yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Shofiʼiy

Shofiʼiy, toʻliq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Idris ibn Abbos ash-Shofiʼiy (767, Falastin, Gʻazo shahri — 820, Qohira) — imom, shofiʼiylik mazhabining asoschisi, faqih. Makkada yashagan, hadislar va fiqhni oʻrgangan. Koʻp yerlarga safar qilgan. Makka muftisi Muslim Xolid az-Zanjiydan va Madinada Molik ibn Anasdan taʼlim olgan. Imomi Aʼzamning shogirdi Muhammad ibn Hasan bilan Bagʻdodda yaqin muloqotda boʻlib, unga shogird tushgan va shu yerda oʻz mazhabini tuzgan.

SH. bir qancha muddat goh Iroqda, goh Xijozda istiqomat qilgan. 815 yil Qohirada muqim turib qolib, shu yerdagi "Amr ibn Os" jome masjidida fiqhdan dars bergan. shahrining "Ar-Risola", 7 jildli "Al-Umm" asarlari islom olamida mashhur va shofiʼiylik ulamolari uchun zarur manba boʻlib xizmat qiladi. U oʻz asarlarida islom huquqini anʼanaviy normalar bilan bogʻlashga intilgan, fiqh asoslariga toʻla taʼrif bergan, ijmoʼdan foydalanishga alohida eʼtibor qaratgan. Sh., shuningdek, hadislar toʻplamini tuzgan, hadislarni taqqoslab oʻrganish toʻgʻrisida "Ixtilof al-hadis" asarini ham yozgan. Sh. qarashlari fiqh masalalari tugal ishlab chiqilishida oʻzining katta taʼsirini koʻrsatdi, bunda uning shogirdlari va izdoshlari Ahmad ibn Hanbal, Dovud az-Zohiriy, Abu Jaʼfar at-Tabariy va boshqalarning xizmati katta boʻldi.

Havolalar
Shofiʼiylik

Shofiʼiylik — sunniylikdagi diniy-huquqiy mazhablardan biri. Muhammad ibn Idris ash Shofiʼiy asos solgan. Shofiʼiylik molikiylik va hanbaliylik diniy-huquqiy tizimiga yaqinroq turadi. Shofiʼiylik tarafdorlari islom huquqidagi qiyos va raʼyni toʻla maʼqullamaydi, Qurʼon, sunna va ijmoni asosiy manba deb biladi. Hanafiylikka qoʻshimcha manba sifatida amal qilib kelingan "istihson" qoidasi ham shahrida rad etilgan. Shofiʼiylik dastlab Suriya va Misrda shakllangan, oʻrta asrlarga kelib Yaqin Sharq mamlakatlarida keng tarqalgan. Hozirgi vaqtda Misr, Indoneziya, Shimoliy Kavkaz, Sharqiy Afrika mamlakatlarining baʼzilarida, qisman Suriyada va jan. arab sultonliklarida eʼtiqod va ibodatga doir amallarni Shofiʼiylik mazhabi boʻyicha bajaruvchi musulmonlar bor.

 

Mazhablar
Shoh Jahon

Shoh Jahon (1592.05.01, Lohur 1666.22.01, Agra) — Boburiylar saltanati hukmdori (1627—58).

Asl ismi Shahobiddin Muhammad Xurram (taxt nomi Shoh Jahon I, 1628-yilgacha Shoh Jahon Bahodir mansab bilan Shohzoda Xurram Baht Bahadur-Mirza deb nomlangan; Toj Mahal qurilishi bilan oʻz nomini abadiylashtirgan Boburiylar imperiyasining Podshohi (1627-1658).

Jahongirshohning 3-oʻgʻli. 1616-yil Dekan (toʻgʻrirogʻi — Dakan)dagi gʻalabasidan soʻng  Shoh Jahonnomini olgan. 1622—25-yillar otasi Jahongirshohga qarshi urushib, yengilgan. 1627-yilda taxt uchun kurashlarda gʻolib boʻlib, "Abul Muzaffar Shahobiddin Muhammad Sohibqironi Soniy" taxallusini olgan. Taxtga oʻtirgan zahoti bir qancha isyonlarni bostirishga majbur boʻlgan. 

Shoh Jahon poytaxtni Agradan Dehliga koʻchirgan. Bu davrda adabiyot, sanʼat, musiqa va boshqalar fanlar rivoj topgan.  Shoh Jahon bir qancha muhtasham obidalarni bunyod ettirgan — Agrada Tojmahal, Qizil qalʼa, Dehlida Jome masjid, Lohurda Shalimar bogʻi va boshqalar  Shoh Jahon davrida Boburiylar saltanati tanazzulga yuz tuta boshlagan.

1630—33-yillarda Gujarat va Dekanda qattiq qurgʻoqchilik tufayli ocharchilik boʻlgan, xalqning ahvoli ogʻirlashgan, shuning uchun  Shoh Jahon mazkur oʻlkalardagi yer soligʻini kamaytirgan.  Shoh Jahon davrida Yevropa savdo kompaniyalarining Boburiylar davlatiga suqilib kirishi kuchaygan, Shu kezlarda uning oʻg'illari oʻrtasida taxt uchun kurash avj olgan. Bu kurashda katta oʻgʻli Avrangzeb gʻolib kelib, taxtni egallagan.  Shoh Jahon Tojmahal maqbarasida xotini Mumtoz Mahal yoniga dafn etilgan.

Ad:. Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Boburiy hukmdorlar
Shoh yoʻli

"SHOH YOʻLI" — mil. av. 6-asrning soʻnggi choragida, Doro I hukmronligi davrida qurilgan tranzit aloqa yoʻli. Mil. av 1-ming yillik oʻrtalarida, Axomaniylar davlati tarkibiga kiritilgan Oʻrta Osiyoning qadimiy xalqlari va viloyatlari ham oʻsha davrning harbiysiyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida katta iz qoldirgan xalqaro aloqalar tizimida faol ishtiroq eta boshladilar. Axomaniy hukmdorlar va mahalliy hokimlarsatraplar bu aloqalarda katta oʻrin tutgan aloqasavdo yoʻllari faoliyatiga alohida eʼtibor berishgan. Yunon tarixchisi Gerodot oʻzining "Tarix" asarida bu yoʻl haqida muhim maʼlumotlar qoldirgan. Unga koʻra, bu yoʻl dastlab axomaniylarning yirik savdo va maʼmuriy markazlaridan boʻlgan Suza shahrini Kichik Osiyo va Oʻrta dengiz boʻyidagi shaharlar bilan bogʻlagan. 2400 km ga choʻzilgan bu yoʻlning har 24–25 km masofasida, yaʼni bir kunlik yoʻlda maxsus bekatlar qurilgan. Bu bekatlarda elchilik missiyasi aʼzolari, choparlar, savdo karvonlari dam olishi uchun sharoitlar yaratilgan boʻlib, maxsus xizmatdagi kishilar uchun doimo chopqir otlar yetarli miqdorda mavjud boʻlgan. Shoshilinch xabar olib ketayotgan chopar bu bekatlarda otni almashtirishi yoki xabar va xatni bu bekatlardagi boshqa maxsus choparlarga berishi mumkin boʻlgan. Shu tariqa shoshilinch xabar va maʼlumotlar ulkan imperiyaning turli burchaklaridan poytaxt shaharga juda qisqa muddatda yetkazib berilgan. Soʻnggi arxeologik tadqiqotlarning koʻrsatishicha, "SH.y."ning bir tarmogʻi shim.sharqqa yoʻnaltirilgan boʻlib, Margʻiyona va Baqtriya hududlari orqali Hindistongacha yetib borgan. Bu davrda Oʻrta Osiyoning jan. hududlarida ham bir kunlik yoʻl masofasida, yaʼni har 24—25 km da maxsus bekatlar barpo etila boshlaganligi haqida maʼlumotlar mavjud. Bu bekatlar, odatda, mustahkamlangan istehkom shaklidagi rabotlar koʻrinishida boʻlib, karvon yoʻllarini qoʻriqlash vazifasini bajaruvchi kichik harbiy qismlar ham shu yerda joylashtirilgan edi. Bu rabotlar, oʻz navbatida, Oʻrta Osiyodagi qadimiy karvonsaroylar vazifasini ham bajarib kelar edi. Ularda davlat xizmatchilari, choparlar, savdo karvonlari, harbiy qismlar, sayyohlar va boshqalarga xizmat koʻrsatish yoʻlga qoʻyilgan edi.

Shu tariqa mil. av. 5—4-asrlarda Oʻrta Osiyoning jan. hududlarida ham Axomaniylar saltanatining markaziy viloyatlarida faoliyat koʻrsatuvchi yoʻllarga monand aloqa yoʻllari tizimi, pochtaaloqa xizmati barpo etila boshlangan. Doro I tomonidan barpo etilgan "SH.y." faoliyati 4-asrning soʻnggi choragida Aleksandrning harbiy istilolari natijasida tugatilgan, lekin Oʻrta Osiyodagi aloqa yoʻllari tizimi va aloqapochta xizmati oʻz ahamiyatini saqlab qolgan va rivojlangan.

Oʻktam Mavlonov.

Yoʻllar
Osiyo tarixi
Eron tarixi
Suza
Shohnishintepa

Shohnishintepa - arxeologik yodgorlik; atrofi qishloqdan iborat boʻlgan qasrkoʻshk xarobalari (7—13-asrlar boshi). Toshkentning shim.gʻarbiy qismi (Eski shahar)da Kaykovus anhori boʻyida joylashgan. Rivoyatlarga koʻra, Turon podshosi Afrosiyob oʻz fuqaro vakillarini shu qarorgohda qabul qilgan. Yodgorlik Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi aʼzolari tomonidan qayd etilgan (19-asr oxirlari). 20-asrning 50-yillarida M.Ye. Masson tomonidan oʻrganilgan. 1968—69 yillarda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi tekshirgan. Shahrida tabiiy soz tuprokli doʻnglik ustida qad koʻtargan koʻshk xarobalari va 7—8-asrlarga mansub madaniy qatlam saqlangan. 9—10-asrlarda koʻshk xarobalari Binkat rabodiga tutashib, shahar mahallakoʻylariga birlashib ketgan. shahrida kulolchilik ustaxona va xumdonlar qoldiqlari qayd etilgan. Binkat rabodining mahallasi sifatida mavjud boʻlgan Sh. 13-asr boshida vayron etilgan.

Havolalar  

    

Arxeologiya
Toshkent tarixi
Shohruxbiy

Shohruxbiy (Shohrux, Shohruxxon; taxminan 1680 yoki 1681—1721) Oʻrta Osiyoning Fargʻona vodiysida keyinchalik Qoʻqon xonligi deb ataluvchi davlatning asoschisi (1709—1721). Oʻzbeklarning Ming sulolasiga mansub boʻlgan. 1709-yilda xonlikni Buxoro amirligidan mustaqil deb eʼlon qiladi va umrining oxirigacha Qoʻqon xonligida hukmronlik qiladi. Vafotidan soʻng uning oʻrniga xonlikni toʻngʻich oʻgʻli Abdurahimbiy boshqaradi.

Hayoti

Hokimiyat tepasiga kelishi 
Shohruxbiyning hokimiyat tepasiga kelishi toʻgʻrisida turli maʼlumotlar mavjud. Henry Hoyle Howorthning 1880-yillarda yozib qoldirgan maʼlumotlariga koʻra Shohruxbiy qaynotasini oʻldirib, hokimiyatni qoʻlga oladi va u hukmronlik qilib kelayotgan hududlarni kengaytirishga harakat qiladi va shu davrda Qoʻqon xonligiga asos soladi.

Boshqa bir malumotlarga koʻra esa 1709-yilda Ming sulolasi vakillari alohida beklik tuzib olgan din peshvolarini hukumatdan agʻdaradilar va oʻzlari uchun Fargʻona vodiysida yangi hokimiyat oʻrnatadilar. Ayni oʻzlarining qabilasidan boʻlmish harbiy qobiliyatga ega va jismonan kuchli shaxs — Shohruxbiyni esa ushbu davlatga hukmdor etib tayinlaydilar. Shu tariqa Oʻrta Osiyoning Fargʻona vodiysi hududida keyinchalik Qoʻqon xonligi deb yuritiladigan yangi davlat vujudga keladi.

Shohruxbiy oʻz odamlariga oʻrda va qoʻrgʻon uchun qulay joy tanlashga farmon beradi. Uning odamlari „Koʻk toʻnliklar“ deb ataladigan qabila istiqomat qiluvchi ikki soy oraligʻida joylashgan hududni qulay joy deb hisoblaydilar va shu yerda ark, keyinchalik esa uning atrofda saroy va binolar qura boshlaydilar. Qurilish ishlari nihoyasiga yetkandan keyin esa Shohruxbiyni taxtga oʻtqazadilar (1709).

„Oltin beshik“ afsonasi 
Qadimdan maʼlumki, mamlakat taxtiga oʻtirish va unga hukmronlik qilish uchun Chingiz yoki Afrosiyob avlodidan boʻlish zarur boʻlgan. Shohruxbiy esa Chingiz avlodidan ham, Afrosiyob avlodidan ham boʻlmaganligi uchun saroy kishilari tomonidan „Oltin beshik“ afsonasi toʻqib chiqariladi. Ushbu afsonaga koʻra, Kobul tomon yoʻlga otlangan Zahiriddin Muhammad Bobur Fargʻona vodiysida tugʻilgan chaqalogʻini oltin beshikka soladi va uni oʻsha yerda qoldirib ketadi. Keyinchalik oʻzbek qabilalari vodiydan beshikni topib oladilar va bolani voyga yetkazadilar. Beshikdagi bola voyaga yetgach, undan Sulton elik nomli bola, Sulton elikdan esa Xudoyor, Muhammad Amin, Abulqosim, Shohmastbiy (Ejmosbiy), Hojibiy, Ashurbiy, so‘ng Shohruxbiylar dunyoga keladi.

Shohruhbiy hukmronlik qilgan davlat tarkibiga dastlabki yillari poytaxt shahar Qoʻqondan tashqari, Namangan, Marg'ilon, Konibodom va Isfara shaharlari ham kirgan.

Vafoti 
Shohruhbiy 12 yil davomida hokimiyat tepasida turib, 13-yili, yaʼni 1721-yilda vafot etadi.

Undan Abdurahimbiy, Abdukarimbiy va Shodibiy ismli uch nafar oʻgʻil qoladi.

Manbalar 

Kishilar
Qoʻqon xonligi hukmdorlari
1721-yilda vafot etganlar
Spree

Spree — Germaniyadagi daryo, Xafel daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 398 km, havzasining maydoni 10,1 ming km². Sudet togʻlaridan boshlanib, Shimoliy Germaniya pasttekisligida keng va botqoqlangan vodiydan oqadi. Bahorda sersuv. Oʻrtacha suv sarfi 40 m³/sek. Kema qatnaydi. Sh. boʻyida Berlin, Kotbus shahrilari joylashgan.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar‎
Germaniyadagi daryolar
Shreder ertagisi

Shreder ertagisi (chillakisi) - xoʻraki uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tekshirish institutida erkin changlangan duragay urugʻlardan olingan nihollardan tanlab chiqarilgan (M.M. Mirzayev). Akademik R.R. Shreder sharafiga uning nomi bilan atalgan. Tupi kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Uzum boshlari yirik (400—450 g gacha), keng konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumlari yirik (1820 mm) ovalsimon, baʼzan uchi yoʻgʻonlashgan, toʻq qizil, uchi binafsharang, eti tigʻiz, karsillaydi, mayin, xushboʻy, mazali. Tarkibida qand miqdori 18-19%, nordonligi 6—8%. iyul boshlarida pishib yetiladi. Hosildorligi 120—150 s/ga. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi.

    
Uzum navlari
Shrift

ShofiʼiylikShrift (nem. yozmoq) — matbaada — harf terish mashinalarida matnlar terish uchun moʻljallangan bosmaxona literlari (harflari). Vazifasiga koʻra, matnlarni terish; muqovalar, titul varaqlari, sarlavhalarni terish va kichik bosmaxona formalari (diplomlar, blanklar, etiketkalar, eʼlonlar va hokazo) matnlarini terish uchun moʻljallangan Shriftlarga boʻlinadi. Bosmaxona Shriftlari yozilish shakliga, yaʼni qiyaligiga qarab, toʻgʻri, kursiv, qiya; normal, ensiz, enli; oddiy (oq), yarim qora, qora Shriftlarga boʻlinadi. Yozilish shakli bir xil boʻlgan Shriftlar turli kegldat Shriftlarga boʻlinadi; kegli va yozilish shakli turlicha, lekin yozilishi bir xil boʻlgan Shriftlar shrift garniturasi deb ataluvchi bitta guruhga birlashadi (qarang Garnitura). Garnitura jurnal uchun moʻljallangan, darsliklarga moʻljallangan va boshqalar xillarga boʻlinadi. Bulardan tashqari, chizmachilik Shriftlari ham bor. Ular qoʻlda yozilib, chizmaga qoʻshimcha tushuntirishlar berish, texnik hujjatlarni toʻldirish va boshqalarda qoʻllanadi. Bosmaxona Shriftlari standartlashtirib qoʻyiladi. Oʻzbekistonda Shriftlar 6 guruh qilib standartlashtirilgan.

 

Yozuv
Texnika
John Robert Schrieffer

John Robert Schrieffer () (1931.31.5, Ouk Park) — amerikalik fizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1971). Massachugets texnologik institutini (1953) va Illinoys universitetni (1957) tugatgan. Birmingem universiteti (Angliya) va N. Bor institutida  (Daniya) (1957—58) oʻz bilimini takomillashtirgan. Chikago (1957—60), Illinoys (1959—62) universitetlarida ishlagan. Pensilvaniya universitetida professor (1962-yildan). Ilmiy ishlari qattiq jism fizikasi va pasttralar fizikasiga oid. J. Bardin va L. Kuper bilan birga oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1972; J. Bardin va L. Kuper bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
2019-yilda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Shtab

Shtab (), harbiy shtab — qoʻshinlar (flot kuchlari)ni boshqaruvchi asosiy organ. Shtablar umumqoʻshin, qoʻshin turlari va qurolli kuchlar turlariga qarab boʻlinadi. shahrining asosiy vazifasi: vaziyat toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplash, ularni oʻrganish, ishlab chiqish hamda qoʻmondonga taklif tayyorlash; amaliyotlarni rejalashtirish, qoʻshinlarning birgalashib, hamkorlikda harakat qilishini uyushtirish; qoʻshinlar taʼminoti va ularni boshqarishni tashkil etish, buyruq va jangovar farmoyishlarni ijro etuvchilarga tez yetkazish; qoʻshinlarning va itoat etuvchi shahrining jangga tayyorgarlik koʻrishiga yordam berish; jangovar tajribalarni umumlashtirish; mustahkam intizomni taʼmin etish va boshqalar Shtab oʻz ishini qoʻmondonlar qarorlari va yuqori shahrining farmoyishlari asosida olib boradi. Shtablar barcha davlatlar armiyalarida (Oʻzbekiston Respublikasida — Qurolli Kuchlar birlashgan shtabi) mavjud.

Yana q. 

 Qurolli Kuchlar
Shubnikov de xaaz effekti

Shubnikov de xaaz effekti — metall monokristallar statik elektr qarshiligining magnit maydon kuchlanganligiga teskari kattalikka bogʻliqligi; past temperaturalarda kuzatiladi. Rus fizigi L.V. Shubnikov va niderland fizigi V. de Xaaz (XV. Oye Naaz) tomonidan 1930-yil vismut monokristallarida ochilgan. Tra ortishi bilan tebranish amplitudasi eksponensial (koʻrinadigan tarzda) kamayadi. Shubnikov de xaaz effekti Shubnikov de xaaz effekti qattiq jismlarni oʻrganishda qoʻllanadi.

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar
Shuvoq

Shuvoq — murakkabguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Koʻp yillik, kamdankam bir yillik. 400 (baʼzi maʼlumotlarga qaraganda 250) turi maʼlum. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va Zakavkazyening choʻl va yarim choʻl, dashtlarida koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda, asosan, bir yillik Shuvoq yoki burgan, koʻp yillik oddiy Shuvoq yoki ola ermon, achchiq Shuvoq yoki ermon, sivers shuvogʻi yoki sassiq alaf, sugʻd shuvogʻi, oq Shuvoq va boshqalar turlari uchraydi.

Bir yillik Shuvoq (burgan) poyasi tik, yuqori qismi sershox, boʻyi 30—100 sm, ildizi yoʻgʻon, yogʻochsimon. Barglari ketmaket joylashgan, bandli, patsimon qirqilgan. Poya va barglari tukli, kumush rangda. Gullari mayda, sariq yoki qizgʻishpushti, roʻvaksimon toʻpguli savatchaga toʻplangan. Mevasi mayda pista. Iyul—avgustda gullab, mevalaydi. Bir tupi 100 mingdan ortiq urugʻ beradi. Urugʻi va ildizpoyasidan koʻpayadi.
 
Oddiy Shuvoq (ola ermon) poyasi tik, sershox, yuqori qismi tukli, boʻyi 50—200 sm, barglari patsimon qirqilgan, yuqori barglari bandsiz, pastdagilari bandli. Gullari roʻvaksimon, toʻpguli savatchaga toʻplangan. Mevasi pista. Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida begona oʻt sifatida uchraidi, shuningdek, ariq va yoʻl chekkalarida, bogʻ, tokzorlarda oʻsadi.

Kurash choralari: mexanik usulda yoʻqotiladi. 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Dorivor oʻsimliklar
Ziravorlar
Shimoliy Amerika florasi
Ozoda Shukurova

Ozoda Abdurahmonovna Shukurova (1936.30.10, Qibray tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1958). 1958—96 yillarda Qibray tumanidagi 25 maktabda matematika oʻqituvchisi, maktab oʻquv boʻlimi mudiri, direktori. Ish faoliyatida maktab moddiytexnika bazasini mustahkamlashda faol qatnashdi, maktab tarixi muzeyi va namunali harbiy taʼlim xonasini tashkil etdi.

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1936-yilda tugʻilganlar
Vasiliy Shukshin

Vasiliy Makarovich Shukshin (1929.25.7, Oltoy oʻlkasi Biysk tumani Srostki qishlogʻi – 1974.2.10, Volgogrod viloyati Kletsk qishlogʻi; Moskvaga dafn qilingan) – rus yozuvchisi, kinorejissyor, ssenarist. Rossiyada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969).. Dastlabki hikoyalar toʻplami – „Qishloq odamlari“ (1963). 1964-yilda Sh. ssenariysi asosida „Shunday yigit yashaydi“ filmi suratga olingan va ushbu kartina Venetsiyada boʻlib oʻtgan 16Xalqaro kinoforumda „Oltin sher“ mukofotiga sazovor boʻlgan. shahrining „Lyubavinlar“ (1965) romani, shu roman asosida ishlangan „Lyubavinlarning tugatilishi“ (1972) filmida, Stepan Razin hayoti va uning kurashiga oid „Sizga erkinlik bergani keldim“ kinoromanida (1971), „Xarakterlar“, „Sizning oʻgʻlingiz va akangiz“ (1966), „Gʻaroyib kishilar“ kabi kartinalarida insonning teran ichki kechinmalari, orzu va umid sari talpinishlari, baʼzi bir kimsalarda uchraydigan meshchanlik falsafasining fojiaga olib kelishi mahorat bilan tasvirlangan. shahrining adabiyot va kino sohasidagi faoliyatida turli toifa kishilarining yorqin obrazlari yaratilgan.

shahrining badiiy adabiyot va kinodagi uslubi ishontirish sanʼatining kuchi bilan chuqur hayotiylik kasb eta olgan.

SH. S. Gerasimovning „Koʻl boʻyida“ filmidagi Chernix rolining ijrosi uchun Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1971). „Ular Vatan uchun jang qildilar“ filmini suratga olish chogʻida toʻsatdan vafot etgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Zemlyaki, M., 1970; Lyubavinlar. T., 1978; Chol va dengiz, T, 1981.

 

Rossiyalik yozuvchilar
Rossiyalik erkak aktyorlar
Sovet erkak aktyorlari
Rossiya yozuvchilari
Theodore Schultz

Shults Teodor (1902 AQSH, Janubiy Dakota 1998) - amerikalik iqtisodchi. Viskonsin universiteti magistraturasini tamomlagan (1928), iqtisodiyot doktori (1930). 1930— 43 yillarda Ayova davlat untida qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotidan dars bergan, 1943 yildan boshlab deyarli 40 yil Chikago universiteti professor shahrining asosiy tadqiqotlari qishloq xoʻjaligi va taʼlim iqtisodiyotiga bagʻishlangan. Osiyo va Janubiy Amerika davlatlarining iqtisodiyotiga bagʻishlangan "Anʼanaviy qishloq xoʻjaligining oʻzgarishi" asarida agrar texnologiyalarning muhim ahamiyatini ochib berdi. AQSH iqtisodiyotida inson kapitalidan olinadigan foyda jismoniy kapitaddan ortiqligini isbotlab berdi va ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda taʼlim, sogʻliqni saqlash va fan sohasiga yirik investitsiyalar ajratishni taklif qildi, bu sohalarni rivojlantirishni mamlakat iktisodiy oʻsishi uchun yangi korxonalar qurishdan afzalroq, deb hisobladi. Nobel mukofoti laureati (1979; W. Arthur Lewis bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Shumerlar

Shumerlar, shumeriylar — Janubiy Mesopotamiya (hozirgi Iroq)da yashagan qadimiy xalq. Oz sonli lingvistik va toponimik maʼlumotlarga koʻra, Shoyi mamlakatning tub joy aholisi boʻlmagan. Ular bu hududga kamida mil. av. 4-ming yillikda kelishgan. Antropologik jihatdan yevropeoid boʻlishgan. S.P. Tolstovning fikricha, Shoyi tili koʻp jihatdan Oltoy til guruhiga mansub turkiy tillarga oʻxshash boʻlgan (qarang Shumer shili).

Shoyi dastlab, Mesopotamiyaning katta qismini egallashgan. Mil. av. 3-ming yillikning 2-choragida (ehtimol undan avvalroq) Janubiy Mesopotamiyaning shim.ga joylashgan sharqiy somiylar — akkadlar tomonidan jan.roqqa siljiganlar. Mil. av. 2-ming yillikning 1-yarmida Shoyi va sharqiy somiylar yagona — akkad xalqi boʻlib birlashganlar. shahrida boshqa dinlar qatori tangrichilik ham tarqalgan. Shumer tili Mesopotamiyada din va ilm-fan tili sifatida mil. av. 2—1-asrlargacha saqlanib qolgan. Shoyi Mesopotamiyada eng qadimiy yozuv — mixxatning ijodkorlari hisoblanadi. shahrining madaniy merosi haqida q. BobilOssuriya madaniyati.

Millatlar
Osiyo tarixi
Shumpeter Yozef

Yozef Shumpeter (1883.8.2, Moraviya 1950.8.1, AQSH, Konnektikut shtati, Takonik shahri) — iqtisodchi va sotsiolog. Vena universitetida taʼlim olgan. Avstriya Respublikasining moliya vaziri (1919— 20). Bonn universiteti (1925—32), 1932-yildan Garvard (AQSH) universiteti professor Tadbirkorlik masalasi markaziy oʻrin egallagan iqtisodiy dinamika konsepsiyasi muallifi. Sh. "samarali raqobat" nazariyasini asoslab bergan. Bu nazariyaga koʻra, "katta biznes" davrida bozor mexanizmi monopoliyalar va raqobat kuchlarining oʻzaro samarali natijasi tarzida baholandi. Dinamik iqtisodiy sikl konsepsiyasida sikllikni iqtisodiy oʻsishning qonuniyati deb qaraydi. Bu konsepsiyaga koʻra, iqtisodiy oʻsish va farovonlikning harakatlantiruvchi kuchi — asosiy kapitalga ommaviy investitsiyalar kiritish hisoblanadi.

Amerikalik olimlar
Iqtisodchilar
Sotsiologiya
Shumtol

Shumtol — zaytundoshlarga mansub daraxtlar turkumi. Tabiiy hodda uchraydigan 65 turi maʼlum. Oʻrta Osiyo togʻlari yon bagʻirlarida va togʻ daryolari vodiylarida suriya Shumtoli, daryo boʻyi Shumtoli va sugʻd Shumtoli oʻsadi. Oʻrta Osiyoning shahar va qishloqlarida pensilvaniya Shumtoli (qora shumtol), oddiy Shumtol, amerika Shumtoli (oq shumtol), bezakli Shumtol va nashtarbarg Shumtol turlari manzarali daraxt sifatida ekiladi. Shumtol yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka chidamli oʻsimlik. Koʻklamgi qorasovuqlardan koʻproq zararlanadi. Daraxtlari 150— 350 yil yashaydi, 15—20 yoshida gullaydi. Ildizi baquvvat, yon tomonga keng tarqalgan. Daraxtining bal. 30–50 m, tana aylanasi 1,5 m, shoxshabbalari uzuntuxumsimon. Bargi patsimon murakkab, kuzda toʻkiladi. Gullari chetdan changlanadi. Mevasi uzun, qanotli pista yoki yongʻoqcha, qish davomida daraxtda saqlanadi. Shumtol urugʻidan va toʻnka bachkisidan koʻpayadi. Urugʻlari kuzqishda teriladi, bahorda sepiladi. Koʻchatlarini bir yoshda koʻchirib ekish mumkin. Himoya oʻrmonlari barpo etishda, park va xiyobonlarni koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi. Yogochi yogʻochni qayta ishlash sanoatida ishlatiladi.

Ikki pallali oʻsimliklar
Shugʻnonlar

Shugʻnonlar (oʻzlarini xugnilar deb atashadi) — xalq. Tojikistonning Togʻli Badaxshon muxtor viloyatining Shugʻnon tumanida yashaydi.

Tili 

Shugʻnon tili hind-yevropa tillari oilasi eroniy tillar guruhining sharqiy tarmogʻining Shimoliy Pomir (Shugnan-Rushon) kichik guruhiga kiradi. Bajuv va Shohdara shevalariga ega.

Diniy eʼtiqodlar 
Shugniylarning aksariyati shia musulmonlari (ismoiliylar). Rivoyatlarga koʻra, ismoiliy islom dini arbobi Nosir Hisrav tomonidan milodiy 1000 yillar atrofida Badaxshonga olib kelingan.

Yana qarang 

 Pomir xalqlari

Manbalar 

    

Eroniy xalqlar
Pomir xalqlari
Tojikistondagi etnik guruhlar
Afgʻoniston xalqlari
Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati
Badaxshon viloyati
Shenyang

Shenyan, Mukden — Xitoyning shim.sharqiy qismidagi shahar, Xuanxe daryosi boʻyida. Lyaonin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,7 mln. kishi (shahar atrofi bilan, 1998). Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Sanoat markazi. Mashinasozlikning turli tarmoklari (sanoat jihozlari, transport vositalari, elektrotexnika motorlari ishlab chiqarish) rivojlangan. Rangli metallurgiya (qoʻrgʻoshin va rux eritish), kimyo, oynashisha, yengil, oziqovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. Universitet, madaniy muassasalar bor. Shahar Xouchen nomi bilan mil. av. 2-asrdan maʼlum. 1621-yilda shahrini manjurlar egallagan. 1625— 1912-yillarda Mukden deb atalgan. Sin sulolasi davrida (1644—1911) Xitoyning 2poytaxti boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Sh. va uning atrofida 9—14-asrlarda qurilgan saroy va ibodatxonalar saqlangan.

Manbalar

Havolalar  

Shenyang Government website 

 

Shenyang
Xitoyning viloyat markazlari
Davlatlarning sobiq poytaxtlari
Liaoningdagi shaharlar
Liaoning prefekturasi darajasidagi boʻlinmalari
Xitoyning milliy oʻrmon shaharlari
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Shyaulyay

Shyaulyay (Šiauliai, 1795-yilgacha Saule, 1917-yilgacha rasmiy nomi Shavli) – Litvadagi shahar (1569-yildan). Transport yoʻli chorrahasi. Aholisi 146,5 ming kishi (2000). Shahar 15-asrdan maʼlum. Yirik korxonalari: velosiped, televizor, stanoksozlik, elektr konstruksiyalar ishlab chiqarish, shina taʼmirlash, koʻn zdlari; oziqovqat sanoati (goʻsht, sut, nonmakaron, pivo ktlari) korxonalari, uysozlik kti, trikotaj, koʻnattorlik, notoʻqima materiallar fabriklari, qandolat, koʻnpoyabzal, mebel ishlab chiqarish birlashmalari ishlab turibdi. Ped. instituti, teatr, „Aushra“ tarixetnografiya muzeyi, fotografiya muzeyi mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Uygʻonish davri Pyatro ir Povilo kostyoli (1595— 1625) saqlangan. 1976-yilda shahar markazida piyoda yurib sayr qilinadigan zona tashkil qilingan. Jamoat binolaridan Madaniyat saroyi va boshqalar bor.

Manbalar 
 

Litva
Shoʻr yerlar melioratsiyasi

Shoʻr yerlar melioratsiyasi - 22- 40 Otabek Axmedov nima gap  tuproqning oʻsimlik ildizi tarqaladigan qatlamidan qishloq xoʻjaligi ekinlari hosili va sifatini pasaytiruvchi suvda eriydigan ortiqcha zararli (zaharli) tuzlarni chiqarib tashlash jarayoni. Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida Shoʻr yerlar melioratsiyasim. juda katta xoʻjalik ahamiyatiga ega, chunki qishloq xoʻjaligida foydalanilayotgan yerlarning qariyb 60—65% u yoki bu darajada shoʻrlangan (faqat Oʻzbekistonning oʻzida turli darajada shoʻrlangan yerlar maydoni 2,4 mln.ga dan (66,7%) ortiq). Shoʻr yerlar melioratsiyasim. gidrotexnik melioratsiya vaagrotexnika tadbirlari majmui orqali amalga oshiriladi. Meliorativ tadbirlar majmui shoʻr yuvishda suvni juda kam sarflagan holda tuproqdagi oʻsimlik uchun zarur oziq moddalar va ularning rivojlanishi uchun qulay tuproq suvfizik xossalarini saqlashda eng yuqori samarani taʼminlashi kerak. Tuproqdan namning bugʻlanish miqdorini tartibga soluvchi samarali drenaj, ratsional sugʻorish rejimi va agrotexnika (attmashlab ekish, yerlarni tekislash, tuproqqa ekish oldidan va qator oralariga ishlov berish va boshqalar)ni qoʻllash qayta shoʻrlanish imkonini keskin pasaytiradi. Shoʻr yerlar melioratsiyasim.da sugʻoriladigan uchastkalar va yer massivlari boʻylab ihota oʻrmon mintaqalari tashkil etish, tuproqning shoʻrlanish darajasiga koʻra kapital va profilaktik shoʻr yuvishning optimal muddatlari hamda normalarini toʻgʻri belgilash muhim ahamiyatga ega.

Gidromorf va oraliq tipdagi tuproqlarda shoʻri yuvilgan yerlarning qayta shoʻrlanishini bartaraf etish uchun suv berish rejimini belgilashda tuz profili, aeratsiya zonasidagi tuproqgrunt tuzilishi, grunt suvlari rejimi, ularning chuqurligi va minerallashish darajasi hisobga olinadi. Shunga muvofiq gidromodul boʻyicha rayonlashtirish uslubi, sugorish usullari va suv berish texnikasi takomillashtiriladi. Shoʻrxok yoki shoʻrlanishga moyil tuproklarda kimyoviy melioratsiya (ohaklash, gipslash, kislota eritmalaridan foydalanish) bilan qoʻshib olib boriladigan maxsus shoʻr yuvish texnologiyasi koʻllaniladi (yana qarang Yer shoʻrini yuvish).

Adabiyot 
 Kamilov O.K., Melioratsiya zasolyonnmx pochv Uzbekistana, T., 1985.
Shoʻroi Islomiya

"SHOʻROI ISLOMIYA" („Islom kengashi“) — Turkiston taraqqiyparvar ziyolilarining ijtimoiysiyosiy tashkiloti (jamiyati). 1917-yil 14 martda Toshkentda tuzilgan va 1918-yil bahorigacha faoliyat olib borgan. Unga dastlab Abdulvohidqori Abduraufqori oʻgʻli, keyinchalik Ubaydullaxoʻja Asadullaxoʻjayev rais qilib saylangan. Tashkilot faoliyatida Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxoʻja Behbudiy, Mustafo Choʻqay, Ahmad Zakiy Validiy, Islom Sulton Shoahmedov, Toshpoʻlat Norboʻtabekov kabi maʼrifatparvarlar faol qatnashgan. Tashkilot tashabbusi bilan Butun Turkiston musulmonlarining 1-qurultoyi oʻtkazildi (1917-yil aprel). Qurultoyda qabul qilingan tashkilot dasturida oʻlka musulmonlari orasida islohotlar oʻtkazish gʻoyalarini tarqatish, mintaqadagi barcha musulmonlarni yagona fikr va maslak asosida birlashtirib, Turkistonga muxtoriyat maqomini berish uchun kurash vazifasi qoʻyilgan. 1917-yil aprel oyidayoq tashkilotning Samarqand, Qoʻqon, Namangan, Andijon, Margʻilon, Skobelev (Fargʻona), Marv, Turkiston, Oqmachit, Oʻsh va boshqalar shaharlarda shoʻbalari tuzilgan. Tashkilot „Shoʻroi islom“ nomli gaz. ham chiqargan. 1917-yil mobaynida Turkiston musulmonlarining yana 3 qurultoyi oʻtkazilgan. Biroq taraqqiyparvar ziyolilar (jadidlar) bilan eskilik tarafdorlari boʻlgan ayrim ulamolar (qadimchilar) oʻrtasidagi kelishmovchiliklar „SH.i.“ tashkiloti safida tarafkashlik yuz berishiga olib keldi. 1917-yil iyunda tashkilotdan bir guruh ulamolar ajralib chiqib, Qoʻqon va Toshkentda yangi jamiyat — „Shoʻroi ulamo“ta asos solishgan. Turkiston va Qozogʻiston musulmonlarining Toshkentda oʻtgan qurultoyi (1917-yil 17—20 sentyabr)da har 2 tashkilot oʻzaro birlashganligini eʼlon qilgan boʻlsa ham, aslida tom maʼnodagi birlashuv boʻlmagan. Oktyabr toʻntarishilan soʻng „SH.i.“ oʻz qarorgohini Toshkentdan Qoʻqonga koʻchirishga majbur boʻlgan (1917-yil noyabr). Tashkilot aʼzolari Turkiston muxtoriyati hukumatini tuzishda faollik koʻrsatishgan. Muxtoriyat hukumatini bolsheviklar agʻdargach, tirik qolgan „SH.i.“ aʼzolari taʼqibga uchragan. „SH.i.“ tashkiloti sovet rejimi tomonidan taʼqiqlansa ham, uning Nosirxon Toʻra, Sadriddinxon Sharifxoʻjayev, Mirodil Mirzaahmedov va boshqalar faollari Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat saflariga qoʻshilib, istiqlolchilarning gʻoyaviy mafkurachilari sifatida faoliyat koʻrsatishgan.

Yana qarang 

 Shoʻroi islom
 Jadidchilik

Manbalar

Havolalar 

Oʻzbekiston tarixi
Jadidchilik
Oʻzbekiston siyosiy partiyalari
Oʻzbekistonning sobiq siyosiy partiyalari
1917-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
1917-yilda Turkistonda tashkil etilganlar
Shoʻrsuv

Shoʻrsuv — Fargʻona viloyati Oʻzbekiston tumanidagi shaharcha (1934-yildan). Olay togʻlarining shim. chekkasidagi adirda. Shoʻrsuvsoy vodiysida. Qoʻqon shahridan 35 km jan.gʻarbda. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Yaypan (12 km). Aholisi 3 ming kishiga yaqin (2004).

Shaharcha Shoʻrsuvsoy vodiysida neft va pirit (oltingugurt kolchedani) konlari topilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Sh. yon atrofidagi konlari qadimiydan maʼlum boʻlgan. Bu yerdan topilgan arxeologik yodgorliklar qadimiy konchilik ishlaridan dalolat beradi. 19-asrning 1-yarmida Shoʻrsuv konlari Qoʻqon xonligining mulki boʻlib, bu yerdan oltingugurt, achchiqtosh, togʻ mumi qazib olingan. shahrida gʻisht zavodi, sopol idishlar xom ashyosi — qizil tuproqni kukun qiladigan zd, taʼmirlashmexanika, oltingugurt maydalash sexlari, avtokorxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Umumiy taʼlim maktabi, madaniyat uyi, kutubxona, tibbiy muassasalar, profilaktoriy mavjud. Yaypan—SH., Qoʻqon — Sh. yoʻnalishlarida avtobuslar qatnaydi. Sh. yaqinida Shoʻrsuv neft koni bor.

 

Fargʻona viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Oʻzbekiston tumani aholi punktlari
Shoʻrtepa neft-gaz koni

Shoʻrtepa neft-gaz koni - Qashqadaryo viloyati Muborak tumanidagi kon. Muborak temir yoʻl stansiyasidan 20 km shim. sharqda. 1961-yilda ochilgan va 1967-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi choʻl tekisligidan iborat. Shoʻrtepa strukturasi subkenglik boʻyicha choʻzilgan braxiantiklinal burmadan iborat. Struktura jan.sharkda Shumak burmasi bilan chegaralanadi va kichikroq sinklinal orqali Shoʻrsoy strukturasiga ulanib ketadi. Burma asimmetrik tuzilishga ega boʻlib, ikki: shim. va sharqiy qubbalardan iborat. Shoʻrtepa neft-gaz konig.k.da jami 13 quduq qazilgan boʻlib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Paleozoy erasi jinslari 40 m gacha ochilgan, slanets, argillit va qumtoshlardan tarkib topgan. Yura davri yotqiziqlari terrigen, karbonat va tuzgips qatlaridan, boʻr davri gravelit, qumtosh, ohaktosh, alevrolitlardan tuzilgan. Sanoat miqyosidagi neft va gaz quyi boʻr davri yotqiziqlaridagi 12 va 13-gorizontlarda joylashgan. 12gorizont apt yarusining (qalinligi 50–60 m) qumtosh va gravelit jinslaridan tarkib topgan, 1230–1500 m chuqurlikda ochilgan. Foydali qalinligi 16–27 m, Gazlilik maydoni 12410 ming m2. 13gorizont 1285–1500 m chuqurlikda ochilgan, qumtosh, gravelit, alevrolit va gil jinslardan tarkib topgan. Qalinligi 210–238 m. Janubiy blokning 13gorizontida gaz qalpoqli neft uyumi mavjud, gazlilik qavati 60 m. Gorizontlardagi qatlam suvlarining turi gidrokarbonat-natriyli, sulfatnatriyli va xlornatriyli. Minerallashganligi 1,5—9,4 g/l. Hozirgi kunda kondan foydalanilmoqda.

    

Muborak tumani
Oʻzbekiston gaz konlari
Shoʻrtan gaz-kondensat koni

Shoʻrtan gaz-kondensat koni — Qashqadaryo viloyatidagi kon. Qarshi shahridan 40 km jan.sharqda. 1974-yilda ochilgan. Chorjoʻy tektonik pogʻonasiga tegishli Beshkent egilmasida braxiantiklinal koʻrinishidagi Shoʻrtan strukturasida joylashgan. Yuqori yura davrining kelloveyoksford yotqiziqlari mahsuldor hisoblanadi. Gazkondensat 15NR, 15R va 15PR gorizontlarida ochilgan. Gorizontlar kulrang ohaktoshlardan hamda zichlashgan, darzli, dolomitlashgan ohaktoshlardan iborat, qalinligi 316–542 m. Gazli qismining foydali qalinligi 118 m. Gaz uyumidan yuqorida joylashgan qalinligi 341–546 m boʻlgan kimerijtiton tuz jinslari regional qopqoq vazifasini oʻtaydi. Mahsuldor qatlam 2735–3170 m chuqurlikda yotadi. Suv tarkibi xlorkaltsiyli, minerallashganligi 122,1 — 129,0 g/l. 1999-yilgacha olingan tabiiy gaz miqdori 245,2 mlrd. m³, gaz kondensati 12,4 mln. t. Kondagi gazda etan miqdori yuqori, gazni qayta ishlab, bu qimmatbaho elementni ajratib olish maqsadga muvofiq. Etan polimer, kauchuk, boʻyoq va doridarmonlar olishda asosiy xom ashyo hisoblanadi. Shoʻrtan gazidan ajratib olingan etanni qayta ishlab, polietilen olish maqsadida Shoʻrtan gazkimyo majmuasi bunyod etildi.

    

Oʻzbekiston gaz konlari
Gʻuzor tumani
Shoʻrxoklar

Shoʻrxoklar — yuqori qatlamida 1% dan koʻproq suvda oson eriydigan tuzlar (xlorid, sulfat, karbonat va boshqalar) koʻp boʻlgan tuproq tiplari guruhi. Shoʻrxoklar  Markaziy Afrika, Osiyo, Avstraliya, Shimoliy Amerika, Kaspiyboʻyi pasttekisliklari, Shimoliy Krim va Oʻrta Osiyo choʻl zonasida va och tusli boʻz tuproqlar mintaqasida tarqalgan. Dasht, choʻl, chala choʻllarning terlaydigan suv rejimi va quruq iqlim sharoitida minerallashgan grunt suvlarining bugʻlanishi va tuproqlarning shoʻrlanishi natijasida shakllanadi. shahrida tibiiy holda faqat galofitlar (shoʻrsevar oʻsimliklar) oʻsadi. Shoʻrxoklar  2 tipga ajratiladi: avtomorf Shoʻrxoklar  — yuqori gorizontda tarkibida (0,5—1%) yengil eriydigan tuzlar (xloridlar, sulfatlar) boʻlgan shoʻrlangan ona jinsning yuqoriga chiqishi va g i d romorf Shoʻrxoklar  — tuproqgrunt suvlari tarkibidagi (6—8% va undan yuqori) tuzlarning suv bilan birga kapillyarlar orqali yuqoriga koʻtarilib, toʻplanishi. Oson eruvchi tuzlar tarkibiga koʻra, shahrining xloridli, sulfatxloridli, xloridsulfatli, sulfatli, sodasulfatli, sulfatsodali va sodali, kationlar tarkibiga bogʻliq holda natriyli, magniynatriyli, kaltsiynatriyli, magniyli va kaltsiyli xillari farqlanadi. Birlamchi va ikkilamchi shoʻrlangan Shoʻrxoklar  farqlanadi. Birlamchi shoʻrlangan Shoʻrxoklar  tabiiy boʻlib, dengiz, koʻl qirgʻoqlari, daryo vohalari va quyilish joylari, shuningdek, shoʻrlangan jinslar chiqib qolgan yerlarda rivojlanadi, ikkilamchi shoʻrlangan Shoʻrxoklar  esa notoʻgʻri sugʻorish natijasida paydo boʻladi. shahrini oʻzlashtirishda grunt suvlar sathi drenajlar yordamida pasaytiriladi va tuproqdagi tuzlar yuviladi (qarang Yer shoʻrini yuvish). shahrini oʻzlashtirishda dastlabki yillari sholi (tuproqning 1 — 1,5 m chuqurlikdagi qavatini shoʻrsizlantiradi), keyin sabzavot, donli ekinlar, gʻoʻza, yemxashak ekinlari va boshqalar ekiladi, qoʻyechki va tuyalar boqish uchun yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyot 
 Rabochev I. S., Melioratsiya zasolennnx pochv srednego techeniya Amudari, Ashxabad, 1964; Pankov M.A., Meliorativnoye pochvovedeniya, T., 1974.

Xushvaqt Namozov.
Shoʻrchi

Shoʻrchi — Surxondaryo viloyati Shoʻrchi tumanidagi shahar (1976-yildan), tuman markazi. Transport yoʻli stansiyasi. Termizdan 122 km shim.sharqda, Surxon vohasining oʻrta qismidagi tekislikda joylashgan. Shoʻrchi yonidan Surxondaryodan suv oladygan Qumqoʻrgʻon kanali oqib oʻtadi. Aholisi 21,3 ming kishi (2003). 5—8 va 9—12-asrlarda Shoʻrchi hududida Barangi qishlogʻi boʻlganligi toʻgʻrisida Kudain va Ibn Xurdodbeh asarlarida qayd etilgan. 11—12-asrlarda Barangida bir necha masjid boʻlgan.

shahrida "Don mahsulotlari", "Shoʻrchipaxta" aksiyadorlik jamiyatlari, bosmaxona, MTP, aholiga maishiy xizmat koʻrsatish uyushmasi, "Shoʻrchimebel" kompaniyasi, pillakashlik fabrikasi, 2 non zavodi, "Istiqlol" poyabzal ishlab chiqarish korxonasi, respublika miqyosidagi yirik elevator, tegirmonlar, kichik va qoʻshma korxonalar, firmalar ishlab turibdi. Umumiy taʼlim, bolalar musiqa maktablari, 2 ta maxsus internat, ixtisoslashtirilgan internat maktabi mavjud. 9 ta kasb-hunar kolleji (qishloq xoʻjaligi, kommunal xoʻjaligi, tibbiyot, yengil sanoat, maishiy xizmat ko'rsatish, agro sanoat, iqtisodiyot kollejlari) bor. Tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, shahar kutubxonasi, koʻzi ojizlar kutubxonasi, madaniyat va istirohat bogʻi(charog'on bog'i), tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi.

Oʻzbekiston shaharlari
Shoʻrchi tumani
Shoʻrchi neft-gaz koni

Shoʻrchi neft-gaz koni - Navoiy viloyati Qiziltepa tumanidagi kon. Qorovulbozor temir yoʻl stansiyasidan 55 km shim.sharkda. 1964-yilda ochilgan va oʻsha yili foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi tekislikdan iborat, 257–368 m balandliqda joylashgan. Shoʻrchi maydoni Kogon koʻtarilmasi halqasining ichki qismida boʻlib, shim.sharqiy yoʻnalishda choʻzilgan asimmetrik braxiantiklinal burmadan iborat. Struktura janda Okjar, shim.gʻarbda Qoraiz burmalari bilan chegaralangan, ular oraligʻida sinklinal egilmalar mavjud. 12gorizont shipi boʻyicha burma oʻlchami 7x3 km, bal. 120 m. Shoʻrchi neft-gaz konig.k.da jami 28 ta quduq qazilgan boʻlib, yura, boʻr, paleogen va neogen davri jinslari ochilgan. Kon koʻp qatlamli konlar turkumiga mansub. Sanoat miqyosidagi neftgazlilik boʻr davrining 13gorizontida (gaz uyumi) va yuqori yura davrining 15 va 16gorizontlarida (gaz va neft uyumi) aniqlangan. 13gorizont qumtoshlardan tarkib topgan, qalinligi 66–89 m. 15gorizont 690–760 m chuqurlikda ochilgan. Kelloveyoksford yarusining qumtoshlari va ohaktoshlaridan tuzilgan. Qalinligi 31–49 m, foydali qalinligi 2,8—4,5 m, gʻovakliligi 18%. Gazneft uyumi qatlamli, gumbazli, tektonik toʻsilgan tipga mansub. 16gorizont kelloveyoksford yarusining pastki qismida joylashgan boʻlib, gil va gravelit qatlari bilan navbatlangan qumtoshlardan tashkil topgan. Hozirgi kunda kondan foydalanilmoqda.

Oʻzbekiston gaz konlari
Qiziltepa tumani
Oʻzbekiston neft konlari
Shuʼba

Shuʼba (arab. — qism, tarmoq) — 1) Oʻrta asr Oʻn ikki maqom tizimida parda tuzilmalarining muayyan tarmogʻi. Shakyalar asosiy maqomlarga aloqador boʻlgan quyi tabaqadagi parda tuzilmalaridir. Sharq musiqa nazariyasiga oid adabiyotlarga koʻra, jami 24 Shakya boʻlib, tovushqatori 2 dan 10 pogʻonagacha yetgan. Ular, asosan, Dugoh, Segoh, Chorgoh, Panjgoh, Ashiran, Navroʻzi Arab, Mohur, Navroʻzi Xoro, Navroʻzi Bayotiy, Hisor, Nuhuft, Uz zol, Avj, Nayriz, Mubarqaʼ, Rakb, Sabo (Navroʻzi Sabo), Humoyun, Zovuliy, Isfahonak yoki Roʻyi Iroq, Bastai Nigor, Nihovand, Javziy, Muxayyar deb nomlanadi. Baʼzi manbalarda Nishoburak, Magʻlub, Ajam (Navroʻzi Ajam) kabi Shakya nomlari ham keltirilgan; 2) Shashmaqomda jamlangan mukammal ashula yoʻllari. Shakya namunalari oʻzaro farqli 2 guruhga taqsimlangan boʻlib, birinchisini saraxbor, talkin, nasr va yakunlovchi ufar, ikkinchisini esa, asosan, savt va moʻgʻulcha (tarkibiy shoxobchalari bilan) kabilar tashkil etadi.
Hermann Ebbinghaus

Hermann Ebbinghaus (1850.24.1, Barmen, hozirgi Vuppertal shahri — 1909.26.2, Galle shahri) — nemis psixologi, eksperimental psixologiya vakili. Fexner tadqiqotlariga asoslangan holda birinchilardan boʻlib xotira, intellekt singari yuksak bilish jarayonlarini eksperimental metodlar yordamida oʻrgangan. Koʻrish idrokining noyob holatlari, bolalar aqliy qobiliyatini tekshirishga bagʻishlangan izlanishlar olib borgan. Ebbinghaus nomi bilan ataladigan test kashf qilgan. Uning ilmiy natijalari oʻzini oʻzi kuzatish psixologiyaning yagona uslubi degan nazariyani puchga chiqargan. Ebbinghausning asosiy xizmati "sof" xotira qonunlarini oʻrganish imkonini beruvchi, tafakkurga bogʻliq boʻlmagan narsa va hodisalar toʻgʻrisidagi taassurot izlarini esda olib qolish jarayonini tadqiq etishning yangi uslubini taklif qilganligidir. Mantiqiy umumlashmalar keltirib chiqarishga aloqasi yoʻq, maʼnosiz boʻgʻinlar (2300 ta undosh va unli)ni quruq (mexanik) yod olishdan iborat bu uslub Ebbinghausga materialni esda olib qolish va unutishning "egri chizigʻi" qonunini kashf qilishga; uning asosiy qoidalarini bayon etishga va ana shular asosida taʼsirlanish izlarini xotirada saqlash muddati hamda astasekin soʻnishi qonuniyatlarini tekshirishga imkon yaratgan. Asosiy asarlari: "Xotira toʻgʻrisida" (1885), "Intellekt" (1897), "Psixologiya asoslari" (1902), "Psixologiya ocherki" (1908). 

Ebbingxaus akademik faoliyatining ko‘p qismini Berlin universitetida o‘tkazdi, u yerda 1894 yilda falsafa va psixologiya professori bo‘ldi. U sermahsul yozuvchi bo‘lib, psixologiya bo‘yicha ko‘plab maqola va kitoblarni, jumladan, “Xotira: bilimga qo‘shgan hissasi” asarini nashr etdi. Eksperimental psixologiya." 

Nemis psixologlari
1850-yilda tugʻilganlar
24-yanvarda tugʻilganlar
1909-yilda vafot etganlar
26-fevralda vafot etganlar
Psixologlar
Ebinur

Ebinur — Xitoyning shimoli-gʻarbiy qismidagi oqmas shoʻr koʻl, Jungʻariya tekisligida. Maydoni koʻlga quyiladigan daryolarning suv hajmiga qarab 800 km²dan 1070 km²gacha oʻzgaradi. Eng chuqur joyi 15 m. Koʻl atrofi shoʻrxok va qumli yerlar. Qishda muzlaydi. 

 
Xitoy geografiyasi
Xitoy koʻllari
Suv resurslari
Ebonit

Ebonit (yun. — qora daraxt), qattiq rezina — tabiiy yoki sunʼiy kauchukni oltingugurt (kauchuk massasiga nisbatan 30—50%) bilan vulkanizatsiyalashdan hosil boʻlgan mahsulot. Ebonitda bogʻlangan oltingugurt 32% ga yaqin, formulasi (S6N95)2. Ebonit qoʻngʻir yoki qora tusli; zichligi 1140 kg/m3, mexanik ishlovga oson beriladi, gigroskopik emas, gazlarni singdirmaydi, kislota va ishqorlar taʼsiriga chidamli, uglerod sulfid va neft mahsulotlarida erimaydi, parafinda 300° dan yuqori darajada eriydi. 70— 80° da yumshaydi, soviganda yana qattiqlashadi, 200° dan yuqori darajada erimay koʻmirga aylanadi.

Ebonit tayyorlash uchun nihoyatda toza kauchuk ishlatiladi. Toʻldirgich sifatida ebonit kukuni, talk, pemza, oq qurum va boshqalar ishlatiladi. Qora tusli ebonitga oz miqdorda (3—5%) qurum qoʻshiladi. Ebonit, asosan, elektrotexnika mahsulotlari, kislota va ishqorlar uchun idishlar tayyorlashda qoʻllanadi.

 

Biologiya
Ebro (daryo)

Ebro — Ispaniyaning shimoli-sharqiy qismida joylashgan daryo. Uzunligi 928 km, havzasining maydoni 86,8 ming km²ni tashkil qiladi. Kantabriya togʻlaridan boshlanib, Aragon tekisligidan oqadi, Katalon togʻlarini kesib oʻtib, Oʻrta dengizga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 560 m³/sek. Qish va bahorda suvi koʻpayadi. Daryo suvidan sugʻorishda foydalaniladi. Daryo hududida GES qurilgan hamda undan Saragosa shahrigacha kema qatnaydi.

Manbalar 

Ispaniyadagi daryolar
Alfavit boʻyicha daryolar
Suv resurslari
Ebulioskopiya

Ebulioskopiya (lotincha qaynayman va...skopiya) — eritma qaynash trasining koʻtarilishini toza erituvchi qaynash trasiga qiyoslab oʻlchashga asoslangan fizik-kimyoviy tekshirish usuli. Ebulioskopiya krioskopiya kabi erigan moddaning molekular massasini oʻlchashda qoʻllanadi. Ebulioskopiya usulini F. Raul 1882— 1888 yillarda taklif etgan. Raul qonuniga muvofiq, erituvchining toʻyingan bugʻ bosimi uchramaydigan modda eritmasi ustidagi konsentratsiyaga proporsional ravishda kamayadi. Moddalarning molekular massasini ebulioskopiya usuli boʻyicha aniqlashda toza erituvchining qaynash temperaturasi oʻlchanadi. Keyin toza erituvchidan maʼlum miqdorda tortib olinadi va unga tekshirilayotgan moddadan aniq oʻlchab qoʻshiladi, hosil boʻlgan eritmaning qaynash trasini oʻsha termometr (yoki termopara) yordamida oʻlchanadi. Ebulioskopik oʻlchash murakkabligi tufayli krioskopiya usuliga qaraganda kamroq qoʻllanadi.

Fizika
Kimyoviy reaksiyalar
Evakuatsiya

Evakuatsiya (lotincha yeuasio — boʻshataman) — 1) jangovar harakatlar boʻlayotgan yerlardan yarador, bemor, asirlar, shuningdek, taʼmirga muhtoj va ortiqcha asbob-uskunalar, harbiy oʻljalar va boshqalar moddiy vositalarni front ortiga joʻnatish; 2) harbiy va siyosiy sabablar, shuningdek, tuzilgan shartnoma va bitimlar asosida qoʻshinlarni ilgari egallab turgan rayonlardan olib chiqib ketish; 3) dushman hujumi xavfi ostida qolgan yoxud tabiiy ofat (suv toshqini va boshqalar) ga uchragan joylardan fuqarolar, korxonalar, idoralar, badiiy va boshqalar qadriyatlar, mulklarni olib chiqish, saqlab qolish.
Evdialit

Evdialit (yun. yeisNa1u1o5 — yaxshi eriydigan) — halqali silikatlarning kichik sinfiga mansub mineral, sirkonosilikat. Kimyoviy tarkibi №2Sa6Gʻe32gz[§1309]2[519024(ON)z]2; Tarkibida 2YU212—14,5%, nodir yer elementlari (Tg2037%) aralashma holida boʻladi. Trigonal singoniyada kristallanadi. Donador massalar holida uchraydi. Rangi pushtiqizil, pushti, qizilqoʻngʻir, sariq. Yarim shaffof. Qattiqligi 5—6, zichligi 2,7—3,1 g/sm3. Moʻrt. Shishadek yaltiroq. Nefelinli siyenitlar, siyenitpegmatitlar, albitegirinli metasomatitlarda uchraydi. Evdialit Skandinaviya, Rossiya Federatsiyasi (Kola yarim orol, Tuva, Krasnoyarsk oʻlkasi, Sayan togʻlari), Grenlandiya, Madagaskar o., Kanada va boshqalar joylarda bor. Evdialit qora metallurgiya va olovbardosh sopol ishlab chiqarish va boshqalar sohalarda ishlatiladi.

 

Bezak toshlari
Evfemizm

Evfemizm (yunoncha: ἐυφήμη  — yumshoq ifodalash) — soʻzlovchiga aytish noqulay, noo‘rin yoki qoʻpol tuyulgan soʻz va iboralarning sinonimi sifatida paydo boʻlgan soʻzlar. Evfemizm salbiy voqelikni atashdan qochish, shunday voqelikning salbiy taʼsirini yumshatish uchun xizmat qilib, kishining izzat nafsiga tegadigan, unga malol keladigan, hurmatsizlik ifodalaydigan, axloqiy meʼyorlarga zid keladigan holatlarning yoki toʻgʻridan-toʻgʻri aytish mumkin boʻlmagan maxfiy voqeliklarning salbiy taʼsirini kamaytirish, ularni yashirish, berkitish; noxush xabarni beozorroq, yumshoqroq shaklda yetkazish, ifodalash uchun ishlatiladi. Masalan, oʻldi deyish oʻrniga olamdan oʻtdi, koʻz yumdi, vafot etdi; tugʻdi deyish oʻrniga koʻzi yoridi, yengillashdi kabi iboralardan foydalanish. Tilda evfemizmning qoʻllanishi tabu hodisasi bilan bogʻliq holda tarixiy etnografik hodisa sifatida shakllangan. Evfemizm xalqlardagi urf-odat, madaniy saviyaning darajasi, estetik did va etnik meʼyorlarning rivojlanishi bilan bogʻliq. Tilning taraqqiyoti bilan uning evfemistik qatlami ham rivojlanadi. Yangicha axloq-odob, yangicha dunyoqarash meʼyorlari asosida evfemizmning yangi shakllari yuzaga keladi. Tilda muayyan nutq vaziyati talabi bilan vujudga kelgan evfemizm ham mavjudki, ularning maʼnosi koʻpincha matn orqali oydinlashadi. Masalan, “Raʼnoni egasiga topshirmagunimizcha, — dedi Nigor oyim, — quyilmaydiganga oʻxshaydi” (A. Qodiriy) jumlasida nutq odobi nuqtai nazaridan erga bermoq iborasi oʻrnida egasiga topshirmoq shaklidagi evfemizm qoʻllangan. Evfemizm ilmiy va rasmiy uslublarda keng qoʻllanadi.

Manbalar 
Shomaqsudov A., Rasulov I., Qoʻngʻurov R., Rustamov H., Oʻzbek tili stilistikasi, T., 1983; Omonturdiyev A., Oʻzbek nutqining evfemik asoslari, T., 2000. Neʼmat Mahkamov.
Tursunboy Egamberdiyev

Tursunboy Qurbonovich Egamberdiyev (1940.2.1, Oʻrta Chirchiq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). ToshDUni tugatgan (1964). 1965-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi 3maktabda, litseyinternatda fizika va astronomiya oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, tuman xalq taʼlimi boʻlimi yetakchi mutaxassisi, 2001-yildan 1-maktabda fizika va astronomiya oʻqituvchisi.

 
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1940-yilda tugʻilganlar
2-yanvarda tugʻilganlar