yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Fan-texnika taraqqiyoti

Fan-texnika taraqqiyoti – fan bilan texnikaning oʻzaro bogʻliq, yagona, ilgarilab boruvchi taraqqiyoti; ijtimoiy taraqqiyot asosi. Dastlab fan rivoji bilan texnika taraqqiyoti oʻrtasidagi yaqinlashuv XVI–XVIII asrlarda manufaktura ishlab chiqarishi bilan bogʻliq holda sodir boʻldi. Bungacha moddiy ishlab chiqarish empirik tajribalar, hunarmandlik asosida shakllangan. Teologiya va sxolastika taʼsiridagi tabiat haqidagi ilmiy nazariy bilimlar ham ishlab chiqarishga hech qanday salbiy taʼsir qilmasdan sekinlik bilan rivojlangan. Ilmiy va texnikaviy taraqqiyot inson faoliyatining 2 ta nisbatan mustaqil yoʻnalishi sifatida yuksala boshlagan.

XVI asrda savdo-sotiq va yirik manufakturadagi tub oʻzgarishlar bir qancha aniq vazifalarni nazariy va eksperimental hal qilishni talab qildi. Bu davrda fan uygʻonish davri gʻoyalari taʼsirida sxolastika anʼanalarini parchalab, amaliyotga murojaat qildi. Kompas, porox va kitob nashr qilish ilmiy-texnikaviy faoliyatga asos solgan 3 ta yirik kashfiyot boʻldi. Suv tegirmonlarining rivojlanayotgan manufaktura ishlab chiqarishida qoʻllanishi baʼzi mexanik jarayonlarni nazariy tadqiq etishni talab qildi. Natijada charxpalak gʻildiragi, charxpalak harakati nazariyasi, qarshilik va ishqalanish taʼlimotlari yaratildi. Fan bilan texnika yaqinlashuvining 2-bosqichi mashina ishlab chiqarishning XVIII asr oxiridan boshlab taraqqiy etishi bilan bogʻliq boʻlib, bunda fan bilan texnika bir-birining jadal rivojlanishiga taʼsir koʻrsatdi. Bu davrda ilmiy tadqiqot faoliyatida nazariy masalalarni hayotga tatbiq qilishga daʼvat etuvchi fanning maxsus boʻgʻinlari paydo boʻldi: amaliy tadqiqotlar, ishlab chiqarish tadqiqotlari, amaliy konstruktiv ishlanmalar va hokazo. Fan-texnika taraqqiyotining 3-bosqichi fan-texnika inqilobi bilan bogʻliq. Uning taʼsirida texnika taraqqiyotiga qaratilgan ilmiy sohalar kengayadi. Texnik masalalarni hal qilishda biologlar, fiziologlar, psixologlar, mantiqshunoslar ishtirok etadi. Maʼlumki, har qanday holatda ham ilmiy-texnika taraqqiyotining
bosib oʻtgan tarixiy asoslari bor. Bunga yaqin kelajakka bir nazar solaylik. XX asrning oʻrtalariga kelib fanning ijtimoiy hayotdagi roli mislsiz darajada oshdi. Fanlar taraqqiyotidagi inqiloblarning xarakteri oʻzgardi, yaʼni ilm sohasidagi inqiloblar texnika sohasidagi axborotlar bilan uygʻunlashib ketdi va ilmiy-texnika inqilobi
yuzaga keldi, shuningdek ijtimoiy fanlar yoʻnalishlari, iqtisod va ishlab chiqarishni tashkil qilish, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarni ilmiy boshqarish, aniq ijtimoiy tadqiqotlar kabilarga bilvosita taʼsir qiladi. Fanning texnikaga nisbatan yetakchilik mavqei yanada yorqin namoyon boʻladi, fan texnikani uzluksiz inqiloblashtiruvchi kuchga aylanadi. Oʻz navbatida, texnika ham fan taraqqiyotiga ijobiy taʼsir koʻrsatib, uning oldiga yangi talab va vazifalar qoʻyadi. Hozirgi zamon fan texnika inqilobining xarakterli xususiyati uning sanoat bilan birga ijtimoiy hayotning turli sohalari: qishloq xoʻjaligi, transport, aloqa, tibbiyot, taʼlim, maishiy xizmat kabilarni qamrab olganligidadir.

Fan
Fanfara

Fanfara (, ) — guruch cholgʻu asbobi, asosan signalizatsiya uchun ishlatiladi, odatda klapansiz, tor oʻlchovli choʻzinchoq truba. Shuningdek, fanfara — bu asbob yordamida xizmat qiladigan tantanali yoki jangovar xarakterdagi musiqiy ibora.

Musiqa asbobi

Aida karnayi 
1870-yilda, ayniqsa, Juzeppe Verdining „Aida“ operasini yaratish uchun maxsus fanfara turi — „Misr trubasi“ yoki „Aida trubasi“ yaratildi. Bu uzun truba (taxminan 1,5 m) boʻlib, bitta valfli ovozni ohang bilan pasaytiradi. Kuchli va yorqin ovozga ega.

Ovozi 
Fanfarada faqat tabiiy shkaladagi ohanglar ijro etilishi mumkin (2-dan (fanfara trubkasi uzunligiga qarab) 12-garmonikagacha). Tarixan fanfara turli xil sozlanishlarda qilingan, ammo zamonaviy musiqiy amaliyotda asosan Esdagi fanfaradan foydalaniladi (qism haqiqiy tovushdan kichik uchdan bir qismi pastroqda yozilgan). Fanfara asosan signalizatsiya uchun ishlatiladi. Pioner fanfara (shox) B-tekis tuningda (karnay kabi) boʻlishi mumkin.

Signal 

Fanfara xarakterining musiqiy parchalari turli musiqiy janrlardagi asarlarda (opera, simfoniya, marsh va boshqalar) uchraydi. Musiqa asarida fanfaraning eng qadimgi qoʻllanish usullaridan biri Monteverdining „Orfeo“ (1607) ning uverturasi boʻlib, u besh qismli fanfarani oʻz ichiga oladi. Karnay-fanfara „Leonora“ № 2 va „Leonora“ № 3 (qisqartirilgan) uverturalarida, shuningdek, Betxovenning „Fidelio“ uverturasida ishlatilgan. Rus va sovet bastakorlari ham tez-tez fanfar mavzularidan foydalanganlar: masalan, Chaykovskiyning „Italian Kaprichio“si, Xrennikovning „Ona“ operasi, Shostakovichning „Bayram uverturasi“, Sviridovning Patetik oratoriyasi va boshqalar.

Rasmiy holatlar uchun kuy sifatida fanfara odatda asosiy triadalardan iborat. Ular guruch cholgʻu asboblarida, baʼzan zarbalar bilan birga ijro etiladi. Fanfara mustaqil musiqa asarlari sifatida va kattaroq musiqa qismlarining bir qismi sifatida mavjud. Simfonik, opera musiqasida foydalaniladi. Fanfaralar trubalar, timpani, shoxlar va trombonlar uchun kichik boʻlaklar shaklida topiladi. Shox harakatlari ikki qismli fanfaralarda keng qoʻllanadi.

Kichkina boʻlaklar koʻrinishidagi fanfaralar odatda tantanali marosimlar oʻtkazilishi uchun moʻljallangan. XVIII asrning suitlari fanfaralar qisqa va shovqinli fragmentlar boʻlib, akkordlarning tez takrorlanishi bilan ajralib turardi. Folklorda „fanfara ohangi“ atamasi baʼzi xalqlarning ohangiga nisbatan qoʻllanadi (masalan, hindular, shuningdek, Afrika pigmeylari va Avstraliyaning aborigenlari), ularda keng intervallar ustunlik qiladi — tertsiya, kvarta va kvinta, shuningdek, oʻxshash xususiyatlarga ega Yevropa qoʻshiq janrlariga(shu jumladan yodeling). Amalda qoʻllanadigan fanfara signallari bir qator milliy toʻplamlarda toʻplangan, ularning eng qadimgisi XVII asrga toʻgʻri keladi.

