yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Alak

Alak – arqogʻi va tanda ipi yarim pishitilgan ipdan toʻqilgan mato dastaki dastgoh (qoʻl doʻkon)da turli rangda yoʻl-yoʻl qilib tayyorlangan. Alakdan toʻn, koʻrpa va koʻrpacha tiqilgan. Alakning gullari yoʻl-yoʻl boʻlganidan qalami, baʼzi ingichka yoʻllilari esa zevak deb nomlangan. Alak oʻtmishda keng tarqalgan, ayniqsa, Fargʻona vodiysi, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida koʻplab toʻqilgan, chet mamlakatlarga ham chiqarilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaliya

Alaliya (yunoncha a — inkor qoʻshimchasi va lalia — nutq) — bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻidagi nutq zonalarining chala rivojlanishi yoki zararlanishi sababli bolalarning tilga kirmasligi yoki to'g'ri soʻzlay olmasligi. Alaliyaga bola bosh miyasi ona qornidaligida yoki tugʻilish chogʻida jarohatlanishi, shuningdek goʻdaklik davrida ogʻir kasalliklar bilan ogʻrishi va boshqa sabab boʻladi. Bunda bola nutqi uzoq vaqt rivojlanmaydi: 5-7 yoshgacha, baʼzan 10-12 yoshgacha bolaning tili chiqmaydi.

Alaliya turlari 
Alaliyaning motor va sensor xillari bor. Sensor alaliya kamdan-kam, motor alaliya esa koʻp uchraydi. Motor alaliya bu  markaziy xarakterdagi organik buzilish natijasi hisoblanib, nosog'lom nevrologik ko'rinish nutqning rivojlanishi jiddiy orqada qolishi. Motor alaliyaning nutqiy va nutquy bo'lmagan belgilari bor.Nutqiy belgisi leksik-grammatik, fonetik-fonematik buzilish bo'lib, bunday bolalar nutqni to'liq idrok eta olmaydi. Ularning lug'at boyligi kam bola kam va notoʻgʻri foydalanishadi. Ular o'ziga qaratilgan nutqni tushunadi. Ayrim to-vushlarni talaffuz qilgani bilan tovush birikmalarini oʻzlashtira olmaydi, butun soʻz oʻrniga uning bir qismini aytadi (mas, mushukni „mu“ deydi) va hokazo. Motor alaliyaning nutqiy bo'lmagan belgilariga, motor va psixik rivojlanishidagi kamchiliklar kiradi. ular jismoniy yetishmovchilik, bir oyoqda tura olmaslik, chapaqaylik, samotik zaiflik kuzatiladi .Sensor alaliyaning asosiy belgisi bosh miyaning chap yarimshar yuqori qismining jarohatlanishidir.Bunday  bola atrofdagilarning nutqini yomon tushunadi yoki mutlaqo tushunmaydi. Chunki ularda fonetik-fonematik idrok buzilgan bo'ladi. Ular o'zlariga berilgan nutqni qabul qilib, noto'g'ri javob beradi. Bunda bola nutqining nihoyatda buzilishi ulgʻaygan sari ruhiy taraqqiyotda ham oʻz tengdoshlaridan ortda qolishiga sabab boʻladi. Sensor alaliyani korreksiyalash mootor alaliyaga nisbatan qiyinroq hisoblanadi, sensor alalaiya hozirgi kunga qadar chuqur o'rganilmagan. Alolani korreksiyalashda logoped uchun eng asosiy ish bu lug'at boyligi ustida ishlashdir.Alaliyaga yoʻliqqan bolalar maxsus maktablarda alohida usul bilan oʻqitiladi. Natijada, garchi uzoq vaqt da-vomida boʻlsa ham, ularning koʻplari (motor alaliya) nutqi tuzalib, odatdagi maktablarning oʻquv dasturini oʻtadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Miya
Bolalar kasalliklari
Psixologik kasalliklar
Alam

Alam (arabcha – alomat, belgi, nishona) – 1) yalov, tugʻ (bayroq); 2) aziz-avliyolar mozorida, qadamjolarida oʻsgan daraxtlarga osiladigan har xil (koʻpincha oq) lattalar. Oʻldirilgan kishilar qabrida tayoqqa osilgan latta ham alam deyiladi. Alam joy nomlari tarkibida koʻp uchraydi (Alamlisoy, Xoʻjaalambardor va b.); 3) Eronda har yili oʻtkaziladigan bayram. Dindorlar eʼtiqodiga koʻra, avliyo Imom Rizo besh oʻgʻli bilan haj qilish uchun Makkaga ketayotganda yoʻlda qaroqchilar ularni oʻldiradilar. Har yili xalq shu kunni xotirlash maqsadida Alam – rasm tushirilgan bayroq koʻtarib koʻchaga chiqadi. Mis yoki birinj (bronza) dan quyilgan besh panjali (besh avliyoni ifodalovchi) Alam shu marosim asosida paydo boʻlgan; 4) naqqoshlar madoxilsimon naqsh ijod qilib, uni alam deb nomlaganlar. Buxoroda birinchi boʻlib naqqosh Mirhamid mis laganlarga alamni zarb qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alama cheki

Alama cheki — oʻzbek milliy kashtachiligida ishlatiladigan bezak. Alama cheki takyapoʻsh, oynaxaltalarga bosma usulida tikiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alamkash

Alamkash (taxallusi; asl ismi Ubaydullo Islom oʻgʻli) (1846 – hozirgi Gʻallaorol tumani, Qizilqoʻrgʻon qishlogʻi – 1924) – shoir, xattot, tarjimon. Oʻz qishlogʻida maktab ochib, shu maktab oʻquvchilari uchun hisob ilmiga oid darslik tuzgan. Alamkashning 100 dan ortiq sheʼrdan tarkib topgan qoʻlyozma asari, 250 dan ortiq sheʼrni oʻz ichiga olgan devoni va matematikaga oid asari bizgacha yetib kelgan. Alamkash „Chor kitob“ni forschadan oʻzbekchaga erkin tarjima qilgan (1898). Asar Toshkentda toshbosmada 3-marta qayta nashr etilgan (1910, 1913, 1914). Devoni qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 11306) saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alamlisoy

Alamlisoy — Samarqand viloyati Payariq tumanidagi soy. Qaroqchitogʻning janubiy yon bagʻrida 900 m bal.dan boshlanib, Tohirshayx adirlarida tugaydi. Uzunligi 8 km dan ziyod. Alamlisoy vodiysining kengligi 100-200 m. Vodiyda uchtagacha terrasa bor. Suv yigʻish havzasi maydoni 11 km². Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 20-25 l/sek. Alamlisoy suvining koʻp qismi (40%) bahorda (birgina aprel oyida 18%) oqadi, qolgan oylarda 5-9% dan ortmaydi. Bahorda sel kelib turadi. Alamlisoy yoqasida Alamli qishlogʻi chorvadorlarining qoʻtonlari joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Payariq tumani
Alamut

Alamut – Qazvin (Eron) sh.ning shimoli-gʻarbida, Elburs togʻidagi qal’a. Ismoiliylar mazhabining maxfiy tariqati boʻlgan hashshoshiylar boshligʻi Hasan Sabboh 1090 yil bosib olgan. Nihoyatda mustahkam deb hisoblangan bu qal’ani tariqatning maxfiyatini saqlash maqsadida oʻziga qarorgoh qilgan. Hasan Sabbohning maxfiy fidoiy aygʻoqchilari shu yerdan topshirik olib, oʻsha vaqtdagi podshoh, xalifa va hokimlarga taxdid solgan. Shu sababli bu qal’a 11-asr oxiri va 12-asr boshlarida qotillar va ur-yiqitchilar markazi degan nom bilan mashhur boʻlgan. Alamut 1090-1256 yildahash-shoshiylar markazi boʻlib turdi. 1256-yil Alamut flokuxonning askarlari tomonidan egallanib vayron qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Eron tarixi
Eron milliy asarlari
Eron qalʼalari
Alanga fotometriyasi

Alanga fotometriyasi — emission spektral analiz turlaridan biri. Asosan eritmalardagi koʻpgina metallar va nodir yer elementlari atomlari miqdorini ularning alanga spek-tral chiziqlari yoki yoʻllariga qarab aniqlashda qoʻllanadi. Yoritgich gaz, vodorod, atsetilen yoki ditsian alangasi spektrlarning paydo boʻlish man-bai hisoblanadi. Vodorod-kislorod alangasi koʻproq tarqalgan boʻlib, unga yuqori temperatura (2900°K), kam nurlanish va chala yonganda alangada qattiq zarralar boʻlmasligi xos. Nurlanishni qabul qiluvchi sifa-tida fotoelement yoki fotoelektron koʻpaytirgichdan, qayd qiluvchi sifa-tida esa galvanometr yoki oʻzi yozar as-bobdan foydalaniladi. Qayd qilishda olingan yozuv nurlanish intensivligi toʻlqin uzunligiga bogʻliqligini bildiradi. Tekshirilayotgan element spek-tral chiziqlarining intensivligi shu element konsentratsiyasining meʼyori hisoblanadi. Alanga fotometriyasi ishqoriy elementlar boʻyicha 0,01 mkg/ml, ishqoriy yer elementlari boʻyicha 0,1 mkg/ml sezgirlikka ega boʻlgan tezkor usul hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alangalanish

Alangalanish — yonishni vu-judga keltiruvchi jarayon; yonuvchi moddaning biror issiqlik manbai (alanga, qizigan jism, elektr uchquni) taʼsirida oʻt olib, yolqinlanib yonishi. A. yonilgʻining oʻz-oʻzidan oʻt olishidan farq qiladi; tashqi manba taʼsirisiz qizib oʻt olish oʻz-oʻzidan . deyiladi. Masalan, suyuqliklarda A. ikki bosqichda kechadi, dastlab suyuqlik bugʻlanadi, keyin yana qizdirilsa, bugʻ-havo aralashmasi hosil boʻlib alangalanadi. Suyuklikning alangalanishi uchun yetarli past temperatura A. temperaturasi deyiladi. A. temperaturasi yonilgʻining 292oʻz-oʻzidan A. temperaturasidan birmuncha yuqori boʻladi. Yopiq idishdagi yonilgʻining A. temperaturasiga qarab suyuq yonilgʻilar oʻt olish xavfi jihatidan sinflarga boʻlinadi va shunga yarasha alangalanmaslik chora-tad-birlari koʻriladi .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaniy

Alaniy, a – aminopropion kislota, tabiatda keng tarqalgan aminokislotalardan biri. Mol. miqdori 89,09. Organizmda erkin holda uchraydi, barcha oqsillar tarkibiga kiradi. R-Alaniy CH2(NH2) CH2COOH oqsillar tarkibida uchramaydi, lekin aminokislotalar almashinuvida u oraliq mahsulot boʻlib, ayrim biologik faol birikmalar tarkibiga kiradi. Bufer eritmalar tayyorlashda, pantoten kislota va biologik faol peptidlar analoglarini sintez qilishda ishlatiladi.

Manbalar 

Aminokislotalar

Kimyo
Alaniya

Alaniya – Shimoliy Kavkazning markaziy qismida 9-asr oxiri – 10-asrda vujudga kelgan davlat birlashmasi. 13-asr boshida moʻgʻullar istilosi natijasida parchalanib ketgan.

Alaniya – Turkiyaning Oʻrta er dengizi qirgʻogʻining markaziy qismidagi kurort shahri boʻlib, u koʻpincha Turk Riviera deb ataladi. Shahar oʻzining mehmonxonalar bilan oʻralgan keng plyajlari, jumladan Kleopatra plyaji bilan mashhur boʻlib, u yerda afsonaga koʻra Misr malikasi suzgan. Saljuqiylar tomonidan dengizga choʻzilgan tiniq qoya tepasida qurilgan va ochiq osmon ostidagi muzeyga aylangan ulkan Alaniya qal’asi hududida tomlari qizil koshinli boʻlgan Usmonli villalari va sakkiz qirrali Qizil-Kule joylashgan. minora (Qizil minora) – 1226 yildan beri shaharning ramzi hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alanlar

Alanlar – milodiy 2-9-asrlarda Quyi Volga boʻyi, Janubiy Uraloldi, Don boʻyi, Shimoliy Kaspiy boʻyi (Dneprgacha) mintaqalarda yashagan qabilalar; sarmatlarning avlodi. Oʻzlarini ironlar deb ataydilar, Vizantiya manbalarida alanlar, gruzin manbalarida oslar, rus yodnomalarida yaslar deb ataladilar. Mil. av. 2-asrdan roksolanlar nomi bilan maʼlum. Hind-yevropa til oilasining eron tarmogʻiga mansub tilda soʻzlashgan. Alanlarning asosiy xoʻjaligi chorvachilik va qisman dehqonchilik boʻlib, keyinchalik hunarmandchilik, kulolchilik, zargarlik va metallurgiya taraqqiy etadi. Alanlar ijtimoiy hayotida qabila boshliqlari muhim oʻrin tutgan. Alanlar 4-asrda (372) gunnlar va 6-asrda avarlar tomonidan qattiq zarbaga uchraydilar. Ularning bir qismi xalqlarning buyuk koʻchishida ishtirok etib Gʻarbiy Yevropa va Shimoliy Afrikaga borib oʻrnashadi. U yerda alanlar vandallar bilan birgalikda 6-asr oʻrtasigacha mavjud boʻlgan davlat barpo etganlar. Dogʻistondan Kuban boʻyigacha alanlar yashagan hudud 7-10-asrlarda Xazar xoqoni tasarrufida boʻlgan. Bu davrda Alanlar Xazar xoqonligi, Vizantiya va Arab xalifaligiga qarshi kurashdilar. 10-12-asrlarda alanlarning ilk davlati tuziladi. Shu davrda alanlarda yunon alifbosi asosida yozuv vujudga keladi. 1238-39 ylarda moʻgʻullar alanlarga qaqshatqich zarba berib Kavkazoldi tekisliklarini egallaydilar. Omon qolgan alanlar Markaziy Kavkaz togʻlari va Kavkazorti (Janubiy Osetiya)ga ketadilar va u yerdagi mahalliy Kavkaz aholisi bilan qoʻshilib ketganlar. Alanlar qabilalari oʻrtasida 7-asrda xristian dini, 14-asrda islom dini tarqaladi. Alanlar osetin xalqining bevosita ajdodi boʻlib, ular Shimoliy Kavkazning mahalliy aholisi etnogenezida hamda madaniyatining vujudga kelishida muhim rol oʻynagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Tarix
Alanchuq

Alanchuq – Janubiy Ozarbayjon (Eronning shimoli-gʻarbi)dagi togʻ yon bagʻrida joylashgan mustahkam qal’a. Alanchuq uch pogʻona (yarus)dan iborat, har bir pogʻonaning qalin va baland devorlari boʻlgan. Alanchuq sosoniylar davrida Vizantiyaga qarshi istehkom sifatida bunyod etilgan. Keyinchalik uning yuqori pogʻonalari barpo qilingan. Tarixiy manbalarda Alanchuq haqida ilk bor Amir Temurning „uch yillik yurishi“ (1386-88) munosabati bilan qayd qilingan. 1387-yil kuzida Sohibqiron Sulton Ahmad Jaloyirni taʼqib etib, Alanchuqqa duch kelib, uni qamal qilgan. Qal’aning birinchi pogʻonasi olingach, Toʻxtamishning Movarounnahrga qilgan chopquni xabari olinishi munosabati bilan qamal toʻxtatilgan. Amir Temur Alanchuqni ikkinchi marta „besh yillik yurish“ (1392- 96) paytida, 1394-yil mayida qamal qilgan. Qamal ishlarini Muhammad Darvesh Barlos boshchiligida qoʻshin olib borgan, qamal choʻzilib ketganligi bois bu vazifa Mironshoh mirzoga topshirilgan. Biroq 1395-yil Toʻxtamishga qarshi qilingan yurish tufayli Alanchuq qamali yana toʻxtatilgan. Amir Temur Oltin Oʻrdani tor-mor etib qaytgach, 1396-yil oʻrtasida Alanchuqni musaxhar (tobe) qilgan. „Yetti yillik yurish“ (1399-1404) paytida Alanchuq Amir Temurning harbiy istehkomi vazifasini oʻtagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alanquva

Alanquva – moʻgʻullarning afsonaviy ajdodi. Rashiduddinning yozishicha, barcha moʻgʻul qabilalari Dobunbayon va uning xotini Alanquvadan tarqagan. Alanquva oqila ayol boʻlib quralas qabilasidan (baʼzi manbalarga koʻra Xoʻrilartoy merganning qizi) boʻlgan. Ularning Belgunutoy va Bugunutoy ismli oʻgʻillari boʻlgan. Dobunbayon yoshlik paytida vafot etgan. Beva qolgan Alanquva, rivoyatlarga koʻra, tushida tuynukdan nurga burkangan malla sochli, koʻk koʻzli kishi unga asta-sekin yaqinlashib soʻng qaytib ketganligini koʻrgan. Alanquva ilohiy moʻ’jiza bilan homilador boʻlib qolgan va uch oʻgʻil farzand tuqqan. Katta oʻgʻli – Bukun Qatagʻandan qatagʻan qabilasi oʻrtanchasi – Saljidan saljiut qabilasi tarqagan, kenjasi – Bodoncharqoon (Budanjir Munqaq) boʻlib, Chingizxon nasabi unga borib taqalgan. Bu uch oʻgʻildan tarqalgan barcha urugʻ-qabilalar nirun deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Alarix I

Alarix I (taxminan 370-410 yillar oxiri) — vestgotlar qiroli (395 yildan). Frakiyaga bostirib kirgan, Afinani egallagan, Korinf, Argos, Spartani vayron qilgan. Sharqiy Rim imperiyasi imperatori Arkadiy Alarix bilan sulh tuzib (396), unga Illirikdagi armiya magistri unvonini bergach, vestgotlar federatlar sifatida Illirikka kelib joylashgan. 401 yil Alarix Italiyaga bostirib kirgan, biroqvandallarpyan boʻlgan rim sarkardasi Stilixon uni chekinishga majbur qilgan. 408 yil Alarix  yana Italiyaga bostirib kirib, Rimni 3 marotaba qamal qilgan (qad. muarrixlar qamaldagi Rimdan Alarix  armiyasiga koʻplab qullar qochib oʻtganligi haqida xabar berishadi); 410 yil 24-avgustdaAlarix  Rimni olib, uch kun davomida talon-toroj qilgan. Rimning varvarlar tomonidan ilk marta olinishi (gʻallarning mil. av. IV asrda Italiyaga qilgan istilosidan keyin) zamondoshlarda katta ta-assurot qoldirgan; bu gʻalaba varvarlar tomonidan Gʻarbiy Rim imperiyasining uzil-kesil bosib olinishining boshlanishi edi. Alarix Janubiy Italiyada Sitsiliya va Afrikaga yurish qilishga tayyorgarlik koʻrayotib vafot etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaunpaya

Alaunpaya, Alompra (1714-1760) — Birma (hozirgi Myanma) hokimi (1752-yildan). Konbaun sulolasining asoschisi. Tarqoq Birmani birlashtirib davlatga aylantirgan. Birma poytaxti — Rangun shahriga asos solgan (1755).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaf puli

Alaf puli — Buxoro, Xiva va Qoʻqon xonliklarida bedazor, oʻtloq, bogʻ va uzumzor egalaridan davlat hisobiga olingan soliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Soliqlar
Alash oʻrda

Alash Oʻrda — qozoq xalqining milliy ozodlik, mustaqillik uchun kurashiga rahbarlik qilgan milliy partiyasi va muhtor hukumati (1917-yil aprel-1920-yil mart). 1917-yil 27-aprel 7-may kunlari Semey viloyati qozoq vakillari ning kengashi boʻlib, unda boʻlajak Butunqozoq vakillari qurultoyida Qozogʻistonning muhtoriyatini tuzish masalasi koʻrildi. 1917-yil 21-26-iyul kunlari Orenburgda Butunqozoq vakillari qurultoyi boʻlib, unda Oqmola, Semey, Toʻrgʻay, Oʻrol, Yettisuv, Sirdaryo, Fargʻona viloyatlari, shuningdek Ichki Boʻkey oʻrdasi vakillari ishtirok etishdi. Qurultoyda mamlakatni boshqaruv shakli, qozoq viloyatlari muhtoriyati, yer masalasi, xalq militsiyasi, zemstvo, xalq talimi, qozilik, diniy masalalar koʻrildi. Qozoq demokratik hokimiyatini tuzish, islohotlar, xalqning oʻzini-oʻzi boshqaruvi uchun zaruriy muzokaralar uyushtirish masalalari muhokama qilindi. Qurultoyda qozoqlarniň Alash partiyasini tuzish masalasi koʻrildi. Alash partiyasi joylarda mahalliy xalq hokimiyatini oʻrnatishga kirishdi. 1917-yil 19-dekabrda Yettisuvda hokimiyat mahalliy xalq vakillari qoʻliga oʻtdi. 1917-yilning 5-13-dekabr kunlari Orenburgda Alash partiyasining navbatdagi uchinchi qurultoyi boʻlib oʻtadi. Qurultoy 13-dekabrda poytaxti Semipalatinsk boʻlgan Alash Oʻrda muxtoriyatini eʼlon qiladi. Alixon Boʻkeyxon oʻgʻli hukumat boshligʻi etib saylanadi. Tez orada bu hukumat 27 ming nafarlik milliy qoʻshin va tartibni saqlash boʻlinmalarini tashkil etdi. Qurultoyda Alash partiyasining dasturi loyihasi qabul qilinib, umumxalq muhokamasi uchun „Qozoq“ gazetasida eʼlon qilinadi. Oʻn boʻlimdan iborat bu hujjatda partiyaning mamlakat boʻyicha tuzilishi, mudofaa, din, ilm-fan yoʻlidagi faoliyati, agrar masala boʻyicha vazifalar belgilandi. 1918-yil martida Oʻrol viloyatida oʻtkazilgan saylovlarda mustaqillik kuchlari gʻolib chiqdi. Ammo, 29-martga oʻtar kechasi teskari kuchlar va bolsheviklar harbiy toʻntarish oʻtkazdilar. Oʻrol viloyati ijroqoʻmining 60 nafar 297 vakili qamaldi va azoblab oʻldirildi. Yettisuv viloyatida 1918-yilning 2-3-martida bolsheviklar Alash partiyasi vakillarini qamoqqa oldilar. Orenburgda Toʻrgʻay viloyati Shoʻrolarining 1-qurultoyi (1918-yil 21-mart — 3-aprel)da ham bolsheviklar gʻolib chiqdi. Shu kunlari Oqmoʻla uyezdi qozoq vakillari Shoʻrolari qurultoyida bolsheviklar tazyiqi bilan Alash Oʻrda muxtoriyatiga qarshi qaror qabul qilindi.

Oʻrda partiyasining Orenburgda chiqib turgan „Qozoq“ gazetasi yopildi. Uning egallab turgan binosi va mulki musodara qilindi. Alash Oʻrda siyosiy partiyasi tashkilotchilaridan Alixon Bukeyxon (1869-1937) va Miryoqub Davlat oʻgʻli (1885-1935) kabilar quvgʻin qilinib, taʼqib ostiga olindi. Oq gvardiyachilar deb atalgan Sibir hukumatini rasmiy tarzda tan olgan Alash Oʻrda hukumati ataman Dutov bilan til biriktirib Shoʻro hukumatiga qarshi chiqdi. Dutov tor-mor keltirilgach, Umumqozoq Revkomi qarori bilan Alash Oʻrda 1920-yilning martida tugatildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qozgʻiston XX asrda
Qozogʻiston tarixidagi davlatlar
Alashan

Alashan – Xitoyning shimolidagi choʻl, Nanshan togʻlaridan shimoli-sharqda. Maydoni qariyb 170 ming km². A.ning yer yuzasi past togʻlar, qumli va toshloq yerlardan iborat toʻlqinsimon tekislik. Katta qum massivlari koʻchib yuradi, balandligi 250 m gacha barxanlar hosil qiladi. balandligi 820 m dan (shimoli-gʻarbida) 1660 m gacha (janda). Iqlimi kontinental, yanvar oyida temperatura – 6,8°,- 12, G, iyulniki 22,6° – 26,1°. Yogʻin kam yogʻadi (200 mm gacha). Eng yirik daryolari – Edzin-Gol (Jo-shuy), Shuyxe. Katta koʻli – Sogo-Nur Alashanda gil tuproqli pastlik joylarda shoʻrxoklar, taqirlar uchraydi. Asosiy oʻsimliklari: juzgʻun, yovvoyi piyoz, sak-sovul va turli xil oʻtlar. Aholi siyrak asosan koʻchmanchi chorvadorlar yashaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaxdash

Alaxdash, deliriy – oʻng oʻzgarishining bir turi, voqealarni anglash qobiliyatining buzilishi. Alaxdash vaqtida bemor koʻpincha bezovtalanib, koʻziga turli-tuman qoʻrqinchli narsalar (mas, hayvonlar) koʻrinadi, uni ayblovchi, haqoratlovchi tovushlar eshitadi, baʼzan oʻzini himoya qilish payida boʻladi, goʻyo atrofidagi hamma narsa oʻzgarib ketgandek tuyuladi. Bemor koʻziga koʻringan narsalarni, qulogʻiga eshitilgan tovushlarni koʻpincha yodida saqlab qoladi. Ammo atrofida sodir boʻlgan voqealarning hammasini eslay olmaydi. Alaxdash bir necha soatdan 3-5 kungacha davom etib, baʼzan qaytalanib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-ahmar masjidi

Al-ahmar masjidi — Qohiradagi fotimiylar davri meʼmo-riy va amaliy bezak san’ati yodgorligi (1125). Hovli (10x10 m) atrofidagi gum-bazli binolar oldi ravoqlar qatori bilan oʻralgan. Bosh tarzi ravoqlari, mehrobi, tosh oʻymakorligida ishlangan hoshiyasida girih va islimiy boʻrtma naqshlarning serhasham namunalari saqlangan. Saroy eshigidagi islimiy naqshlar tas-viriy mazmun (ov sahnasi, sozanda va raqqosalar, qush va jonivorlar tasviri) bilan uygʻunlashib ketgan. Masjiddagi oʻymakori naqshlar nihoyatda serhasham.

Manbalar 

Misr meʼmoriy yodgorliklari
Misrdagi masjidlar
Alban tili

Alban tili () — alban xalqining tili. Albaniya Respublikasining davlat tili. Hind-yevropa tillari maxsus guruhiga kiradi. Alban tili da 3 mln. dan ortiq kishi soʻzlashadi, 2 katta dialektga boʻlinadi: shim. (geg), janubiy (tosk). XIX asr oxirida hozirgi adabiy Alban tili mazkur dialektlar asosida shakllangan. Tuzilishi jihatdan Alban tili bilan bulgʻor va rumin tillari oʻrtasida umumiy oʻxshashlik mavjud. Alban tili da lotin, yunon, janubiy slavyan, turk va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Alban tili yozuvi lotin grafikasi asosida.

Manbalar
Albanlar

Albanlar (oʻzlarini shkiptar deb ataydilar) — Albaniya Respublikasining asosiy xalqi. Umumiy soni 6,1 mln. (1992). Albaniyada 3,250 mln. kishi, Yugoslaviyada (1,985 mln. kishi), Ma-kedoniyada (500 ming kishi), Italiyada, Gresiyada, Rossiya Federatsiyasi va boshqa davlatlarda yashaydi. Tili hind-yevropa tillari oilasiga kiradi. A. kad. davrlarda Bolqon yarim orolning gʻarbiy qismida yashagan illiriy, qisman frakiylar avlodidir. „Albanlar“ et-nonimi dastlab mil. 2-asrga oid manbalarda tilga olinib, 11-asrdan hozirgi Al-baniyaning butun aholisiga nisbatan qoʻllangan. A. yevropeoid irqiga man-sub. A.ning koʻpchilik qismi islom dinini qabul qilgan, bir qismi pravoslav va katolik. Dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar. Sanoatda ham ishlaydilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algebraik geometriya

Algebraik geometriya — matemetikaning algebraik chiziq, algebraik sirt va, umuman, algebraik koʻp xilliklarni oʻrganadigan qismi. Algebraik geometriyada isbotlanadigan koʻpgina teoremalar sof geometrik teoremalar, yaʼni ular fazoviy koordinatlar bilan bogʻlanmagan, lekin, odatda, algebraik metodlar bilan isbotlanadi. Algebraik geometriyaning kuchli transsendent usullaridan biri algebraik sirtlar boʻyicha olingan karrali integrallarni oʻrganishdir.Algebraik geometriya tatbiklari sifatida 3 va 4 tartibli algebraik chiziq va sirtlarni tasniflashni koʻraylik, 3- tartibli chiziqlar tasniflashni Nyuton taklif qilgan. Tekislikdagi egri chiziqlarning Algebraik geometriyasi juda yaxshi oʻrganilgan. Proyektiv nuqtai nazardan barcha aynimagan 2-tartibli chiziqlar (konus kesmalar) bir xil tuzilgan: bu chiziqlarning biri ikkinchisiga bir qiymatli proyektiv almashtirish yordamida oʻzaro aks ettirilishi mumkin. 1,2- tipdagi chiziqlar ratsional ifodalar yordamida parametrik koʻrinishda berilishi mumkin, 3- tip chiziq esa bunday xususiyatga ega emas. Bir chiziq har bir nuqtasining koordinatlari orqali rasional ifodalanishi mumkin; aksincha boʻlsa, u holda bu ikki tekis algebraik chiziqbiratsional ekvivalent deyiladi. Tekis algebraik chiziqlar biratsional ekvivalentlik aniqligigacha toʻla tasniflangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algebraning asosiy teoremasi

Algebraning asosiy teoremasi — kompleks sonlar maydonida berilgan ixtiyoriy darajali koʻphad kamida bitta ildizga egaligini tasdiqlaydigan teorema. Bu teoremadan darajali koʻphad, karrali ildizlarning karraliligi hisobga olinganda roppa-rosa p ta ildizga ega boʻlishi kelib chiqadi. XVI - XVIII asrlarda algebraning asosiy mazmuni tenglamalar yechishdan iborat boʻlganligi uchun yuqoridagi teorema algebraning asosiy teoremasi deyiladi. Algebraning asosiy teoremasini birinchi marta Gauss uzil-kesil isbot qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Algebra
ALGOL

ALGOL ( — „algoritmik til“) — bir qancha dasturlash tillarining qisqartirilgan nomi. EHMda ilmiy-texnik masalalarni hal qilish uchun dastur tuzishda qoʻllanadi. ALGOL inson tili bilan mashina tili oʻrtasida vositachidir. 1958-1960-yillarda ishlab chiqilgan (A-58, A-60), 1964-1968-yillarda takomillashtirilgan (A-68). Asosiy belgilari — oʻnli raqamlar, lotincha kichik va bosh harflar, tinish belgilari, arifmetik va mantiqiy amallar belgilari, boshqa maxsus belgilar, ingliz soʻzlari. ALGOLni mashina tiliga oʻtkazish uchun maxsus translator tuzilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Al gol

Al gol — Persey yulduzi ®; qoʻshaloq yulduz; eng ravshan paytida 2- kattalikda boʻladi. Xususiyati: 2 sutka 20 soat 49 min. davomida bosh yulduz ikkinchi yulduz bilan toʻsilib, ravshanligi 2,2 dan 3,5 yulduz kattaligi orasida oʻzgarib turadi. Quyoshdan uzoqligi — 36 parsek.

Manbalar 

Yulduzlar
Algoritmik til

Algoritmik til — biror ma-sala yechimini algoritm koʻrinishida yozishga imkon beradigan dastur tuzish tili. Algoritmik til ni qoʻllash sintaksis (asosiy misollardan qurilma tuzish qoidalari tizimi) va semantika (ularni bir xil sharhlash qoidalari tizimi) bilan bel-gilanadi. Alifboning baʼzi harflari yoki biror boshqa timsollar Algoritmik til ning timsollari boʻlishi mumkin. Soʻzlar, gaplar, jadvallar va boshqa ifodalar Algoritmik til qurilmalari hisoblanadi. Shaxmat oʻyini tibbiy tashhis qoʻyish, fikrlash jarayonlarini modellashda Algoritmik til ning alohida guruhi — IPL, LISP, SLIP 306va b. qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Interpretatsiya (dasturlash)
 dasturlash

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldan (daryo)

Aldan – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Saxa (Yakutiya) Respublikasidagi daryo. Lenaning eng yirik oʻng irmogʻi. Stanovoy tizmasining shimoliy yon bagʻridan boshlanadi. Yuqori oqimida Aldan yassitogʻligini kesib oʻtib, Yakutskdan 160 km quyida Lena daryosiga quyiladi. Uzunligi 2273 km. Havzasining maydoni 729 ming km². Daryoda yogʻoch oqiziladi. Quyilish yeridan 1753 km masofada kema qatnaydi. Kor va yomgʻirdan suv oladi. Quyilish yerida oʻrtacha yillik suv sarfi 5110 m³/sek. Aldan quyi qismida oktabr oxirida muzlab, may oyida muzdan boʻshaydi. Aldanda baliq ovlanadi.

Manbalar 

   

Rossiyadagi daryolar
Aldan togʻligi

Aldan togʻligi — Sharqiy Sibirdagi togʻlik, Saxa (Yakutiya)ning janubda. Stanovoy tizmasidan shim.roqda, Olyokma va Uchur daryolari oraligʻida, oʻrtacha balandligi 800-1000 m boʻlgan yassi qirlar koʻp, ularning orasidan balandligi 1400-2000 m keladigan ayrim-ayrim togʻ tizmalari (maksimal balandligi 2306 m) kutarilib turadi. Asosan arxey va proterozoy gneyslari va kristalli slaneslardan tuzilgan. 1100-1300 m balandlikkacha qaragʻaytilogʻoch oʻrmonlari va togʻ tilogʻoch taygasi, undan yuqorida kedr chakalaklari uchraydi. Yalangoch togʻ tepalari toshloq tundra. Temir rudasi, toshkoʻmir, slyuda, oltin konlari bor.

Manbalar 

Togʻlar
Rossiya geografiyasi
Aldar koʻsa

Aldar koʻsa – turkiy xalqlar ertaklaridagi toʻqima obraz. Aldar koʻsa qozoq, oʻzbek, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird va boshqa xalqlar satirik ertaklarida hayotiy koʻlamda taʼriflanadi, tarixiy shaxs emas. Aldar koʻsa anʼanaviy, qadriyat obraz boʻlib, urugʻ, qabilachilik davrida yuzaga kelgan. Koʻsa atamasi ikki xil maʼnoni: biri – oila, urugʻ, qabila boshligʻini ikkinchisi dahanida bir tuki yoʻq erkak kishini anglatadi. Aldar – ismi, koʻsa – laqabi. Aldar koʻsa ertaklarda asosan ijobiy, baʼzan salbiy obraz sifatida namoyon boʻladi. U oʻta aqlli, tadbirkor, ayyor va ustomon. Aldar koʻsa salbiy sifatga ega obrazligi keyingi davr xalq ogʻzaki ijodi namunalariga xos.

Manbalar 

  

Ertak qahramonlari
Aldarazsoy

Aldarazsoy — Samarqand viloyatining Ishtixon tumanidagi soy. Karoqchitogʻning janubi-gʻarbidagi adirlardan boshlanib, janubga tomon oqadi. Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Uzunligi 16,58 km. Aldarazsoydan, asosan, Aldaraz qishlogʻi suv ichadi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Aleatiko

Aleatiko, Aleatiko pero - Uva liatika vinobop uzum navi. 1830-yilda Italiyadan Qrimga, XIX asrning 2-yarmida Oʻzbekistonga keltirilgan. Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Bargi bir oz choʻziq, arra tishli, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi konussimon silindr shaklida, oʻrtacha kattalikda (boʻyi 15-18 sm, eni 10-13 sm), 307ogirligi 140-150 g, shingillari oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi dumaloq, qizgʻish-koʻk. Eti muskat hidli, shirador; Hosili faol harorat 2800°-3200° boʻlganda 140-160 kunda pishib yetiladi (sentabr oʻrtalarida), tarkibidagi qand 25-26% ga yetadi. Hosildorligi 90-100 s/ga. Toki suvsizlikka chidamsiz. Aleatiko oʻtloqi va soz tuproqlarda yaxshi oʻsadi. Raga bilan zararlanadi, kul kasalligiga chidamliligi oʻrtacha.

Manbalar 

Uzum navlari
Aleatorika

Aleatorika (lotincha, alea – tasodifiylik) – XX asr ikkinchi yarmida Yevropa kompozitorlik ijodida dodekafoniyaning qatʼiy qonun-qoidalariga qarshi yuzaga kelgan oqim. Uning zamirida tasodifiylik (masalan, muayyan notalarni ishlatish boʻyicha „qur’a“ga tayanish, soqqachalar tashlash va boshqalar)dan ijodiy foydalanish yotadi. Aleatorika asarlarida kompozitorlar baʼzan ijrochilarning mahorat imkoniyatlariga ham unumli tayanishadi. Shu bois hozirgi kungacha mexanik (qatiy) Aleatorika, badihaviy Aleatorika va nazoratli Aleatorika turlari odat tusiga kirgan. Bularning birinchi va ikkinchisi P. Bulez (Fransiya) va K. Shtokxauzen (Germaniya) tomonidan 1950-yillarning 2-yarmida, uchinchisi esa 60-yillar boshida V. Lyutos-lavskiy (Polsha)larning izlanishlari natijasida joriy etilgan. Oʻzbekiston kompozitorlari (N. Zokirov, T. Qurbonov, F. Yanov-Yanovskiy va boshqalar) ijodida ham Aleatorika alomatlari uchraydi.
Aleksander Semyuel

Aleksander Semyuel (1859.6.1, Sidney — 1938.13.9, Manchester) — ingliz faylasufi, neorealizm vakili, emerjent evolyutsiyasi nazariyasi asoschilaridan biri. Uning taʼlimoti Spinoza, Yum va Spenserttt falsafiy qarashlariga oʻxshab ketadi. Aleksander Semyuel naturalistik metafizika doirasidagi monistik aktualizm vakili hisoblanadi. Idealizmda mutlaqlik tushunchasi qanday oʻrin egallasa makon-zamon munosabatlari tushunchasi uning uchun shunchalik muhimdir, lekin makon-zamon munosabatlari asosida materiya yotadi, jami mavjudot materiyadan shakllanadi.

Manbalar
Aleksandr I

Aleksandr I (12-dekabr 1777-yil, Peterburg – 19-noyabr 1825-yil, Taganrog) – Rossiya imperatori (1801-1825). Otasi impera-tor Pavel I saroydagi fitna oqibatida oʻldirilgach (1801), taxtga oʻtiradi. Aleksandr I Vena kongressi va „Muqaddas ittifoq“ (1815) ning tashkilotchilaridan biri. U ichki siyosatda moʻtadil liberal islohotlarni amalga oshirgan ministrliklar va ministrlar kabineti taʼsis etgan (1802), Peterburgda pedagogika instituti ochtirgan (1804) va boshqa) boʻlsada, shu bilan birga harbiy qishloqlar tashkil etadi, dehqon va soldatlar qoʻzgʻolonini shafqatsizlik bilan bostiradi. 1810-yillar oʻrtasidan tarixga arakcheevchilik nomi bilan kirgan oʻta reaksion ichki siyosat yurita boshlagan. Aleksandr I davrida Gruziya (1801), Finlandiya (1809), Bessarabiya (1812), Ozarbayjon (1813) yerlari. Sobiq Varshava gersogligi (1815) Rossiya tomonidan bosib olinadi.

Toj Konstantinga, keyin esa Nikolay I ga topshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ammon F. G. V favore u kesarya: Aleksandr I i Arakcheev
  

1777-yilda tugʻilganlar
12-dekabrda tugʻilganlar
1825-yilda vafot etganlar
19-noyabrda vafot etganlar
Aleksandr II

Aleksandr II (1818 – 1881. Peterburg) – Rossiya imperatori (1855-81). Nikolay I ning katta oʻgʻli. Rossiyaning Qrim urushi (1853-1856) da yengilishi natijasida 60-70- yillarda bir qancha islohotlar oʻtkazdi. Rossiyada krepostnoy huquqni bekor qilishga maj-bur boʻlgan (1861); Polsha qoʻzgʻoloni (1863-1864)ni shafqatsizlik bilan bo-stirdi. Aleksandr II davrida Rossiya imperiyasi ancha kengaydi: Uzoq, Sharqda Amur daryosining soʻl qirgʻogʻi, Ussuriy oʻlkasi, Ardahn, Kare va Botumi shaharlari, shuning-dek gʻarbda Bessarabiyaning bir qismi Rossiya tomonidan bosib olindi. Turkiston oʻlkasining katta qismi bosib olinib, Xiva xonligi va Buxoro amirligi Rossiyaning vassaliga aylangan. 1881-yil martida „Xalq erki“ tashkilotining aʼzosi I. I. Grinevitskiy Aleksandr IIga suiqasd qilib uni oʻldirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1818-yilda tugʻilganlar
17-aprelda tugʻilganlar
1881-yilda vafot etganlar
1-martda vafot etganlar
Rossiya imperatorlari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Aleksandr III

Aleksandr III (26-fevral 1845-yil-20-1894.20.10) — Rossiya imperatori (1881-94), Aleksandr II ning 2- oʻgʻli. „Samo-derjaviyeni mustahkamlash haqidagi manifest“ni eʼlon qilgan (1881). Aleksandr III davrida 1880-yil oxiri — 1890-yil boshlarida bir necha islohotlar amalga oshirildi (jon soligi bekor qilindi, tovonlar kamaytirildi, zemstvo va shahar nizomlari qayta koʻrib chiqildi). Uning davrida Rossiya tomonidan Turkistonni bosib olish (1885) asosan tugʻallangan. Xususan 1879 va 1880-1881-yillarda Axaltaka harbiy yurishlari natijasida Turkmaniston bosib olingan. Turkmanlarning Goʻktepa qal’asini olishda ruslar 45 ming qal’a himoyachisi (shundan 5 ming kishida qurol boʻlgan, qolgani ayollar, bolalar edi) ni  oʻldirishgan.

Manbalar 

1845-yilda tugʻilganlar
1894-yilda vafot etganlar
26-fevralda tugʻilganlar
20-oktyabrda vafot etganlar
Rossiya imperatorlari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Aleksandr arxipelagi

Aleksandr arxipelagi — Shimoliy Amerika gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinidagi arxipelag. Alyaska shtati (AQSH)ning bir qismi. 1100 oroldan iborat. Maydoni 36,8 ming km². Aholisi 30 ming kishidan ziyod. Balandligi 1432 m gacha. Igna bargli oʻrmonlar va alp oʻtloklari bilan qoplangan. Baliq ovlanadi, darrandachilik bilan shugʻullaniladi, yogʻoch tayyorlanadi. Arxipelagda Admiralti milliy parki bor. Aleksandr arxipelagida 1741-yilda V. Bering va A. I. Chirikov ekspeditsiyasi boʻlgan. 1867-yilgacha Rossiyaga qarashli edi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr burji

Aleksandr burji () — Sankt-Peterburg shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Maydonning markaziy mujassamoti. Aleksandr burji Nikolay I buyrugʻi bilan akasi Aleksandr I'ning 1812-yil urushidagi gʻalabasi sharafiga ampir uslubida 1830-34-yillarda meʼmor Henri Montferrand loyihasi asosida oʻrnatilgan. Aleksandr burji toʻq qizil granit toshdan yasalgan baland ustun (maxsus kursi) ustiga oʻrnatilgan. Ustida avliyo haykali bor (haykaltarosh B. I. Orlovskiy). Tagkursiga boʻrtma tasvirlar (haykaltarosh P. V. Svinsov, I. Leppe, J. B. Skotti) ishlangan. Umumiy balandligi — 47,5 m. Umumiy ogʻirligi — 704 tonna.

Manbalar 

 

Rossiya meʼmoriy yodgorliklari
Aleksandr Nevskiy

Aleksandr Nevskiy (taxminan 1200— 1263) — Novgorod knyazi (1236—51).  Aleksandr Nevskiyning otasi knyaz Yaroslav Vse-volodovich, onasi — qipchoq qizi boʻlgan. 1251-yil  Aleksandr Nevskiy
 Botuxon oʻrdasiga kelib u bilan doʻstlashgan, soʻngra uning oʻgʻli Sar-tak bilan anda tutingan, natijada Botu-xonning asrandi oʻgʻliga aylangan. 1252 y. tajribali sarkarda Nevruy noʻyon boshchi-ligidagi moʻgʻul qoʻshinini Rusga boshlab kelgan.  Aleksandr Nevskiyning akasi Andrey Shvesiyaga qochgan va  Aleksandr Nevskiy1252-yildan Vladimirning ulugʻ knyazi boʻlgan. 1240 15-iyulda shved bosqinchilarini Neva sohilida tor-mor qilgani uchun "Nevskiy" laqabini olgan (qarang Neva jangi)  Aleksandr Nevskiy
 knyaz hokimiyatini mustahkamlashga intilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Tarixiy shaxslar
1263-yilda vafot etganlar
1200-yilda tugʻilganlar
Aleksandrit

Aleksandrit — mineral, tarkibida xrom boʻlgan xrizoberill turlaridan biri. Kimyoviy formulasi A12Ve04, qattiqligi 8,5. S. ogʻirligi 3,7 ga yaqin. Tabiiy yorugʻlikda rangi zumrad yashil, chiroqda binafsharang qizil boʻladi. Massasi 2-3 karatdan ortiq boʻlgan toʻq rangli shaffof kristallari 1-klass qimmatbaho tosh hisoblanadi. Yuqori temperaturada pegmatit yertomirlarda hosil boʻladi. Tabiatda koʻpincha berill, fenakit, rutil, flyuorit, apatit va boshqa minerallar bilan birga uchraydi. Sunʼiy yoʻl bilan olingan och yashil korund sintetik aleksandrit deb ataladi.

Manbalar 

Kimyoga oid chala maqolalar
Elementar zarrachalar
Aleksandriya (shahar)

Aleksandriya – Ukrainaning Kirovograd viloyatidagi shahar. Ingules daryosi boʻyidagi shahar. Aleksandriya (shahar) stansiyasi. Aholisi 103 ming kishi (1989). Qoʻngʻir kumir qazib olinadi va briketlanadi. Koʻtarma transport asbob-uskunalari zavodi, elektromexanika, avtomobil tuzatish zavodlari, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Dnepropetrovsk Konchilik institutining boʻlimi, oʻrta maxsus oʻquv yurti mavjud. Aleksandriyaga 18-asr oʻrtalarida asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya museyoni

Aleksandriya (Iskandariya) museyoni (yunoncha: museyon – muzalar ibodatxonasi) – Aleksandriya shahridagi qad. ilmiy, adabiy va oliy taʼlim muassasasi. Miloddan avvalgi 3-asrda podsho Ptole-mey I asos solgan. Uni oliy darajadagi kohin boshqargan. Ptolemeylar musey-onga barcha ellinistik mamlakatlardan olim va yozuvchilar (mas, Evklid, Eratosfen, Kallimax va boshqalar)ni taklif qilgan. Museyon qoshida kutubxona boʻlgan (qarang Aleksandriya (Iskandariya) kutubxonasi). Kutubxonaga podsho tomonidan tayinlagan olim mudirlik flgan. Miloddan avvalgi 48 yil Aleksandriya urushi vaqtida museyonning bir qismi yonib ketgan. Rim imperiyasi davrida museyon asta-sekin oʻz mavqeini yoʻqota boshlagan. 273-yil esa imperator Avrelian qoʻshinlari Aleksandriyani bosib olish chogʻida museyon va kutubxonani vayron qilib, oʻt qoʻyib yuborganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya urushi

Aleksandriya urushi (miloddan avvalgi 48-47) — Yuliy Sezar qoʻmondonligi ostidagi Rim legionlarinining Misr davlati bilan urushi. Jang harakatlari asosan Aleksandriya shahri atrofida sodir boʻlgan. Pompei ketidan Misrga kelgan Sezar Kleopatra va uning ukasi Ptolemey Dionis oʻrtasidagi sulolaviy kurashga aralashib, Kleopatraga yordam bergan. Nil boʻyidagi jangda (48 yil) rimliklar gʻalaba qozonganlar. Kleopatra Misr taxtini egallagan. Aleksandriya urushi Misrni Rimga tobe etish uchun kurashda muhim bosqich boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya Esxata

Aleksandriya esxata, Chekka Iskandariya – Aleksandriya yurishlari davrida istilo qilingan mamlakatlarda qurdirgan 70 dan ortiq shahardan biri. Hozirgi Xoʻjand sh. oʻrnida boʻlgan. Arrian va Kvint Kursiy Rufning yozishicha, Aleksandr Marokandani zabt etgach, Tanais (Sirdaryo) boʻyiga kelib, qoʻshiniga dam beradi. Shunda u qoʻshin joylashgan yer atrofini devor (uzunligi 60 stadiy, 1 stadiy – 176,6 m) bilan oʻrab bir shahar qurishni amr qiladi. Chunki bu shahar uning skif (sak) larga qarshi urushlarida mudofaa uchun zarur edi. Shahar shu qadar tez bunyod etiladiki, hatto 17 (yoki 20) kun deganda mudofaa inshootlari va turar joylar ham qurib bitkaziladi. Aleksandr bu shaharni ham oʻz nomi bilan atashni buyurib, unga ellin asirlari va urushga yaroqsiz boʻlib qolgan makedon askarlarini joylashtiradi. Soʻng oʻz odatiga binoan tangrilarga qurbonliklar qilib, katta tantana uyushtiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Tojikiston tarixi
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Aleksandr asos solgan shaharlar
Vera Aleksandrova

Vera Dmitriyevna Aleksandrova (1921.26.7, Galich shahri) — aktrisa. Oʻzbekiston xalq artisti (1981). 1951-yildan Gorkiy nomidagi rus drama teatri aktrisasi. Eng yaxshi rollari: Milford xonim („Makr va muhabbat“), Anita Edgar („Baliqchining oʻgʻli“), Gavharshodbegim („Mirzo Ulugʻbek“), Farmonbibi („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), Nadejda Cheboksarova („Quturgan pullar“) va boshqa.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1921-yilda tugʻilganlar
26-iyunda tugʻilganlar
Aleksandropol qoʻrgʻoni

Aleksandropol qoʻrgʻoni — skiflarning „podsho“ qoʻrgʻonlaridan biri (miloddan avvalgi 3-asr). Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyatining Nikopol shahri yaqinida. Aleksandropol qoʻrgʻoni Tereshchenko (1852-1854) va A. Ye. Lyutsenko (1855-56) tomonidan tekshirilgan. Aslzodalarning ikki kamera katakombalardagi qabrlari qadim zamonlardayoq talon-toroj qilingan. Saqlanib qolgan ashyolar: tepalikdan jang aravasi qoldigʻi, markaziy kamera yaqinidan ot qabri, qandaydir inson (ehtimol xizmatkor) skeleti va oʻsha kameraning yoʻlagidan 14 ot skeleti topilgan. Otlar yonidan skif va skif-yunon sanʼati namunalari — oltin, kumush bezakli yuganlar va egar topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valeriy Alekseyev

Valeriy Pavlovich Alekseyev (22-avgust 1929 — 7-noyabr 1991) — antropolog va tarixchi, akademik (1987). Asarlari tarixiy antropologiya va insoniyat irklarining geografiyasiga oid. Valeriy Alekseyev Oʻrta Osiyo xalqlari, xususan oʻzbek xalqining tosh va jez davridagi paleoantropologiyasi, etnogeneziga oid koʻplab tadqiqotlar olib borgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixchilar
Moskvada tugʻilganlar
Moskvada vafot etganlar
Aleksey Mixaylovich

Aleksey Mixaylovich (1629.19.3-1676.29.1) – rus podshosi (1645–76), Romanovlar sulolasining ikkinchi vakili, podsho Mixail Fyodo-rovich Romanovning oʻgʻli. Al. M. davrida Ukraina Rossiyaga qayta qoʻshildi, rus cherkovida ajralish sodir boʻlgan. Al. M. davrida ruslar Turkistonni bosib olishga tayyorgarlik koʻrish maqsadida aygʻoqchilar yubora boshlagan. Xususan B. A. va S. I. Pazuxinlar boshchiligidagi "elchilar" 1669–72 yillarda Buxoro, Balx va Urganchga kelgan. Ular Xiva va Buxoro xonligining ichki va tashki siyosati haqida juda kup ma’lumotlarni olib ketganlar.

Manbalar 

1629-yilda tugʻilganlar
1676-yilda vafot etganlar
19-martda tugʻilganlar
29-yanvarda vafot etganlar
Alemannlar

Alemannlar () — Dunay va Reyn daryolari yuqori oqimida, Rim imperiyasi mulklariga qarama-qarshi qirgʻoqlarda yashagan germanlarning 3-asr oxiridan maʼlum boʻlgan rimcha nomi hisoblanadi. Rimliklar Janubiy Germaniyadan Galliyaga bostirib kirgan qurolli toʻdalarni Alemannlar deb atagan. Birok, Alemannlar rimliklardan farqli ravishda oʻzlarini „shvablar“ deyishgan. 4-asrdan alemann yollanma harbiylari Rim imperiyasida yuqori mavqega ega boʻla boshlagan. Masalan, 306-yil Konstantin I Rim taxtini egallashda Alemannlardan Krokus yordamiga tayangan. Imperator Konstantin II oʻz raqibi Magnensiya imperatoriga karshi kurashda Alemannlar qoʻshinidan foydalangan, biroq 357-yil Yulian Murtad ularni Argentorat (Strasburg) ostonasida tor-mor keltirgan. Soʻnggi oʻrta asrlarda oʻrta lotin tilidagi „Alamannia“, fransuz va ispan tillaridagi „Alltmagne“ hamda „Alemania“ atamalari „Germaniya“ atamasi bilan oʻrin almashgan.

Yana qara 

 Nemislar
 Germanlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleut novi

Aleut novi — Tinch okeanning shimoliy qismidagi chuqur suv osti botigʻi. Aleut orollarining janubiy suv osti yon bagʻri va Alyaska yarim orol boʻylab joylashgan. Uzunligi 4000 km dan ortiq, eni 64 km, chuqurligi 7855 m. gacha. Tubida qizil gil bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleut orollari

Aleut orollari — Tinch okean shimolida, Alaska yarim oroldan janubga tomon 1740 kmga yoy shaklida choʻzilgan arxipelag. Aleut botigʻidan kutarilib turgan suv osti togʻlarining tepalari. Koʻpdan-koʻp orol va qoyalardan iborat. Bering dengizini janubiy tomondan oʻrab turadi. Maydoni 37,8 ming km². Aholisi 7,5 ming kishi. Koʻp orollar vulkan to-glaridan iborat. Unimak o.dagi eng ba-land Shishaldin vulkani 2860 m. Aleut orollari da 25 ta soʻnmagan vulkan bor. Tez-tez zil-zila bulib turadi. Iqlimi subarktika okean iqlimi, qishi iliq, nam, kuchli shamollar esib turadi. Kor qalin yogʻadi. Togʻ choʻqqilarini doim qor qop-lab yotadi. Eng sovuq oy — fevralning oʻrtacha temperaturasi −1,4°, baʼzan −10, 15° gacha sovuq boʻladi. Avgustniki 11,9°. Yiliga 1500 mm yogʻin yogʻadi. Oʻsimliklari asosan oʻt 314va butalar; tuproqlari oʻtloq, tundra tuproqlaridir. Maʼmuriy jihatdan AQShning Alyaska shtatiga karashli. Aleut orollari da AKSH harbiy bazalar qurgan. Eng yirik aholi punkti — Adak. Aholisi baliq, dengiz hayvonlarini ovlash bilan shugʻullanadi. Aleut orollari 18-asr oʻrtalarida Rossiya imperiyasiga qoʻshib olingan. 1867-yil podsho hukumati Aleut orollarini Alyaska bilan birga AQShga sotib yuborgan.

Yana qara 

 Aleutlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Orollar
Alech muzligi

Alech muzligi, Alech Gletcheri – Shveysariya Alp togʻlaridagi eng katta vodiy muzligi. Bern Alp togʻi tepasidan Rona daryosi vodiysiga 1520 m balandlikgacha tushib turadi. Uzunligi 24,7 km, muz tilining oʻzi esa 16 km, sathi 87 km². Turizm rivojlangan (maxsus temir yoʻl va kanat yoʻli qurilgan).

Manbalar 

  

Muzliklar
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Aleksandr Alyoxin

Aleksandr Aleksandrovich Alyoxin (1892.20.10, Moskva — 1946.24.3, Lisabon yaqini, Parijda dafn qilingan) — rus shaxmatchisi, huquqshunoslik doktori. 4 mar-ta jahon (1927-35; 1937-46), RSFSR (1920) chempioni. 1921-yildan Fransiyada yashagan. U „Alyoxin himoyasi“ debyu-tini ishlab chiqqan. A. taxtaga qaramay oʻynash boʻyicha jahonda tengsiz shaxmatchi. A. ijod qilgan partiyalar, nazariy-tanqidiy asarlar hamon shaxmatchilar tomonidan oʻrganiladi.

Manbalar 

Rossiya shaxmatchilari
1892-yilda tugʻilganlar
1946-yilda vafot etganlar
24-martda vafot etganlar
Moskvada tugʻilganlar
Shaxmat grossmeysterlari
Alifbo boʻyicha sportchilar
Ali Nasafiy

Ali Nasafiy (14-asr) — nasaflik (qarshilik) binokor usta. Samarqanddagi Shohizinda ansambliga kirgan Ali Nasafiy maqbarasini qurgan (14-asrning 70-80-yillari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Sanʼatkorlar
Tarixiy shaxslar
Samarqand
Qarshilik kishilar
Ali Nasafiy maqbarasi

Ali Nasafiy maqbarasi (14-a) — Shohizinda ansambli tarkibida. Nasaf (qarshi)lik binokor usta Ali Nasafiy qurgan (14-asr 70-80-yillar). Maqbara 11 -12-asrlarda qurilgan bi-nolar oʻrnida bunyod etilgan. Zangori — koʻk peshtoqli maqbara, „Nomsiz — 1“, „Alim Nasafiy maqbarasi“ nomlari bilan ham mashhur. Murabba xonasi ikki kavat gumbaz bilan yopilgan, 16 qirrali gardishga oʻrnatilgan tashqi gumbaz uzoqdan koʻzga tashlanadi. Boʻrtma naqsh ishlab, sirkori parchin bilan bezatilgan goʻrxona murabba tarhli (3,45x3,45 m), bal. 1,75 m, balxi gumbaz bilan yopilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Binolar
Samarqand maqbaralari
Ali posho tepelena

Ali posho tepelena, Ali Posho Yanina (taxminan 1744-1822.5.2) — Tepelena (jan. Albaniya) dan chiqqan alban mulkdori. Bolqon yarim orolning katta qismiga hokimlik qilgan. Usmonli turk saltanatida markaziy hokimiyatning zaiflashganidan foydalanib, 1787-yil Yanina shahrini (Shim. Gresiyada) egallagan, soʻng Albaniya va Gresiyaning 1,5 mln. kishi yashaydigan katta qismini ham oʻziga tobe etgan (1812). Oʻzining shaxsiy qoʻshini va floti boʻlib, xorijiy davlatlar bilan oʻzaro aloqalar oʻrnatgan. A. P. T. mulklarida oʻzaro nizolar barham topgan, savdo yoʻllari bexavotir boʻlgan. 1820-yil iyulda Turkiya sultoni Mahmud II A. P. T. ga qarshi urush ochgan va ushbu urush jara-yonida A. P. T. maglubiyatga uchrab, halok boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarix
Aligote

Aligote — oʻrtapishar, vinobop uzum navi. Fransiya xalq seleksiyasida yaratilgan. Tupi oʻrtacha, baʼzan zaifroq oʻsadi. Bargi toʻgarak, uch boʻlakchali, arra tishli. Barg orqasi tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, ogʻirligi 100-110 g, gʻujumi tigʻiz, yirik (dia-metri 12-16 mm), koʻkish-oq, jigarrang dogʻlari bor. Kurtaklari yozilganidan to hosili pishguncha vegetatsiya davri 321130-150 kun davom etadi. Faol harorat yigʻindisi 2600°-2850° da avgust ning oxirida pishadi. Tarkibida 25% qand bor. Hosildorligi 100-150 s/ga. Ka-salliklarga chidamli, sovuqqa bardoshi oʻrtacha. Hosilidan sof va shampan vinolar, konyak uchun spirt tayyorlanadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Uzum navlari
Abat Aliyev

Abat Aliyev (1930-yil 25-oktabr, Chimboy tumani) — Qoraqalpogʻiston xalq shoiri (1992). Nukus pedagogika institutini tamomlagan (1951). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimidagi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1974-76), „Yerkin Qaraqalpaqstan“ gazetada boʻlim mudiri (1976-81), Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasining mas’ul kotibi (1991-92). Aliyev „Yoshlik kuchi“ (1956), „Bizning ovul yigiti“ (1961), „Haqiqat shajarasi“ (1973), „Mening Guljamolim“ (1974), „Umr tashvishlari“ (1987), „Koʻrmaganimiz koʻp ekan“ (1991), „Hayotning qizigʻi“ (1993) kabi hikoya, povest va romanlar muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil