatidan ham oʻziga xos imkoniyati mavjudligini koʻrsatgan.

Navoiy oʻzbek tilining boyligi va qudratini, ifodaviy imkoniyatini asosli tahlil etib, quyidagi xulosaga keladi: oʻzbek tilida bu xildagi nozik maʼnoli suz va iboralar koʻp, ammo „bu kunga degincha hech kishi haqiqatigʻa muloxaza qilmogʻon jihatidan bu yashurun qolibdur… hunarsiz turkning sitam zarif yigitlari osonliqqa boʻla forsiy alfoz bila nazm ayturgʻa mashgʻul boʻlubturlar“. Shuning uchun Navoiy oʻzbek shoirlarini o'z tilida ijod qilishga daʼvat etadi.

Ergash Umarov.

Manbalar 

Alisher Navoiy asarlari
1499-yil kitoblari
Muhr (bosma shakl)

Muhr — yuridik yoki jismoniy shaxsning nomi toʻliq yozilgan matnning (matn va rasmning) qabariq yoki botiq tasviri boʻlgan bosma shakl (asbob). Krgʻoz, surgʻuch, mum va boshqa materiallarga nusxa tushirishga xizmat qiladi. Muhr nusxasiga shtamp nusxasidan farqli oʻlaroq tuzatishlar va qoʻshimchalar qilish mumkin emas. Ayrim xillari gerb muhri deb atalgan koʻrinish hosil qilib, davlat gerbi tasviri boʻlgan yumaloq shaklda boʻladi. Oʻtmishda Muhrning sopol, mis, poʻlat, bronza, kumush, oltindan qilingan xillari ham boʻlgan. Shakli toʻrtburchak, doyra, ellipssimon va hokazo Qadimda Oʻrta Osiyodagi har bir eʼtiborli odam, eshon, muftiy, qozi, amir, xonlarning oʻz Muhri boʻlgan. Muhr yuzasiga egasining nomi, mansabi va yasalgan yili qayd etilgan.

Manbalar 

Muhr
Muhtaram

Muhtaram, Hoji Neʼmatullo, Nozik (taxalluslari; asl ism-sharifi Mulla Muhammad Neʼmatulla qozi Sharafiddin oʻgʻli) (1880— Buxoro — 1920) — shoir va tazkiranavis. Buxoroda tahsil koʻrgan. Buxoro amiri Ab-dulahadxon saroyida xizmat qilgan. Asosan, forsiyda yozgan, koʻproq tazkirasi bilan tanilgan. "Tazkirat ush-shu-aro" (1908)si 2 qism — "Tazkirat ush-shuaro" va "Latoyif ulafkor fi radoif ul-ashʼor"dan iborat. Tazkiraning faqat birinchi qismining muallif dastxati va Sadr Ziyo tomonidan koʻchirilib, 59 shoir haqida maʼlumot ilova qilingan nusxasi saqlangan. Unda 19-asr oxiri —20-asr boshlarida yashab ijod etgan 133 shoir xdqida maʼlumot berilgan. Shoirlar arab alifbosi tartibida joylashtirilgan boʻlib, nomlari "alif"dan "qof"gacha boʻlgan harflar bilan boshlanadigan shoirlar zikr qilingan, qolganlarini Sadr Ziyo toʻldirgan. Asar 19—20-asr adabiy muhitini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.

Manbalar 

Shoirlar
Muhtasib

Muhtasib (arabсhada -محتسب (hisobdor - حسنة) o`zagidan olingan bo'lib,   nazorat qiluvchi) — oʻrta asr musulmon davlatlarida islom marosimlari, urf-odatlari va shariat qonunlarining bajarilishi, odamlarning jamoat joylarida yurishturishi ustidan nazorat qiluvchi amaldor. Shariat tizimiga xos mansabdor shaxslar toifasiga kirgan. Oʻrta Osiyoda ular rais yoki ‘amil al-suq, sahib al-suq' deb atalgan. Muhtasiblar bozorlardagi narx-navo va oʻlchov asboblarining toʻgʻriligi ustidan nazorat qilish, urfodatlarning bajarilishini kuzatish, diniy vazifalarini bajarmagan kishilarni jazolashga xukm chiqarish kabilar bilan shugʻullangan. Buxoro amirligida Muhtasib shayx ul-islom va muftiydan keyin uchinchi mansab hisoblangan.

Terminologiya

Sami Hamarnehning so'zlariga ko'ra, "diniy terminologiyada" hisba "o'z-o'zini ta'minlash yoki hayotda yaxshi ish uchun mukofot izlashni anglatadi". U 9-asr boshlarida boshqa maʼnoga ega boʻlib, yaxshilikka buyuruvchi va yomonlikdan qaytaruvchi “maqsadini amalga oshirishdan iborat boʻlgan diniy mavqe yoki idora”.

Tarixi 

Muhtasibning islom tarixida qanchalik keng tarqalganligiga misollar keltirish mumkin: “Forsda mutasibning vazifasi XVI asrgacha deyarli oʻzgarmagan holda faoliyat yuritgan, Misrda esa Xediv davlatining asoschisi Muhammad Ali hukmronligigacha mavjud boʻlgan. Bundan tashqari, 1855-yilda Usmonlilar imperiyasida, 1925-yilda Suriya Respublikasida qayta tashkil etilgan”.

Ilk islom davri 

Islom an'analariga ko'ra, Makka va Madinadagi bozorlar ustidan yurisdiktsiyaga ega boʻlgan birinchi shaxslar Islom payg'ambari Muhammad sollallohi alayhi vasallam tomonidan tayinlangan.  Makka fath qilinganidan keyin (milodiy 629) Madinaning suq (arabcha — bozor) ustidan, keyinchalik, Roshid xalifa ("To'g'ri yo'l-yo'riqli xalifa") Umar ibn Xattob davrida Madinaning bozorida muhtasib vazifasida ikki kishi ishlagan. Ulardan biri “Amil ‘ala Suq” unvonini olgan.

Umaviylar davrida to'rtta bozor inspektorlari, jumladan Ibn az-Zubayr Makka bozorini, Iroq va Sharq gubernatori ostidagi Vosit bozorini Yazid II uchun nazorat qilganlar haqida xabarlar bor edi. Ispaniyadagi Umaviylar sulolasida bozor nazoratchisi "Sohib as-Suq" deb atalgan<ref ref>.

Huquqiy jihat 

Inson huquqi bo'yicha milliy institutlar dastavval Arab xalifialigida tashkil etilgan. Umar ibn Xattob xalifaligida muhtasib mansabi ta'sis etilgan bo'lib, uning vazifasi davlat mansabdorlari faoliyati ustidan fuqarolarning ariza va shikoyatlarini qabul qilish va ko`rib chiqishdan iborat boʻlgan. Shuningdek o`sha davrda Turkiyada ham "Qadi al Qudrat" mansabi tashkil etilgan va uning funksiyasi amaldorlarning xatti-harakati ustidan fuqarolardan kelib tushgan shikoyatlarni qabul qilish va ko'rib chiqish vazifasi yuklatilgan. 

Shvetsiya qiroli Karl XII Turkiyaga rasmiy tashrif bilan kelganda "Qadi al Qudrat" mansab tog`risida eshitib, vataniga qaytib kelganidan keyin Ombudsman masabini joriy etadi.(1713-yil)

Manbalar 

 

Usmoniylar davlati hukumati
Diniy atamalar
Meydzi islohoti

Meyji ishi (yaponcha — yangilanish, Meyji restavratsiyasi — Yaponiyadagi inqilob (1867-.68). Tokugava xonadoniga mansub shogunlar hokimiyatni agʻdarib tashlagan va imperatorlar hokimiyatini tiklagan. Hokimiyat tepasiga ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar oʻtkazish yoʻlini tutgan Mutsuxito boshchiligidagi hukumat kelgan.

Manbalar 

 

Yaponiya
Mer

Mer (frans. maire — katta, boshliq) — AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya va boshqa bir necha davlatlar munitsipalitetlarida oliy mansabdor shaxs. Odatda, merni munitsipalitetning oʻzi, baʼzi hollarda — bevosita aholi saylaydi, ayrim mamlakatlarda mer markaziy hukumat tomonidan lavozimga tayinlanadi yoki tasdiqlanadi. Mer munitsipalitet vakili boʻladi, uning majlislarida raislik qiladi. Mer mahalliy byudjet tayyorlanishi va ijrosi uchun javob beradi, bir qancha munitsipal lavozimlarga odamlarni tayinlaydi, devon ishini yoʻnaltirib turadi. Buyuk Britaniyada va AQShning ayrim shaharlarida mer, asosan vakillik va raislik vazifalarini bajaradi. Rossiya Federatsiyasida M lavozimi 1991-yilda Moskva va boshqa ayrim shaharlarda joriy qilindi.

Manbalar
Paul Hermann Müller

Paul Hermann Müller (1899-1965) -shveysariyalik kimyogar. Asosiy ilmiy ishlari oʻsimliklarni kimyoviy vositalar bilan himoya qilishga oid. Nobel mukofoti laureati (1948).

Manbalar 

Kimyogarlar
1899-yilda tugʻilganlar
1965-yilda vafot etganlar
12-yanvarda tugʻilganlar
12-oktyabrda vafot etganlar
Lyudvig Maksimilian nomidagi Myunxen universiteti

Myunxen universiteti, Lyudvig Maksimilian nomidagi Myunxen universiteti — Germaniyaning qad. va yirik universitetlaridan biri. 1472-yilda Ingolshtadt shahrida tashkil etilgan. 19-asr boshlarida Landsxut shahriga koʻchirilgan. 1826-yildan Myunxen shahrida. Huquq, siyosiy iqtisod, matematika, fizika, kimyo, farmatsevtika, biol., geol., tibbiyot, veterinariya, oʻrmon xoʻjaligi, falsafa va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 60 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1472-yiltashkil etilgan)da 1 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar 

Olmoniyadagi universitetlar
Myuonlar

Myuonlar (s,+— mezonlar) — spini -j ga teng boʻlgan turgʻunmas elementar zarralar; yashash davri 2,2-10"6c, massasi elektron massasidan taxminan 207-marta ortiq. Musbat zaryadlangan s+ va manfiy zaryadlangan s~ myuon mavjud. Ular bir-biriga nisbatan zarra va antizarra hisoblanadi. Myuon leptonlar sinfiga kiradi, yaʼni elektromagnit va kucheiz oʻzaro taʼsirlarda qatnashadi, kuchli oʻzaro taʼsirlarda esa qatnashmaydi. Myuon birinchi marta kosmik nurlarda amerika fiziklari K.Anderson va S. Neddermeyerlar tomonidan kuzatilgan (1936).

Kosmik nurlarda va zaryadlangan zarralar tezlatkichlarida (yuqori energiyali) Myuon, asosan ya-mezon (pionlar) hamda K-mezonlarning parchalanishidan xrsil boʻladi, p va K-mezonlar esa oʻzaro kuchli taʼsirlashuvchi zarralar (adronlar) toʻqnashganida, masalan, protonlar r yadro bilan taʼsirlashganida yuzaga keladi. Shuningdek, myuon mezonlarning elektromagnit parchalanishida ham hosil boʻladi.

Myuonning biror muhitdan oʻtuvchanlik qobiliyati adronlar, elektronlar u-kvantlarga nisbatan ancha yuqori. Shuning uchun ular Yer atmosferasidan oʻtibgina qolmay, Yerning oʻziga ham anchagina kiradi. Tajribalar 1012—1013 eV energiyali kosmik nurlarning bir necha km chuqurlikkacha oʻtishini koʻrsatdi.

Manbalar
Ahmadjon Moʻydinov

Ahmadjon Razzoqovich Moʻydinov (1955.15.4, Uchqoʻrgʻon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1977). 1977-yildan Uchqoʻrgʻon tumanidagi 38gimnaziyada matematika oʻqituvchisi. Pedagogik faoliyati davomida zamon talabiga mos matematika xonasini ji-hozlagan.

Manbalar 

  

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Moʻylovoyoqlilar

Moʻylovoyoqlilar (Cirri pedia) — qisqichbaqasimonlar sinfiga mansub turkum (boshqa sistema boʻyicha kenja sinf). Suv ostidagi turli narsalar, koʻpincha harakatlanuvchi hayvonlar tanasiga yopishib yashaydi. Yumshoq tanasi alohida yaproqlardan iborat chigʻanoq bilann qoplangan. Bunday „uycha“ ichidagi moʻylovoyoqlilar qorin qismi tepaga qaragan boʻladi. Moʻylovga oʻxshash koʻkrak oyoqlar uychaning ochiladigan „tomcha“sidan chiqarilib, yelpigʻich singari yoyiladi.

Moʻylovoyoqlilar moʻylovoyoqlari yordamida suvdan mayda filtratlarni tutib oziqdanadi. Ayrim turlari (mas, sakkulina) tekinxoʻr boʻlib, oʻnoyoqli qisqichbaqasimonlar tanasida parazitlik qiladi. Oʻrtoq hayot kechirish taʼsirida moʻylovoyoqlilarning koʻp organlari oʻzgargan yoki reduksiyaga uchragan. Koʻpchilik moʻylovoyoqlilar germafrodit. Mingdan ortiqturi maʼlum. Dengizlarda har xil chuqurlikda hayot kechiradi.

Moʻylovoyoqlilardan dengiz yongʻoqchalari (balanuslar) va dengiz oʻrdakchalari (Lepas) deyarli barcha dengizlarda uchraydi. Dengiz yongʻoqchalari kemalarning suv ostki qismlariga yopishib olib, yil sayin koʻpayib borishi tufayli kema ogʻirligini oshirib, uning tezligining pasayishiga sabab boʻladi.

Manbalar