yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Aberratsion vaqt

Aberratsion vaqt — yorugʻlik nurining Quyosh sistemasidagi kosmik jismlardan Yerga yetib kelishiga ketgan vaqt (t). Ushbu t/499,012 r tenglamadan aniqlanadi (sek.); bunda r — kosmik jismgacha boʻlgan masofa (astronomik birliklarla oʻlchanadi). Sayyora, kometa va, ayniqsa Yer sunʼiy yoʻldoshlarining koʻrinma harakati juda katta. Ular kuzatilganda Aberratsion vaqt hisobga olinib, tegishli koordinatalarga tuzatmalar kiritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aberratsiya

Aberratsiya (lotincha: aberratio – ogʻish) 1) umumiy maʼnoda – meʼyordan ogʻish, meʼyordagi qiymatlardan farqlanish; 2) optik tizimlarda – optik tizimning risoladagidek emasligi tufayli tasvirning buzilishi, tasvir aniq chiqmaydi, asliga toʻliq mos kelmaydi yoki chaplashib koʻrinadi. Aberratsiyaning geometrik, xromatik va difraksion turlari mavjud.

 Sferik aberratsiya - katta diametrli va qisqa fokusli qavariq linza yordamida oddiy tajriba oʻtkazib, bu nuqsonning qanday yuzaga kelishini koʻrish mumkin.

Yigʻuvchi linzaning bosh optik oʻqiga L yorugʻlik manbai joylashtiramiz. Buning uchun katta E ekran olib, uning oʻrtasida taxminan 1 mm diametrli S teshik ochamiz va oldiga M xira shishani mahkamlab qoʻyamiz. Soʻng uncha katta boʻlmagan, lekin yorqin chogʻlanma lampani xira shisha yaqiniga joylashtirsak, yoritilgan teshik yorugʻlik manbai vazifasini bajaradi.

Yorugʻlik nurining keng dastasidan foydalanilganda linzaning chetlari nurlarni oʻrta qismiga qaraganda kuchliroq sindiradi. Natijada katta diametrli E ekranda manbaning nuqta tasviri emas, balki nuqsonli yoyilib ketgan dogʻ koʻrinishidagi tasviri hosil boʻladi.

Optik asboblarda yorugʻlikning keng dastasidan foydalanganda yuzaga keladigan nuqson sferik aberratsiya deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aberratsiya (maʼnolari)

Aberratsiya:

 Aberratsiya (lotincha
 Aberratsiya (biologiya), biol.
Aberratsiya (biologiya)

Aberratsiya, biologiyada — 1) morfologiya  va fiziologiyada — odatdagi tuzilish va funksiyalardan, yaʼni normadan chetga chiqish; 2) genetikada — xromosomalar tuzilishining oʻzgarishi. Aberratsiya tabiiy va eksperimental yoʻllar bilan vujudga keladi. Aberratsiya ikki xil — bitta xromosomada yoki xromosomalararo sodir boʻlishi mumkin. Birinchi holda xromosomaning maʼlum qismi tushib qoladi, juftlanadi yoki ulardagi genlarning joylanish tartibi oʻzgaradi, ikkinchi hodisa nogomologik xromosomalarning maʼlum qismlari oʻzaro oʻrin almashinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abjad

Abjad – 1) qadimgi arab alifbosi tarkibidagi harflardan tuzilgan va har qaysi harfning son qiymatini eslab qolish uchun yasalgan sakkizta soʻzning birinchisi va shartli umumiy nomi. Bu soʻzlar: abjad, havvaz, hutti, kalaman, saʼufas, qarashat, saxxaz, zazagʻ. Aslida arab harflarining mazkur tartibi finikiya va oromiy harflaridan kelib chiqqan boʻlib, ular muayyan sonlarni ifodalaydi. Finikiya oromiy alifbosida 400 dan keyingi sonlarni ifoda qilish uchun tav (400) harfiga boshqa harflar qoʻshilgan. Masalan, tavqof (500), tavresh (600), tavshin (700), tavtav (800), tavqof (900) va hokazo. Arablar esa mazkur sakkizta soʻzning ol-dingi oltitasini 22 harfdan iborat finikiyaoromiy alifbosi asosida tuzib, harflarning son ifodalarini 1000 ga yetkazish uchun finikiya-oromiy alifbosida boʻlmagan oltita arab harflaridan A.ning keyingi ikki soʻzini (saxxaz, zazagʻ) yasaganlar. Harflarni sonlar bilan va sonlarni harflar bilan ifoda qilish A. va jimal hisobi ismlari bilan atalib, qad. vaqtlarda sonlarni, mas, koʻpaytirish jadvalini yodlashni osonlashtirgan. Bundan tashqari, Sharq, shu jumladan oʻzbek mumtoz adabiyotida biror muhim hodisaning sanasini esda tutishni osonlashtirish uchun sonlar harflar bilan ifodalangan. Oʻzbek adabiyotida A. dan maxfiy yozuvlar yozishda ham foydalanilgan. Oʻzbek mumtoz adabiyotida A. hisobi 20-asr boshlarigacha qoʻllangan; 2) boshlangʻich, ilk maʼnosiga ham ega; 3) Musiqada Yaqin va Oʻrta Sharq musiqa ilmida tovush (parda, nagʻma)lar yozilishi va ularning nisbatlari aniqlanishida A. tizimidan foydalanilgan.

Manbalar
Rem Abzalov

Rem Abzalov (1914-yil Toshkent – 1983-yil) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Oʻqchi rotaga komandirlik qilgan (1942-1945-yillar). Abzalovga Vengriyada, 1944-yilning oktabr oyida Dunay boʻyidagi Dunapatay rayoni uchun boʻlgan janglarda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan. Urushdan soʻng Toshkentga qaytgach, tuman harbiy komissariatida (1945-1960-yillar), Toshkent elektrotexnika texnikumida (1969-yillar) ishlagan. Toshkentdagi Harbiylar qabristonining qahramonlar xiyoboniga dafn etilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
7-fevralda vafot etganlar
1983-yilda vafot etganlar
1914-yilda tugʻilganlar
28-iyunda tugʻilganlar

Harbiy qabristonga dafn etilganlar (Toshkent)
Abidjan

Abidjan — Kot-d’Ivuarda joylashgan shahar (1960 - 1983-yillarda poytaxt) va asosiy portlardan biri. Abidjan departamentining maʼmuriy markazi. Gvineya qoʻltigʻi sohilida joylashgan bo'lib, maydoni qariyb 20 km². Aholisi shahar atrofi bilan 2 mln. kishi (1985-yil), asosan afrikaliklar. Abidjan — Afrikadagi zamonaviy shaharlardan. Abidjanga XIX asrning 80-yillarida fransuzlar asos solgan. 1934-yildan Fransiyaning Fil Suyagi Qirgʻogʻi mustamlakasining maʼmuriy markazi. Mamlakatning tashqi savdosi Abidjan orqali olib boriladi. Abidjan Gʻarbiy Afrikaning eng yirik portlaridan biri, xalqaro aeroport bor. Oziq-ovqat, neftni qayta ishlash (Gʻarbiy Afrikadagi eng katta neftni qayta ishlash zavodi), yengil sanoat korxonalari mavjud. Universitet, Dakardagi Qora Afrika institutining filiali, bir necha teatr, kutubxonalar, radiostansiya, telemarkaz va boshqa bor.

Manbalar 

Kot-dʼIvuar
Shaharlar
Abiogen tabiat

Abiogen tabiat – geografik qobiq taraqqiyotining organik dunyosiz oʻtgan dastlabki davr tabiati. Yer taraqqiyotining arxey va proterozoy eonlarida tabiat abiogen tabiat boʻlgan. Abiogen tabiat 2,5-3 mlrd. Yil davom etgan deb taxmin qilinadi. Bu davrda tabiat Yer poʻstidagi birlamchi togʻ jinslari, havo va suvlardan tashkil topgan. Hozirgi vaqtda Oy, Utorud (Merkuriy) va Zuhra (Venera) sayyoralari tabiatini abiogen tabiat deyish mumkin.

Manbalar 

Biologiya
Abissal

Abissal (yunoncha: abyssos – tubsiz) – dengiz tubining 3000-6000 m chuqurlikka toʻgʻri keladigan qismi. Okean tubining 75% ga yaqin qismini egallaydi. abissalda yashash muhiti turgʻun, harorat 1-2°, suvning shoʻrligi 35%, gidrostatik bosimi 300-600(atm)ga yaqin, butunlay qorongʻi boʻladi. Quyosh nuri yetib bormasligi tufayli abissalda yashil oʻsimliklar boʻlmaydi, hayvonlardan okean yuzasidan choʻkadigan detrit holidagi organik qoldiqlar va boshqa hayvonlarning murdasi bilan oziqlanadigan goloturiyalar, dengiz yulduzlari, dengiz nilufarlari, ayrim ikki tavaqali mollyuskalar, koʻp tukli Chuvalchanglar, qisqichbaqasimonlar, bulutsimonlar va bir qancha baliqlar uchraydi. Mikroorganizmlar saprofit bakteriyalar va ayrim zamburugʻlardan iborat. Abissalda doimiy hayot kechiradigan koʻpchilik organizmlar gidrostatik bosimning oʻzgarishiga juda sezgir boʻlganidan suvning sayoz joylarida uchramaydi.

Manbalar 

Geografiya
Abissal yotqiziqlar

Abissal yotqiziqlar – hozirgi zamonda Tinch, Atlantika va Hind okeanlari tubining katta (90%) qismida hosil boʻlgan choʻkindilar. Bunday yotqiziqlar koʻpincha 3 km dan ortiq chuqurlikda oksidlanish muhitida paydo boʻladi. Abissal yotqiziqlar: 1) mayda hayvon organizmlarining skeletlaridan; 2) quruqlikdan shamol yoki dengiz oqimi natijasida keltirilgan mineral zarrachalardan, suv osti va suv usti vulkan jinslaridan, kosmik changlardan tashkil topadi. Suv organizmlarining okean tubida tezda parchalanib ketishi uchun kimyoviy sharoit boʻlmasa, u holda organik balchiqlar hosil boʻladi. Lekin organizmlar okean tubida kam boʻlsa yoki oksidlanish muhitida ularning skeletlari tezda erib ketsa, u holda koʻproq anorganik mineral yotqiziqlar vujudga keladi. Agar bu yotqiziqlar tarkibida temir boʻlsa, temirning oksidlanishi natijasida loy choʻkindilari qizil rangga boʻyaladi.

Manbalar 

Hayvonlar
Abissal tekisliklar

Abissal tekisliklar – chekka dengizlarning okean soyliklari va botiqlaridagi chuqur suv osti yassi va sertepa tekisliklari. Okean qaʼri va oʻtish zonasida keng tarqalgan Yassi Abissal tekisliklar okean va chekka dengiz soyliklarining chetki qismlariga toʻgʻri keladi. Sertepa Abissal tekisliklar okean tubining katta qismini egallaydi. Yassi Abissal tekisliklar Atlantika okeanida koʻp tarqalgan. Sertepa Abissal tekisliklar relyefining parchalanganligi bilan ajralib turadi. Sertepa Abissal tekisliklar Hind va Tinch okeanlarida Atlantika okeaniga nisbatan koʻproq uchraydi.

Manbalar 

 

Geografik hududlar
Abituriyent

Abituriyent ( — ketishga otlangan) — koʻp mamlakatlarda oʻrta oʻquv yurtini tamomlayotgan kishi. „Abituriyent“ soʻzi 50-yillarning oxiridan boshlab yangi maʼno kasb etib, „oliy oʻquv yurtiga kiruvchi“ maʼnosida ham ishlatila boshladi.

Manbalar
Abkayk

Abkayk – Saudiya Arabistoni sharqiy qismidagi shahar. Aholisi qariyb 10 ming kishi. Temir yoʻl stansiyasi. Yaqin Sharqda neft qazib olinadigan muhim markazlardan (qarang Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasi). A.dan turli tomonga 6 ta magistral neft quvuri tortil-gan, jumladan Arabiston yarim orol. ni kesib oʻtuvchi „Taplayn“ neft quvuri Livanning Sayda shahrigacha boradi. Neft kimyosi sanoati rivojlanmoqda; oltingugurt ishlab chiqaruvchi zavod bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abo

Abo (arab. – jun mato) – erkaklarning uzun ustki kiyimi (kalta yeng, paxtasiz, avrasi jun yoki ip matoli). Qadim Sharqda uni koʻpincha qalandar va darvishlar kiygan. Abo Turkistonga islom dinining tarqalishi natijasida kirib kelgan. U toʻn maʼnosida 7-asrdan maʼlum. Abo nomi turkiy adabiyotda 14-asr shoiri Sayfi Saroyining „Guliston“ asarida kiyim maʼnosida tilga olingan. Bu kiyimni 14-15-asrlarda yuqori tabaqa kishilari kiygan. 20-asrning 20- yillarigacha Samarqand va Buxoro amaldorlari qimmatli gazlamalardan kashta tikib, toshlar qadab bezatilgan Abo kiygan. Aboning noyob namunalari muzeylarda saqlanmoqda. 20-asrning 70-80- yillaridan sanʼatkorlarning sahna kiyimi sifatida kiyishi urf boʻldi.

Manbalar 

Kiyimlar
VII asr
XX asr
Abordaj

Abordaj (frans. abordaqe, bord — kema borti — qiri) — eshkakli va yel-kanli kemalar bir-biriga yaqin kelganda, ikkala tomon askarlarining kemalarga oʻtib, yuzma-yuz jang qilish usuli (19-asrgacha). A. usuli eshkakli qayiqlar bilan ham katta kemalarga nisbatan odatda tun-da qoʻllangan. Artilleriyaning uzoq, masofaga oʻq uzish va tez otish qobiliyati kuchayishi, tez-yurar kemalarning pay-do boʻlishi tufayli A. oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.

Manbalar
Abr

Abr (fors. – bulut) – bezak turi. Tarhi bulutsimon koʻrinishda amaliy bezak sanʼatida jumladan abrbandi usulida tayyorlanadigan gazlamalar (shoyi, atlas), meʼmorlik, kulollik, muqovasozlikda ayniqsa koʻproq uchraydi.

Manbalar
Abraziv materiallar

Abraziv materiallar, abra-zivlar (lot. abrasio — qirtishlamoq) — mayda donador yoki kukunsimon qattiq materiallar. Ulardan charxtosh, jilvir, qayroq va boshqa tayyorlanadi. Abraziv materiallar tabiiy va sunʼiy xillarga boʻlinadi. Olmos, korund, kvars va boshqa tabiiy; elektr ko-rund, kremniy karbid (karborund), bor karbidlar sunʼiydir. Sanoatda sunʼiy Abraziv materiallar keng qoʻllanadi. Sunʼiy korund yoki elektr korund, asosan, alyuminiy (Sh)-oksiddan iborat, u tabiiy jinslar (giltuproq va boshqalar)ni elektr pechlarda eri-tib olinadi. Elektr korund juda qattiq material, 2050°S gacha temperaturaga chidaydi. Birmuncha qovushoq, oʻtkir qirrali dona-chalar tarzida uvalanadi. Elektr korund tarkibida alyuminiy (Sh)-oksid koʻpaysa, qattiqligi va qovushoqligi ortadi. Tar-kibidagi alyuminiy (Sh)-oksidning miqdoriga koʻra elektr korundlar ikki xil boʻladi: 1 — oq elektr korund (98 — 99%, shartli belgisi — EB), 2 — normal elektr korund (91%dan kam emas, shartli belgisi — E). Kremniy karbid elektr pechda qum va toshkoʻmir aralashmalariga kremniy karbid hosil boʻlishini tezlash-tiruvchi qoʻshimcha materiallar qoʻshib, 1800 — 1850°S gacha qizdirib olinadi. Kremniy karbid elektr korundga nisba-tan ham qattiq, ham moʻrt. Kremniy kar-bid ikki xil boʻladi: 1 — qora kremniy karbid (qum — 95% dan 97% gacha, shart-li belgisi — K4), 2 — koʻk yashil kremniy karbid (qum — 97%, shartli belgisi — K4). Bor karbid qattiqligi olmosga yaqin material. U texnik borat kislota va neft koksidan iborat shixtani eri-tib olinadi. Qoʻngʻir-qora rangli kukun tarzida ishlab chiqariladi. Abraziv asboblarning xillari: 1 — Yassi silliklash doirasi; 2 — konus do-ira; 3 — oʻymali disk; 4 — silliqlash diski; 5 — halqa; 6 — silindrik kosacha; 7 — konussimon kosacha; 8 — minerallar uchun moʻljallangan silindrik; 9 — si-lindrik silliklash kallagi; 10 — ko-nussimon; 11 — gumbazeimon; 12 — sharsimon; 13 — kvadrat shaklli choʻzinchoq; 14 — uch qirrali; 15 -doiraviy; 16 — pichoqsimon; 17 — trapesiya shaklli; 18 — qavariq-botiq; 19 — xoninglash uchun moʻljallangan qayroqtosh. Abraziv materiallarning asosiy koʻrsatkichlari: qattiqligi (MN/m2), mustahkamligi va qovushoqligi, abraziv donalarining shakli, abrazivlik (jilvirlash) xususi-yati, donadorligi.

Manbalar
Abraziv-suyuqlikli ishlov

Abraziv-suyuqlikli ishlov — tarkibida erimagan abraziv do-nalar boʻlgan suyuqlik oqimini ishlanadigan sirtga katta tezlikda yoʻnaltirib, oldingi ishlovdan qolgan izlarni yoʻqotish. Bu usul quyma va toblangan metallarni turli sirtqi shikastlardan tozalashda qoʻllanadi.

Manbalar
Abraziya

Abraziya ( — qirish) — biror aʼzo boʻshligʻidagi massani uning ichki devori bilan birga qirib olib tashlash; masalab, bachadon shilliq qavatini qirish; Abraziya abort chogʻida bachadonda homila boʻlaklari qolganda, platsentar polip tufayli qon ketganda, tugʻruqdan soʻng yoʻldosh yoki homila pardasi boʻlaklari qolganda qoʻl bilan tozalash imkoniyati boʻlmagan hollarda qoʻllanadi. Tanosil aʼzolari yalligʻlanganda, bachadon fibromiomasida, bachadondan tashqari homiladorlikda, isitma bilan kechadigan abortda abraziya qilinmaydi.

Manbalar
Abri navbahor

Abri navbahor (Bahor buluti) – qora toʻp-toʻp, momaqaldiroqli bulut. Turkiston oʻlkasida aprel—iyun oylarida koʻp kuzatiladi. Jala tarzida qattiq yomgʻir, doʻl yogʻadi.

Manbalar
Abris

Abris (nemischa abrip — chiziq, xomaki rasm) — 1) reproduktiv litografiyaga — koʻchirilayotgan tasvir qiyofasi; shaffof material — plyur (yelim kat-lamli shaf-fof qogʻoz), kalka yoki jelatin plyonkaga maxsus tush bilan chiziladi; 2) geodeziyada — dala sharoitida qoʻlda chizilgan va oʻlchamlar koʻrsatilgan xomaki chizma; 3) harbiy ishda yoʻlning xomaki rejasi. Abris jang boshlanishiga oz vaqt qolganda yoki havo yomon paytlarda harbiy mutaxassislar tomonidan koʻz bilan chamalab chiziladi. Yoʻl qogʻozda toʻgʻri chiziq bilan koʻrsatiladi. Yoʻlda uchraydigan narsalar (koʻpriklar, quruqdan aylanib va suvdan kechib oʻtiladigan joylar) nuqta yoki kichik doira bilan koʻrsatiladi. Chiziq bilan koʻrsatishning iloji boʻlmasa, qogʻozning bir chetida qisqa sharh beriladi. Abris, odatda, xarita oʻrnida ishlatiladi.

Manbalar
Absorber

Absorber — absorbsiya jarayoni amalga oshiriladigan uskunaning asosiy apparati. Unda gazlardagi moddalar (shu jumladan zararli moddalar) suyuqlikka yutiladi. Kimyo sanoatida, kosmik kemalarning hayotni taʼminlash tizimlari va boshqalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Absorbsiya

Absorbsiya ( — yutilish,  — yutayapman soʻzidan) — eritma yoki gaz aralashmasidagi modda (absorbat)larning qattiq jism yoki suyuqlik (absorbent)larga hajmiy yutilishi. Gazlarning suyuqliklarga Absorbsiyalanishidan neftni qayta ishlash, koks-benzol va boshqa sanoat sohalarida foydalaniladi. Gazlarning bugʻ va suyuqliklarda erish darajasining turliligiga asoslangan holda absorbsiyadan texnikada gazlarni tozalash va ajratishda hamda ularni bugʻ gaz aralashmalaridan ajratishda foydalaniladi. Absorbsiyaga qarama-qarshi jarayon desorbsiya deyiladi, u eritma yutgan gazni ajratib olish va absorbentni regeneratsiya qilishda qoʻllanadi.

Manbalar
Abstinensiya

Abstinensiya (lotincha abstinentia — oʻzini tiyish) — kishi doimiy oʻrganib qolgan narsasi (spirtli ichimliklar ichish, narkotik moddalar qabul qilish, jinsiy aloqa qilish) dan voz kechganda kuzatiladigan xumorlik (tushkunlikka tushish, kayfiyatning aynishi, qoʻrquv, uyqusizlik, titrash, tirishish) holati.

Manbalar
Abstraksiya

Abstraksiya (lot. abstractio — ajratish, mavhumlash) — 1) butunning tomoni, momenti, boʻlagi, fragmenti, rivojlana olmagan, bir tomonlama, fragmentar (abstrakt) narsa; 2) bilishda ob’ektiv reallikdagi predmet, hodisalarning ikkinchi darajali, uncha muhim boʻlmagan ayrim xususiyatlaridan xayolan uzoqlashtiruvchi va shu asosda ularning eng muhim, asosiy tomonlarini boʻrttirib koʻrsatuvchi fikriy model. Narsa va hodisalarning konkret tomon, belgilaridan uzoqlashish va muhim jihat, belgilarini ajratish jarayoni abstraksiyalash (mavhumlashtirish), shu jarayonning natijasi, yakuni, xulosasi esa abstraksiya deyiladi. Abstraksiya bilishda tushuncha, kategoriya shaklida namoyon boʻladi. Mavhumlashtirish asosan tafakkurning muhim xususiyati hisoblansada, lekin tasavvurda ham abstraksiyaning ayrim elementlarini uchratish mumkin. Abstraksiyalash jarayonida turli kategoriyalar, qonun, qonuniyat, sababiyat kabi mavhum tushunchalar vujudga kelib, bu tushuncha va kategoriyalar olamni bilishning muhim yakunlarini, natijalarini qurollarini tashkil etadi. Olamni oʻrganishda, hodisalarning mohiyatini ochishda, ular haqida toʻgʻri xulosalar chiqarishda A. ning ahamiyati katta. Abstraksiyalash miyaning sof ichki mahsuli emas, u reallikdagi hodisalar xususiyatini u yoki bu tarzda aks ettirishning hosilasidir. Reallikdagi har bir predmet bevosita yoki bilvosita boshqa predmet bilan bogʻliq va u bilan birga qandaydir umumiylikka ega. Shuning uchun har bir predmetning faqat oʻziga xos xislatlari bilan birga umumiy tomonlari ham borki, bular shu predmetning maʼlum tartibga, qandaydir umumiy qonuniyatga boʻysunishini koʻrsatadi. Shu umumiy tomonlarda bir turdagi qator predmetlarning hammasiga xos boʻlgan xususiyatlar ifodalanadi, buni faqat predmetning ayrim tomonlarini mavhumlashtirish, ulardan uzoqlashib, umumiy tomonlarini aniqlabgina bilish mumkin. A. jarayonida real predmetlardan ajralib qolish hodisalari ham koʻp uchraydi, bunda u asosli xulosalarga emas, balki xato natijalarga, quruq formula, sxemalarga olib keladi. A. ilm-fan, sanʼat uchun reallikni toʻgʻri va chuqur, har tomonlama bilish quroli boʻlib xizmat qiladi. Falsafa A. va abstraksiyalashning mohiyati, mazmuni, tabiati, ahamiyatini eng umumiy shaklda yoritib beradi. Aning turli xususiy tomonlari mantiq, psixologiyada ham tahlil etiladi. A. dialektika doirasida talqin etilganda, „konkretlikdan abstraktlikka oʻtish“ va „abstraktlikdan konkretlikka oʻtish“ degan dialektik bilish usullari asoslab beriladi.

Manbalar 

Lingvistika
Abssissa

Abssissa (lotincha abscissus — qirqilgan, uzilgan) — nuqtaning (dekart yoki affin) koordinatalaridan birinchisi. Abssissa odatda lotin alifbosining harfi bilan belgilanadi.

Manbalar 

 

Matematika
Abu Bakr usta

Abu Bakr (XI — XII asrlar) — binokor usta. 1077 — 1086 yoki 1096 — 1106-yillarda Dandanaqon (hozirgi Turkmaniston)dagi masjidni qurgan. Arxeologik qazishlar natijasida topilgan masjid harobalaridagi bezaklar orasida ustaning ismi va bino qurilgan yillar yozilgan.

Manbalar
Abu Zayd ibn Sahl Balxiy

Abu Zayd ibn Sahl Balxiy (850-yil, Shomiyotiyon qishlogʻi, Balx viloyati – 934-yil) – geograf, falakiyotshunos, tilshunos va tabib. Oʻrta asr geografiya maktabining mumtoz vakili.

Abu Zayd qisqa muddat Buxoroda yashagan. U arab faylasufi Kindiyning shogirdi. Abu Zayd "Kitob fi fazli sinoat il-kitobat" (Kotiblik sanʼatining fazilati haqida kitob), "Kitob fi fazilati ilm il-axbor" (Tarix ilmining fazilati haqida kitob), Kitob ul-asmo il-kunya val-alqob (Laqablar, kunyalar va ismlar haqida kitob), Kitob un-nahv vat-tasrif (Grammatika haqida kitob), Kitob fi fazilati ulum ir-riyoziyot (Matematika ilmlarining fazilati haqida kitob) kabi 60 ga yaqin asarlar muallifidir.

Yer yuzining geografiyasiga oid "Suvar ul-aqolim" (Iqlimlar suratlari) asari 920-yillarda yozilgan boʻlib, asli saqlanib qolmagan, ammo uni oʻz davrida koʻrgan va oʻqigan sayyohlarning koʻrsatishicha, Abu Zayd oʻz kitobida xaritalar va Yerning tasvirini bermoqni maqsad qilgan, dunyoni qush shakliga oʻxshatib, doiraviy xaritasini chizgan. Bu asarni Istaxriy yangi maʼlumotlar (Fors viloyati, Xuziston, Shimoliy Hindiston geografiyasi) bilan boyitgan. Keyinchalik iromik Ibn Havqal ham bu kitobga baʼzi oʻzgarishlar va qoʻshimchalar qilgan, oqibatda "Kitob ul-masolik val-mamolik" mashhur geografik asar yuzaga kelgan. Kitob ichiga turli xaritalar ilova qilingan, bu xaritalar majmui fan tarixida „Islom atlasi“ nomi bilan mashhur.

Manbalar 

  

Kishilar
850-yilda tugʻilganlar
934-yilda vafot etganlar
10-asr eronlik shifokorlar
 Balxi maktabi
 IX asr eronlik shifokorlar
10-asr Eron geograflari
10-asr eronlik matematiklar
850 ta tug‘ilgan
934 ta o‘lim
Abu Lays Samarqandiy

Abu Lays Samarqandiy (Abu Lays Nasr ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Ibrohim as-Samarqandiy) (944 — 1003) — Samarqand shahrida tavallud topgan. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, uning ajdodlari Samarqandga Eronning Tus shahridan koʻchib kelishgan. Qonunshunos va ilohiyot olimi, Samarqand shayxulislomi boʻlgan. „Xizonat ul-fikh“ („Fiqh xazinasi“), „Boʻston ul-orifin“ („Oriflar boʻstoni“), „Tafsir ul-Qur’on“ („Qur’on tafsiri“) va shunga oʻxshash bir qancha asarlari mashhur.

Zamonasining yetuk fiqh va tafsir olimi, fozil va nufuzli kishisi boʻlgan.  Asarlaridan quyidagilarini koʻrsatish mumkin:

1. „Tafsirul Qur’on“.  Toʻrt jildli boʻlib, eng yaxshi tafsirlardan hisoblangan.

2. „Xizonat al-fiqh“ („Fiqh xazinalari“).  Bu asarda hanafiy mazhabi aqidalari asosida musulmon qonunshunosligi (fiqh)ning qisqacha taʼrifi berilgan.  Uning 1467 va 1814-yilda kuchirilgan ikki qoʻlyozmasi OʻzR FA Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.

3. „An-Navozil“ (Nozil boʻlganlar).  Bu fatvolar haqidagi kitobdir.

4. „Kitob muxtalif ar-rivoyat“ (Turli rivoyatlar haqida kitob).

5. „Bo‘ston al-orifin“ (Oriflar bo‘stoni). Bu axloq va tarbiyaga oid muhim asar. Unda taʼlim-tarbiyaga oid ko‘p rivoyatlar, tarixiy voqealar, hikoyalar va hadislar keltirilgan. Asar 159 bobdan iborat bo‘lib, uning ilm o‘rganish, salom berish, aql haqida aytilgan narsalar, ovqat yeyish qoidalari, ichimliklar, tabobat, ilm va adab fazilatlari kabi boblar, ayniqsa, diqqatga sazovordir.

6. „Tanbeh al-g‘ofilin“ (G‘ofillarga tanbeh). Asar 94 bobdan iborat bo‘lib, ota-onaning bola oldidagi huquqlari, bolaning ota-ona oldidagi huquqlari, sharob ichishdan qaytarish, yolg‘on so‘zlashdan qaytarish, hasad, yetimlarga xayru saxovat, rahm-shafqatli bo‘lish, kasbning fazilatlari kabi boblari nihoyatda katta ahamiyatga egadir. „Tanbeh al-g‘ofilin“ning Buxoro amiri Haydar (1800-1826) topshirig‘i bilan 1873-yil ko‘chirilgan qo‘lyozmalari Oʻzbekiston Respublikasi FA Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.

Manbalar

Havolalar 

1003-yilda vafot etganlar
Abu Nasr Samarqandiy

Abu Nasr Samarqandiy (arabcha: ابو نصر سمرقندي — Abu Nasr Samarqandiy — Toʻliq ismi: Muhammad ibn Mas’ud Sulamiy Samarqandiy
(X asrda yashagan)) — faqih.

Hayoti va ijodi 
Abu Nasr Samarqandiy Abu Nazr Aʼyoshiy nomi bilan tanilgan. Abu Nasr Samarqandiy 320/932-yillari hayot bo‘lgan. Asli Tamimlik boʻlib, keyinchalik Samarqandda yashagan. U kishi shiya mazhabi mufassiri va muhaddis bo‘lgan. Dastlab u sunniy bo‘lgan, so‘ng shiyalikka o‘tgan. Xurosonda bosh imomlik qilgan va o‘z zamonida fiqh ilmida yagona kishi bo‘lgan. shoir va olimlarni o‘ziga do‘st tutgan. Uning mehmonxonasi doimo olimlar bilan gavjum bo‘lgan. Uch yuz ming dinor jamg‘armasini ilm va adabiyot ahllari uchun sarf qilgan. Kitoblari esa tevarak-atrofga tarqalib, juda katta shuhrat qozongan. Arab tilida 208 ta asar yozgan. Bulardan „Kitob sirat abiy“ („Otamning tarjimai holi kitobi“), „Kitob sirat Umar“ („Umarning tarjimai holi kitobi“), „Kitob al-muvazzah“ („Izohlangan narsalar haqida kitob“), „Kitob sirat Muoviya“ („Muoviyaning tarjimai holi kitobi“) kabi asarlari diqqatga sazovordir. Ayniqsa uning „Tafsir as-Sulamiy“ kitobi mashhur boʻlib, nemis sharqshunosi K.Brokkelmanning yozishicha, bu asarning Ibrohim ibn Ahmad al-Qummiy tomonidan qaytadan ishlangan nusxasi bizgacha yetib kelgan.

Manbalar 

Olimlar
Islom:Shaxslar
Abu Said Bahodir

Abu Said Bahodir (1305-1335-yillar) – Hulokuiylar davlati hukmdori (1316-1335). Oʻljoytuxonnit oʻgʻli. 1313-yil Xuroson noibi etib tayinlanib, yoshligi sababli uni otaliq yordamida idora etgan. 1316-yil otasi vafot etgach, Hulokuiylar davlati taxtiga oʻtirgan boʻlsada, davlatni uning nomidan amir Choban boshqarib turgan (1327-yilgacha). Abu Said Bahodir davrida Misrga qarshi uzoq vaqt olib borilgan urush pirovardida oʻzaro sulh bilan yakun-langan, Oltin Oʻrda va Chigʻatoy ulusidan qilingan hujumlar qaytarilgan, Kichik Osiyoda moʻgʻullar hukmronligi yanada mustahkamlangan. Abu Said otasi Oʻljoytuxon zamonida davlat dini dara-jasiga koʻtarilgan shialik taʼlimotiga chek qoʻyib, oʻz tangalarida yana choryorlar (toʻrt xalifa – Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali) nomini zarb qildirgan.

Manbalar 

1305-yilda tugʻilganlar
1335-yilda vafot etganlar
Abu Said maqbarasi

Abu Said maqbarasi, Meona bobo maqbarasi – Turkmanistondagi meʼmoriy yodgorlik (11-asr oʻrtalari). Ruhoniy Abu Sayd Mayxoniy (Meona bobo, 1049-yil yil v.e.) qabri ustida qurilgan. Murabba tarhli (10,30×10,50 m), qoʻsh gumbazli. Devorlariga gʻishtlar bezakli qilib terilgan. Bosh tarzi peshtoqli. 14-asrda taʼmir qilinib, peshtoki va gumbazi koshin bilan qoplangan, shiftiga girih ishlangan, ichki devorlari ganch bilan suvalib, islimiy naqsh bilan pardoz-langan. Devori yuqori tomon ensizlasha boradi. Poygumbazning tag qismi 12, yuqorisi 24 qirrali qilib gumbazga tu-tashtirilgan, bino tarzlariga ravoqlar ishlangan.

Manbalar 

 

Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari‎
Abu Said Muhammad Rumiy

Abu Said Muhammad Rumiy (Paxlavon) (15-asr) – hirotlik olim, shoir, sozanda-bastakor, xonanda. Hirotlik mashhur bastakor – xonanda Usta Shodining shogirdi. U hayotining koʻp qismini Hirot (Husayn Boyqaro saroyi)da oʻtkazgan. Alisher Navoiy rahnamoligida ijod qilgan. Qirq sho-girdiga har kuni ilmi faroiz (matematika)dan, ohangdoshlik (prosodiya) va imlo – inshodan, goʻshtgir (pahlavon)likdan, ilmi musiqiydan taʼlim bergan. Uning Rost maqomining panjgoh qismidagi qoʻshiqlari gʻoyat yoqimli va mashhur. Abu Said Muhammad Rumiy (Paxlavon)ning ijrochilik va bastakorlik faoliyati Navoiyning „Holoti Paxlavon Muhammad“ asarida yoritilgan.

Manbalar 

Shoirlar
Abu simbal

Abu simbal – Nil daryosi gʻarbiy sohilidagi joy (Misr). Qoyatoshga oʻrnatilgan 2 qadimgi Misr ibodatxonasi (mil. av. 13-asr 1- yarmi) bor. Haykallar, boʻrtma suratlar saqlangan. Bosh ibodatxonaning old tomonida Ramses 11 ning oʻtirgan holdagi 4 ta ulkan xaykali mavjud (1967-yil Asvon toʻgʻoni qurilayotgan paytda daryoning eski oʻzani yonidagi qoyaga koʻchirilgan).

Manbalar 

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Abu Tammom

Abu Tammom (taxminan 796-yil, Damashq — 843-yil, Mosul) — arab shoiri. Aso-san qasida yozgan. Arab she’riyatidagi „qadimga qaytish“ harakatining asos-chilaridan. A. T. oʻz davrida xalq ijodi asosida turli sheʼriy toʻplamlar, tazki-ralar ham yaratgan. 7 ta tazkirasi maʼ-lum. Bizgacha „Kitob ul-hamosa“ („Ja-sorat kitobi“) va „An-Naqoid jorir va al-Axtal“ („Jarir va al-Axtalning hajviyalari“) asarlari yetib kelgan. Be-runiy oʻz asarlarida uning she’rlaridan koʻplab namunalar keltirgan va sheʼr yozish uslubini tahlil qilib, „Qofiyat al-alif min al itmom fi sheʼr Abu Tammom“ („Abu Tammom sheʼrlaridagi alif qofiyasi sharhi“) nomli sharh yozgan.

Manbalar 

 

Kishilar
Shoirlar
796-yilda tugʻilganlar
843-yilda vafot etganlar
Abu Tolib (shoir)

Abu tolib (Abdusalom ibn al-Husayn al-Maʼmuniy) (taxminan 950-yil, Bagʻdod −994-yil, Buxoro) — shoir. Xalifa ll-Maʼmun avlodidan. Ray va Nishopurda yashagan. 980-yillarda Buxoroga kelgan, umrining oxirigacha shu yerda yashagan. Buxoroda zamondoshlari orasida qasida va vasf janrlarining yirik namoyandasi boʻlgan. Abu Mansur Saolibiyning „Yatimat addahr“ („Zamona ahlining fazilatlari haqida yagona durdona“) tazkirasining 3-bobi asosan Abu  Tolib ga bagʻishlangan. Asarda uning 332 baytli 96 ta vasfi hamda qasidalaridan parchalar keltirilgan. Koʻpchilik qasidalarini islom sheʼriyati ruhida, sof arab uslu-bida yozgan. Vasflarida oziq-ovqat, mevalar, buyum-ashyolar, tabiat hodisalari va boshqa tavsif qilingan. Ad.: Oʻzbek adabiyoti tarixi, 5 jildli, 1-jild, T., 1977; Abdullayev I., Poeziya na arabskom yazike v Sredney Azii i Xorasane X — nachala XI v., T., 1984.

  

Shoirlar
950-yilda tugʻilganlar
994-yilda vafot etganlar
Abu Hanifa Dinavariy Ahmad ibn Dovud

Abu Hanifa Dinavariy Ahmad ibn Dovud (taxminan 815 — Eron, Di-novar sh.— 895) — tarixchi, tilshunos, botanik (xashshob) olim. A. H. D. geogr., astronomiya va matematika bilan ham shugʻullangan. Uning bizgacha yetib kelgan tarixiy asari "Kitob axborit-tivol" ("Uzun hikoyalar kitobi")dir. Unda umumjahon va Eron tarixi (637 yildan 9-asrgacha) ga oid muhim ma’lumotlar bor. Sharqshunos V. F. Gir-gas tomonidan 1888-yilda rus tilida nashr etilgan. A H. D. "Kitob ushshi’r vash-shu’aro" ("She’r va shoirlar haqida ki-tob") va "Kitob ul-fasohat" ("Fasohat haqida kitob") kabi asarlar yozgan. Uning "Kitob fin-nabot" ("Oʻsimlik haqida kitob") nomli mashhur asari uzoq vaqtlargacha Sharq botanik va tabiblari uchun qoʻllanma boʻlgan. Asarning bizgacha yetib kelgan ba’zi bir qismlari B. Le-vin tomonidan ingliz tiliga tarjima qilinib, nashr etilgan (1953). Abjad tartibida yozilgan bu kitobda 482 xil oʻsimlikning hislati bayon qilingan. Myallif har bir oʻsimlikni ta’rif-lashda oʻz zamonasi shoirlarining shu oʻsimlik haqidagi she’rlaridan namunalar ksltirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tarixchilar
815-yilda tugʻilganlar
895-yilda vafot etganlar
Abuja

Abuja — Nigeriya poytaxti (1991-yildan). Shahar mamlakatning markaziy qismida joylashgan. Aholi soni 379 ming kishini (1998-yil) tashkil etadi. Poytaxtni Lagosdan Abujaga koʻchirish haqidagi qaror 1976-yilda qabul qilingan.

Manbalar 

Nigeriya
Poytaxtlar
Abulbaqo ibn Bahouddin

Abulbaqo ibn Bahouddin (16-asr 1-yarmi −17-asr 1- choragi) — tarixchi. Xoja Ahmad ibn Jaloluddin Kosoniy (Maxdumi aʼzam)ning nabirasi boʻlib, Abdulazizxon (1540-1549-yillar) saroyida ki-chik davlat lavozimi (hukmgir)da turgan. U bobosiga atab „Jomeʼ ul-maqomoti Maxdumi aʼzam“ („Maxdumi aʼzam maqomotining majmui“) kitobini yozgan (1617-yil). Bu asarda Maxdumi aʼzamning hayotiga oid maʼlumotlardan tashqari, Movarounnahrning 16-asr birinchi yarmidagi iqtisodiy va siyosiy ahvoli hamda shayboniylar bilan Eron oʻrtasidagi munosabatlarga oid kimmatli maʼlumotlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abulfazl Allomiy

Abulfazl Allomiy (toʻliq ismi: Shayx Abulfazl ibn Shayx Muborak) (1551 – 1603 – yillar) – davlat arbobi, tarixchi va adib. Akbarning vaziri, bosh munshiysi va eng yaqin doʻsti. Uning „Akbarnoma“, „Oyini Akbariy“ („Akbarshoh qonunlari“) kabi yirik tarixiy asarlari Akbarga bagʻishlangan. „Mukotaboti Allomiy“ (boshqa nomi „Inshoyi Abulfazl“) asarida Akbarning 12 viloyat hokimlari, Buxoro xonligi, Eron shohlari va Turkiya sultonlari bilan yozishmalari jam kilingan. Bu maktublar boburiylarning qoʻshni Sharq mamlakatlari bilan boʻlgan iqtisodiy va siyosiy munosabatlarini oʻrganishda qimmatli manba hisoblanadi. Abulfazl Allomiy tarjimon sifatida ham nom qoldirdi. U qadimiy hind faylasufi Pilpoyk asarlaridan ayrim parchalarni fors tiliga tarjima qilib, „Iyori donish“ („Bilim oʻlchovi“) nomi bilan bir kitobga jamladi. Abulfazl Allomiy 1603-yil Bundala qabilasining boshligʻi Singxa Devu tarafidan oʻldirilgan.

Manbalar 

 

Kishilar
Adiblar
Tarixchilar
1551-yilda tugʻilganlar
1603-yilda vafot etganlar
Akbar
Abulfazl maqbarasi

Abulfazl maqbarasi, Saraxs bobo maqbarasi -meʼmoriy yodgorlik (11-asr). Hozirgi Turkmaniston hududida. Din arbobi Abulfazl (1023-yil vafot etgan) qabri ustida qurilgan. Murabba tarhli bino (10,20×10,20 m). Qalin devorining yuqori – toʻrt tomonida ham ravoqli darchalar bor. Qoʻsh gumbazli, gumbaz doirasimon asos ustiga oʻrnatilgan. Ichkarisining dastlabki shakli saqlanmagan. 15-asrda taʼmir etilganda qisman oʻzgargan (ganch suvoq qilingan, muqarnaslar bilan bezatilgan). Hozir bino ancha shikastlangan holda, ravoqlarining tashqi devorlari yemirilgan, peshtoq tepasi nurab tushgan.

Manbalar 

  

Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari‎
Abulfido

Abulfido Imoduddin Ismoil ibn Ali al-Ayyubiy (1273-yil, Damashq-1331-yil, Hamo, Suriya) – arab qomusiy olimi. Mamluk sultonlarining Kichik Osiyoga qilgan yurishlarida (1301-1315-yillar) qatnashadi va oʻsha yillari oʻzining mashhur tarixiy asari „Al-Muxtasar fi tarix al-bashar“ („Bashariyatning qisqacha tarixi“)ning asosiy qismini yozadi va uni sekin-asta toʻldirib boradi. 1320-yil Hamo amirligi (Suriya)ga hokim qilib tayinlanadi va Malik al-Muayyad („Xudo madad bergan podsho“) laqabini oladi. A. falakiyot, tibbiyot, tarix, botanika, geografiya kabi bir qancha fanlar sohasida yetuk olim boʻlgan. „Taqvim ulbuldon“ („Mamlakatlar taqvimi“, 1321-yil) asarining 1-qismida Yerning boʻlinishi, ekvator, yetti iqlim haqida umumiy tushuncha beriladi, dengiz, koʻl, daryo va togʻlar tasvirlanadi. 2-qismida Yer yuzi mamlakatlari, jumladan Xorazm va Movarounnahr haqida maʼlumotlar beriladi. Ushbu asarini A. umrining oxirigacha toʻlatib borgan. Geografik „AlMuxtasar fi tarix al-bashar“ („Bashariyatning qisqacha tarixi“) kitobi 4 jilddan iborat boʻlib, „Tarixi Abulfido“ nomi bilan ham maʼlumdir. Asardagi voqea 1329-yilgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olib, Ibn al-Asirning „Al-Komil fit-tarix“ („Tarix xususida mukammal kitob“) kitobining davomi hisoblanadi. A. fiqh ilmiga oid „al-Hoviy“ („Toʻplam“) asarini yozgan.

Manbalar 

 

1273-yilda tugʻilganlar
1331-yilda vafot etganlar
Abulqosim Bobur

Abulqosim Bobur (1422-yil, Hirot − 1457-yil, Mashhad) – temuriylar sulolasidan boʻlgan shoir va mirzo, Boysunqur mirzoning oʻgʻli. Bobosi Shohrux mirzo qoʻl ostida tarbiyalangan. Abulqosim Bobur Xuroson taxti uchun kurashda gʻolib chiqib, 1449-yil fevral oyida Hirotni egallaydi. Shuningdek, u temuriylarning Xurosondagi hukmdori ham boʻlgan (1149—1157-yillar). 1454-yilda Samarqand uchun qilgan jangi muvaffaqiyatsiz boʻladi va qirq kunlik qamaldan soʻng Sulton Abu Said bilan bitim tuzib, Hirotga qaytadi. Bitimga koʻra Amudaryo ilgarigidek ikkala davlat oʻrtasidagi chegara boʻlib qolgan. Abulqosim Bobur shoirlarni toʻplab mushoiralar oʻtkazgan va oʻzi ham turkiy, forsiy tillarda sheʼrlar yozgan.

Manbalar 

1422-yilda tugʻilganlar
1457-yilda vafot etganlar
Hirot kishilari
Temuriylar
Abumuslimnoma

"Abumuslimnoma" −10-11-asrlarga oid jangnoma. Fors tilida yozilgan, keyinchalik arab, turkiy tillarga tarjima qilingan. Abu Muslim (Xuroson va Movarounnahr amiri) haqidagi rivoyat va afsonalardan iborat. Muallifi Abu Tohir Tarsusiydir. „Abumuslimnoma“ qadimiy qissa uslubida yozilgan boʻlib, unda afsonaviy timsollar, 10-asrda taraqqiy topgan sharqona er yigitlik (futuvvat, bagʻri kenglik) xususiyatlari va talablari oʻz aksini topgan. Asar Eron, Turkiya, ayniqsa, Turkistonda katta shuhrat qozongan. Turkistonda uning ayrim qismlari asosida mustaqil yirik asarlar („Zamchinoma“ va boshqalar) yaratilgan. „Abumuslimnomaning“ oʻzbek tilida nashr etilgan nusxalari (mas, „Abu Muslim jangnomasi“, 1992-yil) va boshqa ham bor.

Manbalar
Abusaid Mahzum

Abusaid mahzum (19-asrning 2- yarmi — 20-asr boshlari) — samarqandlik oʻlkashunos, xattot, sharq qoʻlyozmalari bilimdoni. V. L. Vyatkinning koʻngilli yordamchilaridan boʻlgan, Abusaid mahzun Vyatkinga Ulugʻbek rasadxonasi haqidagi xalq ri-voyatlarini toʻplashda yaqindan yordam bergan va ana shu rasadxona haqidagi sharq qoʻlyozmalarida yozilgan maʼlumotlarni axtarib topib, tayyor holda koʻchirib bergan. Ulugʻbek rasadxonasi joylashgan yerni aniqlab olishda, bu yerda qazishma ishlarini olib borishda Ab. M.ning yordami juda katta boʻlgan.

Manbalar
Abusalik

Abusalik — oʻn ikki maqom tizimidagi (baʼzan Busalik deb ham nomla-nadigan) maqom.

