yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Davlat qimmatli qogʻozlari

Davlat qimmatli qogʻozlari - byudjet kamomadini qoplash maqsadlarida hukumat yoki mahalliy hokimiyat idoralari nomidan chiqarilgan va albatta xukumat tomonidan kafolatlangan qimmatli qogʻozlar. Amal qilish muddatlariga koʻra turlari: qisqa muddatli obligatsiyalar — xazina veksellari (bir haftadan 1 yilgacha), oʻrta muddatli — notalar (1 yildan 5 yilgacha), uzoq muddatli — bonlar (5 yildan ortiq). Yana aholi jamgʻarmalarini jalb qilish maqsadlarida chiqariladigan jamgʻarma bonlar, sertifikatlar singari D.q.q. ham mavjud. D.q.q. istalgan vaqtda toʻlov uchun taqdim qilinishi mumkin, biroq muddati toʻlmagan qimmatli qogʻozlar uchun tulov foizi past boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Davlat
Huquq
Huquqshunoslik
Huquqiy atamalar
Iqtisod
Iqtisodiy atamalar
Huquq va iqtisodiyot
Iqtisodiy mafkuralar
Davlat qoʻmitalari

Davlat qoʻmitalari (OʻzRda) -umumdavlat vazifalarni bajaradigan sohalararo davlat boshqaruvi markaziy idoralari. D.q. tegishli tarmoq muassasalari faoliyatini muvofiklashtiradi va nazorat qiladi. D.q. tarmoqdagi ahvol uchun masʼul hisoblanadi. "Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi toʻgʻrisida"gi qonun (1993-yil 6 may) va Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari D.q.ning hukuqiy holatini belgilab bergan. Qonunga kura, D.q. faoliyati ustidan nazoratni Vazirlar Mahkamasi amalga oshiradi. D.q.ga raislar rahbarlik qiladi. Raislar tegishli qoʻmita vazifalarini bajarishi uchun shaxsan masʼul hisoblanadi. Har bir qoʻmitada hayʼat tuziladi, hayʼat qarorlari, odatda, rais buyruqlari bilan amalga oshiriladi. D.q. raislari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tarkibiga kiradi. D.q. raislari Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenta tomonidan lavozimga tayinlanadilar va lavozimdan ozod etiladilar, keyinchalik bu masala Oliy Majlis tasdigʻiga kiritiladi (yana q. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi). Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasining raysini Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi OʻzR Prezidentining taqdimiga muvofiq tayinlaydi va vazifasidan ozod etadi.

Oʻzbekiston Respublikasi D.q. (2002-yil iyul).:Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi;Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasi;Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasi;Oʻzbekiston Respublikasi Yer resurslari davlat qoʻmitasi;Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi;Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi;Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi;Oʻzbekiston Respublikasi Davlat jismoniy tarbiya va sport qoʻmitasi;Oʻzbekiston Respublikasi Davlat chegaralarini himoya qiluvchi qoʻmita;Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Davlat
Davlat boshqaruvi
Boshqaruv
Boshqaruv shakllari
Demokratiya
Respublikalar
Huquq
Huquqshunoslik
Huquqiy atamalar
Siyosiy atamalar
Siyosat
Siyosatchilar
Siyosatshunoslik
Oʻrozgul Davletova

Oʻrozgul Davletova (1923.20.4, Toʻrtkoʻl tumani) — Oʻzbekiston xalq artisti (1969). 1938—41 yillar va 1952— 94 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpoq musiqali teatrida, 1941—47 yillar Toʻrtkoʻl yosh tomoshabinlar teatrida, 1947—50 yillar Toʻrljoʻl kolxoz—sovxoz teatrida aktrisa, 1950—52 yiklar Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda. Eng yaxshi rollari: Gulchehra ("Arshin mol olon"), Nasiba ("Ogʻriq tishlar"), Dorina ("Tartyuf"), Sarvinoz ("Qirq qiz"), Emiliya ("Otello"), Jumagul ("Qoraqalpoq qizi"), Anor ("Onalar") va boshqalar Davletova lirik, dramatik hamda harakterli rollar ustasi boʻlib, ayniqsa qoraqalpoq ayollari obrazini dadillik, faollik, xushchaqchaqlik, hazilmutoyibaga moyillik bilann, milliy ruhda, alohida mahorat bilan yaratadi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
1923-yilda tugʻilganlar
20-aprelda tugʻilganlar
Davolash badan tarbiyasi

Davolash badan tarbiyasi — tibbiyot boʻlimi; kasalliklarni davolash va oldini olishda jismoniy mashqlar va tabiiy omillarni, shuningdek, fizioterapiya va massajni birgalikda qoʻllash. Mexanoterapiya, mehnat va massaj bilan davolash badan tarbiyasining tarkibiy qismidir. Davolash badan tarbiyasi kuch-quvvatni tiklovchi davo; uni toʻgʻri qoʻllash bemorning tez sogʻayib ketishiga, ish qobiliyatini tiklashga va uni faol mehnatga qaytarishga yordam beradi.

Davolash badan tarbiyasiga turli jismoniy mashqlar: gimnastika (ancha joʻn va bemorga moye), sport (changʻida va piyoda sayr etish, suzish va boshqalar) va ochiq havoda oʻtkaziladigan oʻyinlar (voleybol, tennis, basketbol) kiradi. Maxsus tanlangan mashqlar davolash badan tarbiyasining asosiy vositasidir. Jismoniy mashqlarni bajarish va organizmni chiniqtirishda tabiiy omillar — suv, havo va quyoshdan foydalaniladi. Davolash badan tarbiyasi harakat faoliyati pasaygan, kam quvvat, uzoq vaqt betob yotgan bemorlarga buyuriladi. Davolash badan tarbiyasi operatsiyadan keyingi organizmni tiklash davrida, akusherlikda, nafas, ovqat hazm qilish, yurak-tomir, nerv sistemasi, tayanch-harakat aʼzolari, rivojlanish nuqsonlari hamda moddalar almashinuvining buzilishi bilan bogʻliq kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Davolash badan tarbiyasini faqat davolovchi vrach buyuradi, mashgʻulotlar davolash badan tarbiyasi boʻyicha mutaxassislar tomonidan olib boriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Jaloliddin Davoniy

Jaloliddin Davoniy (toʻliq ismi Jaloliddin Muhammad ibn Asad as-Siddiqiy ad-Davoniy)(1427-yil, Davon qishlogʻi, Eron – 1502-yil) — sharq olimi, faylasufi.

Yoshligidan ilm-fanga, xususan fiqhshunoslikka qiziqadi. Maktabni bitirgach, Sherozga kelib madrasada tahsil koʻradi. Soʻng Sheroz sh. qozisi etib tayinlanadi. Qozilikdan isteʼfoga chiqqach, mudarrislik qiladi. Umrining oxirida oʻz qishlogʻiga qaytib, ilmiy ish bilan band boʻladi.

D. Eron, Hindiston, Iroqning koʻp shaharlarida boʻlib, olim va shoirlar bilan uchrashdi. Forobiy, Ibn Sino, Nasriddin Tusiy va b.ning dunyoqarashini oʻrgandi, Temur va temuriylar davrida yashagan mutafakkirlar asarlaridan unumli foydalandi. U falsafa, axloqshunoslik, mantiq, fiqh, falakiyot, riyoziyot va handasa fanlari muammolarini tadqiq qilib asarlar yozdi. Bu asarlarida inson va uning kamoloti, ilm-fan va uning jamiyatdagi oʻrni, kasb-hunar, yuksak insoniy fazilatlarni egʻallash haqida fikr yuritdi. D.ning asosiy asarlari: "Axloqi Jaloliy", "Risolatul-xuruf" ("Harflar haqida risola"), "Risolayi isboti vojib" ("Zaruriyatning isboti haqida risola"), "Risola ul-mufradot" ("Moddalar haqida risola"), "Risolayi fi tavjix ultashbih" ("Majoz talqini xaqida risola"), "Risola dar elm un-nafs" ("Ruhshunoslik toʻgʻrisida risola"), "Tariqati tarbiyat ul-avlod" ("Bolalarni tarbiyalash usuli") va b. D.ning fors va arab tilida bitilgan qoʻlyozma hamda toshbosmada bosilgan risolalari dunyoning koʻp kutubxonalarida, shu jumladan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

“Axloqiy Jaloliy” asari haqida 
Davoniyning axloqiy tarbiyaga bag’ishlangan “Axloqi Jaloliy” asari dunyoning ko’p tillariga tarjima qilingan. Asar uch qismdan iborat. Birinchi qism – axloq faniga, ikkinchi qism – “Odamning ichki holati” oilaviy hayotiga, uchinchi qism – “Shahar (davlat)ni boshqarish va podshohlar siyosati” deb nomlanib, unda muhim ijtimoiy-siyosiy masalalar ko’tariladi.

Davoniy inson o’zining aqliy qobiliyatini tarbiyalash uchun quyidagilarga amal qilish lozimligini uqtiradi: 1) zehn o’tkirligi; 2) fahmlilik; 3) zehn ravshanligi; 4) bilimni tez egallash qobiliyati; 5) qo’yilgan muammoni tezda anglashi; 6) yodlash qobiliyati; 7) xotira.

Davoniy insonga foyda keltiradigan kasb-hunarni uchga bo’ladi: 1) inson aqliy faoliyati bilan bog’liq; 2) ta’lim-tarbiya natijasida vujudga keladigan; 3) kishilarning shijoati, jasurligi bilan bog’liq.

Davoniy insoniy fazilatlarni to’rtga bo’ladi: donolik, adolat, shijoat, iffat.

Davoniy g’azabni eng og’ir ruhiy kasallik deydi. G’azab kishining katta nuqsoni, kamchiligi, aqlsizligidir, agar aql g’azab va hissiyotga bo’ysunsa, kishi hayvon darajasiga tushib qolishi mumkin, chunki hayvonning aqli bo’lmaganligi tufayli u g’azab va quvvatini o’ziga buysundira olmaydi. Inson aqli bo’la turib g’azabni buysundira olmasa, buni hech qachon kechirish mumkin emas.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar
Davr

Davr — 

1) jamiyat taraqqiyotida muhim voqea, hodisa yuz bergan, hukm surgan yoki oʻziga xos xususiyati bilan ajralib turadigan maʼlum vaqt oraligʻi (mas, tosh D.i, jez D.i, temir D.i va hokazo); 

2) kishi yoki kishilik hayotida maʼlum vaqt, yillar; 

3) takrorlanuvchi jarayonning har bir takrorlanishida boshlanishidan to oxirigacha oʻtadigan vaqt yoki biror tugal jarayon davomidagi vaqt oraligʻi.

Manbalar  

Vaqt
Davraq

Davraq — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi. Ibn Sinoning "Tib qonunlari" asarida keltirilgan jadvalda 1D. = 1020 g deb berilgan. Sharq mamlakatlarida qoʻllangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akram Dadaboyev

Akram Dadaboyevich Dadaboyev (1908, Xoʻjand — 1988.12.8. Toshkent) — seleksioner olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1934). 1934—66 yillarda hozirgi Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim, boʻlim mudiri, seleksioner, direktor. Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasining vitse-prezidenti (1957—61), Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirining fan boʻyicha oʻrinbosari (1966—72). 1972-yildan Gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida maslahatchi. Dagʻal, pishiq va kalta tolali, qurgʻoqchilik va kasalliklarga chidamli S-7059, S-7010, S-7068, S-7055, ertapishar va bargi tez toʻkiladigan, 42% gacha tola beradigan S-8230, S-8232, S-8257 va b. gʻoʻza navlarini yaratdi. Ilmiy ishlari yangi gʻoʻza navlarini yaratish muammolariga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Metodi vivedeniya i razmnojeniya novix sortov xlopchatnika, T., 1969 (N.G. Simongulyan bilan hamkorlikda).
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-aug-14-1988-1750821/

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
1908-yilda tugʻilganlar
1988-yilda vafot etganlar
Dajbog

Dajbog — rus-slavyan mifologiyasida Quyosh va oʻt-olov maʼbudi, Svarog oʻgʻli (shundan D.ning boshqa ismi — Svarojich olingan). Rus yilnomalarida juda koʻp marta (birinchi marta 980 yilda, knyaz Vladimir Kiyevda maʼbudlarga, jumladan D.ga sajdagoxlar qurgan paytda) qayd etilgan. Yilnomaga koʻra D. qad. turkiylarning quyosh tangrisi Xorsu bilan aynan tenglashtirilgan. D.ning etimologiyasi toʻgʻrisida turli xil talqinlar mavjud. Baʼzi fikrlarga koʻra u gotlarning "dag" ("kun"), slavyanlarning "dojd" va "dajb" (yaʼni issiqlik va neʼmatlar beruvchi maʼbud) soʻzlaridan olingan.

F. Dadamuhamedov yasagan "Bozband" toʻplami (1993).

"Igor polki jangnomasi"da rus xalqi "D.ning nabirasi" deb nomlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Mifologik qahramonlar
Dajjol

Dajjol (arab. — aldamchi, firibgar) — islom diniga koʻra, qiyomat oldidan paydo boʻladigan va dindorlarni xudo koʻrsatgan toʻgʻri yoʻldan ozdiradigan bir koʻzli odamsimon maxluk. U yovuzlik timsoli sifatida ezgulik tarafdorlari bilan jang qilib, oxir-oqibatda magʻlub boʻlishi haqida rivoyatlar bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dajla

Dajla (; ; ; ; ) — Turkiya va Iroqdagi daryo, qisman Suriya hududidan oʻtadi. Uz. 1850 km, havzasining mayDajla 375 ming km². Turkiyaning jan.sharqidagi togʻlardan boshlanadi. Al-Qurn sh. yaqinida Furot daryosi bilan qoʻshilgach, Shatt ul-Arab deb ataladi va Fors qoʻltigʻiga quyiladi. Eng yirik irmoqlari: Katta Zab, Kichik Zab va Diala. Yuqori oqimi, asosan togʻlar orasidan, oʻrta va quyi oqimi Mesopotamiya tekisligidan oʻtadi. Qishda Mesopotamiyaga yoqqan yomgʻirdan, bahorda togʻlardagi qor va muzlarning erishidan toshadi. Oʻrtacha suv sarfi Bagʻdod sh. yaqinida 1240 m³/sek, maksimal suv sarfi 10000 m³/sek, minimal suv sarfi 150 m³/sek. Yogʻin kam yogʻishi, bugʻlanish va sugʻorishga sarflanishi natijasida quyi oqimida suvi ancha kamayib ketadi. Daryo koʻplab loyqa, qum, shagʻal oqizib keladi. Quyilish joyidan Bagʻdod sh.gacha (suv koʻpayganda Mosul sh.gacha) kema qatnaydi. Dajlaning Bagʻdod sh.dan jan.dagi vodiysida joylashgan bir necha yirik koʻl uning suvini bir meʼyorda oqishini taʼminlaydi. Dajla sohillarida Diyorbakir (Turkiya), Mosul, Bagʻdod (Iroq) sh.lari joylashgan. Suv ombori bor. Dajla va Furot daryolari oraligʻi qaDajla sivilizatsiya markazlaridan boʻlgan (u yerda mil. av. Bobil, Ossuriya, Shumer va Akkad kabi yirik davlatlar joylashgan edi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jilDajla Toshkent, 2000-yil

Turkiyadagi daryolar
Iroqdagi daryolar
Iroq Kurdistoni geografiyasi
Yuqori Mesopotamiya
Levant
Suriyadagi daryolar
Dayriy Toshkandiy

Dayriy Toshkandiy (16-asr 2-yarmi — Toshkent — 17-asr boshlari) — shoir. Hayoti va ijodi haqida Mutribiyning "Tazkirat ush-shuaro" ("Shoirlar tazkirasi") asarida maʼlumot berilgan, sheʼrlaridan namunalar keltirilgan. Abdol sulshon (16-asrning 2-yarmi) saroyida xizmat qilgan, unga atab sheʼr va kasidalar yozgan. Sheʼrlari turli bayozlarda saqlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Shoirlar
O‘zbekistonlik shoirlar
Dakar

Dakar — Senegal poytaxti. Gʻarbiy Afrikaning muhim sanoat, transport va savdo-moliya markazlaridan. Yashil Burun yarim orolda, muhim dengiz yoʻllari kesishgan yerda joylashgan. Iqlimi subekvatorial; yanvarning oʻrtacha temperaturasi 22°, iyulniki 28°. Yillik oʻrtacha yogʻin 572 mm. Aholisi 2 mln.kishi (1998), 90% afrikaliklar; yevropaliklardan asosan fransuzlar yashaydi.

Dakarni 1857-yilda fransuzlar qalʼa sifatida bunyod etgan. 1895—1960-yillarda Fransiya mustamlakasi Senegalning, 1904—59 yillarda Fransiya Fapbiy Afrikasining maʼmuriy markazi. 1960-yildan Senegal poytaxti.

Dakar va uning atrofida mamlakat sanoat korxonalarining 80% joylashgan. Sanoat korxonalari asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlaydi. Dakarda yer yongʻoq yogʻi ishlab chiqaruvchi yirik zavodlar mavjud. Baliq konserva, pivo va un zavodlari, tamaki, gugurt, yigiruv va toʻqimachilik fabrikalari, kemasozlik, neft, sement, sovun va kimyo korxonalari, issiqlik elektr stansiyasi bor. Yirik dengiz porti. Dakar orqali chetga yer yongʻoq va uning yogi, fosfat chiqariladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dakarda universitet (1950), politexnika instituti, Afrikani oʻrganish instituti, Paster instituti, sanʼat maktabi, universitet kutubxonasi, muzeylar, teatr, hayvonot bogʻi va boshqalar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Senegal
Dakka

Dakka, Dhaka (hosildorlik maʼbudasi nomidan) — Bangladesh poytaxti. Gang-Brahmaputra daryosi deltasidagi port. Mamlakatning va Dakka viloyatining maʼmuriy siyosiy, iqtisodiy, madaniy va diniy markazi. Aholisi 3,8 mln. kishi (shahar atrofi bilan 7,4 mln., 1998).

Dakka Bengaliyaning eng koʻhna shaharlaridan, 1608—1717-yillarda uning poytaxti. XVII—XVIII-asr boshlarida xunarmandchilik va savdoning dunyodagi eng yirik markazlaridan boʻlgan. Dakkada ishlangan muslin (yupqa gazlama), kashta, oltin va kumushdan yasalgan buyumlar koʻp mamlakatlarda, jumladan Yevropada ham mashhur boʻlgan. Angliya istilosidan keyin (XVIII asr) Hindistonga Angliyadan koʻplab gazlamalar keltirila boshlagach, mahalliy hunarmandchilik va savdo inqirozga uchradi. XX asr boshida Dakka milliy ozodlik harakatining markazlaridan biri boʻldi. 1906-yilda Dakkada musulmonlar ligasi tuzildi. Pokiston davlati tashkil topgandan soʻng Dakka 1947—1971-yillarda Sharqiy Pokiston (Sharqiy Bengaliya)ning maʼmuriy markazi, 1971-yil dekabrdan, Sharqiy Bengaliya ozodlikka erishgandan soʻng vujudga kelgan Bangladesh Xalq Respublikasining poytaxti.

Dakka— muhim transport yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Dakka va uning atrofi, Narayanganj shahri bilan birga, mamlakat sharqiy qismining asosiy sanoat rayonidir. Mamlakatdagi ip gazlama, jun, oziq-ovqat, kimyo, metallsozlik, oyna, koʻn sanoatlarining asosiy qismi Dakkada joylashgan. Dakkaning koʻhna qismida Lal Bagh qalʼasi, Sat Gumbaz masjidi, Katta bozor (XVII asr), "Yulduzlar masjidi" (XVIII asr); Yangi shahar qismida universitet, Yangi masjid, Sanʼat instituti, Milliy kutubxona, xukumat idoralari va boshqalar bor.

Gallery

Manbalar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Bangladesh shaharlari
Dakrioadenit

Dakrioadenit (yun. dakryon — yosh va aden — bez) — koʻz yoshi bezining yalligʻlanishi. Koʻpincha bir tomonlama boʻladi. D.ning oʻtkir va surunkali xillari bor. Dakrioadenit infeksion kasalliklar (gripp, tepki, angina, qizamiq va b. kasalliklar) natijasida paydo boʻlib, bunda yuqori qovoqning chakka sohasida ogʻriq, shish, qizarish kuzatiladi. Baʼzan shish oqibatida bez juda kattalashib, koʻz tirqishi torayib, koʻz soqqasini burun va ichki-past tomonga surib qoʻyadi. Bemorning boshi ogrib, tinkasi quriydi, temperaturasi koʻtariladi, quloq oldi limfa bezlari shishib, ushlaganda ogʻriydi. Yalligʻlanib shishgan yosh bezi kamdankam hollarda yorilib, yiring chiqadi yoki yosh bezining abssessga olib keladi. Sil, zaxm kabi umumiy kasalliklar oqibatida kelib chiqqan surunkali Dakrioadenit kam uchraydi. U asta-sekin boshlanadi, koʻz soqqasi oldinga yoki pastga, ichkariga siljiydi. Dakrioadenitga sabab boʻlgan asosiy kasallikka davo qilinsa, yalligʻlanish yoʻqolib ketadi. Bemorni faqat vrach davolaydi. Mahalliy (quruq issiq, UVCH) va umumiy davo: antibiotik va sulfanilamid preparatlar tavsiya etiladi. Yosh bezining yiringlashi roʻy bersa, jarroxlik usuli qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Odam anatomiyasi
Anatomiya
Dakriotsistit

Dakriotsistit (yun. dakryon — yosh va kystis — xaltacha) — koʻz yoshi xaltachasining yalligʻlanishi. Yosh xaltachasini burun boʻshligʻiga tutashtirib turadigan yoʻlning bekilib qolishi sabab boʻladi. Bunda koʻz yoshi burunga ravon oʻtmaydi, keyinchalik butunlay oʻtmay qoladi. Bu yoʻlning bekilishiga koʻproq burun boʻshligʻi va uning atrofida joylashgan boʻshliqlar shilliq pardalarining yalligʻlanishi sabab boʻladi. Oʻtkir, surunkali va chaqaloqlar D.i farq qilinadi. Bemor koʻzining yoshlanishi va yiring chiqishidan shikoyat qiladi. Pastki qovoqning burun tomoni shishadi, qizaradi. Koʻp yosh oqadi, yiring chiqadi. Xaltachada toʻplanib qolgan yoshga biror infeksiya tushsa, xaltachaning shilliq pardasi yalligʻlanishi mumkin (surunkali D.). Yalligʻlanish xaltacha devoridagi toʻqimalarga oʻtib ketsa, oʻtkir yoki flegmonoz D. paydo boʻladi. Oʻtkir D.da bemorning boshi ogʻrib, temperaturasi koʻtariladi, umumiy ahvoli ogʻirlashadi. Yosh xaltachasining ustidagi teri shishib, qizaradi, burun va iyak tomonga tarqalishi mumkin.

Chaqaloqlar D. i yosh-burun kanalining burunga ochiladigan joyida boʻladigan pardaning bola tugʻilguncha soʻrilmay qolishi (toʻsiq borligi) natijasida vujudga keladi; klinik belgilari surunkali D.ga oʻxshab ketadi.

Bemorni vrach davolaydi. Oʻz vaqtida uni keltirib chikaruvchi sabab bartaraf etilishi lozim. Baʼzan jarroxlik usuli qoʻllanadi — dakriotsistorinostomiya qilinadi, yaʼni yosh xaltachasi bilan burun boʻshligʻi tutashtiriladi. Oʻtkir D.da antibiotik va sulfanilamid preparatlari yaxshi naf beradi. Agar yosh xaltachasining flegmonasida flyuktuatsiya paydo boʻlsa, uni ochib yiringi chiqariladi. Oʻtkir yalligʻlanish belgilari yoʻqolgandan soʻng operatsiya qilinadi. Chaqaloklar D.i yosh xaltachasini massaj qilish, yosh oqish yoʻllarini zondlash, kateterlash va yuvish bilan tuzatiladi; bular naf bermasa, ichki (endonazal) yoki dakriotsistorinostomiya operatsiyasi qilinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daktiloskopiya

Daktiloskopiya (yun. daktylos -barmoq, skopeo — qarayman) — qoʻl barmoqlari uchidagi teri izlariga qarab, shaxsni aniqlash usuli. Bu izlar ariqcha va doʻngalak shaklidagi nozik chiziqlardan iborat boʻlib, yoysimon, sirtmoqli va gajakdor naqshlar hosil qiladi. Ular har bir shaxsda oʻziga xos, boshqalarda qaytarilmaydigan, umrbod oʻzgarmaydigan, zararlansa qayta tiklanadigan xususiyatlarga ega. D.dan bir yarim asrdan buyon deyarli barcha mamlakatlarda jinoyatchilarni roʻyxatga olish va qidirib topish vositasi sifatida foydalaniladi.

Texnika
Fan
Jinoyat huquqi
Jinoyatchilik
Jinoiy odil sudlov
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Dala sichqonlari

Dala sichqonlari () -xomyaklar oilasining kenja oilasi, baʼzan alohida oila sifatida karaladi. Tanasining uzunligi 10–12 sm, baʼzi turlari 36 sm gacha. Kurak va oziq tishlari doimo oʻsib turadi. Shim. yarim shardagi barcha qitʼalar va orollarda tarqalgan. Yil davomida faol hayot kechiradi. Koʻpchiligi koloniya boʻlib yashaydi. 43 turi maʼlum. Dala sichqonlariga lemminglar, ondapgralar, koʻrsichqonlar, kulrang Dala sichqonlar, suv sichqonlari va shu kabilar kiradi. Asosan oʻsimliklarning yer ustki qismi bilan oziqlanadi, baʼzi turlari oziq gʻamlaydi. Koʻpchilik turlari tulyaremiya, leptospiroz kasalliklar mikroblarining tabiiy tashuvchisi hisoblanadi yoki ekinlarga ziyon keltiradi. Ondatralar va suv sichqonlari muynasi uchun ovlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Dalaylama

Dalaylama [moʻgʻulcha dalay — soʻngsiz (donolik) va lama] — Tibetdagi lamaizm ruhoniylari boshligʻining unvoni. 1391-yilda joriy etilgan. Birinchi D.-l., rivoyatga koʻra, 1351-yilda tugʻilgan. Lamaizmda Dalaylama-l. tirik xudo sifatida dindorlar orasida katta eʼtiborga ega. U oʻlganda oliy lamalardan tuzilgan maxsus komissiya yangi tugʻilgan tibetlik chaqalokdar orasidan D.-l.ning ilohiy mohiyati mujassam boʻlgan goʻdakni qidirib topadi. U monastirga joylanib, maxsus tarbiyalanadi. hozirgi— 14-Dalaylama Lamaizmda Ten-zin Gyatso.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalaynor

Dalaynor, Xulunchi — Xitoyning shim.-sharqidagi koʻl, Ichki Mongoliyaning shim.da. Mayd. 1100 km². Chuq. 6–9 m, suv sathining bal. 539 m. Koʻlga quyiladigan suvning miqdoriga qarab, uning maydoni oʻzgarib turadi. D.ga Kerulen va Orchun-Gol daryolari quyiladi. D. suvining sathi koʻtarilgan vaktlarda suv Loyqa nomli irmoqdan oqib chiqib Argun daryosiga quyiladi. D.ning qirgʻoklari past, yassi, suvi chuchuk, baliq koʻp.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Markaziy Osiyo
Xitoy koʻllari
Dʼalamber Jan Leron

D’ALAMBER (D’ Alembert) Jan Leron (1717.16.11 - Parij - 1783.29.10) -fransuz maʼrifatparvari, matematigi va faylasufi. Parij FA aʼzosi (1754). 1751-57 yillarda D. Didro bilan birgalikda "Ensiklopediya"ni nashr qilgan. Matematika, gidrodinamika, astronomiya, fizika fanlarini rivojlantirishga hissa qoʻshgan. Mexanikada dinamika masalalarini statika usullari bilan yechish uning nomi bilan ataladi (k,. D’Alamber prinsipi). Bu prinsipning mumkin boʻlgan siljishlar prinsipi bilan mantikiy birlashishi — D’Alamber — Langranj prinsipini tashkil etadi. Moddiy sistemalar harakatining differensial tenglamalarini tuzish qoidalarini ifodalab bergan. Sayyoralarning oʻz orbitasidan chetga chiqishi nazariyasini asoslagan. Ilmiy ishlari differensial tenglamalar, qatorlar nazariyasi, algebraga oid. D. dunyoqarashiga dualizm xos. D. falsafada sensualizm mavqeida turib, moddiy olamdagi predmet va hodisalarning obyektiv mavjudligini va ularning sababiy bogʻlikligini eʼtirof etgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalvarzin kanali

Dalvarzin kanali — Sirdaryoning oʻng sohilidagi sugʻorish kanali. Asosiy shoxobchalari bilan (Sul, Oʻng, Xasyoz) birgalikdagi uz. 67,5 km, shundan magistral kanal uz. 11,5 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 45 m3/s. 1930 yilda qurilgan. Sugʻorish mayd. 53,2 ming ga, shundan 33,2 ming ga Oʻzbekistonda (Toshkent viloyati), 20 ming ga Tojikistonda. Kanalga suv Farhod GESning yuqori bʼyefidan oʻzi oqib chiqadi. D.k. asosan pastham joylar buylab qazilgan. D.k.ning oʻng shoxobchasi Oʻzbekiston va Tojikiston chegarasi boʻylab, janubidan shim.ga qarab oqadi. 1929—30 yillarda qurilgan. Oʻz. 35 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 18 m3/s. Sul shoxobchaning uz. 21 km. Boshlanish qismida (2 km) suv oʻtkazish imkoniyati 26 m3/s, undan quyida 16 m3/s.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kanallar
Toshkent viloyati kanallari
Tojikiston geografiyasi
Daloil ul-xayrot

"DALOIL UL-XAYROT" ("Yaxshi amallarga hujjat") — daloilxonada oʻqilgan asosiy kitob. 15-asr da musulmon aqoidshunosi Muhammad ibn Jazuliy (?—1466) arab tilida yozgan. Muhammad (sav)ga atab oʻqiladigan salavot va madhiyalardan iborat. 7 qismga boʻlingan boʻlib, har bir qism haftaning maʼlum kunida oʻqishga moʻljallangan. Kitobda musulmonlarga tavsiya etilgan kundalik salavot aytish uslublari koʻrsatib berilgani uchun dindorlar undan muntazam foydalanadilar. Uning sharhlari va turkiy tilga qilingan tarjimalari ham mavjud.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tasavvuf adabiyoti
Dalolatnoma

Dalolatnoma — muayyan shaklda tuzilgan rasmiy yozma yuridik hujjat.

Dalolatnomalar:
 normativ hujjatlar (ular umumiy huquq meʼyorlarini belgilaydi),
 individual hujjatlar (ular aniq hollarga taalluqli boʻladi, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjatlar, sud qarorlari)
 sharhlovchi (qonunlarni rasmiy izohlashga oid) hujjatlarga boʻlinadi.

Notarial dalolatnomalar 
Qonunda koʻzda tutilgan tartibda tuzilgan, muayyan huquqiy oqibatlarni keltirib chiqaradigan turli hujjatlar ham (mas., fuqarolik holati hujjatlari) dalolatnoma deb ataladi. Dalolatnomaning yana bir turi notariat ishlarda foydalanaluvchi dalolatnomalardir. Bu dalolatnomalarda hodisa (savdo almashinuv, jinoiy yoki boshqa hodisalar) asosida amalga oshiriladi. Bu dalolatnomalarda vaqt yani sana oy yil, kamida 2 nafar ishtirokchilar yani guvohlarning ism familyasi soʻroq davomida berilgan koʻrsatmalari aynan keltirilgan imzolangan holda keltiriladi, keltirilgan korsatmalar asosida tekshiruvlar korsatuvlar amalga oshiriladi. Bu dalolatnomalarni tuzish va qonuniy asosda amalga oshirilishi tegishli qonunlar asosida amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining tegishli moddasida quyidagi fuqarolik holati hujjatlari davlat tomonidan qayd etilishi kerakligi koʻrsatilgan:

 tugʻilish;
 oʻlim;
 nikoh tuzilganligi;
 nikohdan ajralish.

Mazkur dalolatnomalar fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish idoralari va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari (Fuqarolar yigʻini)da yuritiladi.

Qonuniy aktlar 
Qonunda nazarda tutilgan tartibda tuzilgan hamda muayyan yuridik oqibatlarni yuzaga keltiruvchi turli xil boshqa hujjatlar ham dalolatnoma hisoblanadi. Ular muassasa yoki ayrim shaxslar faoliyati bilan bogʻliq biron-bir boʻlib oʻtgan (sodir boʻlgan) voqea, hodisa, ish-harakatni yoki mavjud holatni tasdiqlash, unga guvohlik berish maqsadida bir necha kishi tomonidan tuziladi. Bunday dalolatnomalar deyarli barcha hollarda pul mablagʻlari va moddiy boyliklarga bogʻliq boʻladi, binobarin ular koʻproq tadbirkorlik, moliya-xoʻjalik faoliyatida, hisob-kitob, oldi-sotdi va savdo sohalarida keng qoʻllanadi.

Ular:
 tegishli taftish oʻtkazilgandan keyin,
 rahbarlik almashinayotganda,
 moddiy boyliklarni bir xususiy yoki yuridik shaxsdan ikkinchisiga oʻtkazishda,
 qurib tugallangan inshootlarni qabul qilishdan oldin va keyin,
 mashina va uskunalarning yangi nusxalarini sinovdan oʻtkazish chogʻida,
 qimmatdor buyumlarni hisobdan oʻtkazish yoki hisobdan chiqarishda,
 tovarlarni miqdor va sifat boʻyicha qabul qilib olishda,
 baxtsiz hodisalar yoki tabiiy ofatlar oqibatlarini tekshirishda,
 sud-tergov ishlari va tibbiyot sohasida,
 xodimlarning moddiy, yashash sharoitlarini oʻrganishda va boshqa hollarda tuziladi.

Manbalar 

Hujjatlar
Hujjat andozalari
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Dam

Dam (fors— nafas) — 1) hunarmandchilikda — oʻchoqqa havo haydaydigan garmonsimon moslama. D. va osma D. degan xillari bor. Katta-kichikligi va oʻrnatiladigan qasqonlari (gardishlari) soni (2—11 ta) ga koʻra turli kasblarda turli D. ishlatiladi: 2 qasqonlisi zargarlikda, 3 qasqonlisi anjomsozlikda, 5 qasqonlisi pichoqsozlikda, 6 qasqonlisi degrezlikda va b. Bular zargar dami, pichoqchi dami, miskar dami, temirchi dami deb ham ataladi. Oʻrta Osiyoda D. juda qadimdan ishlatilib kelingan. U 11-asr yozma yodgorligi "Devonu lugʻotit turk"da koʻruk, 15-asr adabiyotida, xususan, Alisher Navoiy asarlarida hozirgi D. tarzida uchraydi. D. hozir ham qoʻllanadi; 2) pichoq, ketmon, tesha va b. shu kabi asboblarning tigʻi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dam berilgan shudgor

Dam berilgan shudgor - kuzda va bahorda haydalib, shudgor qilingan, muayyan muddat ekin ekilmagan dala; tuproq hosildorligini tabiiy tiklash vositasi tarzida qoʻllangan agrotexnik tadbir. D.b.sh. tuproqlari yumshatilgan va begona oʻtlardan tozalangan holda saqlangan, natijada bunday shudgor tuprogʻida oʻsimlik uchun oziq moddalari toʻplangan. Hoz. zamonaviy intensiv dehqonchilik tizimida deyarli qoʻllanilmaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damachi aksiyadorlik jamiyati

"DAMACHI" AKSIYADORLIK JAMIYATI — OʻzRdagi dastlabki tashkil qilingan baliqchilik xoʻjaliklaridan biri. Toshkent viloyati Zangiota tumanida joylashgan. 1941—1946-yillarda tashkil etilgan va 1946-yildan ish boshlagan. 1994-yilgacha baliq boqiladigan "Damachi" baliqchilik kombinati, 1994-yildan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati, 12 semirtirish hovuzi, 6 oʻstirish hovuziga va 1 tutilgan baliklar saqlanadigan hovuzga ega. Jami maydoni 550 ga; shundan 249 ga maydonni baliq, boqiladigan hovuzlar tashkil etadi. Gektaridan 35—37 s, baʼzi hovuzlardan 40 s gacha baliq ovlanadi. Yiliga 600— 650 t baliq yetishtiriladi. Xoʻjalikda tutilgan baliq maxsus "Tirik baliq" avtomashinalarida Toshkent viloyati shaharlari va Toshkent shahar savdo shoxobchalariga joʻnatiladi. Xoʻjalikda dudlangan baliq yetkazib beradigan maxsus sex ishlaydi. Xoʻjalikning pogʻonali qilib qazilgan hovuzlarida kollektor va hokazo ekinlaridan boʻshagan oqova suvlardan foydalaniladi.

Jahongir Hoshimov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damashq podsholigi

Damashq podsholigi - Suriyadagi qad. davlat. Ossuriya-Bobil va Misr manbalari hamda Bibliyada koʻproq tilga olingan. D. p.ni mil. av. 11 — 10-asr boshlarida oromiylar tuzgan. Mil. av. 10-asr boshlarida Isroil podsholigiga boʻysungan, keyinchalik mustaqil boʻlib ajralib chiqqan. Shoh Tabrimmon va Ben-Adad I (mil. av. 914—880) davrida Suriya (Shom), Falastinni ham oʻziga qaratib olgan. D.p. bir necha davlatlardan iborat ittifoqqa rahbarlik qilgan. Shoh Gʻazail (mil. av. 844—804) davrida D.p. Ossuriyaga boj toʻlab turgan. Mil. av. 8-asrda D. p. qudratli davlatga aylangan. Bu vaqtda unga Suriyadagi 17 podsholik boʻysungan, ossuriyaliklar hujumiga bardosh bera olgan. Lekin ichki ziddiyatlar va qoʻshni davlatlarning hujumlari tufayli D. p. Ossuriya davlatining viloyatiga aylanib qolgan (mil. av. 732).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oromiylar davlatlari
Damashq xalifaligi

Damashq xalifaligi — Umaviylar hukmronligi davri (661—750)da Arab xalifaligi (poytaxti — Damashq)ning adabiyotlarda uchraydigan nomi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Turgʻunpoʻlat Daminov

Turgʻunpoʻlat Obidovich Daminov (1941.25.04. Toshkent - 2022.07.02) — pediatr-infeksionist olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1980), tibbiyot fanlari doktori (1986), professor (1987), Toshkent tibbiot akademiyasini tugatgan (1964). Bolalar yuqumli kasalliklari kafedrasi assistenti, dotsenti (196982), mudiri (1982— 84), Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi pediatriya ilmiy tadqiqot instituti direktori (1984— 90), 1-Toshkent tibbiot akademiyasi rektori (1990-yildan). D. bolalarda uchraydigan gepatitning davomli va surunkali xillari shakllanishini klinik-patogenetik nuqtai nazardan oʻrgandi. Bolalarda uchraydigan V virusli gepatitning davomli xilini samarali davolash usulini ishlab chikdi va amaliyotga tatbiq etdi. Koʻpincha chaqaloqlar oʻlimiga sabab boʻladigan nafas yoʻllari kasalliklari belgilarini aniqladi. 1997-yildan Oʻzbekiston Oliy Majlisi deputati. Oʻzbekiston "Adolat" sotsialdemokratik partiyasi (SDP) Siyosiy kengashining birinchi kotibi (1995-yildan). "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" bosh tahrir hayʼati aʼzosi (1997-yildan). Polsha tibbiyot fanlari akademiyasi akademik (1999). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

Manbalar
Dammom

Dammom () — Saudiya Arabistonidagi shahar. Sharqiy viloyatning maʼmuriy markazi. Aholisi 600 ming kishidan ziyod. Fors qoʻltigʻidagi port. Mamlakatga keltiriladigan yukning 70%i shu port orqali oʻtadi. Arriyod — Dammom temir yoʻlning oxirgi stansiyasi. Kimyo, poʻlat eritish, oyna-shisha, qogʻoz, sement sanoati korxonalari, universitet bor. Baliq ovlanadi.

D.— Fors qoʻltigʻi gaz-neft havzasining gaz-neft koni (1938 yilda ochilgan) markazi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Saudiya Arabistoni shaharlari
Fors koʻrfazi port shaharlari va shaharchalari
Damno

Damno (lotincha damnum — zarar) — 1) pulning nominal qiymati va joriy kurs boʻyicha hisoblangan qiymati oʻrtasidagi farq; 2) bank muassasalarining komissiyaga topshirilgan veksellarni inkassalash, yaʼni shu veksellar boʻyicha naqd pul olish bilan bogʻliq harajatlari.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damovand

Damovand — Alburz togʻlaridagi oʻchgan vulkan. Bal. 5604 m (Erondagi eng baland choʻqqi). D. yon bagʻirlaridan issiq gaz, shifobaxsh balchiq va oltingugurtli buloqlar chiqib yotadi. Choʻqqisida uncha katta boʻlmagan muzliklar bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Vulqonlar
Eron
Eron milliy ramzlari
Shohnomadagi joylar
Dan tili

Dan tili — danlar tili. German tillari guruhining Skandinaviya (Shim. Germaniya) shoxobchasiga kiradi. Daniyaning rasmiy tili boʻlib, unda 5,0 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi. 16— 19-asrlarda dan tili Norvegiyada ham rasmiy va soʻzlashuv tili boʻlgan. Tarixda dan tilining 3 davri farqlanadi: umumskandinaviya asos tili (3—9-asr lar), eski D. t. (9—16-asrlar) va yangi D. t. (16-asr dan keyingi davr). Dan tilidagi qad. yozma yodgorliklar "runik" yozuvda boʻlib, 9-asrga taalluqyai. Bu vaqtga kelib eski D. t. boshqa skandinav tillardan farq qila boshlagan. 18-asrga kelib, hozirgi adabiy dan tili shakllandi. Adabiy dan tili zeland dialekti asosida yuzaga kelgan. Hoz. adabiy dan tili uchun analitik qurilish xos, fonetikasida choʻziq va qisqa unlilar mavjud (10 juft). Undoshlar faqat qisqa. Grammatikasida otlar birlik va koʻplikda keladi, umumiy va qaratqich kelishigida turlanadi. Gap qurilishi uchun 2 tarkiblilik va asosiy boʻlaklar — ega va kesimning aniq oʻringa egaligi xos. Yangi soʻzlar turli soʻz yasovchi qoʻshimchalar, shuningdek, soʻzlarni qoʻshish yoʻli bilan yasaladi. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

Manbalar

Tillar
Dana Jeyms

DANA (Dena) Jeyms (1813.12.2, Yutika, Nyu-York shtati — 1895.14.4, Nyu-Xeyven, Konnektikut shtati) — amerikalik geolog va mineralog . NyuXeyven universitetining professor (1855—92). 1837 yilda minerallarning kimyoviy tarkibiga asoslangan tasnifni ishlab chiqqan. 1873 yilda D. "geosinklinal" va "geoantiklinal" terminlarini taklif etdi. D. Yer poʻstidagi yirik bukilmalar va burmalar Yerning sovishi natijasida Yer poʻstining qisqarishidan hosil boʻladi deb hisoblagan. Organik dunyoning tadrijiy rivojlanishida empirik prinsipni ilgari surdi. Bunday tushunchalar hozirgi faqat fan tarixi uchungina ahamiyatli.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
AQShlik geologlar
Dang

Dang — 1) ogʻirlik oʻlchovi yoki pul birligi. Ulugʻbek akademiyasining namoyandalaridan Gʻiyosiddin Jamshid alKoshiy (Koshoniy) oʻzining "Arifmetika kaliti" asarida oʻrta asrlardagi Oʻrta Osiyo va Eron xalqlarining ogʻirlik oʻlchovi va pul birligi boʻlgan D., tassuj va ashoir atamalaridan kasr sonlarni ifodalashda foydalangan. Bunda dinorni 1 ga teng deb olinsa, D. 1/6 ga, tassuj 1/24 ga, ashoir 1/96 ga teng boʻlgan. Chunki bir D. oltin bilan oʻlchansa 1/6 dinorga, kumush bilan oʻlchansa 1/6 dirhamga va ixtiyoriy ogʻirlikdagi 1/6 misqolga teng. Tassuj D. bilan quyidagicha bogʻlangan: 1 tassuj 1/4 D. = 1/24 dinor, dirham yoki misqol. 1 ashoir 1/4 tassuj = 1/16 D.= 1/96 dinor, dirham yoki misqol; 2) rus tilidagi "denga" soʻzining oʻzagi shu "dang" dan olingan, dastlab u pul birligi boʻlib, 1/2 tiyin yoki 1/16 oltinni bildirgan. D. koʻpgina adabiyotlarda, mas, Mirzo Ulugʻbekning "Toʻrt ulus tarixi", B. Ahmedovning "Tarixdan saboqlar"ida dong koʻrinishida ham uchrab turadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Muomaladan chiqqan pullar
Oltin Oʻrda pullari
Dandana

Dandana (fors, dandon) — 1) qadimgi miskarlikda mis boʻlaklarini bir-biriga ulash usuli. Boʻlaklar birining kemtiklariga (tishlariga) ikkinchisining kemtiklari kiritilib jipslashtirilgan va kavsharlangan. Bu usul hozir ham qoʻllanadi; 

2) temirchilikda — oʻchoqning dam chiqarib, metallni qizdiradigan joyi (Andijon, Margʻilonda); 

3) meʼmorlikda — gʻishtlarni qirra qilib terib hosil qilinadigan bezak usuli, kungura. Bu usuldan hovuz va gulzor chekkalarini, binolarning yuqori qismlari (karnizlar) ni bezashda foydalaniladi. Turar joylarda poygoh (oyoq kiyimlari yechiladigan maxsus joy) ham dandana usulida gʻisht bilan atrofdan ajratilgan. Devorlar tepasidagi dandana devorni qor-yomgʻirdan himoya qilgan; 

4) dehqonchilikda — uzunasiga olinadigan ariqcha (qarang Joʻyak). Tishli mola (sixmola) ham dandana deb ataladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rimma Danilova

Rimma Ivanovna Danilova (1906.16.1, Saratov — 1984.5.10, Toshkent) — patanatom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1961), tibbiyot fanlari doktori (1951), professor (1951). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1936). 1950-yildan Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti patanatomiya kafedrasi mudiri. Sil kasalligida, kimyoviy moddalardan zaharlanganda, aterosklerozda ichki sekretsiya bezlaridagi morfologik oʻzgarishlarga oid ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Tibbiyot fanlari doktorlari
Professorlar
1906-yilda tugʻilganlar
16-yanvarda tugʻilganlar
1984-yilda vafot etganlar
5-oktyabrda vafot etganlar
Daniya boʻgʻozlari

Daniya boʻgʻozlari (Boltiq dengizi boʻgʻozlari) — Skandinaviya va Yutlandiya yarim orollari orasidagi boʻgʻozlar. Kichik Belt, Katta Belt, Eresunn (Zund), Kattegat va Skagerrak boʻgozlarini oʻz ichiga oladi. Bu boʻgʻozlar eng tor joyining eni tegishlicha: 0,5 km; 3,7 km; 10,5 km; 60 km va 110 km. Daniya boʻgʻozlari Boltiq dengizini Shimoliy dengiz bilan bogʻlaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Boʻgʻozlar
Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Danuniylar

Danuniylar, danuna - Misr va Suriya hududiga mil. av. 13—12-asrlarda kirib kelgan "dengiz xalqlari" dan biri, danaylar bilan aynan deb hisoblanadi. Misrdan 12-asrda surib chiqarilgan. D. Kichik Osiyoning janubi-sharqida va Kipr o.da joylashganlar. Mil. av. 9-asrda Sharqiy Kilikiyada D. davlati boʻlgan. Turkiyadagi Qoratepa togʻidan (Jayhon daryosi boʻyida) 1946-yilda D. podshohi — Azitavaddning bitik toshi topilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dangʻara

Dangʻara — Fargʻona viloyatidagi shaharcha (1979-yildan). Dangʻara tumani markazi. Tumanning janubi-sharqida joylashgan. D. nomi "don gʻarami" soʻzidan degan rivoyat bor. D. Qoʻqon sh.dan shim.da, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qoʻqon (8 km). Aholisi 8,8 ming kishi (2000). Konserva zdi, tikuvchilik fabrikasi, avtokorxona, kasalxona, poliklinika, dorixona, madaniyat saroyi, umumiy taʼlim maktablari, litsey, kutubxona, taʼmirlash, qurilish tashkilotlari, savdo shoxobchalari mavjud. D.dan Toshkent — Qoʻqon—Oʻsh—Qashqar avtomobil yoʻli oʻtgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Dangʻara tumani
Daosizm

Daosizm (dao soʻzidan) — 1) qad. xitoy falsafasidagi yoʻnalishlardan biri; dao haqidagi taʼlimot. Miloddan avvalgi 6—5-asrlarda vujudga kelgan. Asoschisi Lao-szi hisoblanadi, uning gʻoyalari „Dao de szin“ kitobida bayon etilgan. daosizm vakillari — miloddan avvalgi 4— 3-asrlarda yashagan Yan Chju, In Ven, Chjuan-szi. Daosizmga koʻra, tabiat va inson hayoti „ilohiy samoviy qonun“ga bogʻliq emas, balki narsalarning tabiiy yoʻli, qonuni — „dao“ga asoslanadi. Yan Chju fikricha, hayotning tabiiy qonunlari — „dao“ga rioya qilish insonga „oʻz tabiatini butunlikda saqlab qolishga“ imkon beradi. Daosizm dunyodagi hamma narsalarda qaramaqarshiliklar kurashi yotadi, ular oʻzgarishda, harakatda: „bir xil narsalar ketib, boshqa xil narsalar keladi, baʼzi narsalar gullaydi, baʼzilari soʻnadi“, deb hisoblaydi. Daosizm taʼlimotida insonga oʻzidagi majburiyat va burch kishanlarini uloqtirib tashlab, tabiatga yaqin boʻlgan hayotga qaytish daʼvati bor.

2) Xitoyda tarqalgan 3 dindan (konfutsiychilik, buddizm bilan bir qatorda) biri. Daosizm falsafiy taʼlimoti asosida paydo boʻlgan. 1—3-asrlarda vujudga kelgan. Chjan Daolin asos solgan (2-asr ning 1-yarmi). daosizm urf-odatlari animizmga va sehrgarlikka ishonishga asoslangan. Konfutsiychilik, buddizm elementlari ham bor. Daosizm dinida 3 xudo — Shandi, Laotszi hamda dunyoning yaratuvchisi Pan gu boshchiligida xudolar panteoni shakllangan. 5-asrdan daosizm diniy taʼlimoti, marosimlari rasmiylashgan va davlat dini boʻlib qolgan. 12-asrga kelib daosizmning adabiyotlar toʻplami — „Dao szan“ vujudga keldi. daosizm boshqa dinlar kabi koʻplab sektalarga ajralib ketgan. Daosizm kohinlari shaxsning axloqiy oʻz-oʻzini takomillashtirish gʻoyasini targʻib qilib, dindorlarga uzoq umr koʻrishning muayyan usulini ham taklif qiladilar, bu usul parhezni, jismoniy mashqlar tizimi va boshqalarni oʻz ichiga oladi. Ayni vaqtda kohinlar yovuz ruhlarni haydash, fol ochish bilan ham shugʻullanadi. Keyinchalik daosizm Xitoyda oʻzining ilgarigi mavqeini yoʻqotib oʻrnini boshqa dinlarga boʻshatib bergan. Hozir uning tarafdorlari nisbatan ozchilikni tashkil qiladi.

Dinlar
Falsafa
Darakchi (gazeta)

Darakchi — oʻzbek va rus tillarida chiqadigan haftalik axborot gazeta. Ilk soni 1999-yil mart oyida Samarqandda chop etilgan. Darakchi qisqa muddatda ommalashib, Oʻzbekistondagi eng koʻp nusxali gazetasiga aylandi. Unda yoshlar mavzusi, ularning dunyoqarashi, oʻy-fikrlarini, xalqaro miqyosdagi voqealarni, sport xabarlarini yoritishga katta oʻrin beriladi, jiddiy mavzudagi muammoli maqolalar ham keng yoritiladi. Gazeta tahririyatining xatlar, axborot va sport, tanlov boʻlimlari bor. Internet orqali jahon axborot tarmogʻiga ulangan. Adadi 200 mingdan ziyod (2002).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Gazetalar
Daraxt

Daraxt () — tana va shoxlari yogʻochlangan koʻp yillik oʻsimlik. Daraxtlar boʻyiga qarab 3 guruhga: 1) 35 m dan baland (chinor, terak, qora qayin, qaragʻay); 2) 25–35 m (qayragʻoch, yongʻoq, oq qayin, tol, qatrangʻi); 3) 25 m gacha (zarang, chetan, shumurt) boʻlinadi. Mevali daraxtlar ham shakliga qarab 3 guruhga: 1) shoxshabbasi koʻp, baland boʻlib oʻsadigan (nok, gilos, yongʻoq, olmaning ayrim navlari); 2) tanasi koʻrimsiz, ildiz bachkilaridan ham koʻpayadigan boʻyi past (shaftoli, olmaning pakana xillari, olcha va olxoʻrining ayrim turlari); 3) birinchi va ikkinchi guruh oraligʻidagi oʻrta boʻyli daraxtlar (olma va oʻrikning koʻpchilik xillari va navlari, nok, olchaning ayrim turlari)ga boʻlinadi.

Daraxtlarning doim yashil va barglarini har yili kuzda toʻkadigan xillari ham bor. Doim yashil daraxt barglari vaqt-vaqti bilan toʻkilib, oʻrniga yangisi chiqaveradi.

Daraxtlar yoshi ularning kesilgan toʻnkasidan yoki oʻsib turgan ildiz boʻgʻzidan (parmalab olingan oʻzagigacha), yogʻochligidagi yillik halqalar soniga, shuningdek, daraxtlarning tashqi belgilari (bargining rangi, tanasining shakli, poʻstlogʻining tusi va tuzilishi)ga qarab aniqdanadi.

Masalan, katta yoshdagi igna bargli daraxtlar bargining rangi ochroq, oʻsishdan toʻxtagan daraxtning shoxshabbasi yumaloq telpak gumbaz shaklida, tanasining pastki qismi yorilgan, qalin, oʻlik poʻstloq toʻqimalari bilan qoplangan, baʼzan poyasi sirtida yashil, sariq va boshqa tusli buqoqlar paydo boʻladi. Yosh daraxtlar tik oʻsadi, shox-shabbasi choʻziq konussimon, poʻstlogʻi silliq, yaltiroq, igna bargli daraxtlar bargi sersuv, toʻq yashil. Daraxtlarni oʻgʻitlash yoki hosil berishini toʻxtatish bilan hayotini uzaytirish mumkin. Shaftoli daraxti 15—20, saksovul 50—60, terak 70—80, tok 100, tol 300, xandon pista 350, tut va yongʻoq 400, qaragʻay, shumtol, zarang 700—1000, chinor 1000, eman 2000, shamshod 3000, mamont daraxti 6000-yil yashaydi.
Daraxt insonlar uchun juda katta ahamiyatga ega. Masalan, daraxtlar karbonat angidrid (CO2)yutib kislorod chiqaradi, insonlar esa kislorod yutib karbonat angidrid chiqaradi. Mana shu tariqa tabiat va inson oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlik shakllanadi.

Oila va turlari  
Eng koʻp daraxt turlari boʻlgan oilalar va turlar 2017-yil holatiga koʻra shular ma'lum bo'ldiki, daraxtlarning 60065 ta turlari mavjud va ularning eng koʻp taksonlari quyidagilardir::

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻsimliklar
Oʻrmon
Daraxt (naqsh)

Daraxt — naqsh turi va mujassamoti. Amaliy bezak sanʼatida keng tarqalgan. Badiiy buyumlar bezagi (kashtachilik, chitgarlik, kulollik, naqqoshlik va boshqalar)da qoʻllanadi. Jumladan, toshkentlik kulollar daraxtni laganlarning oʻrtasiga chizishadi, Samarqand, Gʻijduvon, Rishton, Shahrisabzda bu naqsh hoshiya bezaklarida keng ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Naqshlar
Daraxtlarga shakl berish

Daraxtlarga shakl berish - bogʻdorchilik va manzarali bogʻdorchilikda qoʻllanadigan agrotexnologik usullardan biri, daraxt va butalar shox-novdalarini butash, siyraklatish, qisqartirish yoʻli bilan ularni muayyan bir koʻrinishda oʻstirish. D.sh.b. daraxtning havo, yorugʻlikdan yaxshi bahramand boʻlishi, oziq moddalarning hosilli novdalarda toʻplanishi, hosildorlikni oshirish va mevalar sifatini yaxshilashga imkoniyat yaratadi. Shakl berilmagan daraxtlar kam yashaydi va kam hosil beradi. Daraxtni oʻstirish shakli joyning tuproq-iqlim sharoitlariga, meva turi va navining biologik xususiyatlariga qarab tanla-nadi. Dastlabki shakl berish ishlari koʻchatzorning ikkinchi dalasida boshlanadi, soʻngra bogʻda 6—8 yil davom ettiriladi.

Dunyo mamlakatlari bogdorchiligida D.sh.b.ning gʻoyat xilma-xil turlari qoʻllanadi. Oʻzbekistonda meva daraxtlarining koʻpchiligiga past tanali (asosiy tana bal. 50—70 sm) qilib shakl beriladi, natijada meva daraxtlari hosilga erta kiradi, ularni parvarish qilish, butash, zararkunandalarga qarshi kurash, hosilni yigʻib-terib olish osonlashadi. Xiyobonlarga, yoʻllarning chetlariga oʻtkaziladigan daraxtlarga baland tanali (150—200 sm), anjir, anor, koʻpgina past boʻyli payvandtag daraxtlarga asosan buta (tana bal. 50 sm) koʻrinishida shakl beriladi.

Markaziy tana va asosiy shoxlarning joylashishiga qarab D.sh.b. pogʻonali, siyrak pogʻonali, kosasimon, butasimon va b. boʻlishi mumkin. Pogʻonali shakl (olma, gilos, nok va b. qoʻllanadi)da asosiy shoxlar tanada pogʻonalab joylashtiriladi, pogʻonada 3—5 tadan shoxboʻladi. Siyrak pogʻonali shaklda (koʻpchilik meva turlari uchun qabul qilingan) daraxtda 5—8 ta asosiy va 1—2 qoʻshimcha shoxlar qoldiriladi. Kosasimon shaklda koʻchat boqqa oʻtkazilishi bilan tanadan chiqqan 3—5 ta shox 20—30 sm uzunlikda krldiriladi, markaziy tana qirqib tashlanadi. Bu shaklda koʻproq shaftoli, olcha oʻstiriladi. Butasimon shaklda (ildizidan rivojlanadigan oʻsimliklar — anor, anjir, turkman olmasi, smorodina, malina va b.) markaziy tana boʻlmaydi, ildizdan 2—3 ta mustaqil tana va ulardan shoxshabba chiqariladi, tanalar qariganidan keyin ildizdan chiqqan yangi tana bilan almashtiriladi. 1970-yillardan boshlab Oʻzbekistonda Italiyada (prof. Baldosari) kashf etilgan sunʼiy shakl berish usullaridan biri — palmetta shakli (past boʻyli payvandtaglardagi meva daraxtlari — olma, nokni shox-shabbaga yassi shakl berib, soʻri yoki simbagʻazlarda oʻstirish) sinab koʻrildi, lekin sermehnatligi tufayli keng yoyilmaydi. D.sh.b.ning asosiy tizimlari rasmda berilgan. Tokka shakl berish haqida tok maqolasiga q. == Adabiyot ==
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ribakov A. A., Ostrouxova S. A., Oʻzbekistan mevachiligi, T., 1967; Sobirov M., Tomorqa bovdorchiligi, T., 1991. Sulton Xolnazarov.