Vetnamliklar

Vetnamliklar - barcha Vetnam fuqarolari Vyetnam deb ataladi. Unvon xalqi-Vetlar. Bundan tashqari,mamlakatda yana 53 millat vakillari istiqomat qiladi. Osiyo turmush tarzi va madaniyatining oʻziga xos xususiyatlari yaqqol koʻzga tashlanadi. 2016-yilgi rasmiy maʼlumotlarga koʻra, Vetnamda 94 million 569 ming kishi istiqomat qiladi. Vetnamliklar mahalliy aholining 86% ni tashkil qiladi. Rasmiy ravishda Vetnamning barcha xalqlari bir nechta guruhlarga bo'lingan: (Vetnam, Xmer Khmer, Baxnar, Xmui, Katuys, Mang).

Tili 
Vetnamda turli tillarda va oilalarda gaplashadigan ko'plab xalqlar yashaydi.Ba'zi manbalarga ko'ra,Vetnamda yuzdan ortiq tillar mavjud (ularning hammasi ham til sifatida tan olinmaydi,ba'zilari dialekt hisoblanadi).Aholining 85% vetnamliklar,ularning ona tili Vetnam tili,Vetnamning rasmiy tili.Vetnam tili Avstriya-Osiyo tillari oilasining Vetnam (ba'zan Mon-Kxmer deb ham ataladi) guruhiga kiradi.Vetnamning yozma tili tarix davomida o'zgargan.Birinchi yozuvlar xitoycha belgilarda yozilgan. Keyinchalik, belgilar Vetnam tiliga biroz moslashtirilgan. 17-asrda fransuz missioneri Aleksandr de Rodos Lotin alifbosiga asoslangan vetnam alifbosini yaratdi va u hozir ham qo'llaniladi.

Dini 

Kommunistik mafkura ta’sirida vetnamliklar orasida oʻzini ateist deb hisoblaydigan odamlar qatlami shakllandi.Imonlilar daoizm va konfutsiylik bilan chambarchas bog'liq boʻlgan shimoliy buddizmga (Mahayana) amal qilishadi.Uchala e'tiqod ham qadimgi Xitoydan kelib Vetnamda paydo boʻlgan.Konfutsiylik davlat dini rolini o'ynagan va u paydo bo'lishidan oldin ajdodlarga sig'inishni qo'llab-quvvatlagan.Buddizm bizga o'limdan keyin yaxshilik va yomonlik uchun adolatli mukofot kutish orqali hayot qiyinchiliklariga dosh berishga yordam berdi.Oxir-oqibat,daoizm odamlarning ruhiy dunyo bilan munosabatlarini tartibga soldi.

Yevropaliklarning kelishi bilan xristianlik vetnamliklar orasida tarqala boshladi.Gʻarb missionerlari mamlakatning yaqin tarixida muhim rol oʻynagan.17-asrda iyezuit Aleksandr de Rod lotincha Kuok Ngy yozuvini yaratdi,u hozirda ierogliflarni butunlay almashtirdi.1954-yildan keyin AQShning mintaqada kuchayishi tufayli protestantizm Janubiy Vetnamda faol tarqala boshladi.

Tarixi 
Miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalarida Szzyan va Xonxa daryolari havzalarida Vetnam qabilalari yashagan,ularning eng yirik va rivojlangani Lakvet guruhi edi.Vetnamlarning bevosita ajdodlari bronza davri qabilalaridir.Miloddan avvalgi 4—3-asrlarda ular vanlang qabila ittifoqini tuzdilar,bu ittifoqqa miloddan avvalgi yillarda asos solingan.267-yilda Teyau qabilalari g'alaba qozondi.Shimoliy Vetnam hududida ularning Avak davlati paydo bo'ldi,ammo Teyauning o'zi lakvetlar tomonidan assimilyatsiya qilingan.Bu vaqt Vetnamlarning shakllanishini o'z ichiga oladi.Miloddan avvalgi 207-yilda Aulak davlati miloddan avvalgi 111-yilda Xitoy tomonidan bosib olingan Namvit davlati tarkibiga kirdi. Vetnamliklar Xitoy madaniyatidan ta'sirlangan. Milodiy 10-asr boshlarida Vetnamlarning mustaqilligi tiklandi va markazlashgan feodal Vyetnam davlati barpo etildi.

So'nggi ikki ming yil ichida Vetnam to'rt marta Xitoy tomonidan bosib olindi,har safar qonli janglar va bosqinchilarga qarshi cheksiz qo'zg'olonlarda o'z mustaqilligi va o'zligini himoya qildi.Doimiy ravishda Xitoyga qarshilik ko'rsatgan vetnamliklar o'rta asrlarda mo'g'ullarning hujumlarini bir necha bor qaytardilar.Ushbu jasoratlardan so'ng,qariyb 18-asrda,Vetnam ming yildan ko'proq vaqt davomida umumiy hududda boʻlgan Cham imperiyasini deyarli butunlay bosib olishga va o'zlashtirishga muvaffaq bo'ldi

Ikkinchi jahon urushi davrida Fransiya Shimoliy Vyetnam hududini Yaponiyaga “berdi”.Yaponiya urushda magʻlubiyatga uchragach,Xo Shi Min Vetnamda hokimiyat tepasiga keldi va fursatdan foydalanib,Vetnam mustaqilligini eʼlon qildi.Fransuzlar barcha yirik janglarda mag'lub bo'lishdi va Vetnamdan chiqib ketishga majbur bo'lishdi,shundan so'ng AQSh ularga yordamga keldi.Vetnamning Qo'shma Shtatlar bilan qonli va halokatli urushi o'n yildan ortiq davom etdi va 1973-yilda amerikaliklarning to'liq itoatkorligi bilan yakunlandi.Keyin kuchli Vyetnam armiyasi qo'shni davlatga kirdi,mashhur diktator Pol Pot va Kambodjadagi qizil kxmerlar rejimi ag'darildi.Bu Xitoyning noroziligiga sabab bo'ldi va bu Xitoy bilan uch oylik urushga olib keldi.Vetnamliklar bu urushda ham g'alaba qozonishdi va shundan keyingina tinchlik orzusi paydo bo'ldi.Qandaydir mo''jiza tufayli, hatto ikki ming yil davomida, barcha qiyinchiliklar, muvaffaqiyatsizliklar va to'qnashuvlarga qaramay, Vetnamliklar o'zligini saqlab qolishga va noyob davlatni yaratishga muvaffaq bo'lishdi.

Kasb-hunari 
Uning asosiy mashg'uloti turmush tarzi,milliy taomlar menyusi,bayramlar va o'yin-kulgilarning tabiati edi.Vetnamliklar donning 200 ga yaqin navlari bilan tanish - oq,sariq,qizil va hatto qora.Janubiy Vetnamda "suzuvchi" guruch etishtiriladi,u har qanday suv toshqinida hosil beradi va suv qanchalik baland ko'tarilmasin,tez o'sadigan poyalari tufayli o'simlikning quloqlari doimo yuzada bo'ladi.Vetnam uchun "guruch" so'zi "ovqat" so'zi bilan sinonimdir.Sholi ekinlari qishloq xoʻjaligi erlarining 85% ini egallaydi.Ushbu ekinni etishtirish uchun butunlay suv bosgan dalalar yaratiladi.Shuningdek, ular baliq etishtirishadi.Guruchdan tashqari,quyidagi ekinlar etishtiriladi:makkajo'xori,shirin kartoshka, kassava, loviya, yeryong'oq. Tsitrus mevalari, papayya, banan va yetishtiriladi. Qishloqning har bir aholisi sabzavot va ildiz bog'iga ega. Deyarli har bir hovlida o'rdak, kurka va g'oz bor. Chorvachilik sust rivojlangan. Bufalolardan asosan dehqonchilikda foydalanilgan. Eng keng tarqalgan sanoat - baliq ovlash. Baliq daryolarda ham, dengizda ham ovlanadi. Yil davomida baliq ovlash kooperativlari mavjud.

Hunarmandchilik-duradgorlik,kulolchilik,qamishchilik,toʻquvchilik (savat, sumka, mebel, konussimon qalpoq), yogʻoch oʻymakorligi va boshqalar.Qadim zamonlardan beri Vetnam hunarmandlari bronza, tosh, yog'och, suyak, shox, qimmatbaho toshlar va metallar va boshqalarni yasashgan. san'ati bilan mashhur bo'ldi. Vetnamda yog'och o'ymakorligi 1000-yildan ortiq vaqtdan beri qo'llanilgan. Hunarmandchilik bilimi, sir-asrorlari avloddan-avlodga oʻtib kelmoqda.Bugungi vetnamliklar sanoat va transportda ishlaydi.

Hayot tarzi

Uy-joy 
Qishloqlar yo'llar bo'ylab,daryolar bo'yida,adirlar etagida,bambuk panjara bilan o'ralgan ko'chalarda joylashgan.Qishloqning markazida odatda kommunal uy (ding),ommaviy yig'ilishlar uchun joy mavjud.Uylar toʻrtburchak,devorlari somon,taxta,toʻqilgan bambuk va boshqalardan yasalgan aralash loydan yasalgan,tomi guruch somoni yoki palma barglari bilan qoplangan.Zamonaviy shaharchalarda har bir uyning birinchi qavati bir vaqtning o'zida do'kon,to'xtash joyi,yashash xonasi va oshxonadan iborat.Xuddi shu o'xshashliklarni har qanday Vetnam uyida ko'rishingiz mumkin:har bir uyda oilaviy biznes, kurort, kafe, ustaxona, do'kon, sartaroshxona mavjud. Kechasi esa uyga mototsikllar keltiriladi, buning natijasida bu uy (yashash xonasi / zal / ovqat xonasi) tungi vaqtda garajga aylanadi (oddiy vetnamliklar garaj qurish imkoniyatiga ega emas va kerak). Ko'pincha birinchi qavatda shisha eshiklar mavjud, kechqurun esa divanda o'tirgan, ovqatlanayotgan yoki televizor tomosha qilayotgan odamlarni ko'rishingiz mumkin. Yuqori qavatda siz tez-tez suv idishlarini, kir yuvish xonasini yoki eski narsalarni saqlash xonasini topishingiz mumkin. Ba'zi yuqori qavatdagi verandalar itlar yurishi uchun ishlatiladi. Vetnamliklar oʻzlarini quyoshdan himoya qilish uchun kunduzi derazalariga yogʻoch panjurlarni osib, uyni qoraytiradilar.

An'anaviy kiyimlar 
Ko'pchilik Vetnam erkaklar oddiy jigarrang ko'ylak va oq shim kiyishadi.Oyoqlarga sandal kiyiladi.O'rta asrlarda oddiy odamlarga ochiq rangli kiyim kiyish taqiqlangan,bu zodagonlarning afzalligi edi.Shunday qilib,oddiy odamlar qora,oq yoki jigarrang kiyingan.Milliy Vetnam kostyumining yaratilishiga Xitoy sulolalarining uzoq vaqt hukmronligi kuchli ta'sir ko'rsatdi,ularning elementlari xitoylik xususiyatlarga ega.Zamonaviy ayollar kostyumlari erkaklarnikidan ko'ra chiroyliroq.Vetnamdagi eng mashhur kiyim turi-aozai.Bu yon tikuvlarda teshiklari boʻlgan uzun, tor ko'ylak. U shim kiyadi. Bayram va tantanalarda ular baxt va omad ramzi boʻlgan qizil ko'ylak kiyishadi. Ular konus shaklidagi somon shlyapa kiyishadi. Erkaklar ham, ayollar ham aozai kiyishlari va uni xandon (o'ralgan mato chizig'i) deb nomlangan shlyapa bilan to'ldirishlari mumkin. Qishloqlarda ular poyabzalsiz, ba'zan trikotaj sandallar bilan yurishadi. Yevropa kiyimlari keng tarqalmoqda.

Millliy taomlari 
Asosiy taomlar-guruch,sabzavotlar,baliq mahsulotlari,baliq soslari.Bayramlarda go'sht yeyishadi.Asosiy ichimlik choy hisoblanadi.Vetnamliklarning tishlarini g'ijirlatib,betel barglarini chaynash odati bor edi.Oshxona o'zining noyob va nafis ta'mi bilan mashhur.Vetnam oshxonasi xitoy,koreys va yapon taomlaridan farq qiladi.Yalpiz barglari,koriander, limon o'ti,qisqichbaqalar,Nam Mom baliq sousi, zanjabil, qora qalampir, sarimsoq va rayhon Vetnam oshxonasiga o'ziga xos lazzat beradi. Vetnamliklar orasida maxsus ziravorlar, kam yog'li iste'mol, yangi ingredientlarga urg'u berish, guruch, sabzavotlar va dengiz mahsulotlaridan tayyorlangan turli xil idishlar juda mashhur. An'anaga ko'ra, mahalliy aholi orasida Vetnam oshxonasiga baliq, tovuq va cho'chqa go'shti, shuningdek pishirilgan sabzavotlar va guruch yoki noodle kiradi. Bundan tashqari, Vetnamda ular juda foydali va mazali mahsulot boʻlgan bambukning yosh kurtaklarini eyishadi.

Oila 
Qadim zamonlardan beri Vetnamda o'choq eng yuqori qadriyat hisoblangan.Oilaga sadoqat,vafot etgan ajdodlarga hurmat,keksalarga hurmat–Vyetnamning son-sanoqsiz avlodlari ana shu tamoyillar asosida tarbiyalangan.Vetnamdagi oila an'anaviy ravishda patriarxaldir.So'nggi paytlarda,hatto o'z oilasi boʻlgan voyaga etgan o'g'illarning ham bo'ysunish kunlari tugadi.Ayollar haqida-an'anaviy Vetnam jamiyati "feminizm" va " emansipatsiya" tushunchalarini bilmagan. Qishloqda bir sulolaning bir necha avlodlari odatda bir mulkda yashagan. Qabila boshlig'i boshchiligida erkaklar oila sohasida birga ishlagan, ayollar esa patriarxning xotini nazorati ostida uy xo'jaligini boshqargan va bolalarni birga tarbiyalagan. Qabila boshligʻi oʻz uyida sodir etilgan nojoʻya ishlar uchun hokimiyat oldida toʻliq javobgar boʻlgan, hatto ruhoniy boʻlib ham oʻchoq boshida ota-bobolarining ruhiga, Xudoga sigʻinish marosimlarini bajargan.

Hatto zamonaviy Vetnam jamiyatida ham oila boshlig'i erkakdir.Uning yuksak mavqei ba'zan tafsilotlarda aks etadi. Masalan,ayol adolatlidir... Eriga palto berib,bir joyga kirganda oldinga siljishi mumkin.Er-xotin uchrashganda, birinchi bo'lib erkaklar gapirishadi.Vetnam oilasi notanish odamlar oldida o'z his-tuyg'ularini kamdan-kam hollarda ifodalaydi va ularning turmush o'rtog'i omma oldida ataylab qo'pol "yarim" ohangida gapirishlari mumkin.Ammo zamon oʻzgarmoqda.Bugungi kunda Vetnamdagi barcha turmush qurgan ayollarning yarmidan ko'pi uydan tashqari ishlar bilan shug'ullanadi.Ayol erkak bilan teng huquqlarga ega va ajralishni boshlashi mumkin - bu eski Vetnamda mumkin emas edi.

Bugungi vetnamliklar bugungi jahon hamjamiyatiga integratsiyalashmoqda,ammo ko'pchilik uchun ularning ichki an'analari va qadriyatlari katta ahamiyatga ega.Bu yerda ular asrlar davomida shakllangan an'analarni saqlashga harakat qiladilar va ko'pincha turmush tarzi o'zgarishsiz qoladi.Ular xotirjam,mehribon,tabassum qiladilar,gaplashayotganda ko'zingizga qaramaslikka harakat qilishadi,bu uyatchanlik emas,bu yerda kattalarni lavozimiga yoki yoshiga qarab hurmat qilishadi.Madaniyatlar orasidagi farq nutqda seziladi. Evropaliklar hissiyotli va ochiq, ko'pincha ularning yuzlarida quvonch yoki qayg'u bor. Vetnamliklar kimningdir iltimosini rad etsa ham, ular kulib, rad etishadi, bosim va'dalariga qaramay, hech narsa qilmaydilar va sevgi bilan rozi bo'lishadi. Vetnamliklar orasida qizg'in bahs-munozaralar yo'q.

Ko'pgina vetnamlik ayollar qo'llari bilan salomlashmaydilar,ular kaftlarini ko'krak darajasida bir oz egishga odatlangan.Vetnamliklar butun umri davomida turli marosimlardan o'tadilar.Shu bilan birga,aholining qariyb 80 foizi o'zlarini ateist deb hisoblaydi,ammo ular buni turli marosimlar bilan muvaffaqiyatli birlashtiradi.Vetnamdagi bunday taqiqlar va xurofotlarga quyidagilar kiradi:

 Agar uch kishi suratga tushsa, achinarli.
 Kechasi hushtak chalsa, ilon keladi.
 Birovning oyog'i orasida yurish uni ahmoq qilishdir.
 Dafn marosimini ko'rsangiz, xursand bo'lasiz.
 Agar siz yangi turmush qurganlarga sovg'a qilsangiz - tez orada ajralish bo'ladi.

Vetnamda bolalarning boshini silamaslik kerak.Shunday qilib,bolaning yovuzlikdan himoyalanishdan mahrum ekanligiga ishonishadi. Xuddi shunday, bolalarni maqtash kerak emas.

Manbalar