yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Radiooʻlchashlar

Radiooʻlchashlar — radiotexnik qurilmalarning infratovush va oʻta yuqori chastotalar diapazonidagi ishini ifodalovchi elektr, magnit va elektromagnit kattaliklarni hamda ularning nisbatlarini oʻlchash. R. radiotexnika va elektronika bilan bir davrda paydoboʻlgan. R. elektr kattaliklarni oʻlchash usuliga asoslanadi. R. elektr oʻlchanadigan kattaliklarning koʻpligi va chegarasining kengligidir (Mas, kuchlanish boʻyicha 10 s— 103 V, quvvat boʻyicha 10~16 — 108 Vt, chastota boʻyicha 10~4— 1012gs). Radiooʻlchash usullarining qoʻllanish sohalari: elektr va radioelementlar parametrlarini oʻlchash; yarimoʻtkazgichli va elektrvakuum elementlar, asboblar va qurilmalarning ish rejimini aniqlash; elektron va radiotexnik qurilmalarning tafeilotlarini oʻrganish; radiooʻlchash asboblarini, radiotexnik bloklar, qurilmalar va tizimlarni darajalash hamda kalibrlash (vattmetrlar, radiopriyomniklar va boshqalar).

Ishlatilishiga qarab, lab.da, ishlab chiqarishda va dala sharoitlarida foydalanadigan xillarga boʻlinadi. Laboratoriyada foydalaniladigan R. usullari parametrlarni juda aniq oʻlchashi bilan farq qiladi. Ishlab chiqarishda foydalaniladigan ishlab chiqariladigan buyumlar parametrlarini nazorat qilish uchun xizmat qiladi. Dala sharoitida turli radiotexnik qurilmalar yoki atrof muhit parametrlarini operativ tekshirish va oʻlchashda foydalaniladi.

Vazifasiga qarab, R. kuchlanish, quvvat, chastota va fazalarning siljishini oʻlchaydigan xillarga boʻlinadi.

Noelektr kattaliklar (chiziqli oʻlchamlar, tra, bosim va boshqalar)ni R. usuli bilan aniqlashda radiooʻlchash asboblari turli oʻzgartirgichlar bilan birgaklida qoʻllanadi.

R. radioaloqa, televideniye, radiolokatsiya, avtomatika vositalari, hisoblash texnikasi, diagnostika texnikasi apparatlarini ishlab chiqishda, ishlatishda, shuningdek, elektron asboblar hamda elementlarni tayyorlashda qoʻllanadi. R. usullaridan fizika, kimyo, biologiya, tibbiyot, geologiya va boshqa sohalarida foydalaniladi.

Manbalar
Radius

Radius ( — g'ildirak spitsi , nur) —  aylana (yoki sfera) ning ixtiyoriy nuqtasini uning markazi bilan tutashtiruvchi kesma. Radius aylana diametrining yarmiga teng.

Xossalari 
 Radius aylananing o'zi tutashgan nuqtasiga perpendikular bo'ladi. 
 Akkordga (xorda) perpendikulyar radius uni ikkita teng qismga ajratadi.

Aloqador ta'riflar 

 Doiradagi markaziy burchak ikki radiusdan hosil boʻlgan burchakdir .
 Egri chiziqning egrilik radiusi - bu egri chiziq bilan ikkinchi darajali teginishga ega boʻlgan aylananing radiusi.

Etimologiya 

"Radius" so'zi birinchi marta 1569 yilda  fransuz olimi P. Romus, biroz keyinroq F. Vieta qo'llagan. U faqat 17-asrning oxirida ommaviy qabul qilinadi. , "nur, g'ildirak spitsi" degan ma'noni anglatadi.

Umumlashtirish 
Радиусом множества , лежащего в метрическом пространстве с метрикой , называется величина . Например, радиус n-размерного гиперкуба со стороной s равен radiusni o'rnating

bu  chiziqli fazoda yotuvchi  miqdor  radiusi    . Masalan, tomoni s boʻlgan n o'lchovli giperkubning radiusi
 

:Turkum:geometriya
Radiusvektor

Radiusvektor — uchi tekislik (fazo) dagi ixtiyoriy nuqtada, boshi biror aniq nuqta (qutb) da boʻlgan (om) vektor. Dekart koordinatalari tizimining koordinata boshi qutb bilan ustma-ust tushsa, Radiusvektorning komg qaralayotgan nuqta koordinatalariga teng boʻladi. Chiziq tenglamasi Radiusvektor orqali g = r(t) shaklda yoziladi.

Manbalar 

Fizik miqdorlar
Aleksandr Radishchev

Aleksandr Nikolayevich Radishchev [1749.20(31).8, Moskva — 1802.12(24).9, Peterburg] — rus yozuvchisi va faylasufi. Peterburgdagi Pajlar korpusi (1762—66) va Leypsig universitetining huquqshunoslik fakulteti (1766—71)da oʻqigan. Radishchev dunyoqarashining shakllanishida fransuz maʼrifatparvarlarining asarlari muhim ahamiyatga ega boʻlgan. 1771-yilda Radishchev Senatga protokolchi etib tayinlangan va shu vaqtda Mablining "Yunon tarixi haqida oʻylar" kitobini rus tiliga tarjima qilgan. 1773—75 yillarda diviziya prokurori boʻlib ishlagan, Pugachyov qoʻzgʻoloni shafqatsizlik bilan bostirilgach (1775), isteʼfoga chikib, turli joylarda xizmat qilgan. 80-yillarda rus maʼrifatparvarlari harakati qizgʻin tuye olganda Radishchev ular bilan hamkorlik qilgan. Uning rus xalqi tarixi boʻyicha mushohada va mulohazalarining mahsuli sifatida "Lomonosov haqida soʻz" (1780), "Doʻstimga xat" (1782, Pyotr 1 haykalining ochilishi munosabati bilan) makrlalari, "Erkinlik" qasidasi (1783) va boshqa asarlari maydonga kelgan. 1790-yil esa Radishchev ijodining "gultoji" — "Peterburgdan Moskvaga sayohat" asari Radishchevning oʻz bosmaxonasida 650 nusxada chop etilgan. Ammo kitob musodara etilib, Radishchevning oʻzi Sibirga surgun qilingan. Radishchev Yekaterina II vafotidan keyin ozodlikka erishib (1796), otasining Nemsovo qishlogʻidagi qoʻrgʻoniga koʻchib borgan. 1801-yil esa u krnunlar tuzish komissiyasiga ishga jalb etilgan. Radishchev "Peterburgdan Moskvaga sayohat" asarida 18-asr oxiri rus voqeligidagi ijtimoiy ziddiyatlarini teran ochib bergan. Radishchevning bu va boshqa asarlaridagi inqilobiy ruh sovet davrida yuqori baholangan va Radishchev sovet mafkurasining bayrokdorlaridan biriga aylangan.

Manbalar 

 

Rossiyalik yozuvchilar
Rossiya yozuvchilari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Rossiya imperiyasi kishilari
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Radom

Radom — Polshaning markaziy qismidagi shahar. Radom voye vodasining maʼmuriy markazi. Aholisi 232,3 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (tikuv mashinalari, telefon apparatlari ishlab chiqarish), kimyo, koʻnpoyabzal, oyna-shisha, oziq-ovqat (tamaki, goʻsht) sanoati korxonalari bor.

Radom Polshaning qadimiy shaharlaridan. Qoʻlyozmalarda 12-asrdan tilga olingan. 1505-yilda  Radom konstitutsiyasi qabul qilingan. 14—16-asrlarda Polsha majlisining qarorgohi boʻlgan. 14—18-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Manbalar 

 

Polsha shaharlari
Iosif Radun

Iosif Veniaminovich Radun (1911.31.7, Melitopol shahri — 1988) - rejissyor, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). Moskva teatr sanʼati institutini tugatgan (1939). Toshkent yosh tomoshabinlar teatrida bosh rejissyor (1947—48), ayni vaqtda Rus akademik drama teatrida (1945—46) rejissyor 1945-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida kafedra mudiri, dotsent (1948-yildan) bo'lib ishlagan. Oʻzbekiston teatrlarida koʻpgina spektakllar ["Vanya togʻa" (A. Chexov), "Shoh Edip" (Sofokl), "Revizor" (N. Gogol), "Otello" (U. Shekspir), "Qoʻzibuloq qishlogʻi" (Lope de Vega), "Uch baxrdir" (T. Sobirov), "Kimga toʻy, kimga aza" (N. Safarov), "Zarafshon qizi" (D. Fayziy) va boshqa] sahnalashtirib, oʻzbek teatri sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Sarvepalli Radhakrishnan

Sarvepalli Radhakrishnan (1888.5.9, Andhra Pradesh shtati — 1975.17.4, Madras) — Hindiston vitse-prezidenti (1952—62), prezidenti (1962—67), faylasuf olim, davlat va siyosiy arbob, diplomat. Madras universitetida tahsil olgan. Maysur universitetida professor (1918—26), Kalkutta universitetida falsafa kafedrasining mudiri (1921—31). Hindiston faylasuflar jamiyatining prezidenti (1927—50), Andhra (1931—36) va Banoras untlarida boshkansler (1939—40). UNESCOda Hindiston delegatsiyasining rahbari (1946 — 50), Hindistonning SSSRdagi elchisi (1949—52). Dehli universitetida kansler (1953—62), Oksford universitetida professor, Moskva davlat universitetida professor (1956). Xalq ozodlik harakatida faol ishtirok etgan. Mahatma Gandi va Jawaharlal Neruning safdoshi. R. mustamlaka tizimini tugatishga daʼvat qilgan, harbiy uyushmalarni qoralagan, urushlardan voz kechishga chaqirgan. R. koʻplab falsafiy hamda adabiyot, taʼlim, tarix, siyosatga oid asarlar muallifi. R.ning 2 jilddan iborat "Hind falsafasi" asari rus tiliga tarjima qilingan.

Manbalar
Natalya Trofimovna Rayevskaya

Natalya Trofimovna Rayevskaya (1903.16.8, Tavrida gubernyasi) — ginekolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1961), tibbiyot fanlari doktori (1961), professor (1961). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1947), Oʻrta Osiyo tibbiyot institutini tugatgach (1930), shu institut akusherlikginekologiya klinikasida assistent (1933—42), dotsent (1942—61). 1951-yildan Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti akusherlik va ginekologiya kafedrasi mudiri. R.ning ilmiy ishlari akusherlik va ginekologiyaning turli masalalariga oid. R. brutsellyozning homilador ayollarda kechishi, uning davosi va oldini olish ustida tadqiqot olib borgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1903-yilda tugʻilganlar
16-avgustda tugʻilganlar
Rajab oyi

Rajab oyi — musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida 7-oyning arabcha nomi. 30 kunga teng. Arabiston yarim orolda islomdan avvalgi — johiliya davrida urush harom qilgan 4 oydan biri (zulqaʼda, zulhijja, muharram oylari bilan bir qatorda).

Manbalar 

Yil oylari
Islom
Islomiy taqvim oylari
Davron Rajabov

Davron Bahromovich Rajabov (1936.28.12, Navoiy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1960). 1960-yildan Navoiy tumanidagi 7-maktabda matematika va chizmachilik oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari. Oʻquvchilarga bilim berishda texnika vositalari, kompyuterdan foydalanadi va darsni yangi pedagogik texnologiya asosida tashkil etadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Siddiq Rajabov

Siddiq Rajabovich Rajabov [1910.19.3 (1.4), Qozogʻistonning xrz. Taroz shahri — 1993.28.2, Toshkent] — pedagogikaagog olim, pedagogika. fanlari doktori (1958), professor (1959), SSSR pedagogika. Fanlar akademiyasi haqiqiy aʼzosi (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). Fargʻona pedagogikaagogika institutini tugatgan (1933). Ilmiypedagogikaagogik faoliyatini shu institutning pedagogika. nazariyasi va tarixi kafedrasida assistentlikdan boshlagan. 1935-yildan Toshkent pedagogikaagogika institutida oʻqituvchi, 1941 — 42 yillarda maʼmuriy ishlarda. 1943-yildan "Qizil Uzbekistan" gazeta muharriri, 1947—61 va 1966-yildan Toshkent pedagogikaagogika institutining pedagogika. kafedrasi mudiri. 1962 — 66 yillarda Oʻzbekiston pedagogika. fanlari ilmiy tadqiqot instituta direktori. Ilmiy ishlari didaktika, pedagogika. nazariyasi. Oʻzbekistonda pedagogika. tarixi masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 
 pedagogikaagogika fani taraqqiyotining baʼzi masalalari, T., 1977; Xalq maorifi va pedagogikaagogika fanining buyuk allomalari, T., 1990.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1910-yilda tugʻilganlar
1993-yilda vafot etganlar
28-fevralda vafot etganlar
Sobir Rajabov

Sobir Rajabov (1940.1.9, Hazorasp tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Hazorasp tumanidagi 1, 45maktablarda fizikamatematika, 1993-yildan 1iqtidorli bolalar litseyida matematika oʻqituvchisi. Darslarni koʻrgazmali qurollar, texnika vositalaridan foydalangan holda oʻtadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Razvedka

Razvedka — vaziyatni baholash va qaror qabul qilish uchun mavjud yoki ehtimol tutilgan dushman, joy va boshqa xaqida maʼlumotlar toʻplash maqsadida amalga oshiriladigan tadbirlar majmui.

Manbalar 

Taktika
Hoshimjon Razzoqov

Hoshimjon Razzoqov (1916-yil Andijon viloyati Koʻnchi qishlogʻi — 1982-yil 15-mart, Andijon) — adabiyotshunos, folklorshunos olim. 1972-yilda Filologiya fanlari doktori, 1973-yilda professor boʻlgan. Zavqiy, Hayratiy, Oraziy kabi shoirlar asarlarini nashr ettirgan. „Fargʻona chashmalari“ sheʼrlar toʻplami va „Nodira“ pyesasini yozgan.

Biografiyasi 
Hoshimjon Razzoqov 1916-yilda Andijon viloyati Shahrixon tumani Xoldovonbek qishlogʻi Qoʻshtepa mahallasida dunyoga kelgan. Yoshligidan adabiyotga qiziqqan va Oybek asarlarini oʻqigan. Toshkent Pedagogika institutida tahsil olib, 1941-yili uni tamomlagan.

Shuningdek, Zavqiy ijodiga qiziqib, uning merosini yigʻish bilan mashgʻul boʻlgan, asarlarini nashr ettirgan va ilmiy jihatdan tadqiq etgan. Keyinchalik Muqimiy, Furqat, Uvaysiy, Oraziy, Hayratiy singari shoirlar ijodi haqida koʻplab ilmiy maqolalar chop qilgan. Undan tashqari Navoiy, Bobur, Nodira ijodiga bagʻishlangan tadqiqotlar ham qilgan.

Hoshimjon Razzoqov Oʻzbekistonning turli hududlari boʻylab, xususan, Fargʻona vodiysida tarqalgan xalq ogʻzaki ijod namunalarini, folklor namunalarini toʻplagan, nashrga tayyorlagan, oʻrgangan („Latifalar“, 1965; „Gulyor“ qoʻshiqlar toʻplami, 1967), shuningdek, yuzdan ortiq oʻzbek xalq ertaklarini, askiya, drama, latifa hamda qoʻshiqlarni yozib olgan.

Hoshimjon Razzoqov oʻzining „Nodira“ spektaklida asosiy qahramon Roziqqa „Qargʻalar“ radifida qoʻshiq yozib bergan. Ushbu qoʻshiqni Roziq obrazida uning sevgilisi Oypariga atab gʻamgin ohangda Oʻrinboy Eraliyev ijro qilgan.

Hoshimjon Razzoqovning asosiy ilmiy ishi oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida satira va mutoyiba mavzusida boʻlib, 1960—1965-yillarda oʻzi toʻplagan materiallar asosida „Oʻzbek xalq ijodida satira va yumor“ nomli monografiyasini nashr qildirgan.

Hoshimjon Razzoqov 1952—1954-yillarda Andijon pedagogika instituti oʻqituvchisi sifatida faoliyat yuritgan. 1954—1982-yillarda oʻzbek adabiyoti kafedrasi mudiri boʻlgan. Oliy oʻquv yurtlari uchun „Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi“ nomli oʻzining ilk darsligini nashr ettirgan.

Hoshimjon Razzoqov adib sifatida ham ijod qilgan. 1930-yillar oxiri 1940-yillarning boshida „Mushtum“ jurnali sahifalarida sheʼrlari chop etila boshlagan:

Hoshimjon Razzoqov 1960-yillarda dramaturgiya sohasiga kirdi. „Nodira“ spektakli ijodkorning ilk asari boʻldi. Shuningdek, dramaturg „Bobur“, „Toyilgan tirgak“, „Nasriddin afandi“ kabi asarlar muallifi.

Vafoti 
Hoshimjon Razzoqov 1982-yili 15-mart kuni 66 yoshida Andijon shahrida vafot etgan.

Manbalar 

Adabiyotshunoslar
1982-yilda tugʻilganlar
15-martda vafot etganlar
Andijonda tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
Muyassar Razzoqova

Muyassar Qodirovna Razzoqova (1964.29.2, Nukus) — xonanda (lirikkoloraturali soprano), Oʻzbekiston (1998), Qoraqalpogʻiston (1999) xalq artisti. Yoqimli, jilvador va kuchli ovoz sohibasi. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1988). Navoiy teatri yakkaxon xonandasi (1988-yildan). Teatr saxnasida Oyxon ("Maysaraning ishi", S.Yudakov), Dilorom ("Dilorom", M. Ashrafiy), Rozina ("Sevilya sartaroshi", J.Rossini), Violetta, Jilda ("Traviata", "Rigoletto", J. Verdi), Lyuchiya ("Lyuchiya di Lamermur", G.Donitsetti) kabi bosh partiyalarni ijro etgan. Konsert repertuaridan oʻzbek va chet el kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. Ijro uslubi virtuoz texnika, musiqali obrazlarning emotsionalligi, samimiyligi va saxnaviy jozibadorligi, dramatikifodaviy vositalarning oddiyligi va aniq diksiyasi bilan ajralib turadi. Germaniya, AQSH, Fransiya, Turkiya, Rossiya, Misr kabi mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. Xalqaro xonandalar tanlovi (Riga, 1989; Vengriya, 1990; Rim, 1997) va opera festivali (Turkiya, 2003)da qatnashib mukofotlarga sazovor boʻlgan. 2-chaqiriq Oʻzbekiston Oliy Majlisi deputati."Mehnat shuhrati" ordeni sohibasi (2020). Toshkent davlat konservatoriyasida professor.

Manbalar 

29-fevralda tugʻilganlar
1964-yilda tugʻilganlar
O‘zbekiston opera qoʻshiqchilari
Oʻzbekiston xalq artistlari

Oʻzbekistonlik ayol qoʻshiqchilar
Lyudmila Raimberdiyeva

Lyudmila Boltaboyevna Raimberdiyeva (1948.15.4, Oʻrta Chirchiq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Respublika rus tili va adabiyoti institutini tugatgan (1973). 1969-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi 40maktabda nemis tili, 1981—98 yillarda 52maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Darslarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1948-yilda tugʻilganlar
15-aprelda tugʻilganlar
Rais

Rais (arab. – rahbar, sardor) – 1) Oʻrta Osiyo xonliklarida shariat qonunqoidalari, diniy marosimlar, urfodatlar, roʻza tutish, namoz oʻqish, xayru ehson ishlarining oʻz vaqtida aniq bajarilishini nazorat qiluvchi, ota-onalarning bolalarini maktabga yuborishlarini, savdo axlining haridorlar haqiga xiyonat qilmasligi uchun tarozi va toshlarning toʻgʻri boʻlishini tekshirib turuvchi mansabdor. Rais, shuningdek, shahar orastaligi va xavfsizligi uchun ham masʼul hisoblangan. Har bir yirik qishloq va shaharning oʻz Raisi boʻlib, qozikalon tavsiyasiga binoan xukmdor tomonidan tayinlangan. Xorazmshoxlar saltanatida boshqa oʻrta asr sulolalaridan farqli oʻlaroq butun mamlakat Raisi lavozimi mavjud boʻlgan; 2) muayyan saylov organlari va tashkilotlar rahbari (Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlis raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi raisi va hokazo); 3) anjuman, majlis yoki yigʻinga rahbarlik qiluvchi shaxs.

Manbalar 

Lavozimlar
Raiyat

Raiyat (arab.) — 1) biror oʻlka yoki mamlakat aholisi; 2) oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida dastlab barcha soliq toʻlovchi qishloq va shahar aholisi. Usmonli turk imperiyasida 18-asr oxiridan boshlab "R." (raiya) atamasi faqat musulmon boʻlmagan aholiga nisbatan ishlatilgan. Indoneziyada "R." xalq maʼnosida qoʻllanadi.

Manbalar
Ray

Ray () — (Rayning tarixiy nomi bilan- Ava) — Eronning Tehron viloyatining markazi Ray shahri . Ray dunyodagi eng qadimiy shaharlardan biri . Shuning uchun bu hudud oʻtmishda „Shayx al-Balad“ deyilgan. Rayning yaratilish tarixi oriy qabilalari davriga borib taqaladi . Ray Midiyaning barcha shaharlaridan kattaroq edi. Ray soʻzma-soʻz qirollik shahri degan maʼnoni anglatadi. Ray aholisi Rozey deb atalgan. Ray Ziyyor va Saljuqiylar davrlarida Eronning poytaxti boʻlgan. Tarix davomida bu shahar turli nomlar bilan atalgan: Raks, Rags, Raga, Raghe, Arshakiya, Ram Ardeshir, Umm El Balad, Ray Shahr, Shayx Al Balad va Muhammadiyah Rayning nomlaridan edi . Avestoda qayd etilishicha, Ray qurilgan oʻn uchinchi shahardir. Bu shaharda joylashish tarixi miloddan avvalgi 8000 yilga borib taqaladi. Ray har doim qadimgi Eronning muhim shaharlaridan biri hisoblangan boʻlsa-da, u hech qachon qadimgi Eronning poytaxti boʻlmagan.
Bu shahar hijriy 4-asrda Jabal viloyatining toʻrtta markazidan eng kattasi boʻlgan. Bag‘doddan keyin sharqda Raydan boyroq shahar yo‘q, faqat Niyshobur undan kattaroq edi.
Ray shahri mustaqil shahar ham Tehron munitsipalitetining 20-okrugi hisoblanadi. Aholi bu shahar Abdul Azim Husni dafn etilganligi sababli Shoh Abdul Azim deb ham atashadi.

Tarixi  
Ahamoniy yozuvlarida va yunon manbalarida Ray nomi 𐎼𐎥𐎠 Ragā va Ῥάγαι Rhágai shaklida uchraydi. Salavkiylar Ray va parfiyaliklar esa Arashkiya deb atashgan.

Geografiya 
Ray shahri hududi 2293 kvadrat kilometr boʻlgan, shimoldan Tehron, janubdan Qum shahri, sharqdan Varamin shahri va Pakdasht shahri, gʻarbdan Islomshahr, Rabot Karim va Zarandiya shaharlari bilan chegaralangan. Ray shahrining uchta qismining maydoni: markaziy qismi 174; Qahrizak uchastkasi 543 kvadrat kilometr va Feshapoyeh 1645 kvadrat kilometrni tashkil etadi. Bu shaharning balandligi dengiz sathidan 1062 metr balandlikda. Ray shahri Tehronning janubida joylashgan boʻlib, shahar bilan bogʻlangan. Raydan Tehron markazigacha bo‘lgan masofa 10 kilometrdan ortiq.

Tashqi havola 

 Ray shahridagi ishlar roʻyxati, Tehronning madaniy merosi
 Ray okrugi gubernatorligi
 Islomiy Azad universiteti Ray shahar filiali  tomonidan
Muqaddas shaharlar
Tehron mahallalari
Eronning diniy shaharlari
Eronning qadimgi shahrlari
Ray shahri
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Salavkiylar koloniyalari
Parfiya shaharlari
Xudoynazar Rayimov

Xudoynazar Rayimov (1947.3.9, Besh1riq tumani) — Oʻzbekiston Respubshkasi xalq oʻqituvchisi (2002). Qoʻqon pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Beshariq tumanidagi 4makgabda, 1970–2002-yillarda 13maktabda ona tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Bo.sharga bilim berishda noanʼanaviy dars usullaridan foydalangan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1947-yilda tugʻilganlar
Ilariya Raykova

Ilariya Alekseyevna Raykova (1896.17.9, Samarqand viloyati — 1981.25.10, Toshkent) — botanik. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1945), biol. fanlari doktori (1944), professor (1945). Samarqanddagi xotinqizlar gimnaziyasini tugatib (1913), Petrograddagi Oliy kurslardaoʻqigan (191419), 1920-yildan Turkiston universitetida oʻqituvchi, dotsent (193033), professor (193345), tuban oʻsimliklar (1938—40), 1945-yildan darvinizm, genetika va eksperimental morfologiya kafedrasi mudiri. R. Oʻrta Osiyo boʻylab koʻp ekspeditsiyalar uyushtirgan va ularga boshchilik qilgan. Asosiy ilmiy ishlari Pomirdan qishloq xoʻjaligi maqsadlarida foydalanishga, gʻoʻzaning tuzilishi va rivojlanishiga hamda Oʻrta Osiyo uzumlariga bagishlangan.

Manbalar 

 Sornie rasteniya, vrediteli i bolezni rasteniy na polyax Vostochnogo Pamira i ix proisxojdeniye, T., 1953.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1986-yilda tugʻilganlar
17-sentyabrda tugʻilganlar
Samarqandda tugʻilganlar
25-oktyabrda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Martin Ryle

Martin Ryle () (1918.27.9 – 1984) — ingliz astronomi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1952-yildan), Bredfild (Oksford) kollejida maʼlumot olgan. 1939—45 yillarda olis aloqa tekshiruv markazida ishlagan. Kembrij universitetida professor (1955-yildan). R.ning asosiy ilmiy ishlari radioastronomiyaga oid. 1948-yilda (G.Smit bilan birgalikda) Kassiopeya yudduz turkumida kosmik radionurlanishning quvvatli manbaini kashf qilgan; birinchilardan boʻlib galaktikadan tashqaridagi radioastronomiyani kosmologiyaga qoʻllagan. R. tadqiqotlarining galaktika radiotuzilishida ahamiyati katta. Nobel mukofoti laureati (1974; E.Xyuish bilan hamkorliqsa).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Raketa

Raketa (italyancha rokchetta — kichik urchuq) — faqat oʻz massasining bir qismini (ishchi massa) itarish natijasida yuzaga keladigan reaktiv zarba taʼsirida fazoda harakatlanadigan qurilma va atrof-muhitdan, materiyadan foydalanmaydi. Raketaning parvozi atrofdagi havo yoki gazsimon muhitning mavjudligini talab qilmagani uchun, bu nafaqat atmosferada, balki vakuumda ham mumkin. Raketa soʻzi bayramona oʻyin-kulgidan tortib kosmik raketalargacha uchadigan qurilmalarning keng doirasini anglatadi.

Harbiy terminologiyada raketa soʻzi, odatda, uzoqdan nishonlarni yoʻq qilish uchun ishlatiladigan va parvoz uchun reaktiv harakat tamoyilidan foydalanadigan uchuvchisiz uchish apparatlari sinfini anglatadi.

82 mm M-8(BM-8-24 va BM-8-48 uchun)dan 425 mm gacha (WS-2D uchun)(boshqa kalibrli loyihalar mavjud edi, masalan,1912-yildagi Volovskiy MLRS loyihasi oʻt oʻchirishi kerak edi. 2 dyuymli raketalar — 50,8 mm)
Raketa dvigateli

Raketa dvigateli (RD) — atrofmuhit (havo, suv) dan foydalanmay ishlaydigan reaktiv dvigatel. Reaktiv oqim kinetik energiyaga aylanuvchi energiyaning turiga qarab, kimyoviy, yadroviy, elektr xillariga bulinadi.

Kimyoviy RD, asosan, ikki kiyem — yonish kamerasi va reaktiv soplodan iborat. Yonish kamerasida oʻtadigan kimyoviy reaksiya natijasida yonilgʻi qizigan gazlarga aylanadi. Bu gazlar reaktiv soplolarda kengayib, katta tezlik bilan tashqariga chiqqanda reaktiv tortish kuchi vujudga keladi. Gaz kancha tez chiqsa, reaktiv tortish kuchi shuncha katta boʻladi. Bu koʻrsatkich yonilgʻining sifatiga bogʻliq. RD suyuq yonilgʻi va qattiq yoqilgʻida ishlashi mumkin. Qattiq yoqilgʻili RD (QYORD) bir necha yuz yildan beri maʼlum. Dastlab, yoqilgʻi sifatida qora porox, soʻngra tutunsiz porox ishlatilgan, keyinchalik murakkab tarkibli yonilgʻi ishlatila boshladi. QYORD, asosan, harbiy texnikada (raketa artilleriyasida), yaʼni turli tipdagi reaktiv qurilmalarda ishlatiladi. Juda katta oʻlchamli va juda uzoqqa uchib boradigan raketalar (Mas, qitʼalararo ballistik raketalar) kosmonavtikatsz. ham qoʻllanadi. Mas, bir bosqichli eltuvchi raketa uchun QYORD ishlatish mumkin. QYORD yuzlarcha t tortish kuchi vujudga keltira oladi.

Kosmik parvozlar uchun, asosan, suyuq yonilgʻili RD (SYORD) ishlatiladi (racm). Uni K.E. Siolkovskiy 1903-yilda taklif qilgan. Birinchi sovet SYORD Leningraddagi Gazodinamik laboratoriya (GDL)da 1930—31 yillarda yaratildi. F.A.Sander ishlab chiqqan RD suyuq kislorod va benzindan iborat yonilgʻida sinab kurildi (1933). Keyinchalik, Yer sunʼiy yoʻldoshlari uchirishni, birinchi kosmonavtlarning parvozini taʼminlagan kuchli dvigatellar (RD107 va boshqalar) ishlab chiqildi. SYORD yonish kamerasi, reaktiv soplo, turbonasos agregati, gaz generatori, bugʻgaz generatori, avtomatik tizim, rostlash organlari, oʻt oldirish tizimi, telemetrik datchiklar, yordamchi agregatlar, rama va boshqalardan iborat. SYORD bir yoki koʻp kamerali bulishi mumkin. U vazifasiga koʻra, asosiy (marsh), korreksiyalovchi (tuzatuvchi), yunalishini tormozlovchi, uzgartiruvchi xillarga ajraladi.

Aralash yonilgʻili RD da yonilgʻining suyuq va qattiq komponentlaridan bir vaqtda foydalaniladi. Bunda geterogen yonilgʻi RD ning yonish kamerasiga qattiq yonilgʻi joylashtiriladi, suyuqyonilgʻi esa bakdan uzatiladi. Yadro RD da erishiladigan solishtirma tortish kuchiga qaraganda ancha katta tortish kuchi hosil kilish mumkin.

Reaktorda ajratiladigan issiklik ish jismini qizdirishga sarflanadi, chunki bunda energiya manbai va ish jismi alohidaalohida boʻladi. RD ning solishtirma tortish kuchini oshirishda yadro energiyasidan foydalanish yaxshi samara beradi. Elektr RD (ERD) yordamida solishtirma tortish kuchini yuzlarcha marta oshirish mumkin. Bunda elektr energiyasi reaktiv oqimning kinetik energiyasiga aylanadi.

Foton yoki kvant RD nazariy jihatdan eng mukammal dvigatel hisoblanadi. Bunda reaktiv oqimni nurlanish kvantlari hosil qiladi. Juda uzok va murakkab kosmik parvozlarda foton RD juda qoʻl kelardi, lekin hali bunday dvigatellar yaratilganicha yoʻq (2004). Aviatsiyada RD asosan yordamchi dvigatellar sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Raketa yonilgʻisi

Raketa yonilgʻisi — raketa dvigateli uchun energiya manbai sifatida ishlatiladigan modda yoki moddalar majmui. Kimyoviy va nokimyoviy Raketa yonilgʻisi bor. Kimyoviy Raketa yonilgʻisi — modda yoki moddalarning kimyoviy parchalanish yoki oksidlanish reaksiyasi natijasida issiklik energiyasi ajratadi. Energiya ajralishi natijasida hosil boʻlgan gazsimon mahsulotlar kengayib ish bajaradi. Raketa yonilgʻisi alohida saqlanadigan komponentlarning soniga qarab, bir, ikki, uch va koʻp komponentli, komponentlarning agregat holatiga qarab, suyuq, qattiq, gibrid yonilgʻili va boshqa xillarga boʻlinadi. Raketa yonilgʻisi suyuq yonilgʻili raketa dvigateli (SYORD), qattiq yoqilgʻili raketa dvigateli, gibrid yonilgʻili raketa dvigateli va boshqalarda ishlatiladi. Nokimyoviy Raketa yonilgʻisi yadro va elektr xillarga boʻlinadi. Yadro Raketa yonilgʻisi — radioaktiv parchalanish, yadrolarning boʻlinishi yoki sintezi natijasida energiya ajratadigan modda yoki moddalar. Ish jismi sifatida yoki boshqa ish jismiga energiya berish uchun qoʻllanadi. Elektr raketa dvigatelida elektr energiyasi maxsus modda (ish jismi)ga uzatiladi yoki uning manbai boʻladi. Deyarli barcha raketa dvigatellarida, asosan, kimyoviy Raketa yonilgʻisi ishlatiladi.

Manbalar
Raketalar dinamikasi

Raketalar dinamikasi — reaktiv dvigatelli uchish apparatlari harakatini oʻrganish bilan shugʻullanadigan fan. Raketalar dinamikasining nazariy asoslari 19-asr oxiri, 20-asr boshlarida yaratiddi, 20-asr 40-yillari oxiridan jadal rivojlana boshladi. Boʻlimlari: 1) raketalarning ogʻirlik markazi harakatini oʻrganish; bunda trayektoriyalarga oid masalalar nazariyasi yaratiladi; 2) raketalar harakatini ogirlik markaziga nisbatan oʻrganish; bunda kosmik kemalarni kosmosda tutashtirish, raketalarni boshqarish, moʻljalga toʻgʻrilash va boshqa masalalar hal qilinadi; 3) eksperimental Raketalar dinamikasi; bunda raketalar harakatini tadqiq qilishning eksperimental usullari oʻrganiladi. Raketalar dinamikasida optik va radiotexnik asboblar, kompyuterlar qoʻllanadi, ehtimoliy jarayonlar nazariyasidan foydalaniladi.

Raketalar dinamikasining asosiy vazifalaridan biri — dvigateli ishlab turgan raketalarning harakat qonunlarini oʻrganish. Raketa uchayotganda yonilgʻi yonishi tufayli massasi ancha kamayadi. Mas, bir bosqichli raketalar tezlik olish (start) paytida dastlabki ogʻirligining 90% ini yoʻqotadi. Dvigateli ishlab turgan raketalarning harakat qonunlari oʻzgaruvchan massali jismlar mexanikasi tenglamalari orqali ifodalanadi.

Manbalar
Raketa-yadro qurollari

Raketa-yadro qurollari - yadro va termoyadro zaryadli raketalar; dushmanga zarba berishning qudratli vositasi. Raketa-yadro qurollari q. jang olib borish hamda strategik vazifalarni hal qilishda qoʻllanadi. Raketa-yadro qurollari q. turli sinfdagi raketalarning yaratilishi hamda turlicha quvvatdagi yadro, termoyadro zaryadlarining ishlab chiqilishi bilan yuzaga keldi. Raketa-yadro qurollari q.da qirgʻin vositasi yadro zaryadi, nishonga yetkazish vositasi — raketa. Raketalar yer sharining har qanday nuqtasiga qisqa muddatda (40 min.ga yaqin vaqt ichida) yadro zaryadini elta oladi. Raketa-yadro qurollariq.ning asosiy vazifasi dushmanning yadro qurollari va boshqa ommaviy qirgʻin vositalarini yoʻq qilishdir. Raketa-yadro qurollariq.ni ommaviy suratda qoʻllash jang maydonida qisqa muddat ichida dushmanga hal qiluvchi zarba berish va kuchlar nisbatini oʻz foydasiga tubdan oʻzgartirish imkonini beradi.

Manbalar
Rakurs

Rakurs ( — qisqartirmoq) — tasviriy sanʼatda turli narsalarni perspektiv qisqartirib aks ettirish. Bezak rassomligida rakurs fazoviy kenglik va harakatni oʻta samarali koʻrsatish uchun qoʻllanadi. Meʼmoriy inshootlar (shift, gumbaz kabilar)ning rasmi chizilayotganda bino toʻgʻrisida kishida toʻgʻri tasavvur hosil qilish uchun rakurs meʼyoriga alohida eʼtibor beriladi. Kino sanʼatida — bir joyda turgan yoki harakatdagi kinokamera orqali bir obʼyektning turli tomonlardan suratga olinishi. Voqeani, kishini har tomonlama koʻrsatish imkonini beradi.

Manbalar 

    

Tasviriy sanʼat
C. V. Raman

Chandrasekhara Venkata Raman (1888.7.11, Tiruchchirappalli — 1970.21.11, Bengaluru) — hind fizigi. Hindiston Fanlar akademiyasi aʼzosi va uning prezidenta (1934-yildan). Madras universitetida taʼlim olgan (1903—1907). Kalkutta universitetida ishlagan (1917—1933). 1933-yildan Bengalurudagi Fan instituti direktori, 1933-yildan oʻsha yerdagi Raman ilmiy tadqiqot instituti direktori. Ilmiy ishlari optika, akustika, molekulyar fizika va kristallar fizikasiga oid. P. hind fizigi K.S. Krishnan (1898—1961) bilan hamkorlikda (rus olimlari L.I.Mandelshtam, G.SLandsbergdan mustaqil tarzda) yorugʻlikning kombinatsion sochilishi hodisasini kashf etdi va nazariy jihatdan asosladi (1928). Raman yorugʻlik difraksiyasi, ultratovush toʻlqinlar, kristallar fizikasi, atom yadrosi tuzilishi va boshqa sohalarda ham ilmiy ishlar qilgan. Nobel mukofoti laureati (1930).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Ramz Bobojon

Ramz Bobojon (taxallusi; asl ism-sharifi Bobojonov Ramz, 1921. 2.12, Toshkent) — shoir va dramaturg. Oʻzbekiston xalq shoiri (1981). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1971). Toshkent pedagogika instituti (1944) va shu institut aspiranturasi (1955)ni tugatgan. „Lenin uchquni“ (hozirgi „Tong yulduzi“) gazetasida boʻlim mudiri, muharrir, Yozuvchilar uyushmasida maslahatchi (194959), Yozuvchilar uyushmasi pravleniyesi kotibi (1960—63; 1968—80), Badiiy adabiyot nashriyoti direktori (1963— 67), Oʻzbekiston „Vatan“ jamiyati pravleniyesi raisi (1981—86) lavozimlarida xizmat qilgan.

Ijodi 1936-yildan boshlangan. „Sheʼrlar“ (1939), „Hadya“ (1940), „Oltin kamalak“, „Vodiyni kezganda“ (1949), „Tanlangan asarlar“ (1958), „Sevgi sirlari“ (1963), „Sheʼrlar“ (1965), „Senga, sevgilim“ (1969), „Muxabbatga taʼzim“ (1980), „Sening mehring“ (1997), „Surayyo yulduzidan shuʼlalar“ (2001) sheʼriy kitoblar muallifi.

Ramz Bobojon doston janrida ham ijod etib, „Qadrdon doʻstlar“ (1948), „Birinchi parvoz“ (1955), „Bobom bilan suhbat“ (1967), „Obi hayot“ (1969), „Hindiston onasi“ (1972), „Bahs“ (1973) singari liroepik asarlar yaratgan.

„Togʻa-jiyanlar“ (1961), „Insu jins yoki Tirik murdalar“ (1972), „Zuhraning maktublari“ (1975) komediyalari, shuningdek, „Yusuf va Zulayho“ musiqali dramasi (1981) respublika teatrlari sahnalarida qoʻyilgan. „Zuhraning maktublari“ komediyasi „Loʻlini aldab boʻlmaydi“ nomi bilan Moskvadagi „Romen“ teatrida sahnalashtirilgan. „Yusuf va Zulayho“ musiqali dramasi asosida esa 5 seriyali televizion film yaratilgan.

Ramz Bobojon G. Ibsen („Arvoxlar“), A. T.Tvardovskiy („Vasiliy Tyorkin“), M.I.Aliger („Zoya“), Nabi Hizriy („Sevgim, sevgilim“) va boshqa adiblarning asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. „Elyurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (2003).

Manbalar

Havolalar  
 „Sovet Oʻzbekistoni“ 7-noyabr 1972-yil
 „Sovet Oʻzbekistoni“ 16-noyabr 1972-yil
 

Shoirlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasi aʼzolari
Oʻzbekiston SSR xalq shoirlari
Oʻzbekistonlik shoirlar
William Ramsay

William Ramsay () (1852.2.10, Glazgo — 1916.23.7, Xau-Uikom) — ingliz kimyogari va fizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1988). Bristol (1880—87) va London universiteti professor (1887—1913). Ilmiy ishlari fizik, anorganik va organik kimyoga oid. Suyukliklarning mol.m. ni ularning sirt tarangligiga koʻra aniqlash usulini (1883) taklif qilgan. J.U.Rele bilan hamkorlikda argonni kashf etgan (1894). U. Kruks bilan hamkorlikda Yerda geliy mavjudligini isbotlagan (1895). M.U.Travers bilan hamkorlikda neon, kripton va ksenonni kashf qilgan (1898). F. Soddi bilan hamkorlikda radioaktiv elementlarning oʻz-oʻzidan yemirilishi va boshqa elementlarning izotoplariga aylanishini amalda aniqlagan (1903). Ilk bor turli metallarga azarracha taʼsir ettirib, ularni sunʼiy ravishda boshqa elementlarga aylantirishga urinib koʻrgan. Mikrotorozi ixtiro qilgan (1910). D.I.Mendeleyevga bogʻliq boʻlmagan holda koʻmirni yer ostida gazga ailantirish gʻoyasini olgʻa surgan (1912). London kimyo jamiyati prezidenti (1907—09). Nobel mukofoti laureati (1904).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1852-yilda tugʻilganlar
2-oktyabrda tugʻilganlar
1916-yilda vafot etganlar
23-iyulda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Rang (tasviriy sanʼat)

Rang ( tasviriy sanʼatda) — rangtasvirning asosiy ifoda va tasvir vositasi. R. orqali rassom mavjud borliqni oʻziga xos xususiyatlari bilan haqqoniy aks ettiradi. Jahon sanʼati taraqqiyotida borliq R.ini aks ettirishning turli uslub va tizimlari shakllangan, biroq hammasining asosida R.larni bir-biri bilan aralashtirib, yangi R. hosil qilish uslubi yotadi. 7 xil kamalak (spektr) R.ini bir-biriga aralashtirish orqali 280 dan ortiq R. tuslanishini hosil qilish mumkin. R. inson ruhiyatiga kuchli taʼsir etuvchi vosita boʻlib, u insonda quvonch va mayuslik, tetiklik yoki gʻamginlik, xotirjamlik yoki bezovtalik tuygʻularini uygotishi mumkin. Rassom uchun R.ning ana shu kuchi muhim omil boʻlib, ular asarning gʻoyaviyplastik yechimida muxim rol oʻynaydi.

Tabiatdagi bor R.lar axromatik va xromatik R.larga boʻlinadi. Axromatik R.larga oqdan toʻq qoragacha boʻlgan boʻyoqlar, qolganlari xromatik (kizil, sariq, koʻk va hokazo) R.larga kiradi. Xromatik R.lar oʻz navbatida issiq (qizil, sariq, zargʻaldoq) va sovuq (koʻk, moviy, binafsha), shuningdek, har ikkisiga kiruvchi (binafsha, yashil) R.larga ajratiladi. Rangtasvirda issiq va sovuq R.larning oʻzaro uygʻunligi asarning rang tizimi — koloritni tashkil qiladi, shuningdek, asar kompozitsiyasini tashkil etuvchi unsur va vosita hisoblanadi. Iliq P. yaqinlik, sovuq R. uzoqlik tuygʻusini berishi asarda masofani kursatish (ayniqsa, manzara janri)da koʻl keladi.

Tasviriy sanʼat tarixida R.dan foydalanish jamiyat taraqqiyoti bilan birga rivojlanib borgan. Ibtidoiy jamoa rassomi oʻz "asar"ini mavjud tabiiy R. (yogʻoch koʻmiri, olov kuyasi)dan foydalanib ishlagan, jamiyat rivoji bilan R. — pigment va bogʻlovchilar ortib borgan, Rang (tasviriy sanʼat)ch. usuli rivojlangan: quldorlik davrida murakkab R. (akvarel, tempera, enkaustika) texnologiyasi ishlab chiqilgan. Oʻrta asrlar oxirida moyboʻyoq texnologiyaSi paydo boʻlgan, shu davrdan R. tuslanishi ham ortib avvalgi lokal, yassi R. oʻrnini nursoya yordamida oʻzgaruvchi, tuslanuvchi R.lar tizimi egallagan. Buyumlarning toʻlaqonli hajmli koʻrinishini aks ettirish, fazoviy boʻshliqni R. orqali oʻzlashtirish kuchayib borgan. 19-asr 60—70-yillaridan yorqin (spektr) R.larga yaqin R.larni yonmayon qoʻyish asosida kartinalar yaratila boshlandi. Bunday asarlarni maʼlum masofadan kuzatish lozim. Avangard sanʼati (abstrakt sanʼat, simvolizm, syurrealizm va boshqalar)da R. majoziy, ramziy mazmunga ega boʻldi, koʻp hollarda asarning asosiy mazmuni va gʻoyasini tashkil etdi. R.lar oʻlchami, shakli, oʻrni oʻzida sirli, falsafiy mazmunni yoritishga karatildi.

Manbalar
Rang ajrata olmaslik

Rang ajrata olmaslik yoki daltonizm — odam koʻzining qisman rang ajrata olmasligi, irsiy nuqson. Yosh bolalarda uchraydigan kasallik. Atrof-muhitdagi ranglarni koʻz toʻr pardasining kolbachasimon hujayralari sezadi. Ular ranglarni sezuvchi 3 ta har xil element boʻlib, har biri 3 ta asosiy rangning (qizil, koʻk yoki binafsha) faqat bittasini sezadi. Shu 3 rangdan qaysi birini sezadigan element boʻlmasa, odam oʻsha rangni koʻrmaydi. Rang ajrata olmaslik tugʻma yoki hayot davrida orttirilgan boʻlishi mumkin. Tugʻma rang ajrata olmaslik daltonizm deb atalib (ingliz olimi Dalton uni mufassal tasvirlab bergan), asosan, erkaklarda uchraydi. Bunda bemor qizil hamda yashil ranglarni ajrata olmaydi. Binafsha rangni ajrata olmaslik kamroq uchraydi. Ranglarni butunlay koʻrmaslik rang ajrata olmaslik yoki monoxromaziya deyiladi. Bunda rang-barang dunyo bir xilda kulrang boʻlib tuyuladi. Daltonizm nasldan-naslga (masalan, otadan qizi orqali oʻgʻil nabirasiga) oʻtadi.

Hayotda orttirilgan rang ajrata olmaslik koʻz va markaziy nerv sistemasining baʼzi kasalliklari (oʻsma, shikastlar, glaukoma, koʻrish nervi atrofiyasi)da roʻy berib, bunga uchta rangni sezishning pasayishi yoki butunlay yoʻqolishi sabab boʻladi. Hayotda orttirilgan rang ajrata olmaslikni oʻz vaqtida davolab, ranglarni ajratishni tiklash mumkin.

Ta'sirlar

Rang ajrata olmaslikni birinchi belgisi odatda odam biron bir obyekt uchun noto'g'ri rangni aytganda, masalan, rasm chizganda yoki rangni noto'gʻri nom bilan chaqirganda bo'ladi. Bu ranglar bir xil rang ko'rligi boʻlgan odamlar orasida juda mos keladi.

Sinflashtirish

Rang ko'rlikni tasniflash uchun ko'pgina terminologiya mavjud boʻlgan va hozirgacha mavjud, ammo rang ko'rligi uchun odatiy tasniflanish fon Kries tasniflariga amal qiladi, bu nomlash hozirgi kunda ko'p foydalaniladi.

Monoxromatsiya

Monoxromasiyani ko'pincha to'liq rang ko'rligi deb ataladi, chunki rangni ko'rish qobiliyati yo'q. Garchi ushbu atama miya akromatopsiyasi kabi o'zlashtirilgan kasalliklarga taalluqli bo'lsa-da, odatda u tug'ma rang ko'rish kasalliklariga, ya'ni tosh monoxromasiyasi va ko'k qoni monoxromasiga taalluqli). O'z ko'zlarida ranglarni farqlab bo'lsa-da, bu insonning miya akromatopsiyasida aniq ko'rinmaydi. Ba'zi manbalar bularni haqiqiy rang ko'rligi deb hisoblamaydi, chunki bu ko'rishni emas, balki tushunishni kamsitadi. Ular vizual agnossiya shakllaridir.

Manbalar 

Kasalliklar nima qilish kerak nima maslahat berasiz
Rangkoʻl

Rangkoʻl — Pomirdagi koʻl. Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyatida. Sharqiy Pomirda, 3782 m balandlikda. Maydoni 7,8 km². Eng chuqur joyi 2,5 m. Qirgʻoqlari yassi, ayrim joylari botqoq. Suvi baʼzan chuchuk, baʼzan shoʻrroq. Uzukdaryo orqali gʻarbidagi Shoʻrkoʻl bilan birlashib turadi. Sohillarida yaylovlar bor.

Manbalar 

 

Tojikiston koʻllari
Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati
Rangli bosma

Rangli bosma — qogʻoz, mato yoki boshqa materialga koʻp rangli tasvirlar (rangli fotosuratlar, rangtasvir asarlari, rangli matnlar va boshqalar) ni bosish usuli. Maxsus bosma qolip (forma)lar yordamida amalga oshiriladi. Bosma qoliplar soni boʻyoqlar soni (ikki, toʻrt va boshqalar)ga bogʻliq boʻladi. Rangli bosmada asosan, ofset bosma, chuqur bosma va tekis bosma usullaridan ham foydalanish mumkin. Rangli bosma 19-asr oxirida paydo boʻlgan.

Har xil rangli original (asl nusxa)dan koʻplab nusxa koʻchirishda har qaysi rang uchun ayrimayrim klishe (3 yoki 4 klishe) tayyorlab olinadi. Buning uchun fotografik usulda original ranglarni uch asosiy rangga ajratib, negativ olish va har bir negativdan bittadan klishe tayyorlash kerak. Original ranglarini xillarga ajratish yorugʻlik filtridan foydalanib bajariladi. Shundan keyin qolip va zarur boʻyoqlar tayyorlab olinadi. Uch asosiy rang (sariq, kizil va koʻk)ni turli nisbatda aralashtirib, istalgan rangni olish mumkin. Och rang hosil qilish uchun belila ham ishlatiladi. Mas, toʻrt rangli tasvirni bosishda oldin sariq rang, keyin kizil va koʻk ranglar, oxirida kulrang (ton) bosiladi. Rangli bosmada 2,4 va 10 rangni bir yoʻla bosadigan rangli bosma mashinalari qoʻllanadi.

Manbalar
Randa

Randa — duradgorlik ishlarini bajarishda yogʻoch sirtini tekislash va silliqlash (randalash) uchun moʻljallangan asbob. Dastaki, elektr va mexanik turlari bor. Dastaki randa metall yoki yogʻoch asos, keskich (tigʻ) va ponadan iborat. Asosning pastki qismi kaft deb ataladi. Yassi yuzalarni ishlaydigan randa kafti yassi, egri sirtli va shakldor yuzalarni ishlaydigan randa kafti oʻsha yuzalar shaklida boʻladi. Randa asosidagi poʻlat keskich oʻrnatish uchun teshik ochilgan; bu teshik pastga tomon asta-sekin torayib borib, uya hosil qiladi. Randalash paytida payraha shu uyadan tashqariga chiqib ketadi. Asosning oʻlchami, profili, keskichining oʻrnatilish burchagiga koʻra, randa quyidagi xillarga boʻlinadi; sherx yebel (keskichning tigʻi yarim aylana shaklida) — dagʻal randalash uchun; bir v a ikki keskichli (payraxa singdirgichli) va medvedka (qoʻsh qulokli) Randa — tozalab randalash uchun; japs va yarim japs (daroz) randa — tozalab randalash, katta sirtlarni randalash va qismlarni birbiriga toʻgʻri keltirish uchun; shliftik randa — yupqa payraha olish uchun; sinubel — detal sirtlarida mayda yoʻllar (yelimlash maqsadida) ochish uchun; konish randa (zenzubel) — detal chekkalarida chorak (tirnoq) ochish uchun; falsgobel randa — detalda chorak (tirnoq) ochish uchun; gruntubel randa — koʻndalanggiga trapetsiya shaklidagi oʻyiq ochishda qoʻllanadi; nov randa — detallarda turli naqshli profillar ochishda ishlatiladi; b u kri randa — egri (botik va qabariq) sirtlarni randalashda foydalaniladi. Elektr randa — elektr motor yordamida aylanib turadigan ikki yoki toʻrt pichokdan iborat. Elektr randa bilan yogʻochni 0,75—2,0 mm qalinlikda payraha hosil qilib randalash mumkin. Mexanik randa (randalash dastgohi) tekis va shakldor, metall va yogʻoch sirtlarga ishlov berish uchun moʻljallangan qurilma. U support, polzun va qisqichdan iborat. Asosiy harakati (randalash) ilgarilamaqaytma, surish harakati davriyilgarilama. Koʻndalang randalash va boʻylama randalash dastgoxlari bor. Koʻndalang randalash dastgoxlarida asosiy harakatni support va polzun bilan birga keskich bajaradi, boʻylama randalash dastgohlarida esa ishlov beriladigan taxta harakatlanib turadi. Randalar kurilishda, yogʻochga ishlov berish korxonalarida, uyroʻzgʻorda va boshqa joylarda ishlatiladi.

Adabiyot 
 Gurvich A.O., Duradgorlik ishlari, T., 1966; Kreyndlin L.N., Stolyarnie raboti, M., 1986; Bozorboyev N., Uyjoy quruvchilar uchun 1001 maslahat, T., 1990.

Manbalar
Rasadxona

Rasadxona yoki observatoriya – astronomik, geofizik, meteorologik va boshqa tadqiqotlar uchun maxsus jihozlangan ilmiy muassasa va shu muassasa joylashgan bino. Dastlab, obʼyektlarni kuzatish bilan shugʻullanadigan joy sifatida paydo boʻlgan, keyin ilmiy tadqiqot muassasasiga aylangan. Oʻrta asrlarda Sharqda koʻplab rasadxonalar qurilgan (qarang Ulugʻbek rasadxonasi). Keyinchalik (16-asr oʻrtalaridan) Yevropada rasadxonalar optik, radiofizik va boshqa asboblar bilan taʼminlana boshladi. Oʻzbekistonda optik asboblar bilan jihozlangan rasadxona birinchi marta 1973-yilda Toshkentda Turkiston harbiy okrugi Harbiy topografiya boʻlimi tizimida astronomiya va fizika rasadxonasi sifatida tashkil qilindi. Unda ilmiy tadqiqot ishlari (vaqtni oʻlchash, quyosh faolligi, quyosh va oy tutilishi, meteorologik, seysmik kuzatishlar va boshqa ishlar) olib boriladi (qarang Astronomiya instituti). Rasadxonalarda astronomik, magnit, gidrometeorologik, seysmik va boshqa kuzatish hamda tadqiqotlar olib boriladi. Astronomik rasadxonalardan tashqari, aerologik rasadxona, dengiz rasadxonasi, geofizik rasadxona, kosmik rasadxona, magnit rasadxona, meteorologik rasadxonalar mavjud.

Manbalar
Valentin Rasputin

Valentin Grigoryevich Rasputin (1937.15.3, Irkutsk viloyati UstUda qishlogʻi — 2015.14.3, Moskva) — rus yozuvchisi. Irkutsk universitetining tarixfilol. fakultetini tugatgan (1959). Dastlabki hikoyalar toʻplami — "Leshkadan soʻrashni unitibman" (1961). "Narigi dunyoning odami" (1965), "Ayiq terisi sotiladi", "Osmonga yaqin oʻlka", "Yangi shaharlardagi gulxanlar" (1966), "Vasiliy va Vasilisa" (1967) singari hikoya va ocherklar toʻplamlari muallifi. "Mariya uchun pullar" (1967), "Soʻnggi muddat" (1970), ayniqsa, "Yasha va yodda tut" (1974) qissalari rus adabiyotida oʻziga xos oʻrin tutgan. U ijodining dastlabki davrida taygada yashovchi kishilarga xos romantikani tasvirlashga, ular irodasini va tabiat bilan uygʻunligini koʻrsatishga koʻproq moyil boʻlgan boʻlsa, keyinchalik kuchli kishilar harakterini yaratish, ularning murakkab ruhiy olamini, ular bilan jamiyat oʻrtasidagi ziddiyatlarni ochish, ularning jamiyat va tabiat bilan kurashdagi matonatini koʻrsatishga intilgan. R.ning "Matyora bilan vidolashuv" (1976) va "Yongʻin" (1985) asarlari yangi rus nasri taraqqiyotida muhim voqea boʻldi. R.ning soʻnggi asarlari oʻzbek tiliga tarjima etilgan.

Manbalar 
 Izbrannie proizvedeniya, t. 1—2, M., 1984-85.

Rossiyalik yozuvchilar
1937-yilda tugʻilganlar
15-martda tugʻilganlar
2015-yilda vafot etganlar
14-martda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari
Rossiya yozuvchilari
Rassomlik sanʼati

Rassomlik sanʼati – asarlari biror yuza (qogʻoz, mato, taxta, devor va boshqalar) ga boʻyoq (akvarel, moyboʻyoq, tempera, guash, yelimboʻyoq), qalam, rangli tosh, shisha va hokazoda ishlanadigan tasviriy sanʼat turi. Qanday xomashyodan va qanday ishlanishiga qarab rangtasvir va grafikaga ajratiladi. Rangtasvirda rang muhim oʻrin egallaydi va uning xarakterli tomonlarini belgilaydi; grafikada asosan chiziq, oq-qora boʻyoq dogʻlari asosiy boʻlib, rang ikkinchi darajali oʻrin tutadi, koʻp hollarda shartli, ramziy maʼnoda asarning gʻoyaviy emotsional tomonini kuchaytirish maqsadida uni qoʻllash mumkin. Masalan, plakatsiz rangi qizil buyum koʻk, sariq va boshqa rangda berilishi mumkin va hokazo „Rassomlik sanʼati“ iborasi XX asr 50-yillaridan qoʻllanilib, dastlab rangtasvirni taʼriflash uchun ishlatilgan. Bugungi kunda, shuningdek, badiiylik maʼnosida ham qoʻllanadi.

Rassomlik sanʼati qad. boʻlib, rangtasvir va grafika bir-biri bilan uzviy bogʻliq holda rivojlangan. Davr oʻtishi bilan professional sanʼatning kuchayishi ularni mustaqil sanʼat turlariga ajrata boshlagan. Uygʻonish davri va undan keyingi davrlarda Rassomlik sanʼati ifoda vositalari boyib borgan, mutaxassislar yetishib chiqqan, texnika va texnologiya oʻzgarib yangilanib borgan. Rangtasvir va grafikani bir-biridan alohida ajratish qiyin, chunki har bir ijodkor ularning har ikkisida ham ijod qiladi, ijodkor faoliyatiga baho berish faqat ulardan qay birining yetakchiligiga bogʻliq. Masalan, L.Abdullayev rangtasvir va grafikada ham mehnat qilgan, lekin rangtasvir ustasi sifatida eʼtirof etiladi. Ch. Axmarov, N.Kashina va boshqa ijodida ham shu xilni koʻrish mumkin, ular ijodida fafikaning ayrim tur va koʻrinishlari oʻz ifodasini topgan, xolos. V.Kaydalov, Q. Basharov va boshqa ijodida rangtasvir asarlari mavjud boʻlsa ham, ular fafik rassomlar qatoridan oʻrin olgan. Oʻzbek kitob grafikasining asoschisi boʻlgan I.Ikromovni, N.Xoliqov, A.Bobrov, F.Kagarov va boshqalarni grafik rassomlar sifatida eʼtirof etish mumkin.

Yana qarang 
 Tasviriy sanʼat
 Foto sanʼati

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Rassomlik
Sanʼat