yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Bolsheviklar

Bolsheviklar ( — koʻplar) — Rossiya sotsialdemokratik ishchilar partiyasi (RSDRP) da Lenin boshchilik qilgan siyosiy oqim (fraksiya) vakillari. 1917-yil apreldan mustaqil siyosiy partiya tuzishgan (qarang Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi). Bolsheviklar tushunchasi RSDRP 2syezdida (1903) Lenin tarafdorlari partiya rahbar organlariga saylovlarda koʻpchilik ovoz olganidan soʻng yuzaga kelgan. Shu sababli ular — bolshevik, kam ovoz olgan raqiblari esa — menshevik deb yuritila boshlagan. Bolsheviklar mamlakatda totalitaristik siyosat yuritgan.  Bolsheviklar soʻzi 1917-1952-yillarda RSDRP (b), RKP (b), VKP (b) deb atalgan partiyaning rasmiy nomlarida ishlatilgan.

Bolsheviklar
Rossiyadagi kommunistik partiyalarning tugatilishi
1903-yilda tashkil topgan siyosiy partiyalar
Rossiya inqilobidagi siyosiy partiyalar
Rossiyadagi siyosiy partiyalarning fraksiyalari
Bolqon urushlari

Bolqon urushlari — Bolqon yarim orolda 1912—13-yillarda boʻlib oʻtgan ikki urush. Birinchi Bolqon urushi (1912-yil 9-oktyabr — 1913-yil 30-may) Bolqon ittifoqi (Bolgariya, Serbiya, Gresiya, Chernogoriya) bilan Turkiya oʻrtasidagi urush. London sulh shartnomasi (1913-yil 13-may) ga koʻra, magʻlub Turkiya Istanbul va Sharqiy Frakiyaning bir qismidan boshqa Bolqondagi barcha mulklaridan mahrum boʻlgan.

Ikkinchi Bolqon urushi (1913-yil 29-iyun — 10-avgust) — Bolgariyani Serbiya, Chernogoriya, Gresiya va ularga qoʻshilgan Ruminiya va Turkiyaga qarshi urushi. Urush Bolgariyaning magʻlubiyati bilan tugadi. Buharest sulh shartnomasiga (1913-yil avgust) koʻra, Bolgariya Ruminiyaga Janubiy Dobruja, Gresiyaga Makedoniyaning janubiy qismini va Gʻarbiy Frakiyaning bir qismini, Serbiyaga Makedoniya shimoliy qismining deyarli hammasini berishgan, Turkiyaga Adrianopol (Adirna) ni qaytarishga majbur boʻldi. Bolqon urushlari xalqaro ziddiyatlarning keskinlashuviga, 1914—18 yillardagi Birinchi jahon urushining tezlashuviga yoʻl ochib berdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Urushlar
Bolgʻa

Bolgʻa — zarb berish uchun ishlatiladigan dastaki qurol. Kallak va dastadan iborat. Bolgʻa kallagi, odatda, uglerod (0,4—0,6%S) li poʻlatdan, dastasi asosan yogʻochdan yasaladi. Kallakning har ikki tomoni toblanadi. Bolgʻalarning turli xillari.,mas, yogʻoch Bolgʻa, yumshoq muhrali Bolgʻa, tepmaydigan (urganda sakrab ketmaydigan) Bolgʻa, xavfsiz (zarb paytda detalni berkitib turuvchi) Bolgʻa bor (rasm). Miskarlikda: 1) xoyis (xoyisk) yoki xoyischorsi Bolgʻa — misni yupqalashda; 2) xoyis bagʻal, kapchin yoki chambar Bolgʻa — misni yoyib yigʻishda; 3) nimchorsi Bolgʻa — misda qolgan izlarni ketkazishda; 4) yumaloq Bolgʻa — mis idishlarning ichki tomoniga ishlov berishda; 5) teruv Bolgʻa — mis idishlarning yuzini silliklashda ishlatiladi. Temirchilik, taqachilik va pichoqchilikda: 1) metin Bolgʻa — ketmon qirgʻogʻidan yelka chiqarishda; 2) dasxoyis Bolgʻa — temirchi, taqachi va pichoqchilar bosqonchi bilan birga ishlaganda; 3) teruv Bolgʻa — ketmonning orqa oldini, taqaning yuzini tekislashda; 4) dusara Bolgʻa — ketmon zoʻgʻatasining chetini qaytarishda; 5) barchinxoyis Bolgʻa — kush pichoq yasashda ishlatiladi va boshqalar. Texnikada metallga zarb bilan ishlov (shakl) beradigan asbob. Temirchilikshtamplashda ishlatiladi. Bugʻ havo, pnevmatik, mexanik va gidravlik yuritmali, elektr turlari bor (yana qarang Bolgʻalash mashinasi, Bosqon).

Manbalar
Bolgʻabaliq

Bolgʻabaliq (Sphyrna zygaena) – akulasimonlar turkumiga mansub baliq. Tanasining uzunligi 3,5 metrgacha, ogʻirligi 150 kg gacha (baʼzilari hatto 400 kg gacha). Atlantika va Tinch okeanning tropik hamda subtropik mintaqalarida tarqalgan. Dengiz tubida yashaydi, kambala, skat va har xil umurtqasiz jonivorlar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi 40 tagacha tirik baliqlar tugʻadi. Kam ovlanadi. Boshining ikki yonidagi oʻsimtasi bolgʻaga oʻxshaydi. Nomi ham shundan olingan. Yirik koʻzlari boshidagi oʻsimtalar ustida joylashganidan Bolgʻabalik ancha uzoqni koʻradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolgʻalash

Bolgʻalash — metallarga bolgʻa va bosqonlarda zarb va bosim bilan ishlov berish usullaridan biri. Qizdirilgan metallga bolgʻa (yoki bosqon)da koʻp marta uzlukli zarba berilsa, u deformatsiyalanib, asta-sekin maʼlum shakl va oʻlchamni oladi. Metall buyumlarni koʻplab va seriyalab ishlab chiqarishda shtamplarda bolgʻalash usuli qoʻllanadi. Bolgʻalashda choʻktirish (kirishtirish), choʻzish, tekislash, yoyish, teshish jarayonlari bajariladi.

Manbalar
Bomba

Bomba ( — shovqin) — 1) artilleriya snaryadining eski nomi. Silliq stvolli artilleriyada ichi boʻsh sferik choʻyan korpusdan, qora porox zaryadidan va porox tarkibi zichlab tiqilgan yogʻoch naychadan iborat snaryadlar bomba yoki granatalar deb atalgan. Bombaning zaryadi naychadagi modda yongandan keyin portlaydi. XIX asrdan boshlab rus armiyasida bir pud (16 kg) dan ortiq snaryadlar bomba deb atalgan, 122 mm li tuplarning snaryadi ham XX asr 30-yillarigacha bomba deyilgan; 2) Birinchi jahon urushida ishlatilgan bomba irgʻitkichning portlab parchalanadigan snaryadi; 3) poroxning stvol ichidagi gaz kuchi va haroratini ulchash uchun ishlatiladigan asbob; 4) aviatsiya bombasi (qanotli snaryadlar deb atash rasm boʻlgan); 5) suv osti kemalarini portlatish uchun moʻljallangan snaryad; 6) atom bombasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qurollar
Bombalar
Bombay universiteti

Bombey universiteti — Hindistondagi eng yirik universitetlardan biri. 1857-yil asos solingan. 1904-yilgacha uning vazifasi bir qancha kollejlarda imtihonlar oʻtkazish va oʻquv mashgʻulotlari tashkil etishdangina iborat boʻlgan. 1904-yildan bevosita oʻquv faoliyatini tashkil etish (leksiyalar oʻqish, oʻquv jarayoni uchun zarur boʻlgan ilmiy ishlar nashr etish va h. k.) huquqini olgan. Bombay universiteti ijtimoiy fanlar, tijorat, yuridik, tibbiyot, dorishunoslik, stomatologiya, led., psixologiya sohalari boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 160mingdan ortiqtalaba taʼlim oladi. Untda bir kancha ilmiy tadqiqotlar muassasalari va institutlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bomdod namozi

Bomdod (fors.) — erta tong payti, sahar paytida oʻqiladigan namoz. Bamdod namozi 2 rakaat sunnat va 2 rakaat farzdan iborat. Erta tongda oʻqilgan namozning savobi qolgan namozlarga qaraganda kattaroq deb hisoblanadi. Bomdod namozi vaqti ufqda yorugʻlik chizigʻi paydo boʻlishi bilan boshlanadi va quyosh chiqishidan oldin tugaydi.

Yana qarang 
 Namoz 
 Peshin namozi 
 Asr namozi 
 Shom namozi 
 Xufton namozi 
 Vitr namozi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bomiyon

Bomiyon, Bomikon, Bomyanna — Afgʻonistonning markaziy qismidagi qadimiy shahar, B. viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 10 ming kishiga yaqin. B. 1-asrda barpo boʻlgan, 7-asrda uni arablar fath etgan. 10—13-asr boshida B. dastlab gʻaznaviylar, soʻng gʻuriylar, keyin xorazmshohlarga tobe boʻlgan. 1221 y. B.ni moʻgʻullar vayron qilgan, 16-asrdan u boburiylar tasarrufidaboʻlgan. B. 18-asr 2-yarmidan Afgʻoniston davlati tarkibida.

Xitoylik sayyoh Syuan Szan va arab tarixchilari keltirgan maʼlumotlarga koʻra, B. islom dini kirib kelgunga qadar buddizmnint yirik markazi hisoblangan. U yerda qoyatoshlarni yoʻnib bunyod etilgan oʻndan ortiq butxona oʻtmishda mavjud boʻlib, ularning mingdan ziyod rohib (monax) lari boʻlgan. Butxonalar oʻyma naqshlar bilan bezatilgan, ularga koʻplab erkak va ayol qiyofasidagi tosh sanamlar oʻrnatilgan. Erkak qiyofasidagi sanamlardan birining boʻyi 53 m, ayol qiyofasidagilaridan birining boʻyi esa 3S m. boʻlgan. Afgʻonistondagi Tolibon rahbariyati qaroriga muvofiq, mamlakatdagi islomiyatga qadar yaratilgan moddiymadaniy obi dal ar, shu jumladan B.dagi budda sanamlari vayron qilingan (2001-yil mart).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Afgʻoniston shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Boris Anisimovich Bondarenko

Boris Anisimovich Bondarenko (19-oktyabr 1923, Davlekanov shahri, Boshqirdiston — 20-iyul 2017) — kibernetik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), fizikamat, fanlari doktori (1970), professor (1974). 1928-yildan Toshkentda. Oʻrta Osiyo davlat universitetni tugatgan (1953). Oʻzbejchctoh Fanlar akademiyasi Matematika institutida (1953—72), Toshkent temir yoʻl transporti muhandislari institutida (1972—80), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Kibernetika" ilmiy ishlab chiqarish birlashmasida (1980-yildan) ishladi. Bondarenko matematik fizikaning yarim chiziqli shu jumladan polivibratsion tenglamalarni oʻrganish boʻyicha xalqaro maktab asoschilaridan biri (rumin olimi Manjeron bilan birga). Ilmiy ishlari uzlukli matematika, kombinatolik tahlil, murakkab matematik fizika masalalarini analitik va uzlukli usullar bilan yechish, arifmetik fraktal tuzilmalarini tuzish va tekshirishga, elastiklik nazariyasining 3 oʻlchovli masalalariga bagʻishlangan. "Jasorat" medali bilan takdirlangan (1995).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Matematiklar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
20-iyulda vafot etganlar
2017-yilda vafot etganlar
1923-yilda tugʻilganlar
19-oktyabrda tugʻilganlar
Jasorat medali sohiblari
Vatan urushi ordeni sohiblari
Qizil Yulduz ordeni sohiblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Sergey Bondarchuk

Sergey Fyodorovich Bondarchuk (25-sentyabr 1920-yil - 20-oktyabr 1994-yil, Moskva) - kinoaktyor va rejissor Xalq artisti (1952), Mehnat Qahramoni (1980). Bondarchuk suratga tushgan eng yaxshi filmlar: "Taras Shevchenko (film)", "Tugallanmagan qissa", "Sergiy ota" va boshqalar. Rejissyor sifatida "Inson taqdiri" (oʻzi bosh rolda), "Urush va tinchlik (film)", "Ular Vatan uchun kurashdilar", "Choʻl (film)" kabi filmlarni ekranlashtirdi. Davlat mukofotlari laureati (1952, 1960, 1984).

Manbalar 

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Rossiyalik erkak aktyorlar
Sovet erkak aktyorlari
Bonitirovka

Bonitirovka (lotincha bonitas yaxshi, sifatli, asl) — 1) zotli hayvonlarni nasldorlik va mahsuldorlik xususiyatlari boʻyicha baholash; 2) tuproq unumdorligini qiyosiy baholash (qarang Tuproq bonitirovkasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

meta
Bonn universiteti

Bonn universiteti rasmiy nomi Bonn Fridrix Vilgelm universiteti (nemischa: Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn), Germaniyaning Shimoliy Reyn-Vestfaliya shtati Bonn shahrida joylashgan davlat tadqiqot universitetidir. 1777-yil Akademiya sifatida tashkil etilgan boʻlib, 1786-yildan universitet deb nomlangan. Bonn universiteti 1818-yil 18-oktabrda Frederik Uilyam III tomonidan Reyn-Universität (inglizcha: Reyn universiteti) sifatida, Bonn Kurkölnische Akademie (inglizcha: Academy of Prince-elector of Cologne) ning davomchisi sifatida tashkil etilgan. Bonn universiteti turli fanlar boʻyicha koʻplab bakalavriat va magistratura dasturlari mavjud va 544 nafar professorga ega. Bonn universiteti Germaniyadagi yirik ilmiy-tadqiqot talab qiladigan universitetlarning U15 assotsiatsiyasining aʼzosi boʻlib, Germaniya universitetlari mukammalligi tashabbusi doirasida „Mukammallik universiteti“ unvoniga ega.

Bonn universitetida nemis universitetlari orasida eng koʻp 6 ta mukammallik klasteri mavjud. Bular: Xausdorff matematika markazi, kvant hisoblash klasteri uchun materiya va yorugʻlik, Bonn universitetining qaramlik va qullikni oʻrganish markazi, PhenoRob (ekin yetishtirish kelajagi uchun tadqiqot), Immun hissiy tizim klasteri va ECONtribute (bozorlar va davlat siyosati). Bonn universiteti iqtisodiyot, huquq, falsafa, matematika, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, teologiya va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bonn universitetida 40 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Universitet kutubxonasida 1 milliondan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olmoniyadagi universitetlar‎
Oliy oʻquv yurtlari
Universitetlar
Aage Bohr

Aage Niels Bohr (19-iyun 1922, Kopengagen – 8-sentyabr 2009, Kopengagen) — daniyalik fizik. Daniya Fanlar akademiyasi va boshqa koʻp akademiyalar aʼzosi. Niels Bohrning oʻgʻli. Atom yadrosining umumlashgan modeli mualliflaridan biri. Ilmiy ishlari kvant va yadro fizikasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1975, Ben Roy Mottelson va James Rainwater bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Daniyalik fiziklar
1922-yilda tugʻilganlar
19-iyunda tugʻilganlar
8-sentyabrda vafot etganlar
2009-yilda vafot etganlar
Bor karbidlari

Bor karbidlari — bornit uglerod bilan hosil qilgan birikmalari. Bor bir kator karbidlarni hosil qiladi. Ulardan V4S (yoki V12S3) va V13S12 larning tarkiblari aniqlangan. V4S — qora yaltiroq kristall modsa, zichligi 2520 kg/m3, mikroqattiqligi 49,1 GPa, parchalanish temperaturasi 2450°dan yuqori. Bor yoki borat angidrid V2O3 ga 2000° dan yuqori trada kumir taʼsir ettirib olinadi. Havoda 600° gacha traga chidamli, suvda, mineral kislotalar va ularning aralashmalarida erimaydi, ammo qaynoq ishqorlar eritmalari taʼsirida parchalanadi. Korund A12O3 bilan karborund SiC dan qattiq, faqat olmos bilan borazondan yumshoqroq. Abraziv va silliqlovchi material, yarimoʻtkazgich sifatida, shuningdek yadro texnikasida neytronlarni yutuvchi material sifatida ishlatiladi. V|3S12— romboedrik panjarali, qora rangli kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 2460°; zichligi 2460 kg/m3, mikroqattiqligi 55,9 GPa. Yarimoʻtkazgich sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bor nitrid

Bor nitrid, BN — bornit azot bilan birikmasi. V2O3 ning qaytaruvchilar (koʻmir, magniy) bilan aralashmasini ammiak atmosferasida qizdirib yoki 2000° dan yuqori temperaturada elementlardan olinadi; oddiy sharoitda aBN — kubik, grafitsimon oq poroshok holida boʻladi. 1350° dan yuqori temperatura va 5 GPa bosimda katalizatorlar ishtirokida BN ning grafitsimon ashaklidan olmossimon Rshakli (borazon) hosil boʻladi. Borazon yuqori temperaturaga chidamli kimyoviy barkaror birikmadir. Bor nitrid dan oʻtga gʻoyatda chidamli materiallar, yarimoʻtkazgichlar, dielektriklar, neytronlarni yutuvchi materiallar tayyorlanadi, oBN podshipniklarda quruq moy sifatida xizmat qiladi; borazon oʻta qattiq abraziv materiallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bor postulatlari



Bor nazariyasi
Nils Bor Rezerford tajribalarida kuzatilgan, lekin klassik fizika tushuntira olmaydigan natijalarni, qonuniyatlarni tushuntirishda o'zining vodorod atomi tuzilishi modelini taklif qildi(1913) Bor modeli vodorod atomi tuzilishining birinchi muvaffaqiyatli modeli bo‘lib, atom tuzilishi to‘g‘risidagi tasavvurlarning rivojlanishida muhim o‘rin tutdi. Bor modeli de-Broyl gipotezasining vujudga kelishida ham katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Atom nurlanishi spektridagi qonuniyatlar, atomdagi energetik sathlar birinchi marta Bor tomonidan tushuntirildi. Vodorod atomi tuzilishining Bor taklif qilgan modeli uning quyidagi postulatlarida asoslanadi:
 1. Atom uzoq vaqt statsionar holatlarda bo‘la oladi. Atom statsionar holatlarda energiyaning E1, E2,E3,...,En diskret qiymatlariga ega bo‘ladi. Atom statsionar holatlarda energiya nurlamaydi. Shuning uchun bunday holatlar statsionar holatlar deyiladi. Atomning statsionar holatlariga statsionar orbitalar mos keladi.
 2. Atomda bo‘lishi mumkin bo‘lgan statsionar orbitalardan 
elektronning impuls momenti L=mʋr=nħ (n=1,2,3,...) (1) shartni qanoatlantiradigan statsionar orbitalargina mavjud bo‘ladi. Bunday orbitalar ijozat etilgan statsionar orbitalar deyiladi. Atomdagi statsionar orbitalar kvantlangan bo‘lib, diskret energetik sathlarni hosil qiladi.
 3. Elektron energiyasi Ei bo‘lgan orbitadan energiyasi Ef boʻlgan (Ei>Ef) orbitaga o‘tganda atom energiya chiqaradi. Chiqarilgan energiya har ikki orbita energiyalari farqiga teng bo‘ladi, ya’ni: hν=Ei-Ef (2)
Bu formuladan, ν=(Ei-Ef)/h (3). (3) formulada Ei-birinchi orbita energiyasi, Ef-ikkinchi orbita energiyasi va ν-chiqarilgan energiya chastotasi.

Kamchiliklari
Yuqorida keltirilgan postulatlar asosida vodorod atomining birinchi muvaffaqiyatli modeli tuzildi. Bu modelda hisoblashlar doiraviy orbitalar uchun bajariladi.Bor modeli atom statsionar holatda nima uchun energiya nurlamasligini tushuntira olmaydi. Bundan tashqari, elektron yadro atrofida doiraviy orbita bo‘ylab harakatlanishini tajribada ko'rsatish mumkin emas. Shuning uchun Bor modelining tadbig'da ma’lum cheklashlar mavjud. Keyinchalik spektroskopiyada qilinayotgan yangi kashfiyotlarga Bor modeli javob bera olmadi.

Havolalar
 atom
 kvant
 nazariya
 Niels Bohr

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 G.Ahmedova "Atom fizikasi" kitobi, 2013-yil
Bora

Bora (yunoncha boreas — shimol shamoli) — togʻ bagʻrida pastga qarab esadigan kuchli sovuq shamol. Uncha baland boʻlmagan togʻlar iliq dengiz bilan tutashgan joylarda kuzatiladi. Bora esganda havo temperaturasi pasayadi.Bora tezligi asosan 20–30 m/s, baʼzi joylarda hatto 60 m/s va undan ham ortiq boʻladi. Bora bir boshlansa, bir haftagacha davom etadi. Bora Apsheron yarim oroli, Adriatika dengizi, Issiqkoʻl, Sevan koʻli, Meksika boʻg'ozi, Novorossiysk shahri va Qrim yarim orolida esadi. Bora koʻpincha fojiali oqibatlarga olib keladi (masalan, Bora oqibatida kemalar muzlab qolishi mumkin).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borazol

Borazol (borazin) B3N3H6 – rangsiz suyuklik. Mol. m. 80,05, suyuqlanish temperaturasi – 57", qaynash temperaturasi 55*. zichligi 810 kg/me (55"), 1000 kg/m3 (— 57"). Tuzilishi, fizik va kimyoviy xossalari jihatidan benzolga oʻxshaydi, shuning uchun borazolni goho anorganik benzol deb ataladi. Borazol bor nitrid olishda, uning hosilalari esa issiqqa chidamli polimerlar olishda ishlatiladi. Borazolning alkil yoki aril hosilalari asosidagi polimerlar 400—600’ issiqqa bardoshlidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borazon

Borazon — sunʼiy olmos; bor nitridning olmossimon modifikatsiyam. Yuqori temperatura (1350* dan yuqori) va bosim (3200 Mn/m2 dan yuqori) da borni azot bilan biriktirib olinadi Kattiqligi olmosnikiga yaqin, lekin B. yuqrri tralarga olmosga nisbatan chidamliroq, kimyoviy barqarorligi olmosnikidan ustunroq boʻladi. B.dan oʻtga chidamli materiallar, yarimoʻtkazgichlar, dielektriklar, neytronlarni yutgichlar tayyorlanadi; u oʻta qattiq abraziv materiallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borat kislota

Borat kislota, ortoborat kislota, H3BO3 — kuchsiz anorganik kislota, rangsiz yaproqchalar shaklidagi oq kristall. Zichligi 1460 kg/m3. Suvda oddiy temperaturada kam, qizitilganda yaxshiroq eriydi. Spirt va boshqa organik moddalarda ham eriydi. 107,5’ da qizdirib suvsizlantirilganida metaborat kislota HBO2,  150* da bor oksid B2O3 hosil boʻladi. Tabiatda issiq suvlar tarkibida erigan holda uchraydi. Bufer sistemalar tayyorlashda ishlatiladi. Shisha sanoatida, emallar tayyorlashda va tibbiyotda qoʻllanadi.

