Proyeksiya (psixologiya)

Proyeksiya ( — " oldinga otish ") — psixologik himoya mexanizmi, buning natijasida ichki holatlar notoʻgʻri ravishda tashqaridan kelgan deb qabul qilinadi. Shaxs kimgadir yoki biror narsaga oʻz fikrlarini, his-tuygʻularini, motivlarini, xarakter xususiyatlarini va hokazolarni bogʻlaydi, u nimanidir oʻzidan emas, balki tashqaridan yaʼni boshqa insonlardan izlay boshlaydi.

Proyeksiya — bu sub’ektiv tarkibni obyektga oʻtkazishning umumiy psixologik mexanizmi hisoblanadi. Masalan, rang subyektiv tajribadir. Demak, „sariq xona“ iborasi proyeksiyadir, chunki obyektning oʻzida sargʻishlik yoʻq (garchi obyektdan aks ettirilgan yorugʻlik toʻlqinlarining maʼlum toʻlqin uzunliklarining ob’ektiv ustunligi mavjud boʻlsa ham), sargʻishlik faqat bizning idrokimizda. Xuddi shu narsa tovushga ham tegishli: u oʻz-oʻzidan mavjud emas va bu tovush faqat bizning boshimizda boʻlganligi sababli, uni idrok etishni proyeksiya deb atash mumkin.

Xususiyatlari 

Himoya mexanizmi sifatida proyeksiya odamga oʻzining soya mazmuni (qabul qilib boʻlmaydigan his-tuygʻular, istaklar, motivlar, gʻoyalar va boshqalar uchun javobgarlikni his qilmaslikka imkon beradi) bunday tuygʻularni begonadek idrok etish orqali namoyon boʻladi. Bunday himoyaning salbiy oqibati — bu salbiy narsa prognoz qilingan tashqi obyektni tuzatish yoki „uning sabab boʻlgan“ his-tuygʻularidan xalos boʻlish uchun undan butunlay xalos boʻlish istagi paydo boʻladi. Proyeksiya mexanizmi ishga tushishi uchun idrok etilayotgan obyekt kuzatuvchida ongsiz reaksiyaga sabab boʻlishi mumkin boʻlgan xususiyatlarga (agar biz odamlar haqida gapiradigan boʻlsak) yoki xususiyatlarga (agar ob’ekt haqida gapiradigan boʻlsak) ega boʻlishi kerak. Koʻpgina hollarda, ongsiz reaksiya assotsiativdir : mavzu ilgari koʻrgan narsaga (yoki kimga) oʻxshash narsani sezadi. Shunday qilib, masalan, baʼzi esdaliklarni tushuntirish mumkin. Biroq, prognoz qilingan tarkib shaxsiy ongsizlikning mazmunini aks ettirmaydigan holatlar mavjud, lekin kollektiv ongsizlikning proektsiyasining natijasi boʻlib, keyin proyektsiya numinous boʻladi. Shuningdek, proyeksiya, agar uning manbai shaxsning oʻta muhim tomonlariga taʼsir qilganda, ahamiyatsiz boʻlib qoladi, bu esa proyeksiyaga haddan tashqari qiymat beradi (fanatizm darajasiga qadar). Shuning uchun, baʼzi bir ongsiz tarkib proektsiyalangan har qanday ob’ekt har doim uni keltirib chiqargan xususiyat(lar)ga ega. T. O. G. Jung bu xususiyatlarni ilgaklar deb atagan.

Proyeksiya paranoid va gisteroid shaxsiyat buzilishida asosiy himoya mexanizmlaridan biridir .

Ammo empatiya asosida xuddi shu mexanizm yotadi: odam boshqa odamning ichki holatini bevosita his qila olmaydi, lekin bu holatning turli koʻrinishlariga munosabat bildira oladi. Proyeksiyaning harakati natijasida bu reaksiyalar boshqa birovning holatini bevosita sezish sifatida qabul qilinadi. Aksariyat hollarda bunday empatiya odamlarning oʻzaro tushunishini oshiradi .

Shuningdek, u hayvonlarni „insonlashtirish“da tabiat ob’ektlari va kuchlarining timsoli („animatsiyasi“) asosida yotadi. Masalan, „sokin dengiz“, „tashvishli dengiz“, „bo‘ron g‘azablandi“, „sodiq it“, „mustaqil mushuk“, „baxtsiz ot“ kabi iboralar tashqi predmetlarga o‘z munosabatini bildirish natijasidir.

Yana qarang 

 Psixoanaliz

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 

Psixoanaliz
Psixologiya