Toshkent qal’asi

Toshkent qoʻrgʻoni — Toshkent shahridagi istehkom, mustahkam mudofaa punkti.

Qal’a 1865-yil iyun oyida Toshkentni rus qoʻshinlari bosib olingandan soʻng Anhor kanalining chap qirgʻogʻidagi Kuymas (Qatagʻon) darvozasi roʻparasida general M.G.Chernyayev tomonidan qurilgan. Toshkent qal’asini yollanma ishchilar qurgan, ularni ishga olishni savdogarlar amalga oshirgan.

Tarixi 
Qurilish 1865-yil avgust-oktyabr oylarida oʻsha davrdagi istehkom qoidalariga muvofiq amalga oshirildi. Qal’a tekis boʻlmagan olti burchakli shaklga ega boʻlib, baland sopol qal’alar bilan oʻralgan boʻlib, burchak tayanchlari rivojlangan. Baʼzi joylarda miltiqdan oʻq otish uchun vertikal teshiklari boʻlgan gʻisht devorining yuqorisi tomon oʻtgan. Qal’aning ichida oltita piyoda askar uchun kazarmalar (birinchi Turkiston  qoʻshinlarining bir qismi, artilleriya jamoasi va ustaxonalar ombori mavjud edi), ofitserlar uchun binolar, 150 oʻringa moʻljallangan lazaret, syeyxgauz va potlagich moddasi uchun yertoʻla bor edi. Qal’aning ofiserlar garnizoni yigʻilish binosi 19-asrning 80-yillarida harbiy muhandis polkovnik Georgiy Ivanovich Shleyfer tomonidan barpo etilgan.

Qal’aning asosiy kirish eshigi mahalliy ishlab chiqaruvchilar pishgan kulrang-sariq gʻishtdan qurilgan yangi rus shahriga qaragan ajoyib sharqiy darvoza edi. Hammasi boʻlib, qal’ada Toshkentga hujum paytida oʻzini koʻrsatgan rus zobitlari Mesyasev, Xmelev va Obux nomidagi uchta darvoza boʻlgan.  

Qal’a shunday qurilganki, „eski“ ona shahar ustidan hukmronlik qiladi va qurilayotgan yangi Yevropa shahrini himoya qilishni taʼminlaydi.

1867-yildan to 1883-yilgacha (1905-yilgacha) har kuni soat 12 da boʻsh toʻp ovozi eshitildi — bu qal’a devorining barbetlaridan birida turgan toʻpdan aniq vaqtni aniqlash uchun signal. Qal’a Toshkent astronomik va fizika observatoriyasi bilan aloqa yoʻli orqali bogʻlangan va shuning uchun kunduzgi otishmalar juda aniq eshitilardi. 1899-yilda Toshkent qal’a artilleriyasi (Toshkent artilleriya boʻlinmasi) Toshkent artilleriya omboridan ajralib, Turkiston deb yuritila boshlandi. 1905-yil 15-noyabrda (15-noyabrdan 16-noyabrga oʻtar kechasi) 1-Toshkent zahira bataloni, Toshkent 1-zahira bataloni, artilleriya deposi va artilleriya ustaxonalari, Turkiston artilleriya qoʻshini va 1-qoʻshinlari askarlarining qoʻzgʻoloni (isyon) boʻldi. Turkiston 1-uchuvchi polklari, qoʻzgʻolonchi askarlar 1-2-3-Turkiston miltiq batalonlarining ustun qoʻshinlari tomonidan oʻrab olingan va qisqa muddatli jangdan soʻng qurol-yarogʻini tashlagan. Natijalar: „Halok boʻlganlar — 3, yaradorlar — 28, ogʻir mehnatga hukm qilinganlar — 5, intizomiy batalon — 15, non va suv uchun hibsga olinganlar — 48 nafar kishini tashkil etardi“.

