yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Quddus Muhammadiy

Quddus Muhammadiy (Muhammadiyev Quddus) (1907.25.10 – Toshkent – 1999.22.6) – bolalar shoiri. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (1982). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1957). Qishloq xoʻjaligi texnikumini tugatgan (1930), Oʻrta Osiyo davlat universiteti (1931—32) va Toshkent tibbiyot instituti (1932—37)da oʻqigan. Maktabda oʻqituvchi (1930—32). Islom shoir kotibi (1941 – 45). Sheʼrlari 1928-yildan „Quddus“ taxallusi bilan matbuotda bosilgan. dastlabki sheʼrlar toʻplami – „Oʻquvchiga esdalik“ (1946) maktab bolalari hayotiga bagʻishlangan. „Sheʼr va ertaklar“, „Sinov“ (1947), „Orzu“, „Bahor keldi“ (1948), „Qirq oʻgʻil, qirq qiz“ sheʼriy toʻplamlari (1951) hamda „Yangi uy“ (1953), „Kitob“, „Bu binoni kim qurgan?“, „Oq togʻlar“, „Tentaksoy“ kabi asarlarida inson mehnati ulugʻlangan. „Qanday boʻlmogʻim kerak?“ (1960), „Juda qiziq, juda chiroyli“ (1961), „Ona-bola mehri“ (1963), „Bola boshidan, oʻgʻlon yoshidan“ (1964), „Qanotli doʻstlar“ (1978), „Choʻpon bobo qoʻshigʻi“ (1979) va boshqa sheʼr va ertaklar toʻplami nashr qilingan. Q. M. bolalarning yoshiga, saviyasiga mos qilib asarlar yaratgan, adabiybadiiy vositalarni izlab topgan, kinoya, satira va yumor unsurlaridan unumli foydalangan. Q. M. ijodiga xos boʻlgan asosiy xususiyat uning asarlarida badiiylik, maʼrifiylik va tarbiyaviylikning uygʻunligidadir. Shoir ijtimoiy hayot voqealari va tabiat hodisalariga teran nazar tashlaydi, ularning oʻziga xos ichki va tashqi tomonlarini, rivojlanish qonuniyatlarini chuqur idrok etadi hamda ularni bolalar adabiyoti talablariga muvofiq, yaʼni jonli va dinamik tarzda gavdalantiradi va badiiy umumlashgan obrazlar yaratadi. „Tabiat alifbesi“ (5 kitob, 1974—80)da bolalarni Oʻzbekistonning boy va goʻzal tabiatini sevishga, suv va havosini musaffo saqlashga chaqirgan. „Kitob va Oftob“ (1986), „Men sizga bir hikmat aytaman“ (1987) kabi asarlar muallifi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970).

As. Tanlangan asarlar, T., 1957; Ochil dasturxon [Sheʼr va ertaklar[, T., 1970; Serebristiy topol, Stixi, M., 1982.

Adabiyot 
 Qoʻshjonov M., Quddus Muhammadiy va Kudrat Hikmat, T., 1963; Bat L., Shoir va pedagog ["Oʻzbek sovet bolalar adabiyoti" toʻplamida), T., 1969; Xoʻjayeva R., Quddus Muhammadiy, T.. 1980.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq yozuvchilari
Shoirlar
1907-yilda tugʻilganlar
25-oktyabrda tugʻilganlar
1999-yilda tugʻilganlar
22-iyunda tugʻilganlar
Quduq

Quduq — vertikal shaxta yoki oʻra koʻrinishidagi gidrotexnika inshooti. Quduqning aholini suv bilan taʼminlash va sugʻorish uchun yer osti suvlarini yigʻish maqsadida quriladigan suv toʻplovchi; yer osti suvlarini yer usti suvlari bilan qoʻshish yoki drenaj suvlari va tindirilgan kanali-zatsiya suvlarini yigʻish maqsadida quriladigan suv singdiruvchi; daryo, koʻl, suv omborlaridan olinadigan suvlarni rostlash maqsadida qirgʻoqqa yaqin quriladigan qirgʻoq boʻyi xillari boʻladi.

Suv toʻplovchi Quduq juda keng tarqalgan boʻlib, asosan, ichimlik suv olish uchun quriladi. Konstruksiyasi, qurilish usuli hamda devorining mustahkamligiga qarab shaxtasimon va quvurli (burgʻilangan) xillarga boʻlinadi. Shaxtasimon Quduq uncha chuqur joylashmagan kam bosimli suv saqlovchi qatlamlardagi suvni olish uchun quriladi. Bunday Quduqlar kichik posyolkalar, chorvachilik fermalari, dala shiyponlari va yaylovlarni suv bilan taʼminlash maqsadida qaziladi, suvi isteʼmol uchun yaroqli boʻlsa, maxsus tozalash talab etilmaydi. Ularning diametri (yoki kengli-gi) 0,8 dan 1,5 m gacha, chuq. 30–40 m gacha (baʼzi joylarda 100–300 m gacha) boʻladi. Shaxtasimon Quduqlarga suv filtrlar yoki gʻovak betondan qilingan devorlar orqali oʻtadi. Shaxtasimon Quduqlarning koʻpchiligi debeti sutkasiga 5—100 m3 atrofida. Devorlari yogʻoch, tosh va beton bilan mustahkamlanadi. Undagi suv turli suv chiqaruvchi qurilmalar yordamida olinadi. Quvurli (burgʻilangan) Quduq turli chuqurlikda yotgan, suvi koʻp boʻlgan (bosimli va bosimsiz) yer qatlamlaridan suv olish uchun quriladi. Bularda suv saqlovchi qatlamlar sathidan yuqoriga, hattoki oʻz bosimi bilan yer sirtigacha koʻtarilishi mumkin (mas, artezian Quduqlar). Quvurli Quduqlarning chuqurligi 800 m gacha boradi. Bu turdagi Quduqlarning suvi markazlashtirilgan suv bilan taʼminlash sistemasida ishlatiladi. Quvurning suv saqlovchi qatlamga yetgan qismiga filtr (be-ton, keramika, shagʻal va boshqalar) ishlanadi. Quvurli Quduqlarning suvi markazdan qochirma choʻktirma nasoslar, erliftlar va sifonlar yordamida chiqarib olinadi. Suv singdiruvchi Quduq vertikal drenajning bir turi sifatida berk botiqlarning zaxini qochirishda qoʻllanadi. Quduq vositasida zax bosgan qatlamni suv yutgich qatlam bilan birlashtirib, ortiqcha suvni suv yutgich qatlamga oʻtkazib yuborish mumkin. Qirgʻoq boʻyi Quduqi panjaralar bilan boʻlingan kameradan iborat boʻlib, suv daryo, koʻl va boshqa manbalardan quvur orqali oqib keladi.

Quduq vazifasiga koʻra funt, artezian, drenaj va kuzatish Quduqga boʻlinadi.

Yana q. 

 Artezian kudugʻi
 kuzatuv kudugʻi
 Kollektor-drenaj tarmogʻi
 Koriz
Quyonchilik

Quyonchilik - chorvachilikning quyonlarni urchitish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi. Quyonchilikning asosiy mahsuloti — goʻsht, teri va tivit. Quyon goʻshti toʻyimli parhez mahsuloti; terisi moʻyna sanoati uchun muhim xom ashyo; tiviti issiqlik oʻtkazuvchanligi jihatidan merinos qoʻylari junidan qolishmaydi, trikotaj, fetr, duxoba va boshqa mahsu-lotlar tayyorlashda ishlatiladi.

Oʻzbekistonda 20-asrning 30-yillaridan rivojlana boshladi. Shu davrda nasldor quyonlar yetishti-ruvchi bir necha davlat, jamoa xoʻjaliklari va davlat naslchilik parvarishxonalari barpo etildi. Yakka xususiy (tomorqa) xoʻjaliklarda Quyonchilik rivojlandi. Urushdan keyingi yillarda Quyonchilik mahsulotlari koʻpaydi. Quyonchilik fermalarida goʻshti, terisi va tiviti, ayrim xoʻjaliklarda faqat goʻshti uchun boqiladi. Goʻsht-teri uchun quyon boqiladigan fermalarda har bir ona quyondan oʻrta hisobda (yiliga 4 marta 5 tadan bolalaydi) 20 tadan bola, yaʼni yiliga 50 kg dan ortiq goʻsht va 20 dona teri (mikroiqlimi boshqa-riladigan binolarda 30—35 quyon bolasi yoki 75–80 kg goʻsht) olinadi. Broyler quyon bolalarini semir-tirish uchun boquvchi fermalar ularni onalari bilan boqib, yoshi 2— 2,5 oylik va tirik vazni 2 kg cha boʻlganda boshqa xoʻjaliklarga sotadi. Tivit uchun quyon boqiladigan fermalarda har bir katta quyondan yiliga 350—700 g tivit olinadi.

Quyonchilik fermalarini nasldor quyonlar bilan taʼminlash uchun naslchilik fermalari va naslchilik xoʻjaliklarida quyonlarning eng yaxshi zotlari: shinshilla, katta oq quyon, katta kulrang quyon, kumushrang, koʻk, qora-qoʻngʻir, flandr, angor quyon va boshqa zotlari yetishtiriladi. Oʻzbekistonda shinshilla, oq ulkan, marder, qora-qoʻngʻir, vena zangorisi, oq kaliforniya, oq hamda qizil tivitli kabi zotlari (umumiy bosh soni 100 mingdan koʻproq), asosan, havaskor, shaxsiy va fermer xoʻjaliklarida parhez goʻshti, momigʻi va moʻynasi uchun boqiladi. Har yili 30 ming dona atrofida quyon terisi tayyorlanadi.

Quyon goʻshti eng koʻp yetishtiriladigan mamlakatlar Fransiya, Italiya, AQSH, shuningdek, Buyuk Britaniya, Vengriya, Polsha va boshqa

Yana qarang 

 Chorvachilik
 Quyonlar

Adabiyot 
 Pomitko V.N., Aleksandrov V. N., Uchebnaya kniga krolikovodstva, 2 izd., M., 1985.
Quyosh radiatsiyasi

Quyosh radiatsiyasi - Quyoshning elektromagnit va korpuskulyar (zarra) nurlanishi. Quyosh radiatsiyasi Yerdagi deyarli barcha jarayonlarning energiya manbai hisoblanadi. Korpuskulyar Quyosh radiatsiyasi asosan protonlardan iborat boʻlib, Yer yaqinidagi tezligi 300–1500 km/sek, oʻrtacha konsentratsiyasi 5—80 ion/sm2. Quyosh faolligi maksimum, boʻlganda va katta chaqnashlardan keyin Yer yaqinidagi protonlar konsentratsiyasi 103 ion/sm2gacha yetadi. Quyosh chaqnashlari paytida katta energiyali (7-103eV) zarrachalar (asosan, protonlar) paydo boʻladi. Yerga tushayotgan umumiy kosmik nurlar chaqnashini Quyosh radiatsiyasi koʻrini-shida ifodalaydi. Quyosh elektromagnit nurlanishining asosiy qismi spektrning koʻzga koʻrinadigan nurlari qismiga toʻgʻri keladi. Quyosh toʻla nur energiyasining Yer atmosferasidan tashqarida (Quyoshdan 1 astronomik birlik uzoqlikda)gi Quyosh nurlariga tik boʻlgan 1 sm2yuzada 1 min.da tushadigan miqdoriga quyosh doimiysi deyiladi. Quyosh doimiysi Quyoshning u.mumiy energiyasini hisoblash, tadqiq etish, uning Yerga taʼsirini oʻrganish maqsadida maxsus aktinometrik styalarda oʻlchab boriladi. Quyosh doimiysining hozirgi paytdagi qiymati 1,95 kal/(sm2min) yoki 136-106 erg/(sm2sek.). Quyosh faolligi maksimumga yetganda Quyosh nurlanishi bir oz ortadi, lekin bu miqdor umumiy nurlanishning 1% dan ortmaydi. Quyoshning radionurlanishlari Yer atmosferasidan toʻliq oʻtmaydi, chunki atmosfera radiodiapazonning bir necha mm dan bir necha m gacha qismi uchungina shaffofdir. Radionurlanishlar Quyoshning faolligi bilan bogʻliq. Quyosh radionurlanishlari juda ham kuchsiz boʻlib, F=10~22Vt/(m2sekTs) birlikda oʻlchanadi. Quyoshning qisqa toʻlqinli nurlanishlari Yer atmosferasida toʻla yutilib qoladi. Bu nurlanishlarga oid maʼlumotlar asosan, geofizik raketalar, Yer sunʼiy yoʻldoshlari va kosmik zondlar yordamida olinadi. Quyoshning rentgen nurlanishlari (toʻlqin uz. \A dan 100 A gacha) tutash va ayrim chiziqlarning nurlanishidir. Bu nurlanishlarning intensivligi quyosh faolligiga mos ravishda quchli oʻzgaradi (Yer orbitasida 0,13—1erg/sm2-sek) va faollik maksimumga yetganda rentgen nurlanishlari spektrning qisqa toʻlqinlarida kuchayadi. Quyoshning rentgen va ultrabi-nafsha nurlari juda oz (15 erg/sm2sek) energiya olib kelsa-da, bu nurlanishlar Yer atmosferasining yuqori qatlamlariga kuchli taʼsir qiladi. Quyoshda gamma nurlanishlari ham topilgan, lekin u yetarlicha oʻrganilmagan.

Quyoshdan kelayotgan nurlar òz navbatida 3 turga bolinadi 

Tòģri radiatsiya, tarqoq radiatsiya va yalpi radiatsiya 

Quyoshdan kelayotgan nurlar yer yuziga toģridan toģri yetib kelmaydi undagi ultra binafsha nurlari ozon qatlamida ushlab qolishini yana atmosfera qatlamlarida ushlab qolinishi va koplab misollar keltirsa boladi.

Quyosh radiatsiyasi yani nur sochib turish davomiyligini respublikamizning har bir viloyatlarida mavzud bolgan meteorologik stansiyalarda qayd qilib boruvchi GELEOGRAF

òzi yozib boruvchi asbobidan voydalaniladi bundan tashqari 

Toģri radiatsiya akktinometr

Qaytgan radiatsiya   ALBIDOMETR

Yalpi radiatsiya PIRONOMETR

Asboblari yordamida òlchab qayd etib boriladi

Yana qarang 

 Quyosh energetika qurilmasi
Quyosh energetika qurilmasi

Quyosh energetika qurilmasi — quyosh radiatsiyasi (nuri)ni yutib, uning energiyasini issiqlik yoki elektr energiyasiga aylantiruvchi qurilma. Issiklik va elektr Quyosh energetika qurilmasiq. bor. Issiqlik Quyosh energetika qurilmasiq.da issiq suv, texno-logik bugʻ, chuchuk suv yoki sunʼiy sovuq hosil qilinadi. Elektr Quyosh energetika qurilmasiq. energiyani oʻzgartirish prinsipiga qarab, fotoelektrik (qarang Quyosh batareyasi), termoelektrik, termoemission yoki mashina siklli Quyosh energetika qurilmasiq. boʻlishi mumkin. Yuqori quvvatli (bir necha MVt li) Quyosh energetika qurilmasiq. koʻpincha Quyosh energetika st-yasi (quyosh elektr st-yasi) deb ataladi.

Quyi temperaturali Quyosh energetika qurilmasiq.da tabiiy zichligi — -0,8 kVt/m2quyosh radiatsiyasidan foydalaniladi. Mas, bunday Quyosh energetika qurilmasiq. yordamida olinadigan 60—70° li issiq suv binolarni isitishda, past temperaturada qaynaydigan suyuqliklar (fre-on, xlor, etil va boshqalar) ning bugʻi maxsus turbinalarni harakatlantirishda va sovitkich mashinalarida qoʻllanadi.

Yuqori temperaturali Quyosh energetika qurilmasiq.da quyosh radiatsiyasi zichligi tabiiy zichlikka nisbatan 102—104marta kattalashtirilib, bir joyga toʻplanadi (fokuslanadi); buning uchun bir yoki bir necha koʻzgu yoxud linzalar toʻplamidan foydalaniladi (qarang Geliokonsentrator).

Quyosh energetika qurilmasiq. yerda va kosmosda qoʻllanadi. Yerdagi Quyosh energetika qurilmasiq. tannarxining yuqoriligi va iqlim sharoitlarining chegaralanganligi tufayli kamroq ishlatiladi. Kosmik Quyosh energetika qurilmasiq.dan yer sunʼiy yoʻddoshlari va boshqa kosmik apparatlarini mus-taqil energiya bilan taʼminlashda foydalaniladi (yana qarang Gelioqurilma).

Yana qarang 

 Quyosh batareyasi
 Quyosh radiatsiyasi
Quyi boʻzsuv geslari kaskadi

Quyi boʻzsuv geslari kaskadi — Chirchiq—Boʻzsuv suv-energetika trak-/yaining quyi qismidagi GESlar maj-mui, unitar korxona. Kaskad Boʻzsuvning uz. 100 km boʻlgan energetika trak-tida Zangiota, Yangiyoʻl, Chinoz tumanlari hududida joylashgan. Umumiy quvvati 50,9 MVt boʻlgan 5(14-, 18-, 19-, 22-, 23-) GESdan iborat. GESlar Toshkent viloyatining Zangiota, Yan-giyoʻl, Chinoz tumanlaridagi sanoat korxonalarini va aholi ehtiyojlarini elektr energiyasi bilan taʼminlashga moʻljallab qurilgan. Kaskaddagi birinchi qurilgan 14-GES Zangiota tumanida joylashgan. Qurilish 1943-yil fevral

da boshlanib 1944-yil dekabrda ishga tushirilgan, 10,7 MVt quvvatiga ega boʻlgan 1 agregat oʻrnatilgan. 18-, 19-, 23-GESlar Yangiyoʻl tumanida. 18-GESning umumiy quvvati 7,0 MVt boʻlib, har biri 2,34 MVt quvvatli 3 ta agregatga ega (2 agregati 1949-yilda, 3-agregati 1951-yilda ishga tushirilgan). 19-GES 1950-yilda ishga tushirilgan. Umumiy quvvati 11,2 MVt (5,6 MVt quvvatiga ega boʻlgan va Germaniyada ishlab chiqarilgan 2 ta ag-regat). 23-GES 1954-yilda ishga tushirilgan. Urnatilgan quvvatlar 17,6 MVt (8,8 MVt quvvatli, Shvetsiyaning "Noxab" firmasida ishlab chiqarilgan 2 ta turbinali agregat); 22-GES Chinoz tuma-nida joylashgan, quvvati 4,4 MVt (2,2 MVt quvvatga ega boʻlgan 2 agregat). 1954-yilda ishga tushirilgan. GESlar ishini boshqarishni markazlashtirish maq-sadida 1955-yilda ular bir kaskadga biriktirilib, Q.B. G.K. tashkil etilgan. Uning tarkibidagi barcha GESlar 19-GESdan avtomatik boshqariladi. 2003-yilda kaskad styalarida 233,7 mln. kVt-soat elektr energiyasi ishlab chiqarildi.

    

Oʻzbekiston gidroelektr stansiyalari
Oʻzbekiston gidrotexnik inshootlari
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti
Quyimozor suv ombori

Quyimozor suv ombori — Buxoro viloyatida Quyimozor va Kogon temir yoʻl stansiyalari oraligʻida joylashgan. 1958 yilda Zarafshon daryosining etak qismidagi chuqurliklardan birining atrofini koʻtarib qurilgan. Suv omborining kosasi qumtosh aralash loyqalardan tashkil topgan yotqiziqlarda joylashgan. Dastlabki suv hajmi 280 mln. m³, maydoni 16,2 km². Eng keng joyi 5 km, oʻrtacha chuq 17 m, eng chuq. joyi 40 m. 1968 yilda suv ombori kosasining qirgʻ-oqtari 2 m dan ortiq baland marzalar bilan koʻtarildi. Uning suv hajmi 350 mln.m³ gacha, maydoni 17,3 km²ga yetdi. Quyimozor suv omborio.ga maxsus kanal (18 km) orqali Zarafshon daryosidan suv keltiriladi, shuningdek, Amu-Buxoro mashina kanalipyan 40 m³/s suv quyadigan Quyimozor nasos styasi qurildi. Jamgʻarilgan suv oʻz. 72 km va sek.iga 100 m³/s ga qadar suv oqadigan kanal orqali irrigatsiya shoxobchalariga tarqatiladi. Suv omborida suv sathi oʻzgarib turadi. Quyimozor suv omborio. tarkibiga Xorxoʻr va Duoba gidrouzellari kiradi.
1965-yildan beri Quyimozor suv omborio. Amu-Buxoro mashina kanali suvini tartibga solish maqsadida foydalaniladi. Magistral kanal bilan birgalikda suv ombori 94 ming ga yerni sugʻoradi.

Buxoro viloyati
Oʻzbekiston suv omborlari
[[Turkum:Suv omborlari)
Quljuqtov

Quljuqtov — Navoiy viloyatidagi togʻ. Qizilqumdagi qoldiq togʻlardan biri, Janubiy Qizilqumning chekka qismida. q. nisbatan past togʻ boʻlib, eng baland joyi 785 m. Geologik jihatdan Quljuqtov paleozoy davrining ordovik vulkanogen terrigen va qisman, karbonat jinslaridan hamda silur, devon, quyi karbon davrlarining karbonatli, oʻrta va yuqori karbonning vulkanogen-terrigen yotqiziqlaridan tashkil topgan. Yuza qismi paleozoy davrining granit, alevrolit kabi jinslari bilan qoplangan. Iqlimi keskin kontinental. q. quruq va issiq iqlim sharoitida ekzogen jarayonlarga koʻproq duch kelgan, natijada yemi-rilib pasayib qolgan. Uning shimoliy yon bagʻri qiya va koʻplab quruq oʻzanlar bilan kesilgan. Bahorda bu oʻzandan qisqa muddat suv oqadi. Iyulda eng yuqori temperatura 48°, yanvarda eng past temperatura —28,5°. Yillik oʻrtacha temperatura 15,2°. Yillik yogʻin 104 mm. Foydali qazilmalardan oltin, grafit, volfram va boshqa bor. Togʻ etaklarida qumloq tuproq va mustahkamlangan qum uyumlari mavjud. Shuvoq, boyalich, soy etaklarida esa yulgʻun uch-raydi. Hayvonlardan qoʻshoyoq, tulki, chiyaboʻri, kaltakesak, toshbaqa, charx ilon, koʻzoynakli ilon, togʻ etaklarida yumronqoziq yashaydi. q. va uning etagidagi yerlardan chorvachilik uchun yaylov sifatida foydalaniladi.

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati geografiyasi
Mayya Quliyeva

Mayya Quliyeva (Mamajon; 1920.1.5 — 2018.27.4, Ashxobod) — turkman xonandasi (lirik soprano). Xalq artisti (1955). Moskva konservatoriyasida taʼlim olgan (1938—41). 1941-yildan Mahtumquli nomidagi Turkman opera va balet teatrining yakkaxon xonandasi. Mohim, Shohsanam, Ayna (A.Shaposhnikov, "Tohir va Zuhra", "Shohsanam va Gʻarib", "Ayna"), Layli (Yu.Meytus, D.Ovezov, "Layli va Majnun") kabi partiyalarni katta isteʼdod bilan, mumtoz operalaridan ham koʻpgina partiyalarni muvaffaqiyatli ijro etgan (P.Chaykovskiyning "Yevgeniy Onegin"ida Tatyana, J.Bizening "Karmen"ida Mikaela, Sh.Gunoning "Faust"ida Margarita va boshqalar). Xalq qoʻshiqlarining mohir ijrochisi sifatida ham tanilgan. Bir necha turkman filmida suratga tushgan.

 

1-mayda tugʻilganlar
1920-yilda tugʻilganlar
2018-yilda vafot etganlar
27-aprelda vafot etganlar
Sovet aktrisalari
Turkmaniston kishilari
Qullik

Qullik — ekspluatatsiyaning tarixan dastlabki va eng qoʻpol shakli, unda qul ishlab chiqarish qurollari qatorida, oʻz xoʻjayini — quldorning mulki hisoblangan. Quldorlik tuzumiga asos boʻlgan. Qullikning manbai: urush yoki qaroqchilik paytida asir olingan begona qabila aʼzolari, jinoyat qilgan yoki qarzlarini toʻlay olmagan qabi-ladoshlar, shuningdek, qullarning tabiiy koʻpayishi, qullar savdosi va boshqa Quldorlar jabr-zulmi qullarning yirik qoʻzgʻolonlariga sabab boʻlgan (qarangSpartak qoʻzgʻoloni).

Q-qullik ma'nosida.

Yaqin va Oʻrta Sharq musulmon mamlakatlarida Quldorlik birmuncha keng tarqalgan. Islom dini qul qilishga keng imkon bergan, shuning uchun urushlar paytida asir tushgan va Yevropa, Osiyo va Afrika bozorlaridan sotib olingan gʻayridinlar qullikning asosiy manbai boʻlgan. Musulmon Sharqi mamlakatlarida qullar ogir ishlarda — konlarda, qoʻshinlarda xizmat qilishgan (qarang Mamluklar). Osiyo, Afrika va Amerika mamlakatlarining mustamlaka asoratiga solinishi munosabati bilan (16-asr) qullikning yangi bos-qichi boshlangan. 17—19-asrlarda qul savdosi avj olgan. Amerikaga kelti-rilgan qullarning umumiy soni 10 mln. kishidan oshib ketgan. Plantatsiyalarda ogʻir mehnat qiluvchi qullarga ish hayvoni sifatida qaralgan. Kullar qarshiligining kuchayishi va qullikka qarshi keng jamoatchilik harakatining avj olishi natijasida qullik bekor qilina boshlagan. Mas, AQShdagi fuqarolar urushi (1861—65) natijasida qullik bekor qilingan. Biroq Markaziy va Jan.Arabistonda va Afrikaning baʼzi mamlakatlari (Efiopiya, Nigeriya va boshqalar)da qullik 20-a.ning 50-yillarigacha saqlangan. BMT 1948-yil qabul qilgan Inson huquqi umumiy dekla-ratsiyasining 4-moddasida qullik va qul savdosining hamma turlari taqiqlanishi eʼlon qilingan. 1956-yil Jenevada 59 davlat vakillari qullik qul savdosi va qullikka oʻxshash odatlar (majburiy mehnat va boshqalar)ni bekor qilishga doir konvensiya qabul qilishgan. Oʻrta Osiyo mamlakatlarida qullik klassik shaklda namoyon boʻlmagan. Bu yerla qullardan uy xizmatlari (qarollar), gʻulomlar va boshqa sifatida foydalanilgan. Harbiy ishga olingan gʻulomlar baʼzan, keyinchalik yirik lavozimlarga erishganlar (qarang Sabuktegin).
Qulmoq

Qulmoq, xmel — tutdoshlar oilasiga mansub chirmashib oʻsadigan koʻp yillik va bir yillik oʻsimliklar turkumi. Moʻʼtadil iklimli mintaqalarda 4 turi tarqalgan. Rossiyaning zax va keng bargli oʻrmonlarida, daryo qirgʻoqlarida oddiy qulmoq, Uzoq Sharqda yapon qulmogʻi oʻsadi. Oʻzbekistonda oddiy qulmoq (N.1iriSh5.) turi ekiladi. Poyasi chirmashib oʻsadi. Boʻyi 10 m, barglari bandli, qaramaqarshi joylashgan yon bargchali. Urugʻchi gullari 30—50 ta dan qubba-toʻpgullarga yigʻilib barg qoʻltigʻida joylashgan. Urgʻochi gullarida lupulin ajratuvchi tilla-sariq bezchalari bor. Erkak toʻpgullari roʻvak. Mevasi yongʻoqcha. Asosan, urgʻochi qubba toʻpgullari uchun ekiladi. Pivo tayyorlashda, non uchun achitqi sifatida hamda tibbiyotda (dori vositasida) qoʻllaniladn. Manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Ildizpoyasini boʻlish yoʻli bilan koʻpaytiriladi.

 
Tutdoshlar
Quloq ogʻirligi

Quloq ogʻirligi — eshitish qobiliyatining pasayishi. Bolalarda koʻpincha oʻtkir yoki surunkali otit, burun va burun-yutqin kasalliklari (koʻpincha adenoid) oqibatida yuzaga keladi. Eshituv nervi va ichki quloqdagi patologik jarayonlar koʻpincha quloq ogʻirligiga sabab boʻladi. Baʼzan tugʻma va bolalikdagi quloq ogʻirligi sababli bola nutqi buzilishi mumkin. Kattalarda otoskleroz, ichki quloqda qon aylanishining buzilishi, eshituv nervining yoshga qarab oʻzgarishi (keksalik quloq ogʻirligi), shuningdek, uzoq vaqt kuchli shovqin taʼsiri va surunkali intoksikatsiya (alkogol, nikotin, simob, qoʻrgʻoshin va boshqa taʼsiri) ham quloq ogʻirligiga olib keladi. Quloq ogʻirligi yengil, oʻrtacha vaogʻir kechadi.

Davosi 
Quloq ogʻirligiga sababchi omillar yoʻqotiladi, turli dori-darmonlar yoki operatsiya yoʻli bilan davolanadi. Koʻproq eshituv apparatlari qoʻllanadi.

Manbalar 

Quloq kasalliklari
Tibbiyot
Otorinolaringologiya
Patologiya
Surdologiya
Qulunda choʻli

Qulunda choʻli, Qulunda tekisligi, Qulunda — Gʻarbiy Sibirning janubidagi tekislik. Rossiya Federatsiyasi Oltoy oʻlkasi va Qozogʻiston Respublikasining Pavlodar viloyatida, Ob va Irtish daryolari oraligʻida, Qulunda tektonik botigʻida joylashgan. botiqning yuzasi toʻrtlamchi davr flyu-vioglyatsial, koʻl va daryo yotqiziqlari bilan qoplangan. Maydoni 100 ming kmga yaqin. Balandligi markaziy qismida 100–120 m, jan. va sharqida 200– 250 m. Relyefida uzun qirlar — mar-zalar (50–60 m) xos; ularni daryolar va achchiq-shoʻr koʻllar ajratib turadi. Koʻllarda soda, glauber va osh tuzi zaxiralari katta. Iqlimi kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 17°, —19°, iyulniki 19—22°. Yillik yogʻin 250–350 mm. Shim.-sharq-ida boshoqli dasht oʻsimliklari oʻsadi. Qulunda choʻli Gʻarbiy Sibirning muhim qishloq xoʻjaligi rayoni.
Qulupnay

Qulupnay, yertut – raʼnoguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; rezavor ekin.

Navlari 
 Yevrosiyo va Amerikada 50 turi maʼlum. Asosan „bogʻ qulupnayi“ turi, shuningdek, „oʻrmon qulupnayi“, „muskat taʼmli qulupnay“, „virginiya qulupnayi“ va „chili qulupnay“ kabi qulupnayning birinchi navlari 18-asr da Niderlandiyada paydo boʻlgan. Amerika turi – virginiya va chili qulupnayi Yevropaga olib kelingan. Qulupnay Yer sharining turli iqlimli mintaqalarida – Qutb doirasidan to subtropiklargacha oʻstiriladi. Oʻzbekistonda koʻproq „bogʻ qulupnayi“ turi ekiladiIldizi popuk ildiz. Tupi oʻrtacha shoxlangan, boʻyi 10 sm gacha. Barglari yuraksimon, gullari qalqonsimon toʻpgulga yigʻilgan, ikki jinsli, oq yoki oqish-sariq, oʻzidan changlanadi. May-iyunda pishadi. Mevasi toʻq qizil, baʼzan naviga qarab oq (oqpar), 3—5 g dan 20—40 g gacha boʻl, lishi mumkin .

Tarkibida 80—90% suv, 7-11% qand, 0,8—1,6% kislota, 1 – 1,7% pek-tin, 0,9—1,2% azotli moddalar, shuningdek, kletchatka, kul, A, V, C vitaminlari va boshqa bor. Yangiligida yeyiladi, kompot, murabbo qilinadi, sharbat tayyorlanadi. Qulupnay namlik talab qiladigan, yorugʻsevar (soya joyda hosil bermaydi), sovuqqa chidamsiz oʻsimlik. Bir yerda 4— 5 yil oʻstiriladi. 3 yilgacha yaxshi hosil beradi. Hosildorligi 80—100 s/ga. Asosan, iyul—avgustda ildiz otib, barg yozgan gajaklari qator orasi 80 sm, tup orasi 25 sm yoki 70x70 sm sxe-mada koʻchat qilib ekiladi (kuzda va bahorda ham ekish mumkin, bunda kechroq hosilga kiradi). Yaxshi koʻchat ikki yillik qulupnayzordan olinadi. Qulupnayzor bahorda, oʻsish davrida mahalliy va mineral oʻgʻitlar bilan oziqlantiriladi, qator oralari yumshatiladi, sugʻoriladi.

Oʻzbekistonda Qulupnayning Zenga-Zengana, Kulver, Dilbar, Muto, Toshkent, Shreder xotirasi, Oʻzbekiston navlari ekiladi.

Asosiy zararkunandalari: qulupnay kanasi, malina va qulupnay uzun buruni.
Kasalliklari: qulupnay nema-todasi, kulrang chirish, oq-qoʻngʻir dogʻlanish.
Raʼnodoshlar
Mevalar
Qum

Qum(tuproq) — bir-biri bilan birlashmaydigan, erneng unimdor qatlami,mayda zarrachalardan tashkil topgan choʻkindi togʻ jinsi. Togʻ jinslarining mayda boʻlakcha (parcha)lari va turli minerallarning dumaloq va qirrali zarrachalaridan tarkib topgan.

Paydo boʻlish sharoitlariga koʻra Qum daryo, koʻl, dengiz, flyuvioglyatsial, elyuvial, prolyuvial va eol Qumlarga boʻlinadi. Odatda, Qumning oʻlchami 0,05 mm dan 2 mm gacha boʻladi. Ular mayda donachali (0,1—0,25 mm), oʻrta donachali (0,25—0,5 mm), yirik donachali (0,5–1 mm) va juda yirik donachalidir (1–2 mm). Q, mineralogik tarkibiga koʻra, kvarsli, glaukonit-kvarsli, dala shpati-kvarsli va boshqa turlarga boʻlinadi. tarkibiy qismiga qarab, bir mineralli (oligomikt) va koʻp mineralli (polimikt) Qum farq qilinadi. Qum konlari keng tarqalgan. Qumda oltin, platina, olmos, sapfir, rubin, sirkon, rutil, tita-nit, ilmenit va boshqa koʻpgina qimmat-baho minerallar mavjud; bu minerallarning bir qismi foydali qazilma sifatida ajratib olinadi. Tabiiy va sunʼiy (togʻ jinslarini maydalash yoʻli bilan olinadigan) Qumdan qurilishda va qurilish materiallari ishlab chiqarishda; kvarsli Qumdan shisha, chinni, fayans, qurilish keramikasi ishlab chiqarish hamda quyma shakllar yasashda xom ashyo sifatida foydalaniladi.
Qum (shahar)

Qum (, ) — Erondagi shahar. Tehron shahridan janubiy-sharqda joylashgan Qum ostonining maʼmuriy markazi hisoblanadi. Aholisi 777,6 ming kishi (1997). Transport yoʻllari chorrahasi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Qoʻlda gilam toʻqiladi, kulolchilik buyumlari tayyorlanadi. Shaharga 5-asrda sosoniylar podshohi Qubod 1 asos solgan. Abbosiylar davri (8-asrning 2-yarmi) da Q. yirik shaharga aylangan. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (11 — 12-asrlar), shialar imomi Muso al-Kozim qizi Fotima maqbarasi (16-asr) saqlangan. Q. shialarning Mashhaddan keyin Erondagi muqaddas shahri.

Yana qarang

Manbalar 

 

Eron shaharlari
Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Muqaddas shaharlar
Eron ustonlari markazlari
Qum ustoni shaharlari
Qum vannalari

Qum — qumga tushish, psammoterapiya – issiq qumdan davo maqsadida foydalanish; issiq bilan davolash usullaridan. Qadimda quyoshda qizigan issiq qum bilan davolash keng rusum boʻlgan; arab, yunon, rimliklar va Sharqiy Hindiston aholisi oʻrtasida bu usul samarali qoʻllangan. Qum vannalari haqidagi maʼlumotlar Ibn Sino qoʻlyozmalarida ham qayd etilgan. „Agar qumdan mahorat bilan foydalana olsangiz, moddalar al-mashinuvini yaxshilashga erishiladi. Inson baquvvat boʻlib, kayfiyati tetiklanadi. Ortiqcha moddalar tezda erib, ter bilan chiqib ketadi, u surun-kali sovuklikni bartaraf etadi, bosh ogʻrigʻini qoldirib, miyani mustahkamlaydi“. Qum bilan davolash yoz oylarida oʻtkaziladi, asosan, qumning yuqori qatlamidan foydalaniladi. Ertalab qum maydonchalarida medal-on shaklida 2x1 m hajmidagi „joʻyacha“lar tayyorlanadi. Har bir „joʻyacha“ ning bosh tomoniga 6—10 sm balandlikda qumdan tayyorlangan yostiqchalar qoʻyiladi. Bemorlar muolaja qabul qilishdan yarim soat oldin kelib, maxsus soya joyda dam olishadi va issiq muhitning termik sharoitiga koʻnikishadi. Bu vaqtda tibbiy xodimlar bemorning vazni, gavda harorati, qon bosimi, pulsi va hokazoni oʻlchaydi. Bevosita muolaja oʻtkazish oldidan ertalab tayyorlab qoʻyilgan va oftobda qizigan „joʻyacha“larning yupqa qavati olinadi va toʻplab qoʻyiladi. Bemor joʻyachaga yotgandan keyin uning badani qum bilan oʻraladi va eng ustki qismi toʻplab qoʻyilgan issiq qum bilan koʻmiladi. Qum vannalari umumiy va mahalliy boʻlishi mumkin. Umumiy Qum vannalari oʻtkazilganda bemorning tanasi va qoʻl-oyoqlari (yurak sohasidan tashqari) issiq qum bilan oʻraladi. Mahalliy usulda bemorning qoʻl va oyoqlari yoki tanasining ayrim qismigina oʻraladi. bemorning boshi ustiga quyoshdan himoya qilish uchun soyabon qoʻyiladi. Umumiy qumli vannalar kattalar uchun 20—30, bolalar uchun esa 10—15 min davomida qabul qilinadi. Mahalliy muolaja 40— 60 min., soʻngra issiq suvda yuvinish tavsiya etiladi. Qum vannalari taʼsirida butun tana bir xidda qiziydi, ogʻriq qoladi. Organizmda oksidlanish jarayonlari kuchayadi. Qum vannalarini poliartrit, periferik nerv sistemasi kasalliklari, ayollar jinsiy aʼzolarining surunkali kasalliklarida buyuriladi.

Tibbiy tiklanish va fizioterapiya ilmiy tadqiqot institutinkng Termiz filialida bemorlarni qum bilan davolash yoʻlga qoʻyilgan.

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Tibbiyot
Davolanish
Davolash usullari
Qumli choʻl tuproqlari

Qumli choʻl tuproqlari – qumda oʻsuvchi oʻsimliklar tagida shakllanadigan tuproq tipi. Ildiz-chirindili qatlami oʻsimlik qoldiqlarining chirishi hisobiga hosil boʻladi. Qumli choʻl tuproqlarit. Buxoro, Qashqadaryo, Surxondaryo, Xorazm viloyatlari, Fargona vodiysi, Qoraqalpogʻiston, shuningdek, Turkmaniston va Tojikistonda tarqalgan. Qumli choʻl tuproqlarit. yuzasi (5—6 sm)da har joydan bir oʻsimlik poyasi yoki ildizi oʻsib chiqqan quruq sochiluvchan qumdan iborat. Bu tuproqlar tarkibida chirindi miqdori juda kam (0,1—0,5%) boʻlib, 30—35 sm chuqurlikkacha uchraydi. Yalpi shakldagi azot va fosforning miqdori juda kam. Tuproq profilida karbonatlarning dogʻ, sochilgan va boshqa shakllardagi hosilalari koʻrinib turadi. Tuproq reaksiyasi kuchsiz ishqorli yoki ishqorli. Qumli choʻl tuproqlarit. shoʻrlanmagan yoki kuchsiz shoʻrlangan (suvda eriydigan tuzlar 2 m va undan chuqurda joylashgan; 1,5—2,0%). Koʻpincha tuzlarning asosiy qismini suvda kam eriydigan sulfatlar tashkil etadi. Shuning uchun oʻzlashtirishning dastlabki yillarida bu tuproqdar shoʻri yuvilmaydi. Bu tuproqlarning singdirish kompleksi, asosan, kaltsiy va magniydan iborat (singdirish sigʻimi juda kam – 5,0—6,0 mg. ekv). Bu tuproqlarning suv oʻtka-zuvchanligi juda kuchli boʻlgani uchun sugʻorish suvi tuproqning oʻsimlik ildizlari rivojlanadigan qismida ushlanmay, egat boshidayoq tezda quyi qatlamlarga shimilib ketadi. Tuproqlarning suv oʻtkazuvchanligini kamaytirish uchun kolmataj (loyqali suv bilan sugʻorish) qilinadi. Shamol eroziyasiga qarshi kurashda koʻp yillik oʻtlar va oʻrmon daraxtlari ekishdan tashqari polimer preparatlardan (K-4, lateks va boshqalar), shuningdek, soz-qumoqli materiallardan foydalaniladi.

Xodimat Maxsudov.

Tuproqshunoslik
Qunduzlar

Qunduzlar — suvsarsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchilar urugʻi. Yevropa, Osiyo, Shimoliy -Gʻarbiy Afrikada choʻllardan boshqa joylarida tarqalgan. Gavdasining uzunligi 55—95 sm, nisbatan ingichka va egiluvchan, vazni 10 kg gacha, dumi 45 sm gacha. Oyoqlari kalta, barmoqlari orasida suzgich parda boʻladi. Oʻzbekistonda qunduzning faqat 1 turi tarqalgan. Qunduzlar chuchuk suv havzalari yaqinidagi inlarida yashaydi. Suvga shoʻngʻiganida quloq va burun teshiklari maxsus klapanlar bilan berkiladi.

Qishda suvning muzlamagan joylarida yashaydi. Bahor-yoz mavsumida asta-sekin tullaydi. Yumshoq toʻshamali uyasini suv havzasining baland qirgʻoqlariga yasaydi. Boʻgʻozlik davri 8— 10 oy. Ikki yilda bir marta aprel - may oylarida, koʻpincha 3 ta bola tugʻadi. Asosan, baliq, baqa, baʼzan oʻrdak va boshqalar bilan oziqlanadi. Moʻynasi (ayniqsa, qishki) qimmatbaho hisoblanadi. Soni keskin kamayganligi sababli ovlash taqiqlangan. Shu sababli ko'rilgan chora tadbirlar natijasida hozirda ularning sonlari yana tez suratlarda oshib bormoqda.

 

Hayvonlar
Qurbonkoʻl

Qurbonkoʻl (Koʻkkoʻl) — Qirgʻiziston Respublikasi Botken viloyati shimoliy va Oʻzbekiston Respublikasi chegarasidagi oqar koʻl. Fargʻona vodiysida, Koʻksuv daryosida joylashgan. Shimolidan janubiga choʻzilgan. Togʻ qulashidan hosil boʻlgan. Oʻrtacha balandligi 1738 m. Suv yigʻish maydoni 129,5 km², koʻlning maydoni 1,4 km², uz. 866 m, oʻrtacha eni 162 m, eng katta kengligi 255 m. Oʻrtacha chuq. 8,6 m, eng chuqur joyi 13,4 m. Suvi yaxshi ichimlik sifatiga ega. Qishda qirgʻoqqa yaqin joylari muzlaydi.

Galereya 

 

Oʻrta Osiyo
Qirgʻiziston koʻllari
Qadamjoy tumani
Anvar Qurbonov

Anvar Sarmanovich Qurbonov (1948, hozirgi Sirdaryo viloyati Guliston tumani) – quruvchi usta, Oʻzbekiston Qahramoni (1998).

Biografiyasi 
Anvar Qurbonov 1948-yilning 5-oktyabrida Sirdaryo viloyatining Guliston tumanida tugʻilgan.

Mehnat faoliyatini 1969-yildan Guliston tumanidagi 60-sonli qurilish tashkilotida gʻisht teruvchilikdan boshlagan, shu tumandagi 3-mexanizatsiyalashgan kolonnada qurilish brigadiri (1975-81), „Sir daryojamqurilish“ga qarashli 49-sonli mexanizatsiyalashgan kolonnaning brigada boshligʻi (1981—98), Guliston tumanidagi 4-sonli qurilishmontaj boshqarmasida brigada boshligʻi (1998 – 2000), 2000-yildan shu boshqarma kasaba qoʻmitasining raisi.

1969-yildan 1975-yilga qadar Guliston tumanining yirik sugʻorish inshooti – „Doʻstlik“ kanalini barpo etilishida ishtirok etgan.

Guliston shahridagi 5-mavze, „Maʼnaviyat va maʼrifat“ markazi, suzish basseyni, Boks saroyi, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining viloyat boʻlimi singari koʻplab yirik meʼmorlik inshootlari qurilishida faol qatnashib, yuqori mehnat koʻrsatkichlariga erishgan, koʻplab quruvchi shogirdlar yetishtirgan.

Anvar Qurbonov Guliston shahrida joylashgan, 1998-yilda ochilish marosimi boʻlib oʻtgan „Alpomish“ sport majmuasi qurilish ishlariga rahbarlik qilgan.

1998-yilda Oʻzbekiston Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

2005-yildan boshlab 10 yil davomida, yaʼni 2015-yilgacha Sirdaryo viloyatining Guliston shahridagi obodonlashtirish va koʻkalamzorlashtirish, irrigatsiya boshqarmasi ish boshqaruvchisi boʻlib ishlagan. 

2015-yilda Sirdaryo viloyati Xalq deputatlari kengashi deputati etib saylangan. Hozirgi kunda nafaqada.

Mukofotlari
Oʻzbekiston Qahramoni (1998-yil)

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
Ahmadjon Qurbonov

Axmedjon Qurbonov(1921-1945) — Ishchilar va dehqonlar Qizil Armiyasi gvardiya mayori, Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni(1945).

Biografiyasi 

Axmedjon Qurbonov 1921-yil 10-oktabrda Sherqo‘rg‘on qishlog‘ida (hozirgi O‘zbekiston Samarqand viloyatining Jomboy tumani) tug‘ilgan. Muallimlar tayyorlash maktabining uch kursini tamomlagach, o‘qituvchi bo‘lib ishladi. 1930-yildan Yaroslavlda yashagan, Yaroslavl shinalar zavodida ishlagan. 1940-yil oktyabr oyida Qurbonov Ishchilar va dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqirildi. Tambov piyodalar maktabini va „Shot“ kurslarini tamomlagan. 1943-yil boshidan — Ulug Vatan urushi frontlarida, oʻsha-yilning fevral oyida u yaralangan.

1944-yil iyuniga kelib, mayor Axmedjon Qurbonov 1-Belorussiya fronti 65-armiyasining 44-gvardiya otishma diviziyasining 128-gvardiya otishma polkining batalyoniga qoʻmondonlik qildi. U Belorussiya SSRni ozod qilish paytida ajralib turdi. Bobruisk yaqinidagi janglarda, Guxlino qishlogʻidan shimolda, Qurbonov diversion manevr yordamida Narewni muvaffaqiyatli kesib oʻtdi va uning gʻarbiy qirgʻogʻidagi koʻprigini egalladi. Batalon oldinga siljishda davom etib, muhim balandlikni egallab oldi va Syveseno qishlogʻining shimoli-sharqidagi magistralni kesib tashladi. Dushman bir necha bor qarshi hujumga oʻtdi, ammo batalon oʻz pozitsiyasini saqlab qoldi. Faqat qarshi hujumlardan birini aks ettirish paytida Qurbonov jangchilari 6 ta tank, 4 ta bronetransport, 12 ta pulemyot, 185 ta dushman askar va ofitserlarini yoʻq qilishdi. 1945-yil 6 fevralda Qurbonov Polshadagi jangda halok boʻldi. U Polshaning Kuyav-Pomeran voevodeligining Shinyx qishlogʻidagi ommaviy qabrga dafn etilgan.

Mukofotlar 
SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 24-martdagi farmoni bilan mayor Axmedjon Qurbonovga "Frontda qoʻmondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi uchun vafotidan keyin Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berildi. Nemis bosqinchilari va bir vaqtning oʻzida koʻrsatilgan jasorat va qahramonlik. Shuningdek, u Lenin, Qizil Bayroq, 3-darajali Suvorov, 3-darajali Kutuzov, 1-darajali Vatan urushi, Qizil Yulduz ordenlari, bir qator medallar bilan taqdirlangan.

Xotira 
Qurbonov sharafiga uning vatanida sovxoz nomi berildi va byust oʻrnatildi, Jamboydagi vokzal va koʻchaga nom berildi.

Adabiyot 

 Olovli-yillar qahramonlari. Yaroslavl: Yuqori Volga kitobi. tahrir, 1985-yil.
 Sovet Ittifoqi Qahramonlari — oʻzbeklar. Toshkent, 1984-yil.

Manbalar 

Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Ulugʻ Vatan urushi qatnashchilari
Rajabboy Qurbonov

Rajabboy Qurbonov (1933.2.3 -Yangiariq tumani — 2000, yanvar) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1961). 1953-yildan Yangiariq tumanidagi 17-, 1961-yildan 1-maktabda, 1993—2000-yillarda 11-litsey internatda matematika oʻqituvchisi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qurolli kuchlar ansambli

Qurolli kuchlar ansambli, Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli kuchlari markaziy ashula va raqs ansambli — respublikada harbiy xizmatchilardan tuzilgan yetakchi ansambl. 1939-yil Toshkentda Turkiston harbiy okruti ashula va raqs ansambli nomi bilan tashkil topgan. 1992-yildan hozirgi nomda. Ikkinchi jahon urushi davrida ansambl harbiy qismlarda, gospitallarda, Zakavkazye frontida, Eronda konsertlar bergan (1941—43). Hozirgi repertuaridan xalq kuy va qoʻshiqlari, Oʻzbekiston bastakor va kompozitorlari (P.Maka-rov, A.Nazarov, Hab. Rahimov, R. Abdullayev, shahriDadajonov va boshqalar)ning harbiyvatanparvarlik, qahramonlik mavzuidagi ("Ona yurt", A.Nazarov; "Jon Vatan", shahriDadajonov; "Har bahor, har kuzda", K.Rahmatov va boshqalar), lirik ("Rayhon", "Kuygan koʻngil", "Xayr yorim"), raqs qoʻshiqlari (xo-razmcha "Nega gerag" va boshqalar), vokal-raqs kompozitsiyalari (oʻzbek mumtoz ashu-lalaridan iborat "Guldasta", turli xalqlar qoʻshiqlaridan iborat "Terma" va boshqalar) oʻrin olgan. Xonanda, sozanda va raqqos(a)lar guruhlari (jami 70 kishi)dan iborat. Hozirda boshligʻi va badiiy rahbari — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, bastakor shahriDa-dajonov, bosh baletmeysteri — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, Qoraqalpogʻiston xalq artisti Z.Madrahimova, xormeyster — O. Komiljonov, musiqa rahbari — F.Azimov, rejissyor — Turkmanistonda xizmat koʻrsatgan artist A.Goloshchapov. Ansamblda xonandalar: Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist M. Hakimov, Qoraqalpo-gʻistonda xizmat koʻrsatgan artist K.Rahmatov, O.Nazarbekov, I.Iskan-darova, I. Saidumarov, Z.Bobojo-nov, raqqosalar: Sh. Najmiddinova, Z.Shamshixonova va boshqa faoliyat koʻrsatmoqda. Jamoa Pokiston, Afgʻoniston, AQSH, Germaniya, Italiyada gastrolda boʻlgan.
Qurolsizlanish

Qurolsizlanish - urush olib borish vositalarini butunlay yoʻqo-tish yoki ularni qisman kamaytirish hamda urush xavfini bartaraf etish uchun shartsharoitlar yaratish maqsa-dida amalga oshiriladigan chora-tad-birlar tizimi. Q. xalqaro huquqning tamoyillaridan biri boʻlib, uning yuridik mohiyatini 3 meʼyoriy belgi: umumiy xarakterdagi majburiyatlar (qarang borasida amaliy choralarni ishlab chiqish); dasturiy xarakterdagi nor-malar (qurollar va qurolli kuchlarni toʻliq yoʻq qilish yoʻli bilan Q.ga eri-shish); kafolat xarakteriga ega boʻlgan majburiyatlar (amaldagi shartnomalar qoidalarini toʻliq bajarish) tashkil etadi.

Q. xalqaro doirada BMTning 2 asosiy organi — Bosh Assambleya va Xavfsizlik Kengashiga topshirilgan. BMT huzurida barcha tashkilot aʼzolaridan iborat Q. komissiyasi tashkil etilgan. Q.ning 2 turi: yalpi va qisman Q.ni ajratib koʻrsatish mumkin. Yalpi Q. deganda: 1dan, qurolli kuchlarni yoʻq qilish, harbiy tashkilotlarni bartaraf etish, qurol ishlab chiqarishni toʻxtatish, shuningdek, ularni yoʻq qilish hamda tinchlik davrida qurollardan foydalanishni man etish; 2dan, yadroviy, kimyoviy, bakteriologik va boshqa ommaviy qirgʻin qurollarining barcha zaxiralarini yoʻq qilish hamda shu turkumdagi qurollarni ishlab chiqarishni toʻxtatish; 3dan, ommaviy qirgʻin qurollarini eltib berish vositalarining barcha turlarini yoʻq qilish; 4dan, mamla-kat harbiy faoliyatini uyushtiruvchi muassasalar hamda tashkilotlarni bar-taraf etish, harbiy taʼlim berishni toʻxtatish, harbiy oʻquv yurtlarini yopish; 5dan, mablagʻlarni harbiy maqsadlarda ishlatishni toʻxtatish tushuniladi. Davlatlar faqat yadroviy boʻlmagan qurolli kuchlar, vositalar va tashkilotlarni saqlab qolishi mumkin. Ular kelishuvga binoan ichki tartib-qoida va fuqarolarning shaxsiy xavfsizligini taʼminlash uchun zarurdir. Qisman Q. yadroviy qurolsizlanish, yadroviy qurollardan foydalanishni, yadroviy qurollar sinovlarini man etish, yadroviy qurollarni tarqatmaslikni oʻz ichiga oladi (qarang Yadro quroli sinovlarini taqiqlash toʻgʻrisidagi shartnoma, Yadro qurolini tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnoma). Shuningdek, yadro qurollaridan xoli zonalar (qarang Yadro-siz zona) tashkil qilish, strategik qurol-yarogʻlarni cheklash va kamaytirish, kimyoviy va bakteriologik qurollarni man etish va nihoyat, oddiy qurollarni va qurolli kuchlarni qisqartirish ham qisman q. yoʻlida amalga oshiriladigan choralar hisoblanadi.

    

Siyosiy atamalar
Qurol-yarogʻlar

Qurol-yarogʻlar – dushmanning jonli kuchlarini, texnikasini safdan chiqarish va inshootlarini vayron qilish uchun moʻljallangan qurilma va vositalarning umumiy nomi. Ibtidoiy jamoa davrida ov va mudofaa ehtiyojlari uchun dastlabki qurollar: soʻyil (yoʻgʻon tayoq), choʻqmor tosh, oʻtkir uchli yogʻoch nayza (keyinchalik temir uch qadalgan), sopqon va nayza uloqtirish moslamasi paydo boʻldi. Mezolit davrida kamon; neolit davrida toshbolta, toʻqmoq, xanjar yasay boshlandi. Temir ishlatish rasm boʻlgach (miloddan avvalgi 1-ming yillik boshi) tigʻli qurollar – qilich va nayzalar tay-yorlana boshladi. Qadimiy sharq davlatlari qoʻshinlarida zalvor tosh va gʻoʻlalarni irgʻituvchi moslama (kata-pulta, manjaniq va boshqalar) keng qoʻllangan. Porox kashf etilgach, oʻtsochar qurollar yasaldi (mas, ilk oʻtsochar qurol – modfani XII asrda arablar yaratishgan). Keyinchalik (XIV, XV va XVI asrlarda) pilta miltiq, toʻppon-cha, artilleriya zambaraklari paydo boʻldi. XIX asr oʻrtalaridan oʻyiq stvolli artilleriya, karabin miltiqlar, minalar, torpedalar yaratildi. XIX asr oxirlari va XX asr boshlarida avtomat qurollar (pulemyot va boshqalar) paydo boʻldi. XX asr 10-yillarida aviatsiya bombalari yaratildi, kimyoviy qurol va olov purkovchi (ognemyot)lar rasm boʻldi. XX asr 30-yil lari oxiridan reaktiv snaryadlar yaratildi. 1945-yil avgust oyida AQSH qurolli kuchlari Yaponiyaga qarshi yadro quroli qoʻlladi. Qurol-yarogʻ keyingi paytlarda sifat jihatidan takomillashtirib borildi.

Qurol-yarogʻ vazifasi, tuzilishi, qoʻllanish koʻlami va boshqa alomatlari boʻyicha farqlanadi. Vazifasiga koʻra, individual (yakka tartibdagi) va yalpi qirgʻin qurollariga; tuzilishiga koʻra, oddiy (mexanik) va avtomatik qurollarga; qoʻllanish koʻlamiga koʻra, strategik, operativ-taktik va taktik qurollarga boʻlinadi va hokazo. Hozirgi Qurol-yarogʻning turlari: tigʻli va oʻtsochar qurollar (qarang Artilleriya), raketa quroli, reaktiv qurol, minalar, torpedalar, yadro quroli, kimyoviy qurol, bakteriologik qurol. Tigʻli qurollar—pichoq, qilich, xanjar, miltiq shtigi, nayza; oʻtochar qurollar – toʻpponcha, miltiq, pulemyot, toʻp, reaktiv artilleriya (mas, „Katyusha“). Vayronlik keltirish koʻlamiga koʻra, yadro, kimyoviy va bakteriologik qurol-yarogʻ ommaviy (yalpi) qirgʻin qurollari hisoblanadi, boshqa qurol-yarogʻlarning barchasi oddiy qurollar jumlasiga kiradi. Qurol-yarogʻning qoʻzgʻalmas asosga oʻrnatilgan muqim (baʼzi raketa komplekslari turi, qirgʻoq va kazemat arterilleriya toʻplari va boshqalar); harakatlanuvchi asosga oʻrnatilgan muqim (aviatsiya, tank qurol-yarogʻlari), oʻziyurar (toʻplar, raketa komp-lekslari va boshqalar); shatakka olib yuriladigan (artilleriya toʻplari, minometlar), transportga ortiladigan, individual va guruh uchun moʻljallangan xillari bor. Artilleriya oʻqlari, snaryadlar, raketa va torpedalarning jangovar qismlari, aviatsiya va suv osti bombalari, granatalar, minalar, fugaslar, yadro qurollari va boshqa oʻq-dorilar deb ataladi. Qurol-yarogʻ ishlatishda aviatsiya, tank, jangovar kemalar, eltuvchi raketalardan foydalaniladi. Kelgusida shu maqsadda yerning sunʼiy yoʻldoshlaridan foydalanish loyihasi ham mavjud.
Qurumdi choʻqqisi

Qurumdi choʻqqisi - Orqa Olay tizmasidagi choʻqqi. Tojikiston va Qirgʻiziston respublikalari chegarasida. Bal. 6610 m. Qurumdi choʻqqisida muzlik koʻp. Qurumdi muzligi (uz. 17,2 km, maydoni 60,6 km) yirik muzliklardan hisoblanadi.

 

Togʻlar
Qirgʻiziston geografiyasi
Qirgʻiziston va Tojikiston chegarasi
Quruq sonlar

Quruq sonlar — yogʻingarchilik vaqtidagina suv oqadigan soy, soylik va vodiylar. Choʻl zonasida uchraydi. Qish va bahorgi yogʻingarchilikda Quruq sonlar oqmas, quruq havzalarga quyiladi. Uzunligi ham turlicha, baʼzan 100 km ga yetadi. Quruq sonlar Shimoliy Afrika, Jan.-Gʻarbiy Osiyoda vodiylar, Avstraliyada kriklar, Oʻrta Osiyoda oʻzboʻy, quruq oʻzan deb ham ataladi.

Geografik terminlar
Geografiya
Qusish

Qusish, qayt qilish – meʼda, diafragma, qorin devori va boshqa muskullarning spazmatik qisqarishi natijasida meʼda ichidagi narsalarning gʻayriixtiyoriy ravishda ogʻizdan tashqariga chiqarilishi. Meʼda va ichki aʼzolar, markaziy hamda periferik nerv sistemasining taʼsirlanishi (mas, zaharlanganda) yoki kasalligi oqibatida roʻy beradi. Qusish meʼda shilliq qavatining taʼsirlanishiga nisbatan organizmning himoya – moslanish reaksiyasi boʻlib, koʻpincha yutib yuborilgan yot jismlar, sifatsiz ovqat va turli zaharli moddalar taʼsirida sodir boʻladi. Qusish tufayli organizm zararli, baʼzan hatto hayot uchun xavfli moddalardan xalos boʻladi. Meʼdaning baʼzi kasalliklari (mas, yara kasalligi, gastrit)da qusishdan oldin koʻngil ayniydi, odatda qusishdan soʻng bemor oʻzini yengil his qiladi. Qusish yurak, oʻt pufagi, appendiks (chuvalchangsimon oʻsimta), buyrak va boshqa aʼzolar funksiyasi izdan chiqqanda meʼdaga reflektor taʼsir etishi natijasida ham paydo boʻlishi mumkin. Qusish bosh miya va uning pardalari kasalliklari (meningoensefalit, bosh miya oʻsmalari va shikastlanishlari), miyada qon aylanishining buzilishi belgisi boʻlishi, shuningdek, emotsi-onal buzilishlar tufayli (mas, baʼzi bir noxush taomlar, qon, qusuq massalari va hokazoni koʻrganda) yuzaga kelishi ham mumkin. Homiladorlarning qusishi koʻpincha homiladorlik toksikozlarining alomati boʻladi.

Qusish vaqtida, ayniqsa, ogʻir va hush-siz yotgan bemorlarga koʻz-quloq boʻlib turish kerak, chunki bunday hollarda qusuq nafas yoʻllariga tushib, bemor boʻgʻilib qolishi, oʻpkasi yalligʻlanishi mumkin. Qayt qilayotgan bemorni oʻtqazib qoʻyish yoki boshini pastga qilib, yonboshi bilan yotqizish lozim. Agar bemor yotgan boʻlsa, uning boshini yon tomonga qaratib, qusib boʻlguncha shu holatda ushlab turish kerak, qusib boʻlgach esa uning ogʻzini chaydirish, madorsiz bemorlar ogʻzini hoʻl tampon bilan tozalab olish lozim. Qusuq tarkibida qon boʻlsa darhol vrach chaqirish zarur. Qusish isteʼmol qilingan oziq-ovqat yoki dori vositalariga aloqador boʻlsa, ularni qoʻllamaslik kerak. Agar qusish sababsiz roʻy bersa, vrachga murojaat qilib, qusish da yuz bergan holatni taf-sillash hamda qusuq massasini vrachga koʻrsatish talab etiladi, chunki uning tashqi koʻrinishi, tarkibi va boshqa qusish sabablarini aniqlashga yordam beradi. Bolalarda qusish kattalarga nisbatan koʻproq kuzatiladi. Qusishning barcha hollarida tezlik bilan vrachga murojaat qilish kerak. Faqat tibbiy tekshirishlargina qusish sabablarini aniqlash va uni oʻz vaqtida oldini olish hamda davolash imkonini beradi.

 

Gastroenterologiya
Kasallik alomatlari