yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Balanoforalar

Balanoforalar (Balanophorales) - ikki pallali oʻsimliklar tartibi, oʻsimliklar ildizida parazitlik qiladigan etdor oʻtlar. Gullari mayda, bir jinsli yoki poligam, toʻshulda joylashgan. Urugʻi endospermli. Mevasi yongʻoqsimon yoki danaksimon. 2 oplaga boʻlinadi. Sinomorsimonlar (Cynomoriaceae) oilasi bitta turkum va 2 turni oʻz ichiga oladi, shu jumladan jungor sinomori (Cynomorium songaricum) Markaziy Osiyoda tarqalgan. Balanoforadoshlar (Balanophoraceae) oilasiga 18 turkum, 120 ga yaqin tur kiradi. Tropik va qisman subtropik mintaqalarda, asosan nam tropik oʻrmonlarda tarqalgan. Boshqa parazitlar singari balanoforalar organlari ham juda soddalashgan: barglari tangachasimon yoki boʻlmaydi, ayrim turkumlari gullarining gulyon-barglari rivojlanmagan. Balanoforalar gullari rangli kolba yoki shar shaklida boʻlib, tuproq yuzasiga chiqib turadi. Baʼzi turlari sham uchun ishlatiladigan mumsimon qatronga, boshqalari kraxmalga boy boʻladi.

Manbalar
Balans

Balans (lotincha balanx) — biron-bir faoliyatning bir-birini muvozanatlashi lozim boʻlgan tomonlari (mas, daromadlar va harajatlar) oʻrtasidagi nisbatlarning miqdoriy ifodasi. Iqtisodiyotda buxgalteriya balansi, ijtimoiy mahsulot balansi, savdo balansi, mehnat resurslari balansi, daromadlar va harajatlar balansi, toʻlov balansi va boshqa balanslar mavjud.

Manbalar
Balansomer

Balansomer – yer sirti yoki atmosferadagi istalgan nuqtaning radiatsiya (nur) balansini (yutilgan radiatsiya bilan qaytgan radiatsiya orasidagi farqni) oʻlchaydigan asbob. Balansomerning koʻp xillari bor. Lekin termoelektrik ialansomer koʻproq ishlatiladi. Uning asosiy ish qismi qoraytirilgan ikkita mis plastinkadan iborat. Ulardan biri Quyosh va atmosferaning yuqori qatlamlaridan keladigan radiatsiyani, ikkinchisi yer sirtidan qaytgan va atmosferaning past qatlamlaridan keladigan radiatsiyani qabul qiladi. Plastinkalar temperaturalari farqiga qarab radiatsiya balansi aniqlanadi. Oʻzbekistonlik olimlar M. Lyutershteyn va T. Skvorsovlar birinchi boʻlib (1930-yil) Toshkentda oʻzlari ixtiro qilgan balansomer yordamida yer sirtining radiatsiya balansini uzluksiz yozib borish usulini ishlab chiqishgan.

Manbalar
Balantidium

Balantidium (Balantidium) – teng kiprikli infuzoriyalar turkumining avlodi. Tanasi oval, loviyasimon, yumaloq shaklda, sirtdan mayda, bir xil uzunlikdagi kipriklar bilan qoplangan. Kipriklari harakatlanish va ozigʻini haydash vazifasini bajaradi. Tanasining uzunligi 40 – 150 m km, eni 20 – 70 m km, 30 dan ortiq turi bor. Bir qancha umurtqasizlar va koʻpchilik umurtqalilar (kalamush, choʻchqa, odamsimon maymunlar) hamda odamning yoʻgʻon ichagida parazitlik qiladi. Choʻchqa va odamlarning yoʻgʻon ichagida parazitlik qiladigan Balantidium yugʻon ichak toʻqimalarini yemirib, eritrotsitlar bilan oziqlanadi, ichakni yalligʻlantirib, xavfli – qonli ichburugʻ kasalligini paydo qiladi. Balantidium sistalari hayvonlar goʻngi orqali tashqariga chiqariladi. Balantidium bilan zararlangan kishi bu parazitni boshqalarga ham yuqtirishi mumkin. Choʻchqalar va choʻchqaboqarlar orasida ayniqsa koʻp uchraydi.

Manbalar
Balanus

Balanus, dengiz yongʻoqlari (Balanamorpha) – oʻtroq yashovchi moʻylov-oyoqli qisqichbaqasimonlar urugʻi. Tanasi kesilgan konusga oʻxshaydi, bir necha boʻlak plastinkasimon ohakli chigʻanoq ichiga joylashgan. Chigʻanogʻining uz. 20 sm gacha. Uning ostki qismi dengiz tubidagi toshlar, mollyuskalar chigʻanogʻi va har xil hayvonlar tanasiga, jumladan kitlar terisiga yopishib, koʻpincha kemalarning korpusiga koʻplab yopishib olib, harakatini sekinlashtiradi. Chigʻanoqning harakatchan ustki qopqogʻi bosh tomonidagi maxsus muskullar vositasida ochilib-yopilib turadi. Chigʻanoqning mantiya boʻshligʻi deb ataladigan ichki boʻshligʻida ogʻiz oʻsimtasi va besh juft ikki ayrili ipsimon oyoqlari joylashgan. Chigʻanoq ochiq boʻlganida bu oyoqlar doim bir maromda harakat qilib mantiya boʻshligʻiga oziq zarralari (mikroblar, mayda hayvonlar va chirindilar)ni haydab turadi. Biror xavf paydo boʻlganida chigʻanoq darhol bekiladi. Balanusning 400 ga yaqin turi bor. Koʻpchilik turlari germafrodit. Kaspiy va Orol dengizlaridan tashqari hamma dengizlarda uchraydi. Balanus lichinkasi dengiz qirgʻogʻi planktoni hisoblanadi, ular baliqlarga oziq boʻladi. Bir necha turi (Balanus psittacus, Balanus nubilis) oziq-ovqat sifatida isteʼmol qilinadi.

Manbalar
Balanchivadzelar

Balanchivadzelar - jahonga tanilgan gruzin sanʼatkorlar oilasi. Meliton Antonovich (1862.12/ 24.12, Chxaltubo tumani Banoja qishlogʻi — 1937.21.11, Kutaisi) — kompozitor, opera xonandasi, jamoat arbobi, musiqa folklorshunosi. Gruziya xalq artisti (1933). Gruziya kompozitorlik sanʼatining asoschilaridan, birinchi gruzin operasi ("Darejon", 1897), ilk gruzin romanslarining muallifi. Tbilisida etnografik xor (1882), Peterburgda mashhur "gruzin konsertlari"ni (1895 — 1917), Kutaisida musiqa bilim yurtini (1918) tashkil qilgan. Andrey Melitonovich (1906.19.5/1.6, Peterburg — 1992, Tbilisi) — kompozitor, pedagog , jamoat arbobi. Meliton Antonovichning oʻgʻli. Tbilisi (1927) va Leningrad (1931) konservatoriyalarini bitirgan. 1935-yildan Tbilisi konservatoriyasi (1942-yildan professor, 1962-yildan kompozitsiya kafedrasi mudiri), Gruziya Kompozitorlar uyushmasi (1953-yildan raisi, 1973-yildan faxriy raisi)da ishlagan. Birinchi gruzin baleta ("Togʻlar qalbi", 1936; Navoiy teatrida ham qoʻyilgan, 1940) va simfoniyasi (1944) ning muallifi. Shuningdek, "Mziya" operasi (1950), 2 ta simfoniya, "Karsanis jangi", "Dengiz", "Dnepr" simfonik lavhalari, 4 ta fortepiano konserta va boshqa asarlarni yaratgan. Georgiy Melitonovich (1904.9Gʻ22.1, Peterburg - 1983, Nyu-York) — amerikalik xoreograf va balet artisti. Zamonaviy balet sanʼatining asoschilaridan. Dunyoga Jorj Balanchin nomi bilan mashhur. Meliton Antonovichning oʻgʻli. Peterburg teatr bilim yurtini (1921) bitirgan. 1921 — 1924-yillarda Petrograd akademik balet teatrining yakkaxon artisti, "Yosh balet" truppasining tashkilotchisi. 1924-yildan chet el (Yevropa va Amerika) da yashagan. Dyagilev teatri (Parij)da qator baletlarni sahnalashtirgan. 1934-yilda AQShda balet maktabini va Amerika balet truppasini, 1948-yilda "Nyu-York siti balet" truppasini tashkil etgan. London, Parij, Milan, Kopengagen va boshqa Yevropa shaharlarida 100 dan ziyod baletlarni sahnalashtirgan, shu jumladan mumtoz cholgʻu, simfonik va opera (I. S. Bax, G. F. Gendel, V. A. Motsart, J. Vize, I. Stravinskiy va boshqalar) asarlariga balet yaratgan. "Mashhur baletlarning batafsil tarixi" kitobining muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balapantov

Balapantov - Markaziy Qizilqumdagi togʻ. Tomditovning sharqiy qismi. Mutlaq balandligi 493 m. Shimolda Shoʻshaqtov togʻlaridan tektonik botiq orqali ajralgan. Sharqiy va janubiy etaklari Yomonqum choʻliga tutash. Balapantov karbon davrining slanes va konglomeratlaridan tarkib topgan, yon bagʻirlari yassi. Balapantovning suvayirgʻich qismi yassi tekislik, janubiy yon bagʻri tik. Janubiy yon bagʻridagi soylar u qadar chuqur emas, vodiylari ancha keng , soylar slanes sharchalari bilan qoplangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balaton

Balaton — Vengriyadagi koʻl. Oʻrta Dunay pasttekisligida, 105 m balandlikda. Maydoni 596 km², uz. 78 km. Oʻrtacha chuq. 3 m (eng chuqur joyi 11 m). Balaton koʻlining oʻrni tektonik harakatlar natijasida vujudga kelgan. Shimoliy-gʻarbiy qirgʻoqlari baland, tik va parchalangan, qirgʻoqlarining qolgan qismi past, qumloq, baʼzan botqoqlik. Balatonga bir necha daryo quyiladi, eng kattasi — Zala. Shio daryosi oqib chiqadi va u kanallar orqali Dunay daryosiga quyiladi. Kema qatnaydi. Yozda suvning temperaturasi 20°. Balaton atroflari Vengriyadagi yirik kurort va turizm rni. Mineral buloq koʻp.

Kema qatnovi va baliq ovlash yoʻlga qoʻyilgan. Balaton sohilida Kestxey va Shiofok shaharlari joylashgan. Tixan landshaft qoʻriqxonasi (zakaznik), Kish-balaton rezervati bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balbas qoʻy zoti

Balbas qoʻy zoti — goʻshti, juni va suti uchun boqiladigan qoʻy zoti. Vatani Turkiya. Bu qoʻy zoti qoʻshaloq quyrugʻi bilan boshqa zotlardan ajralib turadi. Goʻsht sifati yaxshi. Koʻchqorlarining tirik vazni 85–90 kg , sovliqlariniki 55 – 60 kg . Qoʻchqorlarining dumbasi 12 kg gacha, sovliqlarida 5–6 kg . Qoʻchqorlaridan 3,0—4,0, sovliqlaridan 2,5—2,8 kg dagʻal jun olinadi. Jun kokili uz. 11—17 sm, 60—65% sof jun chiqadi. Oʻrtacha 124– 130 kg sut beradi. 100 sovliqdan — 120 qoʻzi olinadi.

Armaniston, Ozarbayjon, Shimoliy Eron, Turkiya va boshqa mamlakatlarda boqiladi. Oʻzbekistonda kam tarqalgan. Baland togʻli yaylovlarda boqishga yaxshi moslashgan. Junidan gilam, kamvol gazlamalar tayyorlanadi.

Manbalar

Qo‘y zotlari
Balerina

Balerina (italyancha. baleriana, lotincha Ballo – raqsga tushaman) – balet truppasidagi raqqosa. Balerina atamasi jahon sanʼatiga 19-asrning 2-yarmida kirib kelgan. Italiyalik mohir raqqosa (balerina)larning butun dunyo sahnasidagi muvaffaqiyatli chiqishlari bilan bogʻliq. XX asr boshidan barcha balet raqqosalariga nisbatan ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baletmeyster

Baletmeyster (nemischa, Ballettmeister — balet ustasi) — balet spektakllari, xoreografik chiqishlar, opera, operetta, dramatik spektakllardagi raqs sahnalarining muallifi va sahnalashtiruvchisi. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va Ozarbayjonda milliy musiqali drama spektakllari uchun raqslarni sahnaga qoʻyuvchilar ham B. deyiladi. B. baletda butun spektaklning xoreografik shaklini libretto asosida, musiqa ritmi va ohanglariga mos qilib ishlab chiqadi va raqqos(a)larga oʻrgatadi. Baletmeyster baletda bosh ijodkor boʻlsa, boshqa janrlarda yordamchidir. Oʻzbekistonda Q. Mirkarimova, G. Izmaylova, B. Qoriyeva, K. Moʻminov, Yu. Ismatova, V. Oqilova, M. Ergashevalar yetakchi B.lardir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliq (naqsh)

Baliq – oʻzbek xalq amaliy sanʼatida keng tarqalgan naqsh. Ustalar qadimdan buyumlarga turli hayvon va jonivorlarni yoki ular tanasi qismlarining („mol koʻzi“, „bulbul koʻzi“,
„qush qanoti“ kabi) shaklini chizish, naqsh berishni rasm qilgan. Baliq nomi bilan bogʻliq naqshlar ham shular jumlasidandir. Kulollar baliqlar dumini eslatuvchi „Baliq dumi“, B. tumshugʻini eslatuvchi „Baliq tumshuq“ kabi naqshlarni sopol idishlarga tushiradilar. Pichoqsozlar esa pichoq dastasini, asosan B. koʻzini eslatuvchi „Baliq koʻzi“ naqshi bilan bezaydilar: bunda pichoq dastasi oʻyilib, unga oq, koʻk yoki kizil koʻzlar qadab, atrofiga jez va mis halqachalar oʻrnatiladi. Baliq naqshlar buyumga koʻrk bagʻishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqchi qoʻltigʻi

BALIQCHI QOʻLTIGʻI (Ribatskiy qoʻltigʻi) — Orol dengizining jan. dagi 1979 y.gacha boʻlgan qoʻltiq. Gʻarbda Moʻynoq yarim orol va sharqda Amudaryo (Okdaryo)ning dengizga quyilgan joyidagi chiqiq bilan chegaradosh. Baliqchi qoʻltigʻi  jan.da Baliqchi suv havzasi bunyod etilgan. U Oqdaryo, Madalioʻzak, Toldiq kanallari suvlari hisobiga toʻyinadi. Baliqchi suv havzasining chuq. 0,5 – 2 m, baliqchilikda foydalaniladi. Baliqchi qoʻltigʻi ning qolgan qismi zol qumlari (barxan, doʻng qumlar) va qoldiq shoʻrxoklar bilan qoplangan. Shoʻra, yulgʻun, qorabaroq, shoʻrxoklarda qorasaksovul, siyrak holda cherkez oʻsadi. Baliqchi qoʻltigʻi  ning qum bosgan qismida shamolda qum koʻchishini kamaytirish maqsadida galofit va kserofit ihotazorlari barpo qilinmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qoʻltiqlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qoraqalpogʻiston
Orol dengizi
Baliqchilar

Baliqchilar, chigitchilar, chaykalar (Laridae) — choʻlduqsimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 45 — 46 turi bor. Bularning ichida eng kattasi (boʻyi 75 sm, ogʻirligi 2,5 kg) Murmansk qirgʻoqlariga uya soluvchi dengiz baliqchisi (Larus marinus), eng kichigi (boʻyi 20 sm, ogʻirligi 50 — 60 g) Boltiq va Oxota dengizlari qirgʻogʻiga uya soluvchi kichik baliqchi (Laras minutus)dip. Baliqchilarning tashqi tuzilishi suv-havo muhitida yashashga moslashgan boʻlib, oyoqlari toʻrt barmoqli, oldingi uchta barmogʻi orasida suzgich pardalari bor. Qanotlari uzun va keng, suv ustida yengil va tez uchishga moslashgan. Boʻyni kalta, tumshugʻi uzun va kuchli boʻlib, ustki qismi ilmoqqa oʻxshab pastga qayrilgan. Patining rangi yoshiga qarab oʻzgaradi. Pati asosan oq, faqat qanotining keyingi qismi, baʼzan boshi qoramtir, kulrang yoki qoʻngʻir boʻladi, yiliga ikki marta — bahor va kuzda tullaydi. Baliqchilar shimoliy va janubiy qutbdan ekvatorga qadar keng tarqalgan. Hayoti suv bilan bogʻliq boʻlsada, suvdan uzoqqa ham uchib ketadi. Baʼzi turlari daryo, koʻl kabi chuchuk suv havzalarida ham yashaydi. Bir dengizdan ikkinchi dengizga daryo va koʻl yoqalab uchib boradi. Koʻp vaqtini havoda oʻtkazadi. Suvda yaxshi suzadi. Koʻp turlari koloniya boʻlib quruqlikka uya soladi. 1—4 dona tuxum qoʻyadi. Balqichilar suv yuzasiga yaqin yuradigan kasallangan va mayda xashaki baliqlar, turli suv va quruklik hasharotlari, qisqichbaqalar va mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Zararkunanda hasharotlar va kemiruvchilarni qirib, qishloq xoʻjaligiga foyda yetkazadi. Oʻzbekistonda B.ning 6 turi uchraydi. Bulardan koʻk baliqchi (Larus canus), kumush baliqchi (L. argen-tatus), qorabosh baliqchi (L. iehthyaetus), koʻl baliqchisi (L. ridibundus) degan turlari uya soladi. Qorabosh baliqchi Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqchilik asboblari

Baliqchilik asboblari - baliq ovlashda ishlatiladigan asbob-uskunalar. Baliq ovlash usuliga qarab suzib oladigan, ilintiradigan, tuzoq va qarmoq tipidagi Baliqchilik asboblari  boʻladi. Suzib oladigan Baliqchilik asboblari  bilan baliq suv havzalarida suzib ovlanadi. Bu xildagi Baliqchilik asboblari ga nevodlar, dengiz loyqalatgichi, xalta toʻr, yoyma toʻr, koʻtarma toʻr va boshqa kiradi. Ilin-tiradigan Baliqchilik asboblari ga ingichka ipdan toʻqilgan toʻrlar kiradi. Ular ham oʻrnatib qoʻyiladigan va suziladigan xillariga boʻlinadi. Oʻrnatib quyiladigan turlar suv havzasining maʼlum bir yeriga qoziqlar bilan mahkamlab qoʻyiladi. Suziladigan xillarining bir uchi qayiq yoki kemaga biriktirilib, ikkinchi uchi suv oqimiga yoki shamol yoʻnalishiga qarab sudraladi. Oʻrnatiladigan toʻrning uz. 150 m, suzadigani 30 – 35 m, eni 18 m. Tuzoq tipidagi Baliqchilik asboblari ga venter, mereja (gardishga tortilgan toʻr) tipidagi suvga qoʻyiladigan turlar kiradi. Ularning ichiga baliq kiradi, lekin qaytib chiqolmaydi. Bu xildagi tuzoqlar ilgari qamish, novda va boshqa materiallardan toʻqilardi. Hozir faqat toʻrdan qilinadi. Qarmoq tipidagi Baliqchilik asboblari ga turli xildagi qarmoqlar kiradi. Bu xildagi Baliqchilik asboblarini havaskorlar va baliq ovlash xoʻjaliklari ishlatishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqchilik parvarishxonasi

Baliqchilik parvarishxonasi — baliqchilik xoʻjaliklari uchun yosh baliqlar yetkazib beruvchi korxona. Oʻzbekiston Respublikasining koʻpchilik Baliqchilik parvarishxonasi lari baliqchilik xoʻjaliklarining baliq boqish hovuzlarida oʻstirish uchun bir yoshli baliq chavoklari yetkazib beradi. Baliqchilik parvarishxonasi da baliq tuxumlarini urugʻlantirish, yosh baliqparni oʻstirish, qishlatish, shuningdek katta yoshdagi zotli erkak va urgʻochi baliqlarni saqlash hovuzlari hamda karantin hovuzlari boʻladi. Odatda, baliqlar bahorda tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqkan yosh baliqchalar kelasi yil bahorigacha saqlanadi. Erta bahorda bir yoshli baliq chavoqlari (baliqchalar) baliqchilik xoʻjaliklari hovuzlarida boqish uchun tarqatiladi. OʻzRdagi „Oʻzbaliq“ korporatsiyasi har yili 100 mln. donadan ortiq bir yillik baliq chavoqlari yetkazib beradi. Baliqchilik parvarishxonasi larida, asosan, zogʻora baliq, oq amur va boshqa baliqlar oʻstiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balka

Balka (gollandcha balk, lotincha balcus) — 1) koʻndalang yoʻnalishda taʼsir etadigan kuchlarni qabul qiluvchi toʻsin;2) mashina va mexanizmlar detali. Asosan, eguvchi kuchlarni qabul qiladi. Poʻlatdan yasaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ball

Ball (frans. balle — soqqa, shar) — raqam bilan ifodalangan baho. Biror hodisaning (mas, shamolning) tezligini, oʻquvchilarning bilimi va ahloqini, ayrim sport turlarida musobaqalar natijasini, chorva mollarining sifatini (koʻrgazmalarda) muayyan daraja buyicha baholashda shartli birlik sifatida qoʻllanadi. Oʻzbekistondagi maktablar va Oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida 5 B.li, oliy oʻquv yurtlarida 4 B.li tizim qabul qilingan. Shuningdek, mamlakatimizning oʻrta, oʻrta maxsus va oliy maktablarida koʻp B.li (reyting) tizimi ham joriy etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballada

Ballada (frans. ballade, soʻnggi lot. ballo — raqsga tushaman) — 1) XIV — XV-asrlar fransuz adabiyotidan qatʼiy oʻrin olgan lirik janr (F. Viyon); 2) ingliz xalq poeziyasida liro-epik janr va romantizm poeziyasidagi ayni shunday janr (R. Berne, G. Byurger, I. V. Gyote va boshqalar). Romantik B. fantastika, folklor, afsonaviy - tarixiy, maishiy mavzudagi syujetga ega sheʼriy asardir. XX-asrda Ballada qatʼiy janr sifatida oʻz qimmatini yoʻqotadi (B. Brext, N. S. Tixonov va boshqalarning ayrim sheʼrlari bor xolos). Ballada janridagi asarlar namunalari oʻzbek mumtoz adabiyoti (Sayfi Saroyi — "Suxayl va Guldursun"; Alisher Navoiy — "Xotami Toyi") va zamonaviy adabiyot (M. Shayxzoda — "Sulh daraxti"; Shuhrat — "Mardlik afsonasi"; H. Olimjon — "Jangchi Tursun"; Gʻ. Gʻulom — "Suv va nur")da ham uchraydi; 3) (musiqada) — B. XII — XIII-asrlarda trubadur va truverlar ijodining asosiy janri sifatida keng rivoj topdi. Uygʻonish davrida uning polifonik turlari yuzaga keldi (Gilom de Masho). Musiqiy romantizm uslubida Ballada syujet (muayyan mavzu)li musiqa janri sifatida kamer-vokal (asosan, Avstriya va Germaniya kompozitorlari ijodida — F. Shubert, R. Shuman, F. List, I. Brams, X. Volf) va kamer-cholgʻu (asosan, fortepiano uchun: F. Shopen, E. Grig va boshqalar) asarlarida oʻz ifodasini topdi. Oʻzbekiston musiqasida Ballada koʻproq qahramonlik yoki ishqiy-qahramonlik, falsafiy talqinga ega (D. Zokirov, I. Akbarov, D. Saydaminova). M. Burhonovning xonanda va simfonik orkestr uchun "Ishq Oʻti" B.si (1939, Mashrab gʻazali) mazkur janrning Oʻzbekistondagi ilk namunasidir. Balladaning muayyan xususiyatlari boshqa janrlarga singdirilganligi sababli bunday asarlar qoʻshma nomlar bilan ham ataladi (mas, B.-poema, Ballada simfoniya va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballari

Ballari — Hindistondagi shahar, Hagari daryosi boʻyida. Dekan yassitogʻligi janubida, Karnataka shtatida. Aholisi 245 ming kishi (1991). Ip gazlama, jun, shakarqand, metallsozlik sanoati rivojlangan. Paxta yetishtiriladigan va sotiladigan rayon markazi. Ballari yaqinidan temir rudasi qazib olinadi. Hunarmandchilik rivojlangan: fil suyagi, metall va yogʻochdan turli buyumlar yasaladi, mato toʻqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballast

Ballast (gollandcha Ballast) — 1) lokomotiv, kema va boshqalarning ogʻirligini sunʼiy ravishda oshirish uchun ishlatiladigan yuk (suv, qum va boshqalar); 2) havodan yengil uchish apparatlari (masalan, aerostat) koʻtarilishini rostlab turadigan yuk (masalan, qum); 3) temir yoʻl shpallari ostidagi qatlam. Maydalangan togʻ jinslari (qum, shagʻal, tosh), domna toshqoli (shlagi) va boshqa materiallardan yotqiziladi. Ballast poyezddan shpallarga tushadigan zoʻriqishni iz koʻtarmasiga bir meʼyorda oʻtkazadi, shpallarning siljib ketishiga yoʻl qoʻymaydi, poyezd gʻildiraklarining relsga yumshoq urilishini taʼminlaydi; 4) koʻchma maʼnoda — ortiqcha yuk, daxmaza, maʼlum ish uchun foydasiz narsa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballistika

Ballistika (yunoncha: ballo — irgʻitaman) — artilleriya snaryadlari, boshqarilmaydigan raketalar, mina, bomba, oʻq va boshqalarning otilgan mahaldagi harakatini oʻrganadigan fan. Ichki, tashqi va eksperimental (tajriba) xillariga boʻlinadi. Ichki Ballistika oʻq otilganda porox gazlarining taʼsiri bilan oʻqning stvol ichidagi harakatini, poroxning yonishi oqibatida hosil boʻladigan bosimini oʻrganadi. Tashqi Ballistika oʻqning havodagi harakatini va uning moʻljallangan nishonga tegish qonunini oʻrganadi. Eksperimental Ballistika tajriba, tekshirish va sinash qonuniyatlari bilan shugʻullanadi. Ichki va tashqi Ballistika fizikamat. fanlariga suyanadi. Tashqi Ballistika uchun asos fanlar: nazariy mexanika, meteorologiya va aerodinamika. Ichki Ballistika uchun muhim fanlar — nazariy mexanika, molekulyar fizika, termodinamika, gaz dinamikasi va portlash nazariyasi fanlari. Ballistika fanining yuzaga kelishi N. Tartali, G. Galiliyey, N. Nyuton, L. Eyler va A. N. Kroʻlov nomlari bilan bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balujiston (tarixiy viloyat)

Balujiston — Osiyodagi tarixiy viloyat, Eron yassitogʻligining jan.-sharqda. Maydoni 0,5 mln. km² dan koʻproq. Sharqiy Balujiston (347 ming km²) Pokiston hududida, Gʻarbiy B. esa Eron hududidadir. Qadimda Balujiston hududida maka, gedrosiy va boshqa xalqlar yashagan. Oʻrta asrlarda Balujiston avval Arab xalifaligi, soʻngra Gʻaznaviylar, Saljuqiylar, Hulokuiylar, Temuriylar davlatlari tarkibida boʻlgan. 17-asr boshlarida B. hududida bir necha hokimliklar vujudga kelib, ularning hokimlari safaviylar va boburiylarga qaram boʻlgan. Bu hokimliklardan eng qudratlisi boʻlgan Kolot hokimligi hokimi (Sharqiy B.) Nosirxon Baluj (1750 — 95) butun B. hududini oʻz qoʻl ostiga olib, oʻzini afgʻon shohlari — durroniylar vassali deb eʼlon qilgan. 19- a. boshlaridan B.ga Angliya oʻz taʼsirini oʻtkaza boshladi. 1854, 1876 va 1879 yillarda Kolot va Qobul hokimlariga majburan qabul qildirilgan shartnomalarga koʻra, Sharqiy B. Angliyaga boʻysundirildi va Britaniya Balujistoni hamda Baluj hokimliklari federatsiyasiga (Kolot, Haron, Makron, Las-Bela) boʻlib tashlandi. Gʻarbiy B. 1849 — 57 yillarda Eron tarkibiga qoʻshildi. 1947 yil avgustda Britaniya Balujistoni Pokiston tarkibiga kirdi. Baluj hokimliklari federatsiyasi esa 1948 yil martida Pokistonga qoʻshildi. Sharqiy va Gʻarbiy B. oʻrtasidagi chegara 1956 yil 29 oktdagi Eron-Pokiston bitimi asosida belgilandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Balujiston
Balujlar

Balujlar (oʻzlarini baluch, baloch deyishadi) — Pokiston (4 mln. kishi) va Eron (1,4 mln. kishi, 1992)dagi xalq. Shuningdek Afgʻoniston, Turkmaniston (28,3 ming kishi, 1989) va arab mamlakatlarida ham yashaydi. Umumiy soni 5,7 mln. kishi (1992). Baluj tilida soʻzlashadi. Balujlar islom dinining sunniy mazhabiga eʼtiqod qilishadi.

Balujlar koʻchmanchi chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Arab geograflarining maʼlumotlariga koʻra B. Kermon va uning sharqiy qismida, Seyistonda yashagan va koʻchmanchi chorvadorlik bilan shugʻullangan. B. bu yerlarga arablar istilosidan taxminan 300-yil avval kelib joylashgan. Ingliz olimi M. Longuors Deymsning tadqiqotlariga koʻra B.ning vatani Shimoliy Eron boʻlib, eftaliylarning Shimoliy Eronga qilgan hujumi (VI asr) natijasida B. Kermonga koʻchishgan. Keyingi asrlarda yaylov yerlarining tanqisligi ularni asta-sekin sharqqa siljishga majbur etgan. XI—XIV asrlar davomida B. yashagan hudud hozirgi Balujiston joylashgan yerlargacha kengayadi. XIX asrning oxiri — XX asr boshlarida Afgoniston va Eron Seyistonida yashovchi B.ning bir qismi Turkmaniston respublikasi Mari va Chorjoʻy viloyatiga koʻchib kelib joylashadilar. B. ayrim guruhlari Fargʻona vodiysi va Qashqadaryoning quyi oqimlarida joylashgan Buguch qishlogʻida ham yashaganlar.

Garchi balujlarning aniq soni noaniq boʻlsa-da, avvalgi hisob-kitoblarga koʻra, balujlar Afgʻoniston aholisining taxminan 2%ini tashkil qiladi. Ular afgʻon jamiyatining bir qismi boʻlib, ularning aksariyati Pokiston chegaralarida, qolganlari esa Eron hududlarida yashaydilar. Afgʻoniston balujlari janubi-gʻarbiy va janubdagi hududlarda, jumladan, Hilmand va Faryob viloyatlarida yashaydilar va Islom dinining Hanafiylik mazhabiga e’tiqod qiladilar. Balujlarning asosiy daromad manbai qishloq xoʻjaligi va chorvachilik mahsulotlari hisoblanadi. Ular koʻchmanchi boʻlib, qadimgi qabilaviy tuzilishini patriarxal, ya’ni erkaklar hukmronlik qiladigan qarindoshlik bilan saqlab qolishgan. Uzoq yillar davomida shakllangan koʻnikmalar ularga kundalik hayot uchun zarur boʻlgan vositalarni ishlab chiqarishga katta yordam beradi. Balujlarda gilamlar aymoqlar singari, asosan, savdo-sotiq va uy-roʻzgʻor buyumi sifatida toʻqiladi. Ularning dehqonchilik faoliyatida ayollar va erkaklar oʻrtasida qat’iy mehnat taqsimotiga amal qiladi. Erkaklar shudgorlash va ekin ekish uchun masʼul boʻlsa, ayollar hosillarni yigʻish va saralash bilan mashgʻul boʻladilar. Balujlar uchun yerlar xususiy mulk emas, balki butun qabilaga tegishli hisoblanadi. hisoblanadi. Balujlar Afgʻoniston Konstitutsiyasida koʻrsatilgan “milliy” etnik ozchiliklardan biridir. Shunga koʻra, ular Afgʻoniston fuqarolariga berilgan barcha huquqlarga ega. Shunga qaramay, Baluj qabila rahbarlari oʻzlarining tillariga boʻlgan huquqlari hukumat tomonidan himoya qilinmaganligi va farzandlari ona tilida taʼlim olmasliklari sababli hukumatga nisbatan oʻz eʼtirozlarini bildirib kelishadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balxash

Balxash () — Qozogʻiston Respublikasi sharqidagi koʻl. Balxash-Olakoʻl soyligida, dengiz sathidan 340 m balandda. Maydoni suvi koʻpayganda 22 ming km², ozayganda 17 ming km² boʻladi. Uzunligi 605 km, oʻrtacha eni 41 km, eng keng joyi 74 km, eng tor joyi 8,5 km. B. shim.-sharqdan jan.-gʻarbga qarab yarim oy shaklida choʻzilgan. Suv hajmi 112 km³. Havzasining maydoni 501 ming km². Oʻrtacha chuq. 6 m, eng chuqur joyi 26,3 m, eng sayoz joyi 2 m. Suvi deyarli chuchuk, sharqiy qismida shoʻrroq (5,21 g/l). B.da orol kam, ulardan eng yiriklari: Bosorol va Tosorol. B. suvni asosan daryolardan oladi: jan.dan Ili, Qoratol, Oqsuv, Lepsa, shim.dan Ayagʻuz daryolari quyiladi. Ili daryosi suvi koʻlga quyiladigan umumiy suv hajmining 75 — 80%ini tashkil qiladi. B.ning gʻarbiy va shim. qirgʻoqlari paleozoy jinslaridan tuzilgan, sharqiy va jan. qirgʻoqlari qumli pasttekislikdan iborat. Qirgʻoq chizigʻi ancha notekis. Koʻl sathiga yiliga 120 mm yogʻin tushib, 950 – 1200 mm bugʻlanadi. Suvning temperaturasi dekabrda 0°, iyulda 28’. Shamollar koʻl suvini kuchli toʻlqinlantirib turadi. Koʻl noyabrdan aprelning yarmigacha muzlaydi. Suv sathining oʻzgarish yillik amplitudasi qariyb 3 m. Sariesik yarim orol kulni gidrologik jihatdan keskin farq qiluvchi ikki qism — gʻarbiy va sharqiy qismlarga boʻlib turadi. Suvi loyqa. Sudak, sazan, qorabaliq, olabugʻa baliqlari ovlanadi. Suv parrandasi koʻp. B.da kema qatnaydi. Asosiy pristanlari: Buril-boytol, Boʻrlituba. Shim. sohilidagi Balxash shahrida kon metallurgiya kti bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qozogʻiston geografiyasi
Qozogʻiston koʻllari
Balxash-Olakoʻl soyligi

Balxash-Olakoʻl havzasi – Qozogʻistondagi yassi botiq. Dengiz sathidan 340 – 600 m balandlikda joylashgan. Kattagina qismini Balxash koʻli tashkil qiladi. Sharqida Sassiqkoʻl va Olakoʻl koʻllari, janubida Tovqum, Muyinqum, Sarieshikutrov qumli choʻllari bor. Daryo choʻkindilari bilan toʻlgan chuqurlik oʻrnida hosil boʻlgan. Qumliklarning balandligi 30 m gacha. Saksovul, juzgʻun, teresken, shoʻra, shuvoq oʻsadi. Asosan qoʻngʻir choʻldasht va kam karbonatli sur tuproq, shoʻrxok tuproqlardan iborat. Yiliga 135 – 200 mm yogʻin tushadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻrta Osiyo
Balxi gumbaz

Balxi gumbaz — gumbazning sodda turi. Toʻgʻri toʻrtburchak va murabba tarhli xonalar devori ustiga oʻrnatiladi. Balxi gumbaz koʻpincha past tomli binolarda (hammom, suv ombori va qaznoqlarda) qoʻllanadi. Gumbazli bino xonalarining tarhida koʻrsatilgan shakliga putur yetkazmagan holda yopilgan. Balxi gumbazda xona devorlarining past boʻlishi va gumbazning birinchi qator gʻishti xona ichiga surib terilishi binoning mustahkamligini oshirgan. Gumbazning ogʻmaligi har bir burchakdan boshlab qoʻyilgan gʻishtning ogʻmaligiga bogʻliq boʻlgan. Devor burchaklariga qoʻyiladigan "neshburik" yoki "gʻoz" gʻishtlari pona shaklida yoʻnaladi.

Poʻlat Zohidov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxitektura
Balxiy

Balxiy (taxallusi; asl ismi Abu Shukur Balxiy) (915 – ?, Buxoro) – shoir. Fors adabiyotida dostonchilikka asos solganlardan biri. Asosan somoniylar hukmronligi davrida yashab ijod etgan. Maʼlum muddat Nuh ibn Nasr saroyida xizmat qilgan. Asarlarida insonparvarlikni, ilm va hunarni ulugʻlagan, kishilarni tenglikka, tinch-totuvlikka daʼvat etgan. „Ofarinnoma“ dostoni (947) katta shuhrat qozongan. Doston didaktik mavzuda (asarlaridan 379 bayt turli tazkira va lugʻatlarda saqlangan). Asarlari arab tiliga tarjima qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 

Shoirlar
Balchiq bilan davolash

Balchiq bilan davolash yoki peloterapiya – torfli, sulfidli, sapropel va boshqa turdagi balchiqlar (peloidlar)ni davo maqsadida ishlatish. Torfli balchiq asosan chirigan organik moddalar va oʻsimlik qoldiqlaridan iborat. Sulfidli balchiq – anchagina miqdorda sulfidlar, xususan temir sulfid saqlagan shoʻr suv havzalarining organik mineral balchiq qatlamlaridir. Sapropellar esa chuchuk suvli havzalarda hosil boʻladigan oz-moz mineral moddalar aralashgan organik tarkibli balchiq qatlamidan iborat boʻladi.

Istalgan shifobaxsh balchiq issiqni uzoq vaqt saqlab turadi va asta-sekin uni badanga beradi va shu tariqa issiqlik olishdan tashqari, terining kimyoviy taʼsirlanishi va teri orqali organizmga bevosita kiradigan balchiqdagi vodorod sulfid, ammiak va gazsimon moddalar taʼsiri ham muhim ahamiyatga ega. Shifobaxsh balchiq terining nerv oxirlariga, oliy nerv markazlari orqali nerv sistemasi faoliyatiga, qon aylanishiga, ichki sekresiya bezlariga, moddalar almashinuviga reflektor taʼsir koʻrsatadi. Balchiq bilan davolash tananing zararlangan sohasida yoki aʼzoda qon aylanishining kuchayishiga, yalligʻlanish oʻchoqlarining soʻrilib ketishiga, moddalar almashinuvining yaxshilanishiga, tiklanish jarayonlarining tezlashuviga, ichki sekreksiya bezlari faoliyatining barqarorlashuviga imkon beradi. Balchiq bilan davolashda asosan applikatsiya usuli – bemor badaniga (umumiy applikatsiya), boshi va yurak sohasidan tashqari, tanasining ayrim qismi yoki sohasiga (mahalliy applikatsiya) shifobaxsh balchiq qoʻyiladi, oradan maʼlum vaqt (10—15 min.) oʻtgach, iliq suvda yuvinib, bir oz dam olinadi. Ayrim kasalliklarda, mas, ginekologik kasalliklarda balchiqli tamponlar qinga, erkaklarda urologik kasalliklarda toʻgʻri ichakka kiritiladi.

Balchiq bilan davolash surunkali kasalliklarda, suyak, muskul va boʻgʻim shikastlarida, periferik nerv sistemasi kasalliklarida, ayol va erkaklar jinsiy aʼzolari yalligʻlanganda, qorin boʻshligʻidagi ayrim kasalliklar va yalligʻlanish asoratlarini tugatishda qoʻllanadi.

Balchiq bilan davolash butun organizmga taʼsir qiladigan kuchli vosita boʻlib, undan shifokor koʻrsatmasi va nazorati ostida foydalanish lozim. Balchiq muolajalari qabul qilishda belgilangan qoidalarga qatʼiy rioya qilish zarur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balchiqli vulqonlar

Balchiqli vulqonlar - doimiy yoki vaqt-vaqti bilan Yer yuzasiga koʻpincha suv va neft aralash holda balchiq narsalari va gazning otilib chiqishidan hosil boʻladigan turli shakldagi geologik tuzilma. Bu suyuqliklar vulqon konuslarining yon bagʻrida asta-sekin qotadi; uz. 10 – 20 km, qalinligi 5 – 30 m, kengligi bir necha yuz m. gacha boʻladi. Asosan neftli va vulqonli joylarda uchraydi. Balchiqli vulqonlardan metan, is gazi, karbonat angidrid, azot va boshqa gazlar chiqib turadi. Ozarbayjon, Turkmaniston, Rossiya Federatsiyasi (Kubanda, Taman, Kerch, Kamchatka yarim orollari) hamda Italiya, Islandiya, Markaziy Amerika va boshqa joylarda Balchiqli vulqonlar  mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vulqonlar
Balchiqchilar

Balchiqchilar (Charadriiformes) - qushlar sinfining turkumi. Tashqi koʻrinishi va kattaligi har xil. Eng kichigi — chumchuq balchiqchining boʻyi 14 sm, ogʻirligi 20 g , yirigi — chinchoʻldoqning boʻyi 62 sm, ogʻirligi 1100 g cha. Balchiqchilarning oyogʻi uzun, oldingi barmoqlari rivojlangan, orqa barmogʻi boʻlmaydi yoki juda qisqa boʻlib, yerga tegmaydi. Oldingi barmoqlari teri-parda bilan oʻzaro tutashgan yoki oʻralgan. Koʻpchilik turlarining tumshugʻi uzun, ingichka va toʻgʻri, baʼzilariniki yuqoriga yoki pastga qaytarilgan. Balchiqchilar tumshugʻining kattakichikligi va shakli oziqlanish xususiyatlari bilan bogʻliq. Qanotlari ensiz, uchi nayzaga oʻxshash, baʼzilariniki toʻmtoq. Koʻp B.ning dumi qisqa, baʼzilariniki uzun yoki ayrisimon. Patlari zich, rangi koʻpincha bir xil — xira-balchiq tusda. Balchiqchining B. (Charadrii), baliqchilar (Laridae) va chistiklar (Alcae) degan 3 kenja turkumi bor. Balchiqchilar kenja turkumi yakanlar (lacanidae), rangdor loyxoʻraklar (Rostratulidae), choʻldoqlar (Ghara-dviidae), bigiztumshuqlar (Recurvi-rostidae), qiziloyoqlar (Heamato-podidae), loyxoʻraklar (Scolopacidae), plavunchiklar (Phalarepodidae), qisqich choʻldoqlar (Dromadidae), jiqtoqlar (Clareolidae), oq choʻldoqlar (Chioni-didae), yilqichilar (Burhinidae) kabi 12 oilaga boʻlinadi. Baliqchilar kenja turkumi pomorniklar (Stercorariidae), baliqchilar (Laridae), chagalalar yoki dengiz qaldirgʻochlari (Sternidae), suzgirlar (Rynchopidae)ni oʻz ichiga oladi. Chistiklar kenja turkumi 1 oila — chistiklardan (Alcidae) iborat. Baliqchilar turkumining 300 ga yaqin turi mavjud. Yer yuzida keng tarqalgan. Antarktikada faqat 2 turi bor. Asl Baliqchilarning koʻpi quruqlik qushlari boʻlib, dengiz, daryo, koʻl kabi suv havzalarining sohillarida, choʻl, sahro va tundra kabi ochiq yerlarda yashaydi, yerda yaxshi yuguradi. Baʼzi turlari oʻrmon va butazorlarda yashaydi. Suv va quruqlikdagi umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Koʻpincha yerga, baʼzi turlari (qora balchiqchi) daraxtga uya quradi. Yiliga bir marta 2 — 5 dona tuxum qoʻyadi. Asosan, urgʻochilari nasl uchun gʻamxoʻrlik qiladi, lekin rangdor loyxoʻrak va suzgir Baliqchilarning erkaklari tuxum bosadi hamda joʻjalarini boqadi. Baliqchilarning goʻshti mazali. Yilqichi, qizqush, katta qiziloyoq, loyxoʻrak, chinchoʻldoq, jiktoq, torgʻoq, kurakburun Baliqchilarning tipik vakilidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balboa

Balboa — Panama pul birligi. 1 B. = 100 sentesimo. Valyuta kursi boʻyicha 1 B. 1 AQSH dollariga teng (1994-yil oxiri). Mamlakatda Balboa bilan birga AQSH dollari ham muomalada yuradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balzam

Balzam, balzamlar (yun. balsamon — xushboʻy smola) — efir moylari va ularda erigan smolalar, xushboʻy birikmalar, aldegidlar, ketonlar, murakkab efirlar va boshqa moddalardan tarkib topgan tabiiy moddalar. Odatda B. xushboʻy shiraga uxshash, taʼmi oʻtkir, quyuq suyuqliklardan iborat boʻlib, suvda deyarli erimaydi, ammo spirt, efir, xloroform, benzin va boshqa organik erituvchilarda eriydi. Aksarisi oʻsimliklarda normal moddalar almashinuvi mahsuloti sifatida hosil boʻlib, poʻstloq yoʻllarida yoki hujayralararo kamtaklarda yigʻiladi; boshqalari oʻsimliklarda boʻlmay, poʻstlogʻi shikastlanganda vujudga keladi. Igna bargli daraxtlar (Mas. qaragʻay, oqqaragʻay) tanasi shikastlanganda chiqadigan shirani ham B. deb atashadi. Bulardan Kanada balzami optikada va mikroskopik preparatlarni montaj qilishda, oq qaragʻay balzami optikada ishlatiladi. B. tarkibiga qarab antiseptik, balgʻam koʻchiruvchi, siydik haydovchi va mahalliy taʼsir koʻrsatuvchi xususiyatlarga ega. B.dan tibbiyotda dori vositasi sifatida foydalaniladi. Terpentin moyi, skipidar mazlari va linimentlari mahalliy taʼsir koʻrsatuvchi dori; skipidar bugʻlari havoni ozon bilan boyitib, oʻpka kasalliklariga davo boʻladi; Kopay balzami dezinfeksiyalovchi dori boʻlib, qovuq yalligʻlanishi, ekzema, soʻzakni davolashda qoʻllanadi. Vinilin jarohatga va yalligʻlangan teriga qoʻyiladi, meʼda va oʻn ikki barmoq ichak yarasi boʻlgan bemorlarga ichiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balzamlash

Balzamlash, mumiyolash — murda yoki uning ayrim aʼzolari va toʻqimalarini chiritmaydigan qilib uzoq saqlash usuli. Buning uchun jasadga chirituvchi mikroblarni oʻldiradigan maxsus antiseptik moddalar shimdiriladi. Odatda tibbiyot oʻquv yurti talabalariga koʻrsatish, ilmiy tadqiqot olib borish, murdani uzoq, masofaga yetkazib berish zaruriyati tugʻilganda, shuningdek mashhur kishilar jasadi balzamlanadi. B. qadimdan maʼlum, dastlab Misrda qoʻllangan; ular B. vositalariga xushboʻy modda — balzam ham qoʻshib ishlatganlar (balzamlash nomi shundan olingan). Ilgari murdaning boshi, koʻkrak, qorin boʻshliqlarini turli tuz eritmalari bilan toʻldirganlar. 16 — 17-asrlarda Yevropada har xil kimyoviy moddalar aralashgan eritmalar keng qoʻllangan. B. uchun koʻproq formalin (formaldegidning 40%li eritmasi), etil spirti, sirka kislota va boshqa qoʻllanadi. Tomirga formalin yuborib, murda yoki aʼzo ana shu eritmaga solib qoʻyilsa, uzoq turadi (formalin toʻqimalarni mustahkam tutib, bakteriyalarning rivojlanishiga yoʻl qoʻymaydi). Sud tibbiyotida B. uchun koʻpincha barobar miqdordagi spirt va formalin eritmasi ishlatiladi.

B.ning ancha mukammal usullari ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balneo...

Balneo... (lotincha balneum — hammom, choʻmilish) — qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi; shifobaxsh mineral suvlarga aloqadorlikni bildiradi (mas, balneologiya, balneoterapiya, balneotexnika).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bamako

Bamako – Mali Respublikasining poytaxti (1960-yildan) hamda eng katta shaharlaridan biri. Gʻarbiy Afrikada, Niger daryosi boʻyidagi port shahar. 2022-yil holatiga koʻra aholisi 4 227 569 kishini tashkil qiladi. Shahar mamlakatning asosiy sanoat markazi hisoblanadi. Sanoatining asosini yengil, oziq-ovqat sanoati (goʻsht, oʻsimlik moyi, mineral suvlar ishlab chiqarish) tashkil etadi. Shaharda elektr stansiyasi, metallsozlik korxonalari bor. Hunarmandchilik (toʻquvchilik, fil suyagi va yogʻochdan turli buyumlar yasash) rivojlangan. Muhim transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga eta. Bamakoda maktab, litsey va kollejlar, maxsus bilim yurtlari, milliy tasviriy sanʼat, ilmiy tadqiqot institutlari bor.

Bamakoni 1882-yilda (u vaqtda Bamako qishloq boʻlgan) Fransiya qoʻshinlari bosib olgan. 1920—1958-yillar Fransiya Sudani, 1958—1960-yillar Sudan Muxtor Respublikasining maʼmuriy markazi boʻlgan. 2 ta muzey va shahar atrofida 14 asrda qurilgan masjid bor.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mali
Mali doiralari
Afrika poytaxtlari
 Poytaxt tumanlari va hududlari
Niger daryosi bo‘yidagi jamoalar
Bambuk

Bambuk (malayya tilidan bambu) — 1) gʻarov (Bambusa) — boshoqdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi, 200 dan ortiq turi maʼlum, aksariyati koʻp yillik, faqat ayrimlari bir yillik oʻsimlik. Poyasining diametri 30 sm gacha, boʻyi 40 m gacha boradi. Baʼzi turlari har yili, boshqalari bir necha yilda bir marta gullaydi. Bambuk yer yuzining deyarli barcha nam iqlimli tropik hududlarida oʻsadi. Saxalin va Kuril orollaridagi igna bargli va yaproqli oʻrmonlarning soya joylarida bambukningning 6 turi uchraydi. Bambuk xalq xoʻjaligida uy, koʻprik qurish, duradgorlikda ishlatiladi, tolasidan — qogʻoz tayyorlanadi. Ayrim turlarining shirasidan qand olinadi. Keyingi vaqtlarda Qora dengizning Kavkaz va Qrim sohillarida ham ekila boshlandi; 2) sirkda ishlatiladigan gimnastika asbobi. Sirk gumbaziga osib qoʻyiladigan langar choʻp (ilgari bambukdan qilinar edi, hozir yengil metalldan yasaladi); 3) gimnastikachilar koʻrsatadigan mashqning nomi. Uni 1 — 3 ijrochi bajaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

bamboo mattress

 

 

Qurilish materiallari

Bambuk

Bambuk

Bambuk

Bambuk

Bambuk

Sent-Lyusiyaning milliy ramzlari

Yaponiyaning milliy ramzlari

Xitoyning milliy ramzlari

Ildizpoyali o‘simliklar

Poyasi iste’mol qilinadigan sabzavotlar
Bamiya

Bamiya, Gambo (Hibiscus esculentus L.) – gulxayridoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Boʻyi 2,5 m gacha boradi. Tashqi koʻrinishi va gullashi bilan gʻoʻzaga oʻxshaydi. Vatani – Sharqiy Afrika. Navlari sabzavot va tola beradigan guruhlarga boʻlinadi. Hindiston, Afrika va AQShda tola olinadigan navlari ekiladi. Yetilmagan koʻsaksimon mevasi sabzavot koʻkat tarzida suyuq ovqat va salatlarga ishlatiladi. Mevasida 3% oqsil, 0,5% yogʻ, 8% uglevodlar, pishgan urugʻi tarkibida 18% moy bor. Mevasini xomligicha yeyish, pishirish, qovurish, konservalash mumkin. Poyasi oq dagʻal tola beradi; qovurilgan urugʻidan sunʼiy kofe tayyorlanadi. Tropik, subtropik mamlakatlarda, Shimoliy Amerika, Janubiy Yevropa, Zakavkazye, Krim, Ukrainaning janubi, qisman Markaziy Osiyoda, asosan, sabzavot ekini sifatida yetishtiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Igbo so‘zlari va iboralari

Abelmoschus

Osiyo sabzavotlari

Tropik qishloq xo‘jaligi

Afrika dorivor o‘simliklari

Tolali o‘simliklar

 Afrikadan kelib chiqqan ekinlar

Janubiy Amerika Qo‘shma Shtatlari oshxonasi

Afrika oshxonasi
Banan

Banan (Musa) – banansimonlar oilasiga mansub koʻp yillik tropik oʻsimlik. Vatani Afrika va Osiyoning tropik va subtropik zonalari hamda Malayya arxipelagi. Asosan, Lotin Amerikasi mamlakatlarida oʻstiriladi. Bananning boʻyi 15 m gacha boradi, bargi yirik (uzunligi 4 m gacha, eni 90 sm gacha). Bananning 40 ga yaqin turi bor. Guli qoʻsh jinsli. Mevasi rezavor meva. Bir tup mevada 300 tagacha mevasi bor (60 kg gacha). Bir mevasining uzunligi 15 sm gacha, diametri 3 – 4 sm ga boradi. Sargʻish, eti oqish, shirin. Etining tarkibida 75 – 76% suv, 14 – 22% qand, 5 – 8% kraxmal, 1,5% gacha protein, 0,3 – 0,6% moy bor. Partenokarpiya usulida (otalanmasdan) meva hosil qiladi, shuning uchun urugʻi puch. Banan mevasi xoʻlligicha hamda quritilgan holda isteʼmol qilinadi. Koʻpchilik turlarining mevasi yeyishga yaramaydi. Banan ildiz bachkilari yordamida koʻpayadi. Ayrim turlaridan dengizchilikda qoʻllaniladigan arqonlar, baliq ovlash toʻrlari tayyorlashda ishlatiladigan tola (abaka) olinadi. Bananning xushmanzara daraxt sifatida koʻchalar, parklarda va uylarda oʻstirilgan turlari ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

O'simliklar
Bananxoʻrlar

Bananxoʻrlar, turako (Musophagidae) – kakkusimonlar turkumiga kiradigan qushlar oilasi, 18 tacha turi bor. Ogʻirligi 250 g dan 1 kg gacha. Turatsin va turakoverdin kabi maxsus pigmentlar patlarining rangiga yarqiragan yashil va koʻk tus berib turadi. Sahroi Kabirdan janubda Afrikaning oʻrmonlari va savannalarida yashaydi. Bananxoʻrlar koʻp vaqtini daraxt shoxlarida oʻtkazadi. Koʻpincha daraxt shoxlariga uya qoʻyadi. 2 ta tuxum bosadi. Tuxum bosishi 3 haftaga yaqin davom etadi. Joʻjalari 6 haftadan keyin uyani tashlab ketadi. Bu qushlarga bananxoʻr deb notoʻgʻri nom berilgan. Ular banan bilan emas, balki buta va daraxtlarning kurtaklari, meva va urugʻlari bilan oziqlanadi. Vakillari: kokildor turako (Corythaeola cristata), Efiopiya turakosi (Turaco ruspolii),T. bannermani turlari Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (TMQXI)ning Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar 

 

Extant Chattian birinchi chiqishlari

Afrotropiklar uchun cheklangan yuqori darajadagi qushlar taksonlari

 Rene Lesson nomli taksi
Banax Stefan

Banax Stefan (1892 – 1945) – polyak matematigi, Lvov universiteti professor (1924 – 45). Funksional analiz yaratuvchilaridan biri. Chiziqli fazolarning bir sinfi, yaʼni normallashtirilgan toʻla chiziqli fazo Banax nomi bilan ataladi. Asosiy asari – „Chiziqli operatsiyalar nazariyasi“ koʻp tillarda nashr qilingan.

Matematikaga qiziqishni koʻrsatdi va maktabda tanaffuslarda matematik muammolarini yechish bilan shugʻullanardi. Oʻrta taʼlimni tugatgach, u Hugo Steinhaus bilan doʻstlashdi.Ular 1919-yilda Polsha Matematika Jamiyatini tashkil qilishdi va keyinchalik Matematika Studiasi ilmiy jurnalini nashr etdi. 1920-yilda Lvov Politexnikumida oʻqituvchilik qilib, 1922-yilning oxiriga kelib professor boʻldi va 1924 yilda Polsha Oʻqituvchi Akademiyasiga aʼzo boʻldi. Banach ayniqsa, Lvov matematika maktabining ham bir tashkilchisi boʻlib, bu maktab ikki urush oʻrtasidagi davr(1918-1939)ning eng mashhur Polsha matematiklaridan iborat maktabi hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bangidevona

Bangidevona, Tikanli olma () — Solanaceae (ituzumdoshlarga) mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tarqoq, tik shoxlanib oʻsadi; boʻyi 1,2 m cha. Bargi tuxumsimon, bandli, uchi qirrali. Gullari oq, barg qoʻltigʻida bittadan joylashgan. Mevasi yashil, tikan bilan qoplangan toʻrt chanoqli tuxumsimon koʻsakcha: uz. 4,5 sm gacha boradi, 500 ga yaqin buyraksimon, qora tusli urugʻ beradi. Maydan iyungacha gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Bargi, poyasi, ildizida giossiamin, skopolamin, atropin kabi zaharli alkaloidlar bor. Bargidan revmatizm, nevralgiya kasalliklarini davolashda ishlatiladigan dorilar tayyorlanadi. Kurash choralari: ekinzorlar qoʻlda oʻtoq qilinadi.

Rasmlar

Manbalar  

Ikki pallali oʻsimliklar
Zaharli o‘simliklar
Dorivor oʻsimliklar
Yevropa o'simliklari
Bangilik

Bangilik – giyohvandlikning bir turi; nashani tamakiga aralashtirib chekish, shuningdek isteʼmol qilish kiradi. Nasha kishini mast, kayfini chogʻ qiladi, vujudini boʻshashtiradi, uni muntazam isteʼmol qilganda oʻtkir yoki surunkali zaharlanish alomatlari kuzatiladi. Oʻtkir zaharlanganda kishi jazavaga tushib, besabab kuladi, baʼzan yigʻlaydi. Surunkalisida bangining xulqi oʻzgarib, feʼl-atvori ayniydi, jahldor boʻlib qoladi vas-vasaga tushadi, aqliy qobiliyati susayadi. Bangi narkotik moddadan mahrum boʻlsa, xumor (abstinent) sindrom deb ataluvchi kasallik holati roʻy beradi. Bangilikda ichki aʼzolar zararlanadi, asabiy – ruhiy oʻzgarishlar paydo boʻladi, insoniy fazilatlar barham topadi. Bangilikni davolash uchun ularga nasha bermay, maʼlum muddat (3 – 7 kun) ajratib qoʻyiladi va shu vaqt ichida xumorlik oʻtib ketadi. Keyin organizmni mustahkamlash choralari (doridarmon bilan) koʻriladi, ruhiy va mehnat bilan davolash buyuriladi. Aholi oʻrtasida bangilikning zararini tushuntirish uning oldini olishda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar 

Kasalliklar
Band

Band (yunoncha, strophe — aynan-burilish)— 1) sheʼriy misralar turkumi. Sharq mumtoz sheʼriyatida qofiyalanish tartibiga koʻra ikki misradan oʻn misragacha boʻlgan bandlar mavjud. Oʻzbek xalq qoʻshiqlarining aksariyati murabbaʼ shaklidagi B.lardan tuzilgan, namunasi Mahmud Qoshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarida uchraydi. Hozirgi oʻzbek sheʼriyatida uchlik, yettilik, toʻqqizlik, oʻnlik, oʻn beshlik va oʻn oltilik kabi oʻnga yaqin B. turlari mavjud; 2) oʻsimliksimon naqshlarda oʻsimlik tanasini ifodalovchi yoʻl, islimiy naqshlar tarkibiy qismi, tanobga nisbatan ikkilamchi. Barg , gul, kurtak, margʻula, jingala kabi unsurlarga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Band shudgor

Band shudgor - q. toza shudgorga chopiq talab etadigan biror ekin ekilgan yer- band shudgor hisoblanadi.

Adabiyotlar 
X.K.Allanov, U.Yu.Chorshanbyiev, Sh.F.Mirzayev, J.X.Aliyev  LALMIKOR DEHQONCHILIK. Toshkent 2020
Bandalik

Bandalik — oʻlim va dafn marosimi bilan bogʻliq tushuncha. Biron kishi vafot etsa, taʼziyaga keluvchilar marhumning oila aʼzolarini yupatish uchun unga "bandalikda" deb murojaat qiladilar. Bu bilan tugʻilish bor ekan, oʻlim ham boʻladi, oʻlim har bir insonning boshiga tushadigan muqarrar hodisadir degan fikr bildiriladi. "Bandalik", "Bandalikni bajo keltiribdi" kabi iboralar vafot etibdi, maʼnosida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Iboralar
Tushunchalar
Bandar

Bandar ( , – Bangladeshning markaziy qismidan joy olgan shahar, xuddi shu nomdagi tumanning maʼmuriy markazi ham bor. Shaharning maydoni 10,37 km². 2001-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, shaharda 74,465 kishi yashagan, ulardan erkaklar 54,13%, ayollar – mos ravishda 45,87%.

Manbalar 

 Bandar va Banglapediya )
Shaharlar
Bandar (daraxt)

Bandar — issiq mamlakatlarda oʻsadigan xushboʻy mevali daraxt (qarang Mango (meva)).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tabiat
Daraxtlar
Bandar-Abbos

Bandar-abbos — Eronning jan. qismidagi shahar, Hoʻrmuz boʻgʻozidagi port. Hoʻrmuzgan ostonining maʼmuriy markazi. Aholisi 202 ming kishi (1989). Xalqaro aeroporti bor. Baliqkonserva, ip-yigiruv, kemasozlik korxonalari mavjud. Baliq ovlanadi. Chetga hoʻl meva chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Eron shaharlari
Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Hoʻrmuzgon ustoni shaharlari