Mixail Artamanov

Mixail Illarionovich Artamonov (23-noyabr 5-dekabr 1898-yil, Vigolovo, Tver viloyati – 1972-yil 31-iyul, Leningrad) – rus sovet arxeologi va tarixchisi, Sovet xazarshunoslik maktabining asoschisi, pedagog va muzey xodimi; xazarlar, skiflar va ilk slavyanlar tarixi va madaniyati boʻyicha mutaxassis. Tarix fanlari doktori (1941), Ermitaj direktori (1951—1964), Leningrad davlat universiteti rektori vazifasini bajaruvchi (1950).

Hayoti 
Artamanov dehqon oilasidan chiqqan, toʻqqiz yoshida ota-onasi bilan Peterburgga koʻchib kelgan. Oktyabr inqilobiga qadar Sankt-Peterburg sugʻurta jamiyatida kontorachi va Zavodchilar va fabrikantlar jamiyatida hisobchi boʻlib ishlagan. 1914—1916-yillarda kechki umumtaʼlim kurslarida oʻqidi, Badiiy akademiyaga kirishni orzu qildi, rassomlik sanʼatini K. S. Petrov-Vodkindan oʻrgandi. 1917-yil boshida armiyaga chaqirildi. Fevral inqilobini qizgʻin qarshi oldi. 1917-yil aprel oyida askar deputatlari divizion kengashining aʼzosi etib saylandi (uning tarkibiga N. I. Yejov ham kirgan), tez orada koʻngilli sifatida frontga ketdi. Gʻarbiy Dvinadagi janglarda qatnashgan.

1917-yil dekabr oyida Artamonov demobilizatsiya qilindi va Petrogradga milliylashtirilgan Xalqaro bankda ishlash uchun chaqirildi. Bu vaqtda u adabiy va sheʼriy davralarda harakat qildi, sheʼr yozdi, kitoblari „Jek“ jurnalida nashr etildi. 1918-yil yozidan 1920-yil oxirigacha Krasniy Xolmda xalq taʼlimi organlarida (oʻqituvchi, maktab mudiri) xizmat qildi. D. A. Zolotarev boshchiligidagi etnologik ekspeditsiyada qatnashadi, uning taʼsiri ostida qadimgi rus sanʼati bilan qiziqadi. Artamanov 1921-yilda bir vaqtning oʻzida VXUTEMAS va Petrograd arxeologiya institutiga oʻqishga kirdi. Keyinchalik birinchi muassasani tark etadi. 1923-yilda N. Ya. Marra topshirigʻiga binoan Tver viloyatining qadimiy kulolchilik hunarmandchiligi bilan shugʻullanadi, mahalliy guberniya ijroiya qoʻmitasi raisi A. A. Jdanov bilan doʻstlashadi.

1992-yilda Leningrad universitetining (sobiq Arxeologiya instituti) arxeologiya va sanʼat tarixi fakultetini tamomlagan, u yerda A. A. Spitsyn, A. A. Miller va N. P. Sychev dars bergan. Universitetni tugatgach, u arxeologiya idorasida kichik yordamchi boʻlib qoladi. 1925-yilda Davlat tarix va madaniyat instituti aspiranturasiga oʻqishga kiradi. 1930-1932-yillarda M. P. Gryaznov va V. V. Golmsten bilan birgalikda koʻchmanchi chorvachilik tarixini oʻrganadi. Oʻsha paytda Artamonov „burjua metodologiyasini yaxshi oʻzlashtirgan va endi marksistik-leninistik metodologiya relslariga oʻtishga harakat qilayotgan“ olim sifatida tavsiflangan.

Sarkel 
1929-yilda birinchi mustaqil ekspeditsiyani – Quyi Donni razvedka qilishni amalga oshirdi. Tadqiqot natijalariga koʻra, Artamanov 1934—1936-yillarda qazishmalar olib borgan, yozma manbalardan maʼlum boʻlgan Sarkel shahrini chap qirgʻoq Simlyansk yodgorligi bilan ishonchli tarzda aniqladi. Artamonov 1934-yilda „Qiyshaygan va boʻyalgan suyakli qoʻrgʻonlarda birgalikdagi dafnlar“ maqolasida dissertatsiya himoyasisiz tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini oldi. 1935-yildan – professor.

Moddiy madaniyat tarixi institutida 
1937-yilda Artamonov SSSR Fanlar akademiyasining Moddiy madaniyat tarixi institutida feodaldan oldingi Yevropa sektoriga rahbarlik qildi. 1939-yilda institut jamoasi oʻz vazifalarini bajara olmagan sobiq direktorni lavozimidan ozod qilishni bir ovozdan talab qildi – akademik I. A. Orbeli va uning oʻrniga Artamonov tayinlandi (oʻsha paytda faqat fan nomzodi va partiyasiz, VKP (b) ga faqat 1940-yilda aʼzo boʻlgan). Artamonov davrida institut qudratli ilmiy markazga aylandi. Dala tadqiqotlari natijalarini eʼlon qilishga katta eʼtibor qaratildi. „Kratkiye soobsheniya IIMK“ va „Materiali i issledovaniya po arxeologni SSSR“ toʻplamlar seriyasiga asos solindi, shuningdek, institut direktori „Sovet arxeologiyasi“ yillik jurnaliga muharrirlik qildi.

1941-yil noyabr oyida Artamonov institut xodimlarining bir qismi bilan qamaldagi Leningradni tark etdi, bu qolganlar tomonidan noaniq qabul qilindi – qamal paytida ulardan 28 nafari vafot etdi. Qozon va Sverdlovskda qisqa vaqt boʻlganidan soʻng, u IIMKning Yelabuga guruhini boshqargan va 1943-yilda institut direktori lavozimini tark etgan (uning shtatida qolgan). Shundan soʻng, BMIQ rahbariyati Moskvada toʻplandi va yangi direktor akademik B. D. Grekov boʻldi.

Leningrad davlat universitetida 
1946-yildan M. I. Artamonov vaqtincha mudirlik vazifasini bajargan, 1949-yil fevralida esa LDU arxeologiya kafedrasi mudiri boʻlgan. Bir muncha vaqt oʻquv ishlari boʻyicha prorektor lavozimida ishlagan, 1950-yil yanvardan maygacha rektor vazifasini bajargan. 1949—1951-yillarda u Simlyansk suv ombori tubiga ketishi kerak boʻlgan hududni oʻrgangan misli koʻrilmagan Volga-Don yangi qurilish ekspeditsiyasiga rahbarlik qildi. Ekspeditsiya boshligʻining oʻrinbosari vazifasini Mixail Illarionovichning rafiqasi Olga Antonovna Artamonova-Poltavseva (1897—1971) bajargan.

Ermitaj direktori 
1951-yilning avgustida Popov xutoridagi Volga-Don ekspeditsiyasi bazasida boʻlgan Artamonov hukumat telegrammasi bilan Leningradga chaqirtiriladi. U oʻsha yilning 1-sentyabridan boshlab Ermitajga rahbarlikni qabul qilishi kerak edi. 1950-yillarning boshlarida sovet hokimiyati umuman kosmopolitizmga va xususan Gʻarbiy Yevropa sanʼatiga qarshi kurash olib bordi. Ermitaj himoyachisi, akademik Iosif Orbeli oʻrniga, oʻsha paytda partiya arboblariga shunday tuyulgan edi, dehqon-proletarlardan chiqqan ideal nomzodni qoʻyishmoqchi boʻlishdi. Biroq, Artamonovning birinchi buyrugʻi nooʻrin anketalar bilan xodimlarni ishdan boʻshatishni bekor qilish edi, ularning roʻyxati allaqachon tuman qoʻmitasi tomonidan tasdiqlangan.

Isteʼfoga chiqqanidan soʻng (1964-yil) u butun eʼtiborini Leningrad davlat universitetida oʻqituvchilik faoliyatiga qaratdi. Artamanov ish stoli yonida ilmiy maqolani tahrir qilib oʻtirib vafot etdi.

Mukofotlari 

 Lenin ordeni (21.06.1957) 
 Mehnat Qizil Bayroq ordeni (06.10.1945)
 medallar

Manbalar