Amirtey qoʻzgʻoloni

Amirtey qoʻzgʻoloni (miloddan avvalgi 5-asr oxiri) - Misrning vaqtinchalik mustaqilligini tiklashga olib kelgan Fors shohining kuchiga qarshi misrliklarning chiqishi.

Miloddan avvalgi V asr boshlarida Misrliklar forslarga qarshi bir necha bor qoʻzgʻolon koʻtardilar. Ulardan eng muvaffaqiyatlisi asrning soʻnggi oʻn yilligida boʻlib oʻtgan Amirta II (XXVII sulolasi) qoʻzgʻoloni boʻldi. Natijada, Misr 60 yil davomida oʻz mustaqilligini tikladi va bu mamlakatni oʻz hukmronligi ostiga qaytarish uchun forslarga bir necha harbiy yurish kerak boʻldi.

Fors hokimiyatining zaiflashishi 
Ahamoniylar imperiyasi dastlab ancha boʻsh va yetarlicha markazlashtirilmagan hududlar konglomerati edi.Miloddan avvalgi V asr oʻrtalaridan boshlab.Forsda markaziy hokimiyatning zaiflashuvi jarayoni yuz berdi, bu ayniqsa asrning oxirlarida Doro II davrida kuchaydi. Kichik Osiyo satraplari yunon yollanma askarlaridan qoʻshin yigʻib, oʻzaro urushgan; Miloddan avvalgi 410-408 yillar oraligʻida Kichik Osiyo va Midiyada qoʻzgʻolonlar boʻlib, ular qiyinchilik bilan bostirildi.

Misrliklarning fors rejimidan noroziligini yumshatish uchun Doro II nufuzli ruhoniylar bilan noz-karashma qilishga harakat qildi.Ibodotxonalar qurilishi qayta tiklandi, fors shohi hatto Misr taxtini ham qabul qildi.

Yahudiylar bilan ziddiyat 
Birinchi mojaro Elephantine orolidagi yahudiy harbiy koloniyasi atrofida sodir boʻldi. U yerda joylashgan qalʼa Siena (Asvan) bilan birga chegarani qoplagan va Yuqori Misrni nazorat qilgan. Sais sulolasi davridan beri yahudiy harbiy mustamlakachilari Elefantinda joylashgan. Keyinchalik ular mintaqadagi fors hokimiyatining tayanchiga aylandi. Forslar davrida yahudiy garnizoni 600 dan 800 kishigacha boʻlgan deb ishoniladi. Bu odamlar aramiy tilida gaplashgan va hujjatlarda koʻpincha oʻzlarini Aramilar deb atashadi. Koʻrib chiqilayotgan davrda ular endi pravoslav yahudiylari hisoblanmadi, chunki ularning orolda Quddusga oʻxshash oʻz ibodotxonalari bor edi, unda Yahvedan tashqari, baʼzi boshqa semit xudolari ham hurmatga sazovor edi.

Yahudiy mustamlakachilarining mahalliy aholi bilan munosabatlari uzoq vaqt davomida tinch va hatto doʻstona munosabatda boʻlgan. Misrdagi koʻp sonli yunon yollanma askarlaridan farqli oʻlaroq, mahalliy aholi yomon koʻrgan, baʼzi urf-odatlar misrliklarning yahudiylari bilan bogʻliq edi (sunnat, baʼzi joylarda — choʻchqa goʻshtini isteʼmol qilishni taqiqlash).

Bundan tash, diniy tafovutlar muhim rol oʻynadi. Elefantina ibodatxonasida „forslar davrida, shubhasiz, qoʻchqorlar kuydiriladigan qurbonlik sifatida taqdim etilgan“. Shu bilan birga, mahalliy aholi uchun qoʻchqor muqaddas hayvon edi — ularning xudosi Xnum qoʻchqor boshi bilan tasvirlangan va arxeologlar hatto oroldan qoʻchqor qabristonini ham qazib olishgan. Ehtimol, diniy norozilik uzoq vaqt davomida kuchayib, qoʻzgʻolonga tayyorgarlik koʻrish paytida yoki uning boshida paydo boʻlgan.

Miloddan avvalgi 410-yil iyul oyida Xnum ruhoniylari Misr gubernatori Arsham saroyga borgan paytni kutdilar, xalqni yahudiylar ibodatxonasini vayron qilishga chaqirdi. Ular Vidrang qalʼasining fors komendantiga pora berishdi va u nafaqat ularning harakatlariga aralashmadi, balki yahudiylarning soʻzlariga koʻra, hatto oʻgʻli Nafainni, Siena garnizonining boshligʻini misrliklarga yordam berish uchun yubordi. Natijada, ibodatxona talon-toroj qilindi va qisman vayron qilindi.

Yahudiylar Arshamaga shikoyat qilishdi, shuningdek, ibodotxonani qayta qurishda yordam soʻrab Quddusdagi oliy ruhoniyga, Yahudiya va Samariya satraplariga murojaat qilishdi. Quddus ularning iltimosini eʼtiborsiz qoldirdi, ammo samariyaliklarning diniga eʼtiqod qiluvchi Bagoʻy va Sanballat satraplari yordam berishdi. Vidrang va uning oʻgʻli oʻz lavozimlaridan chetlatildi va jazolandi, ibodotxonani tiklashga ruxsat berildi, ammo yahudiylar ham, misrliklar ham bir-birlari bilan kurashgan fors byurokratiyasining sustligi tufayli ish bir necha yilga choʻzildi.. Shu bilan birga, forslar misrliklarni jazolashdan qoʻrqishdi va yahudiylarga „qon va kuydiriladigan qurbonliklarni qurbonliklardan chiqarib tashlash, faqat non va tutatqi qoldirish“ buyurildi.

Misrning ozod qilinishi 
Deltada forslarga qarshi qoʻzgʻolon aniq qachon boshlangani nomaʼlum. Doro II hokimiyati Misrda kamida miloddan avvalgi 406/405 yilgacha tan olingan., shuning uchun mamlakatning ozod etilishining taxminiy sanasi miloddan avvalgi 405/404 yillar deb hisoblangan. Qoʻzgʻolonchilarning boshligʻi va yangi firʼavn Miloddan avvalgi V asr oʻrtalarida rahbarlik qilgan Amirteyning nabirasi, aftidan, Sais shahridan Liviya shahzodasi Amirtey (II) edi. Gʻarbiy Deltadagi Forslarga qarshi qoʻzgʻolon va magʻlubiyatga qaramay, oʻz oʻgʻli Pausiriyga avtonom knyazlikni saqlab qolishga muvaffaq boʻldi.

Keyinchalik maʼlum boʻldiki, miloddan avvalgi 404 yilga kelib. Amirtey faqat Quyi Misrni egallashga muvaffaq boʻldi. Fil garnizoni kamida miloddan avvalgi 401 yil dekabrigacha Fors shohiga sodiq qoldi. e. Oʻsha yilning bahorida spartalik qoʻmondon Klerx satrap Tissafernga ellin yollanma askarlaridan iborat boʻlinmalarni Misrni qayta bosib olishni taklif qildi. Miloddan avvalgi 400 yilda e. Amirfey qoʻshinlari Elefantina va Yuqori Misrni egallab oldilar, yahudiy mustamlakachilari yangi hukumat tomoniga oʻtdilar.

Forslar Suriyada satrap Abrokom qoʻmondonligi ostida katta qoʻshin toʻpladilar, ammo oʻsha paytda boshlangan Kichik Kirning qoʻzgʻoloni ularni Misrga qarshi yurishni kechiktirishga majbur qildi.

Miloddan avvalgi 399/398 yillarda Elefantindagi yahudiy koloniyasi tugatilgan. Aftidan, misrliklar yaqinlashib kelayotgan fors bosqinini qaytarishga tayyorlanar ekan, uzoq vaqt davomida chet el kuchlarining tayanchi boʻlgan garnizonni ortda qoldirishdan qoʻrqishgan.Ibodotxona butunlay vayron boʻlgan va bu ish shu qadar puxtalik bilan bajarilganki, arxeologlar uning qoldiqlarini hech qachon topmaganlar, garchi joylashuvi hujjatlardan maʼlum boʻlsa ham.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Dandamaev M.A. Ahamoniylar davlatining siyosiy tarixi. — M.: Nauka, 1985. — 319 b.
 Perepelkin Yu.Ya. Qadimgi Misr tarixi. — Sankt-Peterburg: Yozgi bogʻ; „Neva“ jurnali, 2000. — 560 p. — ISBN 5-89740-011-3
Pages with unreviewed translations