Bali (bo'g'oz)

Bali (indoz. , yav. va baliysk. Selat Bali) Indoneziyaning Yava va Bali orollari o'rtasidagi Malay arxipelagi akvatoriyasida joylashgan bo'g'oz. Ba'zan rasmiy rus kartografiyasida qabul qilinmagan Bali bo'g'ozi nomi ham uchraydi.

Bu yuk tashish uchun muhim ahamiyatga ega. XX asr oxiridan Indoneziya hukumati Bali boʻgʻozidan koʻprik qurish rejalarini ko'rib chiqmoqda.

Geografik joylashuvi 

U Malay arxipelagining katta Zond orollari tegishli bo'lgan Yava  orolining sharqiy sohili va kichik zond tog'idagi orollarning eng g'arbiy qismi bo'lgan Bali janubi-g'arbiy sohili otasidan o'tadi. U Shimoliy tomonda joylashgan va "Tinch okeani" havzasiga tegishli bo'lgan Bali dengizining suv zonalarini va janubiy tomonda joylashgan Hind okeani ning suvlarini bog'laydi .

Bo'g'ozning Janubiy chegarasi Blambangan yarim orolidan, Yava va "Bukit" yarim orolining janubi-Sharqiy chekkasini tashkil etuvchi Bali Janubiy chekkasi: ushbu uchastkada suv bo'shlig'ining kengligi 50 km dan oshadi. Bo'g'oz asta — sekin janubdan shimolga torayib boradi va Shimoliy qismida Bali va Sharqiy Yavan qirg'og'ining Markaziy qismi o'rtasida minimal kenglikka — atigi 2-km ga etadi. Boʻgʻozning qirgʻoqlari odatda unchalik chuqurchaga ega boʻlmagan, faqat bir necha joylarda kichik qoʻltiqlar va qoʻltiqlar quruqlikka chiqib turadi.

Pastki relyef janubdan shimolga bir tekis ko'tarilish bilan tavsiflanadi. Agar bo'g'ozning Janubiy qismida chuqurlik 800-metrdan oshsa, shimoliy, eng tor qismning maksimal chuqurligi 60-m dan oshmaydi. Yava va Bali qirg'oqlarida ba'zi joylarda kichik marjon riflari va "qoyalar" mavjud.

Bo'g'ozda Indoneziyaning Sharqiy Yava va Bali provinsiyalari o'rtasidagi ma'muriy chegara mavjud. Bo'g'oz sohillarida, ayniqsa, Yava sohillarida  aholi juda zich istiqomat qiladi. Asosan qishloq tipidagi aholi punktlari, eng yirik aholi punkti Banyuvangi qirg'og'ining Markaziy qismida joylashgan .

Tabiiy sharoitlar 
Suv harorati ekvatorial suv zonalari standartlari bo'yicha musson shamollari davrlari bilan oldindan belgilangan mavsumiy tebranishlarga juda sezgirdir. Shimoliy-g'arbiy musson davrida (yanvar-mart) uning o'rtacha darajasi 28—29 °C atrofida, janubi-sharqiy davrda (iyul — sentyabr) u 26 °C gacha pasayadi. Shu bilan birga, mavsumdan qat'i nazar, bo'g'ozning shimoliy qismidagi suv harorati janubga qaraganda 1-1,5 darajaga pastdir.

Sho'rlanish darajasi barqarorroq: shimoli-g'arbiy musson mavsumida taxminan 33 % va janubi-sharqiy davrda taxminan 34 % ga teng .

Bo'g'ozdagi dengiz oqimlari musson mavsumlariga bog'liq bo'lgan juda murakkab konfiguratsiyaga egadir: shimoli-g'arbiy shamollar davrida shimoliy vektor, janubi-sharqiy davrda janubiy vektor ustunlik qiladi. Maksimal tezlik — soatiga 13-km gacha — oqimlar bo'g'ozning shimoliy, eng tor qismida etib boradi. To'lqinli oqimlar yarim kunlik amplitudaga ega.

XXI asr boshida bo'g'oz va uning sohillarida ekologik vaziyatni rivojlantirishda insonning xo'jalik faoliyati bilan bog'liq sezilarli salbiy tendentsiyalar paydo bo'lgan. Yava qirg'og'ida oltin qazib olishda ishlatiladigan sanoat "chiqindilari", "mineral o'g'itlar", shuningdek kimyoviy moddalar bilan "suvning ifloslanishining" ko'plab holatlari qayd etilgan.

Bali sohilida, orolning g'arbiy chekkasida, "Bali-Barat" milliy bog'i  joylashgan bo'lib, uning chegaralariga marjon riflari bilan to'ldirilgan bo'g'ozning 34-km2 dan ortiq akvatoriyasi, shuningdek, 155-km 2-dan ortiq qirg'oq hududi kiritilgan. Yava qirg'og'ida, Blambangan yarim orolida alas "Purvo" milliy bog'i joylashgan bo'lib, unga 434-km2-qirg'oq hududi ajratilgan.

Iqtisodiy va transport ahamiyati 

Bo'g'ozda yuk tashish xizmati juda ham faol, ammo uning imkoniyatlari nisbatan kichik chuqurliklar bilan cheklangan — chuqur cho'kindi okean kemalari bu erga kirmaydi, Bali dengizidan Hind okeaniga yoki teskari yo'nalishda sharqqa nisbatan qisqa masofada joylashgan chuqurroq va kengroq "Lombok bo'g'ozidan" foydalaniladi.

Yava terminali Ketapang qishlog'ida, Bali Gilimanuk qishlog'ida joylashgan bo'g'oz orqali parom o'tish joyi ancha faol faoliyat ko'rsatib kelmoqda. Bali kurortlari va diqqatga sazovor joylariga tashrif buyurgan indoneziyalik va chet ellik sayyohlar uning yo'lovchi aylanmasining asisiy qismini tashkil etadi, ularning ko'pchiligi to'g'ridan-to'g'ri bo'g'oz sohilida joylashgan.

Ko'rfaz akvatoriyasi faol "baliqchilik" zonasi hisoblanadi. Asosiy tijorat turi - "Sardinella lemuru".  An'anaga ko'ra, uning eng samarali baliq ovlash joylari bo'g'ozning Markaziy va Shimoliy qismlarida joylashgan. Shuningdek, atrof-muhit muammolari, shuningdek, oldingi yillarda sardinellaning juda kuchli ovlanishi tufayli, 2000-yillarning oxiridan boshlab baliq ovlash tez sur'atlar bilan kamayib bormoqda. Mahalliy ma'muriyat hech bo'lmaganda bo'g'oz akvatoriyasining ayrim qismlarida sanoat uchun baliq ovlashga vaqtincha taqiq qo'yish imkoniyatini o'rganib chiqmoqda.

1960-yillarning oxiridan Indoneziya ilmiy-texnik doiralarida Bali bo'g'ozi orqali ko'prik qurish yoki uning ostidan tunnel qurish imkoniyatlarini ko'rib chiqmoqda. 1986 yilda bu masala "Prezident Suharto" tomonidan ko'rib chiqildi va amaliy o'rganish uchun ilmiy tadqiqotlar va texnologiyalar bo'yicha Davlat vaziri "B.Y.&nbsp;Habibi" topshirildi, u keyinchalik Indoneziya "vitse-prezidenti" va prezidenti lavozimlarini egallagan. Natijada loyiha "Uch orolni birlashtirish" () keng ko'lamli infratuzilma kontseptsiyasiga kiritilgan bo'lib, u Bali va "Sunda bo'g'ozlari" orqali ko'priklarni tegishli tunnellarni sinxron yoki ketma-ket qurishni o'z ichiga oladi. 1997-yilda Prezident Suxarto ikkala bo'g'ozda ham ko'priklar foydasiga qaror qabul qildi, biroq bir yildan so'ng mamlakatda avj olgan keskin ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy inqiroz tufayli loyiha ishlari to'xtatildi.

Loyihani ishlab chiqish 2000-yillarning o'rtalarida qayta faollashdi va yaqin atrofdagi "Madur" bo'g'ozi bo'ylab "Suramadu ko'prigi" ning muvaffaqiyatli qurilishi bilan keskin faollashdi, bu indoneziyaliklar uchun ham texnik, ham moliyaviy jihatdan bunday tashabbusning realligini isbotladi. Ammo, 2010-yillarning oxirlariga kelib, Indoneziya rahbariyati Bali bo'g'ozidan ko'prik qurish foydasiga yakuniy qaror qabul qilmadi. Bu borada moliyaviy va texnik xarakterdagi mulohazalar, shuningdek, Bali mahalliy hokimiyati tomonidan loyihaga nisbatan juda salbiy munosabat, bu orolda ijtimoiy-iqtisodiy, ekologik va demografik vaziyat uchun jiddiy tahdid deb hisoblaydi.

Manbalar

Adabiyot 

  
  
  
 
 
Okeanlararo bo'g'ozlar
Bali geografiyasi
Tinch okeani bo'g'ozlari
Hind okeani bo'g'ozlari
Kichik Sunda orollari bo'g'ozlari
Katta Sunda orollari bo'g'ozlari