yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Moʻlali botigʻi

Moʻlali botigʻi — Qizilqumdagi botiq. Navoiy viloyatining Tomdi tumanida, Taxtatov va Yetimtogʻ tizmalarining janubiy etaklarida joylashgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uzunligi 38-42 km, eni 10-30 km. Eng chuqur joyining mutlaqbal. 150 m. Oʻrtacha chuq. 35-40 m. Qadimda bir necha marta dengiz bosgan, neogen davridan boshlab Moʻlali botigʻi qoz. shaklini ola boshlagan. Uchlamchi va toʻrtlamchi davr choʻkindi jinslari qum, gil va qumtoshlardan iborat. Botiqning janubiy qismida tekis, koʻzanakli doʻng, marzali qum shakllari tarkib topgan. Ilgari Moʻlali botigʻidan tuz qazib olingan. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —2,5°, iyulniki 27—29°. Yillik yogʻin 100— PO mm. Moʻlali botigʻida shoʻrxok, shoʻrtob, taqir, qumli, togʻlarga yaqin joylarda esa shagʻalli tuproqlar uchraydi. Qumli yerlarda iloq, oq saksovul, qandim, astragal, shuvoq, efemerlar, shoʻrxok kumliklarda qora saksovul, qorabaroq, sarsazan, baʼzan, yulgʻun, shohilak tarqalgan. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, kaltakesak, ilon, yumronqoziq, qoʻshoyoq, qumsichqon va boshqa yashaydi. Moʻlali botigʻida qishda va yozda qorakoʻl qoʻylar, yilqi boqiladi. Yaylovlarning mahsuldorligi gektariga 0,5—1 s.

MOʻLDATOV — Ichki Tyanshandagi togʻ tizmasi. Qirgʻizistonda, Soʻnkoʻldan janubida. Gʻarbdan sharqqa choʻzilgan. Koʻkoʻmeren, Soʻnkoʻl va Norin daryolari oraligʻida. Uzunligi 150 km. Eng baland joyi 4100 m. Asosan, ohaktoshdan tuzilgan. Yon bagʻirlarining quyi qismi togʻ dasht oʻsimliklari bilan qoplangan, undan yuqorida qoraqaragʻay, archa va boshqa oʻsadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati geografiyasi
Moʻlton

Moʻlton — Pokistondagi shahar. Panjob viloyatida, Chinob daryosi yaqinida. Aholisi 1,2 mln. kishi (1998). Mamlakatning muhim sanoat markazi va transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik (asosan, ip gazlama) sanoati rivojlangan. Kimyo, oynashisha, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi bor. M.ga Sun gaz konidan quvur orqali gaz keltiriladi.

M. — badiiy hunarmandchilik (koshin va keramika, gilam, charm buyumlari tayyorlash)ning qad. markazi. Meʼmoriy yoDgorliklardan Shoh Yusuf Gardizi (1150-52), Rukni Aʼlam (1320-24), Shamsi Tabrizi (1780) maqbaralari saqlangan. Shahar miloddan avvalgi 4-asrda barpo etilgan. Miloddan avvalgi 326 yilda Aleksandr Makedoniyalik bosib olgan. 713 yilda arablar egallagan. 8-asrda mustaqil hokimlik markazi. 10-asrda Qarmatlar davlatining eng katta shahri boʻlgan. 11-asrda Mahmud Gʻaznaviy qoʻl ostiga oʻtgan. 12-asrda Gʻuriylar davlatiga qoʻshilgan, 1228-yildan Dehli sultonligi tarkibida. 1398-yildan Amir Temur, 1527-yilda Bobur qoʻshinlari egallagan va 1752-yilgacha Boburiylar saltanati tarkibida boʻlgan. 1818-yilda sekxdar davlatiga qoʻshilgan. 1947-yildan Pokiston tarkibida.

Manbalar 

 

Pokiston shaharlari
Abdurahmon Moʻminov

Abdurahmon Abduqodirovich Moʻminov (Toshkent) - MeTOton Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (1971). 1968—2001-yillarda Mirobod tumanidagi 328-maktabda jismoniy tarbiya oʻqituvchisi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turdi Moʻminov

Turdi Murodovich Moʻminov (1948.5.3, Qarshi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Qarshi pedagogika institutining oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1971). 1971-yildan Kasbi tumani xalq taʼlimi huzurida tashkil etilgan yetakchilar tayyorlash kursida oʻqituvchi, 1979-yildan Karshi tumanidagi 12maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. M. darsda yoshlarga vatan tuygʻusini, milliy qadri-yatlar va mafkurani singdirishda yangi uslublarni qoʻllaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Shahnoza Moʻminova

Shahnoza Moʻminova (1949.21.8, Toshkent) — kulol, zamonaviy kulollik sanʼatining taniqli namoyandasi. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1990). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1974). Toshkent politexnika instituti (1974—95) va Respublika rassomlik bilim yurti (1995—98) da dare bergan, ayni vaqtda, Toshkent keramika zavodi ijodiy guruhida ishlagan; 1996-yildan Respublika bolalar ijodiyoti markazida studiya rahbari. M. ijodi kompozitsiya va nafis rang koloritini nozik his eta olishi bilan diqqatga sazovor; chinni kompozitsiyalari, moʻʼjaz shaklli asarlari milliy ohanglarni zamonaviy talqin etish mahorati bilan ajralib turadi: "Koʻza" (1975), "Voha" (1995), "Sharq ayollari", "Uchrashuv" (1997), "Tong" (1999) va boshqa 1974-yildan respublika va xorijiy mamlakatlardagi yirik koʻrgazmalarda faol ishirok etadi (jumladan, AKD], Turkiya, Germaniya va boshqalarda shaxsiy koʻrgazmalari muvaqqiyatli oʻtkazilgan).

Manbalar 

1949-yilda tugʻilganlar
21-avgustda tugʻilganlar
Halima Moʻminova

Halima Abdullayevna Moʻminova (1950.20.12, Boʻstonliqtumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1974). 1972— 77 yillarda Chirchiq shahridagi 2maktabda, 1977—82 yillarda 16maktabda, 1982-yildan 21maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Moʻtadil iqlim

Moʻtadil iqlim – Quyosh zenitgacha koʻtarilmaydigan moʻtadil mintaqa iqlimi. Moʻtadil iqlim 3 toifaga bo'linadi moʻtadil dengiz, moʻtadil kontinental va moʻtadil musson iqlimlariga bulinadi. Moʻtadil dengiz iqlimida yil davomida xavo seryogʻin, qishi nisbatan iliq boʻladi. Yozi esa jazirama, havo haroratining yillik amplitudasi unchalik katta boʻlmaydi (10° – 15° atrofida). Bunga Gʻarbiy Yevropa iqlimi misol boʻlishi mumkin. Moʻʼtadil kontinental iqlimda qishlari sovuq, yozlari issiq, traning yillik amplitudasi 40° atrofida, yogʻin miqdori juda kam boʻladi. Bunga dengizdan yiroq yerlarning iqlimi kiradi. Moʻtadil musson iqlimida qishlari sovuq, qor kam yogʻadi va yozlari u qadar jazirama issiq boʻlmasdan, yogʻin miqdori nisbatan koʻp boʻladi. Haroratning yillik amplitudasi yetarlicha katta (t<30°). Bunga shimoliy Xitoy va Uzoq Sharq iqlimi misol boʻla oladi.

Manbalar 

Iqlim
Moʻgʻul tillari

Moʻgʻul tillari — moʻgʻul xalqlari tillari guruhi. Umumiy soʻzlashuvchilar soni taxminan 7 mln. kishidan iborat. Ushbu tillar guruhini oltoy tillarite. qoʻshish mumkinligi haqida farazlar ham bor. Moʻgʻul tillari qachonlardir (16—17-asrlargacha) yagona til boʻlgan moʻgʻul tili lahjalarining rivojlanishi natijasidir. Ular quyidagicha tasniflanadi: asosiy Moʻgʻul tillari — hozirgi mongol tili, buryat tili, qalmox, tili; marginal (chekka) Moʻgʻul

tillari — Afgʻonistondagi mogʻol, Xitoyning shim.-sharqidagi dagʻur, Gansu va Sinxay viloyatlaridagi mongʻor, dunsyan, baoan tillari. Asosiy Moʻgʻul tillari uchun 13-asrdan 20-asr boshlarigacha (qalmoqtili uchun — 17-asr oʻrtasigacha) yagona qad. yozuvli moʻgʻul tili qoʻllanib kelgan. Marginal Moʻgʻul tillariga eroniy til va lahjalar, xitoy va tibet tillari kuchli taʼsir koʻrsatgan. Asosiy Moʻgʻul tillari fonologik jihatdan singarmonizmga asoslangan, grammatik qurilishiga koʻra esa suffiksal-agglyutinativ til hisoblanadi.

Manbalar
Moʻgʻulcha

Moʻgʻulcha — Shashmaqomyaagi har bir maqomning ashula boʻlimida 2-guruhni tashkil etuvchi asosiy shoʻʼbalardan biri. Ular savt shoʻʼbalari kabi 5 chorak takt oʻlchovidagi doira usulida ijro etiladi: M.lar jami 4 ta boʻlib, Buzruk maqomida — M.i Buzruk, Navoda — M.i Navo, Dugohda — M.i Dugoh, Segoada — M.i Segohdeb ataladi. M.lar, asosan, Shashmaqomdagi 1-guruh shoʻʼbalarining bosh mavzui — Saraxborlarga hamohang boʻlib, ularning M. doira usuliga tushirilgan variantlaridir. M. shoʻʼbasi Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufardan iborat oʻz shoxobchalariga ega. Ular bir-biridan, asosan, usul va surʼati bilan farqlanadi hamda M. shoʻʼbalari nomi bilan qoʻshib ataladi (mas, Talqinchai M.i Buzruk, Qashqarchai M.i Navo, Soqiynomai M.i Dugoh va hokazo). M.larning Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar qismlari raqs bilan ham ijro etilishi mumkin. M.i Dugoh va uning turkumlanish xususiyatlaridan kompozitor M. Tojiyev oʻzining 9simfoniyasi (1979) da unumli foydalangan.

Manbalar
Nabateya podsholigi

Nabateya podsholigi' - Iordaniya hududida qadimda mavjud boʻlgan davlat (miloddan avvalgi III asr oxiri — II asr boshi — milodiy 106). Miloddan avvalgi VI asr boshida Edem rayoniga arab qabilalaridan nabateylar kelib oʻrnashgan. Ular xaqida ilk marta Bibliyada qayd etilgan. Miloddan avvalgi III asr oxiri — II asr boshlarida poytaxti Petra shahri boʻlgan Nabateya podsholigi vujudga kelgan, u ptolemeylar sulolasi boshqargan Misrning taʼsir doirasiga kirgan. Nabateya podsholigining 1-podshosi — Haritat I (miloddan avvalgi 169 yildan shoxlik qilgan). 87 (yoki 85) yilda Haritat III (miloddan avvalgi 87—62) Damashqni boʻysundirgan. Miloddan avvalgi 60-yillar oxiridan Nabateya podsholigi Rim vassali. Nabateya podsholigining ravnaq topgan davri Haritat IV davriga (milodiy 9—40) toʻgʻri keladi. Nabateya podsholigining soʻnggi podshosi Rabbil II (71 — 106) boʻlgan. 106 yil Rim imperatori Trayan Nabateya podsholigini tugatib, uning hududini Rimning Arabiston provinsiyasiga aylantirgan. Nabateyaliklardan hozir faqat oz sonli yozma yodgorliklar saqlanib qolgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naberejniye chelni

Naberejniye chelni () - Tatariston Respublikasidagi shahar (1930-yildan, 1982—88 yillarda Brejnev shahri). Kama daryosidagi pristan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Krugloye Pole (17 km). Aholisi 520,3 ming kishi (1998). Ilgari yogʻochsozlik, toʻqimachilik va oziqovqat sanoati markazi edi. 1970-yilda Kama avtomobil zavodining qurilishi munosabati bilan tez rivojlandi. Oziqovqat, yogochsozlik sanoati korxonalari mavjud, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Quyi Kama GES bor. Politexnika, pedagogika institutlari, qoʻgʻirchoq teatri ishlab turibdi.

Manbalar 

Tatariston shaharlari
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nabi

„Nabi“ yoki „nabidlar “ – 1890—1905-yillarda Parijda ijod qilgan rassomlar guruhi; P. Seryuzye, M. Deni, K. Russel, P. Bonnar, E. Vyuyyar, A. Mayol va boshqa P. Gogen va Pont-Avene maktabi taʼsirida boʻlgan Nabilar „modern“ uslubining oʻziga xos turini yaratdilar. Ularning ijodiga adabiy simvolizmga yaqinlik, rangning hukmronligi, shaklning umumlashma bezagi, mayin musiqiy ritm, fransuz sanʼati, yapon gravyurasi va italyan primitivini uslublashtirish xos. Seryuzye, Deni, Russel asarlariga diniy mistik kayfiyat xos boʻlsa, Bonnar, Vyuyyar va boshqalarning asarlari nozik lirik obraz qurilishi bilan ajralib turadi. Nabilar mahobatli rangtasvir, grafika, amaliy bezak sanʼatiga murojaat qildilar (gilam, vitraj, mebel uchun eskizlar).

Manbalar
Joʻrabek Nabiyev

Joʻrabek Nabiyev (1941.10.2, Tojikistonning Gʻulakandoz qishlogʻi) — xonanda (lirik tenor), bastakor, aktyor. Tojikiston xalq artisti (1980). Leninobod (hozirgi Xoʻjand) pedagogika institutini tugatgan (1963). Xoʻjand davlat musiqali komediya teatrida yakkaxon xonanda (1962—96), direktor (1996—98). Toshkent konservatoriyasining professor (2000-yildan). Fargʻona-Toshkent hofizlik maktabining namoyandasi boʻlib, Buxoro maqom ijrochilik uslubini ham mukammal oʻzlashtirgan. Nihoyatda keng repertuaridan maqom yoʻllari, bastakor ashulalari, katta ashulalar, oʻzbek, tojik va boshqa xalqlar qoʻshiqlari oʻrin olgan: "Nasrulloyi", "Samarqand Ushshogʻi", "Toshkent Iroqi", "Moʻgʻulchai Dugoh", "Feruz I-II", "Bebokcha" va boshqa Uning mualliflik qoʻshiqlaridan "Qarab qoʻy", "Unutmasman", "Sen tugʻilgan kun", "Qurbon boʻlsaydim", "El degay afsonadir" va boshqa oʻzining halqchilligi, mazmundorligi, musiqiy ifodaviyligi bilan ajralib turadi. Musiqiy teatr sahnasida Ozar ("Tugallanmagan qoʻshiq"), Sodirxon ("Uygʻonish") kabi obrazlar yaratgan. Osiyo, Yevropa, Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. "Melodiya" grammyozuv firmasining "Oltin disk" mukofotiga sazovor boʻlgan (1990).

Manbalar 
 

1941-yilda tugʻilganlar
2-oktyabrda tugʻilganlar
Tojikistonda tugʻilganlar
Rashid Nabiyev

Rashid Nabiyevich Nabiyev (1912, Samarqand — 1985.10.6, Toshkent) — tarixchi olim, Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1952), tarix fanlari doktori (1967). 

Samarqand ped. texnikumi (1927—30) va Fargʻona ped. instituti (1930—33) da oʻqigan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti direktori (1947—52), boʻlim mudiri (1956—62), Fanlar akademiyasi Ijtimoiy fanlar boʻlimi mudiri (1952—56). 1962-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida katta ilmiy xodim. Ilmiy faoliyati Oʻrta Osiyoning oʻrta asrlar tarixini oʻrganishga bagʻishlangan. Oʻzbekiston tarixiga oid bir qancha oʻquv qoʻllanmalar, darsliklar muallifi.

Manbalar 
 XIV asrda Oʻrta Osiyoda sarbadorlar qoʻzgʻoloni, T., 1942; Iz istorii Kokandskogo xanstva (feodalnoye xozyaystvo Xudoyarxana), T., 1973; Tashkentskoye vosstaniye 1847 g. i yego sotsialno-ekonomicheskiye predposilki, T., 1966.

 

Tarixchilar
Oʻzbekistonlik tarixchilar
Fargʻona davlat universiteti bitiruvchilari
1927-yilda tugʻilganlar
Samarqandda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
6-oktyabrda vafot etganlar
Nabiy

Nabiy (arab, koʻpligi — anbiyo, ilohiy xabar keltiruvchi)

Shuningdek qarang 
Paygʻambar

Manbalar
Nabira

Nabira, nevara – birinchi va uchinchi boʻgʻin avlodlar oʻrtasidagi qarindoshlik munosabatlarini ifodalaydigan atama. Ota-onaga oʻgʻil yoki qizning farzandi (boboga, buvaga nisbatan) nevara boʻladi; oʻgʻilning bolasi oʻgʻil nevara, qizning bolasi qiz nevara, qiz nevaraning eri nevara kuyov, oʻgʻil nevaraning xotini nevara kelin deb ataladi.

Manbalar 

Oila
Vladimir Nabokov

Vladimir Vladimirovich Nabokov [asl nomi; taxallusi Sirin; 1899.10(22).4, Peterburg - 1977.2.7, Shveysariya] — rus yozuvchisi. Ingliz tili va madaniyatiga ixlosmand boy dvoryan oilasida dunyoga kelgan. Bir necha Yevropa tillarini mukammal bilgan N. 1914—17 yillarda otasining mablagʻi hisobiga ilk sheʼriy toʻplamlarini chop etgan. 1919-yilda Angliyaga borib, Kembrij universitetida tahsil koʻradi, 1922-yil esa Berlinga koʻchib oʻtadi. N. shu yerda rus muhojirlarining "Rul" gaz.da, shuningdek, "Zamonaviy bitiklar" jurnali (Parij)da Sirin (jannat qushi) taxallusi ostida sheʼr va hikoyalarini eʼlon qiladi. "Mashenka" (1926) romani va undan keyingi "Chorbaning qaytishi" (1928) lirik novellalari, mashhur shaxmatchining hayot fojiasiga bagʻishlangan "Lujin himoyasi" (1930) qissasi va boshqa asarlari N.ga shuhrat keltiradi. N. rus tilida 9 roman ("Qirol, dama, valet", "Isteʼdod" va boshqalar), bir qancha pyesa ("Oʻlim", "Voqea", "Valsning kashf etilishi" va boshqalar), hikoya va sheʼrlar yozgan. Uning ijodiy uslubida mistifikatsiya, turli-tuman oʻyinlar, xayolot va alahsirashlar, parodiyalar, kutilmagan syujet qurilmalari ustuvorlik qiladi. N. 1940-yilda AQShga koʻchib borib, asosan, ingliz tilida ijod etgan. "Sebastian Naytning chinakam xayoti", "Ada", "Nursiz olov", "Lolita", "Yorqin narsalar","Arlekinlarga bir qara!" singari romanlari, "Yevgeniy Onegin"ning tarjimasi va Pushkin asariga yozgan 3 jildli izohlari N. adabiy merosining asosiy qismini tashkil etadi.

Manbalar 
 Mashenka, Zashita Lujina. Priglasheniye na kazn. Drugiye berega, M., 1988; Lolita, M., 1989.

 

Yozuvchilar
Rossiyalik yozuvchilar
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
1988-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
22-oktyabrda tugʻilganlar
7-fevralda vafot etganlar
Shveysariyada vafot etganlar
Nabopalasar

Nabopalasar, Nabu aplautsur — Yangi Bobil podshohligi va xaldey shohlari sulolasi asoschisi (miloddan avvalgi 626-605-yillarda hukmronlik qilgan). 626-yil bobilliklarning Ossuriyaga qarshi qoʻzgʻoloni rahbari. Bobil 729-yil/dan Ossuriya qoʻl ostida edi.  626-yil oxirida — Bobil, 620-yil Uruk, 615-yil  Nippur shaharlarini egallagan. 614-yil Midiya podshosi Kiaksar bilan ittifoq tuzgan va u bilan birgalikda Ossuriya ustidan 609-yil uzil-kesil gʻalaba qozongan.

Manbalar
Nav

Nav — () seleksiya natijasida yaratilgan, muayyan morfologik, fiziologik va xoʻjalik belgi hamda xususiyatlari turgʻun va nasldan oʻtib boradigan, bir turga mansub oʻsimliklar majmui; madaniy oʻsimliklar uchun eng kichik tasnif birligi. Oʻsimliklarning jaydari (mahalliy) va seleksiya yoʻli bilan yetishtirilgan N.lari boʻladi. Jaydari (mahalliy) N. maʼlum bir joyda ekin yetishtirishda uzok, davom etgan yalpi tanlash natijasida yuzaga keladi (qarang Xalq, seleksiyasi). Seleksiya N.i ilmiy tadqiqot muassasalarida oʻsimliklar seleksiyasining turli ilmiy usullarini qoʻllab olinadi. Tanlash yoʻli bilan N. ichida biologik barqarorlik (oʻsimliklarning bir tipda boʻlishi) yuzaga keltiriladi. Oʻzidan changlanuvchi oʻsimliklarda N. oʻzidan changlanish yoʻli bilan (gomozigot liniya, q. Gomozigotapik), chetdan changlanadigan ekinlarda chetdan changlanish bilan va birinchi avlod gete-rozigot duragaylarida har yili duragaylab turish yoʻli bilan saqlanib boradi (geterozigot liniya, q. Geterozigo-talik). Seleksiya yoʻli bilan chiqarilgan N. oʻz sifatlarini bir kancha avlodlar davomida saqlab boradi. Biroqi.ch. jarayonida irsiy oʻzgaruvchanlik tufayli salbiy mutatsiyalar paydo boʻlishi, mexanik va biol. ifloslanish, oʻsimliklarning kasalliklarga chidami pasayib qolishi va boshqa natijasida N. xususiyatlari asta-sekin oʻzgarib boradi. Engyaxshi N.dan foydalanish qishloq xoʻjaligi ekinlari hosildorligini oshirish va mahsulot sifatini yaxshilashning samarali usullaridan biridir. Buning uchun elita urugʻlari kerak boʻladi, bunday urugʻlarni urugʻchilik xoʻjaliklari yetishtirib beradi. Oʻsimliklar N.larining haqiqiyligi nav nazorati yordamida aniklanadi. Eski N. yangilari bilan almashtirib turiladi, yaʼni nav almashtirish ishlari olib boriladi. Oʻzbekistonda ilmiy tadqiqot muassasalarida yaratilgan barcha ekinlar N.lari Davlat nav sinovidan oʻtkazilib, eng yaxshilari ishlab chiqarishga joriy etish uchun ajratib olinadi. Har yili ekish uchun tavsiya etiladigan N.lar roʻyxati respublika Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash Davlat komissiyasi tomonidan Oʻzbekiston Re-publikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xujaligi ekinlari davlat reyestrida eʼlon qilinadi.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xoʻjaligi ekinlari taʼrifi, T., 2001.

Manbalar
Navbahor (shaharcha)

Navbahor — Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1979-yil 15 dekabrdan). 1972-yilda, Namangan — Qoʻqon avtomagistrali yonida, choʻlda, qum barxanlari orasida vujudga kelgan. Tuman markazidan 25 km, viloyat markazidan 75 km. Namangan — Andijon t.yildagi stansiya. Aholisi 2 ming kishi (2003). N.da umumiy taʼlim maktabi, toʻliqsiz maktab, baliqchilik aksiyadorlik jamiyati, fuqarolar yigʻini binosi, 5 tibbiy punkt, vrachlik ambulatoriyasi, savdo, madaniy, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

 

Pop tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Navbahor bentonit gil koni

Navbahor bentonit gil koni — Navoiy viloyati Navbahor tumanida, Janubiy Nurota tizmasining jan.-gʻarbiy yon bagʻrida. Qalqonota qishlogʻidan 12 km shimolda joylashgan. Kon 1998-yilda A. U. Mirzayev va X. Chiniqulovlar tomonidan ochilgan va razvedka qilingan. Tasdiqlangan zaxirasi 7142,6 ming t. Bentonit gillarining sanoatbop gorizontlari eotsen kesmasida joylashgan va subkenglik boʻylab 3 km masofaga choʻzilgan asimmetrik sinklinal burmaning qanotlarini tashkil etadi. Konda gilning 3 turi: ishqoriy va ishkoriy-yer bentonitlari hamda karbonatli poligorskitlar mavjud. Ularning umumiy qalinligi 7–13 m.

Ishqoriy bentonitlar kulrang, yashilroq kulrang, yogʻsimon. Suvda sekin, ammo kuchli shishadi. Mineral tarkibi, asosan, montmorillonitdan iborat. Gilda qoʻshimcha sifatida gidroslyuda, kvars va temir gidroksidlari uchraydi.

Ishqoriy-yer bentonitlari och kulrang, yogʻsimon. Suvda yupqa plastinkalarga tez ajraladi, lekin, kam shishadi. Jins hosil qiluvchi minerallari montmorillonit va gidroslyudadan iborat. Qoʻshimchalar sifatida paligorskit, kvars va temir gidroksidlari uchraydi.

Karbonatli paligorskit gillari och kulrang, deyarli oq. Chigʻanoqsimon sinishga ega, suvda parchalanmaydi. Paligorskitmontmorillonitkalsitli polimineral tarkibiga ega.

Bentonitlar neft va gaz konlarini qidirish va razvedka qilishdagi burgʻilash ishlarida yengil yuvuvchi suyuqlik sifatida, paligorskit gillari esa tuz va issiqlik agressiyasiga chidamli suyuqliklar tayyorlashda ishlatilmoqda. Bir tonna bentonit gilidan 12—14 m3 yuvuvchi suyuqlik tayyorlash mumkin. Paxta yogʻi, vino va meva sharbatlarini tozalashda adsorbent sifatida foydalanilmoqda. Ishqoriy bentonitlarni sovun, lok-boʻyoq, keramzit, dori preparatlari va kosmetika vositalari ishlab chiqarishda, ichimlik suvi, texnik va sanoat oqova suvlarini tozalashda ishlatish mumkin. Navbahor bentonit gil konig.k. qulay iqtisodiygeografik sharoitga ega. Gil ochiq usulda qazib olinmoqda.

Manbalar 

Navbahor tumani
Navkar

Navkar, nu kar (moʻgʻulcha noxor — doʻst, oʻrtoq) — 1) moʻgʻul xonlari, noʻyon huzurida xizmat qiluvchi oliy tabaqali yigitlar. N.lar — qurollangan erkin kishilar boʻlib, noʻyonlarga oʻz ixtiyorlari bilan xizmat qilishgan va ularning qaramogʻida boʻlishgan. Urush paytida N. avvalambor jangchi, tinchlik paytida esa qoʻriqchi va "uy kishisi", xonadonga yaqin kishi boʻlgan. N.lar xizmatlari evaziga dastavval uy-joy, oziq-ovqat, kiyim-kechak va qurol-yarogʻ, keyinchalik esa harbiy oʻljaning bir qismi, inʼom etilgan yer mulki va qarollar bilan takdirlanganlar, bu esa ularni yirik zodagonlarning vassallariga aylanishlariga imkon bergan. Xizmat pillapoyasida oʻz isteʼdodini namoyish etgan koʻpgina N.lar keyinchalik turli harbiy boʻlinma va qismlarga qoʻmondon boʻlganlar; 2) Amir Temur va temuriylar davrida N. atamasi — "xizmatkor", "askar", "qoʻshin" maʼnolarida qoʻllangan; 3) Usmonli turk imperiyasi 14—17-asrlarda N. "tanqoʻriqchi, xizmatkor"; 4) Safaviylar davlatida N. — harbiy-maʼmuriy mansabdorga tobe harbiy xizmatchi, askar; 5) Xiva xonligida N. — "lashkar"ni anglatgan; 6) Buxoro xonligida N. xizmati uchun davlat tomonidan belgilangan maosh bilan taʼminlangan va majburiy harbiy xizmatni oʻtagan. Harbiy harakatlardan boʻsh paytlarda N. soqchilik vazifasini bajargan.

Manbalar
Navo

Navo (fors. — kuy, ohang) — Oʻn ikki maqom tizimi hamda Shashmaqom tarkibidagi uchinchi maqom. Shashmaqomdagi N.ning cholgʻu qismlari Tasnifi N., Tarjei N., Garduni N., Nagʻmai Orazi N., Muhammasi N., Muhammasi Bayot, Muhammasi Husayniy, Saqili N. deb ataladi. Ular muayyan kuy mavzulari va doira usullari negizida yaratilgan. N.ning ashula boʻlimi 2 guruh shoʻʼbalarga boʻlinadi. Birinchi — Saraxbori N. (2 taronasi bilan), Talqini Bayot (taronasi bilan), Nasri Bayot (2 taronasi bilan), Orazi N. (3 taronasi bilan), Husayniy N. deb nomlanuvchi shoʻʼbalar hamda Ufari Bayot (Suporishi bilan) qismlaridan tashkil topadi. Ular navbatma-n-vbat turkum tarzida turli doira usullarida aytiladi. Ikkinchi guruh shoʻʼbalar — Savti N., Moʻgʻulchai N. va Mustazodi N. deb yuritiladi. Ularning har biri Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar kabi shoxobchalardan tuzilgan. N. shoʻʼbalar shakli ancha murakkab boʻlib, daromad, miyonxat, dunasr, avj va tushirim tuzilmalaridan tashkil topadi. N.ning shoʻʼbalarida, asosan, Oraz va Bayet namudlaridan avj sifatida foydalanilgan.

N. maqomining koʻp ashula (mayo, Bayot shoʻʼbalari asosida yaratilgan Bayot — 1, 2, 3, 4, 5) va cholgʻu (surnay, tanbur, dutor) yoʻllari mavjud. R. Glier, T. Sodiqov ("Layli va Majnun" operasi), A. Kozlovskiy ("Ulugʻbek" operasi va boshqalar), M. Burhonov ("Alisher Navoiyga qasida"), M. Ashrafiy ("Dilorom" operasi), M. Mahmudov ("Navo" simfoniyasi) va boshqa kompozitorlar N. yoʻllaridan unumli foydalanishgan. N. atamasi va shu nomli mumtoz musiqa asarlari tojik, turkman, uygʻur, eron, ozarbayjon, arab, turk xalqlari musiqa merosida keng oʻrin olgan.

Ravshan Yunusov

Manbalar
Navoiy konchilik instituti

Navoiy davlat konchilik instituti — Kon-metallurgiya sohalari boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydigan davlat oliy oʻquv yurti. Navoiy shahrida joylashgan. Institut 1995-yilda "Qizilqum nodir metall oltin" davlat konserni qoshida tashkil etilgan. Institut tarkibida konchilik, kimyo-metallurgiya, energomexanika va Olmalik, konmetallurgiya (Olmaliq shahrida) fakultetlari va 21 kafedra mavjud boʻlib, 10 taʼlim yoʻnalishi boʻyicha bakalavrlar (2 kasbiy taʼlim; menejment; elektroenergetika; metallurgiya; mashinasozlik texnologiyasi, mashinasozlik ishlab chiqarish jihozlari va ularni avtomatlashtirish; kimyoviy texnologiya; konchilik ishi; avtomatlashtirish va boshqaruv; kon elektromexanikasi; texnalogik mashinalar va jihozlar) va 5 mutaxassislik boʻyicha magistrlar (rangli va nodir metallar metallurgiyasi; foydali qazilmalarni yer osti usulida qazib olish; foydali qazilma konlarini ochiq usulda qazib olish; foydali kazilmalarni boyitish; kasb-hunar fanlarini oʻqitish metodikasi) tayyorlanadi. Institut qoshida instituternat litseyi faoliyat koʻrsatadi. 2002-2003 oʻquv yili institutda 2,5 mingga yaqin talaba oʻqidi; 7 fan doktori va professor, 44 fan nomzodi va dotsent ishladi. Institut olimlari xorijiy mamlakatlarning nufuzli oliy oʻquv yurtlari bilan oʻquv jarayonini takomillashtirish va ilmiy tadqiqotlar ishlarini hamkorlikda olib borish boʻyicha aloqalar oʻrnatgan.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi institutlar
Institutlar
Navoiy maqbarasi

Navoiy maqbarasi - Hirotdagi (Afgʻoniston) meʼmoriy yodgorlik. Shahar tashqarisidagi Musallo markazida, Injil arigʻining janubiy qirgʻogʻi yaqinida joylashgan gumbazli oddiy bino. Gavharshodbegim maqbarasiga qiyoslab hirotlik savdogar hoji Gʻulomhaydar Muxtarzoda qurdirgan (1947). Tarhining tashqarisi 10x10 m, ichkarisi 6x6 m. Devor qalinligi 1 m. Anʼanaviy mayda chorsi gʻisht (18x18x5 sm) ganchxok loyida terilgan. Ichki bezagida ganchkori naqsh va iroqisimon bezak qoʻllangan. Tarzlari ravoqli, tobadonli, janubiy ravoq — ochiq eshik vazifasini oʻtaydi. Gumbaz osti gardishining 4 tomonida darcha bor. Maqbara bezaksiz, xona oʻrtasida kichik daxma qora marmar (182x41—35,6x4 sm) bilan qoplangan, unda nastaʼliq xatida "Hazrat Amir Kabir Nizomiddin Alisher Navoiy Hiraviy. Tavalludi 844, vafoti 906 hijriy, Donishparvar vazir" degan soʻzlar bitilgan. Mazkur qabrtosh Kobuldan keltirib oʻrnatilgan (1967). Navoiy maqbarasini va uning atrofidagi masjid, maqbaralarni qayta qurish oʻzbek meʼmorlari tomonidan loyihalashtirilmoqda.

Manbalar 

Afgʻoniston meʼmoriy yodgorliklari‎
Navoiy davlat pedagogika instituti

Navoiy davlat pedagogika instituti — pedagog kadrlar tayyorlaydigan davlat oliy oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoniga asosan 1992-yil 15-martda Toshkent pedagogika institutining Navoiy filiali (1983-yil asos solingan) negizida Navoiy shahrida tashkil etilgan. Institutda 7 fakultet (fizikamatematika, boshlangʻich taʼlim metodikasi va musiqa, tabiatshunoslik, jismoniy tarbiya, oʻzbek filol.si, tarix, xorijiy tillar), 25 kafedra, 10 dan ortiq oʻquv va ilmiy laboratoriya bor. Kutubxonasida 100 mingdan ortiq asar saqlanadi (2003). Institut qoshida ixtisoslashgan akademik litsey mavjud. Institutda 16 taʼlim yoʻnalishi (boshlangʻich taʼlim va sport tarbiyaviy ish, jismoniy tarbiya va jismoniy madaniyat, matematika-informatika, oʻzbek tili va adabiyoti, tarix, qozoq tili va adabiyoti, rus tili va adabiyoti, ingliz tili va adabiyoti, geogr. va iqtisodiy bilim asoslari, biol., kimyo va ekologiya, fizika-astronomiya, milliy istiqlol gʻoyasi, huquq va maʼnaviyat asoslari, maktabgacha taʼlim va bolalar sporti, musiqiy taʼlim, tasviriy sanʼat va muxandislik grafikasi) boʻyicha bakalavrlar, informatika, oʻzbek tili, tarix mutaxassisliklari boʻyicha magistrlar, ijtimoiy falsafa ixtisosligi boʻyicha aspiranturada ilmiy pedagogik kadrlar tayyorlanadi. 2002/2003 oʻquv yili institutda 5200 talaba taʼlim oldi; 355 oʻqituvchi, jumladan, 18 fan doktori va professor, 60 fan nomzodi va dotsent ishladi. Institut faoliyati R. Rahmonov, U. T. Turniyozov, T.G.Gulboyev, P. Musayev, G. T. Temirov, O. Fayziyev, M. Oltinov, B. F. Izbosarov, K. S. Xoliqov, Sh. J. Muhammadiyev, A. Zayniddinova, R. A. Roʻziyev, M. Farmonova kabi professoroʻqituvchilar nomi bilan bogʻliq. 2003-yilgacha institutda 9,5 mingga yaqin mutaxassis tayyorlandi. 1985-yildan "Layli" ashula va rake ansambli faoliyat koʻrsatib kelmoqda.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi institutlar‎
Navoiy elektrkimyo zavodi aksiyadorlik jamiyati

Navoiy elektrkimyo zavodi aksiyadorlik jamiyati - Oʻzbekistondagi eng yirik kimyo kombinatlaridan biri. "Oʻzkimyosanoat" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida. Oʻsimliklarni himoya qilish kimyoviy vositalari (gerbitsidlar, insektoakaritsidlar, zootsidlar, oʻsishni boshqaruvchi moddalar), atsetilen qurumi, aktivlashtirilgan koʻmir, oddiy superfosfat, sirka kislotasi, A. V markali etilatsetat, metil-atsetat, suyuq shisha, xalq isteʼmol mollari — osh tuzi, yodlangan osh tuzi va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi.

Korxona 1971-yil Navoiy kimyo kombinati tarkibidan Navoiy elektrkimyo kombinati direksiyasi sifatida ajralib chiqdi. 1972-yil korxonani kengaytirish uchun Navoiy tumanida 935 ga yer ajratildi va uning 1- navbatini loyihalashtirish ishlari boshlandi. Dastlab xlororganik moddalar ishlab chiqarishga moʻljalangan. 1976-yildan korxona oʻsimliklarni kimyoviy himoya qilish vositalarini ishlab chiqarishga ixtisoslashdi. 1976—80 yilda uning birinchi navbati qurildi. 1980-yilda birinchi mahsulot — kotoroy gerbitsidi ishlab chiqarildi. Kombinat 1981-yildan Navoiy "Elektrokimyo zavodi" deb nomlandi, 1994-yildan yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyati, 1996-yildan Navoiy "Elektrkimyozavodi" aksiyadorlik jamiyati — Oʻzbekiston-Panama qoʻshma korxonasi. Taʼsischisi: Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi.

Korxona respublikadagi oʻsimliklarni himoya qiluvchi kimyoviy vositalarni tayyorlovchi yagona korxonadir. Korxona faoliyati Oʻzbekiston Respublikasi qishloq xoʻjaligi ning kimyoviy vositalarga boʻlgan ehtiyojini qondirishga qaratilgan. 1996-yil dekabr oyida Fransiyaning "Speyshim" firmasi bilan hamkorlikda yillik quvvati 10 ming t boʻlgan fozalon ishlab chiqarish liniyasi ishga tushirildi, mevali ekinlardagi oʻsimlik biti, kana, Kolorado koʻngʻizi va boshqa zararkunandalarni yoʻqotishda qoʻllaniladigan fozalon insek-toakaridsidini ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyiddi.

2000—2002-yil davomida chetdan olib kelingan xom ashyolardan 30 turdagi oʻsimliklarni himoya qiluvchi kimyo vositalari ishlab chiqarildi.

Korxona koʻp yillardan buyon Shveysariyaning "Singenta", "Dalston", Germaniyaning "Lurgi", Yaponiyaning "Sumitomo", Xitoyning Xunan eksport-import korporatsiyasi, "Delyan", Buyuk Britaniyaning "Dau Agrosains" firma va kompaniyalari bilan hamkorlik qiladi.

Rixsivoy Yoqubov.

Manbalar 

Navoiy shahar
Navoiyazot

"NAVOIYAZOT" AKSIYADORLIK JAMIYATI — Oʻzbekistondagi yirik kimyo sanoati korxonasi. "Oʻzkimyosanoat" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida. Navoiy shahrida joylashgan. Korxonada ishlab chiqariladigan asosiy mahsulot turlari: mineral oʻgʻitlar, nitron tolasi, sirka kislotasi, tiomochevina, xlor va xlor mahsulotlari, kaustik soda. Bundan tashqari, 70 dan ortiq turdagi mahsulotlar, organik va noorganik kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqariladi. Mineral oʻgʻitlar, turli xil organik sintez mahsulotlari va akril tolasi (nitron) ishlab chiqarish maqsadlarida tabiiy gazni qayta ishlashga ixtisoslashgan korxona sifatida qurilgan. Tabiiy gaz, havo, kaustik soda, osh tuzi va boshqa asosiy ishlab chiqarish uchun xom ashyo boʻlib xizmat qiladi.

3-d 1964-yilda Navoiy kimyo kombinati nomi bilan ishga tushirildi. Shu yili kuchsiz azot kislotasi ishlab chiqarish boʻyicha korxonada 1-agregat foydalanishga topshirildi. 1965-yildan ammiak korxona toʻliq hajmda ishlashga oʻtdi.

Xom ashyodan kompleks foydalanish natijasida korxonada nitron — "sunʼiy jun" tolasi ishlab chikaruvchi zavod kurilib, 1971-yilda ilk mahsulot olindi. Shundan beri toʻqimachilik, yengil va boshqa sanoat uchun oʻta muhim hisoblangan "sunʼiy jun" ishlab chikariladi. 1965— 75 yillarda ammiak va mineral oʻgʻitlar ishlab chiqarishning 1—2—3navbatlari ishga tushirildi. 2001-yilda Germaniyaning "Lurgi Xemnits GmBX" firmasining ishtirokida qurilgan va eng zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan xlor, oʻyuvchi soda, xlor kislotasi va natriy gipo-xlorit ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. Birlashmada xlorni qayta ishlab polivinilxloridga aylantirgan holda kaustik soda ishlab chiqarish boʻyicha 2-navbat sexini qurish loyihasi ustida ish olib borilmoqda.

"N." a.j. mahsulotlari Rossiya, Eron, Tojikiston, Ukraina, Buyuk Britaniya, Niderlandiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, AQSH, Bolgariya davlatlariga eksport qilinadi. Navoiy kimyo kombinata 1975-yilda "Navoiyazot" ishlab chiqarish birlashmasiga, 2002-yilda "Navoiyazot" ochiq aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. Korxonada 11 mingga yaqin muhandis-texnik xodimlar va ishchilar mehnat qiladi (2003).

Rixsivoy Yoqubov.

Manbalar 

Navoiy shahar
Navoiy — Uchquduq avtomagistrali

Navoiy-uchquduq avtomagistrali — Oʻzbekiston Respublikasidagi xalqaro ahamiyatli yoʻl. 1968—1975-yillarda qurilgan. Zarafshon vohasida qishloq xoʻjaligi (asosan, chorvachilik, qorakoʻlchilik) va sanoatni rivojlantirish — uzoq yaylovlarga yem-xashak tashish, qazilma boyliklarga boy boʻlgan konlardan qazib olinayotgan xom ashyoni Navoiy kon-metallurgiya kombinatiga qayta ishlash uchun toʻxtovsiz tashib keltirish va boshqa maqsadlarda bunyod etilgan. Yoʻl Navoiy va Buxoro viloyatlari hududidan oʻtgan boʻlib, Uchquduq va Zarafshon shaharlarini Navoiy, Buxoro, Samarqand, Toshkent va boshqa shaharlar bilan uzviy bogʻlaydi.

Yevropa—Osiyo transkontinental avtomagistrali qurilishi bilan istiqbolda yoʻlning Uchquduqdan Qozogʻiston chegarasidagi Koʻkayozgacha boʻlgan 190 km uzunlikdagi qismi taʼmirlanib, qayta quriladi va Koʻkayozdan Qiziloʻrda shahrigacha boʻlgan avtomobil yoʻli qurilishi tugallangach, yoʻl Qiziloʻrda shahrida Chimkent — Samara avtomagistraliga koʻshiladi.

Yoʻlning umumiy uzunligi 291 km. Shundan 111 km asfaltbeton, 180 km qora qoplamali. Yoʻldagi transport harakatining qatnov jadalligi Navoiyda sutkasiga 6530, Zarafshonda 2627, Uchquduqda 485 avtomobilga teng (2003).

Tohirjon Mirzayev.

Manbalar 

Navoiy viloyati
Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Navoiy—Uchquduq—Nukus temir yoʻli

Navoiy-uchquduq-nukus temir yoʻli - Navoiy, Buxoro, Xorazm viloyatlari va Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududlaridan oʻtuvchi temir yoʻl. 1994—2001-yilda qurilgan. Yoʻlning umumiy uz. 700 km ga yaqin. Navoiy, Uchquduq, Miskin, Toʻrtkoʻl shaharlaridan oʻtib, Nukusgacha yetkazilgan.

Ilgari Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Xorazm viloyati Oʻzbekistonning boshqa hududlari bilan Turkmaniston hududidan oʻtadigan Turkmanobod (Chorjoʻy) — Urganch temir yoʻli orqali bogʻlangan edi. N.—U— Navoiy-uchquduq-nukus temir yoʻliy. qurilishi yuk va yoʻlovchilar tashish maso-fasini 450 km ga va qatnov muddatini 6—7 soatga qisqartirib, mamlakat iqtisodiyotiga har yili 19 mln. AQSH dollariga yaqin mablagʻni tejash imkoniyatini beradi. Temir yoʻl mineral resurslarga gʻoyat boy mintaqani oʻzlashtirishda muhim ahamiyatga ega. Temir yoʻl orqali yoʻlovchilar, xalq xoʻjaligi yuklari, mineral oʻgʻitlar, qurilish materiallari va boshqa yuklar tashiladi.

Tohirjon Mirzayev.

Manbalar 

Navoiy viloyati
Oʻzbekiston yoʻllari
Oʻzbekistonda temir yoʻl transporti
Yevgeniy Navrotskiy

Yevgeniy Lvovich Navrotskiy (1886, Kiyev — 1921.1.2, Toshkent) — seleksioner olim, Oʻzbekistonda oʻrta tolali gʻoʻzaning dastlabki seleksiya navlarini yaratgan. Andijon tajriba dalasi seleksioneri (1912—20). Russel va Triumf amerika gʻoʻza navlaridan koʻp marta tanlash usuli bilan Navrotskiy [(0100), 1913] va Navrotskiy zafari (Triumf Navrotskogo, 0251), 1915] navlarini chiqardi. Navrotskiy yaratgan gʻoʻza navlari paxtachilikning rivojlanishida katta rol oʻynadi va 20-asrning 20-yillaridan Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda ekilgan asosiy navlar boʻldi.

N.ning asosiy ilmiy ishlari gʻoʻza navlarini yaratish va sinash masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 

1886-yilda tugʻilganlar
1921-yilda vafot etganlar
1-fevralda vafot etganlar
Navroʻz (maʼnolari)

Navroʻz — har yili 21-martda nishonlanadigan, bahoriy teng kunlik bayrami

Bayramlar 
 Navroʻz — bahoriy teng kunlik bayrami
 Albaniyada Navroʻz

Toponimlar va boshqa nomlar 
 Navroʻz (qishloq) — Sirdaryo viloyati Mirzaobod tumanidagi qishloq (1922-yil)
 Navroʻz (restoran majmui) — „NAVROʻZ“ — restoran majmui
 Navroʻz bogʻi — Toshkent shahrida joylashgan etnografik bogʻ
 Navroʻz (Doʻstlik tumani) — Jizzax viloyati Doʻstlik tumanidagi shaharcha
 Navroʻz (Qarshi tumani) — Qashqadaryo viloyati Qarshi tumanidagi shaharcha

Boshqa 
 Navroʻz — q. Oʻn ikki maqom.
 Navroʻz (oʻrik navi), Duragay 2826 — kechpishar oʻrik navi.
Navroʻz (qishloq)

Navroʻz (1922-yil gacha Yangiobod) — Sirdaryo viloyati Mirzaobod tumanidagi qishloq, tuman markazi. 1980-yilda tashkil etilgan. Viloyat markazi va yaqin temir yoʻl stansiyasi Gulistongacha 12 km. Aholisi 1200 kishi (1998). N.da tuman hokimiyati binosi, dehqon bozori, korxonalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, umumiy taʼlim maktabi, iqtidorli bolalar litseyi, stadion, tennis korti, tish davolash poliklinikasi, tez tibbiy yordam punkti va boshqa muassasalar bor.

Manbalar 

 

Sirdaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Ishpika Navroʻzova

Ishpika Sibagadulovna Navroʻzova (1949.15.5, Udmurtiya Respublikasi)— Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Udmurtiya pedagogika institutini tugatgan (1973). 1974-yildan Pskent tumanidagi 16-, 1985—99 yillarda 17-maktabda rus tili oʻqituvchisi. Navroʻzova darslarni 200 dan ortiq koʻrgazmali qurol, yangi pedagogik texnologiya asosida olib borgan, oʻquvchilar bilimini reyting asosida baholagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Navcha

Navcha, dumrov — oʻtmishda boylarga yollanib ishlaydigan oʻspirin yigitlar. 19-asr oxiri —20-asr boshlarida Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida keng tarqalgaNavcha Navcha dehqonchilik bilan bogʻliq har xil ishlarni: yer haydash, ekin ekish, ekinni oʻrib-yigʻib olish, yanchish, ariqzovurlarni qazish, goʻng chiqarish va boshqalarni bajargaNavcha Navchani boy xoʻjaliklar koʻpincha chorakorlarga yordamchi qilib olganlar. Navcha 9 oyga, yaʼni bahorda qoʻsh chiqarish vaqti (mart— aprel)dan to kuzgacha, yerni shudgor qilgunga (oktyabr — noyabr) qadar boʻlgan davrga yollangaNavcha Navcha oladigan haqini xoʻja-yin bilan oldindan kelishib olgaNavcha Ish haqi qishloq xoʻjaligidan olinadigan mahsulot bilan toʻlangaNavcha Navcha donli ekinlardan (arpa, bugʻdoy, joʻxori va boshqalar) taxminan 1/5— 1/6 hissadan 7,2 qissagacha haq olgaNavcha Agar Navcha chorakorga yordamchi boʻlib ishlasa, uning ish haqi olinadigan hosilning 1/20—1/25 hissasigacha toʻgʻri kelgaNavcha Mehnat haqidan tashqari xoʻjayin Navchani ovqat hamda kiyim-bosh bilan taʼminlashi kerak boʻlgaNavcha

Manbalar
Nagalar

Nagalar — Hindistondagi xalqlar guruhi (ao, sema, angama va boshqalar). Nagalend shtatining asosiy aholisi. Manipur va Assom shtatlari, shuningdek, Myanma (100 ming kishidan koʻp)ning qoʻshni rayonlarida yashaydilar. Umumiy soni 2 mln. 150 ming kishi (2000). Naga tilida soʻzlashadi. Dindorlarining bir qismi xristian (asosan, baptist) lar, krlganlari anʼanaviy liniy eʼtikrdlarga rioya qiladilar. Hindiston hukumati 1957-yil nagalarnini Assom shtati tarkibidan chiqarib, uni Tuensanga — „naga togʻlari“ deb nomlanuvchi markazga boʻysunuvchi hududga aylantirishga qaror qildi, 1963-yil esa Nagalend („Nagalar mamlakati“) shtati barpo etildi.

Manbalar 

 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nagarjuna

Nagarjuna (taxminan II asr) — qadimiy hind faylasufi, buddizmning madxyamika maktabi asoschisi. Oʻzining falsafasini haqiqiy buddizmning "oʻrtacha yoʻli" deb atadi. Asosiy asari: "Madxyamikakarika" yoki "Madxyamikasutra".

Manbalar
Nagpur

Nagpur — Hindistonning markaziy qismidagi shahar. Maharashtra shtatida, Nag daryosi boʻyida. Aholisi 1,96 mln. kishi (2001); Asosan hindi, marathi tilida soʻzlashadi. Muhim savdo-transport tuguni. Mumbay — Kalkutta temir yoʻl va avtomagistralining deyarli oʻrtasida joylashgan. Ip gazlama sanoatining yirik markazi. Oziq-ovqat, keramika, oynashisha, poligrafiya sanoatlari rivojlangan. Sovitkichlar ishlab chiqarish, shina zavodlari mavjud. Hunarmandchilikda oltin va kumush ipli matolar toʻqiladi. Un-tashqari, arxeologiya muzeyi, ilmiy tadqiqot muassasalari, shahar atrofida apelsin bogʻlari bor, paxta ekiladi. Nagpur yaqinidan marganets qazib olinadi. Shaharga 18-asr boshlarida asos solingan. 18-asrning 30-yillaridan Marath sultonligi tarkibidagi Bxonsle davlati poytaxti boʻlgan. 1853-yil Britaniya Hindistoni tarkibiga qoʻshildi va Markaziy provinsiyalarning maʼmuriy markaziga aylandi. 1950—56 yillarda Madxya-Pradesh shtatining maʼmuriy markazi boʻlgan.

Manbalar
Naddof

Naddof (arab. — taramoq, titmoq) — oʻrta asrlarda paxta yoki jun tituvchi, savalovchi kishi. Oʻrta Osiyoning yirik shaharlarida alohida mahallalarda yashagan. Ularning mehnati, asosan, kalavachilik — ip yigiruvchilarga paxtani chigitdan ajratib, savalab berishdan iborat boʻlgan. Naddoflar shahar aholisining eng kambagʻal tabaqasi hisoblanib, bosqinchilik zulmiga qarshi qoʻzgʻolonlarda asosiy kuchni tashkil etgan. Masalan, Samarqandda moʻgʻullar zulmiga qarshi koʻtarilgan Sarbadorlar qoʻzgʻoloniga Naddoflar mahallasining oqsoqoli Abu Bakr Kuluip (Kalaviy) Naddof boshchilik qilgan.

Manbalar
Boris Nadejdin

Boris Borisovich Nadejdin (1905.4.5, Smolensk shahri – 1961.7.3, Toshkent) – kompozitor va pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Moskva konservatoriyasini tugatgach (1936), Toshkent konservatoriyasida (1937-yildan), Hamza nomidagi musiqa bilim yurtida (1941 – 45) oʻqituvchi. Oʻzbekistonda professional kompozitorlik taʼlimi rivojiga, musiqa maktablari pedagogik (fortepiano) repertuari shakllanishiga katta hissa qoʻshgan. Ijodida oʻzbek xalq kuylariga keng tayangan va ijobiy qoʻllagan. Bastakorlar T. Jalilov bilan hamkorlikda „Asrlar“ (1943) va "Alpomish (1949), Yu. Rajabiy bilan „Farhod va Shirin“ (1944) musiqali dramalarini yaratgan. Shuningdek, simfonik orkestr uchun „Simfoniyetta“, „Segoh“, „Paxta“ (Yu. Rajabiy bilan), „Bolalarga“, „Vals“, ovoz va cholgʻular orkestri uchun „Abdurahmonbegi“, „Ey, Vatan“; bolalar uchun fortepiano pyesalari va qoʻshiqlar yaratdi. Toshkentdagi 5-bolalar musiqa maktabiga N. nomi berilgan. Shogirdlari orasida S. Boboyev, B. Giyenko, Sayfi Jalil, T. Qurbonov, S. Hayitboyevlar bor.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1905-yilda tugʻilganlar
1961-yilda vafot etganlar
4-mayda tugʻilganlar
7-martda vafot etganlar
O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Nadim

Nadim (arab. — doʻst, ulfat) — musulmon davlatlarida, Oʻrta Osiyo xonliklarida xonlar, podsholar, amaldorlarning eng yaqin xizmatkori, maxrami va maslahatchisi. Bazmlarda ishtirok etgan kishilar ham bir-birlariga nisbatan Nadim hisoblangan.

Manbalar
Nadimiy

Nadimiy (taxallusi; asl nomi Boltaniyoz Qurbonniyoz oʻgʻli) (? — Xiva — 1938) — shoir, xattot. Akasi Muhammad Yoqub Harrot Devondan husnixat qoidalarini oʻrgangan. Nadimiy umrining oxirigacha Xivadagi idoralarda turli lavozimlarda ishlagan. Sharq shoirlarining asarlarini mutolaa qilib, ularning taʼsirida sheʼrlar yozgan. 1908-yilda koʻchirgan mukammal devonida oʻzbek mumtoz sheʼriyatining turli janrlarida yozilgan asarlar bor. Sheʼrlarida insoniy muhabbatni ulugʻlaydi, kishilarni oliy fazilatlar egasi boʻlishga chaqiradi. Nadimiy kitobat qilgan Abdulvohid ibn al-Muftiyning "Ajoyib ul-qisas" asari tarjimasi (1907, inv. № 874), zamondosh shoirlardan Shinosiy devoni (1908, inv. №1145), Tabibiyning 2 devoni (1909, inv. №927, 1910, inv. № 257) va oʻzi tarjima qilgan "Vomiq va Uzro" dostoni (1910, inv. № 2057) va oʻzining 3 devoni Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida (№ 901, 902, 906) saqdanmoqda. Nadamiy asarlari bayozlardaham uchraydi (Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti Qoʻlyozmalar fondi, inv. inv. № 6771, 6939, 6969).

Manbalar 

Shoirlar

1938-yilda vafot etganlar
Xivada tugʻilganlar
Najdak

Najdak (turkiycha) — mayda va yupqa donador kristallardan iborat togʻ jinsi. Boksitlarning metamorfizmga uchrashidan hosil boʻladi. Najdak tarkibidagi korund boshqa minerallar (magnetit, xlorit, gematit, kvars va moʻrt slyudalar va hokazo) bilan birikib ketgan. Tarkibida 60% gacha korund boʻlgan najdak tabiiy abraziv materiallarga kiradi. Najdakning qattiqligi mineralogik shkala boʻyicha 7—8. Rangi qora, qoramtir kulrang, toʻqyashil. Najdak koʻpincha marmarlarda linza, shtok, uyum, tomirlar shaklida, baʼzan esa gabbro, norit, granitlarda va bu jinslar kontaktida ksenolitlar koʻrinishida mavjud. Oʻzbekistonda koʻp joylarda (Nurota togʻlari, Molguzar va boshqalar) uchraydi.

Manbalar
Najmiddin Kubro maqbarasi

Najmiddin kubro maqbarasi — Koʻhna Urganchdagi meʼmoriy yodgorlik (14-asr 20—30-yillari). Sufiylikdagi kubraviylik oqimining asoschisi, shoir, olim va shayx Najmiddin Kubro nomi bilan bogʻliq. Maqbara 3 xona (Najmiddin Kubro sagʻanasi joylashgan katta xona, bir necha qabrlari boʻlgan kichik xona va ziyoratxona)dan iborat. Miyonsaroy va xonalar gumbaz tomli, oʻzaro bir-biri bilan bogʻlangan.

Bosh tarzi chuqur ravoqli, peshtoqgumbazli, koshinkori naqsh bilan hoshiyalangan, yozuvlarida qurilgan yili saqlangan, Peshtoq yuqorisi muqarnasli sharafa bilan yakunlangan. Peshtoq devorlari va sagʻana oq, koʻk, havo rang va jigarrang koshin bilan qoplangan. Yogʻoch oʻymakorligida ishlangan eshigiga islimiy naqsh tushirilgan. Katta xonaning ichki gumbaz osti bagʻali qalqonsimon, 16 qirrali, 4 burchagi toqu ravoqli, ganchkori muqarnaslar bilan bezatilgan. Xona oʻrtasidagi sagʻana oʻziga xos milliy uslubda ishlangan. Bu keyinchalik Xorazm meʼmoriy yodgorliklarida namuna sifatida keng qoʻllangan. N.Najmiddin kubro maqbarasida Xorazm meʼmorligida musavvir va koshinpazlar tomonidan erishilgan barcha yutuqlar namoyon boʻlgan.

Manbalar 

Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari
Najmiddinov Muhiddin hoji

Najmiddinov Muhiddin hoji (1888, Andijon – 1964) – xalq sozandasi (dutor, tanbur) va xonandasi. Bobosi Shamsiddin va otasi Najmiddin hofizlardan dutor va tanbur chalishni hamda Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllarini oʻrgangan. Toji Mubtalodan „Uz zol“, „Ilgʻor“, „Ajam Sheroziy“, „Nasrulloyi“, „Navroʻzi ajam“ yoʻllarini oʻzlashtirgan. Ayniqsa, „Kurd“, „Choʻli kurd“, „Sayqal“ va boshqa kuylarni dutorda mahorat bilan ijro etgan.

1924-yil Andijonda Hamza Hakimzoda Niyoziy tashkil qilgan milliy musiqa toʻgaragida musiqa rahbari boʻlgan. Oʻzbek davlat konsert-etnografik truppasi (1926-1928), Hamza teatri (1929-1930)da sozanda, Samarqand viloyat musiqali drama teatri (1930-1931) hamda 1931-yildan Qoʻqon temiryoʻlchilar teatrida musiqa rahbari. Viktor Uspenskiy va Ilyos Akbarov 1931-yildan Muhiddin hojidan bir qancha yirik kuy va ashulalar yozib olishgan.

Manbalar 

1988-yilda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
Andijonda tugʻilganlar
Tursun Xoʻjayevich Najmiddinov

Tursun Xoʻjayevich Najmiddinov (1901.15.12 — Toshkent —1972.14.3) — infeksionist olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944), tibbiyot fanlari doktori (1944), professor (1944). Oʻrta Osiyo universiteti tibbiyot fakultetini tugatgach (1928), shu universitet tropik kasalliklar kafedrasi ordinatori, assistenti, dotsenti (1928— 1932), Toshkent tibbiyot akademiyasi infeksion va tropik kasalliklar kafedrasi mudiri (1953— 1970), 1971-yildan ilmiy konsultant. Asosiy ilmiy ishlari bezgak-, brutsellyoz, gelmintoz, leyshmanioz, rishta, oʻlat, tif va paratif hamda epidemik gepatit kasalliklarining kelib chiqish sabablari, ularning oldini olish va davolashga oid. Toshkent shahridagi olim yashagan kucha, 2-Toshkent tibbiyot akademiyasi infeksion va tropik kasalliklar kafedrasi Tursun Xoʻjayevich Najmiddinov nomi bilan ataladi.

Manbalar 
 Kratkoye rukovodstvo po vnutrennim i tropicheskim boleznyam, T., 1939; Klinika zatyajnoy malyarii v Sredney Azii, T., 1943; Lecheniya malyarii sinteticheskimi preparatami, T., 1950.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1901-yilda tugʻilganlar
15-dekabrda tugʻilganlar
1972-yilda vafot etganlar
14-martda vafot etganlar
Najmiddinov Shokir

Najmiddinov Shokir (1903.15.1 -Toshkent — 1990.19.10) — aktyor, suflyor. Oʻzbekiston xalq artista (1970). Ijodini 1918-yil havaskor aktyor sifatida boshlagan. 1919—1922, 1924—1927, 1934—1957-yillar Hamza teatrida aktyor, 1957—1975-yillar suflyor. Buxoro va Toshkent madaniy oqartuv muassasalarida ishlagan. N. epizodik rollar ustasi boʻlib, uning ijodi kuchli psixologik dramatizmi bilan ajralib turadi. Sulaymon, Asqar (U. Hojibekov, "Arshin mol olon"), Karimbaxshi, Arslon (Fitrat, "Hind ixtilochilari", "Arslon"), Ortiqboy (Gʻ. Zafariy, "Halima"), Ishchi (U. Ismoilov, "Rustam"), Rodrigo (U. Shekspir, "Hamlet"), Yusufjon (K. Yashin, "Xolisxon"), Domla (Oybek, "Qutlugʻ qon") va boshqa uning sahnada yaratgan obrazlaridan namunalaridir.

Manbalar 

1903-yilda tugʻilganlar
15-yanvarda tugʻilganlar
1990-yilda vafot etganlar
19-oktyabrda vafot etganlar