yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Zakarpatye viloyati

Zakarpatye viloyati — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1946-yil 22 yanvarda (Zakarpatye Ukrainasi Ukrainaga qoʻshilgandan soʻng) tashkil etilgan. Maydon 12,8 ming km. Aholisi 1288,6 ming kishi (1997), asosan ukrainlar, shuningdek, venger, rus, rumin, slovaklar ham yashaydi. Markazi — Ujgorod shahri. Zakarpatye viloyati Sharqiy Karpat togʻlarida va Oʻrta Dunay tekisligida joylashgan. Viloyat hududining 80% togʻ (eng baland joyi Goverla togʻi, 2061 m). Foydali qazilmalari: toshtuz, qurilish materiallari, qoʻngʻir koʻmir, temir va simob rudalari. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi pasttekislikda −2°, −3°, togʻlarda — 5°, −9°; iyulniki pasttekislikda 19°-20°, toglarda 6°. Yiliga pasttekislikda 600 — 700 mm, toglarda 1000-1400 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 90-230 kun. Asosiy daryosi Tisa. Mineral buloqlar bor. Tuproqlari pasttekisliklarda chimli va allyuvial, togʻ etaklarida qoʻngʻirpodzol, toglarda qoʻngʻir togʻoʻrmon, chimli qoʻngʻir va chimli togʻoʻtloqi hamda torfsimon tuproqlar. Viloyat hududining 50%i oʻrmon, asosan, qoraqayin, qoraqaragʻay, eman, oq qaragʻay, grab usadi. Oʻrmonlarda oʻrmon mushugi, silovsin, boʻri, tulki, qoʻngʻir ayiq, yovvoyi toʻngʻiz, yevropa yeligi, asl bugʻu, suvsar, tiyin, malla quyon yashaydi. Zakarpatye viloyati Ukrainaning kurort va turistik rnlaridan biri.

Oziqovqat sanoatida vinochilik, mevakonserva, goʻsht, moysir va sut, un, moyyogʻ va boshqalar tarmoqlar mavjud. Mineral suv qadoqlanadi. Oʻrmon kimyosi, yogʻochsozlik, mebelsozlik, karton ishlab chiqarish korxonalari bor. Yengil sanoat tarmoklaridan koʻnchilik, poyabzal, tikuvchilik, trikotaj korxonalari mavjud. Mashinasozlik, metallsozlik, asosan, stanoksozlik, priborsozlik rivojlangan. Plastmassa sanitariyatexnika buyumlari, guldor sopol buyumlar, gʻishtcherepitsa ishlab chiqariladi. Qishloq xoʻjaligi sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan, qoʻychilik, bogʻdorchilik, tokchilik, gʻallakorlik bilan shugʻullaniladi. Pichanzor, yaylovlar bor. Gʻalla ekinlari, texnika ekinlari (asosan, tamaki, kungaboqar) kartoshka, sabzavot, yemxashak ekinlari ekiladi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Asosiy temir yoʻl liniyalari: Chop — Ujgorod — Ujok — Lvov, Chop — Solotvina. Asosiy avtomobil yoʻllari: Ujgorod — Mukachevo — Xust — Tyachev — Raxov — IvanoFrankovsk va boshqalar. Ujgorod universiteti, jamoat kutubxonalar, 3 muzey, musiqali drama teatri, filarmoniya, 800 ga yaqin klub, Polyana va Sinyak balneologik kurortlar, Ujgorodda aeroport bor.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Zakarpatye viloyati
Zaqatala

Zaqatala (, , Saxur: Гал), Zakatali — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1840-yildan). Zaqatala tumani markazi. Katta Kavkaz etaklarida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Yevlax — Sheki — Tbilisi shosse yoʻli yonida, Yevlax temir yoʻl tugunidan 152 km shimoli-gʻarbda. Aholisi 20 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Oziq-ovqat (meva-sabzavot konserva, tamaki, choy qadoqlash va boshqalar) sanoati korxonalari, mebel fabrikasi, tarix oʻlkashunoslik muzeyi bor. Turizm rivojlangan. Zakataliga 1830-yil Yangi Zakatali sifatida asos solingan

Tarixi 
Zamonaviy Zaqatala hududi bir vaqtlar Kavkaz Albaniyasining viloyati boʻlgan. Shundan soʻng, mintaqa Gruziya madaniy va siyosiy taʼsiri ostidagi alohida qirollikka aylangan. Oʻrta asrlarda keyinchalik Saingilo nomi bilan mashhur boʻlgan joy asosan Gruziya va Shirvon qirolligi tomonidan nazorat qilingan.

Oʻrta asrlarda Saingiloda yettita gruzin maktabi faoliyat yuritgan, ularda ilohiyot, falsafa, orfografiya, cherkov tarixi, Gruziya tarixi va talabalar uchun kurslar mavjud edi. Bu maktablar muhim madaniy-maʼrifiy rol oʻynagan. Ular Kavkaz xalqlari oʻrtasida madaniy aloqalar oʻrnatishga katta hissa qoʻshgan.

Zaqatalada bir qancha tarixiy ahamiyatga ega joylar mavjud boʻlib, ularning aksariyati 19-asr shahar markazida joylashgan. Ilgari Lenin maydoni deb ataladigan bosh maydonda 700 yoshli bir juft chinor bor.

Shaharning eng koʻzga koʻringan xususiyati 1830-yillarda Kavkaz urushi paytida rus qoʻshinlari tomonidan bosib olingan shaharni isyonchilardan himoya qilish uchun qurilgan vayron boʻlgan qalʼadir. 1850-yillarda bu shaharda ruslar va Dogʻiston rahbari Imom Shamil oʻrtasidagi janglar boʻlgan. U 1893—1905-yillarda Tiflis gubernatorligining Zakatal okrugi markazi boʻlgan. Ozarbayjon Demokratik Respublikasiga, keyinroq Ozarbayjon SSRga oʻtishdan oldin 1918-yilda qisqa muddat Kavkazorti Demokratik Federativ Respublikasi tarkibiga kirgan. 20-asrda shahar va uning qal’asi 1905-yildagi muvaffaqiyatsiz inqilobdagi harakatlari yakuniy 1917-yilgi inqilobning boshlanishi boʻlgan Potemkin jangovar kemasining qoʻzgʻolonchilar ekipaji uchun qamoqxonalardan biri sifatida foydalanilganda yanada mashhur boʻldi. 1980-yillarning oxirida esa qal’a qarovsiz va nihoyatda vayrona ahvolda edi va uning hududi yozda chorva uchun yaylov sifatida foydalanilgan. Sovet davrida oʻrnatilgan qoʻzgʻolonchilardan birining haykali hali ham qal’adan uncha uzoq boʻlmagan Haydar Aliyev bogʻini bezab turibdi. Hozirda qal’ada harbiy garnizoni, shuningdek, sovet uslubidagi bir nechta turar-joy binolari mavjud. Qoʻrgʻonlarning shimoliy qismi yaqinida va bosh maydon tashqarisida goʻzal, ammo tashlandiq cherkov joylashgan. Shaharda hozirda katta yangi masjid qurilgan.

Galereya

Manbalar 

Zaqatala tumani aholi punktlari

Ozarbayjon shaharlari
Nelly Sachs

Zaks Nelli (1891.10.12 — 1970) — nemis shoirasi. 1940-yildan Shvetsiyaga emigratsiyaga ketgan. "Oʻlim maskanlari" (1947), "Gʻamgin yulduzlar" (1949), "Kelajakni hech kim bilmaydi" (1957), "Krchish va evrilish" (1959), "Tiriklarni izlash" (1971) kabi sheʼriy kitoblari bor. 1943—44 yillarda liniy mavzuda "Eli" nomli drama yozgan. 1951-yil nashr etilgan. 3. sheʼrlarida diniy mavzu, xristianlik motivlariga tayanish, shuningdek, Injilga xos ramzlarni qoʻllash asosiy oʻrin tutadi. Nobel mukofoti laureati (1966).

