yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Toshkent aviatsiya instituti

Toshkent aviatsiya instituti – aviatsiya va kosmik sohalar uchun yuqori malakali mutaxassislar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. 1995-yilda ToshTU ning samolyotsozlik fakulteti, Kiyev xalqaro fuqaro aviatsiya institutining Toshkent shahridagi filiali, Toshkent aviatsiya texnikumi hamda „Oʻzbekiston havo yoʻllari“ milliy aviakompaniyasining oʻquvmashgʻulot markazi negizida tashkil qilindi. Institutda 5 ft: umumtexnika, aviakoinot, fuqaro aviatsiyasi, sirtqi va malaka oshirish ftlari bor. Unda 23 ta kafedra, kompyuter texnologiyalarini oʻquv jarayoniga tatbiq qilish va masofaviy taʼlim tizimini shakllantirish muammolari bilan shugʻullanadigan „Axborot taʼlim markazi“ va Oʻzbekiston Respublikasi aviatsiya sohasining muammolari ustida ilmiy tadqiqotlarlar olib boradigan 4 ta markaz: „Aviatsiya ilmiy-texnika markazi“, „Marketing tadqiqotlari markazi“, „Oʻquvilmiy ishlab chiqarish. markazi“ va „Til markazi“ mavjud. Ularning faoliyati Oʻzbekiston va jahon bozorini chuqur marketing taxlili asosida oʻrganish, texnologik jarayonlarni yangi zamonaviy tadqiqotlar asosida avtomatlashtirish, korxonalar mugaxassislarining malakalarini oshirish kurelarini tashkil qilish, konsalting xizmatlarini tashkil qilish, institutda oʻquv va ilmiy tadqiqotlar faoliyatini takomillashtirish borasida yangi oʻquv, uslubiy va ilmiy ishlarni rivojlantirishdan iborat.

Institut qoshida avialitsey faoliyat koʻrsatmoqda. Institut 3 ta binosining xar bir fakultetida kutubxonalar mavjud (300 mingdan ortiq asar). Institut 9 yoʻnalish boʻyicha bakalavrlar, 9 mutaxassislik boʻyicha magistrlar tayyorlaydi; 2003/04 oʻquv yili institutda, 1,8 ming talaba oʻqidi, 175 oʻqituvchi, shu jumladan, 21 fan doktori va professor ishladi. Institut xorijiy mamlakatlar – AQSH, Germaniya, Fransiya, Janubiy Koreya, Ukraina, Rossiya, Yaponiya bilan ilmfan, taʼlim va boshqa sohalarda hamkorlik qiladi. Institutda yengil rusumli uchish apparatlarini loyihalash va ishlab chiqarish.ga joriy qilishga doyr ishlari olib boriladi. Institut pedagogolimlari „Oʻzbekiston aviatsiya industriyasi ni 2010-yilgacha rivojlantirish strategiyasi“ milliy dasturini ishlab chiqishdi. Institutda 200 ta talabaga moʻljallangan talabalar uyi faoliyat koʻrsatadi. Institut faoliyati O. U. Salimoye, X. G. Sarimsoqov, G. I. Yakubin, K. B. Usmonov, Sh. F. Gʻanixonov, M. A. Ikromov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq. Institutda 2004-yilgacha 3000 dan ortiq mutaxassis tayyorlandi.

Institutlar
Toshkent institutlari

{{University
-stub}}
Toshkent davlat agrar universiteti

Toshkent davlat agrar universiteti – qishloq xoʻjaligi uchun mutaxassislar tayyorlaydigan yirik oliy oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi tarkibida. Toshkent viloyati Qibray tumanida joylashgan. 1930-yilda Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakulteti negizida Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligi instituti tashkil etildi, bu institut 1934—91-yillarda Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti nomi bilan faoliyat koʻrsatdi, 1991-yilning aprelda Toshkent davlat agrar universitetiga aylantirildi.

Universitetda (2004): agronomiya, agrokimyo va tuproqshunoslik; oʻsimliklar himoyasi; mevasabzavotchilik va oʻrmon xoʻjaligi; zoomuhandislik va ipakchilik; iqtisodiyot; buxgalteriya hisobi va audit; kasbiy taʼlim; sirtqi taʼlim; magistratura mutaxassisliklari, 35 kafedra faoliyat koʻrsatadi, muzey (1980), ilmiy kutubxona (1 mln. dan ortiq asar), qishloq xoʻjaligi. kadrlari malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash markazi bor. 32 ga haydaladigan yer va 1 ga issikxona maydoni boʻlgan oʻquv-tajriba xoʻjaligi, Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanida 2480 ga haydaladigan yer, 4 ga issiqxona maydoni, chorvachilik fermasi va boshqa ishlab chiqarish obyektlari boʻlgan oʻquv-tajriba xoʻjaligi; agroekologiya ilmiy markazi, biotexnologiya laboratoriya, etnomofaglarni koʻpaytirish boʻyicha biolaboratoriya, fungimarkaz kabi ilmiy ishlab chiqarish., tadbirkorlik ilmiy boʻlinmalar faoliyat koʻrsatadi. 1992-yilda bakalavriat bosqichida mutaxassislar tayyorlaydigan Nukus filiali tashkil etilgan. 2003/04 oʻquv yilida 5321 talaba, shu jumladan, kunduzgi boʻlimda 3047, sirtqi boʻlimda 2040 bakalavr, 236 magistr talabalar oʻqidi, 457 professor-oʻqituvchi, shu jumladan, 53 fan doktori va 166 fan nomzodi ishladi.

Fakultetlar 
 Huquq va Turizm
 Agrologistika va biznes
 Agrobiologiya
 Oʻsimliklar himoyasi, agrokimyo va tuproqshunoslik
 Meva-sabzavotchilik va uzumchilik
 Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash
 Ipakchilik va tutchilik
 Oʻrmon xoʻjaligi va landshaft dizayn

Universitet faoliyati P. P. Shreder, N. R. Dimo, B. C. Maligin, V. V. Yaxontov, N. G. Zaprometov, S. N. Animuxamedov, RA Olimjonov, M. A. Pankov, AM. Shleyxer, AI. Avtonomov, Ye. N. Mixaylov, V. A. Shchekin, A. A. Roʻbakov, A V. Gvozdikov, M. B. Doshchanov, M.Baxodirov, P. V. Protasov, A. I. Imomaliyev, V. I. Zuyev, E. T. Shayxov,B. A. Sulaymonov kabi olimlar nomlari bilan bogliq. Universitet tashkil topganidan beri qishloq xoʻjaligi fani va ishlab chiqarishning turli tarmoqdari uchun 55 mingdan ortiq mutaxassis kadrlar tayyorladi. Universitet qishloq xoʻjaligi taʼlimi muassasalari va institutilar boʻyicha Jahon konsorsiumi aʼzosi, xorij mamlakatlarining 37 ta universiteti va 6 ilmiy tadqiqotlar instituti bilan xamkorlik qiladi.

Toshkentdagi oliy oʻquv yurtlar
Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi oliy oʻquv yurtlari
Toshkent viloyat pedagogika instituti

Toshkent viloyat pedagogika instituti — pedagog kadrlar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. 1967-yil Toshkent viloyatining Angren shahrida ochilgan. Institutda 6 ft (matematika va kasbiy taʼlim, boshlangʻich taʼlim metodikasi, tarix, filol., xorijiy tillar, tibbiyotgeogr.), sirtqi ft va boʻlim, 29 kafedra, 17 oʻquv laboratoriya, 21 boʻlim va markaz, jumladan, oʻquv, magistratura, ichki nazorat va monitoring, marketing, maʼnaviyat va maʼrifiy ishlar, iqtidorli talabalar bilan ishlash boʻlimlari, "Kamolot" yoshlar ijtimoiy harakatining institut boʻlimi, axborot texnologiyasi va masofadan oʻqitish markazi, kutubxona (85 mingdan ortiqasar) mavjud. Institutda 18 taʼlim yoʻnalishi (matematikainformatika, kasbiy taʼlim, ped.psixologiya, maktabgacha tarbiya va bolalar sporti, tarix, milliy istiklol goyasi, huquq va maʼnaviyat asoslari, jismoniy tarbiya va jismoniy madaniyat, kimyo va ekologiya, geogr. va iktisodiy bilimlar asoslari, biol. va inson faoliyati xavfsizligi, oʻzbek tili va adabiyoti, qozoq tili va adabiyoti, rus tili va adabiyoti, ingliz tili, tasviriy sanʼat va muhandislik grafikasi, fizikaastronomiya, boshlangʻich taʼlim) buyicha bakalavrlar, 3 mutaxassislik (oʻzbek tili, biol., kimyo) boʻyicha magistrlar tayyorlanadi. 2003/04 oʻquv yili institutda 4633 talaba taʼlim oldi, 360 oʻqituvchi, jumladan, 5 fan doktori va professor, 68 fan nomzodi va dotsent ishladi. Institut faoliyati I. T. Yormatov, D. T. Toʻxliyev, U. Abdiyev, G. Pardayev, M. B. Boboyev, Sh. Ergashev, M. Mirkomilov, G. B. Niyozov kabi professor oʻqituvchilar nomi bilan bogʻliq. Institutda "Chotqol ziyokori" gaz. nashr etiladi (2002-yildan). 2004-yil gacha institut 1,4 mingdan ortik, mutaxassis tayyorladi.

    

Institutlar
Toshkent institutlari

Oʻzbekistondagi universitetlar
Toshkent kanali

Toshkent kanali, I.A.Polvonov nomidagi Toshkent kanal i — Chirchiq daryosidan suv oladigan Chapkirgʻoq Qorasuv daryosida qurilgan magistral kanal, 1940-yilda xalq hashari yoʻli bilan qurilgan. 1958—65 yillarda kanal tubdan rekonstruksiya qilingan. Kanalga Chapqirgʻoq Krrasuv daryosining 36 km dan suv olinadi, umumiy uz. 62 km, bosh qismidagi suv sarfi —87 m³/sek, sugʻorish maydoni 70 ming ga. Daryoning chap tomonidagi qoʻriq yerlarni sugorishga imkon beradi. Kanal kam suvli Ohangaron tizimini Chirchiq daryosining suvi bilan toʻyintiradi.

Kanalda Shimoliy, Janubiy, Boʻrjar, Chilisoy, Oʻngqirgʻoq va Chapqirgʻoq kabi tarmoqlariga suvchiqargichlar, koʻpriklar, ikkita suv toʻskich, Toshkent kanali bilan Ohangaron daryosi kesishgan joyda 145, 94 va 100 m uzunliklagi 3 ta dyuker, oʻng kirgʻogʻida yoʻl qurilgan. 1dyukerdan Tuyaboʻgʻiz suv omboriga Oxangaron daryosi orkali suv tashlanadi. Asosiy suv taqsimlash uzellari elektrlashtirilgan va telefon aloqasi bilan taʼminlangan. Kanalning 1941-yilda qurilgan, oʻng va chap tarmoqdari eng yi^ik tarmoklar hisoblanadi. Ung tarmoq uz. 38 km, suv oʻtkazish imkoniyati 12 m³/sek, unda 30 ga yakin sharshara, tezoqar va suvchiqargichlar mavjud. Chap tarmoq 20-asrning 60-yillarda rekonstruksiya qilingan. Uzunligi 25 km va suv oʻtkazish imkoniyati 26 m³/sek. 1969-yilda Toshkent kanaliga Oʻzbekistonda irrigatsiya qurilishi va suv xoʻjaligining faol rahbarlaridan biri Ilyos Polvonov (1905 — 1969) nomi berilgan.

Ziyomiddin Artukmetov.

 

Oʻzbekiston geografiyasi
Kanallar
Toshkent viloyati kanallari
Toshkent kuranti

Toshkent kuranti - Toshkentdagi tarixiy meʼmoriy yodgorlik. Ikkinchi jahon urushida qozonilgan gʻalaba sharafiga shahar markazida qurilgan (1947, meʼmori A. Muhamedshin; bezagida Us t a Shirin qatnashgan). Minorasiga oʻrnatilgan soatni Ishiya Abramovich Eyzenshteyn, V. Solihov, L. Malikov, A. Xitsan, G. Streltsovlardan iborat soatsozlar brigadasi 4 siferblatli qilib Toshkent kuranti minorasiga oʻrnatishgan. Zilzila (1966) natijasida soat buzilgan, zudlik bilan taʼmirlanib, ishga tushirilgan. Toshkent kuranti shahar meʼmoriy ansamblining Markaziy xiyobonidagi tarkibiy qismidir. Toshkent kuranti qurilishida milliy meʼmorlik va amaliy bezak sanʼati anʼanalari qoʻllangan. Gʻozgon marmari bilan qoplangan va jezdan ishlangan metall qismlari oʻzaro uygʻunlashgan. Minoraning quyi qismiga oʻzbekistonlik qahramonlar nomi bitilgan marmar lavha oʻrnatilgan. Toshkent kuranti har chorak, yarim va bir soatda zang urib turadi. 1991 yilda taʼmirlangan.Kurant soati bonglari soat necha bo'lsa, shuncha marta bong uradi.  

    

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent
Toshkent sanʼat instituti

Sanʼat instituti, Mannon Uygʻur nomidagi Toshkent davlat sanʼat instituti — doktorama, musiqali doktorama va qoʻgʻirchoq teatrlari uchun aktyor, rejissorlar hamda kino uchun kinoaktyor, operator, kino rejissorlar, teatr va kinoshunoslar va boshqa yuqori malakali sanʼat mutaxassislarini tayyorlovchi oliy oʻquv yurti. 1945-yil Toshkent shahrida Oʻrta Osiyo davlat teatr sanʼati instituti sifatida tashkil etilgan. 1948-yil rus doktoramaturgi A. N. Ostrovskiy (1823—86) nomi berilgan. 1991-yildan oʻzbek teatr arbobi Mannon Uygʻur nomida. 1954-yil institut huzurida rassomlik fakulteti ochilib, Teatr va rassomlik sanʼati institutiga aylantirilgan. 1987-yildan Institutda mutaxassis tayyorlash doirasi yanada kengayib, maxsus kinotelevideniye rejissor ligi, operatorlik, sanʼat jurnalistikasi ixtisosliklari buyicha kadrlar tayyorlash yulga qoʻyildi. 1997-yildan rassomlik sanʼati fakulteti mustaqil institut maqomida ajralib chikdi (qarang Milliy rassomlik va dizayn instituti) va institut hozirgi nomi bilan atala boshladi. Institutda 5 ta ft (teatr sanʼati; kino, televideniye sanʼati va radio; sanʼatshunoslik va qoʻgʻirchoq teatri sanʼati; sirtdan oʻqish; malaka oshirish) mavjud; magistratura, aspirantura, ilmiy kengash faoliyat kursatadi. 2002/03 uquv yili 765 ta talaba taʼlim oldi; 100 dan ziyod pedagog, shu jumladan, 9’fan doktori, 10 professor, 42 fan nomzodi va dotsent ishlaydi (2004). Institut faoliyati turli yillarda ishlagan Mannon Uygʻur, Ya. Bobojonov, S. Tabibullayev, L. Xujayeva, Q. Xoʻjayev, A. Ginzburg, N. Timofeyeva, Yu. Ioffe, I. Rubinshteyn, I. Akbarov, S. Veksler kabi yetakchi olimpedagoglar nomi bilan bogʻliq. Institutda taʼlim olgan rejissorlardan T. Xujayev, O. Chernova, Sh. Abbosov, B. Yoʻldoshev, teatrshunoslardan M. Rahmonov, M. Krdirov, T. Tursunov, T. Bayandiyev. T. Islomov, S. Tursunboyev, M. Tulaxujayeva, aktyorlardan 3. Muhammadjonov, R. Hamroyev, Ya. Abdullayeva, T. Azizov, B. Zokirov, N. Ansatboyev, R. Ibrohimova, Yo. Ahmedov, E. Komilov, P. Saidkosimov, G. Jamilova va boshqa respublika sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdi.

Toshpoʻlat Tursunov.

Yana qarang 

 Oʻzbekiston davlat sanʼat va madaniyat instituti

Manbalar 

Institutlar
Toshkent institutlari
Toshkent qoʻzgʻoloni

Toshkent qoʻzgʻoloni (1847) -Toshkent aholisining Qoʻqon xonining noibi Aziz Parvonachi zulmiga karshi koʻtargan qoʻzgʻoloni. Qoʻzgʻolonga noibilaning Toshkent va unga tobe yerlar aholisidan urushlar natijasida boʻshab qolgan xazinani toʻldirish uchun qoʻshimcha 4 ming tilla soliq yigʻish toʻgʻrisidagi farmoyishi sabab boʻlgan. Qoʻzgʻolon shaharning Parchabof va Sagʻbon mahallalarida ramazon oyining jumaga oʻtar kechasi boshlanib, soʻng boshqa mahallalarga tarqalgan, ommaviy tus olgan. Koʻchalar gʻovlar bilan toʻsilgan. Qoʻzgʻolonchilar qattiq qarshilik koʻrsatganlar, xonlik lashkarlari ularga toʻp va miltiqlardan oʻt ochganlar. Qoʻzgʻolonda hunarmandlar, mayda savdogarlar, kambagʻallar ishtirok etgan. Shoyi toʻqish ustaxonasining egasi Muhammad Yusufhoji (Mayusuf) qoʻzgʻolon rahbarlaridan biri boʻlgan. Qoʻzgʻolonchilar Aziz Parvonachini hokimiyatdan chetlatish, ortiqcha soliklarni bekor qilishga erishganlar. Toshkent sh. va uning atrofidagi yerlar aholisiga soliklar borasida oʻtkazilgan jabrzulmlar, bunga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonlar Muhammad Solihning "Tarixi jadidai Toshkand" asarida batafsil yoritilgan.

Manbalar  

Qoʻzgʻolonlar
Toshkentdagi voqealar
Toshkent qoʻzgʻoloni (1916)

Toshkent qoʻzgʻoloni (1916) -q. Oʻrta Osiyo qoʻzgʻoloni.

Toshkentdagi voqealar
Toshkent hayvonot bogʻi

Toshkent hayvonot bogʻi — maʼrifiy va ilmiy tadqiqot ishlari olib boradigan muassasa. 1924-yilda 3 ga maydonda Oʻrta Osiyo universiteti biolog olimlari tashabbusi bilan sobiq podsho generalgubernatorining shahar chekkasidagi dala hovlisidagi kichik hayvonot burchagi negizida tashkil etilgan. 1940-yillar oxirida 200 turdan ortiq hayvonlar jamlangan hayvonot bogʻiga aylandi. Oʻzbekiston Respublikasi hukumati qaroriga koʻra, 1994—97 yillarda Toshkent hayvonot bogʻib. uchun barcha zamonaviy talablar va standartlarga javob beradigan yangi hayvonot bogʻi qurildi. Botanika bogʻi yaqinida joylashgan mazkur hayvonot bogʻiga 1997-yil 1-sentyabrda Toshkent hayvonot bogʻib. koʻchib oʻtdi. Umumiy maydoni 22,7 ga. 349 turdagi 3 000 dan ortiq jonivorlar, shu jumladan, sut emizuvchilarning 58 turi, qushlarning 74 turi, reptiliyalar va amfibiyalarning 26 turi, baliqlarning 191 turi (2 141 dona) saqlanadi (2004). Akvarium boʻlimida dengiz akvasistemasi barpo etilgan boʻlib, unda dengiz jonivorlari, akula va baliqlar, poliplar va boshqa yashash uchun sharoitlar yaratilgan. Hayvonot bogʻi yirtqich qushlarni koʻpaytirishga ixtisoslashgan (qoraqush, kalxat, boltayutar, kondor va boshqalar). Noyob va yoʻqolib borayotgan hayvonlar turlarini koʻpaytirish boʻyicha ilmiy ishlar olib boriladi. Chet ellardagi 86 muzey bilan hayvonlar va ilmiy axborotlar almashish boʻyicha hamkorlik qiladi. 1998-yildan Yevropa—Osiyo zooparklar va akvariumlar mintaqaviy uyushmasiga aʼzo. Toshkent hayvonot bogʻib. Ashxobod, Termiz, Dushanba, Olmaota hayvonot bogʻlarini tashkil topishida bevosita ishtirok etgan.

Yana qarang 
 Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti

Hayvonot bogʻlari
Toshkent bino va inshootlari
Oʻzbekiston hayvonot bogʻlari
Toshkent muzeylari
Toshkent — Andijon — Oʻsh — Qashqar avtomobil yoʻli

Toshkent — Andijon — Oʻsh — Qashqar avtomobil yoʻli - xalqaro ahamiyatli yoʻl, umumiy uz. 940 km. Oʻzbekiston (408 km), Qirgʻiziston (272 km), Xitoy (260 km) hududlaridan oʻtadi. Yoʻlda dengiz sathidan turlicha balandlikda boʻlgan 6 ta dovon bor. Shundan Oʻzbekistonda Kamchiq (dengiz sathidan 2268 m) va Rezak (2254 m) dovonlarida tunnellar qurilgan (qarang Qamchiq dovoni). Qirgʻiziston hududida Chayirchiq (2406 m), Toldiq (3645 m), Taunmurun (3536 m) dovonlari osha oʻtiladi. Qadimda Buyuk ipak mulining asosiy yoʻnalishlaridan biri hisoblangan karvon yoʻli boʻlgan. 20-asrning 30-yillarida ilk bor muhandislik inshooti koʻrinishida, uni kesib oʻtuvchi daryo va soylarga koʻprik va quvurlar qurilib, yer poyining kengligini 8 m ga yetkazib, qatnov qismiga shagʻaltosh qoplama yotqizilgan va butun yoʻl yoʻnalishi boʻylab yoʻlni saqlash xizmati tashkil qilingan, shu davrdan boshlab xalqaro ahamiyatli avtomobil yoʻliga aylandi.

1960—70-yillar oraligʻida yoʻldagi transport qatnovining ortib borayotganligi hisobga olinib, yoʻlning parametrlari (kengligi) III—IV toifaga (10–12 m)ga keltirilib, tegishli zaruriy qismlariga asfaltbeton va qora toʻshamalar yotqizilib, qayta taʼmirlangan.

20-asr oxiriga kelib yoʻlning xalqaro ahamiyati kuchaydi. 1997-yil 24—28-aprelda Toshkent shahrida 18 mamlakat ishtirokida yoʻlni taʼmirlash, undan foydalanish va shu yoʻnalishda temir yoʻl kurish masalalariga bagʻishlangan xalqaro kengash oʻtkazildi. 1998-yil 19-fevralda Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, Xitoy hukumatlari oʻrtasida T. — A. — Oʻ. — Toshkent — Andijon — Oʻsh — Qashqar avtomobil yoʻliyilda xalqaro avtomobil transporta qatnovi toʻgʻrisida bitim imzolanib, yoʻl qurilishi boshlandi.

Avtomobil yoʻlidagi yillik o'rtacha transport qatnovi jadalligi yoʻlning turli uchastkalarida turlicha: Oʻzbekiston hududida Toshkent — Oʻsh oraligʻida 10000—19000 avtomobilGʻ kun; Oʻsh—Saritosh oraligʻida 3000— 4000 avtomobilGʻkun; Ergashtom — Qashqar oraligʻida 500—5000 avtomobil/kun (2004). Yoʻlning Toshkentdan Qirgʻizistonning Oʻsh shahrigacha boʻlgan qismi (A373) asfaltbeton toʻshamali, 292 km —I toifali, 116 km —II toifali. Yoʻlning Oʻsh shahridan Saritosh shaharchasigacha boʻlgan qismi (M41) 184 km asfaltbeton va qora toʻshamali, II — III toifali. Saritosh shaharchasidan — Ergashtom ovuligacha boʻlgan qismi davlat ahamiyatidagi yoʻl boʻlib 78 km ni tashkil qiladi, qora shagʻal toʻshamali, IV toifaga kiradi.

Yoʻlning XXR hududidagi 260 km li qismi III —IV toifali, xalqaro ahamiyatli, asfaltbeton toʻshamali.

Manbalar 
 Tohirjon Mirzayev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.

Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Toshkent-Dushanba avtomobil yoʻli

Toshkent-dushanbe avtomobil yoʻli (M34) — xalqaro ahamiyatli magistral yoʻl, Toshkent shahrini qoʻshni Tojikistonning poytaxti Dushanbe shahri bilan bogʻlaydi. Yoʻlning oʻtmish tarixi bundan 5000 yillar avvalgi karvon yoʻllardan boshlanadi. 20-asrning 30—40-yillarida yoʻldan foydalanish xizmati tashkil qilinib, avtomobil yoʻliga aylantirilgan.

Umumiy uzunligi 457 km. Shundan 170 km Uzbekistan, 287 km Tojikiston hududidan oʻtadi. Yoʻl Toshkent shahridan boshlanib, Toshkent viloyatining Zangiota, Yangiyoʻl, Chinoz tumanlari, Sirdaryo viloyatining Sirdaryo, Mirzaobod, Xovos tumanlari, Jizzax viloyatining Yangiobod tumani orqali oʻtadi va Tojikistonning Sugʻd viloyatida Zafarobod, Oʻratepa, Shahriston tuman markazlari orqali Turkiston togʻ tizmasidan Shahriston dovoni (3378 m.), Zarafshon togʻ tizmasidan Anzob, dovoni (3372 m; dovonda "Ushtur" tunneli qurilmoqda), Hisor togʻ tizmalaridan oʻtib Varzob shahri orqali Dushanbaga kirib boradi. Yoʻl OʻzR hududida, asosan I—II toifali, asfaltbetonli, Zafarobod — Shahriston, Varzob — Dushanbe oraliklarida qattiq asfaltbeton toʻshamali, II—III toifali. Yoʻlning 200 km dan ortiqroq boʻlgan togʻ va dovonlardan oʻtadigan Shaxriston — Varzob oraligʻidagi qismi qora shagʻal toʻshamali, IV—V toifali.

Oʻzbekiston hududida yil davomidagi oʻrtacha kunlik transport qatnovi jadalligi 7000—15000 avtomobil/kunni, Tojikiston hududida 1000 —7000 avtomobil/kunni tashkil qiladi (2004).

Yoʻllar
Oʻzbekiston — Tojikiston munosabatlari‎
Oʻzbekiston iqtisodiyoti
Tojikiston
Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Toshkoʻmir (shahar)

Toshkoʻmir — Qirgʻizistonning Jalolobod viloyatidagi shahar (1943-yildan). Norin daryosining oʻng sohilida (Sirdaryo havzasi). 600 m balandlikda. Fargʻona va Otoʻynoq togʻlari bilan oʻralgan. Shahar atrofida koʻmir qazib olinadi. T.dan Qirgʻizistonning shim. va jan. tumanlarini birlashtiruvchi katta avtomobil yoʻli oʻtadi. Transport yoʻli stansiyasi. Aholisi 23,3 ming kishidan ziyod (1999 y). Kumir koni boshqarmasi, goʻsht kti, non, gʻisht, yarim oʻtkazgich materiallar, tamaki fermentatsiya zdlari, bosmaxona, sanʼat saroyi, madaniymaishiy binolar bor.

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Qirgʻiziston shaharlari
Jalolobod viloyati
Toshloq

Toshloq — Fargʻona viloyati Toshloq tumanidagi shaharcha (1974-yildan), tuman markazi. 1974-yil 10 dekabrda Toshloq qishlogʻi oʻrnida tashkil etilgan. Aholisi 14,2 ming kishi (2001). Yaqin temir yo'l stansiyasi — Oxunboboyev (5 km). Fargʻona shahridan 16 km. Toshloqda tuman hokimiyati binosi, maʼmuriy, davlat tashkilotlari, paxta tozalash zdi, Margʻilon "Atlas" firmasi filiali, non kombinati, tikuvchilik fabrikasi, qurilish tashkilotlari, avtokorxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, 3 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, markaziy kutubxona, madaniyat va istirohat bogʻi, markaziy kasalxona, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar faoliyat koʻrsatadi. Toshloq — Fargʻona yoʻnalishi boʻyicha avtobuslar qatnaydi.

Manbalar 

 

Toshloq tumani
Fargʻona viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Toshloq Tunguska

Toshloq tunguska (Yuqori qismida — Katanga), Podkamennaya Tunguska, Chulakan, Oʻrta Tunguska — Rossiya Federatsiyasi, Krasnoyarsk oʻlkasi va Irkutsk viloyatidagi daryo. Yeniseyning oʻng irmogʻi. Uzunligi 1865 km, havzasining maydoni 240 ming km². Angara togʻ kryajidan boshlanadi. Yuqori oqimida vodiysi keng, quyi oqimida tor, oʻzanida bir qancha sayozlik va ostonalar uchraydi. Kor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. oktabroxirida muzlab, may oyi oʻrtalarida muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 1750 m³/sek. Asosiy irmoklari: oʻngda — Tetere, Chunya; chapda — Kamo, Velmo, 1146 km masofada kema qatnaydi. Toshloq Tunguska boʻyida Vanavara, Baykit, Podkamennaya Tunguska aholi punktlari joylashgan.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Toshmali terlama

Toshmali terlama (typhus exanthematicus, tepkili terlama, epidemik tif) — rikketsiozlar guruhiga mansub oʻtkir infeksion kasallik, bunda bemor isitmalaydi, yurak, qon tomirlar, markaziy nerv sistemasi zararlanadi, toshma toshadi. Provachek rikketsiyasi qoʻzgʻatadi, bit orqali yuqadi. Toshmali terlamaning kechishida 4 davr farklanadi; yashirin davri (oʻrtacha 2 hafta), boshlangʻich, avj olish va sogʻayish davrlari. Dastlab bemorning eti uvishib, isitmalaydi (39—40° gacha), boshi va muskullari qaqshab ogʻriydi, yuzi kepchiydi, koʻzlari qizarib turadi, uyqusi buziladi, alahlaydi. Kasallikning 3— 4 kunida koʻz konʼyunktivasining burmasida va yumshoq tanglayda dogʻsimon toshmalar paydo boʻladi. Intoksikatsiya kuchliligidan yurak, nafas yoʻli va nerv sistemasi zararlanadi. Kasallikning 5kunidan boshlab bemor badaniga va bilaklariga qizgʻishpushti toshmalar toshadi. Kasallikning 12— 15 kunidan bemorning axvoli yaxshilana boshlaydi. Baʼzan Toshmali terlama qaytalaydi. Soʻnggi yillarda bu kasallik Oʻzbekistonda deyarli uchramaydi. Toshmali terlamaning oldini olish uchun bitga qarshi kurash choralari koʻriladi, dezinfeksiya oʻtkaziladi va hokazo.

