Abu Muso al-Ashʼariy

Abu Muso Abdulloh ibn Qays al-Ash'ariy, Abu Muso al-Ash'ariy nomi bilan mashhur () (taxminan 662 yoki 672 yillarda vafot etgan) Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hamrohi va ilk islom tarixidagi muhim shaxs. U turli vaqtlarda Basra va Kufa hokimi boʻlgan va Forsning ilk musulmonlar tomonidan bosib olinishida ishtirok etgan.

Hayoti 
Abu Muso asli islomdan oldingi davrda uning qabilasi yashagan Yaman mintaqasidagi Zabiddan boʻlgan. U hijratdan oldin Makkada Islomni qabul qilgan va e'tiqodni targ'ib qilish uchun vatani Yamanga qaytib kelgan. U 628-yilda Xaybarni zabt etgunga qadar, bir qancha vaqt oʻtgach, Habashada yashab, Yamandan ellikdan ortiq dinni qabul qilganlar, jumladan ikki ukasi Abu Ruxm va Abu Burda bilan Madinaga Muhammad(s.a.v) huzuriga keldi.

629-yili Makka fath qilinganidan soʻng Muhammad(s.a.v) Avtosga joʻnatganlar qatorida Abu Muso ham nomini oldi. Ikki yil o'tgach, u Yaman hokimlaridan biri etib tayinlandi va u yerda Abu Bakr xalifaligiga qadar qoldi va u ridda (lit. murtadlik) harakatining mahalliy rahbariga qarshi kurashda qatnashdi.

Muhammad sollallohu alayhi vasallam davrida 
U Zot ar-Riqa g'azotida qatnashgan. Ba'zi olimlarning ta'kidlashicha, yurishda Nejdda (Arabiston yarim orolidagi katta maydon) Rabi' As-Tani yoki Jumada al-Ulada, 4 hijriy (yoki 5-hijriy yilning boshida) bo'lib o'tgan. Ular mushriklar bilan kelishilgan toʻqnashuv, ya’ni hijriy 4-yilda Sha’bondagi kichik Badr jangi zaruratini qondirish uchun isyonkor badaviylarni bostirish uchun bu yurishni amalga oshirish strategik jihatdan zarur boʻlganligi bilan oʻz da’volarini asoslaydilar. Banu Gatafon qabilalarining ba'zi qabilalari shubhali maqsadlarda Zat-ar-Rikada yig'ilishayotgani haqida xabar oldilar.

Muhammad(s.a.v) 400 yoki 700 kishining boshida Abu Zarga topshirgandan so'ng Nejd tomon yo'l oldi - Umaviylar talqinida Umaviylar boshlig'i : Usmon ibn Affonga Madina ishlarini boshqarish sharafi berildi. Musulmon jangchilar o'z yurtlariga chuqur kirib borib, Naxla degan joyga yetib bordilar va u yerda G'atfon badaviylariga duch kelishdi. 

"Saifur Rahmon al Muborakpuriy"ga ko'ra, eng ishonchli fikr, "Zat-ar-Riqo'" yurishi Xaybar qulagandan keyin (Najd bosqinining bir qismi sifatida emas) sodir boʻlgan. Buni Abu Hurayra va Abu Muso Ash'ariylarning jangga guvoh boʻlganliklari tasdiqlaydi. Abu Hurayra Xaybardan bir necha kun oldin Islomni qabul qildi va Abu Muso al-Ashʼariy Habashistondan (Efiopiya) qaytib keldi va Xaybarda Muhammad(s.a.v)ga qoʻshildi. Muhammad alayhissalom Zat-ar- Riqa yurishida kuzatgan xavf namoziga oid qoidalar Asfon bosqinida nozil boʻlgan va bu ulamolar aytishlaricha, Xandaq dan keyin sodir boʻlgan.

Abu Bakr xalifaligidan keyin 
Abu Musoning Basra va Kufa hokimliklariga tayinlanishi Umar va Usmon xalifaliklari davrida amalga oshirilgan, ammo aniq sana va sharoit aniq emas. Biroq, u Iroqdagi ikki musulmon qo'shini shaharlaridan birida yoki boshqasida hokim boʻlgan davrda, Abu Muso Sosoniylar imperiyasining dastlabki musulmonlar tomonidan bosib olinishi bilan bog'liq holda tez-tez tilga olinadi. Shushtar qamalida (642) harbiy sarkarda sifatida ajralib turadi. Fors qo'mondoni Hormuzon o'z qo'shinlarini mustahkamlangan Shushtar shahriga olib chiqdi. Xalifa Umar dushman kuchini kamaytirmay, qo'shinga qarshi qoʻshinni safarbar qildi. Musulmon kuchlari orasida Ammar ibn Yosir, Al-Bara ibn Molik al-Ansoriy va uning ukasi Anas, Majra'a al-Bakriy va Salama ibn Raja kabi fidoyi faxriylar bor edi. Umar Abu Musoni lashkarboshi etib tayinladi. Tostarni bo'ron bilan bosib olishning iloji yo'q edi va devorlarni buzish uchun bir nechta muvaffaqiyatsiz urinishlar qilindi. Biroq, fors qo'shinlari Abu Muso qo'shiniga yo'l ochish uchun shahar darvozalarini ichkaridan ochib berdi.

Hazrati Umar (r.a.) davrida Basra shahri tashkil etilgach, ichimlik suvi yetkazib berish va sugʻorish uchun bir qancha kanallar qura boshladi. At-Tabariyning xabar berishicha, Utba ibn Gʻazvon shaharni rejalashtirish bosqichida boʻlganida Dajla daryosidan Basra shahrigacha boʻlgan birinchi kanalni qurgan. Shahar qurilgandan keyin Umar roziyallohu anhu Abu Muso al-Ash’ariyni birinchi hokim qilib tayinladilar. Al-Ash'ariy 17-29/638-650 yillarda hukmronlik qilgan. U Basrani Dajla daryosi bilan bogʻlaydigan ikkita muhim kanal qurishni boshladi. Bular al-Ubulla daryosi va Maqil daryosi edi. Ikki kanal butun Basra viloyatining qishloq xo'jaligini rivojlantirish uchun asos bo'lib, ichimlik suvi uchun ishlatilgan. Umar (r.a.) taqir yerlarni oʻz zimmasiga olganlarga shunday yerlarni ajratib berish siyosatini ham ishlab chiqdi. Bu siyosat umaviylar davrida ham davom etdi va uning natijasida davlat va alohida shaxslar tomonidan sugʻorish kanallari qurish yoʻli bilan katta qatqaloq yerlar oʻzlashtirildi.

Xalifa Usmon davrida uning oʻrniga Abdulloh ibn Omir Basra hokimi etib tayinlandi. U oʻz oʻrnini egallanganidan xafa boʻlmadi, balki Abdulloh ibn Omirni munosib voris deb maqtadi.

Usmonning o'ldirilishidan keyin 
Xalifa Usmon o'ldirilishi ortidan musulmonlar jamoatini ikkiga bo'lib yuborgan birinchi fitna (so'zma-so'z "sinov") davriga oid nizolar va fuqarolar urushi bilan bog'liq ko'plab hal etilmagan muammolar mavjud. 656-yilda Ali Oysha binti Abu Bakr va basroniylarga qarshi yordam soʻrab Kufaga kelganida, Abu Muso (oʻsha paytda Kufa hokimi) oʻz fuqarolarini Alini qoʻllab-quvvatlamaslikka va boʻlajak jangda qatnashmaslikka chaqirdi. Uning maslahati rad etilgach va Kufa ahli Alini qo'llab-quvvatlaganida, Abu Muso ketishga majbur bo'ldi va Ali uni o'z hokimligidan mahrum qildi.

Biroq, keyingi yili Abu Muso Siffin jangidan keyin Ali va Muoviya o'rtasida kelishilgan shartlarga ko'ra, Alining hizbidagi qoralovchilar tomonidan tanlangan hakam (hakam) etib tayinlanadi. Hakamlik sudining natijalarining ko'plab tarixiy talqinlari mavjud. Jazoir universitetida Xolid Kabir Alal tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqotga koʻra, eng ishonchli talqin shuki, Abu Muso ham, Muoviya I tomonidan tayinlangan hakam Amr ibn al-Os ham Muoviyani taxtdan agʻdarish toʻgʻrisida qaror qabul qilishgan.

Shundan so'ng Abu Muso Makkada yoki Kufada vafot etgan. Uning vafoti uchun bir qancha turli sanalar berilgan, eng keng tarqalganlari 662 va 672-yillar.

Islom dinini o'rganishga qo'shgan hissasi 
Abu Muso askar va siyosatchi sifatidagi obro'siga qaramay, u Qur'onni chiroyli qiroati uchun ham maqtovga sazovor boʻlgan. Abu Muso rivoyatining ayrim variantlari saqlanib qolgan. U ham hurmatli faqih bo'lib, ilk musulmonlar tarixida yetakchi qozilardan hisoblangan. Odamlar: “Bu ummatning qozilari toʻrttadir: Umar, Ali ibn Abu Tolib, Abu Muso va Zayd ibn Sobit ”, deyishardi. Abu Muso koʻplab hadislar rivoyat qilgani, shuningdek, islomdagi ashʼariy ilohiyot maktabining asoschisi Abu al-Hasan al-Ashʼariyning (vaf. 935) bobosi boʻlgan.

Yana qarang 

 Al-Ashoir masjidi
 Sahobaga sunniy qarash
 Zikr
 Al Halim
 Muhammadning janglari ro'yxati

Manbalar

Havolalar 

 Sunniy qarash 
 Abu Muso al-Ashariy
Sahobalar
Islom tarixi