Yana qarang 
 tush

Manbalar

Adabiyot 

 
 
 Fanfara // Tovarniy slovar / I. A. Pugachyov (glavniy redaktor). — M.: Gosudarstvennoe izdatelstvo torgovoy literaturi, 1961. — T. IX. — Stb. 13—14

musiqa shartlari
 mis shamol musiqa asboblari
Farad

Farad — Xalqaro birliklar tizimi SIda elektr sigʻim birligi. Qisqacha F bilan belgilanadi. Oʻtkazgichdan 1 kulon elektr zaryad miqdori oʻtganda uning potensiali 1 voltga ortsa, oʻtkazgichning elektr sigʻimi 1 F ga teng boʻladi (mas, radiusi 9YU9 m ga teng, yaʼni Yer radiusidan 1500-marta katta radiusli shar sigʻimi). Shuning uchun amalda Faradning ulushlari mikrofarad (1 mkF=10~6F) va pikofarad (pF=10"|2F) ishlatiladi. Ingliz fizigi M. Faraday sharafiga qoʻyilgan. 

 
SI hosilaviy birliklari
Faradey

Faradey — elektr zaryadining tizimga kirmaydigan birligi. Elektrokimyoda qoʻllanadi. M. Faradey sharafiga qoʻyilgan. 1F=9,64914104 K, yaʼni miqdoran Faradey soni Gʻ ga toʻgʻri keladi. 

 

Elektrokimyoviy birlik
Faradey soni

Faradey soni, Faradey doimiysi (F) – fizik doimiy; elektrolitdan elektr zaryad oʻtganda elektrodda 1 mel, bir valentli moda ajratadigan elektr miqdori. Faradey soni Avogadro doimiysi NA bilan elementar zaryad ye ning koʻpaytmasiga teng fundamental fizik doimiy; F=NAe=96485,309 Kl/mol. M. Faradey sharafiga qoʻyilgan. Faradey sonining qiymati kumushning elektrokimyoviy ekvivalentini oʻlchash yoʻli bilan aniklangan. Faradey soni elektrokimyoviy hisoblashlarda keng qoʻllanadi.

 

Fizik birlik
Faradey qonuni

Faradey qonuni - elektrolizning miqdoriy qonunlari. M. Faradey ochgan (1833—1834). Faradey qonuni elektrodlarda ajralgan modda massasining modda tabiatiga va elektrolitdan oʻtgan zaryad miqdoriga bogʻlanishini ifodalaydi. Faradeyning qonuni elektrodda ajralgan moddaning massasi t elektrolitdan oʻtgan zaryad miqdori q ga toʻgʻri proporsional ekanligini, 2qonuni elektrolitdan bir xil zaryad oʻtganda ajraladigan turli moddalarning massalari bu moddalarning kimyoviy ekvivalentlari A ga proporsional ekanligini bildiradi. Faradeyning 2 qonunidan turli moddalarning 1 ga ekvivalentini ajratish uchun bir xil zaryad kerakligi kelib chiqadi. Faradey qonunini  shaklda yozish mumkin, bunda F— Faradey soni.

 

Elektroliz qonunlari
Fard

Fard (arabchadan olingan bõlib — yakka, yolgʻiz) — Yaqin va Oʻrta Sharq adabiyotidagi poetik janr. Hajmi bir bayt, yaʼni 2 misradan iborat boʻladi. Muayyan mazmun, gʻoya ilgari suriladi, badiiy umumlashma, hayotiy tajribadan kelib chiquvchi hukm, xulosa tajassum topadi. Misol uchun
Holimni sanga aytib hajr oʻtiga oʻrgandim, 
Ey yor, yomon qildim, har neki dedim, yondim(Bobur).

Fardda dolzarb, salmoqli falsafiy[[axloqiy gʻoyalar ifodalanadi. Fardning qisqa va ixchamligi shoirdan "Ming maʼnini bir nuqta bila muxtasar etish"ni (Mashrab) taqozo etadi. Fard janriga xos erkinlik shoirning ijodiy imkoniyatini kengaytiradi, ijodiy erkinligini taʼminlaydi. Hozirgi oʻzbek shoirlaridan Abdulla Oripov, Rauf Parfi va boshqa ijodida fardlar uchraydi.

Sheʼriyat
Farer orollari

Farer orollari – Atlantika okeanining shimoliy sharqiy qismidagi arxipelag, Daniyaning muxtor viloyati. Maydoni 1,4 ming km². Orollarning relyefi zinapoyasimon platodan iborat. Eng baland joyi 882 m. Bazalt lavalari va tuflardan tuzilgan. Qirgʻoqlari tik, ford koʻp. Iqlimi subarktika dengiz iqlimi, oʻrtacha temperatura fevralda 4°, iyulda 11°. Yillik yogʻin 1500 mm. Oʻtloqlar, torfli botqoqliklar, vereskzorlar bor. Parranda koʻp. Baliq ovlanadi. Qoʻy boqiladi. Maʼmuriy markazi – Torsxavn. Farer orollarida VII-IX asrlarda kelt qabilalari yashagan. IX asrdan norveglar koʻchib kela boshlagan. Ikkinchi jahon urushiga qadar turli davlatlar tarkibida boʻlib kelgan.

Poytaxti: Torsxavn shahri

Havolalar 

 

Arxipelaglar
Orollar
Daniya orollari
Farz

Farz (arabcha — qatʼiyat, majburiyat) — hamma musulmonlar bajarishi qatʼiy buyurilgan amallar. Bularga Qurʼonda koʻrsatilgan diniy eʼtiqod, marosim, urf-odat talablari, axloqiy va huquqiy normalar kiradi. Farz ikki turga — "farzi ayn" va "farzi kifoya"ga boʻlinadi. Birinchi turi barcha musulmonlarga babbarobar buyurilgan boʻlib, ularning adadi 40 ta (masalan, namoz, roʻza, tahoratdagi farzlardir). Amri maʼruf va nahiy munkar, ilm olish ham "farzi ayn"ga kiradi. "Farzi kifoya" esa bir qism musulmonlar bajarsa qolganlar zimmasidan soqit boʻladigan ishlar. Masalan, janoza namozi, kafanlash, murdani yuvish, dafn etish kabilar. Shariatga koʻra, farzning bu turiga kiruvchi ishlarni hech bir musulmon bajarmasa, hamma musulmonlar gunohkor boʻladilar. Keng maʼnoda farz — bajarilishi zarur boʻlgan vazifa, burch.

Havolalar 

 

Islom
Islomga oid
Farididdin Attor

Farididdin Attor (taxallusi; asl ism sharifi Muhammad Abu Bakr ibn Ibrohim; taxminan 1148/51, Nishopur — 1219/21) — mutasavvif fors shoiri. Asarlarida tasavvufni targʻib qilgan. Mansur Halloj, Boyazid Bistomiy taʼlimotidagi gʻoyalarni davom ettirgan. Attor falsafasining asosini tavhid (Allohning yagonaligini tan olish) ilmi tashkil etadi. Unga koʻra, tavhid faqat Allohning yagonaligini tan olish emas, balki u bilan qoʻshilishga intilish, yaʼni insonning mutlaq Ruh tomon intilishini anglatadigan jarayondir. Attorning „Bulbulnoma“, „Mantiq ut-tayr“, „Ushturnoma“ asarlari ramziy-allegorik timsollar asosida yozilgan. „Javhar uz-zot“, „Xayloj“, „Asrornoma“, „Sharh ul-qalb“, „Musibatnoma“ kabi dostonlari bevosita muhokama-mushohada, fikriy-shuuriy bayonlar tarzida bitilgan. Bundan tashqari, „Xusravnoma“-ga oʻxshab majoziy ishqni kuylagan romantik-sarguzasht asari ham bor. Attorning 2 qismdan iborat „Javhar uz-zot“ asarida butun ruhiy va moddiy olamlar yagonaligi taʼriflangan. Iloh har bir zarrada mavjud, ammo uni oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin emas. Alloh oʻz borligʻida ham pinhonu ham paydo, barcha ashyolar yolgʻiz javhardan kelib chiqqan. „Asrornoma“da bu fikr yanada aniqroq ifodalangan. Attor asarlarida xalq ogʻzaki ijodidan unumli foydalangan. „Mantiq ut-tayr“ (1175, bu asar „Maqomoti tuyur“ deb ham nomlangan) asari mashhur. Alisher Navoiy bolalik chogʻida bu dostonni yod olib, uning taʼsirida „Lison ut-tayr“ („Qush tili“) dostonini yozgan. Ushbu asar tasavvufning eng yirik adabiy yodgorligi hisoblanadi. Bundan tashqari, Attor „Pandnoma“, „Besarnoma“, „Devon“, "Vuslatnoma, " „Tazkirat ul-avliyo“ kabi asarlar muallifi. Uning „Ilohiynoma“ asari ham masnaviy yoʻlida bitilgan ishqiy-maʼrifiy, falsafiy-axloqiy dostondir. Masnaviyda 282 ta rivoyat, hikoyat va qissalar bayon etilgan. Attor Haq va haqiqat tushunchalarini hamma vaqt inson mohiyatiga bogʻlab tushuntirgan. Zero, tavhid mohiyati ham, haqiqat ham oxir oqibat inson mohiyati va haqiqati bilan izoxlangan. Shoirning 96 bobdan iborat „Tazkirat ul-avliyo“ asari nasrda bitilgan yagona va mashhur asar boʻlib, unda tasavvuf shayxlari, avliyoulloxlarning hayoti, kashfu karomatlari bayon etilgan. Asarning Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida 10 dan ziyod qoʻlyozma nusxalari, Bombay va Lohurda 1877, 1887, 1895, 1900, 1903-yillarda nashr qilingan bosma nusxalari hamda Xojashoh ibn Sayyid Axmad Xorazmiy oʻzbek tiliga tarjima qilgan 4 qoʻlyozma nusxasi mavjud. Ushbu asarning Mirzo Kenjabek tomonidan oʻzbekchaga qilingan tarjimasi „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ davlat ilmiy nashriyotida chop etilgan (1997).

