yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Vikinglar

Vikinglar (qadimgi skandinavcha: víkingr — „qaroqchi“) — VIII asr oxiri — XI asr oʻrtalarida Yevropa mamlakatlariga dengiz yoʻli orqali savdo-sotiq uchun borgan, qaroqchilik va bosqinchilik yurishlari qilgan skandinavlar Rusda ularni varyaglar, Gʻarbiy Yevropada normandlar deb atashgan. IX asrda vikinglar Shimoli-Sharqiy Angliyani, X asrda esa Shimoliy Fransiyani bosib olishgan. Vikinglar Shimoliy Amerikaga qadar yetib borishgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
 Blanck, Dag. „The Transnational Viking: The Role of the Viking in Sweden, the United States, and Swedish America.“ Journal of Transnational American Studies 7.1 (2016). online

Oʻqish uchun 
 
 Downham, Clare (2011). „Viking Ethnicities. A Historiographic Overview“, History Compass 10.1 (2012), pp. 1–12. PDF Academic.edu

Havolalar 

 Vikinglar 
 BBC: Vikinglar tarixi 
 Borg Viking muszeyi, Norvegiya
Viktoriya (maʼbuda)

Viktoriya — Rim afsonalarida gʻalaba maʼbudasi. Yunonlarning Nikasita toʻgʻri keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Viktoriya (shtat)

Viktoriya — Avstraliya Ittifoqining jan.-sharqidagi shtat. Mayd. 227,6 ming km. Aholisi 4,5 mln. kishi (1993). Maʼmuriy markazi — Melburn sh. Jan.da bal. 1986 m gacha boʻlgan Avstraliya Alp togʻlari va sohil boʻyida kambar unumdor Gipslend tekisligi bor. Shim.-gʻarbini Murrey daryosining allyuvial tekisligi egallagan. Iqlimi dengiz boʻyida subtropik va yumshoq, Melburnda yanvarning oʻrtacha temperaturasi 20", iyulniki 9". Yillik yogin 600– 1000 mm, tog tizmalarining jan. yon bagrida 2000 mm. Togʻli qismlari asosan evkalipt oʻrmonlari bilan qoplangan. Shim.ga tomon oʻrmonlar siyraklashib, butazorlar, soʻngra quruq dasht boshlanadi. Viktoriyaning maydoni kichik boʻlsa ham (mamlakat hududining 3%), iqtisodiy jihatdan rivojlangan shtat. V.da mamlakat aholisining 1/4 qismi, ekin mayd.ning 1/5 qismi joylashgan va u sanoat mahsuloti qiymatining 1/3 ni beradi. Asosiy sanoat tarmoqlari: metallsozlik va mashinasozlik. Kimyo (mineral oʻgʻitlar), neftni qayta ishlash, samolyotsozlik, toʻqimachilik, harbiy sanoat rivojlangan; jun gazlama va poyabzal korxonalari bor. Asosiy sanoat markazi — Melburn sh. Qoʻngʻir koʻmir (Yallurnda), neft (Leyks-Entransda), oltin (Bedingo va Ballaratda) qazib chiqariladi. Qishloq xo'jaligi yuksak darajada rivojlangan. Bugdoy, arpa, suli ekiladi; bogʻ va tokzorlar koʻp, vino tayyorlanadi. Chorvachiligi koʻp tarmokli, asosan sut, goʻsht-jun yetkazib berishga ixtisoslashgan. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari koʻp. Asosiy portlari — Melburn va Jilong . Melburn-da untlar va institutlar bor. Viktoriya 1907-yilda tashkil etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktoriya (Kanada)

Viktoriya — Kanadadagi shahar, Vankuver orolning janubiy-sharqida. Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 71,2 ming kishi (1991). Tinch okean sohilidagi port. Viktoriya orqali chetga yogʻoch va baliq mahsulotlari chiqariladi. Kemasozlik va yogʻochni qayta ishlash sanoati va turizm rivojlangan. Universitet bor. Shaharga 1849-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kanada shaharlari
Viktoriya (Seyshel Orollari)

Viktoriya (, ) — Seyshel Orollari davlatining yagona shahri va porti, 1976-yildan poytaxti. Mae orolining shimoli-sharqiy sohilida joylashgan. Viktoriyada orol aholisining 1⁄3 qismi istiqomat qiladi.

Etimologiya 

1841-yildan boshlab shahar Buyuk Britaniya qirolichasi sharafiga Port-Viktoriya, 1960-yildan esa Viktoriya nomi bilan nomlangan.

Tarixi 

1756-yilda arxipelag fransuz qirolining mulki deb eʼlon qilinadi va Lyudovik XV ning moliya vaziri boʻlib ishlovchi Jan Moro de Seshell sharafiga nomlanadi. Seyshel orollarining fransuzlar tomonidan mustamlaka qilinishi 1772-yilda boshlanadi va 1778-yilda hozirgi Viktoriya shahri oʻrnida Port-Royal aholi punkti barpo etiladi. 1810-yilda Buyuk Britaniya Parij shartnomasiga koʻra Seyshel orollari ustidan nazorat oʻrnatadi. 1841-yilda inglizlar Qirolicha Viktoriya sharafiga Port Royal nomini Viktoriyaga oʻzgartiradilar.

Jugʻrofiyasi 

Shahar Hind okeani qirgʻogʻidagi Seyshel orollarining eng kattasi boʻlmish Mae orolining shimoliy-sharqida joylashgan. Mamlakatdagi sezilarli aholiga ega boʻlgan yagona shahar hisoblanadi va unda Mae oroli umumiy aholisining taxminan uchdan bir qismi yashaydi. va Seyshel orollari arxipelagining yagona porti ham aynan shu yerda joylashgan. Viktoriya yaqinida Sent-Anna milliy dengiz parki joylashgan.

Iqlimi

Aholisi 

Aholisi 30 ming kishi chamasida.

Transport 

Xalqaro aeroport bor. Hind okeani sohilidagi port. V. orqali chetga kopra (kokos yongʻogʻining magʻzi), dolchin va vanil chiqariladi. V. Afrika bilan Hindiston orasida qatnaydigan kemalarni yoqilgʻi bilan taʼminlaydigan baza.

Sanoat 

Oziq-ovqat, mebel, radioelektronika, tamaki sanoati, baliq mahsulotlari qayta ishlanadigan korxonalar bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Turizm’ markazi.

Yana qarang 

 Bagam orollari

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Seyshell orollari
Neris (daryo)

Neris () yoki Viliya () — Litva va Belarusdagi daryo, Nemanning oʻng irmogi. Minskdan shim. dagi botqoqliklardan boshlanadi. Uzunligi 510 km, havzasining mayd. 25,1 ming km. Qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi; bahorda toʻlib oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 182 m3/sek. Neris havzasida 1,5 mingdan ziyod koʻl bor. Nerisning ayrim qismlarida kema qatnaydi. Sohilida Vilnyus va Kaunas shaharlari joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Belarusdagi daryolar
Litvadagi daryolar
Villari effekti

