Ozarbayjon ommaviy axborot vositalari

Ozarbayjon ommaviy axborot vositalari — deganda Ozarbayjon Respublikasida joylashgan ommaviy axborot vositalari tushuniladi. Televideniye, jurnal va gazetalar reklama, obuna va sotish bilan bogʻliq boshqa daromadlarga bogʻliq boʻlib, davlat va tijorat korporatsiyalari tomonidan boshqariladi.

Tarixi 

Ozarbayjon matbuoti va matbuot tarixi bir necha bosqichlardan iborat: 1832-yildan boshlanib 1917-yilgacha davom etgan podsho Rossiyasi hukmronligi davrida nashr etilgan matbuot; 1918-1920-yillarni qamrab olgan Ozarbayjon Demokratik Respublikasi davridagi matbuot; Sovet Ittifoqi davridagi matbuot 1920—1991-yillar; muhojirlik matbuoti va mustaqillikdan to hozirgi kungacha matbuot.
Birinchi Ozarbayjon ommaviy axborot vositalarining tarixi 1875-yilda Hasan Bey Zardabiy tomonidan nashr etilgan " Ekinchi " (aslida " Əkinçi ", yaʼni " Kultivator ", „ Farmworke r“)dan boshlanadi. Jurnalning oʻziga xosligi shundaki, u ozarbayjon tilida nashr etilgan birinchi ommaviy axborot nashri edi. Ozarbayjon xalqi oʻz milliy matbuotiga ega boʻlish uchun koʻp kurash olib borgan. Chunki 19-asr oxirlarida davlatlar oʻrtasidagi madaniy aloqalar iqtisodiy va siyosiy munosabatlarga parallel ravishda sezilarli darajada rivojlangan. Oqibatda, Ozarbayjonning ziyoli xalqi oʻsha davrda Rossiya, Eron va bir oz Yevropa davlatlarida roʻy berayotgan vaziyatlardan sezilarli taʼsir koʻrsatib, mamlakatda boʻlayotgan voqealarni bayon qilish uchun mahalliy va milliy gazeta yaratishga harakat qilgan. Biroq, bu oson ish emas edi. Ozarbayjon Rossiya nazorati ostida edi va zulm har qachongidan ham qattiqroq boʻlgan. Shuning uchun senzura tufayli oʻsha paytda sodir boʻlgan vaziyatlarni aks ettirish qiyin edi. Hasan Bey Zardobiy va uning hamkasblari muammoni hal qilishda boshqacha yoʻl tanlaganlar. Ular senzuradan qochish uchun ishchilar sinfiga xos boʻlgan juda sodda til va asosan kinoyadan foydalanishgan. Jurnalning asosiy maqsadi esa butunlay boshqacha edi. Hasan Bey jurnalning bir sonida „mintaqada matbuot koʻzgudek boʻlishi kerak“ degan edi.
Rossiya tazyiqi tufayli „Ekinchi“ nashrini toʻxtatishga majbur boʻldi va shu ikki yil davomida 1875-yil 22-iyuldan 1877-yil 29-sentyabrgacha boʻlgan davrda uning jami 56 ta soni bor edi. U oyiga ikki marta 300 dan 400 tagacha tiraji bilan nashr etilgan.

Milliy matbuot rivojining ikkinchi bosqichi Ozarbayjon Demokratik Respublikasi davridagi matbuotdir. Oʻsha davrda hukumat matbuot va umuman bosma ommaviy axborot vositalarini modernizatsiya qilish toʻgʻrisidagi qoidalarni qabul qildi. Masalan, 1919-yil 30-oktabrda qabul qilingan yangi qoida bilan matbuot, toshbosma va shunga oʻxshash boshqa fondlar tashkil etish, bundan tashqari, matbuot materiallarini chop etish va sotish erkin boʻldi. Yangi tashkil etilgan hukumat 1918-yil 9-noyabrda ommaviy axborot vositalari ustidan hukumat nazoratini bekor qilish toʻgʻrisidagi dekretini qabul qildi. Oʻsha paytda ozarbayjon, rus, gruzin, yahudiy, polyak va fors tillarida 100 ga yaqin gazeta va jurnallar nashr etilgan. „Molla Nəsrəddin“, „İstiqlal“, „Azərbaycan“, „Açıq söz“, „İqbal“, „Dirilik“, „Təkamül“, „Mədəniyyət“, „Qurtuluş“ oʻsha davr matbuotining asosiy namunasi va millatchilik gʻoyasi aks etgan nashrlar hisoblanadi.

1900-yil dekabr oyida „Iskra“ nashr etilishi bilan Ozarbayjonda yangi turdagi matbuot paydo boʻldi. Bu Ozarbayjonda bolshevik gʻoyalarini yoyish maqsadida yaratilgan birinchi gazeta edi. 1904-yil oktyabr oyida Mammad Amin Rasulzoda, Meshadi Azizbekov, Narimon Narimanov, Sulton Majid Afandiyev, Prokofiy Japaridze kabi bir guruh sotsial-demokratlar ishtirokida ozarbayjon tilida birinchi sotsial-demokratik matbuot „Hummat“ yashirincha nashr etildi.

Qonunchilik bazasi 
Soʻz erkinligi va axborotdan foydalanish boʻyicha qonunchilik bazasiga Ozarbayjon Konstitutsiyasi, Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisidagi qonun va Axborot olish huquqi toʻgʻrisidagi qonun kiradi.

Axborotdan foydalanish boʻyicha normalarga 2012-yildan keyin oʻzgartirishlar kiritildi. Oʻzgartirishlar notijorat kompaniyalarga ularning roʻyxatga olinishi, egaliklari va tuzilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni yashirish imkonini beribgina qolmay, shu bilan siyosatchilar va jamoat arboblarining mulklarini shaxsiy daxlsizlik sababli identifikatsiya qilishni cheklaydi.
Ozarbayjonda tuhmat qilish jinoyat boʻlib qolmoqda va katta miqdordagi jarima va 3 yilgacha qamoq jazosi bilan jazolanishi mumkin. „Prezidentning shaʼni va qadr-qimmatiga putur yetkazuvchi maʼlumotlarni tarqatish“ jinoiy javobgarlikka tortiladi (Konstitutsiyaning 106-moddasi va Jinoyat kodeksining 323-moddasi) va ikki yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi (agar u bilan boshqa jinoiy ayblovlarda birga ishtirok etgan boʻlsa, besh yilgacha qamalishi mumkin). 2013-yildan beri tuhmat qonunlari onlayn kontentga ham tegishli boʻlgan va Ozarbayjon Oliy sudi tuhmatga oid normalarni EKIH standartlariga moslashtirish uchun oʻzgartirishlar kiritishni taklif qilgan.

Ommaviy axborot vositalari 
Ozarbayjonda bosma va radioeshittirish ommaviy axborot vositalari asosan davlatga tegishli yoki hukumat tomonidan subsidiyalanadi. Mulkning shaffofligi qonun bilan taʼminlanadi. Ozarbayjonda 9 ta milliy telestansiya (shundan davlat teleradiokompaniyasi va yana 3 ta davlat kanali faoliyat yuritadi), 12 dan ortiq mintaqaviy telekanallar, 25 ta radiokanallar, 30 dan ortiq kundalik gazetalar mavjud.

Bosma nashr vositalari 
Ozarbayjonda rasmiy roʻyxatdan oʻtgan 3500 ta nashr vositalari mavjud. Ularning katta qismi ozarbayjon tilida nashr etilgan. Qolgan 130 tasi rus (70), ingliz  (50) va boshqa tillarda (turk, fransuz, nemis, arab, fors, arman va boshqalar) nashr etilgan.

Roʻyxatga olingan kundalik gazetalar soni 30 dan ortiq. Eng koʻp oʻqiladiganlari tanqidiy Yeni Müsavat (qəzet) va Azadliq gazetalaridir. 2014-yil may oyida Zerkalo moliyaviy yoʻqotishlar tufayli bosma nashrlardan voz kechgan. Ozarbayjon gazetalari jiddiyroq gazetalarga boʻlinishi mumkin. Odatda kattaligi tufayli keng varaqlar deb ataladi va baʼzan birgalikda "sifatli matbuot " deb nomlanadi.

Radioeshittirish 
2014-yil holatiga koʻra, Ozarbayjonda 9 AM stantsiyasi, 17 FM stantsiyasi va bitta qisqa toʻlqinli stantsiya mavjud. Bundan tashqari, taxminan 4,350,000 radiosi mavjud. Birlamchi tarmoq provayderi Ozarbayjon Aloqa va axborot texnologiyalari vazirligi (RXM) hisoblanadi. RVT maʼlumotlariga koʻra, 2014-yil maʼlumotlariga koʻra, FM radiosining kirib borish darajasi 97% ni tashkil qiladi.

Manbalar 

Ommaviy axborot vositalari
Ozarbayjon OAV shirkatlari