Tagetes erecta

Tagetes erecta, atstek marigoldi, meksikalik marigold, katta marigold, cempazúchitl yoki cempasúchil, — gulli oʻsimliklarning Tagetes turkumiga mansub oʻsimlik. Amerika qitʼasida kelib chiqqaniga qaramay, u koʻpincha Afrika marigold deb ataladi. Meksikada bu oʻsimlik Meksika, Michoacan, Puebla va Verakrus shtatlarida yovvoyi tabiatda uchraydi.

Azteklar yovvoyi oʻsimlikni yigʻib, uni dori va marosimlarda bezak sifatida ishlatish maqsadida yetishtirishgan. U keng koʻlamda tijorat maqsadlarida yetishtiriladi, koʻplab navlari bezak oʻsimliklari sifatida ishlatiladi.

Baʼzi rasmiylar Tagetes patulani (fransuz marigold) Tagetes erectaning sinonimi deb hisoblashadi.

Tavsif 
Bu balandligi 30 dan 110 sm gacha boʻlgan bir yillik yoki koʻp yillik oʻt oʻsimlikIldizi silindrsimon, aylanuvchi, tolali va sayoz shoxlanish tizimiga ega. Poʻstlogʻida smola kanallari boʻlib, siqilganda xushboʻy hid tarqatadi. Barglari qarama-qarshi joylashgan.

Gullarning asosiy xususiyati shundaki, ular kichik boshchalarda yoki yakka toʻpgullarda toʻplangan. Meva va urugʻlar: chiziqli 7 dan 10 gacha mm uzunlikda, silliq yoki burchaklarida qattiq tuklar bilan qoplangan. Yoz va kuzda davom etadigan uzoq gullash davriga ega. U urugʻlar bilan osongina koʻpayadi.

Tarqalishi va oʻsish joyi 
Meksikadan kelib chiqqan boʻlsa-da, ular Markaziy Amerika va Karib dengizi, Beliz, Boliviya, Kolumbiya, Kosta-Rika, Kuba, Ekvador, Salvador, Gvatemala, Gayana, Gonduras, Yamayka, Nikaragua, Panama, Puerto-Riko va Venesuelada ham uchraydi.

Yovvoyi shaklda ular Balzas havzasida va Meksikaning gʻarbiy qismida va tropik bargli oʻrmonlar, tikanli oʻrmonlar, bulutli oʻrmonlar va qaragʻay eman oʻrmonlari kabi turli xil ekotizimlarda opsadilar.

Tabiiylashtirilgan tur sifatida uni Xitoy, Hindiston, Zambiya, Zimbabve, Avstraliyada topish mumkin.

Tarixi 

Tagetes erectada haqidagi arxeologik maʼlumotlar xuddi shu oilaning boshqa turlari kabi koʻp emas. Masalan, Mexiko shahridagi Templo Mayor qoldiqlaridan topilgan tutatqilarning kimyoviy tahlil qilish orqali ular yauhtli deb atagan xushboʻy oʻsimlik sifatida Meksikada Tagetes lucidadan foydalanishganini aniqlash mumkin boʻldi. Nahuatlcha „cempoalxóchitl“ atamasi gullarning bir nechta turlarini ifodalash uchun ishlatilgan, ular ikkalasini ham oʻz ichiga oladi: Tagetes erecta, Tagetes lucida, Tagetes patula, Tagetes lunulata, Tagetes tenuifolia, Tagetes peduncularis va Tagetes elongata. Bunday atama ishlatilganda, bu bir turning va boshqa turning farqlanishini murakkablashtiradi, ammo Tagetes erecta birinchi navbatda bu atama bilan atalgan.

Atstek sanʼatida tasvirlangan baʼzi gullarning Tagetes erectani ekanligini aniqlash mumkin. Templo Mayorda topilgan vaza ichida oʻsimlik xudosi kiygan marjonlarning bir qismi sifatida Tagetes patula ham tasvirlangan. Ispanlarning Meksikaga kelishi bilan Tagetes erectadan tantanali va dorivor foydalanish haqidagi hujjatli yozuvlar koʻpaydi, unda gul Bernardino de Sahagun tomonidan tasvirlangan:Bu gullar Cempoalxóchitl deb ataladi. Ular sargʻish, xushboʻy hidli, keng va chiroyli. Ular ikki xil, baʼzilari urgʻochilarni Cempoalxóchitl deb atashadi, ular katta va chiroyli, boshqalari esa Cempoalxóchitl deb ataladigan erkaklar unchalik chiroyli va unchalik katta emas.

Kultivatsiya 
U keng tarqalgan manzarali oʻsimlik boʻlib, bogʻdorchilikda ishlatiladigan koʻplab navlar mavjud. „Inca Orange“ navi Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining Bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotiga sazovor boʻldi.

Meksikada u oʻlganlar kuni bayramlarida, qurbongohlar va qabrlarni bezash uchun ishlatiladi. Biroq, qadim zamonlardan beri u oziq-ovqat va dorivor maqsadlarda ham ishlatilgan.

Foydalanish

Marosimlar 
Uning guli, meksikada cempasúchil,  deb ataladi („oʻliklarning guli“) va har 2-noyabrda  marosimida qoʻllanadi. Gulning umumiy nomi  soʻzi (shuningdek,  deb yozilgan) atstek tilida, soʻzma-soʻz „yigirma gul“ deb tarjima qilingan. Tailand tilida u daoRuang [DaoRuang] yoki „Dow Ruang“ deb ataladi, soʻzma-soʻz „yulduz porlashi“ deb tarjima qilinadi. Gulning xushboʻy efir moyi bilan singdirilgan suv Gondurasda jasadlarni yuvish uchun ishlatilgan va gul hali ham qabristonlarda ekiladi.

Dori 
Qadimgi davrlardan beri bu oʻsimlik dorivor maqsadlarda ishlatilgan.  Chiroqilar uni sariq boʻyoq sifatida ishlatgan. Tagetlarning pigmentlariga karotenoidlar va lutein kiradi, bular katarakt va makula degeneratsiyasi kabi yoshga bogʻliq koʻz kasalliklarining rivojlanishining oldini olishi mumkin. Baʼzi tadqiqotlar koronar arteriya kasalligi, yurak xuruji, immunitet reaksiyasi, qarilik va saraton kasalligining oldini olishda uning samaradorligini koʻrsatadi. Meksikaning baʼzi mintaqalarida u oshqozon ogʻrigʻi, shuningdek diareya, kolit, jigar muammolari, safro, qusish va dispepsiya kabi ovqat hazm qilish kasalliklarida qoʻllanadi. Oʻsimlikdan ichak parazitlari va qurtlarga qarshi foydalanish mumkin, bir tadqiqot uning anthelmintik dori levamisolidan farqli mexanizmga ega ekanligini koʻrsatadi. Boshqa dorivor taʼsirlari orasida gripp, bronxit va burun tiqilishi kabi nafas olish kasalliklari, shuningdek, ginekologik muammolarni davolash kabilar bor.

Ushbu oʻsimlikning efir moyida antioksidant aniqlangan. Pratylenchus penetrans nematodalariga qarshi eng samarali hisoblanadi.

Pazandachilik 
Ray gullari rang va maʼza qoʻshish uchun salat va boshqa ovqatlarda ishlatilgan. Gullar karotenoidlarga boy va shuning uchun oziq-ovqat va ozuqa pigmentlarini tayyorlash uchun ishlatiladi. Tuxum sarigʻi va broyler poʻstlogʻining yaxshi boʻyalishini taʼminlash uchun, sariq makkajoʻxori boʻlmaganda, kukun holida maydalangan quritilgan gul barglari parranda ozuqasida ishlatiladi. Bu ishlar bugungi kunda ham qoʻllanilmoqda. Bundan tashqari, qisqichbaqasimonlarning rangini yaxshilash uchun ishlatiladi, masalan, Tinch okeani oq qisqichbaqasi (Litopenaeus vannamei).

Efir moylari 
Gulning efir moyi tarkibida antioksidantlar mavjud. Atirlarga olma hidini berish uchun qoʻshilishi mumkin.

Boʻyoq 
Bundan tashqari, u toʻqimachilikda tabiiy boʻyoq sifatida ishlatiladi.

Galereya

Manbalar 

Bog‘ o‘simliklari
Dorivor oʻsimliklar
Bo‘yoq olinadigan o‘simliklar