Manbalar 

Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Zal

Zal (nem. Saal) — koʻpchilikka moʻljallangan katta xona, xonaqoh, talor. Z.lar hashamatli saroylarning asosiy qismi sifatida barpo etilgan. Bunday Z.larda qar xil kabul marosimlari, ziyofat va tantanali majlislar oʻtkazilgan. Z.ning qurilishi va bezaklarida turli xalqlarning oʻziga xos milliy meʼmorlik anʼanalari oʻz ifodasini topgan. Uygʻonish davrida Z.lar qurilishi yuksak darajada rivojlangan. Keyinchalik Z.larning ommaga ijtimoiy-siyosiy va madaniy xizmat koʻrsatadigan turli koʻrinishlari yaratildi: majlis Z.lari, konsert, sport, klub, muzey, kutubxona, qiroatxona Z.lari, vokzal, aeropot Z.lari, kino va teatr binolarining tomosha Z.lari va hokazo.

Manbalar 

 

Arxitektura
Zaltikat

Zaltikat — Toshkent viloyatining Zangiota qishlogʻi oʻrnida boʻlgan qadimgi shahar xarobasi (VI asr—XV asrlar). Zaltikat Binkatdan Samarqandga boradigan savdo yoʻlidagi dastlabki yirik markaz boʻlgan (Istaxriy). Zaltikat katta tepa (220×400 m²) va uning janubi-sharqida joylashgan ikki kichik tepadan tashkil topgan. Katta tepaning shimoli-sharqiy burchagida ark (200 m²) joylashgan. Uning qalin devori (1,5 m) xom gʻishtdan (40×40×10×14 kub sm) ishlangan boʻlib, 5 m gacha balandlikda sakdangan. Turar joy qoldiqlari, sopol idishlari, taqinchoqlar topilgan.

Manbalar 

Arxeologiya
Oʻzbekiston tarixi
Toshkent viloyati
Zambarak

Zambarak, toʻp — dushmanning jonli kuchlariga talofat yetkazish, jangovar texnikani ishdan chiqarish hamda mudofaa inshootlarini vayron qilishga moʻljallangan artilleriya quroli (qarang Artilleriya, Toʻp).

Manbalar 

Artilleriya
Toʻp

Toʻp — toʻgʻri trayektoriya boʻylab quruqlik va suvdagi nishonlarga yoki havodagi nishonlarga zarba beradigan artilleriya quroli. Zambarak T.lari kalibri 20–210 mm, stvolining uz. 40 —80 kalibr, otish masofasi 35 km va undan ortiq; T. bn quruqlikdagi qoʻshinlar, tanklar, samolyotlar, kemalar, qirgʻoq artilleriya qismlari va boshqa qurollangan. Qirgʻoq qoʻshinlari tarkibidagi koʻpgina zamonaviy T. oʻziyurar boʻladi; baʼzi kemaga oʻrnatilgan T.lar dengizdagi, qirgʻoqdagi yoki havodagi nishonlarga zarba beradigan universal boʻladi (yana qarang Artilleriya).

Manbalar  

 

Artilleriya
Zamboanga

Zamboanga — Filippindagi shahar. Mindanao o.ning jan.gʻarbidagi port. Aholisi 600 ming kishi (2000). Xalqaro ahamiyatga ega aeroport bor. Yogʻochsozlik, oziqovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari mavjud. Qishloq xo'jaligi (kokos yongʻogʻi, abaka tolasi, kopra) va oʻrmon mahsulotlari chetga chiqariladi. Shaharga 1635 yilda asos solingan.

Manbalar 

 

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Zamindoʻzi

Zamindoʻzi — zardoʻzlikda tikish usuli. Bezatiladigan buyum yuzasi (guli va zamini) kashta bilan sidirgʻa qoplab tikiladi. Bunda kashta toʻgʻridantoʻgʻri matoga yoki mato ustidagi toʻshama (siddiy) ustidan zar, kumush yoki ipak iplar bilan tikiladi. Z.da mayda handasiy shakllar ("chashmi bulbul", "chordarchor", "shashxol", "sambusa" va b.), diagonal va zigzag yoʻllar ("mavji yakroʻya", "mavji duroʻya", "mavji chashmi bulbul" va b.) hosil qiladigan bezak choklardan foydalaniladi. Z.da badiiy anʼanalar, zardoʻz ustaning mahorati namoyon boʻladi. 3. 19-asrda saroy amaldorlarining kiyimlarini tayyorlashda keng qoʻllangan. Hozir 3., asosan, guldoʻzi usulida bezatiladigan buyumlarning ayrim boʻlaklarini tikishda ishlatiladi.

Manbalar
Zaminkori

Zaminkori, zaminli oʻyma — oʻymakorlik turi; yogʻoch, ganch, tosh oʻymakorligida keng qoʻllanadi. Z.da iskanaqalam naqsh chiziladigan tekislikka tikka (koʻndalang) qoʻyilib, zamingacha toʻfi burchak hosil qilib tushiriladi. 3. maxsus zamin qalamlar bilan oʻyiladi. 3. usulida bajarilgan naqsh mujassamotida nur va soyaning nozik oʻyini saqlanadi. Toʻgʻri burchakli boʻrtmaning yuzasi bepardoz yoki pardozsiz oʻyma deyiladi (yana q. Pardoz).

Manbalar
Zamonaviy beshkurash

Zamonaviy beshkurash - sport koʻpkurashi. Ot ustida toʻsiqlardan oʻtish, qilichbozlik (birinchi sanchguncha olishuv), pistoletdan oʻq uzish (4 karra 20 tadan otish), suvda suzish (300 m ga erkin uslubda) va yengil atletika krossi (4 km masofaga)ni oʻz ichiga oladi. Yuqoridagicha tartibdagi musobaqalar 5 kun mobaynida — bir kunda bittadan tur boʻyicha oʻtkaziladi. Sportamaliy mashqlari boʻyicha kompleks musobaqalar qad. zamonlardan maʼlum (maye. Yunoniston olimpiya oʻyinlaridagi pentatlon — "pent" — besh, "atlon" — kurash). 3. b. 19-asr 2yarmida Shvetsiyada paydo boʻlgan. 1948-yildan shu nomda. Xalqaro 3. b. va biatlon uyushmasi (UIPMB, 1948-yil tuzilgan)ga 70 dan ziyod mamlakat aʼzo. Oʻzbekiston 1991-yilda qabul qilingan. 1912-yildan olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan. 1949-yildan jahon birinchiligi oʻtkazib turiladi.

Manbalar 

Sport turlari
Yevgeniy Zamyatin

Yevgeniy Ivanovich Zamyatin [1884.20.1 (1.2), Tambov gubernyasi (hoz. Lipetskiy viloyati) Lebedyani sh. — 1937.10.3, Parij] — rus yozuvchisi. Peterburgdagi Politexnika institutining kemasozlik boʻlimini tamomlagan (1908). 3. adabiy faoliyatini erta boshlagan boʻlsada, "Uyezdnoy" (1913) qissasi chop etilgandan keyin haqiqiy yozuvchi sifatida tanildi. "Ajdar", "Fop", "Iks", "Gunohkorlar hamrohi", "Mamay" va b. asarlarida 1917-yil oktyabr davlat toʻntarishidan keyingi shafqatsiz hayotni ayovsiz fosh etadi. "Biz" fantastik romanida (1924) "inqilob beshigi"da roʻy berayotgan zoʻrovonlik, xoʻrlik, huquqsizlik mahorat bilan koʻrsatib berilgan. Shu bois bu romani chet elda (1931) bosilib chikali. 3. 20y.larning oxirlarida "Attila" nomli tarixiy tragediya yozadi. Unda gunnlarkshnt podshohi Attilaning shoh va inson sifatidagi fojiasi bayon qilingan. Bu asarni yozish jarayonida toʻplagan tarixiy hujjatlar asosida "Tangri qamchisi" romanini yaratadi. Roman oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1998).

Manbalar 

Rossiyalik yozuvchilar
1884-yilda tugʻilganlar
1937-yilda vafot etganlar
10-martda vafot etganlar
1-fevralda tugʻilganlar
Sovet yozuvchilari
Rossiya yozuvchilari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Zangiota

Zangiota (asl ismi Oyxoʻja ibn Toshxoʻja) (7—1258) — avliyo, tasavvning taniqli vakili. 

Zangi Ota O'rta Osiyo Islom olamida ko'zga ko'ringan mutafakkir va donishmandlardan biri bo'lib, faqat Movarounnahrdagina emas, balki Xuroson Xalqlari orasida ham mashhur bo'lganlar.

Arslonbobning avlodi (avarasi).  Ul zot XII asrning oxirlarida Toshkent shahrining Samarqand darvoza koʻchasidagi Zangiota mahallasida tugʻilib oʻsgan degan taxmin bor. Arab naslidan, qora tanli boʻlganligi uchun zangi (zanji), hurmat yuzasidan va oliy himmatligi uchun Zangibobo Himmatiy deb atashgan. 3 yoshligida otasidan taʼlim oldi. Otasi vafotidan keyin Ahmad Yassaviynpnt xalifasi va shogirdi boʻlmish Hakim ota (Sulaymon Boqirgʻoniy) huzuriga bordi. Bir necha yil uning mulozamatida boʻlib, undan yassaviylik tariqati sirasrorlari, odobini oʻrgandi va bu tariqatning yetuk namoyandasi boʻlib yetishdi. Soʻng oʻz vatani — Shosh viloyatiga qaytib kelib, aholini ilohiy-axloqiy, tasavvufiy yoʻlyoʻriklar bilan tarbiyalashga kirishdi, koʻplab mutasavviflar tayyorladi. Z.ning butun hayoti Movarounnahr xalqlarining ogʻir va dahshatli davriga toʻgʻri keldi. Moʻgʻul istilochilari mamlakatni xonavayron qilib, xalq ommasini kullik iskanjasiga solgan bir paytda 3. va uning izdoshlari xalq orasida vatanparvarlik, mehnatsevarlik, adlu insof, poklik, yaxshilik, mehrshafqat, xudojoʻylik kabi umuminsoniy gʻoyalarni targʻib qildi. Zangi Otaning murid va shogirdlari, xususan, Uzun Hasanota, Sayyidota, Sadrota va Badrota Dashti Qipchoq oʻzbeklari, Volgaboʻyi va Ural togi etaklaridagi tatar va boshqirdlar orasida islom dinining yoyilishiga hissa qoʻshdi. Podachilik qilib, halol rizq topib hayot kechirgan. Namoz va zikrni kanda qilmagan. Zangi Otaning karomatlari va fazilatlarini Xoʻja Ahror, shoirlar Maxtumquli, Kamiy Toshkandiy va b. tilga olib, sheʼr va xotiralar yozib qoldirganlar, xalq rivoyatlar toʻqigan. Baʼzi manbalarga koʻra, ustozi Hakim ota vafotidan soʻng uning xotini Anbar bibini nikohiga olib, undan bir necha farzand koʻradi. Farzandlar ham u kabi eʼtiqodli, insofli kishilar boʻlib yetishadilar, xalqni haqiqat yoʻliga boshlashda rahnamolik qiladilar va Anbar bibining qabri Zangiota tumanidati Zangiota qishlogʻida dafn etilgan mozor yonida masjid va Madrasa qad koʻtargan. Bu joy ziyoratgoh hisoblanadi (qarang Zangiota majmuasi).

Manbalar 

Tasavvuf namoyondalari
Zanjibar

Zanjibar — Hind okeanidagi orol. Afrikaning sharqiy qirgʻogʻi yaqinida. Tanzaniya tarkibida. Mayd. 1658 km. Z.ning yer yuzasi payettekislik (eng baland joyi 120 m); marjon ohaktoshlaridan tashkil topgan, karst relyef shakli koʻp. Iklimi ekvatorialmussonli. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 28°, iyulniki 23°. Yillik yogʻin 1500–2000 mm. Oʻrmonlarning koʻp qismi qirqilib, oʻrni butazorga aylangan, sohilda mangra oʻrmonlari, qalampirmunchoq, kokos palmasi plantatsiyalari bor. Eng katta shahri va porti — Zanjibar. Z.ni 8-asrda Ummon arablari egallagan. 1528 — 17-asrda Portugaliya mulki, soʻngra Ummon qoʻl ostida boʻlgan. 1856—90 yillarda mustaqil sultonlik (Pemba o. va b. orollar bilan birga), 1890—1963 yillarda Britaniya protektorati, 1963—64 yillardan mustaqil.

Manbalar 

Zanjibar
Zanjibar (shahar)

Zanjibar — Tanzaniyadagi shahar, Zanjibar o.ning gʻarbiy sohilidagi yirik dengiz porti va savdo markazi. Aholisi 375,5 ming kishi (1998). 1964-yilgacha Zanjibar sultonligining poytaxti boʻlgan. Oʻsha yildan 3. Tanzaniya orol qismining maʼmuriy markazi. Elektrotexnika, yogʻochsozlik, kimyo, oziqovqat, kemasozlik sanoati korxonalari bor. Shaharda qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlaydigan korxonalar mavjud. 3. orqali chetga qalampirmunchoq, kokos yogʻi, kopra chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Davlat muzeyi va 3. arxivi bor. Dengiz baliqchiligi muammolarini oʻrganuvchi Sharqiy Afrika uyushmasining qarorgohi joylashgan.

Manbalar 

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Zanjir

Zanjir — 1) birin-ketin birik irilgan metall halqalardan tayyorlanadigan egiluvchan buyum. Qadimdan xoʻjalikda, zargarlikda ishlatib kelingan; 2) mashina va inshootlarning ketma-ket biriktirilgan zvenolardan iborat egiluvchan qismi. Vazifasiga koʻra, harakatni uzatuvchi, yuk koʻtaruvchi, tortuvchi (yukni bir joydan ikkinchi joyga tashuvchi), arrabop (motorli arralarda), oʻyuvchi, kesuvchi (zovur qazish, foydali qazilma qazib olish mashinalarida) va b; tuzilishi hamda yasalishiga koʻra, doira zvenoli, payvand va quymali, plastinkali, ilmoqli, blokli va b. xillarga boʻlinadi. Harakatni uzatuvchi 3. zanjirli uzatmarz. qoʻllanadi. Uning vtulka rolikli, plastinkatishli (rayem, a, b) xillari bor. Yuk koʻtaruvchi 3. yuk koʻtarish mashina va qurilmalarida ishlatiladi. Uning plastinkasharnirli, payvandlangan yumaloq halqali (rayem, v, g) xillari boʻladi. Tortuvchi 3. konveyer, eskalator va b. qoʻllanadi (rayem, d). Kemalar yakori ham 3. yordamida koʻtaribtushiriladi; 3) q. Elektr zanjiri.

Manbalar
Zanjir reaksiyalar

Zanjir reaksiyalar - kimyoviy reaksiyalarning bir turi. Bu reaksiyalarda faol zarra (erkin radikal yoki atom) paydo boʻlishi tufayli boshlangʻich moddaning koʻplab molekulalari ketma-ket oʻzgarishlarga uchrab turadi. Yonish, portlash jarayonlari 3. r.ga kiradi. Koʻp kimyoviy reaksiyalar 3. r. tarzida boradi. Maye, xlor va vodorod aralashmasidan yorugʻlik taʼsirida vodorod xlorid hosil boʻlishi 3. r.dir. Molekuladan vujudga kelayotgan xlor atomlari (S12—>2 S1) vodorod molekulalari bilan reaksiyaga kirishadi: O +N2>NS1+ N . Hosil boʻlgan vodorod atomi, oʻz navbatida, xlor molekulasi bilan reaksiyaga kirishadi: N+S12"NS1+S1. Shu tarika, erkin vodorod va xlor atomlari ishtirokida navbatlanuvchi reaksiyalar zanjiri hosil boʻladi, natijada yutilgan har bir yorugʻlik kvantga taxminan 100000 molekula vodorod xlorid vujudga keladi. 3. r. oʻtishi uchun faol zarralar (erkin radikallar yoki atomlar) boʻlishi zarur shartdir, bular molekuladagi bogʻlardan biri uzilganda vujudga keladi, energiya shuning uchun sarf boʻladi. Faol zarralar turli yoʻl bilan (elektr razryadila elektronlarning urilish energiyasi hisobiga, yorugʻlik nuri, rentgen nuri va ionlashtiruvchi boshqa nurlar taʼsir etganda) hosil boʻladi. Issiqlik hisobiga erkin radikallar olish gʻoyatda muqim. Lekin aksari molekulalarning bogʻlanish energiyasi katta boʻlgani uchun 3. r. bir qadar yuksak tralarda roʻyobga chiqadi. 3. r.ni yuqori boʻlmagan tralarda oʻtkazish uchun erkin radikallarni osongina hosil qiluvchi har xil aralashmalar (initsiatorlar) qoʻllanadi. Maye, sanoatda polimerlash jarayonini roʻyobga chiqarish uchun organik peroksidlar koʻp ishlatiladi, bular parchalanganda faol radikallar vujudga keladi.

Erkin radikallarning oʻzaro reaksiyaga kirishib, erkin molekulalar hosil qilishi (rekombinatsiya reaksiyasi) natijasida 3. r. toʻxtab, zanjir uziladi. Baʼzi faol aralashmalarsekinlashtiruvchi moddalar taʼsirida ham barcha 3. r. toʻxtab qoladi. 3. r.ni batamom toʻxtatish uchun sekinlashtiruvchi moddadan ozgina qushish kifoya (qarang Ingibitorlar).

Baʼzi 3. r.ning ayrim bosqichlarida bittadan ortiq (koʻpincha uchta) yangi erkin radikal vujudga keladi. Ulardan biri zanjirni goʻyo davom ettiradi, boshqa ikkitasi esa ikkita yangi zanjirni boshlab, tarmoq tuzadi (tarmoklangan 3. r.). Vodorodning oksidlanishi tarmoqlangan 3. r.ga misol boʻla oladi. Vodorod quyidagi sxemaga muvofiq oksidlanadi: 1) N2+O2> ON+6; 2) 6n+N2^N2O+Y; 3) b+N2^>ON+N va h. k. 1 va 2reak siyalarda ON va N radikallari hosil boʻladi, bular tarmoklanmagan zanjirning rivojlanishini taʼminlaydi, 1reaksiyada kislorod atomi vujudga keladi. U ikkita erkin valentlikka ega boʻlib, 3. r.ga oson kirishadi va ikkita qoʻshimcha radikal (ON va N) hosil qiladi, bular esa zanjirlar — tarmoqni boshlab beradi. Tabiat va texnikada 3. r. gʻoyat katta ahamiyatga ega. Kimyo va neft sanoatida kreking , xlorlash, oksidlash va polimerlash kabi muhim reaksiyalar ham 3. r.dir. Yoqilgʻilar ham 3. r. asosida yonadi. Yadro 3. r.i bilan tarmoklangan 3. r. tabiatan har xil boʻlsa ham koʻp jihatdan birbiriga oʻxshaydi (qarang Yadro reaksiyalari). Nasriddin Sirojiddinov.

Manbalar
Zanjirli uzatma

Zanjirli uzatma - bir valdan ikkinchi valga aylanma harakat uzatuvchi zanjirli mexanizm. Ikkala valga bikr oʻrnatilgan tishli gʻildiraklar (yulduzlar)ga kiydirilgan berk ("uzluksiz") zanjir halqadan iborat. Zanjirning tuzilishi, yulduzchalar soni, yetakchi yulduzchaning aylanish yoʻnalishi, yetakchi valning aylanish chastotasi (aylanishlar soni)ga, moylanishi va b.ga koʻra turli xillarga boʻlinadi. Zanjirli uzatma. Tishli gʻiddiraklar zanjir halqa bilan tekis ishlashi uchun gʻildirak tishlari zanjirning tuzilishi (tipi)ga qarab yasaladi. 3. u.lar bir tekis va shovqinsiz ishlaydi. Vtulkali va vtulkarolikli zanjirlar paydo boʻlishi bilan 3. u.lar katta quvvat 700 Mn (70000 kgkuch)ni katta (35 m/s gacha) aylanish tezliklarida uzata oladigan boʻldi. Turli mashinalar, mexanizmlar, mototsikl va velosipedlarda qoʻllanadi.

Manbalar
Zaporojye viloyati

Zaporijya viloyati (ukr. Zaporіzka oblast) — Ukrainadagi viloyat. 1939 yil 10 yanvarda tashkil etilgan. Maydon 27,2 ming km. Aholisi 2059,2 ming kishi. (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, bolgar va boshqalar yashaydi. 18 rayonn, 13 shahar, 20 shaharcha bor. Markazi — Zaporijya shahri. Zaporijya viloyati yer yuzasi bir oz oʻrqir tekislik. Janubida Kora dengiz boʻyi pasttekisligiga qoʻshilib ketadi. Janubi-sharqida Azov boʻyi qirlari (200-220 m) joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yozi issiq (iyulning oʻrtacha tempaturasi 22 dan 24° gacha), kishi unchalik sovuq emas, qor kam yogʻadi (yanvarning oʻrtacha temperaturasi −4 dan −5° gacha). Yiliga 300- 450 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 210 kun. Asosiy daryosi — Dnepr. Tuprogʻi unumdor, asosan, qoratuproq. Zaporijya viloyati dasht zonasida. Dasht oʻsimliklari jar va soyliklarda saqlanib qolgan. Oʻrmon va butazorlar viloyat maydonining 3,4% ni tashkil etadi. Tulki, malla quyon, boʻri; qushlardan bedana, yovvoyi oʻrdak, dasht va dala toʻrgʻaylari yashaydi. Zaporijya viloyatida qora va rangli metallurgiya yetakchi oʻrinda. Elektroenergetikasining asosini Dniproges, Zaporijya GRES va issiqlik elektr stansiyalari tashkil etadi. „Dniprospetsstal“, „Zaporijstal“ elektrometallurgiya zavodlari, Zaporijya titanmagniy kombinati, alyuminiy, elektrod, ferroqotishma zavodlari va Zaporijya utga chidamli zavodi bor. Bilozirsk temir ruda koni asosida kon kazish sanoati (Zaporijya temir ruda kombinati) rivojlangan. Mashinasozlik sanoati („Zaporijtransformatormotor“ zavodi, yuqori voltli apparaturalar, kabel zavodlari, „AvtoZAZ“ motor, avtogidroagregat va „Avtokolirmet“, „Preobrazovatel“, elektroapparat zavodlari mavjud. Berdyansk oʻrish mashinalari, Tokmak dizelsozlik ishlab chiqarish birlashmalari, Zaporijya abraziv kombinati, Berdyansk yoʻl mashinalari zavodi, „Bitmash“, stanoksozlik, Orixiv qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodlari) keng rivoj topgan. Kime va neft kimyosi muhim oʻrin egallaydi. Uysozlik kombinati, gʻishtcherepitsa, devor bloklari zavodlari bor. Oziqovqat sanoatida un, yogʻmoy, goʻsht, konserva, baliq, sut va yengil sanoatda tikuvchilik, poyabzal, trikotaj, koʻncharm tarmoqlari ham rivojlangan. Zaporijya viloyati gʻallachilik va goʻshtsut yetishtirishga ixtisoslashgan muhim rayon. Asosiy ekinlari: kuzgi bugʻdoy, baxrrgi arpa, kungaboqar. Sugʻoriladigan yerlarda sabzavotchilik bilan shugʻullaniladi. Bogʻdorchilik (gilos, olcha, oʻrik, olxoʻri, olma, nok va boshqalar), tokchilik rivojlangan. Chorvachilikda goʻshtsut chorvachiligi yetakchi oʻrinda. Choʻchqachilik va parrandachilik taraqqiy etgan. Koramol, mayin junli qoʻy boqiladi. Azov dengizida baliq ovlanadi. Transport yoʻllari zich. Aeroport bor. 7 oliy oʻquv yurti, 800 dan ziyod jamoat kutubxonasi, 3 teatr, 70 dan ortiq muzey mavjud.

Manbalar 

 

Ukraina viloyatlari
Zaporojye viloyati
Zarar (huquq)

Zarar (huquqda) — bir shaxsga ikkinchi bir shaxsning huquqbuzarligi tufayli yetkazilgan pul shaklidagi ziyon. Zarar deganda, birinchidan, kreditorning sarfharajati, ikkinchidan, uning molmulkining yoʻqolishi yoki unga shikoyat yetkazilishi va uchinchidan, qarzdor majburiyatnch lozim darajada bajarganida olishi mumkin boʻlgan daromad (olinmagan foyda) tushuniladi. Zarar moddiy va maʼnaviy koʻrinishda boʻladi, Moddiy zarar — shaxsning mol-mulkiga, maʼnaviy zarar esa — shaxsga, uning hayoti va sogʻligʻiga, ishchanlik obroʻsiga putur yetkazishdan iborat. Qonunchilikda zararni toʻla hajmda qoplash tamoyili amal qiladi. Odatda, qarzdorning aybi boʻlgan hollardagina zarar undiriladi. Qonun ayrim turdagi majburiyatlar boʻyicha qarzdorning javobgarligini cheklashi mumkin. Masalan, saqlash uchun topshirilgan mulk yoʻqolganda, kamomad yoki shikast yetkazilganda, agar qonun yoki shartnomada boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, saqlovchi mulk egasiga olinmagan foydani toʻlashi shart emas. Yuk yoʻqolganda yoki kamomad boʻlganda, transport tashkiloti faqat uning haqiqiy narxini toʻlashga majbur, agar yukka shikast yetkazilgan yoki buzilgan boʻlsa — faqat uning kamaygan qiymati toʻlanadi. Maʼnaviy zarar, toʻlanishi lozim boʻlgan mulkiy zarardan qat'iy nazar, pul bilan qoplanadi, uni qoplash miqdori sud tomonidan aniklanadi. Zarar va uni qoplashning huquqiy jihatlari Oʻzbekiston Respublikasining FK va JK ning tegishli moddalarida belgilangan.

Manbalar
Zarba

Zarba, zarb (fizikada) — harakatlanayotgan qattiq jismlar toʻqnashganda, qattiq jism suyuklik yoki gaz bilan oʻzaro taʼsirlashganda yuzaga keladigan hodisalar majmui. Davom etadigan vaqt oraligʻi, odatda, juda qisqa (sekundning oʻn minglik ulushlaridan mln.lik ulushlarigacha), birbiriga uriluvchi jismlarning kontakt (tutashuvchi) yuzalaridagi kuchlar (3. kuchlari) esa juda katta oniy kuchlar boʻladi. Toʻqnashgan sistemalar uchun oniy kuchlar ichki kuchlar hisoblanadi. 3. vaqtida paydo boʻladigan impulslar oniy impulsl ar deyiladi. 3. tufayli jismlarning yoʻnalishi, tezligi, shakli oʻzgaradi, qoldiq deformatsiyalar, tovush tebranishlari, jismlarning qizishi va b.lar sodir boʻladi. Ikki tomonlama urilish tezligi kritik tezlikdan katta boʻlgan hollarda esa jismlarning 3. taʼsir etgan joyi yemirilishi mumkin. 3. toʻgʻri, markaziy, burchakli, plastik, elastik va hokazo boʻlishi mumkin. 3. kuchi Gʻ} ning shu kuch taʼsir etib turgan vaqt t ga koʻpaytmasi /73T=S1 zarba impulsi deyiladi. 3. vaqtida Gʻʼ juda katta, t juda kichik boʻladi. Shu sababli, 3. vaqtida jismga tushadigan taʼsirni ifodalashda 3. kuchi oʻrniga 3. impulsi ishlatiladi. Z.ning elementar nazariyasiga koʻra, jism tezligining 3. vaqtidagi oʻzgarishi tiklanish koeffitsiyenti kuch bilan ifodalanadi; bu koeffitsiyentning qiymati urilayotgan jismlar materialiga bogʻliq. Masalan, yogʻoch shar uchun k = j, poʻlat shar uchun ^; k=\ boʻlsa mutlaq elastik 3., k=0 boʻlganda mutlaq noelastik 3. deyiladi. Mashina va mexanizmlar, inshoot elementlarini hisoblashda ularning Z.ga chidamliligi eʼtiborga olinadi. Z.dan jismlarni deformatsiyalash (yassilash, maydalash, shtamplash va b.) hamda harakatlantirish (mas, qoziq, mix qoqish va b.) maqsadida foydalanish mumkin.

Manbalar 

 

Fizika
Zarbandtogʻ

Zarbandtogʻ — Nurota togʻ sistemasidagi Oqtogʻning yon tizmasi, Oqtepasoydan gʻarbda. Uzunligi 10 km, eng baland joyi Zarband qishlogʻi yaqinida (1280 m). Zarbandtogʻ paleozoy yotqiziqlari, asosan, slanetslardan tarkib topgan, relyefi asosan tekislik. Tipik va toʻq boʻz tuproq keng tarqalgan. Efemerlar va efemeroid oʻsimliklar oʻsadi. Zarbandtogʻdan xoʻjalikda yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Zarbiy tezlanish

Zarbiy tezlanish (kosmonavtikada) — kosmik parvozda kosmonavt katapultalanganda, avariya holatlarida, kabina kosmonavt bilan birga eltuvchi raketadan ajralganda va kosmik kema (KK) qurukdikka qoʻndirilganda vujudga keladigan tezlanish. Qisqa vaqt (1 s chamasi) davom etadi va tez (bir necha d/s dan ming d/s gacha) oʻsib boradi. Odamning shikastlanmay yerga tushishida 3. t.ning taʼsir yoʻnalishi, tezligining ortib borishi, oʻrindiqning shakli, bogʻlash sistemasi, gavda holati, kosmonavt organizmining tayyorgarligi muhim ahamiyatga ega. Agar 3. t. vektori umurtqa pogʻonasi yoʻnalishiga toʻgʻri kelsa (yoki shu yoʻnalishga yaqinlashsa), uni sindirishga intiladi. Mas, katapultlanishvaqtida (3. t. 200—500 d/s tezlikdan ortganda va 3. t. 0,1—0,2 s taʼsir kilganda) chidash chegarasi 20—22 d ni tashkil qiladi. Koʻndalang yoʻnalishdagi 3. t. uchun bu chegara ancha yuqori boʻladi. Ammo bunda parenximatoz organlar, ayniqsa, oʻpka jarohatlanishi mumkin. Avariya yuz berganda KK ni yerga qattiq qoʻndirishda 3. t.ning oʻsib borish tezligi 2000—3000 d/s ga yetishi mumkin. Agar bunda 3. t. 25— 30 d dan ortsa, miya shikastlanishi, hatto oʻlim yuz berishi mumkin. KK ni yerga qoʻndirish paytida paydo boʻladigan zarblarni kamaytirish maksadida parashyut sistemasidan tashqari maxsus qoʻndirish qurilmasi yoki tormozlovchi raketa qurilmalari qoʻllanadi.

Manbalar
Zarbiy toʻlqin

Zarbiy toʻlqin – tovush tezligi dan katta tezlikka ega jiyemning yoki zichligi, bosimi va temperaturasi keskin yuqori boʻlgan muhit qatlamining harakati taʼsirida muhitda paydo boʻladigan toʻlqin. Portlash va detonatsiya natijasida jismlar yoki jism qatlamlari tovush tezligidan katta tezlikda harakatlanganda, lazer (yoki elektron) nuri fokusida va hokazoda hosil boʻladi. Zarbiy toʻlqin natijasida moddalarning zichligi, bosimi va temperaturasi keskin oshib ketadi. Zarbiy toʻlqin fronti orqasidan atmosfera bosimidan katta bosimli siqilgan xavo (suv, tuproq) qatlami, bular orkasidan esa atmosfera bosimidan kichik bosimli siyrak havo (suv, tuproq) qatlami harakatlanadi. Zarbiy toʻlqin siqilgan havo qatlamidan tezroq siljiydi, vaqt oʻtishi bilan Zarbiy toʻlqin harakati susayadi, bir ozdan soʻng tezligi tovush toʻlqini tezligiga baravarlashadi. Atom bombasi portlaganda hosil boʻladigan Zarbiy toʻlqin bunday qurolning asosiy shikastlovchi omili hisoblanadi. Maye, trotil ekvivalenta 20 ming t boʻlgan bomba portlaganda hosil boʻladigan Zarbiy toʻlqin 4 km naridagi binolarni vayron qilishi, jangovar texnikani yoʻq qilishi yoki ishdan chiqarishi mumkin. Bunday Zarbiy toʻlqin 1,5 km naridagi kishilar va hayvonlarni ham shikastlaydi. Oddiy himoya vositalari (okoplar, blindajlar, oʻrmonlar) Zarbiy toʻlqin taʼsirini ancha kamaytiradi.

Manbalar
Zarboft

Zarboft (forscha; oltin, toʻqima) – zar ip bilan toʻqilgan matolarning umumiy nomi. Asosan, xon, amaldorlar va ularning oila aʼzolari zarboftdan tayyorlangan liboslar kiygan.

Manbalar 

Matolar
Zardob

Zardob, zardoblar — yuqumli kasalliklarning yoki mikroblar va hayvonlar zaharidan zaharlanishning oldini olish va davolash maqsadida organizmga yuboriladigan modda. Zardobni ilon, qoraqurt, chayon, shuningdek, boshqa zaharli hayvonlar zahariga qarshi qoʻllash muhim ahamiyatga ega. Bunday hollarda birdan-bir shifobaxsh vosita hisoblanadi. Viruslar va bakteriyalar keltirib chiqaradigan infeksion kasalliklar diagnostikasida keng qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Immun zardoblar
 Qon zardobi

Manbalar
Zardoʻzi

Zardoʻzi — zar (tilla yoki kumush suvi yuritilgan) ip, ipak va boshqalar bilan kashta tikib bezak yaratish usuli va shu usulda bezatib tayyorlangan kiyim, badiiy buyumlarning nomi (masalan, zardo'zi doʻppi, zardo'zi  telpak, zardo'zi  nimcha va boshqalar).

Yana qarang 
Zardoʻzlik.

Manbalar 

Kiyim
Forscha soʻzlar va iboralar
Zarra

Zarra — oz sonli elementar zarralardan tashkil topgan modda ulushlari. Mas, tutun Z.lari, chang Z.lari, havodagi suv Z.lari, molekulalar, atomlar, yadrolar, nuklonlar va b. Oʻlchamlariga qarab 3. makrozarralar yoki mikrozarralarga boʻlinadi; makrozarralar mikrozarralardan tashkil topadi. Mikrozarralar (atom yadrosi, elektronlar, nuklonlar, mezonlar, giperonlar, ukvant va hokazo) spinlari qoʻshilgan holda maʼlum yoʻnalishda harakatlanishi Z.larning qutblanishi deyiladi. Ichki tuzilishiga qarab murakkab yoki oddiy Z.lar boʻladi; murakkab Z.lar oddiy Z.lardan iborat. 3. qandayligidan qatʼi nazar, energiya, impuls, massa va b. xususiyatlarga ega. Dastlab 3. va uning xususiyatlari oʻzgarmas, har qanday 3. yanada maydaroq Z.lardan iborat, deb hisoblanardi. Tekshirishlardan maʼlum boʻldiki, Z.lardan baʼzilari butunlay oʻzgarishi, oʻz tarkibida boʻlmagan yangi Z.lar paydo qilishi, hatto oʻziga moye antizarralar bilan toʻqnashganda tamomila yoʻqolib, elektromagnit maydon hosil qilishi mumkin ekan (qarang Antizarralar, Annigilyasiya). 3. tushunchasi maydonlar nazariyasi va toʻlqinlar nazariyasida ham koʻp ishlatiladi. Tinch turgan modda Z.lari massaga ega, elektromagnit maydon Z.lari — fotonlar esa tinch turganda massaga ega boʻlmaydi. Z.lar sistemasi nazariyasida (jumladan, qattiq jismlar nazariyasida) tekshiriladigan hodisalarning roʻy berishida koʻp Z.lar maʼlum jihatdan haqiqiy moddiy Z.larga oʻxshash boʻlgani uchun yordamchi tushuncha sifatida kvazizarralar tushunchasi bilan ish koʻriladi, mas, fonon, polyaron, eksiton, magnon, plazmon va b. (yana q. Elementar zarralar).

Manbalar
Zarra-antizarra jufti

Zarra-antizarra jufti — zarralar bilan antizarralarning bir vaqtda birgalikda (juft holda) hosil boʻlishi. Bu jarayon energiya, impuls va b. kattaliklarning sakdanish qonunlariga boʻysunadi. Z.a. j. xreil boʻlishi yadro bilan toʻqnashuvchi zarra energiyasiga va jarayonda ishtirok etuvchi boshqa zarralarning xossalariga bogʻliq.

Elementar zarralarning yemirilishi, ularning oʻzaro yoki yadrolar bilan toʻqnashuvi natijasida turli Z.a. j. hosil boʻladi. Maye, proton (r) bilan proton (r) toʻqnashuvi natijasida proton (r) va antiproton (u/), foton (u) bilan proton O) toʻqnashuvi natijasida musbat myuon (s+) hosil boʻladi va hokazo. Yemirilish natijasida neytral kaon (A^mezonEdan musbat pion (musbat kmezon, d+) va manfiy pion (manfiy tsmezon, l"), neytral pion (7s°)dan elektron (v") va pozitron (ye+) hosil boʻladi va hokazo. Odatda, Z.a. j. hosil boʻlishi deganda fotondan elektron va pozitronning u> (yeg + ye+) vujudga kelishi tushuniladi. Biror zaryadli zarra (mas, atom yadrosi) maydonidagi foton elektronpozitron juftligini hosil qiladi. Z.a. j. hosil boʻlishi va annigilyasiya hodisalari materiyaning bir shakldan boshqa shaklga (modda shaklidan maydon shakliga) va aksincha oʻtishini isbotlashga dalil boʻladi.

Manbalar
Zarchoʻva

Zarchoʻva (Curcuma) – zanjabildoshlarning oilasiga mansub koʻp yillik oʻt oʻsimlik. 50 dan ortiqturi bor. Ikki turi Osiyo, Afrika va Avstraliyaning tropik xududlarida oʻsadi. Hindiston, Indoneziya, Xitoyning janubida ekiladigan (S. Jonga L.) turi koʻproq ahamiyatga ega. Asosan, xushbuy, ildizi tarkibida 1,5—5% efir moyi va zararsiz sariq modda bor. Ildizi kukun holida ishlatiladi, issiq suvda tez eriydi, oziqovqatga (palovni tillarang qilishda zirvakka yoki yuvilgan guruchga qoʻshiladi). Zarchoʻvadan olinadigan sariq buyoq loklarga rang berishda ishlatiladi. Ikkinchisining ildizpoyasidan olinadigan achchiq modda likyor tayyorlashda va tibbiyotda qoʻllanadi. Yovvoyi turlarining ildizpoyasidan kraxmal olinadi. Zarchoʻva ildizpoyasidan kupaytiriladi.

Manbalar 

Bo‘yoq olinadigan o‘simliklar
Ziravorlar
Zaryadlash qurilmasi

Zaryadlash qurilmasi 1) elektrotexnikada — akkumulyatorlar va kondensatorlar batareyasini zaryadlash uchun oʻzgarmas tok beruvchi agregat; zaryadlash generatori yoki toʻgʻrilagichli transformator, taqsimlash qurilmasidan iborat. Akkumulyator 3. q. davriy zaryadlash, uzluksiz va uzlukli zaryadlash, qoʻshimcha hamda qayta zaryadlashda qoʻllanadi. Akkumulyator batareyalari zaryadlash toki sigʻimi va kuchlari tengligi alomatlari boʻyicha alohida guruxlarga yigʻiladi. Davriy zaryadlashda batareyalar ikki guruhga boʻlinadi va 3. q. ulardan bitta guruhini zaryadlaydi. Uzluksiz zaryadlashda ham nafuzka tarmogʻi taʼminlanadi, ham akkumulyatorlar batareyasi zaryadlanadi. Uzlukli zaryadlashda esa 3. q. muayyan vaqtning bir qismida nagruzkani taʼminlab, akkumulyatorlar batareyasini zaryadlaydi, vaqtning boshqa qismida kichik nagruzkada zaxirada boʻladi; bunda nagruzka zanjirini akkumulyatorlar batareyasi taʼminlaydi. Kondensator 3. q. kondensatorlarni normal rejimda zaryadlaydi. Toʻgʻrilagich 3. q. bir fazali kam quvvatli boʻlib, akkumulyatorlar batareyasini zaryadlashda kuchlanish transformatorning ikkilamchi chulgʻamidan toʻgʻrilab olinadi; 2) portlatuv i shl ari da 3. q. zaryad boʻshligʻini portlatuv moddalari (PM) bilan toʻldiradigan mexanizm yoki mashina. Ikki guruhga: tarkibida nitroefirlar yoki geksagenlar boʻlmagan patronlashgan PM bilan zaryadlash va granula (donador)langan PM bilan zaryadlash xillariga boʻlinadi. Birinchi guruhi yaxshi takomillashmaganligi va qimmatligi tufayli ishlatilmaydi. Ikkinchi guruhi konlar, shaxtalar, quduqlarni zaryadlashda qoʻllanadi.

Sapi Majidov.

Manbalar
Zarqogʻoz

Zarqogʻoz, folga — 1) rangli, nodir, asl metallar va poʻlatdan tayyorlanadigan, eni 5–1000 mm va qalinligi 0,001—0,2 mm boʻlgan varaq yoki lenta zarqogʻoz joʻvali (valetsli) prokat stanlarida oʻrama (rulon) holida prokatlab chiqariladi. Prokatlab olish qiyin boʻlgan qattiq materiallar eritib olinadi. Oziqovqat mahsulotlarini oʻrashda, elektrotexnikada kondensatorlar tayyorlashda, termoizolyasiya va b. maqsadlarda ishlatiladi; 2) matbaada — bir tomoni maʼlum miqdordagi bogʻlovchi bilan ishqalangan va biror pigment bilan krplangan kalka yoki shaffof plyonka. Kitob muqovasiga presslab tasvir tushirishda ishlatiladi.

Manbalar
Zargʻaldoq

Zargʻaldoq () – kichik yorqin rangli patlarga ega qush, shimoliy yarim sharning moʻtadil iqlimida keng tarqalgan Oriolidae oilasining yagona vakili. Yevropada (shimoliy hududlari tashqari), Onadoʻlida, Markaziy va Janubiy Osiyoda, sharqda Moʻgʻuliston va Xitoyning gʻarbiy chekkalarida, Sibirning oʻrmon zonasidan Yeniseyning bosh manbasigacha boʻlgan hududlarda keng tarqalgan. Sayroqi va harakatchan, umrining koʻp qismini daraxtlarning bargli tepa qismida oʻtkazadi. Yolgʻiz yoki juft holda uchraydi. Qurt-qumursqa va boshqa hasharotlar, shuningdek, rezavorlar bilan oziqlanadi. Uzoq masofalarga koʻchib yuradi, qishni Osiyo va Sahroi Kabirdan tortib janubiy Afrikaning tropiklarigacha boʻlgan hududda oʻtkazadi. Koʻrinishi odddiy.

Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining maʼlumotlariga koʻra, ushbu tur populyatsiyasi moʻtadil. Soʻnggi yillarda qushlarning umumiy populyatsiyasi kamayganiga qaramay, oʻsish dinamikasi hozirda turni zaif turlar qatoriga qoʻshish uchun yetarli emas. Xalqaro Qizil kitobda zargʻaldoq minimal xavf ostidagi tur maqomiga ega (LC toifasi).

Tavsifi 
Jussasi oddiy chugʻurchuqdan bir oz kattaroq: uzunligi 24-25 sm, qanotlari taxminan 45 sm, vazni 50-90 g. Tanasi biroz choʻziq shaklda. Jinsiy dimorfizm tufayli nar va moda bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi. Narning patlari oltin sariq, qanotlari va dumi qora. Quyrugʻining chetida, shuningdek, qanotlarda kichik sariq dogʻlar koʻzga tashlanadi. Tumshugʻidan koʻzgacha qora chizigʻi bor – turlarga qarab, koʻz orqasiga tomon uzayishi yoki qisqarishi mumkin (rasmga qarang). Modaning ustki qism patlari yashil-sariq, pastki qism patlari esa oq rangli quyuq uzun chiziqlar. Qanotlari yashil-kulrang. Ikki jinsning tumshugʻi ham jigarrang yoki qizil-jigarrang boʻlib, ancha uzun va mustahkam. Qorachigʻi qizil rangda. Yosh qushlar koʻproq urgʻochilarga oʻxshaydi, lekin xira va quyuq patlari bilan ajralib turadi. Juda harakatchan qush, daraxtlarning zich barglari orasida tez va shovqinsiz shoxdan shoxga sakrab harakatlanadi. Parvozi tez va toʻlqinsimon, qizilishton yoki shaqshaqlarnikiga oʻxshab ketadi. Oʻrtacha parvoz tezligi soatiga 40-47 km ni tashkil qiladi, ammo bir-birini taʼqib qilayotgan nar 70 km / soat tezlikka yetishi mumkin. Kamdan-kam hollarda ochiq maydonga uchadi, ammo narlar baʼzan juftlashish davrida shoxda oʻtirib turli koʻrinishda harakatlanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 
 

Hayvonlar
Zarhal

Zarhal – hal turi; ezib suyultirilgan oltin kukuni. Amaliy sanʼat (ayniqsa zargarlik)da narsa (buyum)larning yuzasiga surtiladi (yugurtiraladi) va aynan shunday usulda ishlangan buyum ham Zarhal deb ataladi (mas, yuziga Zarhal yugurtirilgan kumush isirgʻa – zarxal isirgʻa).

Manbalar 

Zargarlik
Zafar gaz kondensati koni

Zafar gaz kondensati koni - Qashqadaryo viloyatining Gʻuzor tumanida, Qarshi sh.dan 45 km jan.sharkda joylashgan. Zafar strukturasi 1974-yilda seysmik razvedka natijasida aniklangan. 1978-yilda 1parametrik quduq kavlangan (3805 m). Natijada yura yotqiziqlarining samaradorligi maʼlum boʻlgan. 1978—87-yillarda konda 8 ta burgʻi qudugʻi qazilgan,. Quduqlarning 3 tasida gaz uyumi borligi aniqlangan. 3. g . k. k.ning geologik tuzilishida yura, boʻr, paleogen, neogen va antropogen yotkiziklari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Zafar strukturasi Beshkent bukilmasida joylashgan va yura yotqizikdari boʻylab shim.sharq tomonga yoʻnalgan braxiantiklinaldan iborat. Strukturaning uz. 6 km, kengligi 5 km. Zafar konida kavlangan quduqlarda 39 ta obyekt sinovdan oʻtdi. Ularning 12 tasida gaz va bittasida gaz bilan neft borligi maʼlum boʻldi. Gazning debiti 67 ming m3/sut dan 575 ming m3/sut gacha. Gazning havoga nisbatan zichligi 0,643, kondensatniki 0,756 g/sm3, undagi metanning miqdori 90—92%, oltingugurt vodorodi 0,05%, azot 1,2%, karbonat angidridi 3—5%. Konda razvedka ishlari nihoyasiga yetgan. 3. g . k. k. ayni paytda oʻzlashtirishga tayyorlangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston gaz konlari
Gʻuzor tumani
Zafar Diyor

Zafar diyor (1912-yil, Chust tumani – 14-aprel 1946-yil, Toshkent) – oʻzbek bolalar shoiri. Toshkent pedagog institutida oʻqigan (1938—1941). „Lenin uchquni“ (1936—41), „Qizil Oʻzbekiston“ (1941—46) gazetalarida adabiy xodim va masʼul kotib.

„Chaman“ (sheʼr, ertak va dostonlar, 1948) kitobi maktabgacha yoshdagi bolalar uchun. Zafar Diyor oʻzbek bolalar adabiyotida doston janrini boshlab bergan shoirlardan biri hisoblanadi („Mashinist“, „Kazbek“ va boshqalar). Bundan tashqari, bolalar dramaturgi hamdir. Uning „Baxtli yoshlik“, „Uch ogʻayni“ pyesalarida bolalar oʻrtasidagi doʻstlik, birodarlik ulugʻlanadi.

Sheʼriy toʻplamlari 

 „Qoʻshiqlar“ (1933)
 „Tantana“ (1938)
 „Sheʼrlar“ (1939)
 „Muborak“ (1940)
 „Sovgʻa“ (1944)
 „Suv bilan suxbat“ (1976)
 „Bizning qurolimiz“ (1941)
 „Bizning oila“ (1942)

Adabiyot 
 Vladimirova N. V., Zafar Diyor [Tanqidiy biografik ocherk], T., 1954; Oʻzbek bolalar adabiyoti tarixi ocherki, T., 1978; Oʻzbek bolalar adabiyoti va adabiy jarayon, T., 1989.

Manbalar
Zax qochirish

Zax qochirish, yerlarni quritish — tuproqdagi ortiqcha namni chiqarib tashlash; melioratsiyankng bir turi. 3. q. tuproqda oʻsimlikning oʻsishi va rivojlanishi uchun qulay suv, havo, ozuqa va tuz rejimini vujudga keltiradi. Zax qochirish  uchun quritish va sugorish sistemalari quriladi. Arid zonada, jumladan sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida Zyerni anʼanaviy maʼnodagi quritishdan katta farq qiladi. Sugʻoriladigan yerlarda tuproqning qayta zaxlanishi va botqoqlanishi suv omborlari, irrigatsiya kanallari va b. gidrotexnika inshootlaridan suv sizishi natijasida ikkilamchi hodisa sifatida yuz beradi. Yerlarni zax va shoʻr bosishdan saqlash maqsadida katta kanallar boʻylarida kesma drenalar yoki qator vertikal drenaj quduqlari quriladi, asosan, bir necha qator namsevar buta va b. daraxtlar (terak, tol, qayragʻoch va hokazo) oʻtqaziladi. Koʻp hollarda ekin ekiladigan zonalarda Z.q. grunt suvlarining sathi va minerallashuvini pasaytirish va tuprokda gruntni shoʻrsizlantirish ishlari bilan bir vaqtda olib boriladi (qarang Drenaj). Yerlarni qayta zax bosishdan saqlash uchun suv xoʻjaligi obʼyektlari quriladigan zonalarning tuproqmeliorativ va gidrogeologiya sharoitlari ilmiy prognozlanishi shart.

Manbalar 

Geologiya
Zaqqum

Zaqqum, anchar (Antiaris) — tutdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bir uyli daraxt yoki butalardan iborat. Guli mayda, koʻrimsiz, changchilari kallaksimon toʻpgul, urugʻchisi shoxlarda bittadan joylashgan. Osiyo, Afrika tropiklarida va Madagaskar orollarda 5—6 turi bor. Osiyoning tropiklarida oʻsadigan Antiaris Toxicaria  degan yirik daraxt Zaqqumning bir turi boʻlib, zaharli sut shirasi tarkibida antiarin va antiozidin glikozidi bor. Zaqqumning shirasi zaharli boʻlganidan mahalliy xalq kamalak oʻqlarini zaharlashda qadimdan foydalanib keladi.

Manbalar 

Tutdoshlar
Zagʻizgʻon

Zagʻizgʻon, hakka () – chumchuqsimonlar turkumining qargʻasimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uzunligi 45—48 sm. Yevropa, Osiyo, Shimoliy Amerika, Shimoli-Gʻarbiy Afrika, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Janubiy va Gʻarbiy Sibirda tarqalgan. Zagʻizgʻon bogʻlar, toʻqay va togʻlardagi oʻrmonlarda yashaydi. Tundra, Sharqiy Sibirning ayrim hududlari va choʻllarda uchramaydi. Zagʻisgʻon qishda koʻchib yuruvchi qush. Daraxtlar shoxiga va butalarga yirik yopiq uya soladi. Martmay oylarida 5—7, baʼzan 8—9 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 18—19 kunda joʻja chiqadi. Zagʻizgʻon mayda kemiruvchilar va hasharotlar bilan oziqlanadi; baʼzan poliz ekinlari (tarvuz, qovun) va mevalarni ham choʻqiydi. Aprel oyining boshida bir juft zagʻizgʻonlar 1 metrdan 12 metrgacha daraxt yoki butalarga uya soladi.

Manbalar 

Hayvonlar
Biologik turlar
Zagʻcha

Zagʻcha () – chumchuqsimonlar turkumining qargʻasimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uzunligi 30—39 sm. Rangi, asosan, qora, boʻyni toʻq kulrang. 4 ta kenja turi bor. Yevropa va Osiyoda uchraydi. Zagʻcha koʻchib yuruvchi qush. Oʻzbekistonda bola ochadi va kishlaydi. Jarlarning yon bagʻirlariga, uylarning peshtoqlari yoki daraxt kovaklariga uya soladi. Aprelda 4—6 ta tuxum qoʻyadi. 18— 20 kunda joʻjalari tuxumdan chiqadi. Qoʻngʻiz, kapalak va ularning qurtlari, oʻsimlik urugʻlari bilan oziqlanadi. Zararkunanda hasharotlarni qirib, foyda keltiradi.

Manbalar 

 
Hayvonlar
Biologik turlar
Zahabiy

Zahabiy, Abu Abdulloh Shamsuddin Muhammad ibn Ahmad (1274, Damashq — 1348) — mashxur tarixchi va muhaddis. Damashq va Qohira madrasalarida tahsil olgan, soʻng Damashq madrasasida mudarrislik qilgan. Islom olamida tarix va hadis allomasi sifatida shuhrat qozongan. 

12 jildli "Taʼrix al-Islom" ("Islom tarixi"), "AlIbar" ("Ibratlar"), "Siyar annubalo" ("Olijanob kishilar siyratlari"), "Tabaqot alxuffoz" ("Hadis hofizlari tabaqalari"), "Tabaqot alqurroʼ" ("Qorilar tabaqalari"), "Miyzon aliʼtidol fiy naqd arrijol" ("Hadis roviylariga baho berishning adolatli mezoni") kabi islom tarixi va hadisga doir koʻplab asarlar yozgan. Bulardan eng mashhuri "Taʼrix alIslom" asari boʻlib, unda Oʻrta Osiyo, jumladan Movarounnahr tarixining oʻrganilmagan jihatlarini oydinlashtiruvchi koʻplab muhim maʼlumotlar bor.

Manbalar