yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Biokimyo instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo instituti — ilmiy tadqiqot muassasasi, 1967-yil Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻlka meditsinasi institutining biokimyo laboratoriya. bilan Zoologiya va parazitologiya institutining biokimyo va biofizika boʻlimi negizida tashkil etilgan. Institutda olib boriladigan tadqiqotlar biologik sistemalar tuzilishining biokimyoviy asoslari va boshqaruvini oʻrganish, tirik organizmlar faoliyatining biokimyoviy va molekulyar mexanizmlarini tadqiq etish; normal va patologik holatlarda hujayra membranasi va hujayra ichidagi biokimyoviy jarayonlarga gormonlar va boshqa biologik faol moddalar taʼsirini oʻrganish, shuningdek ularning taʼsir mexanizmlaridagi yangi hodisalarni ochish; organizmda yod yetishmasligi hamda buqoq paydo boʻlishining biokimyoviy va molekulyar mexanizmlarini izlash, qandli diabetda glyukozaning hujayra ichiga oʻtmaslik sabablarining molekulyar asoslarini topish va hujayra qobigʻi tuzilishining ahamiyatini aniqlash, Oʻrta Osiyo ilonlaridan olinadigan zaharlar tarkibini oʻrganish va ulardan kimyoviy sof biologik faol moddalar (fermentlar, toksinlar, turli peptidlar) ajratib olish hamda ularning tirik organizmlarga taʼsir etish jarayonlarini oʻrganishdan iborat. Hujayra va sunʼiy membranalarning oʻzaro taʼsirini oʻrganish asosida original liposomalar yaratish usuli ishlab chiqilgan. Liposomalar oʻz tarkibidagi fiziologik faol moddalar — dori-darmonlarni belgilangan aʼzolarga yetkazishni taʼminlaydi. Ularning bu xususiyati gen va membrana injeneriya sida qoʻllanadi. Bulardan tashqari, hayvon mahsulotlaridan ajratib olingan nerv oʻstiruvchi omil — radioprotektorlarning fizikkimyoviy xususiyatlari va taʼsir mexanizmlari ham oʻrganilmoqda. Institutda 8 laboratoriya. boʻlib, ularda 105 xodim, jumladan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi 3 akademigi (Y. X. Toʻraqulov, J. H. Hamidov, T. Soatov), 14 fan doktori, 33 fan nomzodi faoliyat koʻrsatadi (2000). Institutda olib borilgan ilmiy ishlar hamda fundamental tadqiqotlar uchun institut olimlaridan bir guruhi Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1985, 1990, 1992).

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Biokompyuter

Biokompyuter — oʻta tezkor va katta integratsiya koeffitsiyentiga ega boʻlgan biomikrosxemalar asosida yaratilgan elektron hisoblash mashinasi. B. yaratish uchun molekulyar elementlar va molekulalar tizimi (ansambli)ni loyihalash, molekulyar elementlardan eng koʻp foydalanuvchi yangi biomikrosxemali texnikani ishlab chiqish va bioqurilma hamda tizimlarni ishlab chiqarishning tamoman yangi texnologiyasini, mas, submikron va nanotexnologiya kabi jarayonlarni ishlab chikish zarur. Hozirgi vaqtda bu yoʻnalishlarda anchagina muhim nazariy va amaliy natijalarga erishilgan. B.larning turli loyihalari mavjud. B.ning asosiy qismlari: axborotni matritsaviy parallel usulda kiritish qurilmasi; molekulyar tezkor xotiraga ega boʻlgan molekulyar mikroprotsessor; axborotni optik usulda kiritish va chiqarish qurilmalari. Axborotlarni toʻplash, tarqatish, ularga ishlov berish va boshkaruv tizimlari kabi qurilmalar B. asosida loyihalansa, har tomonlama ixcham va iqtisodiy jihatdan arzon boʻlgan koʻp funksiyali biokomplekslarni ishlab chiqish imkoniyati paydo boʻladi. B. va biokomplekslar yaratish yuzasidan ilmiytexnikaviy izlanishlar, ayniqsa, biosxemotexnika va yangi texnologik jarayonlar bilan bogʻliq ishlar olib borilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Biologik jarayonlar
Biolaboratoriya

Biolaboratoriya, biologik laboratoriya (qishloq xoʻjaligida) - qishloq xoʻjaligi ekinlarini zararkunanda hasharotlardan, kasallik, begona oʻtlardan biologik usulda himoya qilishni amalga oshiradigan va nazorat qilib turadigan muassasa. Viloyat ishlab chikarish B.si va xoʻjalik B.lari mavjud. Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligiga xizmat koʻrsatadigan 700 dan ortiq B. bor (2000). Bu B.larda entomofaglar (tangaqanotlilar tuxumining paraziti— trixogramma, gʻoʻza tunlami qurtining paraziti—brakon, komstok chervesining paraziti—psevdafikus, shumgiya fitofagi — fakultetomiza pashshasi va boshqalar) koʻpaytiriladi hamda gʻoʻza va boshqa qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandalariga qarshi qoʻllanadi. Sabzavotchilik xoʻjaliklaridagi ishlab chiqarish B.sida issiqxona oqqanotiga qarshi qoʻllanadigan entomopatogen zamburugʻ—ashersoniya yetishtiriladi. Bundan tashqari B. oʻsimliklarni himoya qilishda boshqa biologik vositalardan, mas, mikrobiologik preparatpar—denrobatsillin, entobakterin va boshqalardan ham foydalanadi. OʻzR Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Oʻsimliklarni himoya qilish va agrokimyoviy tadqiqotlar Markazi reepublikadagi B.ga ilmiymetodik rahbarlik qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biolitlar

Biolitlar (bio... va yun. lithos— tosh)—minerallar va togʻ jinslari; aksari qismi hayvon va usimliklar koldikari, shuningdek ularning hayot faoliyati mahsuloti (mas, kumir, torf, boʻr, ohaktosh, diotomitlar, spongolitlar)ayan iborat. Q. Organogen togʻ jinslari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Biologik jarayonlar
Biologik drenaj

Biologik drenaj, tabiiy drenaj —ortiqcha yer osti suvlariii tabiiy oʻsimlik qoplami—daraxtzorlar, oʻrmon mintaqalari, ekinlar yordamida chiqarib tashlash. Biologik drenaj tuproqsharoitini yaxshilashga, zaxini krchirishga xizmat qiladi, yer osti suvlari sathini pasaytiradi (qarang Transpiratsiya). Barglari orqali koʻp suv bugʻlatish qobiliyatiga ega boʻlgan tol, terak, qayragʻoch kabi daraxtlar va beda singari qishloq xoʻjaligi ekinlari Biologik drenaj vazifasini bajaradi. Maye, vegetatsiya davrida bir tup tol va terak 20—100 m3 gacha suv bugʻlatadi, sugʻoriladigan maydonning 1,5% ni qoplagan daraxtzor drenaj chikaradigan tuzlarning 15% ni olib chiqadi. Beda (yoshi, zichligi, sizot suvlari sathining chuqurligi, tuproqning granulometrik tarkibi va boshqa sharoitlarga qarab) 4–20 m³/ga suv sarflaydi. Bu miqdorning 78% gacha qismi yer osti suvlari hissasiga toʻgʻri keladi. Yoz faslida, oʻsimliklar suvni koʻplab sarflaydigan davrda bedazorlardagi yer osti suvlari sathi ekinzor dalalaridagiga nisbatan 50—70 sm chuqurroqda boʻladi. Oʻzbekistonning choʻl va yarim choʻl zonalarida oʻzlashtirilgan yerlarning meliorativ holatini yaxshilashda terak, tol, jiyda, chinor, oq akatsiya va boshqalardan keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik jarayonlar
Biologik mahsuldorlik

