yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Yekaterina II Alekseyevna

Yekaterina II Alekseevna (1729.21.4 — 1796.6.11) — Rossiya imperatori (1762—96). Nemis knyazlari avlodidan, asli ismi Sofiya Frederika Avgusta Angalt-Tserbstskaya. 1744-yilda Rossiya imperatori Yelizaveta Petrovna panohiga kelgach, pravoslav diniga
oʻtgan va Yekaterina Alekseevna nomini qabul qilgan. 1745-yilda Pyotr III ga nikohdangan. Yekaterina II gvardiyachi ofitserlar yordamida saroy toʻntarishi yasagan (1762-yil 28-iyun) Pyotr III ni qamoqqa oldirib, 5-iyulda oʻldirtirgan va oʻzi taxtga oʻtirgan. Uning ichki va tashqi siyosati dvoryanlar manfaatini himoya qilishga, krepostnoylik va mustabid hokimiyatni kuchaytirishga qaratilgan 1775-yilgi gubernya islohoti, 1785-yilda dvoryanlarga berilgan imtiyozlar va boshqa tadbirlar dvoryanlar hukmronligini mustahkamlashga xizmat qildi. Yekaterina II davrida Pugachyov qoʻzgʻoloni (1773—75) boʻlgan; rus-turk urushi (1768—74, 1787—91) natijasida Rossiya Qora dengizda uzil-kesil mustahkamlanib olgan; Shimoliy Qora dengiz boʻyi, Qrim, Kuban choʻllari qoʻshib olingan. Sharqiy Gruziya Rossiya tobeligiga qabul qilingan (1783). Ukraina va Belorussiyaning bir qismi Rossiyaga qoʻshib olingan. Volter va boshqa fransuz maʼrifatparvarlari bilan xat yozishgan. Koʻpgina dramatik, publitsistik, ilmiy-ommabop maqolalar muallifi.

Manbalar

Havolalar 
 Чечулин Н. Д. Очерки по истории русских финансов в царствование Екатерины II. Спб-1906 г. на сайте Руниверс
 Брикнер А. Г. История Екатерины Второй (в 4 томах)на сайте Руниверс
 Бильбасов Василий Алексеевич. История Екатерины Второй (в 2 томах)на сайте Руниверс
 Екатерина II. Вольное, но слабое переложение из Шакеспира, комедия Вот каково иметь корзину и белье
 Екатерина II Великая. История России екатерининской эпохи
 Мемуары Екатерины II
 Предки императрицы Екатерины II Великой
 Эпоха правления Екатерины II
 Сочинения Екатерины II на сайте Lib.ru: Классика
 Виноградов В. Б., Нарожный Е. И. Плагиат Екатерины Второй

Imperatorlar
Rossiya imperatorlari
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Rossiya imperiyasi kishilari
Yelim rassomligi

Yelim rassomligi — rang-tasvirda asar yaratish usullaridan biri. Boʻyoq (pigment)ning bogʻlovchi moddasi hayvon suyaklarini qaynatib olinadigan yelimdan iborat boʻlgani uchun shunday nomlanadi. Ayrim hollarda oʻsimlik yelimi, sintetik yelimlar ham ishlatiladi. Koʻpincha asar boʻr asos ustida yaratiladi. Qadimdan maʼlum boʻlgan Yer tasvirning yorqinligini taʼminlaydi, lekin tashqi taʼsirga chidamsiz, tez yuvilib ketadi, asosi qalinroq (dagʻalroq) boʻlganda qasnoqlanib tushadi. Shuning uchun xona ichlarini bezashda — devoriy rassomlikda ishlatiladi. Hozir asosan kino va teatr dekoratsiyalari, bayram namoyonlari, muvaqqat plakatlar yaratishda qoʻllanadi.

Manbalar 

Rang-tasvir
Tasviriy sanʼat
Yelimli birikma

Yelimli birikma - mashina detallari, qurilish konstruksiyalari, mebellar, yengil sanoat buyumlari va b.ning yelim yordamida tayyorlanadigan ajralmas birikmalari. Ye. b. turli xil materiallarni mahkamlashga imkon beradi. Poʻlat, alyuminiy, jez, tekstolit, getinaks, shisha, faner, yogʻoch, gazlama, plastmassa, rezina va b. materiallardan buyumlar tayyorlashda Ye. b. foydalaniladi. Jihozlarni yigʻish va inshootlarni qurishda Ye. b. payvandlash, parchinlash va b. usullarning oʻrnini qoplashi mumkin. Siljishga yoki bir tekis uzilishga duchor boʻladigan birikmalarda Ye. b. usuli qoʻllanadi. Ye. b. choki juda mustahkam boʻlib chiqadi. Mas, plastmassalarning yelimlangan choki mustahkamligi material mustahkamligidan ham yuqori boʻladi, lekin Ye. b. uzoqqa chidamaydi. Ye. b. uchun duradgorlik yelimlari, universal (hammabop) yelimlar, organik va anorganik yelimlar ishlatiladi (qarang Yelim).

Manbalar
Yelkanlar

Yelkanlar (lotincha ) — osmonning Jan. yarim sharidagi yulduz turkumi. Belgisi . Kompas, Sentavr, Ustun, Kema quyrugʻi va Nasos yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Unda ikki marta (1969 va 1971y.larda) PSRO833 pulsar kuzatilgan. Oʻzbekiston hududida qish paytlarida koʻrinadi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Yelkanli kema

Yelkanli kema — daryo, koʻl, dengizlarda yelkanlar yordamida shamol kuchi bilan suzadigan kema. Sport musobaqalarida, baliq ovlash va sayr qilishda qoʻllanadi.

Manbalar
Yelkanli kema sporti

Yelkanli kema sporti - yelkanli kemalar poygasi. Bunday poygalar belgilangan yoʻnalishlar boʻyicha turli masofalarga oʻtkaziladi. Gʻolib barcha poygalar natijasiga koʻra aniqlanadi. Ye. k. s 18-asrda Buyuk Britaniyada paydo boʻlgan. 1907-yilda Ye. k. s xalqaro uyushmasi (IYRU)ra asos solingan; u 100 ga yaqin mamlakat federatsiyalarini birlashtiradi. 1932 y.dan Yevropa, 1922 y.dan jahon birinchiliklari oʻtkaziladi; 1900 y.dan Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan.

Manbalar 
   

Sport turlari
Yelkanli chana

Yelkanli chana — muz va qor ustida yelkan yordamida shamol kuchi bilan harakatga keladigan chana. Soatiga oʻrtacha 100 km tezlikda harakat qiladi. Yelkanli chana transport vositasi sifatida va sport musobaqalarida qoʻllanadi. Asosan, shimolda ishlatiladi.

Manbalar
Yem

Yem — 1) mollarga beriladigan toʻyimli ozuqa. Chorvachilikda suli, arpa, makkajoʻxori, oq joʻxori, bugʻdoy, qora bugʻdoy, soya, vika, noʻxat donlari va b. Ye. oʻrnida ishlatiladi. Ye. boʻladigan donlar tarkibida 75% gacha uglevodlar, 12% protein, 2—5% yogʻ, 1—4% mineral moddalar hamda V guruhiga mansub vitaminlar mavjud. 100 kg Ye.da 38—133 ozuqa birligi, 6,7—14,2 kg hazm boʻluvchi protein bor. Barcha hayvonlar va parrandalarga Ye. aralash yem va yem aralashmasi koʻrinishida beriladi. Ye.ning toʻyimliligini oshirish maqsadida kepak, kunjara, pivo, spirt, shakar zavodlari chiqiti, baliq uni, goʻsht uni, goʻsht-suyak uni, qon uni va boshqa. Yem.ga aralashtiriladi yoki boshqa turdagi ozuqalarga Yemiga . aralashtirib tert qilinadi. Yem. yengil hazm boʻlishi uchun maydalanadi, tuyiladi, tegirmonda un qilib tortiladi, achitiladi va hokazo. Mogʻorlagan, qoʻlansa hidli, qora yoki qoʻngʻir tusdagi, rangi aynigan, zaharli moddalari boʻlgan don va don mahsulotlarini Yem. oʻrnida ishlatib boʻlmaydi. Aralash yem, Yemxashak); .

Manbalar
Yem-xashak balansi

Yem-xashak balansi – xoʻjalikdagi mavjud yem-xashak miqdorini unga boʻlgan ehtiyoj bilan qiyoslash. Odatda, u chorva mollarining belgilangan davrda yem-xashak bilan qanchalik taʼminlanganligini aniqlash, agar kamchil boʻlsa, uni tayyorlash tadbirlarini koʻrish maqsadida kelgusi yil uchun, shuningdek, istiqbol rejaga asosan bir necha yilga moʻljallab tuziladi. Yem-xashakka boʻlgan ehtiyoj chorva mollarining miqdorini va yoshini hisobga olgan holda, ularni toʻgʻri boqishdagi ilmiy koʻrsatmalarga asosan belgilanadi. Mavjud yem-xashak molxonada boqish davrida saqlashga qoʻyilgan yem-xashak miqdoriga va yem-xashak ekinlari hamda yaylovlar maydoniga, ulardan olinadigan hosilning salmogʻiga qarab aniqlanadi. Keyin turli xil yem-xashak miqdori alohida hisoblanib, uning qancha ozuqa biryaigita tengligi va tarkibidagi hazm boʻladigan oqsil miqdori aniqlanadi. Yem-xashak balansining kirim va chiqim qismlari bor, kirim qismida yil boshidan qolgan ozuqalar qoldiqlari, xoʻjalikda ishlab chiqarilgan ozuqalar, mollarni oziqlantirishga yaroqli chiqindilar va boshqa xoʻjaliklardan olinadigan ozuqalar (oshxona va sanoat chiqindilari). Chiqim qismida chorva mollarining rejalashtirilgan davrdagi yem-xashakka boʻlgan ehtiyoji va boshqa xoʻjaliklarga sotish moʻljallangan yem-xashak miqdori, ozuqaning ehtiyoj foizi koʻrsatiladi. Mavjud yem-xashak miqdori yem-xashakka boʻlgan ehtiyojga teng kelishi kerak. Yem-xashak balansi yozgi va kishki davrlarga alohida tuziladi. Bu davrlarning davomiyligi xoʻjalik joylashgan hududning tabiiy shart-sharoitlari bilan belgilanadi.

Yem-xashak balansi mollar turlari va ularning sut mahsulotlariga, tirik vazni, yoshiga qarab alohida guruhlar boʻyicha (Mas, sigirlar, gʻunajinlar, buqalar, 1 yoshgacha boʻlgan buzoqlar, boʻrdoqiga boqilayotgan soʻqimlar) mol boshi sonini davrlar boʻyicha kunlarga koʻpaytirilib, ozuqakun miqdori, soʻngra ozuqa turlariga koʻra sutkalik ratsionini ozuqa-kun miqdoriga koʻpaytirib umumiy ozuqa miqdori topiladi. Yem-xashak balansi ozuqalarning tabiiy holati, ozuqa birligi, hazm boʻluvchi protein boʻyicha ham tuziladi. Yem-xashak balansi kelasi yillar uchun ozuqa bazasini mustahkamlash va uni rivojlantirish rejasi hamdir.

Kaudenbay Karibayev.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Yem-xashak briketlari

Yem-xashak briketlari - taxtacha ozuqa, taxtacha (briket) koʻrinishida presslangan ozuqa. Dagʻal xashaklar (pichan, somon va b.) yoki mineralli, vitaminli yoki boshqa qoʻshimchalar qoʻshilgan konsentrlangan ozuqalar (kunjara, shrot va b.), shuningdek, bu ozuqalar aralashmalaridan tayyorlanadi. Ozuqalar briketlanganda isrof boʻlishi kamayadi, omborxonalarda kam joyni egallaydi, ozuqa toʻla isteʼmol boʻladi, tashish qulaylashadi. Briketlashda biriktiruvchi va taʼmini yaxshilovchi komponent sifatida mellassadan foydalaniladi. Ye.-x. b. zichligi 500—700 kg/m3; uz. 70 mm, kesimi 30— 60 mm, namligi 9—15%, uqalanishi koʻpi bilan 15% qilib ishlab chikariladi. Barcha toʻyimli va biologik faol moddalar bilan boyitilgan boʻlib, hayvonlar turi, jinsi, yoshi, fiziologik holati va mahsuldorligiga qarab alohida retseptlarda ishlab chiqariladi. Ularni quruq holida, maydalab yoki ivitib mollarga berish mumkin. Briketlarni tayyorlashda maxsus yem-xashak briketlash mashinalari qoʻllanadi.

Adabiyot 
 Qishloq xoʻjalik hayvonlarini oziqlantirish, T., 1999.

Manbalar
Yengil avtomobillar

Yengil avtomobillar – 2 kishi dan 8 kishigacha moʻljallangan avtomobillar. Dvigateli silindrlarining ish hajmiga qarab, mikrolitrajli (hajmi 1200 sm3 gacha), kichik litrajli (1200 dan 1800 sm3 gacha), oʻrta litrajli (1800 dan 3500 sm3 gacha) va katta litrajli (3500 sm3 dan ortiq) yengil avtomobil boʻladi. Mikrolitrajli va kichik litrajli yengil avtomobilning barcha gʻildiraklari mustaqil osmali, oʻrtacha litrajli. Yengil avtomobilning old gʻildiraklari mustaqil osmali, ketingi gʻildiraklari ressorali boʻladi. Katta litrajli yengil avtomobilda avtomatik transmissiya, rulni burishni yengillashtiradigan gidravlik kuchaytirgich, gildiraklarning avtomatik tizimlari qoʻllanadi. Yengil avtomobillar yopiq, ochiq va ochiladigan kuzovli boʻlishi mumkin.

Kuzovining xiliga qarab, yengil avtomobillar quyidagicha nomlanadi: 1) sedan – ikki qator oʻrindiqli, 4-6 oʻrinli, toʻrt eshikli, yopiq kuzovli; 2) limuzin – uch qator oʻrindiqli, 7-8 oʻrinli, toʻrt eshikli, yopiq kuzovli; 3) koʻpe – ikki qator oʻrindiqli, 4-6 oʻrinli, ikki eshikli, yopik, kuzovli; 4) kabriolet – tepasi ochiladigan kuzovli; 5) faeton – usti ochiq, yoʻlovchilarni quyosh nuri, yomgʻirdan toʻsuvchi soyabon va olinadigan yon devorlari bor; 6) sport – ikki oʻrinli yengil avtomobillar ; 7) universal – 3 yoki 5 eshikli, usti choʻzinchoq kuzovli, uning ketingi qatoridagi oʻrindigʻini yigʻib qoʻyish mumkin; 8) pikap – 2-3 oʻrinli yopiq, ketingi yuk tashiladigan qismi ochiq; 9) 9 oʻrinli yopiq. Oʻzbekiston avtomobil sanoatida ishlab chiqarilayotgan „Neksiya“, „Damas“, „Tiko“, „Matiz“ avtomobillari yengil avtomobil hisoblanadi.

Manbalar
Yengil atletika

Yengil atletika — sportning eng ommaviy turlaridan biri; turli masofalarga yugurish, sportcha yurish, balandlikka sakrash, uzunlikka, uch hatlab, langarchoʻp bilan, nayza uloqtirish, lappak, bosqon, yadro irgʻitish, koʻpkurash (oʻnkurash, yettikurash) mashqlarini oʻz ichiga oladi. Yengil atletikada 50 dan ziyod mashq bor, ulardan 48 tasi Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiri-tilgan (2000-yilgi Sidney olimpiadasida erkaklar Yengil atletikaning 23, ayollar 20 turida musobaqalashishdi). Bundan tashqari, Yengil atletika zamonaviy beshkurash va triatlon sport turlarining bir mashqini tashkil etadi, barcha sport turlarining mashgulot, taʼlim muassasalarining oʻquv, harbiy-tayyorgarlik, salomatlik mashqlari, oʻquvchi-yoshlarning „Alpomish“ va „Barchinoy“ sport sinovlari dasturidan joy olgan. Gomerning „Iliada“, Ibn Sinoning „Tib qonunlari“ va boshqa kitoblarda Yengil atletika mashqlariga oid maʼlumotlar uchraydi. Qadimiy Olimpiada oʻyinlarida (mil. av. 776-yildan mil.avv. 394-yilgacha) asosan Yengil atletika boʻyicha musobaqalar uyushtirilgan. Zamonaviy Yengil atletikaning rivojlanishida 19-asrda Angliyada (1837-yildan) musobaqalar, Afinada (1859-yildan) umumgrek oʻyinlari oʻtkazilishi va olimpiada tiklanishi (1896-yildan)ning ahamiyati katta boʻldi. 1912-yilda Xalqaro havaskor Yetakchilar federatsiyasi (IAAF) tuzilgan, unga 200 mamlakat aʼzo (2001-yil; Oʻzbekiston Yengil atletika federatsiyasi 1993-yildan aʼzo). IAAF 1977-yildan jahon kubogi (hozirgi kunda Gran-pri musobaqalari), 1983-yildan jahon birinchiligi musobaqalarini oʻtkazib keladi. Oʻzbekistonda Yengil atletikaga qiziqish 1885-yilda Margʻilonda shu turga moslashtirilgan oʻyingoh barpo etilgandan keyin kuchaydi. Toshkentda 1902-yildan Yengil atletika musobaqalari, 1919-yildan mamlakat birinchiliklari, 1927-yildan spartakiada oʻtkazila boshlagan. Oʻzbekistonda 135 mingdan ziyod kishi 140 dan ortiq murabbiy qoʻl ostida Yengil atletika bilan shugʻullanadi, murabbiylardan 3 nafari Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sportchi, 10 nafari Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sport ustozi unvoniga ega (2001). Oʻzbekistonlik Yengil atletikachilar 1952-yildan Olimpiada oʻyinlarida qatnashadi. Olimpiadalarda Marina Shmonina (4x100 m ga estafetali yugurish, 1992) oltin, Rodion Gataulin (langarchoʻp bilan sakrash, 1988) kumush medalni qoʻlga kiritgan, Ramil Gʻaniyev (oʻnkurash, 1996) 8-oʻrinni egallagan. Oleg Ryaxovskiy (uch xatlab sakrash), Roza Babich (200 m ga toʻsiqlar osha yugurish) va Tatyana Biryulina (nayza uloqtirish) jahon rekordini yangilagan. Ashur Normurodov (uzok, masofaga yugurish) uch marta sobiq Ittifoq chempioni boʻlgan (1967— 69). Osiyo oʻyinlarida 1994-yilda Svetlana Munkova (balandlikka sakrash), Ramil Gʻaniyev (oʻnkurash), Oksana Yarigina (nayza uloqtirish), 1998-yilda Oleg Veretelnikov (oʻnkurash), Sergey Voynov (nayza uloqtirish) oltin medal bilan taqdirlangan Yengil atletika AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniya, Kuba, Xitoy kabi mamlakatlarda yaxshi rivojlangan.

Yana qarang 
 Ogʻir atletika

Manbalar 

Yengil atletika
Yengil beton

Yengil beton — quruq holatdagi hajmiy massasi 500—1800 kg/m3 boʻlgan beton. Tayyorlanishiga koʻra, gʻovak toʻldirgichlar asosidagi tabiiy (mas, pemzobeton, tufobeton) va sunʼiy (agloporit-beton, keramzit-beton va b.); yirik gʻovakli va yacheykali xillarga; vazifasiga koʻra, issiqlik izolyasiya, konstruksion va konstruksion-issiqlik izolyasiyali xillarga boʻlinadi. Ye. b. asosan bino va inshootlarning toʻsuvchi qurilmalarida qoʻllanadi.

Manbalar
Yengil qotishmalar

Yengil qotishmalar - alyuminiy, magniy, titan, berilliy asosidagi konstruksion krtishmalar. S. ogʻ. 5 g/sm3 dan kichik boʻladi. Solishtirma mustahkamligi (mustahkamlik koʻrsatkichlarining zichlikka nisbati) yukrriligi, mexanik va texnologik xossalarining yaxshiligi bilan temir yoki nikel asosidagi qotishmalardan farq qiladi. Deformatsiyalab va quyib tayyorlanadigan xillari bor. Eng keng tarqalgan Ye. q.ga alyuminiy qotishmalari kiradi. Ye. q. samolyotsozlik, raketasozlik, avtomobilsozlik, kemasozlik, asbobsozlikda, temir yoʻl sanoatida, elektr simlari tayyorlashda keng qoʻllanadi. Yana q. Berilliy kotishmalari, Magniy qotishmalari, Titan kotishmalari.

Manbalar
Usmon Yenikeyev

Usmon Yusupovich Yenikeyev (1933, Penza viloyati) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Dushanba pedagogika institutining matematika fakultetini tugatgan (1965). 1951—89 yillarda Angor va Denov tumanlaridagi maktablarda fizikamat, oʻqituvchisi, 1989-yildan Toshkent sh. Akmal Ikromov tumanidagi 287-maktabda matematika oʻqituvchisi. Dars va darsdan tashqari vaqtlarda oʻquvchilar bilan turli koʻrgazmali qurollar tayyorlab, ulardan oqilona foydalanadi, "yosh matematiklar" toʻgaragiga rahbarlik qiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Yeryongʻoq

Yeryongʻoq, Xitoy yongʻogʻi ()  — dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik, moyli ekin. 10 dan ortiq turi bor. Oʻzbekistonning sugʻoriladigan mintaqalarida oddiy turi ekiladi. Vatani — Janubiy Amerika (Braziliya). 16-asrda Jan. Amerikadan Osiyoga, soʻng Yevropaga (Xitoydan) tarqalgan. Ye. yo. Hindiston, Xitoy, Myanma (Birma), Yaponiya, Markaziy va Shimoliy Afrika, AQSH, Oʻrta Osiyoda ekiladi. Jahon boʻyicha umumiy ekin mayd. 24,7 mln. ga, oʻrtacha hosildorligi 13,4 s/ga, yalpi hosili 33 mln.t(1999).

E.yo.ning ildizi oʻq iddiz, tuproqqa 2 m. chuq.ga kirib boradi, azot toʻplovchi tugunaklar hosil qiladi. Poyasi oʻtsimon, bal. 50—60 sm, shoxlangan, tik, yon shoxlari yer bagʻirlab oʻsadi. Bargi murakkab, juft patsimon, yoki teskari tuxumsimon shaklda. Har bir barg qoʻltigʻida gultoʻplam (shingil) joylashgan. Gullari ikki jinsli, kapalaksimon; rangi sariq, zargʻaldoq. Yer tagidagi gullari (kleystogamli gullar) ochilmaydi, oʻzidan changlanadi. Yer ustidagi gullari esa chetdan changlanadi. Guli changlangandan keyin tugunchasi avval tik, soʻng pastga qarab oʻsadi, 8—10 sm chuqurlikda tuproqqa kirib boradi va meva (dukkak) tugadi. Dukkagida 1—6 gacha urugʻi boʻladi. 1000 dona urugʻining vazni 200—1500 g (oʻrtacha 400—500 g). Dukkagi chatnamaydi. Bir tupda 700 gacha dukkak boʻladi. Ye.yo.— issiqsevar, namsevar, yorugʻsevar va qisqa kun oʻsimligi. Qumoq va unumli tuproqlarga talabchan, shoʻrlangan va botqoqlangan yerlarda yaxshi oʻsmaydi. Urugʻi 12—15° da unib chiqadi, maysasi — G sovuqda nobud boʻladi. Oʻsuv davri 150—170 kun. Oʻzbekistonda Ye.yo. sugʻoriladigan yerlarga ekiladi, hosildorligi 20—40 s/ga.

E.yo. mevasi tarkibida 48—66% yogʻ va 23—38% oqsil, 22% gacha uglevodlar bor. Urugʻi aksariyat qovurilgan (dukkagi bilan yoki tozalanib) holda isteʼmol qilinadi. Urugʻi va yogʻi qandolatchilik mahsulotlari (xolva, konfet) i. ch.da ishlatiladi. Ye. yo. tuproqda biol. azot toʻplab, tuproq unumdorligini oshiradi.

Agrotexnikasi chopiq qilinadigan ekinlarnikiga oʻxshash. 2—3 marta haydalib boronalangan maydonlarga bahorda (apr. oxirida) ekiladi. Fosforli va azotli oʻgʻitlarga talabchan. Urugʻi yoki dukkagi makkajoʻxori yoki chigit seyalkalarida keng qatorlab (60—70 sm) 70x10, 70x15 sxemasida har uyaga 7—8 yoki 4—5 tadan urugʻ tashlab 5—7 sm chuqurlikka ekiladi. Gektariga 70— 100 kg urugʻlik sarflanadi. Oʻsish davrida 4—6 marotaba sugʻoriladi. Qator oralariga ishlov beriladi, oʻsuv davrida 2—3 marta chopiq qilinadi, ildiz boʻgʻzi tuproq bilan koʻmilsa hosildorlik ancha oshadi.

Navlari: Toshkent 112, Toshkent 32, Perzuvan 4612, Qibray 4.

Kasalliklari va zararkunandalari: asosan kasallik va zararkunandalardan kam zararlanadi. Oʻrgimchakkana xavfli zararkunanda hisoblanadi.

Adabiyot 
 Vavilov P. P., Rasteniyevodstvo, M., 1986; Pasipanov G. S, Rasteniyevodstvo, M., 1997.

Halima Otaboyeva.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Xona oʻsimliklari
Yer kalamushlari

Yer kalamushlari, plastinka tishli kalamushlar () — kemiruvchi sut emizuvchilar urugʻi. Oziq tishlari emal qavati bilan qoplanmasdan alohida plastinkalarga oʻxshab koʻrinadi (plastinka tishli kalamushlar degan nomi shundan). Hindiston yarim oroli, Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Osiyo va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Kopetdogʻ, Murgʻob, Amudaryo va Zarafshon vodiylarida hind yer kalamushi, yaʼni nezokiya () uchraydi. Tanasining uzunligi 22 sm gacha, dumi 15 sm cha. Usti toʻq qizil, qorni kulrang. Yiliga (3—6 tadan) 2— 3 marta bolalaydi. Asosan, oʻsimliklar (kartoshka, sabzi va b.)ning yerostki qismlari bilan oziqlanadi. Ekinlarga ziyon keltiradi. Yer ostini chuqur qazib, sugʻorish inshootlarining buzilishiga, yerning choʻkishi va boshqaga sabab boʻladi; yuqumli kasalliklar (masalan, toun kasalligi) qoʻzgʻatuvchilarini ham tarqatadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Yer kodeksi

Yer kodeksi — yerdan foydalanish munosabatlarini tartibga soluvchi qonunlar majmui. 20-asrga qadar hozirgi Oʻzbekiston hududida mazkur munosabatlar shariat koʻrsatmalari asosida olib borilgan. Oʻzbekistonda birinchi marta Yer kodeksi 1927-yilda qabul qilingan, 1929-yilda esa Yer kodeksi.oʻrniga Yer-suv kodeksi qabul qilingan. Bu hujjat 1970-yil 25-sentabrda yangi Yer kodeksi qabul qilinguniga qadar amalda boʻldi. 1990-yil 20-iyunda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining "Yer toʻgʻrisida"gi yangi qonuni 1991-yil 1-yanvardan amalga kiritildi. Oʻzbekiston Respublikasida yer resurslaridan oqilona foydalanishni taʼminlash, yerga doir huquqiy munosabatlarni takomillashtirish maqsadida 1998-yil 30-aprelda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Oʻzbekiston Respublikasining Yer kodeksini tasdiqladi (1998-yil1-iyuldan amalga kiritildi). Oʻzbekiston Respublikasining Yer kodeski  91 moddani oʻz ichiga oladigan 14 bobdan iborat. Yer kodeksi va yer toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarining asosiy vazifalari hozirgi va kelajak avlodlarning manfaatlarini koʻzlab, yerdan ilmiy asoslangan tarzda, oqilona foydalanish va uni muhofaza qilishni, tuproq unumdorligini tiklash va oshirishni, tabiiy muhitni asrash va yaxshilashni, xoʻjalik yuritishning barcha shakllarini teng huquqlilik asosida rivojlantirish uchun sharoit yaratishni, yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkalariga boʻlgan huquqlarini himoya qilishni taʼminlash maqsadida yer munosabatlarini tartibga solishdan, shuningdek, bu sohada qonuniylikni mustahkamlashdan iborat. Yer umummilliy boylik boʻlgani sababli undan oqilona foydalanish talab etiladi va yer davlat tomonidan muhofaza qilinadi.Shu jumladan yangi yer kodeksi 1998-yilda qabul qilingan. Qosimjon Rahmonov.

Manbalar 

    

Kodekslar
Yer tarkibi

Yer tarkibi — davlat yer fondining xalq xoʻjaligi tarmoqlari oʻrtasidagi taqsimoti, yer turlarining nisbati, salmogʻi va maydon koʻrsatkichlari boʻyicha maʼlumotlar yigʻindisi. Oʻzbekiston Respublikasining yaxlit yer fondi qanday maqsadda foydalanishiga qarab quyidagilarga boʻlinadi: qishloq xoʻjaligi yerlari; aholi punktlari yerlari (shaharlar, shaharchalar, qishloq aholi punktlari yerlari); sanoat, transport, aloqa va b.ning yerlari; tabiatni muhofaza qilish, sogʻlomlashtirish, rekreatsion va tarixiy-madaniy maqsadlarga moʻljallangan yerlar; oʻrmon fondi yerlari, suv fondi yerlari, zaxira yerlar. Qishloq xo'jaligi ehtiyojlari uchun berib qoʻyilgan yoki ana shu maqsadlarga atab ajratilgan yerlar qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar deb hisoblanadi.

Manbalar
Yer tekislagichlar

Yer tekislagichlar – oʻzlashtiriladigan yerlarni va ekin ekiladigan dalalarni ekin ekish va sugʻorish uchun qulay holatga keltirib tekislaydigan qishloq xoʻjaligi mashinalari; uzun ramali, choʻmichli va agʻdargichli xillari bor. Uzun ramali yer tekislagichlar traktorlarga tirkab ishlatiladi. Choʻmichli yer tekislagichlar dalalarni uzil-kesil tekislashda qoʻllanadi. Ish organi oldi, usti va tubi ochiq choʻmich kovshdan iborat. U ramaga mahkamlanadi. Choʻmichning quyi qismiga doʻngliklarni kesuvchi pichoq oʻrnatilgan. Yer tekislagichlarda choʻmichni maʼlum balandlikka oʻrnatadigan mexanizm bor. Yer tekislagichlar harakatlanganda choʻmich 20 sm gacha boʻlgan doʻngliklarni kesib, pastqam joylarga surib tekislaydi. Yer tekislagichlar gidravlik mexanizm va lazer nurlari bilan ishlaydigan avtomatik rostlash mexanizmlari bilan rostlanadi.

Agʻdargichli yer tekislagichlar ekin ekish oldidan tuproqqa ishlov berish uchun xizmat qiladi; ish organi harakat yoʻnalishiga nisbatan bir oz kiya oʻrnatilgan bir yoki bir nechta yassi yoki yoysimon agʻdargichlardan iborat. Bular 3 guruhga boʻlinadi: yer tekislagich-mola, ekin ekish oldidan tuproqni tekislagich-yoygich va sudratma (volokusha)li yer tekislagichlar sholi ekish uchun suv bostiriladigan dalalardagi notekisliklar 3 sm, egatdan sugʻoriladigan dalalarda 5 sm, sun’iy yomgʻirlatib sugʻoriladigan dalalarda esa 10 sm dan oshmasligi lozim. Agʻdargichli yer tekislagichlarning qamrov kengligi 6–8 m. Yer tekislagichlarning ish organi gidrotsilindr yordamida old tomonga qiyalantirilganda tuproq notekisliklarni kesadi, orqaga qiyalantirilganda esa dala betini bir oz zichlaydi (molalaydi). Tekislagich yumshatkich tishli tirma (borona) bilan qoʻshib ishlatiladi, u dala betini 10 sm chuqurlikda yumshatib, ketidan tekislab ketadi.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yer tuzish xaritasi

Yer tuzish haritasi - yerga egalik qiluvchi xoʻjaliklar hududidagi tafsilotlar (sugʻorish va yoʻl tarmoqlari, aholi yashash joylari va hokazo) va yer turlari (haydaladigan yerlar, bogʻlar, yaylovlar va b.) gorizontal proyeksiyasining kichraytirilgan tasviri. Ye.t.x. aerofotosuratlar asosida maxsus fotografiya asboblari yordamida joy tasvirining toʻla maʼlumotlari bilan tuziladi. Ayrim hollarda Ye.t.x. dala oʻlchov ishlari natijasida tuzilishi mumkin.

E.t.x. 1:10000 va 1:25000, baʼzan 1:5000, 1:50000 masshtablarda tuziladi. Aholi yashaydigan joylar, yer turlari, ekinzorlar va b. yer uchastkalarining Ye.t.x.da tasvirlash yer tuzish ishlarida qoʻllash uchun tavsiya qilingan shartli belgilar bilan ifodalanadi. Ye.t.x. yer tuzish loyihalarining chizma qismini bajarishda, tuproq, sugʻorish, yerlarni baholash va hisoblash haritalarini tuzishda, maxsus agrotexnik, agrokimyoviy, gidrotexnik va b. tadqiqotlar oʻtkazishda, shuningdek, xoʻjalikning yerdan foydalanish huquqini beruvchi davlat dalolatnomasini izohlovchi hujjat sifatida qabul qilinadi. Ye.t.x.larining koʻpaytirilgan nus-xalari viloyat va tuman miqyosidagi yer tuzish, qishloq xoʻjaligi haritalarini tayyorlashda asos qilib olinadi. Ye.t.x. barcha yer tuzish loyihalarining tarkibiy qismiga kiradi.

Manbalar
Yer turlarini oʻzgartirish

Yer turlarini oʻzgartirish — yerdan foydalanishning bir turini boshqasi bilan almashtirish; yerdan unumli foydalanish yoki tuproq eroziyasining oldini olish maqsadlarida qoʻllanadi. Bunday tadbir foydalaniladigan qishloq xoʻjaligi yerlarini joylashtirishdagi kamchiliklarni tugatish hamda qishloq xoʻjaligi yerlarining tarkibi va nisbatini tartibga keltirishga qaratilgan.

Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida Ye.t.oʻ. tamoyillaridan biri — xoʻjalikka biriktirilgan yer maydonidan maqsadga muvofiq va toʻliq foydalanishni taʼminlashdan iborat. Ye.t.oʻ. hajmi va uni amalga oshirish yoʻllari asosan xoʻjalikda yerlardan yanada unumliroq foydalanish istiqbollari belgilanadigan yer tuzishda aniqlanadi. Ye.t.oʻ. iqtisodiy jihatdan asoslanadi: bunda Ye.t.oʻ.ga ketadigan bir yoʻla harajatlar, bu yerlardan foydalanish tufayli olinadigan qoʻshimcha sof daromad, ekinzorlarni daraxtzorlarga aylantirish natijasida yoʻqotiladigan mahsulot, shuningdek, bu harajatlarning qoplanishi hisobga olinadi.

Yerdan foydalanishda va uni tarmoqlar hamda tarmoq ichidagi taqsimoti jarayonlarida bir toifadan boshqa toifaga oʻtkazish boʻyicha tadbirlar ham qoʻllanadi. Bunda Ye.t.oʻ. yerlardan asosiy foydalanish maqsadi oʻzgargan taqdirda amalga oshiriladi (qarang Yer tarkibi, Yer resurslari).

Yerlarni yer toifalariga boʻlish va bir toifadan boshqasiga oʻtkazish yerni egalik qilishga va foydalanishga berish huquqiga ega boʻlgan idoralar tomonidan amalga oshiriladi. Ye.t.oʻ. yer uchastkalariga boʻlgan huquqni berish toʻgʻrisidagi qarorlarda, uni tasdiqlovchi guvohnomalarda, shartnomalarda va davlat yer kadastri hujjatlarida koʻrsatiladi.

Adabiyot 
 Oʻzbekiston Respublikasining Yer kodeksi va qishloq xoʻjaligiga oid qonun hujjatlari, T., 1999.

Manbalar
Yer huquqi

Yer huquqi — huquqning yer munosabatlarini tartibga soluvchi sohasi. Yer munosabatlari yerdan foydalanish, ayrim turdagi yerlarning huquqiy tartibi, yer tuzish va hokazoni oʻz ichiga oladi. Fuqarolik huquqi normalari Ye.q.ning oʻzagini tashkil etadi. Ye.h.da, shuningdek, maʼmuriy va ekologiya huquqi normalari ham muhim ahamiyatga ega. Ye.h.ning normativ ququqiy asosini OʻzR Konstitutsiyasi, Yer kodeksi, Yer kadastri toʻgʻrisidagi, "Qishloq xoʻjalik kooperativlari (shirkat xoʻjaligi) toʻgʻrisida"gi, "Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisida"gi, "Dehqon xoʻjaligi toʻgʻrisida"gi qonunlar tashkil etadi. OʻzR Konstitutsiyasiga koʻra, yer umummilliy boylik, u davlat muhofazasida boʻlib, yerdan oqilona foydalanish talab etiladi. Yerga egalik qilish Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksiga koʻra, xususiy mulk, doimiy yoki vaqtinchalik foydalanish, ijara, bir umrlik meros qilib qoldiriladigan egalik huquqi asosida amalga oshiriladi.

E.h. maʼlum tizimga ega. Bu tizim umumiy, alohida va maxsus qismlarga boʻlinib, ular bir qancha tartibotlardan iborat. Ye.h.ning umumiy qismi tartibotlari fan tarmogʻi va qonunchilikning rivojlanishi uchun asos boʻladigan eng muhim holatlar, qoidalar yoki tamoyillarni aks ettiradi. U yerga nisbatan mulk huquqi, yer uchastkalariga boʻlgan huquq, davlat boshqaruvi, yer tuzish va yer kadastrini yuritish, yerni huquqiy muhofaza qilish, yer qonunchiligini buzganlik uchun javobgarlik kabi tartibotlarni oʻz ichiga oladi. Ye.h.ning alohida qismiga qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar, aholi punkti yerlari, sanoat, transport, mudofaa yerlari, alohida muqo-faza etiladigan hududlar yerlari, oʻrmon fondi, suv fondi yerlari, zaxira yerlar tartibotlari kiradi. Ye.h.ning maxsus qism i da chet davlatlar Ye.h. toʻgʻrisida maʼlumot berilishi mumkin.

Muhammadi Usmonov.

Manbalar
Yerbodom

Yerbodom, chufa ( L.) — hiloldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik; bir yillik moyli ekin. Vatani—Afrika. Afrikada (Oq Nil havzasida) yovvoyi holda oʻsadi. Misrda mil.av. 3-asrdan boshlab ekib kelingan. Boʻyi 50—100 sm, bardisimon shaklda oʻsadi. Gullari mayda, ikki jinsli, ildizpoyalarining uchi tuganaksimon, yoʻgʻonlashgan. Namsevar va issiqsevar oʻsimlik. Vegetatsion davri 110—120 kun. Oʻrta dengiz mamlakatlari, Ispaniyada, tropik va Janubiy Afrikada, Hindiston, Shimoliy Amerika, qisman Oʻrta Osiyoda, Rossiyada (Volgaboʻyida) bir yillik ekin sifatida ekiladi. Tuganagida 30— 35% kraxmal, 15—20% shakar, 20—25% gacha moy, 3—7% oqsil mavjud. Hosildorligi quritilmagan tuganak boʻyicha 2—4 t/ga. Yerbodom tuganagidan ovqatga ishlatiladigan, qurib qolmaydigan yogʻ olinadi; parfyumeriya, tibbiyot va texnikada ham ishlatiladi. Bargidan qogʻoz va arqon tayyorlanadi. Tuganak mevalarining mazasi bodomni eslatadi.

Dilorom Yormatova.

Manbalar 

 

Bir pallali oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Janubiy Amerika o‘simliklari
Ildizmevalar
Karib dengizi o‘simliklari
Osiyo o'simliklari
Yevropa o'simliklari
Afrika o‘simliklari
Yerga ulash

Yerga ulash (zazemleniye) -elektr apparatlar, mashinalar, jihozlar, yashin qaytargichlar va b.ni yer bilan tutashtirish. Yerga ulagichlar vositasida amalga oshiriladi. Yerga ulagich yerga koʻmiladigan metall (poʻlat, mis) elektrod va qurilmalarning yerga ulanadigan qismlarini elektrod bilan biriktiradigan oʻtkazgichdan iborat. Yerga tik qoqiladigan poʻlat quvur (vodoprovod tarmogʻi, markaziy isitish yoki gaz tarmoqlaridan boshqa) ham elektrod vazifasini bajaradi. Yerga ulanadigan qism bilan yer orasidagi qarshilikni kamaytirish uchun elektrod sizot suvlari sathi chuqurligida koʻmiladi; yerning qarshiligi katta boʻlganda elektrodga namakob quyiladi. Ye. u. radioeshittirish tarmoqlarida, radiotexnikada, simli aloqada (bunda yer oʻtkazgich vazifasini bajaradi), yashin qaytargich va b. apparatlarda (ularni ortiqcha kuchlanishdan himoya qilish, yaʼni tokni yerga oʻtkazib yuborish uchun) ishlatiladi. Ye. u. tashqi maydon taʼsirida hosil boʻladigan qarshiliklarni kamaytiradi. Kishilarni tok urishidan himoya qilish uchun kuchlanish ostidagi qurilmalarning tashqi metall qismlari (mashina, apparat korpuslari va b.) yerga ulanadi. Ye. u. qarshiligi oʻzgaruvchan tok koʻprigi bilan oʻlchanadi.

Manbalar
Yermak

Yermak, Yarmoq (asl ismi Vasiliy) Timofeyevich (7—1585.6.8) — kazak atamani. Podsho Ivan IV koʻlida xizmat qilgan. Sibirga qilgan yurishi bilan Rossiyaning Sibirni bosib olishini boshlab berdi. Katta Noʻgʻoy oʻrdasi xoni Urmuhammad, Yermak 1581 y. yozidauning 1060 bosh otini haydab ketgani uchun Ivan IV dan Yermakni tutib berishni soʻrab, elchi joʻnatadi. Ivan IV rozi boʻladi. Yermak oʻz toʻdasi bilan Volga boʻylarini tashlab, Kama daryosi havzasidagi tuz konlari egasi katta sanoatchi Stroganovlar mulkiga kelishga majbur boʻladi. Stroganovlar Yermakdan oʻz mulklarini Sibir xoni Kuchumxonaai qoʻriqlashni soʻraydi. 1582 y. Yermak kazaklari bilan Sibirning ichkarisigacha yurish qiladi. 1582 y. Irtish boʻyida 3 kunlik (23—25 oktyabr) jangda Kuchumxonning qoʻshinini yengib poytaxt Qoshlik (Tobolskdan 17 km uzoklikda) ni egallaydi. Yermak Qoshliqda 2 yil turadi. Yermak 100 nafar kazagi bilan qoʻshinlarni ozuqa va kiyim bilan taʼminlash uchun Irtishning yuqori oqimiga qarab yurib, Begish qalʼasini egallaydi. Yermakni katta kuch bilan taʼqib qilib yurgan Kuchumxon unga qarshi Kuchugay boshliq qoʻshinni joʻnatgan. 1585 y. 6-avgustga oʻtar tunda toʻsatdan qilingan hujum natijasida Yermak druji-nasi tor-mor qilingan. Yermak yarador holda Vagay daryosidan suzib oʻtish chogʻida choʻkib oʻlgan. Yermak drujinasining qolgan-qutganlari Qoshlikni tashlab qochganlar.

Ad. Nikitin N. I., Osvoyeniye Sibiri v XVII v., M., 1990; Shuikov V. I., Ocherki po istorii kolonizatsii Sibiri v XVII - nach. XVIII v., M.-L., 1946; Skrinnikov R. G., Sibirskaya ekspeditsiya Yermaka, Novosibirsk, 1986.

Naim Norqulov.

Manbalar
Muradbay Yermanov

Muradbay Yermanovich Yermanov (1947.23.10, Uchquduq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutining matematika fakultetini tugatgan (1969). 1969-yildan Uchquduq tumanidagi 6-maktabda matematika oʻqituvchisi, 1990-yildan maktab direktori oʻrinbosari. U maktabda namunali matematika kabinetini tashkil etgan. Darsda koʻrgazmali qurollardan unumli foydalanadi.

Manbalar 

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Niels Kaj Jerne

Niels Kaj Jerne (23-dekabr 1911 London – 7-oktyabr 1994) – ingliz immunologi. Daniyalik. Shveysariyada ishlagan. Jerne 1974-yilda „toʻr“ nazariyasini, M. Byornet bilan hamkorlikda esa immunitetning klonal-seleksion nazariyasini yaratgan. Nobel mukofoti laureata (G. Kyoler va S. Milshteyn bilan hamkorlikda, 1984).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1911-yilda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
23-dekabrda tugʻilganlar
7-oktyabrda vafot etganlar
Immunologiya
Tibbiyot tashxislari
Tibbiyot
Tibbiyot terminlari
Yerning suv balansi

Yerning suv balansi - muayyan vaqt ichida Yer yuzasiga yogʻin koʻrinishida tushadigan suv miqdori bilan quruqlik va Dunyo okean i yuzasidan bugʻlanadigan suv miqdorining nisbati. Yaʼni Yerda suv aylanishining sonli ifodasi. U suv balansi tenglamalari koʻrinishida aks ettiriladi. Bunda suv kirim va chiqimining suyuq, bugʻli va qattiq (muz) holatidagi barcha shakllari tavsiflanadi. Gidrosferadagi 1,4–109 km umumiy suv massasining (V. I. Vernadskiy boʻyicha) tabiatdagi suv aylanishida yil davomida 518600 km suv qatnashadi va yerga tushadigan suv (atmosfera yogʻinlari) bilan undan sarf boʻladigan (bugʻlanish, oqim) suv miqdori deyarli teng boʻladi. Bu tenglik (balans) Yer va uning ayrim qismlari Dunyo okeani, chekka oqimli hudud, ichki oqimi bor hudud uchun suv balansi tenglamalari koʻrinishida boʻladi. Tenglamalarda kirim qismi elementlari sifatida Dunyo okeani yuzasiga (Xo), quruklikning chekka oqimli hudu-diga (Xz), quruqlikning ichki oqimli (berk) hududiga (Xi) va ularning yigʻindisi sifatida butun Yer sirtiga (XER) yogʻadigan yillik yogʻin miqdorlarini hisobga olish zarur.

Shularga mos ravishda Dunyo okeani yuzasidan (Zo), quruqlikning ichki (berk) oqimli xududidan (Zv) va ularning yigʻindisi — Yer kurrasi yuzasidan (ZEP) boʻladigan yillik bugʻlanish miqdorlari tenglamalarning chiqim qismini tashkil etadi. Suv balansi tenglamalarida quruqlikdan Dunyo oke-aniga yoki u bilan tutash boʻlgan dengizlarga daryolar oqizib keltiradigan yillik oqim miqdori (Yr) ham hisobga olinadi. Kirim va chiqim qismlarining qabul qilingan belgilariga asosan suv balansi tenglamalari dastlab Yer sirtining ayrim qismlari uchun tuziladi:a) Dunyo okeani uchun quyidagicha ifodalanadi:ZO=XO+YZ;b) chekka oqimli hudud uchun:v) ichki oqimli hudud uchun esa: Zu=Xu koʻrinishida yoziladi. Yuqoridagi tenglamalarning yigʻindisi butun Yer uchun suv muvozanatini ifodalaydi:Z0+Zz+Zu=X0+Xz+XuOxirgi ifoda Yer sirtiga tushadigan yogʻin miqdori (XER) undan boʻladigan bugʻlanish (ZEP)ra tengligini koʻrsatadi. Olimlarning hisobiga koʻra, Yer yuzasiga har yili oʻrtacha 577 ming km yoki 1130 mm yogʻin tushea, xuddi shuncha miqdordagi suv bugʻlanadi.