Adabiyotlar
 Ilohiynoma, T., 1994.

Manbalar

Havolalar 
 

Fors adiblari
Eronda tug`ilganlar
Faringit

Faringit (yun. pharynx — halqum va itis — yalligʻlanish) — halqum (yutqin) shilliq pardasining yalligʻlanishi. Faringit kechishiga qarab oʻtkir va surunkali boʻladi. Oʻtkir respirator kasalliklar, gripp va boshqa infeksion kasalliklar oqibatida roʻy beradi. Halqum shilliq pardasiga bevosita taʼsir etadigan omillar (sovuq havoda gaplashish, nafas olish, juda issiq yoki sovuq ovqatlar isteʼmol qilish, spirtli ichimliklar ichish, chang havodan, gazlar bugʻidan nafas olish va boshqalar) ham faringitga sabab boʻlishi mumkin. Oʻtkir faringitda halqum qurib, qichishadi, tupuk yutganda, ayniqsa, „quruq yutinganda“ ogʻriq paydo boʻladi, gavda temperaturasi normal turadi, baʼzan bir oz koʻtariladi. Kasallikning oldi olinmasa, surunkali shaklga oʻtishi mumkin. Surunkali faringitda xalqumda shilimshiq ajralma toʻplanadi, bemor koʻpincha yoʻtalib, balgʻam tashlaydi; yoʻtalganda baʼzan koʻngli aynib, qayt qilishi mumkin. Burun, murtak va chirigan tishlarning yiringli yalligʻlanishi, surunkali tumov, organizmda moddalar almashinuvining buzilishi kasalliklari natijasida surunkali faringitda paydo boʻladi. Havo quruqligi, temperaturaning keskin oʻzgarishi, chang va gazli muhit kabi zararli omillar xam faringit sababchisidir. Kasallikni keltirib chiqargan omillar oʻz vaqtida yoʻqotilmasa, u surunkali tus olib, halqum shilliq pardasining atrofiyasiga olib keladi. Faringitning oldini olishda halqum shilliq pardasiga taʼsir etadigan zararli omillarni yoʻqotish, shamollashdan saqlanish, organizmni chiniqtirish (halqumni sovuq suv bilan chayib turish), chang va gazli muhitda ishlovchilar maxsus himoya vositalaridan foydalanishlari lozim.

Manbalar 

Tomoq kasalliklari
Tibbiyot
Otorinolaringologiya
Kasalliklar
Alifbo boʻyicha kasalliklar
Farmakognoziya

Farmakognoziya (yun. pharmakon — dori va gnosis — oʻrganish) — farmatsiyanmig bir boʻlimi. Oʻsimliklar va hayvonlardan olinadigan dorivor mahsulotlar, ularni birlamchi qayta ishlashdan hosil boʻladigan baʼzi moddalar (efir moylar, smolalar, sut shiralar, daraxt yelimlari va boshqalar)ni oʻrganadi. Asosiy vazifasi dorivor xom ashyolarni tadqiq etish, ulardagi taʼsirkor moddalarni aniklash usullarini ishlab chiqish, shuningdek, bu moddalarning oʻsimlik, hayvonlar aʼzo va toʻqimalarida joylashgan oʻrnini oʻrganishdan iborat. Bundan tashqari, yovvoyi dorivor oʻsimliklarning oʻsish joyi va zaxirasini aniqlash, ularni yigʻish, quritish, navlarga ajratish, qaytadan ishlash, saqlash va hokazo bilan ham shugʻullanadi. Farmokognoziya farmatsiyaning qadimgi sohalaridan boʻlib, yunon olimi Dioskorid unga asos solgan. Galen va Paratsels esa farmakognoziyani yangi yoʻnalishga solib yubordilar. Oʻrta asrlarda, ayniqsa, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino va Sharqning boshqa olimlari  farmakognoziya rivojiga ulkan hissa qoʻshdilar (qarang Tibbiyot), XVIII asrda Rossiyada farmokognoziya sohasida dorivor oʻsimliklarning qoʻllanishi haqida maʼlumotnoma va qoʻllanmalar paydo boʻldi. 1778-yilda birinchi rus farmakopeyasp bosilib chiqdi. Hozirgi Respublikamizda Oʻzbekiston kimyo-farmatsevtika ilmiy tadqiqot instituti faoliyat koʻrsatib kelmoqda. Farmakognoziyaga oid tadqiqotlar farmatsevtika ilmiy tadqiqot institutlari va fakultetlari kafedralarida bajariladi. Farmakognoziya farmatsevtika taʼlimi sistemasiga kiritilib, oliy va oʻrta maxsus farmatsevtika bilim yurtlarida oʻqitiladi.

 

Tibbiyot
Farmakologiya
Farmatsevtika
Farmatsiya
Farmakognoziya
Farmakopeya

Farmakopeya (yun. pharmakon — dori va poieo — tayyorlayman) — dori vositalarini tayyorlash, sifatini sifat miqdoriy jihatdan nazorat qilish, saqlash shart-sharoitlari va nomlanishini belgilaydigan davlat standartlari majmui. Farmakopeyada dori moddalari va dori turlarini kimyoviy, fizik, biologik va boshqa usullarda sifat hamda miqdoriy tahlil qilish usullari, zaharli va kuchli taʼsir etadigan dorilar roʻyxati, bolalar va kattalar uchun dorilarning bir ichishlik, shuningdek, kunlik miqdorlari jadvali yoritiladi. Xitoyda 502 yilda chiqarilgan "Minibelu" kitobi, Yevropada 1130-yilda chop etilgan "Antidotoriy" toʻplamlari ilk rasmiy farmakopeya hujjatlaridir. Birinchi farmakopeya 1498-yilda Florensiyada "Ricettario Fiopentino" nomi bilan bosilib chiqdi. Abu Ali Ibn Sinoning "Tib qonunlari" asari u yashagan davrda qoʻllangan dori vositalarini tayyorlash, ularning sifatini baholash va qoʻllanishi haqidagi maʼlumotlari bilan oʻz zamonasining farmakopeyasi deb baholanishi mumkin. Bugungi kunda koʻpgina mamlakatlarning milliy va hududiy farmakopeyalari mavjud boʻlib, ulardan Yey.R. (Yevropada hamjamiyati farmakopeyasi), LJSP (AQSH farmakopeyasi), VR (Britaniya farmakopeyasi), GF XI (Davlat farmakopeyasining 11-nashri), DP (Germaniya farmakopeyasi) kabilar xalqaro eʼtirof etilgan farmakopeyalar hisoblanadi va koʻp hollarda dori vositalarining sifat nazorati yuqoridagilarga asosan amalga oshiriladi.

 

Tibbiyot
Farmatsevtika
Farmatsevtika sanoati
Farmakoterapiya

Farmakoterapiya (yun. Pharmakon – dori va terapiya), dori terapiyasi – dori-darmon bilan davolash. Etiotrop farmakoterapiyada dori-darmonlar kasallik qoʻzgʻatuvchilarga taʼsir etadi (masalan, infeksion kasalliklarni antibiotiklar bilan, zaharlanishni esa antidotlar bilan davolashda). Oʻrin bosuvchi farmakoterapiyada organizmga yuborilgan dorilar fiziologik faol moddalar oʻrnini bosadi (masalan, ichki sekretsiya bezlari yetishmovchiligida gormonal preparatlar qoʻllanadi). Patogenetik farmakoterapiyada dori-darmon kasallikning patogeneziga taʼsir etadi (masalan, adrenalin bronxial astmaga, nitroglitserin stenokardiyaga, glyukozidlar yurak yetishmovchiligida qoʻllanadi). Agar preparatlar kasallikning faqat ayrim belgilari (simptomi)ga taʼsir etsa (masalan, ogʻriq yoki yoʻtal qoldiruvchi dorilar), bunday farmakoterapiya simptomatik terapiya deyiladi. Farmakoterapiyada turli xil dori-darmonlardan foydalaniladi.

Infeksion kasalliklar va oʻsmalar kimyo terapiyasi – farmakoterapiyaning asosiy yoʻnalishidir. Kimyoterapevtik moddalar kasallik qoʻzgʻatuvchilar turi – mikroblar, viruslarga karab spetsifik taʼsir etadi. Bunday taʼsir etish infeksion agent yoki oʻsma hujayrasining fiziologik, biokimyoviy va boshqa xossalari bilan bogʻliq. Preparatlar taʼsiri ularning organizmga qanday usulda yuborilishiga, toʻqimalarda soʻrilishiga va boshqalarga bogʻliq. Ayrim hollarda organizmda dori-darmonlarga chidamli mikroorganizmlar yoki oʻsma hujayralari paydo boʻlishi va koʻpayishi mumkin. Shuning uchun koʻpincha organizmga antimikrob va oʻsmalarga taʼsir etadigan bir qancha dorilarni qoʻshib yuboriladi.

 

Tibbiyot
Tibbiyot mutaxassisliklari
Farmatsevt

Farmatsevt (yun. pharmakentes — dori tayyorlovchi) — oliy (provizor) yoki oʻrta (provizor yordamchisi) farmatsevtik maʼlumotga ega boʻlgan mutaxassis. Farmatsevtlar farmatsevtika institutlari, tibbiyot instituti hamda tibbiyot kollejining farmatsevtika fakultetlarida tayyorlanadi. Farmatsevt dorixona, nazorat-analitik va sud kimyosi labaratoriyalarida, farmatsevtika zavodlarida faoliyat koʻrsatadi.

 

Tibbiyot
Farmatsevtika
Farmatsiya

Farmatsiya (yunoncha: pharmakeia – dori; dori ishlatish) – dori vositalari va tibbiy buyumlar yaratish boʻyicha izlanishlar, tadqiqotlar, shuningdek, ularni ishlab chiqarish, tayyorlash, sifatini nazorat qilish, standartlash usullari, davlat roʻyxatidan oʻtkazish, saqlash, ular haqida axborot berish, dorixona va davolash muassasalariga yetkazib berish va sotish kabi vazifalarni oʻz ichiga oladigan ilmiy-amaliy faoliyatlar majmui. XVIII asrga kelib farmatsiya fan sifatida shakllandi. Farmatsiya farmakologiya bilan birga dorivor moddalar haqidagi fanni tashkil etadi. Farmatsiyaga farmatsevtik kimyo, dori turlari va dorivor preparatlar texnologiyasi, farmakognoziya, farmatsiyani tashkil etish va uning iqtisodiy, sud kimyosi kabi ixtisoslik fanlari kiradi. Dorilar taʼsiri, dori turlari, ularni qabul qilish usullari, tayyorlash texnologiyasi va boshqa omillar taʼsirini farmatsiyaning bioformatsiya yoʻnalishi oʻrganadi.

 

Tibbiyot
Farmatsevtika
Farmakologiya
Farmatsiya
Farmer Genri Jorj

Farmer Genri Jorj- (1882-yil 17-yanvar, Birr, Irlandiya – 1965-yil, 30-dekabr, Karluk, Lanark grafligi) – ingliz musiqashunosi, dirijyor, kompozitor. Yevropada musiqiy sharqshunoslik fanining asoschilaridan. Glazgo universitetini tugatgan (1910). Angliyaning turli teatrlarida dirijyor (1910—1947), Glazgo universiteti oʻqituvchisi va kutubxonaning musiqiy boʻlimi mudiri (1934-yildan). 1916-yildan Sharq xalqlari musiqa madaniyati, xususan, Farobiy, Ibn Sino va boshqalarning musiqa risolalarini oʻrganib, Yevropa va Osiyo mamlakatlarida maʼruzalar oʻqigan, oʻnlab kitoblar nashr etgan („Arab musiqasi tarixi XIII asrgacha“, 1929; „Sharq musiqa cholgʻulari“, 1931; „Islom musiqasi“, 1957 va boshqalar).

 

Bastakorlar
Irlandiyada tug`ulganlar
Musiqa
Farmoyish

Farmoyish — boshqaruvga doir huquqiy hujjat; konstitutsiyaviy huquqda davlat boshligʻi va ijro etuvchi hokimiyat organlari tomonidan vakolatlari doirasida chiqariladi. Ijro etuvchi hokimiyat organining tez hal qilinishi kerak boʻlgan va boshqa joriy masalalarga oid qarori farmoyish shaklida chiqariladi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 94moddasida koʻrsatilishicha, Prezident konstitutsiyaga va qonunlarga asoslanib hamda ularni ijro etish yuzasidan respublikaning butun hududida majburiy kuchga ega boʻlgan farmonlar, qarorlar va farmoyishlar chiqaradi. "Vazirlar Mahkamasi amaldagi qonunlarga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi barcha organlar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fukarolar tomonidan bajarilishi majburiy boʻlgan qarorlar va farmoyishlar chiqaradi" (Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 98modda). Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi Spikeri va Senat Raisi farmoyishlar chikarishi Konstitutsiyada koʻzda tutilgan.

Bundan tashqari, muassasa rahbarining yakka uzi tomonidan chikariladigan huquqiy hujjatlar ham farmoyish hisoblanadi. Farmoyish mansabdor shaxslarning muayyan aniq doirasiga moʻljallanib, uning amal qilish va bajarilish muddati belgilangan boʻladi.

FARMON — 1) muayyan mamlakatlarda davlat boshligi (Prezident) chiqaradigan muhim huquqiy hujjat. Farmoyish bilan, odatda, shaxslar yuksak lavozimga tayinlanadi va lavozimidan ozod qilinadi, favqulodda yoki harbiy holat tartibi joriy etiladi, orden va medallar bilan mukofotlash amalga oshiriladi, oliy harbiy va faxriy unvonlar beriladi, umumnormativ xususiyatga ega boʻlgan qarorlar rasmiylashtiriladi. Umumiy qoidaga koʻra, farmoyish mazkur davlat konstitutsiyasi va qonunlariga (OʻzRda — Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Krraqalpogʻiston Respublikasining Konstitutsiyasi va OʻzR qonunlariga) zid boʻlmasligi kerak. Oʻzbekiston Respublikasida Prezident farmoyishlari Oliy Majlis yoki Vazirlar Mahkamasi roziligisiz mustaqil tarzda Prezident tomonidan qabul qilinadi. Farmoyish — mazmun va mohiyatiga koʻra, konstitutsiyaviy normalarni ijtimoiy hayotga tatbiq qilishning vositasi sifatida namoyon boʻlib, yuridik kuchi nuqtai nazaridan konstitutsiya va qonun normalariga nisbatan ikkilamchi hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasining "Normativhuquqiy hujjatlar toʻgʻrisida"gi qonuni (2000-yil 14 dek.)ga koʻra, Prezident farmoyishlari belgilangan tartibda kuchga kiradi va ular eʼlon qilinishi shart. Gʻarb mamlakatlarida, farmoyishga oʻxshash hujjatlar koʻpincha dekret (AQShda ijro etuvchi direktivalar) deb ataladi; 2) Eron shohlari, Usmonli turk imperiyasi sultonlari, Old va Oʻrta Sharq mamlakatlarida qad. hukmdorlarning oliy buyrugʻi
Shokir Farmonov

Shokir Qosimovich Farmonov (1941-yil 20-fevral, Dangʻara tumani) – matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Fizika matematika, fanlari doktori (1973), professor (1977). Toshkent Davlat Universitetining mexanika,matematika fakultetini tugatgan (1963). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Matematika institutida kichik, katta ilmiy xodim, soʻngra ehtimollar nazariyasi boʻlimi mudiri, bosh ilmiy xodim (1965— 1988, 1996-2003). Oʻzbekiston Milliy universiteti ehtimollar nazariyasi va matematik statistika kafedrasi mudiri (1988-1996, 2004-yildan professor). Nizomiy nomidagi Toshkent Pedagogika universiteti matematika oʻqitish metodikasi kafedrasi mudiri (2003 – 2004). Ilmiy ishlari Markov zanjiri boʻyicha bogʻlangan tasodifiy miqdorlar va vektorlar uchun limit teoremalariga oid. Ehtimollar nazariyasining limit teoremalari boʻyicha turkum ishlarni bajargan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973).

 

Matematiklar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Farg`onada tug`ilganlar
Farnak I

Farnak I (miloddan avvalgi 169) — Pont podsholigi shohi (taxminan 185—169). Qora dengizning janubiy  sohillaridagi katta hududni Pontga qoʻshib olgan, xususan, 183—179 yillarda yunon shaharlari: Sinopa, Amisos, Armena, Kitoros, Kotior, Kerasunt, Trapezunt va boshqa, shuningdek, Pont togʻlaridagi konlarni bosib olgan. 183-yil podsholik poytaxtini Amasiyadan Sinopaga koʻchirgan. Qora dengizning janubiy sohilida Farnakiya shahar-qalʼasini bunyod etgan.

 

Qadimgi Yunoniston
Yunonistondagi podsholiklar
Farnak II

Farnak II (miloddan avvalgi 47-yil) – Bospor podshosi (miloddan avvalgi 63-yildan). Shoh Mitridat VI Yevpatorning oʻgʻli. Rim bilan urush chogʻida Farnak II otasiga xiyonat qilib, Rim sarkardasi Pompei bilan ittifoq tuzgan va Bospor davlatining katta qismida (Fanagoriyadan tashqari) oʻz hokimiyatini oʻrnatgan. 49—48 yillarda Pompei bilan Yuliy Sezar (Misrda edi) oʻrtasidagi nizodan foydalanib Fanagoriyani bosib olgan va Kichik Osiyoni egallash maqsadida yurish qilgan. U Vifiniya va Amisosni egallagan, lekin 47-yil 2-avgustda Kichik Osiyoning Zela shahri yaqinidagi jangda Sezar tomonidan tor-mor qilingan. Sezar Senatga „Vene, vidi, vici“ („keldim, koʻrdim, gʻalaba qozondim“) deb noma joʻnatgan. Rimliklar Farnak II ni ozod qilib kichik otryad bilan Bosporga joʻnatganlar, bu yerda hokimiyatni Farnak II ning noibi Asandr egallab olgan edi. Farnak II Asandr bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan.

Manbalar 

Qadimgi Rim
Farrux Yosor

Farrux Yosor — Darbandiya sulolasidan boʻlgan Shirvon hukmdori (shirvonshoh) (1462-yil — 1501-yil). Farrux Yosor davrida Shirvon mustaqilligini saqlab, iqtisodiy jihatdan ancha yuksalgan. Farrux Yosor Oq qoʻyunli hukmdorlari ittifoqchisi boʻlgan. 1488-yil qizilboshlilar hujumini daf etgan, lekin Ismoil I Safaviy bilan boʻlgan jangda yengilib, jangda halok boʻlgan. Farrux Yosor davrida Shirvon Rus davlati bilan diplomatik (1465—1466-yillarda elchilar almashingan, 1499-yil doʻstlik va hamkorlik haqida bitim tuzish haqida muzokaralar) va savdo munosabatlari oʻrnatgan Farrux Yosor oʻzining bunyodkorlik faoliyati bilan ham shuxrat qozongan.

1462-yilda tugʻilganlar
1501-yilda vafot etganlar
Fargʻona viloyat davlat rus drama teatri

Fargʻona viloyat davlat rus drama teatri — Oʻzbekistondagi yirik teatrlardan biri. Dastlab, yosh tomoshabinlar teatri sifatida tashkil qilinib (1934), 1938-yil drama teatriga aylantirilgan. "Chapayev", "Ikki boyga bir malay", "Revizor" singari dastlabki spektakllarning sahnalashtirilishida teatrning birinchi badiiy rahbari va rejssiyori G.D. Abdulov (1970-yilgacha ishlagan)ning xizmati katta. V. Shchukareva, T. Shlyapnikova, F. Gorniy, S. Maltsev, A. Cherkasov, N. Ribakov va boshqa teatrning dastlabki aktyorlari, bosh rassomi A. N. Uzlov teatr shakllanishi, uning keyingi ravnaqi, mustahkam mavqega ega boʻlishiga munosib hissa qoʻshdilar.

Ikkinchi jahon urushi davrida teatr truppasi Qoʻqon shahriga koʻchiriladi. 1956-yil rus teatri yana oʻz binosiga qaytadi. Teatr repertuarini koʻproq mumtoz va oʻzbek yozuvchilari asarlari asosida yaratilgan spektakllarga karatadi. "Bir stakan suv" (O.E. Skrib), "Soʻna" (E. Voynich), "Palata" (S. Alyoshin), "Farhod va Shirin" (Xurshid), "Irkutsk vokeasi" (A. Arbuzov), "Maysaraning ishi" (Hamza), "Hayot qoʻshigʻi" (Uygʻun), "Yurak sirlari" (B. Rahmonov), "Tohir va Zuhra" (S. Abdulla), "Shohsanam" (xalq dostoni) va boshqa shular jumlasidan.

Teatr spektakl yaratishda epikqahramonlik, maishiy psixologik drama, komediyalar, oʻtkir satirik, lirik pyesalarga alohida eʼtibor bergan. "Sershovqin joy", "Puchina", "Quturgan pullar" (A. Ostrovskiy), "Zulmat hukmronligi" (L. Tolstoy), "Jalalar oraligʻida" (A. Shteyn), "Biz keldik" (V. Yernev), "Qishloq komediyasi" (M. Varfolomeyev), "Retro" (A. Galin), "Riyokor tutqunligi" (M. Bulgakov) kabilar bunga misoldir.

Mustaqillikdan keyin teatr hayoti qayta oʻzgarishlarga boy boʻldi. Teatr qoshida aktyorlik studiyasi ochildi. Teatr jamoasi yangi aktyorlar bilan toʻldirildi. Yosh aktyorlar mahoratini oshirish maqsadida chetdan respublikaning tanikli rejissyorlari (mas, V. Umarov, M. Abdullayeva va boshqalar) taklif etildi. Teatr ijodkorlari ijod qilish va tomoshabinlarga xizmat koʻrsatishning yangi shakllarini izlamoqda, sahnaga zamonning dolzarb muammolarini olib chiqishi bilan bir qatorda mumtoz, tarixiy asarlarga ham keng oʻrin berilmokda. "Gʻirashiradagi oʻyin" (V. Bagramov), "Hushiga kelmay gurib" (K. Novak), "Shaytonlik" (N. Gogol, "Sorochinsk yarmarkasi" asari asosida), "AlManzori uzuklari" (sharq ertaklaridan), "Amakimning tushi" (F. Dostoyevskiy), "Kodjin gʻovgʻalari" (K. Goldoni), "Fargona farzandi" (Y. Sulaymon, alFargʻoniy hayoti haqida) va boshqa soʻnggi yillar mahsulidir. K. Novak, H. Saidov, L. Safkova, O. Shokirova, O. Bugayev, L. Akromov va boshqa teatrning yetakchi aktyorlaridir. Teatrning badiiy rahbari — Husan Saidov, bosh rassom — N. Kamenskiy.

Oʻzbekiston teatrlari
Fargʻona viloyati
Teatrlar
Fargʻona yogʻ-moy aksiyadorlik jamiyati

Fargʻona yogʻ-moy aksiyadorlik jamiyati — yogʻ-moy sanoatining yirik korxonasi. "Yogʻ-moy tamaki sanoat" uyushmasi tarkibida. Tozalangan va hidsizlantirilgan paxta yogʻi, paxta salat yogʻi, ozuqa salomasi, texnik salomas, texnik salomas yog` kislotalari, 88—98%li va yuqori navli glitserin, xoʻjalik sovuni, atir sovun, soya yogʻi va shroti ishlab chiqaradi. Korxona dastlab Fargʻona davlat yogʻ zavodi nomi bilan 1930-yil 1 oktabrda foydalanishga topshirilgan. 1931-yil sovun zavodi hamda yogʻni rafinatsiyalash sexi, 1935-yil texnik glitserin ishlab chiqarish sexi, 1946-yilda gidrogenizatsiya zavodi ishga tushirilgan. 1947-yildan Fargʻona yogʻmoy kombinati. 1950-yilda glitserinni bugʻlantirib sof toza mahsulot ishlab chiqaruvchi glitserin sexi, 1958-yilda yogʻni reaktivsiz parchalash sexi, 1959-yilda soapstok yogʻ kislotalarini distillyatsiya qilish tizimi qurildi. 1966-yildan mayonez tayyorlashda ishlatiladigan salat yogʻi ishlab chiqarish yoʻlga koʻyildi. 1994-yildan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Korxona bir sutkada 800 t paxta chigitini qayta ishlash quvvatiga ega. Chet el texnologik uskunalari bilan jihozlangan. 2003-yilda korxonada 9,8 ming tonna paxta yogʻi, asosiy mahsulotlardan 2358 t "Uzbekistan" yogʻi, 259 t salat yogʻi, 1096 t glitserin, 7676 t xoʻjalik sovuni, 1224 t atir sovun, 14064 t texnik salomas, 1293 t soapstokning distillangan yogʻ kislotalari ishlab chiqarildi. 2002-yildan xorijdan olingan soya dukkaklaridan soya yogʻi ishlab chiqaradi. Korxona ishlab chiqaradigan mahsulotlardan soya shroti, glitserin chet ellarga eksport qilinadi.

 

Fargʻona viloyati
Aksiyadorlik jamiyatlari
Fargʻona kimyoviy tolalar zavodi

Fargʻona kimyoviy tolalar zavodi — kimyo sanoatining yirik korxonasi. "Oʻzkimyosanoat" davlat aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida, davlat korxonasi maqomiga ega. Diatsetatsellyuloza, atseton va kaprolaktamdan toʻqimachilik va trikotaj sanoati uchun yaxlit atsetat iplar, poliamid 6 granulalari, poliamid iplar, avtomobil shinalari kordi qoplamasi ishlab chiqaradi.

Korxona 1969-yildan atsetat iplari ishlab chiqarish yoʻnalishida ishga tushirilgan. 1998-yilda plastmassa, kolbasa pusti, avtomobil gʻildiraklari uchun shina, rezinatexnika asboblari ishlab chiqarishda qoʻllaniladigan poliamid granulalari ishlab chiqarish sexida Germaniya uskunalari oʻrnatildi. Mahsulotlari janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlari, Rossiya, Turkiya, Portugaliyaga eksport qilinadi.

Fargʻona viloyati
Farg`ona
Fargʻona politexnika instituti

Fargʻona politexnika instituti — xalq xoʻjaligi uchun malakali muhandislar, iqtisodchilar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. Toshkent politexnika instituti umumtexnika fakulteti negizida 1967-yilda tashkil qilingan. Institutda 7 ta fakultet mavjud: Qurilish, mexanika-mashinasozlik, energetika va kompyuterlash texnologiyalari, ishlab chiqarishda boshqaruv, yengil sanoat, kimyotexnologiya, sirtqi va boshqa boʻlim hamda asbobsozlik markazi bor. Unda 33 ta kafedra, 15 ta ilmiy tadqiqotlar laboratoriyasi faoliyat koʻrsatadi. Institut qoshida instituternatlitseyi, „Yormozor“ akademik litseyi, Iqtisodiy mintaqaviy markazi, tayyorlov kurslari mavjud. Institutda 20 yoʻnalish boʻyicha bakalavrlar, 12 yoʻnalish boʻyicha magistrlar tayyorlanadi. Kutubxonasida 200 mingdan ortiq asar saqlanadi. 2002/03 oʻquv yili institutda 5000 ga yaqin talaba oʻqidi, 394 oʻqituvchi, shu jumladan, 24 ta fan doktori va professor ishladi. Institut tashkil qilinganidan beri 30 mingdan ortiq mutaxassis tayyorlangan. Institutda 4 yoʻnalish boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi. Institutda yaratilgan fan va texnika yangiliklari Fargʻona neftni qayta ishlash zavodi, „Azot“ ishlab chiqarish birlashmasi, „Quvasoysement“ AJ, „Kvars“ AJ va boshqa korxonalarda tatbiq etilgan. Institut qoshida madaniyat saroyi, talabalar uyi, profilaktoriy, dam olish maskanlari, sport inshootlari bor. Institut Rossiya, Ukraina, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston oliy oʻquv yurtlari, AQSH, Angliya, Germaniya, Belgiya, Koreya, Hindiston oʻquv yurtlari va ilmiy markazlari, koʻpgina xalqaro jamgʻarmalar va tashkilotlar bilan hamkorlik qiladi. Institut faoliyati M. A. Ikromov , N.Yuldoshev, A.Mirzayev, N. M. Oripov, R. J. Tojiyev, I.Toʻxtarov, K. I. Kurpayanidi va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

Yana qarang 

 Oʻzbekistondagi universitetlar

Fargʻona viloyati
Oʻzbekistondagi institutlar
Fargʻona raqsi

Fargʻona raqsi – oʻzbek xalq raqs uslubi. Fargʻona vodiysida shakllanib, rivojlanib kelgan. Qaddi qomatni erkin tutish, yengil va ifodali yurishlar, koʻp qirrali, puxta ishlangan va aniq maʼnolarga ega boʻlgan qoʻl, bilak, barmoq harakatlari, nigohlar, nafis bosh harakatlari Fargʻona raqsining asosini tashkil etadi. Erkaklar raqslarida mardonavor xarakatlar, aylanishlar, ayollar raqslarida jilvalar yetakchilik qilgan. Shuningdek, Fargʻona raqsida uforlar (usulharakatlar) ning ahamiyati katta. Asosan, shaharlarda yashovchi, raqs sanʼatini kasb qilib olgan malakali raqqos va raqqosalar Fargʻona raqsida yetakchi mavqega ega boʻlib, raqs merosini, ijro uslubini, oʻz tajribalarini shogirdlariga oʻrgatish orqali raqs sanʼati anʼanalarining davomiyligini taʼminlaganlar. Fargʻona raqsi, asosan, maydonlarga moʻljallangan „Katta oʻyin“ va mehmonxonalar va hovlilarda ijro etiladigan „Mayda oʻyin“ turkum raqslaridan tashkil topgan. „Katta oʻyin“da raqs vositalari bilan syujetli vokealar aks ettirilgan, 280 usulni oʻz ichiga olgan. Muayyan rake shakli va harakatlarini hosil qiluvchi rez, titratma, shox, gul oʻyin, yoʻrgʻa, sarbozi, charx, haqqoni, orom, jilvoni, saxta, duchoba, rog, katta samo, yallama, qaytarma, dupoya (oqsatma), olmaanor kabi bizgacha yetib kelgan usullar shu jumladandir. Usullar, asosan, doiralarda (baʼzan nogʻoralar qoʻshilgan) chertilgan va shunga moye raqslar goh bir kishi, goh guruh oʻyinchilar tomonidan bajarilgan. „Mayda oʻyin“ esa yalla va laparlar joʻrligida ijro etiladigan lirik raqslar, kulgilitaqlidiy raqslardan tashkil topgan bulib, doyra, dutor jurligida havaskor va professional uyinchilar tomonidan ijro etilgan.

Fargʻona raqsida yallachi degan ayol ijrochilarning raqslari (jumladan, „Tanavor“ raqs turkumi), shuningdek, uygʻur raqsi taʼsirida vujudga kelgan „Andijon samosi“ (XIX asr oxirida „Andijon polkasi“ nomini olgan) yigitlar raqsi alohida ajralib turadi, Raqs ustalarining liboslari raqslar mazmunini kuchaytirgan. Erkaklar surp va beqasamdan tikilgan yaktak va kamzullar, shoyi sholvorlar, belbogʻ va doʻppilar, oʻtkir uchli maxsus rangdor etiklar (mokki)dan, ayollar xonatlas, olacha koʻylaklar, nimchalar, lozimlar, kavushmaxsilar, roʻmollar, durralar, xilma-xil taqinchoqlardan foydalanganlar. XX asr boshida Makkaylik (Usta Muhammadjon), Hamdamxon, Solix. hoji Baratov, Otaxoʻja Saidazimov, Yusufjon qiziq Shakarjonov, Mahkam hofiz, Kamolaxon Muhammadjonova, Nazirxon, Choʻntak bachcha, Adolxon, Sharofat satang singari mohir raqqos va raqqosalar faoliyat koʻrsatgan. Fargʻona raqsini XX asr davomida sahnaga olib chiqib, uni yanada rivojlantirish va boyitishda Usta Olim Komilov, Tamaraxonim, Mukarrama Turgʻunboyeva, Roziya Karimova, Gavhar Rahimova, Qunduz Mirkarimova, Dilafroʻz Jabborova, Qizlarxon Doʻstmuhamedova, Maʼmura Ergasheva va boshqalarning xizmati katta.

Adabiyot 
 Avdeyeva L. A., Oʻzbek milliy ratsei tarixidan, T., 2001; Karimova R., Oʻzbek raqslari, T., 2003.

Oʻzbek raqslari
Raqslar
Fargʻona tizmasi

Fargʻona tizmasi — Markaziy Tyanshanning gʻarbiy qismidagi (Qirgʻiziston) togʻ tizmasi. Fargʻona vodiysini Ichki Tyanshandan ajratib turadi. Shimoli-gʻarbda IsfanjoylovBoyboshota togʻ tugunidan boshlanib, Kichik Olay tizmasining sharqida Tuzbel dovonida (3934 m) tugaydi. Uz. 225 km, eng keng joyi 90 km dan ziyod. Balandligi 3000 m. Eng baland joyi 4692 m. Koʻndalang profili assimetrik: janubi-gʻarbiy yon bagʻri uzun va qiya, shimoliy-sharqiy yon bagʻri kalta va tik. Gʻarbiy yon bafida Oʻzgan va Kuchari soyliklari, sharqiy yon bagʻrida Koʻkiyrim, Arpa soyliklari bor. Fargʻona tizmasidan Qoradaryo, Yassi, Kuchari, Qoraungur, Qoraqulja, Olabuqa va boshqa daryolar oqib tushadi. Tektonik jihatdan Fargʻona tizmasi gersin burmalanishi bosqichida shakllangan antiklinoriydir. Slanets, konglomerat, qumtosh, ohaktosh, metamorfik va choʻkindi hamda gabbro, diabaz kabi otqindi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Janubiy-gʻarbiy yon bagʻrining quyi qismlarida mezokaynozoy davri otqindi togʻ jinslari keng tarqalgan. Iqlimi shimoliy-sharqiy qismida keskin kontinental, yogʻin miqdori kam, janubi-gʻarbiy yon bagʻrida esa moʻʼtadil, yogʻin miqdori moʻl (700-1000 mm). Fargʻona tizmasida, asosan, janubiy-sharqiy qismida muzlik koʻp (soni 156 ta, maydoni 125 km²). Fargʻona tizmasida boʻz, dasht, jigarrang, togʻ-oʻrmon, qoʻngʻir, togʻoʻtloq, subalp va alp tuproqlar tarqalgan. Tizmaning janubiy yon bagʻrilarida mevali oʻrmonlar (yer yongʻoq, yovvoyi olma, nok, gʻaynoli, pista va boshqalar), igna bargli daraxtlar, archazorlar, butalardan zirk, naʼmatak, baland qismlarida subalp va alp oʻtloqlari mavjud. Yovvoyi hayvonlardan qizil boʻri, tulki, bars, togʻ echkisi va qoʻyi, turli qushlar, sudralib yuruvchilar uchraydi.

Fargʻona tizmasining janubiy-gʻarbiy yon bagʻrida koʻmir, togʻ oldi qismida neftgaz konlari ochilgan.

Murod Mamatqulov.

 

Togʻlar
Qirgʻiziston geografiyasi
Fargʻona furan birikmalari kimyo zavodi

Fargʻona furan birikmalari kimyo zavodi — gidroliz sanoatining yirik korxonasi. "Oʻzkimyosanoat" davlat aksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Davlat korxonasi maqomiga ega. Korxonada paxta shulxasi, sholi qipig`i, paxta linti va boshqa mahalliy xom ashyodan organik sintez kimyoviy mahsulotlari, shu jumladan, furfurin, tetragidrofurfurin, etil va texnik spirtlar, qatron, paxta sellyulozasi, tormoz suyuqligi ishlab chiqariladi. Mahsulotlari konmetallurgiya, avtomobilsozlik, toʻqimachilik, neft kimyosi va boshqa sanoat tarmoqlarida qoʻllanadi.

Korxona gidroliz zavodi sifatida tashkil etilib, birinchi navbati 1946-yil dekabrda ishga tushirildi va etil spirti ishlab chiqarila boshlandi. 1947-yildan furfuron, 1950-yildan ksilitan, 1955-yildan karbonat angidrid, 1964-yildan tetragidrofuril spirti, yem achitqisi, terogidrofuran va boshqa sexlar qurilib foydalanishga topshirildi. 1963-yildan hozirgi nomda. 2001-yilda Germaniyaning "Uniomateks" firmasi bilan hamkorlikda sellyuloza ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. Mahsulotlari MDH mamlakatlariga eksport qilinadi.

 

Fargʻona viloyati
Kimyo sanoati
Fargʻona halqa avtomobil yoʻli

Fargʻona halqa avtomobil yoʻli – umumdavlat (respublika) ahamiyatidagi yoʻl. Namangan viloyatining Pungon qishlogʻida A373 „Toshkent – Oʻsh“ xalqaro avtomobil yoʻlidan boshlanib, Qoʻqon – Rishton – Fargʻona – Andijon – Namangan – Chuyet – Pop shaharlaridan oʻtib Fargʻona viloyatining Qoʻqon shahrida yana A373 avtomobil yoʻliga tutashadi. Yoʻlga 1931-yilda asos solingan boʻlib, xalq hashari usuli bilan qurilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida qarovsizlik oqibatida buzilib yaroqsiz holga keldi. Urushdan keyin 1946—1953 yillarda qayta qurildi, Fargʻona vodiysining asosiy avtomobil yoʻliga aylantirildi va yoʻl boʻylab muntazam yoʻlni saqlash xizmati tashkil qilindi. Keyinchalik yoʻl yoʻnalishidan chetda boʻlgan Chust va Shahrixon shaharlariga, Fargʻona dam olish zonasiga, Namangan aeroportiga, Pop temir yoʻl stansiyasiga, Karkidon suv omboriga va boshqa xoʻjalik obʼyektlariga uzunligi 43 km ni tashkil qiluvchi chiqish yoʻllari ham qurilib halqa yoʻl bilan uzviy bogʻlandi. Umumiy uzunligi 295 km, shundan 159 km — I toifali, 133 km – II toifali, 3 km – 111 toifali, qattiq asfaltbeton toʻshamali, yil davomidagi kunlik transport harakati jadalligi yoʻlning turli qismlarida turlicha boʻlib 5000— 12000 avtomobil /kunni tashkil qiladi. Yoʻlning daryolar, katta-kichik tabiiy suv oʻzanlari bilan kesishuv qismlarida uzunligi 5256 m boʻlgan 88 temirbeton koʻpriklar va uzunligi 20953 m boʻlgan 654 temirbeton quvurlar qurilgan.

Adtreltsov I. V., Semyonov L. I., Opit stroitelstva avtomobilnix dorog v Uzbekistane, T., 1965.

Tohirjon Mirzayev.

 

Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Fargʻona
Fargʻona viloyati
Fargʻona haqiqati

Fargʻona haqiqati - Fargʻona viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. 1917-yil oktabrdan Qoʻqon shahrida "El bayrogʻi" nomi bilan nashr etila boshlagan. Keyinchalik "Mehnat bayrogʻi" (1918 — 1922), "Fargʻona" (1922—1926), "Yangi Fargʻona" (1926— 1932), "Kommuna" (1932—1990), "Oltin vodiy" (1991—1993) nomlari bilan chiqqan; 1993-yil noyabrdan hozirgi nomda.

Oʻz vaqtida gazetasining faoliyat koʻrsatishiga Akmal Ikromov, Nazir Toʻraqulov singari respublika arboblari yaqindan yordam berishgan. Gazetaning ommalashib borishida Hamza Hakimzoda Niyoziy, Soʻfizoda, Abdulla Qodiriy, Sobir Abdulla, Abdulla Qahhor, Usmon Nosir, Sharif Rizo, Naim Sayd, Sharif Murtazin, Toʻlagan Soatov, Muhiddin Xayrullayev, Hasan Izzatiy kabi yozuvchi va jurnalistlarning xizmati katta boʻlgan. Keyinchalik, ularning ishini A.Mirzayev, A.Hamdam, J.Mashrabiy, Sh.Toshmatov, Yu.Karimov, H.Qodirov, A. Qambarov, A.Olim, V.Muzaffarov kabi jurnalistlar davom ettirgan. Oxunjon Hakimov, Muhammadjon Xayrullayev, Abdukarim Nabixoʻjayev, Yoʻldosh Sulaymon, Malika Mirzayeva, Sanʼat Mahmudova, Abdujabbor Husanov, Komil Joʻra, Alisher Ibodinov, Muhabbat Ibrohimova, Abdujalil Bobojonov, Mahfuza Usmonovalarning gaz. ijodkorlarining 3-avlodi deyish mumkin.

Gazetaga turli yillarda B. Soliyev, A. Zohiriy, Q. Sorokin, M.Miroqilov, Naim Sayd, Lutfulla Olimiy, Akmal Poʻlat, Ahmad Yodgorov, Abdulla Mirzayev, Adxam Hamdam, Doniyor Ergashev, Ahmadali Xoʻjayevlar muharrirlik qilishgan.

1993-yil noyabrdan "F.H." va "Ferganskaya pravda" gazetalarining taxririyatlari birlashtirilgan. "F.H." va "Ferganskaya pravda" gazetalari viloyat aholisining respublika, viloyat va dunyo miqyosida roʻy berayotgan yangiliklardan, bunyodkorlik ishlaridan xabardor etish va ularni vatanga muhabbat ruhida tarbiyalashga, islohotlarni chuqurlashtirish, xalq farovonligi va turmush darajasini oshirish, tinch-totuvlik va hamjihatlikni mustahkamlash ishlariga jalb qilishga munosib hissa qoʻshib kelmoqda.

Ayni paytda gazeta haftasiga 2 marta 8 sahifada 7 ming nusxada chop etilmoqda. Bosh muharriri: Fotih Azimov (2002-yil sentabrdan).

Abdujalil Bobojonov.

Fargʻona viloyati
Gazetalar
Gazetalarga oid chala maqolalar
Farhod

Farhod — Samarqand viloyatidagi shaharcha. Zarafshon daryosining oʻng sohilida joylashgan. Samarqand shahridan 6 km. Aholisi 4,8 ming kishi (2003). 1981-yilda tashkil etilgan. Samarqand shahar Kengashiga qaraydi.

Farhodda temirbeton plitalar ishlab chiqarish, asfaltshagʻal saralash zavodlari, Oʻzbekiston—Angliya—AQSH "OʻzBAT" (tamaki mahsulotlari ishlab chiqariladi), Oʻzbekiston—Turkiya (toʻqimachilik mahsulotlari ishlab chiqariladi) qoʻshma korxonalari, suv xoʻjaligi qurilish taʼminoti boshqarmasi, avtokorxona, zovurariqlarni tozalash mexanizatsiyalashgan birlashmasi bor. 3 umumiy taʼlim, musiqa maktablari, sport maydoni, kasalxona, poliklinika, 5 dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Samarqand
Samarqand geografiyasiga oid chala maqolalar
Farhod (obraz)

Farhod — Sharq xalqlari ogʻzaki va yozma adabiyotida keng tarqalgan obraz. Farhod qadimgi mifologiya va folklorda togʻ qahramoni sifatida tasvirlangan. Rivoyatlarda Farhod. afsonaviy kuchlardan ham yuqori qoʻyilgan. Badiiy adabiyotda dastlab forstojik shoiri Ogʻochiy (X—XI-asrlar) sheʼrlarida tilga olingan. Balʼamiy ("Tarixi Tabariy"), Abu Dulaf ("Risolai soniya") asarlarida Farhod. Shirin bilan bogʻliq qahramon sifatida eslangan. Sharq adabiyotida birinchi boʻlib’ Nizomiy Farhod obrazini keng epik planda tasvirlagan. XIV asrda Nizomiy dostonini Qutb turkiyga tarjima qilgan. Xusrav Dehlaviy "Shirin va Xusrav"ida Nizomiy izidan borgan. Farhod obraziga ayrim aniqliklar kiritgan. Nizomiyda Farhodning kelib chiqishi haqida maʼlumot yoʻq. Xusrav Dehlaviyda u Chin xoqonining oʻgʻli. Lekin ularda Farhod qahramon darajasiga koʻtarilmagan. Orif Ardabiliyning "Farhodnoma" dostoni (1369) dan boshlab Farhod markaziy qahramon sifatida tasvirlana boshlagan. Farhodning mukammal epik obrazini Navoiy yaratgan. Navoiy Farhod obrazi orqali ideal inson xaqidagi gumanistik qarashlarini ifodalab, eng yuksak insoniy fazilatlarni madh etgan. Navoiy dostonda Farhod va Shirinning chin sevgisi haqida hikoya qiladi va shu muhabbat fonida ijtimoiy hayot muammolarini yoritadi. Keyinroq Farhod haqida Kavsariy, Nizoriy va boshqa dostonlar yaratdilar. Soʻnggi davr dostonlari va sahna asarlarida ham Farhod obrazi yaratilgan (Xurshid, "Farhod va Shirin"; Samad Vurgʻun, "Farhod va Shirin"; Skosirev, "Farxod" va boshqalar)..

AdabiyotSharq adabiyotida Farhod qissasi, T., 1985. 

Mifologiya
O`zbek folklori
Adabiy obrazlar
Farhod (shaftoli)

"FARHOD" — kechpishar shaftoli navi. R.R.Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutining Samarkand filialida geografik uzoq Elberta va kechki Norunji navlarini chatishtirib yaratilgan (A.S.Cherevatenko). Daraxti 5–6 m, shox-shabbasi keng piramidasimon. Bargi yirik, guli pushti. Oʻzidan changlanadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 3 yilda hosilga kiradi. Mevasi sentabr 1-yarmida pishadi, yirik (150—170 g), dumaloq tuxumsimon, tukli, zargʻaldoq. Tarkibida 10—1 qand, 0,68% kislota bor. Poʻsti oson archiladi. Eti mayin, sariq, danak atrofi qizgʻish, shirin va sal nordon, mazasi yaxshi. Danagi etidan yaxshi ajraladi. Hosilga kirgan daraxti 50– 70 kg meva beradi. Yangiligida yeyiladi, qoqi va konserva qilinadi. 1959-yildan davlat reyestriga kiritilgan. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi.

Shaftoli navlari
Bog`dorchilik
Farhod (olma)

"FARHOD" — ertapishar olma navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik intida erkin changlangan madaniy navlar koʻchatlaridan tanlash yoʻli bilan 5-6 yilda hosilga kiradi. Mevasi iyul oxiri — avgust boshida pishadi, hosildorligi birmuncha davriy. Hosilga kirgan daraxti 8—9 yil 55 kg dan 20 yoshida 350 kg gacha hosil beradi. Mevasi 140—200 g, dumaloq, poʻsti silliq, och yashil. Eti och sariq, sersuv, shirinnordon, xushboʻy. Yangiligida yeyiladi, qoqi va konserva qilinadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rnlashtirilgan.

 

Olma navlari
Bog`dorchilik