Kongo Demokratik Respublikasida davlat toʻntarishiga urinish (2024)

2024-yil 19-mayda Kongo Demokratik Respublikasida (KDR) davlat toʻntarishiga urinish boʻlib oʻtdi. Prezident Félix Tshisekedi va uning Iqtisodiyot vaziri Vital Kamerheni nishonga olgan kuchli qurollangan bosqinchilar Palais de la Nation va Kamerhe qarorgohiga hujum qilishdi. Bu bilan bir vaqtda Kongo Respublikasi (RCh) poytaxti Brazzavilda portlagan jangovar snaryadlar ham bir nechta jarohatlarga sabab boʻldi.

Toʻntarishga harakatlar xavfsizlik kuchlari tomonidan tezda toʻxtatildi. Toʻntarishning orkestratori, asli kongolik Amerika fuqorosi Christian Malanga 2010-yilda AQShda roʻyxatdan oʻtgan Birlashgan Kongo partiyasiga asos solgan va 2017-yilda Belgiyada oʻzini Yangi Zair hukumatining prezidenti deb eʼlon qilgan. U urunish paytida oʻldirildi.

Kelib chiqishi 
Davlat toʻntarishiga urinish prezident Félix Tshisekedining hukmron partiyasini qamrab olgan siyosiy inqiroz davrida yuz berdi. Inqiroz avvaliga 2024-yil 18-mayga belgilangan, ammo keyinroq kechiktirilgan parlament rahbariyatiga saylovlar sababli boʻlib oʻtdi. Nishon qilingan siyosatchilardan biri Tshisekedining ittifoqchisi, Milliy Assambleya prezidentligi uchun daʼvogarlik qilayotgan iqtisodiyot vaziri Vital Kamerhe edi.

Voqealar 
Poytaxt Kinshasada 19-may taxminan soat 04:30 da hujumchilar kirishga muvaffaq boʻlgan Palais du Peuple yaqinida avtomatlar tutgan kamuflyaj kiygan erkaklar va xavfsizlik kuchlari oʻrtasidagi toʻqnashuvlar boʻlayotganligi haqida xabar berilgan. Boshqa tarafdan yigirma kishi Vital Kamerxening Gombe kommunasida joylashgan Tshatshi Boulevard qarorgohiga hujum qildi va qoʻriqchilari qarshiligiga duch kelishdi. Shuningdek, prezident qarorgohi kirish qismi boʻlmishPalais de la Nation yaqinida otishma ovozlari eshitildi.

Kamida 50 kishi, jumladan 3 nafar AQSh fuqarosi davlat toʻntarishiga urinishda ayblanib hibsga olingan. Ulardan baʼzilari Kanada pasportini ham olib yurgani xabar qilingan.

Hujumchilar Mobutu diktaturasi davrida maʼlum boʻlgan Zaire bayroqlarini koʻrsatishgan. Hujumchilarning baʼzilarining kiyimida AQSh bayrogʻi tushirilgan yamoqlar ham borligi aytilmoqda. Ular rejim oʻzgarishini koʻrishni istashlarini eʼlon qilgan. Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalayotgan suratlarda AK47 bilan qurollangan harbiy charchoqdagi va ingliz tilida „yoʻqolsin Tshisekedi“  deb hayqiyotgan erkaklar aks etgan. Christian Malanga oʻzining Facebook sahifasida Palais de la Nation kiraverishida Zair bayrogʻi bilan kamuflyaj kiygan erkaklar tasvirlangan videoni joyladi.

Keyinchalik Kongo armiyasi zirhli mashinalar bilan birga Kinshasaga kirib bordi. Palais du Peuple va poytaxtning boshqa qismlarida yoʻl toʻsiqlari oʻrnatildi.

Qurbonlar 
Kamerhe qarorgohini qoʻriqlayotgan ikki politsiyachi va toʻrt nafar jangchi, jumladan, ularning rahbari Christian Malanga toʻntarishga urinish vaqtida oʻldirilgan. Kongo Demokratik Respublikasi poytaxti Kinshasadan otilgan snaryad Kongo daryosi boʻylab uchib oʻtib, Kongo Respublikasining poytaxti Brazzavilga tushishi natijasida bir necha kishi jarohatlangan.

Tekshiruv 
Dastlabki maʼlumotlarga koʻra, bosqinchilarning Christian Malanga bilan bogʻliqligi aniqlanmaguncha Kongo harbiylari aʼzolari boʻlgan. Malanga 1990-yillarning oxirida Kongo Demokratik Respublikasidan Qoʻshma Shtatlarga koʻchib oʻtgan va armiya ofitseri sifatida xizmat qilish uchun Kongo Demokratik Respublikasiga qaytishdan oldin Yuta shtatida avtomobil sotuvchisi boʻlib ishlagan. Malanga 2012-yilda oʻtgan yili KDRdagi davlat toʻntarishiga urinishdan keyin surgun qilingan edi. Surgunda u oʻzini „Yangi Zair“ prezidenti deb eʼlon qildi va oʻzining Kongo Birlashgan partiyasiga asos solib, uni „surgundagi muxolifat siyosiy partiyasi“ deb atadi. Kongo armiyasi vakili dastlab Malanga fuqarolikka qabul qilingan AQSh fuqarosi ekanligini taʼrifladi. Ammo AQSh Davlat departamenti Malanga AQSh fuqaroligini olganiga hech qanday dalil yoʻqligini taʼkidladi.

Munosabatlar 
Afrika Ittifoqi komissiyasi rahbari Moussa Faki davlat toʻntarishiga urinishni keskin qoralab, Kongo xavfsizlik kuchlari tomonidan bostirilganligini olqishladi.

Manbalar 

2024-yil may oyida sodir boʻlgan voqealar