Aleksitimiya

Aleksitimiya ( inkor maʼnoli prefiks,  – soʻz,  – tuygʻu) – oʻz ahvolini tushunish, etkazish, ogʻzaki tasvirlashda qiyinchiliklar.

Quyidagi xususiyatlarni ichiga oladi shaxsiy xususiyat sifatida harakat qilishi mumkin:

 oʻz his-tuygʻularini va boshqa insonlarning his-tuygʻularini anglash va tavsiflashda (ogʻzaki ifodalashda) qiyinchilik;
 his-tuygʻularni va tana sezgilarini farqlashda qiyinchilik;
 ramziy qilish qobiliyatining pasayishi, xususan, fantaziya;
 avvalam
 bor tashqi hodisalarga eʼtibor qaratish, ichki tajribalarga zarar ytkazish;
 hissiy reaktsiyalarning yetishmasligi bilan aniq, utilitar, mantiqiy fikrlashga moyillik.

Bu xususiyatlarning hammasi teng namoyon boʻlishi yoki ulardan biri ustunlik qilishi mumkin.

Tavsifi 
Aleksitimiya psixosomatik kasalliklar uchun xavfi omili sifatida qabul qilinadi. Ushbu nuqtai nazar klinik tadqiqotlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanadi. Aleksitimiya yuzaga kelish sabablari aniq emas. Birlamchi aleksitimiya psixoterapiyaga yaxshi javob berolmaslik aniqlangan. Shu qatorda birga, ikkilamchi aleksitimiya uchun psixoterapiya samarali boʻlishi mumkin.

Aleksitimiya autizm spektrining buzilishi boʻlgan insonlarning sezilarli qismida (85% gacha) kuzatiladi. Aleksitimiyani oʻlchash uchun diagnostik intervyular, oʻz-oʻzidan hisobot oʻlchovlari va proyektiv usullar qoʻllanadi.

Aleksitimiya atamasi 1973-yilda Piter Emmanuel Sifneos tomonidan kiritilgan. 1968-yilda chop etilgan asarida u psixosomatik klinikada bemorlarning utilitar fikrlash tarzida ifodalangan xususiyatlarini, ziddiyatli va stressli vaziyatlarda harakatlardan foydalanishga moyilligini, hayolida qashshoq hayotni tasvirlagan. Affektiv tajribaning torayishi ayniqsa, his-tuygʻularingizni tasvirlash uchun toʻgʻri soʻzni topishda qiyinchiliklar. Aleksitimiya soʻzma-soʻz maʼnosini anglatadi: „hissiyotlar uchun soʻzlarsiz“ (yoki yaqin tarjimada – „his-tuygʻularni nomlash uchun soʻzlar mavjud emas“). Aksincha, oʻz his-tuygʻularini ifodalashda moslashuvchanlik Sifneos muallifining qisqa muddatli tashvishli psixoterapiya modeliga muvofiq psixoterapiyani qisqartirishning kerakli mezonlaridan biriga oʻzgaradi. Bu atama, jumladan, ahamiyatsizligi uchun tanqid qilindi, lekin psixosomatik kasalliklar boʻyicha adabiyotlarda yahshi oʻrin egalladi va aleksitimiya bilan bogʻliq atama tobora ommalashib bormoqda, u turli davlatlarda nashrlar sonining tobora koʻpayib borayotganida koʻrsatadi. Aleksitimiya kontseptsiyasining rivojlanishidan oldin klassik psixosomatik kasalliklardan aziyat chekadigan va „muloqotsiz shaxs“ bilan ajralib turadigan koʻplab bemorlar his-tuygʻularni ogʻzaki ramziy ifodalashda qiyinchiliklarga duch kelishlari haqida ilgari kuzatilgan.

Aleksitimiyani oʻlchash usullari 
Aleksitimiyaning ogʻirligini aniqlash uchun har xil soʻrovnomalar oʻtkazildi: BIQ (Bet anketasi, Isroil), ARVQ (BIQ shkalasi asosida yaratilgan), SSPS (Sifnoes shaxsiy shkalasi); MMPIda 22-bandli aleksitimiya shkalasi ham ishlatilgan. Lekin ularning barchasi qarama-qarshi maʼlumotlar berdi, shu sababli ular ilmiy tadqiqotlarda keng qoʻllanilmadi.

1985-yilda G.Teylor va boshqalar taklif qilingan 26 bandli Toronto aleksitim shkalasi (TAS). TAS dan keng foydalangan holda koʻplab tadqiqotlar uning omillar tuzilmasining barqarorligi, ishonchliligi va asosliligini va shunga mos ravishda olingan natijalarni isbotladi.

TASning rus tilidagi versiyasi Psixonevrologiya institutida moslashtirilgan. V. M. Bekhtereva. Anketani toʻldirishda sub’ekt oʻzini javoblar uchun Likert shkalasi yordamida belgilanadi – „butunlay rozi emasman“ dan „butunlay roziman“. Bu holda, ballarning yarmi ijobiy kodga ega, ikkinchisi – salbiy. TAS boʻyicha 74 yoki bundan koʻp ball toʻplagan insonlar aleksitimik sanaladi; 62 balldan kam ball aleksitimiya yoʻqligiga toʻgʻri keladi.

TAS asosida qisqa masshtabni ishlab chiqish tendentsiyasi mavjud, bunda 20 banddan iborat variantini (TAS-20) yaratilgani tasdiqlaydi. Bu shkalada hammasi aleksitimiyaning uchta asosiy jihatini baholashga toʻgʻri keladi – his-tuygʻularni aniqlash qiyinligi, his-tuygʻularni ogʻzaki ifodalash va tashqi hodisalarga eʼtibor berish koʻrsatkichi. TAS-20 yordamida olib borilgan bir qancha tadqiqotlar uning ilmiy va amaliy ahamiyatini koʻrsatadi. Hozirda TAS ning ikkala versiyasi ham ilmiy va klinik tadqiqotlarda keng foydalaniladi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Garanyan N. G. Aleksitimiya tushunchasi / N. G. Garanyan, A. B. Xolmogorova // Ijtimoiy va klinik psixiatriya jurnali. – 2003 yil. – № 1. – 128—145-betlar.
 Karvasarskiy B. D. „Klinik psixologiya“
 Nikolaeva V. V. Aleksitimiyaning psixologik tabiati haqida.
 Lumley M. A. Aleksitimiya, hissiy oshkoralik va salomatlik: tadqiqot dasturi. Shaxsiyat jurnali, 2004, v. 72(6) b. 1271-1300.
 De Gucht V. , Xayzer V. Aleksitimiya va somatizatsiya: adabiyotni miqdoriy koʻrib chiqish. Psixosomatik tadqiqotlar jurnali, 2003, v. 54(5), p. 425—434
 Teylor G. J. Aleksitimiya nazariyasi va tadqiqotlaridagi soʻnggi oʻzgarishlar. Kanada psixiatriya jurnali. Revue canadienne de psixiatriya, 2000, v. 45(2) b. 134—142
 Lumley M. A, Stettner L. , Vehmer F. Aleksitimiya va jismoniy kasallik qanday bogʻlangan? Yoʻllarni koʻrib chiqish va tanqid qilish. Psixosomatik tadqiqotlar jurnali, 1996, v. 41(6), bet. 505—518