Kiberfeminizm

Kiberfeminizm () – zamonaviy feministik hamjamiyatning falsafiy tafakkuridagi kibermakon, Internet va axborot texnologiyalarini oʻrganish bilan bogʻliq yoʻnalish hisoblanadi. Bu atama dastlab 1990-yillarning boshida internet va yangi media texnologiyalarini oʻrganish bilan shugʻullanuvchi feministik mualliflarning gʻoyalari va tushunchalarini tavsiflash uchun yaratilgan.

Kiberfeminizm gender va jinsiy farqlar kabi ijtimoiy tuzilmalardan alohida hududlar sifatida kibermakon va Internet gʻoyasi bilan taʼriflanadi. Kiberfeminizm texnologiyani jinsiy va gender tushunchalarini yoʻq qilish, shuningdek, insonning postgumanizm ruhida qobiliyatlarini yaxshilash uchun vosita sifatida foydalaniladi.

Taʼrifi 
Bosma nashrlarda „kiberfeminizm“ tushunchasining barqaror taʼrifini topish juda ham murakkab, chunki ushbu gʻoyaning koʻplab vakillari ataylab bir maʼnoli talqinni berishdan bosh tortishgan. Shunday qilib, 1997-yilda Xalqaro kiberfeminizmning birinchi konferentsiyasida qabul qilingan „Kiberfeminizmning 100 antitezasi“ kiberfeminizmni inkor etish orqali belgilaydi.

Britaniyalik maʼdaniyat tanqidchisi Sadi Plant oʻzining „Zeros and Ones“ kitobida kiberfeminizmni „post-gumanistik qoʻzgʻolon – mashinalar va ayollarni patriarxiyaning dunyoqarashi va moddiy haqiqatiga qarshi birlashtirib, ularni hali ham boʻysundirishga urinayotgan qurolli isyoni“ deb taʼkidlagan.

Nazariy maʼlumot 
Kiberfeminizm qisman „1980-yillardagi feministik yondashuvlarning pessimizmiga, texno-fanning erkaklik tabiatini taʼkidlagan“ga, „oʻgʻil bolalar uchun oʻyinchoqlar“ning yangi Internet texnologiyalarini idrok etishiga qarshi harakat sifatida paydo boʻldi. Trevor Skott Milford tomonidan nashr etilgan matnga koʻra, kiberfeminizmning kuchayishiga yana bir hissa qoʻshgan ayol nutqining yetishmasligi va ayollarga taʼsir qiladigan mavzularda onlayn ishtirok etishdir. Kiberfeminist rassom Faith Wilding taʼkidlaganidek: "Agar feminizm oʻzining kiberpotentsialiga mos keladigan boʻlsa, ijtimoiy voqelik va hayot sharoitlarining oʻzgaruvchan murakkabliklariga mos kelishi uchun mutatsiyaga uchrashi kerak, chunki ular aloqa texnologiyalari va texnofanning barchaga chuqur taʼsiri bilan oʻzgaradi. Bizning hayotimiz. Kiberfeministlar feministik nazariy tushunchalar va strategik vositalardan foydalanishlari va ularni kibertexnika bilan birgalikda tarmoqning dasturiy va apparat vositalarida kodlangan haqiqiy seksizm, irqchilik va militarizmga qarshi kurashishlari va shu bilan bu muhitni siyosiylashtirishlari kerak.

Donna Haraway 1985-yilda Simians, Kiborglar va Ayollar: Tabiatning qayta ixtiro qilinishi (1991) kitobida qayta nashr etilgan „A Cyborg Manifesto: Science, Technology, and Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century“ inshosi bilan kiberfeminizmning ilhomi va kelib chiqishidir. Harawayning essesida aytilishicha, kiborglar davlat va xususiy sohadan oshib ketishga qodir, ammo ular oʻzlarining va boshqalar oʻrtasidagi farqlar orqali tushunish tuygʻusini rivojlantirish uchun oʻzlarining kelib chiqishi yoki tabiati bilan tanishish qobiliyatiga ega emaslar. Shulamit Fayrstoun va uning „The Dialectic of Sex: The Case for Feminist Revolution“ kitobi Xaraveyning kiberfeminizmdagi ishiga asos solgan. Firestone ishi reproduktiv texnologiyaga va uning tugʻilish bilan bogʻliq boʻlgan ayol identifikatorining aloqasini bartaraf etishga qaratilgan. Firestone, agar koʻpayish atrofidagi rollar mavjud boʻlmasa, gender tengsizligi va ayollarga nisbatan zulmni hal qilish mumkinligiga ishondi. Firestone ham, Xaravey ham odamlarni androgin qilishga asoslangan ideallarga ega edi va ikkala ayol ham texnologiyani takomillashtirish orqali jamiyat biologiyadan tashqariga chiqishni xohlardi.

