yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Xavfsizlik texnikasi

Xavfsizlik texnikasi – mehnat muhofazasi boʻlimlaridan biri; ishchidagi jarayonlarda vujudga keladigan xavfli omillarning ishlovchilarga zararli taʼsiri oldini olishga doir tashkiliy va texnik tadbirlar hamda vositalar majmui. Ularni yaratish va ishlab chiqarishda qoʻllash ishlari belgilangan tartibda tasdiqlangan meʼyoriy texnik hujjatlar (standartlar, qoidalar, meʼyorlar, instruksiyalar) asosida amalga oshiriladi. Tashkiliy tadbirlar: ishchilarga xavfsiz va zararsiz ish usullari toʻgʻrisida yoʻl-yoʻriqlar berish, ishlab chiqarish sanitariyasi va mehnat gigiyenasi asoslarini oʻrgatish; mehnat qilish va dam olish qonun-qoidalarini ishlab chiqish va ishlab chiqarishga tatbiq qilish.

Texnik tadbirlar maʼlum meʼyorlar va qoidalarga asoslanadi. Bunda insonning ruhiy, anatomik, fiziologik xususiyatlari hisobga olinadi. Masalan, mashinaning boshqarish organlarini inson uchun qulay yerga joylashtirish, ish vaqtida zararli chang, gaz chiqmasligini taʼminlash zarur, xavfli taʼsirlardan himoya qilish uchun toʻsiqlar qilinadi, ogohlantiruvchi belgilar va plakatlar osib qoʻyiladi. Koʻpincha ishlayotgan mashinalarning uzellari bilan bogʻliq qurilmalar (elektron qurilmalar, fotoelement, avtomatik saqlagich) dan foydalaniladi. Bularga saqlagich klapanlari, vklyuchatellar, eruvchan saqdagichlar, shtiftlar va boshqa kiradi. Xavfli, zararli ishlarni bajarishda jarayonlarni uzoqdan turib boshqarish usuli yaxshi samara beradi. Himoya qilishda signalizatsiyalashdan foydalaniladi. Jihozlarni yurgizib yuborishdan oldin ularning ishi tekshiriladi hamda sinaladi. Juda xavfli jihozlar (bosim ostida ishlaydigan idishlar, yuk koʻtarish mashinalari) davlat inspeksiyasi nazorati ostida boʻladi, namlik, tra, havoning tozaligi, shovqinlar, nurlanish taʼsiri va boshqa doimo nazorat qilinadi. Xavfsizlik texnikasi ning muayyan sohalarida ishlaydigan kishilar qoidalarga muvofiq shaxsiy himoya vositalari (kiyimbosh, poyabzal, ehtiyot belbogʻi, koʻzoynak va boshqalar)dan foydalanadi. Xar bir korxonada Xavfsizlik texnikasi uchun maʼmuriyat javobgar hisoblanadi.

Oʻzbekistonda Xavfsizlik texnikasi nuqtai nazaridan eng xavfli va maʼsuliyatli korxonalar – paxtani dastlabki ishlash zavodlari, toʻqimachilik korxonalari, teri oshlash korxonalari va boshqalar hisoblanadi, chunki bu korxonalarda presslar ishlatiladi, zararli chang va gazlar ajraladi va boshqa Shu tufayli mehnat xavfsizligi standartlariga qatʼiy amal qilish talab qilinadi. Xavfsizlik texnikasi texnika taraqqiyoti, ishlab chiqarishni avtomatlashtirish va kompleks mexanizatsiyalash bilan uzviy bogʻliq boʻladi. XAGGINS (Huggins) Charlz Breton (1901.22.9, Galifaks, Kanada) – amerikalik xirurg va onkolog; AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949 yildan). 1927-yildan Chikago universitetida ishlagan (1936-yildan xirurgiya professori). 1951-1969-yillarda BenMey klinikasida rakni tadqiqot qilish laboratoriya direktori. Xavsizlik texnikasi prostata bezi rakini davolashda ilk bor gormonlarni qoʻllab, gormonoterapiyaga asos soldi, bu rak kimyoterapiyasi rivojiga olib keldi. Nobel mukofoti laureati (1966, Rous F. P. bilan hamkorlikda).

Xavfsizlik
Raxil Xazanovich

Raxil Lyvovna Xazanovich (1906.9.10, Ukraina, Poltava viloyati Loxovitsa shahri – 2002) – farmakognost, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), farmatsevtika fanlari doktori (1955), professor (1958), Xarkov farmatsevtika institutini tugatgan (1929). Priluki shahri dorixonasida assistentretseptor (1929-1933), tamaki fkasida kimyo laboratoriya boshligʻi (1934-1935), Dnepropetrovsk farmatsevtika instituti farmatsevtik kimyo va farmakognoziya kafedrasida assistent (1935-1940). 1940-yildan Toshkent farmatsevtika instituti farmakognoziya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda surgi va burishtiruvchi taʼsirga ega boʻlgan dorivor oʻsimliklarni oʻrganishga oid.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xazoyin ul-maoniy

Xazoyin ul-maoniy („Maʼnolar xazinasi“) – Alisher Navoiyning asari. 1491—96 yillarda tartib berilgan. „Xazoyin ul-maoniy“ – „Gʻaroyib us-sigʻar“ („Yoshlik gʻaroyibotlari“), „Navodir ush-shabob“ „Yigitlik nodirlik (sheʼr)lari“, „Badoyeʼ ul-vasat“ („Oʻrta yosh badialari“) va „Favoyid ul-kibar“ („Keksalik foydalari“) nomli devonlardan tarkib topgan mukammal yigʻma devon. Xalq orasida „Chor devon“ deb ham yuritiladi. „X.ulM.“ning tuzilish tarixini Alisher Navoiyning oʻzi „Xamsat ulmutahayyirin“, „Munshaot“, „Muhokamat ul-lugʻatayn“, ayniqsa, „X.ulM.“ga maxsus yozgan „Debocha“sida bayon etgan. Ushbu asarlarda yozilishicha, Abdurahmon Jomiy oʻz sheʼrlarini toʻplab (1491 – 92), 3 devon tuzgan va Navoiyga taqdim etgan. Navoiy bu devonlarning aralashib ketmasligi uchun ularga maxsus nomlar qoʻyishini maslahat bergan. Navoiy maslahati Jomiyga maʼqul tushgan va u devonlarini „Fotihat ushshabob“ („Yoshlikning boshlanishi“), „Vositat uliqd“ („Bogʻlanish vositalari“), „Xotimat ulhayot“ („Hayot xotimasi“) kabi nomlar bilan atab, umumiy „Debocha“ yozgan hamda bu fikrning Navoiydan chiqqanligini alohida taʼkidlagan. Shundan soʻng, Navoiy ham ustozi taklifi bilan barcha lirik sheʼrlarini toʻplab „X.ulM.“ni tuzishga kirishgan. „X.ulM.“ning yuzaga kelishi Jomiy va Navoiy doʻstligining, oʻzbek va tojik adabiyotlari oʻrtasidagi aloqalarning yorqin dalilidir.

„Xazoyin ul-maoniy“ 45 ming miyeraga yaqin, 3130 dan ortiq lirik sheʼrlardan tuzilgan. Unga shoirning 7—8 yoshidan boshlab umrining oxiriga qadar yozgan oʻzbekcha sheʼrlari kiritilgan. „X.ulM.“ tarkibida qariyb 2600 gʻazal, 210 qitʼa, 133 ruboiy, 86 fard, 52 muammo, 10 muxammas, 10 chiston, 13 tuyuq, 4 mustazod, 5 musaddas, 4 tarjiʼband, musamman, tarkibband, qasida, masnaviy, soqiynoma mavjud. Har bir janrdagi sheʼrlar qofiyasi yoki radifidagi tugallanuvchi harfga qarab maʼlum tartib asosida joylashtirilgan. „X.ulM.“ oʻz davridagi maʼnaviy hayotning oʻziga xos qomusi boʻlib, shoir oʻz sheʼrlarida hayotni, insonni, uning olijanob tuygu va intilishlarini uluglagan. „X.ulM.“ ni yaratish uchun shoir oʻzining butun umrini sarflagan va bu bilan gʻoyat faxrlanganini asarning „Debocha“sida quyidagicha yozadi:Sarf etdim anga umr bahorin dogʻi,Boʻstoni hayotu lolazorin dogʻi.

Oldida xazoni zar nisorin dogʻi,Kofur fishon qish bila qorin dogʻi.

Alisher Navoiy „X.ul M.“ bilan oʻzbek sheʼriyatining janr va mavzu doirasini yanada boyitdi. Oʻzbek sheʼriyatida biron ijodkor bunday mukammal devon tuzish darajasiga koʻtarila olmagan. Shoirning bu devoni qoʻlyozma nusxalarda va qisqartirilgan holda bir qancha mamlakatlarda qayta koʻchirilgan va koʻp bor nashr etilgan.

Nashri: Xazoyin ulmaoniy, 1—4j., T., 195960;

Adabiyot 
 Hayitmetov A., Navoiy lirikasi, T., 1961.

Alisher Navoiy asarlari
Xazonrezgilik

Xazonrezgilik — daraxtlar va butalar, baʼzan oʻtlar (qichitqon oʻt) bargining toʻkilishi. Barglar yilning muayyan davrida bir vaqtda (mas, barg tukadigan daraxtlarda) yoki uzoq vaqt davomida (doim yashil usimliklarda) bittadan toʻkilishi mumkin. Tropik mintaqalarda daraxtlar bir necha kun, moʻʼtadil iqlimli hududlarda 8—9 oy bargeiz boʻladi. Xazonrezgilik — barglarning qarishi bilan bogʻliq normal fiziologik jarayon. Xazonrezgilik oldidan barglarda chuqur biokimyoviy va fiziologik oʻzgarishlar sodir boʻladi: xlorofill yemiriladi; karotinoidlar uzoq vaqt saqlanib qolib, bargning kuzgi rangini belgilaydi. Barglardagi oziq moddalar zaxira toʻplovchi organlar (tuganaklar, ildizmeva, ildizpoyalar) oʻsish nuqtalari va yosh novdalarga oʻtadi. Xazonrezgilik mexanizmi barg yoki barg bandi asosida parenxima hujayralari hisobidan koʻchib tushadigan qatlamning hosil boʻlishi bilan bogʻliq. Bargni poyada ushlab turadigan oʻtkazuvchi toʻkima bargning ogʻirligi va shamol taʼsirida uzilib, toʻkiladi. Xazonrezgilik oʻsimliklarning namlik sarfini kamaytirish va novdalarni qor ogʻirligi taʼsirida sinishdan saqlanishga moslanishdan iborat evolyutsion jarayon.
Xaybartepa

Xaybartepa — oʻrta asr shahar xarobasi (9— 10-asrlar). Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi Abron qishlogʻi chetida, Shullukteparyan 14 km masofada joylashgan. Xaybartepa xarobalari 1 km uzunlikka choʻzilgan boʻlib, oʻrta qismida eni 400 m ni tashkil qilgan. Oʻrta asrlarda Xaybartepa oʻrnida Afuron qishlogʻi boʻlgan. Xaybartepaning mustahkamlangan markaziy qismida balandligi 11 m li qalʼa joylashgan. Bu yerdan IX-X asrlarda qazilgan 10 dan ortiq quduq topilgan, ularning ayrimlaridan hozir ham foydalaniladi. Xaybartrepada hayot moʻgʻullar istilosidan soʻng ham davom etgan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Qashqadaryo viloyati
Friedrich Hayek

Friedrich Hayek (1899.8.5, Vena 1992.23.3, Frayburg) — iktisodchi va faylasuf. Iktisodiy nazariyadagi Avstriya maktabi anʼanalarini rivojlantirgan iktisodiy liberalizm maktabi vakili. Vena universitetini tugatgan (1921). Buyuk Britaniya, AQSH, Germaniya va Avstriyada ishlagan. Ilmiy ishlari pul nazariyasi, iktisodiyot fanining metodologik muammolari, iqtisodiy, ijtimoiy va tuzilmaviy hodisalarning oʻzaro aloqadorligi masalalariga bagʻishlangan, keynschilikiint koʻpgina qarashlariga eʼtiroz bildirgan. Sotsializm gʻoyalari va amaliyotini qattiq tanqid qilgan. Asosiy asarlari: "Narxlar va ishlab chiqarish" (1931), "Qullikka yoʻl" (1944), "Qonun, qonunchilik va erkinlik", 1—3 jildlar, (1973—79) va boshqa M. Fridmen bilan hamkorlikda Gʻarb mamlakatlari iktisodiy siyosatida neokonservativ burilish ilhomchilaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1974, Gunnar Myrdal bilan birgalikda)

Manbalar 

Olimlar
8-mayda tugʻilganlar
23-martda vafot etganlar
1899-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xaynan

Xaynan – Xitoydagi provinsiya. Janubiy Xitoy dengizidagi orolda. Materikdan Xaynan boʻgʻozi orqali ajralgan. Maydoni 34,3 ming km². Aholisi 7,5 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi – Xaykou shahri Relyefi, asosan, tekislik, janubida togʻlar (eng baland joyi 1867 m) bor. Iqlimi mussonli, tropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 16-19°, iyulniki 29°. Doim yashil oʻrmon va butazorlar bor. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Sholi, paxta, shakarqamish ekiladi. Mashinasozlik (jumladan, kemasozlik), kimyo va rezina, oziq-ovqat (choy, shakarqand, kokos yongʻogʻi, konserva) sanoati korxonalari mavjud. Provinsiya 1988 yilda tashkil etilgan.

Xaynan
Osiyo orollari
Xayriddin Saloh



Xayriddin Saloh 
Gʻoyat qisqa umri davomida bir qator yorqin
sheʼriy asarlar yozib qoldirishga ulgurgan
joʻshqin shoir Xayriddin Saloh (Salohiddinov)
1934-yilning 15-yanvarida Toshkentda tugʻildi.
Maktabda oʻqib yurgan paytlaridayoq badiiy
soʻzga boʻlgan qiziqish Xayriddinni keksa shoir
Gʻayratiy rahbarlik qilgan adabiyot toʻgaragiga
boshlab keldi. Toʻgarakda boʻlajak shoir Erkin Vohidov,
Yusuf Shomansur, Sayyor singari tengdoshlari bilan ijod
sirlarini oʻrganadi.
Xayriddin Salohning ilk sheʼri 1950-yilda bosilib chiqdi va
koʻpchilikning eʼtiborini tortdi. Oʻrta maktabni tugatgan
Xayriddin Toshkent davlat pedagogika instituti (hozirgi
Pedagogika universiteti)ning tarix-filologiya fakultetiga
oʻqishga kirdi va uning kechki boʻlimini 1957-yilda tugatdi. Shundan soʻng shoir „Oʻzbekiston madaniyati“ gazetasi, „Gʻuncha“, „Gulxan“ jurnallarida adabiy xodim boʻlib xizmat qildi.
Turli yillarda Xayriddin Salohning „Chashma“ (1959),
„Ikkinchi imtihon“ (1961), „Ishqim va rashkim“ (1965),
„Tugʻyon“, „Naʼmatak“ (1969), „Izlar va hislar“ (1974),
336
„Shu’lalar qoʻshigʻi“ (1975), „Lirika“ (1985) singari
sheʼrlar toʻplamlari bosilib chiqdi.
Iqtidorli shoir Xayriddin Saloh yirik sheʼriy janrlarda
ham ijod qilib, „Laylo“, „Yangroq hayot“, „Toshkent bilan suhbat“ dostonlarini yaratdi. Uning tarjimonlik borasida
qilgan xizmatlari ham eʼtiborga loyiq. Xayriddin Saloh Bayron,
Heyne, Lermontov, Shevchenko, Hamzatov singari olamga
mashhur shoirlarning koʻplab asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.
Serqirra ijodkor Xayriddin Saloh 1969-yilning 5-iyunida vafot etgan.

Shoirlar

Adabiyotlar 
Adabiyot 7-sinf darsligidan foydalanildi.
Xayrobod eshon majmuasi

Xayrobod eshon majmuasi — Toshkent shahridagi meʼmoriy yodgorlik (16—20-asr boshlari). Xayrobod eshon mablagʻiga usta Qoraxoʻja rahbarligida bunyod etilgan. Majmua sharqqa qaratib yonmayon qurilgan, tomi gumbazlar bilan yopilgan masjid, maqbara, hovuzli hovlidan iborat. Maqbara trapetsiya tarhli (7,5x7,7 m), bezaksiz, pishiq gʻishtdan ganch qorishmasida barpo etilgan. Bosh tarziga devor sathidan 80 sm boʻrttirib uncha katta boʻlmagan peshtoq ishlangan, gumbazi ravoklar shaklidagi bagʻallarga oʻrnatilgan, ichki devorlarida sayoz ravoqli taxmonlar bor, gʻarbiy devoridagi tuynuk orqali xonaga yorugʻlik tushib turadi. Maqbara eshigi yogʻoch panjara shaklida, tobadoniga yogʻoch oʻymakorligida panjara ishlangan. Masjid toʻrtburchak xonali (12,5x 16,5 m), oldi va shim. tomonidan ustunli ayvonlar bilan tutashgan. Masjidning ichki devorlariga taxmonlar va odam boʻyi balandligida gir aylana navoli tokchalar ishlangan. Jan. devoridagi 2 ta deraza tashki tarafdan buklama yogʻoch pardaderaza bilan berkitiladi. Ayvonlar tomi tekis, toqili shifti bir necha boʻlaklarga boʻlinib, islimiy naqshlar bilan turli ranglarda jozibador bezatilgan. 20-asrda taʼmirlangan. Hovuz saqlanib qolmagan.

    

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent maqbaralari
Xayrobodtepa

Xayrobodtepa – shahar xarobasi (miloddan avvalgi I asr – miloddan avvalgi III—IX asrlar) Termiz shahri(Surxondaryo viloyati)dan 30 km shimolda, Angor qishlogʻi yaqinida joylashgan. Tarhi toʻrtburchak (150x100 m), minoralari boʻlgan mudofaa devori va xandaq bilan oʻralgan. Xayrobodtepaning janubi-sharqiy qismida mustahkamlangan ark boʻlib, uning atrofiga ham xandaq qazilgan. Xayrobodtepa qadimda devor bilan teng 2 qismga ajratilgan. Devorning eni 8 m, saqlangan balandligi 10 m. Xayrobodtepaning bir qismida ilk va rivojlangan oʻrta asrlarda ham hayot davom etgan. Arxeologik qazishmalar natijasida sopol idishlar, terrakota haykalchalar, baqtriy yozuvi bitilgan xumlar, Sapadbiz, Neron, Kadfiz II, Kanishka, Vasudeva tangalari chiqqan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Muzaffar Xayrullayev

Muzaffar Muhitdinovich Xayrullayev (1931.17.11, Qoʻqon 2004.26.3, Toshkent) – faylasuf olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), falsafa fanlari doktori (1966), professor (1967).

Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1951). 1954-1955-yillarda Samarqand va Toshkent oliy oʻquv yurtlarida oʻqituvchi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix institutining katta ilmiy xodimi (1955-1958), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa boʻlimi mudiri (1958—1959). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq instituti sektor mudiri, soʻng direktor oʻrinbosari (1959-1961), direktori (1961-1970; 1975-1980). Ayni vaqtda Toshkent Davlat Universitetida (1955-1957; 1962-1965), Toshkent tibbiyot akademiyasida (1957-1960) oʻqituvchi. Oʻzbekiston KP MKda boʻlim mudiri (1970-1975). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti direktori (1980-1987; 1993-2004). 1987-1989-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa, iqtisod va huquq fanlari boʻlimining akad.kotibi, 1988-1993 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida boʻlim mudiri. Asosiy ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo xalqlari falsafiy tafakkuri tarixi, xususan, Forobiy dunyoqarashi, mantiq, etika, estetika, maʼnaviyat va madaniyat nazariyasi masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1992). „Mexnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (2003).

Manbalar 
 Forobiy va uning falsafiy risolalari, T., 1963; Mirovozreniye Farabi i yego znacheniye v istorii filosofii, T., 1967; Uygʻonish davri va Sharq mutafakkiri, T., 1971; Madaniyat va meros, T., 1975 (hammualliflikda); Farabi. Epoxa i ucheniye, T., 1975; Abu Nasr alFarabi, M., 1982; Mantiq, T., 1993 (hammuallifliqda); oʻrta Osiyoda ilk Uygonish davri madaniyati, T., 1994.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xakaslar

Xakaslar (oʻzlarini – xakas deb atashadi; eski nomlari – Abakan yoxud Minusinsk tatarlari) – Xakasiyadagi xalq (62,9 ming kishi), jami RFda – 79 ming kishi (1989). Xakas tilida soʻzlashadi. Dindorlari – pravoslavlar, anʼanaviy eʼtiqodlar saqlangan. Asosan, chorvachilik, ovchilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadilar.

Manbalar 

Millat
Andrew Huxley

Andrew Huxley (1917.22.11, London) — ingliz fiziologi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1955-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1938). London universiteti kolleji fiziologiya boʻlimi professor (1960-yildan). Muskul qisqarishi nazariyasini kashf etgan (1957), miofibrillarnint nozik tuzilishini aniklagan; nerv tolalari sinapslarkni va nerv impulslarini uzatishda roʻy beradigan fizikkimyoviy oʻzgarishlar va hokazoni tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1963; Xojkin va Ekls bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1917-yilda tugʻilganlar
22-noyabrda tugʻilganlar
30-mayda tugʻilganlar
2012-yilda vafot etganlar

Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xalaj

Xalaj (Qoloch) – qadimgi turkiy qabila.

Xalajlar dastavval (VI asr) Talas vodiysida, Qoshgʻarda yashashgan. VII—VIII asrlarda katta qismi Toxaristonga (asosan, Janubiy Turkistonga va Movarounnahr yerlariga) borib oʻrnashganlar, vaqt oʻtishi bilan xalajlar tub yerli aholi bilan aralashib ketgan. Ayrim qabilalar oʻz etnik nomlarini XX asr boshlarigacha saqlab qolganlar. Xalajlar afgʻon-xiljoylarning shakllanishida hal qiluvchi rol oʻynagan. Shuningdek, xalajlar Eronning janubidagi koʻchmanchi turkiy qabilalar – qashqaylarning muxim komponentlaridan birini tashkil etgan. Tojikistonning janubi va Vaxsh vodiysidagi xalajlar esa, XVI asr boshlaridayoq mustaqil etnik birlik xisoblangan. XIX asrga oid yozma manbalarda xalajlar Amudaryoning oʻrta oqimidagi turkman qabilalari qatorida tilga olingan. Oʻrta asrlarda xalajlar tarqoq holda Movarounnaxrning boshqa viloyatlarida (jumladan, Zarafshon vodiysi va Qashqadaryoning yuqori qismida) ham yashagan. Hozirgi xalajlar avlodlari Eron, Zakavkazye va Afgʻonistonda turk va eron tilli xalqlarda etnik nom sifatida shakllanib qolgan. Ularning bir qismi Surxondaryoda va Zarafshon vodiysida mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan va oʻzbek xalqining bir qismiga aylangan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Bartold V. V., Ocherk istorii Semirechya, Sochineniya, t.2, ch. 1, M., 1963;
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

Oʻzbek qabilalari
Oʻzbek urugʻlari
Xalaj tili

Xalaj tili — turkiy tillardan biri. Markaziy Eronda, Tehronning janubi-garbida tarqalgan. Soʻzlashuvchilar soni 40 ming kishi atrofida (2000-yil). Shevalari 2 guruhga — shimoliy va janubiy guruhdarga boʻlinadi.

Xalaj tilida qadimgi turkiy til elementlari, xususan, birlamchi choʻziq unlilar saqlangan; soʻz oʻrtasi va oxirida boshqa turkiy tillarda z, t, j, r kelgan oʻrinlarda d qoʻllanadi. Ayrim kelishik qoʻshimchalari va feʼl shakllarida ham bir qator oʻziga xosliklar mavjud. Leksikada eng qad. turkiy qatlam hamda kelib chiqishi noaniq boʻlgan soʻzlar qatlami ajralib turadi; ozarbayjon tilidan, eroniy lahjalardan oʻzlashmalar bor. Asosan, xotin-qizlar oʻrtasida kundalik muomala tili hisoblanadi.

Manbalar
Xalapa

Xalapa — Meksikaning sharqiy qismidagi shahar. Verakrus shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 390 ming kishi (2000). Transport yoʻllari chorrahasi. Plantatsiya xoʻjaligi (kofe, shakarqamish, tamaki) rnining savdo markazi. Oziq-ovqat, mashinasozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, sellyulozaqogʻoz sanoati korxonalari mavjud. universitet, Antropologiya muzeyi bor. Shaharga 16-asrda asos solingan. Mustamlakachilik davrida qurilgan meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Turizm markazi.

Manbalar
Xalaf madaniyati

Xalaf madaniyati (arxeologiyada) — Shimoliy Mesopotamiya va Suriyadagi eneolit davri (mil. av. 5ming yillik)ga oid madaniyat. Shimoli-sharqiy Suriyadagi TelXalaf qishlogʻi nomi bilan atalgan.U yedan turar joy xarobalari, guldon, sopol idishlar, mis buyumlar topilgan. Aholi ,asosan, dehqonchilik, chorvachilik bilan shug'ullangan.

Manbalar 

Arxeologiya
Xaldeylar

Xaldeylar — Janubiy Mesopotamiyada mil. av. 1-ming yillikning 1-yarmida yashagan somiy qabilalar. Bobilga egalik qilish uchun Ossuriya bilan kurash olib borishgan. 626—538 yillarda Bobilda Yangi Bobil podsholigiga asos solgan xaldeylar sulolasi hukmronlik qilgan.

Manbalar 

Qadimgi Mesopotamiya
Xalil Ibn Ahmad

Xalil Ibn Ahmad (toʻliq nomi Abu Abdurahmon alXalil ibn Ahmad ibn Amr ibn Taymir) (718, Ummon — 792, Basra) — arab olimi. AlBasriy taxallusi bilan mashhur boʻlgan. Xalil Ibn Ahmad aruz ilmi asoschilaridan, u arab grammatikasini tizimlashtirgan. "AlAruz", "Kitob ushshavohid" ("Shohidlar kitobi"), "anNukat vashshakl" ("Mazmun va shakl"), "an-Nagʻam" ("Ohanglar"), "Maoniy alxuruf" ("Yordamchi soʻzlarning maʼnolari"), "Jumlat olot alarab" ("Arab tilidagi notugal gaplar"), "alAvomil" ("Yuklamalar") va boshqa asarlari mashhur. Bizgacha arab tilining birinchi eng katta izohli lugʻati — "Kitob ulayn" ("Buloq kitobi") asari yetib kelgan; Bagʻdod muzeyida.

Manbalar

Adabiyot 
 Krachkovskiy I. Yu., Izbrannie sochineniya, t. 2, M., 1956; Zveginsev V. A., Istoriya arabskogo yazikoznaniya, Kratkiy ocherk, M., 1958.
Xalil mardambek

Xalil mardambek (MARDAMBEY) (1895-yil — Damashq — 21-iyul 1959-yil) — arab shoiri, adabiyotshunos, davlat arbobi (Suriya). London universitetini tugatgan (1929). Damashkdagi Arab Fanlar akademiyasi aʼzosi (1925) va prezidenti (1953—59), Qoxiradagi Arab tili akademiyasi aʼzosi (1948-yildan), Iroq Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949-yildan), Suriya hukumatida Maorif (1948) va Tashki ishlar (1953) vaziri. Xalil mardambek Suriya adabiyotshunosligi rivojiga katta xissa qoʻshgan, Damashkda "ArRobita valadabiiya" ("Adabiy aloqalar") adabiy jamiyati (1921) va shu nomdagi adabiy jurnal (1929), shuningdek, "AsSaqofa" ("Madaniyat") adabiy jurnal asoschilaridan. "Suriya shoirlari" (1—3-j.lar, 1954), "Arab adabiyoti tarixi" (1—5j.lar, 1955) monografiyalarining muallifi. Oʻrta asr arab shoirlari Ibn Xayyus, Ibn Unayn, Ali ibn alJaxma asSomiy va boshqalarning devonlarini izohlar bilan nashr ettirgan. Xalil mardambekning arablar birligiga daʼvat etuvchi sheʼrlari va sheʼriy dramalarida millatparvarlik ohanglari kuchli. Sheʼrlar devoni shoirning vafotidan soʻng nashr etilgan.

Manbalar 

  

Adabiyotshunoslar
Xaliliy

Xaliliy – ertapishar uzum navi. Bu navning Qora Xaliliy va Oq Xaliliy xillari bor. Qora yoki qizil Xaliliy Oʻzbekiston, Qirgʻiziston Turkmanistonda tarqalgan. Tupi kuchli usadi. Bargi yirik, orqasi tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha (280—300 g), shingillari tigʻiz. Gʻujumi yirik, tuxumsimon, toʻq kizil, eti sershira, karsillaydi, pusti yupqa. Tarkibida kand miqdori 17—18%, nordonligi 4—4,5%. Iyul oʻrtalarida pishadi. Ragʻa bilan kasallanadi. Hosiddorligi 100—120 s/ga. Oq Xaliliy vatani – Eron. Uzbekistan, Turkmaniston, Rossiyaning Stavropol oʻlkasi, Marokash va Kaliforniyada ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, sal choʻziqroq, sal burishgan yoki silliq. Guli kush jinsli. Uzum boshi oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumlari oʻrtacha, oqish yoki koʻkishsariq, poʻsti yupqa, eti sersuv, tarkibida qand miqdori 18— 19%, nordonligi 4—4,5%. Hosildorligi 120—160 s/ga. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida rnlashtirilgan.

Manbalar 

   

Uzum navlari
Nabijon Xalilov

Xalilov Nabijon (6-yanvar 1922-yil, Qoʻqon – 7-iyul 2002-yil , Toshkent) – dirijyor, kompozitor. Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Nabijon Xalilov Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1956). Bundan tashqari,Nabijon Xalilov ikkinchi jahon urushi qatnashchisi hisoblanadi (1941-45). Hamza teatrida musiqa boʻlimi boshligʻi (1952-1956), Oʻzbek davlat filarmoniyasida simfonik orkestr dirijyori (1957-64), „Uzbekistan“ ashula va raqs ansamblining badiiy rahbari (1965-1968), 1968-yildan Muqimiy teatrida bosh dirijyor sifatida oʻnlab spektakllarni sahnalashtirgan. Ayni paytda, Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida oʻqituvchi (1968-yildan), professor (1989-yildan), kafedra mudiri (1970-1991). „Baxt toʻyi“ (Yo. Mirzo), A. Muhamedov bilan hamkorlikda „Olifta“ (F. Musajonov), „Dilafruzga toʻrt oshiq“ (T. Minnulin), „Sehrli uzuk“ (S. Qoriyev), „Toshkentga sayohat“ (B. Darvesh) kabi musiqali drama va komediyalar musiqasini, shuningdek, „Jon Oʻzbekiston“ vokalraqs syuitasi, „Nido“ yukalsimfonik poemasi, „Toshkent gullari“, „Sevgilim-bahorim“ va boshqa bir qator qoʻshiqlarni yozgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Xalisko

Xalisko – Meksikadagi shtat, Meksika togʻligining jan.gʻarbiy qismida. Maydoni 80,1 ming km². Aholisi 6,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy va muhim sanoat markazi – Gvadalaxara sh. Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi – qishloq xoʻjaligi Makkajoʻxori va dukkakli ekinlar, sugoriladigan yerlarda yer yongʻoq ekiladi. Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, toʻqimachilik, yogʻochni qayta ishlash sanoati korxonalari mavjud. Chapala koʻlidan baliq ovlanadi.

Manbalar
Xall

Xall, Gull, Kingstonapon-Xall — Buyuk Britaniyaning sharkiy qismidagi shahar. Aholisi 269,1 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Shimoliy dengiz soxilidagi port. Mashinasozlik (xususan, kemasozlik), yogʻochsozlik, oziq-ovqat korxonalari mavjud. Baliq ovlash bazasi. universitet bor.

Manbalar
Xalonen Tarya

XALONEN (Halonen) Tarya (24-dekabr 1943-yil, Xelsinki) — Finlandiya davlat arbobi. Xelsinki universitetini tugatgan. Yuridik fanlari nomzodi (1968). Faoliyatini Finlandiya talabalar milliy uyushmasi kotibligidan boshlagan. 1970-yillarda Finlandiya kasaba uyushmalari markaziy tashkilotida advokat, Finlandiya bosh vaziri huzurida parlament kotibi, 1979-yildan parlamentda Finlandiya sotsialdemokratik partiyasidan deputat. 1985-yildan parlamentning ijtimoiy masalalar boʻyicha komissiyasi raisi, 1987-yildan Finlandiya ijtimoiy taʼminot va sogʻliqni saqlash ikkinchi vaziri, adliya vaziri (1990—91), 1995-yildan tashqi ishlar vaziri. 2000-yil 6-fevral

dan Finlandiya Respublikasi prezidenta. XALS, Gals (Hals) Frans (taxminan 1581—85, Antverpen — 28-iyun 1666-yil, Xarlem) — golland rassomi, portret ustasi; Yevropa realistik sanʼatining yirik namoyandasi. Xalonen ijodida burjua inqilobi gʻalabasidan keyin yuzaga kelgan golland sanʼatiga xos boʻlgan koʻtarinkilik, hayot zavqi va demokratizm oʻz aksini topgan; rassom boʻyoq dogʻlarini erkin qoʻllash orqali inson ruhiyatini tasvirlash koʻlamini kengaytirdi, koʻproq tasvirlanayotgan shaxsning ichki ruhiyatidagi yorkin lahzani badiiy muhrlashga intildi. 20-yillarda portretlar bilan bir qatorda janrli lavhalar ham yaratdi, muqaddas zotlar real hayotdan olingan oddiy odamlar qiyofasida tasvirlandi ("Yevangelist Luka", "Yevangelist Matfey", taxminan 1623—25 yillar), golland jamiyatidagi ijtimoiy tiplar obrazlari galereyasi yuzaga keldi ("V. van Xeytxeyzen", taxminan 1625—26; "Loʻli", "Mulat", taxminan 1630 va boshqalar). Guruh portretlar ustida izlangan rassom tasvirlariga hayotiylik va haqqoniylik baxsh etdi ("Avliyo Adrian oʻqchilar rotasi zobitlari guruh portreti", 1633; "Avliyo Georgiy oʻqchilar rotasi zobitlari", 1639 va boshqalar). 40-yillardan portretlarida psixologik holatlar chuqurlashdi ("Avliyo Yelizaveta kasalxonasi regentlari", 1641), asarlari koloritida kumusheimon kulrang tuslar ortib bordi. Soʻnggi davrlarda yaratilgan oq va qora ranglar keskinligiga asoslangan asarlarida chorasizlik va tushkunlik kayfiyatlari koʻzga tashlanadi ("Qariyalar uyi regentlari", 1664). Xalonen ijodi Gʻarbiy Yevropa realistik sanʼatining choʻkqilaridan biri boʻlib qoldi. Shogirdlari orasida A.Brauer, akauka A. va I.Ostadelar, Ya.Sten va boshqa bor. Asarlarinint koʻp qismi Xarlemdagi Xalonen muzeyida sakdanadi.

Manbalar
Xaltali boʻri

Xaltali boʻri, Tasmaniya boʻrisi (Thylacinus cynocephalus) – yirtqich xaltalilarga mansub sut emizuvchi hayvon. Gavdasining uzunligi 100—130 sm, dumi 50-65 sm. Tanasi choʻziq, oyoqlari uzun, orqa oyoqlarida 1 barmogʻi yoʻq. Xaltali tanasining keyingi qismida ochiladi, sut soʻrgʻichlari 4 ta. Qoziq va oziq tishlari kuchli rivojlangan. Dingo (yovvoyi it) tarqalmasidan oldin Avstraliyaning barcha hududlarida yashagan. Yevropaliklar Avstraliyani kashf etganida faqat Tasmaniya orolida daraxtzorlarda qolganligi aniklangan (2-nomi shundan). 2-4 tadan bolalagan. Xaltali boʻri soʻnggi marta XX asrning 40-yillarida uchratilgan. Hozir qirilib ketgan boʻlishi mumkin. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

Hayvonlar
Xaltali boʻrsiqlar

Xaltali boʻrsiqlar, bandi kutlar (Peramilidae) – xaltali sut emizuvchilar oilasi. Tanasining uz. 17-50 sm, dumi 9-26 sm, vazni 4,7 kg. Oldingi oyoqlarida 2-4 barmoqlari uzun va kuchli tirnoqli; orqa oyoqlaridagi 2- va 3-barmoqlari yopishib oʻsgan boʻlib, faqat tirnoqlari ajralib turadi. Bu tirnoqlar yordamida yungini tozalaydi. Xaltasi tanasining keyingi qismida pastga qarab ochiladi. Xaltalilar orasida yoʻldoshga ega boʻlgan yagona vakil hisoblanadi. Embrioni xuddi haqiqiy yoʻldoshlilar singari implantatsiya boʻladi. 17-19 turi maʼlum. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya va boshqa orollarda tarqalgan. Quruqlikda sakrab harakatlanadi. Koʻpchiligi hasharotxoʻr. Yilda 1 marta 2-8 ta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri qisqa – 12,5 kun. Ayrim xaltali boʻrsiqlar terisi va goʻshti uchun ovlangan. Soni juda kamayib ketgan.

 

Hayvonlar
Xaltali iblis

Xaltali iblis – yirtqich xaltalilarga mansub sut emizuvchi hayvon. Urugʻning yagona turi. Gavdasining uzunligi 50 sm ga, dumi 25 sm ga yaqin. Tanasi mitti, oyoqlari kalta. Orqa oyoqlarida 1barmogʻi boʻlmaydi. Xaltasi tanasining keyingi qismiga ochiladi. Sut bezlari soʻrgʻichi 4 ta. Yirtqich va oziq tishlari kuchli rivojlangan. Tasmaniya orolidagi buta va chakalakzorlarida yashaydi. Oʻtxoʻr. Yiliga 1 marta 4 tadan bolalaydi. Parrandachilikka ziyon keltirgani sababli koʻplab ovlangan. Soni kamayib ketgan.

 

Hayvonlar
Xaltali olmaxonlar

Xaltali olmaxonlar (Petaurus) – kuskuslar oilasiga mansub xaltali sut emizuvchilar. Tanasining uzunligi 12-32 sm, dumi 15-48 sm. Oldingi va keyingi oyoqlari orasi teri parda bilan tutashgan. 4 turi bor. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya orollarida tarqalgan. Daraxtda yashaydi. Oyoqlari orasidagi teri pardasini yozib, shoxdan shoxga yoki bir daraxtdan ikkinchisiga 70 m gacha parvoz qiladi oladi.

Hayvonlar
Xalfa

Xalfa — 1) oʻrta asrlar ustaxonalarida hunar oʻrganuvchi shogird. Shogirdlik muddatini oʻtagach, usta qoʻlida bir necha yil ishlab, oʻzi usta boʻlgan; 2) eski maktabda oʻquvchilar yetakchisi, maktabdor domla (oʻqituvchi)ga dastyor; 3) hunarkasb oʻrganuvchi shogirdlar boshligʻi.

Manbalar
Xalfa (folklor)

Xalfa (folklorda) — Xorazm vohasida mahalliy ogʻzaki ijod namunalarini jonli ijro etuvchi ayol. Xalfalar faoliyat koʻrsatish sharoitiga koʻra ikki yoʻnalishga boʻlinadi: toʻy va bazmlarda qoʻshiqlar ijro etuvchi „sozi xalfa“ hamda „kitobiy xalfa“ — taʼziya va marosimlarda kitob oʻquvchi ayol, otin (otinoyi). Ularning ikkalasi ham „ichkari“da ayollarga xizmat qilgan.
Sozi xalfalar sanʼatida joʻrnavozli va yakka ijrochilik mavjud. Ansambl uch kishidan tarkib topadi: Xalfa (garmon chaladi va qoʻshiq aytadi), doirachi (qoʻshiqlarga joʻr boʻladi, baʼzan raqs tushadi) va oʻyinchi (raqs tushadi va lapar aytadi). Xalfalar repertuaridan asosan „Toʻylar  muborak“, „Yor-yor“, „Oshiq“ turkumidagi („Tohir va Zuhra“, „Oshiq Alband“, „Asli va Karam“, „Hurliqo va Hamro“, „Oshiq Gʻarib va Shohsanam“ kabi) dostonlardan parchalar, Maxtumquli va boshqa shoirlarning sheʼrlari asosidagi nasihat va raqsbop qoʻshiqlar oʻrin olgan. Ijodkor xalfalar zamonning muhim masalalariga bagʻishlangan asarlar yaratib, ularga oʻzlari kuy bastalaganlar. Masalan, Xonim Suvchi Sayidahmad qizi (1858—1926) ning „Bevafo zolim“, Bibijonim Qosim Devon qizining „Ayrildim“, Anash choʻloq (Onajon Sobirova, 1885—1952) ning „Onajondek dilbar jahona galdi“, Ojiza (Onabibi Otajonova, 1889—1961)ning 30 dan ortiq qoʻshiqlari Nazira Sobirova, Roziya Matniyoz qizi, Saodat Xudoyberganova va hozirgi xalfalar tomonidan kuylanmoqda.

„Kitobiy Xalfa“lar esa, asosan, taʼziya, „Ulli pir“, „Mushkul kushod“ kabi marosimlarda „Gʻavsuli Aʼzam“, „Paygʻambarlar hikoyati“, „Bobo Ravshan“, ‘‘Bibi Seshanbaʼ’ va boshqa diniy mavzudagi kitoblarni yakka holda oʻqishadi.

Manbalar

Adabiyot 
 Yunusov R., Olti xalfa, Xiva, 1994.
Xalfa tillo majmuasi

Xalfa tillo majmuasi - Fargona viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (20-asr boshlari). Majmua yonmayon joylashgan 2 hovli, hovuzli bogʻ, masjid (qarang Doʻsti Xudo mayejidi) va Xalfa Tillo maqbarasi joylashgan qabristondan iborat. Xalfa Tillo maqbarasining tarhi toʻrtburchakli (7,1x9,4 m), atrofi ravoqli toʻsiklar bilan oʻralgan, makbaraga bosh tarzidagi chuqur ravokli peshtoq orqali kiriladi, ikki yonidagi gudsayetaburjlari qafasa bilan tugallangan. Masjid majmuaning shim. qismida joylashgan. Xalfa Tillo makbarasi bilan mayejidni ularning oʻrtasidagi shiyponga oʻxshash 2 qator yogʻoch ustunli darvozaxona oʻzaro bogʻlab turadi. Darvozaxona shiftining bezaklari masjid bezaklari bilan uygʻun, serhasham. Xalfa tillo majmuasi Fargona meʼmorligiga xos majmuot namunasi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xalfa Xudoydod majmuasi

Xalfa Xudoydod majmuasi – Buxoro viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik. Majmua Buxoro amirligida hukmronlik qilgan mangʻitlar sulolasi davrida 1777—1855-yillarda Shayx Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriy tomonidan qurilgan. Majmua madrasa, masjid, hovli, sardoba va qabristondan iborat.

Tarixi 
Xalfa Xudoydod majmuasi Buxoroning Havzi Nav guzarida joylashgan boʻlib, Xalfa Xudoydod tomonidan bunyod etilgan. Uning toʻliq ismi Shayx Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriydir. Xalfa Xudoydod asli xorazmlik boʻlgan. „Tuhfat uz-zoirin“ maʼlumotlariga koʻra, Xalfa Xudoydod ushbu majmua uchun 12 tanob yer sotib olgan va xonaqoh, madrasa, sardoba va tahoratxona qurdirgan. Mazkur majmua joylashgan guzarda ilgari Eshoni Imlo va Xalfa Xudoydod qabristonlari boʻlgan, ammo bu qabristonlar sovet yilllarida buzib tashlangan. Hozirgi kunda ushbu qabristonlar oʻrniga 14 ta maktab va maktabgacha taʼlim muassasasi faoliyat yuritmoqda. Majmuaga kirish eshigi ikkita boʻlib, gʻarbiy tomonda asosiy darvoza joylashgan.
Majmuaning miyonsaroyi boʻlib, uning tepasida kichkina minora joylashgan. Minora azon oʻqish maqsadida ishlatilgan. Madrasalar esa eshigi ikki tabaqali boʻlib, har bir xonada 2-3 tadan tokchalar mavjud. Majmuaning sharqiy tomondagi hujrada Xalfa Xudoydodning qabri mavjud. Majmuada sardoba ham mavjud boʻlib, ikkita kirish eshigi mavjud.
Xalfa Xudoydod majmuasida 39 ta bir qavatli hujralar boʻlgan. Yodgorlik janubiy-gʻarbida masjid bor. Manbalarga koʻra ushbu majmuadagi madrasada 150-200 talaba tahsil olgan. Mazkur majmuaning bir qator vaqf hujjatlari saqlanib qolgan boʻlib, 1797-1798-yillarda ushbu hududda Boqi Muhammadxon chorbogʻi boʻlib, masjid, madrasa va sardoba boʻlgan va Xalifa Xudoydod nomiga vaqf qilingan.

Meʼmorchiligi 
Hovli uch tomondan bir qavatli hujralar bilan oʻralgan. Hovlining janubi-gʻarbida joylashgan masjid murabba tarxli, gumbaz bilan yopilgan, uch tomoniga yogʻoch ustunli ayvon ishlangan, tarzi ganch oʻymakorligida, ustunlari oʻymakori naqshlar bilan jozibador bezatilgan. Sardobaga zinapoya orqali kiriladi. Madrasaning old tomonida koshin qoldiqlari saqlangan. Hovlining shimoliy markazi orqali Xalfa Xudoydod qabri boʻlgan qabristonga oʻtiladi, qabr yaqinida 2 ustunli, shifti boʻyama naqshlar bilan pardozlangan ayvon bor. Xalfa Xudoydod majmuasi turli diniy va memorial inshootlarni oʻz ichiga olgan majmua namunasidir, tarhi hamda shakli jihatidan XVIII-XIX asrlar meʼmorligi uchun xos. Majmuadagi masjid maydoni 25x25.4 metrga teng va masjid ustida kitoba boʻlgan ammo hozirgi kunda saqlanib qolmagan. Masjid shimoliy tomonida ayvon mavjud, va uning oldida darsxona ham bunyod etilgan.
Tarixchi Nosiruddin al-Hanafiyning „Tuhfat uz-zoirin“ („Ziyoratchilarga tuhfa“) asarida yozilishicha, Xalfa Xudoydod majmuasi shayx, yassaviylik tariqatining namoyandasi shayx Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriy tomonidan qurilgan.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro viloyati
Xalxa

Xalxa (moʻgʻulcha xalx – qalqon, yopinchiq) – Shimoliy Mongoliya hududining tarixiy nomi (etnonim sifatida axoliyey nomida sakdanib qolgan). Moʻgʻul [[yilnoma]larida XIV asrda 5 ta oʻtoq (otok)dan iborat boʻlgani qayd etilgan. XVII asrda Xalva 7 xoshunga yoki 13 oʻtoqqa, manjurlar davrida – 3 aymoqqa, keyinchalik 4 ga boʻlingan. Ularning tepasida xonlar turgan. Hozir xalva MXRning asosiy qismini tashkil etadi.

Mongoliya
Xalxingol

Xalxingol – Mongoliya va Xitoydagi daryo. Uzunligi 233 km, havzasining maydoni 17 km². Katta Xingan togʻlarining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Bargi tekisligidan oqadi va 2 tarmoqqa boʻlinib, BuirNur va OrchunGoʻl koʻllariga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 25 m³/sek. Xalxingol boʻyida 1939-yilda Sovet Ittifoqi va Mongoliya qoʻshinlari bilan yagyun harbiy qismlari oʻrtasida jang boʻlgan.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar‎
Xitoydagi daryolar
Mongoliyadagi daryolar
Xalsedon

Xalsedon (Marmar dengizi sohilidagi qadimiy Xalkedon shahar nomidan) – mineral, kvarsning yopiq kristalli turi. Tarkibida aralashma holda Gʻe3+, A13+, 1—1,5% suv va boshqa boʻladi. Tolalari parallel va radial shuʼlasimon shakllar hosil qiladi. Kurtak, poʻstloq va shodasimon hamda stalaktitga oʻxshash agregat, tomir va konkretsiyalar hosil qiladi. Oq, kulrang, havo rang, sariq, koʻk, qizgʻish-qoʻngʻir rangli turi koʻp. Mumdek yaltiroq. Qattiqligi 6,5-7, zichligi 2,6 g/sm3. Mumli Xalsedonning turlari: rangi boʻyicha – serdolik, xrizopraz, sarder, moxovik, sapfirin va boshqa; teksturasi boʻyicha – agat (aqiq), oniks va boshqa mavjud. Kimyoviy va biogen choʻkindi jinslar tarkibiga kiradi. Xalsedon – keng tarqalgan jins hosil qiluvchi mineral. Past trali gidrotermal eritmalardan hamda diagenez, epigenez va nurash jarayonlarida hosil boʻladi; issiq buloqlarda toʻplanadi. X. koʻpgina kremniyli jinslar, shunintdek, yashmaning asosiy komponenti. Koʻpincha kvars va opal bilan birga uchraydi. Abraziv material sifatida, soat toshlari, zargarlik buyumlari tayyorlashda qadimdan ishlatiladi. Baykal orti sharqida (Tudsun), Ural (Magnitogorsk), Kavkaz janubida (Axaltaka), Qrim (Qoradogʻ) da Xalseon konlari mavjud. Oʻzbekistonda Qurama togʻlarida, janubiy hududlarda va Toshkazgʻanda topilgan.

 

Bezak toshlari
Xalkopirit

Xalkopirit (yun. Chalkos mis va pirit), mis kolchedani – mineral, mis va temir sulfidi. Kimyoviy tarkibi CuFeS2 (34,57% mis, 30,54% temir, 34,9% oltingugurt), aralashma holda Ag, Zn, Au, As, Se, Sn kabilar bor. Tetragonal va kub singoniyada kristallanadi. Moʻrt. Yarimoʻtkazgich; antiferromagnetik. Donador, yashirin kristalli, baʼzan buyraksimon agregatlar hosil qiladi. Rangi oltindek sariq, toʻq sariq. Metalldek yaltiroq. Qattikligi 3-4; zichligi 4,1-4,3 g/sm3. Deyarli barcha genetik tipdagi magmatik konlardan choʻkindi konlargacha uchraydi. Intruziv jinslar orasida joylashgan mis-nikel sulfid konlarida pirrotin, pentlandit, magnetit, kubanit va boshqa minerallar bilan birga topiladi. Nurash jarayonida xalkopirit hisobiga kuprit, malaxit, limonit, xrizokolla va boshqa minerallar hosil boʻladi. Xalkopirit misning eng koʻp tarqalgan mineralli va mis rudalarining asosiy minerali. Konlari Rossiya Federatsiyasi (Norilsk), Qozogʻiston (Jezqazgan), Kanada, Ispaniya, Buyuk Britaniya, AQSH, Markaziy Afrikada mavjud. Oʻzbekistonda Olmaliq, Qoʻngʻirot, Qoʻrgʻoshinkon, Qalmoqqir, Qoʻshbuloq, Qoramozor konlarida topilgan.

Minerallar
Xalkofil elementlar

Xalkofil elementlar (yun. chalkos — mis va phileo — sevaman) — norvegiyalik geokimyogar V.M. Goldshmit tasnifi boʻyicha Yer pusti va meteoritlarda uchraydigan sulfid rudalarining kimyoviy elementlari. Elementlar davriy sistemasining qoʻshimcha guruhidagi 19 elementdan iborat: Si, Ag, Ai, Zn, Cd, Hg, Ga, Ln, Tl, Po, Ge, Sn, Pb, As, Sb, Bi, S, Se, Te. Xalkofil elementlarning metallari S, Se, Tl ga oʻxshash. Bu elementlar tabiatda sulfidlar, selenidlar, telluridlar va sulfotuzlar (faqat qalaygina kassiterit SnO2) tarzida mavjud. Au, Ag, Si, As, S, Bi va boshqa ayrim Xalkofil elementlar tabiatda elementar holatda mavjud. Barcha Xalkofil elementlar Yer pusti massasining 0,046% inigina tashkil etadi, lekin muayyan sharoitlarda toʻplanish xususiyatiga ega boʻlganligidan ruda konlari, asosan, gidrotermal tomirli konlar hosil qiladi. Si, Ph, Zn va qisman Ag choʻkindi jinslarda stratiform (yaxlit) ruda yotqiziqlarini hosil qiladi. Sulfid rudalari (Xalkofil elementlarning Yer poʻstida toʻyingan shakdda uchrashi) rangli metallurgiyada va sanoatning boshqa sohalarida xom ashyo sifatida katta amaliy ahamiyatga ega.

Manbalar
Xalmaxera

Xalmaxera, Jaylolo — Indoneziyadagi orol. Molukka orollari tarkibidagi eng katta orol. Maydoni 18 ming km². Murakkab shaklga ega: 4 ta yarim oroli markazdan yelpigʻichga oʻxshab choʻzilib ketgan. Relyefi togʻli, eng baland joyi 1635 m (Gamkunoro harakatdagi vulkani). Doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Kokos palmazorlari bor. Chetga ziravorlar, qimmatbaho yogʻoch chiqariladi. Eng katta porti — Jaylolo.

Manbalar 

Orollar
Janubiy-Sharqiy Osiyo
Osiyo orollari
Xaltsidlar

Xaltsidlar (Chalcidoidea) -pardaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlarning katta oilasi. 27 oila, 8 mingga yaqin turi mavjud. Tanasining uzunligi 1-3 (ayrimlariniki 10)mm. Rangi yashil, qora yoki sariq boʻlib, tovlanadi. Moʻylovi kamida 15 boʻgʻimdan iborat. Old yelka, odatda, qisqa, qanot qopqogʻiga yetmaydi. Oʻrta yelkasi baʼzan boʻylama egatli. Xaltsid turli hasharotlar – koksidlar, oʻsimlik bitlari (shiralar), ikki qanotlilar va boshqalarning ichki yoki tashqi parazitlari. Xaltsid orasida ikkilamchi parazitlar, yaʼni foydali birlamchi parazitni nobud qiladigan parazitning parazitlari (oʻta parazitlari) ham bor. Lichinkalari parazitlik qilib yashaydi. Rivojlanishning turli fazasidagi hasharotlar xoʻjayinlik vazifasini oʻtaydi. Parazit, odatda, xoʻjayinga tuxum qoʻyadi. Mavsumda 7 avlod beradi. Xaltsiddan koʻpgina qishloq xoʻjaligi zararkunanda hasharotlariga qarshi biologik kurashda foydalaniladi. Ayniqsa, Xaltsiddan afelinus va trixogramma katta amaliy ahamiyatga ega.

Hasharotlar
Xalq badiiy jamoalar direksiyasi

Xalq badiiy jamoalar direksiyasi, Muhiddin Qoriyoqubov nomidagi akademik va xalq badiiy jamoalar direksiyasi — Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi tarkibidagi konsert tashkiloti. 2000-yilda Oʻzbek davlat filarmoniyasi negizida tashkil topgan. Hozirda (2005) "Uzbekistan" ashula va rake ansambli (badiiy rahbari Q. Moʻminov), mumtoz ashula ansambli (Oʻ. Saidjonov), M. Yoʻlchiyeva guruhi, "Turkiston" kamer orkestri (E. Azimov), "Oʻzbekiston solistlari" kamer ansambli (A. Raimjonov), Toʻxtasin Jalilov nomidagi davlat akademik xalk cholgʻulari orkestri (F. Sodikov), Botir Zokirov nomidagi estrada simfonik orkestri (M. Toshmatov), Davlat xor kapellasi (D. Jdanov) faoliyat koʻrsatmoqda.

Manbalar
Xalq kuylari

Xalq kuylari — xalq ijodiga mansub koʻshiq va cholgʻu kuylari.

Manbalar
Xalq kuylarini qayta ishlash

Xalq kuylarini qayta ishlash — professional musiqa — bastakorlik va kompozitorlik ijodiyoti sohasi, muayyan janr. Koʻp ovozli musika zaminida aranjirovka, garmoniyalashga. qisman yaqin, lekin usluban birmuncha murakkab. Kompozitorlik maktablari shakllanishida Xalq kuylarini qayta ishlashq.i. muhim ahamiyatga ega boʻlib, dastlabki bosqich vazifasini bajaradi, zero milliy musiqa uslublarini oʻzlashtirishda ijodiy lab. vazifasini oʻtaydi (Komitas, U. Hojibekov, 3. Paliashvili, M. Glinka, E. Grig, N. Lisenko, B. Bartok, J. Gershvin, S. Prokofyev, L. Yanachek va boshqalar).

Oʻtmish oʻzbek musiqa ijrochiligi va ijodiyoti oʻzgaruvchanlik, ogʻzakilik kabi omillarga asoslangan boʻlib, unda xalq hamda mumtoz cholgʻu kuy yoki ashula yoʻllarining variantlarini yaratish keng urin olgan. Mazkur anʼanani bastakorlik ijodiyotining tarkibiy yoʻnalishiga aylantirib, T. Jalilov, Yu. Rajabiy va boshqa ijodkorlar Xalq kuylarini qayta ishlashq.i.ning monodiya zaminidagi yetuk namunalarini yaratishgan.

Kompozitorlar ijodidan Xalq kuylarini qayta ishlashq.i. katta oʻrin olib, Oʻzbekistonda musiqali drama, opera, balet, simfonik musika, kantata, oratoriya, kamer musiqa janrlari oʻzlashtirilishida muhim omil boʻldi. Bu sohadagi dastlabki tajriba (19-asr oxiri — 20-asr boshlarida N. Klenovskiy, F. Leysek, N. Mironov, K. Abdullayev, 3. Maqsudov va boshqa yaratgan asar)larda kompozitorlar oʻzbek musiqa merosi xususiyatlarini singdirisholmadi. 1920—30 yillarda V. Uspenskiy boshqa kompozitorlar kabi xalq qoʻshiqlari ("Zarkokil", "Chamanda gul" va boshqalar), "Farxrd va Shirin" musiqali dramasida murakkab ashula hamda maqom yoʻllari ("Naylaram", "Chorgoh" va boshqalar)ni tintlovchilarga moʻljallab qayta ishlashda kup ovozli musiqa vositalari (ayniqsa, garmoniya imkoniyatlari)dan cheklangan holda foydalangan. Faqat 30-yillarning 2-yarmida A. Kozlovskiy 4 ta fargonacha ("Tanavor", "Oʻzgancha", "Figon" va "Gul yuz uzra") ashulani ovoz va simfonik orkestr uchun qayta ishlab, kup ovozli musiqa vositalarini keng tatbiq etdi (ayniqsa, "Tanavor"da), badiiy yetuk natijalarga erishdi. G. Mushel 1941-yil "55 oʻzbek xalq qoʻshigʻi" toʻplamini yaratdi. Xalq kuylarini qayta ishlashq.i. da yangi bosqich 50-yillarda M. Burhonovnit joʻrsiz xorga moʻljallangan oʻzbekcha "Endi sandek", "Ganji Qorabogʻ", tojikcha "Sari koʻhi baland", uygʻurcha "Sayra", qoraqalpoqcha "Bibigul" kabi qayta ishlangan qoʻshiqlari bilan boshlandi. Ularda monodiya va koʻp ovozli musika anʼanalari uzviy bogʻlangan. Keyingi yillarda xalq kuylariga asoslangan jursiz xorlar Ik. Akbarov, S. Boboyev, B. Umidjonovlar ijodida rivojlandi. B. Nadejdin, T. Sodiqov, B. Giyenko, M. Leviyev, D. Zokirov, S. Jalil va boshqa kompozitorlar xalq kuylarini turli ijrochi (yakka soz, yakxa soz va fortepiano, ansambl va orkestr)lar uchun qayta ishlashgan.

Manbalar

Adabiyot 
 Gafurbekov T., Folklornie istoki uzbekskogo professionalnogo muzikalnogo tvorchestva, T., 1984.
Xalq lashkarlari

Xalq lashkarlari - qadimda va oʻrta asrlarda urush vaqtida fuqarolardan (asosan, koʻngillilardan) tashkil topadigan harbiy tuzilmalar; chet el bosqinchilariga qarshi kurash uchun keng xalq ommasini jalb kilish shakllaridan biri. Xalq lashkarlari deyarli barcha xalqlar tarixida juda qadimdan maʼlum. Bir davlat boshqa bir davlatga hujum qilganida bosqinchilikka uchragan mamlakat xalqi oʻz vatanini mudofaa qilish uchun qoʻliga qurol olgan va muntazam qoʻshinlar bilan bir qatorda dushmanga qarshi kurashgan. Xalq lashkarlari koʻngilli vatanparvarlardan tashkil topganligi bilan partizanlarga oʻxshab ketsada, ular bir-biridan farq qiladi: yaʼni partizanlar dushman bosib olgan xududda harakat qiladi, Xalq lashkarlari esa, dushman bosib olmagan xududda tuziladi.

Manbalar
Xalq maslaxatchilari

Xalq maslaxatchilari (Oʻzbekiston Respublikasida) - 1-instansiyada jinoyat va fuqarolik ishlarini koʻrishda katnashish uchun saylangan fuqarolar. Ish boʻyicha qaror chiqarishda sudya bilan teng xuquqqa ega. Odatda, ishni koʻrayotgan sud tarkibiga 2 nafar xalq maslahatchisi kiradi. Odil sudlovni amalga oshirishda fukarolar Xalq maslaxatchilari sifatida qatnashishi ularning fuqarolik burchi hisoblanadi. Sud tarkibida odil sudlovni amalga oshirishda Xalq maslaxatchilari mustaqiddirlar va fakat konunga boʻysunadilar. Xalq maslaxatchilarining suddagi faoliyatiga hech qanday aralashuvga yoʻl qoʻyilmaydi, bunday aralashuv qonun boʻyicha javobgarlikka olib keladi. Sud tarkibida faoliyat koʻrsatayotgan davrda xalq maslahatchisi uning roziligisiz boʻshatilishi yoki boshqa ish joyiga oʻtkazilishi mumkin emas. Xalq maslaxatchilarining shaxsi daxlsizdir. Xalq maslaxatchilariga nisbatan jinoyat ishi faqat Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori yoki uning vazifasini bajaruvchi shaxs tomonidan qoʻzgʻatilishi mumkin. Xalq maslaxatchilari 25 yoshdan kichik boʻlmagan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi orasidan turar joy yoki ish joyi boʻyicha fuqarolar yigʻinida ochiq ovoz berish orqali 2,5-yil muddatga saylanadi. Xalq maslaxatchilarining huquqiy maqomi Oʻzbekiston Respublikasining "Sudlar toʻgʻrisida"gi (yangi tahriri) qonunida (2000-yil 14-dekabr) kursatib berilgan (62-modda).

Manbalar