Biologik mahsuldorlik — ekosistemalarning oʻz tarkibiga kiradigan tirik organizmlar qayta hosil boʻlishining muayyan izchilligini taʼminlash xususiyati. Maʼlum vaqt davomida hosil qilinadigan mahsulot, yaʼni biomassa Biologik mahsuldorlik birligi hisoblanadi. Biologik mahsuldorlik ning moddiyenergetik asosini birlamchi mahsulot tashkil etadi. Ekosistemalarda ular tarkibiga kiruvchi, har xil usulda oziqlanadigan organizmlarning oziq zanjiri hosil qilishi tufayli moddalar aylanishi sodir boʻladi. Birlamchi mahsulot (fitomassa)ni oʻtxoʻr hayvonlar oʻzlashtiradi, ular bilan esa oziq zanjirining keyingi pogʻonasini tashkil etuvchi hayvonlar oziqlanadi. Oʻsimlik qoldiqlari saprofag hayvonlar, saprofag bakteriyalar va zamburuglar (destruktorlar yoki redutsiyentlar) uchun oziq boʻladi. Biologik mahsuldorlik moddalar biotik davriy aylanishining namoyon boʻlishi xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Biologik sistemalarda energiya faqat bir marta ishlatiladi. Bu jihatdan u anorganik muhitdan tirik organizmlar tarkibiga cheksiz koʻp marta oʻtadigan moddalardan farq qiladi. Ana shu sababdan oziq (trofik) zanjir boʻylab energiya okimi kamayib boradi. Trofik zanjirning har bir zvenosida isteʼmol qilingan oziqning bir qismi oʻzlashtirilmasdan qoladi, oʻzlashtirilgan oziqning bir kismi qoʻshimcha mahsulot hosil qilishga, koʻproq qismi esa energiya almashinuviga sarf boʻladi. Har bir keyingi trofik pogʻonada undan oldingisiga nisbatan 5—10-marta kam mahsulot hosil boʻladi. Oziq zanjiri qancha uzun boʻlsa, uning oxirgi Biologik mahsuldorlik ham shuncha kam boʻladi. Ekosistemalarda hosil boʻladigan birlamchi mahsulot asosida ularning mahsuldorligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Quruqlik yuzasining bir yillik mahsuloti quruq modda hisobida 179,5 mlrd. t ga teng, bu taxminan 70YU16 kkal ga ekvivalent boʻladi. Okeanning birlamchi yillik mahsuldorligi taxminan 25—8010" kkal energiyaga ekvivalent boʻladi. Foydalaniladigan yerlar (agrotsenozlar) Biologik mahsuldorlik ni aniqlash, hosildorlikni prognoz qilishda katta ahamiyatga ega. Tabiiy ekosistemalar Biologik mahsuldorlik ni oʻrganish tabiiy biologik resurelardan oqilona foydalanish, ularni muhofaza qilish va qayta tiklanishini taʼminlash uchun zarur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik jarayonlar
Biologik preparatlar

Biologik preparatlar, biopreparatlar — qishloq xoʻjaligida hayvonlarning yuqumli va invazion kasalliklariga diagnoz qoʻyish, kasalliklarning oldini olish, davolash, mahsuldorligini oshirishda, shuningdek oʻsimliklarni zararkunanda va kasalliklardan himoya qilish, tuproqunumdorligini oshirishda qoʻllanadigan biologik vositalar. Veterinariyada Biologik preparatlar ning quyidagi turlari mavjud: davolash uchun (maxsus giperimmunli zardoblar, gammaglobulinlar); kasalliklarning oldini olish uchun (vaksinalar, anatoksinlar); diagnostika uchun (allergenlar, antigenlar, diagnostik zardoblar, bakteriofaglar), stimulyatorlar (hayvonlar qon zardobi, boʻgʻoz biyalar qon zardobi, V12 vitamini va b). Oʻzbekistonda Biologik preparatlar Davlat biologiya kombinatida, ilmiy tadqiqot institutlarida, veterinariya lab.larida har bir turdagi preparatlar uchun yagona boʻlgan uslub boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi Davlat veterinariya bosh boshqarmasi tomonidan tasdiqlangan texnikmeʼyoriy hujjatlarga muvofiq ishlab chiqariladi. Biologik preparatlar ning tayyorlanishi va chiqarilishini mazkur korxona va muassasalarning biologiknazorat boʻlimi yoki nazorat lab., shuningdek Veterinariya preparatlari davlat ilmiynazorat lab. nazorat qiladi.

Biologik preparatlar ekinlarini va daraxtzorlarni zararkunanda hasharotlar va kasalliklardan himoya qilishda spora hosil qiluvchi entomopatogen bakteriyalar (dendrobatsillin, entobakterin, dipel va boshqalar) asosida tayyorlangan bakterial preparatlar qoʻllanadi. Dalalar, pichanzorlar, bogʻlarni, omborlarni kemiruvchilar (sichqon, kalamush va boshqalar)dan himoya qilishda bakterodensidlar ishlab chiqariladi. Tuproq unumdorligini oshirishda nitragin va boshqalardan foydalaniladi (qarang Bakterial oʻgʻitlar).

Biologik preparatlar ning atrof muxit va inson uchun xavfi kam boʻlib, tanlab taʼsir etadi va biotsenozdat tabiiy aloqadorlikni buzmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik jarayonlar
Biologik progress

Biologik progress — muayyan guruhga mansub organizmlarning yashash uchun kurashdagi muvaffaqiyati. Biologik progress muayyan taksonga mansub organizmlar sonining ortishi, uning areali kengayishi, takson individlarining bir-biridan farq qiladigan yangi kichik sistematik guruhlarga boʻlinib ketishi bilan belgilanadi (qarang Biologik regress). Biologik progress ga olib boradigan yoʻllar (omillar)ni A. N. Seversov aniklab bergan. Birinchisi—morfofiziologik progress, yaʼni aromorfozdir. Aromorfoz natijasida hayvon organizmining tuzilishi va organlari funksiyalari murakkablashadi, voyaga yetgan avlodlarning umumiy hayot faoliyati ajdodlar xayot faoliyatiga nisbatan yuqori darajaga koʻtariladi. Ikkinchisi — idioadaptatsiya, yaʼni muayyan cheklangan muhit sharoitiga moslanishdan iborat boʻlib, voyaga yetgan avlodlarning hayot faoliyati va tuzilishi ajdodlarga nisbatan yuqoriga koʻtarilmaydi, lekin tur individlari yashash sharoitlariga yaxshi moslashgan boʻladi. Uchinchisi — senogenezlar, yaʼni hayvonlarning embrion va lichinka davrida moslanishi, bunday senogenezlar natijasida voyaga yetgan avlodlarning tuzilishi va hayot faoliyatida oʻzgarish boʻlmaydi, lekin kelgusi boʻgʻinlarda organizmlar soni oshadi. Toʻrtinchisi—umumiy degeneratsiya, yaʼni voyaga yetgan avlodlarning tuzilishi soddalashuvi orqali sodir boʻladigan moslashuvdan iborat (qarang Progress).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik jarayonlar
Biologik regress

Biologik regress — organizmlarning evolyutsion inqirozga yuz tutishi; biologik progressning aksi. Biologik regress ga uchragan taksonlar individlarining soni qisqarib, ular areali torayib boradi, mazkur taksonning kichik guruhlari soni kamayib ketadi, yaxshi moslasha olmasdan qolgan yoki boshqa organizmlar bilan yashash uchun kurashda dosh berolmagan individlar qirilib ketadi. Biologik regress ga uchragan turlar yoki boshqa taksonomik guruhlar qirilib ketishi mumkin (qarang Regress).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik jarayonlar
Biologik ritmlar

Biologik ritmlar — biologik jarayonlar jadalligi va ularga xos xususiyatlarning siklik oʻzgarishlari. Biologik ritmlar deyarli barcha hayvon va oʻsimliklarda kuzatiladi va organizmlarga muhitning davriy oʻzgarishlariga (sutkalik, mavsumiy va boshqalar) moslashishga imkon beradi. Biologik ritmlar davomiyligiga qarab quyosh sutkalik (24 soat), oy sutkalik (24,8 soat), oylik (29,4 sutka) va yillikka (mavsumiy) boʻlinadi. Quyosh sutkalik ritm koʻpgina fiziologik jarayonlar (hujayraning boʻlinish chastotasi, moddalar almashinuvi va energiyaning intensivligi va boshqalar)ga xos. Sutka davomidagi faollik davrlarning soniga qarab, monofazali va polifazali sutkalik ritmlar farqlanadi. Bunda hayvonlar harakatining faolligi, oʻsimliklar bargi va gulbargining holati, sut emizuvchi hayvonlar jigarining glikogen sarflashi va boshqa biokimyoviy jarayonlar sutka mobaynida oʻzgaradi. Oy sutkalik ritm dengiz sohili zonasi oʻsimliklari uchun xos. Oylik ritm dengiz sathining koʻtarilishi davriga moye keladi va ayrim suvoʻtlar hamda oʻsimliklarning koʻpayish siklida namoyon boʻladi. Yillik (mavsumiy) ritm oʻsimliklarda, koʻpincha kunning uzunligi, temperatura va boshqa iklim omillarining oʻzgarishi bilan tartibga solinadi (k,. Fotodavr). Biologik ritmlar ni xronobiologiya fani oʻrganadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Vyunning E., Ritmi fiziologicheskix protsessov, per. s nem., M., 1961.
 

Biologik jarayonlar
Biologik soat

Biologik soat — odam, hayvonlar va parrandalarning vaqtni his qilish (moʻljallay olish) qobiliyati. Hujayralarda yuz beradigan fizikkimyoviy va fiziologik jarayonlarning qatʼiy davriyligi, yaʼni biologik marom (surʼat)ga asoslangan. Organizmdagi davriy oʻzgarishlar maromi tabiatdagi tabiiy tanlash jarayoni tufayli irsiy jihatdan avloddanavlodga oʻtadi va geofizik omillarning siklik oʻzgarishlariga bogʻliq boʻladi. "Biologik soat " ayniqsa hayvonlar va parrandalarda yaqqol namoyon boʻladi. Maye, kech tushishi bilan podadagi mollar uylariga qayta boshlaydi, qoʻnlar bogʻliqturgan boʻlsa, uyi tomonga qarab maʼrayveradi, tovuqlar har kuni bir vaqtda qoʻnoqlariga chiqadi va hokazo. Ainiqsa, qushlarda "Biologik soat " hissi juda nozik boʻladi. Masalan, Quyosh botishi bilanoq chumchuqlar chirqillay boshlaydy, Buni roʻza kunlari har kuni ogʻiz ochishni kutib oʻtirgan paytda kuzatish mumkin. Odamda ham "Biologik soat " qobiliyati anchamuncha taraqqiy etgan boʻladi. Masalan, ishga barvaqt boradigan odam uygʻotgichsoat boʻlmasa ham oʻz-oʻzidan har kuni bir vaqgda turadi. Pekin odamda bu xususiyat uning charchaganlik darajasiga boglits boʻlishi, yaʼni kun boʻyi charchab, kyoch yotgan odam moʻljaldagi vaqtda uygʻonol,may qolishi mumkin. Bunday holda uygʻotgichsoat ham asqotmaydi. Odam har kuni bir paytda turishi uchun bir xil vaqtda uyquga ketishi, asabi tinch boʻlishi lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik jarayonlar
Biologik suzgich

Biologik suzgich, biologik filtr—oqindi suvlar (mas; korxonalardan chiqadigan iflos suvlar)ni biologik jihatdan (mikroorganizmlar vositasida) tozalash uchun moʻljallangan inshoot: ichiga yirik suzuvchi (filtrlovchi) material (shlak, shagal, keramzit va boshqalar) toʻldirilgan qoʻsh tubli idish. Oqindi suv suzuvchi material orqali oʻtib, uning sirtida suv tarkibidagi organik moddalarni yemiruvchi mikroorganizmlardan iborat parda hosil qiladi. Oqindi suvlardagi mexanik zarralar (tosh, qum, metall parchalari) idish tubiga choʻkib qolaveradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Biologik jarayonlar
Biologik hosil

Biologik hosil, tupdagi hosil — maʼlum bir maydondagi oʻsimlik tuplarida yetilgan hosil, oʻz vaqtida boshlanadigan yigʻimterim oldidan dalada yetilgan tayyor mahsulot miqdori. Biologik hosil ekinlar (don, paxta, mevalar va boshqalar) hosilini yigʻish oldidan xoʻjalik mutaxassislari tomonidan aniklanadi. Biologik hosil bilan birga haqiqiy hosil—1 ga dan yigʻib olingan haqiqiy hosil (omborga tushgan hosildorlik)— yigʻilgan va xatlangan mahsulot tushunchasi ham qoʻllanadi. Biologik hosil ombor hosilidan koʻproq boʻladi. Biologik hosil ishlab chiqarishning asosiy vazifalaridan biri Biologik hosil ni ombor hosiliga aylantirishdan iborat, bu esa yigʻimterimni oʻz vaqtida toʻgʻri tashkil etishga bogʻliq (qarang Hosildorlik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Biologik jarayonlar
Biologiya stansiyalari

Biologiya stansiyalari — oʻsimlik va hayvonlarni tabiiy sharoitda har taraflama oʻrganish hamda eksperimental tadqiqotlar oʻtkazish uchun moʻljallangan ilmiy tadqiqot muassasalari. B. yeda amaliy jihatdan ahamiyati katta masalalar (mas, iqlimlashtirish, baliq ovlash, baliq urchitish, dasht va baland togʻli hududlarni oʻzlashtirish, tabiiy komplekslarning biologik mahsuldorligini oshirish va hokazo)ni hal qilish bilan boglik muammolar ham ishlab chiqiladi. Biologiya stansiyalari tabiiy sharoiti va tirik organizmlarning oʻziga xosligi bilan bir-biridan farq qiladigan hududlarda joylashgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika institutining Qizilqum choʻl zonasidagi B. s, Rossiyadagi Murmansk B. s, Qirgʻizistondagi Issiqkoʻl B. s, Armanistondagi Sevan kuli B. s, Moskva viloyatidagi Moskva davlat untining Biologiya stansiyalari shular jumlasidandir.

