Sapsan

Sapsan (Falco perdrinus) – yirtqich qushlar turkumining lochinsimonlar oilasiga mansub, Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarda keng tarqalgan. Yelkasi, boshi toʻq qoramtir, tanasining ostki qismi oq. Hajmi va rang xususiyatlariga qarab, bu qushning taxminan 17 ta kenja turi mavjud. Uzunligi 35—50 sm, vazni 500— 1500 g. Hamma materiklarda tarqalgan. Oʻzbekistonda qushlar uchib oʻtish davrida va qishlab qolganda uchraydi. Uyasini qoyalarga, qargʻalarning eski uyalariga quradi. 3—4 ta tuxum qoʻyib, urgʻochisi 30 kunga yaqin bosadi. Bolalari 35— 40 kunda uchirma boʻladi. Asosan, qushlar (kaptar, balchiqchi, oʻrdak, baliqchi, qargʻa, chugʻurchuq, toʻrgʻay va boshqalar)ni ovlaydi. Aeroport, bogʻ va uzumzorlarni qushlardan qoʻriqlashda foydalaniladi. 20-asr oʻrtalarida soni kamayib ketganligi tufayli AQSH, Kanada, Germaniya, Shvetsiya va boshqa mamlakatlarda S.ni tutqinlikda kupaytirish yoʻlga quyildi. Tabiatda kamyob tur maqomi bilan Oʻzbekiston Respublikasi Kizil kitobiga va „Yuq boʻlib ketish xavfi ostidagi yovvoyi fauna va flora turlarining xalqaro savdosi toʻgʻrisida“gi Konvensiya (CITES)hhhf II ilovasiga kiritilgan .

Taʼrif 
Tashqi koʻrinishi

Sapsan – yirik lochin hisoblanadi: uzunligi 34-50 sm, qanotlari 80-120 sm. Boshqa yirtqich qushlar singari, urgʻochi lochinlar erkaklarnikidan sezilarli darajada kattaroqdir: ularning ogʻirligi 910-1500 g, erkaklari esa uchdan bir qismi kamroq va ularning massasi 440-750 g. Jinsiy dimorfizm rang bilan ifodalanmaydi(kamdan-kam uchraydiigan kichik turlari bundan mustasno) – erkaklar va urgʻochilar bir xil koʻrinadi.

Umumiy fizik kuchli – qattiq va qavariq mushaklari boʻlgan keng koʻkrak, oʻtkir va tik egilgan tirnoqli kuchli barmoqlar va kalta, yarim oy shaklidagi tumshugʻi faol yirtqich qushlarga xosdir. Voyaga etgan qushlarda tananing yuqori qismi, shu jumladan tor uchli qanotlari va dumlari shifer-kulrang, koʻpincha noaniq quyuq koʻndalang chiziqlar bilan ajralib turadi. Qanotlarining uchlari qora rangda. Qorin qismi odatda och rangda; u yashaydigan hududga qarab, u kulrang-oq, pushti, qizgʻish yoki sargʻish boʻlishi mumkin, qorni, yon tomonlari va pastki qismida ingichka jigarrang yoki qora koʻndalang chiziqlar boʻlishi mumkin. Koʻkrakda tomchi shaklidagi chiziqlar ham mavjud. Dumi nisbatan uzun, tor va oxiri yumaloq. Quyrugʻining pastki qismi qora, oxirida kichik oq chiziq. Boshning yuqori qismi va „moʻylovlari“ (tumshugʻining burchagidan tomoqqa boʻlgan patlar qismi) qora rangda, pastki qismi va tomogʻi bir-biriga qarama-qarshi ravishda och-oq yoki qizgʻish. Koʻzlari katta, boʻrtib chiqqan, toʻq jigarrang, yalangʻoch teridan sargʻish halqa bilan oʻralgan. Soʻri (tumshugʻining tagida qalinlashgan teri maydoni) sariq, tumshugʻi va oyoqlari qora rangda. Jagʻining oxirida qushlar oʻljasining boʻynidagi umurtqa pogʻonasini tishlaydigan tishlari bor. Oyoqda ichki barmoq tashqi barmogʻidan ancha qisqaroq; oʻrta barmoqdan uzunroqdir.

Yosh qushlarning patlari sezilarli darajada kamroq kontrastli – tananing yuqori qismi jigarrang, yashirin qirralarning bugʻdoy rangli, pastki qismi engilroq va katta qushlaridagi koʻndalang chiziqlardan koʻra boʻylama chiziqlarga ega. Soʻri koʻkimtir, oyoqlari esa sariq rangda.

Ovozi

Urugʻlanish davridan tashqari, odatda jim boʻladi. Vokalizatsiya – bu muloqot va eʼtiborni jalb qilish uchun ishlatiladigan „kyak-kyak-kyak“ yoki „keeek-keeek-keeek“  baland, oʻtkir va keskin qichqirigʻidir. Bezovta boʻlganda u qoʻpol va tez „kra-kra-kra“  tovushini chiqaradi. Koʻpayish paytida erkak va ayol baland ovozda, ikki boʻgʻinli „ee-chip“ tovushlarini chiqarishi mumkin.

Yana qarang 
Lochin

Manbalar 

Qushlar