Dare, koʻl va yer osti suvlaridan sugʻorish, aholi va sanoatni suv bilan taʼminlashda foydalanilishi Ye.s.b. ele-mentlari nisbatini oʻzgartiradi. Agrotexnik va agrooʻrmonmeliorativ tad-birlar tuproqning infiltratsion xususiyatlarini oshiradi. Bu esa oʻz navbatida dalalardan kelgan suvlarning yuza oqimini kamaytiradi, tuproq nami, uning bugʻlanishi va transpiratsiyasini oshiradi hamda grunt suvlari hajmini bir oz koʻpayishiga sabab boʻladi.

Shaharlar rivojlanishi, sanoat korxonalari va yoʻllar qurilishi tuproqning infiltratsiya xususiyatlarini kamaytiradi, yuza oqimini koʻpaytirib yer osti suvlarning oziqlanishni zaiflashtiradi. Grunt suvlarining miqdori meliorativ tadbirlar, shaxta va karyerlardan yer osti suvlarini soʻrib olish natijasida ancha oʻzgaradi.

E.s.b.ni tashkil qiluvchi hisoblar suv rejimini oʻrganish uchun gidrologiya va meteorologiyada keng qoʻllanadi.

Manbalar
Yessentuki

Yessentuki — RF Stavropol oʻlkasidagi shahar (1917-yildan). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 88 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kavkaz mineral suvlari guru-hidagi balneologik kurort. Podkumok daryosi vodiysida, 600—640 m balandlikda joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yozi iliq, qishi yumshoq. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 20°, yanvarniki —4°. Yiliga 520 mm yogʻin yogʻadi. Mineral karbonatli buloklar suvi ichiladi va qadoqlanib joʻnatiladi, yessentuki, narzan suvi vannasiga tushiladi. Tambukan koʻlidan keltirilgan balchiq bilan davolash ham qoʻllanadi. Meʼda-ichak, jigar, jigar va oʻt yoʻllari, moddalar almashinuvi buzilishi (ortiqcha semirish, podagra, qandli diabet) kasalliklari bilan ogrigan bemorlar davolanadi. Ye. 1798-yilda qurilgan harbiy istehkom oʻrnida 1839-yilda vujudga kelgan. Oʻsha yildan kurort sifatida rivojlanmoqda. Oziqovqat (jumladan, mineral suv qadoqlash) va yengil sanoat korxonalari bor.

Manbalar
Yetim tobulgʻi

Yetim tobulgʻi (Spiraea pilosa) — raʼnodoshlar oilasiga mansub buta. Boʻyi 30—70 sm. Barglari oddiy, teskari tuxumsimon, baʼzan rombsimon, boʻyi 4—20 mm, eni 3—18 mm, tukli. Gullari soyabonsimon yoki qalqonsimon toʻp gul da joylashgan. Iyun — iyulda gullaydi. Mevasi avgustda yetiladi. Togʻ yon bagʻirlarida, archazor va yongʻoqzorlarda, shagʻalli ochiq yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda Toshkent viloyatining togʻli tumanlarida tarqalgan. Ye. t. shirali va manzarali oʻsimlik hisoblanadi.

Manbalar 

Raʼnodoshlar
Yetimxona

Yetimxona — ota-onasiz va qarovsiz bolalar uchun ochilgan muassasa. Tarixiy maʼlumotlarga qaraganda Turkistondagi xonlik va bekliklarda ham yetimxonalar boʻlgan. Xususan Qoʻqon xonligi arxiv materiallaridan topilgan "Sagʻira", "Qullar" deb nomlangan daftarlar shundan dalolat beradi. Bu daftarlarda Margʻilon bekligida sagʻira maktablari uchun sarflangan mablagʻlar haqida maʼlumotlar keltiriladi. 1918-yil Yetimxonalar yopilib, ota-onasiz va qarovsiz bolalar davlat tomonidan taʼminlanadigan va tarbiyalanadigan bolalar uylari tashkil etildi (qarang Mehribonlik uylari).

Manbalar
Yetmak

Yetmak () — chinniguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar bir necha turlarining umumiy nomi. Oʻzbekistonning adir va togʻ yon bagʻirlarida  va  oʻsadi. Boʻyi 50—80 sm, barglari qarama-qarshi, shapaloq, qalami yoki nashtarsimon. Barg bandi va sershox poyasi tuksiz yoki mayda tuk-chalar bilan qoplangan. Gullari mayda, shoxlarining uchida ikkitadan joylashgan. Gulbargi 5 ta, och pushti, changchisi 10 ta, 2 qator joylashgan. Mevasi bir urugʻli. Urugʻi och jigarrang yoki qoʻngʻir, qattiq qobikli. Ildizi burama oʻq ildizdan iborat boʻlib, 2 m dan ortiq chuqurlikka boradi.

E. ildizining tarkibida 10—30% saponin moddasi, shuningdek, aglikonogipsogen, 3 molekula ksiloza va bir molekula glyukuron kislota, galaktoza, ramnoza, furoza va arabinoza kabi moddalar bor. Ildizidan aholi nisholda tayyorlashda koʻpirtiruvchi modda sifatida foydalanib keladi. Ye. oziq-ovqat, qandolat va vinochilik sanoatida, tibbiyotda (balgʻam koʻchiruvchi va organizmni mustahkamlovchi dorilar tayyorlashda) qoʻllanadi, toʻqimachilik sanoatida gazlamalarni okartirish, ipak va jun gazlamalarni yuvish uchun ham ishlatiladi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Yobu

Yobu, Jobu — oʻzbek urugʻi. Yo. qozoqlar tarkibida ham boʻlgan, tarqoq holda Zarafshonning oʻrta va quyi oqimi (Payariq, Pastdargʻom, Kattaqoʻrgʻon, Narpay, Gʻijduvon) da Qarshi choʻlida yashagan. Chorvachilik hamda dehqonchilik bilan shugʻullanishgan. Yo. avlodlari oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan.

Yabu, yobu, jabu — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan kichik urugʻlardan biri. 20-asrning boshlarida (hozirgi Pastdargʻom, Kattaqoʻrgʻon, Narpay, Gʻijduvon tumanlarida) hamda Qarshi choʻlida yashab, asosan, chorvachilik, soʻngra dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. 1926-yilgi aholi roʻyxati maʼlumotlariga koʻra, ular 4 mingga yaqin kishini tashkil etishgan.

Manbalar 

    

Oʻzbek urugʻlari
Yovvoyi oʻrdak

Yovvoyi oʻrdak, qizil buyin oʻrdak () – oʻrdaklar oilasi turi. Yirik qush, vazni 0,8 dan 2 kg gacha. Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika va Shimoliy Amerikada yashaydi. Oʻzbekistonda ham keng tarqalgan, deyarli hamma suv havzalarida koʻpayadi. Uchib oʻtuvchi qush, lekin koʻpchiligi qishlab ham qoladi. Suvdan uzoq boʻlmagan har xil joylarga in quradi. Apreldan boshlab 6 tadan 16 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxum bosishi 26 kun davom etadi. 60 kunda joʻjalari yaxshi uchish qobiliyatiga ega boʻladi. Asosan, oʻsimliklar, baʼzan suvdagi umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Yo. oʻ. muhim ov obʼyekti hisoblanadi. Xonaki oʻrdaklar shu turdan kelib chiqqan.

Manbalar 

Hayvonlar
Yovmut

Yovmutlar (turkm. Ýomutlar) – turkmanlarning yirik etnografik guruhlaridan biri. Tarqalgan hududlari Turkmanistonning Bolqon viloyatining janubiy qismi, Atrek daryosi yaqinida va Eronning unga tutash hududlarida, Atrek va Gorgan oʻrtasida, shuningdek shimolda, Toshhovuz viloyatida joylashgan. Katta ehtimol bilan yomutlar alayontli etnografik guruhidan kelib chiqqan. Yovmut turkmanlari oʻtroq, yarim koʻchmanchi va koʻchmanchi turlarga boʻlinadi va yarim koʻchmanchi yovmutlar koʻpchilikni tashkil qiladi. Oʻtroq yovmutlar Chikishli va Esenguli qishloqlarida, yarim koʻchmanchilar yozda Atrekning quyi oqimidagai katta qishloqlarda yashagan, qishda esa kichik guruhlarga boʻlinib, tevarak-atrofda kezib yurgan. Koʻchmanchi yovmut turkmanlari odatda kuz va qishda Atrekdan oʻtib Eronga borishadi.

Turkmaniston Davlat gerbining qizil doirali halqasida soat yoʻnalishi boʻyicha beshta asosiy etnografik guruhlarning ramzi tasvirlangan: Axal-Teke, Salir, Ersari, Chovdur, Yovmut. Bu esa turkman xalqlarining doʻstligi va birligi ramzini bildiradi. Yovmutlar 19—20-asrlarning boshida Xorazm, Shim. va Gʻarbiy Turkmanistonda, Eronning Astrobod viloyatida yashagan. Ular bir kancha tira – boʻgʻin (otli temir, qutli temir) larga, tiralar urugʻlarga boʻlingan. Urugʻlardan eng yiriklari; qora chaqa, bayramshali, sharifjafarbayli, otabayli; kichiklari: sallax, okuz, oʻrsukchi, ushak, gujak va boshqalar. 19-asrning oxirlarida Rossiya bilan Eron oʻrtasida chegara belgilanganda Yo.larning bir qismi Rossiya bosib olgan joylarda, bir qismi Eron hududida qolib ketdi. Eron hududida yashaydigan Yovmutlar orasida tiraurugʻlarga boʻlinish saqlanib kelayotgan boʻlsa, Turkmanistonning (Toshhovuz viloyati)dagi Yovmutlar turkman xalqi tarkibiga singib ketgan.
1740-yilda eronlik Nodirshoh Xiva hukmdori Elbarsxonga maktub yoʻllab, undan kechirim soʻrashni talab qilgan. Nodirshohning elchilari maktub bilan yovmut turkmanlari, (boshqa) turkmanlar, qozoqlar va oʻzbeklardan iborat 20 ming otliq boshchiligida Elbarsxon qarorgohiga yetib kelishgan. Maktubda shunday deyilgan edi: „Yovmut qabilasi turkmanlari bilan bir necha marta talonchilik maqsadida Mashhadning chekka hududlariga yurish qildingiz va har safar magʻlub boʻlib Xivaga qaytdingiz. Tinchlikni yaxshi koʻrishimga qaramay, tungi bosqinni uyushtirish uchun Yovmut qabilalaridan uch ming kishi Chardjuyga keldi. Bundan xabar topgan qoʻshinlarim ularni bir zarba bilan yoʻq qildilar va ularni Katta Ayiq yulduzlaridek sochdilar. Ularning koʻpchiligi oʻldirildi va asirga olindi va mingga yaqini qoʻyib yuborildi. Bu voqea Nodirshohning gʻazabiga sabab boʻldi“.

Manbalar 

Xiva xonligi
Ramzlar
Qabilalar
Turkman qabilalari
Yovshan

Yovshan, oq joʻsan () — qoqidoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub sershox oʻt yoki chala buta. Boʻyi 25—45 sm, qalin tuklar bilan qoplangan. Bargi ipsimon boʻlaklarga boʻlingan. Toʻpguli roʻvaksimon savatcha. Gullari mayda, sariq, ikki jinsli. Choʻllarda, baʼzan adirlarda oʻsadi. Fevralning 2 yarmidan barg chiqaradi, iyul va avgustda oʻsishdan toʻxtab, barglari toʻkiladi. Sentyabrda yana koʻkarib gullaydi, noyabrda urugʻi pishadi va sovuq urguncha yashil barglari saqlanib turadi. Oʻtloqlarda asosiy oziqbop oʻsimlik hisoblanadi. Bir yillik novdalari tarkibida oqsil, yogʻ, kletchatka, 43,1% azotsiz ekstrakt moddalar, umuman, yer usti qismida 0,81—1,25% efir moyi bor. Yovshanni mollar qishda va bahorda xush koʻrib yeydi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Yodgor Mirzo

Yodgor mirzo, Mirzo Yodgor Muhammad ibn Mirzo Sulton Muhammad ibn Mirzo Boysungʻur ibn Muʼinuddin Shoxrux ibn Temur (1449—70) — Sulton Abu Said qatl etilgach, Oq qoʻyunlilar davlati hukmdori Uzun Hasannnng yordami bilan Xuroson taxtini egallagan (1468). Ikki yil hukmdorlik qilgach, 1470 y. Sulton Husayn Boyqaro bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan.

Manbalar 

Kishilar
Davlat yetakchilari
Temuriylar
1449-yilda tugʻilganlar
1470-yilda vafot etganlar
Qatl qilingan hukmdorlar
Yozgi Olimpiada oʻyinlari

Yozgi olimpiada oʻyinlari — yozgi va barcha mavsumiy sport turlari boʻyicha eng yirik xalqaro musobaqalar boʻlib, har 4 yilda bir marta xalqaro Olimpiya qoʻmitasi rahbarligida oʻtkaziladi. Oʻyinlar 1896-yildan beri oʻtkazila boshlandi. Zamonaviy davrda Olimpiya harakatining tiklanishi baron Pierre de Coubertin nomi bilan bogʻliq. Baʼzi qishki sport turlari 1908 va 1920-yillarda yozgi Olimpiya oʻyinlariga kiritilgan.

Yozgi Olimpiya oʻyinlarida namoyish etilgan sport turlari 

 Akademik eshkak eshish
 Badminton
 Basketbol
 Beysbol
 Boks
 Kurash
 Velosiped sporti
 Voleybol
 Vaterpolo
 Gandbol
 Golf
 Baydarka va kanoeda eshkak eshish
 Dzyudo
 Ot sporti
 Yengil atletika
 Stol tennisi
 Yelkanli qayiq sporti
 Suvda suzish
 Suvga sakrash
 Sinxron suzish
 Zamonaviy beshkurash
 Sport gimnastikasi
 Oʻq otish
 Regbi
 Kamondan otish
 Softbol
 Tennis
 Triatlon
 Taekvondo
 Ogʻir atletika
 Qilichbozlik
 Futbol
 Chim ustida xokkey
 Badiiy gimnastika

Yillar va joylar

Manbalar 

Yozgi Olimpiada oʻyinlari
Yozgi termik depressiya

Yozgi termik depressiya - troposferaning quyi qismidagi past bosimli zonada yuz beradigan sinoptik hodisa; bulutsiz issiq obhavoda roʻy beradigan siklonlarning harakati tufayli kelib chiqadi. Markaziy Osiyoning janubi-sharqida sodir boʻladi. Odatda, 2—3 kun, baʼzan, butun tabiiy sinoptik davrga choʻziladi. Ayrim yillarda Yo. t. d. bir xilda takrorlanmaydi, ammo qancha teztez vujudga kelib, uzok, davom etea, yoz shuncha issiq keladi. Oddiy sharoitda Markaziy Osiyoning tekislik va togʻ oldi qismlarida havoning eng yuqori harorati yozda 35—40° gacha koʻtarilsa, Yo. t. d. avjiga chiqqan paytlarda vohalarda 43—45° gacha, choʻllarda 48—50° gacha koʻtariladi. Choʻllarda havoning kuchli isishidan Yo. t. d. vujudga keladi.

Manbalar