yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Qazi

Qazi — ot goʻshtidan tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsuloti. Qazini tayyorlash uchun otning toʻsh va peshnob yoki lahm qismi goʻshti va yogʻi eni 3—4 sm, uzunligi 10—15 sm qilib tilimlanadi. Tilimlar togʻoraga solinib tuz, murch va zira bilan yaxshilab aralashtiriladi (1 kg goʻshtga 0,5 kg ot yogʻi, 50 g tuz, 15 g murch, 25 g zira) va 4 soatdan 24 soatgacha salqin joyda saqlanadi. Ot (mol) ning 45—50 sm uzunliqdagi ichagi agʻdarilib, sovuq suvda yuviladi, shilimshiq moddasi tuz bilan ishqalab yoki 2% li sirkali suv bilan tozalanadi. Ichakning bir uchiga choʻp suqib (ichak sitilib chiqib ketmasligi uchun), orqasidan pishiq ip bilan mahkam bogʻlab, ikkinchi uchidan tayyor tilimlar bir goʻsht va bir yogʻ zich qilib tiqiladi. Ichak toʻlgach, ikkinchi tomoni ham choʻp suqib qattiq bogʻlanadi, ikkala uchini biriktirib, saqlash uchun osib qoʻyiladi. 2—3 kundan soʻng Qazi tayyor boʻladi. Qazini 10—12 sm qalinlikda un yoki kepakka koʻmib, 2 yilgacha saqlash mumkin. Qazini pishirishda qozondagi sovuq suvga solinib 1,5—2 soat mildiratib qaynatiladi. Qazi qaynab chiqqandan soʻng, koʻpigi olinib, yorilib ketmasligi uchun bir necha joyiga nina uriladi. Dasturxonga parrak parrak qilib, noringa qoʻshib yoki yaxna tarzida murchli piyoz yoki salatlar bilan tortiladi. Qazi Toshkentda koʻp tayyorlanadi. Qazi moʻgʻullar, qozoqlar, qirgʻizlar, turkmanlarda ham mavjud.

Go‘sht
Qayin

Qayin — qayindoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi daraxt va butalar turkumi. Oq Qayin, kareliya Qayini, yumshoq yoki tukli Qayin, dauriya Qayin yoki qora Qayin, yapaloq bargli Qayin kabi 100 ga yaqin turi maʼlum. Asosan, Shimoliy yarim sharning moʻtadil va sovuq iqlimli rayonlari hamda subtropik mamlakatlarida tarqalgan. Gʻarbiy Yevropaning 65° gacha shimoliy kengliklarida, Rossiya Yevropa qismining oʻrmon va oʻrmondasht zonasida, Gʻarbiy Sibir, Zabaykalye, Sayan, Oltoy va Kavkazda uchraydi. Ignabarglilar va bargli daraxtlar bilan aralash oʻsib, keng Qayin oʻrmonlari hosil qiladi.

Oʻrta Osiyoda 2 turi: Turkiston va Tyanshan Qayinlari tarqalgan. Toʻqayzorlarda, 5—6 ga maydonlarda alohida yoki aralash oʻrmonlar tashkil qilib, togʻ daryolari qirgʻoqlarida ingichka polosalar holida oʻsadi. Baʼzi joylarda yongʻoqzorlar, archazorlar, oqqaragʻayzorlarda tabiiy holda uchraydi. Turkiston Qayini () Tyanshan-Olay togʻ daryolari boʻylarida uchraydi. Boʻyi 8–17 m. Poʻstlogʻi oqsariq, tanasidan tez koʻchadi. Barglari ketmaket joylashgan tuxumsimon, tigʻsimon. Gullari ayrim jinsli, bir uyli oʻsimlik. Toʻpguli kuchala. Aprel oyida gullab, oktabrda urugʻlaydi. Tyanshan Qayini yoki qizil Qayin () Tyanshan togʻlari vo’diylarida yakka holda yoki toʻptoʻp boʻlib uchraydi. Daraxtining boʻyi 20 m gacha yetadi. Shoxshabbalari keng, qalin. Poʻstlogʻi qatlamqatlam. Barglari toʻq kulrangyashil, rombsimon. Yosh novdalarida smolali soʻgallari bor. 8—15 yoshidan gullay boshlaydi. Qayin yorugʻsevar, sovuqqa chidamli, qurgʻoqchilikka bardoshli. Turli tuproqiqlim sharoitlarida oʻsa oladi. 40—120 (150) yil yashaydi. Qayindan shaharlarni koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi, yogʻochidan parket, faner, changʻi va boshqalar, ayrim turlarining yogʻochidan qimmatbaho mebel tayyorlanadi. Poʻstlogʻidan qatron, barglaridan boʻyoq olinadi, kurtagi va kuchalasi qushlar uchun yaxshi ozuqa. Qayin sharbati, kurtagining qaynatmasi va tindirmasi tibbiyotda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 Grozdova N.B., Beryoza, M., 1976. Abdushukur Xonazarov.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Qayir tuproqlar

Qayir tuproqlar - daryo odoqlarining allyuvial yotqiziqlarida hosil boʻladigan tuproqlar. Suvi toshib turadigan daryo boʻylarida, suv bosadigan yerlarda tarqalgan. Yuqori biogenligi, qatlamdorligi, gumus qatlami bilan farqlanadi. Tuproq hosil qilish jarayoniga qarab chimli (boshoqli va har xil oʻtli oʻtloq va ochiq oʻrmonlarda hosil boʻladi; mexanik tarkibi yengil, suv rejimi barqaror emas), oʻtloqi (har xil oʻtliboshoqli oʻsimliklar oʻsadigan odoqlarning markaziy qismida vujudga keladi, gumusning koʻp toʻplanishi, donador strukturaliligi va hokazo bilan tavsiflanadi), botqoqi (oʻtli va oʻrmonli botqoqlar odoqlarining terrasa oldi qismlarida hosil boʻladi, torflanishi, loyqa bosishi va hokazo bilan farqlanadi) boʻladi.

Qayir tuproqlar turli tabiiy zonalarda uchraydi, unumdor. Bunday tuproqli yerlardan yaylov va pichanzor sifatida, sabzavot, yemxashak ekinlari, sholi va boshqalarni ekishda foydalaniladi. Qayir tuproqlar suv rejimini tartibga solish (quritish) zarur.

    

Tuproqshunoslik
Qaynash

Qaynash — suyuqlikning butun hajm boʻyicha shiddat bilan bugʻga aylanish jarayoni. Suyuqlikda hamisha erigan gazlar mavjud boʻlib, ular idishning tubi va devorlarida hamda suyuqlik ichida muallak silchib yurgan chang zarralarida mayda mayda pufakchalarni hosil qiladi. Temperatura koʻtarila borgan sari pufakchalardagi toʻyingan bugʻ miqdori va bosimi orta boradi. Itarib chiquvchi kuch taʼsirida pufakchalar yuqoriga qalqib chiqadi. Agar suyuqlikning yuqorigi qatlamlari temperaturasi pastroq boʻlsa, koʻtarilayotgan pufakchalardagi bosim tez kamayadi va shunchalik tez puchqayib qoladi. Pufakchalarning devorlari bir-biriga urilib oʻziga xos shovqin chiqaradi. Pufakchalar ichidagi toʻyingan bugʻ bosimi suyuqlikdagi bosimga tenglashgach, pufakchalar puchqaymasdan koʻtarila boshlaydi, shovqin ham toʻxtaydi va qaynash boshlanadi. Barqaror qaynash jarayonida suyuqlikning temperaturasi oʻzgarmaydi. Suyuqlikka berilayotgan butun energiya (issiklik energiyasi) suyuqlikni bugʻga aylantirishga sarf boʻladi. Oʻzgarmas bosim ostidagi suyuqlikning qaynash. jarayoni yuz beradigan temperatura qaynash temperaturasi (G) deb ataladi. Qaynash temperaturasi toʻyingan bugʻ temperaturasi (toʻyinish temperaturasi) ga teng boʻladi. Har xil moddalar turli temperaturada qaynaydi.
Qayroq

Qayroq — Oʻrta Osiyo xalqlari oʻrtasida tarqalagan jismi sadolanuvchi (idiofon) urma cholgʻu asbobi.

Tuzilishi va ijro etilishi 
Qayroq zarbli cholgʻular guruhiga kiradi. Uning tuzilishi yapaloq, tekis qilib silliqlangan ikki juft yupqa choʻzinchoq qoratoshdan iborat boʻlib,  turli ritmik-usullarni ijro etish va raqs kuylarida asar koloritini boyitish maqsadida qoʻllanadi. Xorazmda qayroqlarning bir jufti temirdan va bir jufti esa toshqayroqdan iborat boʻladi.

Ijrochi har bir qoʻliga bir juftdan qayroq olib, ularni bir-biriga urib, silkitib yoki titratib ijro qiladi. Koʻp hollarda u raqqosa, dorboz, yogʻochoyoq oʻyinchilar tomonidan ijro etilib, raqs harakatlariga mos turli usullar (koʻp hollarda „rez“) hosil qilinadi.

Qayroq raqslari 
Qayroq oʻyin — qayroqlarni titratib ritm (usul) chiqarish orqali bajariladigan raqs turi. Raqqos ularni bir-biriga urilishidan chiqqan ritmik tovushni oʻz raqsiga joʻr qiladi. Qayroq oʻyinini raqsga tushuvchi bajaradi va shu ritm oʻynaydi. Bundan tashqari Buxoroda „Qayroqbozi“, Xorazmda „Orazibon“ va „Norim-Norim“ kabi qayroq joʻrligida ijro etiladigan raqslar mashhur.

Oʻxshash cholgʻular 

Qayroqqa oʻxshah cholgʻulardan Ispaniya, Italiya, Lotin Amerika xalqlarida keng tarqalgan va simfonik orkestr hamda baʼzi ansambllar tarkibiga kiradigan kastanetlar mavjud. U kichik qoshiqsimon, yapaloq boʻlib, qattiq yogʻoch yoki plastmassadan yasaladi.

Havolalar 

 Oʻzbek mumtoz musiqasi saytida qayroq haqida

Manbalar 

Musiqa asboblari
Oʻzbek cholgʻu asboblari
Urma asboblar
Guliston (shahar)

Guliston (1957 Qayroqum, 1957-1962 – Xo'jent, 1962-2015 Qayroqqum, ) — Tojikiston Respublikasi Sugʻd viloyatidagi shahar (1963-yildan). Qayroqqum suv ombori sohilida, Xoʻjand temir yoʻl stansiyasidan 8 km masofada joylashgan. Aholisi 42,3 ming kishidan ziyod (2013-yillar oʻrtalari).

Sanoati 
Qayroqqum GES, gilam toʻqish, un tortish, uysozlik kombinatlari, qurilish tashkilotlari, temir-beton konstruksiyalari zavodi, baliqchilik xoʻjaligi, dam olish uyi, turistik baza faoliyat koʻrsatadi.

Aholisi 
Qayroqqum aholisi 2013-yil 1-yanvarda 42,300 kishini tashkil qildi. Shahar tarkibiga kiruvchi manzilgohlar:
 Adrasman — 14 200 kishi.
 Zarnisor — 2 100 kishi.
 Kansay — 5 200 kishi.
 Naugarzan — 500 kishi.
 Sirdaryo — 2 200 kishi.
 Chorux-Dayron — 3 400 kishi.
Shunigdek, Qayroqqum markazida 14 700 kishi istiqomat qilishadi.

Manbalar 

 

Tojikiston shaharlari
Qayravon

Qayravon ( al-Qayrawān; ) — Tunisning sharqiy qismidagi shahar, Qayravon viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 110,3 ming kishi (1998). Mamlakatning muhim tarixiy, diniy, savdohunarmandchilik va turizm markazi. Transport yoʻllari chorrahasi. Sellyulozaqogʻoz zavodi, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Gʻalla, jun bilan savdo qilinadi. Q. — badiiy hunarmandchilik markazi. Metall, teridan turli buyumlar yasaladi, gilam toʻqiladi.

Shaharga 670 yilda asos solingan. 7-asr oxirlarida Magʻribdagi Umaviylar noiblarining qarorgohi boʻlgan. 800— 909 yillarda Agʻlabiylar davlati poytaxti, oʻsha davrda shahar ayniqsa rivoj topgan. Fotimiylar tomonidan poytaxt Mahdiya shahriga koʻchirilgach, Q.ning mavqei pasayib bordi. Shahar Tunisda islom dinini yoyish markazi boʻlib qoldi. 1057 yilda shahar badaviylar tomonidan vayron qilindi. 13-asrda barbarlarning Xafsiylar sulolasi tomonidan tiklangan. Q.ni 1881 yilda fransuz qoʻshinlari bosib olgan. 1956 yildan mustaqil Tunis davlati tarkibida.

Madina qismi ichki hovli va yassi tomli anʼanaviy uylardan iborat. Shahar shinakli qalʼa devori bilan oʻralgan (761, 11-asr oxiri, 13-asr, 18-asr boshlari). Ustunlari koʻp katta xona, ravoklar bilan oʻralgan hovli va minorasi boʻlgan Sidi Oqba masjidi (Katta masjid, 670 yilda asos solingan.

9-asrda qayta qurilgan), "Uch eshikli masjid", islom sanʼati muzeyi bor. Shuningdek, ispanmagʻrib, turk sanʼati anʼanasida qurilgan meʼmoriy obidalar ham saqlangan. Madinadan jan.da zamonaviy jamoat va maʼmuriy binolar qurilgan. Q. atrofida hokimlar qarorgohlari — shaharlar xarobalari: Qasr alQadim, Sabr alMansuriya va hokazo saqlangan. Q. — Magʻrib musulmonlarining ziyoratgohi.

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Tunis shaharlari
Muqaddas shaharlar
Qayseri

Qayseri — Turkiyadagi shahar, Anadolu yassitogʻligining markaziy qismida joylashgan. Qayseri elining maʼmuriy markazi. Aholisi 524,8 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining muhim chorrahasi. Yirik ip gazlama kti, samolyotsozlik, kimyo zdlari mavjud. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoatlari rivojlangan. Qoʻrgʻoshinrux zavodi ishlab turibdi. Q. gilam toʻqishning qadimiy markazlaridan. Arxeologiya muzeyi bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—16-asrlarga oid juda koʻp masjid, madrasa, maqbaralar saqlangan.

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkiya shaharlari
Qayta qurish

Qayta qurish – 20-asrning 80-yillari oʻrtalarida keng isteʼmolga kirgan tushuncha; SSSRda totalitar tizimni isloh yoʻli bilan oʻzgartirishga qaratilgan harakatni anglatgan. Qayta qurish siyosatining maqsadi va vazifasi mamlakatda toʻplanib qolgan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy va mafkuraviy sohalardagi muammolarni „qayta qurish“ yoʻli bilan hal etishdan iborat boʻlgan. M. S. Gorbachyov boshchiligida KPSS rahbariyatining bir qismi tomonidan boshlangan bu siyosat mamlakat hayoti va umuman jahonda maʼlum oʻzgarishlar sodir boʻlishiga olib keldi (oshkoralik, siyosiy plyuralizm, „sovuq urush“ning tugashi va hokazo). Qayta qurishniamalga oshirishdagi qarama-qarshilik va norozichilliklar natijasida 80-yillarning oxiri – 90-yillarning boshidan mamlakat hayotining barcha sohalarida boʻhronlar kuchayib ketdi. Bunga shu davrda turli respublikalarda boʻlib oʻtgan siyosiy voqealar, milliy nizolarning ayrim joylarda ixtilofli tus olishi misol boʻladi.

Qayta qurish sobiq SSSRda toʻplanib qolgan muammolarni toʻla hal etishga xizmat qilmadi. Mustaqillik, demokratiya va erkinlik gʻoyalariga toʻgʻri kelmaganligi tufayli ham amaliy samara bermadi. Oxir oqibatda KPSS ning halokati va SSSR ning tugashiga muayyan turtki boʻldi.

Qayta qurish
Qalamjarsoy

Qalamjarsoy yoki Selsoy — suvsiz, koʻp qismi qurib qoladigan yoki quruq daryo. Oʻzbekistonning Samarqand viloyati Qo‘shrabot tumani va Navoiy viloyatining sharqiy qismisdan oqib oʻtadi.

Soy nomi ketma-ket: yuqori oqimida — Keskantol, keyin — Kattasoy, qolgan oqimlari — Qalamjar, Selsoy va Qalandarsoy kabi nomlarda oʻzgaradi.

Umumiy tavsif 
Soyning uzunligi 121 km, havza maydoni — 2610 km². Manbadan 10 km pastda oʻlchangan uzoq muddatli oʻrtacha suv sarfi 0,055 m³/s ni tashkil qiladi.

Daryo oqimi 
Keskantol Shimoliy Nurota tizmasi (aslida Nurota togʻlari) ning janubiy yon bagʻridan, Suyaltosh tarmogʻidan boshlanadi. Daryoning manbai Qora togʻi yaqinida joylashgan.

Manbasidan janubi-gʻarbiy yoʻnalish tomonga oqadi. Dastlabki qismda suv oqimi doimiy ravishda oqib turadi. Bu yerda daryo qirgʻoqlari boʻylab „Ganam“, „Qanir“, „Keskantol“, „Qoraboʻ“ aholi punktlari joylashgan. „Qoraboʻ“ va uning quyi qismidagi „Qoʻturbuloq“ posyolkasi oʻrtasida daryoning tez-tez qurib turuvchi qismi boshlanadi.

Qatagʻon posyolkasi tepasida daryo buriladi va shu yerdan umumiy gʻarb-shimol-gʻarbiy yoʻnalishda oqa boshlaydi. Keyingi qismdagi sohillari boʻylab Govxona, Shoʻrcha, Joʻsh, Oqmachit, Koris, Toʻra aholi punktlari joylashgan. „Oʻzbekiston  milliy ensiklopediyasi“ maʼlumotlariga koʻra Shoʻrchidan pastki qism Kattasoy, Joʻshdan pasti esa Qalamjarsoy, Qalandarsoy va Selsoy deyiladi. Bosh shtab xaritalarida Kattasoy nomi bu joydan keyin ham qoʻllanadi va Qalamjarsoy (Selsoy) nomi soyga nisbatan Jilantamgʻali aholi punkti yaqinida Urganchi bilan qoʻshilgandan keyin qoʻllanadi. Joʻshdan boshlab quruq daryo, baʼzi joylarda jar hosil qiladi.

Urganchi yaqinida, daryo qirgʻoqlari boʻylab Jilantamgʻali, Papani, Qoraqum, Soykechar, Jagʻarma Zulumsari, Oqqula, Yangibino aholi punktlari joylashgan. Qoraqum qishlogʻidan boshlab Qalamjarsoy oʻzani boʻylab harakatsiz koriz hosil qiladi.

Zulumsari va Oqqula aholi punktlari oraligʻida soy janubga bir oz qiyalik kasb etadi, soʻngra Yangibino aholi punkti yaqinida biroz shimolga nisbatan qiyalik hosil qiladi.

Hozirgi vaqtda „Yangiobod“ aholi punktining sharqida daryoning jarlik qismlari bir-biridan ajralib qolgan. Shimoli-sharqiy yoʻnalishdagi korizlar bir muddat davom etib, Nurota shahrining shimolida tugaydi.

Qalamjarsoy irmoqlari 
Kattasoyga „Xoʻjaboy“ (chapda) va „Oʻqbuloq“ (oʻngda) muhim mavsumiy irmoqlari quyiladi. Joʻsh va Jilantamgʻali aholi punktlarida mos ravishda oʻng irmoqlar Jalatar (mavsumiy) va „Urganchi“ Qalamjarsoyga qoʻshiladi (quyi oqimidagi quruq oʻzan nomi Beklarsoy).

Qalamjarsoyning chap irmogʻi Chuyasoy daryosi boʻlib, daryo Soykechar qishlogʻiga oqib oʻtadi, lekin hozir bu yerga quruq oʻzan sifatida ham yetib bormaydi. Oʻng tomondan esa bir oz pastroqda, „Ogʻzikeng“ suv oqimining quyidagi quruq Selsoyga yaqinlashadi.

Manbalar 

 
Oʻzbekistondagi daryolar
Navoiy viloyati daryolari
Samarqand viloyatidagi daryolari
Qalampir

Qalampir — Solanaceae (Ituzumdoshlarga) mansub chala buta, buta yoki koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, sabzavot ekini. Yovvoyi holda Amerikaning tropik rayonlarida uchraydi. Issiqsevar oʻsimlik. Peru qalampir i (), kolumbiya qalampir i (), egilgan qalampir i (С. гиевсеш), sabzavot qalampir () yoki garmdori va boshqalar turlari bir yillik oʻsimlik sifatida hamma qitʼalarda oʻstiriladi. Sabzavot qalampiri turining poyasi tik (1 m gacha), ildizi oʻqildiz, mevasi koʻp urugʻli, qizil, sariq, toʻq sariq, qoʻzoq, shakli turlicha. Mevasi tarkibida qand, quruq modda, S, V,, V2vitaminlari, karotin, alkoloidlar bor. Sabzavot qalampiri platsentasi tarkibidagi kapsaitsin alkaloidi miqdoriga qarab chuchuk (qarang Bolgar qalampiri) va achchiq boʻladi. Uzbekistonda achchiq qalampirning "Margʻilon 330" va "Nafis" ("Pikantngy"), mayda mevali "Kelin tili" navlari koʻp ekiladi. Achchiq qalampir qoʻzogʻining poʻsti yupqa, shakli maydauzunchoq. Gullaganidan keyin mevasi 35—40 kunda yetiladi. Uruti issiqxonalarga sepilib, ochiq yerlarga koʻchati ekiladi. Hosiddorligi 200 s/ga. Koʻk va pishgan (qizil) qoʻzoqlari xom holida isteʼmol qilinadi, ovqatga solinadi, sirkalash, tuzlash, konservalashda, quritilgan mevasi tolqoni ziravor sifatida ishlatiladi. Tibbiyotda qandli diabet kasalligi hamda qonni suyultiruvchi davo sifatida, sanoatda shamollashga qarshi ishlatiladigan qalampir malhamli mato ishlab chiqarishda foydalaniladi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Qalampir
Hindiston ziravorlari
Qalandar

Qalandar — 1) tarki dunyo qilgan, goʻshanishinlikka berilgan odam, sufiy; tasavvuf yoʻliga kirib, darbadarlik va xayrehson bilan kun kechiruvchi kishi. 

"Q" istilohi sufiylarning asarlarida zikru samoʼ orqali Allohga ruhan yaqinlashib, fakru fanoga va haqiqatga eryshish maqsadida oʻz jismini va qalbini poklashga intilgan darvishlarga nisbatan qoʻllangan. Q muayyan jamoa (suluk)ga birlashib, uning taʼlimotini targʻib etgan, oʻz murshidi (shayx, eshon yoki pir)ning koʻrsatmalarini bajarishi shart hisoblangan. 2) Xiva xonligida saroy xizmatchilari. Xon tantana bilan safarga chiqqan vaqtlarida, serhasham janda kiygan qalandarlar marosimning oldida piyoda borishgan. Xon qalandarxona yonidan oʻtib qolsa, qalandarlar pirining madhini eshitmoq uchun albatta toʻxtashgan. Xonni maqtagan, safarga chiqishda unga tantanali tus bergan. Saroyda 10—22 Q. boʻlgan.

Oʻrta Osiyoda qalandarlarning faoliyati bilan bogʻliq qalandarxona va xonaqohlar mavjud boʻlgan. Qalandarlar Sharqdagi musulmon davlatlarida, jumladan, Pokiston, Hindiston, Indoneziya, Eron va Afrikaning ayrim mamlakatlarida hozir ham bor. 

Tasavvuf
Qalandar
Qaldirgʻochbiy maqbarasi

Qaldirgʻochbiy maqbarasi, Hazrati Amir maqbarasi — Toshkent shahridagi meʼmoriy yodgorlik (15-asr 1-yarmi). Shayx Xovandi Tohur majmuasi tarkibida, koʻhna qabristonning shim.da. Maqbara pishiq gʻishtdan (25×25×5sm) chortoq tarhli (9,48×9,48 m), bir xonali (tarhi 6×6 m), qoʻsh qavat gumbazli qilib qurilgan; 12 qirrali tashqi kulohsimon choʻqqi gumbazi pishiq gʻishtdan ganch qorishmasida terilgan. Maqbara ichiga jan. tomondagi eshik orqali kiriladi, xonadagi tepaga chiqiladigan aylana zinalar qalin depor ichiga joylashgan; xona oʻrtasida s;p;shp bor, tagxona ichidan bir necha jasad qoldiqlari topilgan. Maqbara bezaklaridan 15-asrga mansub sharafalarning qoldiqlarigina saqlangan. 1970-yilda tashqi gumbazi taʼmirlangan. 

 
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent maqbaralari
Qalin

Qalin — nikoh toʻyi bilan bogʻliq odat, baʼzi joylarda "sut puli" ham deyiladi. Qalinning paydo boʻlishi matriarxatdan patriarxatga oʻtish davriga borib taqaladi. Bu davrda nikohdan soʻng kelinni yashash uchun kuyov xonadoniga olib ketish rusum boʻlgan. Dastlabki vaqtlarda kelin uchun umumiy tarzda uning urugʻiga, keyinchalik ota-onasi yoki qarindosh-urugʻiga biror sovgʻa berishgan. Qalin sifatida kiyimkechak, oziq-ovqat, jonliq, qimmatbaho taqinchoqlar, molmulk va pul beriladi. Qalin olish odatining paydo boʻlishi, birinchidan, qizning oʻz ota-onasi uyida oila uchun foyda keltiruvchi ishchi kuchi sifatida uning xizmatidan foydalanish imkoniyatining yoʻqotilganligi bilan, ikkinchidan boʻlajak kuyovning uyiga olib ketiladigan sep, asbob-anjom, mol-mulk bilan ham bogʻliqdir. Undan tashqari, Qalin kuyovning barcha urugʻ-aymogʻidan toʻplab berilgani uchun ular kelin-kuyovning nikohini mustahkam boʻlishiga harakat qilganlar. Qalin toʻlash hanuzgacha koʻpgina Sharq mamlakatlarida (Oʻrta Osiyo va Kavkazda) saqlanib qolgan. Keyingi yillarda Oʻzbekistonning baʼzi joylarida "sut puli" shaklida Qalin berish kuzatilmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, nikoh toʻylarini tartibga solish borasida bir qator ishlar amalga oshirildi. Shuningdek, Qalin bilan bogʻliq muammolar ham oʻz yechimini topmoqda.

Oʻzbek udumlari
Qalmoqlar

Qalmoqlar, qalmiqlar (oʻzlarini xalmg deb atashadi) — xalq, Qalmogʻistonning asosiy aholisi (146 ming kishidan ziyod); Rossiya Federatsiyasida jami 166 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Qalmoq tilida soʻzlashadi. Dindorlari — buddaviylar; pravoslavlar ham bor. Milodiy 1-ming yillik va 2-ming yillikning boshlarida qalmoqlarning ajdodlari (oyrotlar), yirik siyosiy uyushmalar dunxu, syanbi, jujanlar, kidanlar tarkibiga, 13—14-asrlarda Chingizxon va vorislari davlati tarkibiga kirgan. 16-asr oxiri — 17-asrning 1-choragida Q Rossiya chegaralariga, Volganing quyi oqimi va Kaspiy boʻylariga koʻchib oʻtib, rus fuqaroligini olishgan. Ular joylashgan hozirgi hududda asosiy negizi oyrotlardan iborat boʻlgan qalmoqlar elati shakllangan. Qalmoqlar chorvachilik, dehqonchilik bilan shugʻullanadi.

 

Millatlar
Qalqonsimon bez

Qalqonsimon bez — odam va hayvonlarning ichki sekretsiya bezi. Qalqonsimon bezning rivojlanishi homilalik davrida boshlanib, bola 1 yoshga yetganda uning vazni 1—2 g ni tashkil etadi, oʻsish jarayonida u kattalashib 20—22 g gacha yetadi. Qalqonsimon bez embrion jabra xaltachasi epiteliysidan rivojlanadi. Qalqonsimon bez odam embrioni taraqqiyotining 8—9 oyida toʻliq shakllanib, gormon ajrata boshlaydi, u boʻyinda, hiqildoq togʻaylari sohasida joylashgan; 2 palla va boʻyinchadan iborat. Qalqonsimon bezni bir juft yuqori va bir juft pastki arteriyalar qon bilan taʼminlaydi, simpatik va parasimpatik nerv tolalari innervatsiya qiladi. U organizmda modda va energiya almashinuvi regulyatsiyasida ishtirok etuvchi yodli gormon tiroksin (T4), triyodtironin (TZ) va tireokaltsitonin ishlab chiqaradi. Qalqonsimon bez funksiyasini markaziy nerv sistemasi, faoliyatini esa gipofiz bezi boshqaradi.

Gipofizning tireotrop gormoni Qalqonsimon bez funksiyasi va rivojlanishini kuchaytiradi. Organizmda Qalqonsimon bezning ahamiyati juda katta, u bosh miya faoliyati, moddalar almashinuvi, suyak oʻsishi, immun sistemalar, jismoniy va aqliy rivojlanish, jinsiy yetilish jarayonlari, adaptatsiya va boshqalar reaksiyalarni taʼminlaydi. Bu bez faoliyatining buzilishi buqoq, gipotireoz, gipertireoz va boshqalar kasalliklarga olib keladi.Qalqonsimon bez ishlab chiqaruvchi Kalsitonin gormoni qondan ortiqcha Ca ni olib suyaklarga yuborilishini taminlaydi.

Yana qarang 

 Paratireoid bezlar
 Endokrin bezlar

    

Tibbiyot
Endokrinologiya
Anatomiya
Ichki sekretsiya bezlari
Odam boshi va boʻyni
Qamal

Qamal — shahar, qalʼa va shunga oʻxshash istehkomlarni ishgʻol qilish uchun oʻtkaziladigan harbiy harakatlar usuli. Qadim zamonlardayoq shahar yoki qalʼani toʻsatdan hujum qilib olib boʻlmagan taqdirda qamaldan foydalanilgan. Qamal paytida qalʼa qoʻshin bilan chor atrofdan qurshab olingan va ketmaket hujumlar uyushtirilgan. Baʼzan esa qamalchilar qamaldagilarning oziq-ovqat, oʻqdorilari tugagach, taslim boʻlishlarini kutishgan. Shahar, qalʼa atrofida sarkoʻblar koʻtarilgan. Mudofaa devorlari ostidan yer osti yoʻllari (naqblar) qazilgan. Odatda, qamal qiluvchi qoʻshinning muayyan qismi oʻzlari barpo etgan istehkomlarni qamalda qolganlarning toʻsatdan uyushtiriladigan xamlasidan muhofaza qilish bilan mashgʻul boʻlgan, asosiy qismi esa mudofaachilarni tinkasini qurituvchi harbiy harakatlarda faol qatnashgan. Tarixiy manbalar, qamalning baʼzan oylab, hatto yillab davom etganligini koʻrsatadi. Xususan, Oʻtror moʻgʻullar tomonidan 5 oy, Samarqand esa Shayboniyxon tomonidan 6 oy qamal qilingan. Qamalchilar qalʼa, hisor, shahar va hokazoga kirish maqsadida turli amaliyotlar (devorlarni buzish, raxnalar solish) qoʻllashgan. Poroxning kashf etilishi va artilleriyaning qurollanishdan muqim oʻrin olishi bilan mudofaa devorlarini porox yordamida portlatish, zambarakdan oʻqqa tutish rivojlangan. Oʻrta asrlarda Chingiziylar va Temuriylar armiyasida qalʼa, qoʻrgʻon, hisor va shaharlarni qamal qilishda toshotar qurollar va raʼddan keng foydalanilgan. 17-asrdan qalʼa artilleriyasi qoʻllanishga kirib kelgan. 18—20-asrlarning boshlarida qamalchi armiyalar tuzilgan. Birinchi jahon urushidan soʻng qalʼa va shaharlarni zabt etishning zamonaviy vositalari paydo boʻlganligi bois qamal atamasining maʼnosi oʻzgarib, blokada tushunchasini ifodalaydigan boʻldi.

Manbalar  

Harbiy ish
Qamashi suv ombori

Qamashi suv ombori — Qashqadaryo viloyatida barpo etilgan gidrotexnika inshooti. 1957-yilda Qamashi shahridan 4 km uzoqlikdagi Shoʻrchasoy tabiiy botiqligini tuproq toʻgʻon bilan toʻsib hosil qilingan. Toʻgʻonning dastlabki balandligi 10 m, ustki qismining uz. 900 m, ombor atrofida koʻtarilgan marzalar bilan birgalikda 1500 m, hajmi 11 mln. m3. 1962-yilda toʻgʻon rekonstruksiya qilinib, 3 m ga koʻtarildi va umumiy hajmi 17,3 mln. m3ga va foydali hajmi 16 mln. m3ga yetkazildi. Maksimal chuq. 12,0 m, oʻrtacha chuq. 6,0 m, suv sathining yuzasi 1,5 km.

Suv ombori Yakkabogʻ daryosidan suv oluvchi Qorabogʻ kanali va suv sarfi 4 m3/sek. boʻlgan 6 km uzunlikdagi suv keltirish kanali orqlli aprel—iyulda toʻldiriladi. Omborning suv chiqargichidan suv sarfi 4 m3/sek. boʻlgan 2,9 km uzunlikdagi kanal suv oladi. Suv ombori Qamashi tumanida 5 ming ga ekinzorni sugʻorish imkonini beradi.

    

Suv omborlari
Oʻzbekiston suv omborlari
Qamashi tumani
Qamishli

Qamishli — Suriyaning shim. qismidagi shahar. Aholisi 113 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Loziqiya — Halab — Q. temir yoʻlining oxirgi bekati. Qishloq xoʻjaligi va neft qazib olinadigan rayon markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud.

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Suriya shaharlari
Yuqori Mesopotamiya
Suriyadagi kurd jamoalari
Suriyadagi ossuriy jamoalari
Suriyadagi arman jamoalari
Qand

Qand, qand moddasi, shakar moddasi — uglevodlar (monosaxaridlar va oligosaxaridlar) sinfining quyi molekulali vakillari. Suvda yaxshi erishi va kristallanishi qand moddasining oʻziga xos xususiyati hisoblanadi. U qaysi manbadan ilk bor olingan boʻlsa, oʻshaning nomi bilan ataladi. Mas, glyukoza — uzum qandi, laktoza — sut qandi, maltoza — solod qandi, saxaroza — shakarqamish yoki lavlagi qandi. Qand moddasi deganda Q boʻlmagan tabiiy va sintetik monosaxaridlar ham tushuniladi. Bunday moddalar odatdagi qand moddasidan oʻziga xos tomonlari bilan ajratadi. Ularning molekulasida gidroksil guruh (—ON) oʻrniga boshqa guruh, mas, vodorod atomi (dezoksisaxar), aminoguruh N11, (aminosaxar), merkaptoguruh §N (tiosaxar) va hokazo boʻladi; tarmoqdangan uglerod skeleti (tarmoqlangan qand moddasi) yoki 7 va undan koʻp atomdan iborat utlerod zanjiriga (yuqori qand moddasi) ega; qoʻshimcha kislorod gutuvchi sikli (angidrosaxar) yoki qoʻshaloq uglerod bogʻi (toʻyinmagan qand moddasi) boʻladi. Mikroorganizmlar turlituman „qand boʻlmagan“ qand moddasiga boy manbadir. Koʻpchilik tabiiy qand moddalarining strukturasi kimyoviy sintez yoʻli bilan aniqlangan.

Yana qarang  
 Uglevodlar

Bioximiya
Oziq-ovqat
Qandolatchilik

Qandolatchilik, shirapazlik — hunarmandchilikning mahalliy shakarpazlik mahsulotlari, mahalliy shirinliklar, qandqurslar tayyorlanadigan sohasi. Sharq mamlakatlarida qadimdan rivoj topib, ayniqsa, oʻrta asrlarda keng tarqalgan. O'rta Osiyoning Buxoro, Samarqand, Xiva, Toshhovuz, Xoʻjand, Qoʻqon, Chimkent, Toshkent singari yirik shaharlarida qandolatchilar shinni, asal, turli mevalarning shiralaridan, shuningdek, un, kunjut, oʻrik, bodom magʻizi, yongʻoq va boshqalardan foydalanib, turlituman obaki, holva, novvot, pechak, pashmak, parvarda, nisholda, murabbolar, atirgul gul barglarini shakar bilan aralashtirib gulqand, muz bilan shinni yoki meva sharbatini qoʻshib muzqaymoqlar tayyorlaganlar. Shaharlarda, yirik qishloq bozorlarida qandolatchilik rastalari boʻlgan. Qandolatchilar 4—5, baʼzan 10—12 kishilik ustaxonalarga uyushgan, ularning doʻkonlari, asosan, xonadonlarda hovlining bir qismini tashkil etgan. Qandolatchilarning asboblari choʻyan va mis qozonlar, mis tovoqtogʻora, yogʻoch qorgich, chilchoʻp, tarozi kabilardan iborat boʻlib, kattakichik oʻchoqlar, uzum shirasi olinadigan maxsus qurilmalardan foydalanganlar.

20-asrning 20-yillaridan qandolatchilik mahsulotlari (konfet, shokolad, monpasye va boshqalar) ishlab chiqaradigan yirik fabrikalar paydo boʻlishi bilan (mas, Toshkentda 1922-yilda "Oʻrtoq" qandolatchilik fabrikasi ishga tushirildi). Qandolatchilikning hunarmandchilikda kasb sifatida faoliyat sohasi bir qadar qisqardi, ammo shunga qaramay sanoat usulida ishlab chiqarish mumkin boʻlmagan yoki daromadli boʻlgan shirinliklar turlarini ishlab chiqarish saqlanib qoldi va rivojlandi. 90-yillar boshidan shahar va qishloqlarda qandolatchilikda yakka tadbirkorlar va xususiy korxonalar faoliyat qoʻrsata boshladi, qandolatchilik mahsulotlarining tur tarkibi va bozorda sotilishi miqdori koʻpaydi. Hozirgi davrda qandolatchilikda shakarli mahsulotlar bilan birga undan tayyorlanadigan mahsulotlar (pechenye, vafli, tort, keks, pirojniy va boshqalar)ning koʻp turlari ishlab chikariladi.

Manbalar 

 

Qandolatchilik
Qanqa

Qanqa (Xarashkat, Kanka, Qanqatepa) – miloddan avvalgi III – milodiy XIII asrlarga oid shahar xarobasi. Oʻzbekistonning Toshkent viloyati, Oqqoʻrgʻon tumani hududida joylashgan. Toshkent shahridan 70 km janubi-gʻarbda, Eltamgʻali posyolkasining janubi-sharqiy chegarasida, Qorasuv irmogʻining (Ohangaron daryosining eski oʻzani) chap qirgʻogʻida joylashgan. Eng yaqin aholi punkti – Qoʻriq qishlogʻi (sobiq „Leninizm“ kolxozi).

Maʼlumotlar 
Qanqa arxeologik yodgorligi Toshkent vohasida joylashgan eng qadimiy shahar markazlaridan biridir. Qanqa qoʻrgʻoni Toshkent vohasining ilk poytaxti, antik davr va oʻrta asrlarda Movarounnahrning eng katta shahar markazlaridan biri boʻlgan. Shahar miloddan avvalgi III asrdan to milodiy XIII asrgacha mavjud boʻlgan.

Nomlanishi 
Tarixchilar orasida Qanqa nomi bahslidir. 1930-yil Mixail Masson Qanqa nomining Avestoda eslab oʻtilgan Kangxo („yuqori va muqaddas“) bilan bogʻliqligini taxmin qilgan. Lekin keyinchalik Qanqa nomi „Shohnoma“dan kelib chiqqan, degan xulosaga kelgan. Xalq orasida shahar nomining shoh Qanqa (yoki Anqa) bilan bogʻliqligi haqida afsonalar yurishi haqida maʼlumotlar bergan.

Xalq orasida yuradigan boshqa versiyaga koʻra Qanqa toponimi „qon“ soʻzi bilan bogʻliq boʻlib, „qonli“, „qurbongoh“ maʼnolarini anglatadi.

Keyingi davr tadqiqotchilari shaharning nomini Kangyuy davlatiga oidligini taʼkidlashadi. Qangʻ davlati tarkibida boʻlgan Shoshning birinchi poytaxti shu yerda boʻlgani taxmin qilinadi.

Xitoy manbalarida Yuni va Xarashkat nomlari bilan tilga olinadi.

Ayrim arxeologlar Qanqani Skif Antioxiyasi shahri xarobasi deb hisoblashadi. Bu shaharga miloddan avvalgi III asrda Yaksart daryosining (hozirgi Sirdaryo) oʻng qirgʻogʻida yunon qoʻmondoni Demodam tomonidan asos solingan va shoh Antiox sharafiga nomlangan.

Oʻrta asrlarda shahar Xarashkat deb nomlanadi.
Oʻrta asr tarixchisi Ibn Havqalning yozishicha, Xarashkat kattaligi boʻyicha Shosh hududidagi Binkatdan keyingi ikkinchi oʻrindagi shahar hisoblangan.

Yodgorlikka yetkazilgan zarar 
2023-yilning sentyabr oyi boshida yodgorlik joylashgan yerni sunʼiy yoʻldosh orqali kuzatib, soʻng tashrif buyurgan 20 nafar xalqaro mutaxassis Qanqa yodgorligining aholi tomonidan egallab olinib, unga jiddiy zarar yetkazilganiga guvoh boʻlishgan. Bungacha yodgorlikning Unesconing umumjahon merosi roʻyxatiga kiritilishi kutilayotgan edi.

Manbalar

Adabiyot 
 Masson M.Ye., Axengeran: Arxeologotopograficheskiy ocherk, T., 1953;
 Abdullayev K. A., Izistorii gorodisha Kanka (1969—1972), Istoriya materialnoy kulturn Uzbekistana, Vsh. 12, T., 1975;
 Buryakov Yu. F., Qosimov M. R., Rostovsev O. M., Toshkent oblastining arxeologik yodgorliklari, T., 1975.
 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Toshkent viloyati

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Toshkent viloyati arxeologik obyektlari
Oʻzbekiston aholi punktlari
Qaragʻay

Qaragʻay — qaragʻaydoshlar oilasiga mansub igna bargli daraxtlar va butalar turkumi. Asosan, Shimoliy Amerika va Yevrosiyoning oʻrmon zonasida, kamroq Shimoliy yarim sharning tropik va subtropik togʻlarida tarqalgan. 100 ga yaqin turi maʼlum. Rossiyada yovvoyi holda 12 turi va introduksiyalangan 70 turi uchraydi. Oʻzbekistonda qaragʻay yovvoyi holda oʻsmaydi. Uning qora qaragʻay, tilogʻoch, pixta va kedr kabi turkumlarining pallas yoki qrim qaragʻayi oddiy qaragʻay, shrenk qoragʻayi turlari oʻstiriladi. Pallas yoki qrim qoragʻayining boʻyi 15—20 (30) m gacha. Shoxshabbasi keng, uzun. Ignabarglari 8— 15 sm, ingichka, qalami, toʻq yashil, qattiq, oʻtkir uchli. Qubbasi yirik, uz. 6—10 sm, eni 4—5 sm, tangachalari rombsimon, yaltiroq, qoʻngʻirsargʻish. Qaragʻay issiqsevar, yorugʻsevar oʻsimlik. 150—500 (600) yilgacha yashaydi. urugʻidan koʻpaytiriladi. Shahar koʻchalari, xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Qaragʻayning barcha turlari yogʻochi mebelsozlikda, qurilishda, taxta tayyorlash, smola va skipidar olishda ishlatiladi.

Poʻstlogʻi 
Koʻpchilik qaragʻaylarning poʻstlogʻi qalin, lekin baʼzi turlarining poʻstlogʻi yupqa boʻladi. Shoxlar oddiy „psevdo burmalar“ shaklida boʻladi, aslida juda qattiq spiral boʻlib bir xil nuqtadan kelib chiqadigan novdalar halqasi kabi koʻrinadi. Koʻpgina qaragʻaylar bir boʻlakli boʻlib har yili yangi kurtaklardan faqat bitta novda hosil qiladi, ammo boshqalari koʻp tugunli boʻlib yiliga ikki yoki undan ortiq novdalar hosil qiladi.

Qubbasi 
Qaragʻaylar bir uyli boʻlib, erkak va urgʻochi qubbalari bir daraxtda boʻladi. Erkak qubbalari kichik, odatda 1-5 sm uzunlikda boʻlib faqat qisqa vaqt davomida (odatda bahorda, kuzda esa bir necha navlari) mavjud boʻlib gulchanglarini toʻkishi bilanoq toʻkiladi. Urgʻochi qubbalari changlatishdan keyin 1,5-3 yil davomida (turlarga qarab) pishib yetilganligi sabab haqiqiy urugʻlantirish bir yilga kechiktiriladi. Yetilgan paytida urgʻochi qubbalarining uzunligi 3-60 sm boʻladi.

Tarqalishi va vatani 
Qaragʻaylar shimoliy yarimshar va janubiy yarimsharda tropiklaridan moʻtadil mintaqalargacha boʻlgan bir necha qismga xosdir. Shimoliy yarimsharning aksariyat hududlarida qaragʻaylarning mahalliy turlari mavjud; ular Boreal o'rmonining katta maydonlarini egallaydi va Oʻrta Yer dengizi havzasi atrofida joylashgan. Bir turi (Sumatra qaragʻayi]]) Sumatrada ekvatorni 2° janubiy qirgʻoqqa kesib oʻtadi. Shimoliy Amerikada turli xil turlar shimoldan 66° hamda janubdan 12° boʻlgan kenglikdagi mintaqalarda uchraydi.

Qaragʻaylarni yarim qurgʻoqchil choʻldan tortib yomgʻirli oʻrmonlargacha, dengiz sathidan 5200 m (17100 fut)gacha, eng sovuqdan eng issiq muhitgacha boʻlgan juda koʻp turli xil muhitlarda topish mumkin. Ular koʻpincha qulay tuproqli va kamida bir oz suvli togʻli hududlarda uchraydi.
Har ikki yarim sharning moʻtadil va subtropik mintaqalariga turli xil turlar ekilgan, ular yogʻoch sifatida oʻstiriladi yoki parklar va bogʻlarda manzarali oʻsimliklar sifatida yetishtiriladi.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Dorivor oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Daraxtlar
Qarindoshlik

Qarindoshlik (huquqda) — insonlar oʻrtasida qon jihatdan oʻzaro bogʻliqlik, aloqadorlik. Kishilar oʻrtasida qonqarindoshlik va urugʻaymoqlik aloqalarining mavjudligi muayyan huquqiy oqibatlar yuz berishiga (huquqlar va majburiyatlar paydo boʻlishiga) sabab boʻladi. Oʻzbekiston Respublikasining OiLa kodeksida Q. tushunchasiga taʼrif berilgan. Ushbu kodeksning 57-moddasiga koʻra, bir umumiy uchinchi shaxsdan (ajdoddan) kelib chiqqan shaxslar qarindoshlar hisoblanadi. 2 shaxs oʻrtasida toʻgʻri shajara boʻyicha Q.ning yaqinligi Q. darajasi bilan belgilanadi. Toʻgʻri shajara boʻyicha Q. oʻzaro farqlanadi.

Oʻzbekiston oila huquqi boʻyicha, Q. munosabatlarining mavjudligi oʻzaro shaxsiy hamda mulkiy huquqlar va majburiyatlarni yuzaga keltiradi (ota-onalarning oʻz farzandlariga boʻlgan huquqi, aliment huquq va majburiyatlari, yaqin qarindoshlar oʻrtasida nikoh qayd etilmasligi va hokazo). Fuqarolik huquqida Q. ota-onaning oʻz voyaga yetmagan farzandlariga qonuniy vakillik qilishi huquqlari va majburiyatlarini keltirib chiqaradi. Vorislik munosabatlari qonun boʻyicha meros ochilgan hollarda Q. aloqalariga koʻra tartibga solinadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 68bobida (1134— 1157-moddalar) qonun boʻyicha vorislik munosabatlari va ularni tartibga solinishiga doir qoidalar belgilangan. Ushbu qoidalarga koʻra, qonuniy vorislik Q.ning darajasi (vorislik navbatlari)ga asoslanadi. Shunga koʻra, Q. aloqalarining yaqinuzoqliligiga qarab vorislikning beshta navbati belgilangan. Oldingi navbatda turgan vorislarning yoʻqligi, ularning merosdan voz kechishi yoki mahrum etilganligi navbatdagi vorislarga meros olish xuquqini beradi.

Q. mehnat huquqida ham ahamiyatlidir. Mas, 16 yoshga toʻlmagan oʻsmirlarni ishga qabul qilish uchun uning otasi yoki onasi yozma rozilik berishi lozim (Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 77-moddasi). Yakin Q. aloqasida boʻlgan shaxslarning bitta davlat korxonasida birga ishlashlari taqiklanadi (Mehnat kodeksining 79-moddasi). Bu qoidadan istisnolar Oʻzbekiston Respublikasining hukumati tomonidan belgilanishi mumkin. Ota yoki ona xavfli mehnat sharoitida ishlayotgan oʻz farzandini ishdan boʻshashini talab qilishi mumkin (Mehnat kodeksining 247-moddasi).

Q. aloqalari ijtimoiy taʼminot huquqida ham ahamiyatga ega. Bunda boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi, ijtimoiy nafaqalarning ayrim turlarini tayinlash chogʻida (qarang Qaramogʻda boʻlish) marhum boquvchi shaxs bilan uning qaramogʻida boʻlib kelgan voyaga yetmaganlar oʻrtasida Q.ning mavjudligi asos qilib olinadi (Oʻzbekiston Respublikasining "Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida"gi Qonunining 19-moddasi). Q. boshqa hollarda ham huquqiy ahamiyatga ega.

Shoira Yoʻldosheva.

    

Huquq
Qarmatlar

Qarmatlar – ismoiliylar asosiy shoxobchalaridan birining tarafdorlari. Q harakati 9-asr oxirida Iroq janubida vujudga kelgan. Suriya va Yamanga tarqalgan dehqonlar, koʻchmanchi badaviylar va hunarmandlardan tashkil topgan. Harakat oʻz nomini uning rahbari va tashkilotchisi Hamdon ibn alAshʼasning laqabi Qarmat (yoxud Qarmatiya)dan olgan. Uning maʼnosi manbalarda turlicha („kalta oyoq“, „qizil koʻz“ va boshqalar) izohlangan. Biroq Hamdongacha ham Qarmatiya nomi bor edi, binobarin Hamdon oʻz laqabini oʻsha davrda mavjud boʻlgan shialikning biron bir tashkiloti nomidan olgan deb hisoblash mumkin. Q abbosiylar xalifaligiga qarshi qoʻzgʻolonlarga boshchilik qilgan. Q yerga jamoa egaligini, umumiy (qullardan tashqari) tenglik gʻoyalarini targʻib etishgan. Ular islom marosimlarini bajarmagan, shariat qoidalarini tan olmagan, ularda masjidlar boʻlmagan. Q. musulmonlarning ziyoratgohlari (mas, Kaʼba va u yerdagi qora tosh – hajar alasvad)ni bidʼat deb hisoblaganlar. 899 yil Q. Bahraynni bosib olib, AlAqsoda (Sharqiy Arabiston) oʻz davlatini tuzgan, bu davlat 11asr oxirigacha mavjud boʻlgan. 930 yil haj vaqtida Q Makkaga hujum qilib, uni talontoroj etishgan, hajga borganlarning koʻpini oʻldirishgan, bir qismini qul qilishgan, u yerdagi qora toshni oʻlja qilib olib ketishgan (20 yildan soʻng qaytib berishgan). Bu hol keng xalq ommasini Q.dan chetlashtirdi. 11-asr oxiri – 12-asr boshlarida Iroq va Eronda ularga qarshi shiddatli kurash boshlangan va Q. harakati bostirilgan. Keyinchalik Q. ismoiliylarning boshqa oqimlariga qoʻshilib, yoʻqolib ketgan.

 

Islom tarixi
Shia oqimlari
Bahrayn hukmdorlari
Qaror

Qaror (huquqda) — 1) davlat organi yoki mansabdor shaxsning oʻz vakolati doirasida muayyan maqsadga erishish yoʻlida qabul qiladigan va biror oqibat keltirib chiqaradigan hujjati. Qaror, odatda, ijro etuvchi hokimiyat organi tomonidan qabul qilinib, u ana shu organning oʻz vazifalarini amalga oshirish vositalari va yoʻllarini nazarda tutgan boshqaruv vaziyatini tahlil etish hamda baholashga oid erki ifodasi hisoblanadi. Qaror ijro etuvchi hokimiyat tegishli organi kompetensiyasi doirasida qabul qilinadigan meʼyoriy yoki individual (aniq huquqiy hujjat koʻrinishida yuridik rasmiylashtirilishi natijasida shaxs yoki vaziyatga taalluqli) huquqiy ahamiyat kasb etadi. Boshqaruv faoliyatini amalga oshirish jarayonida uzoq muddatli va muayyan soha bilan bogʻliq faoliyatni (ishlarni) istiqbolli loyihalash yuzasidan qarorlar, masalan, maqsadli dasturiy qarorlar, joriy asosiy faoliyatni amalga oshirish boʻyicha tezkor, protsessual, uslubiy, tavsiyaviy, individual va shahrik. qarorlar qabul qilinishi mumkin. Qarorda uni amalga oshirish muddatlari va ijrochilari aniq belgilab qoʻyilgan boʻladi. U qabul qilinishidan oldin loyihasi tayyorlanib, muhokama qilinishi maqsadga muvofiqdir; 2) fuqarolik, xoʻjalik, maʼmuriy va jinoyat ishlari boʻyicha sud tarkibi yoki sudya chiqaradigan huquqiy hujjat (qarang Sud qarori.).

Siyosiy atamalar
Huquqiy atamalar
Qarchigʻaysimonlar

Qarchigʻaysimonlar — kunduzgi yirtqichlar turkumi oilasi. Uzunligi 20—114 sm. Qanotlari keng; uchi panjasimon yoyiluvchan, uzoq vaqt uchishga moslashgan. Har xil muhitda yashay oladigan 217 turi maʼlum. Antarktika va Arktikadan tashqari barcha hududlarda tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida 14 urugʻ (boltayutarlar, joʻrchilar, tasqaralar, qumoylar, burgutlar, arixoʻrlar, skopalar, sorlar, kalxatlar, boʻktargilar, qirgʻiylar, yaʼni qarchigʻaylar va boshqalar)ga mansub 32 turi uchraydi.

Manbalar 

 

Qushlar
Qarshi magistral kanali

Qarshi magistral kanali — Qarshi dashti hududidan oʻtuvchi, Amudaryo va Qashqadaryoni bogʻlovchi asosiy sugʻorish kanali. Sovet davrida qazilgan boʻlib hozir ikki davlat Oʻzbekiston (Qashqadaryo viloyati) va Turkmaniston (Lebap viloyati) hududida joylashgan.

Tavsif 

Kanal Amudaryo daryosi, Turkmanistonning Lebap viloyati janubiy hududida joylashgan Doʻstlik shahridagi Pulizindan porti yonidan boshlanadi. Kanal shimoli-sharqiy yoʻnalishda qurilgan boʻlib, Turkmaniston va Oʻzbekiston chegarasini kesib oʻtadi. Kanal Qashqadaryo deb ataladigan shaharcha yaqinidagi Qashqadaryoga tutashgan joyda tugaydi. Ogʻiz Oʻzbekistonning Qashqadaryo viloyati Qarshi tumani hududida joylashgan.

Kanalning uzunligi 290 km. Sohillar 100 km dan ortiq betonlangan. Maksimal suv oqimi 195-220 m³/s ga yaqin boʻlib, suv kuchli nasoslar bilan 6 bosqichda 132 metr balandlikka koʻtarib beriladi.

Kanal boshidan taxminan 80 km uzoqlikda Tallimarjon suv ombori joylashgan boʻlib, u tizimdan suv oladi. Suv omboriga ulanishdan oldin 132 m balandlikdagi farqni bartaraf etish uchun moʻljallangan oltita nasos stantsiyasi mavjud. Tizim umumiy quvvati 450 MVt boʻlgan 36 ta nasos agregatini oʻz ichiga oladi. Bundan tashqari, asosiy kanal boʻylab oqim tortishish kuchi bilan amalga oshiriladi va suv omboriga boradigan filial yettinchi nasos stantsiyasi bilan jihozlangan.

Kanalning birinchi navbati qurilishi 1965-yilda boshlanib, 1973-yilda qurib bitkazildi. Qurilishdan maqsad paxtachilikni rivojlantirish uchun Qarshi dashtining qurgʻoqchil hududlarini Amudaryo suvlari bilan taʼminlashdan iborat. Kanal Oʻzbekistonning Qashqadaryo viloyatining Nishon, Qarshi, Gʻuzor, Koson va boshqa tumanlarida 218 ming gektardan ortiq yerni sugʻorish imkonini beradi.

Manbalar

Adabiyotlar 
Tallimarjon suv ombori",Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Q harfi.Toshkent:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi,2000—75—76 bet.
Kanallar
Qashqadaryo suv havzasi
Turkmaniston kanallari
Qashqadaryo viloyati kanallari
Lebap viloyati bino va inshootlari
Qarshi namozgohi

Qarshi namozgohi, Koʻk gumbaz — Qarshi shahridagi meʼmoriy yodgorlik (1590—91). Xonaqoh peshtoqgumbazli (qoʻsh gumbazning tashqi gumbazi qulab tushgan), peshtoqning ikki yonida simmetrik 4 tadan joylashgan xonalar balxi gumbazli. Bosh tarzidagi peshtoq koshinlar bilan bezatilgan, kitobalariga Qurʼon oyatlari bitilgan; Abdullaxon nomi va sanasi zikr etilgan yozuvlar saqlangan. Bino oldi tomonidan namozxonlar uchun maydon ajratilgan.

    
Qarshi meʼmoriy yodgorliklari
Qarshi qamali

Qarshi qamali (1512-yil) — safaviylar qoʻshini va Bobur lashkarlari tomonidan shaharni qamal qilinishi. Safaviylar qoʻshiniga shoh Ismoil I vaziri amir Najmi Soniy qoʻmondonlik qilgan. Bobur shayboniylarga qarshi turishga ojizlik qilgach, Ismoil I dan koʻmak soʻragan va bu qoʻshin (60 ming kishi) bilan yurtiga qaytgan (1512-yil sentyabr-oktyabr). Qarshi hokimi Shayxim mirzo (Ubaydullaxonning togʻasi) shaharni qattiq himoya qilgan. Bundan gʻazablangan shia lashkarboshisi Najmi Soniy shahar qoʻlga olinsa qatli om etishga qaror qiladi. Tarixchilarning yozishicha, Bobur va hatto qizilboshlilar amirlari ham shahar ichida hazrat Ali avlodiga mansub sayyidlar borligini aytib Najmi Soniydan qatli om oʻtkazmaslikni iltimos qilishlariga qaramasdan Qarshi egallangach, 15 ming kishi qilichdan oʻtkazilgan (shoir Binoiy ham shu qirgʻinda halok boʻlgan). Movarounnahr aholisi bundan gʻazablanib qizilboshlilar qoʻshiniga qarshi oyoqqa turgan. Gʻijduvon jangida (1512-yil 12-noyabr)gi magʻlubiyatdan soʻng qizilboshlilar qoʻshini Movarounnahrni tark etgan.

Yana qarang 
 Safaviylar va Shayboniylar oʻrtasidagi urushlar

Qarshi
Oʻzbekiston harbiy tarixi
Shayboniylar
Safaviylar ishtirokidagi janglar
Temuriylar ishtirokidagi qamallar
Qargʻalar

Qargʻalar – qargʻasimonlar oilasiga mansub 2 turi: kulrang qargʻalar va qora qargʻalarning umumiy nomi. Baʼzan 1 turning 2 kenja turi sifatida qaraladi. Uzunligi oʻrtacha 47 sm. Kulrang qargʻalar pati kulrang va qora; qora qargʻalarniki – faqat qora boʻladi. Bu 2 tur areali chegarasida oraliq tusli gibrid formalar ham uchraydi. Qora qargʻalar Yevropa va Osiyo gʻarbida va Shimoliy Amerikada; kulrang qargʻalar Yevrosiyoning boshqa hududlari va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Oʻrmonlar, xiyobonlar, baʼzan qamishzorlarda uya quradi. Kulrang qargʻalar har xil muhitga moslana olishi va murakkab xulq-atvori tufayli shaharlarda koʻp uchraydi. Ayrim joylarda oʻrdaklar va boshqalar qushlar uyasidagi tuxumlari va bolalarini yeb, birmuncha ziyon yetkazadi.

 

Qushlar
Qargʻasimonlar

Qargʻasimonlar — sayroqi chumchuqsimonlar turkumi oilasi. Anatomik tuzilishiga koʻra birmuncha sodda; lekin nisbatan murakkab xattiharakatlari bilan boshqa chumchuqsimonlardan ajralib turadi. Ayrim Qargʻasimonlar tovushga taqlid qiladi (odam ovozini takrorlaydi). Uzunligi 18—70 sm. Tumshugʻi va oyoqlari baquvvat, burun teshiklari keng va qillar bilan toʻsilgan. 26 uruqqa mansub 104 turi bor. Yangi Zelandiya va ayrim o.dan tashqari Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida 4 urugʻ (qargʻalar, hakkalar, xoʻjasavdogarlar, togʻ zagʻchalari)ga mansub 9 turi tarqalgan.

Koʻpchilik Qargʻasimonlar gala boʻlib yashaydi; ayrim turlari koloniya boʻlib uya quradi. Uyasini daraxtlar shoxi, kovagi, qoya toshlar, binolarga yoki qamishlar orasiga quradi. Urgʻochisi 3—10 ta tuxum qoʻyib, uni bosib yotadi. Ayrim Qargʻasimonlarning erkagi ham tuxum bosadi. Har xil oziq yeydi, koʻpchiligi mayda kemiruvchilar va hasharotlar bilan oziqlanadi; baʼzi turlari ekinlar, qushlar uyasidagi tuxumlari va joʻjalarini, moʻynali hayvonlar bolasini yeb, birmuncha ziyon keltiradi.

 

Qushlar
Qasr al-Hayr al-Gʻarbiy

Qasr al-Xayr al-Gʻarbiy () — Homs (Suriya) sharqidagi arab qal’asi, 727-yilda VI asrdagi Vizantiya monastiri oʻrnida qurilgan. Umaviylarning choʻldagi meʼmoriy inshootlarining oʻziga xos namunasi: rejadagi kvadrat, hovli atrofida nosimmetrik joylashgan turar-joy va kommunal xonalari va yarim doira minoralari va monumental kirish eshigi boʻlgan tashqi devor.

Hozir bu xaroba, qal’a joyidan topilgan freskalar, shlyapa relyeflari, haykaltaroshlik parchalari Damashq Milliy muzeyida joylashgan . Dastlab u koordinata oʻqlari boʻylab aniq yoʻnaltirilgan va tashqi tomondan boʻsh minoralar bilan mustahkamlangan 70 × 70 m oʻlchamdagi boʻsh devorlarning deyarli muntazam kvadratini ifodalagan: burchaklarda toʻrtdan uch va har bir jabhaning markazida yarim doira. Devorlari gips bilan qoplangan va freskalar bilan boʻyalgan. Saroyni qurishda Palmira xarobalaridan olingan ustunlar va boshqa bezak elementlaridan foydalanilgan.

Manbalar 

Suriya Qal'alari
Suriya saroylari
Qatlam

Qatlam (geologiyada) — geologik jism, choʻkindi togʻ jinslari yotqizilishining asosiy shakli va ularning ketmaket joylashishi. Qatlamning litologik tarkibi nisbatan bir xil boʻlib, bir-biriga deyarli parallel yuzalar (yuqoridagisi — qatlam usti va pastdagisi — qatlam osti) bilan chegaralanadi. Qatlam qalinligi uzunligiga nisbatan ancha kam. Yuqoridagi qatlam (normal yotganda) ostki qatlamga qaraganda yosh boʻladi. Qatlam metamorfik jinslardan ham iborat boʻlishi mumkin. Magmatik jinslar va rudalar muvofiq shaklda yotganda ularni qatlam deyish mumkin. Q koʻpincha bir necha qatlardan iborat boʻladi (mas, tarkibida oʻziga xos togʻ jinsi uchraydigan foydali qazilma, koʻmir qatlam, neftli qatlam va gazli qatlam).

Geologiya
Qatlama

Qatlama – oddiy xamirdan yupqa yoyib, yogʻda pishiriladigan taom. Boshqa shu kabi pishiriqlardan qatlamligi bilan ajralib turadi. Qatlama tayyorlash uchun suv va tuz qoʻshib oddiy xamir qoriladi, kattaroq zuvalalar uzib, oʻrab, 10-12 minut tindirib qoʻyiladi. Soʻngra har bir zuvala oʻqlogʻi bilan yupqa (1–2 mm) qilib yoyiladi va yoymaga qaymoq yoki sariyogʻ, maska yogʻi, eritilgan qoʻy yogʻidan surtilib, ruletsimon oʻraladi, undan 5-6 sm li boʻlaklar kesiladi. Boʻlaklar joʻvada alohida-alohida 0,5-1 sm qalinlikda yoyiladi, qizdirilgan qozonda yoki tovada atrofiga yogʻ surtib, avval bir tomoni, soʻngra ikkinchi tomoni qizartirib pishiriladi. Baʼzan pishgan qatlamaning yuziga taʼbga koʻra shakar yoki qand upasi sepiladi.

Taomlar