Keyinchalik, Toshkentdagi inqilobiy voqealar davrida qal’a garnizoni 1919-yil yanvarida Toshkentda Osipov qoʻzgʻolonini bostirishda hal qiluvchi rol oʻynadi.

Sovet davrida taxminan XX asrning 70-yillari oʻrtalariga qadar qal’a hududida harbiy xizmatchilarning oilalari yashagan harbiy lagerning uylari saqlanib qolgan. Qal’a hududidagi uylardan birida 1970-yillarga qadar „Harbiyloyiha“ loyiha instituti mavjud edi.

XX asrning 70-yillari boshlarida sobiq qal’a hududida bolalar bogʻi tashkil etilgan va „Pioner“ bolalar kinoteatri faoliyat yuritgan. Oʻzbekiston xiyobonidagi XX asrning 60-yillari boshlarida qoʻrgʻonlardan birining oʻrnida zamonaviy Oʻzbekiston SSR Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasi (Kommunistik partiya Markaziy Qoʻmitasi) binosi barpo etiladi. Oʻzbekiston SSR Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng (1991-yil avgustidan keyin) qurilgan va u Oʻzbekiston Prezidentining qarorgohiga aylangan.

Qal’a komendanti 
Fort qoʻmondoni:

 Bek, polkovnik
 I. P. Belov, boʻyalgan, 1918-yil mart — 1919-yil aprel.
 K.P.Revyakin, rassom, „Qizil Armiyaning birinchi jangovar poyezdi“ otryadining sobiq qoʻmondoni, 1919-yil 14-yanvardan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Tashkent // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.
 Artilleriya russkaya // Voennaya ensiklopediya : [v 18 t.] / pod red. V. F. Novitskogo … [i dr.]. — SPb.; [M.] : Tip. t-va I. D. Sitina, 1911—1915.
 Artilleriyskaya rota // Voennaya ensiklopediya : [v 18 t.] / pod red. V. F. Novitskogo … [i dr.]. — SPb.; [M.] : Tip. t-va I. D. Sitina, 1911—1915.
 Artilleriyskie skladi // Voennaya ensiklopediya : [v 18 t.] / pod red. V. F. Novitskogo … [i dr.]. — SPb.; [M.] : Tip. t-va I. D. Sitina, 1911—1915.
 Tashkentʼ vʼ proshlomʼ i nastoyaщemʼ. Istoricheskіy ocherkʼ. A. I. Dobrosmislovʼ. Tashkentʼ. Tip. Porseva. Nikolaevskaya ul. 1912.
 „Revolyutsey prizvanniy“, „Voenno-istoricheskiy jurnal“, organ Ministerstva oboroni Soyuza SSR, № 1, 1963, M., Voenizdat
 1905. Materiali i dokumenti. Armiya v pervoy revolyutsii. Obщaya redaksiya: Mixail Nikolaevich Pokrovskiy. Sostavitel: Anna Mixaylovna Pankratova. (Moskva — Leningrad: Gosudarstvennoe izdatelstvo, 1925. — Komissiya TsIK SSSR po organizatsii prazdnovaniya 20-letiya revolyutsii 1905 g. i ISTPART TsK RKP (b))
 A. V. Almatinskaya, roman „Gnyot“ (v trex knigax), Tashkent; 368 stranits; 1974 g.

Havolalar 

 Toshkentning qisqacha tarixi jadvalda
 Evgeniy Smexovning „Toshkent 1865 — 1917“ sayti "
 „Fargʻona. RU“. Markaziy Osiyo yangiliklari. „Oʻzbekiston: Toshkent qal’asi darvozalarini yubiley oldi remeyk toʻlqini qamrab oldi“
 Toshkent qal’asi: 19-asrda shahar rivojlanishi.
 „Toshkent haqida maktublar“ sayti, Osipov qoʻzgʻoloni — Toshkent komendanti kim boʻlgan?
 NUZ sayti.  UZ, Toshkent vaqti bilan… 

Toshkent tarixi