Jarohatlanish

Jarohatlanish – bu har qanday organizmning tirik toʻqimalarida yuzaga keladigan fiziologik zararlanish boʻlib, u insonlarda, hayvonlarda yoki o‘simliklarda sodir boʻladi.

Jarohatlar turli yoʻllar bilan yuzaga kelishi mumkin: masalan, mexanik tarzda oʻtkir predmetlar (tishlar) yoki oʻtmas narsalarning kirishi orqali, issiqlik yoki sovuqlik taʼsirida, shuningdek zahar va biotoksinlar tomonidan keltirib chiqarilishi mumkin. Koʻplab hayvonlarda jarohat yalligʻlanishga olib keladi va bu esa yarani bitishiga sabab boʻladi. Oʻsimliklar va hayvonlarda koʻpincha jarohatni yopish uchun maxsus moddalar ajralib chiqadi. Bu moddalar qon va suyuqlik yoʻqotilishini cheklaydi va bakteriyalar kabi patogenlarning kirishiga toʻsqinlik qiladi. Koʻplab organizmlar jarohat infeksiyasini yoʻq qiluvchi antimikrob kimyoviy moddalarni ajratib chiqaradi. Shu bilan birga, hayvonlar turli xil immun reaksiyalarga egadir. Oʻsimliklar va hayvonlarda jarohatning toʻliq yoki qisman bitishiga olib keladigan qayta tiklanish mexanizmlari mavjud. Hujayralar ham maʼlum darajada zararlanishni tuzata oladi.

Hayvonlar 

Hayvonlardagi jarohat baʼzan hayvon tanasi tuzilishidagi mexanik shikastlanish sifatida taʼriflanadi. Biroq u keng maʼnoda har qanday sababdan kelib chiqqan jismoniy zarar, jumladan cho‘kish, kuyish va zaharlanishni ham oʻz ichiga oladi. Bunday zarar yirtqichlarning hujum qilishga urinishlari, hududiy nizolar, yiqilishlar va abiotik omillar natijasida yuz berishi mumkin.

Fila turiga mansub koʻplab hayvonlarda jarohat yalligʻlanish jarayonini keltirib chiqaradi. Bu qon yoki tana suyuqligining quyuqlashishiga olib keladi, soʻngra yara bitishi boshlanadi. Yara bitishi, masalan, knidariyalarda boʻlgani kabi tez kechishi mumkin. Boʻgʻimoyoqlilar esa oʻzlarining ekzoskeletini hosil qiluvchi boʻgʻimlarining jarohatlarini maʼlum darajada tuzatishga qodir.

Bir nechta fila turiga mansub hayvonlar: annelidlar, bo‘g‘imoyoqlilar, knidariyalar, mollyuskalar, nematodelar va vertebratelar jarohatlanganidan soʻng infeksiyaga qarshi kurashish uchun antimikrob peptidlarini ishlab chiqarish qobiliyatiga ega.

Insonlar 

Insonlardagi jarohatlar tibbiyotda muhimligi sababli keng koʻlamda oʻrganib kelingan. Tez tibbiy yordam va og‘riqni qoldirish kabi jarohatlarni davolashga yoʻnaltirilgan amaliyotlar tibbiyotning asosiy qismidir. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti insonlarda jarohatlanishning tashqi sabablarini tavsiflovchi xalqaro sinflarni ishlab chiqdi. Bu sinflarga: jarohatlanish jarayoni, zarar yetkazuvchi obyektlar/moddalar, sodir boʻlgan joy, jarohatlanishdagi faoliyat va inson maqsadining ahamiyati kiradi. Jarohatlar jismoniy zarardan tashqari, psixologik zarar ham yetkazishi mumkin. Shuningdek jarohatlar post-travmatik stress buzilishini ham keltirib chiqarishi mumkin.

Oʻsimliklar 

Oʻsimliklarda jarohatlar – oʻsimlik qismlarining hasharotlar, sut emizuvchilar va oʻtxoʻr hayvonlar tomonidan isteʼmol qilinishi, bakteriya va zamburug‘lar kabi oʻsimlik patogenlari tomonidan toʻqimalarning shikastlanishi natijasida kelib chiqadi. Bakteriya va zamburugʻlar oʻtxoʻrlarning zararlashidan keyin yoki boshqa yoʻllar bilan kirishi mumkin. Issiq urishi, muzlash, suv toshqinlari, chaqmoq zararli moddalar kabi abiotik omillar ham oʻsimliklarga jarohat yetkazadi.

Hujayra shikastlanishi 

Hujayra shikastlanishi – bu hujayra tashqi va ichki muhit oʻzgarishlari tufayli duch keladigan turli xil stress holatlarining namoyon boʻlishidir. Boshqa sabablar qatorida, bu holat jismoniy, kimyoviy, yuqumli, biologik, ovqatlanish yoki immunologik omillar tufayli yuzaga kelishi mumkin. Hujayra shikastlanishi qayta tiklanadigan yoki qayta tiklanmaydigan boʻlishi mumkin. Shikastlanish darajasiga qarab, hujayra moslashuvchan boʻlishi va imkon qadar gomeostaz qayta tiklanishi mumkin. Hujayraning shikastlanish darajasi uning oʻzini tiklash qobiliyatidan oshib ketganda, hujayra oʻlimi yuz beradi. Hujayra oʻlimi zararli taʼsirning davomiyligi va yetkazilgan zararning ogʻirligiga bogʻliq ravishda sodir boʻladi.

Manbalar 

Jarohatlar
Biologik jarayonlar