Villari effekti — mexanik deformaiiyalar (choʻzilish, buralish, egilish va b.)ning ferromagnetiklar magnitlanuvchanligiga taʼsiri. Italyan fizigi E. Villari (Ye. Villari, 1836— 1904) ochgan (1865). Magnitlanganda oʻlchamlari qisqaradigan ferromagnetiklar (mas., nikel) choʻzilganda magnitlanganligini kamaytiradi. Bu hodisa teskari (manfiy) V. e. deb ataladi. Aksincha, magnitlanganda oʻlchamlari uzayadigan ferromagnetiklar (mas., tarkibida 65% nikel boʻlgan temir-nikel qotishmasidan yasalgan sterjen) choʻzilganda magnitlanganligini koʻpaytiradi. Bu hodisa toʻgʻri (musbat) V. e. deb ataladi. Aytib oʻtilgan materiallar siqilganda V. e. ishorasi teskarisiga oʻzgaradi. V.e. yuz berishiga sabab ferromagnetiklarga mexanik kuch taʼsir ettirilganda ularning strukturasi oʻzgarishidir. V. e. texnikada muayyan magnit xossalariga ega boʻlgan materiallar yaratishda keng qoʻllanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Effektlar haqidagi maqolalar
Viloyati faqih

Viloyati faqih ( – faqihning hukmronligi) — islom huquqshunosligi asosida boshqariladigan davlat tuzumi. Ilk islomda bunday tushuncha oxir zamon yaqinlashganda amalga oshadigan eng adolatli ijtimoiy tuzumni anglatgan. Shialik bu tushuncha „yashiringan imom maxdiy“ning kelishi va adolat oʻrnatishi haqidagi gʻoyaga bogʻlangan. 1979-yildagi Eron islom inqilobi natijasida bu gʻoyani amalga oshirish, amalda imom zimmasiga yuklash mumkinligi haqidagi aqidalar vujudga keldi. Eron Islom Respublikasiga 1989-yilgacha rahbarlik qilgan oyatulloh aluzmo Ruhulloh Xumayniy ana shunday viloyati faqih rahbari vazifasini bajardi, yaʼni u davlatning biror lavozimida boʻlmasa ham, amalda butun Eron ijtimoiy hayotiga rahbarlik qildi. Hozirgi kunda ham Eronda saylab qoʻyilgan prezident turmushning barcha sohalarida diniy rahbar bilan maslahatlashib faoliyat koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Islom atamalari
Vilnyus universiteti

Vilnyus universiteti () - Litvadagi eng yirik va koʻhna universitet. 1579-yil Vilnyus akademiyasi sifatida tashkil etilgan. 1832-yilda yopilgan. 1919-yilda qayta tuzilgan. Matematika, fizika, biol., kimyo, iqtisod va b. sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Tibbiyot xodimlari va oʻqituvchilarni tayyorlash hamda qayta tayyorlash boʻlimi mavjud. 17 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Ilmiy kutubxonasi (1570-yilda tashkil etilgan)da 2,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Robert Woodrow Wilson

Robert Woodrow Wilson () (1936) — amerikalik radioastronom. 1965-yil areliktiv nurlanishni kashf etganligi uchun Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan (A. Penzias bilan hamkorlikda, 1978).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Yashayotgan insonlar
21-asr amerikalik olimlari
Amerikalik olimlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Charles Thomson Rees Wilson

Charles Thomson Rees Wilson () (14-fevral 1869, Glenkors — 15-noyabr 1959, Edinburg) — ingliz fizigi, Britaniya Qirollik jamiyati aʼzosi (1900). Wilson bugʻlarning turli agentlar, xususan tez uchuvchi zaryadlangan zarralar taʼsirida kondensatsiyalanishi (mayda suyuqlik tomchilarga aylanishi)ga oid tadqiqotlar olib bordi. Bu ishlar natijasida Wilson 1912-yilda mikrozarralar izini kuzatishga imkon beruvchi asbob Vilson kamerasini ixtiro qildi. 1927-yili Nobel mukofoti laureati sohibi boʻlgan.

Manbalar 

 

1869-yilda tugʻilganlar
1959-yilda vafot etganlar
14-fevralda tugʻilganlar
15-noyabrda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Richard Willstätter

Richard Willstätter () (1872.13.8, Karlsrue — 1942.3.8, Lokarno, Shveysariya) — nemis kimyogari va biokimyogari. Syurix oliy texnika maktabi (1905—12), Berlindagi kayzer Vilgelm kimyo instituti (1912-15), Myunxen universiteti (1916-25) professor Asosiy ishlari tropin, atropin, kokain alkaloidlari, qon pigmentlari va xlorofillning kimyoviy tuzilishini oʻrganishga bagʻishlangan. Vanilin boʻyoqlari va oʻsimlik pigmentlari (antotsianlar va flavonlar)ni tekshirgan. Fermentlar kimyosiga katta hissa qoʻshgan, katalitik gidrogenizatsiya, fotosintez va sellyulozaning parchalanish jarayonlarini oʻrganish borasida tadqiqotlar oʻtkazgan. 1915-yili Nobel mukofoti laureati bo'ldi.

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1872-yilda tugʻilganlar
1942-yilda vafot etganlar
13-avgustda tugʻilganlar
3-avgustda vafot etganlar
Vasiliy Vilyams

Vasiliy Robertovich Vilyams (1863.27.9 - Moskva - 1939.11.11) - tuproqshunos olim va agronom, akademik (1931). VASXNIL akademik (1935). Ilmiy ishlari agronomik tuproqshunoslik masalalariga, tuproq paydo boʻlish jarayonlariga bagʻishlangan. V. oʻsimlik bilan tuproq orasida moddalar almashinuvi, migratsiyasi, tuproq unumdorligida biologik omillarning roliga oid nazariyalarni yaratdi. Dehqonchilikning oʻt-dalali almashlab ekish tizimini ishlab chikdi, organik va mineral oʻgʻitlardan samarali foydalangan holda tuproq unumdorligini tiklash yoʻllarini ilmiy asosladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     

1863-yilda tugʻilganlar
1939-yilda vafot etganlar
11-noyabrda vafot etganlar
Vilyuy

Vilyuy () — Sharqiy Sibirning gʻarbidagi daryo, Lenaning chap irmogʻi. Oʻrta Sibir yassitogʻligidan boshlanib Yakutsk shimoldan 300 km oʻtgach, Lena daryosiga quyiladi. Uzunligi 2650 km, havzasining mayd. 454 ming km. Yuqori va quyi oqimlari keng vodiydan osoyishta oqadi. Vilyuy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1480 m3/sek. Oktyabrning oʻrtalaridan mayning oʻrtalarigacha muzlab yotadi. Vilyuyda quyilish yeridan 1371 km masofada kema qatnaydi. Chernishevskiy posyolkasida GES va suv ombori qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Wilhelm Wien

Wilhelm Wien () (1864, 13-yanvar, Gafken, Sharqiy Prussiya – 1928, 30-avgust, Myunxen) – nemis fizigi. 1892-yil qora jism nurlanish qonunini nazariy jihatdan asoslab bergan, magnit va elektr maydonida kanal nurlari ogʻishini tekshirgan, erkin elektronli atomlar nurlanishi vaqtini oʻlchash usulini ishlab chiqqan. 1911-yili Nobel mukofoti sohibi boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olimlar
Fizika
1864-yilda tugʻilganlar
Nemis fiziklari
1920-yilda vafot etganlar
13-yanvarda tugʻilganlar
30-avgustda vafot etganlar
Norbert Wiener

Norbert Wiener () (26-noyabr 1894-yil, Kolumbiya, Missuri – 19-mart 1964-yil, Stokgolm) – amerikalik matematik, kibernetika asoschisi. Dastlabki ilmiy ishlari matematika asoslari, nazariy fizika (kvant nazariyasi va nisbiylik nazariyasi) matematik analiz va ehtimollar nazariyasiga oid. Elektron hisoblash mashinalarini ishlab chiqish va uni ballistik hisoblar uchun tatbiq qilishda qatnashdi. Wiener jonli va jonsiz sistemalarni boshqarishga oid asosiy tamoiyllarning umumiyligi haqidagi gʻoyani ilgari surdi. Shu tariqa fanning yangi bir sohasi kibernetika deb atala boshladi.

Manbalar 

Matematiklar
1894-yilda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
26-noyabrda tugʻilganlar
19-martda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik olimlar
Vinil efirlar

Vinil efirlar - toʻyinmagan oddiy va murakkab efirlar; oddiylarining formulasi SN2=SN—OR, murakkablarining formulasi SN,=SN— OCOR, bu yerda R — alkil radikal (SN3, S2N. va hokazo); V. e.ning quyi gomologlari rangsiz suyuqlik, yuqori gomologlari esa qattiq moddalardir. Suvda kam eriydi, organik erituvchilarga yaxshi aralashadi. Sanoatda V.e. spirtlar va karbon kislotalarni kaliy gidroksid yoki kaliy alkogolyatlari ishtirokida atsetilen bilan vinillash usulida olinadi. V. e. polimerlar olishda monomer, alkid smolalar, polistirol i. ch.da modifikator, nitrotsellyuloza olishda plastifikator, organik sintezda yarim mahsulot, don mahsulotlarini uzoq muddat saqlashda biologik jarayon ingibitori sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinilidenxlorid

Vinilidenxlorid, 1,1-dixloretilen, CH2=CCl2 — rangsiz suyuqlik; hidi xloroform hidiga oʻxshab ketadi. Molar massasi 96,94; qaynash harorati 31,7°, zichligi 1212 kg/m3. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Havoda oʻz-oʻzidan polimerlanadi, shuning uchun ingibitorlar, masalan, gidroxinon ishtirokida saqlanadi. 1,1,2-trixloretanni degidroxlorlash yoʻli bilan olinadi. Vinilidenxlorid sopolimerlar, polivinilidenxlorid, metilxloroform va boshqa organik birikmalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Vinilpiridin kauchuklar

Vinilpiridin kauchuklar -sintetik kauchuklar; diyen uglevodorodlarning vinilpiridinlar yoki ularning hosilalari bilan sopolimerlanishidan hosil boʻlgan mahsulotlar. V. k. da vinilpiridin zanjirining miqdori odatda 30% dan oshmaydi. Vinilpiridin zanjiridan tashqari, stirol, akrilonitril, metakril kislota zanjirlariga ega boʻlgan uchlamchi sopolimerlar ham maʼlum. V. k. suvli emulsiyada monomerlarni sopolimerlab olinadi. Benzol, toluol, benzinda eriydi, 15% dan ortiq vinilpiridini boʻlgan kauchuklar keton va murakkab efirlarda eriydi. Piridin guruhlari borligi sababli V. k. ionlashtiruvchi nurlar taʼsiriga chidamli boʻladi. Xloranil ishtirokida V. k.dan olingan rezina 200° gacha temperaturada moylar, eritmalar, sintetik surkov moylari taʼsiriga chidaydi. V. k.dan tayyorlangan rezina sovuqqa oʻta chidamliligi bilan butadiyennitril kauchuklardan tayyorlangan rezinadan farq qiladi.

V. k. —50 dan 180° gacha haroratda ishlatiladigan zichlovchi rezina shlanglar tayyorlashda, shuningdek avtomobil shinalari, yelim, moyga va gidravlik suyuqliklarga chidamli rezina mahsulotlar i. ch.da qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinilxlorid

Vinilxlorid, CH2=CHCl — monoxloretilen, rangsiz gaz. Molar massasi 62,50; qaynash harorati — 13,8°, suyuqlanish harorati —158,4°, zichligi 983 kg/m3 (15°da). Xloroform, dixloretan va efirda yaxshi, suvda yomon eriydi. Vinilxlorid digaloidli hosilalardan bir molekula vodorod galogenidni tortib olish va atsetilen uglevodorodlariga bir molekula vodorod galogenid biriktirish yoʻli bilan olinadi. Vinilxlorid asosan polivinilxlorid, turli sopolimerlar, vinilidenxlorid va metilxloroform ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Viniplast

Viniplast — polivinilxlorid asosida olingan, tarkibida plastifikator boʻlmagan plastik massa. Polivinilxloriddan tashqari, V. tarkibiga stabilizatorlar va qayta ishlashni osonlashtiruvchi moddalar kiradi. Baʼzan V. tarkibiga boʻyoqlar (rangli buyumlar olishda), toʻldirgichlar (tannarxini arzonlashtirish, fizik-mexanik xossalarini oʻzgartirish maqsadida) va modifikatorlar (baʼzi xossalarini yaxshilash uchun) qoʻshiladi. V.ni qayta ishlash usullari olinayotgan buyum turiga bogʻliq. V.— yonmaydigan, hidsiz, termoplastik material, uni mexanik ishlash oson. Turli materiallar (beton va yogʻoch yuzalari)ga yaxshi yelimlanadi, 20—80° haroratda dielektrik xossaga ega. Kislotalar, ishqor va alifatik uglevodorodlar taʼsiriga chidamli; aromatik va xlorlangan uglevodorodlar taʼsiriga chidamsiz.

V. kimyo sanoatida korroziyaga qarshi konstruksion material sifatida (idishlar, quvurlar, ventilyatsiya qurilmalari, kimyoviy uskunalar qismlari, lab. jihozlari va hokazo), suv bilan taʼminlash, kanalizatsiya, irrigatsiya va melioratsiya tizimlarida, qurilish va b. yerlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinnipeg

Vinnipeg, Uinnipeg (indeyslarning kri qabilasi tilida — loyqa suv) — Kanadaning jan.dagi oqar koʻl. Dengiz sathidan 217 m balandlikda joylashgan. Mayd. 24,3 ming km. Chuq. 28 m gacha. Uzunligi 442 km, eni 100 km. So-hillari past va botqrklik. V.ga Saskachevan, Red-River va b. bir necha daryolar quyiladi, undan Nelson daryosi oqib chiqadi. noyabrdan aprelgacha muzlaydi. V. qad. Agassis koʻlining qoldigʻi. Koʻlda kema qatnaydi, baliq ovlanadi. V. sohilida provinsial Uaytshell parki (ornitologik buyurtma qoʻriqxonasi bilan) bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Koʻllar
Vinnitsa

Vinnitsa () — Ukrainadagi shahar, Vinnitsa viloyatining markazi. Janubiy Bug daryosi boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Ahrlisi 381 ming kishi. Shahar birinchi marta 1363-yildan tilga olingan. Ukrainaning yirik sanoat va madaniyat markazlaridan. Vinnitsada oziq-ovqat (yogʻ-moy, meva konserva va goʻsht), yengil (poyabzal, tikuvchilik, trikotaj, attorlik fabrikalari va b.), kimyo (kimyo kombinati), mashinasozlik (shu jumladan traktor agregatlari, asbobsozlik, elektrotexnika, radiotexnika apparaturalari, podshipnik zavodlari) va metallsozlik sanoatlari rivojlangan. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 3 oliy oʻquv yurti, musiqa, tibbiyot bilim yurtlari, 3 muzey, musiqali drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri va filarmoniya ishlab turibdi. 1793-yildan Rossiya imperiyasi qoʻl ostida boʻlib kelgan. Iyezuit (XVII asr), dominikan (XVIII asr) va kaputsin (XVIII asr) ibodatxonalari, Yurev (XVIII asr) va Nikolayev (XVIII asr) yogʻoch cherkovlari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ukraina shaharlari
Vinnitsa viloyati

Vinnitsa viloyati () — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932 yil 27 fevralda tuzilgan. Maydon 26,5 ming km. Aholisi 194,6 ming kishi (1999), 25 tumanga boʻlingan, 10 shahar, 29 shaharcha bor. Janubida Moldova Respublikasi bilan chegaradosh. Markazi — Vinnitsa shahri.