B. yeda zamonaviy asbobuskunalar bilan jihozlangan lab. boʻladi. Ularda yuqori malakali ilmiy xodimlar ishlaydi, Biologiya stansiyalari ilmiy tadqiqot ishlari yakunlarini nashr ettirish huquqiga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biolokatsiya

Biolokatsiya (bio..., yun. locusjoy)—hayvonlarning koʻrish, eshitish, hid bilish va boshqa sezgi aʼzolari yordamida atrof muhitni yoki begona individlar (oʻlja, dushman)ni, ular turgan joy yoki ulargacha boʻlgan masofani aniklash xususiyatlari. B. agar atrofdagi jismlar yoki tovush, hid, issiqlik, yorugʻlik (biror narsadan aks etadigan) lokator hayvon tomonidan qabul qilinishi evaziga sodir boʻlsa, passiv B.; lokator hayvon tomonidan tarqatiladigan signallarni obyektdan aks etib qaytishi (akssado) orqali sodir boʻlsa, faol B.—exolokatsiya deyiladi. Passiv B. hamma tirik organizmlarga xos boʻlib, hasharotlar va yapaloq qushlarda ayniqsa kuchli rivojlangan. Masalan, yapaloq qushlar (boyoʻgʻli va boshqalar) gorizontal hamda vertikal tekislikda lokatsiya qilganidan qorongʻida hatto harakatsiz sichqonni ham bemalol sezadi. Bu hol koʻr boʻlib qolgan yapaloqqushlarning ham yashashiga imkon beradi. Passiv B. populyatsiya ichidagi (juftlashish, bir jinsni ikkinchisi qidirib topishi), populyatsiyalararo biotsenologik aloqalarda (dushmandan qochib qutilish, oʻljani tutish) katta ahamiyatga ega. Passiv B. tufayli tabiiy sharoitda sezgi aʼzolaridan biri ikkinchisi oʻrnini bosishi yoki toʻldirishi mumkin (mas, gʻirashira qorongʻilik, tuman, qalin oʻtlar orasida). Passiv lokatsiyaning haroratni sezish orqali amalga oshadigan xili (termolokatsiya) qalqontumshuq va boʻgʻma ilonlarda rivojlangan. Ilonning koʻzlari bilan burun teshigi oraligida joylashgan chuqurchadagi termoreseptor haroratning hatto 0,00G darajada oʻzgarishini ham sezadi va shu orqali qorongʻuda ham oʻljasini bemalol tutadi. Faol lokatsiya qilish qobiliyatiga ega boʻlgan hayvonlar hayoti pana joylar (gʻorlar) yoki suv havzalari bilan bogʻliq (jarqaldirgʻochlar, guaxoro, koʻrshapalaklar, delfinlar, kitlar). Ayrim hayvonlar, baliqlar exolokatsiyaning elektromagnit turidan foydalanadi. Elektr skatining exolokatsiyasi prinsip jihatdan texnikada qoʻllaniladigan radarlarga oʻxshaydi. B.ning akustik xossalaridan foydalaniladigan turi sonarlarni eslatadi. Akustik signallar yordamida exolokatsiya ayrim qushlar (jarqaldirgʻochlar) va sut emizuvchilar (koʻrshapalaklar) uchun xos boʻlib, ular muhitga ultratovush tarqatib, ularning akssadosini kabul qiladi. Koʻrshapalaklar tarqatadigan tovush impulyelarining davomiyligi 1—100 kGs va undan ham ortiq boʻladi. Odam qulogʻining eshitish chegarasi esa 16—2144 Gs ni tashkil etadi. Delfinlar va kitlar odatda qisqa davom etadigan akustik signallar tarqatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Biologik jarayonlar
Biolyuminessensiya

Biolyuminessensiya (bio..., yun. lumen — yorugʻlik, escent — kuchsiz, sust maʼnosini anglatadigan qoʻshimcha), funksional xemolyuminessensiya — tirik organizmlarning kucheiz nur hosil qilish xususiyati. B. bakteriyalar, zamburugʻlar, radiolariyalar, bulutsimonlar, qisqichbaqasimonlar, hasharotlar, baliqlar orasida uchraydi. B. dengiz hayvonlari orasida koʻproq qayd etiladi. B. asosida fermentativ oksidlanish reaksiyalari yotadi, koʻp hollarda reaksiya natijasida elektron qoʻzgʻalgan holatdagi mahsulotlar hosil boʻladi. Mahsulotdagi qoʻzgʻalish energiyasi mahsulotning asosiy holatga kvant utishi davomida nur kvantlari tarzida sochiladi. Hyp hosil qiladigan oksidlanuvchi modda lyutsiferin, jarayonda ishtirok etadigan ferment esa lyutsiferaza deyiladi. Lyutsiferin va lyutsiferazalar kimyoviy tabiati jihatidan har xil boʻlganligidan organizmlar tarqatadigan lyuminessent nurlar ham turlicha boʻladi. Baʼzan B. lyutsiferaza ishtirokisiz ham amalga oshadi. Bakteriyalarda B. biologik oksidlanish bilan bogʻliq boʻlib, reaksiyada lyutsiferin sifatida flavinmononukleotid va har xil organik kislotalarning aldegidlari namoyon boʻladi. Jarayon bakterial lyutsiferaza ishtirokida amalga oshadi. Bakteriyalar bir sekundda 100 kvant ajratadi. Meduzalardagi B.da kislorod sarf etilmaydi va lyuminessensiya maxsus oqsil—ekvarinning kalsiy ionlar bilan taʼsirlashishi natijasida sodir boʻladi. Hasharotlar (mas, yaltiroq qoʻngʻiz) B. lyutsiferin, ATF, magniy ionlari va kislorod ishtirokida maxsus ferment—lyutsiferaza taʼsirida amalga oshadi. Radioelektronika erishgan muvaffaqiyatlar tufayli B.ning bioxemilyuminessensiya tipi — oʻta zaif nur tarqatish hodisasi kashf etildi. Bioxemilyuminessensiya odatda toʻqimalarda toʻyinmagan yogʻ kislotalarining pereksli oksidlanish jarayonida spontan tarzida yuzaga keladi. B. hosil qiluvchi moddalarning joylashgan oʻrniga binoan B. ham hujayra ichida yoki undan tashqarida yuzaga keladi. B. baʼzi organizmlar uchun signal, oʻljani jalb qilish yoki dushman koʻzini qamashtirish vositasi, bakteriyalarda oksidlanish orqali kechadigan fosforlanish jarayoni tezligini boshqaruvchi omil sifatida ahamiyatga ega. Baʼzi bir olimlarning fikricha, lyuminessensiya anaerob bakteriyalarda kislorodning zaharlash taʼsiridan xalos boʻlish vositasi hisoblanadi. Biolyuminessensiya ishlarida B.ni qayd etishga asoslangan metodlar uning tarkibiy qismlari (mas, ATF, FMN, NADN, kalsiy ionlari va boshqalarning eritmalardagi konsentratsiyasi)ni aniqlashda oʻta sezgir metod sifatida ish beradi. Toʻqimalarning fiziologik holati, hayotchanligi, zararlanish darajasi, koʻchirib oʻtkazilgan aʼzolarning organizm tomonidan rad etilishi yoki qabul qilinishi biosferaning har xil ksenobiotiklar, shu jumladan kanserogenlar bilan ifloslanish darajasini nazorat qilish hamda baʼzi bir xastaliklarni aniqlash maqsadida B. metodi katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik jarayonlar
Biomassa

Biomassa (bio... va massa)—bir turga mansub individlar, turlar guruhlari yoki jamoasining oʻzi yashab turgan muhit yuzasi (1 m2, 1 sm2 va hokazo) yoki hajmi birligi (1 m3, 1 sm3 va hokazo)ga toʻgʻri keladigan umumiy massasi. B. koʻpincha hoʻl yoki quruq modda massasi g/M2, kg/ga, g/m3 va boshqalarda ifodalanadi. Oʻsimliklar B.si fitomassa, hayvonlar B.si zoomassa deyiladi. Turli hisobkitoblarga koʻra biosferadagi tirik organizmlarning umumiy B.si quruq modda hisobida 1,81012 t dan 2,410’2 t ga boradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik jarayonlar
Biometeorologiya

Biometeorologiya — ekologiyaning boʻlimi; atmosfera muxitining geofizik va kimyoviy omillari bilan tirik organizmlar oʻrtasidagi bevosita va bavosita aloqalarni hamda iqlim va obhavo bilan tirik organizmlar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirni oʻrganadi. Oʻsimliklar B.si, hayvonlar B.si va odam B.siga boʻlinadi. Oʻsimliklar B.si atrof muhit barcha komponentlarining ham tabiiy sharoitlarini, ham odamning oʻsimliklar olamiga koʻrsatadigan turli xil (qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi, oʻrmonchilik va shahri k.ga) taʼsirini oʻrganadi (qarang Lgroiqlimshunoslik). Hayvonlar B.si atrof muxit bilan organizmlarning (yashaydigan muhit xususiyatlari bilan bogʻliq boʻlgan) holati, rivojlanishi va harakat funksiyalarining namoyon boʻlishi oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirining keng komplekslarini oʻrganadi. Odam uy hayvonlarining yashash sharoitlariga muayyan maqsadga muvofiq taʼsir kursatganligidan uy hayvonlari bilan yovvoyi hayvonlar B.si oʻrtasida muhim tafovutlar bor. Odam B.si meteorologik elementlar (tra, namlik, shamol, radiatsiya, atmosfera elektri va boshqalar)ning organizmga taʼsirini, odamlarning atmosfera muhiti uzgarishlariga moslashuvini, shuningdek turli kasalliklarning paydo bulishida bu oʻzgarishlarning oʻrni va mohiyatini oʻrganadi. B. tabiiy atrof muhitning taʼsiridan tashqari inson tomonidan yaratilgan atrof muhit—aholi punktlarida, binolarda va alohida (izolyatsiyalangan) sistema (har xil turdagi berk transport va boshqalar)lardagi muhitning taʼsirini ham oʻrganadi. Organizmning muhit meteorologik va fizik omillari taʼsirida shakllanuvchi issiqlik rejimini oʻrganish odam B.sining muhim masalalaridan biridir. Odam organizmining issikdik rejimi (holati)ni baholashda issiqlikni sezishdan (uta sovuq, sovuq, salqin, iliq, issiq, oʻta issiq va hokazo) olingan maʼlumotlardan tashqari yana obyektiv koʻrsatkichlar (terlash miqsori, teri harorati, tomir urish tezligi, muskul titrashi va boshqalar) ham hisobga olinadi. Issiklik holatini baholashda turli hisoblash usullaridan foydalaniladi. Ilmiy asoslangan usullardan biri organizm issiklik balansining tarkibiy qismlarini hisobga olishdir. Fizikaviy modellash usullari ham qoʻllanadi. Kishilarning mehnat qilish va dam olish rejimini optimallashtirish, noqulay obhavo omillarining taʼsirini kamaytirish maqsadida turli mehnat faoliyati sharoitlarida odamning issiqlik holati xususiyatlariga alohida eʼtibor beriladi. Biometeorologik kuzatishlar va hisoblash maʼlumotlaridan organizmlar uchun optimal yashash sharoitlarini taʼminlashda, mehnatni meʼyorlash va boshqalarda keng foydalaniladi (qarang Mikroiqlim).

Hamid Abdullayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik jarayonlar
Biometriya

Biometriya (bio... va ..metriya)— biol. boʻlimi; biologik obʼyektlarni matematik (variatsion) statistika usullari bilan oʻrganadi. B. asoslari 19-asr oxirida ingliz olimlari F. Galton va K. Pirs asarlarida ifodalab berilgan. B. biologiyannt turli soxalari (botanika, zoologiya, ekologiya, fiziologiya, genetika, mikrobiologiya va boshqalar) hamda agronomiya va zootexnikada nazariy va amaliy masalalarni xal etishda muhim ahamiyatga ega. B. usullari belgilari oʻzgaruvchan harakterda boʻlgan eksperimental maʼlumotlarni ishlab chiqish uchun zarur. Asosan, tanlangan obʼyektlar majmuasi (toʻplamlar)ni hamda turli tanlanma parametrlarini taqqoslashda ishlatiladi. Maye, biologiktoʻplam (tur, zot, nav va boshqalar)ni kuzatishda qayd etilgan belgilar taqsimlanish harakterini oʻrganishda, muayyan belgining populyatsiyaga xos boʻlgan oʻrtacha kursatkichlardan chetlashgan alohida xususiyatini aniklashda; ikki va undan ortiq biologik toʻplamlarni taqqoslash asosida ular oʻrtasidagi tafovutni baholash va boshqalarda ishlatiladi.

Oʻrganilayotgan miqdorlar (mas, hosildorlik bilan uni taʼminlaydigan omillar) oʻrtasidagi bogʻliqlikni aniqlash va ular oʻrtasidagi (mas, urug ekilgandan to unib chiqqunga qadar ioʻlgan davrda ekinning rivojlanish tezligi bilan shu davrdagi oʻrtacha tra oʻrtasidagi) miqdoriy bogʻliqlikni topishning asosiy vositalari —korrelyatsion va regression tahlil usullari hisoblanadi. Bir qator oʻzgaruvchan omillarni (jumladan, ekin hosildorligi samarali tra yigʻindisi, koʻchatlar qalinligi, oʻgʻit normasi va boshqa tabiiy va ishlab chiqarish omillariga bogʻliq) hisobga olish zarur boʻlgan eksperimental masalalarni hal etishda statistik taxlil usuli juda koʻp omillar ichidan (turgʻun bogʻlanishlarni aniklash uchun) eng muhimini ajratib olishga imkon beradi. Baholash koʻplik regressiyasi tenglamasi yordamida bajariladi. Tajriba maʼlumotlari soni yetarli darajada koʻp boʻlgandagina natijalar aniq boʻladi. Hozirgi zamon tadqiqotlarida tanlash usuli keng qoʻllanilmoqda, uning mohiyati qisman tanlashlar xususiyatlariga qarab butunning miqdoriy tavsifini aniqlashdan iborat. Dinamik jarayonlar (muvaqqat qatorlar)ni oʻrganish, bir yoki bir necha belgilarning irsiylanishini aniqlash katta amaliy ahamiyatga ega. Seleksiya, urugʻchilik va dehqonchilikning boshqa sohalarida matematik usullarni qoʻllash eksperiment va tajriba ishlari natijalarini nihoyatda aniqlikda asoslash va xulosalar chiqarishga imkon beradi (qarang Variatsion statistika).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik jarayonlar
Bioorganik kimyo

Bioorganik kimyo — organik kimyo bilan biol.ning bir qancha sohalaridan tarkib topgan fan. 20-asrning 2-yarmida vujudga kelib, molekulyar biologiya, biokimyo va biol.ning boshqa tarmoqlari bilan chambarchas bogʻlangan holda rivojlanmoqsa. Asosan, biopolimerlar (oqsillar va peptidlar, nuklein kislotalar va nukletoidlar, lipidlar, polisaharidlar va boshqalar) hamda bioregulyatorlar (fermentlar, vitaminlar, gormonlar, jumladan fitogormonlar, shuningdek sintez yoʻli bilan tayyorlangan biologik faol birikmalar, mas, dori preparatlar, oʻstiruvchi moddalar, insektofungitsidlar, gerbitsidlar va hokazoni tadqiq qiladi, ularni kimyoviy jihatdan toza holda sintez qiladi, tuzilishini aniqlaydi, bu moddalarning tuzilishi bilan biologik xossalari oʻrtasidagi bogʻlanishni ochib beradi, biopolimerlar, shuningdek tabiiy va sintetik bioregulyatorlar biologik taʼsirining kimyoviy tomonlarini oʻrganadi.

Bioorganik kimyo da asosiy muammolarning hal qilinishi biol.ning yanada rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega. Eng muhim biopolimerlar bilan bioregulyatorlarning tuzilishini va xossalarini aniqlamasdan hayotjarayonlarining mohiyatini bilish, ayniqsa, koʻpayish (urchish) va irsiy belgilarning nayelga oʻtishi, hujayralarning oʻsishi, immunitet, xotira, nerv impulsi va boshqa murakkab hodisalarni boshqarish yoʻllarini topish mumkin emas. Fermentlarning tuzilishini va taʼsir mexanizmini oʻrganish asosida yuksak darajada faol katalizatorlar vujudga keltirish, muskul qisqarishini oʻrganish asosida kimyoviy energiyani bevosita mexanik energiyaga aylantirish, biologik sistemalarda axborot (informatsiya) saqlanishi va naslga utishi prinsiplari, hujayralardagi koʻp komponentoy sistemalarning oʻz-oʻzini boshqarish prinsiplaridan texnikada foydalanish muammolarini hal etish Bioorganik kimyo sohasida oʻtkaziladigan tadqiqotlarga bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biopsiya

Biopsiya (bio... va yun. opsis—koʻrish, tekshirish)—davolash va kasallikni aniqlash maqsadida tirik odamning toʻqima yoki biror aʼzosidan bir qismini kesib olib tekshirish. Asosan xavfli oʻsmalar va qon yaratish tizimi kasalliklarini aniqlashda qoʻllanadi. Biopsiya ishlari olib borishda ham B.dan foydalaniladi. Toʻqima, biror aʼzoni qisman olib tashlash ham B. (davolash B.si) hisoblanadi. B. maxsus tibbiy asboblar (endoskop, qisqich, shpatel, jarroxlik pichogʻi) va jarrohlik usullari (punksiya, qirib olish va boshqalar) yordamida amalga oshiriladi. B.da organizmga zarar yetmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biotik omillar

Biotik omillar, muhitning biotik omillari — bir yoki har xil turga mansub oʻsimlik, hayvon va mikroorganizmlar hayot faoliyatining organizmlarga taʼsiri majmui. Ayniqsa biotsenoz organizmlari orasidagi munosabatlar juda yaqindan boʻladi. Biotik omillar har xil turdagi tirik organizmlarning oʻzaro taʼsiridan iboratligi bilan muxitning abiotik omimarchdan farq qiladi.

Organizmlarning oʻzaro munosabatlari juda ham xilmaxil. Tirik mavjudotlar boshqa organizmlar uchun oziq manbai boʻlishi (oʻt oʻsimliklar oʻtxoʻr hayvonlar uchun oziq hisoblanadi, oʻtxoʻr hayvonlarni esa yirtqich hayvonlar yeydi), ularning koʻpayishiga imkon yaratishi (oʻsimliklarni changlovchi hasharotlar faoliyati), yashash muhiti boʻlib xizmat qilishi mumkin (mas, gʻoʻzaning xavfli kasalligi—viltni hosil qiluvchi patogen zamburugʻ uchun gʻoʻza xoʻjayin oʻsimlikdir). Raqobat, simbioz (birgalikda yashash) va boshqa ham organizmlar orasidagi munosabatlarga kiradi. Ehtiyojlari bir-biriga oʻxshash organizmlar orasida, mas, agar oʻsimliklarning yoruglik, namlik va muhitning b.(nima õzi bu )sharoitlariga nisbatan talabi bir xil boʻlsa, raqobat paydo boʻladi. Simbioz hayvonlar, oʻsimlik, mikroorganizmlar orasida keng tarqalgan. Masalan, dukkakli oʻsimliklar (beda va boshqalar) azot hosil qiluvchi bakteriyalar bilan birgalikda yashaydi, bu bakteriyalar oʻsimliklar hayoti uchun zarur boʻlgan uglevodlar va boshqa organik moddalarni oʻsimliklar ildizidan oladi. Biotik omillar har doim muhitning abiotik omillari taʼsiriga uchraydi va oʻz navbatida unga faol taʼsir etib, uni oʻzgartirib boradi.

Abdukarim Zikiryoev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biotip

Biotip (bio… va yun. typos – namuna, nusxa) – mahalliy populyatsiya tarkibiga mansub oʻsimlik turining tashqi koʻrinishi bilan farqlanmaydigan, lekin biologik va fiziologik xususiyatlari boshqacha va oʻzgarmas boʻlgan guruhi. Chetdan changlanuvchi turlar populyatsiyalarida avlodni alohida ajratib qoʻyib takroriy tanlash bilan yoki bir-biriga yaqin turlarni koʻp martalab chatishtirib (qarang Inbriding) koʻpaytirish yoʻli bilan biotip chiqarish mumkin. Baʼzan koʻp turlardan tashkil topgan va muayyan yashash sharoitlaridan foydalanishiga koʻra oʻxshash moslanishlarga ega boʻlgan organizmlarning katta guruhlari ham biologik tiplar yoki xayotiy formalar deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Atamalar
Biologik tasnif
Bioekosan

Bioekosan, Oʻzbekiston yoshlarining "Bioekosan" oʻquvmetodik majmuasi — Oʻzbekistonda uzluksiz ekologiya taʼlimini amalga oshiradigan taʼlimtarbiya muassasasi. Dastlab 1929-yil Samarqandda yosh tabiatshunoslar st-yasi nomi bilan tashkil etilgan. 1994-yil dekabrdan ekologiya tabiatshunoslar markazi, 1995-yil avgustdan yuqoridagi nomda. B.ning asosiy makreli bogʻcha bolalari, maktab oʻquvchilari, akademik litsey, kasbhunar kollejlari, oliy oʻquv yurtlari talabalariga biol., ekologiya, salomatlikdan taʼlimtarbiya berish, iqtidorli bolalarni tanlab, ularni har tomonlama kamol topishlariga koʻmaklashishdan iborat. Majmua tarkibida ekologiya ilmiy tadqiqot lab. mavjud. Majmua respublikada uzluksiz ekologiya taʼlimi muammolari va ularning yechimlariga bagishlangan ilmiymetodik anjumanlarni uyushtiradi va oʻtkazadi. Majmua xodimlari 1995-yildan Toshkent shahri Yunusobod tumanidagi 499bolalar bogʻchasi va 288maktabda bogchamaktab tajriba maydoni tashkil etib, uzluksiz ekologiya taʼlimi boʻyicha nazariy va amaliy tadqiqotlar olib boradilar. Majmua ekologiyadan davlat taʼlimi standarti, uzluksiz ekologiya taʼlimi konsepsiyasi va uzluksiz ekologiya taʼlimi boʻyicha metodik tavsiyanomalar yaratadi. Majmua 1994-yildan buyen "Tabiat: kecha, bugun, ertaga" mavzuida respublika oʻquvchilarining ilmiy amaliy anjumanini oʻtkazib keladi. Majmua respublika viloyatlaridagi ekologiya va tabiatshunoslar markazi ishini muvofiklashtirib turadi va ularga ilmiy amaliy yerdam koʻrsatadi.

Manbalar

  

Botanika
Ekologiya
Bioenergetika

Bioenergetika — molekulyar biologiyaning bir boʻlimi; organizmlarning hayot faoliyati jarayonlarida energiyaning jamgʻarilishi va sarf etilish qonuniyatlarini hamda energiyaning bir turdan ikkinchi turga aylanishini, biosferadagi energetika jarayonlarini oʻrganadi.

Bioenergetika tadqiqotlari energiyaning saqlanishi va bir turdan ikkinchi turga aylanish qonunini kashf etgan (1841) nemis vrachi Yu. Mayer tomonidan boshlab berildi. Oʻsimlik toʻqimalaridagi asosiy energetik jarayonlar — fotosintez va nafas olishdan iboratdir. Oʻsimliklardagi gaz almashinuvi metabolitlar sintezi, energiyaning (ATF) transformatsiyalanishi va unda jamgʻarilishi bilan birga boradi. Mazkur birikma energiyaga boy pirofosfat mikrobogʻlarining mavjudligi bilan tavsiflanadi, bu bogʻlarning sintezi uchun fotofosforlanish paytida yutilgan va transformatsiyalangan nur energiyasi hamda oksidlanish bilan boradigan fosforlanish jarayonida organik moddalarning oksidlanishida ajralib chiqadigan energiya ishlatiladi. Fotosintez jarayonida jamgʻarilgan va nafas paytida ajralib chiqadigan energiyadan organizmning hayot faoliyatiga aloqador barcha jarayonlarda, oʻsha energiya makroergik birikmalarda jamgʻarilganidan keyingina samarali foydalanish mumkin.

Nafas olish jarayonida bir molekula SO2 ga 6 molekula ATF toʻgʻri keladi, fotosintezda esa bir molekula SO, qaytarilishi uchun 3 molekula ATF zarur boʻladi. Bioenergetik tadqiqotlar orqali fotosintez va nafas jarayonlari hujayra umumiy energiya zaxirasiga qanchalik ulush qoʻshganligini baholash, oʻsimliklardagi butun moddalar almashinuvi energetik „oziq“ bilan qanday taʼminlayotganligini aniqlash mumkin.

Yorugʻlikda fotosintez hujayra biosintezi ehtiyojlarini energiya va metabolitlar bilan taʼminlashdek asosiy ishni bajarsa, nafas olish zimmasiga qoʻshimcha vazifa tushadi. Energiya almashinuvi energiyani uzatish va sarf qilishni oʻz ichiga oladi. Agar gaz almashinuvi energiya bilan taʼminlovchi asosiy jarayon boʻlsa, uning sarflanishi sintez jarayonlari, assimilyatlarning oʻtishi, hujayra protoplazmasi strukturasini saqlab qolish, oʻsish, qayta tiklanish va hokazo bilan bogʻliq boʻladi. Normal sharoitlarda, shikastlanmagan hujayra koʻp energiya sarflamaydi. Stress sharoitida, hujayra tuzilishiga zarar yetkazuvchi noqulay sharoit taʼsirida hujayraning butunligi va sitoplazmatik strukturaning funksional faolligini saqlab qolish uchun energiyaga ehtiyoj ortadi.

Bioenergetika muammolari tadqiqotlari, xususan, kimyoviy energiyaning ishga aylanish mexanizmlarini oʻrganish mazkur jarayonlarni kvant biofizika va biokimyo qonunlari amal qiladigan submolekulyar darajada oʻrganishni taqozo etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biplan

Biplan (frans. biplan, bi... va lotincha planum — tekislik) — qanotlari ostmaust qilib ishlangan qoʻsh qanotli samolyot. Boshqa xil samolyotlarga Karaganda ancha ixcham; kanoti puxta va bikr. Roʻpara qarshiligi katta boʻlganligidan tez ucha olmasligi (tezligi 100 km/soatdan kamligi) B.ning asosiy kamchiligidir. B. 30- yillargacha oʻquv maqsadlarida, kiruvchilik va razvedka maqsadlarida ishlatilgan. Keyinchalik B. oʻrnini tezroquchadigan monoplan egalladi. Lekin qishloq xoʻjaligi yumushlari va sportchilar uchun tezroq uchadigan B.lar hozir ham quriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir jinsli gul

Bir jinsli gul — faqat urugʻchi yoki faqat changchili gul. Tarvuz, qovoq, yongʻoq tol, gʻazanda tut terak qayin oʻsimliklarining guli bunga misol boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Botanika
Oʻsimliklar
Bir yillik ekinlar

Bir yillik ekinlar – rivojlanish sikli (urugʻi ekilgandan to yangi urugʻ yetilguncha boʻlgan davr)ni bir yilda tugallaydigan oʻsimliklar. Bularga dukkaklilar, gʻalladon ekinlar, pomidor, baqlajon, qalampir, ismaloq, salat va boshqalar kiradi. Bir yillik ekinlar orasida asosan, oʻtsimonlar boʻlib, mevalari (urugʻi) pishib yetilgandan soʻng poya va palaklari quriydi. Ayrimlarini iqlim sharoitiga qarab koʻp yillik ekin sifatida oʻstirish ham mumkin. Meva, pomidor tropik rayonlarda koʻp yillik oʻsimlik sifatida ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir yillik oʻsimliklar

Bir yillik oʻsimliklar – barcha hayotiy sikllari bir vegetatsiya davrida, yaʼni bir yil davomida urugʻidan unib chiqib, oʻsib, gullaydigan va urugʻ qoldirib quriydigan oʻsimliklar. Bir yillik oʻsimliklar orasida butun rivojlanish jarayoni bir necha hafta ichida tugaydigan efemer oʻsimliklar guruhi ajralib turadi. Choʻl va dasht sharoitlarida efemerlar kuz, qish yoki bahorda oʻsadi. Ular yilning koʻp davrini urugʻ holida oʻtkazadi. Namligi yetarli zonalarda efemerlar (mas, yulduzoʻt, qoʻngʻirbosh) bir vegetatsiya davrida bir necha boʻgʻin berishi mumkin. Vegetatsiya davri uzoq, kechadigan bir yillik oʻsimliklar bahorgi va kuzgilarga boʻlinadi. Bahorgi bir yillik oʻsimliklar bahor va yoz oylarida oʻsib, hayot siklini 1 oydan 5 oygacha tugatadi. Kuzgi bir yillik oʻsimliklar urugʻlari kuzda darhol unib chiqib, tomiroldi barglari rivojlanadi va shu tarzda qor tagida qishlab chiqadi. Bahorda ular rivojlanishni davom ettiradi – gullaydi, urugʻ berib, keyin qurib qoladi. Bu guruhga kuzgi javdar, bugʻdoy, shuningdek koʻpchilik begona oʻtlar (jagʻ-jagʻ, boʻtakoʻz va boshqalar) kiradi. Bir yillik oʻsimliklar oʻzgarib turuvchi iqlim sharoitiga moslashgan koʻp yillik oʻsimliklarning evolyutsiya jarayonida shakllangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Botanika
Oʻsimliklar
Bir uyli oʻsimliklar

Bir uyli oʻsimliklar – gullari bir jinsli. Lekin har tupda ham changchili, ham urugʻchili guli boʻladigan oʻsimliklar bir uyli oʻsimliklar hisoblanadi. Bularga makkajoʻxori, yongʻoq, qovoq va boshqalar kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Botanika
Oʻsimliklar
Birjoniy

Birjoniy — Nizomiddin Abdul Ali ibn Muhammad ibn alHusayn (?—taxminan 1525) — falakiyotshunos va huquqshunos olim. Ulugʻbek akademiyasi vakillaridan biri. B. matematikadan inoq sonlarga bagʻishlab "Doʻstlarga doʻst sonlarni tushuntirish uchun qoʻllanma" nomli asar, Naysaburiy (14-asr boshi)ning "Hisob haqida quyosh risolasi"ga, Ulugʻbekning "Ziji"ga, N. Tusiyning "AlMajistiyning bayoni", "Usturlobni bilish haqida yigirma bob" asarlariga, Qozi Zoda Rumiyning "Astronomiya"ning qisqacha bayoni" asariga sharh yozgan. B.ning astronomiyaga oid "Astronomiya haqida risola", "Kuzatishlarni qisqacha tushuntirish", "Taqvim haqida yigirma bob" kabi asarlari mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birikish reaksiyasi

Birikish reaksiyasi – ikki yoki bir necha moddadan bir moddaning hosil boʻlish reaksiyasi. Agar ikkita oddiy moddadan bitta murakkab modda kelib chiqsa, bunday reaksiya sintez reaksiya deyiladi. Vodorod va azotdan bevosita ammiak olish sintez uchun misoldir. Birikish reaksiyasida ikki murakkab moddadan yanada murakkabroq moddalar hosil boʻla oladi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birikma

Birikma – molekulasi bir necha element atomlaridan tarkib topgan modda (Kimyoviy birikma) hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biriktiruvchi toʻqima

Biriktiruvchi toʻqima – odam va hayvonlarda rivojlanadigan toʻqimalar guruhi. Organizmda trofik, himoya, plastik va mexanik funksiyalarni bajaradi. Xususiy, togʻay va suyak biriktiruvchi toʻqima lari bilan farq qilinadi. Xususiy biriktiruvchi toʻqima koʻpincha trofik, himoya va plastik funksiyalarni, togʻay biriktiruvchi toʻqima esa mexanik funksiyani bajaradi; u xondroplast va xondrotsitlar, hujayralararo modda hamda kollagen va elastik tolalardan iborat. Xususiy biriktiruvchi toʻqima zich va gʻovak biriktiruvchi toʻqimalarga boʻlinadi. Gʻovak biriktiruvchi toʻqima terini muskullarga biriktirib, aʼzolar orasini toʻldirib turadi, shilliq va seroz pardalarning biriktiruvchi toʻqimali qavatini hosil qiladi. Uning hujayrali tarkibida fibroblastlar, gistiotsitlar makrofaglar, semiz hujayralar – labrotsitlar, plazmatik hujayralar – plazmatsitlar, yogʻ hujayralari – lipotsitlar, retikulyar hujayralar, qisqartiruvchi hujayralar – peritsitlar, xromatoforlar, endotelial hujayralar ajratiladi. Zich Biriktiruvchi toʻqima shakllangan va shakllanmagan boʻladi. Shakllanmagani teri asosini yoki uning toʻr qavatini tashkil etadi. Shakllangan zich Biriktiruvchi toʻqima tolali tuzilmalarning tartibli joylashishi bilan ajralib turadi; baʼzi aʼzolar (koʻz oqi, teri, fassiya) da ular oʻrim boʻlib joylashsa, boshqalarida (boylamlar, paylarda) parallel joylashadi. Shakllangan zich Biriktiruvchi toʻqima dan tomirlar, bronxlar va boshqa tuzilmalar devorini hosil qiladigan elastik toʻqimalar ham tashkil topadi. Suyak Biriktiruvchi toʻqima dan odam va umurtqali hayvonlar skeletk tashkil topadi.

Suyak toʻqima osteoblastlar, osteotsitlar va osteoklastlardan iborat. Hujayraaro modda kollagen tolalardan tuzilgan boʻlib, tarkibida koʻpgina mineral tuzlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi yordam

Birinchi yordam — baxtsiz hodisalar roʻy berganda, kishi shikastlanganda yoki toʻsatdan kasal boʻlib qolganda uning hayotini asrab qolish va yomon asoratlardan omon qolishi uchun koʻrsatiladigan tez va oddiy tadbirlar majmui; shifokor yetib kelguncha yoki ularni shifoxonaga olib borguncha amalga oshiriladi. Birinchi yordam oʻz-oʻziga yoki boshqalar tomonidan (oʻzaro) koʻrsatilishi mumkin. Shikastlangan odam jarohatini oʻzi bogʻlay olsa, zaharlanish alomati boʻlganida, mast, koʻp suyuqlik ichib meʼdani yuvish va qayt qilishga quvvati kelsa, oʻz-oʻziga birinchi yordam koʻrsatishi mumkin. Oʻzaro birinchi yordam odatda boshqa kishi tomonidan koʻrsatiladi. Kishining hayoti xavf ostida qolganda, mast, qon ketganda, tok urganda, zaharlanishda, koma, shok va boshqa holatlarda darhol birinchi yordam koʻrsatish zarur. Keyingi koʻrsatiladigan tibbiy yordam birinchi yordamning qanchalik toʻgʻri koʻrsatilganligiga bogʻliq. Mast, suyak ochiq singanda bogʻlov va shina (taxtakach)ning tez va toʻgʻri qoʻyilishi (qarang: Immobilizatsiya), koʻpincha shok va boshqa ogʻir kasalliklarning oldini olishga, shikastlanib behush yotgan kishini yonboshi bilan yotqizish traxeya va bronxlarga qusuq massasi hamda qon ketib qolmasligiga yordam beradi.

Birinchi yordam koʻrsatish
Birinchi yordam uch xil tadbirlar majmuasini oʻz ichiga oladi: 1) tashqi shikastlovchi omillar (elektr toki, bosib qolgan ogʻir narsa va boshqalar) taʼsirini darhol bartaraf etish yoki shikastlangan kishini noqulay sharoitdan xoli qilish (suvdan, oʻt tushgan joydan olib chiqish va boshqalar); 2) shikastlanish tarziga qarab birinchi yordam koʻrsatish (bular haqida qarang: suyak chiqishi, suyak sinishi, zaharlanish, hushdan ketish, jarohatlanish, kuyish va boshqalar); 3) yaqin atrofdagi kasalxona, poliklinikaga yetkazish. Odam toʻsatdan betob boʻlib qolganida, turli xil baxtsiz hodisalar roʻy berganida, albatta tez yordam chaqirish, noiloj qolgan hollarda duch kelgan transportda davolash muassasasiga olib borish zarur. Toʻgʻri birinchi yordam koʻrsatish uchun doim tegishli bilim va malakani oshirib borish lozim. Ishxona, avtomashina va uydagi dori qutichasida birinchi yordam uchun zarur boʻlgan hamma narsalar boʻlishi kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Tez tibbiy yordam
Birinchi Fransiya imperiyasi

Birinchi imperiya — Fransiyada Konsullik davri (1799—1804) dan keyingi Napoleon I (Bonapart) imperiyasi davri (1804—14 va 1815). Bu davrda fransuz inqilobida qoʻlga kiritilgan demokratik yutuqlar bekor qilinib, harbiy diktatura oʻrnatildi. Ammo inqilob natijasida vujudga kelgan tuzum saqlanib qoldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Imperiyalar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Birinchi internatsional

Birinchi internatsional — q. Internatsional I.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Birinchi kosmik tezlik

Birinchi kosmik tezlik — osmon jismi (masalan, Yer)ning gravitatsiya (tortish) maydonidagi jism (masalan, kosmik kema) sunʼiy yoʻldoshga aylanishi uchun unga berish lozim boʻlgan eng kichik boshlangʻich tezlik. Turli balandliklar uchun har xil boʻladi. Doiraviy tezlikka teng qilib olinishi kerak. Yer sirtida (atmosfera boʻlmagan holda) birinchi kosmik tezlik 7,91 km/sek ga teng.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil