yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Seminollar

Seminollar () Floridada joylashgan hind qabilasi boʻlib, hozir Oklaxomada yashashadi.

Tarixi 
Seminollar — Jorjiyada qadim zamonlardan beri yashab kelgan, okonee qabilasining bir tarmogʻi hisoblanadi. 1685-yilda okonee jamoalaridan biri Chattaxuchi daryosi boʻylab pastga koʻchganlar. 1716-yilda okonee guruhi Florida shtatidagi Alaxua okrugiga koʻchib oʻtishgan. Shundan keyin Seminollarning nomi kelib chiqqan. Keyinchalik ularning safi hozirgi Jorjiya, Missisipi va Alabama shtatlaridan kelgan Kriklik hindular, shuningdek, Janubiy Karolina va Jorjiyadan ketgan qochqinlar, qora tanli qullar, bilan kengaygan.

XIX asrning oʻrtalarida Seminollarning koʻpchiligi AQSh hukumati tomonidan Floridadan Oklaxomadagi hind rezervatsiyasiga majburan koʻchirilgan. Qabilaning kichik bir qismi — 300 dan 500 kishigacha — Florida janubida Evergladesda qolgan va AQSh armiyasiga qattiq qarshilik koʻrsatishgan, bunda, Seminollar bilan janglarda 1500 ga yaqin askarini yoʻqotgan. Florida Seminollari AQSh hukumatiga baribir taslim boʻlmagan va gʻururlanib oʻzlarini „Boʻysunmas xalq“ deb atashgan — ular Amerika Qoʻshma Shtatlari bilan rasmiy tinchlik shartnomasini imzolamagan yagona mahalliy amerikalik qabiladir. Shu bilan birga, Seminollar beshta sivilizatsiyalashgan qabilalarning biri hisoblanadi.  Amerika fuqarolar urushi davrida Seminollar ham Ittifoq ham Konfederatsiya tomonlarida qatnashgan.

Taxminan 12 000 kishidan iborat Seminollar qabilasi, Florida va Oklaxomada, yerlarga ega. Qabilaning asosiy biznes manfaatlari tamaki, turizm va qimor oʻyinlaridir.

2006-yilda qabila dunyoga mashhur Hard Rock Cafe restoranlar tarmogʻini 965 million dollarga sotib olgan.

Bugungi kunda Florida shtatida 3100 ga yaqin va Oklaxomada 6000 ta Seminollar bor. Floridadagi rezervatsiyalar: Brighton, Immokali, Big Cypress, Hollywood, Tampa va Fort Pirs.

Adabiyotda 

 Tomas Mayn Rid . Osceola, Seminollar boshligʻi
 Mak Reynolds. Yaxshi hind
 Kirk Monro. flamingo tuki

Yana qarang 
 Qora seminollar

Manbalar

Adabiyotlar 

 Maxon, Jon K.; Brent R. Veysman (1996). Floridaning Seminole va Miccosukee xalqlari. Gannon, Maykl (Tahr.). Floridaning yangi tarixi, p. 183-206. Florida universiteti matbuoti. ISBN 0813014158.

Havolalar 

 Seminol vaqti 
 Seminole Nation of Oklahoma rasmiy veb-sayti  Arxivnaya kopiya -da arxivlangan
 Florida shtatidagi Seminole qabilasi rasmiy sayti 
 Seminole Indians — Jahon raqamli kutubxonasi
 „Shimoliy Amerika janubidagi Hindiston ishlari boʻlimi boshligʻi kapitan Tomas Braunga Yuqori Krik va Quyi Krik va Seminollar tomonidan Hindiston hududining sovgʻasi“
 1928-yil Seminolning hayoti haqidagi „Evergladesdagi hayot epizodlari“ haqidagi ovozsiz hujjatli film
 Eddi Billi | Addie Billie — „Jahon raqamli kutubxonasi“
Seminoles
 Oklahoma Hindulari
Florida Hindulari
Indeys qabilalari
Semiotika

Semiotika (yun. semiotikos — belgilar haqidagi taʼlimot), semiologiya — 1) axborot, maʼlumotlarni saqlash va uzatish uchun xizmat qiladigan belgilar va belgi tizimlarining umumiy xususiyatlarini oʻrganadigan fan sohasi; 2) u yoki bu obyektning bir maʼnodagi Semiotika  nuqtai nazaridan oʻrganiladigan tizimi (mas, muayyan film yoki badiiy asar Semiotika si, muayyan xalqdagi muomala-murojaat Semiotika si va boshqalar).

Lingvistik Semiotika dagi asosiy tushuncha lisoniy belgi boʻlib, u muayyan matnlardagi va muomala vaziyatidagi shakl va mazmunning dialektik birligi sifatida namoyon boʻladi. Belgi oʻzi shartli ravishda aloqador boʻlgan narsa haqida muayyan jamiyat vakillariga xabar beradi. Belgilarning eng muhim va murakkab tizimi tilshunoslik oʻrganadigan tildir. Belgi tizimlari tabiiy (inson tili, xayvonlarning belgi tizimlari) va sunʼiy (yasama, sunʼiy tillar, dasturlash tili, fizika, kimyo, matematika va mantiqdagi ramzlar tizimi) boʻladi. Belgilar va belgi tizimlarini oʻrganishda sintaktika, semantika va pragmatika oʻzaro ajratiladi. Sintaktika nutq zanjirida yoki muayyan matnda ketma-ket, izchil qoʻllanadigan til birliklari oʻrtasidagi oʻziga xos munosabatlarni oʻrganadi. Semantika belgilarning ular ifodalaydigan obʼyektlar bilan munosabatini oʻrganadi. Pragmatika esa belgilar, ular ifodalaydigan obʼyektlar hamda belgilar tizimidan foydalanuvchilar oʻrtasidagi munosabatni oʻrganadi.

Semiotika ning "belgilar haqidagi fan" sifatida umumiy kridalari, xususiyatlari dastlab amerikalik mantiqshunos Ch.Semiotika  Pirs va shveysariyalik tilshunos F. de Sossyur asarlarida bir vaqtning oʻzida va mustaqil ravishda qayd etilgan. Ushbu tushuncha uchun Ch.Semiotika  Pirs "Semiotika " terminini. F. de Sossyur esa "semiologiya" terminini, qoʻllagan. Semiotika  gʻoyasi keyinchalik amerikalik faylasuf Ch. U. Morris tomonidan tartibga solinib rivojlantirildi. Bir qancha yevropa va rus olimlari ham Semiotika ning rivojiga hissa qoʻshganlar. Falsafiy fanlardan hisoblanadigan umumiy Semiotika  va maxsus semiotik fanlar, jumladan, til Semiotika si (glottosemiotika yoki lingvosemiotika) farqlanadi. Semiotika  taraqqiyoti funksional struktur tilshunoslik taraqqiyoti bilan uzviy bogʻliqdir

. Semiotika  muammolarini ishlab chiqish matematik mantiq, matematik lingvistika, informatika va boshqa uchun ham muhim ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 Stepanov Yu. S, Semiotika, M., 1971.

Abduvahob Madvaliyev, Ibodulla Mirzayev.

Manbalar
Semurgʻ

Semurgʻ — sharq xalqlari ogʻzaki poetik ijodidagi afsonaviy qush obrazi; osmonda uchish, uzoq manzilni yaqin qilish haqidagi asriy orzu — umidlarning ramziy ifodasi. Dastlab, Eron mifologiyasida paydo boʻlgan. "Avesto" — da "senemurg" shaklida ishlatilgan. Semurgʻ oʻzbek xalq ertak va afsonalarida ijobiy qahramonning doʻsti, himoyachisi, hamrohi, uni "etti zulmat ichi"dan olib chiquvchi fantastik qush sifatida gavdalanadi. Turkiy xalqlarda Semurgʻning Humo, Anqo, Davlat qushi, Baxt qushi, Marqumomo, Kuntubulgʻon, Bulbuligoʻyo va boshqa variantlari bor. Semurgʻ obrazi "Qahramon", "Oynai jahonnamo", "Rustam", "Kenja botir" kabi ertaklarda keng tasvirlangan. Bu obraz yozma adabiyotda ham uchraydi (mas, Navoiyning "Lison ut-tayr" asari va boshqalar). Semurgʻ haqidagi afsonalar asosida Hamid Olimjon "Parizod va Bunyod" asarini yozgan. Ularda afsonaviy obraz shartli vosita sifatida mualliflarga qadimgi oʻtmishdagi real voqelik haqida fikr yuritish imkonini beradi. Oʻzbekfilm kinostudiyasi "Semurgʻ" filmini yaratgan (1974). Semurgʻning Humo varianti Oʻzbekiston Davlat gerbiga asos qilib olingan, shuningdek, Toshkentdagi "Turkiston" saroyi oldida uning ramziy monumenti oʻrnatilgan.

Yana qarang 

 Humo

Manbalar 

Mifologiya
Mifologik qahramonlar
Sena (daryo)

Sena () — Fransiyadagi daryo. Uzunligi 776 km, havzasining maydoni 78,6 ming km². Parij havzasi tekisligidan oqib oʻtib, LaMansh boʻgʻozining Sena buxtasiga quyiladi. Asosiy irmoklari: Marna, Uaza. Oʻrtacha suv sarfi 450 m³/sek., qishda suvi koʻpayadi. Trua shahridan boshlab kema qatnaydi. Kanallar orqali Shelda, Maas, Reyn, Sona, Luara daryolari bilan bogʻlangan. S. Fransiyaning eng muhim suv yoʻli. S. boʻyida Parij, Ruan sh.lari joylashgan. Estuariysida Gavr dengiz porti bor.

Manbalar 

Fransiyadagi daryolar
Frederick Sanger

Frederick Sanger (; 13-avgust 1918, Rendkomb — 19-noyabr 2013, Kembrij) ingliz biokimyogari boʻlgan. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1954-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1939). 1951-yildan Tibbiyot tadqiqotlari kengashi aʼzosi va shu kengashning molekular biologiya laboratoriya rahbari boʻlgan. Asosiy ilmiy ishlari oqsillar kimyosiga oid. Insulinning tuzilishini (1945-yildan) tekshirish natijasida uning umumiy formulasi — C254H337N65O75S6, 3 ta sulfid koʻprik va 2 ta zanjirdan iboratligini: A zanjir 21 ta, B zanjir esa 30 ta aminokislota qoddigʻidan tashkil topganligini isbotlagan (1949—54). DNKning birlamchi strukturasini tahlil qilish usulini taklif etgan (1977). Ikki karra Nobel mukofoti laureati (1958; 1980, Paul Berg, Walter Gilbert bilan hamkorlikda).

Sanger 2013-yil 19-noyabrda Kembrijdagi Addenbrooke kasalxonasida vafot etdi.

Manbalar

Havolalar 
 Sanger universiteti

Olimlar
Kimyogarlar
Fiziklar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Henryk Sienkiewicz

Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz (1846.5.5, VolyaOksheyska 1916.15.11, Veve, Shveysariya) — polyak yozuvchisi. 

Dastlabki asari — "Behuda" (qissa, 1872). 1876—78 yillarda "Safar", "Qora eskizlar" kabi asarlar yozgan. Sienkiewicz ijodida gumanizm yuksak darajaga koʻtarilgan ("Yanko — musikachi", 1879; "Bartek — gʻolib", 1882). 1882-yildan Sienkiewicz ijodining 2 davriga mansub tarixiy vatanparvarlik mavzuidagi ("Ut va qilich bilan", 1883—84; "Toshqin", 1884—86; "Pan Volodiyevskiy", 1887—88) romantrilogiyasida Polshaning Shvetsiya, Ukraina va Turkiya bilan tarixiy urushlari davridagi vokealar, takdirlar aks etgan. 

"Xoch koʻtarganlar" (1900) romanepopeyasi tarixiy salib yurishlari mavzuida. Sienkiewicz ijodining choʻqqisi "Kamo gryadeshi" (1896, "Kayoqqa ketayapsan?" iborasining lotincha nomi boʻlib, Iso Masihga qarata aytilgan) romanidir. Asarda imperator Neron davrida endigina yuzaga kelayotgan nasroniylik oqimi tarafdorlarini qatagʻon kilish voqealari tasvirlangan. Psixologik romanlari ("Diniy aqidalarsiz", 1889— 90), hikoya va qissalari bor. Nobel mukofoti laureati (1905).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1846-yilda tugʻilganlar
1916-yilda vafot etganlar
5-mayda tugʻilganlar
15-noyabrda vafot etganlar
Camille Saint-Saëns

Charles Camille Saint-Saëns (; 1835.9.10, Parij 1921.16.12, Jazoir, Parijda dafn etilgan) – fransuz kompozitori, ijrochi va jamoat arbobi. Fransiya instituti aʼzosi (1881), Kembrij universiteti doktori (1893). Milliy musiqa jamiyati asoschilaridan (1871). Parij konservatoriyasida taʼlim olgan (1848-1852). 1853-1877-yillarda Parij soborlarida organchi boʻlib, oʻzining mukammal badiha ijrolari bilan shuhrat qozongan. 1870-yillardan boshlab Yevropa, Shimoliy Afrika va Amerika mamlakatlarida pianinochi va dirijyor sifatida konsertlar bergan. Kompozitorlik ijodida dilkash ifodalilik va garmonik nafislik, orkestr koloritining rangbarangligi, oʻzgarishlarga boy ritmikasi, xalq musiqasiga yaqinlik xususiyatlari koʻzga tashlanadi. S. S. 12 opera (jumladan, oriyental uslubda yaratilgan „Samson va Dalila“, 1868), 5 ta fortepiano, 3 ta skripka, 2 ta violonchel konsertlari, bir necha simfonik va vokalsimfonik asarlar, kamercholgʻu pyesalar (jumladan, mashhur „Hayvonlar karnavali“ syuitasi) va boshqa asarlar yozgan. U Sharq musiqasiga izchil qiziqib, „Arabcha kapris“, „Jazoircha syuita“, „Fors taronalari“ kabi asarlar yaratgan.

Manbalar 

 

Klassik musiqa
Bastakorlar
Sensitometriya

Sensitometriya — fotografik metrologiyaning yoruglik sezgir materiallarning fotografik xossalarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan sohasi. Keyinchalik S.ning oʻrganish sohalari kupaya bordi (fotometriya usullari astronomiya, spektroskopiya va boshqa sohalarga tatbiqqilinadi). Sensitometriya 3ta asosiy bulim: densitometriya, integral Sensitometriya va spektral Sdan iborat. Integral Sensitometriya fotofafik materialga tabiiy yorugʻlik yoki boshqa xil yorugʻliklar taʼsirini tekshirish bilan, spektral Sensitometriya turli toʻlqin uzunlikdagi yorugʻlikning fotomaterialga bir tekis taʼsir qilishini aniklash bilan shugʻullanadi. Tekshirilayotgan fotomateriallarning xiliga qarab, S. oqqora materiallar, rangli fotomateriallar, fotoqogʻozlar hamda ionlashtiruvchi nurlanishlarni qayd qiladigan Sensitometriyaga boʻlinadi. S.da densitometr, mikrofotometr, sensitometr, spektrosensitometr va boshqa asboblar ishlatiladi.

Manbalar
Albert Szent-Györgyi

Albert Szent-Györgyi (16-sentyabr 1893, Budapesht – 22-oktyabr 1986, Woods Hole, Massachusetts) — amerikalik biokimyogar (millati venger), tibbiyot (1917-yildan) va falsafa doktori (1927-yildan). AQSH milliy Fanlar akademiyasi (1956-yildan) va Amerika fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi (1957-yildan). Budapesht universitetini tugatgan. 1922—26 yillarda Niderlandiyada, keyinchalik Buyuk Britaniyada (Kembrij universitetida) ishlagan. 1930-yil Vengriyaga kaytgan; Seged (1931—45) va Budapesht universiteti (1945— 47) professor 1947-yildan AQSH dengizbiol. laboratoriya va muskullarni oʻrganish instituti xodimi. Ilmiy faoliyati biologik oksidlanish jarayoni, toʻqimalarning nafas olishi, muskul tarkibidagi oqsillar (aktin va miozin) ni oʻrganishga oid. Muskullar qisqarishining molekulyar mexanizmiga oid nazariyalar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1937).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
16-sentyabrda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
22-oktyabrda vafot etganlar
1893-yilda tugʻilganlar
Separator

Separator (lot. separator — ajratkich) — 1) gazdan suyuq va qattiq zarralarni, suyuklikdan qattiq zarralarni ajratish, qattiq yoki suyuq aralashmalarni tarkibiy qismlarga ajratish uchun moʻljallangan qurilma. Ishi suyuklik yoki qattiq jism komponentlarining fizik xususiyatlari (zarrachalarning shakli, massasi, solishtirma ogʻirligi, magnit xossasi va boshqalar) orasidagi farqqa asoslangan. S.ning markazdan qochma, magnit, tindirma, pnevmatik, ishqalanma, elektr va boshqa xillari bor. Markazdan qochma S.lar (sentrifugalar) da suyuklik ichidagi ogʻirroq zarrachalar va suyuqliklar markazdan qochma kuch taʼsirida ajraladi. Moyni suv va mexanik aralashmalardan tozalash, sutni qaymoq va yogʻsiz sutga ajratishda qoʻllanadi. Magnit S. foydali minerallarni gʻovak jinslar va keraksiz aralashmalardan ajratish uchun ishlatiladi. Ishi magnit maydonining turli mineral zarralariga turlicha taʼsir etishiga asoslangan. Tindirma S. birbiri bilan aralashmaydigan 2 suyuklikni rezervuarda tindirish yoʻli bilan ajratadi, bunda birbiriga nisbatan pastbaland joylashgan 2 ta truba boʻlib, yuqorisidan yengil, pastkisidan ogʻirroq suyuklik chiqadi. Pnevmatik S. tegirmonda maydalangan materialning mayda-yirikligini havo oqimi taʼsirida rostlash, uni boyitish va boshqalarda ishlatiladi. Ishqalanm a S. foydali qazilmalarni boyitishda qoʻllanadi. Gaz S.ida gaz suyuq va qattiq zarralardan tozalanadi. Buning gravitatsion (gaz tezligini keskin pasaytirishga asoslangan), siklonli (markazdan qochma kuchga asoslangan) xillari bor. S. xalq xoʻjaligining koʻpgina tarmoqlarida, mas, un tortish korxonalarida, gaz sanoatida, paxta terish mashinalari va boshqalarda ishlatiladi; 2) podshipniklarda shar yoki roliklarni birbiridan ajratib turadigan detal (qarang Podshipnik).

Manbalar 

Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Sepkisoy

Sepkisoy – Samarqand viloyatining gʻarbida Qashqadaryo havzasidagi daryo. 1100 m balandlikdagi buloqdan boshlanadi. Yuqori oqimida Jinichka nomi bilan maʼlum. Qashqadaryogacha yetib bormaydi. Xonuy qishlogʻidan 2 km shimoli-gʻarbda tugaydi. Uzunligi 39 km, havzasining maydoni 180 km². Qoryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Ingichka shaharchasi yonida koʻp yillik oʻrtacha suv sarfi 0,36 m³/sek., oqim moduli 2 l/sek, km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,13 m³/sek.dan (sersuv yilda) 0,025 m³/sek.gacha (kamsuvli yilda) oʻzgaradi. Suv toshqini fevral oʻrtasidan boshlanadi. Suvning eng koʻp sutkalik sarfi shu oyda (baʼzida martda) kuzatiladi. Suv toshqini aprel boshlarida tugaydi. Oktyabr—dekabrda (har yili emas) yomgʻir suvlari toʻplanib qoladi. Ingichka shaharchasidan pastrokda daryo suvi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi va Sepki qishlogʻidan pastda qurib qoladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar‎
Sepoya

Sepoya (fors.toj. se — uch va poya ) — toʻgʻon, damba qurishda, daryo va anhorlarning qirgʻoqlarini suv yuvib ketishidan saqlashda ishlatiladigan moslama. Uchta poya birbiriga uchburchak shaklida mustahkamlanadi. Hosil boʻlgan uchburchakning orasi harsang tosh va boshqa materiallar bilan toʻlgʻazilib, suv yoʻli toʻsiladi, qirgʻoq mustahkamlanadi. Sepoyani yasovchi ustalar sepoyachi deb atalgan. 20-asrning 40yillarigacha Oʻzbekiston irrigatsiyasida koʻp qoʻllangan. Yirik temirbeton toʻgʻonlar qurilishi bilan oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.

Manbalar
Sepsis

Sepsis (yunoncha: sepsis — chirish, irish) (qonga mikroblar kirishi, umumiy yiringli infeksiya, qonga yiring tushishi) — yiringlatuvchi mikroblarning mahalliy infeksiya oʻchogʻidan qon oqimiga, limfa yoʻllariga, ulardan esa bemorning hamma toʻqima va aʼzolariga tarqalishidan kelib chiqadigan umumiy infeksion kasallik. Infeksiya tushgan jarohat va turli sohada joylashgan yiringli kasalliklar (chipqon, xoʻppoz, flegmona va boshqalar) Sepsis manbai boʻlishi mumkin. Kindikning yiringlashi chaqaloklar Siga sabab boʻladi. Bachadon boʻshligʻining yiringlashi natijasida tugʻruqdan keyingi Sepsis paydo boʻladi. Odatda, stafilokokk, streptokokk, kamrok, pnevmokokk, gonokokk, ichak tayokchasi va boshqa mikroblar Sepsisni qoʻzgʻatadi.

S rivojlanishiga, birinchidan, yiringli jarayonni keltirib chiqargan mikroblar virulentligi (kasallik qoʻzgʻatishi)ning yuqoriligi, ikkinchidan, bemorning ozib ketishi, vitamin yetishmasligi va boshqa kasalliklar oqibatida organizm himoya kuchining pasayib ketishi sabab boʻladi.

Sepsisning eng ogʻir turida mikroblar qonda koʻpayib, uni oʻz zaharli mahsulotlari (toksinlar) bilan zararlaydi, qizil qon hujayralari (eritrotsitlar) ni yemiradi. Sepsisning bu turida gavda temperaturasi 39—40° gacha koʻtariladi, bemorning eti uvushadi, bu gʻarqgʻarq terlash bilan almashinib turadi. Baʼzan teri sargʻimtir tusga kirib, unga toshmalar toshadi. Sepsisning birmuncha yengil hollarida mikroblar qonda koʻpaymay, qon oqimi bilan turli aʼzo va toʻqimalarga tarqaladi, natijada ularda koʻp sonli yiringli oʻchoqlgr hosil boʻladi. Bunday hollarda Sepsis uzoqroq kechib, yiring boylagan joy qosil boʻlayotgan paytda ogʻirlashib, madda yorilgandan soʻng yoki operatsiyadan keyin bir qadar yengillashib turadi.

Sepsisga faqat kasalxonada davo qilinadi. Sepsis profilaktikasi har qanday yiringli jarayonda — jarohat yiringlaganda, hasmol, flegmona paydo boʻlganda oʻz vaqtida vrachga murojaat etishdan iborat. Turmushda shikastlanishlarning oldini olish, mayda shikastlarni, ayniqsa, jarohatlarni oʻz vaqtida davolash zarur. Chaqaloqni parvarish qilayotgan ona aseptika qoidalariga qatʼiy amal qilishi kerak (qarang Antiseptika Aseptika).

Manbalar
Serblar

Serblar (oʻzlarini srbi deb atashadi) — xalq. Serbiya va Chernogoriyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 10,16 mln. kishi, jumladan, Serbiyada 6,7 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Serbxorvat tilida soʻzlashadi. Etnogeneziga koʻra, xorvatlarga yaqin. Ularning ajdodlari mil. 6—7-asrlarda Bolqon yarim orolga kelib illiriy va frakiy aholi bilan aralashgan jan. slavyan kabilalaridir. Serblar 12-asrda xalq sifatida shakllangan. Serbiya 14-asr oxirida turklar tomonidan bosib olingach, koʻpchilik Serblar mamlakat shim.ga koʻchib keta boshlagan. 1878-yilda Serbiya toʻla mustaqilikka erishgan. Dindorlari — pravoslavlar, katolik va protestantlar, sunn i y musulmonlar ham bor. Serblar dehqonchilik, bogʻdorchilik, uzumchilik, chorvachilik, baliq ovlash, hunarmandchilik va ovchilik bilan shugʻullanadi.

Manbalar 

Millatlar
Servis

Servis ( — „xizmat“) — jismoniy va yuridik shaxslarga, umuman keng aholiga xizmat koʻrsatish; ishlab chiqarish texnika maqsadlaridagi mahsulotlarni, madaniy-maishiy, xoʻjalik va boshqa sanoat mahsulotlarini sotish hamda ularni ishlatish bilan bogʻliq boʻlgan xizmat koʻrsatish sohalari. Servis texnika vositalari, maishiy-roʻzgʻor apparaturasi, kommunal texnikani sozlash va taʼmirlashga nisbatan ham qoʻllanadi. Servis ning quyidagi turlari mavjud: sotuvga qadar va sotuvdan keyin servis (kafolatli, kafolatdan keyingi). Sotuvga qadar servis mahsulotlarni tashish vaqtida sodir boʻlgan nuqsonlarni bartaraf etish, tovarni ish holatiga keltirish, tovarning ishlashini haridorlarga namoyish etish va boshqalarni kamraydi. Sotuvdan keyingi (kafolatli) servis tovarning normativtexnik hujjatida yoki shartnomada shartlashilgan muddatlarda yuz bergan nuqsonlarini oʻz vaqtida bartaraf etishdan iborat. Bunga haridorni buyumni ishlatish qoidalari bilan dastlabki tanishtirishni kiritish mumkin. Kafolatli servis xizmati harajatlari sotish narxiga kiritilgani uchun bunday xizmatlar tekinga koʻrsatiladi. Kafolat muddati oʻtgandan soʻng servis sozlash va zarur qismlar bilan taʼminlash, buyumdan foydalanish boʻyicha maslahat berish va boshqalar, odatda, shartnoma asosida haq olib amalga oshiriladi.

Manbalar 

Huquq
Huquqiy atamalar
Xizmatlar sohasi
Servomexanizm

Servomexanizm (lot. servus xizmatkor, qul va mexanizm) — avtomatik rostlash tizimlarida qoʻshimcha manba energiyasi hisobiga birlamchi harakatning mexanik energiyasini kuchaytirib beradigan qurilma. S.ish kismi va boshqarish qurilmasidan iborat. Kichik energiyali birlamchi harakat S.ning boshqarish qurilmasi — zolotnik a ni siljitadi, ish qismi — gidravlik silindr b (servomotor) tashqi (qoʻshimcha) energiya isteʼmol qilgani uchun S. birlamchi harakatni kuchaytirib takrorlaydi. S.ni ishlatish uchun dvigatelning kiritish tizimidagi siyraklashish (vakuum S), havo bosimi (pnevmatik S.) va moy bosimidan (gidravlik S.) foydalaniladi. S. boshkarish tizimlarida, avtomobil, traktor va tanklarning tishlashish muftasi, uzatmalar kutisi, rul boshqarmasi hamda tormozlarida qoʻllanadi.

Manbalar
Serenada

Serenada (ital. sera — oqshom soʻzidan) — I) Yevropada eshik yoki deraza ortida turib maʼshuqaga boʻlgan hislarni ifodalovchi ishqiy qoʻshiq. Italiyada paydo boʻlib (16-asr), jan. roman xalqlari orasida keng tarkalgan. Keyinroq kamer vokal musiqa janriga aylangan va operada ham qoʻllangan (M. Glinkaning "Bolero" romanei, V. Motsartning "Don Juan" operasidagi S. va boshqalar); 2) S. qoʻshiqlarining oʻziga xos tomonlarini ifodalovchi cholgʻu pyesa; 3) 17—18-asrlarda cholgu ansambllari uchun yaratilgan turkum asarlar; 4) 17—18-asrlarda tantanavor yigʻinlar uchun yozilgan asar (koʻpincha yakkaxonlar uchun kantata koʻrinishida boʻlgan).

Manbalar
Serjant

Serjant (lotincha serviens — xizmatchi) — koʻpgina xorijiy davlatlar qurolli kuchlarida kichik komandirlarga beriladigan harbiy unvon hamda shu unvonga ega boʻlgan kishi. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari hamda Ichki ishlar vazirligi muassasa va qoʻshinlarida kichik serjant, serjant, katta serjant unvonlari mavjud.

Manbalar 

 

Harbiy unvonlar
Serjun echki zoti

Serjun echki zoti – bir xil tolalardan iborat yarim mayin jun beradigan echki zoti. 1937—62 yillarda Oʻrta Osiyoda mahalliy dagʻal junli echkilarni angor zoti takalari bilan takroriy chatishtirish usuli orqali chiqarilgan. Tana tuzilishi chogʻroq. Takalari oʻrtacha 55–56 kg, echkilari 38– 40 kg keladi. Qirqib olinadigan jun chiqimi takalaridan 3–4 kg, echkilaridan 1,2–2 kg. 4—5 oy emizish davrida echkilari 120 kg gacha sut beradi.

Juni angor tipida, yarim mayin, oq, tovlanuvchan, uz. 18—22 sm. Toza jun chiqimi 75—80%. Serjun echki zotiz. baland togʻ va dasht yaylovlarida yil davomida boqishga moslashgan. Uni takomillashtirish boʻyicha naslchilik ishlari davom etmoqda (2004). Bu echki zotidan mahalliy dagʻal junli echkilarning jun sifatini yaxshilashda foydalaniladi. Oʻzbekiston (Namangan. Samarqand, Surxondaryo viloyatlari), Tojikiston (Sugʻd viloyati), Qirgʻiziston (Oʻsh, Jalolobod viloyatlari), Qozogʻiston (Semipalatinsk viloyati), Shimoliy Kavkaz va boshqa joylarda boqiladi.

Adabiyot 
 Vorobyev P. A. i dr., Ovsevodstvo, kozovodstvo i texnologiya proizvodstva shersti i myasa, M., 1988.

Manbalar
Seriya (geologiya)

Seriya (geologiyada) — mahalliy yoki regional stratigrafik shkala boʻlimining geologik svitalarga nisbatan yirik taksonometrik birligi. S. 2 va undan koʻp svitalarni birlashtiradi; quyidagi belgilar: togʻ jinslarining hosil boʻlish sharoitining oʻxshashligi (dengiz, kontinental, vulkanik va boshqalar), baʼzi bir jinslarning ustunligi (choʻkindi, metamorfik, vulkanik), strukturasining oʻziga xosligi (mineral zarralarni bir maromda joylashishi va boshqalar) kabilar bilan svitalardan farq qiladi. S.ning geologik kesimidagi svitalarning yotish sharoiti va nisbati turli koʻrinishda boʻladi. S. hajmi boʻyicha yagona shkalaning geologik boʻlimiga muvofiq kelishi mumkin. S.lar koʻpincha birbiri bilan yirik stratigrafik boʻlim orqali ajraladi yoki katta burchak ostida nomuvofiqyotadi. S.ning odatda stratotipi boʻlmaydi. Hajmi uni tashkil etgan svitalar hajmi yigʻindisiga teng. S. geografik joy nomi bilan ataladi. Mas, Ashina S.si (Ural rifeyida), Aravalli S.si (Hindistondagi Aravalli togʻ tizmasi nomidan), Vaterberg S.si (Janubiy Afrikadagi Vaterberg rayoni) va hokazo. Fargʻona botigʻida qalinligi 1030– 1220 m li massaget va baqtriya S.lari ajratiladi. Xorijda S. (serie) geologik boʻlimni ifodalaydi.

Manbalar
Seroprofilaktika

Seroprofilaktika (lotincha serum zardob va profilaktika) – yuqumli kasalliklarning oldini olish maqsadida organizmga normal va immun zardoblar yuborish usuli hisoblanadi. Bunda 1—4 hafta davom etadigan passiv immunitet hosil boʻladi. Tibbiyot amaliyotida seroprofilaktika uchun gammaglobulin keng qoʻllanadi. Seroprofilaktika epidemik kasalliklar (mas, qizamiq, koʻkyoʻtal)ga chalingan bemorlar bilan muloqotda boʻlganlar, shikastlanganda (qoqsholning oldini olish uchun), hayvonlar tishlaganda (quturishning oldini olish uchun) va hokazoda oʻtkaziladi. Infeksion gepatitga qarshi kurashishda rejali seroprofilaktika olib boriladi (yana qarang Immunoprofilaktika, Immunoterapiya, Immun zardoblar).

Manbalar 

Tibbiyot
Yuqumli kasalliklar
Tibbiyotga oid chala maqolalar
Serotonin

Serotonin, 50 ks i 3ra m inoetilindol, 5o ks itr i ptamin, C1()H12N2O — biologik faol modda. Mol. m. 176,21. Odam va hayvonlar qoni hamda toʻqimalarida bor. Serotonin periferik nerv markazlari mediatori hamdir. Ilk bor 1947-yilda buka zardobidan ajratib olingan. Serotoninboʻshliqichlilar, mollyuskalar, boʻgimoyoklilar, suvda va qurukda yashovchilarning zaharida, shuningdek, oʻsimliklarda uchraydi. S organizmda triptofan aminokislotalaridan sintezlanadi. Toʻqimalarda Serotonin 5oksiindolilsirka kislotaga aylanib, organizmdan buyrak orqali ajraladi. Serotonin tomirlarni toraytiradi, markaziy nerv sistemasi hamda hazm qilish, ajratish, endokrin sistemalar faoliyatining gumoral regulyasiyasida muhim rol oʻynaydi. Qonda (asosan, trombitsitlarda) 0,02—0,6 mg/l Serotonin bor. Serotonin almashinuvining buzilishi miokard infarqti, yara kasalliklari va baʼzi ruhiy kasalliklarga sabab boʻladi.

Manbalar
Serpushtlik

Serpushtlik — hayvonlarda har bir tur uchun xos boʻlgan, tabiiy oʻlim oʻrnini qoplash uchun zarur boʻlgan pusht qoldirish xususiyati. Serpushtlik hayvonlarning turli guruhida har xil. Uzoq yashaydigan va nayeli haqida koʻp gʻamxoʻrlik qiladigan hayvonlar bir yilda, koʻpincha bir necha yilda 1 marta 1—2 tadan bolalaydi. Qisqa umr koʻradigan hayvonlar (mas, kemiruvchilar) 1 yilda bir necha marta 10—15 tadan bolalaydi. Tuxum qoʻyib koʻpayadigan hayvonlar serpushtligi yuqori boʻladi. Ayrim hasharotlar bir necha yuz minglab, hatto milliontalb bolalaydi, oybaliq birdaniga 300 mln gacha tuxum qoʻyadi. Serpushtlik hayvonning yoshi, yil mavsumi, oziq xili, miqdori, iqlim sharoiti, populyasiya zichligi va boshqa omillar taʼsirida oʻzgarib turadi.  Serpushtlikni oshirish chorvachilikda katta ahamiyatga ega. Yaqin qarindoshlar oʻrtasida uzoq vaqt davomida oʻtkaziladigan duragaylash serpushtlikni kamaytiradi, hatto pushtsizlikka olib kelishi mumkin. Koʻpincha uzoq formalarni chatishtirish ham qisman yoki butunlay pushtsizlikka olib keladi.

Manbalar 

    

Zoologiya
Sertifikat

Sertifikat (lot. sertum – aniq va facere – qilmoq) – 1) davlat organlarining moliyaviy majburiyati, zayomi; 2) sugʻurta S.i – sugʻurta shartnomasi shartlarini ifodalaydigan hujjat; sugʻurta polisi oʻrniga oʻtadi; 3) omonat (depozit) S.i – bankka qoʻyilgan omonat summasini tasdiqlovchi qimmatdor qogʻoz va belgilangan muddat oʻtgach, omonatchi (S. saqlovchi)ning omonat summasini va Sdan shartlashilgan foizlarni S. bergan bankda yoki uning boshqa istalgan shoxobchasida olish huquqi; 4) mahsulot sifatiga guvohlik beruvchi hujjat, unda mahsulotning sifati, xuyeusiyatlari, foydalanishta oid baʼzi koʻrsatmalar, mahsulot ishlab chikarilgan joy yoki firma nomi, shuningdek, mahsulotning xavfeizligi va yarokliligiga oid maʼlumotlar aks etgan boʻladi. Shuning uchun ham koʻp hollarda sifat S.i deb ham ataladi.

Manbalar 

Sertifikat (lot. sertum – aniq va facere – qilmoq) – 1) davlat organlarining moliyaviy majburiyati, zayomi; 2) Maxsus qisqa muddatli oʻquv kurslarini tamomlaganligini va taʼlim (taxsil) olganligini tasdiqlovchi xujjat; 3) Biror narsa, voqea xaqidagi rasmiy yozma guvohnoma; diplom; 4) sugʻurta S.i – sugʻurta shartnomasi shartlarini ifodalaydigan hujjat; sugʻurta polisi oʻrniga oʻtadi; 5) omonat (depozit) S.i – bankka qoʻyilgan omonat summasini tasdiqlovchi, belgilangan muddat oʻtgunga qadar qimmatbaho qogʻoz, omonatchi (S.i saqlovchi)ning omonat summasini va S.i dan shartlashilgan foizlarni S.i bergan bankda yoki uning boshqa istalgan shoxobchasida olish huquqi; 6) mahsulot sifatiga guvohlik beruvchi hujjat, unda mahsulotning sifati, xususiyatlari, foydalanishga oid baʼzi koʻrsatmalar, mahsulot ishlab chiqarilgan joy yoki firma nomi, shuningdek, mahsulotning xavfsizligi va yarokliligiga oid maʼlumotlar aks etgan boʻladi. Shuning uchun ham koʻp hollarda sifat S.i deb ham ataladi.
Setariozlar

Setariozlar — sut emizuvchilarda uchraydigan invazion kasalliklar. Qorin boʻshligʻi, bosh va orqa miya, koʻz, qonda parazitlik kiladigan Setaria urugʻiga mansub nematodalarning turli shakllari qoʻzgʻatadi. Koʻproq otlar, qoramol, qoʻy, bugʻular kasallanadi. Oraliq xoʻjayinlar — qonsoʻrar pashsha va chivinlar tarqatadi. Kasallik bahor va yozda hayvonlar yaylovda boqilganda ularga hartumida setariylarning invazion lichinkalari boʻlgan pashsha va chivinlar hujum qilganda paydo boʻladi.

Qoʻylarda va bugʻularda S.ni qoʻzgʻatuvchi setariylar bosh va orqa miyada toʻplanadi. Kasallangan hayvonda aylanchiq kasalligi va parez paydo boʻlib, yurganida chayqaladi. Tashhis qonda mikroblarning topilishiga qarab qoʻyiladi. Davosi ishlab chiqilmagan.

Oldini olish: chivinlarga qarshi repellentlar (benzimin, oksamat) yoki insektitsidlar (dibrom va boshqalar) qoʻllanadi.

Manbalar
Seuta

Seuta — Ispaniya boshqaruvi ostidagi Eksklav|yarimeksklav]] shahar. Marokashning Oʻrta Yer dengizi sohilida, Gibraltar boʻgʻozining sharqiy Femida qismida joylashgan. Atrofidagi hududlar (20 km²) bilan  Aholisi 71,5 ming kishi (2001). Erkin savdo porti, tashki savdo va vositachilik operatsiyalari muhim ahamiyatga ega. Baliqovlanadi. Oziqovqat (baliq konservalash, un tortish) va parfyumeriyakosmetika sanoatlari rivojlangan. Kema taʼmirlash korxonalari bor. Shaharga mil. av. 7-asrda asos solingan. Ispaniyaning harbiy dengiz bazasi.

Manbalar
Seyalka

Seyalka (rus. seyat — ekmoq), ekkich — qishloq xoʻjaligi ekinlari va daraxtlar urugʻini muayyan chuqurlikda tekis ekish, ekinlarni oʻgʻitlash uchun moʻljallangan qishloq xoʻjaligi mashinasi. Ekish usuliga koʻra, katorlab, uyalab, urukni aniq tashlab (punktir) va sochib (oʻt urugʻi va oʻgʻitni) ekadigan turlarga bulinadi. Vazifasiga kura, chigit, sabzavot, poliz ekinlari, don (arpa, bugʻdoy, noʻxat, tariq, guruch va boshqalar), makkajoʻxori, bogʻdorchilik S.si farqlanadi. Traktorlar bilan ishlatish usuliga koʻra, S.lar tirkama va osma; ekish apparatlari tipiga koʻra, gʻaltakli va diskli; soshniklari tipiga koʻra, diskli va ankerli turlarga boʻlinadi. Barcha S.lar ishlash jarayoni va tuzili shi jihatdan oʻxshash boʻladi, urugʻni ekish chuqurligi, qator oralari, qatorlar soni va shakli boʻyicha birbiridan farqlanadi. Mas, chigit S.si chigitni qatorlab, kvadratuyalab va zichuyalab ekishga moslashtiriladi, sabzavot S.si urugʻni qatorli va lentali usullarda ekadi va hokazo. S, asosan, urugʻ solinadigan yashik, ekish apparati va soshniklardan iborat.

Oʻzbekistonda chigit, boshoqli don (arpa, bugʻdoy), sabzavot ekinlari (sabzi, piyoz, rediska va turp), kartoshka ekish, bogdorchilik (uzum, anor, anjir va boshqa mevali daraxt koʻchatlari ekish) S.lari ishlatiladi. "Oʻzbekqishloqmash" AJ da chigit ekish S.si (SMX4), paxtamakkajoʻxori S.lari (SMX3,6/4,2 va SMX5,4), qand lavlagi, makkajoʻxori, karam, baqlajon, yer yongʻoq, kunjut ekish uchun moʻljallangan pnevmomexanik S.lari (SXM40,4. SXM40401), don S.si (SMZ24), kartoshka S.si (KS2, KS4), mayda sabzavot ekinlari S.lari (HP.302, NR.300201); "Urganchozuqamash" AJ da chigitni anik, ekish S.si (STV8M), "Kimyoqishloqmash" AJ da chigitni ekish oldidan namlagich apparat (USN4) va boshqa ishlab chiqariladi.

Erta koʻklamda chigit endigina unib chiqqanda nihollarni sovuqdan asrash, qatqaloqning oldini olish maqsadida ekinzorlar ustiga plyonka yopish uchun moʻljallangan moslama (PRP4) ("Oʻzbekqishloqmash" AJ) S.lar SMX4, STX4, SCHX4 va SXU4 larga oʻrnatiladi. Barcha S.lar traktorlar bilan agregatlab ishlatiladi.

Manbalar
Sehrgarlik

Sehrgarlik (jodugarlik) — xalq eʼtiqodiga koʻra, ayrim odamlarning ziyon yetkazish yoki undan xalos etish, kasalliklarni tuzatish borasidagi moʻʼjizaviy qobiliyati. Sehrgarlikning paydo boʻlishi ibtidoiy din shakllari — animizm, fetishizm, ajdodlar ruhiga sigʻinish va boshqa bilan bogʻliq. Sehrgarlikka ishonish deyarli hamma xalqlarga xoSehrgarlik Etnograflar fikricha, ziyon yetkazadigan Sehrgarlikning ijtimoiy asosi qabilalar oʻrtasidagi oʻzaro dushmanlikdan kelib chiqqan. Boshqa qabila kishisiga kasallik, oʻlim tilab afsun oʻqish, yovuz ruhlarga eʼtiqod qilishning manbalaridan biri boʻlgan. S.ga ishonish buddizm, xristianlik, islom dinida va boshqa dinlarda sakdanib qolgan, qisman ular bilan aralashib ketgan. Oʻrta asrlarda Yevropada xristian cherkovida S — iblis xatti-harakatidir degan qarash mavjud boʻlgan. Cherkov va dunyoviy hokimiyat S.da shubha qilingan barcha kishilarni qattiq taʼqib etgan. Islomda S. bilan shugʻullanish ogʻir gunoh hisoblanadi.

Manbalar 

Satanizm
Din
Sehrli kvadrat

Sehrli kvadrat — natural sonlardan iborat kvadrat. Natural sonlar p ta qator va p ta ustunga boʻlingan va hosil bulgan p2 kataklarga maxsus usulda yoziladi. Bunda har bir qator, har bir ustun va ikki bosh diagonaldagi sonlar yigʻindilari bir xil songa teng, yaʼni bu yigʻindi j p(p + 1) dan iborat va p soni Sehrli kvadratning tartibi deyiladi. p=3 dan boshlab har qanday p uchun Sehrli kvadrat qurish mumkin. Bu kvadratlar mil. av. 2200-yilcha ilgari paydo boʻlib, arablar bu kvadratlarni sehrli yoki moʻʼjizali deb atashgan. Sehrli kvadrat, asosan, qiziqarli matematikada qoʻllanadi.

Manbalar
Sehrli yadrolar

Sehrli yadrolar - 2, 8, 20, 28, 50, 82, 126 proton va neytronni oʻz ichiga olgan atom yadrolari (2,8 va hokazo sehrli sonlar deyiladi; boshqa yadrolar ichida eng katta turgʻunligi bilan farq qiluvchi atom yadrolaridagi nuklonlar soni). Sehrli yadrolarning qoʻshni atom yadrolarga nisbatan barqarorligi yuqori, ular tabiatda keng tarqalgan.

Protonlari va neytronlari soni sehrli son boʻlgan yadrolar qoʻshaloq sehrli yadrolar deb ataladi (mas, 2Ne2, 8Og, 2OSa2Ova 82R126).

Sehrli yadrolar atom yadrosining qobiq modeli haqidagi gʻoyaning vujudga kelishiga sabab boʻldi. Bu modelga, asosan, yadrodagi proton va neytron qobiqlarning har biri maʼlum sondagi nuklon (proton va neytron) lar bilan toʻldiriladi. Sehrli sonlar shu nuklonlar soniga teng. SI (frans. — internatsional sistema) — Xalqaro birliklar tizimintnt qisqacha nomi.

Manbalar
Sialk

Sialk — Koshon sh. (Eron) yaqinida joylashgan koʻp madaniy qatlamli manzilgohharobasi (mil. av. 5—1ming yillik). Sdan turar joy krldiklari, qabrlar, sopol idishlar, mis va jezdan yasalgan qurollar va boshqa topilgan.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Eron tarixi
Koshondagi bino va inshootlar
Eron milliy asarlari
Eronning arxeologik manzilgohlari
Eron piramidalari
Zikkuratlar
Qadimgi Yaqin Sharq ibodatxonalari
Sibizg‘a

Sibizgʻa (, Karach. qorachoy-bolqorcha. sybyzgy, nog. sybyzgy,  – sybyzǵy, , , kirgʻ. sybyzgy – tilchali puflama musiqa asbobi. Boshqird va tatar kurayining ochiq uzunchoq nayning bir turi. Uzunligi 600–650 mm. Sybyzgʻa tovush qatori 4 tadan 6 ta teshikgacha oʻzgaradi. Hozirda juda kam uchraydi.

Qozogʻistonda turli ijrochilik maktablari bilan bogʻliq ikki xil sibizgʻa mavjud. Shunday qilib, sharqiy sybyzgʻa konussimon, uzunligi qisqaroq va diametri kichikroq, gʻarbiy turi esa kattaroq va uzunroqdir.

Sibizgʻaga oʻxshash cholgʻu asboblari Yevroosiyo mintaqasidagi koʻpgina xalqlarda mavjud: vengerlar, moldavanlar va bolgarlar orasida kaval, boshqirdlarda kuray, turkmanlarda gargy tuyduk, moʻgʻullar orasida tsor, oltoyliklarda shoor, qirgʻizlarda choor va shu kabilar. Hozirda qozoq musiqa va etnografik guruhlarning barchasida sibizgʻa chalinadi.

"Snot. Nayza, sopilka, snot, chalinadigan surnay, nay, sipovka, chibizgʻ, marjon daraxtidan yasalgan chakan, tol poʻstlogʻi va boshqalar. Duda. Quvur, tayoq. Choʻponlar, bolalar, kambagʻallar orasida boshqa cholgʻu asboblari bilan kam qoʻllaniladigan xalq musiqa asboblari; u marjon daraxtidan, qamishlardan, shuningdek, erta bahorda poʻstlogʻi olingan tol novdasidan yasaladi (sipovka, nozul, chibizga) "(V. Dahl).

Manbalar

Adabiyotlar
Glenn T. Seaborg

Glenn Seaborg (1912.19.4, Ishpeming, Michigan shtati – 1999.25.2) — amerikalik fizik va kimyogar, Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1948). Los Anjeles universitetini tugatgan (1934). Kaliforniya universitetida ishlagan (1937-yildan; 1945-yildan professor, 1958–61 yildan prezidenti). 1942–46 yillarda Chikagodagi Metallurgiya laboratoriyasida, 1954–61 va 1971-yildan Berklidagi Radiatsion laboratoriyaning ikkinchi direktori. 1961–71 yillarda AQSH atom energiyasi boʻyicha komissiya raisi. Ilmiy ishlari radiokimyo, yadro kimyosi va yadro fizikasiga oid. Edwin McMillan bilan hamkorlikda plutoniyni sintez qilgan (1940–41), boshqa olimlar bilan hamkorlikda ameritsiy, Kyuriy (1944), Berkliy (1949), Kaliforniy (1950), eynshteyniy (1952), fermiy (1953) va Mendeleyeviyni (1955) ochgan. Keyingi yillarda ancha ogʻir elementlarni sintez qilishda ishtirok etgan. Nobel mukofoti laureati (1951; Edwin McMillan bilan qamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1912-yilda tugʻilganlar
1999-yilda vafot etganlar
19-aprelda tugʻilganlar
25-fevralda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Siddiq Muhammad

Siddiq Muhammad - Balx xoni (1683—85). Ashtarxoniylarayan. Subhonqulixonnnpg oʻgʻli. Akasi Abul Mansurxonga qarshi uyushtirilgan fitnaga bosh boʻlib, taxtni egallagan (1683-yil avgust). S. M. ga qarshi bir qancha koʻchmanchi qabilalar (ming, qoʻngʻirot, olchin va boshqalar) sardorlari bosh koʻtarganlar. SM. Shibirgʻondagi ming qabilasi isyonini shafqatsiz suratda bostirgan. Balxga qaytishda Bade miroxur boshchiligidagi qoʻngʻirotlar unga hujum qilishgan, biroq magʻlubiyatga uchrashgan. SM. oʻzi safardaligida Balx viloyatiga bostirib kirgan Bayet qora toʻqsabo boshchiligidagi olchinlarni tormor qilib Xoʻja Xayrongacha ularning qishloklarini talontoroj qilgan. 1686-yil oktabr — noyabrda Subhonqulixon Balxga qoʻshin tortgan. Bunga sabab Xorazmdan Anushaxon Buxoroga qoʻshin tortib kelib Samarqand va Shaxrisabzni egallagan chogʻda Subhonqulixon oʻgʻlidan madad soʻragan. SM. Balx va Badaxshon qoʻshini bilan Kalifgacha kelib, otasiga yordamga ozgina lashkar yuborgan, bu lashkar ham aslida yordam uchun emas, balki vaziyatni aniqlash maqsadida yuborilgan edi. S.M., Kalifda bir necha kun turgach, Anushaxonning Samarqandni olgani va Buxoroni qamal qilganidan xabar topgach, Balxga qaytib ketgan. Subhonqulixon shunda Maxmudbiy otaliqdan yordam olib Anushaxonni quvib yuborgan (1683). Subhonqulixon qoʻshini Kalifdan oʻtib Xonobodda toʻxtagan. SM. Balx mudofaasiga shaylangan. Otasi SM.ni qon toʻkmasdan hiyla bilan daf etishga axd qilgan. Shu maqsadda Balxga Muhammad Yusuf xoja naqshbandiyni elchi qilib joʻnatib, yaxshi niyat bilan kelayotganini bildirgan. Xoja Samandar Termiziyning yozishicha, otabola oʻrtasida uzoq muzokaralar boʻlgan. Nihoyat Balx arkiga kirgan Subhonqulixon zudlik bilan SM.ni bandi qilish va uni qatl etishga farmon bergan. Subhonqulixon Balx taxtiga Muhammadjon otaliq yuzni belgilab, 1687 i. mart oyining boshlarida Buxoroga qaytib kelgan.

Adabiyot 
 Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982.

Manbalar
Siderik aylanish davri

Siderik aylanish davri—( – yulduz, osmon yoritqichi), yulduz davri - maʼlum bir astronomik obyekt boshqa obyekt atrofida bir orbitani bajarish uchun ketadigan vaqt miqdori. Astronomiyada u odatda Quyosh atrofida aylanadigan sayyoralar yoki asteroidlarga, sayyoralar orbitasidagi yo'ldoshlarga, boshqa yulduzlar orbitasidagi ekzosayyoralarga yoki qo'shaloq yulduzlarga nisbatan qo'llaniladi. Bu, shuningdek, sunʼiy yo'ldoshning sayyora yoki oyni aylanib chiqishi uchun bir orbitani bajarish vaqtini ham anglatishi mumkin.

Umuman samoviy jismlar uchun orbital davr bir jismning birlamchi atrofida 360° aylanishi bilan aniqlanadi, masalan. Quyosh atrofida Yer.

Astronomiyada davrlar vaqt birliklarida, odatda soatlar, kunlar yoki yillar bilan ifodalanadi.

Yana qarang 
 Sinodik aylanish davri

Manbalar
Siyosatnoma

Siyosatnoma yoki Siyar ul-muluk (“Podshohlar turmushi”) — Saljuqiylar shohi Alp Arslon va uning oʻgʻli Malikshohga vazirlik qilib, davlatning butun ishlarini oʻzi olib borgan Abu Ali Hasan ibn Ali Tusiy Nizomulmulkning 1091-yilda fors tilida yozgan tarixiy asari.

Tarixi 
Malikshoh saroy fozillari va olimlariga davlat boshqaruvi qoidalari, tartibi va usullari haqida risola yozishni buyurgan. Bir nechta olimlar (Sharafulmulk, Tojulmulk, Majdulmulk va b.) oʻzi yozgan risolalarini shohga taqdim qilishgan va Malikshohga Nizomulmulkning risolasi maʼqul boʻlgan. 1091-yili yozilgan dastlabki nusxa 39 bobdan iborat edi. Nizomulmulk 1092-yili asarni qayta ishlab, uni yangi bob va qismlar bilan boyitadi hamda Malikshohga berib qoʻyish uchun saroy kotibi Muhammad Magʻribiy an-Nosihga topshiradi. Oʻzi esa Bagʻdod safariga yoʻl oladi. 1092-yili Malikshoh oʻldiriladi. 1105-yilga kelib Muhammad Magʻribiy ushbu asarni eʼlon qiladi.

Bayoni 
Asarda davlat boshqaruviga aloqador qoida va qonunlar, usul va vositalar, qozi va qozixona ishlari, qoʻshin va sarbozlar, xizmatchi va shaxsiy sarbozlar masalalari, saroydagi soqchilar-u posbonlar vazifalari hamda ularning maoshlari, pochta va aygʻoqchilik ishlari hamda ularning moddiy jihatlari, xazina va baytulmol, elchilarga munosabat, shohning oilaviy ishlari, uning bazm va majlislari, xos xodim va shaxsiy soqchilar, moliya va xoʻjalik ishlari, soliq va xiroj, zakot va vaqf mavzulari oʻrin olgan.

Tarjima va nashrlari 
“Siyosatnoma”ning eng qadimiy nusxasi Birlashgan Qirollik muzeyida va Berlinda saqlanadi. Ushbu nusxalar 1168–1169-yillarda Urmiya shahrida amir-hojib Alp Jamoliddin farmoni bilan koʻchirilgan. 1989-yilda Dushanbe shahrida chop etilgan. Charlz Sheffer 1291-yilda koʻchirilgan nusxadan foydalanib, asarni fransuz tiliga tarjima qilgan va 1893-yilda nashr ettirgan. 1914-yilda Kalkutta shahrida asarning toshbosma nusxasi chop etilgan. 1932-yilda Tehron shahrida Ibrohim Xalxoliy ishtirokida 5 nusxa asosida solishtirilib, nashr ettirilgan. 1949-yilga kelib Boris Nikolayevich Zaxoder asarni rus tiliga tarjima qilib nashr etgan. 1960-yilda esa ingliz tilida chop etilgan.

Oʻzbek tilidagi tarjimasi 
Asar 1997-yilda Shodmon Vohidov va Aftondil Erkinovlar tomonidan fors tilidan tarjima qilinib, Toshkentda “Adolat” nashriyotida nashr et

ilgan. Asarning ushbu tarjimasiga 1932-yili Eronning Tehron shahri nashri asos qilib olingan. “Siyosatnoma” asari 50 fasldan iborat boʻlib, unda muallif oʻtgan shohlar tarixi va hayotiy tajribasidan misollar keltirib asarni yanada boyitgan.

Havolalar 

 Ziyouz kutubxonasida Nizomulmulkning “Siyosatnoma” asari

Manba 

 
Kitoblar
Tarixiy kitoblar
Siyosiy kitoblar
Siyosatga oid kitoblar
Siyosiy huquq va erkinliklar

Siyosiy huquq va erkinliklar — fuqarolarning asosiy konstitutsiyaviy huquqlaridan bir guruhi (fuqarolik, shaxsiy huquq va erkinliklar, iqtisodiy huquq va erkinliklar kabilar bilan bir qatorda). Siyosiy huquq va erkinliklar fuqarolarga mamlakat ijtimoiy va siyosiy hayotida qatnashish imkonini beradi. Bu huquq va erkinliklar jamiyat va davlat boshqaruvida qatnashish huquqi, saylov huquqi, qonunlarga muvofiq, jamoat birlashmalariga uyushish, mitinglar, yigʻilishlar va namoyishlar oʻtkazish, axborot erkinligi, ommaviy harakatlarda ishtirok etish, ariza, taklif va shikoyatlar berish orqali davlat organlari, muassasalar yoki xalq vakillariga murojaat qilish huquqi kabilarni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston fuqarolarining siyosiy huquq va erkinliklari Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida (8-bob), „Fuqarolarning saylov huquklari kafolatlari toʻgʻrisida“ (1994-yil 5-may). „Oʻzbekiston Respublikasining referendumi toʻgʻrisida“ (1991-yil 18-noyabr (2001-yil 30-avgustda yangi tahrirda) qabul qilingan), „Siyosiy partiyalar toʻgʻrisida“ (1996-yil 26-dekabr), „Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida“ (1991-yil 14-iyun (1998-yil 1-mayda yangi tahrirda) qabul qilingan), „Kasaba uyushmalari, ularning huquqlari va faoliyatining kafolatlari toʻgʻrisida“ (1992-yil 2-iyul), „Oʻzbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari toʻgʻrisida“ (1991-yil 15-fevral) kabi bir qancha qonunlar va qonun kuchiga ega boʻlgan hujjatlar bilan belgilab qoʻyilgan.

Manbalar
Siyosiy-maʼmuriy xaritalar

Siyosiy-maʼmuriy xaritalar — davlatlar yoki ularning ayrim qismlarini hozirgi kundagi siyosiy-maʼmuriy tuzilishini aks ettiruvchi xaritalar. Siyosiy-maʼmuriy xaritalarda xaritalashtirilayotgan hududning siyosiy va maʼmuriy boʻlinishi (hududiy, siyosiy va maʼmuriy birliklarning joylashuvi, chegaralari), davlat tuzilishi va boshqaruv shakllari, siyosiy, strategik va maʼmuriy markazlari, xalqaro, davlat va mahalliy ahamiyatga ega kommunikatsiyalar tasvirlanadi. Siyosiy-maʼmuriy xaritalardan maʼlumotnoma sifatida, tashkiliy xoʻjalik, oʻquv maqsadlarida va boshqa mazmundagi mavzuli xaritalarni tuzishda asos sifatida foydalaniladi. Oʻzbekistonda muntazam ravishda dunyoning 1:30 000 000, respublikaning 1:1 000 000 va 1:1 500 000, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va alohida viloyat hamda tumanlarning 1:200 000 dan 1:1 00 0 000 gacha masshtabli siyosiy-maʼmuriy xaritalari nashr etiladi.

Manbalar 

    

Geografiya
Geografik terminlar
Xaritalar
Siyosat
Geografiyaga oid chala maqolalar
Sizigiya

Sizigiya (yunoncha: syzygia — qoʻshilish, juftlik) — Oyning ikki fazasi — yangi oy va toʻlin oyning umumiy nomi. Bu davrda Yerdan qaraganda Oy yangi oy paytida Quyoshga juda yaqin burchak masofadan oʻtib, u bilan „qoʻshilgani“ tufayli shunday nom olgan. Sizigiya paytidaQuyosh va Oy Yer bilan bir toʻgʻri chiziqda yotadi. Ularning Yer sirtiga beradigan koʻtarilishlari maksimum qiymatga ega boʻladi. Quyosh va Oy tutilishlari doimo sizigiya davriga toʻgʻri keladi. „Sizigiya“ atamasi Quyosh bilan birlashish va unga roʻpara turish maʼnosida sayyoralarga nisbatan ham qoʻllanadi. SIZIF, Sisif (lot. Sisyphus) yunon mifologiyasida shamol maʼbudi Eolning oʻgʻli. Korinf sh. bunyodkori va shohi. Vafotidan soʻng yer osti zulmat dunyosi — Aidaa ogʻir mehnatga mahkum etilgan. Unga koʻra, sizigiya ogʻir harsangtoshni dumalatib togʻning tepasiga chiqarishi lozim boʻlgan, biroqhar gal endi choʻqqiga yetdim deganda tosh pastga qulab keta bergan. Ogʻir. tuganmas, samarasiz ish va azobuqubatni anglatuvchi „Sizif mehnati“, „Sizif toshi“ iborasi shundan. Sizigiyaning mana shunday azobga mahkum etilganining sababi haqida miflarning turli xil variantlari saqlanib qolgan (xudolarning sirlarini oshkor qilib qoʻygani va boshqalar). S obrazi yunon dramaturgiyasi (Esxil, Sofokl, Yevripidlarning saqlanmagan asarlari) yangi davr adabiyotida (A. Kamyu, F. Merl) va tasviriy sanʼatda (Titsian) saqlangan. SIZLOGʻICH, follikulit tuk (soch) xaltachasi ogʻzi (follikula)ning yiringli yalligʻlanishi. Stafilokokklar qoʻzgatadi. Teri tozaligi va shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik, terining tirnalishi va chaqalanishi, organizmda moddalar almashinuvining buzilishi, A va S vitaminlar yetishmasligi, koʻp terlash va boshqalar sizigiyaga sabab boʻladi. Faqat yuzdagi soch xaltachasi (qarang Soch) yalligʻlanganda sikoz roʻy beradi va surunkali kechadi. Terining tukli qismida: yuz, boʻyin, son va boshqa sohalarda uchraydi. Yuza va chuqur sizigiya farq qilinadi. Yuza sizigiyada mayda (0,5 sm cha), dumaloq qizil tuguncha hosil boʻladi, uning atrofi bir oz qichishadi, tez orada shu tugunchadan oʻrtasida sochi bor sargʻimtiryashil yiringcha uch beradi. Baʼzan yiringlagan joy atrofi qizarib qoladi. Yuza S, odatda, hech qanday iz qoldirmay 2—3 kunda yoʻqolib ketadi. Chuqur sizigiyada tugunchalar xiyla kattaroq (diametri 1 sm cha), konussimon shaklda boʻladi, teri qipqizarib turadi: shu joy qattiq boʻlib, bezillab ogʻriydi, yorilganda ichidan yiring chiqadi. Kasallik 7—10 kunda tuzaladi, lekin oʻrnida dogʻ qoladi. Teriga 1—2 dona mayda yiringchalar toshib, ichidan soch chiqib turgan hollarda dastlabki davo sifatida 1% li brilliant koʻki, metilen koʻki va boshqa bilan artish tavsiya etiladi. Agar yiringchalar soni koʻp boʻlsa, darhol vrach ga uchrashish lozim. Sizigiyani (xususan, yuzdagi sizigiyani) sitish yaramaydi, aks holda infeksiya tarqalib ketishi mumkin. Sizigiya surunkali kechganda parhez sakdash, achchiq, shirin, shoʻr ovqatlar isteʼmol qilmaslik; sut va oʻsimliklardan tayyorlangan servitamin ovqatlar tanovul qilish tavsiya etiladi. Sizigiyaning oldini olishda teri tozaligiga alohida eʼtibor berish ayniqsa muhim.

Manbalar