yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Zaharlar

Zaharlar — organizmga taʼsir etganda uning hayot faoliyatini buzib, hayotni xavf ostida qoldiradigan moddalar. Tirik organizmga taʼsir koʻrsatadigan barcha moddalar, jumladan dorilar ham yuqori konsentratsiya va dozada maʼlum darajada uni zaharlaydi (qarang Zaharlanish). Z.ning organizmga taʼsir etish kuchi ularning kimyoviy tuzilishi va fizikkimyoviy xossalariga bogʻliq boʻlishidan tashqari, shu tirik organizm toʻqimalari va hujayralarining xususiyatlariga ham bogliq. 3. organizm hujayralari bilan toʻqimalarining tarkibiga kirgan va toʻqimalardagi almashinuvda qatnashadigan moddalar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib, taʼsir etadi. Hujayra protoplazmasining oqsil strukturasini yemiradigan moddalar (mas, kuchli kislota va ishqorlar, yuqori konsentratsiyali tuzlar) hech istisnosiz barcha tirik hujayralarni harob qiladi. Moddalar almashinuvini bir maromda taʼminlovchi ferment sistemalarni bogʻlaydigan yoki yemiradigan 3. xavfliroqdir. 3. oʻsimlik, hayvon, mineral va kimyoviy sintez mahsulotlariga boʻlinadi. Baʼzan jonivorlar (ilonlar va boʻgʻimoyoqlilar—ari, asalari, qoraqurt, chayon va hokazo) Z.ning aksarisi oqsil strukturalidir. Oʻsimlik Z.iga, asosan, alkaloidlar kiradi, ulardan akonitin (parpi), muskarin (muxomor), nikotin (tamaki barglari), anabazin (itsigek), atropin (belladonna), fizostigmin (kalabar dukkagi) koʻproq zaharli. Baʼzi oʻsimlik glikozidlari, ayniqsa yurakka taʼsir etadigan glikozidlar, mas, digitoksin (digitalis glikozidi), strofantin va b. ham yuqori konsentratsiyada zaharlidir. Patogen mikroorganizmlar chiqaradigan va kasallikka sabab boʻladigan toksinlar ham 3. hisoblanadi. 3. odam va hayvon organizmiga turli yoʻllar bilan, asosan, hazm va nafas aʼzolari, qisman teri orqali kiradi. Turmushda zaharlanishga sabab boʻladigan Z.ning aksarisi organizmga ovqat bilan kiradi. Bunday Z.ga mikroblarning faoliyati natijasida hosil boʻladigan botulotoksinkolbasa zahari (qarang Botulizm), zaharli zamburugʻlar, zaharli oʻsimliklar (bangidevona, belladonna) mevalari va tugunaklarida uchraydigan moddalar kiradi, Zaharli oʻsimliklar goho yaylovdagi mollarning zaharlanishiga sabab boʻladi. Yonilgʻi gazlarning chala yonish jarayonida hosil boʻladigan is gazi xavfli zaharli gaz hisoblanadi. Kasbga alokador 3., yaʼni sanoatda va qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan zararli kimyoviy moddalar ham bor. Sanoatdagi zaharli moddalarga qoʻrgʻoshin, simob, mis, margumush birikmalari, anilin, benzol, vodorod sulfid va b. koʻpgina uchuvchan organik moddalar; qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan zaharli moddalarga gerbitsidlar, defoliantlar, pestitsidlar va b. kiradi. Organizmning hayot faoliyatida ishlanib chiqadigan, ammo kasallik natijasida organizmdan chiqib ketmaydigan moddalar (mas, uremiyada azotli tashlandilar) ham Z.dir. 3. organizmdan buyraklar, ichak, oʻpka orqali, baʼzilari esa qisman ter, sut bilan chiqib ketadi.

Aziza Erkaxoʻjayeva.

Zaharlarni oʻrganuvchi fanlar qatoriga toksikologiya  va toksikologik kimyo fanlarini kiritish mumkin.

Manbalar 

Zaharlar
Zaharli hayvonlar

Zaharli jonivorlar - boshqa organizmlar uchun doimo yoki vaqtinchalik zaharli boʻlgan moddalarni oʻz organizmida saqlovchi jonivorlar. 5 mingga yaqin turi maʼlum. 3. j.dan ilonlar, chayonlar, oʻrgimchaklar, malhamchi qoʻngʻizlar va b. yaxshi oʻrganilgan. Bir xil 3. j. (ilonlar, oʻrgimchaklar, chayonlar)ning zahar ishlab chiqaradigan maxsus bezlari bor; boshqalarida (qoʻngʻizlar, qandalalarda) zaharli modda u yoki bu xildagi toʻqimalarda boʻladi. Zahar himoya yoki boshqa hayvonlarga hujum qilish vositasi hisoblanadi. Boʻshliqichlilar (gidralar, aktiniyalar, meduzalar)da zahar bezlari otuvchi hujayralar, boʻgʻimoyoqlilar (arilar, chayonlar)da nashtar yoki oʻrgimchaklar, koʻpoyoqlilarda xelitseralar, boshqalarda (chayonbaliqlar, dengiz ajdahochalari) suzgichlar yoki jabra qopqoqlaridagi maxsus oʻsimtalar bilan bogʻlangan. Aynan bir xildagi zahar har xil hayvonlarga turlicha taʼsir koʻrsatadi. Bir turning oʻzida ham har xil 3. j. zahari bir xilda taʼsir etmaydi. Masalan, choʻchqalar, shaqildoq ilon, tipratikonlar, qora ilon, choʻl kemiruvchilari chayonlar zahariga kam taʼsirchan boʻladi. Laylak, qargʻa, burgut, mirzaqush kabi qushlar zaharli ilonlarni, tovuqlar qoraqurtni yeydi. Zahar uzoq vaqt davomida ozozdan kiritilganida odam va xayvonlar organizmi unga chidamli boʻlib qoladi. Ilonlar, arilar va b. baʼzi 3. j. zaharidan kam miqdorda davolash maqsadida foydalaniladi.

Norqoʻzi Ergashev.

Manbalar
Zaharli oʻsimliklar

Zaharli oʻsimliklar - tarkibida zaharli moddalar bor oʻsimliklar. 3. oʻ. 2 guruhga boʻlinadi: 1) haqiqiy 3. oʻ. — zaharlilik turning xususiy belgisi hisoblanadi; 2) shartli 3. oʻ. — turdagi ayrim oʻsimlik zaharli boʻladi (mas, zigʻir va oq joʻxori ayrim hollarda sianid kislota chiqaradi). Haqiqiy 3. oʻ.ning 10 ming turi bor. Asosan, subtropik va mamlakatlarda oʻsadi, mas, zaqqum. Oʻsimliklarningzaharliligi ulardagi turli organik birikmalar — alkaloidlar, glikozidlar, glikoalkaloidlar, efir moylari, kislotalar, laktonlar, toksalbuminlar, smolali organik moddalarning miqdoriga bogʻliq. Bu moddalar oʻsimliklarning turli organida toʻplanadi (mas, parpi va morolquloqning , asosan, ildiz poyasida, angishvonagulning bargida va hokazo). 3. oʻ. barcha jonivorlarga bir xilda taʼsir etmaydi. Mas, odam uchun zaharli belladonna va bangidevona quyon va qushlarga mutlaqo zararsiz, piretrumning baʼzi turlari hasharotlarga zararli boʻlsa, isiqqonli hayvonlar uchun zararsiz; dengiz piyozi kemiruvchilarga zaharli, boshqa hayvonlar uchun zararsiz va hokazo. Zaharli moddalar oʻsimlikning turli oʻsish davrlarida toʻplanadi. Oʻsimlikning zaharliligi ular koʻkarib turganida qurigandagisiga qaraganda koʻproq boʻladi, baʼzilarida esa kurigandan keyin zaharliligi butunlay yoʻqoladi. Maye, uchma, ayiqtovon va b. Koʻpchilik 3. oʻ.ning dorivorlik xususiyatlari ham bor (isparak, qizgʻaldoq, koʻknori, achchiqmiya va b.). Bulardan olinadigan preparatlar har xil kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

Manbalar 

Zaharli o‘simliklar
Zahona

Zahona — Koʻhitang tizmasidagi dovon, Surxondaryo viloyatining janubi-gʻarbida, Sherobod tumani hududida, Oʻzbekiston Respublikasi va Turkmaniston chegarasida joylashgan. Eng baland joyi 3016 m. Zahonaga may—noyabr oylarida Kampirtepasoy vodiysi boʻylab oʻtgan soʻqmoq yoʻl orqali piyoda yoki otda borish mumkin. Zahonaga boradigan soʻqmoq yoʻl atroflari archazor oʻrmonlar bilan qoplangan. Qishda dovon qalin qor bilan qoplanib yotadi.

Manbalar 

Dovonlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Surxondaryo viloyati
Tojikiston
Oʻzbekiston — Tojikiston munosabatlari
Zebigardon

Zebigardon, zebisina — ziynat buyumi, ayollarning boʻyinga taqilib koʻkrakka tushib turadigan taqinchogʻi. 3. shakldor yirik turunj va unga ikki tomonidan simmetrik birlashgan 6 huqqachalardan iborat boʻlib, ular oʻzaro halqa, sadaf, marjonlardan tuzilgan zanjirlar bilan bogʻlangan; oʻrtadagi ikki parallel huqqacha markazida kichik turunji boʻlgan zanjir orqali oʻzaro bogʻlanib 3. qatini hosil qiladi. Markaziy yirik turunjning yuqori qismi 3—5 yaproqli gʻuncha shaklida, quyi qismining uchi pastga qaragan bodom koʻrinishiga ega boʻlib, shokilalar bilan hoshiyalangan. Huqqachalar romb, Zebigardon toʻrtburchak, aylana shaklida, ayrim Z.larda soʻngti yuqoridagi yakunlovchilari 3 va 5 burchakli qilib ishlangan. Turunj va huqqachalar bosma naqshlar, qimmatbaho toshlar, rangbarang shishalar bilan bezatilgan. 3. Toshkent, Samarqand, Fargʻona vodiysida keng tarqalgan.

Manbalar 

    

Zargarlik
Kiyim
Zevs

Zevs — yunon afsonalarida oliy xudo; xudolar va odamlar hukmdori. Kronos va Reyaning oʻgʻli. Xudolarning uchinchi avlodiga mansub. Tartarda oʻz otasi va boshqa titanlarni yengib, Olimp togʻida hukmron boʻlgandan keyin 3. astasekin olamni qaytadan tuzadi, xudolarni yaratadi, qonunlar chiqaradi, tartib oʻrnatadi, fan, sanʼat, axloq meʼyorlari va hokazoni joriy etadi. 3. xudolarning irodasini va yaxshi niyatlarini roʻyobga chiqaruvchi koʻplab qahramonlar (Gerakl, Persey) ning otasi. Ayni vaqtda 3. — dahshatli jazolovchi kuch. U bir necha marta odam zotini yoʻq qilib, undan ham mukammal insonni yaratishga urinadi. 3. toʻgʻrisidagi afsonalarning ayrim qismlari "Iliada", "Odisseya" va b. antik asarlarda bor. Qad. Rim afsonalarida 3. Yupiterga toʻgʻri keladi.

Manbalar 

 

Mifologik qahramonlar
Zelandiya

Zelandiya, Shellann ()  — Boltiq dengizidagi eng katta orol, Daniya tarkibida. Maydon 7 ming km dan ziyod. Qirgʻoqlari, asosan, pasttekislik, qoʻltiq koʻp. Yer yuzasi bal. 126 m gacha boʻlgan sertepa tekislik, ohaktosh va gildan tashkil topgan. Koʻl koʻp (jumladan, Daniyadagi eng katta Arresyo koʻli). Qishloq xoʻjaligida yemxashak ekinlari, bugʻdoy, qand lavlagi ekiladi, sut chorvachiligi rivojlangan. Orol temir yoʻl paromlari orkali Fyun orol va Shvetsiya bilan bogʻlangan. Zelandiyaning sharqiy qismi va Amager orolda Daniya poytaxti — Kopengagen shahri joylashgan.

Manbalar 

Orollar
Tinch okeanidagi orollar
Zelenograd

Zelenograd — Rossiya Federatsiyasining Moskva viloyatidagi shahar (1963 yildan). Moskva maʼmuriy okrugi markazi. Kryukovo temir yoʻl stansiyasi yaqinida joylashgan. Aholisi 187,4 ming kishi (1990 yillar oʻrtalari). Elektron texnika instituti, Zelenograd yaqinida (Mendeleyevo shaharchasida) fizikatexnika va radiotexnika oʻlchovlari instituti bor.

Manbalar 

Moskva
Rossiya shaharlari
Nikolay Zelenskiy

Nikolay Dmitriyevich Zelenskiy (1861.6.2 — 1953.31.7) — kimyogar. Akademik (1929), organik kataliz haqidagi taʼlimot asoschilaridan. Moskva universiteti professori (1893). Siklopentanli va siklogeksanli uglevodorodlarni sintez qilgan. Siklogeksan va uning gomologlarini platina va palladiy katalizatorlari ishtirokida degidrogenlash yoʻli bilan aromatik uglevodorodlar olgan, shu usul bilan benzin va kerosin fraksiyalaridagi siklogeksanli uglevodorodlar miqdorini aniqyaagan, shuningdek, neftdan aromatik uglevodorodlar olgan. Zelenskiy va uning shogirdlari shu sohadagi keyingi tadqiqotlarga asoslanib, siklopentanli uglevodorodlarning gidrogenoliz reaksiyasini kashf etishdi.

1918—19 yillarda Zelenskiy alyuminiy xlorid va alyuminiy bromid ishtirokida solyarmoyi moyi va neftdan kreking yoʻli bilan benzin olish usulini ishlab chiqib, sanoatga tatbik, etgan. G. Stadnikov bilan birga aldegidlar va ketonlardan aminokislotalar sintezlash usulini kashf etgan (bu usul 3elinskiy — Stadni kov reaksiyasi deb ataladi). Zelenskiy adsorbsiya va koʻmirli protivogaz yasash sohasida ish olib bordi.

Manbalar 

Kimyogarlar
1861-yilda tugʻilganlar
1953-yilda vafot etganlar
31-iyulda vafot etganlar
Zenon Eleyalik

Zenon Eleyalik (miloddan avvalgi taxminan 490—430, Eleya, Janubiy Italiya) — Suqrotgacha boʻlgan yunon faylasufi boʻlgan.

Biografiyasi 
Zenon Parmenidning shogirdi va Eleyalik shaxslardan biri boʻlgan. Eleya shahrida tugʻilgan. Zenon oʻqituvchisining monizmga boʻlgan eʼtiqodini, yaʼni butun voqelikni tashkil etuvchi faqat bitta mavjudot mavjudligi haqidagi gʻoyasini maʼqullaydi. Zenon falsafasi bugungi kunda ham muhokama qilinmoqda va faylasuflar Zenonning paradokslariga hech qanday yechim topishmagan. Zenonning paradokslari qadimgi va yangi davrda falsafa va matematikaga taʼsir koʻrsatgan.

Ijodi 
Zenon makon, vaqt va harakatning mavjudligini rad etgan. Ushbu tushunchalarni rad etib, Zenon nimaga bu mumkin emasligini koʻrsatish uchun bir qator paradokslarni ishlab chiqdi. Uning asl yozuvlari yoʻqolgan. Zenonning asl fikrlaridan parchalar mavjud emas. Platon, Aristotel, Diogen Laertius va Kilikiyalik Simplisiuslarning taʼriflari Zenonning gʻoyalarini oʻrganishga imkon berdi. Eleya maktabi namoyandasi. Parmenidning oʻzgarmas, boʻlinmas borliq haqidagi taʼlimotini rivojlantirdi, oʻzining 45 paradoksi (aporiya)ni olgʻa surdi. Aristotel Zenonni dialektika asoschisi deb hisobladi. Zenonning fikricha, haqiqatga bahs yuritish yoki qarama-qarshi fikrlarni talqin etish orqali erishiladi (u oʻz taʼlimotini suhbat shaklida ifoda etgan). Zenon „Axilles“, „Oʻq“ kabi paradokslari bilan mashhur boʻlgan. Zenon taxminan miloddan avvalgi 460-yillarda faqat bitta kitob yozgani maʼlum. Bu kitob Parmenidning yozganlarida keltirilgan. Aflotunning yozishicha, kitob Zenonning ruxsatisiz oʻgʻirlangan va nashr etilgan. Zenon paradokslarini Aristotel oʻzining „Fizika“ kitobida qayd etgan. Zenon falsafasi bugungi kunda ham muhokama qilinmoqda va faylasuflar Zenonning paradokslariga hech qanday yechim topishmagan. Zenonning paradokslari qadimgi va yangi davrda falsafa va matematikaga taʼsir koʻrsatgan.

Yana qarang 
 Zenon aporiyalari

Manbalar 

Faylasuflar
Matematika
Fizika
Olimlar
Zercha

Zercha — har xil buyumlarni teshish uchun ishlatiladigan ostlik moslama. Poʻlat yoki temirdan oʻrtasi teshik qilib doyra yoki toʻrtqirra shaklda yasaladi. Buyumlarga teshik ochishda ularning ostiga qoʻyiladi. Chunonchi taqagar 3. si takani teshishda, tunukasoz 3. si tunukani teshishda, nahalgar 3. si etik va kavushga qoqiladigan nahalni teshishda, miskar 3. si buyumning mis qismi yoki mis buyumni teshishda, pichoqsoz 3. si pichoq dumi (sopi) ni teshishda ishlatiladi va hokazo.

Manbalar
Zeya

Zeya — RF Amur viloyatidagi daryo, Amur daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 1242 km, havzasining mayd. 233 ming km. Stanovoy tizmasining jan. yon bagʻirlaridan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 1910 m3/sek. Oʻngdan Bryanta, Gilyuy, Urkan, chapdan Dep, Selemja, Tom kabi irmoqlar quyiladi. Koʻproq yomgʻirdan suv oladi. noyabr boshlarida muzlab may boshlarida muzdan boʻshaydi. Suvi keskin koʻpayganda toshadi. Zeya GES dan quyiroqda va suv omborida kema qatnaydi. 3. boʻyida Blagoveshchensk, Zeya, Svobodniy sh. lari bor.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Zigota

Zigota ( - zigotos — birgalikda qoʻshilgan) — har xil jinsli gametalarning qoʻshilishi natijasida hosil boʻlgan hujayra; urugʻlangan tuxum. "Zigota" tushunchasini fanga nemis botanigi E. Strasburger (1844—1912) kiritgan. Zigotaning vujudga kelishi qoʻsh urugʻlanish bilan bogʻliq. Oʻsimliklarda chang nayi orqali murtak xaltasiga kirgan ikki spermaning biri tuxumhujayrani, ikkinchisi esa murtak xaltasining markaziy hujayrasini urugʻlantiradi. Zigotadan keyinchalik murtak, urugʻlangan markaziy xujayradan esa endosperm rivojlanadi. Gaploid ikki hujayra qoʻshilganida Zigotada oʻsha tur uchun xos boʻlgan xromosomalarning diploid toʻplami (2 ya) (biri onalik, biri otalik xromosomalari toʻplami) paydo boʻladi. Ayrim oʻsimliklar (mas, baʼzi suv oʻtlari va zamburugʻlar) va hayvonlarda (mas, koloniyali bir hujayralilar, boʻshli_qichlilar) Zigotaqalin poʻst bilan oʻralib noqulay sharoitni oʻtkazadi. Zigota orqali avlodlar oʻrtasidagi bogʻlanish taʼminlanadi.

Yana qarang 

 Embrion

Manbalar
Ziddiyat qonuni

Ziddiyat qonuni (mantiqda) — ikki qaramaqarshi fikr ayni bir vaqtda va ayni bir nisbatda toʻgʻri boʻlishi mumkin emasligini koʻrsatuvchi qonun. Predmetlar va hodisalar oʻrtasidagi obyektiv munosabat toʻgʻri fikrlash jarayonida inson miyasida bir fikr bir vaqtning oʻzida ikki maʼnoda ishlatilmasligini taqozo qiladi. Bu toʻgʻri fikrlash va chin muhokamalarning ajralmas xossalaridan biridir. 3. q. tafakkur rivojida qaramaqarshi fikrlar toʻqnashuvini inkor etmasdan, bir vaqtning oʻzida bir predmet xaqida ikki zid fikrga yoʻl qoʻymaslikni talab qiladi, yaʼni vaqt, predmet, nisbat jihatdan birlikni nazarda tutadi. Maye, yomgʻirni umuman zararli yoki foydali deb boʻlmaydi, u maʼlum davrda maʼlum oʻsimliklar uchun zararli, boshqa bir davrda foydali boʻlishi mumkin. 3. q. ning buzilishi tafakkurda chalkashliklarga va notoʻgʻri xulosalarga olib keladi.

Yana qarang 

 Mantiq
 Aksioma

Manbalar
Ziyo Naxshabiy

Ziyo naxshabiy, Ziyouddin Naxshabiy (13a, oxiri, Qarshi yaqinidagi Naxshab sh.; hozirgi Shulliktepa — 1350, Hindiston, Badoyun sh.) — shoir. Fors va turkiy tilida ijod qilgan. Asarlarida insonparvarlik gʻoyalari talqin etilgan. Hindlar orasida mashhur boʻlgan "Toʻtining yetmish hikoyasi" asarini qayta ishlab, "Toʻtinoma" dostonini yaratgan (1330). Unda soflik, ezgulik, odoblilik, vafodorlik kabi insoniy fazilatlar ulugʻlangan, tubanlik kabi xususiyatlar qoralangan. (Asarning bir necha qoʻlyozma nusxalari OʻzFASHIda saqlanadi, inv. № 4666/4395). 3. N. "Lazzat unniso" ("Ayol lazzati"), "Juzviyot va kulliyot" ("Butun va boʻlaklar"), "Gulrez", "Silk ussuluk" ("Izlovchilar yoʻli"), "Sharhi surai Zabur" ("Zabur suralarining sharhi") va b. asarlar muallifi.

Manbalar 

Shoirlar
1350-yilda vafot etganlar
Qarshida tugʻilganlar
Ziyo Saidov

Ziyo said (taxallusi; asl ism-sharifi: Qosim Solihov) (1902, Toshkent - 1938) — oʻzbek jurnalisti, dramaturgi va tanqidchisi.

Taʼlimi 

Eski usul maktabida savod chiqargan.

Mehnat faoliyati 

Dastlab „Ishtirokiyun“ (1918 - 20), „Yosh Sharq“ (1920 - 22) gazetalarida, „Oʻzgarishchi yoshlar“ (1922 - 24) jurnalida ishlagan. „Qizil Oʻzbekiston“ gazetasida sarkotib (1926 - 27), „Mushtum“ jurnalining muharriri (1927 - 31), Oʻzbekiston radioeshittirish qoʻmitasi raisi (1937 - 38).

Ijodi 

Ijodi 1922-yildan boshlangan. „Qonli kun“ (1926, Moʻminjon Muhammadjonov bilan hamkorlikda) dramasi 1916-yildagi Toshkent qoʻzgʻoloni haqida. „Tarix tilga kirdi“ (1931, Nazir Safarov bilan hamkorlikda) dramasida 30-yillardagi keskin mafkuraviy kurashlar tasvirlangan. „Toʻralik sirtmogʻi“ (1935) pyesasida xalqning dardu tashvishlaridan yiroq amaldorlar qiyofasi aks ettirilgan. Z. Said ijodining asosiy qismini hajviyalar tashkil etadi. Bundan tashqari, u oʻzbek dramaturgiyasi va kino sanʼati muammolari tahlil etilgan koʻplab maqolalar muallifi.

Z. Said ijodiy merosida 1927-yilda nashr etilgan „Oʻzbek vaqtli matbuoti tarixiga oid materiallar“ (1870 - 1927) risolasi alohida ahamiyatga molik. Risola oʻzbek matbuotining shakllanish tarixini oʻrganishda muhim manbadir.

Vafoti 

Qatagʻon qurboni boʻlgan. 1938-yil 4-oktyabr kuni Bo‘zsuv kanali yonida “xalq dushmani” ayblovi bilan otib tashlangan.

