yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Gossipol

Gossipol, C30H30O8 — (1,1'6,6',7,7'-geksagidroksi-5,5'-di-izopropil-3,3'-dimetil-(2,2'-binaftalin)-8,8'-dikarboksaldegid) , sariq rangli zaharli, qattiq kristall modda. Polifenol birikmalarga kiradi. Gʻoʻza chigiti va iddiz poʻstlogʻida koʻp miqdorda (0,02—1,6%), boshqa qismlarida esa kam boʻladi. Gossipolva uning analoglari — gossipurpurin, gossiverdurin, gossifulvin chigit yadrosidagi maxsus bezchalarda joylashgan boʻlib, ular devori nihoyatda mustahkam va koʻpchilik organik erituvchilar taʼsiriga chidamli. Lekin past molekulyar spirtlar va suvda gossipolbezchalari tezda yemiriladi. Gʻoʻzaning har xil tur va navlarida gossipolmiqdori turlicha. Ingichka tolali gʻoʻza navlari tarkibida gossipolkoʻp miqdorda (1,47—1,60%) boʻladi. Chorva mollari, ayniqsa qoramolga chigit kunjarasi va shroti meʼyordan ortiq berilganda mollar ozuqa tarkibidagi G.dan zaharlanishi mumkin. Gossipolyogʻ sanoati chiqindilaridan olinadi. Gossipolantranalitlari, gossipolsmolasi va ularning mahsulotlari inson uchun foydali moddalar hisoblanadi. Ular xalq xoʻjaligining turli sohalarida: tibbiyot, kimyo sanoati, qishloq xoʻjaligi, metall quyish sanoati va b.da ishlatiladi. Gossipolvirusga faol taʼsir qiladi. Shu sababli hozirgi vaqtda G.dan virusga qarshi ishlatiladigan interferon induktori preparatlari va b. moddalar ajratib olingan. Ad.: Sadi kov A. S, Xlopchatnik — chudo rasteniye, M., 1985.
 Tuzilishi. Gossipolning  kimyosini tushunish uchun struktura, stereokimyo, tautomerizm va vodorod bog'lanishini tushunish kerak. Gossipolning tuzilishi 2 va 2'-uglerod atomlari orasidagi bitta internaftil bog'i bilan birlashtirilgan ikkita naftalin halqasidan iborat. Ushbu dimerik naftalenik ramkaga oltita gidroksil guruhi biriktirilgan bo'lib, ulardan ikkitasi 1- va 1'-pozitsiyalarda joylashgan (bu pozitsiyalar shuningdek, odatda peri pozitsiyalar sifatida belgilanadi). Ushbu ikkita 1 va 1'-gidroksil guruhlar 6,6'- va 7,7'-pozitsiyalarda qolgan to'rtta gidroksil guruhiga qaraganda ko'proq reaktivdir va ularning 8- va 8'-da joylashgan aldegid guruhlariga yaqinligi bilan bog'liq.  Ikkala aldegid guruhi ham juda ko'p qiziqarli kimyoviy reaksiyalarga ega, gossipolning tautomer shakllarida rol o'ynaydi  va gossipolning toksikligiga asosiy hissa qo'shishi aniqlangan

Abdukarim Zikiryoev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Paxta
Gotland

Gotland — Boltiq dengizining oʻrta qismidagi yirik orol. Skandinaviya yarim oroldan 84 km kenglikdagi boʻgʻoz orqali ajralib turadi. Mayd. 2960 km. Aholisi 58 ming kishi (1993). Maʼmuriy jihatdan Shvesiyaga qarashli. Ohaktosh va qumtoshlardan tuzilgan plato. Karst rivojlangan. Bal. 83 m gacha.

Iqlimi moʻtadil, dengiz iqlimi. Yillik yogʻin 500 mm. Orolning qariyb yarmi qaragʻay oʻrmonlari bilan band, torf qatlamlari uchraydi. Ohaktosh olinadi. Qishloq xo'jaligida asosan, bugʻdoy, suli, qand lavlagi, kartoshka ekiladi. Chorvachilik ham rivojlangan. Bosh shahri va porti — Visbyu. Xall-Xangvar rezervati bor. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goffman reaksiyalari

Goffman reaksiyalari - alifatik aminlar olish uchun A. V. Goffman taklif etgan reaksiyalar. Uch turi bor. 1) Karbon kislotalar amidlarining ishkrriy metallar gipogalogenidlari taʼsirida birlamchi aminlarga aylanishi (Goffman qayta guruxlanishi): R+NaBrO -> RNH2+CO2+NaBrReaksiya natijasida amidning karbonil guruhi SO2 holida ajralib chiqib, boshlangʻich amidlarga nisbatan bir uglerod atomi kam boʻlgan aminlar hosil boʻladi. G.r. spirtli muhitda oʻtkazilganda reaksiya mahsuloti sifatida uretanlar (RNHOCOR) vujudga keladi. G.r. yordamida alifatik, yogʻ-aromatik, aromatik va geterotsiklik aminlar, diaminlar va aminokislotalar olish mumkin. Sanoatda G.r. antroanil kislota sintez qilish uchun qoʻllanadi. Reaksiya 1881-yilda kashf etilgan.

2) Ammiakka alkillovchi reagentlar (galogenalkillar, dialkilsulfatlar va b.) taʼsir ettirib alifatik aminlar olish. Reaksiya mahsuloti sifatida birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi aminlar hamda toʻrtlamchi ammoniy asosi aralashmasi hosil boʻladi; mas, CH3J ishlatilganda [CH3NH3]J; [(CH3)2NH,]J; [(CH3)3NH]J va [(CH3)4N]J hosil boʻladi. Reaksiya 1850-yilda kashf etilgan.

3) Toʻrtlamchi ammoniy asosli gidroksidlarning termik parchalanishi natijasida oʻlchamli aminlar va olefinlar hosil boʻlishi [RCH2CH2 N R’R"R"]OH---------------->RCH=CH2+R’R’R*>I+H2O.

Agar toʻrtlamchi azot atomi turli oʻrinbosarlar bilan bogʻlangan boʻlsa, qoʻsh bogʻli, tarkibida eng kam sonli alkil oʻrinbosarlari boʻlgan olefin hosil boʻladi (Goffman qoidasi). G.r. qoʻllanishining muhim yoʻnalishi alkaloidlarning tuzilishini tekshirishdir. Reaksiya 1851-yilda kashf etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graben (geologiya)

Graben (nem. graben — chuqurlik) — Yer poʻstining qiya, baʼzan tik yoriqlar, odatda uzilma boʻylab choʻkkan qismi. Graben bir necha yuz km ga choʻzilgan, eni bir necha oʻn km boʻladi. Grabenlarning koʻpchiligi riftlarga mansub. Tektonik harakatlar natijasida paydo boʻladi. Hamma tomonidan yoriqlar sistemasi bilan chegaralangan murakkab grabenlar ham uchraydi. Bir qancha belgilariga qarab grabenlar boʻylama — burmali strukturalar boʻylab choʻzilgan; koʻndalang — grabenning uzun oʻqi atrof strukturalarning oʻqiga perpendikulyar: ponasimon — pastga tomon kengayib boradigan; bir tomonli — uzilma bilan faqat bir tomondan chegaralangan xillari bor. Dunyodagi ulkan grabenlar sistemasi Sharqiy Afrikadan oʻtgan. Gʻarbiy Yevropada yirik graben Reyn daryosi vodiysida joylashgan. Bunday sayyoraviy masshtabdagi grabenlar rift deb ataladi. Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysining shim. gʻarbida Koʻgart vodiysida uz. 50 km ga teng graben joylashgan. Baʼzan graben oʻrnida koʻl paydo boʻladi (Issiqkoʻl) yoki uni daryolar kesib oʻtadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion transport

Gravitatsion transport - yuklarni faqat oʻz ogʻirlik kuchi hisobiga tashish (mas, yuqoridan pastga tushirish) uchun moʻljallangan qurilmalar majmui. Materiallar va donali yuklarga moʻljallangan. Vintli, rolikli va tekis novsimon xillari boʻladi. G.t.ning eng oddiysi yerga nisbatan maʼlum burchak ostida oʻrnatilgan nov boʻlib, yuqoridan pastga tushiriladigan yuk novdan sirpantirib yuboriladi. Yuklarni ancha balanddan tushirish uchun qiya novlar qoʻl kelmaydi, chunki ular koʻp joyni egallaydi. Bunday hollarda tik oʻq atrofida vint chizigʻi boʻylab ishlangan nov — vintli tushirgichlardan foydalaniladi. G. korxonalarning sexlarida material, uzel va detallarni bir joydan ikkinchi joyga, mas, yuqori qavatdan pastki qavatga tushirishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravyura

Gravyura (frans. gravure, graver — oʻyish) — biror qattiq: metall, yogʻoch va b. yuzasiga oʻyib tasvir ishlash sanʼati, grafika turi. Shu usulda ishlangan asar va undan bosma usulida koʻchirilgan nusxa ham G. deb ataladi. Zamin tasvirdan maxsus asboblar yoki kimyoviy vositalar yordamida oʻyib (2—5 mm) chuqurlashtiriladi’, shu tarzda boʻrtma tasvir hosil qilinadi, bu usul koʻproq yogʻoch (ksilografiya) va linoleum (linogravyura)tn foydalanilganda qoʻllanadi; tasvir zamindan chuqurlashtirilib oʻyma tasvir hosil qilinadi, bu usul asosan metall (mis, jez, rux va b.) plastinalardan foydalanilganda (G.ning birbiridan farq qiluvchi akvatinta, messotinto, ofort, quruq igna va b. turlarida) qoʻllanadi. G. bir xil boʻyokda, shuningdek, turli rangdagi boʻyoqlarda boʻyalishi, undan koʻplab nusxa koʻchirilishi, ifoda imkoniyatlarining kengligi bilan ahamiyatlidir. Mustaqil ahamiyatga ega boʻlgan dastgoh G.si (estamp) va kitob, gazeta, jurnallarda bezak (illyustratsiya) vazifasini oʻtaydigan kitob G.si keng rivojlangan. G.ning vujudga kelishi va rivoji hunarmandlikning taraqqiyoti bilan bogʻliq: yogʻoch G. matolarni boʻyash, gul bosishda, metall G. esa zargarlikda qadimdan keng qoʻllangan. Dastlab Xitoyda qogʻozga G. koʻchirish (6—7-asrlar) paydo boʻlgan, Yevropada 14—15-asrlarda rivojlangan (qoʻlda boʻyalgan diniy mazmundagi G.lar monastirlarda sotilgan). Rossiyada 16-asrdan maʼlum boʻlgan. Rembrandt, F. Goyya, I. Ye. Repin va b. mashhur sanʼatkorlar G.ning ajoyib namunalarini yaratgan.

Oʻzbekistonda V. Kaydalov, K. Basharov, A. Siglinsev, N. Xolikrv va boshqalar G.da asarlar yaratgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradatsiya

Gradatsiya (lotincha gradatio — asta-sekin yuksalish, gradus — pogʻona, daraja) — J. B. Lamarknit evolyutsion nazariyasi boʻyicha filogenez jarayonida tirik organizmlar tuzilishining pogʻonamapogʻona yuksalishi. Lamark fikricha, G. muhit sharoitiga bogʻliq boʻlmasdan, balki barcha tirik organizmlar uchun xos boʻlgan mukammallashuvga ichki intilish tufayli amalga oshadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradiyent

Gradiyent (lot. gradiens — odimlovchi) — 1) fizik kattalik (bosim, temperatura, namlik va b.)ning fazoda yoki biror oʻq yoʻnalishida masofa boʻyicha oʻzgarish oʻlchovi. Mas, bosim G.i bosimning masofa boʻyicha oʻzgarish tezligini ifodalaydi, potensial energiya G.i taʼsir etuvchi kuchga, elektr potensial G.i elektr maydon kuchlanganligiga teng va hokazo; 2) matematikada fazodagi bir nuqtadan ikkinchi nuqtagacha boʻlgan masofada qiymati oʻzgaradigan kattalikning eng tez oʻzgaradigan yunalishini koʻrsatadigan vektor. 3) biologiya da organizm yoki organlarning tuzilishi va ular fiziologik xossalarining maʼlum oʻq boʻyicha oʻzgarishi miqdori. G. oʻrganilayotgan xossa (mas, qon bosimi, temperatura)ning koʻrilayotgan joydan uzoklashgan sari asta-sekin kamayib (susayib) borishini, mas, hayvon tanasining turli joylarida va oʻsimliklarning turli qismlarida qon bosimi, temperatura, nafas olish tezligi va b. xossalarining bir xil boʻlmasligini ifodalaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Gramenitskiy

Sergey Mixaylovich Gramenitskiy (1859.6.9—1919.5.2) — rus maʼrifatparvari. 1881-yil Peterburg universitetini tugatib, dastlab Toshkent erlar gimnaziyasida (1881), soʻngra (1882—93) Toshkent qizlar gimnaziyasida matematika, kosmografiyadan dars bergan. 1892— 1912 yillarda Sirdaryo viloyati xalq bilim yurtlari direktori —bosh inspektor. Gramenitskiy oʻqitish usullari va mazmunini takomillashtirish tarafdori boʻlgan, darsda koʻrgazmali qurollardan foydalanishni keng targʻib qilgan. Uning rahbarligida Turkistondagi rus-tuzem maktablari uchun darslik va dasturlar tuzilgan, oʻzi rus-tuzem maktablari uchun darslik va qoʻllanmalar yozgan. Bulardan asosiysi — 3 qismdan iborat "Kniga dlya chteniya" ("Oʻqish kitobi") kitobi. Gramenitskiy oʻz darsliklari uchun 1900-yilda Parij koʻrgazmasining kumush medali bilan taqdirlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

1859-yilda tugʻilganlar
1919-yilda vafot etganlar
Grammatik maktab

Grammatik maktab - 1) Qad. Afinada 7—12 yoshdagi oʻgʻil bolalar uchun tashkil qilingan boshlangʻich maktab. Oʻqish, yozuv va hisob oʻrgatilgan. G.m.da harflarni qoʻshib soʻz yasash usuli qoʻllangan, yaʼni bolalar harflarni ularning nomlari (alfa, beta, gamma va hokazo) bilan yod olishgan. Soʻng ulardan soʻzlar yasashgan. Yozuvga oʻrgatishda jadvallarga ingichka tayoqchalar bilan harflar yozilgan. Sanoqni barmoqlar va toshchalar yordamida oʻrganganlar.

2)Qad. Rimda patritsiylar (Qad. Rimdagi dastlabki tub joy aholisi) farzandlari va chavandozlar uchun yuqori darajadagi boshlangʻich maktab; grammatika, Rim adabiyoti va yunon tili oʻqitilgan.

3) Hoz. Buyuk Britaniya va ayrim Britaniya Hamdoʻstligi tarkibidagi mamlakatlarda universitetga kirishga tayyorlovchi oʻrta umumtaʼlim maktablari.

4)Rossiyada 17-asrda ayrim monastirlarda yunon va lotin grammatikasi, kad. dunyo adabiyotini oʻrganish uchun tashkil etilgan maktab.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramm-atom

Gramm-atom — kimyoviy elementning atom massasiga son jihatdan teng qilib olingan miqdori. Mas, kislorodning gramm-atomi 16 g, chunki uning atom massasi 16 ga teng yoki temirning gramm-atomi 56 g, chunki uning at.m 56 ga teng. Har qanday kimyoviy elementning gramm-atomida (agregat holatidan qatʼi nazar) Avogadro soniga teng miqdorda, yaʼni 6,022-1023 ta atom boʻladi. G.-a. kattaligidan turli fizik va kimyoviy hisob-kitoblarda foydalaniladi. Texnik hisob-kitoblarda kilogramm-atom, milligramm-atom singari massa miqdorlari ham keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mol

Qoramol — sut emizuvchilar oilasiga mansub asosiy uy xayvonlari. Kelib chiqishi, taraqqiyoti va hayotining biologik xususiyatlariga koʻra, xonaki—uy hayvonlari, turlari boʻyicha — yirik shoxli qoramol, mayda shoxli qoramol (qoʻy-echki ), yilqi, tuya va hokazolarga bo'linadi. Nasl sifatiga qarab "zotli mol", "nasldor mol", "xashaki Mol" guruhlariga boʻlinadi. Foydali xo'jalik belgilari, asosan, mahsuldor mollar (qoramol, qoʻy, echki, cho'chqa va hokazo) va yuk tashuvchi hayvonlar (tuya, ot, eshak, xachir) guruhini tashkil etadi. Yemishini xazm qilish xususiyatlariga binoan, mollar kavsh kaytaruvchi (qoramol, qo'y,  echki, tuya) va kavsh qaytarmaydigan hayvonlar (ot, eshak, choʻchqa) guruhini hosil qiladi. Xonaki Mollar tuyoq tuzilishiga koʻra, toq tuyoqli hayvonlar (ot, eshak, xachir) va juft tuyoqli hayvonlar (qoramol, kuy, echki, choʻchqa)ga boʻlinadi.

Manbalar 

Uy hayvonlari
Gramm-ekvivalent

Gramm-ekvivalent — kimyoviy element yoki moddaning kimyoviy ekvivalent massasiga son jihatdan teng qilib olingan grammlar hisobidagi miqdori. Kimyoviy elementning gramm-ekvivalentini topish uchun uning atom massasini valentligiga boʻlish kerak. Masalan, alyuminiyning ekvivalenti 9 (atom massasi 27, valentligi 3)ga teng, uning gramm-ekvivalenti 9 g. Sulfat kislotaning ekvivalenti 49 (mol. m. 98, negizliligi 2), uning gramm-ekvivalenti 49 g va hokazo. Gramm-ekvivalent hajmiy analizda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
 

Kimyo
Granada

Granada (arab. Gʻarnota) — Ispaniyaning jan.dagi shahar, Andalusiya muxtor viloyatida. Syerra-Nevada togʻi yon bagrida, Xenil daryosi vodiysida joylashgan. Granada provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi qariyb 242 ming kishi (1998). Temir yoʻl tuguni. Temir yoʻl orqali Oʻrta dengiz boʻyidagi Motril porti bilan bogʻlangan. Sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Granada yaqinidan temir rudasi qazib chiqariladi. Oziq-ovqat, sement, kimyo zavodi, toʻqimachilik sanoati korxonalari va qogʻoz fabrikalari bor. Shahar tarixiy manbalarda ilk bor 8-asrda qayd qilingan. 11-asrdan arablar qoʻl ostida, 1238-yildan Gʻarnota amirligi tarkibida boʻlgan. 1492-yildan Ispaniya tasarrufiga oʻtgan. Arablar istilosi davrida Granada Mavritaniya davlatining siyosiy, madaniy va iqtisodiy markazlaridan biri boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Mavritaniya meʼmorligi sanʼati uslubida qurilgan qalʼa-saroy (13—14-asrlar) va Karl V saroyi hamda Uygʻonish davriga oid sobor va boshqalar saqlangan. Universitet bor (16-asrdan). Turizm rivojlangan. Har yili musiqa festivallari oʻtkazilib turiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shaharlar
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Enrique Granados

Enrique Granados y Campiña (; 1867.27.7, Lerida, Kataloniya — 1916.24.3) — ispan kompozitori, pianinochi va pedagog, zamonaviy milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Musiqa taʼlimini Barselonada olgan, keyinchalik Parijga borib, fortepiano ijrochiligi (Sh. Berioda) va kompozitsiya boʻyicha (J. Massneda) oʻz malakasini oshirgan. Barselonada oʻzi tashkil etgan Musiqa akademiyasiga rahbarlik qilgan (1901 —16). Lamansh boʻgʻozida kema halokatida halok boʻlgan. Ijodida ispan xalq ohanglari va usullarini zamonaviy musiqaning ifoda vositalari bilan uygʻunlashtirgan. 6 opera, simfonik orkestr uchun poema va syuitalar (shu jumladan, "Arabcha syuita"), fortepiano asarlari ("Aragoncha xota", "Ispancha kaprichchio" va b.), ispan shoirlari soʻzlariga romans va qoʻshiqlar yaratgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Klassik musiqa
Granata

Granata (ital. – granata) – jangovar qurollarning bir turi; portlovchi (zaryadli) snaryadlarning umumiy nomi. Birinchi marta XVI asrda qoʻl bilan irgʻitiladigan, XVII asrda artilleriya granatalari paydo boʻldi. Dastlabki granatalarda zaryad sifatida yorituvchi yoki yondiruvchi moddalar, keyinchalik porox ishlatilgan, hozirgi granatalarda asosan trotil deb ataladigan portlovchi modda ishlatiladi. Granataning korpusi poʻlat yoki poʻlatsimon choʻyandan yasaladi. Portlash taʼsiriga koʻra granatalar parchalanuvchi (dushman jonli kuchlari va texnikasiga shikast yetkazish uchun qoʻllanadi), parchalanuvchi-fugas va fugas granata (mudofaa istehkomlarini portlovchi zaryad gazi kuchi bilan vayron qilish hamda jonli kuchlarga shikast yetkazish uchun qoʻllanadi), parchalanuvchi-yondiruvchi xillarga (kichik kalibrli zenit artilleriyasida qoʻllanadi) boʻlinadi. Qoʻl bilan irgʻitiladigan granatalar parchalanuvchi va tankka qarshi qoʻllanadigan; mexanizmining tuzilishiga koʻra, zarb taʼsirida tez portlaydigan va maʼlum vaqtdan keyin portlaydigan granatalarga boʻlinadi. Maʼlum vaqtdan keyin portlaydigan granatalar pana joylarda hujumga oʻtilganda va b. hollarda qoʻllanadi, zarb taʼsirida tez portlaydigan granatalar esa tankka qarshi, pulemyot va b. xil oʻt ochish nuqtalarini vayron qilishda ishlatiladi. Mashq granatalaridan harbiy qism (boʻlinma)larda askarlarni va sport maydonlarida sportchilarni granata irgʻitishga oʻrgatishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qurollar
Granatlar

Granatlar (lotincha granatus — donador) — orolsimon silikatlar kichik sinfiga mansub minerallar guruhi. Izomorf qatorlar hosil qiladi. Kub singoniyali. G. kristall-kimyoviy xususiyatlariga qarab 2 turga: magniy-marganestemirli G. — pirop, almandin, spessartin; kalsiyli G. — grossulyar, andradit, uvarovitga boʻlinadi. G. tabiatda, koʻpincha donador agregatlar, qoʻshaloq kristallar, yumshoq, silliq donachalar holida uchraydi. Qattiqligi 6,0—7,5, zichligi 3,2—4,3 g/sm3. G.ning rangsiz, zangori, sariq, yashil, qoʻngʻir, qora, pushti, qizil, qizgʻish-qoʻngʻir ranglari maʼlum. G. metasomatik jinslarda, skarnlarda (andradit, grossulyar), pegmatit yertomirlarda (spessartin, almandin), metamorfik slaneslarda, eklogit va kimberlitlarda hosil boʻladi. Gidrotermal yertomirlarda va sochma holda ham uchraydi. G.ning shaffof va chiroyli turlari (pirop, almandin, demantoid) zargarliqda yarim qimmatbaho tosh, qolgan xillari sanoatda abraziv material sifatida ishlatiladi. G.ning yirik konlari Hindiston, Chexiya, RF (Ural) hamda Jan. Kavkazda topilgan. Markaziy Osiyoda grossulyar va andradit skarnlarda, volfram va magnetit konlarida (Quytosh, Langar va Turlangli), munchoq shaklidagi almandin va spessartin Turkiston va Qoratepa togʻlarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Minerallar
Ragnar Granit

Ragnar Granit 30-oktyabr (1900 – 12-mart 1991) — Shvetsiya neyrofiziologi. Shvesiya Fanlar akademiyasi prezidenti (1963—65). Koʻrishdagi birlamchi neyrofiziologik jarayonlar (koʻz pardasi alohida neyronlarining bioelektr potensiallari) ustida tadqiqot olib borgan. Harakatning markaziy nerv sistemasi tomonidan boshqarilishiga oid asarlar yozgan. Nobel mukofoti laureati (1967; J. Uold va X. Hartlayn bilan hamkorliqda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1900-yilda tugʻilganlar
30-oktyabrda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
12-martda vafot etganlar
Granit

Granit (lotincha granum — dona) — toʻliq kristallangan nordon magmatik togʻ jinsi. Materiklardagi Yer poʻstida eng koʻp tarqalgan jins. Tarkibi kremniy oksidi (SiO2) ga boy. Yer poʻstining chuqur qismida, magmaning butunlay kristallanishidan hosil boʻladi. Granitning tomirli turi porfir strukturali. Kimyoviy tarkibiga koʻra normal va ishqorli granitlarga boʻlinadi. Granitda kvars, kaliyli dala shpati (ortoklaz, mikroklin), nordon plagioklaz (albit, oligoklaz), shuningdek, slyuda (biotit yoki muskovit), amfibol va goho piroksen buladi. Aksessor minerallardan apatit, sirkon, magnetit, titanit, baʼzan ortit, monatsit, ksenotim va rutil uchraydi. Rangi qizil, pushti, och malla, och sariq, bo'z rang , baʼzan och yashil. Granit katta intruziv massiv (shtok, batolit) va dayka, lakkolit shaklida uchraydi. Yirik donador granit rapokiv deyiladi. Baʼzi granitlar bilan turli qimmatli metall konlari (qalay, volfram, molibden, pyx, qoʻrgʻoshin va b.) bogʻliq. Granit yaxshi silliqlanadi, boʻlaklarga ajraladi, shuning uchun imorat devorilarini bezash, poydevoriga naqshlar ishlash, zinapoyalar yasash va haykaltaroshlikda koʻplab ishlatiladi. Oʻzbekistonda Chatqol, Qurama, Hisor, Zirabuloq, Ziyovuddin va boshqalar togʻlarda, xorijda Ural, Kavkaz togʻlarida, Ukraina, Kareliya, Kola yarim orol, AQSH va Skandinaviya mamlakatlarida katta maydonlarda tarkalgan. Granitli intruziyalar yoshi arxeidan kaynozoygacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Petrologiya
Granitlanish

Granitlanish - Yer poʻstining chuqur qismlarida boʻladigan murakkab jarayonlar natijasida turli (choʻkindi, otqindi, metamorfik) togʻ jinslarining oʻzgarib, tarkibi, tuzilishiga koʻra granitga oʻxshash jinsga aylanishi granitlanishga uchragan jinslarning tarkibi va strukturasi butunlay oʻzgarib ketadi. Granitlanish togʻ jinslarini ishqorli metallar va SiO2 bilan boyishi va ulardan Fe, Mg va Sa chiqib ketishi va magma hosil boʻlishi bilan bogʻliq; u asosan geosinklinallarning juda chuqur zonalarida burmalar hosil boʻlishi paytida rivojlanadi. Granitlanish toʻgʻrisida turli fikrlar bor. Vir guruh olimlar granitlanish yer bagʻridan chiqadigan gaz va suyuq eritmalarning togʻ jinslariga taʼsiri natijasida paydo boʻladi deyishsa, boshqalari granitlanish qattiq jinslar ionlarining bir-biri bilan aralashishi (diffuziyasi) natijasida hosil boʻladi deydilar. Granitlanish magmaning togʻ jinslariga taʼsiri natijasida sodir boʻladi degan fikrlar ham bor. Yer poʻstida boʻladigan jarayonlarni aniqlashda granitlanishning ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Petrologiya
Ippolit Granitov

Ippolit Ivanovich Granitov (1900.11.2, hozirgi Janubiy Qozogʻiston viloyati Chaktak qishlogʻi — 1981.31.10, Toshkent) — geobotanik. Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965), professor (1960), biologiya fanlari doktori (1961), Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1930). 1960-yildan kafedra mudiri. Oʻrta Osiyo boʻylab oʻtkazilgan bir qancha ekspeditsiyalarda qatnashgan. Oʻrta Osiyo oʻtloqlaridan toʻgʻri va unumli foydalanish, oʻtloqlar hosildorligini oshirish, ayniqsa, Oʻzbekiston choʻl oʻsimliklari genezisi toʻgʻrisidagi masalalarni qal qilishga hissa qoʻshgan.

Ac: Oʻsimliklar qoplami, T., 1949; Janubi Gʻarbiy Qizilqum oʻsimliklari qoplami [2 jildli], T., 1964, 1967.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1900-yilda tugʻilganlar
2-noyabrda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
31-oktyabrda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Granodiorit

Granodiorit — intruziv nordon togʻ jinsi. Mineral tarkibi kvarsli diorit bilan normal granitlar oraligʻida. Granodiorit tarkibida kvars, kaliyli dala shpati, plagioklaz va rangli minerallar boʻladi. Granodioritda granit tarkibidagi hamma aksessor minerallar uchraydi, ammo titanit koʻproq. Zichligi 2700— 2900 kg/m3. Strukturasi toʻla kristallangan va porfirsimon. Teksturasi massiv. Porfirsimon granodiorit Kurama, Nurota, Boʻkantov, Quljuqtov, Ovminzatov, Tomdi togʻlarida bor. Qurilishda, qoplama bezak sifatida keng ishlatiladi. Toshkentda Mustaqillik maydonidagi favvora atrofi, yer osti yoʻllarini qurishda granodioritdan foydalanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Petrologiya
Granulyoma

Granulyoma ( — donacha va ota — oʻsma) — odam va hayvonlarda biriktiruvchi toʻqimaning yalligʻlanishi oqibatida yuzaga keladigan oʻsmasimon tuzilma. Infeksion granulyoma — virusli, infeksion allergik (sil, zaxm, tulyaremiya, ich terlama, revmatizm, revmatoid artrit) tufayli; noinfeksion granulyoma toʻqimalarga yot jismlar tushishi yoki uzoq vaqt mexanik taʼsirlanishi va boshqalar tufayli hosil boʻladi. Granulyomani keltirib chiqargan sababiga qarab, uning hujayra tarkibi oʻzgarib turadi. Tananing turli qismida uchrashi mumkin. Davo asosan granulyomaga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat, bu yordam bermasa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Tibbiyot
Granulyatsion toʻqima

Granulyatsion toʻqima (lot granulum — donacha), granul yatsiya — biriktiruvchi toʻqimaning shikastlangan joyida paydo boʻladigan, yosh, yetilmagan toʻqima; qon tomirlar va yosh hujayralarga boy boʻlib, aʼzo yoki toʻqimaning nobud boʻlgan qismini egallab boradi (et bitishi). Keyinchalik granulyatsion toʻqima yetila boshlaydi: ancha qattiqlashib, oqaradi va nihoyat, toʻqimaga aylanadi. Organizm zaif, quvvatsiz bemorlar, shuningdek, yoshi oʻtgan kishilarda granulyatsion toʻqima sekin oʻsadi, natijada bemorning sogʻayishi qiyin buladi. Baʼzan (mas. oqma atrofida) granulyatsion toʻqima ortiqcha hosil boʻlib, qizil toʻqima holida terini turtib turadi; bu holat yaraning toʻgʻri bitishiga xalal beradi. Granulyatsion toʻqimaning toʻgʻri oʻsishida organizmning umumiy holati katta ahamiyatga ega, shuning uchun vaqtida ovqatlanish, ovqat vitaminlarga boy boʻlishi muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulyatsiya

Granulyatsiya ( — donacha, zarracha) — 1) texnikada donadorlash — moddalarga mayda boʻlaklar — granulalar (donalar) shaklini berish. Bu usul, masalan, metallurgiyada (shkalalar, metallar va shteynlar granulyatsiyasi), energetika xoʻjaligida (qozonxona shlaklari granulyatsiyasi), kimyo sanoatida (shisha, ammiak selitrasi, superfosfat granulyatsiyasi) va boshqa sohalarda qoʻllanadi;

2) tibbiyotda — yarachaqalarning bitib, yangidan et olishi (qarang Granulyatsion toʻqima);

3) astronomiyada — Quyosh betidagi donador yorugʻ tuzilmalar. Havo ochiq paytlarda koʻrinadi.

Yana qarang 

 Quyosh

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gran-chako

Gran-chako () — Janubiy Amerikaning markazidagi tabiiy oblast, 18—19° va 20—30° j. k.lar oraligʻida, Argentina, Paragvay, Boliviya davlatlari hududida. Sharqda (La-Plata payettekisligiga tutash qismi) bal. 50 m dan And togʻlari etaklari (gʻarbga) tomon 500–600 m gacha koʻtariladi. Iqlimi shimolida subekvatorial, markazida tropik, issiq iqlim, qishi yogʻinsiz. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 12—21°, yanvarniki 26—30° (maksimal temperatura 47° — bu materikdagi eng baland temperaturadir). Yillik oʻrtacha yogʻin shim.-sharqda 1200 mm, jan.-gʻarbida 500 mm. Yirik daryolari: Parana, Paragvay, Rio-Bermejo, Rio-Salado va b. Daryolari yezda toʻlib oqadi. Gran-chako chekkalarida botqoqlik koʻp. Qoʻngʻir-qizil tuproqli yerlarda siyrak oʻrmonlar, butazorlar bor. Qimmatbaho yogʻoch va oshlovchi moddalar olinadigan daraxt turi koʻp. Hayvonot dunyosi boy. Gran-chakoning asosiy boyligi — neft va yogʻoch. Aholisi oʻrmon kesish, ovchilik bilan shugʻullanadi. Paxta yetishtiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Boliviya geografiyasi
Grafema

Grafema (yun. ...grafo dan) — 1) yozma nutqdagi eng kichik yozuv birligi; 2) soʻz yoki gapdagi oʻrni, uslub va hokazo koʻra turli variantlarda qoʻllanadigan yozuv birligi. Mas, "t" G.si katta va kichik bosma harf ("T", "t"). katta va kichik yozma harf ("G", "t"), kursiv va b. kurinishlarga ega. G. bir tovushni ham, ikki yonma-yon tovushni ham ifodasi boʻlishi mumkin. Mas, yo(y+o), ye (y+e), yu (y+u), ya (y+a) G.lari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafik

Grafik (lotincha graphikos — chizilgan) — 1) biror kattalik (mas, tezlik)ning boshqa kattalik (mas, vaqt) ga bogʻliqligini yaqqol koʻrsatish uchun qoʻllaniladigan chizma. Mas, barograf havo bosimining vaqtga bogʻliqlik grafigini chizadi; 2) i.ch. grafigi — biror korxonada mahsulot ishlab chikarishning chizma yoki jadval tarzida ifodalangan rejasi; 3) t.i. grafigi — poyezdlar harakatini vaqt bilan bogʻlab tuziladigan jadvali; 4) matematikada — funksiyaning oʻzgarish tarzi haqida yaqqol tasavvur beradigan egri chiziq [mas, u = f(x)].

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafik usullar

Grafik usullar, ishlab chiqarishni boshqarishdagi grafik usullar — bironbir tashkiliy yoki boshqaruv ishlarini shartli tasvirlash usullari. Dastlab, 20-asr boshlarida AQSH muhandislari F. U. Teylor va grafik usullar Gantlar i. ch.ni boshqarishni tashkil etish usullaridan biri sifatida qoʻllaganlar. G. u. yordamida boshkarish jarayonlarini modellash masalalari hal qilinadi, turli omillar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik, hisob koʻrsatkichlari aniqlanadi, xoʻjalik amallari nazorat qilinadi, guruhlarga ajratiladi. I. ch.ni boshqarishda tasviriy-axborot (bezak-informatsion) operativ, analitik va hisob grafiklari ishlatiladi. Tasviriy-axborot aniq belgilangan, oldindan tekshirilgan, boshqariluvchi jarayonlarning haqiqiy holatini aks ettiruvchi maʼlumotlardan tuziladi; operativ grafiklar vazifalarni tez suʼrat bilan hal qilishda qoʻllanadi; analitik grafiklar mantiqiy va matematik qayta ishlangan maʼlumotlardan tuziladi; hisob grafiklar (mas, nomogrammalar) oʻzgaruvchan koʻpdan-koʻp qiymatlarga bogʻliq boʻlgan funksiyani hosil qilishga imkon beradigan axborotlar boʻladi. G. u.da sxema, diagramma, jadvallar va b. chizma vositalardan foydalaniladi. EHM va kompyuterlar paydo boʻlgandan soʻng G. u. vazifalari shular zimmasiga yuklanmoqda. Lekin G. u. hali ham oʻz nufuzini yoʻqotgani yoʻq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafitoplastlar

Grafitoplastlar — tarkibida toʻldirgich sifatida tabiiy yoki sunʼiy grafit, yoxud karbonatlashgan mahsulotlar (kokslar, termoantratsit va b.) boʻlgan plastmassalar. Grafitoplastlar presslangan kukun, donador va quyma kompaundlar koʻrinishida olinadi. Buyumlar presslangan kukunlardan issiqlayin presslab tayyorlanadi. Termoreaktiv materiallar (bogʻlovchi modda — sintetik smolalar) kimyo apparatlari, elektr isitkich elementlari i. ch.da qoʻllanadi. Grafitli termoplastlar (poliamidlar, ftoroplast-4) mashinalarning ishqalanuvchi detallari (mas, podshipniklarning vkladishlari) uchun xom ashyo sifatida ishlatiladi. Bulardan tashqari grafitoplastlardan turli xil filtrlar, quyish qoliplari, shesternyalar, porshen halqalari va boshqalar tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafit-suvli reaktor

Grafit-suvli reaktor - issiqlik neytronlari bilan ishlaydigan yadro reaktori; bunda sekinlatkich sifatida grafit bloklari, issiqlik tashigich sifatida suv ishlatiladi. Kuvvati bir necha GVt (qarang Atom reaktori).

...GRAFIYA (yun. grapho — yozaman) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, quyidagi maʼno ifodasini beradi: tavsiflash, yozib olish, chizma, tasvir va hokazo; terminlar — fan nomi, tarkibiy qismi, aks ettirish, nimanidir namoyon etish usuli nomi, shuningdek, shunday usuldan foydalaniladigan korxona nomi tarkibiy qismi (mas, haritagrafiya, monografiya va b.) sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graffitlar

Graffitlar (ital. grafﬁ to — tirnalgan) — imoratlarning devorlari va idishlar sirtiga tirnash yoʻli bilan chizilgan qad. yozuvlar, naqsh va suratlar. graffitlar qad. odamlarning kasbi, qiziqishlari, sanʼati, turmushi xususiyatlari toʻgʻrisida muhim maʼlumotlarni saqlab qolgan. graffitlar qad. qabilalarning jonli tilini bilishga imkon beradi. U paleografiya fanini yangi maʼlumotlar bilan boyitishda muhim ahamiyatga ega. Oʻrta Osiyoning qadimda aholi yashagan manzilgohlaridan topilgan graffitlar ham ajdodlarimizning koʻhna madaniyati va yozuv namunalarini oʻrganishda manba boʻlib xizmat qilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grats

Grats — Avstriyaning janubi-sharqidagi shahar. Mur daryosining ikkala sohilida joylashgan. Shtiriya yerining maʼmuriy markazi. Axrlisi 240,9 ming kishi (2000). Muhim transport yoʻllari tuguni. Kattaligi va iqtisodiy mavqei jihatidan mamlakatda Venadan keyin 2-oʻrinda. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: transport va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, konchilik, metallurgiya va energetika sanoatlari uchun uskunalar, aniq mexanika va optika jihozlari i. ch. va b. Kimyo, oyna, koʻnchilik, toʻqimachilik, poligrafiya, oziq-ovqat sanoatlari ham rivojlangan. Universitet (1586-yildan), konservatoriya, muzey, opera teatri, sobor (XVI asr) yepiskop saroyi (XII asr) va boshqalar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Greyzen

Greyzen (nem. Greisen parchalanish) -metasomatik yoʻl bilan kelib chiqqan togʻ jinsi. Asosan kvars va tiniq slyudalar — lepidolit va muskovitdan iborat. Koʻpincha sanoatda ajratib olish maqbul boʻlgan darajada orasira qimmatli ruda minerallari (kassiterit, volframit, tantalit va b.) aralashgan boʻladi; bunday hollarda ularga ruda jinslari deb qaraladi. Qatlamlari, odatda, granit massivlarida, aksari ularning chekkalarida joylashgan boʻladi. Greyzen greyzenizatsiya, yaʼni granit jinslarining magmadan ajralib chiqqan gaz va suyuq qorishmalar taʼsirida oʻzgarishidan vujudga keladi. Natijada dastlabki jinslar greyzenga aylanadi. Oʻzbekistonning Zirabuloq-Ziyovuddin va Chatqol-Qurama toglarida uchraydi. G. nodir metallar va qimmatbaho toshlar (topaz, berill va b.) qazilmalarini izlab topishda yetakchi belgi hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Petrologiya
Greyfer

Greyfer (nem. Griefer, greﬁ n — qamramoq) — bir relsli osma aravacha va koʻtarish kranlarining yukni qamrab oluvchi moslamasi. Ikki va koʻp changalli xillari bor. Maʼlum burchakkacha ochilib-yopiladigan ikki changalli G. koʻp qoʻllanadi. G. 0,5 dan 15 m2 gacha material sigʻadigan qilib ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksey Dmitriyevich Grekov

Aleksey Dmitriyevich Grekov (1873— 1957) — mikrobiolog va epidemiolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1940). Tibbiyot fanlari doktori (1935), professor (1946). Oʻrta Osiyoda birinchi oʻlka bakteriologiya laboratoriyasini tashkil etgan (1918). Lab. ulka bakteriologiya institutiga aylantirilgach (1921), Epidemiologiya va mikrobiologiya instituti direktori (1921—31), 1938-yildan umrining oxirigacha Toshkent Vrachlar malakasini oshirish instituti mikrobiologiya kafedrasining mudiri. Grekov Eron (1912) va Oʻrta Osiyoda (1924—28) ulat (toun) epidemiyasini tugatishda, chet eldan oʻlat oʻtishining oldini olish tadbirlarini koʻrishda faol qatnashgan. Grekov ich terlama va vaboga qarshi vaksina, chechak detriti ishlab chiqarish tashkilotchilaridan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekistonlik shifokorlar
1873-yilda tugʻilganlar
1957-yilda vafot etganlar
Grelka

Grelka (rus. — isitkich) — badanning maʼlum joyini isitish uchun moʻljallangan moslama. Badanning grelka qoʻyib isitiladigan qismida qon koʻp toʻplanib, ogʻriq yoʻqoladi. Rezina xaltacha shaqlidagi grelka va elektr toki bilan isiydigan grelka mavjud. Maxsus grelka boʻlmasa, ogʻzi tiqin bilan mahkam yopiladigan shisha ishlatish qam mumkin. Ichiga issiq qum yoki qipiq solingan (quruq issiq) xaltadan foydalansa ham boʻladi. Rezina grelkaga hajmining % qismigacha suv quyiladi va qolgan qismidagi havo ehtiyotlik bilan chiqarib yuboriladi, ogʻzidagi tiqin yaxshilab burab qoʻyiladi. Grelka juda issiq boʻlsa, oldin adyol ustidan, bir oz sovigach, choyshab ustidan, oxirida badanga qoʻyiladi. Kishi sovqotganda grelka birinchi tibbiy yordam sifatida qoʻllanadi (qarang Sovuq olishi). Bemorni parvarish qilish, ogʻriqni qoldirish maqsadida grelka qoʻyilganda, albatta, vrach bilan maslahatlashish lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Griboyedov

Aleksandr Sergeevich Griboyedov [1795.4.(15).1, Moskva-1829.30.1 (11.2), Tehron, Tbilisida dafn etilgan] — rus yozuvchisi, diplomat. Moskva universitetining falsafa, til-adabiyot, huquq va fizikamatematika fakultetlarida oʻqigan (1806-10). Talabalik yillarida boʻlajak dekabrist (N.M. vaA. 3. Muravyovlar, I. D. Yakushkin, A.I. Yakubovich)lar bilan aloqada boʻladi. Keyinchalik rus mutafakkiri va publitsisti P.Ya. Chaadayev bilan yaqindan tanishadi. 1812-yilda koʻngilli boʻlib armiyaga xizmatga kiradi. Rossiyaning Erondagi elchisi boʻlib ishlayotgan vaqtida mutaassiblar tomonidan vahshiylarcha oʻldirilgan. Griboyedov dastlab fransuz yozuvchilariga taqlidan komediyalar („Yosh kelin-kuyovlar“ 1815; „Talaba“, 1817) yozgan. „1812-yil“ pyesasi (1824— 25) vatanparvarlik va fuqarolik ruhi bilan sugʻorilgan. „Aqllilik balosi“ (1824) komediyasi Griboyedovga katta shuhrat keltirdi. Dastlab qoʻlyozma holida tarqalgan bu komediya rus adabiyoti, rus dramaturgiyasi va rus teatrining oʻsishida muhim bosqich boʻldi. Griboyedov bu asarda rus jamiyatidagi ijtimoiy va maʼnaviy qoloqlikni qattiq fosh qiladi, uning rivojiga toʻsiq boʻlib turgan zodagonlarning farosatsizligi, kaltafahmligi va xudbinligi ustidan kuladi. Asar fojiaviy ruhda yozilgan. Griboyedovning „Aqllilik balosi“ komediyasi Toshkentdagi rus akademik drama teatrida sahnalashtirilgan.

Ad,: Piksanov N. K., A.S.Griboyedov i yego tvorchestvo, M., 1945; Lebedev A. A., Griboyedov. Fakti i gipotezi, M., 1980.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyalik yozuvchilar
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya imperiyasi kishilari
Grivs Jon

Grivs Jon (1602 - 1652) - ingliz astronomi. Oksford (Angliya) universiteti professor Yevropada birinchi boʻlib "Ulugʻbek ziji"ni tekshirgan. Unda berilgan yulduzlar jadvalidagi 98 yulduzning vaziyatini uz ichiga olgan birinchi ishi lotin tilida Oksfordda (1648) eʼlon qilingan. Shu yili Londonda geografik jadvallar, ikki yildan keyin esa xronologiyasi bosildi. Bu ikkala ishi "Ulugʻbek ziji" asosida yozilgan. G. asarlari 15-asr Samarqand olimlari ishlarini oʻrganish va yoyishga gʻarb olimlari diqqatini jalb etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Edvard Grieg

Edvard Hagerup Grieg (; 1843.15.6 – Bergen – 1907.4.9) -norveg kompozitori, pianinochi, dirijyor, norveg milliy musiqa maktabi asoschisi. Leypsig konservatoriyasini tamomlagan (1862). Griegning ijodiy faoliyati Norvegiya milliy madaniyati yuksalishi davrida shakllangan. U Kristianiya (hoz. Oslo sh.)da Musiqa akademiyasini (1867) va Musiqa jamiyati (hoz. Filarmoniya, 1871) ni tashkil etgan. Pianinochi va dirijyor sifatida Yevropa mamlakatlarida konsert berib, milliy kompozitorlar asarlarini targʻib etgan. Grieg xalq kuylarini toʻplab, koʻplarini qayta ishlagan („Norveg raqslari“, „25 ta xalq raqs va qoʻshigʻi“ va b.). Grieg ijodida Norvegiya tabiati, xalq hayoti lavhalari nozik did bilan ifodalangan. Koʻpchilik asarlari kamer janrlarida: fortepiano pyesalari („Xalq hayoti manzaralari“, 10 daftardan iborat „Lirik pyesalar“ va b.), violonchel bilan fortepiano, skripka bilan fortepiano (3 ta) va fortepiano uchun sonatalar, norveg, daniya va nemis shoirlari sheʼrlariga yozilgan romanlar va qoʻshiqlar (150 tadan ziyod), torli kvartet, kvintet va boshqalar. Eng yaxshi orkestr asarlari teatr bilan bogʻlangan (Ibsenning „Per Pont“ pyesasiga 2 ta syuita, 1875; Byornsonning „Sigurd salibchi“ dramasiga musiqa, 1892). Fortepiano va orkestr uchun konserti (1868), „Xolberg zamonidan“ syuitasi (1885), „Simfonik raqslar“i (1898) mashhur. Shvesiya va Leyden musiqa akademiyalari (1872, 1883), Parij va Berlin sanʼat akademiyalari (1889, 1897) aʼzosi, Kembrij va Oksford universitetlarining musiqa doktori (1893, 1906). Oʻzbekistonda fortepiano va orkestr uchun konserti, „Per Gyung“ syuitasi va kamer asarlari ijro etilmoqda.

Manbalar 

1943-yilda tugʻilganlar
1907-yilda vafot etganlar
15-iyunda tugʻilganlar
4-sentabrda vafot etganlar
Klassik musiqa
Bastakorlar
Musiqa asboblari
Musiqa haqidagi chala maqolalar
Vasiliy Grigoryev

Vasiliy Vasilyevich Grigoryev [1816.15(27)3- 1881.19.(31). 12] - sharqshunos.

Rossiya FA muxbir aʼzosi (1853), sharq adabiyoti dri (1863). Grigoryev Rossiyada birinchi boʻlib Sharq tarixi boʻyicha universitetda maʼruzalar qilgan. Rus tarixchilari orasida birinchilardan boʻlib Oʻrta Osiyo xalklari tarixi va madaniyatini oʻrganishga kirishgan.G. — 200 ga yaqin asar muallifi. Ilmiy ishlari orasida saqlar, Yunon-Baqtriya podsholigi, arab sayyohi Abu Dulafning Movarounnahrga sayohati, Xiva, Buxoro va Qoʻqon xonliklari haqidagi asarlari ilmiy qimmatga ega. Grigoryev ilmiy-pedagogik faoliyat bilan bir qatorda 35 yildan ortiq (1844 — 80) Tashqi ishlar vazirligida xizmat qilgan, jumladan Oʻrta Osiyo xonliklari va qirgʻizlar bilan ish olib boruvchi Orenburg chegara komissiyasi (1854 — 1863) va Davlat matbuot ishlari Bosh boshqarmasi (1874 — 1880) boshligʻi boʻlib ishlagan. Grigoryev oʻzining maʼmuriy faoliyatida podsho Rossiyasining siyosatini amalga oshirishga xizmat qilgan.

Manbalar 

1816-yilda tugʻilganlar
1881-yilda vafot etganlar
Rossiya kishilari
Olimlar
Turkologlar
Rossiyalik sharqshunoslar
Artur Grigoryan

Artur Razmikovich Grigoryan (1967.20.10, Toshkent) — bokschi. Xalqaro sport ustasi (1987). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sportchi (1991). Oʻzbekistonning koʻp karra chempioni. Oʻzbekistan davlat jismoniy tarbiya institutini tugatgan (1993). 1978 yildan boks bilan shugʻullanadi. Birinchi ustozi L. Ahmadjonov. G.ga 1986 — 93 yillarda V. Shin murabbiylik qilgan. Havaskorlik boksida 387 ta jang qilib 372 tasida gʻolib chiqqan. 1994-yildan professional boksda (germaniyalik Frits Sdunek rahbarligida musobaqalarga tayyorlanadi). Qitʼalararo chempion (1995). Grigoryan jahon boks tashkiloti (WBO) tasnifi boʻyicha 61,2 kg vazn toifasida 16-marta jahon chempioni (1996 — 2002, yanvar; Berlin, Gamburg, Kotbus va hokazo). Professional boksda 34-marta jang qilib hammasida yenggan, „Qirol“ („Konig“) nomi bilan tanilgan. Grigoryan chempionlik „Oltin kamar“ining biri Toshkentdagi Olimpiada shon-shuhrati muzeyida saqlanadi. „Oʻzbekiston iftixori“ faxriy unvoni (1998), "Mehnat shuhrati" ordeni (1996) bilan taqdirlangan.

Manbalar 

Bokschilar
Oʻzbekiston bokschilari
Oʻzbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti bitiruvchilari
SSSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston SSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kishilari
Alifbo boʻyicha sportchilar
Grizayl

Grizayl (, gris soʻzidan — kulrang) — biror-bir rang (qora, jigarrang, koʻk, koʻpincha kulrang)ning nozik tuslanishi (ochdan toʻq tusga oʻtishi) hisobiga yaratiladigan asar; bezak rassomligi turi. 17-asrdan qoʻllanadi, klassitsizm uslubidagi binoning ichki bezaklarida haykaltaroshlik relyeflariga taqlid sifatida keng tarqalgan. Shuningdek, tasvirning boʻrtmali koʻrinishi tasavvuriga erishilgan bir rangli emal (kulrang, jigarrang, pushti rang) bilan ishlangan hamda zarhallangan rasmlar ham grizayl deb ataladi. Oʻzbek tasviriy va amaliy bezak sanʼatida ham grizayl uslubida asarlar yaratilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Tasviriy sanʼat
Grim

Grim (,  — ajinli) — 1) aktyorlik sanʼatida qiyofa (asosan yuz)ni ijro etiladigan rolga moslab (maxsus boʻyoq bilan boʻyab, sunʼiy soch-soqol yopishtirib, sochni rolga moslab tarash va sh.k.) oʻzgartirish sanʼati. Obraz yaratishda muhim vositalardan biri. Pyesa yoki ssenariyning badiiy xususiyatlari, bezaklari, qahramonning feʼl-atvori, aktyor va rejissyorning ijodiy maqsadiga qarab xar xil boʻladi.

Teatrda grim tarixi qadimda xalq sayillari va oʻyinlariga borib taqaladi. Xitoy, Hindiston, Yaponiya va boshqa Sharq mamlakatlarida ham grimdan foydalanilgan. Aktyor yuziga chizilgan rasmlar koʻrinish jihatidan niqobga yaqin boʻlib, baʼzan uning oʻrnini bosgan. Lekin grim niqobga nisbatan harakterliroq boʻlgani sababli aktyorlar faqat grimdan foydalanganlar. XVIII-XIX asrlarda koʻpgina rus aktyorlari grimga obraz yaratishda milliy va tarixiy harakteristika vositasi deb qarashgan. K. Stanislavskiy ham grimni qahramon psixologiyasini ochishga yordam beruvchi eng zarur vosita deb bilgan. Grim rejissyor gʻoyasini amalga oshirishda eng muhim tarkibiy qismlardan boʻlgani sababli teatr rejissyori va rassomning eng yaqin yordamchisi boʻlib grimchi-rassom vazifasi yuzaga keldi.

Kinoda grim oʻziga xos xususiyatga ega. Grim operator texnikasi talabiga (plyonkaning rang yoki yorugʻlikka taʼsirchanligiga qarab) mos boʻlishi lozim. Grim qilishda salgina soxtalik, sunʼiylikka yoʻl qoʻyilishi filmga nuqson boʻlib tushadi. Grim qilish murakkab jarayon boʻlib, u ssenariychi, rejissyor fikri va operator ishi bilan bogʻliq. Grimchi-rassom suratga olish jarayoni va kinotexnika imkoniyatlarini bilishi lozim. Agar aktyorning yuzi katta oʻzgarishlarni talab qilsa, u holda plastik grim yopishtiriladi, yengil, yumshoq, rezina qoʻllanadi. Plastik grim egiluvchan, elastik boʻlib, u kishi yuziga juda qulay joylashadi. Bu uslubni birinchi marta 1930-yilda Sankt-Peterburglik rassom R. Raugul qoʻllagan. Rangli filmlarning takomillashib borishi grimchi-rassomlar oldiga yangi vazifalar qoʻymoqda, ular grimni kiyimning oʻziga xos xususiyatlari bilan uygʻunlashtirishga harakat qilib, grimdan foydalanish usullarini muntazam oʻzgartirib bormoqdalar.

Sirkda masxarabozlarning chiqishlarida va harakterli rollari bor yirik tomoshalarda qoʻllanadi. Sirk yuzaga kelgan davrdan boshlab masxarabozlar yuzlariga oq narsalar surib tomosha koʻrsatishgan. XIX asr oxiri XX asr boshlarida grim masxarabozlikda muhim omillardan biriga aylandi. Zamonaviy sirkda hayotiy grim koʻproq qoʻllanilmoqda. Oʻzbek xalq masharaboz va qiziqchilari — Yusufjon qiziq Shakarjonov, Aka Buxor, Akrom Yusupov kabilar oʻz ijodlarida grimdan koʻp foydalanishgan.

2) Grim uchun zarur boʻlgan boʻyoq va buyumlar. Grim boʻyoqlari maxsus resept asosida tayyorlanib, turli xil ranglar bilan aralashtiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Greenwich astronomiya rasadxonasi

Grinvich astronomiya rasadxonasi — Buyuk Britaniyadagi ilmiy tadqiqot muassasasi. Grinvichda asos solingan (1685). 1953-yilda Grinvich sh.dan 70 km jan.-sharqda joylashgan Xyorstmonso qasriga (15-asr) koʻchirilgan. Unda dastlab yulduzlarning oʻrinlarini koʻrsatuvchi yulduzlar jadvallarini tuzish va Oy harakatini aniqlash ishlari olib borilgan. XIX asrdan boshlab yulduzlar parallaksini (qarang Parallaks) aniqlash, Quyosh yuzini izchil fotosuratga olish, fotogeliogrammalar yordamida Quyosh yuzidagi dogʻlar, mashʼallarning geliografik koordinatalarini oʻlchash va Quyosh yuzidagi hodisalarning tabiatini oʻrganish bilan shugʻullanadi. Greenwich astronomiya rasadxonasi passaj asbobi orqali oʻtgan meridian bosh meridian deb qabul qilingan (1884); geografik uzunlik (qarang Geografik koordinatalar) shu meridiandan boshlab hisoblanadi. Greenwich astronomiya rasadxonasi meridian vaqgi dunyo vaqti deb qabul qilingan. Undagi asboblar: 28 dyuymli va 26 dyuymli refraktor, 98 dyuymli reflektorlar va boshqalar.

Yana qara 

 Garvard astronomiya rasadxonasi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Grinvich meridiani

Grinvich meridiani, boshlangʻich meridian, nolinchi meridian — Yerda geografik uzunliklarni hisoblashda shartli ravishda boshlangʻich deb qabul qilingan meridian. Xalqaro kelishuvga muvofiq, Grinvich astronomiya rasadxonasidan oʻtadi. grinvich meridiani geografik uzunliklar hisobi olinadigan boshlangʻich meridian boʻlib, nolinchi soat mintaqasining oʻrta meridiani hisoblanadi (qarang Vaqt). Grinvich meridianidagi mahalliy oʻrtacha quyosh vaqti astronomiyada keng qoʻllanadi. (qarang Dunyo vaqti).

Gʻarbda bir qancha mamlakatlar 1884 y.gacha uzunliklarni oʻlchashda Parij, Berlin, Rim, Nankin kabi poytaxt yoki yirik shaharlar rasadxonalari, Rossiyada 19-asrgacha Sankt-Peterburg sh. yaqinidagi Pulkovo rasadxonasidan oʻtgan meridianlarni oʻzlari uchun boshlangʻich meridian qilib olganlar. Qadimda va oʻrta asrlarda harita tuzishda Sharqda Ujjayn sh. (Hindiston), Xoʻjand sh., Ferro o. (Kanar orollari)dan oʻtgan meridiandan boshlangʻich meridian sifatida foydalanganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geografiya
Meridian