Manbalar  

Kasalliklar
Toshtaroshlik

Toshtaroshlik (sangtaroshlik) — hunarmandlik turi; toshni kesish, yoʻnish bilan uni maʼlum shaklga keltirish kasbi. Inson juda qadim zamonlardan beri oʻz ehtiyojlari uchun turlituman tabiiy toshlardan foydalanadi. Tabiiy toshlar keng tarqalgan oʻlkalarda tosh asosiy qurilish materialidir; uning turli navlari uyroʻzgʻor buyumlari, qurol va asboblar, bezak ashyolari tayyorlashda keng qoʻllangan. Qimmatbaho toshlar jahondagi deyarli hamma xalk,larda bezak buyumlari tayyorlashda ishlatiladi. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston tabiati turlituman toshlarga boy, shuningdek, toshga nisbatan foydalanishga bir muncha qulay va oson boʻlgan yogʻoch, ganchga ham boy. Geografik sharoit takrzosi bilan qurilish materiali sifatida meʼmorlikda toshdan kam foydalanilgan, jonli mavjudotlarning shakllarini ishlash — haykaltaroshlik ham rivojlanmagan. Kimmatbaho toshlardan badiiy va bezak buyumlari tayyorlash, nodir toshlardan zargarlikda foydalanish juda qadimdan rivojlangan. Neolit davriga mansub Lavlakon — 59 makoni (Qizilqum)da zargarlik ustaxonasining qoldiklaridan feruza taqinchoklar tayyorlashda foydalanilgan chaqmoqtosh, kvarsit egovlar topilgan (mil. av. 3ming yillik). Neolit va jez davrlarida tosh badiiy ishlanganligini Zamonbobo madaniyati va Chustdan topilgan arxeologik topilmalardan ham koʻrish mumkin; Fargʻona viloyatidagi Soʻx qishlogʻidan topilgan qora toshdan ishlangan tumor diqqatga sazovor. 1—3-asrlarda Oʻzbekistonning jan.da binolarning poydevori, ustunlarida, bino qismlarini bezashda marmar va xarsang toshlardan, binolarni bezash uchun relyef va haykallar tayyorlashda (buddizm tarqalishi munosabati bilan) ohaktoshdan foydalanilgan. Ayritom, Fayoztepa, Qoratepa va boshqa binolarning qoldiklari binolarni bezashda toshdan foydalanilganini koʻrsatadi. T. Oʻrta Osiyoda 15-asrda yanada rivojlandi va takomillashdi, Madrasa, maqbara va boshqa yirik binolar qurilishida toshdan keng foydalanildi: Amir Temur maqbarasi, Bibixonim jome masjidi, Ahmad Yassaviy majmui kabilar jozibali bezatilgan. 19-asrda — 20-asr boshlarida Samarqand, Buxoro, Xiva, Shaxrisabz, Qoʻqon va boshqa shaharlarda yirik binolar, hovuzlar (Labi Hovuz ansambli, Sitorai Mohi Xosa va boshqalar), tegirmonlarda xarsang tosh va marmardan koʻp foydalanilgan, Nurota, Gʻozgʻon qishloqlarida marmardan lagan, piyola kabi idishlar tayyorlash rivojlangan. 20-asr — 21-asr boshlarida (ayniqsa, Oʻzbekiston mustaqilligidan soʻng) maʼmuriy va jamoat binolarini qurish va ularni bezashda ohaktosh, marmar, granit va boshqa toshlardan, togʻ jinslaridan foydalanishga katta eʼtibor berildi: Navoiy teatri, Muqimiy teatri, Toshkent metropoliteni bekatlari, Xalqlar doʻstligi saroyi, Oliy Majlis, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Oqsaroy va boshqa Hozir T. mexanizatsiyalashtirilgan, tosh kesuvchi, toshni silliklovchi va boshqa mexanizmlar keng qoʻllanadi.

Manbalar
Toshqin

Toshqin, daryolarning toshishi — daryoda suv sathining nisbatan qisqa vaqt ichida tez nomuntazam koʻtarilishi va deyarli shunday tezlikda pasayishi. T. qor va muzliklarning shiddatli erishi, yogʻin koʻp yogʻishi, suv omborlaridan suv tashlash, togʻlardagi koʻllar, toʻgʻonlarni, toʻsiq dambalarni suv vayron qilishi va hokazo natijasida sodir boʻladi. Bahorgi sersuvlikdan farkli oʻlaroq, Temir yoʻlning turli davrlarida roʻy beradi. Oʻrta Osiyo togʻlarida qor tez yoki sekin erishi, shuningdek, yomgʻirlar natijasida tog daryolarida ketma-ket (baʼzida 4—7 martagacha) T. sodir boʻladi, togʻ daryolari shu bilan tekis yerlardagi daryolardan farq qiladi. T. oddiy va murakkab turlarga boʻlinadi. Oddiy T. butun havzaga bir tekis tushadigan bir yoʻla yoqqan yomgʻir (soatlab yoki sutkalab) yoki vaqt birligida erigan qor natijasida sodir boʻladi. Murakkab T. daryoning yuqori qismida ketma-ket yuz beradigan T. natijasida roʻy beradi.

Oʻrta Osiyoning katta daryolari (Amudaryo, Sirdaryo)da qishda havoning isib ketishi tufayli daryodagi qalin muz qatlamlari jadal erib, T. yuz beradi. Bunday T. da suv muz qatlami ostida dare oqimi boʻylab quyiga harakat qiladi, muz yorilishi natijasida suv sathi keskin koʻtariladi va baʼzan maksimal darajada ortib ketadi.

Katta T. yerlarni suv bosishiga olib kelishi mumkin. Suv omborlari T. davrida suvning bir qismini yigʻib olishga, undan kamchil davrlarda sugʻorish va boshqa maqsadlarda foydalanishga imkon beradi (qarang Daryo oqimini tartibga solish). T. boʻyicha prognoz gidrometeorologiya tarmoklari stya va postlari maʼlumotlari asosida tuziladi.

Ziyomiddin Artukmetov.

 

Gidrologiya
Toshquduq gaz koni

Toshquduq gaz koni - Buxoro viloyati Romitan tumanida, Buxoro shahridan 100–110 km shim.garbda joylashgan. Kon 1972-yilda ochilgan va 1975-yilda ishga tushirilgan. Toshquduq strukturasi Gazli koʻtarilmasining jan.gʻarbiy qismida boʻlib, kenglik boʻyicha choʻzilgan yirik braxiantiklinal burmadan iborat. Yuqori boʻr davrining senon yarusi yotqiziqlari shipi boʻyicha Toshquduq braxiantiklinali uchta yer yoriklari bilan murakkablashgan. Paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotqiziqlarida jaʼmi 11 razvedka qudugʻi ochilgan. Gaz, asosan, boʻr davrining yotqiziklarida uchraydi. Sanoat miqyosidagi gaz 7 va 9gorizontlar bilan bogʻliq. 7gorizont senon yarusi yotqiziqlarida ajratilgan boʻlib alevrolit va gil bilan qavatlangan mayda zarrali qumtoshlardan iborat. Uyum qatlami gumbazli tipga mansub, gaz suvga tiralib turadi. Uyum oʻlchami 7,5x1,5 km, bal. 30 m, gazlilik maydoni 13,9 km². 9gorizont senoman yarusining yuqori qismidagi mayda zarrali qumtoshlarda, 530–703 m chuqurliqda ochilgan. Gorizontning umumiy qalinligi 122–153 m, uyum katlamli, gumbazli tipga mansub boʻlib burmaning eng koʻtarilgan qismida namoyonlanadi, gaz suvga tiralib turadi. Uyum oʻlchami 11,5x3,5 km, bal. 45. Gazlilik maydoni 30 km² ga yaqin. Kondan foydalanilmoqda.

    

Oʻzbekiston gaz konlari
Romitan tumani
Toqi boʻston

Toqi boʻston — Sosoniylar davri Eron meʼmorlik sanʼati yodgorligi (4—5-asrlar). Shoxlarning ov qoʻrgʻoni, chorbogʻi. Kermonshah (hozirgi Baxtaran)dan 5 km shim. sharqda joylashgan. 2 ravoqli qoya. Kichik ravoq (tarhi 5,8x3,6 m) ni Shopur III (383388), Katta ravoq (tarhi 7,94x6,79 m) ni esa Poroz (457—483) yoki Xisrav II (590—628) qurdirgan. Ravoqlardagi boʻrtma tasvirlarda haykalchalar, toʻngʻiz va bugʻu ovi tasviri hamda yozuvlar saqlangan.

Eron meʼmoriy yodgorliklari
Eron tarixi
Eronning arxeologik manzilgohlari
Rafail Toqtosh

Rafail Hodiyevich Toqtosh (1926.26.1, Qozon) — sanʼatshunos, rassom, Oʻzbekiston BAakad. (1997), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyatxodimi (1978). Sanʼatshunoslik doktori (1973), professor (1996). Moskvadagi I. Surikov nomidagi badiiy intda (1946—50) va Peterburg Badiiyot akadimyasida (1950— 54) taʼlim olgan. Tatar adibi Hodi Toqtoshpnng oʻgʻli. 1932-yildan Oʻzbekistonda. 1960-yildan Hamza nomidagi sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim. 1996-yildan Sanʼat instituti (1997-yildan Milliy rassomlik va dizayn intima pedagog. T.ning ilmiy faoliyati Oʻzbekiston tasviriy sanʼati masalalarini yoritishga bagʻishlangan.

T. rassom sifatida yaratgan asarlari (jumladan, Hamzaning hayoti va ijodiga bagʻishlangan rasmlar va grafika turkumi) respublika muzeilarida sak,lanadi. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

Manbalar 
 Bahrom Hamdamiy, T., 1969; Oʻzbekistonning tasviriy sanʼati, T., 1972; Hozirgi zamon Oʻzbekiston grafikasi, T., 1972; Oʻrol Tansiqboyev,T., 1978; Aleksandr Volkov, T., 1982; Badiiy tanqid etyudlari, T., 1993.

Oʻzbekistonlik rassomlar
Togʻ echkilari

Togʻ echkilari – quvush shoxli juft tuyoqlilar urugʻi. Gavdasining uzunligi 100-170 sm, yagʻrinidan bal. 65-115 sm, vazni 35-150 kg. Serkasi (erkagi) uzun „soqoli“ va dumi ostida hid bezlari rivojlangan. 8 turi bor. Shimoliy Afrika, Yevrosiyoda, jumladan, Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Sibir togʻlarida tarqalgan. Chiqish qiyin boʻlgan qoyali joylarda yashaydi. Oʻzbekiston togʻlarida 2 turi: burama shoxli echki, yaʼni morxoʻr (Koʻhitang va Bobotogʻda) va Sibir togʻ echkisi (Turkiston va Chatqol togʻ tizmalarida) uchraydi. Yilda 1-2 bola tugʻadi. 15-17 yil yashaydi. Goʻshti va terisi uchun ovlangan. 2 turi ham Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan. Soni keskin kamayib ketgan. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkiloti Qizil kitobiga 2 turi va 2 kenja turi kiritilgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Togʻjumrut

Togʻjumrut (Rhamnus) — chilonjiydadoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi, doim yashil daraxtlar yoki butalar turkumi. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerikada oʻsadigan 150 ga yaqin turi bor. Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Janubiy Sibir, Uzoq Sharqda daryolar, koʻllar qirgʻoqlarida, jarliklarda, togʻ yon bagʻirlarida, togʻ oʻrmon mintaqalarida 19 turi oʻsadi. Novdalari tikanli. Barglari oddiy, yumaloq yoki choʻziq. Gullari ikki jinsli. May-iyun oylarida gullab, iyul-avgustda meva tugadi. Mevasi shirali, danakli, sersuv, qora, eti yashil yoki binafsha rang. Yogʻochi sargʻimtirqizgʻish, qattiq, tigʻiz, ogʻir. Togʻjumrutning tikanli (R. catharticus), Pallas (R. pallasii) va boshqa turlari koʻkalamzorlashtirishda, yashil devor uchun ekiladi. Poʻstlogʻi, bargi, mevasida boʻyoq moddalari bor. Imertin Togʻjumrut (R. imertinus) mevasi surgi dori sifatida qoʻllanadi. Urugʻi va qalamchasidan koʻpaytiriladi.

    

Butalar
Togʻterak

Togʻtepak, ansol () — toldoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi terak turi. Gʻarbiy Yevropa, Sharqiy Osiyo, Shimoliy Afrika (Jazoir)da tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Gʻarbiy Tyanshan, Gʻarbiy Pomir-Olay togʻlarining toshli va shagʻalli tuproqlarida, togʻ vodiylarida oʻsadi. Balandligi 35 m, diametri 1 m ga boradi. Shoxshabbasi uzun, qalin, yashil, Barglari tuxumsimon, kulrang, yashil. Barg yozgunga qadar gullaydi, hamma teraklar kabi ikki uyli. Mevasi koʻsak, yozda yetiladi. Ildizi mustahkam, sovuqqa qurgʻoqchilikka chidamli, yorugʻsevar. Toʻnkasidan yoki ildizidan oʻsib chiqqan novdalari, bachkilari va urugʻidan, qalamchasidan koʻpayadi. Togʻtepak tez usadi (40 yoshli daraxtining balandligi 20 m gacha) boradi. 80—90-yilgacha yashaydi. Yogʻochi gugurt va sellyuloza, turli buyumlar tayyorlashda ishlatiladi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Yevropa o'simliklari
Tohir ibn Husayn

Tohir Ibn Husayn (775/776822) — Tohiriylar davlati va sulolasi asoschisi (821—822). Arab xalifaligiga qarshi Movarounnahrda koʻtarilgan Rofe ibn Lays qoʻzgʻoloninch bostirishda qatnashgan. Horun ar-Rashid vafotidan keyin xalifalik taxtiga egalik qilish uchun boshlangan kurashlarda Maʼmun qoʻshini qoʻmondoni. Maʼmun xalifaligi davrida Jazira (Mesopotamiya) noibi va Bagʻdod harbiy garnizoni boshligʻi (sohib ashshurot). 821 yil Xuroson noibi etib tayinlangan. Xurosonni xalifalikdan ajratib olish maqsadida abbosiylarga boʻysunishdan bosh tortgan. Maʼmun yuborgan fitnachilar tomonidan zaharlab oʻldirilgan.
Xoliyor Tohirov

Xoliyor Jumayevich Tohirov (1944.20.9, Termiz tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1969). 196980-yillarda Termiz tumanidagi 22maktabda matematika va chizmachilik oʻqituvchisi, oʻquv ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari, matematika oʻqituvchisi, 1980-yildan Surxondaryo viloyati xalq taʼlimi boshqarmasida yoʻriqchi, 1987-yildan Termiz tuman xalq taʼlimi boʻlimida metodist.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Tohirxon

Tohirxon (taxminan 1533-yil vafot etgan) — Joʻjixon avlodidan boʻlgan Katta juz xoni. Adik sultonning oʻgʻli, Jonibeknpng nabirasi. Tohirxon hokimiyati turli davrlarda Markaziy Qozogʻiston, Yettisuv, Qirgʻiziston, Ili oʻlkasiga qadar yoyilgan. 1524-yil T. mangʻitlar tomonidan Dashti Qipchoqsan siqib chiqarilgan, oʻz navbatida, Yettisuv va Qirgʻizistondan moʻgʻullarni quvib yuborgan. 1526-yil T.ning markaziy hokimiyatni mustahkamlash yoʻlidagi siyosatidan norozi boʻlgan qozoqlar qoʻzgʻolon koʻtarib uni tark etganlar. T. qirgʻizlar bilan qolgan va Qirgʻizistonda qalmoklarga qarshi Jatan qalʼasini qurdirgan. 1529-yil uning hukmronligi ostida yana 20—30 ming qozoq boʻlgan. T.ning vorisi 1533-yilda manbalarda qayd etilgan Buydashxon boʻlgan.

Adabiyot 
 Materiali po istorii kazaxskix xanstv XVXVIII vv., AlmaAta, 1969.

Qozoq xonlari
1486-yilda tugʻilganlar
1533-yilda vafot etganlar
Toʻralar
Trabzon

Trabzon, Trapezund — Turkiyaning shim.sharqiy qismidagi shahar. Qora dengiz boʻyidagi port. Trabzon elining maʼmuriy markazi. Aholisi 215 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Oziq-ovqat, kemasozlik, qurilish materallari, tamaki sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda zigʻir va jundan turli buyumlar tayyorlanadi. Universitet, aeroport mavjud.

T. mil. av. 8-asr oʻrtalarida barpo qilingan. Muhim port va savdo markazi boʻlgan. Mil. av. 2-asrda rimliklar bosib olgan. 1204—1461-yillarda Trapezund saltanatining poytaxti. 1461-yildan turklar qoʻl ostiga oʻtgan. Meʼmoriy yodgorliklardan jome masjidlari, cherkovlar, qalʼa (13-asr) va boshqa saqlangan.

Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Transgressiya

Transgressiya ( — oʻtish) — okean, dengiz va koʻllar suvining quruqlikka bosib kelishi. Transgressiyaning kelib chiqishiga yerning tektonik harakatlar natijasida bukilishi va okean (dengiz) suvi sathining koʻtarilishi sabab boʻladi. Transgressiya jarayonida abraziya roʻy beradi, suv ostidagi qad. qatlamlar yuvilib ketib, yangi qatlamlar paydo boʻladi. Transgressiya Yer geologik tarixining hamma davrlarida boʻlib oʻtgan. Eng yirik Transgressiya kembriyning quyi va oʻrta, yuqori devon — quyi karbon, yuqori boʻr, neogen — toʻrtlamchi davrlarda boʻlgan. Yer yuzasining sayyoraviy miqyosda egilishi tufayli birinchi marta Oʻrta Osiyoning ancha qismi, aynan Oʻzbekiston hududining 70—80% maydoni dengiz suvi ostida qolgan. Transgressiv jinslar foydali qazilma turlariga boy.

Yana qarang 

 Regressiya
Trafalgar jangi

Trafalgar jangi - Fransiya bilan 3antifransuz koalitsiyasi oʻrtasida Kadis sh. (Ispaniya) yaqinida, Trafalgar boʻgʻozida sodir boʻlgan jang (1805.21.10). Admiral G. Nelson qoʻmondonligidagi ingliz floti admiral P. Vilnyov qoʻmondonligi ostidagi fransuzispan flotini tormor keltirgan. Bu gʻalaba ingliz flotining dengizdagi hukmronligini taʼminlagan.

  

Janglar
Traxeit

Traxeit (traxeya va itis — yalligʻlanish) — traxeya shilliq pardasining yalligʻlanishi. Sovqotish, yuqumli kasalliklar (gripp, qizamiq, koʻkyoʻtal), shuningdek, yurak, oʻpka kasalliklari, bolalarda esa aksari raxit, ekssudativ diatez va hokazo oqibatida paydo boʻladi. Asosan, bahor va kuzda koʻp uchraydi. Oʻtkir va surunkali kechadi. Oʻtkir T., odatda, tumov va burunxalqumning yalligʻlanishi bilan boshlanib, tezda traxeyaga oʻtadi. Bemor yoʻtaladi (yoʻtal, ayniqsa, kechasi va ertalab zoʻrayadi), balgʻam ajraladi (kasallikning boshlanish davrida balgʻam qiyin ajraladi), tomoq va toʻsh sohasida ogʻriq paydo boʻlib, bemor yoʻtalganda kuchayadi, tomoq tirnalib, achishadi, hiqildoq yalligʻlanishi ham qoʻshilganda odam boʻgʻilib, butunlay ovozi chiqmay qoladi (qarang Laringit). Bemorda darmonsizlik, bosh ogʻrigʻi, isitma kabi alomatlar kuzatiladi. Oʻz vaqtida davo qilinsa, oʻtkir T., odatda, 1—2 qaftadan keyin oʻtib ketadi, aks holda surunkali tuye oladi, bunda kasallik vaqtvaqtida qoʻzib, uzoq davom etadi.

Manbalar 

Tibbiyot
Terapiya
Pulmonologiya
Kasalliklar
ichki kasalliklar

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Odam boshi va boʻyni
Trikarbon kislotalar sikli

Trikarbon kislotalar sikli, limon kislota sikli, Krebs sikli — oʻsimlik va hayvonlarda yogʻlar, oqsil va uglevodorodlarning parchalanishida oraliq moddalar sifatida hosil boʻluvchi di va trikarbon kislotalarning oksidlanib oʻzgarish jarayoni. Ingliz biokimyogarlari G.Krebs va V.Jonson topgan (1937). Trikarbon kislotalar siklis. turli fermentlar taʼsirida katalizlanib amalga oshuvchi ketma-ket reaksiyalardan iborat. Boshqacha qilib aytganda, ozuqa mahsulotlarining biokimyoviy oʻzgarishi oʻlaroq organizmda Aatsetilkofermenti, Lketoglutar kislota va oksalatsirka kislota hosil boʻlib, keyin Trikarbon kislotalar sikligacha oksidlanadi. Mazkur reaksiyalarda ana shu holdagi sirka kislota qoldigʻi uglerod dioksid bilan suvgacha oksidlanadi. Natijada mazkur siklning 1aylanishida sirka kislota krldigi butunlay parchalanib ketadi, oksalatsirka kislota esa tiklanadi va 2 yangi aylanish siklida ishtirok etadi. Qoldiq sirka kislotaning Trikarbon kislotalar siklis.ga oksidlanishida 2 molekula uglerod dioksidning ajralishi va 4 marta degidrogenlanishi bilan sodir boʻladi. Biologik oksidlanishda Trikarbon kislotalar siklis.ning oksidlanishga beriluvchi substratnaya ajralib chiquvchi vodorod atomi oraliq tashitgichlar orqali kislorodga oʻtkaziladi, buning natijasida suv hosil boʻladi. Shu boisdan mazkur sikl organizmda modda va energiya almashinuvi umumiy sistemasida markaziy oʻrinni egallovchi muhim jarayonlardan xisoblanadi. Glikoliz jarayonida yog kislotalarining oksidlanish reaksiyalarida ular energiyasining ʻGʻ3 qismi ajralsa, Trikarbon kislotalar siklis. reaksiyalarida barcha energiya ajralib chiqadi. Trikarbon kislotalar siklis. fermentlari oʻsimlik, hayvon hamda mikroorganizmlarning hayot faoliyatida muhim rol oʻynaydi. Bunda limon kislota Trikarbon kislotalar siklis. da ham, glioksilat siklida ham baravar ishtirok etadi. Trikarbon kislotalar siklis. fermentlari hujayrada maxsus membranalarda — mitoxondriyalarda lokalizatsiyalanadi.

    

Kislotalar
Tarobulus ash-Shom

Tarobulus ash-Shom ( Ṭarābulus aš-Šām) yoki Tripoli — Livanning shimoliy qismidagi shahar va Livanning Bayrutdan keyingi ikkinchi katta shahri. Shimoliy Livan muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 240 ming kishi (1994). Oʻrta dengiz sohilidagi port. Chetga sitrus mevalar, paxta chikariladi. Iroqdan neft quvuri oʻtkazilgan. Neftni qayta ishlash, oziq ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Dengizdan baliq ovlanadi.

T. finikiyaliklar tomonidan mil. av. 2ming yillikda bunyod etilgan. 636-yil dan arablar qoʻl ostiga oʻtgan. 1916—1918 yillarda Usmonli turk saltanati tarkibida boʻlgan. 1920 yildan Livanga koʻshilgan. T. — Livandagi sunniylik yoʻnalishidagi musulmonlarning asosiy diniy markazi. Meʼmoriy yodgorliklardan Katga masjid (13-asr), Burtasiya masjidmadrasasi (14-asr), Sakrakiya masjidmaqbarasi, karvonsaroylar, bozorlar saqlangan.

Finikiya shaharlari
Trixofitiya

Trixofitiya (yun. trichos — qil, soch va phyton — oʻsimlik), qirma temiratki (moyxoʻrak) — zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan yuqumli kasallik. Trixofitiyani parazit zamburugʻlarning bir necha turi qoʻzgʻatadi. Ulardan ayrimlari faqat odamda parazitlik qilib, trixofitiyaning yuzaki shaklini keltirib chiqaradi. Boshqalari, asosan, hayvonlar (sichqon, kalamush, sigir, ot, qoʻy va boshqalar)da parazitlik qiladi; trixofitiya bilan zararlangan odamlarda uning chuqur shakli paydo boʻladi.

Yuzaki trixofitiya bilan, asosan, bolalar, ayrim hollarda kattalar, ayniqsa, ayollar kasallanadi. Bunda teri va boshning sochli qismi, kamroq soqol va moʻylov kasallanadi. Kasallik sogʻlom odamga bemordan yoki uning buyumlari (bosh kiyim, taroq va boshqalar)dan oʻtadi. Zamburugʻ tushgan terida 5—7 kundan soʻng dumaloq qizil yalligʻlangan dogʻ paydo boʻlib, tezda kattalashadi va qipiklanadi. Boshning sochli qismidagi zamburugʻlar teridan tezda sochga oʻtadi. Soch tolalarining tusi oʻzgaradi, moʻrtlashadi, zararlangan joydagi tolalar toʻkilib ketadi, tirnoqlar ham zararlanadi.

Chuqur trixofitiyada odam badanida va boshning sochli qismida, soqol, moʻylovlarda yiringli yara (qarang Abssess) paydo boʻladi. Ular ogʻrib, bemorning umumiy ahvoli yomonlashadi, baʼzan temperaturasi koʻtariladi. Agar vaqtida davolanmasa, soch toʻkilib ketadi. Trixofitiyaning chuqur shakli koʻpincha sut sogʻuvchilar va choʻponlarda kuzatiladi. Hozirgi jinsiy yoʻl bilan yuqadigan qov soha Trixofitiyasi ham aniklangan. Trixofitiya bilan ogʻrigan bemor kasalxonada davolanadi. Teri trixofitiyasi qisqa vaqt ichida tuzalib ketadi. Soch va tirnoq trixofitiyasi uzoq davolanishni taqozo etadi.

Chuqur trixofitiyaning oldini olish uchun sichqon va kalamushlarga qarshi kurash olib boriladi.

Manbalar 

Kasalliklar
Lev Trotskiy

TROTSKIY (Bronshteyn) Lev Davidovich (1879.26.10, Xerson gubernyasi, Yanovka qishlogʻi — 1940.21.8, Mexikoning Koyoakana chorbogʻi) — siyosat va davlat arbobi. 1896-yildan sotsial-demokratik harakatda. 1904-yildan bolsheviklar va mensheviklar fraksiyalarini birlashtirish uchun kurashdi. 1905-yil "permanent" (uzluksiz) inqilob nazariyasini ishlab chiqdi. T.ning fikricha, Rossiya proletariati burjua inqilobini amalga oshirgach, inqilobning sotsialistik bosqichini boshlaydi, bu inqilob jahon proletariatining yordami bilangina gʻalaba qozonadi. RSDRPning eng radikal qanotiga mansub boʻlgan. 1908—12 yillarda "Pravda" gaz. muxarriri. 1917-yil Petrograd harbiy inqilobiy komiteti raisi sifatida Oktyabr toʻntarishinn amalga oshirishning asosiy tashabbuskori va rahbarlaridan biri. RSFSR tashqi ishlar xalq komissari (1917. 25.10—1918.22.2). Qizil armiyaning asoschilaridan, Fuqarolar urushining koʻp frontlarida bu armiyaning xarakatlariga shaxsan rahbarlik qilgan, repressiyalarni keng qoʻllagan. 1917—27 yillarda MK aʼzosi. 1917 i. oktabr va 1919—26 yillarda MK Siyosiy Byurosi aʼzosi. Yetakchi boʻlish uchun Iosif Stalin bilan kechgan keskin kurash T.ning magʻlubiyati bilan tugagan (1924-yil). T.ning qarashlari (trotskizm) RKP(b)dagi "mayda burjuacha ogʻish" deb eʼlon kilingan. 1927-yil T. 75 nafar faol tarafdori (L. B. Kamenev, G. Ye. Zinovyev va boshqalar) bilan birga partiyadan oʻchirilgan, Olmaotaga surgun qilingan, 1929-yil chet elga chikarib yuborilgan. Turkiya (1929—32), Fransiya (193335) Norvegiya (193537), Meksika (1937—40)da yashagan. I.V. Stalinga qarshi gʻoyaviy kurash olib borib, uni Oktyabr gʻoyalarining xoini deb atagan. 1938-yil 4-Internatsional tuzish tashabbusi bilan chiqqan. Asosiy asarlari: "Yangi yoʻl" (1924), "Lenin haqida" (1924), "Oktyabr saboqlari" (1924), "Rus inqilobi tarixi" (1931—33), "Permanent inqilob" (1928—29), "Adabiyot va inqilob" (1923), "Mening xayotim" (1930), "Stalin" (1940) va boshqalar. NKVD agenti R. Merkoder (ispan) tomonidan oʻldirilgan. T. Turkistonni sovetlashtirishga alohida eʼtibor qaratgan shoʻro arboblaridan edi. U Fargʻona viloyatiga kelgach (1922-yil 10 iyun), istiqlolchilarga qarshi boshlangan qizil armiyaning jang harakatlarini shaxsan boshqarib, qoʻrboshilarga qarshi shafqatsiz jazo choralarini qoʻllatgan. T.ning buyrugʻi bilan istiqlolchilarni tormor etish uchun Qurolli kuchlar Oliy bosh qoʻmondoni S. S. Kamenev Fargʻona vodiysi va Buxoroga (1921—23-yil), S. M. Budyonniy Andijonga (1922-yil avgust) yuborilgan. T.ning Turkistondan soʻng Afgʻoniston orqali Hindistonni bosib olish va Sharqda ommaviy inqilob uyushtirish gʻoyasi bor edi.

Adabiyot 
 Arxiv Trotskogo [Kommunisticheskaya oppozitsiya v SSSR (19231927)], t. 14, M., 1980; Doycher I., Trotskiy v izgnanii, M., 1991; Vasetskiy N. A., Trotskiy. Opit politicheskoy biografii, M., 1992.

1879-yilda tugʻilganlar
1949-yilda vafot etganlar
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Truba

Truba (qad. nem. trumba — quvur) — yuqori registrli mispuflama soz; yorqin va kuchli ovozga, keng texnik (virtuoz) imkoniyatlarga ega. Nayi bir aylana bukilgan, kanalining uz. 1500 mm atrofida. Qadimdan maʼlum boʻlib, oʻrta asrlarda harbiy, signal musiqa cholgʻusi sifatida keng tarqalgan. Jez yoki mis va rux qotishmasidan yasaladi. 19-asr boshidan pompa yoki ventil mexanizmli T.lar paydo bulgan. Hozirda, asosan, si bemol (in V) va do (in S) tonidagi T.lar qoʻllanadi. Yakkanavoz, ansambl va orkestr sozi sifatida ishlatiladi. Oʻzbekiston T. ijrochiligi va taʼlim tizimida V. Pulatov, V. Verigin, M. Muhiddinovlar tanilgan. Oʻzbek kompozitorlaridan S. Karimhoji (2 ta — 1967, 1968), M. Bafoyev (1979), P. Xoliqov (1987) va boshqa T. uchun konsertlar yaratishgan.
Tsonga

Tsonga (oʻzlarini — batsonga deb atashadi) — bantu guruhiga mansub xalq; Mozambikning jan. (3,5 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va JAR (1,4 mln. kishi)ning qoʻshni rayonlari va boshqa hududlarda yashaydilar. Umumiy soni 5,3 mln. kishi. Tsonga tilida soʻzlashadi. Bir qismi — katoliklar; qolganlari anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qiladi.

    

Qabilalar
Tuba

Tuba (lotincha: tuba — kuvur) — 1) dastlab Qad. Rim musiqa sozi, truba. Harbiy va diniy marosimlarda keng qoʻllangan. Olimlar fikriga koʻra, Ossuriya, Qad. Misr sozla__ ridan kelib chiqqan; 2) hozirda eng yoʻgʻon tovushli (past registrli) mis puflama musiqa cholgʻu asbobi. Qayrilgan silindr va konussimon trubalardan yasalgan, mundshtuk, ventil mexanizmi bilan jihozlangan. 1835-yilda Morits Tuba. va Vinrext nemis ustalari tomonidan kashf etilgan. Diapazoni A, (lya kontroktava) — as1 (birinchi oktava lya bemol) yoki Ye, (mi kontroktava) — f (birinchi oktava fa). Tovushi juda kuchli va toʻla. Ayni paytda, sekin chalganda yumshoq tembrga ega. Oʻzbekistonda T. ijrochiligida T. Fozilov, J. Saburovlar tanilgan. Tuba simfonik orkestrning mis damli cholg'ular guruhiga kiradi.
Tuverqir

Tuverqir, Tuarqir — Turkmanistonning Bolxon viloyatidagi past togʻli hudud. Shim.sharqda Uchtagan qumligi, jan.gʻarbda Chilmamedqum, shim.gʻarbda Qoraboʻgʻozboʻyi tekisligi va jan.sharqsa qad. Oʻzboʻy oʻzani orasida. Bu yerda Begendzaaliqir (300 m), Qoʻymattogʻ (305 m), Tuverqir (295 m), Begiarslon (460 m), Irsirayebobo (274 m), Oqqir (435 m), Takejik (356 m) va boshqa togʻlar bor.

Choʻl zonasida. Yiliga 95–100 mm yogʻin tushadi. Yanvarning oʻrtacha trasi —2, —4°, eng past temperatura —24°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 30°, eng yuqori temperatura 45°. T.da boʻzqoʻngʻir qumoq va qumloq tuproqlar, ondasonda shoʻrxok, qumli choʻl tuproqlari, taqir va koʻchma qumlar uchraydi. Tetir, shuvoq, biyurgʻun, boyalich, qumlarda yulgʻun, cherkez, oq saksovul, rang, sarsazan oʻsadi.

    

Togʻlar
Oʻrta Osiyo