Ardem Patapoutian

Ardem Patapoutian ( ; 1967-yilda tugʻilgan) — arman-amerikalik molekulyar biolog, nevrolog va Nobel mukofoti laureati. U bosim, mentol va haroratni aniqlaydigan PIEZO1, PIEZO2 va TRPM8 retseptorlarini tavsiflashdagi ishi bilan mashhur. Patapoutian — nevrologiya professori va Kaliforniyaning La Jolla shahridagi Scripps Research kompaniyasining Xovard Xyuz tibbiyot instituti tadqiqotchisi. 2021-yilda uDavid Julius bilan birgalikda fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotini qoʻlga kiritdi.

Yoshlik 
Patapoutian Livanning Bayrut shahrida arman oilasida tugʻilgan. Uning otasi Sarkis Patapoutyan (yaxshiroq Sarkis Vahakn taxallusi bilan mashhur) shoir va hisobchi, onasi Haykuxi Axemyan esa Bayrutdagi arman maktabining direktori edi. Uning Ara ismli akasi va Houri ismli singlisi bor. Uning ota-bobolari arman genotsididan omon qolgan. U jurnalist va yozuvchi Vikken Cheterian bilan bolalikdagi doʻstdir. U Bayrutdagi Demirdjian va Hovagimyan nomli arman maktablarida tahsil olgan. U 1986-yilda AQShga kelishidan oldin bir yil davomida Bayrutdagi Amerika universitetida oʻqigan U 1990-yilda Los-Anjelesdagi Kaliforniya universitetida hujayra va rivojlanish biologiyasi boʻyicha bakalavr darajasini va PhD darajasini oldi. 1996-yilda Barbara Wold rahbarligida Kaliforniya Texnologiya Institutida biologiya boʻyicha ilmiy daraja.

Patapoutian doktoranturadan keyingi tadqiqotchi sifatida Lui F. Reichardt bilan San-Fransiskodagi Kaliforniya universitetida ishlagan. 2000-yilda u Skripps tadqiqot institutida dotsent boʻldi. 2000 va 2014-yillar oraligʻida u Novartis tadqiqot fondida qoʻshimcha tadqiqot lavozimiga ega boʻlgan. 2014-yildan beri Patapoutian Xovard Xyuz tibbiyot instituti (HHMI)da ishlab keladi.

Shaxsiy hayoti 
Patapoutian, fuqarolikka qabul qilingan AQSh fuqarosi Del Marda (Kaliforniya) rafiqasi Nensi Xong, venchur kapitalist va oʻgʻli Luka bilan yashaydi.

Tadqiqot 
Patapoutianning tadqiqoti harorat va bosim biologik retseptorlari haqida (nositseptsiya). Uning ilmiy ishlari bir qator kasalliklar, jumladan, surunkali ogʻriqlar uchun davolash usullarini ishlab chiqish uchun ishlatiladi. Bu kashfiyotlar issiqlik, sovuq va mexanik kuchlar nerv impulslarini qanday qoʻzgʻatayotganini tushunishga imkon berdi.

Patapoutian sensorlarning signal uzatilishini tadqiq qiladi. Patapoutian va uning hamkasblari faolsizlangan genlar. Shu tarzda ular hujayralarni teginishga befarq qiladigan genni aniqladilar. Tegish hissi uchun kanal PIEZO1 deb nomlangan (). PIEZO1 ga oʻxshashligi tufayli ikkinchi gen topildi va PIEZO2 deb nomlandi. Ikki mexanoreseptordan muhimroq boʻlgan bu ion kanali teginish hissi uchun zarurdir. PIEZO1 va PIEZO2 kanallari qon bosimi, nafas olish va siydik pufagini nazorat qilish kabi qoʻshimcha muhim fiziologik jarayonlarni tartibga solishi koʻrsatilgan.

Patapoutian, shuningdek, harorat, mexanik kuchlar yoki hujayra hajmining oshishi bilan faollashtirilgan yangi ion kanallari va retseptorlarini aniqlashga katta hissa qoʻshdi. Patapoutian va uning hamkasblari bu ion kanallari harorat hissi, teginish hissi, propriosepsiya, ogʻriq hissi va qon tomir tonusini tartibga solishda ajoyib rol oʻynashini koʻrsatishga muvaffaq boʻldi. Eng soʻnggi ishlarda mexanik sezgir ion kanallarini (mexanotransduktsiya) aniqlash va tavsiflash uchun funktsional genomika usullari qoʻllanadi.

Mukofotlar va unvonlari 

Patapoutian h-indeksi 2020-yil may holatiga koʻra Google Scholar maʼlumotlariga koʻra 68 ga va Scopus maʼlumotlariga koʻra 63 ga ega. 2016-yildan Amerika Fanni Rivojlantirish Assotsiatsiyasi aʼzosi, 2017-yildan Milliy Fanlar Akademiyasi va 2020-yildan Amerika Sanʼat va Fanlar Akademiyasi aʼzosi.

2017-yilda Patapoutian V. Alden Spenser mukofotini, 2019-yilda Rosenstiel mukofotini, 2020-yilda Neyrologiya boʻyicha Kavli mukofotini, va BBVA Jamgʻarmasining „Bilim chegaralari“ mukofoti oldi.

2021-yilda u harorat va bosim retseptorlarini kashf etgani uchun David Julius bilan birgalikda fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻldi.

2021-yil oktyabr oyida Livan Prezidenti Mishel Aun Patapoutianni Livanning xizmatlari uchun ordeni bilan taqdirladi.

2021-yil dekabr oyida Patapoutian Amerika yutuqlari akademiyasining Mukofotlar kengashi aʼzosi Frensis Arnold tomonidan taqdim etilgan „Oltin plastinka“ mukofotini oldi.

Tanlangan nashrlar

PIEZO1 + PIEZO2

PIEZO2

Manbalar

Havolalar 

 Ardem Patapoutian, Scripps Research doktori (scripps.edu)
 Patapoutian laboratoriyasi (patapoutianlab.org)
 Patapoutian CV 
 Ardem Patapoutian, Xovard Xyuz tibbiyot instituti doktori (hhmi.org)
 Akademik daraxtda Ardem Patapoutian (neurotree.org)

Fiziologiya va tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari
Yashayotgan insonlar
1967-yilda tugʻilganlar
Pages with unreviewed translations