Kiberfeminizm tarmoq feminizmining salafi hisoblanadi. Kiberfeminizm, shuningdek, feministik fan va texnologiya tadqiqotlari sohasiga ham aloqador.

Britaniyalik madaniyat nazariyotchisi Sadie Plant texnologiyaning gʻarb jamiyati va uning aholisiga feminizatsiya taʼsirini aniqlash retseptini tasvirlash uchun kiberfeminizmni tanladi.

Vaqt jadvali

1970-yillar 
Shulamith Firestonening „The Dialectic of Sex: The Case for Feminist Revolution (Jinsiy aloqa dialektikasi: Feministik inqilobning ishi)“ nomli asari koʻplab kiberfeministik harakatlar uchun asos yaratdi. Oʻz kitobida Firestone yadro oilasini (nuclear family) yaratish uchun ayollarni farzand koʻrish majburiyatidan ozod qilish orqali jinsiy aloqani yoʻq qilish uchun texnologiyalardan foydalanish imkoniyatini oʻrganadi. Buni koʻp jihatdan kiberfeminizmning ilk omili sifatida ham koʻrish mumkin, chunki u patriarxatni yoʻq qilishda texnologiya oʻynashi mumkin boʻlgan ahamiyatni yuqori baholamaydi.

1980-yillar 
Donna Haraway oʻzining 1985-yilda „A Cyborg Manifesto: Science, Technology, and Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century (Kiborg manifesti: XX asr oxirida fan, texnologiya va sotsialistik-feminizm)“ inshosi bilan kiberfeminizmning ilhomi va kelib chiqishiga asos boʻlgan. Keyinchalik u Simians,Cyborgs and Women: The Reinvention of Nature (Simianlar, Kiborglar va Ayollar: Tabiatning qayta ixtirosi) nomi bilan 1991-yilda qayta nashr etilgan. Harawayning inshosida aytilishicha, kiborglar davlat va xususiy sohalardan oshib ketishga qodir, lekin ular oʻzini va boshqalar oʻrtasidagi farqlar orqali tushunish tuygʻusini rivojlantirish uchun oʻzlarning kelib chiqishi yoki tabiatini aniqlash qobiliyatiga ega emas. Haraway shaxslarni androgin qilishga asoslangan ideallarga ega edi va texnologiyani takomillashtirish orqali jamiyat biologiya qonun-qoidalaridan tashqariga chiqishni xohlagan.

1990-yillar 
Kiberfeminizm atamasi birinchi marta 1991-yilda ingliz madaniyat nazariyotchisi Sadie Plant va avstraliyalik rassomlar guruhi VNS Matrix tomonidan bir-biridan mustaqil ravishda qoʻllangan.

Kanadada Nency Paterson 1991-yilda EchoNYC uchun „Kiberfeminizm“ nomli maqola yozgan.

Avstraliyaning Adelaida shahrida VNS Matrix deb nomlangan toʻrt kishilik jamoa 1991-yilda Kiberfeminist Manifestini yozishgan. Ular kiberfeminist atamasidan oʻzlarining radikal feministik harakatlarini „ayollarni, tana suyuqliklarini va siyosiy ongni elektron boʻshliqlarga kiritish“ uchun ishlatishgan. Oʻsha yili ingliz madaniyat nazariyotchisi Sadie Plant ushbu atamani texnologiyaning gʻarb jamiyatiga feminizatsiya taʼsirini taʼriflash maqsadida qoʻllagan.

1996-yilda Women & Performance ning maxsus soni jinsiy hayot va kibermakonga bagʻishlangan edi. U Nyu-Yorkda kiberseks, onlayn taʼqib qilish, homila tasviri va raqamli koʻrinishga oid insholar toʻplamidan tashkil topgan.

Carolyn Guertinning soʻzlariga koʻra, 1997-yilda Germaniyada Old Boys Network tomonidan tashkil etilgan birinchi Cyberfeminist International loyihasi fikr maktabini belgilashdan bosh tortgan, ammo uning oʻrniga „Kiberfeminizmga qarshi 100 ta antitezis“ loyihasini ishlab chiqqan.

2000-yillar 
1990-yillarning oxiri va 2000-yillarning boshlarida kiberfeminist nazariyotchilar va rassomlar Donna Haraway va Gayatri Spivak kabi mutafakkirlardan ilhomlanib, gender va irqning kesishishi haqidagi postkolonial va subaltern tadqiqotlaridan olingan fikrlarni birlashtirganlar. Coco Fusco, Shu Lea Cheang va Prema Murthy kabi rassomlar ishlash sanʼati, video sanʼati va oʻsha paytda paydo boʻlgan interaktiv veb-saytlar, raqamli grafikalar va oqimli media texnologiyalari bilan birlashtirib, jins va irqlarning oʻrganish usullarini tahlil qilganlar.

2003-yilda Sisterhood Is Forever:The Womenʼs Anthology for a New Millennium (Opa-singillar abadiydir: „Yangi ming yillik uchun ayollar antologiyasi“) feministik antologiyasi nashr etildi. U Amy Richards va Marianne Schnallning „Kiberfeminizm: Tarmoqni yaratish“ inshosini oʻz ichiga olgan.

2010-yillar 
Kiberfeminizm atamasidan foydalanish qisman raqamli madaniyatning koʻpgina utopik egilishini buzgan dot.com pufakchasining portlashi natijasida yoʻqoldi. Radhika Gajjala va Yeon Ju Ohning Cyberfeminism 2.0 taʼkidlashicha, 21-asrda kiberfeminizm koʻplab yangi shakllarni oldi va ayollarning onlayn ishtirokining turli jihatlariga eʼtibor qaratgan. Shuningdek, u zamonaviylashtirilgan texnologiyada feministik ideallarni ilgari surishni ham oʻz ichiga olgan. Bunga bir nechta feministik bloglarning paydo boʻlishi ham kiradi. Ular kiberfeministlarni ayollar bloggerlik tarmoqlarida va ularning konferensiyalarida, ayollar oʻyinlarida, fandomda, ijtimoiy tarmoqlarda, emizish tarafdori boʻlgan onlayn onalar guruhlarida va gʻarbdan tashqari mamlakatlardagi ayollarning marginal tarmoqlari tomonidan ishlab chiqilgan va toʻplangan onlayn maydonlarida topishga muvaffaq boʻladilar.

Internetda feministik harakatlar va faollik, ayniqsa, qora tanli ayollar tomonidan keng tarqalgan, ammo turli xil kesishishlar ham yuzaga keladi. Qora kiberfeminizm haqida yozishmalar mavjud boʻlib, ularda nafaqat bizning internetdan foydalanishimizda irqqa taqiqlar yoʻqligini, balki irq bizning internet bilan qanday aloqa qilishimizning asosiy tarkibiy qismi ekanligini taʼkidlaydi. Biroq, qora tanli ayollar, odatda, kiberfeminizm bilan bogʻliq tarzda ifodalanmaydi va aksincha, feministik nuqtai nazardan afrikafuturizmi, afrofuturizmni qayta asoslaydi.

Soʻnggi yillarda kiberfeministik adabiyotlar hajmining kamayishi, kiberfeminizm harakat sifatida oʻz kuchini yoʻqotayotganligini koʻrsatadi. Ammo, rassomlar va ularning sanʼat asarlari nuqtai nazaridan kiberfeminizm hali ham davom etmoqda, balki uning badiiy va nazariy hissasi estetikani rivojlantirish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Ksenofeminizm 
Ksenofeminizm yoki jinsni bekor qilishda texnologiyani oʻz ichiga olgan harakat kiberfeminizm bilan kesishgan tushunchadir. Bu Laboria Cuboniks feministik kollektivi tomonidan tashkil etilgan kiberfeminizmning shoxidir. Kollektiv oʻzining „Ksenofeminizm: begonalashtirish siyosati“ manifestida tabiatga qarshi gender hokimiyatdan ajralgan va feminizm barqarorlikni buzadigan va oʻz hayotini qayta qurish uchun xoʻjayinning vositalaridan foydalanadigan kelajak foydasiga orzu qilingan va oʻzgarmas deb taʼkidlaydi. Harakat uchta asosiy xususiyatga ega: texno-materialistik, antinaturalist va gender bekor qilinishi tarafdori. Bu shuni anglatadiki, harakat faqat ikkita jins borligini taʼkidlaydigan tabiatshunoslik gʻoyalariga zid keladi va „ikkilik jinsli tizim“ ni bekor qilishni maqsad qiladi. Ksenofeminizm kiberfeminizmdan farq qiladi, chunki u oʻxshash ideallarga ega boʻlsa-da, u queer va transgender jamoalarni qamrab oladi. Manifestda shunday deyilgan The manifesto states::

Ksenofeminizm gender-abolitsionistdir. „Gender abolitsionizmi“ jamiyatni qurish ambitsiyasining qisqartmasi boʻlib, unda hozirgi paytda gender rubrikasi ostida yigʻilgan xususiyatlar hokimiyatning assimetrik ishlashi uchun tarmoq yaratmaydi. „Irqiy abolitsionizm“ shunga oʻxshash formulaga aylanadi – kurash hozirgi vaqtda irqiylashtirilgan xususiyatlar kamsitish uchun koʻz rangidan boshqa asos boʻlmaguncha davom etishi kerak. Oxir oqibat, har qanday emansipatsion abolitsionizm sinfiy abolitsionizm ufqiga moyil boʻlishi kerak, chunki kapitalizmda biz zulmning shaffof, denaturalizatsiyalangan koʻrinishida duch kelamiz: siz ekspluatatsiya qilinmaysiz yoki mazlum emassiz, chunki siz maoshli ishchi yoki kambagʻalsiz; siz ishchisiz yoki kambagʻalsiz, chunki siz ekspluatatsiya qilinasiz.

Tarixi 
Kiberfeminizm oʻzining paydo boʻlishiga asosan „1980-yillardagi kiberpank adabiyotining seksistik ohanglarini“ tanqid qilgan feminist mualliflarning ishlariga aloqador. Kiberfeminizm uchun gʻoyalarning asosiy manbalaridan biri 1985-yilda sotsialistik feminist Donna Xaraveyning „Kiborg manifesti“ essesi boʻlib, unda ayollar faqat jinsdan keyingi yoki postbiologik organizmlarga aylanganda erkinlikka erishishlari mumkinligini aytilgan. Xaraveyning soʻzlariga koʻra, kiborg „ biseksualizm, Edipalgacha boʻlgan simbioz, begona boʻlmagan mehnat yoki barcha kuchlarning yakuniy yigʻilishi natijasida erishilgan organik yaxlitlikning boshqa vasvasalariga hech qanday aloqasi yoʻq“ „genderdan keyingi dunyoning yaratilishi“.

Kanada OUIT universiteti professori Kerolin Guertin taʼkidlaganidek, „kiberfeminizm“ atamasi birinchi marta 1992-yilda „bir vaqtning oʻzida dunyoning uchta nuqtasida“ paydo boʻlgan. 1992-yilda Kanadaning OCAD universiteti dotsenti Nensi Paterson Internetda „Kiberfeminizm“ nomli maqolasini chop etdi. Shu bilan birga, Avstraliyaning Adelaida shahrida VNS Matrix sanʼat jamoasi „Kiberfeministik manifest“ ni nashr etdi, unda ular „kiberfeminizm“ ni „ayollar, tana suyuqliklari va siyosiy ongni elektron makonga kiritish“ ga qaratilgan radikal badiiy harakatlari sifatida belgiladilar.. Oʻsha yili ingliz madaniyat nazariyotchisi Sadi Plant oʻz asarlarida birinchi marta „texnologiyaning Gʻarb jamiyatiga feminizatsiya taʼsirini“ aniqlash uchun „kiberfeminizm“ atamasini ishlatgan.

Sanʼatdagi kiberfeminizm 
Sanʼatdagi kiberfeminizmning eng mashhur vakillaridan biri Avstraliyaning toʻrt kishidan iborat VNS Matrix badiiy jamoasi aʼzolari hisoblanadi. 1992-yilda VNS Matrix „XXI asr uchun kiberfeministik manifest“ni nashr etdi, u ham Internetda, ham anʼanaviy ommaviy axborot vositalarida keng tarqaldi. 1993-yilda Adelaida eksperimental sanʼat koʻrgazmasida jamoa „All New Gen“ nomli kompyuter oʻyinini taqdim etdi, unda „ DNK fohishalari“ sifatida oʻynagan foydalanuvchi „Bid Daddy Mainframe“ protsessoriga qarshi kurashishi kerak edi.".

Tanqidlar 
Kiberfeminizmning koʻplab tanqidlari uning oʻzaro bogʻliqlik yoʻqligi, kibermakonga utopik qarashlari, ayniqsa kiber taʼqib va kiber suiisteʼmollik, uning oqligi va elita hamjamiyatini qurishga qaratilgan.

Kiberfeminizmning asosiy tanqidlaridan biri, ayniqsa 1990-yillarda uning gullab-yashnagan davrida, Internetga kirish uchun iqtisodiy imtiyozlarni talab qilish edi: "Hammamizda Internetga kirish imkoniga ega boʻling, xuddi shokolad kabi. Tort yoki OITS ", deb yozadi faol Annapurna Mamidipudi. "Faqat bu „kuchlanish“ sifatida ularning boʻgʻziga tiqilib qolmasin. Aks holda, bu ham barcha qoʻyilgan texnologiyalar yoʻlidan boradi va oʻzi kutayotgan narsaning teskarisiga erishadi". Kiberfeminist rassom va mutafakkir Faith Wilding ham texnik, nazariy va siyosiy taʼlimning ogʻir ishini bajarmaslik uchun utopik qarashlarini tanqid qiladi.

Roʻyxatlar 
Kiberfeministik nazariya va tanqid avlodining muhim qismi uchta xalqaro kiberfeministik tadbirlarni va bir nechta yirik nashrlarni tashkil qilish uchun asos boʻlib xizmat qilgan bir nechta tanqidiy roʻyxatlarning paydo boʻlishi edi.

 Nettime – Yangi media nazariyasida kengroq joylashgan nettime listserve 1997-yilda kiberfeministik nazariyani muhokama qilish, bajarish va arbitraj uchun saytga aylandi.
 FACES – FACES-l.net pochta roʻyxati 1997-yil bahorida qisman yuz sozlamalari loyihasi deb nomlanuvchi kechki ovqat paytida bir qator suhbatlardan boshlangan. Loyihaning dastlabki maqsadi sanʼat va ommaviy axborot vositalari chorrahalarida faoliyat yuritayotgan ayollarni bir joyga toʻplab, oʻz ishlari bilan oʻrtoqlashish va xalqaro festivallarda namoyish etilayotgan ayollar ijodining kamchiligiga qarshi turish edi. Faces-l sanʼatkorlar, kuratorlar, DJ-lar, dizaynerlar, faollar, dasturchilar va texnologlar uchun festivallarda uchrashib, oʻz ishlarini baham koʻrish va xalqaro ayollar hamjamiyatiga gender va ommaviy axborot vositalarini muhokama qilish uchun vosita sifatida yaratilgan.

Manbalar 

Feminizm va sanʼat
Internet madaniyati
Sohalararo feminizm
Transgumanizm
Ayollar huquqlari harakati va mafkurasi