Kozan (Adana)

Kozan (turkcha nomi), ilgari Sis (    ), Turkiyaning Adana viloyatidagi shahar, Adanadan  shimoli-sharqda, Chukurova tekisligining shimoliy qismida joylashgan. Kozan shahri  Ilche (tuman) poytaxti bo'lib hisoblanadi. Jeyhanning irmog'i boʻlgan Kilgen daryosi Kozandan oqib o'tadi va janubdagi tekislikdan O'rta yer dengizigacha yetib borgan. Toros tog'lari shahar orqasidan ko'rinib turadi.

Sis Kilikiya Armaniston Qirolligining poytaxti boʻlgan, hozirgi Sis (qadimgi shahar), hozirgi Kozan Kalesi deb ataladi, zamonaviy shaharning markazidagi qoya toshlar ustiga qurilgan inshootlarni ko'rishimiz mumkin.

Shahar aholisi soʻnggi yillarda tez surat oʻsdi, yaʼni 1960-yilda15 159 kishi, 1990-yilda 54 451 kishi, 2007-yilda 72 463 kishi va 2009-yilda esa 74 521 kishi (roʻyxatga olindi).

Nomlari 
Ma'lum boʻlgan eng qadimgi nomi — Sis yoki Siskia nomini olgan. Rim imperiyasi davrida u Flavias yoki Flaviopolis deb nomlangan. Qadimgi nomining yunoncha ko'rinishi, Sision Sision, Vizantiyaning keyingi davrida qayta ishlatila boshlandi. Arman tilida Sis Սիս yoki Sissu deb ataladi.

"Kozan" nomi ( usmonli turkcha qwzạn qōzān) Gaziantep yaqinidagi Qozon qishlog'ida paydo boʻlgan qabila avlodlari boʻlgan derebeylar sulolasidan ( 1689-1865 ) kelib chiqqan dega taxmin mavjud.

Tarixi 
Miloddan avvalgi 3000-yillardan boshlab, Oʻrta yer dengizi sohillari yon bag'ridagi bu tekisliklarning barchasida dehqonchilik va uy hayvonlarni honakilashtirishga asoslangan Xet aholi punktlari mavjud edi.

Rim imperiyasi davrida bu Rimning Kilikiya Sekunda viloyatidagi Flavias yoki Flaviopolis nomi bilan atalgan.

O'rta yoshdagilar 
704-yilda Sis arablar tomonidan qamal qilingan bo'lib ammo Vizantiya imperiyasi tomonidan ozod etilgan. Abbosiy xalifasi al-Mutavakkil uni olib, mustahkamladi, lekin tez orada Vizantiya qoʻliga o'tdi. U 1186-yilda Kilikiya Armaniston qirolligi qiroli, Rupenidlar sulolasidan biri, shaharni Kichik Armaniston qirolligining poytaxtiga aylantirgan Lev II tomonidan qayta tiklangan bo'lib (1186-yildan 1375-yilgacha) Salib yurishi paytida katolikat 1294-yilda Sisga qaytib keldi va u yerda 150 yil hukmronlik qilgan.

1266-yilda Kilikiya Armaniston qirolligining poytaxti Sis Baybars boshchiligidagi Misr Mamluklari tomonidan bosib olingan va anchayin zarar ko'rgan. al-Said Baraka 1277-yilda Qalavunni shahriga hujum qilish uchun yuborilgan, ammo 1375-yilda Sis Misrning Mamluklar sultoni bayrog'i ostida Ramazoniylar tomonidan olib ketilgan va vayron qilingan. Shahar 1516-yilda Usmonlilar qo'liga o'tganida ham o'z farovonligini tiklay olmagan. Sis 1700—1866-yillar oraligʻida kurdlar urugʻi boʻlgan Kozanoğullari hukmronligi davrida Qozonga aylantirilgan.

Cherkov tarixi 
Tarixdan malumki Sis cherkovi ham arman Apostol cherkovi ham Rim-katolik Titullari sifatida muhim o'rin tutgan. Bu birinchi bo'lib Teodoret'in hayotida Sankt Simeon Stylites'da qayd etilgan.

Armaniston Kilikiya Qirolligidan oldin ham, Sis episkoplik boʻlgan patriarxlarining bir nechta nomlarini topish mumkin:

 Aleksandr, keyinchalik Quddus episkopi va uchinchi asrda mashhur Muqaddas qabr kutubxonasining asoschisi
 Nicetas, 325 yilda Nikea Birinchi Kengashida qatnashgan
 451 yilda yashagan Jon;
 VI asrda Endryu
 Jorj (681)
 Eustratus, Antioxiya Patriarxi taxminan 868 yil

1441-yilda Sis o'zining taxtidan qulaganidan so'ng, arman ruhoniylari uni lavozimidan ozod etishni taklif qildilar va o'sha davrdagi katolikos Grigoriy IX Echmiadzinga raqibini, ya'ni Kirakos I Virapetsini (Armanistonning Kirakos) taxtga o'tkazdilar.

Usmonlilar davri 
Usmonlilar davrida Kozan Adana Sanjagida va Kozan Kazasining qarorgohi hisobida edi.

Yigirmanchi asrning boshlarida uning 8000 nafar aholisining 5600 ga yaqini armanlardan tashkil topgan edi. Ularning barchasi arman genotsidi paytida deportatsiya qilingan. Kozan 1919-yil 8-martdan 1920-yil 2-iyungacha Turkiyaning mustaqillik urushi davrida Fransiya tomonidan bosib olingan. Turkiya Respublika deb e'lon qilingandan so'ng, Kozan 1923—1926-yillarda Kozan, Kadirli, Feke va Saimbeyli tumanlarini o'zida jamlagan viloyatlardan biri edi.

Bugungi kundagi Kozanning ko'rinishi 
Bugungi kunda Kozan tokzorlar, bog'lar va sarv, chinor anjir, apelsin va limon daraxtlari bilan o'ralgan maftunkor shaharlarning biri hisoblanadi. Yozda kuchli issiqlik (40°C) sababli  aholini o'rmonli baland tog'lar yon bag'irlariga yashashga majbur bo'ladi.

Taniqli insonlari 

 Nerses Balients (f. 14-asr boshlari) - arman diniy arbobi, siyosatchi, tarixchi
 Grigor Xul (12-asr) - arman musiqachisi
 Manase Sevak (1897–1967) - arman biokimyogari va jamoat arbobi, Nyu-York Fanlar akademiyasi va Sovet Armanistoni Fanlar akademiyasining aʼzosi.
 Grigor Kyulyan (1912–1974) - arman yozuvchisi
 Imren Aykut (1940-yilda tugʻilgan) turkiyalik ayol iqtisodchi, kasaba uyushmasi aʼzosi, siyosatchi va sobiq hukumat vaziri

Galereyasi

Manbalar 

Turkiya shaharlari