Krit va Kirenaika

Krit va Kirenaika (  ) - Rim imperiyasining provinsiyasi, miloddan avvalgi 27-yilda tashkil etilgan. U O'rta yer dengizi bo'yidagi Krit oroli va Afrikaning shimoli-sharqidagi Kirenaika mintaqasini o'z ichiga olgan. U Buyuk Sirt ko'rfazidan sohil bo'ylab shimoli-sharqda Misr bilan chegaradosh Marmariki mintaqasida joylashgan edi.Hududning katta qismi Barka platosiga to'g'ri kelgan.

Bugungi kunda viloyat Liviya davlatining shimoli-sharqiga va Gretsiyaning Krit oroliga to'g'ri keladi.

O'sha davrda Shimoliy Kirenaika Pentapolis deb atalgan (   - "Pentapolis"). Ba'zi mualliflar Kirenaikaning janubida Nasamoniya ( Nasamonlar yashaydigan hudud) va Augiliya (Augile vohasi hududi, zamonaviy) yerlarini ajratib ko'rsatishgan. Shuningdek, Marmarika va Sirtikaning bir qismi ham kiritilgan. Hammasi birgalikda bu hududlar kattaroq tarixiy mintaqaning bir qismi bo'lgan - Liviya, shuning uchun ko'plab qadimgi mualliflar ushbu hududning toponimlariga "Liviya" nomini ishlatishgan (masalan, Liviya Pentapolisi).

Viloyatning maydoni taxminan 250 000 km² (Kirenaika) va 8336 km² (Krit).

Ma'muriy joylashuvi 
Miloddan avvalgi 34 yilda Mark Antoni Rimning Kirenaika viloyatini qirollik deb e'lon qildi va uni Kleopatraning qizi Kleopatra Selene II ga meros qilib qoldirdi. Miloddan avvalgi 29 yilda Mark Antoniy ustidan qozonilgan g'alabadan keyin Oktavian Avgust Kirenaikani Rim davlatiga qaytardi va miloddan avvalgi 27 yilda Krit bilan birga senatorlik provinsiyasini tashkil etdi, uning hukmdori prokonsul unvoniga ega edi. 3-asr oxirida Diokletianning maʼmuriy-hududiy islohotlaridan soʻng viloyat uch qismga: Yuqori Liviya, Quyi Liviya va Kritga boʻlingan.

Geografiyasi 
Zamonaviy joylashuvi: Afrikadagi provinsiyaning bir qismi - zamonaviy Liviya  davlatining shimoli-sharqiga to'g'ri keladigan hudud( Al-Hizam-El-Axdar, El-Jebal-El-Axdar, El-Marj, El-Gubba, Beng'ozi munitsipalitetlari ), Derna va qisman Ajdabiya, El Butnan, El Vahat ).

Viloyat hayoti

Jamiyat 

Viloyatning ikki qismi - Kirenaika va Krit bir-biriga bog'langan, chunki tarixiy va geografik jihatdan bu hududlar turli mintaqalarga tortilgan - Kirenaika Misr va Sharqning kuchli madaniy ta'sirini boshdan kechirgan va Krit materik Yunoniston bilan aloqalarni saqlab qolgan va ko'plab yunon an'analarini saqlab qolgan. .

Krit . Rimliklar hukmronligi davrida u qoloq agrar hudud bo'lib, boshqa joylarda bo'lgani kabi yerga egalik qilish bilan bog'liq masalalar keskin bo'lgan. O'sha davrning tez-tez uchraydigan sud amaliyoti shaharlarning o'zaro va xususiy mulkdorlar bilan  yer nizolarini hal qilish edi. Koʻp yerlar imperator mulklari tasarrufida boʻlib, xususiy rim yer egalariga tegishli boʻlgan (masalan, Knossos shahri yerlari Italiyaning Kapua shahriga berilgan).

Kritning o'z jamoat birlashmasi - xoivov, Gortin shahrida esa Rim fuqarolarining kichik birlashmasi - konventus mavjud edi. Shaharni obodonlashtirish, tomoshalar va o'yinlar tashkil etish, imperatorlarga sig'inishni tashkil etish va boshqalar bilan shug'ullanishgan.

Kirenaika . Viloyatning bu qismida aholi yanada xilma-xil edi - shahar aholisi ellinlar edi, eng ko'p va imtiyozli guruh (ularga gimnaziya va efebiyaga kirish huquqi berildi), qishloq aholisi asosan Liviyaning tub aholisi edi. Yahudiy ko'chmanchilarning ulushi ham muhim edi. Rimliklar kam edi, aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, barcha yoshdagi rimliklar 2500 dinorlik malakaga ega bo'lib, atigi 215 kishi yashashgan  .

Kirenaikadagi siyosiy birlashmalarning shakllari ancha etnik edi: ellinlarda korpus (a'zolarining davlat majburiyatlari uchun mas'ul bo'lgan tashkilot), yahudiylarda kamroq siyosiylashgan vatandoshlari bor edi. Rimliklarning Kirenaikada o'z konventuslari yo'q edi, lekin ba'zi "maxfiy jamoalar" haqida eslatib o'tiladi - synōmo(ē)sias  . Butun mintaqani ifodalovchi mahalliy tashkilot - xoivov haqida hech narsa aytilmagan, garchi Kirenaikadan Rimga kelgan elchilar haqida ma'lumot mavjud (Kirenadan Avgust farmonlarida, Tatsitda ). Rim fuqaroligi, dastlab faqat rimliklarning imtiyozi bo'lib, asta-sekin butun aholi orasida tarqaldi, 212 yildagi Karakalla farmonidan oldin, Kirenaika shahar aholisining muhim qismi o'z huquqlaridan foydalangan, ammo allaqachon o'z ahamiyatini sezilarli darajada yo'qotgan edi.

Rimliklarga dushman qabilalar yashaydigan janubiy cho'l hududlarga yaqinlik bu yerda doimiy Rim garnizonlarini saqlash zaruratini tug'dirdi, bu esa mahalliy hokimiyat organlariga katta ta'sir ko'rsatdi.

Din 
Krit. Qadim zamonlardan beri bu yerda antik davr bilan qoplangan Zevs, Germes, Diktinna kultlari gullab-yashnagan. Filostratning fikriga ko'ra (V. Ar. IV 34), Lebendagi Asklepiy ibodatxonasi III asrda jalb qilingan. nafaqat Krit bo'ylab, balki Liviyadan ham ziyoratchilar. Shuningdek , imperator kultining vaziri bo'lgan oliy ruhoniy - Sakersdos provinciae lavozimi ham mavjud edi.

Iqtisodiyot 
Krit. Rimliklarning iqtisodiy faoliyatga aralashuvi qishloq xo'jaligi va qurilishni rivojlantirishdan iborat edi (suv quvurlari, jamoat binolari, yo'llar yotqizish). Lekin I-II asrlarda boshqa viloyatlar bilan solishtirganda. Kritdagi Rim qurilishining ko'lami nisbatan kichik edi. Ba'zi shaharlar (Gortin, Knossos) o'z tangalarini zarb qilganlar (tasdiqlangan topilmalar - ser. 1-asr ).

Kirenaika. Viloyat gubernatori prokonsul Kirenaikada har bir mintaqa uchun turli xil tasvir va belgilarga ega bo'lgan tangalar zarb qilish bilan shug'ullangan.

Shaharlar 
Rim davri shaharlari va rimliklar qoldirgan muhim binolar:

G'arbdan sharqqa * Pentapolisga kiritilgan Kirenaika shaharlari:

 Gortyna - adm. markaz (teatr, prokonsul saroyi, odeon (Agust davrida qurilgan))
 Knossos
 Kidoniya
 Fest

Ichki shaharlari:

 Berenitsa (Berenekida) * - nomi o'zgartirilgan Euhesparides shahri (yoki Hesperis, osn. VI - V asrlar. Miloddan avvalgi e., zamonaviy Beng'ozi ).
 Arsinoe * nomi o'zgartirilgan Tevhira shahri (tayanch. VI - V asrlar. Miloddan avvalgi e., zamonaviy Tukra )
 Ptolemey* (zamonaviy. Tohira) birinchi navbatda Barka porti.
 Kirenelik Apolloniya* (keyinchalik Fikunt, Susuza, os. VI - V asrlar. Miloddan avvalgi e., zamonaviy Sousse ) Kirenaning birinchi porti.
 Darnida (Dardanis, Darnis)

46-yilda Kritda zilzila sodir bo'ldi, shundan so'ng rimliklar Kritning bir qator shaharlarida muhim tiklash ishlarini tashkil qilishdi. O'z navbatida, yirik Rim yilnomachisi Korniliy Tatsit viloyat gubernatori Tiberiy, Neron va Vespasian davridagi tovlamachilik uchun javobgarlikka tortilgan uchta holat haqida xabar beradi.

 Cyrene* (asos 631 Miloddan avvalgi e. )
 Barca (asosiy. VI - V asrlar. Miloddan avvalgi e., zamonaviy Al Marj )

Tarixi 
46-yilda Kritda zilzila sodir bo'ldi, shundan so'ng rimliklar Kritning bir qator shaharlarida muhim tiklash ishlarini tashkil qilishdi. O'z navbatida, yirik Rim yilnomachisi Korniliy Tatsit viloyat gubernatori Tiberiy, Neron va Vespasian davridagi tovlamachilik uchun javobgarlikka tortilgan uchta holat haqida xabar beradi.

 Васильев А. К. Киренаика // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Havolalar

Adabiyotlar 

 Васильев А. К. Киренаика // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 
 
Shimoliy Afrika tarixi