Manbalar
Abxaz tili

Abxaz tili – Abxaziyada yashovchi abxazlar tili. Kavkaz (iberiy-kavkaz) tillarining abxaz-edigey guruhiga kiradi. Abxaz tilida 70 mingdan koʻproq kishi soʻzlashadi. 2 asosiy dialekti – abjuy (adabiy tilga asos boʻlgan) va bzib bor. Abxaz tilida undosh fonemalar juda koʻp. Unlilar tizimi oddiy. Turlanish kam taraqqiy etgan. Lugʻatidagi koʻp soʻzlar bir boʻgʻinli oʻzakdan iborat. 19- asrning 60-yillarqdan Abxaz tili yozuvini yaratish uchun intilishlar boʻldi. 1862-yilda P. K. Uslar Abxaz tili uchun kirill-rus grafikasi asosida alifbo tuzdi. 1926-yilda u tizimi N. Ya. Marrning analitik alifbosi bilann almashtirildi. Abxaz tili. 1928-yildan lotin, 1938-yildan gruzin, 1954-yildan yana kirill-rus grafikasi asosidagi yozuvga koʻchdi.

Tarixi 
Abxaz tiliga oid eng qadimgi, shubhasiz, bizgacha yetib kelgan yozma yozuvlar 17-asrda turk sayyohi Evliya Chalabiy tomonidan yozib olingan arab yozuvidir. Abxaz tili adabiy til sifatida 100 yil davomida ishlatilgan.

Qadimgi yunon kulollariga bemaʼnilik hisoblangan baʼzi yozuvlar aslida abxaz tillarida yozilgan, degan fikr bildirildi. Tadqiqot metodologiyasi tanqid qilindi va natijalar ehtimoldan yiroq deb topildi.

1918-yilda Tbilisi davlat universiteti abxaziya tilini oʻrgatadigan birinchi oliy oʻquv yurtiga aylandi. Universitet asoschilari abxaziya tilini rivojlantirish va ilmiy oʻrganish haqida gʻamxoʻrlik qila boshladilar. 1918-yilda Tbilisi davlat universitetida boʻlib oʻtgan professorlar kengashining yigʻilishida Ivane Javaxishvili kavkaz tillarini oʻrganishning ilmiy ahamiyatini taʼkidladi. 1918-yilda professorlar kengashining qarori bilan Petre Charaia abxaziya tilidan dars berishga taklif qilindi va 1925-yildan bu missiyani Dimitriy Guliya va Simon Janashia davom ettirdilar
.

Manbalar 

Tillar
Abxazlar

Abxazlar (Abx. aԥsua) (oʻzlarini apsua deb atashadi) – Abxaziyadagi xalq, Abxaziyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 115 ming (1992-yil). Abxazlarning oz qismi qoʻshni Ajariyada, shuningdek, Turkiya, Gretsiya va arab mamlakatlarida ham yashaydi. Abxazlarning ajdodlari Ossuriya, keyinchalik antik davr manbalarida (abeshla shaklida) qayd etilgan boʻlib, Kavkazning Qora dengiz sohilida yashagan eng qadimiy xalqlardan sanaladi. Miloddan avvalgi minginchi yillarda Abxazlar ikki katta kabila (abxaz va apsi) dan iborat boʻlgan; keyinchalik bu qabilalar abxaz xalqining tarkib topishiga asos boʻlgan. Abxazlar abxaz tilida gaplashadi. Bular til va madaniyat jihatidan adigey xalqiga yaqin. Abxazlarning koʻpchilik qismi musulmon-sunniylar, pravoslavlar ham bor. Ular dehqonchilik, chorvachilik, asalarichilik, shuningdek, ovchilik bilan shugʻullanadi.

Manbalar
Abʼod

Ab’od (arab. bu’d oraliq soʻzining koʻpligi) – ikki nagʻma, yaʼni ton oraliqlari, intervallar. Qadimgi Sharq musiqa nazariyasida Aʼbodning juda koʻp turlari boʻlgan. Jumladan ab’odi avsat, ab’odi vusto – oʻrtacha hajmdagi intervallar – oktava, septima, seksta, rinta va kvartalar. Ab’odi izom yoki ab’odi kubro – katta intervallar. Ular kvintdesima, duodesima va undesima kabi oktavadan katta intervallarni oʻz ichiga oladi; ab’odi lahniy yoki ab’odi sigʻar – kichik intervallardir: katta sekunda bilan kichik sekunda intervallarini oʻz ichiga oladi, baʼzan tersiya ham koʻzda tutilgan. Bular kuy va pardalar hosil qilishda qoʻllanilgani uchun „lahniy“ („kuychan“) deb atalgan. Lahniylarning turlari: izom (katta), avsat (oʻrtacha) va sigar (kichik); ab’odi muloyim yoki ab’-odi muttafiq (ittifoqdosh) – yoqimli, ohangdosh intervallar. Konsonanslar; ab’odi munofir yoki ab’odi mutanofir ikki nafratli oraliq, yoxud ab’odi gʻayri muloyim – yoqimsiz intervallar – dissonanspar; ab’odi mustaʼmal – musiqa amaliyotida qoʻllaniladigan intervallar: ab’odi gʻayri mustaʼmal – musiqada qoʻllanilmaydigan intervallar. Maxsus musiqa oʻquv yurtlaridagi Sharq musiqasiga oid darslarda Aʼbod tizimi oʻrganiladi.

Manbalar
Abhariy

Abhariy, Asiriddin Mufazel ibn Umar (XIII asr) – mantiqshunos olim. Niso (hozirgi Ashxobod) yaqinidagi Abhar qishlogʻida tavallud topgan. Buxoro va Samarqand madrasalarida taʼlim olgan. Ikki qismdan iborat „Tugʻilish va oʻlim haqida risola“ muallifi. Asarning birinchi qismi 6-fasldan iborat: 1) Vojibul Vujud (Alloh)ning isboti; 2) Vojibul Vujud yagonaligi; 3) Vojibul Vujud namoyon boʻlishi; 4)Oqibat isboti; 5) Aqdlar koʻpligi; 6) Malakali ruhlar. Ikkinchi qismi 5 fasldan iborat: 1) Jismoniy oʻlim; 2) Ruh koʻchib yurishining rad etilishi; 3) Buzilmaydigan ruh; 4) Ruhiy oʻlim; 5) Karomat, vahiy va ilhom. Asar qoʻlyozmalaridan biri Tehron universiteti Markaziy kutubxonasida, yana biri Eron Millat Majlisi kutubxonasida va uchinchisi Erondagi Sipohsolor madrasasi kutubxonasida saqlanadi.

Manbalar 

Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Samarqand madrasalarida tahsil olganlar
Ava

Ava – Markaziy Myanmada 14–18-asrlarda tarqoq hokimliklarni birlash-tirgan davlat (poytaxti ham shu nom 6-n atalgan). Bu davlat 1752-yilda barham topgan boʻlsa ham, lekin A. nomi 19-asrda ham Myanmaning hamma qismi uchun qoʻllangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avaz Oʻtar

Avaz Oʻtar – Avaz Polvonniyoz (Oʻtar) oʻgʻli (1884.25.8, Gadikbo'yi- Xiva-1919) – oʻzbek ma’rifatparvar shoiri. Sartarosh, tabib.

Oilasi 
Xorazmda podshoning sochini oladigan sartaroshga "O'tar" degan amal berilgan. Shoir Avaz O'tarning otasi ana shunday sartarosh edi. U hunarmand oilada tavallud topgan.

Ta'limi 
Dastlab maktabda, soʻng Xivadagi Inoqiy madrasasida oʻqidi. Avaz O'tar sartaroshlikni otasidan, tabiblik va folbinlikni Muhammad Yusuf Bayoniyning akasi Yaxshimurodbekdan o'rgangan. 18 yoshlarida shoir sifatida xalq oʻrtasida tanildi.

Faoliyati 
Muhammad Rahim Soniy (Feruz) A.Oʻ. iste’dodiga katta e’tibor bergan, uni saroyga taklif qilib Tabibiyni unga ustoz tayin etgan. Ammo, A.Oʻ. saroy hayoti bilan chiqisholmasdi. Muhammad Rahimhonga mish-mishlar yetkazishadi va Avaz O'tarni 200 qamchin urishadi va u yerdan ketadi ota kasbi sartaroshlikka qaytadi.  20-asr boshlarida koʻzga tashlanayotgan milliy uygʻonish, istiqlol gʻoyalari A.Oʻ. ijodiga kuchli ta’sir koʻrsatadi. A.Oʻ. ijodida erkparvarlik, ozodlik, ma’rifatparvarlik gʻoyalari, turmush illatlariga qarshi qaratilgan hajvlar paydo boʻla boshlaydi, bu davrda shoir yuksak insoniy fazilatlarni, chinakam insoniy muhabbatni tarannum etuvchi lirik she’rlar, qit'alar, ruboiylar yozdi. A.Oʻ. ijodida alohida oʻrin tutgan hajviy she’rlar turkumi – "Faloniy" ham shu davr mahsuli. A.Oʻ. "Millat", "Hurriyat"; "Topar erkan, qachon", "Xalq", "Zamon" va boshqa she’rlarida millat taqdiri va kelajagini yangicha talqin etadi. Ayrim she’rlari oʻsha davr vaqtli matbuoti ("Oyina", "Vaqt", "Mulla Nasriddin" va boshqalar)da bosilgan. 2 devoni ("Saodat ul-iqbol", "Devoni Avaz") va qator bayozlarga kiritilgan gʻazallari yetib kelgan. Devonlarining qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 942, 7102, 3451) saqlanadi.

Vafoti 
Muhammad Rahimxon II o'lganidan so'ng uning o'gli Isfandiyorxon uni chaqirtiradi. 50 darra urishadi. Avazni sog'lig'i bo'lmay 35 yoshida vafot  etadi. Respublikada maktablar, koʻcha va xiyobonlarga A.Oʻ. nomi berilgan. Xivada uy-muzeyi tashkil etilgan, haykali oʻrnatilgan. U haqda badiiy asarlar yaratilgan (E. Samandar "Erk sadosi" dostoni, A. Bobojon "Fazal fojiasi" dramasi, S. Siyoev "Bir chora zamon istab" qissasi va boshqalar). As: Tanlangan asarlar, T., 1956; De-von, T., 1976; Saylanma, T., 1984.

Shoirlar

O'zbek shoirlari
Xivada tugʻilganlar
Xorazm kishilari
Oʻzbekistonlik shoirlar
Avaz Oʻtar uy-muzeyi

Avaz oʻtar uy-muzeyi – adabiy-memorial muzey. Avaz tavalludining 100 yilligi munosabati bilan Ichan qal’ada u yashagan uy oʻrnida qurilgan binoda ochil-gan (1984). Muzey oldida shoirga haykal oʻrnatilgan. U 4 xonadan iborat: 1- xonaga Avaz asarlaridan namunalar, suratlari, albomlar, ustoz va shogirdlarning kitoblari va boshqa qoʻyilgan; 2- xonani shoirning otasi Polvonniyozning kiy-im-boshlari, sandiq, koʻrpa-toʻshak, oʻchoq, chiroq, xurjun, miltiq va boshqa egallagan; 3- xona Avaz ijodxonasi: stol, kursi, lavh, shamdon, oyna, siyohdon, qalamdon bor, tokchaga kitoblar terilgan, shuning-dek shoirning kiyim-kechaklari va boshqa qoʻyilgan; 4- xona mehmonxona, unda da-sturxon, choynak-piyola, patnis, koʻrpacha, naqshli stol, soat va boshqa bor, devoriga soʻzana, dutor osilgan. Muzey eksponatlari 3 mingga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi muzeylar
Avacha qoʻltiqchasi

Avacha qoʻltiqchasi – Kamchatka yarim orolning janubi-sharqiy qirgʻogʻiga tutashgan Tinch okean qoʻltigʻi. Uzunligi 24 km, eni 3 km, chuq. qariyb 26 m. Avacha daryosi quyiladi. Shimoliy sohilida Petropav-lovsk-Kamchatskiy port shahri bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qoʻltiqlar
Avval bahor

Avval bahor – kulollikda so-pol laganlarning ichki qismiga hoshiya shaklida ishlanadigan bezak. Avval bahor lagan markazidagi naqshni yaqqolroq koʻrsatish uchun qoʻllanadi. Avval bahor asosan yashil rang bilan ishlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avgit

Avgit (yunoncha: auge – yaltiroq) – silikatlarning zanjirsimon tizilgan kichik sinfiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. Sinishi chigʻanoqsimon. Qattiqligi 5–6. 3,2–3,6. Rangi yashil va kulrangdan qoragacha. Koʻpincha asosli va ultra asosli togʻ jinslarining tarkibiy qismi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Javohirlar
Muxtor Avezov

Muxtor Umarxonovich Avezov (1897.28.09, Sharqiy Qozogʻiston (sobiq Semipalatinsk) viloyati Abay tumani – 1961.27.06, Moskva) – qozoq yozuvchisi, olim. Qozogʻiston Fanlar Akademiyasida (1946), filologiya fanlari doktori (1952), Qozogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1957). Semipalatinskdagi madrasada hamda oʻsha yerdagi 5 sinfli rus maktabida oʻqigan, soʻng oʻqituvchilar semi-nariyasini tamomlagan (1917). Abay ovulida sahnalashtirilgan (1917) "Yenglik – Kebek" intermediyasi bilan qozoq dramaturgiyasiga asos soldi. Toʻngʻich qozoq teatri (hozirgi Avezov nomida) – Qozogʻiston davlat akademik drama teatri ham 1926-yil 13-yanvarda shu pyessani sahnalashtirib ochilgan. Avezovning dramatik asarlari qozoq dramaturgiyasining rivojlani-shiga katta hissa boʻlib qoʻshildi. Avezov 20-yillarda Toshkentda yashadi va Oʻrta Osiyo davlat universiteti aspiranturasida oʻqidi (1928). Mashhur oʻzbek yozuvchisi Abdulla Qodiriy romanlaridan kuchli ilhomlandi. 1920–30- yillarda Toshkentdagi qozoq nashriyotida adabiy-badiiy, ijtimoiy-siyosiy "Choʻlpon" jurnali bilan bir necha adabiy toʻplam nashr etilgan. Avezov 1922–23-yillarda Toshkentdalik vaqtida "Kundoshlar" pyessasi, hikoyalari, "Asov tulporlar haqida" (1922), "Qozoq qalamkashlariga ochiq xat" (1922) maqolalari shu jurnalda bosildi. Avezovning "Abay", "Abay yoʻli" epopeyasi qozoq xalqi hayotiga bagʻishlangan boʻlib, u oʻz davrida yuksak bahoga sazovor boʻldi. Asarda qozoq xalqining 19-asrdagi ogʻir, ziddiyatlarga toʻla hayoti badiiy aks ettirilgan. Oʻsha davrdagi qozoq dashtini qamrab olgan nodonlik va johillik toʻsiqlarini yenggan Abayning oʻz xalqi asl farzandi, mutafakkir, insonparvar shoir darajasiga koʻtarila olishi asarda mohirlik bilan tasvirlangan. "Abay yoʻli"ni Zumrad (Orifjonova) 1950–60- yillarda oʻzbek tiliga tarjima qilgan. U boshqa xalqlar tillariga ham tarjima qilindi. Janubiy Qozogʻiston chorvadorlari hayotiga bagʻishlangan "Ravnaq" romani vafotidan soʻng bosilib chiqdi (1962). 20-yillarda qozoq choʻllarida yuz bergan ocharchilik va boshqa dahshatli voqealar aks ettirilgan "Ogʻir sinov" romani ham vafotidan soʻng nashr etildi. Avezov ijodiy, ilmiy ishlar bilan birga, 30 yildan ortiq (1928–61) Olmaota pedagogika instituti, Qozogʻiston va Moskva davlat universitetlarida pedagoglik faoliyatini qoʻshib olib bordi. Avezov umrining koʻp yillarini shoʻro mafkurachilarining ogʻir tazyiqi va ta’qibi ostida oʻtkazishga majbur boʻldi.Yozuvchi turkiy xalqlar adabiyoti tarixini teran tadqiq etuvchi koʻplab maqolalar yaratdi. Uzoq yillar davomida turkiy xalqlar ogʻzaki ijodi namunalarini, xususan xalq dostonlarini keng targʻib qildi. "Er Targʻin", "Alpomish", "Manas" dostonlarini tadqiq etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qozogʻistonlik yozuvchilar
1897-yilda tugʻilganlar
1961-yilda vafot etganlar
27-iyunda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari
Avia...

Avia... (lotincha: avis – qush) – qoʻshma soʻz boʻlagi; aviatsiyaga oidlikni bildiradi. Mas, aviagorizont, aviatrassa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil