Bob (kitoblar)

Bob (lotincha c apitula ; fransuzcha sommaires) nasriy, sheʼriyat yoki qonun kitobi kabi nisbiy uzunlikdagi yozuvning asosiy mavzuli boʻlimlaridan biri hisoblanadi. Bo'lim kitobida mos ravishda alohida mavzular yoki mavzularni o'z ichiga olgan bir nechta boblar bo'lishi mumkin. Har bir holatda boblar raqamlangan, sarlavhali yoki ikkalasi ham bo'lishi mumkin. Ko'pchilikka ma'lum bo'lgan bobning misoli " Quyon teshigidan pastga" bo'lib, u Alisaning mo''jizalar mamlakatidagi sarguzashtlari ning birinchi bobidir.

Boʻlimlar nomlari tarixi 
Koʻpgina qadimgi kitoblarda na soʻz boʻlinishi, na boʻlim boʻlinishi mavjud edi. Qadimgi yunon matnlarida baʼzi qoʻlyozmalarda xulosalar qoʻshib, ularni raqamlar bilan mundarijaga aylantira boshlagan, biroq matnda sarlavhalar koʻrinmagan, faqat ularning raqamlari keltirilgan. Milodiy V asrda bir muncha vaqt kitoblarni boblarga boʻlish amaliyoti boshlandi. Jerom raqamlangan boʻlim sarlavhalariga murojaat qilish uchun capitulum atamasidan va mundarijaga murojaat qilish uchun indeks capitulorumdan foydalanadi. Avgustin oʻzining asosiy asarlarini boblarga ajratmagan, lekin VI asrning boshlarida Evgippiy shunday qilgan. Oʻrta asr qoʻlyozmalarida koʻpincha sarlavhalar boʻlmagan, faqat matnda raqamlar va raqamdan keyin bir nechta soʻzlar, koʻpincha qizil rangda boʻlgan.

Boʻlim tuzilishi 
Koʻp uzunlikdagi romanlarda boblar mavjud. Badiiy boʻlmagan kitoblarda, ayniqsa maʼlumotnoma uchun ishlatiladigan kitoblarda deyarli har doim navigatsiya qulayligi uchun boʻlimlar mavjud. Ushbu asarlarda boblar koʻpincha boʻlimlarga boʻlinadi. Koʻp boblardan iborat kattaroq asarlar koʻpincha ularni kitobning asosiy boʻlimi sifatida bir nechta „qismlarga“ toʻplaydi.

Maʼlumotnomalar boʻlimlari deyarli har doim mundarijada keltirilgan. Romanlar baʼzida mundarijadan foydalanadi, lekin har doim ham emas. Agar boblar ishlatilsa, ular odatda ketma-ket raqamlanadi; ularda sarlavhalar, baʼzi hollarda epigraf yoki prefativ iqtibos ham boʻlishi mumkin. Qadimgi romanlarda har bir bobning mazmunini mundarijada yoki bobning boshida umumlashtirish odatiy hol edi.

Noodatiy raqamlash sxemalari 
Badiiy asarlarda mualliflar baʼzan oʻz boblarini ekssentrik tarzda raqamlashadi, koʻpincha metafantastik bayonot sifatida. Masalan:

 Laszlo Krasznahorkai tomonidan Fibonachchi ketma-ketligiga koʻra raqamlangan boblar mavjud.
 Mark Xeddonning "Tungi vaqtda itning qiziq voqeasi" faqat tub sonlardan iborat boʻlimlardan iborat.
 Flan OʻBrayenning " Swim-Two-Birds „ kitobida faqat bitta bob bor: birinchi sahifa 1-bob deb nomlangan, ammo boshqa boʻlimlar mavjud emas.
 Shon Monkrif muallifligidagi “Xudo, foydalanuvchi qoʻllanmasi" teskari boblardan iborat (yaʼni, birinchi bob 20-bob, oxirgisi esa 1-bob). Stiven Kingning “Yugurayotgan odam ” romanida ham xuddi shunday boblarni raqamlash sxemasidan foydalanilgan.
 Lemony Snicketning „Baxtsiz hodisalar seriyasi“ turkumidagi har bir romani oʻn uch boʻlimga ega, oxirgi qismdan tashqari, oʻn toʻrtinchi bob oʻz romani sifatida formatlangan.
 Jon Varlining " Mamont " asarida vaqt sayohatchisi boʻlmagan nuqtai nazardan xronologik tartibda tartiblangan boʻlimlar mavjud, ammo qahramonlarning aksariyati vaqt boʻylab sayohat qilgani sababli, bu odatiy tartibni buzadigan boblarga olib keladi.
 Jeyms Joysning " Uliss " asari epizodlar sifatida belgilangan 18 bobdan iborat boʻlib, ular orasida 3 ta kitob ajratilgan.

Kitobga oʻxshash 
Qadimgi sivilizatsiyalarda kitoblar, koʻpincha, papirus yoki pergament varaqlari koʻrinishida boʻlib, ular zamonaviy kitobning odatiy bobi bilan bir xil miqdordagi matnni oʻz ichiga oladi. Bu davrlarga oid asarlarning soʻnggi reproduktsiyalari va tarjimalarida boblar koʻpincha “1-kitob”, “2-kitob” va hokazolar shaklida taqdim etilishining sababi ham shu edi.

Ilk bosma davrda uzoq asarlar koʻpincha bir nechta jildlarda nashr etilgan, masalan, Viktoriya davrining uch kitobli romani, har biri koʻplab boblarga boʻlingan. Zamonaviy omnibus qayta nashrlari koʻpincha hajm boʻlinmalarini saqlab qoladi. Baʼzi hollarda boblar oxirigacha ketma-ket raqamlanadi, shunday qilib „2-kitob“ „9-bob“ bilan boshlanishi mumkin, lekin boshqa hollarda raqamlash har bir qismdan keyin qayta tiklanishi mumkin (yaʼni, „2-kitob, 1-bob“). Garchi zamonaviy nashriyotda romanlarni alohida jildlarga boʻlish amaliyoti kam uchraydigan boʻlsa-da, koʻpchilik mualliflar oʻz asarlarini “Kitoblar” yoki “Qismlar”ga tuzib, soʻngra boblarga boʻlib qoʻyishadi. Bunga yaqqol misol sifatida “Uzuklar hukmdori ” oltita “Kitob”dan iborat boʻlib, ularning har biri hikoyaning taniqli qismiga ega, garchi u odatda uch jildda nashr etiladi.

Manbalar 

Kitoblar