Nomini abadiylashtirilishi 

Toshkent shahrining Uchtepa tumani xududida joylashgan hozirgi Beshqayragʻoch koʻchasi 1972-yil 15-dekabrdan 2009-yil 21-aprelga qadar „Ziyo Said“ nomi bilan atalgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Tanlangan asarlar, T., 1974.

Kishilar
Ziyod zirasi

Ziyod zirasi (arab. Azzira alZiyadiya) — qad. uzunlik oʻlchov birligi. Musulmon mamlakatlarining koʻpchiligida qoʻllangan. Qiymati 66,5 sm ga teng boʻlgan.

Manbalar
Sadriddin Ziyomuhamedov

Sadriddin Muhiddinovich Ziyomuhamedov (1940.12. 2, Toshkent) – teatr va kino rassomi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1990). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1966). 1966-yildan „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida rassom. „Sevishganlar“ (1969), „Olovli sohil“ (1975), „Chinor ostidagi duel“ (1979), „Ehtiyot boʻling, ilon!“ (1980), „Sevgi afsonasi“ (1983), „Vodillik kelin“ (1984), „Ajdaxr ovi“ (1985), „Tangalik bolalar“ (1991), „Bomba“ (1994), „Kichkina tabib“ (1998) kabi badiiy filmlar, „Sertashvish yoshlik“ (1971), „Qoʻqon voqeasi“ (1977), „Daxlsiz tepalik“ (1989), „Gʻalabaning achchiq taʼmi“ (1990), „Boychechak“ (1998) kabi televizion badiiy filmlarga rassomlik qilgan. Shuningdek, Sadriddin Ziyomuhamedov Yosh tomoshabinlar teatri („Iqbol“, 1968), A.Hidoyatov nomidagi drama teatri („Besh kunlik kuyov“, 1970; „Oʻlimlarni qoldirib dogʻda“, 1970) kabi teatrlarning spektakllarini ham badiiy bezadi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1940-yilda tugʻilganlar
12-fevralda tugʻilganlar
Ziji koʻragoniy

"ZIJI KOʻRAGONIY", "Ziji jadidi Koʻragoniy" ("Koʻragoniy yangi astronomik jadvali"), "Ulugʻbek ziji" — Samarqand yaqinidagi rasadxonada Mirzo Ulugʻbek rahbarligida yaratilgan (1437) ilmiy asar. Ikki boʻlimdan (batafsil yozilgan muqaddima va vaziyatlari elliptik sistemada berilgan 1018 ta yulduzning jadvalidan) iborat. Muqaddima 4 qismga ajratilgan. lqism — xronologiyada Sharq xalqlarining yil hisoblash usullari bayon qilingan. Arab, yunon, eron, xitoy va uygʻurlarda yil hisoblash tartiblari, bularning biridan ikkinchisiga oʻtish yoʻllari va u xalk,larning oʻziga xos milliy bayramlarini hisoblash usullari ifodalangan. 2qism amaliy astronomiya masalalariga bagʻishlangan. Bunda ekliptika va ekvator orasidagi burchakni aniklash, osmon jismlarining koordinatalarini topish usullari, meridian chizigʻini oʻtkazish, qibla azimutini aniqlash, geografik koordinatalarni topish, yil davomiyligini aniklash va osmon sferasida differensial oʻlchashlar oʻtkazish masalalari yoritilgan. 3qismda sayyoralarning koʻrinma harakatlari geotsentrik sistema asosida sharhlangan. 4qismda goroskop haqida maʼlumotlar (qarang Astrologiya) keltiriladi. "3. K."da keltirilgan yulduzlar jadvali Samarqandda olib borilgan kuzatishlar asosida tuzilgan. Jadval yulduzlar soni va kuzatishlarning originalligi jihatdan astronomiya tarixida Gipparx — Ptolemey jadvalidan keyin (2-asr) ikkinchi oʻrinda turadi. Optik asboblar ixtiro qilinguniga qadar tuzilgan zijlar orasida "3. K." eng mukammal hisoblanadi. Undan vaqtni aniklash va geografik koordinatalarni oʻlchashda, shuningdek, turli astronomik masalalarni hal qilishda 17-asrga qadar Sharqda va Yevropada foydalanib kelindi. Asarda boshqa jadvallar ham bor. 683 ta punkt uchun geografik koordinatalarni oʻz ichiga oluvchi jadval, asosan, turli manbalardan foydalanib tuzilgan. Sinus va tangeslarning trigonometrik jadvallari Samarqand olimlari ishlab chiqqan yangi usullar yordamida hisoblangan; ular oʻsha davrga qadar hisoblangan jadvallarga nisbatan ancha aniq.

"3. K." fors tilida yozilgan; keyinchalik, arab va turk tillariga tarjima qilingan. Ulugʻbekning shogirdi Ali Kushchi zij qoʻlyozmalarining keng tarqalishiga katta hissa qoʻshdi.

"3. K." Yevropada birinchi marta 1648-yilda (Angliya) nashr qilindi; keyinchalik, koʻpgina Yevropa tillariga tarjima qilindi. "3. K."ning qoʻlda koʻchirilgan nusxalari Angliya, Fransiya, Turkiya va Hindiston kutubxonalarida, fors tilida yozilgan eng eski nusxalaridan biri Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik intida saqlanadi.

Adabiyot 
 Kari Niyazov T. N., Astronomicheskaya shkola Ulugbeka, Izbr. trudi, t. 6, T., 1967; Geveliy Ya n, Atlas zvyozdnogo neba, T., 1970.

Manbalar 

    

Astronomiya boʻyicha kitoblar
Astronomik rasadxonalar
Zikkurat

Zikkurat — Qadimgi Bobil va Ossuriyada ehromlar yonida xom gʻishtdan qurilgan ichki xonasiz zinasimon minora. Ayrim Z.lar zina oʻrnida qiya qavatlarga zina (yoki yoʻlak)dan chiqib tushilgan, eng yukrr’i qavatda ibodat qilingan.

Manbalar 

 
Qadimgi Yaqin Sharq ibodatxonalari
Isaac Bashevis Singer

ZINGER (Singer) Ayzek (Isaak) Bashevis (1904. 14. 7, Polsha, Radzimin — 1991. 24. 7, AQSH, Mayami) — yaxudiy yozuvchisi. Kelib chiqishi polshalik. 1935-yildan AQShda istiqomat qila boshlagan. "Goredagi Iblis" (1935), "Gimpel — ahmoq" (1956), "Qisqa juma kuni" (1965), "Tabaka" (1965), "Kafkaning doʻsti va boshqa hikoyalar" (1969), "Oʻchoq oldidagi hikoyalar" (1971), "Oyina va boshqa hikoyalar" (1975) va b. hikoyalar toʻplamlarining muallifi. "Moskat oilasi" (1950), "Qul" (1957), "Lyublinlik koʻzbogʻlovchi" (1965), "Qoʻrgʻoncha" (1975), "Shosha" (1981) romanlari bor. 3. nasriga xos xususiyat shuki, u oʻz qahramonlarini koʻpincha mubolagʻali holatda tasvirlaydi, aql bovar qilmaydigan mazmun hamda murakkab shakllar uning asarlarida yetakchilik qiladi. Nobel mukofoti laureati (1978).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Ziradoshlar

Ziradoshlar, soyabonguldoshlar (Apiaceae) — ikki urugʻpallalilar yoki magnoliyasimonlar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Asosan, bir yillik yoki koʻp yillik oʻtlardan iborat. Tropik va subtropik mamlakatlarda oʻsadigan ayrim turlari buta. Poyasi, asosan, tik usadi. Koʻpchiligining barglari murakkab, turli darajada qirqilgan. Gullari mayda, oq, koʻkishsariq yoki och qizil rangli, koʻpincha murakkab soyabonsimon toʻpgullarga yigʻilgan. Soyaboni oddiy yoki murakkab, uzunligi 1 metrgacha yetadi. Har bir soyabonda bir nechtadan gul oʻrnashadi. Pishgan mevasi 2 ta mevachaga ajralib, mevabandda osilib turadigan qoʻsh pistachadan iborat. Asosan, Yer yuzining quruq mintaqalarida tarqalgan. 300 ga yaqin turkumi, 3000 dan ortiq turi bor. Oʻzbekistonda 69 turkumi va 198 turi oʻsadi. Ziradoshlarning ayrim turlari (masalan, zira, kashnich, sabzi, sumbul, shivit, kovrak, arpabodiyon, alqor va b.) tarkibida (koʻpincha, meva va barglarida) hil maxil efir moylari boʻlganligi uchun ulardan qadimdan foydalanib kelinadi. Tibbiyot, parfyumeriya va oziqovqat sanoatida ishlatiladi. Baʼzi turlari (mas, sassiqalaf) zaharli, baʼzilari ekinlar orasida begona oʻt sifatida usadi

Manbalar 

 

ZiradoshlarOʻsimliklar
Zirk

Zirk (), qoraqand — zirkdoshlar (zirkgullilar oilasi)ga mansub butalar turkumi. Barglari qalin, qisqa bandli, ketmaket joylashgan. Guli sariq, qoʻsh gulqoʻrgʻonli, shingilga toʻplangan; mevasi rezavor. Shim. yarim sharda tarqalgan. 194 turi bor. 45 turi iklimlashtirilgan. Oʻzbekistonning togʻ yon bagʻirlarida qizil zirk bilan qora zirk tarqalgan. 3. bargi tarkibida berberin, oksikontyn, berbamin va b. alkaloidlar bor. Ularning mevalari nordon, mazali boʻlganligidan turli xil taomlarga, jumladan, palovga solinadi, ovqatni xushtaʼm qiladi. Qora 3. keng isteʼmol qilinganligi uchun uning tusiga nisbat berib "qoraqand" deb ataladi. Tabobatda jigar xastaliklarini davolashda, isitmani pasaytiruvchi, ich ketishni toʻxtatuvchi va yurakni mustahkamlovchi vosita sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Ziravorlar
Yevropa dorivor oʻsimliklari
Afrika dorivor oʻsimliklari
Osiyo dorivor o‘simliklari
Dorivor oʻsimliklar
Ziro

Ziro — qad. uzunlik oʻlchov birligi; koʻpgina sharq mamlakatlarida qoʻllangan. Forsiylarning gaziga, turkiylarning qarisita toʻgʻri keladi; oʻrtacha qiymati 54,04 sm. Ishlatilish joyiga qarab har xil qiymatga ega boʻlgan. Eronda 3. = 1 gaz boʻlsa, Turkiyada (hoz. vaqtda) 1 3. = 65 sm. Boburiylar davlatida shoh Z.si mavjud boʻlib, u 81,28 sm ga teng boʻlgan. Akbarshoh 1 Z.ni 83,31 sm deb belgilagan. Agrada 1647 yilda rasmiy ravishda 1 3. = 81,28 sm deb kabul qilingan. Musulmon mamlakatlarida qoʻllangan Z.ning yana 48,9 sm dan 145,608 sm gacha kiymatlarga ega 20 dan ortiq turi mavjud boʻlgan.

Manbalar
Zirhlilar

Zirhlilar (Dasypodidae) — chalatishlilar turkumi oilasi. Jan. Amerikada yuqori paleotsendan va Shim. Amerikada pleystotsendan maʼlum. Tanasining uz. 12 sm dan 100 sm, dumi 2,5 sm dan 50 sm, ogʻirligi 0,3 dan 55 kg gacha. Tanasining orqa tomoni kamar boʻlib joylashgan suya k va muguz plastinkalardan iborat zirh (qalqon) bilan qoplangan. Oldingi panjasi 4 yoki 5 panjali, oʻtkir tirnokli. Tishlari bir xilda, silindrsimon, 28 dan 100 tagacha. Ular soni bir tur individlarida ham oʻzgarib turadi. 3. hozirgi chalatishlilar orasida eng koʻp sonli hayvonlar, 9 urugi, 20—25 turi bor. AQShning jan.dan Chili va Argentinagacha boʻlgan hududlarda tarqalgan. Ochiq maydonlarda yashaydi. Ayrim turlari xavf tugʻilganida buralib, sharsimon shaklga kiradi. 2 dan 12 tagacha bolalaydi, odatda, bolalari bitta tuxumdan rivojlanadi (poliembrioniya). 3. tungi hayvon, mayda umurtqasizlar, baʼzan hayvonlar murdasi bilan oziqlanadi. Goʻshti va qalqoni uchun ovlanadi. Soni kamayib ketgan, 4 turi Xalqaro Kizil kitobga kiritilgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha hayvonlar
Biologik turlar
Zigʻirak

Zigʻirak () — yalpizdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 60—80 sm. Bargi nashtarsimon. Guli qisqa bandchalarda 2—3 tadan joylashgan. Gultojbarglari binafsha rangli, uz. 11–12 mm. Mevasi yumaloquchburchak, qora. May—avgustda gullab, iyun—sentabrda urugʻlaydi. Toshkent, Fargʻona, Surxondaryo viloyatlarining bogʻlarida, togʻ yon bagʻirlarida, vohalarida koʻp tarqalgan. Yuqori sifatli qimmatbaho efir moyi olish uchun ekiladi.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologiya
Zobuliston

Zobuliston — oʻrta asrlarda Afgʻonistonning jan. kismi bilan Balujistonning shim. qismidan iborat hudud nomi. Kobuliston, Xuroson, Seyiston, Makron va Sind bilan chegaradosh bulgan. 3. togʻli, oqar suvlari koʻp bir bahavo yer boʻlib, aholisi shijoatkorligi bilan dong chiqargandi. Oʻsha kezlarda Gʻazna, Maymand va Kalot uning maʼmuriy markazlaridan bulgan. "Shohnoma" da juda kup tilga olingan 3. nomi hozirgi kunda isteʼmoldan chiqqan bulib, uning hududi Afgʻoniston bilan Balujistonga qoʻshib yuborilgan.

Manbalar 

Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Shohnomadagi joylar
Zovur

Zovur — yer osti va sizot suvlari sathini pasaytirish, toʻqayzor va zax yerlarni quritish maqsadlarida zax suvlarni chiqarib tashlash uchun qazilgan ariq yoki kanal. Kollektor va drenajning melioratsiya inshootlari bilan jihozlanmagan ibtidoiy shakli. Oʻrta Osiyo dehqonchiligida Zovur mil. av. II-I ming yilliklarda qurila boshlangan.

Yana qarang 

 kanal. 
 Kollektor 
 Transheya

Manbalar 

Texnika
Gidrologiya
Akmal Boqijonovich Zokirov

Akmal Boqijonovich Zokirov (1971.7.5, Toshkent) — kikboksing boʻyicha jahon chempioni, xalqaro toifadagi sport ustasi (1996). 1993-yildan Toshkentdagi "Billur" sport klubida kikboksing bilan shugʻullana boshladi. Murabbiysi — B. Sh. Zokirov. 3. 1994 — 98 yillarda Oʻzbekiston chempioni, 1994-yil Osiyo chempionatida 1-oʻrin, 1995-yil jahon chempionatida (Kiyev) 2-oʻrinni egalladi. 9 jahon chempionatida (Praga, 1996) 55 kg vaznda gʻolib boʻldi. Birmingem (Angliya), Dubrovnik (Xorvatiya), Gdansk (Polsha)da boʻlib oʻtgan jahon chempionatlari sovrindori. Zokirov yosh kikboksingchilar bilan munta-zam mashgʻulot olib boradi.

Manbalar 

 

Boks boʻyicha jahon chempionlari
Boks boʻyicha Oʻzbekiston chempionlari
SSSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston SSRda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kishilari
Doni Zokirov

Doni Zokirov (1914.28.12, Samarqand — 1985.26.11, Toshkent) — kompozitor, sozanda (gʻijjak), dirijyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Toshkent konservatoriyasining kompozitsiya sinfini (B. Nadejdinda) tugatgan (1953). 1930-yildan Samarqand viloyat musiqali drama teatri xalq cholgʻulari orkestrida gʻijjakchi, 1933-yildan musiqa rahbari. Oʻzbek davlat musi-qali teatrida sozanda (1936-37), Oʻzbek davlat filarmoniyasida xalq cholgʻulari orkestrining bosh sozandasi (1937—40), Muqimiy nomidagi teatrda (1940—47), Oʻzbek davlat filarmoniyasi ashula va raqs ansamblida (1953—57) badiiy rahbar. Oʻzbekiston televideniyesi va radiosi oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestrining dirijyori (1948—53), 1957-yildan bosh dirijyori va 1960-yildan badiiy rahbari (1989-yildan orkestr 3. nomida). Ijodi oʻzbek musiqa merosiga ohangdosh va usuldosh, lirikdramatik va epik obrazlarga boy. „Oynisa“ baleti (T. Litvinova librettosi, 1957, B. Giyenko bilan hamkorlikda), „Zaynab va Omon“ operasi, (Zulfiya, 1958, T. Sodiqov, Yu. Rajabiy, B. Zeydman bilan), „Dalada bayram“ musiqali komediyasi (Sh. Saʼdulla, 1954, S. Boboyev bilan), „Yoshlikda bergan koʻngil“ (3. Fatxullin, 1965), „Mening Jannatim“ (S. Abdulla, 1970, K. Jabborov bilan), „Shahzoda va yetim qiz“ musiqali dramalari, 2 ta simfonik (1947—1950) va „Qarshi choʻli gullari“ (1972) vokalsimfonik syuitalari, „Davrim sadosi“ (B. Umidjonov bilan, 1970) kantatasi, „Hamza“ poemauvertyurasi, „Lirik poema“, „Koʻrmadim“, „Boʻlmasa“, „Ayb etmangiz“, „Urtanur“, „Ey, sabo“ (Navoiy gʻazallari) kabi romanslar, „Ona diyor“, „Koʻchalar“, „Beqiyos diyor“, „Samarqandim“ kabi qoʻshiqlar muallifi. „Amirlikning yemirilishi“, „Qutlugʻ qon“, „Ulugʻbek yulduzi“ kabi kino-filmlarga (hammasi M. Ziv bilan) musiqa yozgan. 3. oʻnlab xalq („Qaytarma“, „Sharob“, „Fargʻonacha“ kabi) va mumtoz („Choʻli Iroq“, „Yovvoyi Ushshoq“, „Nasrulloyi“, „Rajabiy“, „Navo“, „Savti Navo“ va boshqalar) kuylarni oʻzbek cholgʻu asboblari orkestri uchun yuksak darajada moslashtirgan. Shu bois, kompozitorning ijodiy uslubi ham oʻzbek musiqa merosi anʼanalarini badiiy ishonarli tarzda mujassam etgan.

Adabiyot 
 Ahmedov M., Doni Zokirov, T., 1995.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Poʻlat Zokirov

Poʻlat Qodirovich Zokirov (1932.15.1, Jalolobod – 1993.21.10, Toshkent) — geobotanik, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1989), biol. fanlari doktori (1971), professor (1983), Q. Zokirovning oʻgʻli. Urta Osiyo universitetini tugatgan (1954). Oʻzbekiston FA Botanika institutida ilmiy xodim (1957–68), labratoriya mudiri (1969–82), ToshDU yuksak oʻsimliklar kafedrasi professor (1983–85), Oʻzbekiston FA Botanika bogʻi direktori (1985–93). Oʻsimlik xom ashyolari, oʻtloklardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish, geobotanik rayonlashtirish va haritalar tuzish ustida tadqiqot olib borgan.

Manbalar 

    

1932-yilda tugʻilganlar
15-yanvarda tugʻilganlar
21-oktyabrda vafot etganlar
1993-yilda vafot etganlar
Olimlar
Uzuv Zokirov

Uzuv Boqiyevich Zokirov (1934.17.9, Toshkent) – farmakolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984), tibbiyot fanlari doktori (1968), professor (1970). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1958). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida kichik va katta ilmiy xodim (1961—69). Toshkent tibbiyot akademiyasi farmakologiya kafedrasi mudiri (1978-yildan). Toshkent farmatsevtika instituti rektori (1985—88). Farmakalogiya qoʻmitasi raisi (1995—98). Asosiy ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan dorivor oʻsimliklardan ajratilgan hamda sintez qilingan moddalarni izlash, oʻrganish va amaliyotga tatbiq etishga bagʻishlangan. Issiq iqlim sharoitida qishloq xoʻjaligida qoʻllaniladigan pestitsidlar bilan zaharlanganda hazm fermentlari faolligining buzilishi hamda uning oqsil, yogʻ, uglevodlar parchalanishi va soʻrilishiga salbiy taʼsirini ilk bor ilmiy asoslab, oldini olish yoʻllarini ishlab chiqqan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Nizomiddin Ubaydullo Zokoniy

Nizomiddin Ubaydullo Zokoniy (Ubayd Zokoniy nomi bilan mashhur; 1270/1280-yil, Eron —  1370-yil) — fors yozuvchisi va shoiri, fors adabiyotida hajv (satira) asoschisi.

Zakon va Bagʻdoddagi bilim maskanlarida taʼlim olgan. Arab va fors tillarida ijod qilgan. Zokoniyning „Navodir ul-amsol“ („Nodir masallar“), „Axloq ul-ashrof“ („Zodagonlar axloqi“), „Sad pand“ („Yuz nasihat“) kabi asarlari fors adabiyotining nodir namunalari hisoblanadi. „Mush-u-gurba“ („Mushuk ila sichqon“) kichik hajmli majoziy dostoni jahon xalqlarining koʻplab tillariga, shuningdek, oʻzbek tiliga ham tarjima qilinib, 1907–1909-yillarda bir necha bor chop etilgan.

Manbalar

Havolalar 

Yozuvchilar
Shoirlar
Fors shoirlari
Vasiliy Zolotaryov

Vasiliy Andreyevich Zolotaryov (1872, Taganrog — 1964, Moskva) — rus kompozitori, musiqashunos olim, pedagog . Rossiyada xizmat koʻrsatgan artist (1932), professor (1918). Belorussiya xalq artisti (1949). Peterburg konservatoriyasini tugatgan (1900). Oʻzbekiston kompozitorlik ijodiyoti, xususan, vokal-simfonik musiqa rivojiga hissa qoʻshgan. 

Zolotaryovning "Oq gul" operasi, oʻzbek xalq kuylari ("Rajabiy" va "Mirzadavlat") asosidagi "Fargʻona marshi", "Oʻzbek rapsodiyasi" va raqs syuitasi (1931), "Navoiyning 6 gʻazali" vokal-simfonik syuitasi (1941), oʻzbek shoirlarining sheʼrlariga yozgan romanslari bor. Opera, balet, kamer asarlari, shuningdek, "Fuga. Amaliy oʻzlashtirish uchun qoʻllanma" (3-nashri — 1965) va boshqalar kitoblar muallifi.

Tanlangan asarlar 

 Bosqich

 Dekabristlar (Dekabristy), Opera (1925); yangi nashr Kondrati Ryleev, 1957
 Shahzoda ko'li (Knyaz-ozero), Balet (1949); g'olib bo'ldi Stalin mukofoti 1950 yilda

 Orkestr

 Fête villageoise (Derevenskiy prazdnik; Qishloq festivali), F majordagi uvertura, Op. 4 (1901)
 Rapsodiya hébraïque (Evreyskaya rapsodiya), Op. 7 (1903)
 Simfoniya №1, Op. 8 (1902)
 Ouverture-fantaziya, Op. 22 (1907)

 Konsertant

 Violonchel va orkestr uchun kontsert (1963)

 Kamera musiqasi

 Variantlar ko'rinishidagi to'plam (Suyita v form variantlari) skripka va pianino uchun, Op. 2 (1900)
 Simli kvartet №1, Op. 5 (1901)
 Minorada 2-sonli torli kvartet, Op. 6 (1902)
 2 yangilik skripka va pianino uchun, Op. 11 (1904)
 D minorada fortepiano kvarteti, Op. 13 (1905)
 Ikki skripka, viola va 2 sello uchun F minorda simli kvintet, Op. 19 (1905)
 D majorda 3-sonli torli kvartet, Op. 25 (1908)
 Skripka, viola va pianino uchun trio, Op. 28 (1910)
 B-dagi №4 torli kvartet♭ mayor, Op. 33 (1913)
 Eklog (Ekloga) viola va pianino uchun, Op. 38 (1923)
 Skripka va pianino uchun sonata, Op. 40 (1925)
 G majordagi 5-sonli torli kvartet, Op. 46 (1930)
 Ibroniycha ohangda Capriccio (Kaprichchio na evreyskuyu melodiyu) skripka va pianino uchun (1938)
 Skripka, violonchel va fortepiano uchun trio (1953)
 6-sonli torli kvartet "rus xalq mavzularida" (na russkie narodnye temy) (1959)
 Poem (Poema) violonchel va fortepiano uchun (1962)

 Pianino

 Sonata [Yo'q. 1], Op. 10 (1904)
 Trois Préludes (Tri preludiy) Op. 18 (1905)
 Ukraina qo'shiqlari (Ukrinskie pesni), pianino uchun 30 ta qisma 4-qo'llar, Op. 15 (1925)
 Sonata № 2, Op. 42 (1927)
 4 dona (Chetyre pesy), Op. 43 (1929)
 Trois reçitleri (Tri raskaza), Op. 44 (1926)

 Xor

 Jannat va Peri (Ray i Peri), Kantata (1900); Rubinshteyn mukofotiga sazovor bo'ldi

 Vokal

 4 qo'shiqlar (Chetyre romansa) baland ovoz va pianino uchun, Op. 1 (1900)
 4 qo'shiqlar (Chetyre romansa) ovoz va pianino uchun, Op. 16 (1904)
 6 qo'shiqlar (Shest romanov) past ovoz va pianino uchun, Op. 17 (1905)

 Adabiy

 Fugue: Amaliy tadqiqotlar uchun qo'llanma (Fuga: rukovodstvo k prakicheskomu izucheniyu), Moskva 1956 yil
 Buyuk ustozlarim, do'stlarim va o'rtoqlarim haqida xotiralar (Vospominaniya o mox velikix uchitelyax, druzyax va tovarishchax), Moskva 1957 y.

Manbalar 

1872-yilda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
25-mayda vafot etganlar
Bastakorlar
Zomin

Zomin – Zomin tumanidagi shahar va tumannning maʼmuriy markazi.

Geografik joylashuvi 

Viloyat markazi Jizzax shahridan 68 km. Zominsuv soyidan suv ichadi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Dashtobod (20 km).

Aholisi 
Aholisi 30 ming kishi (2016). Zomin tarixiy shahar boʻlib, qadimda Sarsanda, Susanda, Sabza nomlari bilan ham yuritilgan. Uning asos solingan yili nomaʼlum. Lekin arab geograf sayyoh olimlari Ibn Havkal, Muqaddasiylar (Yu-a.)ning maʼlumotlariga koʻra, Zomin arablar kelmasdan oldin ham boʻlgan va Ustrushonada yirik shaharlardan hisoblangan. Shahar Zominsuvning har ikkala sohiliga joylashgan. 10-asrda Zomin yonida qadimiy, arablar kelgunga qadar boʻlgan eski shaharning harobalari saqlanganligi manbalarda qayd etilgan. Shahar yonida jome masjidi boʻlgan. Zominning Samarqand, Buxoro, Shosh (Toshkent) va Fargʻona vodiysi shaharlarini bogʻlovchi katta karvon yoʻlida joylashganligi uning ravnaqiga ijobiy taʼsir etgan. 15—17-asrlarda Zomin mustahkam qalʼadan iborat viloyat markazi edi. 1868-yili rus podsho hukumati qoʻshinlari tomonidan bosib olingunga qadar Buxoro amirligiga qarashli boʻlgan va vaqt oʻtishi bilan avvalgi mavqeini yoʻqotgan. Zominda avtokorxona, tuman qurilish boshqarmasi, mahalliy sanoat va milliy buyumlar ishlab chiqarish korxonalari, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, yoʻl qurilish va taʼmirlash idorasi, madaniyat uyi, aloqa boʻlimi, umumiy taʼlim maktablari, kutubxonalar, tuman markaziy kasalxonasi, sanitariya epidemiologiya stansiyasi va xususiy dorixonalar bor. Zomin – Toshkent, Zomin – Jizzax, Zomin – Guliston yoʻnalishlarida avtobus qatnovlari boʻlgan, maʼlum vaqt oʻtib ular oʻrnini yengil avtomobillar egallagan.

Galereya

Manbalar 

Jizzax viloyati shaharlari
Zomin tumani aholi punktlari
Zominsuv

Zominsuv — Zomin tumanidagi soy. Yuqori oqimida Yettikechuv, Duoba qishlogʻi yaqinida Sanganaksoy, Zomin shaharchasi yaqinida Zominsuv deb ataladi. Turkiston tizma togʻining qariyb 2500 m balandlikdagi shimoliy-gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanuvchi Oʻriklisoy, Gal-diravoʻt, Yettikechuv va b. soylarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Zominsuv Sirdaryo Xovos — Jizzax temir yoʻlga yetmasdan Qoʻshtamgʻali qishlogʻidan 3,5 km jan, sharkda tugaydi. Uzunligi 58 km, havzasining mayd. 704 km. Zominsuv koʻproq qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,83 m3/sek. (Duoba qishlogʻi yaqinida), eng katta suv sarfi 16,8 m3/sek (1969.28.05). Toʻlinsuv davri (aprel— avgust)da yillik sarfining 60—65% oqib oʻtadi, qishda baʼzan qurib qoladi. Eng sersuv oy — iyunda oʻrtacha suv sarfi 4,56 m3/sek ga teng. Zominsuvdan Zomin shaharchasi, Duoba, Yettikechuv, Qushchi va boshqa qishloqlar suv ichadi, ekin maydonlari sugʻoriladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Zomin tumani
Zond (stansiya)

"ZOND" — kosmik fazoni oʻrganish va uzoq komsik masofalarga garvoz qilish texnikasini takomillashtirish maqsadida uchirilgan sayyoralararo avtomatik st-yalar (SAS) nomi. Astrooriyentatsiya tizimi va korreksiya (tuzatish kiritish) dvigatel qurilmasi bilan taʼminlangan. Bort apparatlari Quyosh energiyasi yordamida ishlaydi. Kema ichida temperatura va bosim avtomatik tarzda bir xil ushlab turiladi. Ogʻirligi 960 kg cha. 1966-yil 2 apreldan 1970-yil 20 okt.gacha 8 "3." uchirilgan. "Z."larni uchirish natijasida Yer — Mars orasidagi kosmik fazo oʻrganildi, sifatli fotosuratlar yordamida Oyning teskari tomoni relyefi oʻrganildi, uning toʻliq haritasini tuzish va oy globusini yasashga imkon tugʻildi. Yerga qoʻndirish sistemasi sinaldi, Oy va Yerning fotosuratlari olindi va hokazo.

Manbalar 

Makedon tili
Makedoniya
Zond orollari

Zond orollari (Yava orolida yashovchi Zunda qabilasi nomidan) — Malay arxipelagining asosiy qismi. Ikki kiyemga boʻlinadi: 1) Katta Zond orollari — Sumatra, Yava, Kalimantan va Sulavesi; 2) Kichik Zond orollari — Yava orolidan sharqqa Timor oroligacha boʻlgan orollar (Bali, Lombok, Sumbava, Flores va boshqalar). Maydoni 1,5 mln. km. Relyefi tog'li, vulkan harakatlari kuchli, tez-tez zilzila boʻlib turadi. Botqoqlashgan payettekislik kup. Qalay, volfram, neft, boksit va boshqalar foydali qazilmalar bor. Iqlimi nam ekvatorial iqlim, yogʻin yiliga tekisliklarda 2000 mm, togʻlarda 5000 mm gacha yogʻadi. Ekvatorial oʻrmonlar bilan qoplangan, janubi musson oʻrmonlari va savannalaridan iborat. Endemik oʻsimlik koʻp. Hududining katta qismi Indoneziya, qisman Bruney va Sharqiy Timor tarkibida.

Manbalar 

 

Arxipelaglar
Janubiy-Sharqiy Osiyo
Osiyo orollari
Zoologiya instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti — hayvonot olamining xilma-xilligi, ekologiyasi, biologiyasi, ahamiyatini oʻrganib, ulardan oqilona foydalanish, noyob, yoʻqolib ketish xavfi tugʻilgan turlarni muhofaza qilish, zararkunandalarga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish boʻyicha ilmiy asoslar yaratuvchi va muvofikdashtiruvchi markaziy ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika va zoologiya institutidan 1950-yilda mustaqil boʻlib ajralib chiqqan. Institutda Oʻzbekiston hayvonot olamining biologik xilmaxilligi, sistematikasi, ekologiyasi, xoʻjalik ahamiyatiga molik umurtqali va umurtqasiz hayvonlar biologiyasi hamda rivojlanish sikli tadqiq etiladi; respublikadagi biologik resurslardan oqilona foydalanish, ovchilik va baliqchilikni rivojlantirishga oid tavsiyanomalar; yovvoyi hayvonlarning noyob va kamayib borayotgan turlarini tutqinlikda koʻpaytirish usullari ishlab chiqiladi; inson faoliya-ti tufayli tabiatda roʻy berayotgan oʻzgarishlarning hayvonot olamiga taʼsiri oʻrganiladi hamda hayvonlarning biologik xilma-xilligini saqlab qolish bilan shugʻullaniladi; turli hududlarda chorva hamda yovvoyi hayvonlarda uchraydigan ekto-va endoparazitlar ekologiyasi hamda biologiyasi, ularning zarari oʻrganiladi; qishloq xoʻjaligi hayvonlari va ekinlari zararkunandalari hamda ularga qarshi kurashning nazariy va amaliy asoslari va b. masalalar ishlab chiqiladi. Institutda 5 boʻlim (umumiy entomologiya va araxnologiya, umumiy parazitologiya, suv zoologiyasi, quruqlikda yashovchi umurtqali hayvonlar, evolyu-sion morfologiya va hujayra biologiyasi), 11 laboratoriya (hasharotlar ekologiyasi va sistematikasi, hasharotlarni biologik nazorat qilish, araxnologiya va tuproq zoologiyasi, parazitologiya, gelmintologiya, ixtiologiya va suv umurtqasizlari, gerpetologiya, ornitologiya, teriologiya, ekologik fiziologiya va hujayra biologiyasi, mor-fologik qiyoslash va hayvonlar toksi-kologiyasi) hamda insektariy va zaharli ilonlar pitomnigi faoliyat koʻrsatadi. Institutning fondida 34 mingga yaqin hayvonlar kolleksiyasi toʻplangan. 60 dan ortiq monografiya, 60 ga yaqin ilmiy toʻplam, 100 ga yaqin takdimnoma va metodik qoʻllanmalar, 40 dan ortiq ilmiy ommabop risolalar nashr etilgan. Bular orasida T. 3. Zohidovning 4 jildli "Zoologiya ensiklopediyasi" Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Institutlar
Zoologiya
Zoopsixologiya

Zoopsixologiya, hayvonlar psixologiyasi – psixologiyaning hayvonlar psixikasi, uning namoyon boʻlishi hamda ontogenez va filogenezdagi taraqqiyotini oʻrganadigan boʻlimi. Zoopsixologiya dalillaridan bir qancha fanlar, jumladan, bionika va biokibernetikada foydalaniladi. Zoopsixologiya solishtirma psixologiya va etologiya yaqin turadi. Zoopsixologiya ekologiya, neyrofiziologiya, sezgi organlari fiziologiya va boshqa sohalar bilan uzviy bogʻlangan. Zoopsixologiya XVIII asr oxiri – XIX asr boshlarida mustaqil fan sifatida shakllangan. Zoopsixologiya tarixida 2 ta qarama-qarshi yoʻnalish boʻlgan. Mexanik yoʻnalish boʻyicha hayvonlar avtomat mashinaga oʻxshatiladi (R. Dekart, J.Lyob va boshqalar) – Antropomorfik yoʻnalish boʻyicha inson psixikasi bilan hayvon psixikasi oʻrtasidagi farq inkor etiladi (J. L. Byuffon, J. B. Lamark, Ch. Darvin va boshqalar). Zoopsixologiyada evolyutsion yoʻnalishning boshlanishi rus olimlari K. F. Rulye va V. A. Vagner ishlari bilan bogʻliq. Zoopsixologiyaning fan sifatida rivojlanishida I. P. Pavlovnchnt oliy nerv faoliyati toʻgʻrisidagi taʼlimoti muhim ahamiyat kasb etadi. Bu taʼlimot inson psixikasi hatto eng yuksak tuzilgan hayvon psixikasidan sifat jihatdan keskin farq qilishini koʻrsatadi. Bu farq insonning ijtimoiy hayoti, ishlab chiqarish faoliyati va nutqi bilan bogʻliq.

Manbalar 

Fan
Psixologiya
Zootsenoz

Zootsenoz (zoo... va yun. koinos — umumiy) — biotsenoz tarkibiga kiradigan hayvonlar jamoasi. Odatda, 3. tushunchasi Yer yuzining bir xil ekologik sharoitga ega boʻlgan qismida hayot kechiradigan hayvonlar majmuasiga nisbatan qoʻllanadi. 3. tarkibi muayyan sharoitda oʻzaro bogʻlangan hayvonlarning har xil turlaridan iborat. 3. biotsenoz tarkibiga mansub boshqa turlar (yashil oʻsimliklar, mikroorganizmlar va b.) va anorganik muxit bilan bogʻliq. 3. biotsenozga xos xususiyatlarga ega. Shuning uchun biotsenozni tadqiq qilishda 3. dalillaridan foydalaniladi.

Manbalar
Zootsidlar

Zootsidlar (zoo... va lot. caeda — oʻldiraman, yoʻqotaman) — qishloq xoʻjaligi zararkunandalari, asosan, kemiruvchilar (rodentitsidlar), kalamushlar (ratitsidlar) va qushlar — kaptarlar, chumchuqlar, gʻurraklar (avitsidlar)ga qarshi kurashda qoʻllanadigan kimyoviy preparatlar. Pestitsidlar guruhiga kiradi. Aksariyat hollarda ichdan taʼsir koʻrsatadigan pestitsidlar zaharli xoʻrak tarzida qoʻllanadi.

Manbalar
Mixail Zoshchenko

Mixail Mixaylovich Zoshchenko [1895.29.7 (10.8), Peterburg — 1958.22.7, Leningrad] — rus yozuvchisi, hajvchi, "Ogʻa-ini Serapionovlar" adabiy guruhining aʼzosi. 1921-yildan vaqtli matbuotda kichik asarlar bilan muntazam katnasha boshlagan. "Nazar Ilich, janob Sinebryuxovning hiko-yalari" toʻplami (1922) va undan keyin yozgan hikoyalari Zoshchenkoni mashhur qildi. Zoshchenko ilk asarlari ("Hurmatli fuqarolar", 1926; "Kimning ustidan kulyapsiz?", 1928)da yangi iqtisodiy siyosat (NEP) davridagi meshchanlar ustidan kuladi. "Qora shahzoda" (1936), "Qasos" (1937), "Taras Shevchenko" (1939) va b. qissalar muallifi. Zoshchenko asarlari VKP (b) MK ning "Zvezda" va "Leningrad" jurnallari toʻgʻrisida" gi (1946) qarorida shoʻro voqeligiga tuhmat sifatida ayovsiz tanqidga uchragan.

Manbalar 

Rossiyalik yozuvchilar
29-iyunda tugʻilganlar
1958-yilda vafot etganlar
22-iyulda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Zohidon

Zohidon — Eronning jan.sharqidagi shahar. Seyiston va Balujiston ostonining maʼmuriy markazi. Aholisi qariyb 420 ming kishi (1997). Temir yoʻl orqali Pokistonning temir yoʻl tarmoklariga tutashgan. Z.dan Mashhad va Ker-mon sh.lari orqali Tehronga va Hoʻr-muz qoʻltigʻidagi Bandar-Abbos portiga avtomobil yoʻli oʻtgan. Aeroport bor. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati kor-xonalari mavjud. Bodom va quritilgan mevalar bilan savdo qilinadi. Oʻsimlik moyi ishlab chiqariladi. Gilam toʻqiladi.

Manbalar 

 

Eron shaharlari
Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Eron ustonlari markazlari