yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Kolonlar

Kolonlar (lotincha coloni — dehqonlar) — 1) Qad. Rimda qaram aholi toifasi. Quldorlik xoʻjaligi inqiroziga uchragach, yirik yer egalari bilan yersiz va kam yerli dehqonlar oʻrtasida ishlab chiqarish munosabatlarining yangicha shakli —kolonat vujudga kelib, K. mehnatidan keng foydalanila boshlagan. K. ijaraga yer olib, ijara haqini dastlab pul bilan, soʻngra yetishtirilgan hosilning bir qismi shaklida toʻlaganlar, shuningdek, baʼzi natural majburiyatlarni oʻtashlari lozim boʻlgan; 2) ilk oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada tobe dehqonlarning bir toifasi.

Manbalar
Kolonna

Kolonna (frans. colonne, lotincha columna — toʻgʻri) — bino tomini koʻtarib turishga xizmat qiladigan, koʻndalang kesimi aylana shaqldagi bino qurilmasi, meʼmoriy orderlarning ishlov berilgan tik tayanch qismi, ustun. Baʼzan ravoq va gumbazlarga tirgovich vazifasini oʻtaydi. K.lar kursi, tana va kallakdan iborat boʻlib, gʻisht, beton, temir-beton, metall, yogʻochdan yasaladi. K.ning balandligi va diametri inshootning hajmiga muvofiqligi bilan belgilanadi. Asrlar davomida shaklan oʻzgarib borib, yuksak badiiy koʻrinishga ega boʻlgan (qarang Meʼmorlik orderlari). Ustiga haykalcha (turli shaqldagi) oʻrnatilgan yakka K.lar (qarang Troyan ustuni), bir yoki bir necha qator qoʻyilgan kolonnadapar ham uchraydi. Zamonaviy binolarda metall va betondan ishlangan K.lar keng qoʻllanilmoqsa.

Manbalar
Kolonna (harbiy ish)

Kolonna (qarbiy ishda) — harbiy xizmatchilar, mashinalar va motorlashtirilgan harbiy texnikaning birinketin joylashtirilishi. K. boʻlinma va qismlarni safar chogʻida yoki jang maydonida safga tizishda qoʻllanadi. K. harakatining oldida boruvchi harbiy xizmatchi yoki boʻlinma boshlovchi K., soʻnggida boruvchi esa oxirgi K. deb nomlanadi. K. boshidan soʻnggigacha boʻlgan masofa ichkari (lik) deb yuritiladi. Harbiy dengiz flotida K. flotning bir necha qatorga saflanishini bildiradi (yana qarang Saf, Jangovar tartib).

Manbalar
Koloratura

Koloratura (ital. coloratura — bezak) — Yevropa (asosan, Italiya) vokal sanʼatida yuzaga kelgan, oʻta mohir (virtuoz)lnk bilan qoʻllaniladigan murakkab ohang bezaklari va mashklar. K. oʻrta asrlardagi motet, madrigal, shanson kabi janrlar ijrochiligida shakllangan. Ayniqsa, 17—19-asrlarda italyan opera ariyalarida keng qoʻllangan. V. Motsart, J. Rossini, L. Delib, J. Verdi, R. Shtraus, M. Glinka, N. Rimskiy-Korsakov, R. Glier va boshqa K.dan (taʼsirchan badiiy vosita sifatida) foydalangan. Yaqin va Oʻrta Sharq musiqa ijrochiligi — mugʻanniy, oshiq, hofiz, baxshi, oqin va boshqa sanʼatidan K.simon nola va mashqlar keng oʻrin olgan. K. mashqlarini ijro eta oladigan, oʻzgarishlarga boy ayollarning baland ovozi K.li soprano deyiladi. Oʻzbek xonandalaridan N. Ahmedova, M. Razzoqovalarning ovozi K.li sopranodir.

Manbalar
Columbia universiteti

Columbia universiteti — AQShning yetakchi universitetlaridan biri. 1754-yil Nyu-Yorkda Kinge kolleji (Qirollik kolleji) negizida tashkil etilgan. 1912-yil universitet maqomini va hozirgi nomini olgan. Siyosiy fanlar, falsafa, matematika, tabiiy fanlar, tibbiyot, huquq, texnika, amaliy fanlar, meʼmorlik, kutubxona ishi, sanʼat va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 18 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. 30 dan ortiq kutubxonasi bor.  

Bakalavr va moliyaviy yordam

Columbiya universiteti 2025-yil (2021-yilga kirish) sinfiga 60,551 ta ariza qabul qildi va umumiy qabul darajasi 3,66% bo‘lgan ikki maktabga jami 2,218 nafari qabul qilindi. Kolumbiya irqiy jihatdan xilma-xil maktab bo'lib, barcha talabalarning taxminan 52% o'zlarini rangli odamlar deb bilishadi. Bundan tashqari, barcha bakalavrlarning 50% Kolumbiyadan grant oldi. Ushbu talabalarga beriladigan o'rtacha grant miqdori $46,516 ni tashkil qiladi. 2015–2016-yillarda Kolumbiyada bakalavriatda yillik oʻqish 50.526 dollarni, davomatning umumiy narxi 65.860 AQSh dollarini (xona va yotoqxona bilan birga) tashkil etdi. Kollej mahalliy abituriyentlar uchun ko'r-ko'rona ehtiyoj sezmaydi. 

O'quvchilar

2020 yilda Kolumbiya universiteti talabalari soni 31 455 kishini tashkil etdi (8842 nafar bakalavriat dasturlarida va 22 613 nafari aspiranturada), talabalar sonining 45 foizi oʻzini ozchilik deb tan oldi. Kolumbiyadagi talabalarning 26 foizi oilaviy daromadi 60 000 dollardan past. Kolumbiyadagi talabalarning 16% Federal Pell Grantlarini oladi, bu asosan oila daromadi 40 000 dollardan past boʻlgan talabalarga beriladi. Talabalarning 17 foizi to'rt yillik kollejda o'qishga kirgan oilasining birinchi a'zosidir.

Kampusdagi turar joy bakalavr sifatida to'rt yil davomida kafolatlanadi. Kolumbiya kolleji va Fu Foundation muhandislik va amaliy fanlar maktabi (shuningdek, SEAS yoki Columbia Engineering nomi bilan ham tanilgan) kampusdagi yashash zallarida turar joyni baham ko'radi. Birinchi kurs talabalari odatda Janubiy Maysa atrofida joylashgan katta turar joy zallaridan birida yashaydilar: Carman Hall, Furnald Hall, Hartli Hall, Jon Jey Hall yoki Wallach Hall (aslida Livingston Hall). Yuqori sinf o'quvchilari xona tanlash jarayonida ishtirok etadilar, bunda talabalar o'z do'stlari bilan koridor yoki kvartira tipidagi uy-joy aralashmasida yashashni tanlashlari mumkin. Kolumbiya universiteti umumiy tadqiqotlar maktabi, Barnard kolleji va aspiranturalar atrofdagi mahallada o'zlarining kvartira tipidagi uylariga ega.

Manbalar 
2. https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University

AQShdagi universitetlar‎
Kolxida pasttekisligi

Kolxida pasttekisligi - Gruziyadagi pasttekislik. Gʻarbiy Zakavkazyeda, gʻarbda Qora dengiz sohili, shim.-sharqda Katta Kavkaz va jan. da Kichik Kavkaz togʻlari oraligʻida. Dengiz sohili boʻylab Suxumi shahridan Kobuleti shahrigacha choʻzilgan. Kolxida pasttekisligi — allyuvial tekislik; antropogen allyuviysining qalinligi 700 m gacha. Neft-gaz konlari, mineral buloqlar (Sxaltubo) bor. Iqlimi nam subtropik. Yil boʻyi yogʻin yogʻadi (yillik yogʻin 1500 mm). Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 4,5 dan 6° gacha, avgustniki 23—24°. Kolxida pasttekisligini Rioni, Inguri va boshqa daryolar kesib oʻtadi. Dengiz boʻyidagi Poti shahri yaqinida Paleostomi koʻli bor. Kolxida pasttekisligining gʻarbida botqoqlik landshaftlari mavjud. Botqoqliklarda qandagʻoch oʻrmonlari katta maydonni egallaydi. Balandroq chekka qismlari dub, qora qayin, doim yashil buta va chirmovuklar bilan qoplangan. Kolxida pasttekisligida gʻalla ekinlari (asosan, makkajoʻxori) ekiladi; bog va subtropik mevazorlar bor.

Manbalar
Kolmataj

Kolmataj (ital. colmata — toʻldirish) — agroirrigatsion oqiziqlarning shagʻalli va qumli tuproq qatlamlari ustida toʻplanib qatlam hosil qilishi. K. tabiiy va sunʼiy boʻladi. Tabiiy K. qorlarning erishi, kuchli yomgʻir va toshqinlardan keyin daryo suvlarida loyqa va oqiziqlar koʻpayganda yuz beradi. Sugʻoriladigan zonalarda loyqa va oqiziqlar suv bilan birga dalalarga oqib keladi va choʻkib, muayyan qalinlikda qatlam hosil qiladi. Oʻrta Osiyoda sunʼiy K. — loyqadan foydalanish qadimdan keng qoʻllangan. Pol olingan maydonlarga loyqa suvni koʻllatib quyib, loyqa choʻkkanidan keyin suvni chiqarib yuborish yoʻli bilan yer unumdorligi oshirilgan. Shuningdek, ariqva zovurlarni tozalashda chiqadigan oqiziqlar (loyqa), eski paxsa devorlar va boshqalarlardan oʻgʻit sifatida foydalanilgan. K. natijasida koʻpincha shagal va qumlar yuzasida yengil va oʻrta qumoqli yoki qumloqi tuproqlar hosil boʻladi.

Manbalar
Kolyuriya

Kolyuriya () — raʼnodoshlar oilasiga mansub ildizpoyali koʻp yillik oʻt. Yoʻgʻon ildizpoya hosil qilib oʻsadi. Ildiz boʻgʻzi barglari bandli, poyadagilari bandsiz, mayda. Guli sariq, yakka yoki toʻpgul. Mevasi koʻp yongʻoqli. Janubiy Sibir, Shimoliy Moʻgʻuliston va Xitoyda 5—7 turi bor. Oltoy, Sharqiy Qozogʻiston, Krasnoyarsk ulkasining jan. va Tuvadagi dasht va toshloq togʻ yon bagʻirlarida bir turi uchraydi. Ildizpoya va ildizidan evgenolli efir moyi olinadi. Mahalliy xalq ildizpoya va ildizini choy sifatida va tamakini xushboʻy qilish uchun ishlatadi.

Manbalar 

 

Raʼnodoshlar
Kombayn

Kombayn (ing. combine — birlashish) — ish sikli, odatda, tayyor mahsulot ishlab chiqarish bilan tugallanadigan bir necha mexanizmdan tashkil topgan mashina, mashina agregati; turli yoʻsindagi bir necha ishlarni bir yoʻla bajaradi. Kombayn koʻp turi uy-roʻzgʻorda, qishloq xoʻjaligida, kon va yer qazish ishlarida qoʻllanadi, mas, Kon kombayni, Don kombayni.

Yana qarang 

 Mashinasozlik sanoati

Manbalar
Kombinatsiyalangan drenaj

Kombinatsiyalangan drenaj — ortiqcha grunt suvlarini oqizib yuborish maqsadlarida quriladigan gorizontal zovurlar va suvi otilib chiquvchi quduklar tarmogʻi. Tuproqgrunt tuzilishi ikki qatlamli hollarda, yaʼni suvni suyet oʻtkazadigan qatlam (qalinligi 5–12 m) tagida yuqori filtratsiya koeffitsiyentga ega boʻlgan qatlam yotganda qoʻllanadi. Odatdagi zovurlarga ostki qatlamdan grunt suvlari oqib chiqishini kuchaytirish uchun ularga vertikal quduqlar — kuchaytirgichlar qoʻshiladi. Zovurlardagi suv sathi va drenajlar oraligʻidagi yer osti suvlari bosimi har xilligi tufayli grunt suvlari oʻzi oqib keladi. Suv yigʻilishini kuchaytiruvchi vertikal quduqning diametri 200–500 mm boʻlib, suvli qatlam joylashgan (qarang Kaptaj) chuqurlikkacha kavlanadi; quduqqa filtrli (ishchi) quvur (metall, asbes-sement, polietilen, sopol va shahrioʻ.) tik oʻrnatiladi. Quvurning tepa uchiga uch yoʻnalishli suv taqsimlagich oʻrnatilib, undan quduq ishi kuzatiladi va joriy tuzatish ishlari oʻtkaziladi. Quduqlar ochiq va yopiq drenaj tarmoqlarida, shuningdek, berk vodovodlarda qoʻllanadi. Ular zovurlar boʻylab bir-biridan 50–500 m oralikda quriladi, har bir quvurdan chiqadigan suv sarfi 2—5 l/s ga boradi. Kombinatsiyalangan drenaj — fenajning nisbatan yangi usuli. Kombinatsiyalangan drenajning yirik tarmoqlari Qarshi choʻli, Xorazm va Buxoro vohalarining oʻzlashtirilayotgan yerlarida barpo qilingan. Kombinatsiyalangan drenaj drenaj tarmoqlari uzunligini 2—3-marta qisqartirish imkoniyatini beradi; kuchaytirgich quduqlarni berk vodovodlar bilan birga qurish natijasida tarmoqni loyqa bosmaydi, bu esa melioratsiya tizimini ishlatishda harajatlarni kamaytiradi.

Masharif Boqiyev.

Manbalar
Komi-permyaklar muxtor okrugi

Komi-permyaklar muxtor okrugi — Rossiya Federatsiyasida eng birinchi tuzilgan muxtor okrug, Perm viloyati tarkibida. 1925-yil 26-fevralda tashqil qilingan. Maydoni 32,9 ming km². Aholisi 151,6 ming kishi (2000). Shundan shahar aholisi 28% ni tashqil etadi. Asosan, komi-permyaklar, ruslar, shuningdek, boshqa millat vakillari ham yashaydi. Okrugda 1 shahar (Kudimkar), 3 shaharcha bor. Markazi Kudimkar shahri Uraloldi hududida, Kama daryosining yuqori oqimida joylashgan. Yer yuzasi past-baland tekislik, shim.da Shim.

Uvallar, gʻarbida Yuqori Kama qirlari bor. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —15° dan —17° gacha, iyulniki 17—18°. Yillik yogʻin miqdori 500 mm. Hududining 80% oʻrmon. Oʻrmon va yogʻochsozlik, oʻrmon kimyosi, metallsozlik, oziq-ovqat, yengil sanoati rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi goʻsht-sut chorvachiligi va gʻallachilikka ixtisoslashgan. Qora bugʻdoy, suli, bahorikor bugʻdoy ekiladi. Moʻynali hayvonlar ovlanadi. Kama daryosida kemalar qatnaydi. Teatr, muzey bor.

Manbalar
Komissiya

Komissiya (lotincha: commissio — topshiriq) — 1) kollegial organ, biron-bir vazifani bajarish (saylov komissiyasi, hisob komissiyasi, taftish komissiyasi) yoki maxsus tadbirlar oʻtkazish uchun tuziladi; 2) Fuqarolik huquqida — shartnoma; unga koʻra, bir tomon (komissioner) 2-tomon (komitent)ning topshirigʻiga binoan muayyan haq evaziga oʻz nomidan, lekin komitentning manfaati va hisobiga 3-shaxs bilan bitim tuzadi.

