yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Issiqlik nasosi

Issiqlik nasosi - issiklik energetika kurilmasi. Vazifasi — past trali issiqlik bergich (mas, suv) issiklik energiyasini yuqori trali issiklik qabul qilgichga uzatish. I. n. ning ishlashi uchun tashqi energiya (mexanik, elektr, kimyoviy) sarf boʻlishi kerak. I. n. da sodir boʻladigan jarayonlar sovitish mashinasida ish jismi amalga oshiriladigan jarayonlarga oʻxshash; lekin sovitish mashinasida sovuq, I. n. da issiklik bilan ish koʻriladi. I. n., asosan, yuqori bosimli kondensator, past bosimli buglat-kich, kompressor va drosselli ventildan iborat. Rasmda isitish uchun moʻljallangan I. n. sxemasi berilgan. Past temperaturada qaynovchi suyuklik (xlorometil, freon, ammiak) temperaturasi uncha yuqori boʻlmagan suv havzasi issiqligi hisobiga bugʻlanadi. Ajralgan bugʻ kompressorda siqiladi va isitish ti-zimidagi issiklik eltuvchi (ishlatilgan suv) sovitiladigan yuqori bosimli kondensatorda kondensatlanadi. Suyuklik drosselli ventildan oʻtib, bosimi pasayadi va bugʻlatkichga kiradi. Sikllar shu tarzda takrorlanaveradi. Issiklik qabul qilgich ajratkichdan oʻtgan issiklikdan tashqari sarflangan energiyaga teng issiqlikni ham olgani uchun I. n. elektr, mexanik yoki kimyoviy energiyani bevosita issiqlikka aylantiradigan qurilmalarga nisbatan ancha samarali hisoblanadi. I. n. binolarni isitishda va texnologiya jarayonlarida qoʻllanadi.

Manbalar
Issiqlik reaktori

Issiqlik reaktori – yadro yoqilgʻisining boʻlinish reaksiyasi koʻpincha issiklik yoki sekin neytronlar bilan vujudga keladigan yadro reaktori. I. r. ning tez reaktorlardan farqi I. r. ning faol (aktiv) zonasida neytronlarni samarali sekinlashtirgich (suv, ogʻir suv, grafit va b.) borligidir. Bu muhitda yadro yoqilgisi tabiiy uran yoki 235U, 239U, yoxud 233U ham boʻladi. Oʻzaklarida yadro yoqilgʻisi boʻlgan issiklik ajratuvchi elementlardan tashqari bu zonada yutuvchi elementlari boʻlgan boshqarish sterjenlari joylashtiriladi. Aktiv zonali neytronlar qaytargich (berilliyli, grafitli va b.) bilan oʻraladi. Yadro yoqil-gʻisini sovituvchi issiklik eltgichlar sifatida, asosan, suv (ogʻir suv), geliy, karbonat angidrid, organik suyukliklar ishlatiladi. Atom yadrolarining boʻlinishi, asosan, tez neytronlar hisobiga yuz beradigan tez reaktorlarga nisbatan issiklik (sekin) neytronli reaktorlarda yadro yoqilgʻi-sining kritik massasi kichik, konst-ruksiyasi sodda boʻlib, dunyoning barcha mamlakatlarida qoʻllanadi. I. r. ning energetik va tadqiqot xillari bor.

Manbalar
Issiqlik elektr markazi

Issiqlik elektr markazi (IEM) — elektr energiyasi bilan birga issiq suv va bugʻ ishlab chiqaradigan isiqlik elektr st-yasi. Asosiy energe- ) tik agregatlari qatoriga suv yuradigan quvur (truba) lar batareyasidan iborat qozon tizimi, bugʻ turbinalari, turbogeneratorlar va bugʻ turbinalarida ish bajargan issiklikni is-teʼmolchilarga yuboradigan qurilmalar kiradi. IEM larda qattiq, suyuq yoki gaz holatdagi organik yoqilgʻilar aj-ratgan issiklik qozon tizimida suvni yuqori bosimli bugga aylantiradi. Bugʻ bosimi tatlirida turbinalarning ; parraklari generatorlarni harakatga keltiradi, natijada issiklik energiyasi turbina (bug dvigateli) vositasida mexanik energiyaga aylanadi, generator esa uni elektr energiyasiga aylantiradi. IEM ning f. i. k. issiklik elektr st-yalarinikiga nisbatan keskin yuqori, yaʼni t|=60—70% ga teng . Bunga erishish uchun IEM turbinalaridan oʻtib ish bajargan bugʻning bir qismigina sovitkichlar vositasida qayta suvga aylantirilib qozon tizimiga yuboriladi, qolgan qismi esa sanoat korxonalari ehtiyojlariga hamda uyjoylarni isitishga sarflanadi. IEM butun shahar, tuman mikyosida sanoat korxonalarini, turar joy binolarini, maishiy muassasalarni elektr energiyasi, issiq suv bilan taʼminlash va isitishga xizmat qiladi. Faqat elektr energiyasi ishlab chikaradigan issiklik elektr st-yalariga nisbatan IEM iqtisodiy jihatdan ancha tejamli, unda 20—25% yoqilgʻi kam sarflanadi, qulay. Turbinalardan sanoat korxonalariga beriladigan bugning mutlaq bosimi 8—16 at, isitish uchun beriladiganiniki 0,5—2,5 at. IEM da yoqilgʻi sifatida koʻmir, gaz, mazut va b. ishlatiladi. Ularda temperaturasi 565°, bosimi 130 at. gacha boʻlgan bugʻdan foydalaniladi.

IEMning ishi avtomatlashtirilgan. Gaz turbinalari va yadro elektr styalarini ham IEM tipida qurish mumkin.

Manbalar 

Energetika
Korxona
Qozonxona
Bug' turbina
Maydalagich qismi
Issiqlik sig'imi
Issiqlik boshqaruvi
Issiqxona ekinlari

Issiqxona ekinlari - issiqxonalarda oʻstiriladigan oʻsimliklar. Issiqxona ekinlariga, asosan, pomidor va bodring, qisman limon, gullar, barra piyoz, rediska, koʻkat sabzavotlardan ukrop, salat, petrushka, shuningdek, shampinon zamburugʻi, ovqatga yangiligida ishla-tiladigan ziravorlar, salalir va manzarali oʻsimliklar kiradi.  Issiqxona ekinlarini oʻstirish usullari: doimiy joyga ekish, koʻchat qilib oʻtqazish, yetiltirish, oʻsishni tezlatish.  Issiqxona ekinlari yorugʻni koʻp talab etadi. Salatbop sachratki va shampinon qorongʻida oʻstiriladi.  Issiqxona ekinlarining haroratga talabchanligi har xil. Bodring, qovun, tarvuz, pomidor, baklajon, qalampir, piyoz, petrushka, selderey yuqori harorat (18—28°) da; gulkaram, rediska, salat, kolbari, ukrop va b. moʻtadil harorat (12—16°) da oʻstiriladi. Bahor-yoz oylarida bodring, pomidor, salat, gulkaram va b.; kuzqish oylarida pomidor, koʻk piyoz, gulkaram, salat, selderey, petrushka va b. yetishtiriladi. Bodring tugishi va mevalarning oʻsishi uchun fotosintetik aktiv radiatsiyaning (FAR) minimal oʻrtacha kunlik yigʻindisi 28 kkal/sm2 ni, pomidor uchun esa 38 kkal/ sm2 ni tashkil etishi lozim. Oʻzbekistonda FARning Dekabr—yanvar oylaridagi yigʻindisi 2620—3390 kkal/sm2 tashkil etadi. Kuzqish davrida bodring yetishtirish uchun tuvakchalarda yetishtirilgan kuchatlar sentabr da issiqxonaga oʻtkaziladi, oktabrning ikkinchi yarmidayoq ulardan hosil olinadi. Kishki issikxonaga bodring urugʻi Dekabrning oxirida ekiladi, 40—45 kunlik koʻchati esa yanvarning ikkinchi yarmi—fevralning boshlarida oʻtkaziladi. Bahorgi issiqxonalarga koʻchat martning boshlarida oʻtqaziladi. Kuzqish davrida pomidor yetishtirish uchun urugʻi iyulda tuvakchalarga ekilib, kuchatlarni avgustda issiqxonaga oʻtkaziladi. Qish-koʻklam davridagiga esa urug Dekabrning boshida sepilib, koʻchati fevralning boshlarida issiqxonaga oʻtkaziladi. Bahorgi issiqxonalarga faqat martning boshlarida koʻchat oʻtqazish mumkin boʻlganligi sababli, urugʻ yanvar boshlarida ekiladi. Issiqxona ekinlarining hosili oʻsimliklarning isteʼmol qilinadigan qismlari (barg, poya, ildizmeva, meva, tugunak va b.) yetilishiga qarab yigʻishtirib olinadi.

Botir Azimov.

Manbalar
Istanbul

Istanbul — Turkiyadagi eng katta shahar, Istanbul Turkiyaning 81 viloyatidan biridir. Aholisi 16 214 000 kishi (2022-yil). Istanbul Marmar ( Marmara )dengizi va Bosfor boʻgʻozining past-baland sohillarida joylashgan. Boʻgʻoz shaharni ikkiga — Osiyo va Yevropa qismiga boʻlib turadi. Yevropa qismi Oltin Shox ( Haliç ) qoʻltigʻi sohillarida joylashgan. 1970—72 yillarda Bosfor boʻgʻoziga Istanbulning har ikkala qismini birlashtiradigan koʻprik qurilgan. Iqlimi subtropik oʻrta dengiz iqdimi, yanvarning oʻrtacha harorati 5,2 °C, avgustniki 23,6 °C, oʻrtacha yillik yogʻin 633 mm.

Tarixi 
Istanbulga mil. av. 660 yilda Vizantii shahri sifatida asos solingan. 330-yildan Rim imperatori Konstantin nomi bilan atalgan. 395-yilgacha Rim imperiyasi tarkibida, 395—1453-yillar Vizantiya poytaxti. 1453-yilda Istanbul turklar tasarrufiga oʻtgan va Usmonli turklar saltanatining poytaxtiga aylantirilgan; oʻsha vaqtdan shahar Istanbul deb atala boshladi. Usmonli turklar saltanatining kuchsizlanganidan foydalanib, 18-asr oxiridan Yevropa davlatlari shaharni va boʻgʻozlarnivbosib olishga harakat qilib keldilar. Turkiyaning birinchi jahon urushida harbiy qudrati kamaygach, Istanbulni Antanta davlatlarining qurolli kuchlari bosib oldi. 1923-yilda shahar bosqinchilardan ozod qilindi va oʻsha yilning oktabrda Turkiya poytaxti Istanbuldan Anqaraga koʻchirildi.

Sanoati 
Shahar qulay geografik oʻrinda joylashgan. Istanbul — mamlakatning muhim sanoat, savdo-moliya va madaniyat markazi. Mamlakat sanoatining 60% i Istanbulda joylashgan. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, metallsozlik, yogʻochsozlik, elektrotexnika, kimyo, mashinasozlik, sement, koʻn poyabzal, tikuvchilik, harbiy va boshqa sanoat korxonalari, milliy va’chet el savdo firmalari, kompaniyalar, banklar, birjalar bor. Hunarmandchilik (yogʻoch, metall, teridan turli buyumlar yasaladi) rivojlangan. Turkiyadagi barcha savdo operatsiyalarining yarmi Istanbulga toʻgʻri keladi.

Transport yoʻllari 
Istanbul — dengiz, quruqlik va havo yoʻllarining tuguni. Turkiyaning asosiy porti. Bu yerdan xalqaro kema yoʻllari oʻtgan. Temir yoʻl orqali Yevropadagi koʻpgina poytaxt shaharlar va mamlakatning ichki rayonlari bilan bogʻlangan. Bosfor boʻgʻozi orqali Istanbulning har ikki tomoniga yoʻlovchilar tashuvchi kemalar va yuk paromlari oʻtib turadi. Xalqaro aeroport bor.

Ijtimoiy soha 
Shaharni, ayniqsa, uning qadimgi qismini 500 ga yaqin masjid, shuningdek, ibodatxonalar, saroylar, favvoralar va oʻrta asrlarda qurilgan hamda yangi davrga oid meʼmoriy inshootlar (mudofaa devorlari, ippodrom, saroylar, Ayo Sofiya ibodatxonasi, oʻrta asr masjidlari va 15—16-asr saroy binolari) bezab turadi. Shaharga turistlar koʻp keladi. 3 ta universitet, institutlar, Badiiy akademiya, Iqtisodiyot va savdo akademiyasi, muzeylar, kutubxona, opera va boshqa teatrlar bor.

Manbalar 

 
Turkiya shaharlari
Muqaddas shaharlar
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Transkontinental shaharlar
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Istanbul zirasi

Istanbul zirasi, (arab, azziral-Istanbuliya) — qad. uzunlik oʻlchovi; qiymati 67,57 sm deb olingan. Musulmon mamlakatlarining koʻpchiligida qoʻllangan.

Manbalar
Istaxriy

Istaxriy, Abu Ishoq al-Forisiy al-Istaxriy (taxminan 850—934) — geograf olim, Eronning Fors viloyatida yashagan. Eronzamin, Movarounnahr, Arabiston ya. o., Misr, Ispaniya, Magʻrib (Shim. Afrika) mamlakatlariga sa-yohat qilgan.

I. ning geogr. sohasidagi ilmiy merosi 930—933 yillarda arab tilida yozilgan "Kitob masolik va-l-mamolik" ("Yoʻllar va mamlakatlar kitobi; boshqa nomi "Kitob al-aholim" — "Iqlimlar kitobi") asarida oʻz aksini topgan. Mazkur asar Abu Zayd ibn Sahl Balxiyning "Suvar ul-aholim" asari asosida tuzilgan va 10-asr oʻrtasida ommalashgan. I. asarida rubʼi mas-kun (yer yuzining obod choragi) ning umumiy tavsifi va oʻlkalar haqida geografik maʼlumotlar (chegaralari, shahar va qishloqlari, jome masjidlar soni, manzillar, nahr (kanal)lar, karvon yoʻllari, xoʻjaligi, elatlari va hokazo) berilgan. Jumladan: Arab diyori, Magʻrib, Shom, Iroq, Xuziston, Fors, Kermon, Ozarbayjon, Huroson, Movarounnahr va b. qayd etilgan. Oʻlkalar tavsifiga ularning haritalari ham chizib ilova qilingan. Movarounnahr tavsifi va haritasida Oʻrta Osiyoning suvlari (Orol dengizi, Amudaryo, Sir-daryo, Zarafshon, kanallar), aholi mas-kanlari kabilar toʻgʻrisida maʼlumot bor. I. ning ushbu asarini 976 yil Ibn Havqal tuzatib, toʻldirib yangi asar tuzdi va uni "Kitob al-masolik va-l-mamolik" deb atadi. I. asarining bir necha forsiy tarjimalari bor, arabchasi Yevropada ilmiy nashr qilingan (1870).

Manbalar 

 

Kishilar
Olimlar
850-yilda tugʻilganlar
934-yilda vafot etganlar
Istahr

Istahr — qad. Persepolning oʻrta asrlardagi nomi. Shahar harobasidan 5 km narida joylashgan. I. arablar tomonidan 2 marta (643, 649-yil) bosib olingan. Oʻrta asrlarda I. jome masjidi atrofi ustunlar bilan oʻrab olingan boʻlib, Maqdisiynpng yozishicha, har bir ustunning tepasida sigir tasviri tushirilgan; masjid ilgari otashpa-rastlarning ibodatxonasi boʻlgan. I. sosoniylar davrida Fors viloyatining asosiy shahriligicha qolgan. I. Somsom ad-davla davri (989—998) da amir Qu-tulmush tomonidan shunchalik talon-toroj etilganki, keyinchalik faqat qishloq sifatida tiklana olgan xolos. 12-asr boshida I. da atigi 100 ta erkak qolgan (Ibn alBalxiy).

Manbalar 

Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Eron milliy asarlari
Shohnomadagi joylar
Eronning arxeologik manzilgohlari
Isteriya

Isteriya (yun. hystera — bachadon; yunonlar I. ni bachadonning zararlanish oqibati deb bilishgan) — asabiy-ruhiy kasallik; nevrozlar guruhiga kiradi, ruhiyat, harakat, sezuvchanlik va ichki aʼzolar faoliyatining funksional buzilishlari bilan ifodalanadi. I. P. Pavlov taʼbiricha, asabi zaif kishilar I. ga moyil boʻladi. Bosh miya poʻstlogʻidagi tormozlanish va qoʻzgʻalish jarayonlarining buzilishi va ishdan chiqishi asab faoliyatining turli buzilishlariga olib keladi; ular baʼzan isterik reaksiyalar koʻrini-shida kechadi. I. belgilari 3 guruh simptomlar bilan ifodalanadi: harakat, sensor (sezgi) va vegetativ buzilishlar.

Harakat buzilishlari — giperkinezlar (qaltirash, silkinish, tutqanoq tutishi, falajlanish, maʼlum guruh muskullarining uchishi, sezuvchanlikning buzilishi) bilan namo-yon boʻladi.

Sensor (sezgi) buzilishlarga — anesteziya, gipo- va giperesteziya hamda isterik algiyalar kiradi. Isterik anesteziyalar — qoʻlqop, paypoq koʻrinishida boʻladi. I. algiyalarda bemor tanasining turli joylarida ogʻriq sezadi, baʼzi aʼzolar faoliyatining yoʻqolishi, mas, koʻrlik, karlik, soqovlik kuzatiladi.

Vegetativ buzilishlar — koʻpincha yuqorida aytib oʻtilgan alomatlar, mas, tomoqdagi yoki hiqildoqdagi spazmlar, nafas olishning tezlashishi, havo yetishmasligi bilan bir vaqtda bronxial astmaga oʻxshash (psevdoastmatik), baʼzan yurak oʻynashi yoki yurak atrofida noxush ogʻriqlar paydo boʻlishi kuzatilib, bu koʻkrak qisishi (stenokardiya) yoki miokard infarqti hurujini eslatadi. Bemorning yuzaki fikr yuritishi, boʻlar-boʻlmasga isho-nuvchanligi, xayolparastlikka moyilligi, kayfiyatning beqarorligi (salga kulib, salga yigʻlashi), oʻzgalar eʼti-borini jalb qilishga urinishi, olif-taligi I. ga xos belgilardir. Kasallik uzoq kechganda tegishli davo qilinma-sa, bemorning harakteri va xulqi oʻzgarib qolishi — psixopatiyaga olib kelishi mumkin.

Oldini olish oilada, maktabda va jamoat tashkilotlarida tarbiyani toʻgʻri yoʻlga qoʻyish, shuningdek, nerv sistemasiga yomon taʼsir qiladigan hamma omillarni bartaraf etish, muntazam mehnat qilish, sport bilan shugʻullanish, sayr qilib turishdan iborat. I. ning dastlabki alomatlari paydo boʻlishi b-noq mutaxassis shi-fokorga borish zarur. Psixoterapiya, tinchlantiruvchi va tetiklantiruvchi vositalar qoʻllanadi.

Manbalar
Isteʼmol

Isteʼmol — iqtisodiy ehtiyojlarni qondirish jarayonida moddiy va maʼnaviy neʼmatlardan foydalanish, takror ishlab chiqarish jarayonining oxirgi bosqichi. Isteʼmol turiga koʻra, ishlab chiqarish isteʼmoli va noishlab chiqarish Isteʼmol ga boʻlinadi. Ishlab chiqarish isteʼmoli ishlab chiqarish jarayonida xom ashyo, mashina, yoqilgʻi, yordamchi materiallar va b. ishlab chiqarish vositalarining  hamda ishchi kuchi (jismoniy va maʼnaviy energiya)ning sarflanishini bildiradi. Shu sababli ishlab chiqarish isteʼmolchi bevosita ishlab chiqarish jarayoniga kiradi. Noishlab chiqarish isteʼmoli ishlab chiqarish doirasidan chetda yuz beradi. Bu jarayonda isteʼmol buyumlaridan foydalaniladi yoki ular tamomila Isteʼmol etiladi. Bunday Isteʼmol aholi Isteʼmol (yoki shaxsiy Isteʼmol) va ijtimoiy Isteʼmol (umumiy ijtimoiy Isteʼmol)ga boʻlinadi. Shaxsiy Isteʼmol jarayonida kishilarning oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy, dam olish, salomatlikni saqlash kabi bevosita shaxsiy ehtiyojlari qondiriladi. Umumiy ijtimoiy Isteʼmol ga boshkarish, fan, mudofaa va b.ga boʻlgan ehtiyojlarni qondirish kiradi.

Isteʼmol ning asosini moddiy neʼmatlarni ishlab chiqarish tashkil qiladi va ishlab chiqarish ning asosiy maqsadi Isteʼmol ga xizmat qilishdan iborat. Oʻz navbatida Isteʼmol ham ishlab chiqarish ga taʼsir koʻrsatadi. Isteʼmol ch. bilan Isteʼmol oʻrtasidagi bogʻlanish taqsimot va ayirboshlash orqali amalga oshadi. U yoki bu mamlakatda, u yoki bu tarixiy davrlarda Isteʼmol ning umumiy darajasi, aholi farovonligining oʻsishi ishlab chikaruvchi kuchlarning rivojlanganlik darajasi bilan belgilanadi.

Yana qarang 

 Isteʼmol meyorlari

Manbalar
Isteʼmol krediti

Isteʼmol krediti - isteʼmol ehtiyojlarini qondirish uchun qaytarishlik sharti bilan aholiga beriladigan pul mablagʻlari yoki tovarlardan iborat kredit. Odatda, aholining qimmatbaho tovarlarni xarid etishi uchun ajratiladi. Uzoq foydalanadigan tovarlar (avtomashina, uy, dala-hovli, yaxta va hokazo) borki, ularni xarid etish uchun joriy daromadlar yetishmay qoladi, ularni narxi yuqori boʻlganidan nasiyaga olish zarurati paydo boʻladi. I.k. bevosita (bunda tovar egasi uni xaridorga oʻz nomidan nasiyaga sotadi va xaridorni oʻzining qarzdoriga aylantiradi) va bilvosita (bunda kreditni bank beradi, yaʼni tovar haqini toʻlab yuboradi va xaridor tovar egasidan emas, balki bankdan qarz boʻlib qoladi) kredit berish orqali amalga oshiriladi. I. k. berilganda xaridor uchun tovar narxi oshadi, chunki u kelajakda kaytariladigan pul tarkibida tovar naqdiga sotiladigan narxdan tashqari qarz uchun foiz ham toʻlaydi. Ammo tovarlarni sotish mushkullashganda va aholining muayyan qatlamini qoʻllab-quvvatlash zarur boʻlganda foizsiz kredit ham ochiladi. Mas, talabalarga oʻqish haqini toʻlash uchun I. k. ochilganda foiz undirilmasligi mumkin. Firma oʻz ishchisi yoki xizmatchisiga tovar olish, oʻqish yoki davolanish uchun arzon yoki foizsiz kredit beradi. I. k. isteʼmolchini zamonaviy, lekin qimmatbaho tovarlardan bahramand etish, kishilarda kelajakda yaxshi daromad topishga intilish hosil qilish (chunki qarzni toʻlash qoʻshimcha daromad talab qiladi) va ichki milliy bozorni kengaytirish hisobiga tovarlar sotuvini oshirib, kapital oborotini tezlashtiradi. Koʻpchilik xorijiy davlatlar, xususan, AQShda aholiga I. k. berish keng rivojlangan. Ularda isteʼmolchilar kundalik ehtiyoj uchun zarur boʻlgan oziq-ovqat mahsulotlaridan tortib, hatto uzoq foydalaniladigan maishiy texnika, shuningdek, avtomobillar va b. ni ham nasiyaga olishi mumkin. Mahsulot yoki tovar haqi isteʼmolchining kelgusida ishlagan haqidan undirib olinadi.

I. k. hamma yerda emas, balki toʻyingan bozor (daromad topib qarzni toʻlash imkoni bor) yerda amal qiladi. Oʻzbekistonda 90-y. larning 2-yarmidan boshlab "Oʻzuyjoyjamgʻarmabank" davlat-aksiyadorlik uy-joy jamgʻarma banki aholiga kvartiralar sotib olish uchun I. k. ajratadi.

Isteʼmol kreditini naqd pul koʻrinishida berishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Isteʼmol kreditini taqdim qilishda Banklar mijozlarga tovar yoki xizmatlarni bankning hamkor-kompaniyalaridan sotib olishni taklif qilishi mumkin. U yerdan xarid qilganda kredit foiz stavkasi pastroq boʻladi.

Manbalar
Isteʼmol meʼyorlari

Isteʼmol meʼyorlari - aholi ning sihat-salomatligini taʼminlash va ish qobiliyatini saqlashda muhim ahamiyatga ega boʻlgan oziq-ovqat va xizmatlarni isteʼmol qilishning miqdoriy meʼyorlari (oʻlchami, hajmi va b.). I. m. aholi isteʼmolini eng maq-bul darajaga keltirib, inson kamolotini taʼminlashga xizmat qiladi, miqdoran oʻlchash mumkin boʻlgan tovarlar va xizmatlarga nisbatan ishlatiladi. Har bir mamlakatda iqtisodiy holat, tabiiyiqlim sharoitlaridan kelib chiqqan holda ilmiy tadqiqot muassasalari tomonidan maksimum va minimum I. m. tarzida ishlab chiqiladi. Maksimum I.m. eng koʻp isteʼmol etish meʼyori boʻlib, inson shaxsini har tomonlama kamoloti uchun, eng koʻp isteʼmol chegaralarini belgilaydi. Oziq-ovqat is-teʼmoliga nisbatan fiziologik meʼ-yorlar qabul qilingan boʻlib, bu insonning qanday mehnat faoliyati bilan shugʻullanishi va qayerda yashashidan qati nazar qanday oziq-ovqatlar turlarini qanday miqdorda isteʼmol eti-shini bildiradi. Bu meʼyorlar tibbiyot nuqtai nazaridan qaralib, inson ovqatlanishdan bir kechayu-kunduzda 3200—3400 kilokaloriyaga teng energiya olishini va bunga maʼlum miqdoriy nisbatdagi mahsulotlar (mas, oqsil, yogʻ, vitamin va uglevodlar) is-teʼmoli orqali erishishni koʻzda tu-tadi. Bunda haddan tashqari koʻp va kam isteʼmol qilish inson sogʻligʻiga za-rarli ekanligi inobatga olinadi. Is-teʼmolning quyi meʼyori inson uchun zarur minimal isteʼmoldan kelib chiqadi. BMT ning Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti ishlab chiqqan meʼyor buyicha bu koʻrsatkich 2300 kilokaloriyaga teng . Umuminsoniy meʼ-yorlar mamlakatlar, mintaqalar va hududlardagi tabiiy sharoit va isteʼmol koʻnikmalarini hisobga olib, aholini yoshiga, ish harakteriga qarab tabaqalashtiriladi. Bu meʼyor mas, Xitoyda 2150, Oʻzbekistonda 2500 kaloriya qilib belgilangan. I. m. aholi yoshiga qarab tabaqalashganda 16 dan katta yoshlilar 1 shartli isteʼmolchi boʻlsalar, bolalar 0,2, 0,3, 0,5, 0,7, 0,9 is-temolchi deb qabul qilinadi, shunga qarab maxsus meʼyorlar belgilanadi. Nooziq-ovqat tovarlariga I. m. belgilanmaydi, chunki ularni tabiiy oʻlchami yoʻq, ularning isteʼmoli did, moda va daromadga qarab tez oʻzgarib turadi. Ammo kommunal xizmatlariga nisbatan I. m. ni qoʻllash mumkin, bunda jon boshiga qancha elektr energiyasi, issiqlik, gaz, suv isteʼmol etilishi hisobga olinib, bu resurelar isteʼmolining optimal boʻlishi koʻzda tutiladi. I. m. totalitar-rejali tizimda keng qoʻllanilib, tabiatan yakka isteʼmol ni bir qolipga solish, isteʼmolni tenglashtirishga qaratilgan. Bozor iqtisodiyotida I. m. moʻljal sifatida boʻlib, bozor talabi qanday chegarada oʻzgarishi mumkinligini bildiradi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

Yana qarang 

 Isteʼmol

Manbalar
Istehkom

Istehkom — dushmandan saqlanish uchun lashkargox. atrofi yoki front li-niyasida barpo qilingan mustahkam inshoot. Qadimda yogʻoch, tosh va loy (gtax-sa, xom gʻisht) dan qurilgan. Masalan, Fargʻona vodiysining Dalvarzintepa, Chusttepa, Zargʻaldoqtepa, Ashqoltepa, Tergachitepa kabi jez davriga oid qishloqlari atrofida shunday I. lar boʻlgan. hozirgi zamon armiyalarida ham I. oʻz harbiy ahamiyatini yoʻqotgani yoʻq. Ikkinchi jahon urushi arafasida Yevropa davlatlari "liniya" ("chiziq") deb ataluvchi kuchli I. lar qurdilar (mas, "Zigfrid liniyasi" (Germaniya), "Mannergeym liniyasi" (Finlandiya), "Majino liniyasi" (Fransiya). Ikkinchi jahon urushida Moskva, Leningrad, Stalingrad va b. shaharlar mudofaasi uchun qudratli I. lar barpo etilgan.

Yana qarang 

 Transheya
 Okop
 Xandaq

Manbalar
Istisqo

Istisqo (arabcha) – organizm boʻshliqlari, toʻqimalari, xususan, teri osti yogʻ qavati (kletchatka)da suyuqlik (transsudat) toʻplanishi. Suyuqlik qaysi aʼzoda yigʻilganligiga qarab bosh miya, koʻkrak, moyak, perikard, qorin va boshqa aʼzolar istisqosi farq qilinadi. Yurak, buyrak kasalliklari, homiladorlik toksikozlari va boshqa kasalliklarda kuzatiladi. Koʻz istisqosi gidroftalm, bosh miya istisqosi gidrotsefaliya, plevra istisqosi gidrotoraks, qorin istisqosi assit, bachadon nayi istisqosi gidrosalpinks, moyak pardalari istisqosi gidrotsele, perikard istisqosi gidroperikard, boʻgʻim istisqosi gidroartrit deb ataladi. Homiladorlar istisqosi, urugʻ tizimchasi istisqosi, koʻz yoshi xaltachasi istisqosi ajratiladi. Abu Ali ibn Sino nogʻorasimon istisqo (yel istisqosi)ni ham ajratadi. Istisqoning umumiy va mahalliy xillari bor. Umumiy istisqo yurak-tomir sistemasi (yurak shishlari, bunda shish koʻproq tananing pastki qismlarida boʻladi), buyrak kasalliklari, holdan toyish va oqsil yetishmovchiligi holatlarida yuzaga keladi. Mahalliy istisqo koʻpincha tananing maʼlum bir qismidagi venalar (darvoza, son venalari va b.)ning qisilishi natijasida paydo boʻladi. Istisqoda organizmda moddalar almashinuvining barcha turi izdan chiqadi, bu distrofiya, hatto toʻqimalarning irishiga olib keladi.

Davosi 
Asosiy kasallik bartaraf qilinadi. Suyuqlik koʻp yigʻilganda xirurgik davo qoʻllanadi.

Manbalar
Isfahon

Isfahon () – Eronning markaziy qismidagi shahar, Zoyanderud daryosi boʻyidagi xushmanzara joyda. Isfahon ustonining maʼmuriy markazi. Yiliga 128 mm yogʻin yogadi. Aholisi 1 583 609 ming kishi (2006). Eronda Tehron va Mashhaddan keyin uchinchi eng gavjum shahar boʻlgan (qadimgi nomi Sepahon yoki Espahon) Isfahon viloyati mamlakatning poytaxti boʻlib, Tehrondan 435 kilometr uzoqlikda, shaharning janubida joylashgan. Isfahon shahri XVI asrda ikkinchi marta Eron poytaxti boʻlganda gullab-yashnagan. Bugungi kunda bu shahar oʻzining oʻtmishdagi shon-shuhratini saqlab qolgan. Ushbu yodgorliklarning baʼzilari YUNESCOda tarixiy meros sifatida roʻyhatga olingan.

I. qadimiy qoʻlyozmalarda (mas, Ptolemey asarlarida) Aspadana nomi bilan tilga olingan. Sosoniylar davri (III-VII asrlar)da Markaziy Eronning iqtisodiy va madaniy markazi boʻlgan. VII asrda shaharni arablar egallagan. VIII-XIII asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharqdagi eng yirik hunarmandchilik va savdo markazlaridan biri boʻlgan. 1237-yilda Isfahonni moʻgʻul bosqinchilari vayron qilgan, keyinroq shahar qayta tiklangan. 1387-yilda uni Amir Temur egallagan. Shahar XVI-asr oxiri – XVII asr boshlarida, Safaviylar davlatining poytaxti boʻlgan davrda ayniqsa ravnaq topgan. Isfahon XVII-asr oʻrtalarida aholisi qariyb 600 ming kishilik katta shahar edi. 1722-yilda uni afgʻonlar bosib olib, talon-toroj qildilar. XVII asr oxirida poytaxt Isfahondan Tehronga koʻchirilgach, shahar avvalgi mavqeini yoʻqotdi. Isfahon juda chiroyli meʼmorchiligi, koʻpriklari, saroylar, masjidlar va noyob minoralari bilan mashhur. Bu esa Isfahonning Eron madaniyatida „dunyoning yarmi“ nomini olishga sabab boʻlgan.

Isfahon— mamlakatda Tehrondan keyin 2-oʻrindagi muhim savdo-sanoat markazi. Avtomobil va havo yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik (ip va jun gazlamalar, trikotaj sanoati), yogʻochsozlik, oziq-ovqat (yogʻ, shakarqand), sement, poyabzal, kimyo korxonalari, oyna zavodi bor. Shahar yaqinida yirik metallurgiya zavodi qurilgan. Isfahon gilam toʻqish va oʻrta asr miniatyurachiligining qadimiy markazi.

Isfahonda Eron meʼmorchiligining buyuk yodgorliklari saqlanib kelmoqda. Jome masjidi (9—20-asrlar), Chihil Doʻxtaron (1107) va Sarebon minoralari (12-asr oxiri), Jaʼfar maqbarasi (14-asr), Horune Viloya maqbarasi, Shoh masjidi (1612—30), Shayx Lutfulloh masjidi (1603—18), Oliqopu saroyi (15-asr), Chihil sutun saroyi (1590), Modari Shoh madrasasi (1706—14), minoralari tebranuvchi Jonbe masjidi, bir necha koʻprik-binolar, universitet bor.

Manbalar 

 
Isfahon shahristoni aholi punktlari
Isfahon ustoni shaharlari
Eronning sobiq poytaxtlari
Ahamoniylar shaharlari
Saljuqiylar koloniyalari
Parfiya shaharlari
Sosoniylar shaharlari
Salavkiylar koloniyalari
Eron ustonlari markazlari
Isfahon miniatyura maktabi

Isfahon miniatyura maktabi — 16— 17-asrlar chegarasida Isfahon (Eron)da safaviy shoh Abbos 1 saroyida shakllangan miniatyura maktabi. Mahalliy badiiy maktab xususiyatlarini oʻzlashtirgan I. m. m. ayni vaqtda oʻz asrining yangi badiiy gʻoyalarini ifodalagan. Yangi ifoda vositalari va mazmun (syujetlar) izlash natijasida anʼanaviy miniatyuraga yangi ruh, yoʻnalish bagʻishlagan, kitob illyust-ratsiyasi doirasidan chiqib, muraqqa (albom)larda, alohida varaqlarda rasmlar ishlana boshlagan. Musavvirni insonning ruhiy olami qiziqtira boshlashi manzaralar bilan boyitilgan portretlar, chiziklariga eʼtibor qara-tilgan rasmlarni yaratishga olib kelgan. 17-asrning yirik musavvirlaridan Rizo Abbosiy ("Choʻpon", 1634, Sankt-Peterburgda) I. m. m. uslubini yaratuvchilaridan boʻldi. U Eron miniatyuralaridagi rangdor boʻyoqlardan voz kechib, yangi tasvir vositalari (chiziqlar, shakllar)ga murojaat etgan, na-tijada rasm birinchi oʻringa oʻtib, rang bir oz yengil tus sifatidagina qoʻllangan. Keyinchalik I. m. m. (Muhammad Qosim, Afzal ulhusayniy, Muhammad Yusuf va b. ijodi)da shakllar yirik, hayotiy lavxalar va manzara yanada real ifodalangan, kiyimlar bezagi va zamin tasvirida zarhaldan keng foydalanilgan, yangi mazmun bilan boy-itilgan asarlar yaratish harakterli boʻlgan. 17-asr 70-y.laridan yevropa rangtasvirining taʼsiri kuchaygan. Muhammad Zamon, Ali Qulibek Jabbor va b. asarlarida nursoyaning ayrim xususi-yatlari kuzatiladi, xristian mifologiyasi mavzui koʻplab uchraydi. 18-asr boshlariga kelib I. m. m.da "evropalashtirish"dan iborat yoʻnalish yetakchi oʻrin egallagan.

Manbalar 

Eron miniatyura maktablari
Poʻlatxon

Isʼhoq Hasan oʻgʻli, Mullo Isʼhoq Mullo Hasan oʻgʻli („Poʻlatxon“) – 1875—76-yillarda Qoʻqon xonligida koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni rahbari.

Hayoti 
Uning haqiqiy ismi Mullo Isʼhoq Mullo Hasan oʻgʻli. Boston qabilasidan boʻlgan qirgʻiz. Taxminan 1844-yilda Uxna qishlogʻida tugʻilgan. Qoʻqondagi „Tunqotar“ madrasasida, keyinchalik Margʻilondagi „Oqmadrasa“ madrasasida tahsil olgan, otasi mudoris boʻlgan. Isxoq madrasaning qattiq tartib-qoidalariga chidolmadi va otasining qarshiliklariga qaramay, 1867-yilda oʻqishni tashlab ketadi.

Poʻlatxon Andijonda imomlik qilgan.

Poʻlatxon qoʻzgʻaloni 
1872-yil Sher Dodho boshliq bir guruh qoʻqonliklar Samarqandda istiqomat qilayotgan Poʻlatxonni (Olimxoning nevarasi) Qoʻqonga taklif qilib, uni xon qilib koʻtarishga vaʼda qilishadi. Lekin, Poʻlatxon bu taklifni rad etadi. Shundan soʻng qoʻqonliklar Toshkentga kelib, Abdulmoʻmin otaliq bilan uchrashganlar. Ularning iltimosiga koʻra, Ishoq Hasan „Poʻlatxon“ nomi bilan qoʻzgʻolonga boshchilik qilishga rozi boʻlgan va Namanganga kelib qoʻzgʻolonga rahbarlik qila boshlagan. Uning tomoniga yirik boy va harbiylar, hatto Xudoyorxonning oʻgʻli va boshqa qarindoshlari ham oʻtgan. 1875-yil 22-iyulda Xudoyorxon Toshkentga qochishga majbur boʻladi. Xon taxtiga Poʻlatxon va Xudoyorxonning katta oʻgʻli Nasriddinbeklar asosiy daʼvogarlar edi. 1873-yilda qirgʻizlar Poʻlatxonni Qoʻqon xoni deb eʼlon qilgan edilar. Ammo, Xudoyorxon Toshkentga qochgandan keyin Abdurahmon oftobachi Nasriddinbekni xon deb eʼlon qilib taxtga oʻtqizgan. Shu sababli Poʻlatxon Abdurahmon oftobachi va Nasriddinxonlarga qarshi kurashni boshlab yuboradi. Oqibatda, Qoʻqon xonligida ikki hokimiyatchilik paydo boʻladi. Buning oldini olib, kuchlarni birlashtirish maqsadida Abdurahmon oftobachi 1875-yil 7-avgustda Chor Rossiyasi mustamlakachilariga qarshi gʻazavot eʼlon qiladi va xalq ozodlik harakatini boshlab yuboradi. Poʻlatxon bu harakatni qoʻllab quvvatlaydi, ammo qoʻshinini jangga olib kirmaydi. 1875-yil 23-avgustda Maxram qalʼasi ostonasida ruslar bilan Abdurahmon oftobachining qoʻshini oʻrtasida qattiq jang boʻladi. Qoʻqonliklar magʻlubiyatga uch-raydi. K. P. Kaufman qoʻzgʻolonchilarni birin-ketin tor-mor etib, Qoʻqon, Margʻilon va Oʻsh shaharlarini jangsiz bosib olgan. 1875-yil 22-sentyabrda Kaufman Margʻilon shahriga Nasriddinxonni taklif qilib, aholi uchun juda ogʻir boʻlgan shartnomaga imzo chektiradi. Natijada, aholi Nasriddinxonga qarshi qoʻzgʻolon koʻtaradi. Nasriddinxon Toshkentga qochishga majbur boʻladi. Poʻlatxon rasman Qoʻqon xoni deb eʼlon qilinadi. Abdurahmon oftobachi ham uni tan oladi, Poʻlatxon bilan yarashib harbiy kuchlarini birlashtiradi. Rus askarlari bilan boʻlgan janglarda kuchlar teng boʻlmagani natijasida Poʻlatxon magʻlubiyatga uchraydi. 1876-yil 1-martda Margʻilon shahrida dorga osib oʻldiriladi.

Xotira 
Chotqoldagi  uning nomi bilan atalgan. Hozirda qabri Fargʻona viloyati Qoʻshtepa tumani Poʻlatxon qabristonida.

Manbalar 

Qoʻqon xonligi hukmdorlari
Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Muhammad Siddiq Tunqotar madrasasida tahsil olganlar
Malohat Isʼhoqova

Malohat Isʼhoqova (15-yanvar 1925-yil Margʻilonda tugʻilgan) — oʻzbek raqqosasi, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Yangiyoʻl teatrida (1942—49), Muqimiy teatrida (1949—54) yakka raqqosa. Andijon teatrida raqqosa va bosh baletmeyster (1954— 80; 1989-yildan). 1980—84-yillar Andijon viloyat filarmoniyasining direktori. Usta Olim Komilov, Mukarram Turgʻunboyeva, I. Oqilov, R. Karimova va boshqalardan raqs sirlarini oʻrgangan. Ijodining shakllanishiga M. Turgʻunboyevaning raqs yoʻli katta taʼsir koʻrsatgan. Raqslari nafis va nazokatli, shodon va mardonavorligi bilan ajralib turadi. "Tanavor", "Munojot", "Siynaxiroj", "Goʻzal tong", "Nay navosi", "Gulruh", buxorocha, tojikcha, xorazmcha, hindcha va boshqa raqslarni mahorat bilan ijro etgan. "Aziz va Sanam", "Nurxon", "Vatan ishqi", "Nodira", "Ravshan va Zul-xumor" kabi spektakllarning raqslarini sahnalashtirgan. Andijon viloyatida "Qirq qiz", "Andijon samosi", "Baxt", " Yoshlik" ashula va raqs ansambllari, Andijon shahar 2-madaniyat uyi qoshidagi "Maqomchilar" xalq ansamblining tashkilotchisi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Raqqosalar
Iteratsiya

Iteratsiya (lotincha iteratio — takrorlash) — biror matematik amalni koʻp marta ishlatish. Mac.,/(x),/[Ax)],/{/[/(x)]}... ketma-ketlik/(d:) funksiya I.laridir. Xususiy holda/(x) = ax boʻlsa, bu funksiyaning I.lari quyidagi koʻrinishda boʻladi: ax, a2x, a3x, ... a”x, .... Qoʻllani-layotgan amalning necha marta ishlatilganligini koʻrsatuvchi son I. koʻrsat-kichi deyiladi. I., xususan, turli (al-gebraik va funksional) tenglamalarni ketma-ket yaqinlashish usuli bilan yechganda uchraydi. Nazariy va tatbiqiy matematika masalalarini hal qilishda I.dan foydalaniladi.

Manbalar
Itolgʻi

Itolgʻi () — lochinlar oilasiga mansub qush. Qanotining uzunligi 35–43 sm, modasining ogʻirligi 820–980 g, nari – 970–1130 g. Janubiy sharqiy Yevropa va Shimoliy – Gʻarbiy Afrikadan to Baykalortigacha boʻlgan hududlarda tarqalgan. Dasht, choʻl va oʻrmon-dasht mintaqalarida yashaydi. Oʻzbekistonning togʻli va pasttekisliklarida uchraydi. Daraxt va qoyatoshlarda uya quradi. Qushlar, kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Ov qushi sifatida qadrlanadi. Oʻzbekiston va boshqa bir qancha mamlakatlarning Kizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar 

 

Qushlar
Biologik turlar
Itsigek

Itsigek () — shoʻradoshlar oilasining buyurgʻun turkumiga mansub yarim buta. Boʻyi 35—90 sm, poyasi bir nechta, sershox. Barglari pardasimon, uchburchak. Guli mayda. Mevasi — rezavor. Choʻl, yarim choʻl va shoʻr tuproqli yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Tarkibida ana- -,f i.ii-" bazin alkaloi- f’-Y ii di, organik kislotalar va boshqa moddalar bor.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Itsimonlar

Itsimonlar () — yirtqich sut emizuvchilar oilasi. Boʻri, chiyaboʻri, tulki, shimol tulkisi. Avstraliyada tarqalgan dingo, Shimoliy Amerikadagi koyot, Afrikadagi fenek, xonaki itlar va hokazo itsimonlarning vakillaridir. Barmoqlariga tayanib yuradi, oddingi oyogʻida beshtadan, orqa oyogʻida toʻrttadan barmoq bor. Tirnogʻi toʻmtoq, ichga tortilmaydi. Dumi baroq, ancha uzun. Junining rangi har xil, oq tulkining rangi yil fasliga karab oʻzgaradi. Tishlari kesuvchi tipda, qoziq tishlari yaxshi rivojlangan. Itsimonlar Antarktidadan boshqa hamma qitʼalarda tarqalgan, har xil sharoitda yashaydi. Asosan, hayvonlar, baʼzilari oʻlimtiklar bilan oziqlanadi. Koʻp itsimonlar monogam, yiliga bir marta tugʻadi. Baʼzilari serpusht. Masalan, shimoliy tulkilari 18 tagacha tugʻadi. Itsimonlar yil boʻyi faol (yenotsimon itdan boshqa). Itsimonlar oilasi 35 turni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekistonda 7 turi uchraydi. Itsimonlarning koʻp turlari moʻynasi uchun ovlanadi, qora tulki kabi moʻynali itsimonlar moʻynachilik fermalarida koʻplab boqiladi. Yenotsimon it Rossiyaning bir qancha viloyatlarida iqlimlashtirilgan. Itsimonlarning koʻp turlari quturish kasalligi viruslarini va gijja tuxumlarini tarqatadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Itsichqonlar

Itsichqonlar, tiyinsichqonlar, dumsiz sichqonlar (La-gomyidae) — kemiruvchilar toʻrkumi oilasi, 18 tacha turi bor. Markaziy Osiyo, Sharqiy Sibir va Shim. Amerikada tarqalgan. Tyanshan, Pomir, Kopetdogʻ, Oltoy, Hisor-Olay togʻlarida va baʼzi baland tekisliklarda 8, Oʻrta Osiyo togʻlarida 5 turi uchraydi. Dumsiz sichqon choʻllarda yashaydi. I yerga bir nechta teshikli uya qaziydi. Bir yilda 2–3 marta urchiydi, har safar 4–12 bola tugʻadi. Oʻt bilan oziqlanadi. Tanasining uzunligi 15–20 sm, orqa oyoqlari oldingisidan sal uzun, barmoqlari va kaftlari tuk bilan qoplangan.

Manbalar 

Hayvonlar
Itterbiy

Itterbiy (lotincha Ytterbium), Yb - mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element, lantanoidlarga kiradi. Tartib rakami 70, atom massasi 173,04. Tabiiy Itterbiy 7 ta barqaror izotopdan tashkil topgan. 168Yb (0,14%), 17°Yb(3,03%), 171Yb(14,3%), 172Yb(21,82%), mYb(16,13%), 174Yb(31,84) va 176Yb (12,73%). Birikmalarda 2,3 valentli, atom radiusi 0,193 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsiya sonlari koʻrsatilgan) Yb3+ 0,101 nm (6), 0,107 nm (7), 0,113 nm (8), 0,118 nm (9), Yb2+ 0,116 nm (6), 0,122 nm (7), 0,128 nm (8). 1978-yilda shved kimyogari Itterbiy Marinyak Shvetsiyaning Itterbyu (Ytterby) qishlogʻida tarkibida Itterbiy boʻlgan element topganligi uchun bu yangi elementga Itterbiy nomi berilgan. Itterbiy — siyrak element, yer poʻstidagi miqdori massa jihatidan 3,3-10~5%, dengiz suvlarida esa 5,2-10~7 mg/l ni tashkil etadi. Nodir elementlar bilan birgalikda bastnezit, monatsit, fergyusonit, ksenotim, gadolinit va b. minerallar tarkibida uchraydi. Itterbiy — oqish kulrang metall. Zichligi 7,02 g/sm3. Suyuqlanish temperaturasi 824°, qaynash tempaturasi 1211°, Brinell boʻyicha kattikligi 343 MPa. Havo taʼsirida sekin, 400° da tez oksidlanib, oksid va karbonat aralashmasini hosil qiladi. Mineral kislotalar bilan xona temperaturasida reaksiyaga kirishadi. Issiq suvda havo taʼsirida sekin oksidlanadi. Qizdirilganda galogenlar bilan birikadi. Itterbiy (P)-oksid Yb2O3 — kub pan-jarali rangsiz kristall modda. Zichligi 9,213 g/sm3 5000 MPa bosim ostida 823 K da monoklin modifikatsiyagaoʻtadi. Zichligi 10,00 g/sm3. Itterbiyning oksalat, nitrat va b. tuzlarini 800— 1000° da parchalab olinadi. Maxsus keramik mahsulotlar, lyuminoforlar olishda qoʻllanadi. Itterbiy boshqa nodir elementlar bilan aralashmada poʻlat uchun kaytaruvchi va modifikator sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

Kimyoviy unsurlar
Ittikanak

Ittikanak (Bidens) — qoqidoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtlar turkumi. Boʻyi 15-60 sm, barglari qanotsimon, qisqa bandli. Qarama-qarshi joylashgan. Gullari sariq, savatchaga toʻplangan. Mevasi pistacha. Oʻzbekistonda 1 turi oʻtloqlarda, ariq boʻylarida, ekinlar orasida usadi. Tarkibida karotin, S vitamin, efir moyi, oshlovchi boʻyoq, shilimshiq va boshqa moddalar bor. Xalq tabobatida bolalarning diatez kasalligini davolashda ishlatiladi. Tibbiyotda ovqatni hazm qildiruvchi, siydik haydovchi va ter chiqaruvchi dori sifatida, baʼzi teri kasalliklari (ekzema)ni davolashda qoʻllanadi.

Manbalar 

Oʻtlar
Bir yillik oʻtlar
Ittihod va taraqqiy

„Ittihod va taraqqiy“ (turkcha: İttihat ve Terakki) — turk inqilobchilarining siyosiy tashkiloti. Bu tashkilot aʼzolari keyinchalik oʻzlarini Yosh turklar deb atashgan. 1889-yil Istan-bulda Yosh turklarning maxfiy siyosiy tashkiloti sifatida tashkil topdi. Unga Istanbul harbiy tibbiyot oʻquv yurti talabalari Abdulla Javdat, Ibrohim Temo, Ishoq Sukuti, Mahmed Rashid asos soldi. Tashkilotning asosiy maqsadi sulton Abdulhamid II (1842—1918)ning mustabid hokimiyatini konstitutsion tuzum bilan almashtirishdan iborat boʻlgan. Tez orada xo-rijda ularning „Usmonlilar Ittihod va taraqqiy jamiyati“ ham tuzildi. 1892-yildan Parijda turk tilida tashkilotning „Mashvarat“ gazetasi chiqa boshladi. 1907-yil oxirida Parijda boʻlgan kong-ressda muxolifatdagi kuchlar Usmonlilar hokimiyatiga qarshi „Ittihod va taraqqiy“ tashkiloti yetakchiligida blok tuzishdi. Axmad Rizo boshchiligidagi tashkilot rahbariyati xorijdan sultonlikka qarashli Makedoniyaning markaziy shahri — Salonikiga kelib oʻrnashdi. Mamlakatda Abdulhamid 11 mustabid zulmiga qarshi kurash avj olib ketdi. Mamlakatda ittihodchilar rahbarlik qilgan Yosh turklar inqilobi gʻalaba qozondi. 1908-yilda „Ittihod va taraqqiy“ tashkiloti partiyaga aylantirildi. Ziyo Koʻkalpnnt turkchilik goyalari „I. va t.“ tashkiloti aʼzolariga kuchli taʼsir koʻrsatdi. „Ittihod va taraqqiy“ tashkiloti aʼzolari Turkiyada demokratik erkinliklarni joriy qilishga kirishdi.

1913-yilda Talʼat posho — Turkiyaning Bosh vaziri, Anvar posho — harbiy vazir, keyinchalik Bosh qoʻmondon, Ja-mol posho — harbiy dengiz kuchlari vaziri lavozimlarini egalladi. Anvar posho Buxorodan Turkiyaga tahsil olish uchun borgan Usmon Xoʻja, Fitrat kabi talabalarni oliy darajada qabul qilgan.

Birinchi jahon urushiyaa Turkiyaning yengilishi natijasida „Ittihod va taraqqiy“ tashkiloti tarqatib yuborilib, uning fa-oliyati taqiklandi. 1918-yil 3 noyabrda Talʼat posho, Anvar posho va Jamol posho Turkiya hududidan chiqib ketishdi. Jamol posho va Anvar posho 1920— 21 yillarda Turkistonga kelishdi, Anvar posho Buxorodagi shoʻro tuzumiga qarshi harakatga rahbar boʻldi. Turkiyada yuz bergan muhim oʻzgarishlardan ke-yin — 1922-yil „Ittihod va taraqqiy“ partiyasi yana qayta tiklandi, ammo u mamlakat hayotida avvalgi mavqeiga erisha olmadi. 1926-yil Otaturkka qarshi suiqasd qilganlikda nohaq ayblanib, yttihodchilardan 4 kishi oʻlim jazosiga hukm qilindi. „Ittihod va taraqqiy“ partiyasi shu bilan oʻz faoliyatini tugatdi.

Adabiyot 
 Ziyo Goʻkalp , Turkchilik asoslari, T., 1994; Turk xalqining buyuk farzandi Otaturk, T., 1998; Rajabov Q., Buxoraga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002.

Manbalar
Ituzumdoshlar

Ituzumdoshlar () — ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Oʻt, butachalar, lianalar va kichik daraxtlardan iborat. Barglari yonbargchasiz, ketma-ket joylashgan, gullari ikki jinsli. Kosachasi va gultoji 5 boʻlakli. Changchisi 5 ta. Mevasi — rezavor yoki koʻsakcha. Ituzumdoshlarning 90 turkumi, 2900 turi boʻlib, ular yer sharining tropik mintaqalarda, xususan, Janubiy va Markaziy Amerikada keng tarqalgan. Ituzum, pomidor, baqlajon, qalampir, paqpaq va goji oqchingʻil kabi turkumlari katta ahamiyatga ega. Ituzumdoshlarga kartoshka, pomidor, tamakigul, tamaki, maxorka va boshqa ekinlar kiradi. Koʻpchilik ituzumdoshlar — belladonna, mehrigiyoh, skopoliya, mingdevona, bangidevona, fisoxlaina va boshqa tarkibida alkaloidlar bor. Baʼzi ituzumdoshlar manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

Sistematikasi 

Hozirgi kunda ushb oila o`z ichiga 7 ta turkumga bo`lingan 2700 turga ajratiladi:
   turkumi
 11 turni o`z ichiga oladi:
 Benthamielleae
 Browallieae
 Cestreae
 Salpiglossideae
 Goetzeoideae turkumi
 7 turni o`z ichiga oladi;
  Nicotianoideae turkumi
 8 turni o`z ichiga oladi;
 Petunioideae turkumi
 10 turni o`z ichiga oladi;
  Schizanthoideae turkumi
 1 ta turni o`z ichiga oladi — Schizanthus;
 Schwenckioideae turkumi
 3 turni o`z ichiga oladi;
  Solanoideae turkumi
 56 turni o`z ichiga oladi:
 Capsiceae
 Datureae
 Hyoscyameae
 Juanulloeae
 Lycieae
 Physaleae
 Solaneae

Rasmlar

Gullar

Mevalar

Qo`llanilishi 
Bu oila vakillarining koʻp qismi aholi tomoidan iste'mol qilinadi. Masalan, kartoshka (Solanum tuberosum), pomidor (Lycopersicum esculentum), ispan qalampiri (Capsicum annuum) va boshqalar O`zbekistonda ham ovqatlarga asosiy masalliq sifatida ishlatiladi. Shuningdek, tamaki o`simligi (Nicotiana) dan ham foydalaniladi.  

Belladonna, mingdevona, bangidevona, skopoliya, mehrigiyoh va duboiziya kabi o`simliklarning tarkibida alkaloidlardan giotsiamin va atropin mavjud.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Ixvon as-Safo

Ixvon as-SAFO (arab. — sof biro-darlar) — 10-asrda Yaqin va Oʻrta Sharqda paydo boʻlgan falsafiy maktab. Ta-niqli namoyandalari: Abu Sulaymon al-Bustiy, Abdul Hasan alzanjoniy, Abu Ahmad almirajoniy, Zayd ibn Rifo. Qolganlari oʻz nomlarini yashirgan. I. as-S.ning maqsadi xalqoʻrtasida falsafiy va tabiiy-ilmiy bilimlarni yoyish edi. Shu maqsadda 51 risola yozilgan boʻlib, "Sof birodarlar tuhfasi" (Bombay, 1882) va "Sof birodarlar nomasi" nomlari bilan mashhur. Bu noma 4 boʻlimga: matematika, tabiiyot, psixologiya, ilohiyot va fikd fanlariga boʻlinadi. Mazkur risolalar falsafiy va tabiiy-ilmiy bilimlar qomusi vazifasini oʻtagan. Ularning falsafasi qorishiqtusda boʻlib, yunon falsafasiga ilohiyot va sufiylik belgilari aralashtirilgan edi. Bu faylasuflar mantiqsa Aristotel, olam tu-zilishi masalalarida Ptolemey, antropologiya va tibbiyotda Galen taʼsirida boʻlganlar. Ularning taʼlimoti 16-asr oxiriga kelib, mustaqil yoʻnalish sifatida yoʻqolib ketdi.

Manbalar
Ixtiyoruddin qalʼasi

Ixtiyoruddin qalʼasi - Hirot sh.ning shim. devori yonida Malik Fax-riddin Kurt tomonidan 1300 yillar atrofida qurilgan qalʼa. Xom gʻishtdan toʻrtburchak shaklida ishlangan, burchaklarida burjlari bor. I.q. Shohrux Mir-zo (1404—1447)ning amri bilan tosh hamda pishiq gʻishtdan qayta tiklangan. Huroson viloyati poytaxti — Hirot sh.ning oʻrdasi I.q.da joylashgan. Uning shim. va jan. tomonidan darvoza atrofi suv toʻlatib qoʻyiladigan keng va chuqur xandaq bilan oʻralgan. Darvozaga oʻtiladigan koʻpriklar zarur paytda zanjirlar bilan tortib, koʻtarib qoʻyilgan. Unda qurol-aslaha, siyosiy mahbuslar, muhim hujjatlar va b. sakdangan. Hozir ham I.q. harobalari bor.

Manbalar 

 

Hirot
Ixshid

Ixshid — 1) Soʻgʻd va Fargʻona podsholari unvoni berilgan.(VII—VIII asrlar). Ilk oʻrta asrlarda Movarounnahr 15 dan ortiq mayda hokimliklarga boʻlinib ketgan edi. Ular turli nomda yuritilgan. Buxoro vohasida — buxorxudotlar va vardonxudotlar, Miyonkolda — dabusshohlar, Ustrushonada — afshinlar, Choch va Ilokda — budun va tudun va boshqalar. Ular mahalliy turkiy qabilalarning turli sulolalariga mansub boʻlgan. Bu davlatchalar orasida Sugʻd Ixshidlari eng qudratli sanalgan. Ularning poytaxti Samarqand shahri boʻlgan. Ixshid atrofiga shaxsiy qurolli lashkarlar — chokarlari boʻlgan badavlat dehqonlar toʻplangan edi. Sugʻd Ixshidi Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida joylashgan Samarqand, Ishtixon, Maymurgʻ, Kushoniya, Vardona, Buxoro, Kesh va Naxshab mulklarini bir ittifoqqa birlashtirgan. Samarqand Ixshidi saroyida ajdodlar ruhiga atab qurbonlik qilish uchun maxsus ibodatxona bino qilingan. Samarqand Ixshidlari yaqin-olis davlatlar bilan elchilik aloqalari olib borganlari maʼlum. Masalan, Afrosiyob devoriy rasmlaripz. Sush Ixshidi Varxumanning Chagʻoni-yon, Choch va Xitoydan kelgan elchilarni qabul qilish marosimi tasvirlangan. Arab istilochilariga qarshi kurashda Sugʻd Ixshidi Tarxun katta jonbozlik koʻrsatgan. 8-asr boshida (712-yil) Samarqandni arablar bosib olgach, Sugʻd Ixshidlari poytaxtni Ishtixonga koʻchirganlar. Movarounnahr Arab xalifaligi tarkibiga kiritilgach, Ixshid unvoni bekor qilingan; 2) Suriya va Misrda hukmronlik qilgan yarim mustaqil turkiy sulola (935—969) vakillari unvoni (yana qarang: Ixshidiylar).

Manbalar

Adabiyotlar 
Ахунбабаев Х. Г. Новые находки согдийских монет из раскопок 1982—1984 гг. в центральной части городища Афрасиаб // История материальной культуры Узбекистана. Выпуск 22. Т.—1988

 

Samarqand tarixi
Ixshidiylar

Ixshidiylar — Suriya va Misrda hukmronlik qilgan yarim mustaqil turkiy sulola (935—969). Asoschisi — Fargʻona ixshidlarn naslidan Muhammad Ixshid ibn Tugʻj (Tagʻaj) (882-946). Bobosi — Joff (?—861) Fargʻona amirlaridan boʻlib, xalifa Muʼtasim (833—842) yollanma qoʻshinida xizmat qilgan. Otasi Tugʻj esa tuluniylaragm Xumoravayh davri (884—895)da Damashq va Tiveriada (Oʻrta dengizning shar-qiy sohilidagi viloyat) noibi boʻlgan. Muqammad avval xalifa Muqtadir (908—932)ning Ramla va Damashkdagi, soʻng xalifa Roziy Billoh (934— 940)ning Misr, Suriya va Mesopota-miyadagi noibi darajasiga koʻtarilgan (935—941). 938 yil u „ixshid“ unvonini qabul qilgan. 942 yil Makka va Malina ham uning tasarrufiga oʻtkazilgan. Misr va Suriya fotimiylar tomonidan ishgʻol etilgach, I. hukmronligi barham topgan (969).

Sulola vakillari: Muhammad Ixshid ibn Tugʻj (935—946), Abulqosim Ungur ibn Ixshid (946—960), Abu-lhasan Ali ibn Ixshid (960—966), Abulmisk Kofur (966—968), Abulfa-voris Ahmad ibn Ali (968—969).

Manbalar 

 

Suriya tarixi
Misr tarixi
Turkiy sulolalar
Turkiy davlatlar
X asr
Itsenko-Kushing kasalligi

Itsenko - KUSHING KASALLIGI [nevropatolog N. M. Itsenko (1889— 1954) va amerikalik neyroxirurg X. U. Kushing (1869-1939) nomidan] - gipofiza" adrenokortikotrop gormon (AKTG)ning koʻp ishlanishi oqibatida kelib chikddigan kasallik. AKTGning koʻp ishlab chiqarilishiga gipofiz mikroadenomasi sabab boʻlishi mumkin. Bunda buyrak usti bezlarining funksiyasi kuchayadi, bemorni yogʻ bosadi, qon bosimi koʻtariladi, ayollarda girsutizm kuzatiladi, qandli diabet roʻy beradi, jinsiy bezlar funksiyasi susayadi, teri quruq boʻladi va hokazo

Davosi: gipofiz sohasi rentgen yoki proton nuri bilan nurlantiriladi, qon bosimini tushiradigan, diabetga karshi, buyrak usti bezlari funksiya-sini tormozlaydigan preparatlar bu-yuriladi. Operatsiya qilib, buyrak usti bezlari yoki gipofiz qisman yoki bu-tunlay olib tashlanadi, soʻng shu bezlar gormonlari beriladi.

Manbalar