Muhammad Musaddiq

Muhammad Musaddiq (familiyaning to'g'ri talaffuzi Mosaddegh :  ‎ Muhammad Musaddiq ; 1882 yil 19 may - 1967 -yil 5 mart ) 1951-yildan 1953-yilgacha Eronning demokratik yo'l bilan saylangan Bosh vaziri bo'lib, u ilg'or islohotlarni   ga, shu jumladan neft va gaz sohasini milliylashtirishga urinib ko'rdi, buning uchun u hokimiyatdan ag'darildi. AQSh va Britaniya razvedka idoralari tomonidan uyushtirilgan davlat to'ntarishi (Ayaks operatsiyasi) .

Biografiya 

Musaddiq 1882-yil 16-iyunda Tehronda mashhur oilada tug'ilgan; uning otasi Mirzo Hidayatullohxon Ashtianiy Baxtiyor Qojarlar sulolasi hukmronligi ostidagi Xuroson viloyatida Moliya vaziri, onasi Shohzoda Malika Tojxonim shahzoda Abbos Mirzoning nabirasi va ulug‘i edi. Qojarlar sulolasidan Fath Ali Shohning nabirasi. Mosaddiqning otasi 1892 yilda vafot etgach, amakisi Xuroson viloyatiga soliq yig'uvchi etib tayinlangan va Nosiriddinshoh Qojar davrida Mosaddegh-os-Salton unvoniga sazovor bo'lgan.

1901-yilda Mosaddig Eronni 1848-1896 yillarda boshqargan Nosiriddin Shohning ona tomonidan nabirasi Zaxroxonimga (1879-1965) turmushga chiqdi. Er-xotinning besh farzandi, ikki o‘g‘li (Ahmad va G‘ulom Husayn) va uch qizi (Mansura, Ziyo Ashraf va Xadicha) bor edi.

Siyosiy faoliyatini 24 yoshida Eron konstitutsiyaviy inqilobida qatnashgan. 1914-yilda u Parijga o'qishga bordi, keyin Shveytsariyaning Neuchatel universitetida tahsil oldi. U 1919-yilgi Angliya-Eron shartnomasiga qarshi chiqdi, unga ko'ra Buyuk Britaniyaga yirik neft imtiyozlari berildi.

1921-1922 yillarda Moliya vaziri, keyin parlament (parlament) deputati.

1949-yilda Musaddiq Milliy front partiyasini tuzdi.

1951-yil 28-aprelda Musaddiq 79 kishi yoqlab, 12 kishi qarshi ovoz bilan Eron Bosh vaziri etib tayinlandi. Bundan oldinroq, 1951-yil 15-martda u Eron neft konlarini milliylashtirish to'g'risidagi qonunni qabul qilishda ishtirok etgan. Eron va Buyuk Britaniya va Qo'shma Shtatlar o'rtasida mojaro bor edi: Mossadig barcha ingliz mutaxassislari va maslahatchilarini chiqarib yubordi, keyin 1952-yil oktyabr oyida Buyuk Britaniya bilan diplomatik aloqalarni uzdi. Mossadeg islohoti qishloq xoʻjaligiga ham taʼsir koʻrsatdi, xususan, qishloqda eski feodal tizim barham topdi. Bunga javoban AQSh va Buyuk Britaniya Eron neftiga boykot e’lon qildi va mamlakatda davlat to‘ntarishiga tayyorgarlik ko‘ra boshladi.

1953-yil 4-aprelda Markaziy razvedka boshqarmasi direktori Musaddiqni agʻdarish uchun 1 million dollar ajratdi. Bu orada Eronda ular Shoh yodgorliklarini buzishni boshladilar, Shohning o'zi mamlakatdan qochishga majbur bo'ldi, avval Bag'dodga, keyin esa Rimga. 19 avgustda Mossadig ag'darildi, general Fazlolloh Zahidiy hokimiyatga keldi, u AQSh va Buyuk Britaniyaga neft imtiyozlarini qaytardi va ular bilan diplomatik munosabatlarni tikladi. 

Mosaddeg hokimiyatdan ag'darilganidan so'ng, u xiyonatda ayblanib, uch yillik qamoq jazosiga hukm qilindi, shundan so'ng u o'limigacha Tehron yaqinidagi Ahmadobod mulkiga surgun qilindi va u yerda uy qamog'ida edi.

1967-yil 5-martda vafot etgan.

1979-yilgi islom inqilobidan keyin 15-mart, neft sanoati milliylashtirilgan kun davlat bayrami hisoblanadi.

Manbalar 

1967-yilda vafot etganlar
4-martda vafot etganlar
5-martda vafot etganlar
1880-yilda tugʻilganlar