yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Qaffol Shoshiy maqbarasi

Qaffol shoshiy maqbarasi — Toshkent shahrining Olmazor tumanida joylashgan XVI asrga oid meʼmoriy yodgorlik.

Hozirgi kunda Qaffol Shoshiy maqbarasi Hazrati Imom majmuasi tarkibiga kiradi.

Tarixi 
Hazrati Imom (Hastimom) nomi bilan mashhur boʻlgan imom Abu Bakr Muhammad ibn Ali Ismoil Qaffol ashShoshiyga atab, uning qabri ustiga qurilgan. Dastlabki maqbara saqlanmagan.

Meʼmorchiligi 
Qaffol Qaffol Shoshiy maqbarasi meʼmor Gʻulom Husayn tomonidan 1541—1542-yillarda chorsi (25×26×5 sm) pishiq gʻishtdan bunyod etilgan. Maqbarachorgoqtarxli (13,3×12,5 m), katta xona va uning toʻridagi sagʻanali xonadan iborat. Katta xona (6×6 m) ning uch tomoni peshtoqli, qoʻsh qavatli gumbaz bilan yopilgan. Bosh peshtoq va uning 2 yonidagi burjlari anʼanaviy usulda. Maqbara burchaklarida 2 va 3 qavatli 8 yoqli va toʻrtburchak tarhli hujralar bor. Eshik tepasidagi kitobada maqbara qurilgan sana, meʼmor va xattotning nomi yozilgan; poygumbazidagi yozuvlar saqlanmagan. Maqbaraning tarzlari bezaksiz, derazalariga panjaralar ishlangan. Maqbara poliga mavjli qilib gʻishtlar yotqizilgan. Q.Qaffol Shoshiy maqbarasi asosida keyinchalik Hazrati Imom majmuasi vujudga kelgan.

Tavsif

Galereya

Manbalar

Havolalar 
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari

Toshkent maqbaralari
Qashqadaryo (shaharcha)

Qashqadaryo (eski nomi Shayxoli qishlogʻi) — Qashqadaryo viloyatidagi shaharcha (1978-yildan). Transport yoʻli chorrahasi. Viloyat markazi (Qarshi shahri) dan 24 km shimolida. Aholisi 6 ming kishi (2003). Qashqadaryoda un, goʻsht, qurilish materiallari kombinatlari, qurilish tashkilotlari, asfalt-beton, keramika-drenaj quvurlari ishlab chiqarish korxonalari, pivo zavodlari, avtokorxona, neft bazasi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, kasb-hunar kolleji faoliyat koʻrsatadi. Umumiy taʼlim maktablari, kutubxona, madaniyat uyi, tibbiy muassasalar bor.

Manbalar 

 

Qarshi tumani shaharchalari
Qashqadaryo arxeologiktopografik ekspeditsiyasi

Qashqadaryo arxeologiktopografik ekspeditsiyasi (QATE), Kesh arxeologiktopografik ekspeditsiyasi — Qashqadaryo vohasidagi tarixiyarxeologik yodgorliklarni oʻrganish, tarixiy davrlarni oʻrganish hamda arxeologik materiallar toʻplash maqsadida tashkil etilgan ilmiy ekspeditsiya (1963). QATEga 196386-yillar M.Ye. Masson, 1986—93 yillar Z.I.Usmonova, 1993—98 yillar A.S.Saʼdullayev va 1999-yildan R.X.Sulaymonov rahbarlik qilmoqda. QATE tomonidan hozirgacha Qashqadaryo vohasidagi 600 dan ortiq turli tarixiy davrlarga mansub yodgorliklar oʻrganilib chiqildi. Ular ichida Janubiy Sugʻdning yirik shahar markazlari (Uzunqir, Kitob, Shahrisabz, Naxshab, Nasaf, Qarshi), qadimiy oʻtroq dehqonchilik makonlari, qadimiy davr va oʻrta asr savdo yoʻllari, hunarmandchilik ustaxonalari, meʼmorlik yodgorliklari, mudofaa inshootlari va qoʻrgʻonlari (Oʻrta qoʻrgʻon, Yangiqoʻrgʻon, Chim mudofaa devori va boshqalar) bor. QATE faoliyati davomida ilk temir davridan 20-asr boshlarigacha boʻlgan katta tarixiy davr tarixi va arxeologiyasining dolzarb masalalari qamrab olindi.

.QATE tomonidan Qashqadaryo vohasida olib borilgan tarixiyarxeologik tadqiqotlar natijalari "Stolichnme goroda v nizovyax Kashkadari s drevneyshix vremyon", "Goroda yujnogo Sogda v VIII—XII vv.", "Oʻrta Osiyoning qadimgi davr va oʻrta asrlar arxeologiyasi" (toʻplam), "Qadimgi Oʻzbekiston ilk yozma manbalarda", "Qadimgi Oʻrta Osiyo tarixi", "Qadimgi Kesh — Shahrisabz tarixidan lavhalar" (monografiya), "Oʻrta Osiyo arxeologiyasi", Shahrisabz. Ming yilliklar merosi" (yubiley albomi) kabi ilmiy va ilmiy ommabop asarlarda oʻz aksini topdi.

Qashqadaryo
Qashqadaryo vodiysi

Qashqadaryo vodiysi — Qashqadaryo viloyatidagi vodiy. Zarafshon tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoqlari oraligʻida. Vodiy boʻylab shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga Qashqadaryo oqib oʻtadi. Vodiy Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib (eng baland joyi 4145 m) Qarshi choʻligacha 310 km ga choʻzilgan. Vodiy, asosan, tekislikdan iborat boʻlib, gʻarb va janubi-gʻarbga pasayib va kengayib boradi. Qashqadaryo vodiysi Qashqadaryoning 1—5 terrasalarini egallagan, bu terrasalar toʻrtlamchi davr prolyuvialallyuvial yotqiziqlari bilan qoplangan. Vodiyda uncha baland boʻlmagan qoldiq togʻlar (Qoʻngʻirtov, Kosontogʻ, Maymanoqtov, Aloviddintov) bor. Qashqadaryo vodiysi janubda joylashgani uchun iqlimi quruq va issiq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi G, iyulniki 28—29°; eng past temperatura —25°, —29°, eng yuqori temperatura 46—47°. Yogʻin miqdori relyef balandlashgan sari ortib boradi; tekislik qismida 200 mm, togʻ yon bagʻirlarida 450–500 mm. Yogʻinning koʻp qismi qish va bahor fasllariga toʻgʻri keladi. Vodiy tuprogʻi, asosan, boʻz tuproq, tekislik qismida och boʻz tuproq, togʻlik va balandliklar bilan tutashgan qismida tipik boʻz tuproqdir.

Oʻsimlik qoplami xilmaxil. Ilak, rang, qoʻngʻirbosh, yaltirbosh, momiq, shuvoq, qoʻziquloq, bodom, qizilcha va boshqalar keng tarqalgan. Hayvonlar va qushlardan mayna, koʻkqargʻa, kaklik, yapaloqqush, jaira, yumronqoziq, tulki, chiyaboʻri, qobon va boshqalar uchraydi. Qashqadaryo vodiysi togʻ yon bagʻirlari chorvachilik uchun qulay yaylov, tekislik qismi dehqonchilik uchun serunum. Vodiyda tabiiy gaz, qurilish materiallari konlari, mineral suvlar va boshqalar bor.

    

Vodiylar
Oʻzbekiston vodiylari
Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Qayum Nosiriy

Qayum Nosiriy (taxallusi; asl ism-sharifi Gʻabdulqayum Gʻabdennosirovich Nosirov)(2-fevral yoki 14-fevral 1825-yil hozirgi Tataristonning Zelenodolsk tumani — 20-avgust yoki 2-sentyabr 1902-yil, Qozon) — tatar yozuvchisi, olim va maʼrifatparvar.

Hayoti 

1841–1855-yillarda Qozon madrasasida taʼlim olgan. 1855-yildan rus ruhoniylari bilim yurtida tatar tilidan dars bergan. Qozon untida erkin tinglovchi. 1871–1876-yillarda Qozonda 1-rus-tatar maktabini ochib, unda oʻqituvchilik qilgan. „Sintaksis“ va bolalar uchun tabiat hodisalari haqidagi „Boʻsh vaqtlarda“ asarlari 1860-yil yozilgan. Tatar tilining ilmiy grammatikasini, toʻgʻri yozish qoidalari, matematika, geografiya, tarix va boshqalar boʻyicha darsliklar tuzgan va nashr ettirgan. „Qozon tatarlarining eʼtiqodi va urfodatlari...“ (1880), „Qozon tatarlarining xalq adabiyoti namunalari“ (1896), „Qozon tatarlari ertaklarini boshqa xalqlar ertaklari bilan solishtirish“ (1900) kitoblari nashr etilgan. „Tatarcha-ruscha lugʻati“ni tuzgan. Qayum Nosiriyning maʼrifatparvarlik gʻoyalari va nasriy asarlari tatar adabiyotining shakllanishi va rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etgan.

Asarlari 

 „Boʻsh vaqtlarda“
 „Favoqih al-julaso“
 „Qozon tatarlarining eʼtiqodi va urfodatlari...“ (1880)
 „Qozon tatarlarining xalq adabiyoti namunalari“ (1896)
 „Qozon tatarlari ertaklarini boshqa xalqlar ertaklari bilan solishtirish“ (1900)
 „Sintaksis“
 „Tatarcha-ruscha lugʻati“

Manbalar

Havolalar 

    
Tatar yozuvchilari
Qibray GES

Qibray ges — Boʻzsuv kanalining oʻrta oqimida, Toshkent viloyati Qibray tumani Qibray GES qishlogʻida joylashgan. ChirchikBoʻzsuv suvenergetika traktitsagi 11GES. 1941 yilda qurila boshlab, 1943 yil sentabrda ishga tushirilgan. GESda quvvati 11,2 MVt boʻlgan 1 ta agregat oʻrnatilgan. GES oʻzan tipida qurilgan boʻlib, sekundiga 80 m³suv oʻtkazishga moʻljallangan. Qodiriya GES dan boshqariladi. 2003-yilda 96,2 mln.kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqarildi. 

Qibray tumani
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti
Qiyos

Qiyos (arab. — taqqoslash) — shariat manbalaridan biri (Qurʼon, sunna, ijmo bilan birga). Q.da dastlabki 2 manba — Qurʼon va sunnada berilmagan biror huquqiy masala ulardagi shunga oʻxshash masala boʻyicha berilgan qoʻrsatmaga taqqoslash yoʻli bilan sharh etilgan. Mas, araqning shayton ishi ekanligi, urushjanjal, adovat chiqarishi sababidan u Qurʼoni karimda man etilgan. Araqdan boshqa mast qiluvchi ichimliklar haqida biror narsa aytilmagan. Lekin mujtahid ulamolar mast qiluvchi ichimliklarning hammasida ham araq kabi salbiy natijalar boʻlishini hisobga olib, unga Q. qilganlar va harom deb hukm chiqarganlar. Q. faqihlar huquqini kengaytirib, shariatni turmushning turli tomonlariga tatbiq etishga imkoniyat bergan. Shu bilan birga Q. islom dinini zamon va taraqqiyot ila yonmayon yurishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. Q.ning manba sifatida kiritilishi shariatning huquq tizimi sifatida shakllanishi va ruhoniylar, faqihlarning mavjud munosabatlarni himoya qilishdagi mavqei oshishidan dalolat berar edi. Islom huquqshunosligida hozirgi ham Q.ga amal qilinadi.

 

Islom diniga oid chala maqolalar
Qizamiq

Anʼanaviy tibbiyot kitoblarida Amlaj nomi bilan tilga olingan amole, hind krijovnik yoki myrobalan hind tilida Anuleh va Anula, Panjobi va urdu tillarida Amle deb nomlanadi. U yeyiladigan mevalar beradi va oʻsishi mumkin. balandligi taxminan 18 metrga va baʼzi hollarda, kamdan-kam 30 metrga etadi.

Amla xususiyatlari 
Bu oʻsimlik sovuq va quruq tabiatga ega. Bu daraxtning mevasi bu oʻsimlikning dorivor organlaridan biri boʻlib, efir moyi, qattiq yogʻ va S vitamini bu oʻsimlikning kimyoviy birikmalariga kiradi. U ovqat hazm qilish buzilishi, zaiflik va iktidarsizlikni davolashda qoʻllanadi. Bu meva yurak va aqlni mustahkamlaydi.

Shuningdek, bu oʻsimlik organizmning virus va bakteriyalarga qarshi chidamliligini va immunitetini oshiradi, qusishni oldini oladi, ishtahani oshiradi, ich tashlovchi va jinsiy quvvatni oshiradi. Bu meva barcha turdagi qon ketishni toʻxtatadi va gemorroyni davolashda juda foydali.

Ushbu mevaning eng muhim taʼsiri

 Ovqat hazm qilishdagi buzilishni davolash
 Aql va yurakni mustahkamlaydi
 Gemorroyni davolash
 Jinsiy quvvatni oshiradi
 Unutuvchanlik va melankoliyani yoʻq qiladi
 Barcha turdagi qon ketishining oldini oladi
 Sochni mustahkamlaydi

Dehxoda lugʻatida 
Bu oʻsimlik haqida Dehxoda lugʻatida shunday deyilgan: Amla yoki Amlaj. Mevasi Amla deb ham ataladigan hind daraxtining nomi. Uning taʼmi nordon va chiriyotgan va olxoʻri kattaligidagi kabi nozik va uning daraxti olxoʻri daraxtidan kichikroq. Uning barglari shoxning ikki tomonida mayda va qalin, uzun, goh shoxli, goh bir necha shoxli, yogʻochlari chinordan qattiqroq boʻladi:

 Gulning oyogʻi sizga itoatda koʻtariladi
 Uni Amela va gullar bilan yuving.
 Nosir Xosrov

 Chunki siz buni shunday bilishni xohlamaysiz
 Sochingizni amla suvi bilan yuvdingizmi?
 Nosir Xosrov
Qizil (shahar)

Qizil (1918 yil gacha — Belotsarsk, 1926 yil gacha — Xem Belder) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Tuva Respublikasi poytaxti (1991 yildan). Tuva soyligining sharqiy qismida, Katta Yenisey va Kichik Yenisey daryolarining quyilish joyida. Us a traktining oxirgi punkti. Aholisi 104,1 mingkishi (2002). Qizil 1914-yilda vujudga kelgan. 1921—44 yillarda Tuva Xalq Respublikasi poytaxti. 1944-yilda Tuva (Tiva) Xalq Respublikasi bilan birga SSSR tarkibiga kirgan. 1944-yilgacha shaharda faqat mayda sanoat korxonalari bor edi. Qurilish detallari, tikuvchilik ktlari; avtomobil maxsus jihozlari, koʻn, gʻisht, taxta tilish, pivo va sut zavodlari, mebel fabrikasi ishlab turibdi. Qizil yonida toshkoʻmir qazib olinadi. Til, adabiyot va tarix ilmiy tekshirish instituti, pedagogika instituti, musiqali drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Qizilda Osiyoning geografik markazi joylashgan boʻlib, bu nuqtaga obelisk oʻrnatilgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Tiva
Rossiya shaharlari
Serdar

Serdar (sobiq nomi Qizilarvot) — Turkmanistonning Bolxon viloyatidagi shahar. Kopetdogʻ togʻi etagida. Temir yoʻl stansiyasi. Ashxoboddan 219 km shim.gʻarbda joylashgan. Aholisi 34,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Vagon taʼmirlash va yogʻsut zavodlari, gilam fabrikasi, tarixiyoʻlkashunoslik muzeyi bor. Qizilarvot Toshkent — Krasnovodsk (hozirgi Turkmanboshi) temir yoʻl qurilishi munosabati bilan shaharga aylangan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkmaniston shaharlari
Qizilqiyoq

Qizilqiyoq (sichqonchoʻp) – boshoqdoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali begona oʻt. Poyasining boʻyi 25-60 sm. Barglari yapaloq. Toʻpguli kumushsimon oq silindrik tigʻiz roʻvakka yigʻilgan. Mevasi don. Mart-aprel boshlarida oʻsa boshlaydi, bahordan kuzgacha gullab, mevalaydi. Urugʻlari oson sochiladi va shamol bilan tarqaladi. Ildizpoyalari tuproqqa 30-40 sm gacha kiradi. Uzun novdalari qishlaydi. Bedapoyalarda, gʻoʻza, gʻalla va boshqa sugʻoriladigan ekinlar orasida uchraydi. Shuningdek, ariq yoqalari va juda sernam joylarda ham oʻsadi. Kurash choralari: yerni 15-30 sm chuqurlikda haydaladi, ildizpoyalar yoʻqotiladi, dalapon sepiladi.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Qizilqiya

Qizilqiya () — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatidagi shahar (1938-yildan). Fargʻona vodiysining jan. chekkasida. Transport yoʻli stansiyasi. Aholisi 31,8 ming kishi (1999). Qirgʻizistonning koʻmir (qoʻngʻir koʻmir) qazib olish markazlaridan biri. Tamaki fermentatsiyasi, yogʻmoy zdlari, goʻsht, qurilish materiallari (oʻtga chidamli buyumlar ishlab chiqariladi) ktlari, poyabzal f-kasi ishlab turibdi. Konchilik oʻrta maxsus, tibbiyot bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Qirgʻiziston shaharlari
Oʻsh viloyati
Qizilquyruq

Qizilquyruq – gultojixoʻrozdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimlik turi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi (baʼzi turlari yovvoyi holda oʻsadi). Boʻyi 30—120 sm. Iyun iyulda gullab, iyul sentabrda meva tugadi. Chorvachilikda sifatli yemxashak. Gektaridan 250—300 s gacha silosbop koʻkpoya, 10—12 s gacha urugʻ olinadi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Gullar
Manzarali o‘simliklar
Bargli sabzavotlar
Janubiy Amerika o‘simliklari
Janubiy Amerika bog‘ o‘simliklari
Qizilqum halqa yoʻli

Qizilqum halqa yoʻli — (R57) davlat ahamiyatiga molik avtomobil yoʻli. Navoiy viloyatining Karmana shahridan boshlanib, Qalqonota — Deboland — Nurota shahri — Qoʻshquduq — Boymurot — Uchtepa — Utemurot — Tomdibuloq aholi punktlari orqali oʻtib Zarafshon shahrida Navoiy— Uchquduq magistral yoʻli (A379)ga tutashgan. Yoʻl qurilishi 1969-yilda boshlanib, _" 1976-yilda toʻliq foydalanishga topshirilgan. Qurilish sarfxarajatlari Respublika Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan mablagʻ bilan taʼminlangan (oʻsha davrda "Hayot yoʻli" deb nomlangan). Umumiy uz. 477 km, shundan 22 km asfaltbeton toʻshamali, 455 km qora toʻshamali, toifasi: 3 km — I darajali, 2 km — II darajali, 26 km — III darajali, 446 km — IV darajali. Yoʻl hozirgi davrda Navoiy avtoyoʻl birlashmasiga qaraydi. Yil boʻyi barcha transport turlarining uzluksiz harakati taʼminlangan. Qizilqum halqa yoʻli yil, ayniqsa, qish faslida chorva mollarini yemxashak bilan taʼminlashda, qorakoʻlchiliyut rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Yoʻlda sanoat, qishloq xoʻjaligi, qurilish yuklari tashiladi, yoʻlovchilarga avtotransport xizmatlari koʻrsatiladi.

Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Qiziriq tumani

Qiziriq tumani — Surxondaryo viloyatidagi tuman. 1975-yil 6-martda tashkil etilgan. Gʻarbdan Sherobod, janubidan Angor, shimolidan Bandixon, sharqdan Jarqoʻrgʻon, Shimoli-sharqdan Qumqoʻrgʻon, shimoli-gʻarbda Muzrabot tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 0,33 ming km. Aholisi 350 ming kishi (2022). Tarkibida 1 shaharcha (Sariq), 5 qishloq fuqarolari yigʻini (Boʻston, Mehnatobod, Paxtakor, Yangiyoʻl, Yangi Hayot) bor. Markazi — Sariq shaharchasi.

Tabiati 
Relyefi tekislik, adir va togʻoldi qismlaridan iborat. Foydali qazilmalardan osh tuzi, oltingugurt, yonuvchi slanets, qurilish materiallari konlari bor. Iqlimi quruq subtropik iqlim. Yillik oʻrtacha temperatura 18°. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi tekislik, choʻl va adirlarda 3,6°, togʻlarda −6°, eng past temperatura −20°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 32,1°, eng yuqori temperatura 48°. Yillik yogʻin 150 mm. Vegetatsiya davri 260 kun. Tekislikda och va toʻq boʻz, adirlarda arid, togʻlarda sur tuproqlar tarqalgan. Yovvoyi oʻsimliklardan archa, mavrak, kiyikoʻt, togʻrayhon, kovrak, shuvoq va boshqa oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, jayra, koʻrsichqon; toʻqayzorlarda toʻqay mushugi, qobon, chiyaboʻri; qushlardan: kaklik, mayna, qaldirgʻoch, soʻfitoʻrgʻay, chil, gʻoz, oʻrdak; sudralib yuruvchilardan oʻqilon, gekkon, koʻzoynakli ilon va boshqa bor.

Aholisi 
Aholisi, asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, turkman, tatar, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 kmga 236,4 kishi. Shahar aholisi 102 ming kishi, qishloq aholisi 248 ming kishi (2022).

Iqtisodiyoti 
Xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi sohalari — paxtachilik, gʻallachilik yetakchilik qiladi, shuningdek, chorvachilik, sabzavotchilik, polizchilik, bogʻdorchilik, tokchilik ham rivojlangan. Tumanda paxtaning, asosan, ingichka tolali navlari ekiladi. Paxta tozalash, gʻisht zavodlari, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, dehqon bozori, MTP, don kombinati, vino tayyorlash korxonasi, tajriba xoʻjaligi bor. Kichik, oʻrta biznes va yirik korxonalar, mikrofirmalar faoliyat koʻrsatadi. Shirkat, dehqon, fermer xoʻjaliklari mavjud. Sugʻoriladigan maydonlarga paxta, don, poliz, sabzavot, ozuqa ekinlari ekiladi. Tumandagi jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, qoʻy va echki, parranda boqiladi.

50 ta  umumiy taʼlim maktabi (20 mingdan ziyod oʻquvchi), bolalar musiqa maktabi, litsey, kasb-hunar kollejlari bor.

Tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi, 7 klub muassasasi, 8 ashula va raqs xalq dastasi, shu jumladan, „Qoʻngʻirot“ folklor-etnografik, estrada vokalcholgʻu dastalari faoliyat koʻrsatadi. Stadion, sport maydonchalari, sport zallari va boshqa sport inshootlari bor.

Tuman markaziy kasalxonasi, 2 poliklinika, 50 ga yaqin feldsher-akusherlik punkti, 7 vrachlik ambulatoriyasi, 7 dorixona va boshqa tibbiy muassasalarda 115 vrach, 436 oʻrta tibbiy xodim ishlaydi.

Tuman hududidan Toshkent — Dushanbe xalqaro avtomobil magistrali oʻtadi. Shuningdek, bir necha yoʻnalishda avtomobil yoʻllari oʻtgan. Tuman markazidan Termizga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.

Manbalar 

 

Surxondaryo viloyati
Oʻzbekiston tumanlari
Surxondaryo viloyati tumanlari
Qizketgan (magistral kanal)

Qizketgan — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi magistral kanal. Amudaryodan suv oladi. Uz. 38,2 km, suv oʻtkazish imkoniyati 320 m³/s Nukus, Kegeyli, Qoraoʻzak, Boʻzatov, Chimboy tumanlaridagi 130,2 ming ga yerni sugʻoradi. Kanalning bosh inshooti 1935 yilda qurilgan; 1959-yilda kanalning oxirida Kegeyli (115 m³/s), Quvonishjarna (110 m³/s), Staxanovarna (25 m³/s) kanallariga suv berish uchun suvayirgʻich qurilgan; etak qismidagi 1 km masofada kanal oʻzani 117 m ga kengaytirildi va 5 m gacha chuqurlashtirildi (tindirgich vazifasini oʻtaydi va tarmoq kanallariga choʻkindilarning oʻtishini kamaytiradi). 1965 yilda Q.ga qoʻshimcha suv olish maqsadlarida Taxiatosh toʻgʻonining pastki bʼyefida Kattagʻor nasos stansiyasi (suv sarfi 54 m³/s) va Kegeyli kanaliga ulangan 18 km li kanal qurildi. Natijada kanal suvi bilan 218 ming ga dan koʻproq yerni sugʻorish mumkin boʻldi.

Manbalar

    

Qoraqalpogʻiston kanallari
Kanallar
Qir

Qir — atrofidagi yerlardan bir oz koʻtarilib turgan, yassi yoki salgina gumbazsimon balandlik, tepalik, platolar. Pasttekisliklarga nisbat qilib, mutlaq baland. 200 m dan 500 m gacha deb qabul qilingan. Baʼzan bundan ham baland boʻlgan usti yassi past togʻlar ham qir deyiladi. Mas, Oʻrta Rossiya, Volgaboʻyi, Qizilqum va Qoraqumdagi togʻlar. Qirlar baland tekisliklar, togʻlarning oqar suv, shamol, nurash natijasida yemirilishidan, tektonik koʻtarilishlar natijasida hosil boʻladi. Qirlardan Oʻzbekistonda chorva mollari uchun yaylov sifatida va bahorikor dehqonchilik qilishda foydalaniladi. Fargona vodiysi landshafti Oʻrta Osiyodagi tipik qirlarga misol boʻladi. 

    

Geografik terminlar
Qiroatxona

Qiroatxona — kutubxonaning oʻquv zali; kitobxonlar matbuot nashrlari (gazeta, jurnal va boshqalar) va kutubxonaning barcha fondidan (jumladan, noyob va qimmatbaho nashrlardan ham) foydalanishi mumkin boʻlgan maxsus jihozlangan xona. Q.da kitob bilan ishlash uchun zarur shart-sharoitlar (qulay mebel, yorugʻlik va tinchlik), mikrofilmlarni oʻqish uchun, audiovizual materiallar bilan ishlash uchun maxsus apparatlar boʻlishi zarur. Yirik kutubxonalarda alohida kitobxonlar guruhlari uchun (mas, ilmiy xodimlar, talabalar, maktab yoshidagi bolalar uchun va hokazo), bilim sohalari boʻyicha (ijtimoiy-siyosiy, texnika, qishloq xoʻjaligi va hokazo) va nashr turlari boʻyicha (gazeta, musiqa-nota, mikrofilmlar, xaritagrafik nashrlar va hokazo) zallar boʻlishi mumkin. Q.ning oʻzida koʻp soʻraladigan adabiyotlardan yordamchi fond tashkil etiladi.
Qirqma

Qirqma – xalq seleksiyasida chiqarilgan kechpishar qovun navi. Shakli ellipssimon, yirik, uchi toʻmtoq, uzuznligi 30—36 sm, ogʻirligi 4—6 kg. Dum tomoni sal burishgan, uch qismi deyarli tekis. Toʻri toʻliq, yirik, nozik. Tusi jigarrangsariq. Ustidagi gullari ingichka. Poʻsti qattiq, eti och yashil, qalinligi 4,5—5 sm, oʻrtacha tolali, sersuv, shirin. Uzish vaqtida tarkibida 7,4% qand (shu jumladan, saxaroza 3,9%), 8,7% quruq modda bor. Saqlanish davrida shirasi ortadi. Urugʻxonasi oʻrtacha kattalikda, urugʻi yirik. Urugʻi unib chiqqandan keyin hosili 100—110 kunda pishib yetiladi. Hosildorligi 240—280 s/ga. Uzoq vaqt asrash va tashishga chidamli. Toshkent viloyatida keng tarqalgan.

Qovun navlari
Qirqqalʼa

Qirqqalʼa — Turkiyadagi shahar, Anadolu yassitogʻligining markaziy qismida. Aholisi 205,1 ming kishi (2000). Harbiy sanoat markazi: qurolyarogʻ, oʻq-dorilar ishlab chiqariladi. Poʻlat eritish zavodi, kimyo va mashi-nasozlik korxonalari mavjud.

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkiya
Shaharlar
Qirqquloq

Qirqquloq — qirqquloqdoshlarga mansub oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda Qirqquloqning botqoq Q.i yoki botqoq paparotnigi va erkak Qirqquloq yoki erkak paparotnik turi oʻsadi. Botqoq Qirqquloqning ildizpoyasi ingichka, qoramtir, eski barg bandlari bilan oʻralgan. Barglari 15—60 sm, yakka-yakka joylashgan, barg plastinkasi qatlami, ikki karra patsimon qirqilgan. Avgust—sentabrda spora hosil qiladi. Choʻl, adir va togʻ zonalarida uchraydi. Botqoqliklarda, ariq va daryo boʻylarida oʻsadi. Erkak  qirqquloqning ildizpoyasi yoʻgʻon, eski barg bandlari bilan oʻralgan. Barglari toʻp-toʻp boʻlib joylashgan. Barg plastinkasi uzunchoq ellipssimon, ikki karra patsimon qirqilgan. Avgust-sentabrda spora hosil qiladi. Tibbiyotda lentasimon gijjalarni davolashda foydalaniladi. Togʻ zonasida mayda toshli tuproqlarda, daraxt va toshlarning soyasida, zax joylarda oʻsadi.

Oʻsimliklar
Qirgʻiz milliy universiteti

Qirgʻiz milliy universiteti — Qirgʻizistondagi yirik oliy oʻquv yurti. Ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydi. 1992-yil Qirgʻiziston davlat universiteti (1951) negizida tashkil etilgan. Bishkek shahrida joylashgan. Matematika, fizika, biol., kimyo, geogr., tarix, filol., iqtisodiyot, huquq va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Botanika bogʻi, zool. muzeyi, kutubxonasi (1 mln.ga yaqin asar) bor. "Ilmiy asarlar toʻplami"ni nashr etadi (1968-yildan). 13 ming talaba taʼlim oladi.

 

Qirgʻizistondagi universitetlar
Qirgʻiziston milliy fanlar akademiyasi

Qirgʻiziston milliy fanlar akademiyasi, Qirgʻiz Respublikasi milliy fanlar akademiyasi — Qirgʻizistonning oliy ilmiy muassasasi. 1954-yil 20 dekabrda SSSR Fanlar akademiyasining Qirgʻiziston filiali asosida tashkil topgan. Akademiya Prezidiumi Bishkek shahrida joylashgan. 42 haqiqiy (akad.), 58 muxbir aʼzosi bor. Fan tarmoq va yoʻnalishlari boʻyicha 3 boʻlimi (fizikatexnika, matematika va kon-geol. fanlari; ijtimoiy fanlar; kimyo-texnologiya, tibbiyot-biol. va qishloq xoʻjaligi fanlari) hamda Janubiy boʻlimi, 23 ilmiy tadqiqot instituti, iqtisodiy, ijtimoiy tad-qiqotlar markazlari, Botanika bogʻi bor (2005). Akademiya tadqiqotlarining yetakchi yoʻnalishlari: axborot-telekommuni-katsiya texnologiyalari, elektronika va amaliy mat. muammolari; energetikaning fizika-texn.ika masalalari; mashinalar nazariyasi va boshqaruv, texnologiya jarayonlari va tizimlarini avtomatlashtirish; tabiatdan oqilona foydalanish va tabiiy suvenergetika resurslari; togʻli rayonlarda tabiiy va tabiiy-texnogen jarayonlarni kompleks tadqiq etish va falokatlarni oldindan aytish; yangi material va kimyoviy texnologiyalar; bioxilmaxillik va ekologiya; togʻ ekologiya tizimi masalalari va togʻ populyatsiyasining barqaror taraqqiyoti; molekulyar biol. va biotexnologiya; Qirgʻiz Respublikasining barqaror siyosiy, iqtisodiy va ijti-moiy taraqqiyoti masalalari; Q. xalqlarining milliy tili, siyosiy va madaniy shakllanishi, etnogenezi. Akademiya „Axborot“ (1966-yildan) va bir qancha ilmiy jur.lar nashr etadi. Prezidenti — J. J. Jeenboyev (1997-yildan).

Fanlar akademiyalari
Qirgʻizistonda fan va texnologiya
Qirgʻiziston milliy fanlar akademiyasi
Qirgʻiyburgut

Qirgʻiyburgut - yirtqich qush. Jan. Yevropa, Afrika, Jan. Osiyo (jumladan, Oʻrta Osiyo)da tarqalgan. Qanoti 46—52 sm, ogʻirligi 1,5—2,5 kg. Usti qoʻngʻir-kulrang, qorni oq yoki pushtiroq, mayda qora xollari bor. Tumshugʻi qora, oyogʻi sariq. Panjasi baquvvat, tirnoqlari mustahkam. Asosan, togʻli hududlarda yashaydi. Uyasini daraxt yoki qoyalarga yasaydi. Fev.da 1—3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini ikkala jins navbat bilan 40 kun bosadi. Kaklik, tuvaloq, quyon, kalamush, sudralib yuruvchilar va baliklar bilan oziqlanadi. Ovchilik xoʻjaliklari va uy parrandalariga zarar yetkazadi.

Manbalar 

Qushlar
Biologik turlar
Qirgʻiylar

Qirgʻiylar — qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub yirtqich qush. Yevropa, Osiyo, Shim. Amerikaning oʻrmon, Afrikaning shim.gʻarbiy qismidagi togʻ zonalarida tarqalgan. Tanasining uz. 52—70 sm, ogʻirligi 0,55—1,8 kg. Modasi naridan yirik. Qanoti qisqa va keng , dumi uzun. Usti koʻkimtir-kulrang , qorni koʻndalang yoʻlli oq yoki sargʻish. Uyasini daraxtlarga yasaydi. 3— 4 ta tuxum qoʻyib, 35 kuncha bosadi. qirgʻovul, kaklik, oʻrdak, qur, quyon, ol-maxon va boshqa bilan oziqlanadi. Ovchilik xoʻjaliklariga bir oz zarar yetkazadi.

Manbalar  

Qushlar
Qichima

Qichima, prurigo – badanga tariqdek mayda, uchi pufakchali, pushti rang yoki sogʻlom teri rangidagi toshmalar toshishi bilan kechadigan kasallik. Toshmalar qoʻl va oyoqlarning yozluvchi yuzalarida, dumbada paydo boʻlali. Irsiy omillar, baʼzi ovqat mahsulotlari, dori-darmonlarning organizmga allergik taʼsiri va boshqalar qichimaning rivojlanishiga sabab boʻladi. Bolalar va kattalarda uchraydigan hamda tugunchali qichima bor. Bolalar qichimasida balanning qattiq qichishib turishi bolaning uyqusi bilan ishtahasini buzadi, u injiq boʻlib qoladi. Badan(terisining qashlanib tirnalishi oqibatida ikkilamchi piodermiya qoʻshilishi mumkin; bunda kasallik surunkali davom etadi. Kattalar qichimasida toshmalar bel, qorin va boshqa sohalarga toshadi, ular qattiq qichishadi va bemor qashinganda pufakchalar yorilib, eroziyaga aylanadi. Undan ajralgan suyuqlik qotib, qizgʻish poʻstloqlar hosil boʻladi. Kasallik surunkali kechishi va qaytalanib turishi natijasida teri qalinlashib, unda qoramtir dogʻlar yuzaga keladi, qashinganda tirnalgan joylar oqarib, chandiqlanadi. Koʻpincha kasallik ikkilamchi infeksiya bilan murakkablashadi, bunda bemorning umumiy ahvoli oʻzgarib, asabiy holat vujudga keladi. Bolalar qichimasi koʻproq ekssudativ-kataral diatez bilan ogʻriydigan bolalarda (baʼzan, bolalikdan toshgan eshakem keyinchalik qichimaga aylanadi) kuzatilib, odatda, yuz va soch zararlanadi. Baʼzan keksalarda uchraydigan qichimada badanga hech narsa toshmaydi, faqat qashingʻan joyda tirnoq izlari qoladi. Qichimada bemorning nerv sistemasi buziladi, uyqusi yoʻqoladi, terisi quruqshab, limfa tugunlari kattalashadi.

Davosi 
Qichimani mutaxassis vrach davolaydi. Davo jarayonida bolalar, shuningdek, kattalar ovqatiga alohida eʼtibor berish lozim. Bolalarni qoʻshimcha ovqatlantirishda, albatta, vrach bilan maslahatlashib olish zarur. Ochiq havoda sayr qilish, yoz kunlari oftobda toblanish, dengizda choʻmilish tavsiya etiladi. Bola qattiq qashinmasligi uchun tirnogʻini bot-bot olib turish, terining yiringli kasalliklariga xos alomatlar paydo boʻlsa, albatta, vrachga koʻrinish kerak. Qichimaning oldipi olish uchun parhez saqlash, shirinliklar, achchiq, shoʻr, dudlangan ovqatlar isteʼmol qilmagan maʼqul. Bemorga antigistaminlar, tinchlantiruvchi dorilar, parhez buyuriladi; qichimaga qarshi kortikosteroid mazlar surtiladi, sanatoriy va kurortlarda davolapish tavsiya etiladi.
Qishki Olimpiada oʻyinlari

Qishki Olimpiada — sportning qishki turlari boʻyicha jahon miqyosida oʻtkaziladigan turkum musobaqalar. 1924-yildan Xalqaro olimpiada qoʻmitasi tomonidan har 4 yilda oʻtkaziladi (1940, 1944-yillarda oʻtkazilmagan). 1908-1920-yillarda muz ustida figurali uchish, 1920-yilda shaybali xokkey Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan. Qishki Olimpiada biatlon, bobsley, kyorling, konkida uchish (500 m dan 10000 m gacha poyga, muz ustida figurali uchish), chana sporti, changʻi sporti, shaybali xokkey boʻyicha musobaqalar uyushtiriladi.

Qishki Olimpiada oʻtkazilgan yillar va joylar

 I Olimpiada oʻyinlari — 1924, Chamonix (Fransiya)
 II va V — 1928 va 1948, St. Moritz (Shveysariya)
 III va XIII - 1932 va 1980, Lake Placid (AQSh)
 IV - 1936, Garmisch-Partenkirchen (Olmoniya)
 VI — 1952, Oslo (Norvegiya)
 VII — 1956, Cortina d'Ampezzo (Italiya)
 VIII — 1960, Squaw Valley (AQSh)
 IX va XII - 1964 va 1976, Innsbruck (Avstriya)
 X — 1968, Grenoble (Fransiya)
 XI — 1972, Sapporo (Yaponiya)
 XIV - 1984, Sarayevo (Yugoslaviya)
 XV — 1988, Kalgari (Kanada)
 XVI— 1992, Albertville (Fransiya)
 XVII — 1994, Lillehammer (Norvegiya)
 XVIII — 1998, Nagano (Yaponiya)
 XIX — 2002, Salt Lake City (AQSh)
 XX — 2006, Turin (Italiya)
 XXI — 2010, Vankuver (Kanada)
 XXII — 2014, Sochi (Rossiya)

Oʻzbekiston sportchilari Qishki Olimpiadalarda 1994-yildan ishtirok etib keladi. Lina Cheryazova, Sergey Brener (fristayl), Tatyana Malinina (muz ustida figurali uchish), Komil va Elmira Urumboyevlar (changʻi sporti) kabi sportchilar Qishki Olimpiadalarda muvaffaqiyatli qatnashgan.

Havolalar
 Qishki Olimpiada, Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi

Sport
Qishliq

Qishliq (rus manbalarida Kashlik), Sibir — Sibir xonliginit poytaxti (15-asrning oxiridan). tobolsk shahridan 17 km yuqorida, Irtish daryosining oʻng qirgʻogʻida, Sibirka irmogʻining quyilish joyida joylashgan. 14-asr boshlaridan maʼlum. 16-asrda Q. aholisi savdo va hunarmandchilik (temirchilik, toʻqimachilik, etikdoʻzlik, moʻynadoʻzlik, suyakdan buyumlar yasash), baliq ovlash, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Q. atrofida istehkomli bir qancha mayda shaharchalar boʻlib, ularda xon va uning qarindoshlari yashagan. 1582-yil kuzida Yermak qoʻshinlari tomonidan bosib olingandan soʻng Q.da hayot soʻngan. Q.da (Iskar shahar xarobasida — tatarcha Eski yer) 1915-yil V.N.Pignatti qazishma ishlari olib borgan.

Oltin Oʻrda shaharlari
Qishloq xoʻjaligi geografiyasi

Qishloq xoʻjaligi geografiyasi — qishloq xoʻjaligini hududiy tashkil etish va rivojlanish qonuniyatlarini oʻrganadigan fan sohasi, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya tarmogʻi. turli mamlakat va rayonlar qishloq xoʻjaligini majmuali oʻrganish va bashorat qilish, tabiiy sharoit va resurslarni qishloq xoʻjaligi nuqtai nazaridan baholashga doir tadqiqotlar olib boradi. Qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotning tarmogʻi sifatida aholining qishloq xoʻjaligi mahsulotlariga, sanoatning xom ashyoga boʻlgan ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi. Iqtisodiyotning boshqa tarmoqlaridan farq qilib, qishloq xoʻjaligi joyning agroiqlimiy resurslari bilan chambarchas bogʻliq, shuningdek, yer qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida mehnat vositasi hamda predmeti hamdir. Qishloq xoʻjaligi tarmoqlarining joylashuvi va rivojlanishiga joyning tabiiy sharoiti (asosan, relyefi va iqlimi), resurslari (yer, suv, hayvon va oʻsimliklari), ijtimoiy-iqtisodiy, transport, ekologik va boshqa omillar bevosita taʼsir koʻrsatadi.

Qishloq xoʻjaligig. olib boradigan tadqiqotlar yer fondi va undan foydalanish hamda xaritalashtirish, qishloq xoʻjaligi ekinlarining tarqalishi, agroiqtisodiy tarmoqlari va ularning korxonalarini hududiy tashkil etish, rivojlantirish, qishloq xoʻjaligini rayonlashtirish masalalarini oʻz ichiga oladi.

Oʻzbekistonda chorvachilik (qarangA. Abirqulov), agrar-sanoat majmuini (A.R.Roʻziyev va A.M.Sodiqov) oʻrganish boʻyicha tadqiqotlar amalga oshirilgan. Qishloq xoʻjaligini turli regionlar va tarmoqlar boʻyicha tashkil etish muammolari bilan Z.M.Akramov, R.A.Hodiyev, T.E.Egamberdiyev, T.Tojimov, S.S.Saidkarimov, T.Jumayev, K.K.Qurbonov, Sh. Azi-mov, R.U.Usmonov va boshqa shugʻullanganlar.

Yana qarang 

 Qishloq xoʻjaligi
 Qishloq xoʻjaligi entomologiyasi
Qishloq xoʻjaligi yerlari

Qishloq xoʻjaligi yerlari - xoʻjaliklar tomonidan ishlab chiqarish vositasi sifatida rejali va uzluksiz foydalaniladigan yer uchastkalari va massivlari, ekinzorlar (haydalma yerlar), koʻp yillik ekinzorlar (bogʻlar, rezavor meva maydonlari), pichanzorlar, yaylovlar hamda qoʻriq-boʻz yerlar. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida Qishloq xoʻjaligiye.ga haydalma yerlar, qoʻriq yerlar, tomorqa yerlari, ihota oʻrmon mintaqalari, koʻp yillik ekinzorlar, pichanzorlar, yaylovlar kiradi. Koʻp yillik ekinzorlar — ekilgan daraxtzorlar, butazorlar va oʻtsimon oʻsimliklar (bogʻlar, uzumzorlar, rezavor mevali maydonlar) bilan band boʻlgan yer uchastkalari. Pichanzorlar — oʻt-oʻlani pichan uchun oʻriladigan yer maydonlari. Pichanzorlar koʻlob, quruq va botqoqlangan turlarga boʻlinadi. Xoʻjaliklar yerlari doirasida pichanzorlarning boʻlishi va ularning turlari hududning tuzilishi va tabiiy sharoitlari bilan belgilanadi. Yaylovlar — mollar oʻtlatib boqiladigan yer maydonlari; shuningdek, pichani oʻrib olinmaydigan va qoʻriq hisoblanmaydigan yerlar ham yaylovga kiradi. Qishloq xoʻjaligi yerlarini intensivlash va xoʻjalikning ichki yer rezervlari oʻzlashtirilishi natijasida Qishloq xoʻjaligiye.ning tuzilmasi takomillashadi, foydalaniladigan yer hissasi oshadi. Shoʻrlangan yerlar melioratsiyasi, tuproq eroziyasiga qarshi kurash tadbirlari, sugʻoriladigan madaniy yaylovlar barpo etish va boshqa Qishloq xoʻjaligi yerlaridan foydalanishning yaxshilanishiga yordam beradi. Oʻzbekistonda jami Qishloq xoʻjaligiye. 26,7 mln. ga, shundan asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlarining umumiy maydoni 3785,1 ming ga ni tashkil qildi (2004; yana q. Yer fondi). Qosimjon Rahmonov.

Yana qarang 

 Qishloq xoʻjaligi

    

Yerlari
Tuproqshunoslik
Qishloq xoʻjaligi xaritasi

Qishloq xoʻjaligi xaritasi — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining joylashuvi, holati va istiqbolini, shuningdek, qishloq xoʻjaligini boshqarishning iqtisodiy va tashkiliy-texnik sharoitlarini aks ettiruvchi maxsus geografik xarita. Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini rejalashtirishda, qishloq xoʻjaligini boshqarishning amaliy masalalarini ishlab chiqishda, shuningdek, yerdan oqilona foydalanish, uning sifati va maydonini hisobga olishda maʼlumotnoma-qoʻllanma boʻlib xizmat qiladi. Melioratsiya, yer tuzish, tuproq eroziyasiga qarshi kurash va boshqa agrotexnik tadbirlarni ishlab chiqishda, oʻquv va ilmiy ishlarda, maʼlum bir hududping qishloq xoʻjaligi geografiyasi va iqtisodiyotini batafsil oʻrganishda qoʻllanadi. Xari-tada qishloq xoʻjaligi yerlari, irriganiya va kollektor-drenaj tarmoqlari, maʼmuriy va xoʻjalik chegaralari, yoʻllari va boshqa elementlar tasvirlanadi. Xarita aerofotosʼyomka materiallari asosida tayyorlanadi. Masshtabi qishloq xoʻjaligi zonalariga qarab 1:25000 — 1:200000, sugoriladigan zonalar uchun 1:25000, lalmi yaylovlar uchun 1:50000 va undan kichik. Qishloq xoʻjaligix. seriyasi ham mavjud, bularga yerdan foydalanish, tuproq eroziyasiga qarshi kurash, yaylov tiplari, qishloq xoʻjaligini rayonlashtirish va ixtisoslashtirish, qishloq xoʻjaligi ekinlarining tarqalishi, qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash, agroiqlim va boshqa xaritalar kiradi.

Yana q. 

 Qishloq xoʻjaligi
 Qishloq xoʻjaligi entomologiyasi
Qobil va Hobil

Qobil va hobil — yahudiy, xristian va islom dini rivoyatlariga koʻra, Odamatoning ikki oʻgʻli. Q. va H. Bibliyada Kain va Avel deb tilga olingan. Rivoyatga koʻra, Odamato har farzand koʻrganida 1 oʻgʻil va 1 qiz tugʻilar edi. Ilgari tugʻilgan oʻgʻil farzandiga 2-vaqtda tugʻilgan qizni olib berar, shu tarzda insonlar koʻpa-yar edi. Qobil 1 qiz bilan, Hobil ham 1 qiz bilan egiz tugʻildilar. Odamato qoidaga koʻra, Qobil bilan tugʻilgan qizni Hobilga bermoqchi boʻldi. Lekin Qobil eʼtiroz bildirdi. Shunda, Odamato, ikkovingiz Alloh yoʻlida qurbonlik qilinglar, qaysi biringizning qurbonligingiz qabul boʻlsa, qizni oʻshanga nikohlab beraman dedi. Qobil dehqonchilik kasbidan topgan arzimas narsasini xudo yoʻliga ataydi. Hobil esa qoʻylari orasidan eng yaxshi bir qoʻchqorni tanlab qurbonlik qiladi. Shunda Hobilning qurbonligi qabul qilingani maʼlum boʻladi. Bundan gʻazabga kelgan Qobil oʻz inisini oʻldiradi. Hobil oʻlimga yuz tutayotgan boʻlsa-da, akasiga qarshi qoʻl koʻtarmasligini, qotilni Alloh shubhasiz doʻzax bilan jazolashini aytadi. Voqea bayon etilgan "Moida" surasidagi oyatlarda (5:27/30 —32/35) bir kishini nohaq oʻldirish butun jamiyatni oʻldirish, bir kishini halokatdan saqlab qolish esa butun jamiyatni asrab qolishdir, deb taʼkidlanadi.

Qobil Hobilni oʻldirganidan keyin uning jasadini nima qilishni bilmaydi, aniqrogʻi jasadni qanday qilib yoʻqotishni bilmaydi.Ancha yoʻl yuradi, soʻngra bir qargʻaga koʻzi tushadi(qargʻaning ukasi avval boshqa qargʻaning uyiga bostirib kirgan boʻladi va jazolanadi.Keyinchalik yana gunoh ish qiladi, yaʼni boshqa qargʻaning ayoliga zoʻravonlik qiladi va bu gunohning jazosi albatta oʻlim boʻladi. Jazo sifatida barcha qargʻalar bu qargʻani tumshuqlari bilan choʻqib oʻldirishlari kerak boʻladi. Bu ishni uning akasi koʻrishni istamaydi va yonidagi qargʻaga men ketaman va akasi sifatida oʻz burchimni ato etaman deydi.Ukasining jasadini tumshugʻida koʻtarib kelib, ukasini koʻmish uchun  yerni qazishni boshlaydi)."Shu qushning aqli yetgan ishga mening aqlim yetmadimi?" deb oʻylab u ham ulasini koʻmadi.

Aslida bu voqealarni oʻsha qargʻaning nabirasi bir choʻponga aytib berayotgan boʻladi va " endi Qobildan koʻrib boshqa insonlar ham oʻz aka-ukalarini oʻldirishlari mumkin va ularning qilgan gunohlarining barchasi ham Qobilga yoziladi" deydi.Anashu voqeadan keyin ham odam vafot etsa uni yerga koʻmish paydo boʻlgan.
Qovun

(shuningdek, qovun tovasi, qovunli bulochka yoki qovun noni sifatida ham tanilgan) Yaponiyada, shuningdek, Tayvan va Xitoyda  ham birdek mashhur bo'lgan shirin bulochka turidir. Ular tiniq pechenye xamirining yupqa qatlami bilan qoplangan boyitilgan xamirdan tayyorlanadi. Ularning tashqi ko'rinishi qovunga o'xshaydi, masalan, tosh qovun ( qovun ). Ular an'anaviy qovundek xushbo'y emas,  , lekin oxirhi vaqtlarda ishlab chiqaruvchilar tomonidan qovunli nonga qovun ta'mini qo'shish ommamiy usul bo'lib qoldi. Turlari ham mavjud, jumladan, pechene qatlami va boyitilgan xamir qatlami o'rtasida bir nechta shokolad chiplari va karamel, chinor siropi, shokolad yoki boshqa lazzatlar, ba'zan sirop, ko'pirtirilgan yoki xushbo'y krem yoki muhallabi ta'mi bilan boyitilgan qovun bo'lmagan turlari mavjud. Bu kabi o'zgarishlar bo'lsa, ism "qovun" so'zini olib tashlashi mumkin, uning o'rniga uni tarkibi nomi bilan almashtirishi mumkin (masalan, zarang siropi ta'mli non uchun "zarang pan") yoki qovun ta'mi yo'qligiga qaramay, uni saqlab qolishi mumkin. (masalan, "shokoladli qovun pan").

Bu atab qo'ilgan nom ikki tilli etimologiyaga ega, chunki "qovun" ingliz tilidan olingan so'z bo'lib,   esa portugalcha non so'zidan olingan va shu sifatlari bilan ikki tilli etimologiyaga ega.

Kansai, Xitoy va Shikoku mintaqalarining bir qismida quyosh botish chizig'i naqshiga ega o'zgarish "quyosh chiqishi" deb nomlanadi va bu mintaqaning  ko'plab aholisi hattoki qovui nonni  ham "quyosh chiqishi" deb atashadi. 

Gonkonglik qovun va ananasli bulochka juda o'xshash. Taqqoslash uchun, yapon uslubi og'irligi va ta'mi jihatidan  yengilroq, bir oz quruqroq va qattiqroq tashqi qatlamga ega (shu jumladan pechenye qobig'ining yuqori qismi), gonkonglik turdoshidan farqli o'laroq, qobiqqa chidamli. Gonkong versiyasi ham namroq va odatda tashqi va ichki tomondan yumshoqroq, kuchliroq sariyog 'mazasi bilan maza qoldiradi.

Tarix 
Birinchi jahon urushidan ancha vaqt o'tibOkura Kixachiro Tokioga Ivan Sagoyan nomi bilan ham tanilgan arman novvoyi Ovannes Gevenyanni Yaponiyaga olib keldi. Sagoyan Tokiodagi Imperial mehmonxonasida ishlagan va qovunli nonni ixtiro qilgan.

Galereya

Yana qarang 

 Conchas
 Ananasli bulochka
 Soboro noni
 Bulochkalar ro'yxati

Manbalar

Havolalar 

Pages with unreviewed translations
Qodiriylar

Qodiriylar — tasavvuf tariqati. 13-asr oxirida Iroqda tashkil topgan. Abdulqodir Geloniy (1077—1166) asos solgan deb hisoblanadi. Abdulqodir Geloniyning oʻzi sufiy boʻlmagan, lekin uning mashhurligidan tasavvufiy bilish yoʻlining gʻoya va tajribalarini ommaga singdirishda foydalanilgan. Q. shtohida guruhlardan tashkil topgan, qarashlari jihatdan sunniylikka mansub. Q. tasavvuriga koʻra, tariqat asoschisining tariqatga aʼzoligi davom etaveradi, u tariqat tarafdorlarini vositachi orqali boshqaradi. Q.da hamma aʼzolar uchun majburiy boʻlgan tasavvuf yoʻli yoʻq. Tariqatni boshqarish anʼana boʻyicha nasldan naslga oʻtadi. Q.ning ijtimoiy tarkibi har xil boʻlgan. Ular jamoa boʻlib (samo, xadra, layliyo), ovoz chiqarmasdan alohida holda (zikri xafiy) hamda baland ovozda (zikri jahriy) umumiy zikr tushishgan. Tariqat aʼzolari boshlariga kigiz telpakcha kiyib yurgan. Telpakchada Q.ning timsoli — uch qator gulbargli yashil gul bor. Abdulqodir Geloniy sharafiga har yili boʻladigan tantanalar — ularning asosiy bayramidir. Abdulqodir qabri ustiga madrasa, rabot, masjid qurilgan boʻlib, Bagʻdodning asosiy qadamjolaridan biri hisoblanadi. Hozirgi vaqtda Sharqiy va Shimoliy Afrikada, Sudan, Iroq va Pokistonda Q.ning mavqei kuchli (Iroq va Pokistondagi Q. guruhi Bagʻdoddagi maskanni tariqatning markazi deb eʼtirof etadi).

    

Tasavvuf
Davlatoxun Qodirov

Davlatoxun Qodirov (1888, Andijon — 1953, Toshkent) — sozanda (dutor), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Hamza rahbarligidagi Oʻlka sayyor siyosiy truppasi (1918—1920), M.Qoriyoqubov rahbarligidagi Oʻzbek davlat sayyor konsert etnografik truppasi (1926), Oʻzbekiston radioqumitasi xalq cholgʻu asboblari orkestri (1929—1953)da sozanda. Qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasi (1923, Moskva), Oʻzbek sanʼati va adabiyoti dekadalari (1937, 1951, Moskva)da qatnashgan. Repertuaridan Toshkent-Fargʻona vohalari hamda mashhur oʻzbek, tojik va uygʻur xalq musiqa namunalari asosiy oʻrin tutgan. Qodirov, ayniqsa, "Rohat", "Oʻyin Bayoti", "Oʻyin Dugohi", "Bahor", "Saraxbori Oromijon", "Dilxiroj", "Chertmak", "Tanavor", "Fargʻonacha" kabi kuylarni mahorat bilan ijro etgan. Uygʻur maqom cholgʻu yoʻllarining koʻpini yoddan bilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Tavakkal Qodirov

Tavakkal Qodirov (1926.24.4, Quva tumani — 1996.13.4, Fargʻona) — xonanda (lirik tenor), Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Fargʻona musiqa bilim yurti (1961) va Fargʻona pedagogika instituti (1990) ni tugatgan. Dastlab quvalik Tursunboy Karimovdan doira va gʻijjak (skripka) chalishni, "Dugoh", "Segoh" kabi mumtoz cholgʻu kuylarini, Gʻ. va Ye.Hoshimovlardan ashula yoʻllari, ("Yolgʻiz", T.Jalilov; "Oʻltirgʻusi", J.Sultonov va boshqalar)ni oʻrgangan. Keyinchalik K.Otaniyozov, J.Sultonovdan oʻzbek mumtoz va zamonaviy bastakorlar ashulalarini oʻzlashtirgan. Quva tumani madaniyat uyida badiiy rahbar (195159), Fargʻona teatri (1959-78), Fargʻona viloyatlararo filarmoniyasida yakkaxon xonanda (1978— 91), direktor (1978 — 83), Fargʻona universitetida professor (1991-yildan). Betakror, shirali, jarangdor va tiniq, nihoyatda keng va yuqori diapazonli ovoz sohibi. 1955-yildan J. Oxunov bilan hamnafaslik qilgan. repertuaridan Fargʻona-Toshkent musiqa uslubi namunalari ("Qoʻqon Ushshogʻi", "Toshkent Irogʻi", "Tanavor", "Nasrulloyi" va boshqalar), Xorazm yoʻllari ("Suvora", "Feruz", "Segoh"), zamonaviy bastakorlar ("Toʻy muborak", Faxr. Sodiqov; "Bizni tashlab", "Fargʻona tong otguncha", M.Murtazoyev; "Dogʻman", K.Otaniyozov; "Oʻlmasin", J.Sultonov va boshqalar) hamda mumtoz va zamonaviy shoirlar gʻazallariga oʻzi yaratgan ("Oʻxshaydiku", Hamza sheʼri; "Shunchamidi", O.Hakimov; "Jamollaringdan", Naqshiy; "Kecha oydin", Mirtemir; "Oʻynasin", Habibiy va boshqalar) ashula va yallalar keng oʻrin olgan. Ijro uslubi baland avjlarni keng ishlatilishi, ravonlik, keng nafas, har bir soʻzini donadona qilib aytishi bilan ajralib turadi. Ijodiga bagʻishlangan 2 telefilm (1963, 1992) va videofilm (1991) suratga olingan. Ijrolari bir necha gramplastinka va Oʻzteleradiokompaniyasi fonotekasiga yozilgan. N. Hamroqulov, N.Haydarov, S.Mannopov, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist A.Karimov va boshqalarga ustozlik qilgan. Fargʻonada sanʼat kolleji hamda koʻchalardan biriga Q. nomi berilgan.

Unvon va mukofotlari 
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);

Adabiyot 
 Mannopov S, Tavakkal Qodirov, Fargʻona, 1994.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Gʻafur Qodirov

Gʻafur Qodirov (1917.1.2 - Toshkent — 1985.12.11) — kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1945). Toshkent musiqa bilim yurti (1945-59), Toshkent konservatoriyasida pedagog (1959-yildan), dotsent (1969), Oʻzbekiston Bastakorlari uyushmasi masʼul kotibi (1965 — 71). Simfonik orkestr uchun 2 "Raqs syuitasi", "Balet syuitasi", "Yoshlik uvertyurasi", "Soʻzana" poemasi va boshqa, oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri uchun 4 syuita, "Yoshlar valsi", "Qizlar raqsi" va boshqa yozgan. Q. bolalar musiqasi sohasida samarali ijod qilib "Maktabjonoftobjon", "Biz yosh oʻquvchilar", "Oq oltin" va boshqa vokal-simfonik asarlar, fortepiano, violonchel, klarnet va boshqa sozlar uchun turli pyesalar yozgan. Ayniqsa, dilkash ohanglarga boy xor, estrada va bolalar qoʻshiqlari ommalashgan: "Oʻzbekistonim", "Yoshlar marshi", "Mirzachoʻl yor-yori", "Bahor", "Koyinmang, onajon", "Archa qoʻshigʻi" va boshqa.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
1917-yilda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
12-noyabrda vafot etganlar
O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
Qozon sobori

Qozon sobori – Sankt-Peterburgdagi meʼmoriy yodgorlik (1801 — 1811); klassitsizm uslubida qurilgan (meʼmori A.N.Voronixin). Yarim aylana shaklidagi bino Neva prospek-tiga qaragan. Markazida 6 ustunli pesh-toq, ulkan gumbazli, 2 yon tomonlari hajmdor ustunlar qatori bilan oʻralgan bino salobatli maydon hosil qilgan. Sobor Neva prospektidagi ansambllar tarkibiga kiradi. Bosh tarzi oldidagi kichik maydon choʻyan panjara bilan oʻralgan. Interyeri ulugʻvor ustunli zal — saroy yechimiga ega; bosh nefning uz. 69 m, umumiy balandligi 62 m. Haykaltaroshlik bezaklari I.P.Martos, I.P.Prokofyev, F.F.Shchedrin va boshqa tomonidan bajarilgan; devoriy rasmlar va ikonalarni yaratishda V.L.Borovikovskiy, A.Ye.Yegorov va boshqa qatnashgan. Binoga 1812-yil Vatan urushida qoʻlga kiritilgan harbiy oʻljalar (Yevropaning 17 shahar va 8 qalʼ-asi kalitlari, 105 ta bayroq va boshqalar) joylashtirilgan. 1813-yilda soborga M.I. Kutuzov dafn etilgan. 1837-yil sobor oldiga M.I. Kutuzov va M.B. Barklay de Tolli haykallari oʻrna-tilgan (bronza, granit; haykaltarosh B.I.Orlovskiy, meʼmor V.P.Stasov).

Manbalar 

 

Rossiya meʼmoriy yodgorliklari
Qozon xonligi

Qozon xonligi () — Oltin Oʻrda inqirozidan soʻng Oʻrta Volga boʻyi — Volga(Idel)-Kama Bulgʻoriyasi hududida tashkil topgan davlat (1438—1552).

Qozon xonlari sulolasiga Ulugʻ Muhammad (1438—45) asos solgan. Markazi — Qozon shahri Qishloq xoʻjaligi aholisi Qozon tatarlari (Volga bulgʻorlarining avlodlari), mari, chuvash, udmurd, mordva va boshqirdlardan iborat boʻlgan. Ular, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullangan.

Shaharlarida hunarmandchilik rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi Rus davlati, Sibir, Kavkaz va Sharq davlatlari bilan savdo aloqalari olib borgan. Hokimiyatni yirik zodagonlar kengashi(devon) maslahati bilan xon boshqargan. Shirin, bahrin, argʻin, qipchoq urugʻ vakillari — qarachlar, zodagonlarning oliy tabaqasini tashkil etgan. Bulardan keyingi oʻrinda sultonlar va amirlar, mirzalar, ulanlar va askarlar turgan. Musulmon ruhoniylar katta hurmatga sazovor boʻlganlar. Aholining asosiy qismini qora xalq" tashkil etgan.

Qishloq xoʻjaligi maʼmuriy jihatdan dorugʻlar (okrug) va uluslarga boʻlingan. Armiyani xonga qarashli gvardiya, alohida zodagon qoʻshinlar va soliq toʻlovchi xalq orasidan chiqqan koʻngillilar tashkil etgan.

Qishloq xoʻjaligi Rus yeriga tez-tez talonchilik hujumlari uyushtirib turgan, Rus qoʻshinlari esa 1467—69 yillarda Qozon, Vyatka shaharlariga yurish qilgan. 1487-yilgi yurish natijasida Alixon taxtdan agʻdarilib, uning oʻrnini akasi muhammad Ali (Ivan III ning gumashtasi) egallagan. Shu vaqtdan boshlab 1521-yilgacha Qishloq xoʻjaligi Rossiyaga qaram (vassal) davlat boʻlib qolgan. 1552-yil rus qoʻshinlari Qozonni bosib olgach, Qishloq xoʻjaligi tugatilgan va Oʻrta Volga boʻyining hammasi Rossiya tarkibiga kiritilgan.

Yana qarang 

 Volga-Kama Bulgʻoriyasi
 Bulgʻor
 

Turkiy davlatlar