Viloyat hududining aksari qismi Podoliya va Dnepr boʻyi qirlarida joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi — 4, −6", iyulniki 18,8-20,5°. Yiliga 500- 550 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 200 kun. Vinnitsa viloyatidan Janubiy Bug, Dnepr oqib oʻtadi. Tuprogʻi asosan qoratuproq va sur tuproq. Hududining 12,6% oʻrmon. Yelik, boʻri, tulki, oʻrmon suvsari, olmaxon, quyon, kemiruvchilar, daryo qirgʻoqdarida qunduz, oʻrdak, gʻoz yashaydi. Asosiy aholisi — ukrainlar (92% ga yaqin); shuningdek rus, yahudiy, polyak va boshqalr ham yashaydi.

Vinnitsa viloyati Ukrainaning asosiy qand lavlagi ekiladigan va shakarqand sanoati rivojlangan rayonlaridan biri. Sanoati qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlashga ixtisoslashgan. 40 ga yaqin shakarqand zavodi, 10 dan ziyod spirt zavodi, yirik konserva zavodlari va kombinatlari ishlab turibdi. Goʻsht va sut sanoati katta oʻrin egallaydi. Mashinasozlik va metallsozlik sanoati korxonalarida asosan qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat sanoatlari uchun mashina va uskunalar ishlab chiqariladi. Qurilish materiallari sanoati mahalliy kaolin (Gluxovesk), granit va boshqalar qazilmalarni ishlaydi. Vinnitsada fosfat oʻgʻiti kombinati bor. Poyabzal, tikuvchilik fabrikalari ishlab turibdi.

Qishloq xoʻjaligi lavlagikorlik-gʻallachilik hamda goʻsht-sut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Gʻalla ekinlaridan kuzgi bugʻdoy, don-dukkaklilar, makkajoʻxori ekiladi. Shuningdek suli, tariq, grechixa, kungaboqar, kartoshka, tamaki, yemxashak ekinlaridan beda, yoʻngʻichka yetishtiriladi. Bogʻdorchilik va Dnestr daryosi boʻyida tokchilik rivojlangan.

Chorvachilikda sut-goʻsht qoramolchiligi va choʻchqachilik yetakchi oʻrinda. Parrandachilik, hovuz baliqchiligi va asalarichilik rivojlangan. Temir yoʻl uzunligi qariyb 1200 km. Muhim temir yoʻl yoʻnalishlari: Kiyev — Odessa, Kiyev — Lvov. Xoʻjalik yuklarining asosiy qismi temir yoʻl va avtomobil transportida tashiladi. Janubiy Bug va Dnestr daryolarida kema qatnaydi. Vinnitsada aeroport bor.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Vinnitsa viloyati
Vino toshi

Vino toshi, C4N5O6K - tuz, kaliy gidrotartrat. Uzum sharbatida boʻladi. Musallas tayyorlashda uzumni bijgʻitish paytida ajralib, achitqi bilan aralash choʻkib qoladi. V. t.dan vino kislota olinadi. Toʻqimachilikda, non yopishda va b. sohalarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintli uzatma

Vintli uzatma - bir-biriga muayyan burchak (asosan, 90°) ostida ayqash joylashgan vallarning biridan ikkinchisiga silindrik vintli gʻildiraklar vositasida harakat uzatish uchun moʻljallangan uzatma. Vallar ayqash joylashganligi tufayli V. u. yordamida bir valdan bir necha valga ham bir necha yoʻnalishda harakat uzatish mumkin. V. u. asosan asboblarning kinematik uzatmalarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintli gʻildirak

Vintli gʻildirak - qiyshiq tishli silindrik gʻildirak; vintsimon tishli uzatmada aylanma harakatni oʻzaro ayqash vallar orasida uzatish uchun qoʻllanadi. V. gʻ. ilashishga qarshiligi yuqrri boʻlgan materiallardan tayyorlanadi. Shuningdek, juft boʻlib ishlaydigan V. gʻ.lar toblangan poʻlat — toblangan poʻlat, choʻyan — bronza, choʻyan — plastmassa, poʻlat — bronza, poʻlat — plastmassa singari materiallardan ham yasaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintokril

Vintokril (nem. Gewinde — rezba va rus. krilo — qanot), vint-qanotli uchish apparati — vertolyotga oʻxshab tikka koʻtarila va qoʻna oladigan, samolyotga oʻxshab ucha oladigan uchish apparati. Unda koʻtarish kuchini bir yoki ikkita vint va qanotdan iborat koʻtarish tizimi vujudga keltiradi. Koʻtarilish va qoʻnishda V. xuddi vertolyot kabi, ilgariga uchishda esa samolyotga oʻxshab boshqariladi. V.da turbovintli dvigatel ishlatiladi. V.ning tezligi — 500—600 km/soat, 20 t gacha yuk koʻtara oladi. V. harbiy maqsadlarda, xalq xoʻjaligida (asosan, yuk tashishda) cheklangan koʻlamda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintsimon tishli uzatma

Vintsimon tishli uzatma (mashinasozlikda) — oʻzaro muayyan (odatda, 90°) burchak ostida joylashgan, ammo bir nuqtada kesishmaydigan vallar orasida harakat uzatuvchi mexanizm. Aylanma harakatni ikkinchi valga uzatib beruvchi va aylanma harakatni ilgarilama harakatga aylantirib beruvchi xillari bor. Birinchisi ikkita vintsimon tishli gʻildirakdan, ikkinchisi vintsimon tishli gʻildirak bilan tishli reykadan iborat. Vintsimon tishli uzatma asosan asboblarning kinematik zanjirlarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mashinasozlik
Violle-le-dyuk Ejen Emmanyuel

VIOLLE-LE-DYUK (Viollet-le-Duc) Ejen Emmanyuel (27-yanvar 1814-yil, Parij – 17-sentyabr 1879-yil, Lozanna, Shveysariya) – fransuz meʼmori, meʼmorlik tarixchisi va nazariyotchisi. Meʼmoriy yodgorliklarni tiklash nazariyotchisi va amaliyotchisi. Bibi Maryam ibodatxonasi (1845, J. B. Lassyu bilan hamkorlikda), Karkason mudofaa inshooti, Perfon qalʼasi va b. binolarni taʼmirlagan. Asarlari: „Fransuz meʼmorligining izohli lugʻati“ (10 jild, 1854—1868), „Meʼmorlik haqida suhbat“ (2 jild, 1858-72) va b.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vir

"VIR" — vinobop uzum navi. Hoz. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida Tavkveri navi bilan Ptibushe navini chatishtirib chiqarilgan. Tupi kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi oʻrtacha (boʻyi 13—15 sm, eni 12—13 sm), toʻgarak, chuqur kertikli, besh boʻlakli, yuzi silliq. Cheti arra tishli. Orqasida tuklari bor. Uzum boshi oʻrtacha (boʻyi 13—15 sm, eni 8—10 sm), silindrsimon, oʻrtacha tigʻiz, ogarligi 160—180 g . Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, qora, sershira, etidan olcha taʼmi keladi, poʻsti yupqa. Avgust oxiri — sentyabr boshida pishadi, tarkibidagi qand 24—26%. Hosildorligi 250—300 s/ga. Bu navdan yuqori sifatli desert vinolar tayyorlanadi. Toshkent va Samarqand viloyatlarida tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     

Uzum navlari
Vir kishmishi

Vir kishmishi - ertapishar xoʻraki, mayizbop uzum navi. Hoz. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida Babari va Qora kishmish navlarini oʻzaro chatishtirib chiqarilgan. Tupi kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi katta (boʻyi va eni 20—22 sm), toʻgarak, besh boʻlakchali, oʻrtacha kertikli, toʻq yashil, tuksiz, cheti arra tishli. Uzum boshi oʻrtacha silindr-konussimon, bandi kalta, oʻrtacha tigʻiz, ogʻirligi 350—360 g . Gʻujumi oʻrtacha, tuxumsimon shaklda, yashilsimon sariq, etdor, sershira, urugʻi yoʻq, poʻsti yupqa. Avgust  oʻrtalarida pishadi. Tarkibidagi qand 23—25%. Hosildorligi 200—250 s/ga. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida oʻstiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     
Uzum navlari
Virilizm

Virilizm ( — erkakka xos) — ayollarda erkaklarga xos ikkilamchi jinsiy belgilar paydo boʻlishi; endokrin kasallik. Bunda soqol, moʻylov oʻsishi, ovoz doʻrillashi, skelet muskullarining jadal rivojlanishi va boshqala kuzatiladi. Buyrak usti bezi poʻstloq qavatining hamda gipofiz oldingi boʻlagi funksiyasining buzilishi va turli kasalliklar tufayli tuxumdonda yuzaga kelgan oʻzgarishlar sabab boʻlishi mumkin. Bunda tuxumdon faoliyati susayadi, jinsiy aʼzolar va koʻkrak bezlari kichrayadi, hayz koʻrish izdan chiqadi. Virilizmni endokrinolog vrach konservativ yoʻl bilan davolaydi. Ayrim hollarda jarrohlik usuli qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Tibbiyot
Kasalliklar
Artturi Ilmari Virtanen

Virtanen Arturi Ilmari (1895.15.1 — 1973.11.11) — finlandiyalik biokimyogar. Xelsinki universiteti professor (1931-yildan), ayni vaqtda Fin texnologiya instituti professor (1931—39) va Biokimyo instituti direktori (1931—73), Finlandiya Akademiyasi prezidenti (1948—63). Asosiy ishlari yem biokimyosiga bagʻishlangan. Bakterial va fermentativ jarayonlarni toʻxtatuvchi rN 4 ga teng boʻlgan xlorid va sulfat kislotalarning aralashmasidan foydalanib yemlarni konservalash usulini ishlab chiqqan (1928—29). Bu usul olim nomi bilan atalib ("AIV-usuli"), koʻp mamlakatlarning qishloq xoʻjaligida keng qoʻllangan. Sut va yogʻni konservalash, pishloq ishlab chiqarish texnologiyasini takomillashtirish ustida ilmiy tadqiqot oʻtkazgan. Nobel mukofoti laureati (1945).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1895-yilda tugʻilganlar
15-yanvarda tugʻilganlar
1973-yilda vafot etganlar
11-noyabrda vafot etganlar
Virusologiya

Virusologiya (viruslar va ...logiya) — viruslar haqidagi fan, biologiyaning bir tarmogi. Virusologiya tarixi 1892-yilda rus olimi D. I. Ivanovskiyning tamakida mozaika kasalligini vujudga keltiradigan mikroblarni aniqlashidan boshlanadi. 1893-yilda nemis bakteriologlari F. Leffler va P. Frosh qoramollarda oqsil (yashchur) kasalligini, 1901-yilda amerikalik Rid va boshqa sariq isitmani paydo qiladigan mikroblarni oddiy bakteriologik filtrdan oʻtib ketishini aniqlashdi. "Virus" tushunchasi birinchi marta golland M. Beyerink (1898) va nemis genetigi E. Baur (1904) ishlarida uchraydi. 1911-yilda amerikalik F. T. Rous tovuklarda xavfli oʻsma paydo qiluvchi virusni topadi. Bakteriya viruslari (bakteriofaglar)ning topilishi vaksina virusini toʻqimalar kulturasida undirish, virus zarralarini kumush bilan boʻyash metodlarining ishlab chiqilishi, tamaki mozaikasi virusini kristall holida ajratib olib, uning oqsil tabiatini, virus tarkibiga nuklein kislota kirishining aniklanishi Virusologiyaning rivojlanishida katta rol oʻynadi. 20-asr oʻrtalarida viruslarning tuzilishi elektron mikroskop yordamida va rentgenstruktura analizi metodi bilan tekshirila boshlandi. Virusologiya tekshirish obʼektiga koʻra  qishloq xoʻjaligi, veterinariya va tibbiyot Virusologiyasiga boʻlinadi. Virusologiyaning rivojlanishi molekulyar genetika bilan uzviy bogʻliq. 1952-yil virus DNKsi,1956-yil virus RNKsi, 1955-yil virus zarralarining RNK va oqsildan oʻz-oʻzidan toʻplanishi hodisasi aniqlandi,1957-yil viruslar interferensiyasi, DNK-sintezi kashf etildi.

Zamonaviy Virusologiya umumiy va maxsus Virusologiya ga boʻlinadi. Umumiy Virusologiya viruslarning tuzilishi prinsiplari, koʻpayishi, xoʻjayinhujayra oʻrtasidagi munosabatlarning kelib chiqishi, viruslarning tabiatda tarqalishini oʻrganadi. Molekulyar Virusologiya viruslar nuklein kislotalari tuzilishi va funksiyasini, virus genlarining ekspressiyasi mexanizmlarini, organizmning viruslar qoʻzgʻatadigan kasalliklarga chidamligi tabiati va viruslarning molekulyar evolyutsiyasini oʻrganadi. Maxsus Virusologiya odam, hayvon va oʻsimlik viruslari guruhlarini tadqiq qiladi.

Oʻzbekistonda Virusologiya sohasidagi tadqiqotlar 20-asr oʻrtalarida boshlangan. D. X. Vahobov, A. Yu. Abdukarimova, N. K. Tursumetova, M. Z. Isamuhamedov, Virusologiya Mirzahmedov va boshqaning ishlari gʻalla, gʻoʻza, sabzavot va boshqa ekinlar viruslarini ajratib olish, virus kasalliklarini aniqlash va ularga qarshi kurash choralarini ishlab chiqishga bagʻishlangan. Soʻnggi yillarda viruslarni interferon hosil qilish faolligini oshirish (A. Sayitqulov), gepatit virusi shtammlari va oqsillarining struktura hamda funksiyalarini oʻrganish va virusli kasalliklarning zamonaviy tashhisini ishlab chiqish (A. M. Ivanova) borasida bir qancha ishlar amalga oshirildi. Oʻsimlik viruslarini oʻrganish sohasidagi ilmiy tadqiqotlar ishlari Oʻzbekistan fanlar akademiyasi Mikrobiologiya institutipya, OʻzMUning biologiya, tuproqshunoslik fakultetida, tibbiyot Virusologiyasi sohasidagi ishlar Virusologiya instituti va tibbiyot oliy oʻquv yurtlari kafedralarida olib boriladi.

Yana qarang 

 Viruslar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Virusologiya instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Virusologiya instituti — odamlar uchun oʻta xavfli boʻlgan yuqumli kasalliklar, jumladan viruslar qoʻzgatadigan kasalliklarning tarqalishi, viruslarning tashqi muhitda saqlanishi qonuniyatlarini oʻrganadigan, fundamental va amaliyot uchun tadqiqotlar olib boradigan institut. Oʻrta Osiyo mintaqalarida viruslarning tarqalishi, virusli kasalliklar rivojlanishining mintaqaviy qonuniyatlarini oʻrganish maqsadida sobiq Ittifoq Tibbiyot Fanlar akademiyasi D.I. Ivanovskiy nomidagi Virusologiya institutining Toshkentdagi filiali sifatida 1978-yilda tashkil etilgan. 1988-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli mustaqil institut, 1991-yildan Tibbiyot Fanlar akademiyasi Oʻrta Osiyo boʻlimi instituti, 1994-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi qaramogʻida. Institutda gepatit viruslarini aniqlash va tashhislash, virusli gepatitlar epidemiologiyasi, bolalar va kattalarda uchraydigan gepa-titlar klinikasini oʻrganish, jigar hujayralarini immunelektron mikroskopik morfologiyasini oʻrganish, instituterferon, detoksikatsiya, arboviruslarni oʻrganish laboratoriyalari bor. V.i.ning ilmiy yoʻnalishi respublikada virusli gepatit hamda arboviruslarga xos kasalliklarning viruslarini aniqlash va ularning oʻziga xos hamda ular keltirib chiqaradigan kasalliklarning rivojlanishi va kechishi qonuniyatlarini oʻrganishga qaratilgan. Institut virusli kasalliklarni oʻz vaqtida aniqlash va oldini olish, asoratlari-ni tugatish tadbirlarini ishlab chiqadi va tibbiyot amaliyotiga tatbiq etadi. 20 yil davomida olib borilgan tadqiqotlar natijasida MDH davlatlari orasida birinchi boʻlib virusli gepatitning A, V, S, D, Ye turi borligi va ular oʻziga xos qonuniyatlar hamda farqlarga ega ekanligi, epidemiologiyasi, klinik rivojlanishi va qoldirajak asoratlari bilan ham bir-biridan farq qilishi aniqlanadi. 1988-yilda V.i. tashabbusi bilan V gepatitga qarshi oʻtkazilgan emlash tufayli bu kasallikning kamayishi isbotlandi va shu asosida dastur hamda loyihalar ishlab chiqildi. Mintaqada arboviruslarning turlari, ularning ekogeografiyasi aniqlandi. Bir mintaqadan ikkinchi mintaqaga viruslar va ular manbalarining koʻchib yurishi hamda kasallikning roʻyobga chiqishiga oid qonuniyatlar oʻrganildi. Instituterferon laboratoriya Oʻzbekistonda keng tarqalgan dorivor oʻsimliklarda viruslarga taʼsir etuvchi moddalarni oʻrganish va amaliyotga tatbiq etish bilan shugʻullanadi. Detoksikatsiya laboratoriya bemor organizmidagi suyuqliklar va hujayralarda mavjud boʻlgan zaharli moddalarni parchalash va ularni organizmdan chiqarib yuborish usullari ustida izlanishlar olib boradi. Institutda 4 fan doktori, 15 dan ortiq fan nomzodi va bir qancha ilmiy xodimlar faoliyat koʻrsatadi (2001).

Yana qarang 
 Virusologiya
 Viruslar

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Tibbiyot
Shifoxonalar
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Davolash profilaktika muassasalari‎
Tashkilotlar
Ilmiy markazlar
Virusologiya
Alifbo bo‘yicha shifoxonalar‎
Visla-Oder operatsiyasi

Visla-oder operatsiyasi - Ikkinchi jahon urushi davridagi harbiy operatsiya (1945.12.1—3.2). 1-Belorussiya va 1-Ukraina frontlari (Sovet Ittifoqi Marshallari G. K. Jukov va I. S. Konev) Visla daryosi boʻyida nemis qoʻshinlarining "A", shuningdek 26 yanvarda esa "Markaz" (gen.-polkovnik I. Garpe, 17 yanvardan — gen.-polkovnik F. Shyorner) armiyalari mudofaasini yorib oʻtib Varshavani ozod qilganlar (17 yanvar), Breslau va Poznanda dushmanning yirik qoʻshinlar guruhini qurshovga olganlar. Polshaning gʻarbiy qismini ozod qilganlar, Oder daryosini kechib Germaniya hududiga kirganlar va Berlinga hujum qilish uchun qulay mavqeni, egallaganlar.

Yana qarang

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikkinchi Jahon Urushi operatsiyalari va janglari
Vismut

Vismut (nem. Wismut; lot. Bismuthum), Bi — Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element, tartib raqami 83, atom massasi 208,98, och pushti-kumush rang metall, suyuqlanish temperaturasi 271,3°, qaynash temperaturasi 1564°, zichligi 9,8 g/sm3. Moss shkalasi boʻyicha qattiqligi 2,5. Yer poʻstlogʻidagi miqdori ogʻirlik jihatidan 2105%. Barqaror izotopining massa soni 209. Bir necha radioaktiv izotopi maʼlum: 2HBi, 2l0Bi, 212Bi, 211Bi va 2l3Bi. Eng ahamiyatlisi 210Bi neytronlar bilan nurlantirish orqali olinadi. Vismut alkimyo davrida ham maʼlum edi, uni surma, qalay va qoʻrgʻoshinning boshqa koʻrinishi deb oʻylashgan. 18-asr oʻrtalarida yarim metall xossasiga ega boʻlgan mustaqil element deb eʼtirof etildi. Vismut tabiatda har xil birikmalar holida uchraydi. Asosiy minerallari — vismutli oxra Bi2O3, vismut yaltirogʻi Bi2S3, kozalit Pb2Bi2S5, tetradimit Bi2TeS, bismutin Bi,CO,(OH)4.

Vismut nodir elementlardan hisoblanadi. U vismut rudalaridan, mis, qoʻrgʻoshin, qalay rudalarini qayta ishlash jarayonida hosil boʻladigan chiqindilardan pirometallurgik va gidrometallurgik usulda ajratib olinadi. Oʻz birikmalarida -3, +1, +2, +3, +4, +5 ga teng valentliklarini namoyon qiladi. Bi+3 birikmalari koʻproq uchraydi; Bi+5 birikmalari kuchli oksidlovchi. Vismut quruq havoda barqaror, namlik taʼsirida yupqa oksid parda bilan qoplanadi. 500°dan yuqori temperaturada qizdirilsa, Vismut yonib, Bi2O3 hosil qiladi. Vismut vodorod xlorid va sulfat kislotada erimaydi, nitrat kislotada yaxshi eriydi. Kizdirilganda galogenlar, oltingugurt va b. bilan birikadi. Vismutning angidridi Bi2O5 va vodorodning birikishidan hosil boʻluvchi gidridi VSH3 (beqaror zaharli gaz) maʼlum. Vismut oson suyuqlanuvchan qotishmalar komponenti magnit maydoni kuchlanishini oʻlchovchi asbob va yadro reaktorlarida issiqlik tashuvchi sifatida qoʻllanadi. Vismut preparatlari tibbiyotda qotiruvchi, yuqumsizlantiruvchi va qurituvchi modda sifatida (dermatol, kseroform va b.) ishlatiladi, meʼdaning yara kasalligida va ichakning yalligʻlanish kasalliklarida Vismut gidroksi nitrati ichiriladi, zaxmni davolash uchun bismoverol, biyoxinol va b. muskul orasiga yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Vismut rudalari

Vismut rudalari - vismut olinadigan birikmalar. Sof tugʻma vismut, vismutin, tetradimut, kozalit, bismit, bismutit minerallaridan tashkil topadi. Qalay, volfram, mis, qoʻrgʻoshin va b. metallarning rudalari bilan koʻpincha birga uchraydi. Dunyoda olinadigan vismutning 90% tarkibida vismut boʻlgan qoʻrgʻoshin, rux, mis, qalay rudalari va konsentratlarining metallurgiyada qayta ishlanishidan olinadi. Rudalarda vismutning miqdori 0,01, baʼzan 0,1%. Vismut olinadigan konlarda 1% dan koʻproq. Bunday konlar juda kam.

V.r. endogen konlari postmagmatik va gidrotermal boʻlib, granit togʻ jinslari bilan genetik bogʻliq. V. r.ni greyzenli,’ kvars-tomirli (volframit, berill, molibdenit, vismutin, kozalit), skarnli (sheelit, mis, polimetalli), kolchedanli (vismut bilan), oltin-vismutli va b. koʻp konlari maʼlum. Ekzogen sharoitlarda tub konlarni yemirilishidan bazobismutit va bismutitli allyuvial va delyuvialallyuvial sochmalari hosil boʻladi.

Yirik V.r. konlari Boliviya, Meksika, AQSH, Peru va b. mamlakatlarda, RF (Zabaykale), Oʻzbekistonda (Ustarasoy) topilgan.

V.r. oson eriydigan qotishmalar olishda va shisha sanoatida nur sindirish koʻrsatkichi yuqori boʻlgan shishalar i. ch.da, shuningdek tibbiyot va b. sohalarda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Metallurgiya
Mineralogiya
Vismutin

Vismutin, vismut yaltirogʻi — sulfidlar sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi Bi2S3. Koʻshimchalari Sb, Se. Rombik singoniyali. Choʻziq prizma, ignasimon, radial shuʼlasimon, yelpigʻichsimon, yirik kristallar. Rangi ruxsimon oq, qoʻrgʻoshinsimon kulrang . Yaltirokligi metallsimon, elektr oʻtkazmaydi. Qattikligi 2— 2,6. S. or. 6,8—7,2. V. yuqori haroratli gidrotermal yertomirlarda, greyzenli, kontakt-metasomatik konlarda pirit, arsenopirit, Zn, Pb, Cu, Fe sulfidlari va qalay, volfram, molibden, sof-tugʻma vismut va b. minerallar bilan birga hosil boʻladi. Oksidlanish zonasida oson parchalanib ikkilamchi oksidlar (vismut oxrasi), sulfaoksidlar, vismutning suvli karbonatlari hosil boʻladi. V. Oʻzbekistonda Chatqol (Us t arasoy, Burchmulla) va Qurama (Adrasmon, Qizilguta, Terakli,. Toshkeskan, Qoʻshbuloq, Chodaq, Miskon, Qoʻshmasoy) tizmalaridagi rudali konlar va Gʻarbiy Oʻzbekiston (Langar, Ingichka, Ugʻat, Choshtepa, Oqqoʻrgʻon, Chuyun konlari)da topilgan. Vismut olinadigan ruda. V. kimyoviy asboblar ishlashda va tibbiyotda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Vitamin sanoati

Vitamin sanoati - tibbiyot sanoati tarmogʻi; sintetik vitaminlar, kofermentlar va ularning preparatlari (draje, tabletka, kapsula, ampula, gʻoʻlak, konsentrat va b.) hamda oʻsimliklar va hayvonlardan olingan xom ashyodan vitaminli preparatlar ishlab chiqaradi. Vitaminlar oziq-ovqat mahsulotlarining ozuqalik qimmatini oshiradi, davolash amaliyotida, shuningdek chorvachilikning mahsuldorligini koʻtarish maqsadlarida yem-xashakni vitamin bilan boyitishda qoʻllanadi. Sobiq Ittifokda vitamin i. ch. 20-asrning 30-yillari boshlarida vujudga kelgan. Dastlab tabiiy xom ashyodan vitaminli preparatlar olish oʻzlashtirildi (qarang Vitaminli oʻsimliklar). Keyinchalik S va K3 vitaminlarini sintetik yoʻl bilan ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. 1949-yildan Ittifoq olimlari ishlab chiqqan texnologiya asosida sanoat miqyosida boshqa vitaminlarni ham sintez yoʻli bilan olish oʻzlashtirildi (mas., tiamin — V, vitamini). 1955-yilda maʼlum boʻlgan barcha asosiy vitaminlarning sintezlash sxemasi ishlab chiqildi. V. yening keyingi taraqqiyoti vitamin i. ch.ning sintetik usullarini yaratish va ularni amaliyotga joriy etish bilan bogʻliq boʻldi. Texnologik jarayonlarning harakteriga koʻra bu usullar tabiiy mahsulotdan vitamin olishga qaraganda ancha murakkab boʻlsada, vitaminlarni kimyoviy sof holda olish imkoniyatini beradi. Bu esa davolash amaliyotida ularni qoʻllash va chorva konsentratlarini tayyorlashda vitaminlarni aniq miqdorlarda qoʻshishda muhim ahamiyat kasb etdi. Bundan tashqari, sunʼiy (sintez) usulda vitamin olish harajatlari tabiiy xom ashyodan vitamin olish harajatlaridan ancha kam boʻladi. Vitamin ishlab chiqaruvchi kombinat va zavodlar — ixtisoslashtirilgan korxonalar hisoblanadi. 90-yillar boshiga qadar Oʻzbekistonga tibbiyot maqsadlari va chorvachilik ehtiyojlari uchun vitaminlar hamda vitamin konsentratlari asosan chetdan keltirilgan. Oʻzbekistonda Toshkent kimyo-farmatsevtika zavodida 6 turdagi vitaminlar (V guruhi vitaminlari, askorutin, askorbin kislota), "Surxon Ajanta" qoʻshma korxonasida V guruhi vitaminlari ishlab chiqariladi (2000).

Rivojlangan mamlakatlarda — AQSH, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Shveysariya, shuningdek Polsha, Ruminiya, Vengriya, Bolgariyada V. s. yaxshi rivojlangan. Mazkur davlatlarda vitamin ishlab chiqarish bilan kimyo-farmatsevtika firmalari shugʻullanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitim

Vitim (yuqori qismida — Vitimkan) — Sharqiy Sibirdagi daryo, Lenaning yirik oʻng irmogʻi. Ikat tizmasining sharqiy yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 1837km, havzasining maydoni 225 ming km. Yuqori va oʻrta qismida janub-sharq va sharqdan Vitim yassitogʻlarini aylanib, quyi qismida esa Stanovoy togligi va Patom togʻligi oʻrtasidan oqib oʻtadi. Togʻlar orasidan chiqqach, daryo vodiysi kengayadi; quyilish joyida kattagina delta hosil qilgan. Vitim, asosan, yomgʻir, qisman qor va grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1520 m3/sek. Vitim noyabr boshlaridan mayning oʻrtalarigacha muzlab yotadi. Vitimda quyilish joyidan Bodaybo sharqgacha (300km) kema qatnaydi. Vitim havzasida oltin va slyuda konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Irmoqlar
Vitol Yazep

Vitol Yazep (Vitol Iosif Ivanovich) [1863.14(26). 7, Valmiyera — 1948.24.4, Lyubek) — latish kompozitori, musiqashunosi va pedagog; latish milliy kompozitorlik musiqasi asoschilaridan. 1886 yilda Peterburg konservatoriyasini tamomlab shu yerda 1918 y.gacha dars bergan (1901 yildan professor). 1919 yilda Latviya konservatoriyasiga asos solgan (1944 y.gacha shu konservatoriyaning rektori va professor boʻlgan). V.ning xor asarlari, romans va qoʻshiqlari, fortepiano pesalari, "Ligo bayrami" (1889), "Dramatik uvertyura"si (1895), "Qimmatbaho toshlar" (1924), "Kuz qoʻshigʻi" (1928) kabi simfonik asarlari mashhur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitraj

Vitraj (frans. vitrage, lot. vitrum — shisha) — rangli oyna (shisha) parchalaridan terib yoki yorugʻlik oʻtkazadigan boshqa materiallardan foydalanib, deraza, eshiklarga har xil ranglarda naqsh, tasvir ishlash sanʼati; shuningdek deraza, toʻsiqlar oʻrnidagi (toʻliq yoki qisman ishlangan) shisha namoyon. Deraza oʻrnidagi rangli V. nurlar jilvasini hosil qiladi, intererning ifoda taʼsirini orttiradi. Dastlabki sodda V. namunalari Qad. Misr (mil. av. 2 minginchi yil) va Rim (mil. 1-asr)da topilgan. Roman uslubida qurilgan ibodatxonalarda (Fransiyadagi Shartr sobori, Germaniyadagi Augsburg sobori, 12-asr boshlari), gotika soborlarida V. keng qoʻllangan, boʻyalgan shishalardan oʻtayotgan nur bino ichini jozibador koʻrsatgan. Keyinchalik rangsiz yoki rangli shishalarga silikat boʻyoqlarda rangtasvir asarlari ishlash texnikasi qoʻllangan. 20-asrga kelib V. ishlash mahorati oshdi, V. uchun shishalar maxsus usulda ishlana boshlandi. Keyingi yillarda shisha yoki plastmassa, sement va temir-beton bilan mustahkamlanadigan usuli keng tarqalib, V.ning imkoniyat doirasi kengaydi. Oʻzbekistonda V. 20-asr 60-y.laridan rivojlandi, qator mahobatli asarlar yaratildi. "Zarafshon" restorani, "Oʻzbekistan" mehmonxonasi, Temuriylar davlati tarixi muzeyi V.lari shular jumlasidan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georg Wittig

Georg Wittig (1897.16.6 — 1987.26.8) — nemis organik kimyogari. Uning tadqiqotlari murakkab va tanqis organik birikmalar sinteziga bagʻishlangan. Georg Wittig Fenillitiy taʼsirida oddiy efirlarning spirtlarga qayta guruhlanishini asoslab bergan (1942, Vittig qayta guruhlanishi). Bundan tashqari, Georg Wittig pentafenilfosforni sintez qilgan (1952). Karbonli birikmalar va alkilidenfosforanlardan olefinlar olish reaksiyasini kashf etgan (qarang Vittig reaksiyasi, 1954). Bu kimyogar tripiyensenni ham sintez qilgan (1956). YANR usuli bilan aromatik propellanning tuzilishini aniqlagan (1971). Georg Wittig Nobel mukofoti laureati hamdir (1979, Herbert C. Brown bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1897-yilda tugʻilganlar
16-iyunda tugʻilganlar
1987-yilda vafot etganlar
26-avgustda vafot etganlar
Vitgig reaksiyasi

Vitgig reaksiyasi - aldegidlar yoki ketonlarga fosfor ilidlari (alkilidenfosforanlar) taʼsir ettirib olefinlar olish. G. Vittig kashf etgan (1954). Bu reaksiya uchun, odatda, yangi tayyorlangan ilidlardan foydalaniladi. Ularni trifenilalkilfosfoniyga litiyorganik birikmalar yoki geksaalkiltriamidoalkilfosfoniyga ishqorlar taʼsir ettirish usuli bilan olinadi. V. r. nozik organik sintezda, mas., boshlangʻich birikmadagidan bir atom uglerodi koʻp boʻlgan aldegidlar, shuningdek, poliyenlar, geterotsiklik birikmalar olishda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vifiniya

Vifiniya — Kichik Osiyoning shim.-gʻarbidagi tarixiy viloyat (hozirgi Turkiya-da). Mil. av. taxminan 700 yilda bu hududga frakiy qabilalardan boʻlgan vifinlar kelib joylashgan. Mil. av. 7—6-asrlarda Lidiya, mil. av. 6—4-asrlarda axomaniylar hukmronligi ostida boʻlgan. Mil. av. 297—74 yillarda mustaqil Nikomediya podsholigi (asoschisi Nikomed I nomidan). Mil. av. 74 yildan Rim, Vizantiya tarkibida. Mil. 14-asrda turklar tomonidan zabt etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Osiyo tarixi
Tarixiy viloyatlar
Vitse-prezident

Vitse-prezident - 1) ayrim davlatlarda (AQSH, Lotin Amerikasi mamlakatlari va b.) davlat boshligʻining oʻrinbosari, qoida boʻyicha, prezident bilan bir vaqtda saylanadi. V.-p. odatda maxsus vakolatga ega boʻlmaydi: u prezidentning topshiriqlarini bajaradi, prezident lavozimdan chetlashtirilsa, vafot etsa, isteʼfoga chiqsa va hokazo hollarda prezidentning vakolatlari va vazifalari V.-p.ga oʻtadi; 2) turli milliy va xalqaro tashkilotlarda prezident oʻrinbosari; 3) baʼzi ilmiy muassasalar (akademiya, ilmiy jamiyat va hokazo)da saylab qoʻyiladigan lavozim (mas., Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining vitse-prezidenti).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vichegda

Vichegda yoki Ejva () — RF Yevropa qismining shim.dagi daryo, Shim. Dvinaning oʻng irmogʻi. Uzunligi 1130 km. Havzasining mayd. 121 km. Timan qirlarining jan. chekkasidan boshlanadi. V.ning yuqori qismida ostonalar bor. Quyi qismida botqoqli koʻlmaklar hosil boʻlgan. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Oʻrtacha suv sarfi 116 m3/sek. Yogʻoch oqiziladi. noyabr boshlarida muzlab, aprel oxirlarida muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqdari: Shim. Keltma, Sisola, Vishera, Vim. Voldino pristanigacha (938 km) kema qatnaydi. V. boʻyida Siktivkar, Solvichegodsk, Kotlas (quyilish yerida) sh.lari joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Andrey Vishinskiy

Andrey Yanuarevich Vishinskiy (1883.10.12, Odessa — 1954, Nyu-York, AQSH] — Sovet Ittifoqi prokuror oʻrinbosari va prokurori (1933—39). Akademik. (1939). Vishinskiy asarlarida bayon etilgan „huquqiy“ qoidalar qonunchilikni qoʻpol ravishda buzish, ommaviy qatagʻonlarni amalga oshirish uchun xizmat qildi. Jumladan, ayblanuvchining oʻz aybiga oʻzi iqror boʻlishi — asosiy isbot-dalildir, deb qarashdan iborat gʻayriqonuniy usul keng qoʻllandi. Vishinskiy 30-yillarda „Moskva markazi“ (1935-yil yanvar), „Trotskiychi-zinovevchi terrorchilik markazi“ (1936-yil avgust), „Shoʻrolarga qarshi trotskiychilar markazi“ (1937-yil yanvar) va „Oʻng trotskiychi blok“ (1938-yil mart) ustidan (jumladan Akmal Ikromov, Fayzulla Xoʻjayev) soxta sud jarayonlarida stalincha qatagʻon siyosatini faol amalga oshirdi.

Manbalar
Vishnevskiy malhami

Vishnevskiy malhami — qayin daraxtining smolasi (qatroni), kseroform va kanakunjut moyi aralashmasidan iborat malham; antiseptik (yuqumsizlantiruvchi) modda; tarkibini rus xirurgi A. V. Vishnevskiy taklif etgani uchun uning nomi bilan atalgan. Yiringli va yotoq yaralar, shuningdek jarohatlarni davolashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil