yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Govind singh

Govind singh (1666.26.12-1708. oktyabr) — sikxlarning oʻninchi va soʻnggi diniy rahbari (gurusi). Sikhlar jamoasi boshligʻi (1675—1708). Sikhizmni isloh qilib, guru hokimiyatini sikh harbiy-diniy tashkiloti — xalsega topshirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Govxonasoy

Govxonasoy — Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanidagi soy, Gʻuzordaryoni tashkil etuvchilaridan biri — Katta Oʻradaryoning chap irmogi. Boysun togʻining shim.-gʻarbiy yon bagʻridagi buloqlardan boshlanuvchi 20 ta katta-kichik irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 15 km. Mavsumiy qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Govxonasoy havzasi past togʻlarda joylashgan, yogʻin kam yogʻadi, shuning uchun kamsuv. Suvining asosiy qismi (80—85%) bahorda oqib oʻtadi. Govxonasoyda jala yomgʻirlardan soʻng baʼzan toshqinlar boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekistondagi daryolar
Dehqonobod tumani
Gogensollernlar

Gogensollernlar (Hohenzollern) — Branderburg kurfyurstlari (1415— 1701), Prussiya qirollari (1701 — 1918), Germaniya imperatorlari (1871 — 1918) sulolasi. Asosiy vakillari: Fridrix Vilgelm, Fridrix II, Vilgelm I, Vilgelm II.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

XV asr
XVIII asr
Nikolay Gogol

Nikolay Vasilyevich Gogol [1809.20.3(1.4), Poltava gubernyasi, Mirgorod uyezdi — 1852.21.2 (4.3), Moskva] — rus yozuvchisi. Rus adabiyotida tanqidiy realizmga asos solgan. Nejin gimnaziyasini tugatib (1828), Peterburgga kelgan. Rassomlik qilgan, drama toʻgaraklarida faol qatnashgan, ayrim yumoristik rollarni ijro etib, badiiy ijod bilan ham shugʻullangan. V. Alov taxallusi bilan yozilgan "Gans Kyuxelgarten" romantik dostoni (1829) salbiy baxrlangach, chet elga ketgan. Germaniyaning Lyubek, Gamburg sh.larida boʻlgan. Peterburgga qaytib, davlat mahkamalarida xizmat qiladi. Mahkamalardagi qogʻozbozlik, sansalorlik kabi illatlar Gogol uchun boy mavzu boʻldi ("Peterburg qissalari, 1830). A.S. Pushkin bilan uchrashuvi (1831) Gogol ijodida burilish yasadi. "Dikanka qishlogʻi oqshomlari" (1831—32) toʻplamiga kirgan hikoya va qissalari ("Sorochino yarmarkasi", "Dahshatli qasos" va b.) Gogolga shuhrat keltirdi. Bunda Malorossiyadagi turmush tarzi, odamlar ongi, axloqi, xalqning yumorga boy afsonalari, urf-odatlari aks ettirilgan. Gogol Sankt-Peterburg universiteti umumtarix kafedrasida prof. boʻlib ishladi (1834), bu unga tarix bilan chuqurroq tanishish imkonini berdi. "Mirgorod" ("Ivan Ivanovich bilan Ivan Nikiforovich oralarida boʻlib oʻtmish janjallar hikoyati", "Viy" va b. qissalar) toʻplami hamda "Arabeskalar" ("Neva shoh koʻchasi", "Portret", "Tentak maktublari" qissalari) toʻplamida (1835) shahar hayoti manzaralari "koʻzdan yosh chiqquncha" kulgi qoʻzgʻatadigan usulda tasvirlanadi. "Taras Bulba" (1835) qissasi ukrain xalqining chet el bosqinchilariga qarshi kurashiga bagʻishlangan. Gogol 30-yillar 1-yarmida "3darajali Vladimir" (tugallanmagan), "Uylanish" (1842-yilda nashr etildi) komediyalari ustida ishladi. "Revizor" (1836) komediyasida Rossiyadagi mansabparastlik, xazinani talon-toroj qilish, poraxoʻrlik va b. hajv ostiga olingan. Gogol ijodining choʻqqisi boʻlgan "Oʻlik jonlar" (1842) doston-romanida Rossiyadagi oʻsha davr hayotiga umumiy tavsif berilgan.

Gogol oʻz dunyoqarashida sodir boʻlgan axloqparastlik goyalari taʼsirida "Doʻstlar bilan yozishmalardan tanlangan sahifalar" (1847) asarini eʼlon qiladi. Mazkur asar V. Gogol Belinskiy tomonidan tanqidga uchraydi ("N.V. Gogolga xat").

Gogol ning "Revizor" (1935—52, Kibriyo Qahhorova va Abdulla Qahhor tarjimasi), "Ivan Ivanovich va Ivan Nikiforovich oralarida boʻlib oʻtmish janjallar hikoyati" (1972, N. Alimuhamedov tarjimasi), "Ulik jonlar" (1959, Rustam Abdurahmonov tarjimasi) va b. asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan. "Revizor", "Uylanish" pyesalari Oʻzbekistan teatrlari sahnasida qoʻyilgan.

Ozod Sharafiddinov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyalik yozuvchilar
1809-yilda tugʻilganlar
1852-yilda vafot etganlar
Rossiya yozuvchilari
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Godavari

Godavari, Godi — Hindistondagi daryo. Uzunligi 1450 km, havzasinint mayd. 290 ming km. Gʻarbiy Gat toglarining sharqiy yon bagridan boshlanib, Dekan yassitogʻligini kesib oʻtadi va Bengaliya qoʻltigʻiga delta (2 ming km) hosil qilib quyiladi. Yuqori oqimi va dengizboʻyi tekisligiga chiqish yerida ostonalar ustidan oqadi. Yassitogʻlikda chuqur vodiydan oʻtadi. Shu sababli faqat quyi oqimidagina sugʻorishda foydalaniladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 3500 m3/sek. Iyun—avgustda suvi koʻpayadi. Oʻrta oqimi va deltasida kema qatnaydi. Godavari boʻyida Rojamandri shahri joylashgan. Godavarida toʻgʻonlar, yirik GES va irrigatsiya sistemalari qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindistondagi daryolar
Joseph L. Goldstein

Joseph Leonard Goldstein (1940.28.4) — amerikalik genetik olim. Odam va hayvonlar organizmida lipidlarnnt tashilishi va xolesterin almashinuvining boshqarilish mexanizmi ustida tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1985; M.S. Braun bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
18-aprelda tugʻilganlar
1940-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Amerikalik olimlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Gollandlar

Gollandlar (oʻzlarini xolanders deb atashadi) — xalq, Niderlandiyaning asosiy aholisi (12,3 mln. kishi). Umumiy soni — 14 mln.dan ortiq kishi (1990-yillar oʻrtalari). Niderland tilida soʻzlashadi. Dindorlari asosan protestantlar (kalvinistlar, mennonitlar), katoliklar.

hozirgi Gollandiya hududida mil.av. 1-ming yillikning 2-yarmida, asosan, keltlar yashagan. Mil. boshlarida bu yerlarga german qabilalaridan frizlar va batavlar koʻchib kelgan. Rim imperiyasi bosqini davrida (mil.av. 1-asr— mil. 4-asr) sakslar va franklar (3—4-asrlar) kelib frizlar va batavlar bilan aralashib ketganlar. Mana shu qabilalar negizida tarqoq viloyatlarning uyushuvi 14—15-asrlarda golland elatini shakllanishiga olib kelgan, bu hudud esa Niderlandiya deb nomlana boshlagan. Ispaniya hukmronligiga qarshi 16-asrda Niderlandiya olib borgan milliy ozodlik kurashi Gollandlarning milliy jihatdan jipelashishiga katta taʼsir koʻrsatgan. Gollandlar millatining shakllanishi 18-asrga kelib tugallangan. Gollandlarning aksariyati shaharlarda sanoat, savdo, shuningdek, xizmat koʻrsatish sohasida ishlaydilar. Qishloq xoʻjaligida, asosan, chorvachilik, gulchilik, dengiz boʻylarida baliqchilik bilan shugʻullanadilar. Bogʻdorchilik va gulchilik soxasida Gollandlar jahonga mashhurdirlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gollivud

Gollivud () – amerika kinematografiyasining markazi. Kaliforniya shtatining Los-Anjeles shahrida joylashgan. Filmlarni suratga olishni 1908-yilda boshlagan. 19131915-yillarda esa AQSh kino sanoati markaziga aylangan. 1920-yillardan Metro-Goldwyn-Mayer, 20th Century Fox, Paramount, Warner Bros., Columbia, RKO kinokompaniyalari faoliyat koʻrsata boshladi. Gollivudda amerika kinematografiyasining asosiy oʻziga xos tomonlari shakllandi: „kinoyulduz“ tizimini yaratish, kinodramaturgiyani standartlashtirish, filmlarni konveyer usulida ishlab chiqarish va boshqalar. Gollivudda turli davrlarda Charlie Chaplin, Erich von Stroheim, King Vidor, John Ford, William Wyler, Frank Capra kabi kino dargʻalari ishlagan. Kinokompaniyaning jaholatparastlikka berilishi, kinoprokat xarajatlarining koʻpayib ketishi, filmlarning badiiy jihatdan sayozlashuvi, televideniye hamda Nyu-Yorkda mustaqil ishlayotgan kino arboblar raqobati Gollivudni inqirozga olib keldi (ayniqsa 19501960-yillar). 1970-yillardan Gollivud yana oʻz qaddini tiklay boshladi. 1980-yillardan esa yana jahondagi eng yirik kino markaziga aylandi. Oʻz faoliyatini faollashtirib, qiziqarli badiiy filmlar ishladi.

„Gladiator“ (rejissyor Ridley Scott, 2000), „Kema halokatidan jabr koʻrgan“ (rejissyor Robert Zemeckis, 2000), „Ayollar nima xohlaydi“ (rejissyor Nancy Meyers, 2000), „Tigʻiz payt 2“ (rejissyor Brett Ratner, 2001), „Boshqalar“ (rejissyor Alejandro Amenábar, 2001) kabilar Gollivudning soʻnggi yillar yaratgan eng yaxshi filmlaridir. Russell Crowe, Joaquin Phoenix, Jim Carrey, Michael Douglas, Anthony Hopkins, Richard Harris, Mel Gibson, Cameron Diaz, Lucy Liu, Jackie Chan, Chris Tucker, Steven Seagal, Laura Dern va boshqalar Gollivudning eng mashhur aktyorlaridir.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Golografiya

Golografiya (yunoncha: holos — butkul, toʻliq va grafil) — toʻlqinlar interferensiyasidan foydalanib buyumning fazoviy (hajmiy) tasvirini hosil qilish usuli. D. Gabor kashf etgan (1948), rus fizigi Yu. N. Denisyuk takomillashtirgan (1962). golografiya 60-yillarda lazer yaratilgandan keyin juda tez rivojlana boshladi. Golografiya rangli va rangsiz (oq-qora) boʻladi. Gologramma hosil qilish uchun linza yoki yigʻuvchi koʻzgu ishlatiladi. Golografiya yoki uning bir qismini yordamchi kogerent toʻlqin bilan nurlatib, buyumning tasvirini koʻrish mumkin. Buning uchun kogerent elektromagnit nurlar prizma yoki koʻzgu yordamida ikki nur dastasiga ajratiladi. Nur dastasining biri (asosiy nur) koʻzgu (prizma) ga, ikkinchisi (buyum nuri) esa buyumga yoʻnaltiriladi. Koʻzgu va buyumdan qaytgan nurlar fotoplastinkaga tushadi, unda gologramma hosil boʻladi. Gologramma asosiy nur bilan yoritilsa, buyum surati muallaq holda koʻrinadi (buyum suratini har tomondan koʻrish mumkin). Asosiy va buyumdan kaytgan nurlarning toʻlqin amplitudasi toʻlqinlar fazasiga ham bogʻliq. Asosiy nur fazasi fotoplastinka kengligida (bir qirrasidan ikkinchi qirrasigacha) tekis oʻzgaradi, chunki fotogotastinkaga tushgan toʻlqinlarning faza farqi buyumdan oʻtgan fazasiga bogʻliq. Buyumning har bir nuqtasidan qaytgan nurlar (toʻlqinlar)ning faza farqi buyum nuktalari oraligʻi yoki hajmi haqida maʼlumot beradi. Mas,.U va S’ manbalardan kelgan kogerent (monoxromatik) nurlar SS’ kesmani teng ikkiga boʻluvchi gorizontal tekislikka bir xil fazada keladi. Birbiriga tik nurlar dastasi qoʻshilishi natijasida hosil boʻlgan gologrammani asosiy nuri, bilan yoritilsa, ya2 nurning nusxasi i2’ koʻrinadi va, aksincha, gologramma p2 vertikal nur bilan yoritilsa, ya, koʻrinadi. Demak, gologramma asosiy nur bilan yoritilsa, nuqtalarning fazadagi haqiqiy oʻrni (bir-biridan uzoqligi) koʻrinadi. „Buyum nuri“ yoʻnalishini oʻzgartirib, bitta fotoplastinkaga bir qancha gologrammani joylashtirish mumkin. golografiya fizika va texnikaning turli sohalarida, maʼlumotlarni kodlashda, akustikada, uch oʻlchovli kino va televideniyeda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Golotsen

Golotsen (yun. holos — hammasi va kainos — yangi) — Vyurm muzligidan keyin, bundan 10—16 ming yil oldin boshlanib hozirgacha davom etayotgan davr. Yerning geologik tarixidagi antropogen (toʻrtlamchi) davrning hozirgacha tugallanmagan oxirgi qismi va shunga mos yotqiziqlar. Golotsen boshlanishi Yevropa materigining shim.da oxirgi muzlanishning tugashiga, paleolit va mezolit orasidagi chegaraga toʻgʻri keladi. Golotsenda turli iqlim bosqichlari birin-ketin almashinib turgan. Yerda iklimning eng yuqori darajasi 7500— 5000-yil avval boʻlganligi aniqlangan. Golotsenda quruqlik va dengizlar hozirgi koʻrinishiga ega boʻlgan. Golotsenning 2/3 qismi tarixiy davrga toʻgʻri keladi. Yana q. Toʻrtlamchi sistema (davr).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goldoni Karlo

GOLDONI (Goldoni) Karlo (1707.25.2, Venesiya - 1793.6.2, Parij) — italyan dramaturgi, italyan teatri islohotchisi, milliy komediya asoschisi. Dastlabki asarlari ("Momolo kortezan", 1738; "Momolo Brenteda", 1739; "Sinish", 1741) dayoq niqoblar komediyasi (syujetning qisqa sxemasidan iborat ssenariy asosida tayyorgarliksiz tomosha yaratish)ni isloh qilgan. Mazkur asarlar muqim matnga, aniq insoniy harakterlarga, maʼrifatparvarlik gʻoyalari singdirilgan, jamiyatning illatlarini tanqid qiluvchi mazmunga ega edi. Ayni paytda Goldoni niqoblar komediyasining afzal tomonlarini — xushchaqchaqlik, syujet rivojidagi izchillikni saqlab qolgan. Goldoni 155 komediya, 18 tragediya, 94 libretto yozgan. Teatr tarixiga oid "Memuarlar" (1784—87) muallifi. "Mehmonxona bekasi", "Ikki boyga bir malay" va b. komediyalari oʻzbek tiliga tarjima qilinib, Muqimiy teatrida sahnalashtirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Camillo Golgi

Camillo Golgi (1844.7.7, Korteno — 1926.21.1, Paviya) — italiyalik gistolog. Paviya universiteti professor (1875-yildan).Nerv toʻqimasining mikroskopik preparatlarini xrom-kumush usulida tayyorlash metodini ishlab chiqqan (1873). 1898-yilda nerv sistemasi hujayralarini oʻrganish asosida maxsus toʻrsimon organoid mavjudligini isbotlab bergan. Keyinchalik hujayraning bu organoidi Golji kompleksi deb atala boshlandi. Nobel mukofoti laureati (Ramoni-Kaxal bilan hamkorlikda, 1906).

Manbalar 

Kimyogarlar
Olimlar
21-yanvarda vafot etganlar
1926-yilda vafot etganlar
1844-yilda tugʻilganlar
7-iyulda tugʻilganlar
Golmiy

Golmiy (lotincha Holmium), No - Mendeleyev davriy sistemasi III guruhining lantanoidlar turkumidagi kimyoviy element. Atom raqami 67, atom massasi 164,94. Birgina barqaror izotopi 65No bor. 1879-yilda shved kimyogari Golmiy Kleve kashf etgan. Golmiy Yer poʻstining massa jihatdan 1-10~4% ini tashkil qiladi. Tabiatda ittriy guruhchasi elementlari bilan birga uchraydi. Golmiy— oqish kulrang metall. 1428° gacha geksogonal panjarali a-No (zichligi 8,799 g/sm3) holatda, 1428° dan yuqori temperaturada esa kubik panjarali, suyuqlanish temperaturasi 1470°, qaynash temperaturasi 2707°, zichligi 8,82 g/sm3 r-No holatda barqaror. Ferromagnetik, mexanik ishlovga oson beriladi. Havoda -20° da sekin, 100° dan yuqori temperaturada tez oksidlanadi. Mineral kislotalar (ftorid kislotadan tashqari) taʼsir ettirilganda No3+ tuzlarini qosil qiladi; ishqorlar taʼsiriga berilmaydi. Qizdirilganda N2, H2, S12, J2 va Gʻ2 bilan reaksiyaga kirishadi. Golmiy NoGʻ3 ni kalsiy bilan qaytarib olinadi. Golmiyning birikmalari kimyo va yengil sanoatda, lok va boʻyoklar, katalizatorlar, fotoreagentlar tayyorlashda, qishloq xoʻjaligida oʻsimliklarning oʻsish jarayonini tezlashtiradigan oʻgʻit sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Golf

Golf (ing.golf) — sport turi. Toʻp va chavgonlar bilan ochiq maydonda oʻynaladi. Bunda 50 mingdan 200 ming m2gacha sahnaga ega boʻlgan past-balandligi oʻrtacha tabiiy maydon (qir-adir, istiroxat bogʻi, oʻrmon chekkasi) kerak, unda tabiiy holatida qoldirilgan 9 yoki 18 ta yoʻlak-trassa belgilanadi; har qaysi yoʻlakning uz. 150 dan 470 m gacha, kengligi 30–40 m. Birinchi yoʻlak boshlanishida taxminan 4 m2 kattalikdagi maydoncha tayyorlanadi, har bir yoʻlakning oxirida oʻrtasida oʻyiq-chuqurcha (chuqurligi 11 sm va diametri 10 sm)li taxminan 20 m2 keladigan maydoncha boʻladi. Oʻyinchilar joy relyefi va toʻpni yoʻnaltirish kerak boʻlgan masofa qandayligiga qarab kattaligi, yoʻgʻonligi, uchining shakli birmuncha farqlanadigan, uz. 85—110 sm chavgon (kleb)lardan foydalanadilar. Oʻyinning maqsadi toʻpni (vazni 44 g quyma rezinali koptok) chavgon bilan urib barcha yoʻlaklardagi chuqurchalarning har biriga olib borib tushirish. Bu ishni kamroq zarb bilan amalga oshirgan oʻyinchi yoki jamoa gʻalaba qiladi. Golf oʻyini oʻrta asrda Daniyada paydo boʻlgan. AQSH, Kanada, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Avstraliyada tarqalgan. 1900 va 1904-yilda Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan edi. Golfni asosan oʻrta va katta yoshdagilar oʻynaydi.

Golf Oʻzbekistonda ham ommaviylasha boshladi. Bunda 1998-yilda qurib bitkazilgan Toshkent golf klubi katta ahamiyat kasb etdi. Bu klub Oʻrta Osiyo mintaqasida birinchi boʻlib xalqaro golf musobaqalarini oʻtkazish imkonini yaratdi. 2001-yil 20-mayda Toshkent golf klubida golf boʻyicha Oʻzbekistonning birinchi ochiq chempionati oʻtkazildi. Unda Oʻzbekiston, AQSH, Germaniya, Janubiy Koreya, Malayziya, Angliya, Shotlandiya, Kanada, JAR va boshqa mamlakatlardan 100 ga yaqin sportchi qatnashdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Golf
Golfstrim

Golfstrim ( -qoʻltiq oqimi) – Atlantika okeanining shimoliy qismidagi iliq oqim. Golfstrim oqimi bir qancha iliq oqimlardan iborat boʻlib, Florida yarim oroli qirgʻogʻidan Shpitsbergen va Novaya Zemlya orollarigacha 10 ming km masofagacha harakatlanib boradi. Golfstrim dastlab Florida qoʻltigʻining janubiy qismida hosil boʻladi. Passat shamoli suvni Yukatan boʻgʻozi orqali Meksika qoʻltigʻiga tomon harakatlantiradi va oqibatda Meksika qoʻltigʻi suvi sathi bilan Atlantika okeanining qoʻltiq yaqinidagi suv sathida kattagina farq vujudga keladi. Okeanga kiraverishda oqim hajmi sekundiga 25 mln.m3 (sutkasiga 2160 km) ga yetadi, bu esa butun Yer sharidagi barcha daryolarning suv sarfidan 20 marta ortiqdir. Okeanda bu oqim Antil oqimi bilan qoʻshiladi, shundan soʻng 38° sh. k.da Golfstrimda sekundiga 82 mln. m3 suv oqadi. Golfstrim okeanda soatiga 6 km (baʼzan 10 km) tezlik bilan shimolga harakatlanib Shimoliy Amerika materigi sohili boʻylab oʻtadi. Oqimning eni janubda 75 km, Xatteras burni yaqinida 110–120 km, qalinligi 700–800 m. Golfstrim oqimi juda koʻp issiqlik hamda tuz olib keladi. Suv yuzasida oʻrtacha yillik temperatura 25—26°, shoʻrligi 36,2—36,4%, 400 m chuqurlikda 10—12°, Nyufaundlend sayozligining janubiy chekkasi atrofida Golfstrimga shimoldan sovuq Labrador oqimi yaqinlashib keladi. Ana shu yerda ikki xil suv aralashadi va yuza qatlamdagi suv pastga tushadi. Taxminan 40° gʻarbiy uzunlikda Golfstrim Shimoliy Atlantika oqimi nomini oladi, bu oqim gʻarbiy va janubiy-gʻarbiy shamollar taʼsirida Atlantika okeanini gʻarbdan sharqqa kesib oʻtadi va Yevropa yaqinida asta-sekin shimoliy-sharqqa buriladi. Tomson portiga yaqinlashganda Shimoliy Atlantika oqimidan Irminger iliq oqimi ajralib chiqib, Baffin dengizi tomon ketadi. Shimoliy Atlantika oqimining asosiy qismi Norvegiya dengizidan chiqqach, Shpitsbergen oqimi nomini oladi va Skandinaviya yarim orolining gʻarbiy qirgʻogʻi boʻylab shimolga qarab harakatlanadi, shundan soʻng Shpitsbergen orollarining gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinidan oʻtib, Shpitsbergendan shimolda bu oqim pastga tushib ketadi va Shimoliy Muz okeanidan yana bir oz sezilib turadi. Golfstrim va uning davomi boʻlgan iliq oqimlar Shimoliy Muz okeani va uning dengizlari suviga, organik dunyosiga, Yevropaning Atlantika okeaniga yaqin mamlakatlari iqlimiga katta taʼsir etadi. Iliq suv Yevropa havosini ilitib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar

Havolalar
Gomel viloyati

Gomel viloyati – Belarus tarkibidagi viloyat. 1938 yil 15 yanvarda tashkil etilgan. Respublikaning janubi-sharqida. Maydon 40,4 ming km. Aholisi 1674 ming kishi, asosan belaruslar; shuningdek, rus, ukrain, yahudiy, polyak va boshqalar ham yashaydi. 21 tumanga boʻlingan; 17 shahar, 17 shaharcha bor. Markazi – Gomel shahri.

Yer yuzasi tekislik. Gʻarbida Pripyat Polesyesi (120–140 m), sharqida Dneprboʻyi pasttekisligi (100– 130 m) bor. Foydali kazilmalari: neft, toshtuz va kaliy tuzi, torf, boʻr, gil, qum. Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 7°, –5,5°, iyulniki 18,5°–19°. Yiliga 550–650 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 190–200 kun. Daryolari: Dnepr va uning irmoqlari (Berezina, Pripyat, Soj). Eng yirik koʻli – Chervonoye. Tuprok,lari kuchsiz podzollashgan qumli va torf-botqoqli, sharqida qumoq va qumloq tuproq. Hududining 41% ga yaqini oʻrmon, 12% botqoqlik, oʻtloq koʻp.

Viloyatda yirik energetika bazasi (torf, gaz, neft) tashkil etilgan. Gomelda qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, stanoksozlik, torf mashinasozligi, dvigatellar, podshipniklar, oʻlchov priborlari, elektrotexnika va boshqalar zavodlar, Mozirda melioratsiya mashinalari zavodi, "Mozirkabel", metall quyish-mexanika zavodlari, Rechitsa metall buyumlar zavodi bor. Viloyatda kimyo sanoati barpo etilgan. Oʻrmon, yogʻochsozlik va qogʻoz sanoatlari rivojlangan. Mebel fabrikalari (Mozir, Yelsk, Jlobin, Kalinkovichi, Rogachyov, Vasilevichi), yogʻoch-sozlik kombinatlari (Gomel, Mozir), faner-mebel (Rechitsa), faner-gugurt (Gomel), sellyuloza-qogʻoz (Dobrush) va sellyuloza-karton (Svetlogorsk) kombinatlari, Gomel yaqinida (Kostyukovka) mamlakatda yirik oyna zdi bor. Yengil sanoat asosan mahalliy xom ashyoda ishlaydi. Donli ekinlar, texnika ekinlari ekiladi, bogʻ va mevazorlar bor. Chorvachilik sut, goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Temir yoʻl asosiy transport turi. Avtomobil yoʻllari muhim hisoblanadi. Dnepr, Pripyat, Soj, Berezina daryolarida kema qatnaydi. Drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri, 6 muzey bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Belarus viloyatlari
Gominidlar

Gominidlar ( — odam soʻzidan) — primatlar turkumiga mansub oila. hozirgi insoniyat (neoantroplar)dan boshlab, oʻtgan ajdodlarning qamma vakillari (arxantroplar va paleoantroplar) kiradi. Gominidlar oilasiga, odatda, avstralopiteksimonlarni ham kiritishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomologik qatorlar qonuni

Gomologik qatorlar qonuni, irsiy oʻzgaruvchanl ikning gomologik qatorlar qonuni — N.I. Vavilov tomonidan oʻsimliklarning turli sistematik guruhlaridagi irsiy oʻzgaruvchanlikni qiyosiy oʻrganish asosida ifodalab berilgan qonun (1920). G.q.q.ning asosiy mazmuni: genetik jihatdan yaqin boʻlgan turlar va turkumlar irsiy oʻzgaruvchanlikning bir xil oʻxshash qatorlariga ega boʻladi; ular umumiy tizimda genetik jihatdan qanchalik yaqin boʻlsa, ularning oʻzgaruvchanlik qatorlaridagi oʻxshashlik shu qadar toʻliqroq boʻladi. Umuman oʻsimliklarning har qaysi alohida oilasi oʻzgaruvchanlikning muayyan sikliga egaligi, yaʼni oilani tashkil etuvchi barcha turkum va turlarda oʻzgaruvchanlikning takrorlanishi bilan harakterlanadi.

Mukammal oʻrganilgan tur tarkibida topilgan irsiy shakllar qatoriga asoslanib, boshqa har qanday tur va turkumlarda ham xuddi shunday irsiy shakllar boʻlishini oldindan aytish mumkin. Tur va turkumlar kelib chiqishi jihatdan bir-biriga qanchalik yaqin boʻlsa, ulardagi irsiy oʻzgaruvchanliklar qatori ham shunchalik oʻxshash boʻladi. Har xil turga mansub gʻoʻza (G. barbadense, G. hirsutum, G. arboreum, G. herbaceum) belgilarining irsiy oʻzgaruvchanlik qatori G.q.q.ga yorqin misol boʻla oladi: oq, malla va koʻk tolali shakllarni shu toʻrt xil gʻoʻza turining har biri tarkibida topish mumkin. Ulardagi chigit, barg shakllari va b. belgilarining oʻzgaruvchanligi qam parallel ravishda boradi. Javdar hamda bugʻdoyning tukli va tuksiz, qiltiqli va qiltiqsiz, oq va qizil, uzun va qisqa boshokli; koʻk, oq, qizil, sariq, gunafsha rang donli; kuzgi va lalmi, erta va kechpishar va hokazo shakllari borligi aniqlangan. Boshqa tur, turkum hamda oilaga kiruvchi oʻsimliklarda ham irsiy belgilar qatori xuddi yuqoridagidek parallel oʻzgarishi mumkin. G.q.q. kerakli irsiy oʻzgarishlarni maqsadga muvofiq olish usullarining biologik negizi, madaniy oʻsimliklarning noyob belgilarga ega boʻlgan yangi navlarni yaratish va aniqlashda nazariy asos boʻlib xizmat qiladi (qarang Seleksiya).

Ad: Vavilov N.I., Zakon gomologicheskix ryadov v nasledstvennoy izmenchivosti, M., 1987.

Bahodir Normatov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomologiya (matematika)

Gomologiya — 1) proyektov tekislikni oʻzini-oʻziga bir qiymatli almashtirish. Gomologiyada nuktalarning bir toʻgʻri chiziqda yotish va biror toʻgʻri chiziq (Gomologiya oʻqi)dagi barcha nuqtalarning qoʻzgʻalmasligi xossasi saqlanadi. Ayniy almashtirishdan iborat boʻlmagan gomologiyada mos nuqtalar (mas, A’ va A, V’ va V)ni tutashtiruvchi barcha toʻgʻri chiziklar bir nuqtada, yaʼni gomologiya markazida, mos toʻgʻri chiziklar (AV va A’V’) esa gomologiya oʻqida kesishadi; 2) topologiyada — oddiy hol uchun biror sirtdagi egri chiziqning shu sirtdagi biror qismni cheklash xossasi. Mas, tor sirtidagi egri chiziq shu sirtning S qismini cheklaydi (chegaralaydi). Egri chiziq nolga gomologik emas, chunki sirtning hech qanday qismini cheklamaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomotetiya

Gomotetiya (yun. homos — oʻxshash va thetos — joylashgan) — tekislik yoki fazoning har bir L nuqtasiga M’ nuqtani mos qilib qoʻyadigan almashtirish; bunda SM’= SM k tenglik qanoatlantiriladi, bu yerda S — berilgan nuqta; u G.ning markazi deyiladi, k esa nolga teng boʻlmagan oʻzgarmas son; bu son G.ning koeffitsiyenta deyiladi.k>0 boʻlganda M va M nuktalar boshi S boʻlgan bitta nurda yotadi, k<0 boʻlganda M va M nuqtalar toʻgʻri chiziqning boshi S nuqtada boʻlgan turli nurlarida yotadi. Odatda, G. oʻzining S markazi va bir juft mos nuqtalari bilan beriladi va bunday belgilanadi: H(S, A, A’). G. joylarni menzula asosida planga olishda, yasashga doir masalalarni yechishda va pantograf yordamida oʻxshash nusxalarni koʻchirishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomofoniya

Gomofoniya (gomo... va yun. phone — tovush, ovoz) — musiqada koʻp ovozlilik turi; gomofoniyada bir (odatda yuqoridagi) ovoz yetakchi boʻlib, boshqa ovozlar unga boʻysunadi, joʻr boʻladi. Bu xususiyati bilan gomofoniya barcha ovozlarning teng huqukliligiga asoslanuvchi polifoniyapan farq qiladi. Gomofoniya atamasi asosan kompozitorlik ijodiyotiga nisbatan ishlatilsada, gomofoniyadagi ovozlarning badiiy-ifodaviy nisbatlari (tengsizligi) ogʻzaki anʼanadagi musiqa, jumladan oʻzbek xalq musiqasiga ham xosdir (mas, doira yoki dutor joʻrligida qoʻshiq aytish va hokazo). Kompozitorlar ijodida gomofoniya, avvalo, opera, oratoriya, kantata, joʻrli yakkaxon qoʻshiqda va cholgʻu musiqasida qaror topdi. 17—19-asrlar Gʻarbiy Yevropa musiqasida gomofoniyaning keng tarqalishi garmoniya vositalarining jadal rivoji bilan barobar bordi. 20-asr boshlarida gomofonik musika shakllari oʻz rivojining maʼlum poyoniga yetdi. Oʻzbekistan kompozitorlari (M. Burhonov, S. Yudakov, M. Bafoyev va b.) ham gomofoniya xususiyatlaridan unumli foydalandilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gonadotrop gormonlar

Gonadotrop gormonlar, gona dotroplar — gipofizning oldingi boʻlagi va platsenta (yoʻldosh)da hosil boʻlib, jinsiy bezlar (gonadalar) faoliyatini boshqaradigan gormonlar. Ular peptid tabiatli uchta gormon (follikulni stimullovchi, interstitsial hujayralarni stimullovchi — lyuteinlovchi va lyuteatrop gormon)dan iborat. Follikulni stimullovchi gonadotropin tabiatan glikoproteid (oqsil va uglevoddan tuzilgan murakkab birikma) boʻlib, adenogipofizning bazofil hujayralaridan ishlanib chiqadi, tuxumdon follikullarning oʻsishi va rivojlanishini, erkaklarda esa spermatozoidlar yetilishini kuchaytiradi; lyuteinlovchi gormon avvalgi gormon bilan birgalikda tuxumdonda tuxum hujayralar yetilishiga va sariq tananchnt shakllanishiga yordam beradi; lyuteotrop gonadotropin laktogen gormon hisoblanadi. Platsentadan chiqadigan xorion gonadotropini ham deyarli lyuteinlovchi gormon kabi taʼsir etadi, u homiladorlar siydigida koʻproq boʻladi.

G.g. preparatlari jinsiy yetilish kechikishini davolashda, bepushtlikda, shuningdek, xalq xoʻjaligining turli tarmoklarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gondvana

Gondvana (Hindistonning markaziy qismida yashovchi gondlar qabilasi va Van — joy nomidan) — paleozoyning koʻp qismi va mezozoyning boshlarida Jan. yarim sharda mavjud boʻlgan ulkan superkontinent. Gondvana hozirgi Jan. Amerikaning (And togʻlaridan sharqi) va Afrikaning (Atlas togʻlaridan tashqari) koʻp qismini, Madagaskar orol, Arabiston yarim orol, Hindiston (Himolay togʻlaridan janubi), Avstraliya sharqidagi togʻ tizmalaridan gʻarbi va, ehtimol, Antarktidaning koʻp qismini oʻz ichiga olgan. Gondvananing mavjudligi gipotezasi tarafdorlarining fikricha proterozoy va yuqori karbon davrida gondvanani muzlik qoplagan. Yuqori karbon muzligining qoldirgan izlari Markaziy va Jan. Afrika, Jan. Amerikaning jan.da, Hindiston va Avstraliyada saqlangan. Karbon va perm davrlarida gondvanada moʻʼtadil va sovuq, mintaqaning oʻziga xos florasi rivojlangan. Mezozoy davrida gondvana parchalana boshlagan, boʻr davri oxiri—paleogen davrining boshlarida esa gondvana xrz, materiklarga boʻlinib ketgan. Koʻpchilik geologlar fikricha, gondvananing boʻlinib ketishiga uning hozirgi boʻlaklarini gorizontal boʻylab ikki tomonga surilishi sabab boʻlgan. Bunday jarayon paleomagnetizm maʼlumotlari boʻyicha isbotlangan. Baʼzi bir olimlar hozirgi qitʼalar gondvananing parchalaridan tarkib topgan deb hisoblaydilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goniometr

Goniometr (yun. gonia — burchak va metr) — ikki yoqli burchaklarni oʻlchaydigan asbob. Silliqlangan metall va kristallar qirralari burchagini oʻlchashda ishlatiladi. G.ning bevosita qirralarga qoʻyib oʻlchaydigan va nur qaytishiga asoslanib oʻlchaydigan xillari bor. Nur qaytishiga asoslangan goniometryakka aylanali va qoʻsh aylanali boʻladi; ikki qirradan qaytgan nurlar orasidagi burchakni oʻlchaydi. Bunday goniometrgorizontal metall yoki shisha doira, kursicha, kuzatish trubasi va qoʻzgʻalmas kollimatordan iborat. Kollimatordan tushgan nurlar kristall qirralaridan qaytadi va kuzatish trubasiga tushadi. Goniometrgeologiya, mineralogiya, petrografiya, kristallografiya va b. sohalarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gonokokk

Gonokokk — kasallik qoʻzgʻatadigan mikrob; diplokokkparga mansub; nemis olimi A. Neysser topgan (1879). Organizmdan tashqarida uncha chidamli emas; yetarlicha nam joyda (mas, hoʻl lozim, choyshab, mochalkada) boʻlgandagina yuqadi; quritilganda bir necha minutda, 40—45° gacha qizdirilganda esa bir necha soatda halok boʻladi. Dezinfeksiyalovchi kimyoviy moddalar gonokokkni oʻldiradi. Odamda siydik-tanosil yoʻllari (soʻzakla) va koʻz (blennoreyatsya) shilliq qavatining yiringli kasalliklarini qoʻzgʻatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gonolulu

Gonolulu — AQShdagi shahar va port. Gavayi shtatining maʼmuriy markazi. Tinch okeandagi dengiz va havo yoʻllarining muhim tuguni. Oaxu o.ning jan. sohilida joylashgan. Aholisi 371,6 ming , shahar atrofi bilan birga 800 mingdan ziyod kishi (2000). Shakar-qand, meva-konserva va baliq-konserva zavodlari, kemasozlik korxonasi bor. Gavayi o.lari tashqi savdosining deyarli hammasi Gonoluluorqali oʻtadi. Kurort joy. Turizm markazlaridan. Gonoluluda universitet (1919), Tinch okean aloqa instituti, xalqaro aeroport va b. bor. Gonoluludan gʻarbroqdagi Perl-Harbor buxtasida AQShning Tinch okeandagi eng yirik harbiy dengiz bazalaridan biri joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Gonorar

Gonorar (lotincha honorarium — xizmat evaziga mukofot) — badiiy, musiqiy, ilmiy asarlar, kashfiyotlar va b. muallifiga toʻlanadigan pul mukofoti, G., shuningdek, muallif asarlaridan foydalanganlik yoki chop etganlik uchun uning vorisiga ham toʻlanishi mumkin (yana q. Mualliflik huquqi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oles Gonchar

Oles Gonchar (toʻliq ismi Aleksandr Terentyevich) (1918.3.4 — Poltava viloyati Suxa qishlogʻi — 1995) — ukrain yozuvchisi. Ukraina FA Akademik (1978). Dnepropetrovsk universitetini tugatgan (1946). "Alplar" (1946), "Moviy Dunay" (1947), "Oltin Praga" (1948) asarlarini oʻz ichiga olgan "Bayroqdorlar" trilogiyasi G.ga katta shuxrat keltirdi, urush mavzuidagi eng yaxshi asar deb tan olindi. "Tavriya" (1952), "Perekop", (1957), "Inson va qurol" (1960), "Hayot navosi" (1963), "Dovul" (1970), "Sening tonging" (1980) kabi romanlar muallifi. Asarlari koʻp tillarga tarjima qilingan. "Bayroqdorlar" trilogiyasi (1951), "Hayot navosi" romani (1974) oʻzbek tilida nashr etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ukrainalik yozuvchilar
Ivan Goncharov

Ivan Aleksandrovich Goncharov [1812.6(18).6, Simbirsk- 1891.15(27).9, Peterburg] — rus yozuvchisi. Peterburg FA muxbir aʼzosi (1860). Moskva universitetini tugatgan (1834). Realistik proza ustasi. Dastlab romantik sheʼrlar, qissalar yozgan. "Pallada kemasi" ocherklar turkumi (1855—57)da Osiyo va Yevropa xalqlarining turmushi, axloqi va ruhiyati aks etgan. "Oddiy voqea" (1847), "Jarlik" (1869) romanlari 19-asr tanqidiy realizmining eng yaxshi namunalaridir. Ularda 40—60-yillardagi rus vokeligi va davrning qayotiy tavsiflari anik, tasvirlangan. "Oblomov" (1859) romanida krepostnoylik munosabatlari mahsuli boʻlgan "oblomovchilik" dangasalik, qoloqlik ramzi ekanligini, uning chuqur ijtimoiy va realistik mohiyatini ochib berdi. "Zamon zayli" romani oʻzbek tilida nashr qilingan (1984).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyalik yozuvchilar
1812-yilda tugʻilganlar
1891-yilda vafot etganlar
18-iyunda tugʻilganlar
27-sentabrda vafot etganlar
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya imperiyasi kishilari
Goplitlar

Goplitlar (hoplitai) — Yunonistondagi ogʻir qurollangan piyoda askarlar (mil. av. 5—4-asrlar). Ular uzun nayza, kalta qilich bilan qurollanib, qalqon, dubulgʻa va sovut kiyishgan. Goplitlar 8 qatordan 25 qatorgacha saf tortib jips holda jangga otlanganlar. Jang paytida oldingi ikki qator jang qilgach, orqadagi qatorlar oldingilarni siqib turgan va safdan chiqqanlarning oʻrnini toʻldirgan. Goplitlar oʻrta mulkdorlar boʻlib, oʻz hisoblaridan qurollanganlar. Mil. av. 4-asrda oʻrta mulkdorlarning xonavayron boʻlishi tufayli goplitlar oʻz ahamiyatini yoʻqotib, asta-sekin yollanma askarlar bilan almashtirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorakhpur

Gorakhpur — Hindistondagi shahar. Rapti daryosi boʻyida. Uttar-Pradesh shtatida. Aholisi 550 ming kishi chamasida (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllari tuguni. Yirikt.y. ustaxonalari, yirik shakar-qand zavodlari, jut f-kasi bor. Kimyo sanoati (mineral oʻgʻit va kislota i. ch.) rivojlangan. Toʻqish hunarmandchiligi bilan qadimdan mashhur. Universitet (1957) bor. Aholisining ancha qismi qishloq xoʻjaligida ishlaydi. Gorakhpur Angliya hukmronligi davrida ingliz mustamlakachi armiyasi uchun Nepaldan gurkh jangchilarini yollash markazi edi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gordion

Gordion — Frigiya davlatining qadimgi poytaxti (Sangariya daryosining oʻng qirgʻogʻida, Turkiyaning Bebi qishlogʻi yaqinida). Arxeologik qazishlar natijasida undan miloddan avvalgi VII—V-asrlarga oid tosh va xom gʻishtdan ishlangan mudofaa devorlari, turar joylar, juda koʻp maishiy buyumlar, qabriston topilgan. G.dan topilgan mozor qoʻrgʻonlar qad. skiflarnikiga oʻxshash boʻlgan. G. miloddan avvalgi VII-asrda kimmeriylar tomonidan vayron qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Osiyo tarixi
Gorelka

Gorelka (ruscha) — gaz, koʻmir kukuni, mazut va b.ni kislorod (havo) bilan aralashtirib yoqish uchun moʻljallangan moslama. Xonadonlar va umumiy ovqatlanish korxonalarida ishlatiladigan gaz plitasi gorelkasi, laboratoriyada gaz gorelkasi, qirqish, payvandlash, bugʻ qozonlari va pech gorelkalari boʻladi. Laboratyoriya gaz gorelkasi laboratoriyada tajribalar oʻtkazish; qirqish gorelkasi metall va qotishmalarni kislorod alangasida qirqish uchun qoʻllanadi. Payvandlash gorelkalari injektorli va injektorsiz boʻlib, metall trubalar va konstruksiyalarni payvandlashda ishlatiladi. Bugʻ qozonlarida 8-10 ta va undan koʻp gorelka boʻladi. Ular oʻchoq kamerasiga oʻrnatiladi. Pech gorelkalari, baʼzan, oʻtga chidamli gʻishtlardan yasaladi (masalan, marten pechida shunday gorelka ishlatilgan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorelyef

Gorelyef (frans. haut — baland va relief — relyef, boʻrtma) — haykaltaroshlik turi. Tasvir (odam, hayvon, manzara va b.)ning yarmidan koʻprogʻi zamin sathidan boʻrttirib ishlanadi. G. Qad. Rim, Yunoniston, Hindiston meʼmorligi, haykaltaroshlik va bezak sanʼatida keng qoʻllangan (mas, Maharashtra shtati Karli qishlogʻidagi gʻor — Budda ibodatxonasi, mil. av. 1-asr). Oʻzbekiston hududidagi Ayritom (1—2-asrlar), Varaxsha (8-asr) harobalaridan tosh va ganchdan ishlangan G.lar topilgan (raqqosa, sozanda, ot, jayran shakllari). Toshkent metrosining "Sobir Rahimov", "Buyuk Ipak yoʻli", "Mustaqillik maydoni" bekatlaridagi lavhalarda G. qoʻllangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Sanʼat
Gorizontal teleskop

Gorizontal teleskop — optik oʻqi gorizontal joylashgan astronomik asbob. Quyosh betidagi granulalar, doglar va hokazo fotosuratini olishda ishlatiladi. G. t.da selostatdan keyin yordamchi koʻzgudan qaytgan quyosh nuri dastasi tasvir yasovchi optik sistemaga boradi. Yordamchi koʻzgudan qaytgan nur teleskop darchasidan oʻtib, parabolik shakldagi bosh koʻzguga tushadi. Bu koʻzgu Quyoshning 160 mm li tasvirini teleskopning Nyuton fokusida hosil qiladi. Bosh koʻzguning vaziyatini oʻzgartirish yoʻli bilan undan qaytgan nurni Kassegren koʻzgusiga tushirib, diametri 900 mm li Quyosh tasvirini olish mumkin. Quyoshning oq nurdagi tasvirini fotosuratga olish uchun G. t.ning Nyuton va Kassegren fokusiga kamera oʻrnatiladi. G. t. Toshkent astronomiya institutida ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorilla

Gorilla (Gorilla) – pongidlar oilasiga mansub odamsimon maymun, erkagining boʻyi 1,8–2,0 m, yagʻrinining kengligi 1 m ga yaqin, ogʻirligi 200– 250 kg va undan koʻproq. Urgʻochisi erkagidan deyarli 2 baravar kichikroq. Gavdasi yoʻgʻon, burni keng, boʻyni qisqa, yagʻrindor, muskullari yaxshi rivojlangan, kuchli hayvon. Juni va terisi qora, orqa oyoqlari oldingilariga nisbatan kalta. Boshi katta, peshonasi past, yuzi oldinga turtib chiqqan, jagʻlari ogʻir, tishlari yirik. Koʻzi va quloqlari uncha katta emas. Gʻarbiy va markaziy Afrikaning qalin, oʻtib boʻlmas ekvatorial oʻrmonlarida kichikroq toʻda boʻlib yashaydi. Toʻda boshida erkak yoʻlboshchisi turadi. Faqat oʻsimlik bilan oziqdanadi. Tunash uchun daraxt ostiga yoki yerdan uncha baland boʻlmagan joyda uya quradi. Erkaklari 6–7 yoshda jinsiy voyaga yetadi. 3–5 yilda bitta bola tugʻadi. Egizak yoki albinoslar tugʻilishi ham maʼlum. Tutqinlikda ham koʻpayadi. Yashash joyining buzilishi (oʻrmonlarning kesilib, haydalishi) va brakonyerlik tufayli soni tobora kamayib bormoqda. Gorillani muhofaza qilish maqsadida 7 ta milliy bogʻ tashkil etilgan. Gorilla Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galina Gorlova

Galina Borisovna Gorlova (1939.15.8, Kozogʻiston Respublikasining Kiziloʻrda viloyati) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Olmaliq shahridagi bolalar bogʻchasidatarbiyachi, mudira. 1968—99 yillarda Olmaliq shahridagi 21maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Gorlova daryolarni ijodiy tarzda olib borgan. Matematika fanini oʻquvchilar chuqurroq oʻzlashtirishi uchun "Qiziqarli matematika" toʻgaragini tashkil etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Gormonal preparatlar

Gormonal preparatlar - tarkibida gormonlar yoki ularning sintetik analoglari boʻlib, gormonoterapiya uchun qoʻllanadigan dorilar. Tabiiy G.p. asosan soʻyilgan molning ichki sekresiya bezlaridan tayyorlanadi.

Gipofizning G.p.i [adrenokor-tikotrop gormon (AKTG). AKTG— rux fosfat, xorion gonadotropini, prolaktin, intermedii, pituitrin, adiurekrin, oksitotsin, vazopressin] gipofiz, buyrak usti bezlari, jinsiy bezlardan gormon chiQishi susayganda, kollagenoz, allergik kasalliklar va kuzning baʼzi kasalliklarida buyuriladi. Qalqonsimon bez G.p.i — tireoidin shu bez yetarli ishlamaganda, organizmni yogʻ bosganda, nevrozdaqoʻllanadi. Qalqonsimon bez oldi bezlarining G.p.i — paratireoidin tetaniya, spazmofiliya, allergik kasalliklarga davo qilishda buyuriladi. Meʼda osti bezining G.p.i — insulin va uning preparatlari, shuningdek, sintetik preparatlar — butamid, xlorpromazin Qandli diabetga, lipokain esa jigar kasalliklari, ateroskleroz va b. kasalliklarga davo boʻladi.

Buyrak usti bezlari poʻstloq qavatining G.p.i — kortizon, gidrokortizon, dezoksikortikosteron, shuningdek, sintetik G.p. — prednizolon, deksametazon, sinalar va b. (kortizon bilan gidrokortizonning analoglari) revmatizm, infeksion poliartrit, bronxiol astma, infeksion mononukleoz, neyrodermit, ekzema va b. teri kasalliklari, Addison kasalligi, buyrak usti bezlari poʻstloq qavatida gormonlarning yetarli ishlanib chiqmasligi, ge-molitik anemiya, glomerulonefrit, oʻtkir pankreatit va b. kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Ayol jinsiy gormonlarining G.p.i 2 xil: estrogen G.p. — follikulin yoki estron, estradioldipropionat, etilestradiol, sinestrol, dietilstil-bestrol, dimestrol, oktestrol, sigetin tuxumdonlar faoliyati susayganda yoki butunlay gormon chikarmaganda, tugʻruq dardi va toʻlgʻoq yaxshi tutmaganda, ayolning koʻkragidan sut kelmay qolganda, shuningdek, erkak prostata bezining rakiga davo qilishda buyuriladi. Gestagen G.p. — progesteron, oksiprogesteron kapronati, pregnin sariq tananing yetarli ishlamasligiga aloqador kasalliklarni davolashda buyuriladi. Erkaklar jinsiy gormonlarin ing G.p.i — androgen preparatlar (testosteron propionati, metiltestosteron) erkak jinsiy bezlari tuzuk ishlamaganda, erkak va ayollarning klimakteriy davrida, ayollar koʻkrak bezi rakini davolashda, tomir va nerv kasalliklarida, akromegaliyat buyuriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Mashkovskiy M. D., Lekarstvennie sredstva, 13 izd., t. 2, T., 1998.
Gormonoterapiya

Gormonoterapiya (gormonlar va terapiya) — gormonlar va sunʼiy (sintetik) gormonal preparatlar bilan davolash usuli. G. asosan odam organizmida endokrin (ichki sekresiya bezlari) aʼzolaridan birortasining kasallik tufayli faoliyati susayganda yoki toʻxtaganda tegishli gormonlar oʻrnini toʻldirish maqsadida yoki oʻrinbosar sifatida qoʻllanadi (mas, qandli diabetyaa bemorga insulin yoki Addison kasalligida kortizon beriladi). Endokrin bezlar faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan kasalliklarda kuzatiladigan yalligʻlanishlar, allergik, immunologik va turli infeksion jarohatlar tufayli gormonal balans izdan chiqqanda uni tiklash (stimullovchi) va allergik reaksiyani susaytiruvchi (tormozlovchi) gormon preparatlari ishlatiladi. Zamonaviy tibbiyot amaliyotida turli surunkali ichki kasalliklarda G. yaxshi naf beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorn (pech)

Gorn — metallarni eritish, qayta eritish, qizdirish, keramik buyumlarni pishirish uchun moʻljallangan pech; shaxtali vaterjeket pechlarning yoqilgʻi yonadigan pastki qismi (qarang Vagranka, Domna ishlab chiqarishi). Qadimda gorndan rudadan toʻgʻridan-toʻgʻri xomaki temir olishda foydalanishgan. Zamonaviy gorn ichiga gʻisht terilgan usti ochiq poʻlat qutidan iborat. Uning yon tomonida havo yuboriladigan furma (kalta quvur) bor. Gazsimon yonish mahsulotlari uning yuqori qismidan chiqib ketadi. Gorn pistakoʻmir, koks, neft yoki gazda ishlashi mumkin. F.i.k. kichik (5%) boʻlgani uchun sanoatda keng foydalanilmaydi. Metallurgiyada tigelli gorn, ruda konsentratlaridan qoʻrgʻoshin olishda esa maxsus gorn ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorn (cholgʻu asbobi)

Gorn (nem. Horn — shox) — mis puflama musiqa cholgʻusi, ventil (maxsus mexanizm)siz truba. Fanfara, askar burgʻuchasi kabi turlari mavjud. Jarchi soz boʻlib, 20-asrda ham butun dunyo (shu jumladan, Oʻzbekistan) harbiy qoʻshinlarida, oʻspirin yoshlar (chet elda — skaut, sobiq Ittifoqda — pioner) jamoalarida keng qoʻllangan. G. negizida byugelgorn, saksgorn singari puflama sozlar yuzaga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goroskop

Goroskop ( — vaqtni kuzatuvchi), tolenoma — muayyan vaqt uchun sayyoralar va yulduzlarning bir-biriga nisbatan egallagan vaziyatlarini ifodalovchi jadval. Odam tugʻilgan yoki biron-bir muhim voqea yuz bergan paytda osmondagi sayyoralarning vaziyatiga muvofiq ravishda ular goroskopning 12 "uyasi"ga joylashtiriladi. Goroskop ilmi nujum (astrologiya), munajjimlikda qoʻllanadi. Goroskopga koʻra, goʻyo sayyora va yulduzlarning oʻzaro vaziyatlariga asoslanib oʻziga xos usullardan foydalanib kishilarning taqdirini, voqealarning rivojini aytib berish mumkin emish. Ilgari hukmdorlar munajjimlarning fatvosisiz biror muhim ishni (masalan urushni) boshlashmagan. Goroskop boʻyicha bunday "fol ochish"ning samarasi ilmiy jihatdan asoslangan emas.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorst

Gorst (nem. Horst — doʻnglik, balandlik) — Yer poʻstining uzilmalar boʻyicha yuqoriga koʻtarilgan qismi. Gorstning oʻlchami turlicha — uzunasiga yuzlab km ga, eni bir necha oʻn km ga yetadi. Gorst boʻylama — yoʻnalishi togʻ jinslarining deformatsiyalashgan yoki burmali togʻlar yoʻnalishiga yaqin; koʻndalang — yoʻnalishi burma oʻqiga koʻndalang; qiya — nishab tekisligi barcha maydonda bir tomonga qiya; bir tomonlama — faqat bir tomondan irgʻitma yoki uzilma bilan chegaralangan; ponasimon — pastga tomon torayib boruvchi; oddiy — hamma tomonidan faqat birgina irgʻitma yoki uzilma bilan chegaralangan; murakkab (zinasimon) — bir necha uzilmalar bilan ajralgan, burmali — qatlamlar burmalangan xillarga boʻlinadi. Gorst Oʻzbekistondagi togʻlarda koʻp uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Geografik terminlar
Gortenziya

Gortenziya — toshyorardoshlar oilasining Hydrangea turkumiga mansub bir necha tur xushmanzara oʻsimliklarga berilgan umumiy nom. Bargi oddiy, qarama-qarshi joylashgan. Oq, pushti, qizil va koʻk rangli gullari toʻpgul hosil qiladi. Urugʻi koʻsakchada, 76 turi bor. Ulardan bir nechasi gulchilikda ekiladi. Xitoy va Yaponiyadan keltirilgan G. (N. macrophylla) va Shim. Amerikadan keltirilgan daraxtsimon, koʻp yillik G. (N. arborescens) xushmanzara oʻsimlik sifatida parklarda oʻstiriladi. G. parhish va qalamcha bilan koʻpaytiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Zaharli o‘simliklar
Gospital

Gospital (yun. hospitalis — mehmondoʻst) — yotib davolanishga moʻljallangan harbiy tibbiyot muassasasi. Gospitalda harbiy xizmatni oʻtayotgan askarlar va ofitserlar, ularning oila aʼzolari hamda mudofaa vazirligining xodimlariga tibbiy yordam koʻrsatiladi. Gospitalda davolashdan tashqari, harbiy ekspertiza oʻtkazish, harbiy qismlardagi vrachlarga davolash-profilaktika tadbirlarini amalga oshirishda yordam berish, harbiy tibbiyot xodimlarining malakasini oshirish kabi vazifalar bajariladi.

Urush vaqtida yarador va bemorlarga tez yordam koʻrsatadigan polk, diviziya, armiya koʻchma harbiydala gospitallari va front orqasida joylashgan gospitallar farq qilinadi.

Turkistonda birinchi gospital 1869-yilda Toshkent sh.da ochilgan. Hozir Toshkentdagi 2 ta gospitalning Jizzax, Kattaqoʻrgʻon, Navoiy, Samarkand, Taxiatosh, Termiz, Fargʻona, Chirchiq va Qarshi sh.larida filiallari faoliyat koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil