yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Trédrez-Locquémeau

Trédrez-Locquémeau Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Lannion tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
1250 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 116,8 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 10,7 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Tréduder

Tréduder Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Lannion tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
163 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 34,0 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 4,8 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Treffrin

Treffrin Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Guingamp tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
572 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 76,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 7,5 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Tréfumel

Tréfumel Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Dinan tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
246 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 42,4 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 5,8 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trégastel

Trégastel Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Lannion tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
2234 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 319,1 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 7,0 km2.

Manbalar

Havolalar 
  Rasmiy sayti

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Tréglamus

Tréglamus Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Guingamp tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
836 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 44,2 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 18,9 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trégomeur

Trégomeur Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
729 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 70,8 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 10,3 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trégon

Trégon Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Dinan tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
236 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 38,1 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,2 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trégonneau

Trégonneau Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Guingamp tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
401 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 62,7 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,4 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trégrom

Trégrom Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Lannion tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
449 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 26,9 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 16,7 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trégueux

Trégueux Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
6874 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 470,8 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 14,6 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Tréguidel

Tréguidel Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
628 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 95,2 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,6 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Tréguier

Tréguier Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Lannion tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
2679 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 1786,0 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 1,5 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trélévern

Trélévern Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Lannion tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
1309 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 189,7 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,9 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trélivan

Trélivan Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Dinan tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
2260 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 203,6 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 11,1 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trémargat

Trémargat Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Guingamp tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
171 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 12,4 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 13,8 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trémel

Trémel Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Lannion tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
393 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 33,0 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 11,9 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Tréméloir

Tréméloir Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
443 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 94,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 4,7 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Tréméreuc

Tréméreuc Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Dinan tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
556 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 135,6 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 4,1 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trémeur

Trémeur Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Dinan tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
627 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 42,9 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 14,6 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Tréméven (Côtes-d'Armor)

Tréméven Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
299 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 58,6 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 5,1 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trémorel

Trémorel Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Dinan tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
915 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 26,8 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 34,1 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trémuson

Trémuson Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
1766 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 280,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,3 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Tréogan

Tréogan Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Guingamp tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
119 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 16,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 7,3 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Tressignaux

Tressignaux Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
534 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 73,2 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 7,3 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trévé

Trévé Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
1312 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 49,7 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 26,4 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Tréveneuc

Tréveneuc Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
716 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 106,9 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,7 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trévérec

Trévérec Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
174 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 40,5 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 4,3 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trévou-Tréguignec

Trévou-Tréguignec Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Lannion tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
1371 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 210,9 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,5 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trévron

Trévron Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Dinan tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
642 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 66,9 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 9,6 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Trézény

Trézény Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Lannion tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
272 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 85,0 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 3,2 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Troguéry

Troguéry Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Lannion tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
233 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 64,7 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 3,6 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Uzel

Uzel Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
897 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 131,9 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,8 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Vildé-Guingalan

Vildé-Guingalan Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Dinan tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
878 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 120,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 7,3 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Yffiniac

Yffiniac Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
4295 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 245,4 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 17,5 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Yvias

Yvias Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Saint-Brieuc tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
661 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 57,0 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 11,6 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Yvignac-la-Tour

Yvignac-la-Tour Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Dinan tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
1118 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 31,5 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 35,5 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Côtes-d'Armor shaharlari
Arktika mintaqasi

Arktika mintaqasi — Yerning tabiat mintaqasi. Arktikaning katta qismini oʻz ichiga oladi. Qurukliqda Arktika mintaqasiga arktika muz sahrolari zonasi kiradi. Dengizlari qalin muz bilan qoplanganligi bilan ajralib turadi. Arktika mintaqasi chegarasi eng iliq oy (iyul yoki avgust)ning 5° li izotermasiga toʻgʻri keladi. Arktika havo massalari hukmronlik qiladi. Arktika sovuq sahrolari landshaftlari tarqalgan boʻlib, iqlimi sovuq, yoppasiga abadiy muzloklar bilan qoplangan, tuproqlari yaxshi rivojlanmagan, biologik va geokimyoviy jarayonlar juda suyet.

Manbalar

Havolalar 
 Maʼlumotlar ombori 

Geografiya
Abdulla Qurbonov

Abdulla Qurbonov (2-sentyabr 1976-yil) — oʻzbek xonandasi va kinoaktyori.

Hayoti 
Abdulla Akbarovich Qurbonov 1976-yil 2-sentyabrda Toshkent viloyatida tavallud topgan. Otasi Akbar Qurbonov novvoy boʻlgan. Uning 10 nafar (9 oʻgʻil va 1 qiz) farzandi boʻlgan.

Abdulla Qurbonovning ilk chiqishlaridan biri 1987-yilda akasi Doniyor Qurbonovning to‘yida boʻlib oʻtadi. Toʻylardagi chiqishlarining birida u Muhriddin Xoliqovga shogirtlikka tushadi. 

Abdulla Qurbonov 1990–1991-yillarda oʻzbek xonandasi Botir Zokirov ijodiga bagʻishlangan vokal tanlovida “Arab tangosi” qoʻshigʻini ijro etib Farruh Zokirov eʼtiboriga tushadi va Moskvada Yalla guruhining konsertida ishtirok etadi.

Qamoqqa olinishi 
2013-yil 16-fevralda qoʻshiqchining ichki ishlar boshqarmasida bezorilik qilayotgani haqidagi video YouTubeda paydo boʻldi. Qurbonovning soʻzlariga koʻra u Boʻstonliqdagi toʻydan keyin kafega borib, spirtli ichimlik isteʼmol qilgan vajanjalda qatnashgan hamda 10 kunga qamatilgan.

Litsenziyasi bekor qilinishi 
2013-yil 26-fevralida Oʻzbeknavo estrada birlashmasi Abdulla Qurbonovga berilgan litsenziya bitimda nazarda tutilgan shart va talablarni muntazam buzgani uchun bekor qilinishi haqida rasmiy bildirish tarqatdi.

Ijodi

Aktyorlik faoliyat

Manbalar 

1976-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Oʻzbekistonlik erkak qoʻshiqchilar
Sut mahsulotlari

Sut mahsulotlari sutdan tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsulotlaridir. Aksariyat sut mahsulotlari katta energetik qiymatga ega. Sut mahsulotlari asosan sigir sutidan tayyorlanadi, biroq echki, qoʻy, yilqi va tuya suti ham ishlatiladi. Sut sogʻliq uchun juda foydalidir. Ayniqsa tuya suti.

Yana qarang 

 Sut sanoati
 Sut
 Tvorog
 Qaymoq
 Qatiq
 Pishloq

Sut mahsulotlari
Ashikoʻl

Ashikoʻl – Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi koʻl. Amudaryoning oʻng sohilida. Gʻarbda Bestoʻba va sharqda Qush-tepa balandliklari orasida joylashgan. Shimoldan janubga yoʻnalgan. Gʻarbiy sohillari Tabaqqum choʻliga tutash. Uzunligi 800-1000 m, eni 300-350 m, oʻrtacha chuq. 2 – 3 m. Sugʻorishdan ortgan va tashlama suv kelib quyiladi. Suv koʻp kelgan yili sathi kengayadi. Qirgʻoqlari qumloq, qamishzor, oʻrtacha shoʻrligi 1 lda 8 – 10 g va undan koʻp. Baliqchilikda foydalaniladi.

Manbalar 

Koʻllar
Geografiya
Qoraqalpogʻiston geografiyasi
Halloween

Halloween () — 31-oktabrda sodir boʻladigan xristianlarning bayrami. Halloweenda odamlar turli xil ust-bosh kiyishadi, bolalar eshikma-eshik yurib shirinliklar soʻrashadi () va qovoqlar ichini oʻyib Fonarli Jek () yasashadi. Bolalar koʻpincha arvoh va yalmogʻiz kiyimini kiyib olib, uyma-uy yurib „Bizga bir nima ber yoki sehrlab qoʻyamiz!“ () — deyishadi. Bolalarga odatda shirinlik beriladi.

Kelib chiqish tarixi 
Halloweenning kelib chiqishi bir qancha qadimiy kuz bayramlariga taqaladi. Qadimda dindor boʻlmaganlar boshlagan udumlar bilan belgilangan. Bu odamlar bir emas bir necha Xudoga ishonishgan. Oktyabrning oxirgi kechasi oʻlganlar ruhi yer yuzini aylanib yuradi deb ishonilgan. Bayram yana All Hallows’ Eve deb nomlanadi. Xristian cherkovida All Hallows’ Eve bayrami All Saints’ Daydan avvalgi kechadir. 1-noyabrda boʻladigan All Saints’ Day kunida barcha muqaddas xristianlar eslanadi. Vaqt oʻtishi bilan Halloween diniy boʻlmagan bayramga aylandi.

Havolalar 

 Halloween, Open Directory Project 
 Halloween tarixi, History Channel 

Bayramlar
Noyabr
Halloween
Atlantika boʻyi past tekisligi

Atlantika boʻyi pasttekisligi — AQShdagi pasttekislik, Atlantika okeani sohillarining Nyu-Yorkdan Florida yarim orolgacha boʻlgan qismini egallagan. Gʻarbda Pidmont platosining tik tushgan chekkasi bilan chegaradosh. Kengligi 30 – 350 km. Dengiz choʻkindilari (ohaktosh, qumtosh, loy va b.)dan tashkil topgan, yuzasi tekis. Balandligi dengiz sathidan 100 m gacha. Iklimi subtropik, okean iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0° dan 20 °C gacha, iyulniki 22 — 28 °C. Yillik yogʻin 1000 – 1400 mm. Tuproklari: qizil, sariq, chimli, botqokli. Tabiiy oʻsimliklari: qaragʻay, dub, tis, botqoq sarvi va b. Paxta, tamaki ekiladi, mevali bogʻlar bor. Foydali qazilmalardan fosforitlar koʻp. Aholisi zich. Yirik shaharlari: Nyu-York, Filadelfiya, Vashington, Baltimor, Norfolk.

Manbalar 

Pasttekisliklar
Atsteklar

Atsteklar [oʻzlarini asteka, naua, maseualli („bugʻu ovlovchilar“ – eng qadimgi nomlari), tenochkilar, mexika deb ataydilar] – Meksikaning eng yirik indeys aholisi. Umumiy soni 1,2 mln. kishi (1992). Atsteklar asosan atstek (nauatl) tilida, qisman ispan tilida soʻzlashadilar. Dini katolik. 12 – asrda shimolidan kelgan Atsteklar Mexiko vodiysiga bostirib kirib, u yerda oʻrnashib olganlar. 1325-yil Tenochtitlan qishlogʻi (hozirgi Mexiko shahri) vujudga kelgan. 1427-yil Atsteklar Teskoko va Tlakopan shahar davlatlari bilan ittifoq tuzib butun vodiy aholisini, keyinchalik esa Markaziy Meksikani oʻzlariga boʻysundirganlar. 1519 – 21 yillarda Atsteklar ispanlar tomonidan zabt etilgan. Atsteklar Mexiko vodiysiga kelgan paytlarida ularda urugʻqabilachilik tuzumi hukmron edi. Atsteklarga 2 yoʻlboshchi va 20 urugʻ oqsoqolidan iborat kengash rahbarlik qilgan. 15 – asrga kelib Atsteklarning ilk davlati vujudga kelgan. Savdo rivojlangan, hunarmandchilik ajralib chiqa boshlagan. Ispanlar kelguniga qadar Atsteklar temirni bilmaganlar, lekin Oltin, Kumush, Mis va jezni quya bilganlar. Asosiy ekinlari Joʻxori, Paxta, Kakao, Tamaki boʻlgan. Itdan boshqa uy hayvonlari boʻlmagan. Atsteklarning piktografik xati, yuksak sanʼati, quyosh taqvimi boʻlgan. Hozirgi paytda Aning koʻpchiligi Meksikaning qishloq xoʻjaligi va sanoat ishchilarini tashkil qiladi, faqat ozgina Atsteklargina eskicha hayot tarzlarini saqlab qolganlar.

Adabiyotlar va manbalar roʻyxati 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Markaziy Amerika hindulari
Ahamoniylar

Ahamoniylar — Ahamoniylar davlatini boshqargan qadimgi fors podshohlari sulolasi (miloddan avvalgi 558-330). Axomaniylar sulolasi qadimgi fors urugʻidan boshlanib, bu urugʻ asoschisi Ahamoniy (qadimgi forschada Xaxomanish) aftidan, miloddan avvalgi 7-asrda boshida Elam chegaralariga — Parsua (yunoncha Persida) deb nom olgan viloyatga koʻchib kelgan fors qabilalarining yoʻlboshchisi boʻlgan. Ahamon oʻgʻli Teisp (Chishpish) va uning bevosita avlodlari: Kir I, Kambis I, Kir II Anshan (Shim. Elamdagi viloyat) shohlari hisoblangan. Qadimgi Sharqning koʻpgina mamlakatlarini bosib olgan Kir II Ahamoniylar saltanatini barpo etgan. Ahamoniylar ning katta tarmogʻi Kambis II vafoti (522) bilan tugagan. Kichik tarmoqqa Doro I asos solgan.

Ahamoniylar sulolasi: Kir II (550-530) (Fors va Anshanda 558 yildan hokimlik qilgan), Kambis II (530-522), Doro 1 (522-486), Kserks I (486-465), Artakserks I (465-424), Kserks II (424), Sugʻdiyon yoxud Sekudian (424-423), Doro II (423-404), Artakserks II (404-358), Artakserks III (358-338), Arses (338-336), Doro III (336-330).

Adabiyotlar va manbalar roʻyxati 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

Oʻzbekiston tarixi
Qadimgi Sharq sulolalari
Qadimgi dunyo

kk:Ахемен әулеті
ta:அகாமனிசியப் பேரரசு
Spirtsiz ichimliklar

Spirtsiz ichimlik — tarkibida alkogol yoʻq ichimlik. Spirtsiz ichimliklar koʻp hollarda gazlangan boʻladi va salqin holatda iste'mol qilinadi. Eng koʻp iste'mol qilinadigan spirtsiz ichimliklarlar:
 Sharbat
 Coca-Cola
 Gazli suv
 Sovuq choy
 Limonad
 Punsh (shakar, suv va meva shirasi qoʻshib qaynatilgan spirtsiz ichimlik).
Kvas ham spirtsiz ichimlik deb hisoblanadi, lekin tarkibida 1,2 % gacha spirt boʻlishi mumkin.

Manbalar 

Spirtsiz ichimliklar
AQShda fuqarolar urushi

AQShda fuqarolar urushi (1861-1865), XIX asr oʻrtalarida burjuaziya hukmron boʻlgan Amerikaning shimolidagi shtatlar bilan quldorlik hukmron boʻlgan Janubdagi shtatlar oʻrtasidagi kurash. Janubiy shtatlardagi quldorlik AQShda sanoatning oʻsishiga toʻsqinlik qilardi. Janubdagi quldorlik shtatlari qulchilikni saqlab qolish hamda uni butun mamlakatga yoyish maqsadida isyon koʻtarganlar (1861-yil aprel). Bu urush ikki bosqichdan iborat boʻlib, birinchi bosqichi (1861-1862) da Janubiy shtatlar ustun keldi. Chunki AQSh prezidenti Abraham Lincoln urushni qatʼiyat bilan olib bormadi. Shimoliy shtatlarni yuksalib borayotganidan choʻchigan Angliya va Fransiya quldorlik shtatlarini qoʻllab-quvvatladi. Urushning ikkinchi bosqichida (1863 – 1865) Shimoliy shtatlar gʻalaba qozondi. Unda keng xalq ommasi ishtirok etdi. Inqilobiy demokratik harakatlarning kuchayishi natijasida Linkoln hukumati armiyani kuchaytirdi va boshqa tadbirlar oʻtkazdi. Uning urushda qatnashganlarga uncha katta boʻlmagan pul evaziga Gʻarbda 160 akr (65 ga) dan yer berish haqidagi (May, 1862-yil) va qora tanli qullarni ozod etish haqida (Yanvar, 1863-yil) gi qonunlari quldorlikka qarshi kuchlarni ragʻbatlantirdi, pirovardida Shimoliy shtatlar gʻalabasini taʼminladi. Urush burjua demokratik inqilob tusini oldi. 1864-1865-yillarda janubiy liklarning asosiy kuchlari tor-mor qilindi va 1865-yil apreda quldorlik shtatlarining poytaxti – Richmond shahri egallandi. Shimolning gʻalabasi mamlakatda burjuaziya hukmronligini mustahkamladi, plantatorlar hukmronligi va qulchilikni yoʻq qilgan (rasman 1863-yil 1-yanvarda bekor qilingan), gʻarbdagi yerlarni oʻzlashtirish va jadal surʼatda industrlashtirish uchun shart-sharoitlar yaratib bergan. AQSh hududining aksariyat qismida qishloq xoʻjaligida fermerlik (Amerikancha deb atalmish) yoʻli gʻalaba qilgan. Biroq fuqarolar urushi yersiz ozod qilingan neflarga haqiqiy ozodlik keltirmagan.

Manbalar 

Tarix
Abdulhamid II

Abdulhamid II (1842.21.9-1918. 10. 2) – Usmonlilar sulolasi sultoni (1876-1909). U 1876-yil dekabrda „Yangi Usmonlilar“ jamiyati bilan bogʻliq liberal guruhlar rahbari Midhat posho boshchiligida oʻtkazilgan saroy toʻntarishi natijasida taxtga chiqdi. Yangi konstitutsiya qabul qilindi. Turk sultonlari ichida adolatparvarligi, va xalq orasida qizil sulton bilan nom qozongan. Lekin, xalq orasidagi „qizil sulton“ degan nomi gʻarbning noxolis matbuoti tomonidan halifalik hududida tarqatilgan. Abdulhamid II dushmanlar hiylalariga qarshi kurashib keldi. U jar yoqasidagi Usmoniylar imperiyasini yana 30 yildan oshiqroq saqlanib qolishida katta xizmat qildi. Mamlakatda sotqinlar koʻpligi, jamiyatning gʻarbga havas qilishi, Sultonning odilona siyosati Gʻarb tomonidan buzib koʻrsatilishi Sultonga nisbatan notoʻgʻri tushunchani keltirib chiqardi. Abdulhamid II ichki va tashqi siyosatda ham ijobiiy yoʻl tutdi. U doimo xalq manfaatlari uchun ķurashdi. 1903-yilda Germaniya mashhur Bagʻdod temir yoʻlini qurish huquqini oldi. Yosh turklar deb atalmish guruh 1909-yil Abdulhamid II ga qarshi bosh koʻtarib, uni taxtdan tushirdilar. Abdulhamid II 1918-yilda vafot etgan. Abdulhamidxon amalda soʻngi islom halifasi edi.

Manbalar 

Usmonlilar imperiyasi hukmdorlari
Tarixiy shaxslar
Turkiya sultonlari

Usmonli sulolasi
Baade Uolter

Baade Uolter (1893-yil 24-mart, Shryottingxauzen, Germaniya – 1960-yil 25-iyun, Gyottingen) – nemis ast-ronomi. 1931—1958 yillarda AQShda yashagan. Andromeda galaktikasi yadrosi va unga tegishli 2 yorqin yoʻldoshning yulduz tabiatini, galaktikalarda yulduzlar toʻdasining ikki tipi mavjudligini kashf etgan. Oʻzgaruvchan va oʻta yangi yulduzlarni tadqiq qilgan, Gidalgo va Ikar asteroidlarini ochgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Olimlar
Astronomiya
1893-yilda tugʻilganlar
1960-yilda vafot etganlar
Baʼlabak

Baʼlabak ( Baʿlabakk; ) – Livandagi shahar, Antilivan togʻi etagida. 18 mingga yaqin kishi yashaydi. Qadimgi Geliopol (miloddan avvalgi 18-asrdan), soʻnggi Rim koloniyasi – Yuliya-Avgusta-Feliks harobalari, shuningdek ibodatxonalar va jamoat inshootlari qoldiqlari saqlangan.

Manbalar

 

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Finikiya shaharlari
Baba Xomi Jahongir

BABA (Bxabxa) (Bhabha) Xomi Jahongir (1909-yil 30-oktabr – 1966-yil 24-yanvar) – hind fizigi va jamoat arbobi. Trombey atom markazi tashkilotchisi va birinchi direktori (1957, hozir B. nomida). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasiga, kosmik nurlar, elementar zarralar fizikasiga oid.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Babaji xotin maqbarasi

Babaji xotin maqbarasi – Qozogʻiston (Taroz shahri yaqinida)dagi meʼmoriy yodgorlik (10 – 11-asrlar). Maqbara murabba tarhli (tashqarisi 6,80x6,80 m, ichkarisi 4,5x4,5 m). Old va ikki yon tarzlariga bir xilda chuqur ravoqli eshiklar, yoniga kichik yassi ravoqlar, tepasiga turunjlar ishlanib, atrofi hoshiyalar bilan chegaralangan. Bosh tarzidagi islomiy naqsh va kitobasida yozuvi saqlangan. Poygumbazi (1 m ga yaqin) 16 qirrali, usti kulohiy gumbaz bilan qoplangan (gumbazi qulab tushgan). Bino devorining quyi qismiga zilzila koʻzda tutilib, yogʻoch ishlatilgan. Babaji xotin maqbarasi m. oʻrta asr meʼmorligining nodir namunalaridan.

Manbalar 

Qozogʻiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Svetlana Babanina

Svetlana Viktorovna Babanina (1943.4.2, Tambov viloyati) – suvda suzish boʻyicha jahon rekordchisi, xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1964). 1954-yildan Oʻzbekistonda yashaydi. Uch marta mamlakat chempionligi oltin medali bilan taqdirlangan (1962, 1963, 1964). Spartakiada gʻolibi (1963). Jahon universiadasining ikki oltin, ikki kumush va bir bronza medaliga sazovor boʻlgan (1965, Vengriya). 4x100 m estafeta suzishida Yevropa chempioni (1966). Tokio olimpiadasida ikki marta bronza medali bilan mukofotlangan (1964). 100 metrga brass usulida suzish boʻyicha ikki marta jahon rekordini oʻrnatgan (1964, 1965). 1995 yildan respublika olimpiada rezervlari bilim yurtining murabbiysi.

Manbalar

1943-yilda tugʻilganlar
4-fevralda tugʻilganlar
Babbitlar

Babbitlar – qalay, qoʻrgʻoshin, rux yoki aluminiyga surma, mis, kadmiy, mishyak va boshqa metallar qoʻshib tayyorlanadigan qotishmalar. Qalayli qotishmani birinchi marta (1839) tayyorlagan amerika muhandisi I. Babbit (1799-1862) sharafiga shunday atalgan. Ishqalanish koeffitsiyenti kichik, yaʼni ishqalanganda uncha yoyilmaydi. Mashinalarning ishqalanuvchi detallari hamda elektr dvigatellar, turbinalar, kompressorlar, nasoslar, generatorlar va stanoklarning podshipniklarini tayyorlash uchun ishlatiladi. Detallar yoki podshipniklarning qayerda ishlatilishiga qarab, babbitlarning turli xillari qoʻllanadi. Masalan: yuqori temperaturali sharoitda ishlovchi podshipniklar uchun qoʻrgʻoshinli babbitlar ishlatiladi va hokazo.

Manbalar

Adabiyotlar 
 .

Havolalar 

 
 

Kimyo
Babezioz

Babezioz, babeziyellyoz –qoramol, qoʻy va echkilarda Babesia turkumiga mansub bir hujayrali organizmlar qoʻzgʻatadigan yuqumli kasallik. Babezioz hayvonlarga kanalar orqali yuqadi. Kasallikning kechishi 4–8 sutka. Kasallangan hayvonning tana harorati keskin koʻtariladi, tez ozadi, suti kamayadi, baʼzan suti rangi qon aralash sargʻayadi, mazasi taxir boʻladi. Kasallik katta hayvonlarda ogʻir kechadi. Hayvonlarning koʻpi nobud boʻladi. Asosan yoz–kuz davrida koʻproq uchraydi. Tashhis qonni mikroskopik tahlil qilish asosida qoʻyiladi. Babezioz bilan ogʻrigan hayvonlarga bu kasallik 2–3 yilgacha yuqmaydi.

Davolash : NA CL 2% li eritmasidan  venaga yuboriladi 400 yoki 500 gr muskul orasiga Demizon eritmasidan  100 kg trik vazinga 7 gr qoʻllanadi VA okstitraksiklin antbiotk qoʻllanadi Oldini olish va qarshi kurash choralari: kasal hayvonlarni kimyoviy preparatlar bilan davolash; kanalarni yuqotish. Usuli pertit vashunga uxshash vet aptekalarda sotiluvchi  preparatlardan molxonalarga sepiladi

Manbalar
Babenberglar

Babenberglar – Avstriyada oʻrta asrlarda hukmronlik qilgan knyazlar sulolasi (976–1246). Babenberglar davrida Avstriya „Muqaddas Rim imperiyasi“ning eng kuchli knyazliklaridan biriga aylangan. Sulolaning mashhur vakillari: Genrix II Yazomirgott (1141–77), Leopold V (1177–94), Leopold VI (1198-1230).

Manbalar
Babuin

Babuin, sariq maymun – pavianlar urugʻiga mansub maymunlarning bitta turi. Tanasining uzunligi 75 sm, dumi 60 sm gacha. Afrikaning Angoladan boshlab Shimoliy Mozambikkacha boʻlgan hududlarida, shuningdek Keniya va Janubiy Somalida tarqalgan. Togʻ va dashtlarning daraxtlar boʻladigan joylarida yashaydi. Kechasi daraxtlarga chiqib yotadi, kunduzi faol hayot kechiradi. Juni och sariq boʻlganidan sariq maymunlar ham deb ataladi. Babuin oʻsimliklar ildizi, mevasi va yosh novdalari, har xil hasharotlar bilan oziqlanadi. Oʻsimliklar bilan oziqlanishi tufayli qishloq xoʻjaligiga birmuncha ziyon keltiradi. Babuin qoʻlga tez oʻrganadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Keniya sutemizuvchilari
Bavosir

Bavosir, gemorroy — toʻgʻri ichakning pastki qismi, xususan orqa chiqaruv yoʻli venalarining tugun-tugun boʻlib kengayishi. Intoksikatsiya, allergiya, mexanik taʼsirotlar: venalarning oʻsma, ayollarda homilali bachadon bilan ezilishi, uzoq muddat oyoqda yurib yoki oʻtirib ishlash, ovqatga ruju qilish, alkogolizm, surunkali qabziyat, shuningdek ichki aʼzolarning turli kasalliklari va boshqa sabab boʻladi. B. avj olishida irsiy moyillik ham maʼlum ahamiyatga ega. Kechishiga koʻra oʻtkir, surunkali, qaytalaydigan, tugunlar orqa chiqaruv teshigida joylashishiga qarab tashqi, ichki va aralash xillari tafovut qilinadi. Orqa chiqaruv yoʻli sohasida biror narsa tiqilgandek ogʻirlik, achishish, qichishish, baʼzan hojat chogʻida ogʻriq kuzatiladi; keyinchalik gemorroidal qon ketishi mumkin (najasda qon boʻladi). Agar B.da gemorroidal tugunlar tiqilib qolsa yoki yalligʻlansa, qattiq ogʻriq beradi, harorat koʻtariladi, qabziyat kuzatiladi. Vaqtida oldi olinmasa, uzoq vaqt qon ketib yurishi — kamqonlikka, ichki gemorroidal tugunlar tushishi yoki qisilishiga olib keladi. B.ni davolashda vanna qabul qilish, ogʻriq qoldiruvchi shamcha qoʻyish tavsiya etiladi, parhez buyuriladi. Ogʻirroq hollarda jarrohlik usuli qoʻllanadi. B.ning oldini olish uchun qabziyatga yoʻl qoʻymaslik; hojatdan keyin orqa chiqaruv teshigi sohasini iliq suv bilan yuvishga odatlanish, kam harakat kishilar badantarbiya bilan shugʻullanishlari lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bavurchi

Bavurchi, bovurchi – oʻrta asrlarda turkiy xalqlar saroy mansablaridan biri. XIV asrdan boshlab turkiy manbalarda qayd etila boshlagan. Oshpaz, bakovul maʼnosida ham qoʻllangan. Hukmdor oshxonasida xizmat qilgan Bavurchining bakovuldan bir pogʻona past mansab hisoblanganligini Boburning soʻzlaridan bilish mumkin: „Bavurchiliq martabasidin bakavulluq martabasiga yetkurub erdim“ („Boburnoma“, 210). Bavurchi istilohi fors tilida ham qoʻllangan.

Manbalar
Bagram

Bagram, Begram – qadimgi Kapisa shahri (Afgʻoniston)ning harobalari. Qobuldan 60 km shimolida joylashgan. Afgʻonistondagi fransuz arxeologik missiyasi aʼzolari (J. Aken, R. Girshman) tomonidan 1936–1941 yillarda oʻrganilgan. Shahar Mil. av. I asrda vujudga kelib, milodiy IV asrning 2-yarmida Kobulning yuksalishi munosabati bilan huvillab qolgan. Shahar xom gʻishtdan qilingan mustahkam mudofaa devori (harobalari saqlangan) bilan oʻralib, uning qalinligi 10 m dan ziyod boʻlgan, devorda toʻgʻri burchakli minoralar oʻrnatilgan. Qazishmalar natijasida markaziy koʻcha, turar joy binolari va qisman saroy ochilgan. Topilmalar orasida fil suyagidan ishlangan buyumlar, inson tasviri va naqshlar tushirilgan eshiklar va uy jihozlari, shuningdek mahalliy ustalar va chetdan (Hindiston, Xitoy, Suriya va boshqalar) keltirilgan shisha va jez buyumlar ayniqsa qimmatlidir.

Manbalar 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Afgʻoniston
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Bagrat III

Bagrat III – Gruziya podshosi (975–1014). Bagrat III oʻz hukmronligi davrida Gʻarbiy Gruziya va Sharqiy Gruziyaning katta qismi (Kartli, Kaxeti, Ereti) ni yagona bir davlat ostiga birlashtirgan; Bagrat III dvoryanlarga tayanib mamlakatni birlashtirish siyosatidan norozi boʻlgan yirik mulkdorlarga hamda arablarga qarshi kurashgan. Uning davrida oʻrta asr gruzin madaniyatining ajoyib yodgorliklaridan biri – Bedia ibodatxonasi (Abxaziya) hamda Kutaisidagi Bagrat ibodatxonasi bunyod etilgan.

Manbalar
Bagrationlar

Bagrationlar – Gruziyada IX–X asrlarda hukm surgan shohlar sulolasi. Eng mashhurlari: Ashot, Dovud III, Dovud Binokor, Georgiy III, Tamara, Georgiy V, Irakliy II.

Manbalar
Baday

Baday – urugʻ nomi. Asosan Xiva xonligi hududida yashab, Amudaryo boʻylarida chorvachilik bilan shugʻullangan. XIX asrning birinchi choragida Surxon vodiysiga, Bekoboddan Zomin dashtlarigacha tarqalgan. Qoraqalpogʻistonning Beruniy tumani shimoli-gʻarbida, Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida uzinligi 20 km, eni 4–5 km boʻlgan toʻqayni hozir ham Badaytoʻqay deyishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbek urugʻlari
Badaytoʻqay davlat qoʻriqxonasi

Badaytoʻqay davlat qoʻriqxonasi – Amudaryoning quyi oqimida, Sulton Uvays togʻlari etaklarida, daryoning oʻng sohilida joylashgan qoʻriqxona. 1971-yilda tashkil etilgan. Maydoni 6462 ga, shundan 3975 ga toʻqay oʻrmonlari bilan qoplangan (1997). Asosiy vazifasi Amudaryo atrofi oʻsimlik va hayvonot olamini muhofaza qilish, toʻqayzorlarni ilmiy oʻrganish va boshqa qoʻriqxonada 167 tur oʻsimlik (turangʻil, jiyda, tol, qamish, qizilmiya, kovul va boshqalar), 138 tur qushlar (miqqiy, xiva qirgʻovuli, zangori kabutar, kokildor toʻrgʻay, lochin, shu jumladan oʻtkinchi qushlar), 20 turdan koʻproq sut emizuvchilar – boʻri, tulki, quyon, qobon, boʻrsiq va boshqa, suv havzalarida bahri baliq, soxta lopatonos va boshqa yashaydi. Qoʻriqxonada Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan 60 dan ortiq turdagi hayvonlar, jumladan 1975-yilda Tojikistondagi Romit qoʻriqxonasidan keltirilgan xongul (Buxoro bugʻusi) muvaffaqiyatli koʻpaytirilmoqda (2 bosh urgʻochi va 1 bosh erkak xongul 1996-yilda 90 boshga yetdi).

Qoraqalpogʻiston Respublikasining „Alohida qoʻriqlanadigan hududlar toʻgʻrisida“gi Qonuniga muvofiq qoʻriqxonaga 1993-yil 24-dekabrda davlat qoʻriqxonasi maqomi berilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Badal

Badal (arabcha) – 1) biror narsa evaziga toʻlanadigan haq, narsaning qiymatiga muvofiq keladigan, oʻrnini bosa oladigan boshqa biror narsa; 2) biror tashkilot, jamiyat va shahrik.ga aʼzo boʻlgan shaxsning mazkur tashkilot, jamiyatga toʻlagan yoki davriy toʻlab turadigan puli, aʼzolik haqi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Badanin

Badanin Nikolay Vasilevich (1895– 1965) – gelmintolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1956), veterinariya fanlari doktori (1940). Leningrad veterinariya institutini tugatgan (1928). Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi institutlarida parazitologiya kafedrasi mudiri (1939–1960). Choʻchqa solityori qoʻzgʻatadigan hamda buzoqlarda uchraydigan kasalliklarni davolash va oldini olish ustida ilmiy ish olib borgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1895-yilda tugʻilganlar
1965-yilda tugʻilganlar
Badanni artish

Badanni artish – salomatlikni har tomonlama mustahkamlashga qaratilgan choratadbir; davo-profilaktika muolajasi; bunda suvga hoʻllangan dagʻal sochiq bilan butun gavda yoki uning ayrim qismlari (qoʻl, oyoq va boshqalar) ni tez va kuch bilan artib, keyin teri qizarguncha quruq sochiq bilan ishqalanadi. Kuniga Badanni artish, bunda suv haroratini 30– 32° dan 18–20° gacha pasaytirib borish yaxshi naf beradi. Badanni artish kishini tetiklantiradi va organizmning tashqi taʼsirotlarga chidamini oshiradi. Bu muolajada teridagi qon tomirlari torayib, organizm kam issiqlik yoʻqotadi va gavdada koʻp issiqlik yigʻiladi. Teridagi qon tomirlar torayganda periferik aʼzolarga qon oqib kelishiga toʻsqinlik oshadi; yurak qisqarishi tezlashadi va qon bosimi bir oz koʻtariladi. Teriga sovuq tekkanda nerv sistemasi qoʻzgʻaladi, bunda sovuq taʼsir qila bersa, teridagi toraygan qon tomirlari kengayib, devoridagi muskullar tonusi oshadi, qon tez oqib keladi. Teri qon tomirlari kengayganda qon bosimi bir oz pasayadi va puls sekinlashadi. Badan oldin hoʻl, keyin quruq sochiq bilan artilsa, teri qon tomirlari bir oz vaqt torayib, sovuq seziladi, teri oqaradi va muzdek tuyuladi. Tomir kengayishi bilan teri qizaradi va qoʻlga issiq seziladi, kishi oʻzini tetik, bardam, baquvvat sezadi. Organizmni chiniqtirish, charchoqni yozish, nevrasteniya va boshqa kasalliklarni davolashda Badanni artish muolajasi qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badargʻa

Badargʻa – 1) XIX-XX asr boshlarida chor Rossiyasida shaxsni sud orqali yoki maʼmuriy tartibda biror shahar yoxud muayyan gubernadan uzoqlashtirish. Bunda oʻsha shaxsga mazkur joydan tashqarida istiqomat qilish joyini tanlash huquqi berilgan yoki bunday huquq berilmagan. Badargʻa qilinganlar politsiya nazoratida boʻlgan; 2) jazoning bir turi. Mahkumni uning istiqomat joyidan uzoqlashtirib, muayyan joylarda yashashini man etish. Oʻzbekistonda 18 yoshga toʻlgan shaxslar sodir etgan jinoyat uchun asosiy yoki qoʻshimcha jazo tarzida 1995-yil 1-aprelgacha amalda boʻlgan qonunlarda badargʻa koʻzda tutilgan va 5 yilgacha muddatga qoʻllangan. Badargʻa qilingan shaxs boʻlishi taʼqiqlangan viloyat, shahar yoki tumanga borgan taqdirda maʼmuriy tartibda jazolanar, bunday qilmishni takrorlasa, bir yarim yilgacha ozodlikdan mahrum etilar edi. Badargʻa insonparvarlik ruhiga zid va samarasizligi sababli bekor etilgan.

Manbalar
Badaxos

Badaxos – Ispaniya janubi-gʻarbidagi shahar, Estremadura muxtor viloyatida, Gvadiana daryosi sohilida. Badaxos provinsiyasi maʼmuriy markazi. Portugaliya chegarasidagi tranzit punkt. Aholisi 128 ming kishi (1990). Koʻnteri sanoati rivojlangan. Vinochilik, toʻqimachilik, chinni buyumlar ishlab chiqarish korxonalari bor. Sobor (XIII asr) va 32 ravoqli Palmas koʻprigi (XVI asr) kabi meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badaxshon

Badaxshon (; ) – tarixiy va tabiiy oʻlka. Amudaryoning yuqori oqimida, daryoning har-ikkala sohilida joylashgan. Hududi butunlay togʻlar bilan qoplangan.

Badaxshon Pomir togʻlarining bir qismi boʻlib, ikki oʻlkadan iborat: 1) Gʻarbiy Pomirni ishgʻol qilgan Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati (Tojikiston Respublikasi); 2. Shimoli-sharqiy Afgʻonistonni ishgʻol qilgan katta oʻlka. Badaxshon qadimdan savdo markazi boʻlib, chetga laʼl, yoqut va zumrad chiqargan. Laʼlni badaxsh yoki balaxsh deb yuritganlar. Badaxshon toponimi shundan olingan boʻlishi ehtimol. Miloddan avvalgi 2-asrda Badaxshon Toharistonga, soʻng Kushon podsholigiga tobe boʻlgan. 5–6-asrlarda eftalitlar, 8-asrda arablar, 12-asrning 2-yarmida gʻuriylar, 13-asrning 1-choragidan moʻgʻullar qoʻl ostida boʻlgan. Badaxshonda 15–16-asrlarda temuriylar hukmronlik qilgan. 1520-yil Bobur Badaxshonni oʻgʻli Humoyunga topshirdi. 1584-yil Badaxshonni Abdullaxon II egallagan. 17-asrda ashtarxoniylar, keyinroq Dahbed (Samarqand) sayyidlaridan Mir Yorbek (1656– 1706) asos solgan sulola hukmronlik qildi. Mir Yorbek Badaxshonning poytaxti Fayzobod (Juzgʻun) shahriga asos solgan. Badaxshonda 18–19-asrlarda hukmronlik Qunduz beklariga oʻtgan. 1872-yilda tuzilgan rus-ingliz ahdnomasiga muvofiq Buxoro xonligi bilan Afgʻonistonning Badaxshondagi chegarasi Panj daryosi deb hisoblandi. 1873-yil Afgʻoniston xoni Doʻstmuhammadxon Badaxshonni oʻz davlatiga qoʻshib olgan (yana qarang Afgʻoniston).

Aholisi 
Badaxshon oʻlkasi aholisining asosiy qismini, yaʼni taxminan 70 foizini tojiklar tashkil etadi. Badaxshonning Tojikistonga tegishli hududida ushbu tojiklar tojik tilida, Afgʻonistonga tegishli hududida esa dariy tilida soʻzlashishadi. Shuningdek ushbu oʻlkada juda koʻp turli Pomir xalqlari istiqomat qiladi. Oz miqdorda pushtunlar, oʻzbeklar va qirgʻizlar mavjud. Aholi dindorlarining asosiy qismi musulmonlardir. Tojiklar, oʻzbeklar, qirgʻizlar va pushtunlar orasida islom dining asosan sunniylik mazhabi keng tarqalgan. Pomir xalqlari orasida asosan shia mazhabining ismoiliylik yoʻnalishi, baʼzilari orasida zardushtiylik dini tarqatgan.

Manbalar

 

Oʻrta Osiyo
Badboʻylar

Badboʻylar, skunslar (Mephitinae) – susarlar kenja oilasiga mansub sut emizuvchilar. Anal bezlari yirtqich hayvonlarni choʻchitadigan juda badboʻy hidli suyuqlik ishlab chiqaradi. 9–11 turi, 3 urugʻi (chipor badboʻylar– SpUogale, choʻchqaburun badboʻy– Conepatus, yoʻl-yoʻl badboʻy– Mephitis) maʼlum. Yoʻl-yoʻl badboʻy tanasining uzunligi 28–38 sm, moʻynasi qalin, yumshoq, qoramtir-qoʻngʻir rangda. Tanasining orqa tomonida boshidan dumigacha keng yoʻli borligi tufayli uzoqdan koʻzga tashlanadi. Xavf tugʻilganda anal bezidan koʻzga taʼsir qiladigan suyuqlik sachratadi. Oʻrmon, choʻl va dasht mintaqalarida yozda yakka-yakka, qishda toʻda boʻlib yashaydi. Shimoliy hududlarida qishki uyquga ketadi. Odatda kechasi faol hayot kechiradi. Oʻsimliklarning mevasi, mayda umurtqali hayvonlar va hasharotlar bilan oziqlanadi. Urgʻochilari uyasida bir yilda bir marta 4–10 ta bola tugʻadi. Bolalari bir yildan soʻng voyaga yetadi. Yoʻl-yoʻl badboʻy qimmatbaho moʻyna beradigan hayvon, maxsus fermalarda koʻpaytiriladi. Chipor badboʻyi 2 turni oʻz ichiga oladi, ogʻirligi 1 kg dan oshmaydi. Juni juda yumshoq, qora rangda, yirik oq dogʻlari boʻladi. Dumidagi yunglari uzun, tumshugʻida kalta. AQShning janubiy va Markaziy Amerikada tarqalgan. Choʻchqaburun badboʻy 6–7 turdan iborat. Janubiy Amerikada tarqalgan. Tanasining uzunligi 30–49 sm, dumi 16– 41 sm, ogʻirligi 2,3–4,5 kg. Juni oq va qora. Oqburun badboʻy (S. leuconotus) tanasi va boshi qora, orqa qismi, dumi va tumshugʻining uchi oq rangli.

Manbalar
Bade Samarqandiy

Bade samarqandiy (Muhammad Bade ibn Muhammad Sharif Samarqandiy) (1641, Samarqand – ?) – oʻzbek shoiri va adabiyotshunosi. „Maleho“ taxallusi bilan sheʼriy asarlar yozgan. Uch yillik sayohat natijasida „Muzokir ul-ashob“ („Suhbatdoshlar zikri“, 1692) nomli tazkira yaratgan. Tazkirada XVII asrda Movarounnahr va Eronda yashagan 203 shoirning ijodi va hayoti hahida maʼlumot beriladi, asarlaridan namunalar keltiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Abdullayev I., Hikmatullayev X., Samarqandlik olimlar, T., 1969.

1641-yilda tugʻilganlar
Baden maktabi

Baden maktabi – XIX asr oxiri va XX asr boshidagi neokantchilik yoʻnalishi. Asosiy namoyandalari – V. Vindelband va G. Rikkert Baden yeri(Germaniya)dagi Freyburg va Xeydelberg universitetlarida dars bergan. Baden maktabi vakillari insoniyat madaniyati maʼnaviy qadriyatlar zamiriga qurilgan, degan gʻoyani olgʻa surdi. Tabiatshunoslik fanlarining uslubiyotini tarix fanlari uslubiyotiga qaramaqarshi qoʻydi. Tabiatshunoslikni tabiat hodisalarining takrorlanuvchi va umumiy qonuniyatlari haqidagi, tarixni taraqqiyotning alohida faktlari toʻgʻrisidagi fan, deb hisobladi.

Baden maktabi vakillari fanlarni predmetlariga qarab emas, balki tadqiq qilish uslubiyotiga qarab tasnif etgan, tarixning obyektiv qonuniyatlari mavjudligini rad qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy akademiyalar

Badiiy akademiyalar – nafis sanʼat masalalari bilan shugʻullanadigan ilmiy-ijodiy markazlar (asosan davlat muassasalari), shuningdek oliy (baʼzan xususiy) badiiy oʻquv yurtlari Oʻzbekiston hududida qadimda nafis sanʼat ijodkorlarini uyushtirgan turli markazlar boʻlgan. Temuriylardan Husayn Boyqaro davrida (XV asr) Hirotda 40 dan ortiq sanʼatkorlarni uyushtirgan kutubxona keyinchalik mutaxassislar tomonidan „Nigorxonai Bexzod“ yoki „Bexzod akademiyasi“ deb atalgan.

Yevropada badiiy akademiya dastlab Italiyada antik sanʼat, Uygʻonish davri sanʼatkorlarining uslublarini oʻrganish uchun toʻplangan rassomlarning erkin uyushmasi tarzida maydonga kelgan (XVI asr). Birinchi badiiy akademiyalar Parijda (Qirollik badiy akademiyalar, 1648), keyinchalik Vena (1692), Berlin (1694), London (1768)da va boshqa Yevropa davlatlari saroylari qoshida, Rossiyada 1757-yil tashkil etilgan.

Oʻzbekistonda zamonaviy shakldagi B. A. 1997-yil Oʻzbekiston Prezidenta farmoniga binoan tashkil etildi (qarang Oʻzbekiston Badiiy Akademiyasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy buyumlar

Badiiy buyumlar – chiroyli shakllarda bezatib ishlangan, turli maqsadlarda foydalaniladigan nafis buyum va zeb-ziynatlar. Uy-roʻzgʻor anjomlari, kiyim-kechak, mehnat qurollari, badiiy gazlama, gilam, palos, soʻzana, qurol-aslaha, mebel kabi moddiy madaniyat asarlari, tasviriy sanʼat, amaliy sanʼat, bezak sanʼati mahsulotlarini oʻz ichiga oladi. Baʼzi mamlakatlar oʻz badiiy buyumlari bilan mashhur (xitoy chinnisi, eron gilami, hind fil suyagi mahsulotlari, chex shishasi, oʻzbek atlasi va boshqalar). Jamiyat taraqqiyoti badiiy buyumlar tayyorlash usuli (haykaltaroshlik, kulollik, zargarlik, miskarlik, degrezlik, naqqoshlik, oʻymakorlik, koshinkorlik va boshqalar)ni ham takomillashtirdi, badiiy hunarmandlikning yangi sohalari (kashtadoʻzlik, doʻppidoʻzlik, zardoʻzlik, shishasozlik va boshqalar)ni yuzaga keltirdi. Oʻzbekiston hududida badiiy buyumlar ishlab chiqarish XX asrning 20-yillaridan keng yoʻlga qoʻyila boshlandi. 60-yillardan mazmunan boyidi, turlari koʻpaydi; anʼanaviy badiiy buyumlar qardosh xalqlar yaratayotgan mahsulotlar hisobiga ham boyimoqda. Badiiy sanoatning rivojlanishi (Toshkent chinni zavodi, Toshkent zargarlik zavodi, Buxoro zardoʻzlik fabrikasi, Atlas birlashmasi, Mikond zavodi va boshqalar) badiiy buyumlar ishlab chiqarish koʻlamini yanada kengaytirdi va rivojlantirmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy gimnastika

Badiiy gimnastika – sport turi, buyum (tasma, koptok, halqa, argʻamchi) bilan va usiz turli nafis gimnastika va raqs mashqlarini musiqa ostida bajarish boʻyicha ayollar musobaqalari.

Xalqaro sport musobaqalarining hozirgi zamon dasturida koʻp kurash (bitta majburiy va buyumlar bilan uchta erkin mashqlar) hamda buyum bilan guruh boʻlib erkin mashqlari mavjud. Gʻoliblar koʻp kurashda, alohida va guruh boʻlib bajariladigan mashqlarda aniqlanadi. Sportchilarning mashqlari 10 balli tartib boʻyicha baholanadi. 40-yillardan badiiy gimnastika musobaqalari oʻtkazila boshlandi. 50-yillar oxirida Xalqaro gimnastika federatsiyasi (FIJ) badiiy gimnastikani sport turi sifatida tan oldi. 1963-yildan toq yillari jahon chempionatlari oʻtkazilmoqda, 70-yillar boshidan Intervideniye Kubogi uchun yirik xalqaro musobaqalar tashkil qilinmoqda. 1984-yildan Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan.

Oʻzbekiston badiiy gimnastikachilari terma jamoasi 1991-yil Simferopolda oʻtgan ittifoq chempionatida 1-oʻrinni oldi. 1996-yil Osiyo chempionati (Xitoy)da, 1997-yil jahon chempionati (Germaniya)da ishtirok etdi (terma jamoa bosh ustozi A. Malkina, xoreograf V. Vasilyev, jamoa aʼzolari I. Zamyatina, T. Budarina, F. Sharipova, L. Meshcheryakova).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Sport turlari