Manbalar
Kommersiya

Kommersiya (lotincha commercium — savdo) — savdo va savdo-vositachilik faoliyati, tovar va xizmatlarni sotish yoki sotilishiga koʻmaqlashishda ishtirok etish. K. faoliyatining asosiy yoʻnalishi — tovar va xizmatlarni ishlab chiqaruvchilardan isteʼmolchilargacha yetkazib berish—muomala soxasi hisoblanadi. Mehnat taqsimoti natijasida K. faoliyati alohida iqtisodiy yoʻnalish sifatida shakllangan. K. ixtisoslashgan keng soha boʻlib, bugungi kunda uning asosiy yoʻnalishlariga savdo-vositachilik va reklama faoliyati kiradi. Savdo-vositachilik faoliyati universal va ixtisoslashgan, ulgurji va chakana savdo turlaridan iborat. Reklama faoliyati ham K.ning ajralmas bir boʻlagi boʻlib, tovarlar xizmatlar savdosini ragʻbatlashtirishga yoʻnaltirilgan faoliyat sohasini tashqil etadi. Reklama isteʼmolchilar uchun tovar va xizmatlar toʻgʻrisida oshqora axborot yetkazadi va ularning sotilishini faollashtiradi.

Mahsulotning ishlab chiqaruvchidan xarid etilgan narxi bilan uni isteʼmolchiga sotish narxi oʻrtasidagi farq K. daromadlarini tashqil etadi.

Manbalar
Kommunal xoʻjalik mashinalari

Kommunal xoʻjalik mashinalari — aholi yashaydigan joylar hududini, jamoa binolarini tozalaydigan va yigʻishtiradigan, kiyim-kechaklarni yuvadigan va kimyoviy tozalaydigan mashinalar. Aholi yashaydigan joylarni tozalashda axlat tashiydigan (konteynerli, kuzovli) mashinalar, suv sepish-yuvish mashinalari, supurish-tozalash mashinalari, oʻra tozalash (avtotsisternalar), yoʻlkalar va plyajlarni tozalash, qor kurash, qum sepish mashinalari, universal yuklagichlar va boshqa ishlatiladi. Bu mashinalarning baʼzilarida olib qoʻyiladigan jihozlari boʻladi. Jamoa binolarini tozalashda supuradigan, supurish-chang soʻradigan, suv sepish-chang soʻradigan, pol artadigan va boshqa mashinalardan foydalaniladi. Maysazorlar va koʻkatlarni texnik jihatdan saqlashda maysazorlarni oʻradigan, buta qirqadigan (butalaydigan) mashinalardan, avtomatik suv purkagichlardan foydalaniladi. Bulardan tashqari, kanalizatsiya tar-moqlari quduqlarini tozalaydigan ichimlik suvlari olinadigan quduqlarni taʼmirlaydigan va tozalaydigan, mashinalar ham mavjud. Shahar va qishloqlarning kommunal va turar joy xoʻjaliklarida vodoprovod va kanalizatsiya, gaz, issiqlik va elektr tarmoqlari uchun operativ ishlaydigan hamda avariya yuz berganda foydalaniladigan mashinalar, shahar elektr transporti vositalarini, yoʻl toʻshamalarini, turar joy binolarini taʼmirlashda ishlatiladigan va boshqa mashinalar mavjud.

Manbalar
Kommunikatsiya

Kommunikatsiya (lotincha: communicatio — umumlashtiraman, bogʻlayman) —

  Kibernetikada — informatsiya (axborot)larni almashish jarayoni. Jismoniy va ijtimoiy nuqtai nazardan yondashiladigan kommunikatsiyalar mavjud. Jismoniy nuqtai nazardan yondoshiladigan kommunikatsiya aloqa deb ham ataladi. Aloqa faza joylashgan nuqtalar, qurilmalar yoki kishilar oʻrtasida mos aloqa kanali boʻyicha axborotlarni uzatish jarayonlarini oʻz ichiga oladi. Inson yaratgan texnikaviy tizimlarda quyidagi 4 ta asosiy kommunikatsiya turi bor: “inson-inson”, “inson-mashina”, “mashina-inson”, “mashina-mashina”. Texnikaviy darajadagi  jarayonlarida turli xil sunʼiy tillar (masalan, algol, kobol va axborotlarni avtomatik qayta ishlash uchun moʻljallangan boshqa tillar)dan foydalaniladi. Ijtimoiy nuqtai nazardan yondashiladigan kommunikatsiya guruh yoki tashkilot ichidagi, butun jamoa ichidagi alohida shaxslar oʻrtasida axborot almashish jarayonini oʻz ichiga oladi. Bunday turdagi kommunikatsiya, asosan, tabiiy til yordamida amalga oshiriladi. Yakka kommunikatsiyada inson axborotni aniqlashi va idrok etishi (oʻzlashtirishi) katta ahamiyatga ega. Guruh yoki tashqilot ichidagi kommunikatsiya uchun shu guruh yoki tashkilot aʼzolari orasida munosabatlarning taqsimlanishi, qabul qilingan kommunikatsiya qoidalarining xususiyatlari ahamiyatli; 
  Transport, aloqa yoʻllari va shahar xoʻjaligi yer osti tarmoqlari. Shahar xoʻjaligi yer osti tarmoqlariga shaharni suv, elektr energiyasi, issiqlik, tabiiy gaz bilan taʼminlash uchun yer ostidan oʻtkaziladigan suv quvurlari va kabellar kiradi. Yer osti tarmoqlari koʻcha va maydonlar ostidan oʻtkaziladi. Katta shaharlarda suv quvurlari va kabellar bir umumiy kollektordan oʻtkaziladi, natijada kommunikatsiyani taʼmirlash vaqtida yoʻllarni qayta buzib-tuzatishga hojat qolmaydi;  
 Hayvonlarda — bir-biri bilan “muloqot qilish”dagi “signalli” usullar majmui. Har bir tur hayvon uchun “oʻziga xos” kommunikatsiya “signallari” boʻladi.

Manbalar
Kommutator

Kommutator (lotincha commuto — almashtiraman, oʻzgartiraman), almashlab ulagich, taqsimlagich — elektr zanjirini ulash, oʻzish, almashlab ulash va zanjirdan oʻtayotgan tok yoʻnalishini oʻzgartirish uchun ishlatiladigan qurilma. Almashlab ulash qoʻlda (mas, telegraf K.i) yoki maxsus dastur asosida avtomatik tarzda bajariladi. Elektromexanik, elektron va elektron nurli K.lar bor. Oddiy elektromexanik K.: rubilniklar, elektr mashina kollektorlari; elektromagnit rele toʻplamlari va boshqa Elektron K. — maʼlum funksional sxemalar boʻyicha ion asboblari, elektron lampalar, yarimoʻtkazgichlardan yigʻilgan elektron qurilmalar. Elektron nurli K. — elektron nur yordamida boshqa asbobning ulanish sxemasini oʻzgartiradi. K. elektrotexnika, aloqa, telemexanikaning koʻp vositalari va boshqalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Kommyunike

Kommyunike (frans. communique, lotincha communico — xabar qilaman) — davlatlar oʻrtasida xalqaro shartnomalar toʻgʻrisida yuritilgan muzokaralar haqidagi rasmiy xabar.

Manbalar
Kompakt-disk

Kompakt-disk — doimiy (oʻchmaydigan) tovush signallari (musiqa, qoʻshiq, matn va boshqalar) yozib olingan ixcham (koʻpincha diametri 120 mm) optik disk. Tovush dasturlari yozib olingan kompakt-disk. (optik rakamli gramplastinkalar) keng tarqalgan. Boʻlar optik (lazer) plastinka qoʻyish qurilmalari (proigrivatellar) yordamida qayta eshittiriladi. Odatda, tovush dasturining uzunligi (kompakt-disk.ning "oʻynash" vaqti) 1 soat. Sifat va qulaylik jihatidan kompakt-disk. oddiy gramplastinkadan ancha ustun turadi.

Manbalar
Komparator

Komparator (lotincha: compare — taqqoslayman) — 1) fizik kattaliklarning oʻlchamlarini mos etalon (namuna) oʻlchamlariga solishtirib aniqlaydigan oʻlchash asbobi (teng yelkali tarozilar, elektr-oʻlchash potensiometrlari va boshqa taqqoslash asboblari); nazorat-oʻlchash vositalaridan biri. Mexaniq (yelkali tarozilar), elektr (oʻlchash koʻprigi), optik (optimetr), interferension (interferometr), stereoskopik va boshqa turlari bor. K. yordamida uzunlik, burchak, massa, bosim, tok kuchi va boshqa oʻlchanadi. Haritalar tuzish ishlarida stereokomparatorlar qoʻllanadi. 2) astronomiyada — spektrlar va astrofotogʻrafiyalarni taqqoslash uchun spektrokomparator va blink-komparatorlardan foydalaniladi. K. yordamida yulduzlarning nuriy tezligi, osmon yoritqichlarining oʻzgarishlari, osmondagi bir obʼyektning ikkinchisiga nisbatan oʻzgarishi aniqlanadi va hokazo.

Manbalar
Kompas (yulduz turkumi)

Kompas (lotincha ) — osmon sferasining Janubiy yarim sharida Gidra, Kema Quyrugʻi, Yelkan va Nasos yulduz turkumlari orasida joylashgan yulduzlar turkumi. K.ni koʻz, qish va erta bahorda koʻrish mumkin.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Kompleksonometriya

Kompleksonometriya, xelatometriya, trilonometriya — titrlash orqali eritmadan metall ionlari miqdorini aniqlash usuli. Bu usul metall ionlarini etilendiaminpolikarbon kislotalari bilan kompleks birikmalar hosil qilishiga asoslangan. Etilendiamin va karbon kislotalarining birikishi natijasida hosil boʻladigan birikmalar komplekse n l a r deyiladi. Ular umumiy holda quyidagicha ifodalanadi: (NOOS—R)2 NCH2-CH2-N(RCOOH)2, bu yerda R — alifatik radikallar.

Metall ionlari kompleksonlar bilan suvda eruvchan, kam dissotsiatsiyalanadigan, barqaror va doimiy tarkibli kompleks birikmalar — kompleksonlar hosil qiladi. Kompleksonning metall ioni bilan birikishida 5 yoki 6 aʼzoli halqa — xelat hosil boʻladi. Amaliyotda etilendiamin tetrasirka kislotaning ikki natriyli tuzi koʻproq ishlatiladi. Bu birikma komplekson III yoki trilon B deb yuri-tiladi. Shu sababli K. baʼzida xelatometriya yoki trilonometriya nomi bilan ham ataladi.

Metall ionli eritmani komplekson eritmasi bilan titrlaganda quyidagi reaksiyalar kuzatiladi:Me2+ + H2Y2- = MeY2- + 2N+ Me3+ + H2Y2” = MeY” + 2N+Me42” = MeY- + 2N+Bu yerda H2Y2~ — etilendiamintetrasirka kislotaning ikki natriyli tuzi anioni. Demak, bir gramm-ekvivalent metallga, uning oksidlanish darajasidan katʼiy nazar, bir gramm-ekvivalent komplekson birikadi. Komplekson eritmasining konsentratsiyasiga karab titrlashga sarf boʻlgan har bir ml eritmaga maʼlum miqdorda metall ioni toʻgʻri keladi. Mas, 0,01 M komplekson eritmasining (qarang Molyar eritma) bir ml ga 0,5869 mg Ni, 0,5894 mg So yoki 0,6354 mg Si toʻgʻri keladi. Titrlashning tugash nuqtasini metall — indikatorlar orqali (mureksid, erioxrom qora, erioxrom koʻk, pirokatexin binafsha va hokazo) yoki potensiometrik, fotometrik, amperometrik va boshqa usullar bilan aniqlanadi. Aniqlanayotgan metall ioni va qoʻshilayotgan indikatorning tabiatiga koʻra, muhitning rN qiymati turlicha boʻladi va shu sababli titrlashda maqbul indikator tanlanadi. Agar eritmada bir necha metall ionlari boʻlsa, asosiy ionni aniqlash uchun aralashma ionlarni barqaror kompleks birikma beruvchi boshqa moddalar bilan toʻsib (maskirovka) qoʻyiladi. Bunday moddalar sifatida sianid, rodanid, ftorid, sitrat, tartrat ionlari hamda trietanolamin ishlatiladi. Kompleksonatlarning barqarorligi eritmaning rN miqdoriga bogʻliq. Shu sababli bir vaqtda eritmadagi bir necha metall ionini aniqlash mumkin. Mas, toriy ionini eritmaning muhiti rN —1,6 boʻlganda, soʻngra rN—4,5 boʻlganda shu eritmadagi nodir-yer metall ionlarini titrlash mumkin.

K. usuli suvning qattiqligini, mineral xom ashyodagi, oqova suvlardagi metall ionlarining miqdorini aniqlashda, shuningdek, metallurgiyada oddiy va qulay usul sifatida keng qoʻllanadi.

Omonulla Xoʻjayev.

Manbalar
Kompozitsion materiallar

Kompozitsion materiallar -oʻzaro uncha taʼsirlashmaydigan, kimyoviy jihatdan har xil boʻlmagan komponent (aralashma) larning hajmiy birikishidan hosil boʻladigan va komponentlar bir-biridan aniq chegara bilan ajralib turadigan materiallar. Har qaysi komponentning eng yaxshi xossalari (mustahkamligi, yeyilishga chidamliligi va boshqalar)ni oʻzida mujassamlashtirganligi uchun Kompozitsion materiallar ularning hech biriga xos boʻlmagan koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi. Odatda, Kompozitsion materiallar plastik (metall yoki nemetall — anorganik yoki organik) asos yoki matritsa hamda qoʻshilmalar: metall kukunlari, tolalar, ipsimon kristallar, yupka payraha, gazlama va boshqalardan iborat boʻladi. Kompozitsion materiallar turlari: tolali (tolalar yoki ipsimon kristallar bilan mustahkamlangan); dispersion-zichlangan (dispers zarralar bilan mustahkamlangan) va qatlamli (turli xil materiallarni presslab yoki prokatlab olingan).

Kompozitsion materiallar tayyorlashning muhim texnologik usullari: armaturalovchi (mustahkamlovchi) tolalarga matritsa materiali shimdirish; mustahkamlagich va matritsa lentalariga press-qolipda shakl berish; komponentlarni sovuqlayin presslab, keyin qovushtirish; mustahkamlagichga matritsani purkab, keyin qisish; komponentlarning koʻp qatlamli lentalarini diffuziya usulida payvandlash; armaturalovchi elementlarni matritsa bilan birga prokatkalash va hokazo.

Kompozitsion materiallar aviatsiya, kosmonavtika, raketasozlik, avtomobil sanoati, mashinasozlik, kon-ruda sanoati, qurilish, kimyo sanoati, toʻqimachilik, qishloq xoʻjaligi, uy-roʻzgʻor texnikasi, radiotexnika, energetika, quvur ishlab chiqarishda va boshqa tarmoqlarda qoʻllanadi.

Kompozitsion vositalar 
 Toʻgʻridan-toʻgʻri oqim tarkibi
 Jiringlash
Hikoyachi xarakterining mavjudligi
ikki hikoya-ichki hikoya, qahramon tomonidan aytilgan va tashqi hikoyani muallifning oʻzi aytgan.
 Nuqtalar tarkibi
 Toʻqilgan kompozitsion

Manbalar
Kompozitsiya uslubi

Kompozitsiya vositalari, kompozitsiya usuli — koʻp ovozli, kompozitor tomonidan nota yozuvi shaklida ijod etilgan musiqiy asarning tuzilish xususiyatlari, oʻziga xosligi; kuy-ohanglar yaratish hamda ularni rivojlantirish yoʻli. Musiqa asaridagi ovozlar, musiqiy-ifodaviy vositalarning oʻzaro nisbatlari jihatidan farqlanadi. Yevropa sanʼati tarixida oldin polifoniya uslublari (9— 10-asrlardan), keyinchalik gomofoniya turlari (16— 17-asrlardan), 20-asrda atonal musiqa, dodekafoniya, puantilizm, aleatorika, konkret musiqa, elektron musiqa, minimalizm kabi Kompozitsiya uslubilari rivoj topdi. Oʻzbekiston kompozitorlik sanʼatining ilk tajribalari (1920—1930-yilari), asosan, gomofoniya tarzida vujudga kelgan, keyinchalik (ayniqsa, 1960—1970-yillardan boshlab) polifoniya, shuningdek, turli zamonaviy kompozitsiya turlari keng rivoj topdi. Kompozitsiya uslubilari bir-birini inkor qilmaydi, balki aksariyat zamonaviy (shu jumladan, oʻzbek kompozitorlari yaratgan) musiqa asarlarida kompozitsiyaning bir necha turlari oʻzaro tutashib, qorishib ketgan holda namoyon boʻladi. Kompozitsiya uslubi asoslari maxsus oliy musiqa oʻquv yurtlarida musiqashunoslik hamda kompozitsiya kurslarida oʻrganiladi. Kompozitsiya uslubi tushunchasi, asosan, kompozitorlik ijodiga nisbatan qoʻllanilsada, taʼkidlash joizki, uzoq va yaqin oʻtmish hamda hozirgi davr oʻzbek bastakorlik ijodiyoti ham oʻzining uzoq taraqqiyoti jarayonida bir qator turfa Kompozitsiya uslubilarini shakllantirgan.

Yana qarang 
 Kompozitsiya

Manbalar
Kompress

Kompress ( — qisilgan) — shifo maqsadida qoʻyilgan issiq yoki sovuq boylam. Ogrigan aʼzoni sovqotishdan va boshqa tashqi taʼsirotlardan himoya qilish uchun bir necha qavat doka yoki qalin paxta qatlamdan iborat quruq Kompressdan foydalaniladi. Shifobaxsh taʼsir koʻrsatish maqsadida nam Kompress qoʻllanadi. Bu Kompressning sovuq, qaynoq, issiq va dorili xillari boʻladi. Shifokor buyurgan Kompressni bemorning oʻzi yoki unga qaraydigan odam qoʻyishi mumkin. Kompressning qanchalik davomliligi uning qanday qoʻyilishiga bogʻliq.

Sovuq Kompress (bir boʻlak yumshoq matoni bir necha qavat qilib sovuq suvga boʻktirib olinadi) maʼlum bir joyni sovitib, qon tomirlarini toraytiradi; uni lat yeganda, burun konaganda gavdaning kasal qismiga (bosh, qoʻl, oyoq va boshqa joylarga) qisqa muddat (2—3 min.) qoʻyiladi.

Issiq Kompress qon tomirlarini uzoq, vaqt davomida kengaytirib, teri va chuqurroqdagi toʻqimalarga qon oqib kelishini yaxshilaydi, natijada yalligʻlanish oʻchogʻi tez yoʻqolib, ogriq qoladi. Bir necha qavat qilib taxlangan doka yoki matoni oldindan uy temperaturasidagi suvga boʻktirib olib, yaxshilab siqib, kasal joyga qoʻyiladi, ustidan kleyonka yoki suv oʻtkazmaydigan qogʻoz yopiladi (kleyonka yoki qogʻoz ancha katta boʻlishi va nam matoni berkitib turishi kerak), uning ustidan kattaroq paxta yoki flanel (Kompress ostida hosil boʻlgan issiqlikni saqlab turish uchun) oʻraladi. Kompress toʻgʻri qoʻyilgan boʻlsa, tanaga tegib turgan mato Kompress olinganda iliq va nam boʻladi. Kompress aksari kechqurun, uxlashdan oldin qoʻyiladi. Kompress tananing katta joyiga (mas, koʻkrak qafasiga) qoʻyiladigan boʻlsa, bemor oʻrinda yotishi lozim. Baʼzan suvli isitadigan Kompress oʻrniga arokli yoki spirtli Kompress qoʻllanadi. Bunday Kompress tez qurib qoladi, shuning uchun tez-tez almashtirib turiladi. Dorili K. isitadigan K.ning ayni oʻzi, bunda K. taʼsirini kuchaytirish uchun suvga vrach buyurgan turli xil dori moddalar qoʻshiladi. Kompress notoʻgʻri qoʻyilganda koʻngilsiz oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun Kompressni oʻz bilgicha, vrach maslahatisiz qoʻymaslik kerak.

Yana qarang 
 Kompressor
 Kompressor stansiyasi

Manbalar
Kompressor

Kompressor — havo yoki gazni siqadigan va bosim ostida uzatadigan qurilma. Tuzilishiga koʻra, porshenli, rotatsion, markazdan qochirma, uqaviy va oqimli; siqiladigan gaz xiliga qarab, havo va kislorod Kompressorlari; bosimga qarab, past (0,3—1 MYA/m2), oʻrta (10 MYA/m2 gacha) va yuqori (10 MYA/m2 dan yuqori) bosimli xillarga boʻlinadi. Havoni 12 kPa bosimgacha siqadigan mashinalar ventilyatorlar, 0,3 MPa gacha siqadigani havo puflagichlar deyiladi.

Porshenli Kompressor, asosan, ish silindri va porshendan iborat. U bir va koʻp silindrli, silindrlari vertikal, gorizontal, Vintsimon va Wsimon oʻrnatilgan, bir yoqlama yoki ikki yoklama ishlaydigan, bir yoki koʻp bosqichli boʻladi. Gaz silindrning ichki devorlari bilan ilgarilanmaqaytma harakat qiladigan porshen orasida qisiladi. Rotatsion Kompressorda aylanuvchi bir yoki bir necha porshen va rotor ish organi hisoblanadi.

 Ularda soʻrilgan gazning xajmi rotorda ekssentrik joylashgan sirpanuvchi plastina bilan silindr orasida (plastina va vintsimon rotor orasida (vintli Kompressor) kamayadi. Markazdan qochirma Kompressorda rotorning ish gʻildiragiga aylanma harakat beradigan gaz, avval markazdan qochma kuch taʼsirida, soʻngra harakat tezligining pasayishi natijasida (halqa diffoʻzorda) siqiladi. Oʻ qa viy K.da gaz oʻqqa parallel siljiydi. Bunda gaz rotor koʻraklari bilan korpusning koʻzgʻalmas koʻraklari orasida siqiladi. Markazdan qochirma va uqaviy Kompressorni turbokompressorlar ham deb ataladi.

Oqimli Kompressorlarning tuzilishi va ishlashi oqimli nasoslarga oʻxshash, ammo bosim darajasi nasosnikidan yuqori. Bunda ish muhiti sifatida, koʻpincha, suv bugʻidan foydalaniladi. Kompressorlar sanoatning koʻp tarmoqlarida ishlatiladi.

Yana qarang 
 Kompress
 Kompressor stansiyasi

Manbalar
Arthur Compton

Arthur Compton () (1892.10.9, Vuster, Ogayo — 1962.15.3, Berkli) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi. Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasiga, kosmik nurlar fizikasiga oid. Kavendish labarotoriyasi (Kembrij)da rentgen nurlari sochilishi va yutilishini tekshirgan (1920). Modda elektronlari sochadigan rentgen nurlari toʻlqin uzunligining oʻzgarish effekti (Kompton effekti)ni ochgan va yorugʻlikni fotonlar oqimi sifatida tasavvur qilgan holda bu effekt nazariyasini yaratgan (1922). Metal va shishalar sirtidan rentgen nurlarining toʻliq qaytish hodisasini aniqlagan. Kristalllar va ayrim atomlarda elektron zichligining taqsimlanishini hisoblash usulini ishlab chiqqan. Kosmik nurlarni tekshirish bilan shugʻullangan va birlamchi kosmik nurlarning korpuskulyar tabiatidan dalolat beruvchi effektni aniqlagan. Atom bombasini yaratishda qatnashgan (1941—45). Nobel mukofoti laureati (1927)

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1892-yilda tugʻilganlar
1962-yilda vafot etganlar
10-sentabrda tugʻilganlar
15-martda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Kompyuter grafikasi

Kompyuter grafikasi — grafik displey (monitor) ekranida tasviriy informatsiyani vizuallash („koʻrinadigan“ qilish). Tasvirni qogʻozda, fotoplyonkada, kinolenta va boshqalarda aks ettirish usulidan farqli ravishda. Kompyuter grafikasida kompyuterda hosil qilingan tasvirni darhol oʻchirib tashlash, unga tuzatish kiritish (tahrirlash), istalgan yoʻnalishda toraytirish yoki choʻzish, yaqinlashtirish va uzoqlashtirish, rakurenn oʻzlashtirish, burish, harakatlantirish, rangini oʻzgartirish va boshqa amallarni bajarish mumkin. Kitoblarni bezash, rasm va chizmalarni tayyorlashda buyumlarni loyihalash va modellarini yasashda, telereklamalar yaratishda, televizion eshittirishlar „qistirmalari“ (zastavkalari)ni, multfilmlarni yaratishda, kinofilmlarda qiziqarli kadrlar hosil qilish va boshqa koʻplab sohalarda qoʻllanadi.
Tasvirlarni joyladhtirishda mavjud uskunalaridan foydalaniladi.
Tasvirdan nusxa olib, sahifaning kerakli qismiga ish doim ham shu bilan tugamaydi:
Tasvirlar asosan kompyuterda ham telefon apparatida ham joylashtirish mumkin.

Umumiy koʻrinishi

Kompyuter grafikasi hisoblash texnikasi yordamida vizual va geometrik maʼlumotlarni manipulyatsiya qilishni oʻrganadi. U sof estetik masalalarga emas, balki tasvirni yaratish va qayta ishlashning matematik va hisoblash asoslariga qaratilgan. Kompyuter grafikasi koʻpincha vizualizatsiya sohasidan farqlanadi, garchi ikkala soha koʻp oʻxshashliklarga ega.

Bu bilan bogʻliq tadqiqotlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

 Amaliy matematika
 Hisoblash geometriyasi
 Hisoblash topologiyasi
 Tasvirni qayta ishlash
 Axborotni vizualizatsiya qilish
 Ilmiy vizualizatsiya

Kompyuter grafikasining ilovalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

 Chop etish dizayni
 Raqamli sanʼat
 Maxsus effektlar
 Video oʻyinlar
 Vizual effektlar

Tarixi

Kompyuter grafikasi boʻyicha eng muhim natijalar nashr etilgan bir nechta xalqaro konferentsiyalar va jurnallar mavjud. Ular orasida SIGGRAPH va Eurographics konferentsiyalari va Hisoblash Mashinalari Assotsiatsiyasi (HMA) Grafika boʻyicha tranzaktsiyalar jurnali mavjud. Eurographics va HMA SIGGRAPH qoʻshma simpozium seriyasi koʻproq ixtisoslashgan kichik sohalar uchun asosiy joylarni oʻz ichiga oladi: geometriyani qayta ishlash boʻyicha simpozium, renderlash boʻyicha simpozium, kompyuter animatsiyasi boʻyicha simpozium va yuqori samarali grafikalar.

Boshqa kompyuter fanlarida boʻlgani kabi, kompyuter grafikasidagi konferentsiya nashrlari odatda jurnal nashrlariga qaraganda muhimroqdir (va keyinchalik qabul qilish stavkalari pastroq).

Kichik sohalari

Kompyuter grafikasidagi asosiy kichik sohalarning keng tasnifi quyidagilar boʻla oladi:

 Geometriya: yuzalarni tasvirlash va qayta ishlash usullari
 Animatsiya: harakatni ifodalash va manipulyatsiya qilish usullari
 Tasvirlash: tasvirni olish yoki tasvirni tahrirlash

Manbalar 

Kompyuter grafikasi
Kompyuter tarmogʻi

Kompyuter tarmogʻi, EHM tarmogʻi — axborotlarni uygʻunlashtirib almashinish maqsadida uzatish liniyalari orqali bogʻlangan alohida kompyuterlar majmui. Har qaysi axborot isteʼmolchisiga axborotlar zahiralari (maʼlumotlar bazasi, protsessor, xotira va hokazo) dan birgalikda foydalanish uchun qoʻshimcha imkoniyat yaratadi. Kichik hudud (korxona, tashkilot) doirasida foydalaniladigan Kompyuter tarmogʻi lokal (mahalliy), keng hudud (oʻlka, davlat, qitʼa va b.)ni qamrab oladigan Kompyuter tarmogʻi global (umumlashgan) deb ataladi

Yana qarang 
 Internet

Manbalar
Videooʻyin

Videooʻyin kompyuter yordamida oʻynaladigan koʻngilochar oʻyindir. Oʻyin maydoni kompyuter orqali boshqariladi yoki displey va televizor ekranida namoyon boʻladi. Turli oʻyinlar (masalan, avtomobilni boshqarish, tennis, futbol oʻynash va boshqalar) ning kechishi va vaziyatlari modellari (dasturlari) tuzilib, videooʻyinlar shular asosida tashkil qilinadi. Modelda oʻyinga jalb qilingan obyektlar va ular orasida boʻlishi mumkin boʻlgan munosabatlar aks etadi. Masalan, bir oddiyroq oʻyin saviyasidan yuqoriroq oʻyin saviyasiga oʻtish shartlarini oʻz ichiga olgan oʻyin qoidalari ishlab chiqiladi. Videooʻyinlar „jonli“ ravishda rivojlanib va murakkablashib borishi, yaqqolligi va vaziyatlarning son-sanoqsizligi bilan boshqa oʻyinlardan ajralib turadi. Oʻyinchoqlarning mahorati va koʻnikmalari oshgan sari videooʻyinlar qiziqarli va mazmunliroq boʻlib boradi

Yana qarang 
 Videooʻyin konsoli

Manbalar
Kon kombayni

Kon kombayni — foydali qazilmalar yoki togʻ jinslarini umumiy massadan ajratib olish, maydalash va transport vositalariga ortish ishlarini bir yoʻla bajaradigan kon mashinasi. Asosiy qismlari: kon jinslari massivini buzib, ularni maydalaydigan ish organi; yuklash organi; harakatlantiruvchi dvigatellar; siljitish mexanizmlari; havosini yangilab turish va changlarni toʻtib qolish qurilmalari; boshqarish organlari. Foydali qazilmalarni qazib chiqarish uchun moʻljallangan Kon kombayni — tozalash kombayni, kon yoʻlaqlarini tayyorlash uchun moʻljallangan Kon kombayni — oʻ t i sh kombayni, uchastkada lavani birinchi ishga tushirish uchun moʻljallangan Kon kombayni — k ye s i sh kombayni deb ataladi.

Tozalash Kon kombayni ning qiya, yotiq va tik qatlamda ishlovchi; juda yupqa (0,8 m gacha), yupqa (0,81 — 1,21 m), oʻrtacha yupqa (1,21—3,5 m) va qalin (3,5 m dan yuqori) qatlamlardan qazib oladigan; shuningdek, tor joyni kamraydigan va keng joyni kamraydigan xillari bor. Tik qatlamda ishlovchi kombaynda koʻmir yuklovchi qismi boʻlmaydi. Tozalash Kon kombayni dagi asosiy ish organlari: kesuvchi zanjirlari boʻlgan bir yoki bir necha bar (rama)lardan iborat boʻlgan barli; aylanish oʻqi vertikal yoki gorizontal joylashgan barabanli; aylanish oʻqi gorizontal joylashgan shnekli; burgʻilash ish organlari. Boʻlardan tashkari, birlashtirilgan (mas, burgʻilash va barabanli) ish organlari ham qoʻllanadi. Tozalash Kon kombayni kombaynga montaj qilingan mexanizm, kanat yoki gusenitsa yordamida harakatlanadi. Oʻtish Kon kombayni foydali qazilmani yoki jinslarni asosiy massadan ajratuvchi, strelkasimon, burgʻili (rotorli, rotorli-planetarli) va tebranma ish organiga ega. Ular gusenitsali, odimlovchi aralash harakatlantirgich yordamida harakatlanadi. Yuklash organi kovsh, sidirgichli konveyer, shnek va boshqa koʻrinishda boʻladi. Oʻtish kombaynlari yordamida butun kon yoʻlaklari ochib boʻlingach, shaxta maydoni lava deb ataluvchi ish uchastkalariga boʻlinadi. Har qaysi lavada tozalash kombaynlarida qazilmani qazishga kirishishdan oldin kesish Kon kombayni yordamida kon massasi butun lava boʻylab kesiladi. Bu kombayn bilan istalgan qatlamdagi koʻmir katlamini kesish mumkin. Bunday Kon kombaynining ish organi ikki sharnirli zanjiri boʻlgan tebranuvchi qoʻshaloq bardan iborat. Qazib chiqarilgan foydali qazilma yoki togʻ jinslari yuklash organi yordamida konveyerta ortiladi.

Manbalar
Konveyer

Konveyer (ing. conveyer — tashuvchi) — toʻkma, donali, boʻlak-boʻlak yuk yoki buyumlarni, asosan, qisqa, baʼzan uzoq, masofaga uzluksiz va bir xil maromda tashiydigan mexanizm. Vazifasiga koʻra, transport (yuk tashiydigan) va texnologik (texnologik operatsiyalarni oʻzaro bogʻlaydigan) xillarga boʻlinadi. Tortish organi boʻlgan va tortish organi boʻlmagan turlari bor. Elektrik yuritma bilan harakatlanadigan mexanik konveyer keng tarqalgan. Bunday Konveyerlarning tortish organlari lenta, zanjir va kanatdan iborat boʻlib, ular yordamida buyum yoki yuklar tashiladi. Yuk tashish organlarining turiga koʻra, dasturli boshqariladigan lentali, koʻraqli, plastinkali, osma, shuningdek, kovshli, aravachali va boshqa turlarga; tortish organi boʻlmagan vintli (shnekli), inersion (chayqaluvchi, tebranma), rolikli (rolgang), odimlovchi (quymachilik, yigʻuvchi) va boshqa turlarga boʻlinadi. Lentali konveyer bilan, asosan, donali yuklar tashiladi. Zanjirga biriktiriladigan moslamaning tuzilishiga qarab, zanjirli konveyerlar plastinkali, koʻrakchali va aravachali boʻladi. Plastinkali konveyerlar, asosan, boʻlak-boʻlak materiallarga moʻljallangan boʻlib, yukni qiya yunalishda tashishga imkon beradi, mayda koʻmir va rudalarni surish uchun ishlatiladi. Kovshli va aravachali konveyerlar ayrim korxonalarda (metallurgiya va kimyo kombinatlarida), asosan, toʻkma yuklarni tashish uchun ishlatiladi. Bugʻdoy, un, sement, shagʻal, qum, mayda koʻmir qabilarni yaqin masofaga tashish uchun vintli Konveyerlar qoʻllanadi. Toʻp qilib yigʻilgan yoki yashiklarga joylangan yuklarni pastga tushirish uchun rolikli (gravitatsion) konveyerdan foydalaniladi. Bunday konveyerlarda yuk oʻz ogʻirligi bilan pastga toʻshadi. Inersion Konveyer toʻkma kjni gorizontal va qiya yoʻnalishda qisqa masofaga tashish uchun moʻljallanadi. Bunday Konveyerda yuk inersiya kuchi hisobiga harakatlanadi. Boʻlardan tashqari, yuklar suyuqliklar bilan birga nasoslar yordamida quvur yoki novlarda harakatlanadigan gidravlik, yuklar yoki buyumlar ventilyatorlar yordamida hosil qilinadigan bosimlar farqi hisobiga quvurlarda harakatlanadigan pnevmatik konveyerlar bor. Maxsus ishlarga moʻljallangan konveyerlar elevator va eskalator deb ataladi.

Manbalar 

Ishlab chiqarish
Transportyor

Transportyor (lot. transportda tashiyman) – 1) mashinasozlikda – konveyerning ikkinchi nomi; rolikli Transportyor rolgang, vintli Transportyor shnek deb ataladi; 2) qishloq xoʻjaligida – mahsulotlarni uncha uzok, boʻlmagan masofaga uzluksiz yoki muayyan maromda tashish (uzatish) uchun moʻljallangan mashina. Mahsulotlar (kartoshka, sabzi, lavlagi, sholgʻom va boshqalar)ni transport vositalaridan tushirib, omborxonaga uzatish, daladan yoki omborxonadan transport vositalariga ortish; qoʻy junini yungtaroshning ish oʻrnidan tarozi apparati turgan joygacha uzatish uchun moʻljallangan Transportyorlar boʻladi. Transportyor tizimining asosiy qismlari: qabul bunkeri, kurakli koʻtarish transporte ri, buriluvchi yuklash transportyori, rama (yurish qismi bilan), gidrotizim, harakatlantirish uzatmasi, elektr dvigateli va boshkarish pulti. Jun uzatish Transportyori elektr dvigatel, reduktor, yoʻnaltiruvchi silindr, uzluksiz tasma va karkasdan iborat. Bunday Transportyor tasmasining kengligi 55 sm gacha, tasma ish kismining uz. 45 va 25 m boʻladi. Yung Transportyor i chorvachilikda keng qoʻllanadi.

Manbalar 

 
Mashinasozlik
Qishloq xoʻjaligi
Konvektor

Konvektor (lotincha convecto — olib kelaman) — markaziy isitish tizileddagi isitish asbobi; undan umuman barcha issiqlik konveksiya yoʻli bilan isitiladigan xonaga oʻzatiladi. Isitish elementi qovurgʻali truba (ichidan issiq suv yoki suv bugʻidan iborat issiqlik eltgich oʻtadi) koʻrinishdagi K. va elektr qizdirish elementi boʻlgan K., kojuxli va kojuxsiz K. lar bor. K. turar joylar, jamoat va sanoat binolarida qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Asboblar
Xalqaro konvensiyalar

Xalqaro konvensiyalar – xalqaro shartnoma turlaridan biri; davlatlarning, odatda, biron-bir ixtisoslashgan sohada oʻzaro huquq va majburiyatlarini belgilaydi. Koʻp tomonlama xalqaro konvensiyalar umumiy xarakterdagi normalarni oʻz ichiga oladi (masalan, xalqaro gumanitar huquq boʻyicha 1899- va 1907-yillardagi Gaaga konvensiyalari, 1949-yildagi Jeneva konvensiyalari va boshqalar). Aksariyat xalqaro konvensiyalar BMT va uning ixtisoslashgan xalqaro tashkilotlari tomonidan qabul qilinadi.

Manbalar 

Huquq
Konvoy

Konvoy (gollandcha – konvooi) —

 transport, harbiy asirlar, mahbuslar va boshqalarni qoʻriqlovchi harbiy boʻlinma, qism;
 harbiy transport va savdo kemalari otryadi hamda ularni dengizdan oʻtish chogʻida qoʻriqlab boruvchi jangovar kemalar. Ikkinchi jahon urushi davrida (1939—45) transport kemalarni koʻzatib borish maqsadida maxsus K’. kemalar yasalgan.

Manbalar
Kongress

Kongress (lotincha congressus — uchrashuv, majlis) — 1) odatda xalqaro miqyosda oʻtkaziladigan qurultoy, kengash; 2) ayrim davlatlarda parlament nomi (mas, Hindiston milliy K.i); 3) ayrim xalqaro tashqilotlarning oliy organi.

Manbalar
Kongruentlik

Kongruentlik (lotincha congraens -oʻlchovdosh, ustma-ust tushuvchi) — geometrik figuralar toʻplamida aksiomalar yoki almashtirishlar gruppasi yordamida kiritiladigan ekvivalentlik munosabati. Yevklid geometriyasida ikki figuradan birini harakat yordamida ikkinchisi bilan ustma-ust tushirish mumkin boʻlsa, ular kongruent figuralar deyiladi.

Manbalar
Kondensatlanish reaksiyalari

Kondensatlanish reaksiyalari — ikki yoki bir nechta oddiy moddalardan murakkab birikmalar hosil boʻlishini tavsiflaydigan koʻp sonli reaksiyalar guruhining organik kimyoda nomlanishi. Bunda yangi uglerod-uglerod (S—S) bogʻlari hosil boʻladi. Kondensatlanish reaksiyalarida, koʻpincha, suv, vodorod, spirt, galogenvodorod va galogenlar ajraladi. Bu xildagi Kondensatlanish reaksiyalariga kroton kondensatlanish, benzoin kondensatlanish, aldol kondensatlanish, diyen sintezi va boshqa misol boʻla oladi. Bundan tashqari, geterotsiklik birikmalar hosil boʻladigan barcha reaksiyalar ham organik kimyoda Kondensatlanish reaksiyalari deb ataladi. Bu reaksiyalar jarayonida uglerod — uglerod, uglerod — geteroatom, geteroatom — geteroatom kabi yangi bogʻlar hosil boʻlishi mumkin. Odatda, eterifikatsiya, qayta eterifikatsiya, kislorod yoki azot va boshqa boʻyicha alkillash, atsillash reaksiyalari Kondensatlanish reaksiyalariga kirmaydi. Lekin bu sxemalarda polimerlar hosil boʻlishi polikondensatlanish reaksiyalari deyiladi. Kondensatlanish reaksiyalari sanoatda, lab.da keng qoʻllanadi. Plastmassalar, loklar, sunʼiy tola va boshqa tayyorlashda ishlatiladigan koʻpgina sintez smolalar (mas, kapron) Kondensatlanish reaksiyalari bilan olinadi.

Manbalar
Kondensator

Kondensator ( – zichlayman, quyultiraman) – 1) issiqlik texnikasida – gazsimon modda (bugʻ) ni kondensatlovchi apparat; issiqlik almashinish apparatining bir turi. Kondensatorning sirtqi va kontakt (yoki aralashtiruvchi) xillari bor. S i r t q i Kondensatorda suv bugʻi ichidan sovuq suv oqadigan quvur devoriga tegib kondensatlanadi. Kontakt Kondensatorda suv bugʻi bevosita sovituvchi suvga tegib kondensatlanadi. Bunday Kondensatorlar kimyo sanoatida, issiqlik energetikasida (qarang Kondensatsion elektr stansiya, Kondensatsion turbina), bugʻlatish qurilmalari (distillyat olish, bugʻ aralashmalarini ajratish uchun) va boshqalarda ishlatiladi. 2) Elektr Kondensator – elektr zaryadlarni yigʻuvchi qurilma. Dielektriklar bilan ajratilgan ikki yoki undan ortiq elektrod (qoplama)dan iborat. Kondensatorning qogʻozli, gazsimon dielektrikli, keramik, plyonkali, yarimoʻtkazgichli, elektrolitik va boshqa xillari mavjud. Ular oʻzgarmas, oʻzgaruvchan va yarimoʻzgaruvchan elektr sigʻimli boʻladi. Kondensatorlar elektrotexnika va radiotexnika, televideniye, elektronika, hisoblash texnikasi va boshqalarda qoʻllanadi.

Kondensator (lotincha  condensare – „ixcham“, „qalinlash“ yoki lotincha  condensatio – „yigʻish“  dan) – sigʻimning doimiy yoki oʻzgaruvchan qiymati [1] va past oʻtkazuvchanlikka ega boʻlgan ikki terminalli kontur boʻlgan elektron komponent; elektr maydonining zaryadi va energiyasini toʻplash uchun qurilma .

DC pallasida joylashgan kondansatör kontaktlarning zanglashiga olib ulangan paytda (kondensator zaryadlanmoqda yoki zaryadlanmoqda) oqim oʻtkazishi mumkin, oʻtish jarayoni oxirida oqim kondansatör orqali oʻtmaydi, chunki uning plitalari bir-biridan ajratilgan. dielektrik. Oʻzgaruvchan tok pallasida u kondansatörni tsiklik qayta zaryadlash orqali oʻzgaruvchan tok tebranishlarini oʻtkazadi, bu joy almashtirish oqimi deb ataladigan bilan yopiladi .

Xususiyatlari:

Kondensator asosiy xarakteristikasi, kondensator elektr zaryadini toʻplash qobiliyatini tavsiflovchi kapasitansıdır . Nominal quvvatning qiymati kondensatorni belgilashda koʻrinadi, haqiqiy quvvat esa koʻplab omillarga qarab sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Kondensatorning haqiqiy sigʻimi uning elektr xususiyatlarini aniqlaydi. Shunday qilib, sigʻimning taʼrifiga koʻra, plastinkadagi zaryad plitalar orasidagi kuchlanishga mutanosibdir (q = CU). Odatda sigʻim qiymatlari pikofaraddan minglab mikrofaradgacha. Biroq, oʻnlab faradgacha boʻlgan sigʻimga ega boʻlgan kondansatörler (ionistorlar) mavjud .

Ommaviy oʻrnatish uchun turli xil kondensatorlar.

Manbalar
Kondensor

Kondensor (lotincha condenco — quyuqlashtiraman, zichlashtiraman) — yorugʻlik manbaidan chiqayotgan yorugʻlikni yigʻib, yoritilayotgan obyekt (narsa) ga yoʻnaltirib beradigan linza (koʻzgu) yoki linzalar (koʻzgular) tizimi. Linzali, koʻzguli va koʻzgu-linzali turlari bor. Diaskop, mikroskop, kinoproyeksion apparatlar, fotokattalashtirish asboblari va boshqa asboblarda ishlatiladi.

Manbalar
Konditsioner

Konditsioner () – 1) havoni moʻtadillash agregati; ventilyator, havoni isitkich, havoni sovitkich va havo filtrlaridan iborat. Mustaqil, nomustaqil va yetkazib beruvchi konditsioner, markaziy (obyektdan uzoqroqqa oʻrnatiladi), mahalliy (obyektning oʻziga yoki uning yaqiniga oʻrnatiladi) turlari bor. Mustaqil konditsionerda sovitish mashinasi yoki sovitish mashinasi va elektr havo isitkichi boʻladi, bulardan tashqari elektr dvigatelli sovitish kompressorlari, bugʻlatkich-havo sovitkich, kondensator, havo filtri, elektr dvigatelli ventilyatorlar, sovitish mashinasi ishini avtomatik rostlash, xona ichidagi havoni bir meʼyorda avtomatik tutib turish asboblari bor. Nomustaqil konditsionerda sovuq va issiq havo tashqi manbadan keladi. Yetkazib beruvchi konditsionerda havo markaziy konditsionerdan berilib, sovuq va issiq (sovuq va issiq suv) tashqi manbadan beriladi; uning ventilyatorli va elektorli turlari bor. Suvni bugʻlatib havo sovitiladigan bugʻlatkichli konditsioner ham ishlab chiqariladi. Mustaqil K.ning ish unumdorligi soatiga 450–16 000 m, nomustaqilniki – 1 500–500 000 m havo. Konditsioner turar joy, jamoat, sanoat va qishloq xoʻjaligi binolari, vagonlar, samolyotlar va boshqalarda qoʻllanadi; 2) donlarga gidrotermal ishlov beradigan apparat; bunda un mayin tortiladi va sifati yaxshilanadi.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Maishiy texnika
Kondor

Kondor () — Eronning Alborz ustoni Karaj okrugi Asara tumani Adaran qishloq okrugiga qarashli qishloq.

2006-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, hudud Tehron viloyati tarkibida bo'lganida, aholi soni 429 xonadonda istiqomat qiluvchi 1,498 kishini tashkil qilgan. 2016-yilgi eng soʻnggi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra esa, aholi soni 675 ta xonadonda yashovchi 1922 kishiga koʻpaygan, bu vaqtga kelib, okrug viloyatdan ajratilib, yaqinda tashkil etilgan Alborz ustoni tarkibiga kiritilgan. Hudud okrugdagi eng gavjum qishloq hisoblangan.

Manbalar 

Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Karaj okrugi geografiyasiga oid chala maqolalar