yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Hid bilish

Hid bilish — odam va hayvonlar burun boʻshligʻining yuqori qismida joylashgan maxsus sezgi aʼzolari (hid bilish retseptorlari) orqali hidlarni sezish. Hayvonlarda Hid bilish ovqat qidirish, yoʻl topish, aniq joyni belgilash, qaramaqarshi jinsni izlash, shuningdek, bilish vositalaridan biri hisoblanadi va hokazo. Odamlarda Hid bilishning ahamiyati hayvonlardagiga qaraganda kamroq, biroq Hid bilishning yoʻqolishi odam uchun azob hisoblanadi (qattiq tumov boʻlganda ovqatning qanchalik bemaza tuyilishini eslab koʻraylik). Hid bilmaydigan odamlar koʻpincha ovqatdan zaharlanishi mumkin, chunki biror ovqatning sifatliligini hididan bila olmaydi. Har bir odamda koʻpgina hissiyotlar hidni sezishga bogʻliq boʻladi. Yomon hid kayfiyatni buzishi, yaxshisi koʻtarishi mumkin.

Hidlarni burunning shilliq pardasida joylashgan maxsus retseptorlar sezadi (qarang Burun), u yerda bor-yoʻgʻi 5— 10 sm2joyda taxminan 50 mln alohida hid sezuvchi retseptorlar boʻladi. Bunda har bir retseptor yuzasi nihoyatda mayda oʻsimtalar hisobiga koʻp marta ortadi.

Shilliq parda yuzasida joylashgan Hid bilish retseptorlari shu hujayralar ajratadigan shilliq modda bilan doimo namlanib turadi. Hidli moddalar havo bilan burun boʻshligʻiga tushadi, shilliqda eriydi va retseptorlarni taʼsirlaydi, u yerdan hid haqidagi ax-borot hid bilish nervi orqali bosh miyaga oʻtkaziladi, bosh miyada esa bizning hid haqidagi (uning oʻtkirligi, sifati va boshqalar) taassurotimiz shakllanadi. Hid bilish analizatorlari xil-ma-xil hidli moddalar turlarini farqlay oladi. Izquvar it, mas, hidga qarab koʻpchilik odamlar ichidan maʼlum bittasini topa oladi, yaʼni har bir odam, har bir hayvon faqat oʻziga xos hidga ega. Hid bilish xususan bahorda va yozda, ayniqsa issiq nam havoda, shuningdek, yorugʻlikda qorongʻidagiga qaraganda oʻtkir boʻladi. Retseptorlarning hidli moddalar bilan uzoq vaqt taʼsirlanib turishi shu hidga oʻrganib qolishga olib keladi, keyin odam bu hidni sezmaydigan boʻlib qoladi. Bir hidga boshqasi taʼsir qilgandan keyin hidlar aralashib, oʻzgacha hidga aylanishi natijasida odam hidga ortiqcha sezgir boʻlib qolishi mumkin.

Yosh oʻtishi bilan Hid bilish ham susayadi. Hid bilish ning buzilishi — hid bilmaslik (anosmiya), turli hidlarga sezuvchanlikning ortishi (giperosmiya), burun shilliq pardalari kasalliklari (tumov), bosh miya ayrim boʻlaklarining oʻsmasi va shikastlanishi baʼzi bir psixik kasalliklarda uch-raydi (bunday hollarda Hid bilishga odatda hidlarni sezish gallyutsinatsiyasi qoʻshiladi). Baʼzi homilador ayollarda ham hid bilmaslik holati kuzatiladi.

Hid bilish pasayganda yoki yoʻqolganda darhol vrachga murojaat qilish va saba-bini aniqlash zarur.
Hid bilish nervi

Hid bilish nervi [pegush o1Gʻas1ogsh8| — bosh miya nervlarinchng 1-jufti. Hidlov retseptor hujayralarining oʻsimtalari (aksonlar)dan hosil boʻladi (qarang Hid bilish azolari). Bu oʻsimtalar oʻta nozik nerv tolalariga kiradi. Sut emizuvchilarda (boshqa umurtqalilardan farqli) Hid bilish nervin. yaxlit bir tutam boʻlmay bir nechta hidlov ipchalarini hosil qiladi. Bu tolalar gʻalvirsimon suyak koʻndalang (ilma-teshik) plastinkasining teshiklaridan oʻtib, burun boʻshligʻiga kiradi va shilliq qavatga tarqaladi. Hid bilish nervin.ning hid qabul qiluvchi retsep-torlari burunning shilliq qavatida joylashgan.

Yana qarang 

 Yuz nervi

 

Nerv sistemasi
Anatomiya
Nevrologiya
Tibbiyot
Otorinolaringologiya
Hidoya

"HIDOYA" (arab. — yoʻllanma; toʻla nomi "Hidoya fi furuʼ al-fiqh" — "Fiqh sohalari boʻyicha yoʻllanma") — hanafiylikyaa keng tarqalgan shariat qoʻllanmasi (kodeksi). Uni Burhoniddin Margʻinoniy 13 yil davomida yozgan. Qoʻllanmani yaratishda Qurʼon oyatlariga, dastlabki 4 xalifa, sahobalar va tobeʼinlarning rivoyatlari, hadislar, sunniylikdagi 4 mazhab asoschilarining asarlariga tayangan. "Hidoya." 4 jild, 57 kitob, 165 bob, 152 fasldan tarkib topgan. "H."ning 1-jildi 5 kitobdan iborat boʻlib taho-rat va amaliy ibodatlar (namoz, roʻza, zakot va haj)ga bagʻishlangan. 2-jildga nikoh, taloq, qulni ozod qilish, topib olingan bolalarning nasabini aniqlash, bedarak yoʻqolganlar, she-rikchilik, vaqf huquqi kabi masalalar kiritilgan. 3-jildda oldi-sotdi, pul muammolari, kafolat, qozilarning vazifalari, guvohlik, vakolat, daʼvo, sulh, qarz berish, sovgʻa, ijara, voliylik (patronat), homiylik kabi masalalar oʻrin olgan. 4-jildda merosni taqsimlash, vasiyat, shartno-ma, ovchilik, garovga berish, jinoyatlar xususida, xun haqi toʻlash kabi masalalar yoritilgan. Burhoniddin Margʻinoniyning "H." asari yozilish uslubi boʻyicha ajralib turadi. Unda huquqiy muammolarning yechimi dast-avval mashhur faqihlarning fikr-xulosalarini bayon qilish va unga boshqa fiqh olimlarining eʼtirozlari va qoʻshilishlarini izhor qilish yoʻli bilan berilgan. Xuddi shunday umumeʼtirof etgan obroʻli faqihlar nuqtai nazaridan kelib chiq-qan holda muayyan huquqiy muammoning eng maʼqul yechimini tanlab olish mumkin boʻlgan. Shu yoʻl bilan "H."da shariat qoidalarining aynan oʻzigina emas, balki ularning mukammal asos va dalillari ham asl ravishda berilgan. "H." bir necha asr davomida koʻp musulmon mamlakatlarida huquqshunoslik boʻyicha asosiy manba hisoblangan. "H." sudlov boʻyicha qoʻllanma sifatida Oʻzbekistonda 20-asrning 20-yillarigacha — qozilar sudi bekor qilinib, shoʻrolar sud tizimi joriy qilinguncha amalda boʻldi. U baʼzi musulmon mamlakatlari oliy oʻquv yurtlarida oʻqitiladi. "H." bir necha tilga tarjima qilingan. "H."ning 1-jildi oʻzbek tilida Toshkentda 2001-yilda chop etildi.

 

Asar
Kitob
Badiiy adabiyot
Badiiy adabiyot asarlari
Abror Hidoyatov

Abror Hidoyatov (1900.31.12 – Toshkent – 1958.3.10) – Oʻzbekiston xalq artisti (1937). Dastlab eski maktabda oʻqigan. 1919-yildan Mannon Uygʻur boshchilik qilgan „Turon“ truppasida ishlagan. 1920—24 yillar Neʼmat (Gʻ.Zafariy, „Halima“), drama studiyasida oʻqiydi. Studiyada yaratilgan Garpagon (J.Molyer, „Xasis“), Bob (Bill-Be-lotserkovskiy, „Aks sado“), Nasrid-din (Choʻlpon, „Yana uylanaman“), shahar hokimi (N.Gogol, „Revizor“), Kalaf (K.Gotssi, „Malikai Turan-dot“) H. kamolotida muhim rol oʻynadi. 1927—35 yillarda milliy va tarjima asarlarda bir turkum ob-razlar yaratdi: Sarimsoq (K.Yashin, „Yondiramiz“), Rustam (U.Ismoilov, „Rustam“), Shopur (Xurshid, „Farhod va Shirin“), Frondoso (Lope de Vega, „Qoʻzibuloq qishlogʻi“) va boshqa Ijobiy qahramonlar obrazlarini yaratar ekan, asosan qahramonona ro-mantik vositalarni ishga soldi. Salbiy rollarda ham eʼtiborli ijodiy yutuqlarga erishdi: Kukumboy (D.Furmanov, S.Polivanov, „Isyon“), Oripov (Z.Said, N.Safarov, „Tarix tilga kirdi“) va boshqa Hidoyatovning aktyorlik mahorati Hamlet (Uilyam Shekspir, „Hamlet“, 1935), Gʻofur (Hamza, „Boy ila xizmatchi“, 1939) va Otello (Uilyam Shekspir, „Otello“, 1945) obrazlarida yorqin namoyon boʻldi.

H.ning oʻzbek tarixiy dramalarida yaratgan Muqanna (H.Olimjon, „Muqanna“), Temur Malik (M. Shayxzoda, „Jaloliddin“), Navoiy (Uygʻun, I.Sulton, „Alisher Navoiy“) obrazlari ham yetukdir.

H. nomi Oʻzbek davlat drama teatriga (1991) hamda Toshkent koʻchalaridan biriga (1986) berilgan. Hidoyatovhayoti va ijodiga bagʻishlangan hujjatli film ishlangan (rej. Bobo Xoʻjayev, 1967). Vafotidan soʻng "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

Adabiyot 
 Deych A., Abrar Xidoyatov, M.-L., 1948;
 Avdeyeva L., Abrar Xidoyatov, T., 1960;
 Qodirov M., Saqnamiz lochinlari, T., 1986;
 Rahmonon M., Hamza Oʻzbek Daalat akademik drama teatri tarixi, T" 2001;
 Muhsin Qodirov, OʻzME, Toshkent, 2000-2005.

Havolalar 
 Nekrolog
 Gazeta

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1900-yilda tugʻilganlar
1958-yilda vafot etganlar
3-oktyabrda vafot etganlar
Lenin ordeni sohiblari
SSSR xalq artistlari
Hijoz

Hijoz — Saudiya Arabistonining Shim.-Gʻarbida joylashgan tarixiy viloyat. Hijozning asosiy shahri — Makka johiliyat davrida ham Arabistonning savdo va madaniy markazi boʻlgan. 7-asrning boshlarida hijozda Muhammad (sav) yangi din — islomni targʻib etib, musulmon jamoasiga asos soldi. Xalifalikning poytaxti Madina, Makka shahri qatorida hijoz musulmonlarning muqad-das ziyoratgoh joyiga aylangan. Xali-falik poytaxtni Suriyaga, soʻngra Iroqqa koʻchirsa ham, hijoz muqaddas shaharlar tufayli oʻzining mumtoz diniy ahamiyatini saqlab qolgan. Xalifalik parchalangach, hijoz turli musulmon davlatlari (Fotimiylar, Ayyubiylar, Mamluklar) tarkibiga kirgan. 1517 yil Misrni turklar bosib olgandan keyin hijoz muqaddas shaharlari bilan birga Usmoniylar imperiyasiga qoʻshib olingan. 1811 — 18 yilda Muhammad Ali posho boshchiligidagi Misr qoʻshinlari hijozni egallab olgan.

1840 yildan uni turk gubernatori boshqargan. 1916 yilda hijozda turk hukmronligiga qarshi (Makka sharifi Husayn ibn Ali boshchiligida) qoʻzgʻolon boshlangan. 1912—25 yillarda hijoz nomigagina mustaqil qirollik boʻlgan. 1925-yilda Najd hokimi Ibn Saud hijozni egallab olgan. 1932-yildan hijoz Saudiya Arabistonining qirol noiblari boshqaradigan viloyatlardan biriga aylangan.

Tarixiy viloyatlar
Osiyo
Islom tarixi
Hijra

Hijra (arab. — koʻchib oʻtish) — Muhammad (sav) va tarafdorlarining Makkadan Madinaga koʻchishi. Oʻz diniy targʻibotini Makkada boshlagan Muhammad (sav) quraysh mushriklarining unga nisbatan dushmanligi kuchayishi, vaziyatning ogʻirla-shishi natijasida 622 yil safdoshlari bilan Madinaga koʻchishga majbur boʻldi. Koʻchish bir necha oy davom etgan, 638 yilda xalifa Umar buyrugʻi bilan musulmonlar oʻrtasida H. bilan bogʻliq taq-vim amalga kiritilgan, yaʼni 622 yil musulmon yil hisobining boshi deb eʼlon qilingan (Hijriy yil hisobi).

Manbalar 

VII asr
Hijriy yil hisobi

Hijriy yil hisobi - (the Hijri year (Arabic: سَنة هِجْريّة) yoki era (التقويم الهجري at-taqwīm al-hijrī) musulmonlar yil hisobi, islomiy taqvim. Muhammad (sav) ning Makkadan Madinaga koʻchishi (qarang Hijra) bilan bogʻliq. Qamariya (hijriy-qamariy yil) va shamsiya (hijriy-shamsiy yil)ga boʻlinadi.

Qamariya boʻyicha yil hisobi 622-yilning 16-iyuli juma kunidan boshlanib, Oyning ketma-ket kelgan ikki bir xil fazasi orasida oʻtgan vaqt — sinodik oy (29,530588 kun) davriga asoslangan. 12 oydan iborat bir qamariy yil 354,3671 kundan iborat. Qa-mariy yilda 1, 3, 5, 7, 9 va 11-oylar 30 kundan, qolganlari 29 kundan butun qilib olingan. Oylar tartibi bilan muharram, safar, rabiul avval, rabiul oxir, jumodul avval, jumo-dul oxir, rajab, shaʼbon, ramazon, shavval, zulqaʼda va zulhijja deb ataladi. Qamariy yil tropik yildan 10— 12 kun qisqa. Qamariy yilning baʼzilari kabisa yil boʻlishiga sabab yilning kasr qismi (0,3671 kun) har 30 yilda 11,013 kunni tashkil etishidir. Uning 19 yili oddiy (354 kunlik), 11 yili kabisa (355 kunlik), 38 yillik arabcha siklning 2, 5, 7, 10, 13, 16, 18, 21, 24, 26 va 29-yillari kabisa deb qabul qilingan. Qamariya hisobi Yaqin va Oʻrta Sharqning koʻp davlatlari va boshqa baʼzi davlatlarda qoʻllanadi.

Shamsiya 622 yilning bahorgi teng kunlik kuni — 21-martdan boshlab hisoblanadi; keyingi yil boshlari esa 20, 21 yoki 22-martga toʻgʻri keladi. Davomiyligi Grigoriy kalendaridat kabi 365 yoki 366 kundan iborat. Shamsiya boʻyicha oylarning nomlari hut, hamal, savr, javzo, saraton, asad, sumbula, mezon, aqrab, qavs, jaddi va dalv boʻlib, bu oylar doimo yilning maʼlum bir vaqtlarida keladi.

Oʻrta Osiyoda yangi uslub keng ommaviylashgunga qadar qamariya hisobi ham, shamsiya hisobi ham ishlatilib kelingan; Shamsiya hisobi boʻyicha yilning dastlabki kunlarida Navroʻz bayrami oʻtkazilgan.

Hijriy yil hisobining sanalarini yangi uslub (Grigoriy kalendari)ga aylantirishda maxsus formulalar va jadvallar qoʻllanadi. Mas, Grigorian kalendarining 1980-yil qamariyaning 1399/1400-yillariga va Shamsiyaning 1359/1360-yillariga toʻgʻri keladi (yana qarang Burjlar, Kalendar).

Formula 
AH = (CE − 622) × 33 ÷ 32

CE = AH × 32 ÷ 33 + 622

Bunda AH - hijriy yil va CE - milodiy yil hisobini anglatadi.

 

Yil
Islom
Islomiy taqvim
Omon Hikmatov

Omon Hikmatov (1929.5, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000), iqtisod fanlari doktori (1970), professor (1971). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgangan (1953). Oʻrta Osiyoning qator togʻ-geologiya, konchilik korxonalarida muhandis boʻlib ishlagan (1953—61). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot institutida ilmiy xodim (1959—61). Oʻrta Osiyo Davlat reja qoʻmitasining bosh muhandisi (1963—66), Oʻzbekiston Davlat reja qoʻmitasi (Gosplan) boʻlim boshligʻi (1966—68), shu qoʻmita huzuridagi Iqtisodiyot ilmiy tadqiqot institutida boʻlim mudiri (1968—74), direktor (1974—75). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Ikti-sodiyot institutida direktor (1975—2004). 2004-yil dan shu institutda ilmiy masla-hatchi. Ilmiy ishlari investitsiyalar (kapital qoʻyilmalar) va yangi texnika samaradorligini oshirish, shaharlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va boshqa masalalarga bagʻishlangan.

Adabiyot 
 Materialn k biobibliografii uche-n[x Oʻzbekistana. Aman Xikmatovich Xikmatov, T., 1989.

Manbalar
Hiloliy

Hiloliy (taxallusi; toʻliq ismi: Mavlono Badriddin Hiloliy Chigʻatoiy)( 15-asr 70-yillari, Astrobod — 1529, Hirot) — fors shoiri.

Hayoti 
1491-yil Hirotga kelib, Jomiy va Navoiy homiyligida ilmu ijod bilan shugʻullangan. Buyuk fors-tojik shoiri. "Tuhfai Somiy" ("Somiy tuhfasi") asarida Sommirzo ham uning ajdodlari chigʻatoy turklaridan boʻlib, Astrobodga borib muqim boʻlib qolganligi haqida maʼlumot beradi. Dastlab Hiloliy (hilol — yangi oy) taxallusi bilan ijod qilgan, uning sheʼriy salohiyati yuksakligini koʻrgan Navoiy unga Badriy (badr— toʻlin oy) taxallusini taklif qilgan. Shundan keyin u har ikkala taxallusda ijod qilib, Badriddin Hiloliy nomi bilan mashhur boʻlgan. Sheʼrlarida haqiqiy va majoziy maʼnolarni mahorat bilan omuxta qilgani, ilohiy va dunyoviy ishqni hassoslik bilan kuylagani uchun oʻz davrining Hofizi Sheroziysi deb nom chiqargan. Ubaydullaxon Hirotni bosib olganda, xalqqa, ilmu adab ahliga jab-ru zulm oʻtkazganini koʻrgan H. unga qarshi 2 ta hajviy ruboiy yozgan. Bundan xabar topgan xon uni qatl ettirgan.

H.ning bizgacha sheʼriy devoni, 3 dostoni va qofiya ilmiga oid risolasi yetib kelgan. Devondan shoirning 421 gʻazal, 4 qasida, 11 qitʼa, 32 ruboiy, bittadan muxammas, chiston va soqiynomasi oʻrin olgan. "Shoh va dar-vesh" dostonida majoziy ishq bosqichlari ramzu timsollar vositasida tal-qin etilgan. Lekin shohni — maʼshuq, darveshni — oshiq sifatida tasvir-lagani uchun Bobur bu asarni "Bobur-noma"da tanqid qilgan. "Sifot ul-oshiqin" ("Oshiqlik sifatlari") dos-toni axloqiy-taʼlimiy mazmunda boʻlib, "Xamsa"larning ilk dostonlari — Nizomiyning "Maxzan ul-as-ror", Dehlaviyning "Matlaʼ ulanvor", Jomiyning "Tuqfat ul-ahror", Navoiyning "Hayrat ul-abror" dostonlariga tatabbuʼ tarzida yozilgan va u ham salaflari asarlari kabi 20 bobdan iborat. "Layli va Majnun" dostoni ham ushbu xamsanavislarning shu nomli dostonlariga tatabbuʼ hisoblanadi.

Alisher Navoiy va Husayn Boy-qaro vafotidan keyin Hirotda vaziyatning yomonlashuvi, toju taxt talashlari, shaharning safaviylar va shayboniylar tomonidan istilo qilinishi, vayrongarchiliklar, xalq boshiga tushgan ogʻir kulfatlar, ilmu hunar egalarining toʻrt tomonga tarqab ketishi shoir sheʼrlarida charxu falakdan, taqdirdan, zamondan, odamlardan shikoyat, norozilik koʻrinishida oʻz aksini topgan. Sheʼrlari anʼanaviy mavzularda boʻlib, ularda ishqu muqabbat avj pardalarda tarannum etilgan, in-soniy kamolot masalalari badiiy talqinini topgan. H. Sharq sheʼriya-tida mavjud badiiy sanʼatlardan mahorat bilan foydalanib, sheʼrlarining badiiy goʻzal va taʼsirchan boʻlishini taʼminlagan.

50 dan ortiq gʻazallari "Shashmaqom" tarkibidan joy olgan. Ogahiy uning "Shoh va darvesh" dostonini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

Manbalar

Havolalar 

 

Shoirlar
Hind

Hind (sanskritcha Sindxu, pushtu tilida Abba-Sin — daryolar otasi) — Xitoy, Hindiston va Pokistondagi daryo. Uzunligi 3180 km, havzasining maydoni 980 ming km. Kaylas tizmasi (Tibet togʻligi)dan, 5300 m balandlikdan boshlanadi. Yuqori oqimida chuqur tektonik vodiyda qoyali daralar hosil qilib, oʻrta va quyi qismida Hindgang tekisligining gʻarbiy qismidagi keng vodiyda irmoqlarga boʻlinib oqadi va Arabiston dengiziga delta (maydoni 8 ming km²) hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: oʻngdan — Gilgit va Kobul, chapdan — Satlaj. Hind togʻlarda erigan qor-muzlik suvlaridan, qolgan qismida musson yomgʻirlaridan toʻyinadi. Bahor va yozgi toʻlinsuv davrida suv sathi toglarda 10–15 m, tekisliklarda 5– 7 m gacha koʻtariladi. Suv toshqinlaridan himoya qilish maqsadida daryo oʻzani katta masofada marzalar bilan oʻralgan. Haydarobod shahri yaqinida suv sarfi 3850 mUsek., eng yuqorisi 30 ming m³/sek. dan ziyod. Quyi oqimida sugorishga koʻp suv sarflanishi va bugʻlanishi natijasida suvi kamayadi. Qurgʻoqchil yillar quyi oqimida Arabiston dengizigacha yetib bormay, baʼzan qurib qoladi. Daryo yiliga 450 mln. t oqiziq keltiradi. Hind havzasida 11 mln. ga yer sugʻoriladi. Koʻplab toʻgʻon va boshqa irrigatsiya inshootlari qurilgan. Kobul daryosi quyilgan joydan boshlab vaqt-vaqti bilan kema qatnaydi. Hind boʻyida Haydarobod, Sukkur shaharlari, deltasi yaqinida Karochi dengiz porti joylashgan.

 

Hindistondagi daryolar
Xitoydagi daryolar
Pokistondagi daryolar
Hind tili

Hind tili (), hindiy — hind tillaritn biri; Hindistonning rasmiy tili va Hindistonda tarqalgan asosiy adabiy tillardan biri. Uttar-Pradesh, Madhya-Pradesh, Hariyana, Bihar, Rajasthan, Himachal-Pradesh shtaglarida hamda Dehli ittifoqiy hududida tarqalgan. Unda 250 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (oʻtgan asrning oxirlari). H. lahjalari struktura jihatidan farqlanuvchi 2 guruhga ajraladi: khari boʻli, hariyani, braj, kanaoʻji, bundeli lahjalaridan iborat gʻarbiy guruh va avadhi, bagheli, chhat-tisgarhi lahjalaridan iborat sharqiy guruh.

Yaqin qarindosh tillar orasida Hind tili ham geografik, ham tipologik jihatdan markaziy oʻrinni egallaydi: gʻarbroqda joylashgan tillarga qaraganda Hind tilida eski flektiv shakldar kamroq, ayni paytda unda agglyutinatsiya sharqiy (mas, bengal tili) tillardagidek rivojlanmagan. Fonetikasida un-lilarning choʻziqligi va burunlashu-vi (nazalizapimsi) maʼno farqlash xususiyatiga ega. Undoshlar, aksari \ind-oriy tillaridagi kabi, 5 lokal qator boʻyicha taqsimlanadi. Morfologiyasida otlarning koʻmakchilar yordamida yasaladigan va feʼllarning yordamchi feʼllar bilan hosil qilinadigan analitik shakllari koʻplab uch-raydi. Hind tilida sanskrit tilining lugʻaviy va soʻz yasovchi vositalari keng qoʻllanadi. Shu jihagi bilan arabcha va forscha lugʻaviy va boshqa unsurlar qoʻlla-iadigan urdulyai farq qiladi.

Khari boʻli (hipdistoniy) lahjasiga asoslangan hozirgi Hind tili 19-asrdan shakllana boshlaydi. Hind tilidagi zamonaviy nasrning asoschisi Bharatepdu Harishchandra (1850—85) hisoblanadi; sheʼriyatham 19-asr oxirida shakllangan. Hind tili devanigari yozuvidan (|yuydalanadi.

Adabiyotlar 
 Katemina T.G.. Yashk xindi, M., 1960; Chernshsi V. A. Dialekgm i litsragurnii xindi, M., 1964; Hindiychauzbekcha lugʻat (O.Shomatoi va 6.). Dshli, 2003.

Tillar
Hind tili
Hindiston (asar)

"Hindiston", "Tahqiq molil hind min maʼkula maq-bula fil-aql av marzula" ("Hindlarning aqlga sigʻadigan va sigmaydigan taʼlimotlarini aniqlash kitobi") — Beruniyning tarixiy asari. 1030-yilda Hindiston xalqlari tarix turli sohalari (aniq fanlar, adabiyot, falsafa, elshunoslik, geografiya, etnografiya, qonun va urf-odatlar, din, dipiy rivoyatlar, hind yozuvining turlari va boshqalar)ga bagʻishlab arab tilida yozilgan. Asar 80 bobdan iborat. Beruniy oʻz asarida bizgacha yetib kelmagan sanskritda yozilgan koʻpgina man-balardan foydalangan. Bu asar Gʻarb va Sharq olimlari tomonidan yuksak baholangan. "H."ning arabcha matni 1887-yilda, uning inglizcha tarjimasi 1888-yilda nemis olimi E.Zaxau tomonidan Londonda nashr etilgan. 1958-yil "H."ning arabcha matni Haydarobodda, 1963-yilda rus tilida, 1965-yil oʻzbek tilidagi tarjimasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida nashr etilgan. Asar hind madaniyati tarixini yori-tishda muhim manba hisoblanadi.

 

Hindshunoslik
Hindiston milliy fanlar akademiyasi

Hindiston milliy fanlar akademiyasi — Hindistondagi jamoat ilmiy muassasasi. 1970-yil Hindiston Fanlar milliy instituti (1935-yil tuzilgan) negizida tashkil etilgan. Dehli shahrida joylashgan. Mamlakatdagi ilmiy tashkilotlar faoliyatini muvofiqlashtiradi. Akademiya oʻz tadqiqot markazlariga ega emas. Ilmiy asar va monografiyalar eʼlon qiladi. Byulleten, yilnomalar, Hindistonda fan tarixi, fundamental va amaliy matematika boʻyicha.jur.lar nashr etadi. 650 dan ortiq aʼzosi, 80 faxriy aʼzosi bor.

 

Fanlar akademiyalari
Hinduiylik

Hinduiy dini, hinduizm - dunyoda keng tarqalgan dinlardan biri. Hinduiy diniga eʼtiqod qiluvchilar asosan Hindistonda (83% ga yaqini) yashaydi, Pokiston, Bangladesh, Nepal, Shri Lankada, shuningdek, Janubiy Afrikada, sharqiy Osiyoda ham uchraydi. Hinduiylikka 780 mln. kishi eʼtiqod qiladi (2003). Milodning 1-ming yilligida shakllangan. Hinduiy dini Veda dini va brahmanizm rivojlanishi va unga keyinchalik xalq eʼtiqodi, urf-odatlari, marosimlari singib ketishi jarayonida paydo boʻlgan. O'rta asrlarda hukmron mafkuraga aylangan.

Hinduiylikning asosida jonning yangi shaklga kirishi (sansara) haqidagi taʼlimot yotadi. Unga ko'ra, kishi o'lgandan keyin joni (ruhi) yangi o'simlik, hayvon yoki inson tanasiga kirib oladi va qayta tug'iladi. Yangi ruhning qay darajada bo'lishi karma qonuniga, yaʼni kishining hayot davridagi xulq-atvori, xatti-harakatiga bog'liq. Hinduiylikning asosiy maqsadi — insonni mana shu qayta tug'ilish zanjiridan, azob-uqubatidan halos qilish, yaʼni mokshaga erishish. Hinduiylikdagi turli diniy-falsafiy taʼlimotlar mokshaga erishishning yo'llari va vositalarini ishlab chiqdilar. Xususan, vedanta Hinduiylikka falsafiy asos bo'lib xizmat qildi. Hinduiylikka eʼtiqod qiluvchilar qaysi kastaga mansubligiga qarab diniy rasm-rusumlarni bajarishda farqlanadi. Ular vafot etganlarida yerga koʻmilmaydi, balki olovda kuydiriladi. Hinduiylikga koʻra shunday qilinsa marhum poklanadi, gunohlari bu dunyoda qoladi. Olov u dunyoga gunohlardan xoli boʻlgan jonning oʻzini olib ketadi. Bu dinning aqidalariga koʻra, odamzot yaratilishidayoq ijtimoiy jihatdan tengsiz yaratilgan. Shuning uchun bu tengsizlikni real hayotda tugatishning iloji yoʻq. Chunki unga taʼsir etishga qodir boʻlgan kuchning oʻzi yoʻq.

Hinduiylikning Muqaddas kitobi Vedalar, "Mahobxarata" (ayniqsa uning "Bahagavadgita" va "Ramayana" qismlari) va boshqa.

Hinduiy diniga ko'ra, Xudo - Brahma deya ataladi.

Din payg'ambari - Krishna

Halokat farishtasi- Shiva.

Hinduiylikda togʻlar, daryolar (xususan, Gang), oʻsimlik (mas, nilufar), hayvonlar (maymun, fil, ilon va ayniqsa, sigir) Muqaddas sanaladi va ular e'zozlanadi. Diniy marosimlar ibodatxonalarda, uylardagi mehroblar yonida, muqaddas joylarda ado etiladi. Hozirgi Hinduiylik 2 oqim — vishnuizm va shivaizm shaklida mavjud.
Hisob

Hisob' — sonlarni ifodalash va bel-gilash usuli. H. tizimlarida p ta birlik (mas, oʻn) 2-razryadning bir birligiga (oʻnlikka) birlashadi. 2-raz-ryadli shuncha son 3-razryadning bir birligiga (yuzlikka) birlashadi va hokazo p soni H. tiziminingʻ asosi, har bir razryaddagi birliklarning sonini ifodalovchi belgilar raqamlar deyiladi. Eng kup qoʻllanadigan H. tizimi oʻnlik tizim boʻlib, unda 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 raqamlari ishlatiladi (qarang Oʻnli sanoq tizimi). Baʼzi xalqlar H.ning beshlik tizimidan foydalanishgan. Qad. Bobilda oltmishlik tizim mavjud boʻlib, bu tizim soat va gradusning 60 min.ga, minutning 60 sek.ga boʻlinishida hozirgacha saqlanib qolgan.
★Operativ hisob
★Statistik hisob
★Buxgalteriya hisobi
 Yuqoridagi Hisob turlarining qaysi biridan foydalanish, eng avvalo amalga oshirilayotgan iqtisodiy jarayonni o'rganish va kuzatish muddatlariga bog'liq bo'lsa, ikkinchidan, ma'lumotlarni, ya'ni o'tkazilgan kuzatish natijalarini umumlashtirish tartibiga ham bog'liq hisoblanadi.
Hisob stavkasi

Hisob stavkasi, hisob foizi stavkasi, qayta moliyalashtirish stavkasi — markaziy banklarning tijorat banklari rezervlarini toʻldirish va ularning oʻz mijozlariga bank xizmatlari koʻrsatish uchun beradigan kreditlariga belgilaydigan foiz stavkasi; tijorat banklari Markaziy bankdan olgan kredit resurslari uchun toʻlaydigan haq. Hisob stavkasi bozor mexanizmidagi gʻoyat muhim iqtisodiy vosita, davlatning pul siyosatida qoʻllaniladigan kuchli iqtisodiy dastak. Hisob stavkasi pul bozoridagi talabga taʼsir koʻrsatishning asosiy vositasi hisoblanadi. Iqtisodiyotda oʻsishni tezlatish maqsadlarida Hisob stavkasi pasaytiriladi yoki aksincha iqtiso-dnyotda oʻsish jadallashib, tovarlarni sotish qiyinlashganda oʻsishni sekinlashtirish uchun Hisob stavkasi oshiriladi. Hisob stavkasiga pul bozoridagi talabdan tashqari kutiladigan inflyatsiya darajasi ham taʼsir koʻrsatadi. Inflyatsiyadan koʻriladigan yoʻqotish Hisob stavkasini oshirish orqali qoplanadi. Mas, meʼyordagi Hisob stavkasi 4% boʻlib, inflyatsiya 3% darajasida kutilsa, amaldagi Hisob stavkasi 7% ni tashkil etadi. Markaziy bankning Hisob stavkasi qancha yuqori boʻlsa tijorat banklari oʻzlari taqdim etadigan krsditlar uchun oladigan foizi shu qalar yuqori boʻladi. 2004-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining Hisob stavkasi iyulda 20% dan 18% gacha, dekabrda 18% dan 16% gacha pasaytirildi va qayta moliyalashning yillik stavkasi 18,8% ni tashkil etdi (2003-yilda 27,1%, 2002-yilda 34,5%).

Alisher Vahobov.
Hisor vodiysi

Hisor vodiysi - Tojikiston Respublikasining gʻarbidagi togʻlararo botiq. Hisor tizmasining janubiy chek-kasi va Bobotogʻ bilan Qoratogʻning shimoliy chekkalari orasida. Uzunligi 115 km. Eng keng joyi 20 km. Balandligi 700–1000 m. Janubidan Afgʻon — Tojikiston botigʻidan deyarli meridian yoʻnalish boʻylab choʻzilgan tizmalar bilan oʻralgan. Yer yuzasi vodiydan oqib oʻtuvchi Kofarnihon, Varzob, Dushanba, Xonaka, Iloq va boshqa daryo terrasalari va yoyilma konuslaridan iborat. Vodiy tektonik botiqda joylashgan boʻlib, mezokaynozoy davri choʻkindi togʻ jinslari bilan toʻlgan. Hisor vodiysi atrofi togʻlar bilan oʻralganligi sababli iklimi ancha yumshoq. Yozi issiq va quruq. qishi qisqa va iliq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —0,7°, G, iyulniki 28°. Yillik yogʻin 500–600 mm. Vodiyda, asosan, toʻq boʻz tuproqlar tarqalgan; choʻl, chalachoʻl va dasht oʻsimliklari, daryo boʻylarida turli daraxtlar oʻsadi. Hisor vodiysi hududi deyarli oʻzlashtirilgan va bu yerda madaniy lan-dshaftlar keng tarqalgan. Daryolarning quyi qismlaridagi botqoqli toʻqayzorlar ham quritilib, ekinzorlargʻa aylantirilgan. Vodiy yer resurslaridan unumli foydalanish maqsadida Katta Hisor kanali qurilgan. Paxta, kunjut, galla, poliz ekinlari yetishtiriladi, mevali bogʻlar barpo qilingan, togʻ yon bagʻirlarining 1200–2000 m balandliklari subtro-pik dashtlardan iborat. Butazorlar, daraxtzorlar bor. Oʻzlashtirilgan yerlarida gʻalla ekinlari ekiladi, mevali daraxtlar oʻstiriladi, undan balandda subalp va alp oʻtloqlari uch-raydi. Hisor vodiysida Tojikiston Respublikasi poytaxti — Dushanba, shuningdek, Tursunzoda, Vaxdat (sobiq Orjonikidze) shaharlari joylashgan.

 
Vodiylar
Tojikiston vodiylari
Hisorak suv ombori

Hisorak suv ombori — Qashqadaryo viloyati Shahrisabz tumanidan 35 km uzoqlikda Miroqi shaharchasida joylashdan suv ombori, yirik gidrotexnika inshooti va tabiat maskani sanaladi. 1988-yil qurilishi tugatilib foydalanishga topshirilgan.

Tarixi 
Shahrisabz tumani Miroqi shaharchasidan 1,5 km uzoqlikda joylashgan. Hisorak yirik gidrotexnika inshooti Qashqadaryo viloyatidagi Qashqadaryoning irmogʻi boʻlgan Oqsuv daryosi oʻzanida barpo etilgan. Hisorak suv ombori qurilishi 1983-yilda boshlanib 1988-yillarda yakunlangan. Uni qurishdan maqsad Shahrisabz tumani, Chiroqchi, Kitob tumani va Yakkabogʻ tumanining unumdor yerlaridan foydalanib, qishloq xoʻjaligi ekinlarining hosildorligini oshirish boʻlgan.

Tavsifi 
Foydalanishga topshirilgan yili sugʻorishga bogʻlangan maydon 46,8 ming km² edi. Suv ombori atrofida dam olish hududi tashkil etilgan boʻlib har yili koʻp sayyohlar tashrif buyurishadi. Suv ombor umumiy hajmi 170 mln m³ boʻlib, foydalaniladigan qismi 161,6 mln m³ tashkil etadi. Hisorak suv omborining atrofi deyarli oʻt bilan qoplangan. Suv ombori shimoldan janubga 1,7 km, sharqdan gʻarbga 4,0 km masofani egallaydi.

Tosh-tuproqli toʻgʻoni uzunligi 666 metr, balandligi 138 metr, suv yuzasi 4,2 km², suv chiqaruvchi inshootning suv oʻtkazish imkoniyati 200 m/s, suv tashlama inshootniki 130 m/s ni tashkil etadi. Hisorak suv ombori toʻgʻon, suv chiqarish, suv tashlama inshootlari, suv keltiruvchi va suv chiqaruvchi kanallar, drenaj tarmoqlari bilan jihozlangan.

Iqlimi 
Suv omborining iqlimi sovuq va quruq. Oʻrtacha harorat 12 °C ni tashkil etadi. Eng issiq oy iyul boʻlib, harorat 28 °C ni, eng sovuq oy esa yanvarda harorat −8 °C ni tashkil qiladi.

Yogʻingarchilik miqdori 
Oʻrtacha yogʻingarchilik yiliga 886 millimetrni tashkil qiladi. Eng yomgʻirli oy aprel boʻlib, yomgʻir 189 millimetr miqdorida, eng quruq oy avgustda esa 6 millimetr miqdorida tushadi.

Oʻrganilinishi 
2021-yil 15–28-mart kunlari Oʻzbekiston elchixonasi va AQSH armiyasi harbiy muhandislar korpusi (United States Army Corps of Engineers, USACE) bilan erishilgan kelishuv doirasida gidrotexnika inshootlari xavfsiz faoliyatini monitoring qilish boʻyicha koʻp yillik amaliy tajribaga ega boʻlgan amerikalik mutaxassislar, Suv xoʻjaligi vazirligi, „Oʻzbekgidroenergo“ AJ, „Davsuvxoʻjaliknazorat“ davlat inspeksiyasi vakillari bilan birgalikda Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida joylashgan „Hisorak“ va „Toʻpalang“ suv omborlarining holatini oʻrganishdi.

Prezident Shavkat Mirziyoyev 2022-yil 8-iyun kuni suv omborlarini modernizatsiya qilish hamda Surxondaryo viloyatida ichimlik suvi taʼminotini yaxshilash loyihalariga oid taqdimotida Hisorak va Ohangaron suv omborlarida yillik 22 million kilovatt soat quvvatli 2 ta yangi kichik GES qurilishi belgilangandi.

Galereya

Yana qarang 
 Tallimarjon suv ombori

Adabiyotlar

Manbalar 

Suv omborlari
Hoji gaz-kondensat koni

Hoji gaz-kondensat koni - Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanidagi kon. Gazli shahridan 50 km janubida 1969-yil topilgan va ishga tushirilgan. Kon Chorjoʻy tektonik pogʻonasidagi Chorjoʻy koʻtarilmasining shimoliy qismida joylashgan, gʻarbiy qismida 4 ta kichik qubbasimon struktura mavjud. H.g .k.k.da paleozoy erasi, yura, boʻr, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr jinslarida jami 14 ta burgʻi qudugʻi qazilgan. Sanoat miqyosidagi gazlilik yuqori yura davrining kar-bonat jinslaridagi gorizontlarda aniqlangan.

15—1gorizontning oʻrta qismida mahsuldor qat joylashgan boʻlib, 2151–2177 m chuqurlikda ochilgan, karbopat, gil va angidritlardan tarkib topgan. Gaz uyumining oʻlchami 8x6,3 km, balandligi 30 m. 15—2gorizont 2175—2203 chuqurlikda ochilgan, kar-bonat yotqiziqlarining quyi qismida joylashgan. Gaz uyumining oʻlchami 7x6 km, balandligi 26 m.

Gaz uyumlari tipi qatlamli, gumbazli. Ikkala gorizontdagi gazlarning kimyoviy tarkibi bir-biriga oʻxshash. Gaz zichligi 0,630 g/sm\ quruq, oʻrtacha kondensatli, yuqori oltingugurtli, kam azotli. Kondensat ogʻir (0,82 g/sm’), oltingugurtli, kam azotli. Hozirgi kunda kon sanoat miqyosida foydalanishga tayyorlangan.

 

Qorakoʻl tumani
Oʻzbekiston gaz konlari
Hojiabdulaziz Abdurasulov

Hoji Abdulaziz Abdurasulov (Rasulov; 1852 — Samarqand — 1936) — xonanda, sozanda (tanbur, dutor), bastakor, Oʻzbekiston xalqartisti (1932). Tanbur ijrochiligi va Shashmaqomning cholgʻu yoʻllarini Hoji Rahim-berdidan, hofizlik sanʼati sirlarini hamda Nasr shoʻʼbalarini samarqandlik Borux hofiz, keyinchalik Ota Jalollan oʻrgangan. Haj safarlarini qilib (1887-88 va 1907-08), Eron, Arabiston, Hindiston, Afgʻo-niston xalqlari musiqa madaniyati, ijrochilik uslublari bilan tanishgan, oʻz sanʼatini ham namoyish etgan. 1920- yillari konsert guruhlarida qatnashgan, musiqa toʻgaraklarini tashkil etgan. Samarqandda Musiqa va xoreografiya institutida oʻqituvchi (1928 — 31); M.Ashrafiy, T.Sodiqov, Yu. va R.Rajabiylar, I.Ikromov, M.Burhonov, D.Zokirov, M.Leviyev, N.Hasanov kabi sanʼatkorlar H.dan taʼlim olishgan.

H. murakkab ashula yoʻllarini oʻz ovoziga moslab, ijodiy yondoshgan holda oʻzbek va tojik tillarida mahorat bilan aytgan. U „Guluzorim“p turk, „Bozurgoniy“ga Zebo pari, „Be-bokna“ va „Ushshoq“ yoʻllariga Namudi Uz zol, „Abdu-rahmonbegi“ga namudi Navo avjlarini bogʻlab, ularning taʼsirchanlik va yoqimlilik kuchini orttirgan. „Ushshoq“ shu tufayli ham „Ush-shoqi Hoji“ va „Samarqand Ush-shogʻi“ nomlari bilan mashhur. Xonanda repertuarida 200 dan ortiq xalq ashulalari va maqom yoʻllari bulib, ular ichida mumtoz musiqa asarlari asosiy oʻrin tutadi. Jumladan, „Ushshoq“, uning taronasi, qashqarchasi va ufari, „Rosti Panjgoh“, „Iroq“ va „Navo“ maqomlari yoʻli, „Abdurahmonbegi-1“, uning ufari, „Nasrulloyi“, „Iroq“ning qashqarchasi va ufari, „Gulyor“, „Orazi Gulyor“, „Ufar“, „Arzimni aytay“, „Qurbon oʻlam“ va hokazo kuy va ashula yoʻllari alohida ajralib turadi. Ularni H. Sharq mumtoz shoirlari — Hofiz, Navoiy, Fuzuliy, Zebun-niso, Amiriy, Fazliy kabilarning gʻazallari bilan aytgan. H. mohir sozanda sifatida ham tanilgan boʻlib, maqom yoʻllarini tanbur va dutorda ijro etgan. Ijrosidagi koʻpgina ashulalar 1909-yildan boshlab gramplastinka va fonograflarga yozib olingan. Samarqand musiqa kollsjiga H. nomi berilgan. 1997-yildan Samarqandda H. nomidagi xonandalar tanlovi oʻtkazilmoqda. H. vafotidap soʻng "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2001).

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1852-yilda tugʻilganlar
1936-yilda vafot etganlar
Jovvat Hojiyev

Jovvat Hojiyev (1938.4.7, Toshkent) — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), fizikamatematika fanlari doktori (1977), professor (1979). Mosk-va universitetining mexanika-matematika fakultetini (1962) va aspiranturasini (1965) tugatgan. 1965-yildan Toshkent universitetida assistent (1965—67), katta oʻqituvchi (1967—69), dotsent (1969-78), professor (1978-98), matematika fakulteti dekani (1971—85), algebra va sonlar nazariyasi kafedrasi mudiri (1985—98). Ilmiy ishlari in-variantlar nazariyasi va uning tat-biqlari (xususan egri chiziqlar va sirtlar differensial geometriyasi)ga, /-gruppoidlar nazariyasi va ularning tatbiklari (xususan, qator algebraik sistemalarning tub radikalining xossalarini oʻrganish)ga hamda funksional analiz topologik yarim maydonlar nazariyasiga, lokal-kompakt gruppalarning lokal qabariq fazolardagi tasvirlar nazariyalariga oid. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti lau-reati (1995).

Manbalar 

As.Teoriya invariantov binarnix form, T., 1978; Prilojeniye teorii invariantov k differensialnoy geometrii krivmx, T, 1988; Algebra va sonlar nazariyasi kursi (darslik) (hamkorlikda), T., 2001.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Matematiklar
Hojimuqon

Hojimuqon (asl ism-sharifi Muqon Mungaytpasov) (1871, hozirgi Oqmoʻla viloyati Qorayetgel qishlogʻi — 1948.12.8, Janubiy Qozogʻiston viloyati Aris qishlogʻi) — qozoq polvoni, yunon-rum kurashi boʻyicha pro-fessional kurashchilar oʻrtasida jahon chempioni (1909, Riga; 1911, Varshava). Toʻy kurashlarida chiniqqan H. 1901-yilda Omsk sirkida ilk bor professional kurashchi bilan bellashgan. Peterburgga taklif etilgan. 2 yil davomida yunon-rum kurashi ustalari bilan birga shugʻullangan. 1904-yil parijda oʻtkazilgan xalqaro musobaqada gʻolib chiqib, xalqaro maydonda tanilgan. U Yevropa mamlakatlarida asosan Vengriya, Germaniya, Polsha, Fransiya, Afgʻoniston, Xitoy kabi mamlakatlarda oʻtkazilgan musobaqalarda qatnashib, 48 ta medalni qoʻlga kiritgan. H. Oʻzbekistonda ham boʻlgan, 1926-yil Toshkentda rus polvoni K.Buldni yenggan. H. "Qozoq oʻlkasining qahramoni" faxriy un-vonini olgan (1927). Ikkinchi jahon urushi davrida H. shahar-qishloqlarda polvonlik tomoshalari koʻrsatib toʻplagan mablagʻini harbiy samolyot yasash uchun topshirgan. Oʻrdaboshi tumani markazida H. muzeyi bor (2001-yil ochilgan).

  

1871-yilda tugʻilganlar
1948-yilda vafot etganlar
Tselinograd tumanida tugʻilganlar
Ordabasi tumanida vafot etganlar
Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Maqsuda Hojinova

Maqsuda Aʼzamovna Hojinova (1912-yil 8-iyul Toshkent 1981-yil 4-dekabr)-mexanika sohasidagi olima, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), texnika fanlari doktori (1958), professor (1959). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Toshkent iqtisod-sanoat texnikumini tugatgan (1929), G. V. Plexanov nomidagi Xalq xoʻjaligi institutini (Moskva) tugatgan (1936). 1936—1937-yillar Oʻzbekiston savdo vazirligida ishlagan. 1944—1952-yili Toshkent toʻqimachilik institutida oʻqituvchi va 1957-1973-yillari shu institut rektori sifatida oʻz faoliyatini olib borgan. 1957-yildan toʻqimachilik materialshunosligi kafedrasi mudiri sifatida faoliyat olib borgan. Ilmiy ishlari paxta, kanop (zigʻir) tolalarining mexanik xossalarini oʻrganishga oid. Oʻzbekistonda toʻqimachilik sanoatini rivojlantirishga katta hissa qoʻshgan. Hojinova kalta kanop tolasidan toʻqimachilik ipi olish texnologiyasini ishlab chiqdi va sanoatga tat-artisti (108"). Andijon gʻijjakchilik maktabining yirik vakili. Ilk musiqa saboqlarini togʻasi Ergash Ab-durahmonovdan, milliy mumtoz musiqa namunalari va sozandalik sanʼatini Yunus Rajabiy, K.Jabborov, S.Kalonovlardan oʻrgangan. Yangiyoʻl teatrit sozanda (1942—1945-yillar), Andijonda cholgʻu ansambli (1946—1949), Andijon teatri (1949—1990) da sozanda va musiqa rahbari, bosh dirijer sifatida faoliyat olib borgan(1990—2003). 1995-yildan oʻgʻli Ravshanbek Hojionova bilan „Meros“ maqom ansambli rahbari. 1998-yildan Andijon universitetida pedagog, faxriy professor (2001). Cholgʻu kuylar, ashulalar („Jafo qil-ma“, Sakkokiy gʻazali; „Xirom etgil“, Dilafkor; „Lola sayli“, E.Vo-hidov; „Nozima“, „Gul uzatsam“, P.Moʻmin; „Koʻz qorayguncha“, Hofiz va boshqalar), spektakllar (M.Boboyevning „Vatan madhi“, A.Qodiriyning „Mehrobdan chayon“ va boshqalar)ga musiqa bastalagan. Nozik taʼb sozanda H. repertua-ridan „Miskin“, „Ajam“, „Nasru-loyi 1-4“, „Nasri Segoh 1-3“, „Sar-parda“, „Rok“, „Qurbon qaytarma“ kabi cholgʻu kuy (turkum)lar oʻrin olgan. Hojionova oʻziga xos, jozibali ovozida „Ushshoq“, „Girya 1-2“, „Azim daryo“, „Bayot“, „Dugoh“ kabi mumtoz ashula va maqom yoʻllarini talqin etgan. Hojionov A.Ismoilov, Oxunova, K.Rahimov, N.Hamrokulov, A.Dadayev, Oʻ.Nuraliyevlarga ustozlik qilgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonotekasiga yozilgan. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
4-noyabrda vafot etganlar
1981-yilda vafot etganlar
1912-yilda tugʻilganlar
8-iyulda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Turdali Hojiqurbonov

Turdali Hojiqurbonov (1940.10.6, 2017 Oltiariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965-yildan Oltiariq tumanidagi 16-maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, biol. oʻqituvchisi, 32-maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, 19-maktabda direktor oʻrinbo-sari, 1977—2002-yillarda direktor. Maktabga rahbarlik qilgan yillari maktab moddiy-texnika bazasi mustah-kamlandi, viloyatda birinchilardan boʻlib tabaqalashtirilgan taʼlimni tashkil etgan. 19-maktab darsida pashsha uchgani bilinaredi

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1940-yilda tugʻilganlar
10-iyulda tugʻilganlar
2017-yilda vafot etganlar
Hokim

Hokim – Oʻzbekiston Respublikasida viloyat, tuman, shaharda oliy mansabdor shaxs. Mahalliy vakillik va ijro etuvchi hokimiyat boshligʻi.

Etimologiyasi 
Hokim soʻzi arab tilidan ,,ﻢﮑﺣ", ,,حاكم" – soʻzidan olingan boʻlib, hukm, farmon beruvchi maʼnolarini anglatadi. Tarixda hukmdor, hokim yoki qozi degan maʼnolarni anglatgan. Hukmdor tomonidan maʼlum viloyat yoki shahar rahbarligi topshirilgan lavozim. Iskandar Maqduniy zamonida mahalliy aholi vakillaridan Artaboz – Baqtriyada, Oksiart va Xoriyen – Soʻgʻdiyona hududlarida hokimlik qilganlar. Amir Temur va temuriylar davrida davlat boshqaruvi oliy darajadagi amaldorlardan tashkil topgan markaziy boshqaruv va viloyat hokimlari qoʻlidagi mahalliy boshqaruvdan iborat boʻlgan. Hokimlar mamlakatning amaldagi haqiqiy egalari edilar. Oʻrta Osiyo xonliklarida muayyan bir shahar va uning atrofidagi qishloqlar ustidan rahbarlikni amalga oshirish uchun belgilab qoʻyilgan amaldorlar hokim deb atalgan. Baʼzan koʻpgina unvonlarda boʻlgani kabi, u shaxslar ismlarining bir qismi sifatida ham uchraydi.

Aksar arab mamlakatlarida hokim atamasi hukmdorlarning unvoni boʻlsa, Indoneziya, Malayziya va Turkiyada hakim soʻzi sudyani bildirgan. Qozogʻistonda äkim atamasi mahalliy darajadagi hokimlar yoki mamlakat ichidagi viloyatlar hokimlarini tavsiflash uchun ishlatiladi.

Oʻzbekistonda hokimlik 
Oʻzbekistonda hokim atamasi viloyat hokimi yoki hokimini ifodalash uchun qoʻllanadi. Mustaqillikning ilk kunlaridanoq Oʻzbekistonda mahalliy hokimiyat organlari faoliyatini kuchaytirish maqsadida hokim lavozimi taʼsis etildi. Hokim lavozimining joriy etilishi oʻzbek milliy davlatchiligi anʼanalari va tarixiy tajribalarga asoslangandir. ,,Oʻzbekiston Respublikasi mahalliy hokimiyat idoralarini qayta tashkil etish toʻgʻrisida" Oliy Kengash tomonidan qabul qilingan qonun (1992-yil 4-yanvar) hokim va hokimlik tuzilmasining asosiy vazifalarini belgilab berdi.

Manbalar
Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish

Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish – q. Mansabdorlik jinoyatlari, Xizmat mansabini suiisteʼmol qilish.

Manbalar

Havolalar
Hol

Hol (tilshunoslikda) – gapning ikkinchi darajali boʻlaklaridan biri boʻlib, ish-harakatning belgi-sifatini, uning bajarilish usulini, shu bajarilish bilan bogʻliq boʻlgan oʻrin, payt, sabab, maqsad, shart-sharoit, miqdor-daraja kabi xususiyatlarini koʻrsatadi. Hol ravish, feʼl, ot, sifat, son, olmosh kabi soʻz turkumlari bilan, shuningdek, taqlidiy soʻzlar bilan ifodalanadi: Odil uyalganidan qizarib ketdi (Oybek); Sulaymonov tantanali ravishda knopkani bosdi (Abdulla Qahhor); Yetti oʻlchab, bir kes (maqol). Ravishning barcha turlari hol vazifasida kela oladi. Feʼlning ravishdosh, sifatdosh shakllari hol vazifasida keladi. Masalan, Saida kulib soʻzladi. Anvar jilmaygan holda kirib keldi. Oʻzbek tilida hol mazmun jihatdan 8 xil boʻladi: Tarz hol – ish-harakatning bajarilish holati, usuli va sifatini bildiradi, odatda feʼlga bogʻlanadi: Ular juda sekin yurishdi (Oybek). Miqdor-daraja holi – ish-harakatning bajarilish darajasini, shu bajarilish bilan birga bogʻliq boʻlgan miqdorni bildiradi: Koʻp oʻyla, oz soʻzla (maqol). Sabab holi – harakat, holat yoki belgining roʻy berish sababini bildiradi. Bunday hollar feʼl bilan ifodalangan boʻlakka ham, ot bilan (keng maʼnoda) ifodalangan boʻlakka ham bogʻlana oladi: Qolaversa, keyin onamizga jonimiz kuyganidan keldik (Odil Yoqubov). Oʻsha oqshom men andak sharob ichganim uchun kayfiyatim yaxshi edi (Robindranat Tagor). Maqsad holi – harakat, holat yoki belgining roʻy berishidagi maqsadni anglatadi: Sizni deb bu yerga keldim, Yoʻlchi aka (Oybek). Shart holi – harakat, holatning biror shart asosida roʻy berishini bildiradi: Ishlasa, tishlaydi. Toʻsiqsizlik holi – harakat, holatning roʻy berishiga toʻsiq boʻla olmagan shartni bildiradi: U koʻrsa ham oʻzini koʻrmaslikka soladi. Oʻrin holi – harakat va holatning roʻy berishi, boshlanish, yoʻnalish oʻrnini va bu yoʻnalishdagi soʻnggi nuqtani bildiradi: Stansiyadan temiryoʻlchilar, shahardan hasharchilar yetib keldi (Asqad Muxtor). Har yerni qilma orzu, har yerda bor tosh-u tarozu (maqol). Payt holi – harakat, holatning roʻy berish vaqtini anglatadi: Erta-indin bu yerlar ham chamandek yashnaydi (Sharof Rashidov).

Soʻnggi yillarda hol boʻyicha olib borilgan ilmiy izlanishlar natijalari holning maʼno (mazmun) turlari kerakligicha tahlil qilingan boʻlsa-da, uning grammatik tabiati chuqur va atroflicha tavsif etilmaganligini koʻrsatadi. Amalga oshirilgan tadqiqotlar ham holning faqat nutqiy koʻlamdagi tashqi belgilari, maʼnosi, vazifasi hamda ifodalanish xususiyatlarini talqin qilishga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 Ubayeva F., Hozirgi oʻzbek adabiy tilida hol kategoriyasi, Toshkent, 1971.
 Oʻzbek tili grammatikasi, 2-jild, Sintaksis, Toshkent, 1976.
Holat diagrammasi

Holat diagrammasi, muvozanat diagrammasi, fazoviy diagramma — fizik-kimyoviy sistemaning tarkibi va holat parametrlari orasidagi munosabatning geometrik ifodasi. Holat parametrlari — termodinamik sistema holatini ifodalaydigan fizik kattaliklar (temperatura, bosim, solishtirma hajm, magnitlanganlik, elektr qutblanish va hokazo). Fazaviy diagramma bir yoki koʻp komponentli moddaning muvozanat holatini geometrik tarzda ifodalaydi. Bu holat bir fazali, ikki fazali va koʻp fazali boʻladi. Fazalar gazsimon, suyuq, qattiq, oʻta oʻtkazuvchan, segnetoelektrik va boshqa boʻlishi mumkin.

Agar sistema bitta komponentdan iborat boʻlsa (eng sodda hol), Holat diagrammasi toʻgʻri burchakli uch koordinata oʻqiga (bu oʻqdar boʻyicha temperatura T bosim R va mol qajm V qoʻyiladi) qurilgan 3 oʻlchovli fazoviy shakl koʻrinishini oladi.

Ikki fazali muvozanat holat egri chiziqlar, 3 fazalisi esa nuqta bilan tasvirlanadi. Har qanday modda qat-tiq, suyuq va gazsimon fazasining muvozanatiga mos keluvchi 0 nuqta uchlanma nuqta deyiladi. Koʻp komponentli sistemalarning Holat diagrammasi murakkab boʻladi. Holat diagrammasini eksperimental qurishda fizik-kimyoviy, termik va rent-genografik analiz, optik va elektron mikroskopiya, dilatometriya va boshqa usullardan foydalaniladi. Holat diagrammasi amal-da, metallshunoslik, metallurgiya va kimyoning turli sohalarida keng qoʻllanadi. Qotishmalarning erish sohasi, temperaturasi termik ishlov rejimlari Holat diagrammasiga koʻra aniqlanadi.

Fazaviy diagrammani tuzish uchun odatiy koordinatalar termodinamik parametrlar - harorat va bosim va tizimning tarkibi (mol yoki massa foizida) hisoblanadi.

Umumiy holda, koordinatalar soni tizim komponentlari sonidan bittaga oshadi (bir komponentli tizimning diagrammasi ikki o'lchovli, ikki komponentli tizim uch o'lchovli va boshqalar). Kondensatsiyalangan tizimlar uchun bosim ta'sirida fazaviy muvozanatining o'zgarishi ko'pincha hisobga olinmaydi, bu holda diagrammaning o'lchovlari soni komponentlar soniga teng bo'ladi (kondensatsiyalangan ikki komponentli diagrammasi ikki- o'lchovli, uch komponentli tizim uch o'lchovli va boshqalar ). Bosma nashrlarda murakkab bosqich diagrammalari bo'limlar yoki proyeksiyalar shaklida tasvirlangan.

Bir komponentli tizimlarning fazaviy diagrammalarida, maydonlar, faza qoidasiga ko'ra, bir fazali holatlarga mos keladi, ularni chegaralovchi chiziqlar ikki fazali, chiziqlarning kesishish nuqtalari uch fazali (bu nuqtalar uch nuqta deb ataladi).

Ikki fazaviy chiziqlar, qoida tariqasida, ikkita uch nuqtani yoki nol bosimga to'g'ri keladigan y o'qidagi nuqta bilan uch nuqtani bog'laydi. Istisno - bu tanqidiy nuqtada tugaydigan suyuqlik-gaz liniyasi. Kritik haroratdan yuqori suyuqlik va bug' o'rtasidagi farq yuqoladi. Ikki fazaviy chiziqlarda ham nuqtalar mavjud - normal bosimda kristallanish va qaynash haroratlari.

Manbalar 

Holatlar
Holva

Holva () — shirinlik turi. Qand yoki asaldan qaynatilgan qiyomga yog, kunjut, yongʻoq magʻzi, bodom magʻzi, un hamda boshqa masalliqlar solib tay-yorlanadi. Taʼmini yaxshilash uchun Holvaga kakao va kakao kukuni, mayiz, sukatlar, vanilin, limon kislota va boshqa qoʻshiladi. Solinadigan masalliqqa koʻra, Holvaning bodroq Holva, magʻiz Holva, yongʻoq Holva kungaboqar Holva, kunjut Holva, yeryongoq Holva, pashmak Holva kabi turlari mavjud. Har bir Holva turi oʻz navbatida qoʻshilgan yordamchi masalligʻiga qarab vanilin, shokoladli, vitaminlashtirilgan va boshqa nomlar bilan ataladi. Sharq mamlakatlarida, jumladan Oʻrta Osiyoda qadimdan qolvapazlik (holvachilik) kasbi mavjud boʻlgan. Yirik shaqarlarda holva-pazlar uzum yoki tut shinnisi, un, yogʻ, kunjut, oʻrik va boshqalardan, keyinchalik shakar va qanddan foydalanib turli-tuman Holvalarni tay-yorlashga ixtisoslashganlar.

Bodroq Holva tayyorlash uchun bodroq bilan qovurilgan yongʻoq magʻzi goʻshtqiymalagichdan oʻtkaziladi (yoki yanchila-di). Mahsulot yogʻlangan laganchaga solinadi, ustidan eritilgan asal yoki qiyom quyib, yaxshilab aralashtiriladi, soʻng 1 sm qalinlikda yoyib presslab, toʻrtburchak yoki romb shaklida kesiladi.

Magʻiz Holva tayyorlash uchun oʻrik yoki bodom, pista, yongʻoqning magʻzi qovu-rilib, yogʻ surtilgan gaz patnisga I sm qalinlikda yoyib teriladi. Qozonga shakar solib, meʼyoridan oʻtkazib qiyom pishiriladi. Qiyom patnisdagi qovurilgan magʻizlar ustiga bir tekisda qilib quyiladi. Mahsulot sovigach, oʻtkir pichoq yordamida kattaligi 4x10 sm keladigan boʻlakchalarga boʻlinadi.

Ayrim Holvalar tarkibida yogʻ koʻp (30%) boʻlgani sababli tez buzilishi mumkin, namligi 4%. "Lavz" va "Toʻy", "Sovunak" kabi Holva turlariga qoʻy va oʻsimlik yogʻi, un, shakar qiyom, koʻpirtirilgan tuxum oqi va sovunak ildizi qaynatmasi qoʻshiladi.

Umid Ahrorov.

Galereya

Yana qarang 

 Qandolatchilik

Desertlar
Bolgar oshxonasi
Arab oshxonasi
Qandolatchilik