Tibbiyotda ishlatilishi

Borat spirti (lotincha Solutio Acidi borici spirituosa) borik kislotasining etil spirtidagi eritmasi (odatda 70% lik etanolda).
Borat kislotasining 0,5%, 1%, 2%, 3%, 5% konsentratsiyadagi spirtli eritmalari 70% etil spirti bilan tayyorlanadi va piyoderma o'choqlari atrofidagi sog'lom teri joylarini artib, antiseptik va antipruritik vosita sifatida ham ishlatiladi.
Borat kislotasi faqat nazoratsiz qabul qilingan taqdirda xavfli bo'lishi mumkin. Muntazam foydalanish bilan inson tanasida (ayniqsa, bolada) xavfli kontsentratsiya paydo bo'lishi mumkin. Kattalar uchun og'iz orqali zaharlanish uchun o'ldiradigan doz 15-20 g, bolalar uchun - 4-5 g.
Borat kislotasi 1860-yillardan beri tibbiyotda yaralarni bezovta qilmaydigan, mazasiz, hidsiz va rangsiz antiseptik sifatida ishlatilgan. Zamonaviy tibbiyotda borat kislotasining mikroblarga qarshi ta'siri past deb hisoblanadi.
Borat kislotasini bolalar, shuningdek, homilador va emizikli ayollar uchun antiseptik sifatida ishlatish SSSR Sog'liqni saqlash vazirligi tomonidan 1987 yil 2 fevralda Farmakologiya qo'mitasining tavsiyasiga binoan taqiqlangan: "... da foydalanishni taqiqlang. past faolligi va yuqori toksikligi tufayli chaqaloqlarda, shuningdek, homiladorlik va laktatsiya davrida ayollarda antiseptik sifatida borat kislotasi qo'llanilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kislotalar
Bordo suyuqligi

Bordo suyuqligi — oʻsimliklarning zamburugʻli va bakterial kasalliklariga qarshi ishlatiladigan preparat. Mis kuporosi (toʻtiyo)ning ohak eritmasi bilan 1:1 nisbatdagi aralashmasi. 10 litr 1% li bordo suyuqlihi tayyorlash uchun 100 g mis kuporosiga 3–4 litr issiq suv quyib, yogʻoch, shisha yoki sopol idishda aralashtiriladi, soʻng qolgan suv sovuq holda 5 litrga yetguncha qoʻshiladi. Boshqa idishda 5 litr suvda 150 g ohak eritiladi, yaʼni soʻndiriladi. Mis kuporosi eritmasi ohakli eritma (aksincha mumkin emas) ustiga quyiladi. Bunday aralashma bordo suyuqligi deb ataladi, uni aynan ishlatish oldidan tayyorlanadi. Oʻzbekistonda bordo suyuqligi koʻproq mevalarning barg bujmayishi, kalmaraz, antraknoz, shuningdek beda, sabzavot va boshqa ekinlarning qoʻngʻir dogʻiga hamda shu kabi boshqa zamburugʻli kasalliklarga qarshi qoʻllanadi. Oʻsimliklar mis kuporosi boʻyicha 1% li eritma bilan vegetatsiya davrida purkaladi. Preparatning sarf normasi 12–15 kg/ga (gektar), suyuklik sarfi 500–800 litr/ga.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boreal iqlim

Boreal iqlim (yun. boreas shimoliy) — qishda qor moʻl yogʻadigan, yozi nisbatan qisqa va iliq boʻladigan oʻrtacha kengliklar iklimi. Boreal iqlim li joylar (Arktika va Tropik oblastlar orasidagi joylar) da asosan tayga va tilogʻoch oʻrmonli landshaftlar uchraydi. Hozir Boreal iqlim atamasi kam qoʻllanadi (qarang Iqlim).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Iqlim
Borjomi (shahar)

Borjomi — Gruziyadagi shahar. Kura va Borjomi daryolari qoʻshiladigan yerda, dengiz sathidan taxminan 800 m balandlikda. Aholisi 10,546 kishi (2014). Yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 19°), qishi moʻtadil (yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 3°); yiliga 595 mm yogʻin tushadi. Yirik balneologik va iqlimiy kurort, temir yoʻl tuguni. Borjomida mineral suvni boshqa shaharlarga yuborish uchun butilkalarga quyish zavodi, teatr va oʻlkashunoslik muzeyi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borjomi darasi

Borjomi darasi — Gruziyadagi chuqur dara. Kichik Kavkazning Mesxeti va Trialeti tizmalari oraligʻida. Daradan Kura daryosi oqib oʻtadi. Uzunligi 60 km, chuq. 1500 m. Yon bagʻirlarida keng bargli va igna bargli daraxtlar oʻsadi. Darada Borjomi kurorti joylashgan.

Borjomi darasining asosiy diqqatga sazovor joyi Gruziyadagi eng katta milliy bog' boʻlgan Borjomi-Xaragauli milliy bog'idir. Bogʻda yovvoyi tabiat va oʻsimlik turlari, jumladan, qoʻngʻir ayiq, silovsin, bugʻu va yovvoyi choʻchqalar koʻp. Borjomi darasiga tashrif buyuruvchilar piyoda yurish, lager, baliq ovlash va boshqa ochiq havoda sayr qilishlari mumkin. Bu hudud shifobaxsh xususiyatiga ega bo‘lgan va mashhur Gruziya brendi bo‘lgan Borjomi mineral suvini ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan mineral buloqlari bilan ham mashhur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Godunov

Boris Godunov (taxminan 1552 1605. 13 (23).4) — rus podshosi (1598-yil dan), boyar Fyodor Godunovning o‘g‘li. Ivan IV saroyida tarbiyalangan. Ivan IV vafot etgach (1584), shoh Fyodorning (1584—98) yagona regenti boʻlib qoladi va amalda mamlakatni boshqardi. Ivan IV siyosatini davom ettirdi. Podsho Fyodor vafot etgach (1598), Zemskiy sobor Boris Godunovni podsho qilib sayladi. Boris Godunov Polsha bilan boʻlgan sulh muddatini uzaytirib, Shvetsiyaga qarshi urush boshladi (1590—93). Natijada Livon urushi (1558—83) davrida qoʻldan ketgan Yam, Oreshek, Ivangorod va boshqa shaharlarni Rossiyaga qaytarib oldi. Boris Godunov davrida Sibir va mamlakatning jan. rayonlarini mustamlakaga aylantirish boshlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1552-yilda tugʻilganlar
13-aprelda tugʻilganlar
Borisov

Borisov — Belarusning Minsk viloyatidagi shahar (1795-yil dan). Borisov stansiyasi. Berezina daryosi boʻyidagi pristan. Aholisi 150,7 ming kishi (1999). Mashinosozlik ("Ekran" ishlab chiqarish birlashmasi va boshqalar), yogʻochsozlik, kimyo va kimyofarmatsevtika, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari ishlab turibdi. Musika asboblari, billur ishlab chiqariladi. Oʻlkashunoslik muzeyi bor. Borisovga 1102-yilda asos solingan, 12a, oxirida Litva, soʻngra Polsha, 1793-yildan Rossiya imperiyasi qoʻl ostida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borispol

Borispol — Ukrainaning Kiyev viloyatidagi shahar (1956-yildan), Kiyevdan 35 km janubiy sharqda. Borispol stansiyasi. Aholisi 52 ming kishi (1991). Oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Borispolda Kiyev shahrining xalqaro aeroporti joylashgan. Shahar 1590-yildan maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ukraina shaharlari
Borlash

Borlash — poʻlat yoki boshqa metalldan tayerlangan buyumlar sirtini bor bilan toʻyintirish. B. natijasida buyum sirti qattiqlashadi, issiqqa va yeyilishga chidamliligi oshadi. Detalni suyuqlantirilgan bura (Na2B4O7) ga botirib, elektroliz usulida (detalkatod, grafit—anod) B. usuli koʻproq qoʻllanadi. Detal suyuq burada 6—8 soat saqlangach (930° da), uning 0,15— 0,25 mm sirtqi qatlami borga toʻyinadi. Baʼzan, buraga bor karbid (30— 40%) yoki kremniy karbid (30%) qoʻshiladi. B. vakuum pechda yoki gaz muhitida ham oʻtkazilishi mumkin. Borlangan detallar maxsus usulda toblanadi. B. usuli nasoslarning vtulkalari, shtamplar, pressqoliplar, roliklar va boshqa tayyorlashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borli oʻgʻitlar

Borli oʻgʻitlar — tarkibida oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan holatda bor boʻlgan kimyoviy birikmalar; mikro>tm/yalarning bir turi. Borning har xil tuproqdagi miqdori (1 kg tuproq hisobida) 1,5 mg dan 150 mg gacha boradi. Oʻrta Osiyoning karbonatli tuproqlarida suvda qaynatilganda erib chiqadigan (suvli soʻrim) borning miqdori 1 kg tuproqqa 1 mg dan kam boʻlgan hollardagina Borli oʻgʻitlar ni kullash kerak. Borli oʻgʻitlar sifatida borat kislota, bordatolitli oʻgʻitlar, bormagniyli oʻgʻitlar, borli superfosfat, bura (tanakor) va boshqa qoʻllanadi. Borli oʻgʻitlar ekish paytida boshqa mineral oʻgitlar bilan birgalikda tuproqqa qatorlab solishda, oziqlantirishda va urugʻlarni kimyoviy dorilar bilan birgaqoʻshib changlatishda (1,1 — 1,7 kg/ta hisobida) ishlatiladi. Ekish oldidan urugʻlarni ishlashda (1s urugga 0,005%—0,5% li eritmasidan 6—8 l) sarflanadi.

Manbalar
Borliq

Borliq — obyektiv mavjud reallikni ifodalovchi falsafiy tushuncha. U moddiy predmet olamidangina iborat emas. Borliq turli darajada namoyon boʻladi: organik va noorganik tabiat, biosfera, ijtimoiy borliq, obyektiv ideal borliq (madaniy qadriyatlar, ilmiy bilimning umumiy prinsiplari, tushunchalari va hokazo), inson turmushi. Borliq falsafa tarixida turlicha talqin qilingan. Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasida Kindiy, Forobiy, Ibn Sino, Umar Xayyom, Ibn Rushd kabi mutafakkirlar borliq ni ikkiga — vujudi mumkin va vujudi vojibga boʻladilar. Ularning falsafasida borliqning dastlabki sababchisi Alloh (vujudi vojib), lekin Alloh bilan borliq ni bir-biridan ajratib tasavvur qilib boʻlmaydi, bular sababoqibat shaklida bir-birlari bilan uzviy bogʻliq, degan tushuncha yotadi.

Real va xayoliy borliq oʻrtasida alohida tafovut bor. Real borliq mavjudlikni, xayoliy borliq mohiyatni belgilaydi. Real borliq narsalar, jarayonlar, shaxslar, xattiharakatlar va boshqa ning realligini bildiradi; u makon va zamon harakteriga ega, u alohida, betakror. Xayoliy borliq (gʻoya maʼnosida) vaqtinchalik, haqiqiy, tajribaviy harakteridan mahrum, u fakt boʻla olmaydi; u qatʼiy oʻzgarmas (qotib qolgan), abadiy mavjud (N. Gartman). Xayoliy borliq bu maʼnoda qadriyat, gʻoya, matematik va mantiqiy tushuncha sifatida yuzaga chiqadi. Platon unda chin, xususiy „real“ borliq ni koʻradi. Umumiy maʼnodagi borliq dan muayyan borliq farq qiladi. Geraklit fikricha, hech qanday qotib qolgan borliq yoʻq, doimo oʻzgaruvchan borliq bor. Metafiziklar „haqiqiy“ borliq transsendent, narsa oʻzidadir deb biladilar. Barcha mavjud narsalarning yigʻindisini, umuman olamni borliq deb ataydilar. J. Berkli, D. Yum borliq faqat subyektda, ongdagina mavjud deb biladilar. Baʼzi faylasuflar borliq ni qandaydir dunyoviy ruhning, gʻayri moddiy kuchning koʻrinishlaridan iborat, deb hisoblaydilar. Xususan Gegel falsafasida borliq mutlaq gʻoyaning oʻzligidan, mavhumlikdan konkretlikka tomon yuksalib boruvchi dastlabki, bevosita va juda noaniq bosqichi hisoblanadi. Borliq ni ruhmahsuli sifatida qarash 19-asr oxiri — 20-asr boshidagi falsafaga ham xos  L. Feyerbax, A. I. Gersen, N. G. Chernishevskiy borliq obyektiv, u harakatdagi materiya bilan bogʻliq deb taʼkidlaydilar. Baʼzi falsafiy oqimlar mavjud olamning realligini, borliq ning obyektivligini eʼtirof etadilar. Borliqning eng muhim xususiyati — moddiyligida ekanligini alohida taʼkidlaydilar. Hozirgi zamon ontologiyasiga koʻra, borliq — barcha mavjudotning turli tuman koʻrinishlari bilan aynandir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Falsafa
Falsafa taʼlimi
Borliq
Bornxolm

Bornxolm — Boltiq dengizining jan.gʻarbidagi orol. Daniyaga qarashli. Maydoni 588 km². Aholisi 45,2 ming kishi (1993). Eng katta shahri va porti — Ryonne. Yer yuzasi sertepa tekislik, balandligi 162 m gacha, sohil boʻyi qumtepalardan iborat. Kaolin va gil konlari bor. Granit qazib olinadi. Igna bargli va keng bargli oʻrmonlar, yaylovlar bor. Don ekish, qoʻychilik, baliq ovlash muhim oʻrin tutadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Orollar
Boronalash

Boronalash, borona bosish — tuproqni yuza yumshatish va ekinni parvarish qilish usullaridan biri. B. erta koʻklamda yer haydalgandan keyin, ekishdan oldin oʻtkaziladi. B. haydalgan yer betini yumshatish, tekislash, kesak va palaxsalarni maydalash, qatqaloqni buzish, urugʻni koʻmish (urugʻ yer betiga sepilganda), mineral oʻgʻitni tuproqqa aralashtirish, oʻsimliklarni parvarish qilish — koʻp yillik oʻt va kuzgi gʻalla ekinlari maydonini erta bahorda yumshatish maqsadida utkaziladi. Tuproqning fizik holati va granulometrik tarkibiga qarab B. 5—8 sm chuqurliqda oʻtkaziladi. B. tuproq kapillyarlarini buzadi, uni qurib qolishdan sakdaydi, tuproqning suv oʻtkazuvchanligi hamda havo almashinishini yaxshilaydi, mikrobiologik jarayonlarni tezlashtiradi, oʻsimliklar oʻzlashtiradigan moddalarni tuplash uchun sharoit yaratadi, bir yillik begona utlarni yoʻqotadi, koʻp yilliklarini ildizi bilan yer betiga tirmalab chiqarib, yigʻishtirib olishni yengillashtiradi. B. da turli xildagi boronalar qoʻllanadi. Takroriy va oraliq ekinlar ekish uchun yerni tayyorlashda B. shudgorlash bilan bir vaqtda tuproqdagi namni koʻproq saqlab qolish uchun oʻtkaziladi; tuproqni yaxshi yumshatish maqsadida haydash iziga diagonal yoki koʻndalang boronalanadi. Bunda tuproqning ustki (8—Yusm) qavati yumshab, yer betiga koʻtarilishi kamayadi, koʻkarayotgan begona oʻt quriydi. B. samaradorligining eng asosiy shartlaridan biri — borona usullarini toʻgʻri tanlash hamda uni utkazish vaqtidir. Tuproqning maydalanish (uvalanish) darajasi boronalash tezligi va yoʻnalishiga bogʻliq. Paykal uzunasiga koʻra diagonal yoki koʻndalang boronalanganda yer yaxshi tekislanadi. B. sifati tuproqning kam kukunlanishi, yetarli darajada yumshatilishi va shudgor sathining tekislanishi, qiytiq yerlarning yoʻqligiga qarab belgilanadi.

Abdurahim Ermatov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bororganik birikmalar

Bororganik birikmalar — bor atomining organik radikallar bilan hosil qilgan birikmalari. Bororganik birikmalar ga RB(OH)2 va R2B(OH) (bu yerda R alifatik, alitsiklik va aromatik oʻrinbosarlar va ularning funksional hosilalari) koʻrinishdagi bororganik kislotalar hamda RBH2, R2BH va R,B kabi moddalar kiradi. Bororganik birikmalar ikki xil yoʻl bilan: 1) litiy va magniyorganik birikmalarga borat kislota efirlari va bor galogenidlar taʼsir ettirib; 2) tuyinmagan uglevodorodlarni gidroborlab olinadi. Bororganik birikmalar reaktiv dvigatellar uchun yoqilgʻi sifatida ishlatadigan borgidridlar olishda, toʻyinmagan birikmalarni polimerlashda katalizator sifatida, surkov moylariga qoʻshimcha sifatida va azoboʻyoqlar tayyorlashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borsakelmas

Borsakelmas – Orol dengizining shimoliy gʻarbiy qismidagi orol. Qozogʻistonning Kiziloʻrda viloyatida. Uzunligi 27 km, eni gʻarbda 11,5 km, sharkda 2,5 km. Maydoni 133 km² (1961). Qirgʻoqlari asosan tekis, past, janubiy qirgʻogʻi bir oz baland va qoyali. Yer yuzasi tepalik va soyliklardan iborat pasttekislik. Aksari qismining balandligi 100 m, eng baland joyi 113 m. B. da doimiy va muvaqqat koʻllar, sohilida shoʻr koʻllar uchraydi. Orolning shimoliy yarmi qumli pasttekislik, unda qum tepalari va taqirlar koʻp. Borsakelmas asosan paleogen (yuqori eotsen) ning mergelli va qumli gillari hamda kvarsli qumlaridan, janubiy eng baland qismi quyi va oʻrta oligotsenning gil, alevrit va qumtoshlaridan tashkil topgan. Orolning shimoliy va sharqining gil yotqiziqlari ustini golotsenning choʻkindi jinslari qoplagan. Iqdimi kontinental; iyulning oʻrtacha temperaturasi 26°, yanvarniki – 11°, oʻrtacha yillik yogʻin 120–160 mm. Borsakelmas da koʻproq boʻzqoʻngʻir tuproqlar, taqirli tuproqlar, shoʻrxoklar tarqalgan. Siyrak choʻl oʻsimliklari, koʻproq shuvoq, shoʻra, burgan, shoʻrtob va shoʻrxok yerlarda qiyoq, qamish oʻsadi, ondasonda saksovulzorlar uchraydi. Qumli yerlarda qizilcha, kauchukli xondrilla, yantoq, yovvoyi suli oʻsadi. Bahorda qoʻngʻirbosh, lola, bugʻdoyiq, ravoch kabi efemer oʻsimliklar oʻsadi. B. da sut emizuvchilarning 13 turi, parrandalarning 202 turi, sudralib yuruvchilarning 8 turi yashaydi. Shuningdek xos hayvonlardan qoʻshoyoq, olaxurjun, yumronqoziq, saygʻoq, jayran, qulon, tulki, tipratikan, dumaloqbosh kaltakesak, zaharli qalqontumshuq ilon, chiporilon, suvilon, parrandalardan bulduriq, yilqichi, suv burgutlari, miqqiy, toʻrgʻay, qarqunoq, qargʻa, zogʻcha, chumchuqlar bor. Toʻqayzorlarda oʻrdak, loyxoʻrak, baliqchi qushlar, dengiz boʻyida qoravoylar galagala boʻlib yashaydi. B.da oʻsimlik va hayvonlarni saqlash va koʻpaytirish maqsadida 1939-yilda Borsakelmas qoʻriqxonasi tashkil etilgan. 1961-yildan eʼtiboran dengiz sathining pasayishi natijasida orolning maydoni kengayib bormoqda, hozirda u quruqlik bilan tutashdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻrta Osiyo
Qozogʻiston
Orol dengizi orollari
Bort

Bort (gollandcha boort) — olmosning donador turlaridan biri. Juda mayda kristallchalar yoki shaklsiz donalardan iborat boʻlgan, juda mayda grafit zarralari yopishgan kulrang, baʼzan deyarli qora tusdagi aniq shaklsiz material. Yuqori sifatli abraziv material (jilvirtosh) sifatida’ togʻ jinslarini yemirishda va metallga ishlov berish sanoatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fotima Boruxova

Fotima Boruxova (1916-yil 9-noyabr, SSSR Oʻzbekiston SSR Andijon — 2009-yil avgust, Isroil) — opera xonandasi (metsso-soprano), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1942), SSSR xalq artisti (1950). Fotima Boruxova birinchi oʻzbek operasi hisoblanmish Muxtor Ashrafiy va Sergey Vasilenkoning „Boʻron“ operasida Zebuniso roli va katta ashula janridagi bir qancha qoʻshiqlari bilan mashhur.

Biografiyasi

Yoshlik yillari 
Fotima Boruxova 1916-yilning 9-noyabrida Andijon viloyatida yahudiy oilasida tavallud topgan.

Boruxova ilk bor sahnaga (Andijonda) 12 yoshida chiqadi. 1930-yildan boshlab Andijon musiqali drama teatrida faoliyat koʻrsata boshlaydi. 1935-yildan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent opera va balet teatrining solisti hisoblanadi.

Fotima Boruxova P. I. Chaykovskiy nomidagi Moskva davlat konservatoriyasi qoshidagi Oʻzbek opera studiyasida tahsil oladi (1940—1942). Oʻzbek davlat musiqali teatri (1935—39), Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1937—1957), Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1957—79) yakkaxon xonandasi, kuchli va baland ovoz sohibasi boʻlgan. Oʻzbek musiqaviy merosi va kompozitorlar asarlarini badiiy jihatdan taʼsirchan darajada ijro etgan.

Karyerasi 
Fotima Boruxova 1937-yilda Moskvada boʻlib oʻtgan Oʻzbekiston sanʼatining birinchi dekadasida ishtirok etadi. 1939-yilda birinchi oʻzbek operasi M. Ashrafiy va S. Vasilenkolarning „Buran“ premyerasida Zebuniso partiyasini ijro etadi. Boruxovaning qaygʻuga toʻla bu qoʻshigʻi rejissyorning operadan koʻzlagan maqsadi, haqiqiy koʻngil kechinmalarini yaqol ochib beradi.

Boruxova ijod faoliyati davomida turli operalarda Oqjunus (Yevgeniy Brusilovskiy, „Er Targʻin“), Zebunniso (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, „Boʻron“), Layli (R. Glier, T. Sodiqov, „Layli va Majnun“), Polina (P. Chaykovskiy, „Pikovaya dama“), Folbin (A. Spendiarov, „Olmos“) rollarini ijro etgan. Uning ijodiy repertuaridan „Mehnat ahli“ (Halima Nosirova bilan birgalikda), „Kanalim“, „Chaman ichra“, „Yolgʻiz“ kabi xalq qoʻshiqlari ham oʻrin olgan.

Boruxova katta ashula janrida kuylovchi sanoqli oʻzbek ayol xonandalaridan biri hisoblanadi. Katta ashula janri Fargʻona vodiysiga xos boʻlgan oʻzbek anʼanaviy xalq-marosimlari kuylanadigan ashula yoʻli hisoblanadi.

1941-yilda nemis qoʻshinlari Moskvaga yaqinlashganda, Boruxova Moskva qoʻshinlarining eng oldingi konsert brigadasi tarkibida boʻlib, jangga ketayotgan askarlar va Moskva yaqinidagi kasalxonalarga yotqizilgan yaradorlar oldida bir necha bor nutq soʻzlaydi.

Fotima Boruxova 1979-yilda opera va balet teatrida oʻzining ijodiy faoliyatini yakunlaydi, ammo ijoddan keyin ham jamoat ishlarida faollik koʻrsatadi. Buxoro yahudiylar jamiyati tomonidan tashkil etilgan doʻstlik uchrashuvlarida faxriy mehmon sifatida ishtirok etadi. 1992-yilda esa Boruxova Isroilga koʻchib ketadi.

Vafoti 
Fotima Boruxova 2009-yilda Isroilda vafot etgan.

Mukofotlari 
Fotima Boruxova ikki karra Qizil Bayroq ordeni bilan, shuningdek, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan artist (1942) va SSSR xalq artisti (1950) unvonlari bilan taqdirlangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1916-yilda tugʻilganlar
9-noyabrda tugʻilganlar
Andijonda tugʻilganlar
2009-yilda vafot etganlar
Bosim bilan ishlov berish

Bosim bilan ishlov berish — mashinasozlik texnologiyasida detallarga mexanik ishlov berish usuli. Bunda material (xom ashyo) bosim ostida qisiladi yoki choʻziladi. Presslash, bolgʻalash va choʻzish mashinalari yordamida bajariladi. Bunday ishlov berishda tayyor yoki xomaki (chala) detal hosil boʻladi. Mashinasozlik zavodlarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma

Bosma— h) kashtadoʻzlikyaa chok turi. Mato ustiga ipni toʻgʻri yoki qiya toʻshab, ustidan 3 mm li qiya choklar bilan tikib chiqiladi. Bunda ip avval oʻngdan chapga toʻshalib, ustidan chapdan oʻngta tomon chok bostirib matoga mustahkamlanib chiqiladi; shu tariqa mato yuzasi sidirgʻa qoplanadi. Bosma chokining tashqi koʻrinishdan bir-biridan farq qiladigan bir necha xillari (kandaxayol, chindaxayol va boshqalar) bor. Yirik kashtalar (palak, soʻzana, choyshab, kirpech va boshqalar) va naqsh gullarini yaxlit kashta bilan toʻldirish maqsadida yuzaga kelgan. Toshkent, Buxoro, Shahrisabz, Samarqand va boshqalarda "dol" deb ataladi; 2) kulollikda buyumlarni bezashda (yogʻoch yoki rezinka, qadimda qovoq, turp, sabzi va boshqalardan yudduz, doyra, nuqta shaklida oʻyib tayyorlangan), matoga gul bosishda (yogʻoch) qoʻllanadigan gul qoliplar yordamida tushiriladi; 3) zargarlikda qolipaki usulida yasalgan yoki bezalgan buyumlar; 4) araqi koʻrinishidagi ingichka va yupqa taxtachalar; meʼmoriy bezakda taxtalar chokini berkitish uchun qoʻllanadi. Yuzasi oʻyma va boʻyama naqshlar bilan bezatilishi mumkin; chaspakning bir turi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma dam

Bosma dam — damnint bir xili. Temirchi, pichoqchi va taqachilar doʻkonida koʻraga yoki oʻchoqqa havo beradigan garmonsimon moslama. Damgar qoʻli bilan sardamni yuqoriga koʻtaribpastga tushirib turadi. Nozik buyumlar yasaladigan anjomsozlik va zargarlik ustaxonalarida hozir ham qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma plata

Bosma plata — bosma montaj usulida tok oʻtkazgichlari va kontakt "tugmachalari" oʻrnatilgan hamda metallangan (oʻtish) va metallsiz (mahqamlash) teshiklari qilingan plastinka. U getinaks, tekstolit va boshqa materialdan yasaladi. Plataga oʻrnatiladigan rezistorlar, diodlar, kondensatorlar va hokazo biror usulda (mas, fotokimyoviy usulda) yupqa va ensiz elektr oʻtkazuvchi lentalar yordamida bir-biriga ulanadi. Bosma plata radioelektron qurilmalarda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma sxema

Bosma sxema — radioelektronika qurilmasining uzeli (qismi); bosma montaj usulida uning platasiga (qarang Bosma plata) rezistorlar, kondensatorlar, induktivlik gʻaltagi va hokazo tushiriladi. Radioapparatura, EHM va radioelektronika jihozlarini montaj qilishda qoʻllanadi. Murakkab montaj ishlarini avtomatlashtirishga imkon beradi. Bosma sxema hosil qilish uchun, avvalo, radiodetallar oʻrnatiladigan dielektrik (mas, getinaks) plastina sirtiga montaj simlar uchun chuqurchalar qilinadi va ular maxsus metall eritmasi bilan toʻldiriladi. Metall eritmasi qotgandan soʻng radiodetallar oʻzaro puxta bogʻlanib qoladi. B. yeli radioelektronika asboblari oddiy sxema asosida qurilgan asboblardan ancha mustahkam boʻladi. Hozir ishlab chiqarilayotgan televizorlarda asosan Bosma sxema qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosmachilik

Bosmachilik — Turkistonda sovet hokimiyati va bosqinchi qizil armiyaga qarshi olib borilgan qurolli harakatga shoʻro hukumati davrida berilgan rasmiy nom.

Etimologiya 
"Bosmachi" soʻzi aslida turkiy „bosmoq“ (hujum qilmoq) feʼlidan yasalgan. Xalq oʻrtasida „bosmachi“ deb harbiy birlikka aloqasi boʻlmagan jinoyatchi unsurlar, oʻgʻri va bezorilar tushunilgan. Shuningdek birovlarning yurtini bosib olgan bosqinchilarni ham „bosmachilar“ deyish mantiqan toʻgʻri keladi. 1918-yilning boshidan 1919-yil oʻrtalarigacha boʻlgan arxiv hujjatlarida „bosmachi“ soʻzi uchramasdan, uning oʻrniga „qaroqchi“, „bosqinchi“ iboralari qoʻllangan. 1919-yilning oʻrtalaridan boshlab avval vaqtli matbuotda, soʻngra rasmiy hujjatlarda „bosmachi“ va „bosmachilik“ iboralari keng ishlatilgan. Bu iboralar milliy ozodlik harakatining mohiyatini soxtalashtirish, ajdodlarimizning sovet rejimi va bolsheviklar hukmronligi hamda qizil armiyaning bosqinchilik siyosatiga qarshi olib borgan qurolli kurashlarini niqoblash uchun buyuk davlat shovinistlari tomonidan oʻylab topilgan hamda „banditlik“, „qaroqchilik“ degan soʻzlar bilan asossiz ravishda bir qatorga qoʻiilgan.

Afgʻonistondagi 
1979—89-yillarda SSSRning Afgʻonistondagi intervensiyasiga qarshi afgʻon xalqining olib borgan ozodlik kurashi qatnashchilarini ham dastlab sovet matbuoti „bosmachilar“ deb nomladi. Keyinchalik oʻz vatanining mustaqilligi uchun kurashgan afgʻon mujohidlari „dushmanlar“ deb ataldi.

Yana qarang 

 Turkiston general-gubernatorligi
 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat
 Ibrohimbek
 Oʻrta Osiyo qoʻzgʻoloni

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston tarixi
Tojikiston tarixi
Qozogʻiston tarixi
Qirgʻiziston tarixi
Bosmachilik
Rossiya fuqarolar urushi
Oʻrta Osiyo
Pan-millatchilik
Dehqonlar qoʻzgʻolonlari
Rossiya imperiyasiga qarshi qoʻzgʻolon
Sovet Ittifoqi ishtirokidagi urushlar
Oʻzbekiston ishtirokidagi urushlar
Sovet Ittifoqining bosqinlari
Antikommunistik tashkilotlar
Afgʻon fuqarolar urushi (1928–1929)
Bosmillar

Bosmillar, basmillar ―(xitoy manbalarida boʻma, bila, xe la — ola, chavkar ot degani) — toʻqqiz oʻgʻuz qabilalaridan biri. Xitoy manbalarida dastlab Suy xoqonligi (581—618) davrida tilga olinadi. Bosmillar Beshbaaiq shahrining janubidan to Baykalgacha boʻlgan hududda yashashgan. Xitoy manbalarida Bosmillar atamasi ularning otlari chavkar boʻlganligidan olingan deyiladi. Bosmillar asosan chorvachilik, ovchilik va qisman dehqonchilik bilan shugʻullangan. VII asrda B.ning 5 ta katta urugʻdan iborat kabila ittifoqi tashkil topib, uning 30 ming saralangan qoʻshini, 300 ming oti boʻlgan. VIII asrdan uygʻur va Bosmil boshchiligidagi toʻqqiz oʻgʻuzlar Koʻk turk xoqonligiga qarshi qudratli kuchga aylangan. Bosmillar yetakchi boʻlgan uygʻur va qarluq qabilalari birlashmasi Koʻk turk xoqoni Oʻzmish (740—742) ni oʻldirib Bosmil xoqonligi (742—744) ni tuzishgan. Bosmillar boshligʻi Elteris qogʻon unvoni bilan taxtga oʻtiradi. Xoqonlikning sharqiy qismini uygʻurlar egallab, ular soʻl yobgʻu, gʻarbiy qismiga qarluqlar joylashib ular oʻng yobgʻu deb nomlangan. Xitoy Bosmillar xoqonligi bilan yaxshi qoʻshnichilik munosabatlari oʻrnatishga intilgan. Uygʻurlar soʻnggi turk xoqoni Boʻlmish (Baymi, 742—745)ni oʻldirib, soʻngra qarluklar bilan birga sobiq ittifoqchilari B.ga hujum qilishgan, Elteris xoqon oʻldirilgan. Natijada Bosmil xoqonligi tugatilib, Bosmil tarqab ketganlar. Oltoy bilan Tangritogʻ (Tyanshan) oraligʻida yashaydigan Bosmil keyinchalik Uygur xoqonligi tugatilgach, Idiqut xonligini tashkil topishida ishtirok etgan. XI-XII asrlarda Bosmillar Qoraxoniylar davlati hududidagi boshqa turkiy qabilalar bilan aralashib yashaydilar. 

== Adabiyotlar ==
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Mahmud Koshgʻariy, Devonu lugʻotit turk, 1j., T., 1960; Malyavkin A. G., Tanskiye xroniki o gosudarstvax Sentralnoy Azii, Novosibirsk, 1989.
Mariyash Bostanova

Mariyash Bostanova (3-yanvar 1945, Chimboy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Nukus pedagogika institutini tugatgan (1967). 1967—76 yillarda Chimboy, Taxtakoʻpir tumanidagi maktablarda tarbiyachi, qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. 1976-yildan Qoraoʻzak tumanidagi 5-maktabda qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Bostanova darslarni koʻrgazmali qurollar, texnika vositalari asosida tashkil etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1945-yilda tugʻilganlar
3-yanvarda tugʻilganlar
Bostirib sugʻorish

Bostirib sugʻorish, yoppasiga sugʻorish — sugʻorish usullaridan biri. Tuproq sharoiti va yerning nishabiga qarab, sugʻoriladigan yer 0,1—0,25 ga kattalikdagi maydonilarga boʻlinadi, atrofiga 0,2—0,4 m balandlikda marza olinadi. Bostirib sugʻorish usuli faqattuproqshoʻrini yuvish, yaxob berish, sholi va bedani sugʻorishda qoʻllanadi. Bostirib sugʻorish suvning ortiqcha sarflanishiga, tuproq tarkibining buzilishiga, yerning shoʻrlanishi va botqoklanishiga sabab boʻlgani uchun bu usuldan kam foydalaniladi.

Manbalar
Bostirma

Bostirma — toʻrt tomoni yoki ikki yoni va oldi ochiq usti yopiq bino; ayvonning bir xili; usti yengilgina yopiladi. Sharq, shu jumladan Oʻrta Osiyo xalq binokorligida qadimdan keng tarqalgan. Asosan, xoʻjalik maqsadlarida (roʻzgʻor buyumlarini saqlash, pichan, gʻoʻzapoyalarni bosib qoʻyish uchun, yozgi oshxona, oʻtinxona yoki molxona sifatida) foydalanilgan. Hozir B.dan dala shiyponlari, shuningdek yakka tartibdagi qishloq turar joy meʼmorligida yengil inshoot sifatida foydalaniladi. Usti yopiq uzun yoʻlak ham B. deb nomlanadi. Uy sifatida ham foydalansa bo'ladi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxitektura
Turk oshxonasi
Bosfor

Bosfor (turkcha İstanbul Boğazı, yun. Βόσπορος, Bosporos) — Qora dengiz bilan Marmar dengizini tutashtirgan boʻgʻoz; Yevropa bilan Kichik Osiyo ya. o. oʻrtasida; uz. 30 km ga yaqin, eni oʻrtacha 2 km. Qad. dare vodiysi boʻlib, antropogen davrida dengiz suvi bosgan. Bosfor kirgoklari baland, tik va manzarali. Chuq. 33 m dan 80 m gacha. Qulay tabiiy gavanlari koʻp, eng yaxshisi Yevropa sohilidagi Xalich (Oltin Muguz) gavani; Osiyo sohilida Istanbul shahri joylashgan, uning portidan Bosforni kesib oʻtuvchi avtomobil koʻprigi (uz. 2,8 km) qurilgan. Bosforda 2 oqim bor: ustki oqim nisbatan chuchuk (shoʻrligi 18‰) boʻlib, Qora dengizdan Marmar dengiziga oqadi; ostki oqim ancha shoʻr (38‰), Marmar dengizidan Qora dengizga tomon oqadi.

Yana qarang 

 Istanbul kanali

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar