yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Dekart ovali

Dekart ovali — tekislikdagi yassi egri chiziq. R. Dekart oʻzining "Geometriya" (1637) asarida bayon qilgan. Paskal chigʻanogʻi D. o. ning xususiy holidir. D. o. optikada keng qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekatron

Dekatron [yun. deka — oʻn va (elek) tron] — oʻnta katod guruhi boʻlgan ion asbob; oʻrtasida anod va katod joylashgan gaz aralashmasi (vodorod, geliy, neon) toʻldirilgan ballondan iborat. Elektr impulslarni hisoblashda va elektr zanjirlarni uzib-ulashda foydalaniladi. Ishi elektr impulsi taʼsirida anod va katod orasidagi gazda vujudga keladigan razryadning bir tomonga — bir katoddan ikkinchisiga (birinchisidan ikkinchisiga, ikkinchisidan uchinchisiga va hokazo, oʻninchi impulsdan keyin D. dastlabki hola-tiga qaytadi) siljishiga asoslangan. D. hisoblash va oʻlchash texnikasida, yadro va sanoat elektronikasi va b.da qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deklamatsiya

Deklamatsiya (lot. declamatio — notiqlik mashqi) — badiiy oʻqish, notiqlik sanʼatining muhim turlaridan biri. Sharqda Deklamatsiya qadimdan rivojlangan. Xitoy, Hind podsholari, Xorazmshohlar, sugd, sak xonlari saroylarida deklamatsiya ustalari ishlagan. Oʻzbek xonliklari hududida ham deklamatsiya sanʼatining mohir ustalari (maddoxlar, qissaxonlar, dostonchi, ertakchi va otinlar) yashab ijod etgan. Saroylarda tez-tez uyushtirib turilgan sheʼrxonlik ham aslida deklamatsiyaning bir koʻrinishidir. XVII—XVIII asr gʻarb mumtoz teatrida deklamatsiya tushunchasi aktyorlik ijro vositalarini umumlashtirgan. XVIII asr oxiri — XIX asr boshlari teatrdagi romantizm va realizm oqimlari klassitsizm qonunlaridan voz kechdi. Romantizm aktyor ijrochiligidagi ilhom hissiyot erkinligini, realizm nutq va aktyorning sahnadagi xatti-harakati tasvirlanayotgan qahramonning oʻziga xos xususiyatlarini boʻysundirdi. Keyinchalik deklamatsiya soxta, sunʼiy nutq usuli tushunchasini bildiradigan boʻlib qoldi. K. Stanislavskiy deklamatsiyaga aktyorlik sanʼatining quruq, soxta koʻrinishlaridan biri sifatida qaradi, hayot haqiqatiga asoslangan obraz yaratish yoʻlida deklamatsiyaga qarshi kurashishga chaqirdi. Estradadagi badiiy asarlarni oʻqish keng qamrovli oʻziga xos sanʼat boʻlib, deklamatsiyaning zamonaviy koʻrinishlaridan deyish mumkin.

Muhsin Qodirov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deklaratsiya

Deklaratsiya (lotincha declaratio — maʼlum qilaman, eʼlon qilaman) — 1) bir yoki bir necha xukumatlar, siyosiy partiyalar, xalqaro yoki jamoat tashkilotlarining dasturiy hujjat, muhim xalqaro voqea, qonun va hokazoni umum eʼtiboriga yetkazuvchi bayonoti; umumsiyosiy prinsiplarni tantanali ravishda eʼlon etish (mas, Inson huquklari umumjahon deklaratsiyasi, Oʻzbekistan Respublikasi Mustaqillik deklaratsiyasi); 2) soliq toʻlovchining daromadlar xususiyati va miqdori toʻgʻrisida bayon qilishi; 3) pochta bilan mamlakat tashkarisiga yuboriladigan pul va qimmatbaho paketlarga ilova qilinadigan hujjat; 4) chegaradan oʻtuvchi shaxs oʻzida buyumlar, qimmatbaho narsalar va hokazo borligi va ular miqdori toʻgʻrisida bojxonaga topshiradigan maʼlumot (qarang Bojxona deklaratsiyasi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Davlat
Davlat boshqaruvi
Demokratiya
Respublikalar
Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqiy adabiyotlar
Huquqshunoslik
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Deklinator

Deklinator (lotincha: declino — ogʻaman) — magnit ogʻishlarining bir kecha-kunduzdagi oʻzgarishlari (variatsiyalari) ni kuzatish uchun moʻljallangan asbob. Yer ostida oʻtkaziladigan konchilikka doyr oʻlchash va suratga olish ishlari (marksheyderlik ishlari majmui) ni bajarishda ham qoʻllanishi mumkin. Ishi magnitning elektr-magnit xossalariga asoslangan (qarang Magnitometr).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekompensatsiya

Dekompensatsiya (de... va lot. compensatio — baravarlash) — kasallik tufayli roʻy bergan oʻzgarishga organizm moslashuvining, yaʼni kom-pensatsiyaning buzilishi sababli bi-ror aʼzo yoki aʼzolar sistemasi yoxud butun organizm faoliyatining izdan chiqishi. Biror kasallik yoki jarayonning avj olishi jismoniy zoʻriqish yoki organizmning oʻta toliqishi, haro-ratning taʼsiri, turli shikastlanishlar, shuningdek, asosiy kasallikka yoʻldosh kasalliklar va hokazo tufayli roʻy beradi. Klinik amaliyotda qon aylanishi, yurak D.si (yurak poroklarida shish va toʻqimalar gipoksiyasp) koʻproq kuzatiladi (mas, yurak klapanlarining poroklarida organizm koʻproq ish bajarganda koʻriladigan yurak D.si).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekret

Dekret (lotincha decretum — farmon, qaror) — oliy hokimiyat yoki boshqaruv organi chiqargan va qonun kuchiga ega boʻlgan qaror. Dastlab "D." iborasi qad. Rimda ishlatilgan. Sobiq SSSRda 1936-yilgacha davlat hokimiyati oliy organlarining eng muhim hujjatlari "D." nomi bilan atalgan. hozirgi Fransiyada D.ni prezident va bosh vazir chikaradi, bunda prezident D.i bosh vazir yoki tegishli vazir imzo chekkandan keyin yuridik kuchga ega boʻladi. Fransiya konstitutsiyaviy tizimini qabul qilgan Afrikadagi bir necha davlatlarning prezidentlari ham D. chiqaradi. Angliya-saksoniya huquqiy tizimi mamlakatlarida ayrim sud qarorlari D. deb ataladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Davlat
Davlat boshqaruvi
Demokratiya
Respublikalar
Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Huquqiy adabiyotlar
Delavarlar

Delavarlar (oʻzlarini lenape deb atashadi) — indeys xalqi. AQSH (Nyu-York, Viskonsin, Kanzas, Oklaxoma shtatlari, 3 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) da va Kanada (Ontario viloyatining jan.dagi rezervatsiyalarda, 1 ming kishi) da yashaydi. Algonkin tili guruhiga kiradi. Hozir ingliz tilida soʻzlashadi. D. ovchilik, baliqchilik va dehqonchilik bilan shugʻullanishadi. Qadimda qabilaning afsonaviy tarixi yozilgan piktografik (harf oʻrnida rasm ishlatish) yozuvidan foydalanishgan. Dindorlari — protestantlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aborigenlar
AQSh geografiyasiga oid chala maqolalar
Léo Delibes

Clément Philibert Léo Delibes (; 1836.21.2, Sen-Jermen dyu-Val — 1891.16.1, Parij) — fransuz kompozitori, balet janri isloqotchisi. Parij konservatoriyasida taʼlim olgan (1848—53) va shu yerda professor (1881 y.dan). Fransiya instituti (akademiyasi)ning aʼzosi (1884 y.dan). Uning "Jilgʻa" (Minkus bilan hamkorlikda, 1866), "Koppeliya" (1870), "Silviya" (1876) baletlarida sahnaviy raqs dramatik teatrga xos vositalari bilan toʻldirildi, musiqa uslubi simfonizm tamoyillari bilan boyidi. Hajviy "Qirol shunday degan" va lirik-dramatik "Lakme" (1883) operalari dunyo teatrlarida muntazam ijro etiladi. D.ning "Lakme" va "Koppeliya" asarlari Navoiy teatriaya 1947 y.dan beri sahnalashtirilmoqda.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Klassik musiqa
Bastakorlar
Delisting

Delisting (ing. delisting) - fond birjasida qimmatli qogʻozlarni sav-do roʻyxatidan chiqarish. Ekspert tek-shiruvlarida ularning taʼminoti aniqlangandan keyingi qaror tarzda qoʻllanadi, bu qimmatli qogʻoz savdoga qoʻyilmaydi va ular listing imtiyozlaridan tamomila mahrum boʻladi. Agar qimmatli qogʻozlar sotuvda qolmagan boʻlsa (firma qaytarib olsa yoki yangisiga almashtirgan boʻlsa), kompaniya aktivsiz qolsa yoki bankrot boʻlsa, qimmatli qogʻozlar oshkora joylashtirish maqbul boʻlmagan kichik hajmga ega boʻlsa, kompaniya listing kelishuvini buzsa D. qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alain Delon

Alain Fabien Maurice Marcel Delon (Alen Delon 1935-yil 11-avgust, vafoti 2024-yil 18-avgust) — fransuz aktyori, prodyuseri va biznesmeni.

Dastlab unga shuhrat keltirgan film „Yarqiragan quyoshda“gi Tom Rishli roli boʻldi. „Rokko va uning aka-ukalari“, „Oyning tutilishi“, „Qoplon“, „Samuray“, „Qora lolalar“, „Trotskiyning oʻldirilishi“, „Mesye Klyayn“ kabi filmlardagi oʻz qahramonlari orqali munofiq insonlarning oʻziga xos psixologiyasini, moddiy va maʼnaviy konfliktlarni mohirona ochib berdi. Oʻzining kelishgan tashqi koʻrinishi, ijrosidagi plastiklik, joʻshqinlik sargu-zasht va detektiv filmlarda, shuningdek, oʻzi ekranlashtirgan „Politsiyachi terisi uchun“, „Boʻysunmas“ filmlarida yaqqol koʻzga tashlandi.Delonning oxirgi ijro etgan rollaridan biri „Asteriks va Obeliks:Olimpiada oʻyinlarida“ filmidagi Sezar obrazidir.

Manbaalar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

 
 „The perils of trans-national stardom: Alain Delon in Hollywood cinema“ by Ginette Vincendeau

Fransiyalik erkak aktyorlar
Delos

Delos (hozirgi Dilos) — Egey dengizidagi orol. Yunonistonning yirik liniy markazi (Apollon ibodatxonasi). Delos yunon-fors urushlaripan keyin 1-Afina dengiz ittifoqining markazi va Delos ittifoqinit xazinasi saqla-nadigan joy sifatida (miloddan avvalgi 454 yilgacha) yirik ahamiyatga ega boʻlgan. Yunonistondan Kichik Osiyoga oʻtadigan asosiy yoʻl Delos orqali oʻtgan. Ellinizm davrida xalqaro savdo munosabatlarida katta rol oʻynagan (qul savdosi markazi). Delos Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Max Delbrück

DELBRYUK (Delbruck) Maks (1906.4.9, Berlin — 1981) — amerikalik fizik, genetik, virusolog; molekulyar biol. asoschilaridan biri. Millati nemis. 1937-yildan AQShda. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi akademik Falsafa doktori (1930). Asarlari atom fizikasi, viruslar mutagenezi va reproduksiyasiga oid. Bakteriofaglardagi rekombinatsiyani kashf etgan. Kimyoviy moddalar tuzilishining kvant nazariyasi masalalarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1969, A. D. Xershi va S. E. Luriya bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar

AQShlik virusologlar
1906-yilda tugʻilganlar
4-sentabrda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
9-martda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Delta

Delta — daryoning dengiz yoki koʻlga quyilish joyida suvda oqib kelgan jinslardan hosil boʻlgan tekislik. Delta nomi yunon alfavitidagi D (delta) ning bosh harfidan olingan. Nil daryosining uchburchak deltasi shaklan ana shu harfga oʻxshash boʻlganidan qadimda shunday nom olgan. Deltada daryo suvi pan-ja shaklida koʻpdan-koʻp tarmoklarga boʻlinib oqadi. Vaqt oʻtishi bilan delta kengayib, dengiz ichkarisiga kirib boraveradi. Daryo oqizigʻi koʻp va yirik boʻlsa yoki dengiz, koʻl suvi sathi pasayib borayotgan yoki sayoz boʻlsa, deltaning shakllanishi tezlashadi. Yiliga bir necha metrdan bir necha yuz metrgacha kengayib boradi. Deltaning shakli va maydoni turlicha: Amazonka deltasi — 100 ming km², Amudaryo deltasi — 19 ming km², Volga deltasi — 19 ming km². delta tuprogʻi unumdor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jildelta Toshkent, 2000-yil

Geografik terminlar
Gidrologiya
Delfin (yulduz turkumi)

Delfin (lotincha ) — osmonning Shim. yarim sxaridagi yulduz turkumi. Uning uchta yorug yulduzi 3,7; 3,8 va 4,0 yulduz kattaligitsa. Turkumni kuzatish uchun eng yaxshi sharoit iyun — avgust oylarida boʻladi. Oʻzbekiston hududida ham koʻrinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Yulduz turkumlari
Demarkatsiya

Demarkatsiya (lot demarcati „ajiratish“) – biron-bir ajratuvchi chizigʻni oʻtkazilishi va chegarani aniqlash. Chegarani demarkatsiyalash – chegara belgilarini koʻrsatgan holda davlat chegara hududini belgilash.

Manbalar 

Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqiy adabiyotlar
Huquqshunoslar
Huquqshunoslik
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Huquqiy tizimlar
Davlat
Davlat apparati
Davlat boshqaruvi
Davlat tashkilotlari
Davlat xavfsizligi
Chegara toʻsiqlari
Xalqaro tashkilotlar
Xalqaro aloqalar
Xalqaro chegaralar
Xalqaro munosabatlar nazariyasi
Xalqaro xavfsizlik
Siyosat
Siyosatga oid chala maqolalar
Siyosatshunoslik
Siyosiy atamalar
Siyosiy tizimlar
Siyosiy harakatlar
Siyosiy tushunchalar
Guido de Marco

De marko Gvido (1931.22.7, Valletta) — Malta prezidenta. Malta qirollik universitetini tugatgan (1952). Yuridik fanlari d-ri (1955). 1966 y. Malta vakillar palatasi (parlament) aʼzosi. 1967 y.dan Malta universiteti oʻqituvchisi, keyinchalik professor 1972—87 yillarda Milliy partiya bosh kotibi, partiya yetakchisi oʻrinbosari. 1987 y.dan Malta bosh vaziri oʻrinbosari, adliya va ichki ishlar vaziri, Vakillar palatasi boshligʻi. 1990 y.dan Malta tashki ishlar vaziri, ayni vaqtda 1992 y.dan bosh vazir oʻrinbosari. 1999 y. martdan Malta Respublikasi prezidenti.

Manbalar
Demilitarizatsiya

Demilitarizatsiya (de... va lotincha militaris — harbiy) — xalqaro huquqda biror xalqaro shartnomaga binoan muayyan hududdagi harbiy istehkomlar va inshootlarni yoʻqotish hamda shu hududda harbiy bazalar va qurolli kuchlar saqlashni taqiklash. Toʻla D. (Antarktida, Aland arxipelagi, os-mon jismlari, shu jumladan Oy va b.) va qisman D. (mas, yadrosiz zonalar tashkil etish) farqqilinadi. "D." atamasi baʼzida birmuncha keng maʼnoda ishlatiladi (mas, iqtisodiyotni D.lash).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demografik statistika

Demografik statistika, aholi statistikasi —statistika fani tarmogʻi, aholi yoki uning alohida guruhlarining miqdori, tarkibi, joylashishi va takror barpo boʻlishi haqida statistik uslub asosida maʼlumotlar toʻplash, uni qayta ishlash va tahlil qilishni oʻrganadi. Demografik statistika aholi va demografik jarayonlar (tugʻilish, oʻlish, nikoh va ajralish, aholining takror barpo boʻlishi) haqidagi raqam koʻrsatkichlar yigʻindisidan iborat. Demografik statistika maʼlumotlaridan sotsial-demografik tadqiqotlarda foydalaniladi.

Demografik statistika aholi va demografik jarayonlar haqida maʼlumotlar toʻplashda ularning maʼlum ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot davomida miqdor va sifat jihatdan muntazam oʻzgarib borishini nazarda tutadi. Demografik statistikaning aholi roʻyxati oʻtkazish, demografik jarayonlar va migratsiyani doimiy roʻyxatga olib borish kabi ilmiy tadqiqot uslublari mavjud aholi haqidagi maʼlumotlarni umumlashtirish, guruhlash, ularni qiyoslash va demografik omillarni oʻrganish qoidalarini ham ishlab chiqadi.

Demografik statistikaning boshqa tarmoqlariga nisbatan ancha oldin paydo boʻlgan (qarang Aholi roʻyxati). Oʻzbekistonda demografik statistika, asosan, XX asrning 1-yarmidan shakllana boshlagan. 1927-yil Respublikada fuqarolik holatini qayd etish (FHDYo) byurolarining tarkib topishi demografik statistika rivojlanishiga olib keldi.

Demografik statistika maʼlumotlari dunyoning juda koʻp mamlakatlarida maxsus byulletenlarda, statistik toʻplam, jurnal va demografik yilnomalarda nashr etiladi. Dunyo aholisi va uning miqdor, sifat oʻzgarishlari BMT demografik yilnomalarida, Oʻzbekiston aholisi va demografik jarayonlari haqidagi maʼlumotlar esa Oʻzbekistan Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi Statistika departamentining demografik yilnomalarida muntazam chop etiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Demografiya
Demodulyator

Demodulyator (de... va modulyasiya) — yuqori chastotali signallarni tok yoki kuchlanishga aylantirib beradigan moslama; radiopriyomnik yoki simli aloqa qabul qilgichining muhim uzeli. D.da modulyasiyalovchi chastotalar hosil boʻlish uchun unda nochiziqli elektr zanjiri yoki parametrlari oʻzgaruvchan zanjir boʻlishi kerak. Nochiziqli element sifatida lampali yoki yarimoʻtkazgichli diod yoki triod qoʻllanadi. Triod oʻrniga pentod ishlatish ham mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demokrit

Demokrit Eratosfen (; taxminan mil. av. 460 — Abderi (Frakiya) — 370) — yunon faylasufi. Atomistik nazariya (qarang Atomizm) asoschilaridan biri. Falsafa, mantiq, fizika, matematika, texnika, axloq, musiqa kabi sohalarda asarlar yaratgan. Bizgacha bularning ayrim parchalari yetib kelgan. Demokrit taʼlimotiga koʻra, tabiat obyektiv ravishda mavjud. Tabiatdagi barcha narsa va hodisalar boʻlinmas zarralar — atomlardan tashkil topgan.

Atomlar eng mayda, boʻlinmas va oʻzgarmas, boqiy, moddiy zarralar boʻlib, fazoda doimo har tomonga harakat qiladi. Zarralarning har xil qushiluvidan turli narsalar vujudga kelgan. Hatto odamning joni ham eng nozik harakatchan atomlardan tashkil topgan. Atomlar hajmi, shakli, tartibi va holati bilan bir-biridan farq qiladi; sifat jihatdan esa bir xil, yaʼni rang , hid, maza kabi sifatlar atomga tegishli boʻlmay, balki subʼyekt sezgi organlari mahsulidir. Atomlar bilan bir qatorda boʻshliq mavjud. Atomlar harakati tasodifiy boʻlmay, muayyan qonuniyatlarga boʻysungan holda boʻshliqda sodir boʻladi. Harakatni materiyadan ajratish mumkin emas. Atomlar harakatining vaqt nuqtai nazaridan boshi yoʻq, u abadiy. Demokrit olam cheksiz va abadiy, dunyolar vujudga kelib, yoʻq boʻlib turadi, jon ham moddiy va tana bilan birga oʻladi degan fikrlarni ilgari surdi. Bilish nazariyasida Demokrit moddiy olamni bilish va haqiqatga erishish mumkinligini taʼkidladi, bilish jarayonida sezgi va tafakkur rolini koʻrsatdi. Uningcha, sezgilarimiz (koʻrish, eshitish, maza bilish va b.) orqali olingan bilim "qorongʻi", u olamning mohiyatini ochib bera olmaydi. Aql orqali olingan bilim "yorugʻ", haqiqiy bilimdir. Bu yerda Demokrit hodisa va mohiyatni tushuna boshlagani, hissiy bilish bilan abstrakt tafakkurni farq qila olgani koʻrinib turipti. Lekin, u "yorugʻ" bilishni "qorongʻi" bilishdan ajratib qoʻygan. Demokritning bu fikri J. Lokk tomonidan ilgari surilgan narsalarning birlamchi va ikkilamchi sifati toʻgʻrisidagi taʼlimotning kurtagi edi. Demokrit etikada ataraksiya taʼli-motini rivojlantirdi. Demokrit ilgari surgan gʻoyalar uzoq yillar davomida fan va falsafa rivojiga taʼsir koʻrsatdi. Abdulla Ayupov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Abderitlar
Qadimgi Yunoniston atomist faylasuflari
Qadimgi Yunoniston matematiklari
Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Falsafiy anʼanalarning asoschilari
Demon

Demon (yunoncha: daimon — ruh, xudo) — yovuz, "nopok" kuchlarni gavdalantiruvchi xayoliy mavjudot — shayton, iblis, jin, alvasti va hokazo Iudaizm va xristianlik rivoyatlarida D. gunohga botgan (xudoga itoat qilishdan bosh tortgan) farishtalar deb hisoblangan. Baʼzan Olimp xudolari ham D. deb atalgan. D. odamga bevosita taʼsir qiladi, falokat yuboradi yoki biron-bir halokatli voqealarga olib keluvchi yoʻlga boshlaydi. Shu tarzda yunon mifologiyasida D. koʻp hollarda inson taqdirini hal qilgan qandaydir mavhum ilohiy kuch sifatida tasavvur qilingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Demping

Demping (ing . dumping — tashlash, tashlama) — tovarlarni tashqi va ichki bozorda sunʼiy arzonlashtirilgan, oʻrtacha chakana narxlardan, baʼzan tannarxdan past narxlarda sotish; tashqi bozorni egallash uchun raqobat kurashi vositalaridan biri. Tashqi bozorda tovarlarning oʻz qiymatidan arzon sotilishidan birlashmalar zarar koʻradi. Bu zarar ichki bozorda sotilgan tovarlardan olingan yuqori foydadan mablagʻ ajratish yoki davlat byudjetidan hamda soliqlar hisobidan qoplanadi. Demping davlat yoki kompaniya tomonidan kelgusida kutilayotgan zararlarni bartaraf etish maqsadida oʻtkaziladi va bu yoʻl bilan zarur boʻlgan pul valyuta mablagʻlari tezda toʻplanadi.

XX asr boshlarida, Yevropa davlatlarida demping ommaviy tus oldi. 1929—33-yillardagi Jahon iqtisodiy tangligi davrida, ayniqsa, keng yoyildi. Ikkinchi jahon urushidan keyin demping siyosati AQSH monopoliyalari tomonidan muntazam oʻtkazib turildi. Dempingning ayrim mamlakatlar tomonidan qoʻllanishi oʻz nav-batida boshqa mamlakatlarning unga qarshi chora koʻrishiga olib keladi va mol kiritish boʻyicha olinadigan boj summasini oshirishda oʻz ifodasini topadi. Jahon iqtisodiy tajribasidan maʼlumki, koʻpgina davlatlarda dempingga qarshi qonunchilik, dempingga qarshi maxsus bojlar amal qiladi. Tariflar va savdo buyicha Bosh kelishuv (hoz. Jahon Savdo Tashkiloti) 1967-yilda xalqaro dempingga qarshi kodeks kabul qildi. Unda demping holatini aniklash va isbotlash tartib-qoidalari, import mamlakat firmalari tomonidan demping natijasida shu turdagi tovarni ishlab chiqaradigan eksport qiluvchi mamlakatlarga yetkazilgan zararni toʻlash yoʻllari koʻzda tutilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Iqtisod
Huquq va iqtisodiyot
Iqtisodiy atamalar
Iqtisodiy huquq
Iqtisodiy mafkuralar
Iqtisodiy muammolar
Iqtisodiy nazariyalar
Iqtisodiy modellar
Huquq
Huquqiy adabiyotlar
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Dempfer

Dempfer ( — soʻndirgich) — 1) mashina va asboblarning ishlashi vaqtida sodir boʻladigan mexanik tebranishlarni yoʻqotadigan, elektr mashina va elektr oʻlchash asboblaridagi tebranishlarni soʻndiradigan qurilma. Avtomat rostlagich va oʻlchash asboblarida gidravlik (kataraktlar) va pnevmatik dempferlar keng qoʻllanadi. Ularda tebranish energiyasi suyuqlik (gaz)ning bir kameradan ikkinchi kameraga oqib oʻtishi hisobiga soʻnadi. Elektr mashina va elektr oʻlchash asboblaridagi tebranishlarni yoʻqotish uchun oʻz chulgʻamlaridagi tok maydoni bilan qoʻshimcha chulgamdagi tok maydonining oʻzaro taʼsirida ishlaydigan dempfer qoʻllanadi; 2) koʻp torli musiqa asboblarida torlarning tebranishini soʻndiradigan moslama. Dempfer fortepiano va arfada, oʻzbek cholgʻu asboblaridan changda boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz aviatsiyasi

Dengiz aviatsiyasi - harbiydengiz kuchlarining tarkibiy qismi. D. a. dengizda mustaqil yoki suv osti kemalari bilan birga urush harakatlarini oʻtkazish, dengiz qirgʻoqlaridagi obʼyektlarga, qoʻshinlarga hujum qilish yoki yordam berish kabi vazifalarni bajaradi. Dengizdagi bazalarga, qirgʻoq inshootlaridagi kema va transport vositalariga, suv osti kemalariga zar-ba berish bilan birga razvedka ishlarini ham bajaradi. D. a. raketa eltuvchi D. a., qiruvchi, bombardimonchi, minali-torpedali, razvedka qayiqlariga qarshi va koʻmaklashuvchi (transport, sanitariya, aloqa va hokazo) xillarga boʻlinadi. Dastlab Birinchi jahon urushida dozorlik va razvedka maqsadida foydalanilgan. Ikkinchi jahon urushida harbiydengiz flotining asosiy kuchlaridan biri boʻlib qoldi. D. a. dushman orqa tomonidagi obʼyektlarga zarba berishda, dengiz boʻyida oʻtkaziladigan janglarda va b. vazifalarni bajarishda muhim rol oʻynaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz yotqiziqlari

Dengiz yotqiziqlari (dengiz choʻkindilari) — Yerdagi xoz. va kad. dengizlar tubida hosil boʻlgan choʻkindi va vulkanogen-choʻkindi yotqiziqlar. D. yo. termini fizik-kimyoviy va biologik jarayonlar natijasida choʻkindi hosil boʻladigan zonada tarkib topib togʻ jinsiga aylanishga ulgurmagan mahsu-lotlar uchun qoʻllangan. D.yo. kontinental yotqiziqlarga nisbatan koʻp va materik Yer poʻstidagi choʻkindi qobiq umumiy hajmining 75% dan koʻprogʻini tashkil etadi. D.yo. arxey yoki undan ham avval (3,5—4 mlrd. yil muqaddam) dastlabki dengizlar hosil boʻlish davridan boshlab, Yerning butun geologik rivojlanish tarixi davomida hosil boʻlib kelgan. D. yo. diagenez jarayonida choʻkindi togʻ jinsiga aylangan. D. yo. ohaktosh, dolomit, mergel, kremniyli jinslar, gil va argillit, alevrolit, qumtosh, konglomerat va b.dan tashkil topgan. Koʻpchilik metamorfik togʻ jinslari (gneys, slanets, marmar) dastlab D. yo. boʻlgan. D. yo.ning asosiy turlariga terrigen, biogen, xemogen va vulkanogen jinslar mansub. Chuqurligi, qirgʻoqdan uzokligi, dengiz tubining relyef shakli, oqimlar va b. omillarga bogʻliq holda alohida dengiz havzalarida D. yo.ning turli fatsi-yalari hosil boʻladi. Baʼzi bir auti-ge n minerallar (glaukonit), yotqiziqlarning ichki va tashqi tuzilishi D. yo.ning belgilari hisoblanadi. Chuqur dengiz soyliklarida toʻplangan D. yo. asosan mayda donali (gil, alevritlar, ohaktoshli va kremniyli gillar) choʻkindilardan iborat. Yon bagʻirliklarda suv osti koʻchki yotqiziqlari vujudga keladi. D. yo.ning tarkibi, massasi va Yer yuzasida tarqalishiga tektonik rejim va iqlim sharoiti katta taʼsir koʻrsatadi. D. yo. hosil boʻlish sharoiti geologik tarix davomida bir xil bul-magan. Mas, proterozoy va paleozoyda xemogen choʻkindilar mezozoy va kay-nozoydagiga qaraganda koʻp toʻplangan. Tokembriy va erta paleozoyda esa dengiz dolomitlari koʻp hosil bulgan. Te-mirli kvarsitlar (jespelitlar) faqat proterozoyda maʼlum. 20-asrning 60-y.larida olimlar urtasida D. yo.ni ik-kiga — okean yotqizik,pari va D. yo.ga ajratish gʻoyasi paydo boʻldi. Bular bir-biridan chukindilarning hosil bulish tezligi va ularda terrigen materiallarning ishtirok etishi va etmasli-giga hamda biogen jarayonlarning koʻpligi bilan farq qilina boshladi. Chukur suvli D. yo.ning okean oʻrtasi togʻliklari rift zonalarida eksgalyasion-choʻkindi, kup metalli oksidli rudalanishlar, kontinentlardagi qazilma D. yo.da esa stratiform rudali (temir, marganets, uran vanadiy va boshqalar), noruda (fosforitlar) va yonuvchi (yonuvchi slanetslar, neft va gaz) foydali qazilmalar topilgan.

Katta Oʻqituvchi juraqulov Elb ee k
Dengiz navigatsiya haritalari

Dengiz navigatsiya haritalari — dengiz haritalarining asosiy tipi, kema yurgizish va suzish xavfsizligini taʼminlash uchun ishlatiladi. D. n. x.da qirgʻoq shakli va xu-susiyati, dengiz tubi relyefi, grunti, suv osti va suv usti qoyalari, oqimlar, dengiz yoʻllari, kema yoʻlida uchraydigan xavflar (sayozlik, qoya, kuchli dengiz toʻlqinlari va b.), mayoq, toʻlqin qaytaradigan inshootlar, magnit en-kayishi haqidagi maʼlumotlar, gidrologik elementlar (dengiz oqimlari, dengiz suv koʻtarilishiqaytishi, muz chegarasi va hokazo) koʻrsatiladi. D.n.x. maqsadi va masshtabiga koʻra quyidagi turlarga boʻlinadi: planlar (1:500 — 1:25000), xususiy haritalar (1:25000 — 1:75000), yoʻl haritalari (1:100000 — 1:500000), bosh haritalar (1:750000 -1:5000000).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz oqimlari

Dengiz oqimlari (okean oqimlari) — dengiz va okeanlarda turli kuchlar (suv va havo orasida ishqalanish kuchlari taʼsiri, suvda vujudga keladigan bosim gradiyentlari, dengiz su-vining kutarilishida Oy va Quyoshning tortish kuchlari)ga bogʻliq ravishda suv massasining harakatlari. D. o. yoʻnalishiga Yerning aylanish kuchi katta taʼsir koʻrsatadi: oqimlar Shim. yarim sharda oʻngga, Jan. yarim sharda chapga buriladi. D. o. kelib chiqishiga koʻra: shamolning dengiz yuzasiga ishqalanishi (shamol oqimlari), suv temperaturasi va shoʻrligining notekis taqsimlanishi (zichlik oqimlari), suv sathining qiyalanishi natijasida (oʻzgaruvchan oqimlar) va hokazo; oʻzgaruvchanligiga koʻra — doimiy, mavsumiy va davriy (dengiz suvining koʻtarilishi bilan bogʻliq) D.o.; joylashishiga qarab — yuza, yuza osti, oraliq, chuqur, dengiz tubi D.o.; tabiiykimyoviy xossalariga koʻra —iliq, sovuq, chuchuk va shoʻr D. o. boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz transporti

Dengiz transporti - okean, dengiz, dengiz kanallari orkali kemalarda yuk va yoʻlovchi tashuvchi suv transporta turi. Xizmat koʻrsatish doirasiga koʻra, uning ichki D.t. (bir mamlakat oʻrtasidagi portlararo qatnaydigan) va xalqaro D. t. (mamlakatlararo qatnaydigan) turlari mavjud. D. t. vazifasiga koʻra, yoʻlovchilar, quruq va suyuq yuklarni tashuvchi hamda yordamchi xizmat koʻrsatuvchi kemalardan iborat boʻladi. D.t. tarixi taxminan mil. av. 6—4-asrlarda inson dengizni oʻrganib, oʻzlashtira boshlagach, paydo boʻldi. Dastlab eshkakli kemalar, mil. av. 3-asrlarda esa yelkanli kemalar kashf etildi. Bu kemalar bir necha asrlar mobaynida suv yoʻllari orqali aloqa bogʻlashda, savdo munosabatlari yuritishda keng qoʻllandi. Sanoatning oʻsishi va xalqaro savdoning kengayishi bilan D.t. ham takomillashib bordi. Bugʻ mashinasi ixtiro qilinganidan keyin birinchi bugʻ bilan harakatlanadigan mexanik dvigateli paroxodlar yaratildi. Soʻng oʻz navbatida, ichki yonuv dvigatelli teploxodlar, atom reaktorli — atom muzyorar kemalari ixtiro qilindi. Hoz. zamonaviy D. t. murakkab muhandislik qurilmasi boʻlib, ular kompyuterlashtirilgan avtomat boshqaruv va na-zorat qurilmalari, murakkab elektron radionavigatsiya vositalari bilan taʼminlangan. Ulardan ayrimlarining yuk tashish quvvati 500 ming t gacha, asosiy elektr energiyasi quvvati 73,6 MVt (100 ming ot kuchi)gacha yetadi.

Hoz. vaqtda kemalarda yoʻlovchi tashish oʻrnini havo transporti egallagan boʻlib, ular faqat dengizda sayohat maqsadidagina amalga oshiriladi. Yuk tashish borasida D.t.ning salmogʻi katta boʻlib, geografik xususiyatlarga koʻra bu koʻrsatkich mamlakatlarda turlichadir. D.t. asosan AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Yaponiya, Germaniya, Rossiya, Polsha, Yugoslaviya va b. davlatlarda keng rivojlangan (mas, Yaponiyada 1062 port, Fransiyada 300 port bor, shundan 6 tasi eng yirik va hokazo).

20-asrda Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan Oʻzbekistan uchun ham D.t. muhim ahamiyatga ega boʻldi. Buyuk Ipak yoʻlini tiklash loyihasi doirasida barpo etilgan Yevropa—Kavkaz—Osiyo transport yoʻlagi orkali Kaspiy dengizida Turkmanboshi, Boku, Kora dengizda Poti, Batumi portlaridan Yevropa mamlakatlari yoʻnalishlarida yuklar zamonaviy D. t.da tashiladi.

Dengiz floti tarkibiga kiruvchi bandargoxlar, kema ishlab chiqarish va taʼmirlash zavodlari va b. D.t.ga xizmat koʻrsatadi (qarang Daryo transporti).

Nuriddin Musayev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz choʻchqachalari

Dengiz choʻchqachalari () — choʻchqachalar oilasining bir urugʻi. Tanasining uzunligi 35 sm gacha, dumi kalta, tashqi tomondan koʻrinmaydi. Orqa oyoq panjasi 3 barmoqli. 5–6 turi bor. Janubiy Amerikada yalangliklarda uchraydi. In kovlaydi yoki boshqa hayvonlar joyini egallaydi. Kechasi va shomda oziqlanishga chiqadi. Yil davomida koʻpayadi, 1–4 bola tugʻadi. 8 yilga yaqin yashaydi. Dengiz cho'chqachalani xonakilashtirishgan zotlari iste'mol qilinadi. Yevropaga dengiz ortidan keltirilganligi tufayli dengiz cho'chqachalari deb atala boshlagan. Laboratoriya hayvonlari. Katta-kichikligi, yungining rangi va tuzilishi bilan bir-biridan farq qiladigan bir qancha zotlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz yulduzlari

Dengiz yulduzlari () – dengizda yashaydigan umurtqasiz hayvonlar, hozirgi ninaterililar tipining sinfi. Tanasining oʻrtasidan chiqqan „qoʻllar“, yaʼni nurlar yulduzni eslatadi. Dengiz yulduzlarida 5, baʼzan 8, 10, 13, 25, 40 ta nur boʻladi. Dengiz yulduzlarining diametri 5–50 sm. Ular suv tubida ambulakral oyoqlari yordamida harakatlanadi. Ogʻiz va anal teshigi deyarli tananing turli qismida joylashadi. Tuxumidan erkin suzib yuruvchi lichinka chiqadi. Tirik tugʻadigan turlari ham bor. Suv osti umurtqasiz hayvonlari va organik moddalar bilan oziqlanadi. 1500 turi maʼlum. Shimol va Uzoq Sharq dengizlarida keng tarqalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Dengiz qamali

Dengiz qamali — raqib mamlakatni yoki dushmanni dengiz tomondan oʻrab olish; savdo kemalarining qonunsiz ravishda yurishlariga zarba berish uchun qoʻllaniladigan harbiy jang usuli. Dushman dengiz kuchlarining qa-malni yorib oʻtishga urinishiga zarba berish ham D. q.ga kiradi. D. q. tarixi 16-a.dan boshlanadi. 18—19-asrlarda Fransiya-Angliya urushlarida keng qoʻllandi. Ikkinchi jahon urushida jang qilgan mamlakatlarning flotlari yirik aviatsiya kuchlarining yordami bilan dengiz boʻgʻozlarini oʻrab olishga intildilar. Shu usul bilan Angliya La-Mansh boʻgʻozini, AQSH ning dengiz floti Yaponiya sohilini (Simonoseki boʻgʻozi) dengizdan qamal qilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengizkoʻl gaz kondensati koni

Dengizkoʻl gaz kondensati koni — Buxoro viloyatining Qorakoʻl tumanida. Krrovulbozor sh.dan 55 km jan.garbda joylashgan. Dengizkoʻl strukturasi 1972-yilda seysmik razvedka yoʻli bilan aniklangan va 1973-yilda birinchi parametrik burgʻi qudugʻi qazilgan. 1974-yilda yuqori yura karbo-natli yotqiziqlaridan gaz olingan. Kon 1981-yilda ishga tushirilgan. 1981-yilgacha 14 ta burgi qudugʻi kavlangan. Quduqlarning chuqurligi oʻrtacha 2800– 3000 m. Konning geologik tuzilishida yura, bur, paleogen, neogen va antropogen yotqiziklari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Dengizkoʻl strukturasi Dengizkul tepaligining oʻrtasida joylashgan. Kon DengizkulHovuzak-Shodi Shimoliy Dengizkul strukturalarining bir qismini tashkil etgan.

D.g.k.k.da yuqori yura karbonatli yotqiziqlari gorizontlarida gaz kondensati uyumlari mavjud. Gazning debiti sutkasiga 100,8 ming m3 dan 2833,5 ming m3 gacha. Konda 30 ta burgʻi qudugʻi qazilgan, shulardan 17 tasidan gaz olinmoqda, 1 ta quduq nazoratchi, 12 ta quduq tugatilgan. Kondagi gaz uyumi gumbazli, yaxlit. Gazning havoga nisbatan s.of. 0,620. Oltingugurt vodorodining miqdori 2,16%, karbonat angidridi 0,78%. Metan 87,55—94,1%, azot va nodir gazlar 0,58%.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston gaz konlari
Qorakoʻl tumani
Dendro...

Dendro... (yunoncha: dendron — daraxt) — qoʻshma soʻz boʻlagi boʻlib, oʻzi qoʻshilgan soʻzga daraxtga oidlik maʼnosi ifodasini beradi (mas, dendrologiya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Atamalar
Denonsatsiya

Denonsatsiya (frans. dénoncer — eʼlon qilish, uzish), denonsatsiya qilish — xalqaro huquqda ikki tomonlama xalqaro shartnoma amal qilishini toʻxtatishning yoki koʻp tomonlama xalqaro shartnomadan chiqishning eng keng tarqalgan usulidir
. Odatda, shartnomaning oʻzida nazarda tutilgan tartib va muddatlarda amalga oshiriladi. D.ga oid umumiy qoidalar Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi 1969-yil Vena konvensiyasida bayon qilingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquq
Huquq falsafasi
Huquqiy adabiyotlar
Huquqiy atamalar
Huquqiy hujjatlar
Huquqiy etika
Huquqiy tizimlar
Huquqshunoslik
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Davlat
Davlat apparati
Davlat boshqaruvi
Davlat mafkuralari
Davlat huquqi
Davlat tashkilotlari
Davlat xavfsizligi
Chegara toʻsiqlari
Xalqaro tashkilotlar
Xalqaro chegaralar
Xalqaro huquq
Densitometriya

Densitometriya - yorug'lik ta'siridan kelib chiqqan holda, fotografik qog'oz yoki fotoplyonka kabi yorug'likka sezgir materiallardagi optik zichlikni miqdoriy o'lchash uchun qo`llaniladi.

Umumiy koʻrinish 
optik zichligi tomonlama rivojlangan rasm qorong`ulikning natijasidir va mutlaqo ayni bir hududdagi qora dog'lar soni (ya'ni, ishlab chiqilgan plyonkalardagi kumush donalari) sifatida ifodalanishi mumkin, lekin odatda bu shkalada ifodalangan nisbiy qiymatdir. 

Zichlik odatda shaffof plyonka orqali yoritayotgan yorug'lik miqdorining kamayishi bilan o'lchanganligi sababli, u muhit orqali yorug'likni yutish o'lchovi absorbtiometriya deb ham ataladi. O`lchash uchunqo`llaniladigan  moslama densitometr ( absorptiometer ) deb ataladi. O'tkazuvchanlikning o'zaro ta'sirining dekadik  logarifmi absorbans yoki zichlik deb ataladi.

Dmax va Dmin material tomonidan ishlab chiqarilishi mumkin bo'lgan maksimal va minimal zichlikni belgilaydi. Ularning orasidagi tafovut zichlik oralig'idir . Zichlik diapazoni ekspozitsiya diapazoni ( dinamik diapazon ) bilan bog'liq bo'lib, u Xurter-Driffild egri chizig'i orqali qayd etilgan yorug'lik intensivligi diapazoni hisoblanadi. Fotosurat kontekstida dinamik diapazon ko'pincha "to'xtashlar" da o'lchanadi, bu eng yuqori va eng past ajralib turadigan ekspozitsiyalar nisbatining ikkilik logarifmi ; muhandislik kontekstida dinamik diapazon odatda desibellarda ifodalangan dekadik logarifm bilan beriladi.
Dentin

Dentin (lotincha dens — tish) — suyaksimon pishiq toʻqima, tishning asosiy qismini tashkil etadi. Tish koronkasida D. emal bilan, boʻyni va ildizida esa sement bilan qoplangan. D. 70—72% mineral tuzlar va taxminan 28% organik moddalardan tarkib topgan. D. asosan kollagen tolalar va ular orasidagi amorf moddalardan iborat; moddalar orasida Tome tolalari deb ataluvchi hujayra oʻsiqchalari joylashgan kanalchalar tarmoklanib ketgan. D.da qon tomirlar boʻlmaydi, u kanalchalar va Tome tolalari orqali diffuziya yoʻli bilan oziqlanadi. Togʻayli baliqlar tangachasida ham D. bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Depo

Depo (frans. depot — ombor) — hara-katlanuvchi tarkib (temir yoʻl vagonlari, lokomotivlar, metropoliten va tramvay vagonlari, oʻt oʻchirish mashinalari) taʼmirlanadigan korxona. Maxsus (ixtisoslashtirilgan) va aralash D.lar boʻladi. Maxsus D.lar qarakatlanuvchi tarkibning biror xilini taʼmirlash uchun ixtisoslashtiriladi (mas, vagon D.si, lokomotiv D.si va hokazo). Aralash D.larda elektrovozlar, teshyuvozlar, motor-vagonli poyezdlar va kranlar taʼmirlanadi. Toshkentda vagonlar taʼmirlanadigan (ikkita) va teplovozlar taʼmirlanadigan (bitta) maxsus D.lar bor. Shahar transportining harakatlanuvchi tarkibi taʼmirlanadigan joy saroy (park) deb ataladi (mas, trolleybus saroyi, tramvay saroyi va b.).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Depozit

Depozit (lot. depositum — omonat, asrab qoʻyilgan) — 1) bankka qoʻyilgan omonatlar. Bunday Depozitlarning muddatli (muayyan muddatdan soʻng qaytarib beriladigan) va talab qilib olinadigan (omonat egasining birinchi talabi bilan beriladigan) turlari bor. Kredit muassasasi omonatchiga Depozitni olish huquqini beruvchi hamda mazkur pul mablagʻining bankka deponent qilinganini tasdiqlovchi yozma guvohnoma — Dipozit. sertifikati beradi; 2) bank daftaridagi mijozlarning bankka boʻlgan muayyan talablarini ifodalovchi yoki tasdiklovchi yozuvlar; 3) kredit muassasalariga saqlash uchun topshirilgan qimmatli qogʻozlar (aksiya va obligatsiyalar) va pul vositalari; 4) turli muassasalarga talab qilinadigan toʻlovlarni taʼminlash uchun oldindan oʻtkaziladigan badallar.

Qóshimcha qiladigan bólsak ,treyding sohasida ham depozit olib savdo qilish mumkin.

Yana qarang 

 Omonat

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Bank
Bankga oid chala maqolalar
Banklar
Banknot emissiya qiluvchilar
Iqtisod
Iqtisod boʻyicha kitoblar
Iqtisodiy atamalar
Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti
Iqtisodiy huquq
Iqtisodiy mafkuralar
Iqtisodiy muammolar
Iqtisodiy nazariyalar
Iqtisodiyot va moliya
Iqtisodiy siyosat
Iqtisodiyotlar
Iqtisodiyotga oid chala maqolalar
Iqtisodiyotga oid asarlar
Deponent

Deponent (lotincha deponentus — joylayman) — kredit muassasasi (bank)ga pul yoki qimmatli qogʻozlarni saqlash uchun topshirgan jismoniy va yuridik shaxs. Oʻziga tegishli pul daromadi yoki toʻlovlarni oʻz muddatida olmagan shaxs. Bu mablagʻlar uni saqlayotgan korxona va tashkilotga nisbatan D. boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Bank
Bankga oid chala maqolalar
Banklar
Banknot emissiya qiluvchilar
Iqtisod
Iqtisod boʻyicha kitoblar
Iqtisodchilar
Iqtisodiy atamalar
Iqtisodiy huquq
Iqtisodiy mafkuralar
Iqtisodiy modellar
Iqtisodiy siyosat
Iqtisodiyotlar
Iqtisodiyotga oid asarlar
Iqtisodiyotga oid chala maqolalar
Deputatning daxlsizligi

Deputatning daxlsizligi - demokratiya prinsipi; unga kura, davlat hokimiyati vakolatli organining deputati shu organning roziligisiz jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Oʻzbekistonda D.d. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (88- modda) va OʻzRning "Oʻzbekiston Respublikasida deputatlarning maqomi toʻgʻrisida"gi qonuni (1995-yil 6 may) bilan mustahkamlangan. Qonunga koʻra, Oliy Majlis deputati — Oliy Majlisning , sessiyalar oraligʻidagi davrda esa — Oliy Majlis Kengashining; Joʻqorgʻi Kenges deputati — Oʻzbekistan Respublikasining butun xududida Joʻqorgʻi Kengesning , sessiyalar oraligʻidagi davrda esa — Joʻqorgʻi Kenges Raisining; viloyat, tuman, shahar Kengashining deputati esa tegishli hududda tegishli Kengashning , sessiyalar oraligʻidagi davrda esa — qokimning yoki hokim vazifasini ijro etuvchi mansabdor shaxsning roziligisiz jinoiy javobgarlikka tortilishi, hibsga olinishi yoki sud tomonidan beriladigan maʼmuriy javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Oliy Majlis deputatiga nisbatan jinoiy ish faqat OʻzR Bosh prokurori tomonidan, Joʻqorgʻi Kenges deputatiga nisbatan — OʻzR Bosh prokurori yoki Koraqalpogʻiston Respublikasi prokurori tomonidan; viloyat va Toshkent sh. Kengashining deputatiga nisbatan jinoiy ish tegishli viloyat, Toshkent sh. prokurori yoki yuqori turuvchi prokuror tomonidan, tuman, shahar Kengashining deputatiga nisbatan esa — tegishli tuman, shahar prokurori yoki yuqori turuvchi prokuror tomonidan qoʻzgʻatilishi mumkin. Oliy Majlis va Joʻqorgʻi Kenges deputatini majburan keltirish, ushlash, shuningdek, uning shaxsiy buyumlarini, yuki, transport, uy-joyi yoki xizmat xonasini koʻzdan kechirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Davlat
Davlat apparati
Davlat boshqaruvi
Davlat huquqi
Davlat xavfsizligi
Davlat tashkilotlari
Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqiy adabiyotlar
Huquqshunoslar
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Huquqshunoslik
Siyosat
Siyosatga oid chala maqolalar
Siyosatshunoslik
Siyosatchilar
Deratizatsiya

Deratizatsiya ( — kemiruvchilarni qirish) — yuqumli kasalliklarni tarqatadigan hamda xalq xoʻjaligiga iqtisodiy zarar kelti-radigan kemiruvchilarni qirish. Profilaktik va qirib yoʻqotish tadbirlarini oʻz ichiga oladi. Profilaktik tadbirlar zararkunanda kemiruvchilarning uya qurishi, ovqatlanishi hamda koʻpayishiga imkon beradigan sharoitlarni yoʻqotishga, turar joy, xoʻjalik binolarini, goʻsht korxonalari, goʻsht asraladigan muzxonalar, aralash yem korxonalari, elevator, tegirmon, omborxonalarni ular kirishidan himoya qilishga qaratilgan boʻladi. Buning uchun don, un, sabzavot, goʻsht va boshqa mahsulotlarni kemiruvchilar tegmaydigan idishlarda saqlash; uy va hovlilarga, oziq-ovqat, yemxashak saqlanadigan binolarga kemiruvchilar kirmasligi uchun ularni doim ozoda tutish, qolgan ovqatlar solinadigan chelaklar va axlat yashiklarini oʻz vaqtida boʻshatib turish, teshik-tirqishlarni berkitib tashlash, havo kiradigan tuynuklarga metall toʻr tutish, podval derazalariga oyna solish va sim toʻr tutish kerak.

Kemiruvchilarni qirishni (biologik, mexanik va kimyoviy) profilaktik tadbirlar bilan birga qoʻshib olib borish zarur. Biologik usul bilan qirishda mushuk, it, baʼzan tipratikandan foydalaniladi. Yirtqich qushlar (yapaloqqush, burgut va boshqalar), tulki, sassiqkoʻzan, tipratikan, mushuk kabi hayvonlar kemiruvchilarni yoʻqotadigan tabiiy biologik kushandalardir.

Mexanik vositalarga qopqon, tuzoqlar kiradi. Kemiruvchilarga karshi kurashishning kimyoviy usulida turli xil zaharli moddalar qoʻllanadi. Bunda tarkibida rodensidlar boʻlgan zaharli xoʻraklardan foydalaniladi yoki ular kemiruvchilar chikadigan teshikka sepiladi. Zaharli moddalar bilan ishlaganda ehtiyot choralariga qatʼiy rioya qilish kerak. Kemiruvchilar paydo boʻlganda sanepidstansiyaga xabar qilish lozim, u butun binoda deratizatsiya oʻtkazadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dermatologiya va venerologiya ilmiy tadqiqot instituti

Dermatologiya va venerologiya ilmiy tadqiqot instituti — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqot muassasasi. 1932 yil Toshkent shahrida tashkil etilgan. Institutda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar, keng tarqalgan dermatozlar va dermatomikozlar, shuningdek, moxovni aniqlash, davolash va oldini olish ustida tadqiqotlar olib boriladi. Bunda S. Xidirov, U. K. Beluxa, M. Obidov, A. Vaysov kabi olimlarning xizmatlari katta. Institutda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalar, mikologiya, dermatologiya boʻlimlari, ilmiytashkiliy boʻlim, ilmiy-maslahat poliklinikasi va mikrobiologiya, serodiagnostika, immunologiya, farmakoterapiya, bio-kimyo va morfologiya laboratoriya.lari, 160 oʻrinli klinik kasalxona, kutubxona, vivariy va hokazo bor (2001). Institutda 4 fan doktori (S. Arifov, K. Yoʻldoshev, A. Rahmatov, E. Eshboyev), 27 fan nomzodi va b. xodimlar xizmat qiladi (2001). Institut Davlat fan va texnika qoʻmitasi, chet el grandlarini yutgan. Institutda ilmiy toʻplam, monografiya, darslik va turli qoʻllanmalar chop etiladi, ixtirolar qilinadi, dermatovenerologiyaning dolzarb muammolari boʻyicha ilmiy-amaliy anjumanlar oʻtkaziladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Desensibilizatsiya

Desensibilizatsiya (de... va sensibilizatsiya) — organizmning yot (koʻpincha oqsil) moddalar (allergenlar), mikroblar va b.ga ortiq darajada sezgirligi (sensibilizatsiya)ni bartaraf qilish yoki kamaytirish. Organizmga unga yot boʻlgan oqsil yuborilganda maxsus modda — antitelo hosil boʻladi. Oqsil qayta yuborilganda antitelo u bilan oʻzaro taʼsirlashib zardob kasalligini yoki boshqa allergik kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin (qarang Allergiya). Gistamint karshi vositalar, oltingugurt preparatlari, pig rogen moddalar, aloe va b. desensibilizatsiyalovchi xususiyatga ega. Zardob preparatlari kayta yuborilganda, ular qoʻzgʻatadigan anafilaksiyaning oldini olishda D. allergik kasalliklarni da-volash usuli sifatida qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desert

Desert (frans. dessert), deyesert — dasturxonga issiq ovqatlardan keyin tortiladigan shirin taomlar (kisel, kompot, krem va b.), hoʻl mevalar, konditer mahsulotlari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Desertlar
Vittorio De Sica

Vittorio De Sica (; 1901-yil 7-iyul, Sora  1974-yil 13-noyabr 1974, Rim) — italiyalik aktyor va rejissyor. Neorealizm asoschilaridan. Eng yaxshi filmlari: „Velosiped oʻgʻrilari“, „Umberto D.“, „Kungaboqarlar“, „Kecha, bugun, ertaga“, „Italyancha nikoh“, „Safarga borish“, „Qisqa tatil“, „Finsi – Kontin bogʻi“ va boshqalar. „General Della Rovere“ filmida bosh rol – Bertoneni ijro etgan. „Oscar“ mukofoti laureati (1949, 1964, 1971).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Havolalar 

 

1901-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
Italiyalik erkak aktyorlar
Desikantlar

Desikantlar (lotincha: desicco — quritaman) — yetilishini tezlashtirish (5—7 sutka) va hosil yigʻim-terimini osonlashtirish uchun oʻsimliklarni ildizi bilan quritishga, desikatsiyata moʻljallangan kimyoviy moddalar. Pestitsidlar guruhiga kiradi. D. oʻsimlik toʻqimalarini suvsizlantiradi va hayot faoliyatini butunlay toʻxtatadi. D. gʻoʻza, sholi, kartoshka, kungaboqar, qand lavlagi urugʻligi, soya, kanakunjut va b. ekinlar hosilini yigib-terib olishdan kamida 10 kun oldin oʻsimlikni quritishda qoʻllanadi. Masalan, D. taʼsirida gʻoʻzaning barcha vegetativ organlari quriydi, koʻsaklarning yetilishi va ochilishi tezlashadi, ammo yetilgan tola va chigitga zarar yetmaydi. D. sifatida asosan magniy xloratnpng 60% li suvda eriydigan kukuni (20– 25 kg/ga) va kalsiy xlorat-xloridning (35–40 kg/ga) 42% suvli eritmasi, reglon ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desna (daryo)

Desna — Sharqiy Yevropadagi daryo. Dneprnit chap irmogʻi. Uzunligi 1130 km. Havzasining mayd. 88,9 ming km. Smolensk qirlaridan boshlanib, Kiyev shahardan 6 km yuqorida Dnepr daryosiga quyiladi. Asosan, qor, qisman yomgirdan suv oladi. Oʻrtacha suv sarfi 360 m3/sek. dekabrning boshlarida muzlab, aprel boshlarida muzdan boʻshaydi. Novgorod-Severskiy shahridan quyilish joyigacha kema qatnaydi. Baliq ovlanadi, yogʻoch oqizishda foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Ukrainadagi daryolar‎
Desorbsiya

Desorbsiya (de... va lotincha sorbeo -yutaman) — adsorbentga yutilgan moddaning undan qayta ajralib chiqishi, adsorbsiyanit aksi. Adsorbent atrofidagi muhitda adsorbsiyalanuvchi modda konsentratsiyasining kamayishi yoki temperatura koʻtarilishi D.ga sabab boʻladi. D. laboratoriya amaliyotida adsorbentlarga yutilgan gaz, bugʻ yoki erigan moddalarni ajratib olishda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Destruksiya

Destruksiya (lot. destructio — par-chalanish) — makromolekulalardagi kimyoviy boglarning uzilishi natijasida ularning polimerlanish darajasi yoki molekulyar massasining kamayishi bilan kechadigan jarayonlarning umumiy nomi. Kimyoviy bogʻlarning uzilish joyiga karab D. asosiy va yon zan-jirlar D.siga boʻlinadi. D.ga tashqi taʼsirlar (issiklik, ionlashtiruvchi radiatsiya, mexanik kuchlanish, yorugʻlik, oksidlovchi muhit, namlik va b.) sabab boʻladi. Koʻp hollarda D. bir vaqtda bir nechta tashqi taʼsir (mas, issiklik va kislorodli muxit — termooksidlovchi D.) natijasida roʻy beradi. D. jarayonida polimerlarning xossalari oʻzgaradi, ular asosida tayyorlangan maqsulotlar buziladi. Shu sababli polimerlarni stabillashtirishning turli usullari ishlab chiqilgan. Baʼzi hollarda D. jarayoni foydali hisoblanadi. Masalan, polivinilatsetatni ishqoriy gidrolizga uchratib polivinil spirt, sellyuloza va kraxmalni gidrolitik D.dan foydalanib turli qandlar olinadi. D. polimerlarning kimyoviy tuzilishini aniklashda ham qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil