yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Ilyos Akbarov

Ilyos Akbarovich Akbarov (1909-yil 5-may, Toshkent) — oʻzbek musiqashunosi. Birinchi oʻzbek musiqa folklorshunoslaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1956). Sanʼatshunoslik institutida ilmiy xodim (1932—39), direktor (1943—48), „Oʻzdavnashr“da musiqa boʻlimining mudiri (1934—40), Toshkent musiqa bilim yurti (1930—42), Toshkent davlat konservatoriyasi (1943-yildan)da oʻqituvchi, musiqa nazariyasi kafedrasi mudiri (1963—90), professor (1979-yildan). Fargʻona vodiysi va Xorazm viloyatlarida oʻzbek va uygur xalq kuylarini toʻplab, ayrimlarini nashr ettirgan: „Oʻzbek 257ashulalari“ (M., 1934, H. Muhamedova bilan hamkorlikda), „30 ashula“ (M., 1935), „Oʻzbek xalq qoʻshiklari“ (T., 1939), „Muqimiy va Furqat ashulalari“ (T., 1959) va boshqa Ilk oʻzbek bolalar qoʻshiklari („Biz kuylaymiz“, T., 1939), „Musiqa lugʻati“ (T., 1987, 2-nashri —1997), darslik va uslubiy qoʻllanmalar muallifi. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (2000).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1909-yilda tugʻilganlar
5-mayda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Odiljon Akbarov

Odiljon Akbarov (1933-yil 23-avgust Baliqchi tumani) – Xalq oʻqituvchisi (1983). „Oʻzbekiston hunar-texnika taʼlimi aʼlochisi“ (1969). 1951-yil Andijon shahridagi 10-hunar bilim yurtini, 1955-yil Toshkent industrial texnikumini, 1971-yil sirtdan Andijon pedagogika institutini tugatgan. 1955-yildan Andijon shahridagi 10-hunar-texnika bilim yurtida ishlab chiqarish taʼlimi boʻyicha usta, 1971-96 yillarda Andijon mashinasozlik litseyida maxsus fanlar boʻyicha oʻqituvchi. Akbarov boshchilik qilgan chizmachilik kabineti respublikadagi eng namunali kabinet hisoblangan. Ekranlashtirilgan bu kabinetda turli xil koʻrgazmali qurollar, didaktik materiallar oʻrnatilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1933-yilda tugʻilganlar
23-avgustda vafot etganlar
Baliqchi tumanida tugʻilganlar
Munojatxon Akbarova

Munojatxon Abdurazzoqovna Akbarova (1941.22.4, Bekobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Andijon pedagogika institutining tarix fakultetini tugatgan (1967). 1960-72 yillarda Xoʻjaobod tumanidagi 14-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1972-yildan 18-maktab direktori. Akbarova rahbarlik qilayotgan jamoa „Yil maktabi- 94“ respublika koʻrik tanlovida faol ishtirok etdi. Uning tashabbusi bilan maktab muzeyi tashkil etildi, maktabning moddiy texnika bazasi boyitildi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1941-yilda tugʻilganlar
22-aprelda tugʻilganlar
Akvadag

Akvadag – grafinning suvdagi suspenziyasi; elektron nurli trubka ichki sirtida elektr oʻtkazuvchi qatlam hosil qilish uchun ishlatiladi.

Manbalar
Akvakultura

Akvakultura (lotincha aqua – suv, cultura – yetishtirish, parvarish qilish) – suv havzalaridan unumli foydalanish maqsadida suvda yashaydigan organizmlar (baliqlar, mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar, suv oʻtlari)ni na-zorat qilib turiladigan sharoitda yetish-tirish va parvarish qilish. A. mahsuloti jahonda muntazam oʻsib boradi. Organizmlarni dengiz suvi yoki shoʻr suvlarda yetishtirish marikultura deb ataladi.

Manbalar
Akvalang

Akvalang (lotincha. aqua – suv va ing. lung – oʻpka) – odamning suv ostida bemalol nafas olib suzishiga hamda ishlashiga imkon beruvchi apparat. Fransuz sportchisi J. I. Kusto va muhandisi E. Ganyan ixtiro qilgan (1943). A.dan foydalanuvchi kishi uni orqasiga tasma bilan osib oladi. A.da ogʻizga tutiladigan moslama, darchali maska yoki gidrokombinezon, suzgich, qoʻlga taqiladigan chuqurlik oʻlchagich, kompas va soat ham boʻladi. A.ning har birida ichiga siqiq (150 kg/sm2) havo toʻldirilgan (har biri 7 l li) 2 ballon bor. A. suv ostida 40 m gacha chuqurlikda 10 min dan 70 min gacha boʻlishga imkon beradi.

Manbalar
Akvamarin

Akvamarin (lotincha aqua marina – dengiz suvi) – mineral. Qattiqligi 7,5- 8. Akvamarin 2,63-2,80. Rangi zangori, koʻkimtir-yashil yoki kulrang-zangori. Geksagonal prizmasimon choʻziq shaklga ega. Akvamarin granit peg-matitlarida va yuqori temperaturali kvars yer tomirlarda uchraydi. Akvamarin qimmatbaho tosh, zargarlik buyumlari uchun ishlatiladi. Uning yaroqsiz darz ketgan turlari berilliy olish uchun xomashyo hisoblanadi. Akvamarinning qiymati uning vazni, rangi, kesilishi yoki tiniqligi bilan belgilanadi.

Qazib olinishi 
Akvamarinni Afgʻoniston, Xitoy, Keniya, Pokiston, Rossiya, Mozambik, Qoʻshma Shtatlar, Braziliya, Nigeriya, Madagaskar, Zambiya, Tanzaniya, Shri-Lanka, Malavi, Hindiston, Zimbabve kabi mamlakatlarda topish mumkin. Minas-Jerais shtati akvamarin qazib olinuvchi asosiy manba hisoblanadi.

Manbalar 

Javohirlar
Berill guruhi
Akvametriya

Akvametriya ( — suv va  — oʻlchayman) — anorganik va organik moddalar tarkibidagi suv miqdorini bevosita aniqlash. Bunda, masalan, moddani maxsus shkafda oʻzgarmas vaznga kelguncha quritish yoki uni kalsiy karbid bilan ishlab, ajralib chiqadigan atsetilen hajmini oʻlchash kabi usullar qoʻllanadi. Akvametriyaning boshqa usullardan afzalligi shundaki, modda tarkibidagi suv erigan, yutilgan, gidratlangan, kristall va boshqa holatlarda boʻlib, miqdori juda oz boʻlganida ham bu usul qoʻl kelaveradi.

Manbalar 

Kimyo
Akvanitlar

Akvanitlar — ammiak selitrasi va trotil asosidagi suvga toʻyintirilgan plastik portlovchi moddalar. Portlashda ajraladigan issiqligi 4,6 Mj/kg. Mexanik taʼsirlarga ancha chidamli. Gaz va chang jihatidan xavfsiz shaxtalar va konlarda qoʻllanadi.
Akvarel

Akvarel (frans. aquarelle, asli lotincha aqua — suv) — rassomlik sanʼatida ishlatiladigan boʻyoq (suvda oson eriydi) va shu boʻyoq bilan bajarilgan rang-tasvir asari. Akvarelning oʻziga xos xususiyati boʻyoqning tiniq, rangning sofligidir, rang-tasvirida oq boʻyoq ishlatilmaydi- oq qogʻoz boʻyoq vazifasini bajaradi, boʻyogʻi qogʻoz sirtiga yupqa qatlam boʻlib yotadi, bu qatlam nurni yaxshi oʻtkazadi. Shuning uchun rang-tasviri yuzasi silliq boʻlmagan oq qogʻozga ishlanadi, boʻyogʻida rasm ishlanganda rangsurtmalar, rang qatlamlari xususiyati hisobga olinishi kerak, qadimdan maʼlum boʻlgan. 15-asrda nemis rassomi Dyurer akvarelda ajoyib asarlar yaratgan. 17-18-asrlarda Yevropada keng tarqaldi. 18-19-asr boshlaridan jadal rivojlandi, uslub va usullari ishlab chiqildi. Angliya (U. Terner, R. Bonington va boshqalar), Fransiya (O. Dome, E. Delakrua va boshqalar), Rossiya (K. Bryullov, I. Repin, V. Serov, M. Vrubel va boshqalar) da sanʼatining ajoyib namunalari yaratildi. Oʻzbekiston tasviriy sanʼatida rang-tasviri 20-asr 20-yillaridan rivojlana boshlagan. A. Nikolayev (Usta Moʻmin), G. Nikitin, B. Hamdamiy, Oʻ. Tansiqboyev, V. Kaydalov va boshqa rassomlar oʻz akvarel asarlari bilan oʻzbek akvarel sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdilar. Oʻzbekiston rassomlaridan M. Sodiqov, T. Muhamedov, F. Boymatov, V. Apuxtin va boshqa ijodida akvarel rivojlanmoqda.

Tarix 
Akvarel boʻyoqlari juda ham qadimiy boʻlib, ehtimol Yevropaning paleolit davridagi gʻor rasmlariga tegishlidir. Misr davridan beri, ayniqsa Yevropa oʻrta asrlarida qoʻlyozma rasmlari uchun foydalanilgan. Biroq kelib chiqishi, uning badiiy vosita sifatida uzluksiz tarixi Uygʻonish davridan paydo boʻldi. Shimoliy Uygʻonish davri nemis rassomi Albrecht Dyurer (1471-1528) bir nechta ajoyib botanika, yovvoyi tabiat va landshaft akvarellarini chizgan, odatda akvarelning eng qadimgi vakillaridan biri hisoblanadi. Dyurer Uygʻonish davrining bir qismi sifatida Germaniyada akvarel boʻyoqlarining muhim maktabiga Hans Bol (1534-1593) rahbarlik qilgan.
Akvaridlar

Akvaridlar — radiantlarn Dale yulduz turkumida joylashgan meteor oqimlari. Eng muhimlari: Galley ko-metasi bilan boglangan l Akvaridlar (har yili aprel oxiri, may boshida koʻrinadi) va 8-Akvaridlar (iyul oxiri, avgust boshida koʻrinadi).

Manbalar
Akvarium baliqlari

Akvarium baliqlari — akvariumda yashab va koʻpaya oladigan baliqlar. Koʻpchilik turlari maydaligi, antiqa qiyofasi va ajoyib rangi bilan boshqa baliqlardan ajralib turadi. Aksariyat akvarium baliqlari tabiiy sharoitda tropik va subtropik oʻlkalardagi chuchuk suv havzalarida yashaydi. Dengiz baliqlarini akvariumda koʻpaytirish qiyin. Akvarium baliqlariga karpsimonlar (barbuslar, danio, kardinal va boshqalar), haratsinidlar (neonlar, tetralar va boshqalar), karptishlilar (gambuziya, guppi, platipesil, afiosemionlar va boshqalar), okunsimonlar (gurami, ipdorlar, xoʻrozchalar, skalyariylar, sentrarxidlar, sixlidlar va boshqalar), laqqasimonlar (kallixtidlar) oilalariga mansub boʻlgan bir necha yuzlab turlar kiradi. Akvarium baliqlari orasida ayniqsa guppi, danio, barbuslar, skalyariylar, laqqachalar, neonlar, nanostomuslar va boshqa mashhur. Akvarium baliqlarini parvarish qilish va kuzatish organik olamni idrok etishda katta ahamiyatga ega. Akvarium baliqlarini parvarish qilayotgan bolalar dastlabki mehnat faoliyati koʻnikmasiga ega boʻlishadi, ularda jonivorlarga gʻamxoʻrlik qilish odati shakllanadi. Akvarium baliqlari ustida genetika, biokimyo va bionika sohasida turli tadqiqotlar ham olib boriladi. Masalan, guppi va medaklar ustida genetik tadqiqotlar oʻtkazilgan. Uzoq formalarni chatishtirish orqali akvarium baliqlarining yangi zotlari chiqarilgan. Zamonaviy akvariumlarda ilmiy tadqiqot maqsadlarida har xil baliqlar, jumladan yirik akulalar ham boqiladi. Bunday akvariumlarda baliqlarning hayoti, xulq-atvori oʻrganiladi, yangi zotlar chiqarish ustida seleksiya ishlari olib boriladi.

Manbalar 

Baliqlar
Akvatinta

Akvatinta (italyancha. acquatinta, acquaforte – ofort va tinto – boʻyalgan soʻzidan) – gravyura turi, sirtiga asfalt yoki kanifol kukuni metall taxtani kislota bilan kuydirib ishlanadi. Oq-qora va rangli rasmlar hosil qilishda foydalaniladi. A. chiziqli ofort bilan qoʻllanilganda asar tus va faktura jilvasi bilan boyitiladi.

Manbalar
Akvatipiya

Akvatipiya (lotincha aqua — suv va yun. typos — belgi, iz) — gravyuratsa qoʻllaniladigan yuqori bosma turi. A.da suvli boʻyokdan foydalaniladi.

Manbalar
Akvatollar

Akvatollar — suv toʻldirilgan oquvchan yoki gelesimon portlovchi moddalar; kimyoviy tarkibi va xossalari jihatdan akvanitlarga yaqin. Portlashda ajraladigan issiqligi 2,9-4,6 Mj/kg. Muzlash temperaturasini pasaytirish uchun akvatollarga antifrizlar qoʻshiladi. Yer sirtidagi suv bosgan qattiq jinslarda qoʻllanadi.

Manbalar
Akvatoriya

Akvatoriya [lotincha aqua — suv va (territoriya] — suv havzasi yuzasining 260bir qismi. Port akvatoriyasi deganda portning quruqlikdagi qismidan tashqari suv qismi tushuniladi. Gidro-aerodrom akvatoriyasi — suv yuzasining gidrosamolyotlar uchishi, qoʻnishi va langarda turishi uchun ajratilib, maxsus jihozlangan qismi. Yangi qurol va texnikani sinab koʻrish uchun poligon sifatida foydalaniladigan suv maydoni ham akvatoriya deyiladi. Baʼzan akvatoriya harbiy kemalar turadigan joyni ham oʻz ichiga oladi. Dengiz xoʻjaliklari (baliqchilik, boshqa dengiz hayvonlarini koʻpaytirish, dengiz karami yetishtirish va boshqalar) rivojlanishi bilan turli xoʻjalik akvatoriyalari paydo boʻlmoqda.

Manbalar
Akvatropizm

Akvatropizm (lotincha: aqua — suv, yun. tropos — yoʻnalish, harakat) — oʻsimlik yoki uning organlarining suvli muhitga intilishi. Mas, ildizning nam tuproq tomonga oʻsishi.

Manbalar
Akveduk

Akveduk (lotincha aqua — suv va dico — eltaman), suv oʻtkazgich-koʻprik — jar, dara, daryo, yoʻl ustidan oʻtkaziladigan nov yoki quvurdan iborat koʻpriksimon, estakada koʻrinishidagi suv oʻtkazuvchi inshoot. Oʻtkaziladigan joyning uzunli-gi va chuqurligiga qarab,  yogʻoch, temir-beton, tosh, beton va metalldan quriladi. Oʻzbekistonda qadim zamonlardan buyon akveduklar yogʻoch va toshdan qurilib kelingan. Mas, VIII asr oxiri — IX asr boshlarida Afrosiyobni suv bilan taʼminlash maqsadida pishiq gʻishtdan Akveduk qurilgan (qarang Joʻyi arziz).

Manbalar 

Texnika
Gidrologiya
Arxitektura
Akvilegiya

Akvilegiya (lot. Aquilegia — suvyigʻar) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Poyasi tik (25-70 sm), gullari uzun pixli koʻk, binafsha, qizil yoki och qizil; gulkosasi 5 bargli. Mevasi oʻzaro tutashmagan tuda urugʻchibarglardan iborat. 50 ga yaqin turi bor. Yevropa, Osiyo va Amerikada (oʻrmon chetlari, daryo boʻylari va togʻlarda) tarqalgan. 9 turi bor, koʻproq Markaziy Osiyo, qisman Sibir va Uzoq Sharkda uch-raydi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻlarda A.ning ikki turi yovvoyi holda oʻsadi. Oddiy Akvilegiya (A. vulgaris) gulzorlarga ekiladi.

Manbalar
Akvink

Akvink — Rim imperiyasi davridagi (mil. av. 10 — mil. 409) shahar, mil. 107 yildan Rimning Quyi Pannoniya provinsiyasi bosh shahri. A. harobalari Budapesht (Vengriya) yaqinida joylashgan. 1775-yildan kazishma ishlari olib boriladi. Hunarmandlar yashaydigan mahallalar, amfiteatr, mudofaa devori, ibodatxonalar, shuningdek Quyi Pannoniya noibining sahni naqshinkor saroyi ochilgan.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Akvitaniya

Akvitaniya — Fransiyaning jangʻarbidagi tarixiy viloyat. Qadimda — Rim provinsiyasi. Oʻrta asrlarda — gersoglik, 1137-yil fransuz mulklariga qoʻshib olingan, 1154-yil ingliz qirollari mulki. XIII asrdan Giyen deb atala boshlagan.

Manbalar
Akes

Akes — Turkmanistondagi Tajan daryosining antik davr tarixiy manbalarda uchraydigan nomi.

Manbalar 

Daryolar
Akinak

Akinak (yunoncha akinakes) – xanjar (40- 60 sm). Sak, skif va forslarda miloddan avvalgi 1- ming yillik oʻrtasi va 2-yarmida qoʻl jangida sanchuvchi qurol sifatida ishlatilgan. Amudaryo xavzasidan topilgan sak jangchisi tasviri tushirilgan tilla jevakka qarab akinakning qanday taqib yurilganligini bilish mumkin. U belboqqa osib qoʻyilgan, pastki uchi esa ot minganda yoki piyoda yurganda xalaqit bermasligi uchun yonboshga, tizzadan yuqoriroqqa bogʻlab qoʻyilgan.

Akinak 30–40 sm keladigan xanjar. Qadimda (miloddan avvalgi I ming yillik) koʻchmanchi sak-massaget va skif qabilalarida qoʻl jangida sanchuvchi qurol sifatida ishlatilgan. U belbogʻga osib qoʻyilgan. Yurganda va otga minganda xalaqit bermasligi uchun pastki uchi yonboshga, tizzadan yuqoriroqqa bogʻlab qoʻyilgan.

Manbalar
Akineziya

Akineziya (yunoncha — inkor qoʻshimchasi va kinesis — harakat) — faol harakatlar boʻlmasligi, ixtiyoriy harakatning qiyinlashuvi. Bosh miya poʻstloq osti toʻqimalarining yalligʻlanishi, jarohatlanishi, tushkunlik holatlari, ayrim dorilarni suiisteʼmol qilish va boshqa sabab boʻladi. Akineziyada muskullar taranglashadi, titrash, qaltirash alomatlari paydo boʻladi, yuz muskullarining qotib qolishi natijasida bemorning yuzidagi imo-ishora (mimika) tuygʻulari sezilmaydi, u yurib ketayotganida qoʻllari mutanosib harakat qilmay qotib qoladi, tupuk yutish qiyinlashadi, ogʻizdan soʻlak oqadi va hokazo.

Manbalar
Akita

Akita — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu orolining shimoli-gʻarbida, Omono daryosi etagida; Akita prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 304 ming (1991-yil). Akita stansiyasi; neft-kimyo, yogʻochsozlik, rangli metallurgiya, hunarmandchilik korxonalari bor. Ipak gazlamalar ishlab chiqariladi. Yogʻoch-taxta, neft mahsulotlari, sholi eksport qilinadi. Universitet bor. Akita VIII asrda qurilgan.

Manbalar 

Yaponiya shaharlari
Shaharlar
Akko

Akka – Oʻrta dengiz sohilidagi shahar. Isroil davlatida. Qadimda Akko deb atalgan. Janubiy Finikiyaning yirik savdo markazi boʻlgan. Ilk bor mil. av. 15-asr ga oid manbalarda zikr qilinadi. Mil. av. 8–4-asrlarda A. Tir shahar davlati, mil. av. 3-asrda esa Ptolemeylar tasarrufida boʻlib, Ptolemaida deb atalgan. Mil. av. 2–1-asr boshlarida sa-lavkiylarga, mil. av. 63 yildan Rimga tobe boʻlgan. 638 yil arablar egallagan, 1104-87 va 1191-1291-yillarda salibchilar qoʻl ostida boʻlgan. 1516–1918-yillarda Us-monli turk saltanati tarkibida. 1799-yil A. (u paytda Sen-Jan-d’Akr deb atalgan) Napoleon Bonapart armiyasining 3 oylik qamaliga bardosh berib, dushmanni chekinishga majbur qilgan.

Manbalar 

Isroil
Muqaddas shaharlar
Finikiya shaharlari
Akkad tili

Akkad tili (qadimgi shahar Akkad nomidan) — mashhur som tillarining eng qadimgisi. Ikki dialektga — bobil va ossuriy dialektlariga ega, shu bois koʻpincha u bobil-ossuriy (yoki ossuriy-bobil) tili deb ham ataladi. Akkad tilining ham (boshqa som tillari kabi) oʻziga xos xususiyati undagi soʻzlar oʻzagi undoshlardan (koʻpincha uch undoshdan) tashkil topishidir. Unlilar hamda oʻzakka te-gishli boʻlmagan baʼzi undoshlar grammatik munosabatni yuzaga keltiradi va oʻzak umumiy maʼnosini muayyanlashtiradi. Akkad tili yozuvi shumer sillabo-ideografik mixxatiga asoslangan boʻlib, belgilar koʻp tovushli xususiyatga ega. Ular soni 500 dan oshib ketadi. Akkad tili mixxat yozuvini 1857-yilga kelib toʻliq oʻqishga muvaffaq boʻlingan.

Manbalar
Akkerman konvensiyasi

Akkerman konvensiyasi — Rossiya bilan Turkiya oʻrtasida 1826-yil 7-oktabrda Akkerman shahrida tuzilgan shartnoma. 1812-yilgi Buharest sulhinn toʻldirgan. Moldaviya, Valaxiya va Serbiyaning imtiyozlariga rioya qilinishi yuzasidan Turkiya majburiyat olgan. Rossiya savdo kemalariga Turkiya hududiy suvlarida suzib yurish, rus fuqarolariga esa barcha turk viloyatlarida savdo qilish huquqi berildi. Rossiya va unga dust davlatlar 262turk boʻgʻozlaridan ham bemalol foydalanadigan boʻldi. Akkerman konvensiyasi Rossiyaning Yaqin Sharq va Bolqondagi mavqeini mustahkamlashda muayyan rol oʻynadi.

Manbalar 

Shartnomalar
Shartnomalar alifbo tartibida
Akklimatizatsiya

Akklimatizatsiya (lotincha ak — uchun, yun. clima — iqlim) — organizmlarning yangi yashash sharoitlariga moslanishi.

Manbalar
Akkomodatsiya

Akkomodatsiya (lotincha accomodatio moslashuv) — koʻzning turli masofadagi narsalarni ochiq-ravshan koʻrishga moslashuvi. Yaqin va uzoq, masofadagi narsalar aksi toʻppa-toʻgʻri koʻz toʻr pardasiga tushishi uchun koʻz gavhari qavariq yoki yalpoq boʻlishi kerak. Yaqindagi narsalarga qaragan paytda koʻz gavhari sharga oʻxshash qavariq shaklga, uzoqdagi narsalarga qaraganda esa choʻzilib, tekis yuzali shaklga kiradi. Bu jarayonda koʻzdagi kipriksimon tana, koʻz gavhari va ularni bir-biriga bogʻlab turgan juda koʻp nozik naychalar, rangdor parda hamda koʻz qorachigʻi faol qatnashadi. Ana shu xususiyatlar tufayli sogʻlom koʻz hamma vaqt ravshan koʻradi. Yosh ulgʻaygan sari koʻz gavharining elastikligi oʻzgaradi va odam taxminan 60-65 yoshida koʻzining moslashish qobiliyatini yoʻqota boshlaydi.

Manbalar
Akkord

Akkord (lotincha: accordo — uygʻunlashtiraman) — turli balandlikdagi uch va undan ortiq tovushlarning qoʻshilib sadolanishi. Akkordlarning aksariyati tersiya intervali boʻylab joylashgan holda (oʻzgacha holatdagilari ham ana shu tartibda joylashtirilib) tahlil etiladi. Kvinta oraligʻidagi ikki tersiyadan iborat akkord-uchtovushlik (3 raqami bilan belgilanadi), unga yuqori yoki pastdan uchinchi tersiya tovushi qoʻshilsa — septakkord (7 raqami bilan belgilanadi), unga yana bir tersiya tovushi qoʻshilsa — nonakkord (9 raqami bilan belgilanadi) deb ataladi; mazkur akkordlardan musiqa amaliyotida keng foydalaniladi. Barcha akkordlarning pastki tovushi-asosiy (yoki prima) ton, undan yuqoridagisi — tersiya toni, uchinchisi — kvinta toni, toʻrtinchisi — septima toni, beshinchisi — nona toni deb yuritiladi va ana shu intervallarga mos raqamlar bilan belgilanadi. Akkordlar tarkiban (katta yoki kichik tersiyalar oldinma-ketin joylashishi jihatidan) bir-biridan farqlanadi. Asosiy tonidan hisoblanganida avval katta, soʻngra kichik tersiyalardan tuzilgan akkord-katta yoki major uchtovushligi, avval kichik soʻngra katta tersiyalardan tuzilgan akkord — kichik yoki minor uchtovushligi, ikki katta tersiyadan — tuzilgani orttirilgan, ikki kichik tersiyadan tuzilgani — kamaytirilgan uchtovushlik deyiladi. Uchtovushlik va septakkordlar odatda musiqa tovushqatorining muayyan pogʻonalarida tuziladi. Klassisizm davri musiqa amaliyotida I, IV va V pogʻonalarning (tonika, subdominanta va dominanta deb ataluvchi) uchtovushliklari, II, V va VII pogʻonalarning (V7 — dominant septakkord, VII, — yetakchi) septakkordlari keng qoʻllanadi. Akkordlar tonlari orasidagi masofaga binoan (tenor-bas oraligʻi bundan istisno) tor (kvartagacha) va keng (oktavagacha) joylashgan boʻladi. Barcha akkordlar dissonans yoki konsonanslik xususiyatiga ega boʻlib, odatda, birinchi turdagilari konsonansli koʻptovushlilarga yechiladi (oʻtadi). Bu narsa (tarang dissonans va xushsadoli konsonans A.lar munosabati) musiqa amaliyoti, avvalo, kompozitorlar ijodi uchun katta badiiy omil vazifasini oʻtaydi. Shu boisdan har bir akkord faqat funksional (yaʼni u yoki bu ladning muayyan pogʻonasida tuzilgan koʻptovushlik sifatida) ahamiyatga ega boʻlibgina qolmay, muhim ifoda vositasi ham. Akkordlardan foydalanish va ularni taxlil etishda ularga tarixan yondashish va u yoki bu ijodiy oqim, uslub hamda anʼanani inobatga olish zarur, chunki biror davr (mas, klassitsizm, romantizm, impressionizm va hokazo) mezoni boshqa davr mezoniga toʻgʻri kelmasligi tabiiy.

Manbalar 

Akkordika
Akkord ish haqi

Akkord ish haqi (italyancha accordo - bitim) – shartnoma asosida ishbay usulida bajarilgan ish uchun bir yoʻla toʻlanadigan ish haqi. Qurilish va qishloq xoʻjaligida keng tarqalgan.
Akkordeon

Akkordeon (fransuzcha accordeon) — 1) chap qoʻl tomonda tayyor akkordlari boʻlgan tilchali musiqa asboblarining umumiy nomi. 1829-yil paydo boʻlgan. Bir tugmachasi bosilsa, butun akkord sadolangan; Garmon; 2) oʻng qoʻl tomonda fortepiano toifasidagi klaviaturasi boʻlgan bayansifat cholgʻuning nomi. Oʻzbekistonda 50-yillardan professional va havaskorlik ansambllari tarkibidan oʻrin olgan.

Manbalar
Akkra

Akkra – Gana Respublikasi poytaxti (1957-yildan), Gvineya qoʻltigʻi sohilidagi pasttekislikda joylashgan. Katta Akkra poytaxt okrugi sifatida ajratilgan. Akkra mamlakatning eng yirik shahri. Aholi soni1,2 mln kishini (1997) tashkil etadi. Akkra Gananing muhim savdo, sanoat va madaniy markazi. Transport yoʻllari tuguni, port va xalqaro aeroport mavjud. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik korxonalari, elektr uskunalari zavodi bor. Kustar usulda oltin va kumushdan zargarlik buyumlari yasaladi. Universitet, Fanlar Akademiyasi (1961) yirik milliy muzey, musiqa va drama maktabi, doimiy dramatik studiya, kinofilm ishlab chiqaruvchi korporatsiya va boshqa madaniy-maorif muassasalari bor. Akkra serdaraxt koʻrkam shahar. Akkra oʻrnida dastlab ga elatiga mansub qabilalardan birining qishlogʻi boʻlgan. Shaharga 16-asrda asos solingan. 1876-1957-yillarda Oltin Qirgʻoq mustamlakachi maʼmurlarining qarorgohi. Oʻrta asrda qurilgan fort (qal’a)lar saqlangan.

Manbalar 

Gana
Akkreditiv

Akkreditiv ( — ishonaman), naqd pulsiz hisob-kitoblar olib boriladigan bank hisob varagʻi, tomonlar oʻrtasida tuzilgan shartnomaga koʻra amalga oshiriladigan oʻzaro hisob-kitob turi. Unda qarz beruvchi (kreditor) oʻziga tegishli toʻlovlarni akkreditiv topshirigʻida koʻzda tutilgan shartlar va muddatlarda tegishli bank orqali olib turadi. Nomiga yozib berilgan shaxsga kredit muassasasidan koʻrsatilgan summani olish huquqini tasdiqlovchi qimmatbaho qogʻoz. Bundan tashqari akkredetivlar turli shaharlarda joylashgan korxonalarning mulkiy munosabatlarida (joʻnatilgan mahsulotlar uchun tovar-transport hujjatlari asosida haq toʻlash), xalqaro hisob-kitoblarda (ayniqsa, mamlakatlararo eksport-import munosabatlarida) keng qoʻllanadi.

Manbalar
Akkreditlash

Akkreditlash — xalqaro huquqda davlatning diplomatik vakolatxona boshligʻi yoki biron-bir xalqaro tashkilotda doimiy vakili lavozimiga tayinlanish va lavozimni bajarishga kirishishi bilan bogʻliq xatti-harakatlar majmui. Akkreditlash jarayoni quyidagilardan iborat: davlat vakolatli organi tomonidan muayyan shaxsni oʻz diplomatik vakili vakili etib tayinlash toʻgʻrisidagi ichki hujjatni eʼlon qilish, uning xorijiy davlat tomonidan qabul qilinishiga rozilik olish (agreman) hamda yangi ishga tayinlangan vakilning xizmat qiladigan davlat vakolatli organiga ishonch yorliqlarini topshirish. Biron-bir davlatda mavjud tajribaga asosan diplomatik vakolatxona boshligʻi ishonch yorliqlarini topshirgan paytdan yoxud oʻz tashrifi haqida xabar bergan va xizmat qiladigan davlat tashqi ishlar vazirligiga tasdiqlangan ishonch yerliqlarining nusxalarini taqdim etgan vaqtdan eʼtiboran oʻz vazifalarini bajarishga kirishgan hisoblanadi. Davlatning xalqaro tashkilotdagi doimiy vakili xalqaro tashkilotning vakolatli organiga vakolat yorligʻini topshirgan paytdan boshlab oʻz vazifalarini bajarishga kirishgan hisoblanadi.

Manbalar 

Huquqshunoslik
Huquqiy atamalar
Akkumulyativ tekisliklar

Akkumulyativ tekisliklar — uzoq vaqt davomida toʻplangan gʻovak choʻkindi jinslar qatlami (akkumulyatsiya)dan hosil boʻlgan tekisliklar. Dengiz(dengiz akkumulyatsiyasi tekisliklari, yaʼni dastlabki tekisliklar), daryo (al-lyuvial tekisliklar), muzlik(morena, flyuvioglyatsial yoki zandr tekisliklari) Akkumulyativ tekisliklar kabi turlari boʻladi.

Manbalar
Akkumulyatorlar batareyasi

Akkumulyatorlar batareyasi elektr akkumulyatorlar batareyasi — kuchlanish, tok kuchi, elektr zaryadi yoki quvvat olish uchun elektrik tutashtirilgan bir turdagi akkumulyatorlar guruhi. Akkumulyatorlar parallel ulanganda Akkumulyatorlar batareyasidagi kuchlanish har qaysi element kuchlanishiga, umumiy elektr zaryad esa alohida akkumulyatorlarning elektr zaryadlari yigʻindisiga teng boʻladi. Ketma-ket ulanganda eyuklar qoʻshiladi. Elektr zaryadi va kuchlanishni kuchaytirish uchun akkumulyatorlar aralash (ham ketma-ket, ham parallel) ulanadi. Bunday akkumulyatorlar batareyasi doimiy tok manbai hisoblanadi.

Manbalar 

Egiluvchan elektronika
Akmal Xoʻqandiy

Akmal Xoʻqandiy (Mulla Shermuhammad) (XVIII asr 1- yarmi, Fargʻona viloyati, Boytuman qishlogʻi- taxminan 1810-yil, Qoʻqon) – oʻzbek shoiri. Maxmurning otasi. Hayoti va ijodi haqida „Tuhfat ut-tavorix“ (1863, Muhammad Amin Attor), „Majmuai shoiron“, „Tuhfat ul-ahbob fitazkirat ush-ashob“ kabi asarlarda maʼlumot keltirilgan. Akmal Xoʻqandiy
Madrasai Mir Qoʻqonda mudarris boʻlgan. Oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Turli tarixiy voqealarga bagʻishlab sheʼrlar, shiru shakar uslubida muhammaslar yozgan. Muhabbat va insoniylikni ulugʻlagan, adolatsizlikni qoralagan, xalqni maʼrifatga chaqirgan. Tuzgan devonlari saqlanmagan. Turli bayozlar („Bayozi yangi“, 1911; „Bayozi Muhallo“, 1912; „Armugʻoni Hislat“, 1912)ga kirgan asarlari yetib kelgan.

Manbalar 

Norboʻtabiy madrasasida mudarrislik qilganlar
Fargʻona madrasalarida mudarrislik qilganlar
Qoʻqon madrasalarida mudarrislik qilganlar
Aminjon Akobirov

Aminjon Soliyevich Akobirov (1930-yil 22-fevral, Buxoro) – aktyor va rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969). Buxoro teatrida aktyor (1945-1957), rejissyor (1957-1960), bosh rejissyor (1960-1964), direktor va rejissyor (1964-1973 va 1975-yildan), Samarqand opera va balet teatrida direktor (1973-1975). Aminjon Akobirov maʼnaviy-falsafiy ruhdagi obrazlarning mohir ijrochisi sifatida tanilgan: Qambarali („Oltin koʻl“), Sulaymon („Arshin mol olon“), Navoiy („Alisher Navoiy“), Kochkaryov („Uylanish“) va boshqa rejissyor sifatida „Ravshan va Zulxumor“ (K. Yashin), „Guli Siyoh“ (S. Jamol), „Tohir va Zuhra“ (S. Abdulla), „Mening Buxorom“ (K. Yashin), „Vatan ishqi“, (Z. Fatxullin, Sh. Saʼdulla) kabi asarlarni sahnalashtirdi.

Manbalar 

Sanʼatkorlar
Akonkagua

Akonkagua — Janubiy Amerika And togʻlaridagi choʻqqi. Argentinada, Chili chegarasi yaqinida. Mutlaq balandligi 6960 m (Amerikadagi eng baland choʻqqi). Asosan andezit togʻ jinsidan tashkil topgan. Qor bilan qoplangan. 7 ta muzlik bor, uzunligi 6 km gacha, umumiy maydoni 80km².

Manbalar
Akr

Akr (inglizcha, acre) — ingliz oʻlchov tizimida yuza birligi. 1 Akr. =4840 kv. yard=4046,86 m2.

Manbalar 

Birliklar tizimi
Ziyovuddin Akramov

Ziyovuddin Muhiddinovich Akramov (1923, Toshkent) — iqtisodchi geograf. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), geografiya fanlari doktori (1962), Mirzo Ulugʻbek nomidagi Toshkent davlat universiteti kafedra mudiri (1970-84), professor (1966-98). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Prezidiumi qoshidagi Geografiya ilmiy tadqiqot boʻlimi (hoz. Seysmologiya instituti tarkibida) tashkilotchilaridan biri va rahbari (1958-70). Ilmiy faoliyati, asosan, Oʻrta Osiyo iqtisodiy geogsining regional kompleks taraqqiyoti muammolarini, qishloq xoʻjaligi geografiyasi va shaharlarni tadqiq etishga bagʻishlangan. Akramov 1954-yildan Oʻzbekiston Geograflar jamiyati prezidenti oʻrinbosari, 1990-yildan prezidenti. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

Manbalar 

1923-yilda tugʻilganlar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Toshkentda vafot etganlar
Akridin

Akridin (dibenzopiridin) — och sariq rangli ignasimon kristallar. Qaynash temperaturasi 346°. Organik erituvchilarda yaxshi eriydi, suvda erimaydi. Eritmalari havo rang tusda fluores-sensiyalanadi. Akridin toshkoʻmir smolasida uchraydi. Kuchli mineral kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi. Kimyoviy barqaror, 280° gacha konsentrlangan xlorid kislota va oʻyuvchi kaliy ishtirokida qizdirilganda ham oʻzgarmaydi. Uning baʼzi hosilalari qimmatbaho boʻyoq, ay-rimlari (akrixin, rivanol) esa biologik moddalardir.

Manbalar 

 

Kristallar
Akril yelimlar

Akril yelimlar — akril va metakril kislotalarning hosilalari asosida polifunksional birikmalar (poli-efirakrilat) qoʻshish yoʻli bilan olinadigan polimer yelimlar. Ular yuqori temperaturada erimaydigan va yumshamaydigan termoreaktiv yelimlar boʻlib, organik shisha, dyuralyuminiy, poʻlat, shisha, tekstolit 268 va fanerlarni yelimlashda qoʻllanadi. Metilakrilat asosida tayyorlangan Akril yelimlar yogʻoch, shisha, metall, rezina, charm, qogʻoz, chinni va plastmassa xona temperaturasida bir necha oʻn sekundda mustahkam yopishtirish xususiyatiga ega.

Manbalar 

Yelimlar
Akril kislota

Akril kislota — toʻyinmagan oddiy karbon kislota. Formulasi CH2=CHCOOH. Rangsiz suyuqlik, sirka kislota hidi keladi. Akroleinning oksidlanishidan hosil boʻladi. Qaynash temperaturasi 141°, suyuqlanish temperaturasi 13°. Zichligi 1049 kg/m3. Sanoatda etilensiangidringa sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Akril kislota bosmaxona boʻyoqlariga, loklarga qoʻshiladi va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

Manbalar 

Kislotalar
Akrilamid

Akrilamid (2- propenamid), — rangsiz kristall. Molyar massasi 71,08, Suyuqlanish temperaturasi 84,5°, kaynash temperaturasi 215°. Eruvchanligi (100 g erituvchida g hisobvda): suvda — 211,5; metanolda — 155,0; etanolda −86,2; atsetonda — 63,1; etilatsetatda — 12,6; xloroformda — 2,16; benzolda — 0,346; geptanda — 0,0068. Kuchsiz amfoterlik xususiyatiga ega. Akrilonitrilning sulfat kislota ishtirokida gidrolizlanishi natijasida hosil boʻladi. Akrilamid polimerlar va sopolimerlar olishda ishlatiladi.

Manbalar 

Kristallar
Akrilat kauchuklar

Akrilat kauchuklar — akril monomerlarining akrilatlar bilan hosil qilgan sopolimerlari. Bular oltingugurt, aminlar, benzol peroksid bilan choklanib (vulkanizatsiyalanib) akril rezi pasi hosil qiladi. Akrilat kauchuklar 200° temperaturada ham parchalanmaydi. Hozirgi vaqtda ftor Akrilat kauchuklar katta ahamiyat kasb etmoqda. Akrilat kauchuklarga moy, benzin, kerosin kabi erituvchilar taʼsir qilmaydi. Ulardan shlang, quvur va boshqa tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akrilatlar

Akrilatlar — akril kislotaiit efir va tuzlari. Yorugʻlik, issiqlik va kislorod taʼsirida yuqori molekulyar moddalarga — polimerlarga aylanadi. Akrilatlar sanoatda etilensiangidrin va spirtlardan (sulfat kislota ishtirokida) olinadi. Poliakrilat plyonka, lok va yelim ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar
Akrilonitril

Akrilonitril — rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperatura 83°, qaynash temperaturasi 77,3°. Organik erituvchilarning koʻpchiligida eriydi. Suv bilan 70,5-70,7° da qaynaydigan azeotrop aralashma hosil qiladi. Akrilonitrilni saqlahda uning polimerlanish va yonuvchanlik xossalarini eʼtiborga olish kerak. Sanoatda sianid kislota va atsetilendan katalizator ishtirokida olinadi. Yuqori molekulyar moddalar olishda ishlatiladi.

Manbalar 

Suyuqliklar
Akrobatika

Akrobatika (yunoncha, akrobotes — oyoq uchida yuraman, yuqoriga chiqaman) — 1) gimnastika shaklidagi jismoniy mashqlar turi; 2) sakrash, sport uskunalariga tayanib yoki ularsiz muvozanatni saqlab bajariladigan, kuch, epchillik namoyish qilinadigan va boshqa maxsus jismoniy mashqlar majmuasi, sport turi. Sport akrobatikasi 20-asr 30-yillarida paydo boʻldi. Bu sport turida sakrash mashqlari quyidagicha bajariladi: aylanishlar, doʻmbaloq oshishlar, salto. Bu harakatlarni bajarganda sportchi avvalo oʻz muvozanatini, soʻng sheriklarining muvozanatini saqlashi zarur. Akrobatika musobaqalari quyidagi turlarga boʻlinadi: akrobatik sakrashlar (erkak va ayollar); aralash juftliklar mashqi (erkak va ayol); erkaklar juftlik mashqlari; ayollar guruhli mashqlari; erkaklar guruhli mashqlari (ikki yoki toʻrt kishi); batut (sakragich) ustida (erkaklar va ayollar) mashqlari. Xalqaro sport akrobatikasi federatsiyasiga (1973-yil asos solingan) 29 mamlakat aʼzo (1987). 1974-yildan jahon, 1978-yildan Yevropa chempionati oʻtkaziladi. Akrobatika sporti Oʻzbekistonda 1936-yildan rivojlana boshladi. Oʻzbekiston Respublikasida N. Lakiza, M. Teshaboyev, M. Tojiyev, D. Kostin, R. Isyanov, V. Babich, M. Qodirova, Ya. Muhamedov mashhur akrobatchilardir; 3) sirk sanʼati janri. Misr, Yunoniston, Rim, Vizantiya, Xitoy, Yaponiyada qadimdan maʼlum. Oʻrta asrlarda  akrobatika Turkiston masxarabozlik sanʼatidan oʻrin egallab, dorbozlikda keng qoʻllangan. Boshqa mamlakatlarda mim janrida chiquvchilar (Italiyada), jonglyorlar (Fransiyada) faoliyatida namoyon boʻlgan. XVIII asr oxirlaridan sirkda keng tarqaldi. Asosan, dinamik va statik mashqlarga boʻlinadi. Dinamik mashqlar umbaloq oshish, toʻntarilish, salto (turgan joyda muallaq holda umbaloq oshib, yana oʻz vaziyatiga qaytish) harakatlaridan; sta-tik mashklar turli vaziyatda muvozanat saqlash, chalqanchasiga agʻdarilib, gavdani „koʻprikcha“ qilish kabi mashqlardan iborat. Kuch akrobatikasi (qoʻlda yoki boshda turish, muvozanat saqlash), sakrash akrobatikasi (ikki yoki undan ortiq kishining sakrashi, flik-flyak, saltomortale, gʻildiraksimon sakrash va boshqalar), yelka akrobatikasi (3 kishidan kam boʻlmagan holda, ulardan biri yelkadan yelkaga sakraydi), komik akrobatikada (masxarabozlar grimda chiqib tasodifan qoqilib ketgandek boʻlib, tomoshabinlarni kuldiradi, dor, toʻrnik, batut va manej ustida kulgili mashklar bajaradi) va boshqa akrobatika oʻyinlari bor. Ot ustida akrobatika (chopib ketayotgan ot ustida mashqlar bajarish) zamonaviy sirkda asosiy janrlardan biri. Oʻzbekiston sirk va estrada dasturlarida akrobatikadan keng foydalaniladi. Maxsus (sirk, teatr) oʻquv yurtlarida akrobatika alohida darslik sifatida oʻqitiladi.

Manbalar
Akrolein

Akrolein (propenal, akril aldegid), — toʻyinmagan alifatik aldegid, oʻtkir hidli, rangsiz, uchuvchan suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi 86,5 dan 88° gacha, qaynash temperaturasi 52,7°. Akrolein laboratoriya sharoitida glitseringa kaliy bisulfat (qarang Kaliy sulfat), fosfat kislota yoki borat kislota taʼsir ettirish yoʻli bilan oson olinadi. Sanoatda formaldegidni atsetat aldegid bilan SiO, ishtirokida 300-320° da gaz fazada kondensiyalash yoʻli bilan hamda propilenni havo kislorodi bilan suv bugʻi va vismut — molibden katalizatorlari ishtirokida oksidlab olinadi. Akrolein akrilonitril, glitserin, piridin, nikotin, etilvinil efirlar, polia-krolein va boshqa moddalarni olishda ishlatiladi.

Manbalar 

Elementar zarrachalar
Kimyo
Kimyo loyihasi ishtirokchilari
Kislotalar
Moddalar almashinuvi
Kimyo sanoati
Kimyo tarixi
Kimyoga oid chala maqolalar
Kimyoviy reaksiyalar
Kimyoviy aralashmalar
Kimyoviy birikmalar
Kimyoviy energiya
Kimyoviy energiya manbalari
Kimyoviy unsurlar
Kimyoviy unsurlar andozalari
Akromegaliya

Akromegaliya (yunoncha, akros — oyoq-qoʻl va megos — katta) — miya ortigʻi (gipofiz) oʻsish gormonini ortiqcha ishlab chiqarish natijasida kelib chiqadigan endokrin kasallik. Bunda odamlarning lab, burun, pastki va yuqori jagʻi hamda oyoq-qoʻli, shuningdek ichki aʼzolari kattalashib ketadi. Akromegaliyada tana skeleti, yumshoq toʻqimalari (biriktiruvchi toʻqima, muskul, shilliq pardalar) haddan tashqari oʻsib ketadi. Koʻpincha 18-35 yoshdagi kishilar (aksari ayollar)da uchraydi. Akromegaliyada ichki sekretsiya bezlarining faoliyati ham buziladi. Akromegaliya rentgen nurlari, gormonal preparatlar, shuningdek jarrohlik yoʻli bilan davolanadi.

Manbalar 

Kasalliklar
Toshxoʻja Akromov

Toshxoʻja Akromov (1936.23.5, Toshkent) — kinorejissyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1957). Hamza teatrida aktyor (1955-62), „Oʻzbekfilm“da rejissyor yordamchisi, rejissyor (1962-68), „Oʻzbektelefilm“da rejissyor (1968-79), 1979-yildan Oʻzbekiston ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida rejissyor Akromov 10 dan ortiq badiiy filmlarda rejissyor yordamchisi. Eng yaxshi filmlari: „Komiljon Otaniyozov kuylaydi“, „Shashmaqom“, „Oʻzbekiston sanʼati“, „Sharqning yetti goʻzali“, „Oyqulash“, „Ohanglarda qalb harorati“, „Oybek“, „Nabi Gʻaniyev“, „Afsonaga aylangan ism“, „Sato“ va boshqalar.

  

Kinorejissyorlar
Rejissyorlar
Akropetal rivojlanish

Akropetal rivojlanish (yunoncha: akron – choʻqqi, balandlik, lotincha petere – intiladi) – oʻsimliklardagi organlar yeki yen shoxlar eng yesh qismlarining pastdan yuqoriga qarab maʼlum tartibda birin-ketin oʻsishi yoki rivojlanishi.

Manbalar
Akropol

Akropol (yunoncha, akros – yuqori, polis – shahar) – yunon shaharlarining muhofazalangan va balandlikka joylashgan qismi, yuqori shahar. Afina Akropolnining qadimgi mudofaa devorlari miloddan avvalgi 2- ming yillikka oid. Odatda Akropol dastlabki manzilgoh boʻlib, uning atrofida uncha mustahkam boʻlmagan quyi shahar deb atalmish qism joylashgan. Akropol dastlab yunon jamoasining diniy va madaniy markazi boʻlgan. Akropollarning ayrim xarobalarigina (Miken, Argos kabi) saqlanib qolgan. Bular oʻsha davr moddiy-madaniy va maʼnaviy hayotining yuksak taraqqiyotidan darak beradi. Ular orasida miloddan avvalgi 447-438 yillarda haykaltarosh Fidiy rahbarligida meʼmorlar Iktin, Kallikrat qurgan Afina Akropoli mashhur. Afina akropoli majmuasidagi binolar orasida Parfenon ibodatxonasi diqqatga sazovordir. Afinada arxeologik qoʻriqxona va muzey barpo etilgan.

Manbalar
Akrosoma

Akrosoma (yunoncha, akron — choʻqqi va soma — tana) — spermatozoid boshchasi ustidagi gʻilofcha. Zich tanacha shaklida yotadi. Akrosoma urugʻlanish uchun zarur tuzilma. A. da tuxumhujayra qobigʻini yemiradigan gialuronidaza fermenti boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akroteriy

Akroteriy (yunoncha, akroterion) — haykaltaroshlik bezagi (haykal, palmetta va boshqalar), klassik orderlarni qoʻllab qurilgan meʼmoriy inshoat fronton burchaklari ustiga joylashtiriladi.

Manbalar 

Hunarmandchilik
Aks sado

Aks sado — tovushning biror toʻsiqqa urilib undan qaytishi. Aks sado tovush chiqqan paytdan kamida 0,05- 0,06 s keyin kelsagina eshitiladi. Aks sado tabiatda togʻli, oʻrmonzor yoki stadi-on singari joylarda koʻproq roʻy beradi. Radio Aks sadoradiolokatsiyada, tovush Aks sado esa gidrolokatsiya va ultratovush defektoskopiyada qoʻllanadi. Dengizlar chuqurligini aniqlash (exolot) va suv tagidagi jismlarning oʻrnini bel-gilash Aks sado sta asoslangan. Aks sado ayrim hayvonlar, mas, koʻrshapalaklar uchun oʻz yoʻnalishlarini aniqlash, toʻsiqlarni aylanib oʻtish hamda oʻziga yemak qidirib topishda muhim oʻrin egallaydi.

Manbalar
Aks sado (musiqa)

Aks sado — musiqali ibora yoki hamohang tovushlarning zaif kuch bilan takrorlanishiga (ayni yoki boshqa ovozlar, sozlarda) asoslangan badiiy uslub. Xor, opera, orkestr va boshqa musiqasida qoʻllanadi. O. Lassoning mashhur „Aks sado“ („Exo“) xor asari aks sado uslubida yaratilgan. Ludwig van Beethoven, E. Grig, G. Maler va boshqa kompozitorlar ijodida koʻp uchraydi. Oʻzbekiston kompozitorlari asarlarida aks sado ifodaviy vosita sifatida qoʻllanadi. Masalan, Mutal Burhonovning „Alisher Navoiyga qasida“ joʻrsiz xorlari, M. Mahmudovning „Muhammas va ufor“ va hokazo. Organ cholgʻusi registrlaridan biri ham „Aks sado“ deb ataladi.

Manbalar 

Musiqa
Aks shuʼla

Aks shu’la — osmonning Quyoshga diametrial qarama-qarshi tomonida tumansimon, yoyiq dogʻday koʻrinadigan kuchsiz shu’la. Sayyoralararo changga tushayotgan quyosh nurlarining qaytishidan hosil boʻladi. Aks shuʼlani faqat oydinsiz, tim qorongʻi va havo ochiq tunlarda, mart-aprel hamda sentabr-oktabr oylarida kuzatish mumkin. U Kavkaz va Oʻrta Osiyo hududlarida yaxshi kuzatiladi. Aks shu’la yorqinligi tungi osmon yorqinligidan 10-15% ortiq. Aks shu’laning yorqinligi va shakli quyosh nuri faolligiga qarab oʻzgarib turadi. Aks shu’la tabiati hali yaxshi oʻrganilgan emas.

Manbalar
Aks ettirish

Aks ettirish — matematik tushunchalaridan biri. Ikki ixtiyoriy X va Y toʻplam hamda biror qonun (qoida) berilgan boʻlib, bu qonunga binoan X ning har bir x elementiga Y ning aniq bir u elementi mos qoʻyiladi. Bu holda X toʻplam Y toʻplamga aks ettirilgan dey-ilib, quyidagicha belgilanadi: f:x->y yoki X da aniqlangan va qiymatlari sohasi U boʻlgan u — f(x) operator berilgan deyiladi. Moslik oʻrnatiladigan qonun analitik, grafik, jadval va hokazo tarzida berilishi mumkin.

Manbalar
Akselerator

Akselerator (lotincha accelero — tezlataman) — ichki yonuv dvigateliga kar-byuratordan silindrga keladigan yonuvchi aralashma miqdorini yoki dizellarda nasosdan keladigan yonilgʻi miqdorini rostlab turuvchi moslama. Dvigatel va-lining aylanishlar sonini oʻzgartirish (oshirish yoki kamaytirish)ga, yaʼni transport mashinasi harakat tezligini oʻzgartirishga moʻljallangan. Akselerator karbyurator (yoki nasos)ga tros yoki tortqi bilan ulanadi. Avtomobilda oʻng tomondagi birinchi tepki yordamida boshqariladi.

Manbalar
Akselerograf

Akselerograf ( — tezlataman va …graf) — qayd qilish (yozib borish) qurilmasi boʻlgan akselerometr. Aviatsiya, vibrometriya (titrashni oʻlchash) va seysmologiyada qoʻllanadi.

Manbalar
Akselerometr

Akselerometr ( — tezlataman va yun. metreo — oʻlchayman) — mashinalar, dvigatellar va hokazo, kos-mik uchish apparatlari, raketalar, samo-lyotlar va boshqa harakatlanuvchi ob’ektlarda paydo boʻladigan tezlanishni (oʻta yuklanishni) oʻlchaydigan asbob. Harakat turiga qarab chiziqli va burchakli akselerometr ishlash tarziga kura mexaniq elektr mexanik va boshqa; vazifasiga koʻra vaqt yoki yoʻl funksiyasi sifatida tezlanishni hamda tez oʻtadigan jarayonda tezlanishning eng katta (maksimal) qiymatini oʻlchaydigan xillarga boʻlinadi. Yozib oluvchi qurilmali akselerometr akselerograf deb ataladi.

Manbalar
Aksial-porshenli nasos

Aksial-porshenli nasos — rotori aylanma va porshenlari (7-9 ta) ilgarilama-qaytma harakat qiladigan rotorli nasos. Rotorining aylanish oʻqi porshenlar oʻqi bilan 0-45° burchak tashkil qiladi. Suyuqlikni haydash bosimi — 30 MPa. Gidravlik uzatmalar, kuch nazorat yuritmalarida qoʻllanadi, gidravlik dvigatel sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Aksinit

Aksinit (yunoncha, axine — bolta; kristalining shaklidan olingan) — mineral. Rangi koʻpincha moviy yoki bi-nafsha rangda tovlanuvchi qoʻngʻir tusda. Kristallar, druzalar, massalar holida boʻladi. Aksari temir, mis, polimetall, qalay va marganes rudalari bilan birga uchraydi. Aksinit bor elementi olish uchun xom ashyo boʻlishi mumkin.

Manbalar 

Javohirlar
Aksiologiya

Aksiologiya (boshqa yunoncha ἀpía „qiymat“ + lós „soʻz, taʼlimot“ dan) – qadriyatlar nazariyasi, falsafaning boʻlimi.

Aksiologiya qadriyatlarning tabiati, ularning voqelikdagi oʻrni va qadriyatlar dunyosining tuzilishi, yaʼni turli qadriyatlarning oʻzaro, ijtimoiy va madaniy omillar va shaxs tuzilishi bilan bogʻliqligini oʻrganadi.

Qadriyatlar masalasi birinchi marta Sokrat tomonidan koʻtarildi, u uni oʻz falsafasining markaziy nuqtasiga aylantirdi va uni nima yaxshi degan savol sifatida shakllantirdi. Yaxshilik amalga oshirilgan qiymatdir – foydalilik. Yaʼni, qiymat va foydalilik bir tanganing ikki tomonidir.

Qadimgi va oʻrta asr falsafasida qadriyatlar haqidagi savollar borliq haqidagi savollarga bevosita kiritilmagan: borliqning toʻliqligi inson uchun axloqiy va estetik ideallarni ifodalovchi mutlaq qadriyat sifatida tushuniladi. Platon kontseptsiyasida Yagona yoki Yaxshilik borliq, yaxshilik va goʻzallik bilan bir xildir. Qadriyatlar tabiatining bir xil ontologik va yaxlit talqini falsafaning butun Platonik boʻlimi tomonidan, Hegel va Kryuchkomgacha amal qilgan.

Shunga koʻra, aksiologiya falsafiy bilimlarning maxsus boʻlimi sifatida borliq tushunchasi ikki elementga boʻlinganda paydo boʻladi: reallik va qiymat amaliy amalga oshirish imkoniyati sifatida. Bu holda aksiologiyaning vazifasi borliqning umumiy tuzilishidagi amaliy aql imkoniyatlarini koʻrsatishdan iborat.

Manbalar
Aksioma

Aksioma ( – axioma) – oʻz-oʻzidan ravshanligi, ayonligi sababli isbotsiz qabul qilinadigan holat, tasdiq, fikr. Deduktiv quriladigan ilmiy nazariyalarda asosiy tushunchalarning boshlangʻich xossalari. Aksiomalar tizimi bilan kiritiladi va boshqa hamma xossalar, tasdiqlar (teoremalar) ulardan foydalanib mantiqiy isbot qilinadi. Ayniyat qonuni, ziddiyat qonuni, uchinchi istisno qonuni mantiqiy Aksioma hisoblanadi. Aksiomaga misol sifatida Yevklid geometriyasiiat parallellik Aksiomasini keltirish mumkin: „Tekislikda a toʻgʻri chiziqqa tegishli boʻlmagan O nuqta orqali shu toʻgʻri chiziqqa bittadan ortiq parallel toʻgʻri chiziq oʻtkazish mumkin emas“. Arximed aksiomasi, Sermelo aksiomasi va boshqa Aksioma atamasi Yunonistonda paydo boʻlgan, birinchi marotaba Aristotel asarlarida ishlatilgan.Abu Nasr Forobiy, Umar Xayyom, al-Xorazmiy va boshqa allomalar ham Aksiomani atroflicha tekshirishgan.

Yana qarang 

 Teorema
 Gipoteza
 Dogma

Manbalar
Aksirish

Aksirish, tushkirish — organizmning himoya reaksiyalaridan biri. Yot jismlar (chang, shilliq modda, achchiq, qoʻlansa islar va boshqalar) burun boʻshligʻidagi shilliq qavatning nerv hujayralariga taʼsir etishi natijasida aksirish sodir boʻladi. Taʼsirlovchilar uch tarmoqli nervning burun boʻshligʻida joylashgan sezuvchi nerv oxirlariga taʼsir etadi. Bunga javoban kishi reflektor tarzda chuqur nafas oladi. Soʻngra yumshoq tanglay koʻtarilib, burunning ichki teshigini berkitadi, natijada koʻkrak boʻshligʻida bosim oshib ketadi. Shundan keyin burunning ichki teshigi birdan ochilib, toʻplanib qolgan havo burun orqali chiqib ketadi. Shilliq qavatni taʼsirlab turgan yot modda ham havo bilan chiqadi. Aksirish baʼzi kasalliklar (masalan, gripp, tumov va boshqalar)ning boshlangʻich belgisi boʻlishi ham mumkin.

Manbalar
Akson

Akson ( — axon — oʻq), neyrit — nerv tolalarining yigʻindisidan paydo boʻlgan oʻq; nerv hujayrasining uzun oʻsimtasi. Akson taʼsirotni (nerv impulsini) periferik aʼzolardan markaziy nerv sistemasiga va aksincha, markaziy nerv sistemasidan aʼzolarga yoki bir aʼzodan ikkinchisiga (akson-refleks) oʻtkazib beradi. Aksonning boshlangʻich qismi ingichka, oxiri yoʻgʻon va maxsus poʻst bilan uralgan buladi. Akson tutashgan joylarda ranvye boʻginlati mavjud.

Manbalar
Aksonograf

Aksonograf (yun. axop – oʻq va grafin) – aksonometrik tasvirlar yoki predmetlarning yaqqol tasvirlarini chizish uchun moʻljallangan mexanizm. Ishi aksonometrik proyeksiyalahga asoslangan (qarang Aksonometriya).

Manbalar
Aksonometriya

Aksonometriya (yunoncha, axon — oʻq va metriya — oʻlchash) — predmetlarni chizmada parallel proyeksiyalar yordamida tasvirlash usuli. Fazoviy shakllarning aksonometrik proyeksiyalarini qurish uchun uchta oʻzaro perpendikulyar oʻqlar Ox, Oy, Oz va shu oʻqlardagi masshtab uzunliklar tanlanadi. Soʻngra ushbu shakl va bu oʻqlar masshtab bilan birga proyeksiyalar tekisligiga proyeksiyalanadi. Proyeksiyalash yoʻnalishi bilan aksonometrik pro-yeksiyalash tekisligi orasidagi burchakka qarab toʻgʻri burchakli va qiyshiq burchak-li aksonometriya xillarga boʻlinadi. Uch koordinata kesmalari bir xil oʻzgaradigan (izometriya) va faqat ikki koordinata kesmalari bir xil oʻzgaradigan (dimetriya) aksonometriyalar koʻproq uchraydi. Aksonometriya yaqqol boʻlishi bilan birga, unda tasvirlangan narsaning oʻlchamlarini topishga, predmetning askonometrik tasviri uning koordinatalar sistemasiga nisbatan toʻla shaklini va joylashishini tiklashga imkon beradi.

Manbalar
Akt

Akt (lotincha actus — harakat, as turn — hujjat):
 harakat, amal;
 maʼlum shaklda tuzilgan rasmiy hujjat (qarang Dalolatnoma);
 dramatik asar yoki teatr tomoshasining tugʻallangan qismi (parda).

Manbalar
Aktyorlar uyi

Aktyorlar uyi – teatr xodimlarining ijodiy klubi. 1966-yil tashkil etilgan. 1997-yildan „Oʻzbekteatr“ ijodiy ishlab chiqarish birlashmasi qoshida. Aktyorlar uyida respublika sahna ustalari va yosh aktyorlarning ijodiy uchrashuvlari, hisobotlari muntazam oʻtkaziladi, xotira kechalari, maʼruza va munozaralar, koʻrgazma, koʻrik tanlovlar, ogʻzaki jurnallar uyushtiriladi, yangi filmlar namoyish qilinadi. Aktyorlar uyi qoshida „Toshkent“ teatr-studiyasi, „Oʻzbekiston“ xalq raqs ansambli, „Sin Sen“ koreys folklor teatr-studiyasi va boshqa ijodiy jamoalar faoliyat koʻrsatadi (1998).

Manbalar