yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Koʻz kasalliklari

Koʻz kasalliklari — ko'z soqqasi, qovoq, konyuktiv, koʻz yoshi aʼzolari va koʻz kosasi kasalliklari. Yaqindan va uzoqdan koʻrolmaslik, koʻz astigmatizm ham koʻz kasalliklariga kiradi. Koʻz kasalliklari tugʻma va hayotda orttirilgan, yuqumli va yuqumsiz, oʻtkir va surunkali, bitta yoki ikkala koʻzda boʻladi. Organizmning umumiy kasalliklari: infeksion (sil, zaxm, revmatizm, gripp, difteriya, tiflar va boshqalar), parazitlar (har xil gelmintlar, mas, exinokokklar qoʻzgʻatadigan), endokrin (qandli diabet va hokazo), qon tomir (gipertoniya kasalligi va boshqa) kasalliklar, qon kasalliklari (leykoz), oʻsmalar (rak, sarkoma va boshqalar), markaziy nerv sistemasi kasalliklari (meningit, miya oʻsmasi), shuningdek, burun boʻshligidagi patologik jarayonning atrofga tarqalishi koʻz kasalliklariga sabab boʻladi. Koʻzga infeksiya tushishi, mexanik, kimyoviy (kislota va ishqorlar) va fizik omillar (issiqlik, yorugʻlik, radioaktiv nur)dan shikast yetishi ham koʻz kasalliklariga olib keladi. Glaukoma, traxoma kabi kasalliklarda, koʻz ogʻir shikastlangan va kuyganda kishi vaqtida davolanmasa koʻr boʻlib qolishi mumkin. Koʻz kasalliklarining paydo boʻlish sabablari, davosi va oldini olish masalalarini oftalmologiya oʻrganadi.

 Koʻz kasalliklari  — inson vizual analizatorining organik va funktsional shikastlanishi, uning koʻrish qobiliyatini cheklash, shuningdek, appendaj apparati ko'zlar shikastlanishi.
Koʻz kasalliklari qadim zamonlardan beri maʼlum. Koʻz kasalliklarini davolagan birinchi tabiblardan biri miloddan avvalgi 2-ming yillik oʻrtalarida Misrda yashagan Pepi Ankh Iri deb ataladi. 18-asrning oʻrtalarida fransuz shifokori Jak Daviel birinchi marta katarakta tufayli xiralashgan linzalarni olib tashlaganidan keyin koʻrish qobiliyatini tiklash imkoniyatini isbotlaydi. Koʻz kasalliklarini davolashga ixtisoslashgan dunyodagi birinchi shifoxona 1805 yilda Moskvada professor Fyodor Andreevich Giltebrandt tomonidan ochilgan. 1886 yilda gollandiyalik oftalmolog Hermann Snellen jadvallar yordamida koʻrish keskinligini aniqlashni taklif qildi. Koʻz kasalliklari boʻyicha birinchi qoʻllanma Gustav Ivanovich Braun tomonidan 1862 yilda yozilgan. . 2010 yil holatiga koʻra, 285 million odam koʻrish qobiliyatidan aziyat chekdi, ulardan 39 millioniga koʻrlik tashxisi qoʻyilgan. Bu raqamning qariyb yarmi oldini olish yoki davolashning etishmasligi bilan bog'liq. Sahroi Kabirdan janubiy Afrika va Janubiy Osiyodagi rivojlanayotgan mamlakatlarda koʻrlik barcha rivojlangan mamlakatlarga qaraganda sakkiz baravar koʻp uchraydi. Vizual analizatorning kasalliklari xilma-xil boʻlib, xalqaro kasalliklar tasnifi (ICD-10) boʻyicha koʻz kasalliklarining quyidagi 11 guruhi ajratiladi.

Koʻz kasalliklari roʻyxati

Manbalar 

 {{Shilnikov L.V. Klinik ko'z kasalliklari entsiklopediyasi. Voronej, nashriyotchi: Nauchnaya kniga, 2013. - 255 b. 
Puchkovskaya N. A. (ed.) Koʻz kasalliklari atlasi. M.: Tibbiyot, 1981. — 368 pp.

Ko'z
OftalmologiyaOdam kasalliklari
Koʻz shikastlanishi

Koʻz shikastlanishi - koʻzning turli jismlar (tosh, qum, sement, ohak, metall, yogʻoch, shisha, koʻmir va hokazo)dan shikastlanishi. Bunda koʻz achishib ogʻriydi, koʻp yosh oqadi va bemor yorugʻlikka qaray olmaydi. Koʻzning shikastlanishi, asosan, 3 turli boʻladi: jaroxat, lat yeyish va kuyish. Koʻzni shikastlovchi jismlar katta, oʻrtacha va maydaroq, oʻtkir va oʻtmas, qattiq, suyuq va nur shaklida; ular mix, pichoq, qaychi, vilka, oʻtin, tayoq, tarasha, yoy kabi uchi oʻtkir kesuvchi narsalar boʻladi. Mayda jismlar kuchsiz urilsa, koʻzni tyoshib utmaydigan jarohatlarga olib keladi. Yot jism koʻzga qattiq tegsa, shox parda yoki koʻz oqini teshib koʻz ichiga kirishi, ayrim holdarda koʻz soqqasini tyoshib chiqib ketishi mumkin. Koʻz soqqasi ogʻir shikastlansa, oʻz shaklini yoʻqotadi. Koʻz jarohatlarida konʼyunktiva ostiga va koʻzning ichiga qon quyiladi (gifema, gemoftalm). Koʻz ichiga yot jismning kirishi va ogʻir shikastlanishlar oqibatida koʻz koʻrmay qoladi.

Oʻtmas narsalarning tegishidan koʻz lat yeyishi, uning tashqi va ichki qismlarida ogʻir oʻzgarishlar paydo boʻlishi mumkin. Koʻzning pardalari va ichiga qon quyilishi, shishishi natijasida koʻrish xiralashadi. Ular soʻrilgach, koʻrish yaxshilanadi, baʼzan esa toʻr pardaning shikastlanishi koʻrlikka olib keladi.

Koʻzning kuyishi termik, kimyoviy va termokimyoviy boʻladi. Kislota va ishqorlardan koʻrish aʼzolarining oldingi qismi, qovoq terisi, shilliq va shox pardalar kuyishi mumkin. Koʻz soqqasining ichiga kimyoviy moddalar kirishi ogʻir asoratlarga olib keladi. Ish jarayonida ultrabinafsha, inf-raqizil, rentgen va boshqa nurlar koʻzga zarar yetkazadi. Oʻt ochuvchi turli qurollardan ham koʻz jarohatlanadi.

Koʻz shikastlanganda darqol umumiy amaliyot vrachiga yoki koʻz vrachiga murojaat qilish zarur. Koʻz shikastlanishining oldini olish uchun himoya koʻzoyvagi taqish, ish joyi gigiyeva va xavfsizlik texnikasi qoidalariga mos jihozlanishi zarur.

Yana qarang 

 Oftalmologiya

Manbalar
Koʻza

Koʻza — roʻzgʻor buyumi; suv va boshqa suyuqliklar solish, tashish, saqlashda ishlatiladigan idish. Tagi va boʻgʻzi tor, qorni keng, dastali. Oʻrta Osiyoda sopol va m i s Koʻzalar keng tarqalgan. Aksariyat hollarda sopol Koʻzalar pishirilmasdan oldin chizib naqshlanadi. Sopol Koʻzaning ichi sirlanadi (sirlan-magani ham boʻladi). Sopol Koʻzaning koʻp ishlatiladigan dastasiz turi moʻndi deb ataladi. Mis Koʻza sopoldan tayyorlanganidan shakl jihatidan keskin farq qiladi. Mis Koʻza joʻmraksiz obdastani eslatadi: boʻyni ingichka, bir quloqli, qorni keng, pastga tomon kengayib boradi. Tagida keskin konusga oʻxshash pastak chambaragi bor. Murakkab shakldagi mis Koʻzaning avval ayrim boʻlaqlari quyilib, soʻng ular birbiriga qalaylanadi. Koʻzani koʻzagar kulol yoki miskar tayyorlaydi, boʻyama (sopol Koʻza) va uyma (metall Koʻza) naqshlar bilan bezatiladi. Metall Koʻza ning oltin, kumushdan ishlanib, kandakori naqshlar bilan bezatilgan, baʼzan qimmatbaho toshlar qadalgan namunalari respublika va chet mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.

Yana qarang 

 Piyola

Manbalar
Koʻzoynakli ilon

Koʻzoynakli ilon (Naja naja) – kapcha ilonlar guruhiga mansub ilonlarning bir turi. Uzunligi 1,6–2 m. Xavf tugʻilganida kengayadigan boʻynining orqa tomonida koʻzoynak shaklidagi oqish rasm boʻladi. Hind Koʻzoynakli ilonining „koʻzoynak“ rasmi bitta halqadan iborat. Janubiy va janubiy-sharqiy Osiyoda tarqalgan. Toshlar va butalar orasida, termitlar va kemiruvchilar inida, baʼzan harobalarda yashaydi. Daraxtlarga urmalab chiqadi, suvda yaxshi soʻzadi. Kunning 2-yarmida va kechqurunlari faol. Suvda va quruklikda yashovchilar, kemiruvchilar, baʼzan qushlar va boshqa sut emizuvchilar bilan oziqlanadi. 8–45 ta tuxum qoʻyadi. Oʻta zaharli. Zaharidan tibbiyotda kapcha ilonlar zahariga qarshi zardoblar olishda va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Koʻk kit

Koʻk kit, blyuval () — yoʻl-yoʻl kitlar oilasiga mansub sutemizuvchi hayvon. Dunyodagi eng yirik hayvonlardan biri, tanasining uzunligi 33 m gacha, ogʻirligi 150 t gacha, usti koʻkimtir, qorni va biqinlari zangori. Qornida oqish yoʻllari bor. Plankton organizmlar bilan oziqlanadi. 2–3 yilda bitta bola tugʻadi, bolasini 7–8 oy emizadi. Bitta kit 15–20 t yogʻ va 35–40 t goʻsht beradi. Planktonlar bilan oziqlanadi. Maksimal uzunligi 30 m va ogʻirligi 199 tonna bu mavjud boʻlgan eng katta hayvondir. Koʻk kit uzun va ingichka tanasi turli xil kulrang-koʻk rangga ega va pastki qismi biroz ochroq boʻladi. Koʻk kitlar uchun maʼlum boʻlgan yagona tabiiy yirtqich bu orkadir, ammo orkalarning halokatli hujumlari darajasi nomaʼlum. Koʻk kitlarning fotosuratlarini aniqlash boʻyicha tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, Kaliforniya koʻrfazidagi odamlarning koʻp qismi orkalar bilan uchrashganidan dalolat beruvchi chandiqlarga ega. Avstraliyaning janubi-sharqida suratga olingan koʻk kitlarning 3,7 foizida, Gʻarbiy Avstraliya yaqinidagi suratga olingan koʻk kitlarning 42,1 foizida chandiq izlari bor edi. 1982-yildan 2003-yilgacha yana toʻrtta koʻk kit bir guruh orka tomonidan taʼqib qilingani aniqlangan. Orkalarning birinchi hujjatlashtirilgan yirtqich hodisasi 2003-yil sentabr oyida, Sharqiy tropik Tinch okeanida bir guruh orka yaqinda oʻldirilgan koʻk kit buzoqlari bilan oziqlanayotganiga duch kelganida sodir boʻlgan. Moviy kitlarning kattaligi va tezligi tufayli dastlab ov qilish qiyin edi. Bu XIX asrning oʻrtalarida snaryad sifatida otilishi mumkin boʻlgan garpunlarning rivojlanishi bilan oʻzgara boshladi. Moviy kit ovlash 1930-1931-yillar orasida eng yuqori choʻqqisiga chiqdi va 30 000 hayvonlar olib ketildi. Turlarning hosili ayniqsa Antarktidada yuqori boʻlgan, XX asrning birinchi yarmida 350 000–360 000 kit ovlangan. Bundan tashqari, xuddi shu davrda 11000 Shimoliy Atlantika kiti va 9500 Shimoliy Tinch okean kiti oʻldirilgan. Xalqaro kit ovlash komissiyasi 1966-yilda koʻk kitlarni ovlashni taqiqladi va ularni butun dunyo boʻylab himoya ostiga oldi. Biroq, Sovet Ittifoqi 1970-yillargacha koʻk kit va boshqa turlarni noqonuniy ovlashni davom ettirdi.

Manbalar 

Hayvonlar
Koʻk masjid

Koʻk masjid — Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (1830—35). Toshkentlik aka-uka Nodirmat va Hojimatboylar (avval ular nomi bilan yuritilgan) mablagʻiga qurilgan. Peshtokli darvozaxona, baland minorali keng hovli, bir qanatli madrasa va hovli toʻridagi masjiddan iborat boʻlgan. Hozir koʻrimsiz darvozaxona, keng hovlining yarmisi hamda masjid (xonaqoh va ayvon) saqlangan. Xonaqoh (9,0x9,0 m) murabba tarxli, gumbazli. Jan. Devori ichiga chuqur ravoqli mehrob va tokchalar ishlangan. Xonaqoh janubidagi naqshinkor ayvon (7,26x12,20 m) shiftiga toʻsin tashlanib, ustidan toqilar terilgan. Ustunlar koʻpqirrali, poy-ustuni koʻk rangli toshlardan (masjid nomi ham shundan) turli shakllarda yoʻnib oʻrnatilgan (hozir poyustunlar rangi kulrang tusda).

Koʻk masjid 1995—99 yillarda taʼmirlanib atrofi obodonlashtirildi.

Manbalar 

 

Toshkent meʼmoriy yodgorliklari
Toshkentdagi masjidlar
Koʻk oʻrda

Koʻk oʻrda — Oq oʻrda va uning hududining rus manbalarida uchraydigan nomi. Sharq manbalarida Oltin Oʻrdani hamda undan Oq Oʻrda ajralib chiqqandan soʻng qolgan hududini K.o'k Oʻrda deb ataydilar.

Manbalar 

 

Osiyo tarixi
Koʻkaldosh madrasasi (Toshkent)

Koʻkaldosh madrasasi — Oʻzbekiston Respublikasi Toshkent shahrining tarixiy markazida, Chorsu maydonida joylashgan 2 qavatli madrasa inshooti.

Tarixi 
Koʻkaldosh madrasasining tashkil etilishi Shayboniylar davrining ikki mashhur shaxsi — Buxoro xonligining nufuzli amaldori Qulbobo koʻkaldosh va Toshkent hokimi Darveshxonning nomlari bilan bogʻliqdir. Ayrim, asosan, ilmiy-ommabop nashrlarda madrasa XVI asrda Qulbobo koʻkaldosh tomonidan bunyod etilgan deyilgan va boshqa, ayniqsa inqilobdan oldingi asarlarda u Darveshxon tashabbusi bilan qurilgani yozib qoldirilgan.

Koʻkaldosh madrasasi Buxoro xonligi, Toshkent shahri oʻrta asr shahristonining janubiy chekkasida qurilgan, hozirgi koʻcha oʻrni handaq boʻlgan.

Koʻkaldosh madrasasi XVIII asrning 1-choragida qarovsiz holga kelib qolgan va karvonsaroy sifatida foydalanilgan (1735). 1866- va 1886-yillardagi zilzilalar oqibatida vayron boʻlgan peshtoqi qayta tiklangan. 1946-yilgi zilziladan ham qattiq shikastlangan. Madrasa 1930—1960-yillarda butunlay qayta taʼmirlangan. Guldastalarining balandligi 2-qavat bilan deyarli tenglashtirilgan. Bir necha bor taʼmirlanishi natijasida madrasaning tashqi koʻrinishi oʻzgarib ketgan. Madrasaning old tomonida anʼanaviy usulda zinapoya ishlangan.

Koʻkaldosh madrasasi hujralaridan birida Furqat 1889—1891-yillarda Toshkentda boʻlgan vaqtda bir muddat shu madrasada yashagan. Hamza 1910—1911-yillarda madrasa hujralaridan birida istiqomat qilgan.

1998-yildan binoning muhandislik ustuvorligini taʼminlash, tashqi va ichki tarzlarini asl holiga keltirish va atrofini obodonlashtirish ishlari olib borilgan. Toshkent shahrining 2200 yilligi munosabati bilan 2008-yilda Koʻkaldosh madrasasining kirish peshtoqi va old qismi taʼmirlangan.

Koʻkaldosh madrasasi 1991-yildan Oʻzbekiston musulmonlari idorasi tasarrufiga oʻtkazilib, binoda shu idoraga qarashli oʻrta maxsus islom bilim yurti oʻz faoliyatini boshlagan.

Arxitekturasi 
Binoni qurishda anʼanaviy kompozitsiyaga rioya qilingan: chorsi hovlisi keng, hujralar va ochiq ayvonlar bilan oʻralgan. Hovlining П-simon yoʻllari hujralarni (darsxonalarni) masjid bilan ulaydi. Hujralar soni 38 ta boʻlgan.Ushbu madrassa, Toshkentdagi eng chiroyli madrassalaridan biri deb xisoblanadi. 

Madrasa dastlab 3 qavatli boʻlgan. Darvozadan kiraverishda chapda masjid, oʻngda darsxona joylashgan. Masjid va darsxonalarning usti oʻzaro kesishgan ravoqlarga oʻrnatilgan gumbazlardan iborat boʻlgan. Miyonsaroy 7 gumbazli. Meʼmorlar madrasani bezashda, asosan, binoning old tomoniga eʼtibor berishgan. Sirkor parchin va girih naqshlar bilan bezatilgan hashamatli peshtoqning ikki yoniga ikki qavatli ravoq ishlangan. Ikkinchi qavatdagi hujralar faqat peshtoqning ikki yonidagina saqlangan. Bosh tarzining ikki burchagidagi guldastalar bilan yakunlanib, tepasiga qafasa oʻrnatilgan.

Koʻkaldosh madrasasining umumiy oʻlchami 62,7x44,9 metr, hovlisi — 38x26,9 metr, peshtoqi bilan birga balandligi 19,73 metr.

Koʻkaldosh madrasasida tahsil olgan mashhur shaxslar

Galereya

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 .
 .

 

Toshkent madrasalari
Toshkent meʼmoriy yodgorliklari
Oʻzbekiston oʻrta-maxsus islom oʻquv yurtlari
Koʻkamaron

Koʻkamaron (Scutellaria immaculata Nevski) — yalpizdoshlar (labguldoshlar) oilasiga mansub sertuk yarim buta. Poyasi yotiq, yer ostki qismi yogʻochlanib, kaudeks hosil qiladi. Bir yillik poyalari 5—10 sm, sertuk, serbarg. Gullari 2,5—3 sm, och sariq, barg qoʻltigʻida gʻuj oʻrnashgan. Iyun—iyulda gullaydi, mevasi avgust,— sentabrda pishadi. Toshkent, Samarqand va Fargʻona viloyatlaridagi togʻlarda oʻsadi. Yangiligida mol yeydi.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Koʻkdumaloq neft-gazkondensat koni

Koʻkdumaloq neft-gazkondensat koni — Qashqadaryo viloyatining Mirishkor tumani hududidagi kon. Qarshi shahridan 12 km gʻarbda joylashgan. Koʻrsatilgan hudud geofizik usul bilan ancha oʻrganilgan. 1979—1980-yillarda Janubiy Oʻrtabuloq hududida oʻtkazilgan seysmik razvedka ishlari natijasida Koʻkdumaloq strukturasi mavjudligi aniqlandi va chuqur quduqlar orqali qidiruv ishlarini olib borishga kirishildi.

Qazish ishlarining boshlanishi

1985-yilda sinalgan 2 qudukdagi rif karbonat yotqiziqlaridan koʻp miqdorda kondensat boʻlgan gaz olindi. Keyingi qazish ishlari natijasida Kellovey-Oksford karbonat yotqiziqlarida uzunligi 10 km, eni 4,5 km, balandligi 250 m ga teng kelgan braxiantiklinal koʻrinishdagi rifga mansub struktura borligi aniqlandi. 1986-yilda 3-qudukdan yuqori yura davri karbonat yotqiziklariga mansub sanoat ahamiyatiga ega neft olindi. Konda 18 ta quduq qazilgan. Ulardan 1 tasi parametrik, 3 tasi izlov, 14 tasi razvedka quduqlari. Shulardan 13 tasi mahsuldor. Koʻkdumaloq konidagi quduqlar bu yerda yura, boʻr, paleogen va neogen-toʻrtlamchi davr yotqiziqlarining mavjudligini koʻrsatdi. Quduqlarning chuqurligi 3631 m gacha.

Geologik joylashuvi

Koʻkdumaloq strukturasi Chorjoʻy pogʻovasiga mansub boʻlib, Dengizkoʻl platosining janubi-sharqiy qismida joylashgan. U Alan, Zevardi, Oʻrtabuloq kabi yirik gazkondensat konlari orasidan joy oladi.

Tuzilishi

Kellovey-Oksford yotqiziqlarida strukturaning oʻlchamlari kichrayadi hamda boʻyi 7 km, balandligi 67 m ni (manfiy 2000 m li izogipsa boʻyicha) tashkil etadi. Kondagi quduqlarning mahsuldorligi yuqori.

Koʻqdumaloq konidagi mahsulot gaz-kondensat uyumidan iborat boʻlib, uning tagida yaxlit holatdagi neftli qatlam ham bor. Gaz-neft chizigʻi —2771 m va suv-neft chizigʻi —2830 m dan oʻtkazilgan. Kondagi neftning zichli-gi 0,841—0,895 g/sm³ oraligʻida oʻzgaradi, kondensatniki esa 0,799—0,815 g/ sm3 oraligʻidadir. Kondagi neft-gaz kondensat uyumining umumiy qalinligi 275 m ni tashkil etadi, neftli qismining qalinligi esa 59 m ga teng.

Koʻkdumaloq koni qatlamlaridagi suv yuqori minerallashgan, undagi tuz miqdori 106—118g/l, oʻrtacha PO g/l ga tengdir. Suvlarda kalsiy, magniy koʻp, sulfatlar 0,5—0,7 g/l, gidrokar-bonatlar 0.1—0,8 g/l ni tashkil etadi. RN koʻrsatkichi 6—6,8 atrofida oʻzgaradi.

1996-yilgacha konda hammasi boʻlib 103 quduq qazilgan, shulardan, 46 ta neft beruvchi, 13 ta suv haydovchi, 17 ta gaz oluvchi, 17 ta gaz haydovchi, 10 ta kuzatuvchi quduqlar toifasiga mansub. Koʻkdumaloq koni respublika miqyosida olinayotgan neft va kondensatning asosiy qismini beradi.

Manbalar 

 

Mirishkor tumani
Oʻzbekiston gaz konlari
Oʻzbekiston neft konlari
Koʻkorol

Koʻkorol — Orol dengizi (Qozogʻiston Respublikasi)dagi orol. Maydoni 273 km². Eng baland joyi 163 m (Dovud togʻi). Koʻkorol gʻarbdan sharqqa yoʻnalgan, oʻz. 45 km. Paleogen (yuqori eotsen)ning mergel va qumli gillar, yuqori qismida kvarsli qumlardan tashkil topgan. Orol dengizining sayozlanib borishi tufayli Koʻkorol gʻarbda Qoratup yarim orol bilan ham qoʻshildi. Natijada Orol dengizining shimoliy qismi ("Kichik dengiz") ajralib qoldi. Sirdaryo endi shu "Kichik dengiz"ga quyilmokda. Koʻkorolda bir yillik shoʻralar, qora saksovul, yulgʻun tarqalgan. Shamol taʼsirida eol qum relyefi shakllari — barxan va doʻng qumlar tarkib topgan.

Manbalar 

Oʻrta Osiyo
Orol dengizi orollari
Qozogʻiston geografiyasi
Koʻkpatos marmar koni

Koʻkpatos marmar koni -Boʻkantov togʻ tizmasining jan.sharqiy qismida, Uchquduq shahridan 40 km. 1990—91 yillarda geologiya-razvedka ishlari bajarilgach, Koʻkpatos marmar konik.ning faqat yer yuzasidan,50 m chuqurlikkacha boʻlgan umumiy geologik zahiralari 15 mln. m3 miqdorida baholangan. Koʻkpatos marmar konik.ning tuzilishida Koʻkpatos braxantiklinal strukturasining markaziy yadro qismida joylashgan Joʻzquduq karbonat qatlamlari ishtirok etgan. Bu karbonat togʻ jinslari qatlamlari och kulrangdan qoragacha boʻlgan marmarlashgan ohaktosh va marmarlardan iborat. Turli xil marmar qatlamlarining umumiy qalinligi 1200 m gacha boʻlib, qoplovchi qatlamlar 2–6 m gacha qalinlikda aniqlangan. Koʻkpatos marmar konik.ning sharqiy qismini sanoat zahiralari 1 mln. m1 atrofida baholanib, 1-navbatdagi qazib olish uchastkasi loyihalashtirilgan va 1994—95 yillardan zamonaviy texnika va texnlogiyalar qoʻllanishi asosida sanoat oʻzlashtirish ishlari boshlangan. Koʻkpatos marmar konik.ning yillik qazib olish loyihaviy quvvati 20 ming m3. Navoiy kon-metallurgiya kombinati korxonalari tarkibiga kiradi.

Manbalar
Koʻkpatos togʻlari

Koʻkpatos togʻlari — Markaziy Qizilqum (Navoiy viloyati)dagi togʻlar. Boʻkantovning janubi-sharqiy tarmogʻi. Balandligi shimoliy -gʻarbdan (369 m) janubi-sharqqa (480 m, Taraboy choʻqqisi tomon) oʻzgarib boradi. U Aytimtovning Boʻkantov bilan tutashgan joyidan boshlanib janubi-sharqqa tomon yoʻnaladi. Oʻz. 55 km, eni janubi-sharqda 12-15 km. Koʻkpatos togʻlari yirik antiklinal strukturadan iborat boʻlib, quyi devonning ohaktosh, ohaktoshli konglomerat, oʻrta karbonning qumtosh, alevrolit, argillit, konglomerat (yuqori boshqird kichik yarusi), kremniyli jinslar (qalinligi 900 m) va kvarsit, qumtoshdan tashkil topgan. Achchiq tarkibli granitoid jinslari introʻziyalari — granodiorit, granit va alyaskit formatsiyalaridan iborat.

Koʻkpatos togʻlari yon bagʻirlari quruq soylar oʻzani bilan parchalangan. Janubida joylashgan Mingbuloq botigʻida togʻdan suv oqimi bilan keltirilgan jinslar toʻplangan. Konus yoyilmalari qoʻshilishidan togʻ etagida keng prolyuvial shleyf tarkib topgan. Koʻkpatos togʻlarining botiqqa qaragan janubiy tomoni zinapoyasimon pasaygan. Yon bagʻirlarining yalangʻoch qismida tuproq qoplami yoʻq. Dagʻal elyuviy va prolyuvial yotqiziqlarda yupqa toshloq boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarkib topgan. Ularda shuvoq, keyreuk, biyurgʻun va boshqa giyoxlar siyrak oʻsadi. Yaylovlar mahsuldorligi gektariga oʻrtacha 1—3 s. Qorakoʻl qoʻylarini boqishda foydalaniladi. Togʻning gʻarbiy Koʻkpatos aholi punkti yaqinidan oltin qazib chiqariladi. Koʻkpatos togʻlarida fosforit va boshqa rudalar ham topilgan, ulardan foydalanish ishlari boshlangan.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati geografiyasi
Koʻkrak qafasi

Koʻkrak qafasi – sudralib yuruvchilar, qushlar, sutemizuvchi hayvonlar va odamda toʻsh suyagi yordamida koʻkrak umurtqalariga qovurgʻalar birikishidan hosil boʻlgan bir butun tuzilma. Odamda koʻkrak qafasi yassi konusga oʻxshaydi. Koʻkrak qafasining yon, old va orqa devori bor. Yon va oldingi devorlari 12 juft qovurgʻadan hosil boʻladi. Oldinda qovurgʻalar uchi toʻsh suyagiga kelib taqaladi; orqa devorning oʻrtasi umurtqa pogʻonasining koʻkrak boʻlimidan iborat. Koʻkrak qafasining yuqorisidagi teshikdan koʻkrak boʻshligʻiga traxeya, qiziloʻngach, qon tomirlari va nervlar oʻtadi, pastdan diafragma chegaralab turadi. Koʻkrak qafasida oʻpka, yurak va tomirlar joylashgan. Nafas olganda koʻkrak qafasi kengayadi, ayni vaqtda boʻylama, old-orqa va koʻndalang hajmi kattalashadi. Koʻkrak qafasining hajmi va shakli yosh, jins va kasbga qarab turlicha. Koʻkrak qafasi chaqaloqlarda piramida shaklida, ayollarda pastki teshigi, boʻyi kaltaroq boʻladi.

Rivojlanishi
Erkaklarda qovusning kengayishi pubertat paytida Testosteron ta'siridan kelib chiqadi. Shunday qilib, erkaklarning og'ir shohlari va ko'kraklari keng bo'lib, ular mushaklarini kislorod bilan ta'minlash uchun ko'proq havo nafas olishadi.

Tuzilishi
Odamning umurtqa pog'onasida o'ttiz uchta umurtqa mavjud. Ko'krak qafasi TH1-TH12 bilan bog'langan. Qovurg'alar joylashishi va sternum bilan bog'lanishiga qarab tavsiflanadi. Barcha qovurg'alar orqada ko'krak umurtqalariga birikadi va mos ravishda birdan o'n ikkigacha raqamlanadi. To'g'ridan-to'g'ri sternum bilan bo'g'imga birikmaydiganlar qovurg'alar haqiqiy qovurg'alar, to'g'ridan-to'g'ri bo'g'im birikmaydiganlar esa soxta qovurg'alar deb ataladi. Soxta qovurg'alarga sternumga umuman biriktirilmagan suzuvchi qovurg'alar (o'n bir va o'n ikki) birikadi.

Manbalar 

 

 
Tibbiyot
Koʻks oraligʻi

Koʻks oraligʻi (Mediastinum) -odam va boshqa sut emizuvchilarda koʻkrak boʻshligʻining oʻrta qismi. Oldindan toʻsh suyagi, orqadan umurtqa pogʻovasi, ikki yon tomondan oʻng va chap plevra xaltalari, pastdan diafragma bilan chegaralangan. Koʻks oraligʻini shartli ravishda ikkiga: old va orqa qismlarga boʻlinadi. Uning oldingi qismida yurak, kekirdak, ayrisimon bez va boshqa; orqa qismida esa aorta, qizilungach, katta venalar va hokazo bor. Koʻks oraligʻi yuqoridan boʻyin qismiga qoʻshilgan, pastdan qorin boʻshligʻidan ajralgan. Koʻks oraligʻi kasalliklari uning maʼlum bir qismigagiva xos boʻlib, bu diagnostik ahamiyatga ega. Koʻks oraligʻi aʼzolarining ochiq yoki yopiq shikastlanishlari jarroxlik yoʻli bilan davolanadi. Bu sohada kista, oʻsmalar, yalligʻlanishlar va boshqa kuzatiladi.

Manbalar
Koʻksaroysoy

Koʻksaroysoy — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi soy. Oqtogʻ tizmasining yon bagʻridagi (1650 m) buloqlardan boshlanadi Oʻz. 45 km, havzasining maydoni 288 km². Yuqori qismida Takaboysoy, Darasoy, Sharloqsoy, oʻrta qismida Koʻrasoy deb ataladi. Yongʻoqlisoy irmogʻi kelib qoʻshilgach (Chinor qishlogʻi yaqinida), K. nomini oladi. Zarafshon daryosiga yetmasdan Xoʻjakoʻl qishlogʻi yonida tugaydi. K. yon bagʻirlari yotiq va baland boʻlmagan ancha keng vodiyda sayoz va toshloq oʻzanda oqadi. Kattaqishloq va Terpoya qishloqlari oraligʻida K. tor dara hosil qilib Qoratogʻ tizmasini kesib oʻtadi. Soʻng uning vodiysi yana kengaya boradi. Havzasi yogʻin kam yogʻadigan pastak togʻlarda boʻlganidan K. kamsuv. Yillik oʻrtacha suv sarfi 1 m³/sek. Asosan, yomgʻir va buloqdardan toʻyinadi. Mart—may oylarida 4–6 m³/ sek, qolgan vaqtlarda 0,6–08 m³/sek suv oqadi. K. vodiysida 1000 ga dan ortiqroq sugʻoriladigan yer bor. K. vodiysi boʻylab Sharloq, Chinor, Kattaqishloq, Terpoya, Xoʻjalar, Podagaron, Choshtepa va Baxrin kabi qishloqlar joylashgan.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Xatirchi tumani
Koʻkcha (qovun navi)

Koʻkcha — oʻrtapishar qovun navi. Shakli tuxumsimon, dum va uch tomonlari ingichkaroq, yirik, oʻz. 33—40 sm, ogʻirligi 4—6 kg. Sirti tekis, yoppasiga tur bilan qoplangan, toʻrlari mayda, gulsiz. Tusy yashil, toʻri qalin boʻlganidan kulrangga oʻxshash. Poʻsti qattiq, etining kdlinligi 4—4,5 sm, oq, poʻstiga yaqin joyi yashil. Sershipa, shirin, karsillaydi. Tarkibida 7,5—14,8% qand, shu jumladan, 5—10% saharoza, 5—15% quruqmodda bor. Urugʻxonasi oʻrtacha. Urugʻdan unib chiqqanidan keyin hosili 88—90 kunda pishadi. 250—320 s/ga hosil beradi. Fargʻona vodiysida koʻp ekiladi. Andijon, Fargʻona, Toshkent va Buxoro viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

Manbalar 

 

Qovun navlari
Koʻlborilon

Koʻlbor ilon, koʻlvor ilon (), gyurza — qora ilonlar oilasiga mansub zaharli ilon. Uzunligi. 1,6 m gacha. Tanasining usti sargʻish yoki qizgʻishmalla rangda boʻlib, koʻpincha kulrang yoki qizgʻish kundalang dogʻlar bilan qoplangan. Afrikaning shimoliy-gʻarbidan va Oʻrta dengizdagi ayrim orollardan to Pokiston va shimoliy-gʻarbiy Hindistongacha boʻlgan hududlarda, Kavkazning sharqiy qismida, Qozogʻiston janubida va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda Xovos atrofida, Samarqand va Surxondaryo viloyatlarida uchraydi. Mayda qushlar, sut emizuvchilar va sudralib yuruvchilar bilan oziqlanadi. Tunda faol 3 yoshida voyaga yetadi. Zahari tibbiyotda ishlatiladi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Koʻlshunoslik

Koʻlshunoslik, limnologiya -gidrologiya fanining koʻllarni oʻrganadigan sohasi. K. koʻllarning kelib chiqishi, geografik joylashishi, morfologiya va morfometriyasini, ulardagi suvning fizik va kimyoviy xossalarini, koʻllarda uzluksiz sodir boʻlib turadigan jarayon va hodisalarning vujudga kelishi va rivojlanish qonuniyatlarini, ularning oʻzaro va atmosfera hamda litosferadagi boshqa jarayon va hodisalar bilan bogʻliqligini, koʻllarning oʻsimlik va hayvonot dunyosini oʻrganadi. K. geogr. fanlari qatoriga kiradi, shu bilan birga geofizika, gidrokimyo, gidrobiologiya, geomorfologiya, geobotaniqa, meteorologiya va geol. bilan uzviy bogʻlangan. Koʻllar ekspeditsiyalar uyushtirish va uzoq, yillar uzluksiz statsiovar kuzatishlar olib borish yoʻli bilan oʻrganiladi. K.da elektrometrik, fotometrik, akustik metodlar, aerofotosʼyomka qoʻllanadi. Ilmiy K.ka ilk bor 1901-yilda ushbu fan boʻyicha birinchi qoʻllanma yaratgan va uzoq yillar Jeneva koʻlida tadqiqotlar oʻtkazib kelgan shveysariyalik olim F. Forel tomonidan asos solindi. Oʻrta Osiyo koʻllarini oʻrganishga L. S. Berg, N. L. Korjenevskiy, N. G. Mallitskiy, A. M. Nikitin kabi olimlar oʻz hissasini qoʻshgan. Oʻrta Osiyo, shu jumladan, Oʻzbekistondagi koʻllar va suv omborlarini har tomonlama oʻrganish hamda ulardan kompleks foydalanish masalalarini hal etish ustida Oʻrta Osiyo regioval gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot institutining 1964-yilda tashkil etilgan kullar va suv omborlari boʻlimida ilmiy izlanishlar olib borilmokda.

Koʻp sonli suv havzalarini tiplarga ajratish va tasniflash maqsadida oʻtkaziladigan tadqiqotlar katta ahamiyatga ega. Koʻl yotqiziklarining stratigrafiyasi va koʻllar suv sathining balandligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar oldingi davrlarda iqlimning oʻzgarishi, okean va quruqlik oʻrtasidagi namlikning aylanishi va umumiy yer bilimiga doyr boshqa masalalarni oʻrganishda qoʻllanadi.

K.ning yutuqlari xalq xoʻjaligining suv taʼminoti, baliqchilik, suv xujaligi, gidroenergetika, sugʻorish, foydali qazilma boyliklarini qazib olish, tibbiyotda va mehnatkashlarni dam olishini tashkil qilishda foydalaniladi.

Koʻllar va suv omborlarining ifloslanishi va ular tabiiy holatining oʻzgarib borishi munosabati bilan, suv havzalaridagi suvning sifatini baholash, bashoratlash va muhofaza qilishK.ning bosh yoʻnalishi boʻlib qoladi. Oʻzbekistonda oliy taʼlim tizimida K. fani oʻqitilmokda.

Adabiyot 
 Hikmatov F. H., Sirliboyeva 3. S, Aytboyev D. P., Koʻllar va suv omborlari, T., 2000.

Manbalar
Koʻmakchi

Koʻmakchi — yordamchi soʻzlarning bir turi. Gapda ot yoki õzlashgan soʻzlardan keyin kelib, vosita, maqsad, sabab, vaqt, makon sintatik munosabatlarni ifodalash uchun qoʻllanadi. Ko'makchi aslida mustaqil soʻzlardan hosil boʻlgan.

Shunga koʻra, 2 guruhga boʻlinadi:

1) sof (asl) ko'makchilar;

2) funksional ko'makchilar (koʻmakchi vazifasida qoʻllanuvchi soʻzlar).

Sof ko'makchi mustaqil lugʻaviy maʼnolarini batamom yoʻqotgan yordamchi soʻz boʻlib, boshqa soʻzlar bilan birikkan holda turli munosabatlarni anglatadi: sayin, orqali, tufayli, yangligʻ, bilan va boshqa.

Funksional ko'makchi mustaqil maʼnoli soʻzlar boʻlib, maʼlum oʻrinlardagina koʻmakchi sifatida qoʻllanadi.

Funksional ko'makchining morfologik shakl va maʼno xususiyatiga koʻra turlari:

1) ot K. (tomon, yon, oʻrta va boshqalar);

2) sifat K. (boshqa, qarshi, tashqari va boshqalar);

3) feʼl K. (koʻra, qarab, buylab va boshqalar);

4) ravish K. (burun, avval, ilgari va boshqalar).

Manbalar
Koʻmir

Koʻmir — yonuvchi organik togʻ jinslariga mansub modda (qarang Toshkoʻmir, Qoʻngʻir koʻmir). So’z eski Turkiy tildagi köñ - (kuymoq, yonmoq) fe’liga qo’shilgan - mur qo’shimchasidan yaralgan. 

Ko’mir Yer shari taraqqiyotining turli davrlarida hosil bo’lgan. Ko’mir paydo bo’lishining eng uzoq davom etgan bosqichi bundan 250 000 000 yil ilgari boshlangan va taxminan 35 000 000 yil davom etgan Pensilvan davriga to’g’ri keladi. Yer ostidagi ko’mirning qolgan qismi bir million yildan 100 million yilgacha mu-qaddam shakllangan.
U davrlar qanday voqea-hodisalar ro’y bergan va ko’mir qanday hosil bo’lgan? Ko’mir Yer qobig’ida tog’ jinslari orasida uzunligi bir necha kilometrgacha va qalinligi uch metrgacha bo’lgan qatlam holida joylashgan. Ko’mir changalzor bot-qoqlarda, issiq namxush iqlim sharoitida bundan yuzlab million yillar ilgari o’sgan qadimgi daraxtlar va o’simliklarning qoldiqlaridan vujudga kelgan.
Bunday botqoqlarda tez o’suvchan qamishlar va bahaybat qomatli paporotniklar govlab o’sgan. Bir zamonlarga kelib, ular halokatga yuz tutgan va botqoqlar qa'riga cho’kkan. Bu ularni chirib ketishdan saqlab qolgan. Bakteriyalar daraxtlarning ayrim qismlarini qayta ishlagan, ulardan paydo bo’lgan gaz havoga uchgan. Daraxtlarning asosan ugleroddan iborat qora kuyindi qismi ajralib qolgan. Keyinchalik xuddi shu qism ko’mir qatlamiga aylangan.

Daraxtlarning qora kuyindi qismi ustida g’ovlab-gurkirab o’sgan giyohlar dunyosi bu qatlamlarning qalinligini bir necha metrgacha ko’tarilishiga sabab bo’lgan. Oxir-oqibatda botqoq joylarni suv bosgach, bu jarayon to’xtaydi. Natijada ko’mir qatlamlarini suvosti cho’kmalari va qum qoplagan.
Payti kelib, yuqori qatlamlarning zilday bosimi ostida qatlamlar bag’ridagi suyuқlik siқib chiқarilib, қotishқoқ massaning o’zi qolgan va u asta-sekin sovub, ko’mirga aylangan. Ayrim o’rinlarda bu jarayon bir necha marta takrorlangan. Qoldiqlardan hosil bo’lgan qachlarni suv bosib, tag’in botqoqliklar tug’ilgan. Tag’in o’simlikar dunyosi paydo bo’lgan va yana suv ostida qolgan. Shu tariqa qattiq qotishma holidagi cho’kindi va qum bosqinlari bilan ajralgan ko’mir qatlamlari yaralavergan.
Daraxtning ko’mirga aylanishi uchun necha ming yillar talab qilinadi. Ko’mir daraxtdan paydo bo’lganligi oson tasdiqlanadi. Ko’mirning bag’rida paporotnik, daraxt qobiqlari, shuningdek toshga aylangan daraxt tanalari va to’nkalarining asorati saqlanib qolganini aniq-tiniq kuzatish mumkin.

Yana q. 

 Koʻmir sanoati
 Suyultirilgan gaz
Konya

Koʻniya — Turkiyaning jan. qismidagi shahar. Likaon tekisligida. Koʻniya elining maʼmuriy markazi. Aholisi 761 ming kishidan ziyod (2000). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayoni markazi. Gʻalla va jun bilan savdo qilinadi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari, traktor zavodi bor. Gilam toʻqiladi. Shahar yaqinidan simob va magnezit qazib chiqariladi.

K. ilk bor qad. Frigiya davlati shaharlari qatorida Ikoniy nomi bilan tilga olingan. Miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 3-asrlarda Rim imperiyasi, soʻngra Vizantiya tarkibida boʻlgan. 11-asr oxirlari — 14-asr boshlarida Koʻniya sultonligi poytaxti, 15-asr oxiridan Usmonli turk saltanatiga qoʻshib olingan. Meʼmoriy yodgorliklardan Sirchali (1243), Sohibota (126283, Qoratoy (1252), Inja Minor (1258) madrasalari, Sultonxon karvonsaroyi (1229) va boshqa bor.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkiya shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Muqaddas shaharlar
Koʻp yillik muzlagan togʻ jinslari

Koʻp yillik muzlagan togʻ jinslari — tarkibida uzoq, muddat muz saqlab turuvchi va litosferaning asosiy muzlagan massasini tashkil qiluvchi jinslar. Manfiy temperatura natijasida paydo boʻladi. Bunday jinslar yer yuzasining faol yuqori qatlamidan bir qadar chuqurlikda yotadi va tegishli tabiiy sharoitda kamida ikki yildan yuz yillab va hatto ming yillab muzlagan holatda saqlanib turadi. Hozirgi zamon maʼlumotlariga koʻra, muzlagan holatdagi togʻ jinslarining eng katta yoshi 1 mln. yildan oshadi. Oʻzbekistonda bunday jinslar 4000 m dan yuqoridagi togʻ tepalarida uchraydi. Muz qoʻshimchalarining shakli va oʻlchamlari va oʻzaro joylashuvi choʻkindilarning toʻplanishi va muzlash sharoitiga bogʻliq. Muzlagan togʻ jinslari oʻz tarkibida suv va suv bugʻini ham saqlashi mumkin, ularning hajmi va taqsimlanishi jinsning mineral yoki organo-mineralli skeletining dispersligiga va muzlash yoki erish sharoitiga bogʻliq. Muzlagan togʻ jinsida muzning boʻlishi uning fizik, mexaniq va filtratsiya xususiyatlariga jiddiy taʼsir koʻrsatadi. Boʻsh va yoriqlari boʻlgan qoyali togʻ jinslari muzlashi natijasida yangicha xususiyatlarga (bir-biriga yopishib qolish, suv oʻtkazmaslik va hokazo) ega boʻladi. Bu holat jinslardan qurilish ishlarida foydalanishda muhim ahamiyatga ega. Shunday hududlarni oʻzlashtirishda oʻziga xos sharoitlarni hisobga olish zarur. Turli inshootlarni loyihalash va qurishning ilmiy asoslarini geokriologiya muhandisligi hal qiladi. Bu sohaning rivojiga xorijda rossiyalik, shvetsiyalik, amerikalik va boshqa olimlar salmoqli hissa qushgan.

Manbalar
Koʻp tirajli gazeta

Koʻp tirajli gazeta - muayyan tashkilot, muassasa yoki oliy oʻquv yurtlari qoshida taʼsis etilib, ularning asosiy mehnat faoliyatini yoritadigan matbuot turi. Oʻzbekistonda Koʻp tirajli gazetag. qonun asosida tegishli matbuot boshqarmalari tomonidan roʻyxatdan oʻtgach, oʻz nizomi asosida ish yuritadi. Unda, asosan, oʻsha korxona (tashkilot yoki muassasa)ga tegishli xabar va yangiliklar, eʼlon va bildiruvlar, maqola va sharxlar chop etiladi. Aksariyat Koʻp tirajli gazetag. lar mehnat jamoasining milliy mansubligiga qarab, ikki yoki undan ortiqtillarda nashr etiladi. Mas, "Toʻqimachi" ("Buxorotekstil" kombinati nashri), "Udarnik" (Toshkent Aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi nashri). Ayni paytda bir qator nufuzli oliy oʻquv yurtlari ham oʻz nashrlariga ega. Boʻlar sirasiga "Shifokor", "Tibbiyotnoma" (1- va 2- Toshkent tibbiot akademiyasi nashrlari), "Pediatr" (Toshkent pediatriya instituti nashri), "Texnika maskani" (ToshTU nashri), "Universitet" (Oʻzbekiston milliy universiteti nashri), "Moliyachi" (Toshkent moliya instituti nashri), "Til va dunyo" (Oʻzbekiston jahon tillari universiteti nashri) va boshqa kiradi. Shuningdek, ayrim oʻquv gaz,lari va axborot byulletenlari ham Koʻp tirajli gazetag.lar hisoblanadi. Masalan, Oʻzbekiston milliy universiteti jurnalistika fakultetining "Jurnalist" oʻquv gaz.si, "Zarafshon-Nyumont" Oʻzbek-Amerika qoʻshma korxonasining "ZARAFSHAN-NEWMONT" JV NEWS — Vestnik SP Zarafshan-Nyumont" axborot byulleteni va boshqa

Norali Ochilov.

Manbalar
Koʻpayish

Koʻpayish (biologiyada) — barcha mavjudotlarning oʻziga oʻxshash organizmlar hosil qilish orqali oʻz hayoti uzluksizligi va uzviyligini taʼminlash xususiyati. Koʻpayish jinssiz va jinsiy boʻladi. Jinssiz Koʻpayish 2-marta yoki koʻp marta boʻlinish, yaʼni shizogoniya (bir hujayralilarda); spora hosil qilish (tuban va sporali oʻsimliklarda); vegetativ koʻpayish (organlar bir qismining aj-ralib chiqib, yangi organizm hosil qilishi) va kurtaklanish (koʻp hujayralilarda) orqali sodir boʻlishi mumkin. Boʻlinish va spora hosil qilib Koʻpayishda organizm jinsiy jihatdan ixtisoslashmagan bitta xujayradan rivojlanadi. Vegetativ Koʻpayishda esa yangi organizm ova organizmning bir qismidan hosil boʻladi.

Jinsiy Koʻpayish 2 xil jinsiy hujayraning koʻpayishi, yaʼni urugʻlanish yoki partenogenez (tuxum hujayraning urugʻlanmasdan rivojlanishi) orqali roʻy beradi. Koʻpchilik hayvonlarning hayot siklida Koʻpayishning turli shakllari, mas, jinssiz va jinsiy, urugʻlanish va partenogenez, urugʻlanish va vegetativ koʻpayish qonuniy almashinib turadi. Oʻsimliklarning Koʻpayishi ham jinssiz (spora hosil qilish) va jinsiy (Gametalarning qoʻshilishi-urugʻlanish) naslning gʻallanib turishi orqali boradi. Koʻpayish muddati va tezligi harorat, kun uzunligi, oziq miqdori va tashqi muhitning b. omillari bilan bogʻliq. Yuksak hayvonlarda Koʻpayish organlari faoliyati nerv sistemasi va ichki sekretsiya bezlari tomonidan boshqarib turiladi.

Yana qarang 

 Jinssiz koʻpayish
 Vegetativ koʻpayish
 Jinsiy koʻpayish
 Partenogenez
 Nasl gʻallanishi

Manbalar 

 

Biologiya
Koʻpaytirish

Koʻpaytirish — berilgan obʼyektlar (mas, son, vektor, funksiya va hokazo.) ustida bajariladigan amallardan biri. Odatda, "x" yoki "y" bilan belgilanib, a, b lar koʻpaytmasi a- ʼ, axb, baʼzan, qisqacha ab deb yoziladi, a va ft butun musbat sonlarni bir-biriga koʻpaytirish uchun, a ni b marta oʻz-oʻziga qoʻshish kerak: ab=a+a...+a (b ta qoʻshiluvchi). Bunda a va b lar umumiy koʻpaytuvchilar deb ataladi, Sh- va 4 kasr sonlarni koʻpaytirish tenglik bilan aniqlanadi.

Ratsioval sonlarni K.da hosil boʻlgan sonning absolyut qiymati koʻpaytuvchilar absolyut qiymati koʻpaytmasiga teng. Sonlar bir xil ishorali boʻlsa, koʻpaytma musbat, har xil ishorali boʻlsa manfiy. Irratsioval sonlarni K. uchun ratsioval sonlar bilan yaqinlashtirish kerak. Matematikada haqiqiy sonlardan tashqari, kompleks sonlar, matritsalar va boshqa obʼyektlar ham koʻpaytiriladi. K. koʻpaytuvchilar va koʻpaytma turiga qarab har xil aniq maʼno va mos ravishda har xil aniq taʼriflarga ega boʻladi.

Yana qarang 

 Koʻpaytma

Manbalar
Koʻphad

Koʻphad (polinom) – Axkye…um+ +Bx"yp…u’’+…+Dxrys…u’ koʻrinishdagi ifoda. Bunda, x, u…i – oʻzgaruvchilar; A, B,…,D – K.ning koeffitsiyentlari va k, I, m, n,…, s, t (manfiymas butun sonlar) – daraja koʻrsatkichlari.

Axku…it kabi qoʻshiluvchilar K.ning hadlari, biror haddagi koʻrsatkichlarning yigʻindisi esa shu hadning darajasi deyiladi. Koeffitsiyentlari noldan farqli hadlar darajadarining eng kattasi K.ning darajasi deyiladi. Oʻzgarmas A son nolinchi darajali K. boʻladi. Barcha koeffitsiyenti nol boʻlgan K. aynan nol boʻlib, uning chekli darajasi boʻlmaydi (baʼzan darajasi – °o deb qabul qilinadi). K. hadlaridagi barcha bir xil oʻzgaruvchilarning darajadari teng boʻlsa, bunday xadlar oʻxshash deyiladi. Oʻxshash hadlari ixchamlangan bir oʻzgaruvchili K.a^x" + ars"’1 +… + ap rs + apkoʻrinishida yoziladi, bunda ah agʻ…, ap oʻzgarmas koeffitsiyentlar. K.da ishtirok etgan oʻzgaruvchilarga aniq qiymatlar berilsa, K. ham aniq qiymat qabul qiladi, shuning uchun K.ga oʻzgaruvchilarning butun ratsioval funksiyasi deb qarash mumkin. Kesmada uzluksiz funksiyani ixtiyoriy kichik xato bilan K.ga almashtirsa boʻladi. Funksiyalarni K.lar bilan yaqinlashtirish deb ataladigan bu usul matematikaning maxsus boʻlimlarida oʻrganiladi va boshqa fanlarga tatbiq qilinadi.

Manbalar
Koʻragon

Koʻragon (moʻgʻulcha — kuyov) — Chingizxon xonadoniga mansub malikalarga uylangan shaxslarga berilgan unvon. Tarixiy manbalarga qaraganda, Chingizxonning otasi Yasugay bahodir oʻgʻliga sovchi boʻlib Daychechenning huzuriga borganda, u "Mayli qizimni beray, sen esa oʻgʻlingni "kuyov" (gurgen-kurgen) qilib tashlab oʻzing ketaber", deydi. Yasugay bahodir 9 yoshli oʻgʻli Chingiz — Temuchinni Daychechen xonadonida "kuyov" qilib qoldirgan. Chingizxon va uning avlodlari qizlariga uylangan qator shaxslar K. unvonini olganligi bilan faxrlanib yurganlar. K. Movarounnahrda moʻgʻullar istilosidan soʻng isteʼmolda boʻlgan. Amir Temur va Temuriylar davrida bu unvon kishi ismiga qoʻshib aytilgan. Jumladan, Amir Temurning o'zi ham K. unvoniga ega bo'lib, Amir Temur 1370-yili Amir Husaynni yenggach uning haramida boʻlgan Qozonxon ibn Yasavurning qizi Saroymulk xonimga uylanishi natijasida K. unvoniga ega chiqadi. Bu unvonga erishishi ham Amir Tamur uchun o'z hokimiyati legitimligi uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Shu bilan birga 1397-yili Amir Temur  Mo'g'uliston xoni Xizrxo'jaxonning qizi sanalmish Tavakkul(Tukal) xonimga uylanadi. Natijada ikki karra K. unvoniga ega chiqadi. Bu holat Islom olamida huddi Usmon ibn Affon r.a ning "Zunnurayn" unvoniga ega chiqishi kabi holatning yana bir ko'rinishi edi. Shuningdek, Temuriy hukmdorlardan Mirzo Ulugʻbek, Mironshoh Mirzo, Abu Said Mirzo va boshqalar K. unvoniga ega bo'lishgan. Temuriylar zarb etgan tangalarda ham "K." unvoni bitilgan. K. unvoniga ega amirning boshqa amirlarga qaraganda imtiyozlari katta boʻlgan.

Manbalar 

Unvonlar
Koʻrinish

Koʻrinish (teatrda) – dramatik asar yoki teatr tomoshasining tugallangan bir qismi. Koʻrinishlar bir-biridan antrakt bilan emas (parda tushirilsa ham) qisqa tanaffus bilan ajratiladi.

Manbalar
Koʻrish nervi

Koʻrish nervi () – bosh miya nervlarining 2-jufti. Koʻz toʻr pardasining yorugʻlik sezuvchi hujayralari qabul qilgan taʼsirotlar, Koʻrish nervi orqali bosh miyaga oʻtadi. Koʻrish nervi toʻr pardaning ganglioz hujayralari tolalaridan boshlanib, koʻz kosasidagi maxsus tyoshikdan kalla boʻshligʻiga kiradi. Koʻz ichidagi qismi – Koʻrish nervi soʻrgʻichi yoki diski – koʻz soqqasi orqa tubining sal ichkarisida joylashgan. Ponasimon suyakning turk egari ustida bir koʻzning Koʻrish nervi ikkinchi koʻzning Koʻrish nervi bilan qisman kesishadi (koʻrish chorrahasini hosil qiladi) va shundan keyin koʻrish yoʻllariga aylanib, bosh miyaning poʻstloq ostidagi koʻrish doʻmbogʻiga boradi, bu yerdan taʼsirotlar maxsus tolalardan bosh miya poʻstlogʻi ensa qismining ichki sathidagi koʻrish markaziga boradi. Shunda koʻz koʻradi.

Yana qarang 

 Bosh miya nervlari
 Koʻrish organlari

Manbalar 

 

Nerv sistemasi
Anatomiya
Nevrologiya
Oftalmologiya
Periferik nerv tizimi
Tibbiyot
Koʻrlar maktabi

Koʻrlar maktabi - koʻr va zaif koʻruvchi bolalar uchun internat maktabi tipidagi maxsus taʼlim-tarbiya muassasasi. Koʻrlar maktabi koʻrlar va zaif koʻruvchilar internat maktabiga boʻlinadi. Oʻzbekistonda birinchi marta 1920-yil nogiron (kar, koʻr, aqli zaif) bolalar uchun internat maktabi sifatida tashkil etilgan. Toshkentda zaif koʻruvchilar uchun 20 oʻquvchidan iborat maktab 1922-yil, alohida moslashtirilgan internat maktabi 1935-yil ochilgan. Koʻrlar internat maktabiga mutlaqo koʻrmaydigan, zaif koʻruvchilar internat maktabiga 0,05% gacha koʻrish qobiliyatiga ega boʻlgan bolalar qabul qilinadi. Koʻr va zaif koʻruvchilar respublika, viloyat va shahar xalq taʼlimi boshqarmalari tomonidan tashkil etilgan tibbiy psixologik-pedagogik komissiyalar tomonidan koʻrikdan oʻtkaziladi va oʻqishga yoʻllanma beriladi. Koʻr va zaif koʻruvchi bolalar uchun maxsus taʼlim-tarbiya Oʻzbekiston Respublikasining "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonuni (1997) asosida amalga oshiri-ladi. Koʻrlar maktabi Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tizimiga kiradi.

Koʻrlar maktabida 2 boʻlim mavjud boʻlib, 1-boʻlimda 10 yillik, 2-boʻlimda 11 yillik tayanch taʼlim beriladi. Koʻrlar maktabining boshlangʻich sinflarida oʻqish maxsus reja, dastur, daryolik va oʻquv qoʻllanmalari asosida, yuqori sinflarda normal maktablarning 5—9-sinflar darsliklaridan foydalanib olib boriladi. Koʻrlar internat maktabida har birsinfga 8 oʻquvchi, zaif koʻruvchilar internat maktabida 10 oʻquvchi qabul qilinadi. Darsliklar Brayl alifbosi (relyef-nuqta) asosida tayyorlanib bosiladi. Oʻquv rejasi, dasturi, daryolik va oʻquv qoʻllanmalari Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi Taʼlim markazining maxsus taʼlim boʻlimi tomonidan tayyorlanadi. Maktabning 2-boʻlimida oʻqiydigan zaif koʻruvchi bolalar daryo jarayonida turli texnika va kattalashtiruvchi optik vositalar, maxsus yoritqichlardan foydalanadilar. Koʻrlar maktabi oʻquvchilari doimiy ravishda koʻz vrachi, nevropatolog va boshqa vrachlar nazoratida boʻladi. Koʻrlar maktabi qoshida maktabgacha tarbiya boʻlimi mavjud boʻlib, ular maxsus maktabda oʻqish uchun tayyorlanadi. Koʻrlar maktabida maxsus usullar (ayniqsa, taʼlimning 1-bosqichida) keng qoʻllanadi. Asosiy eʼtibor ojizlik oqibatlarini tuzatish, davolash, fazoviy tasavvur va oriyentatsiyani ustirishga qaratilgan boʻladi. Oʻqishni tugatgan oʻquvchilar mehnat qilishlari yoki oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtiga kirib oʻqishni davom ettirishlari mumkin. 2000/2001 oʻquv yili boshi OʻzRda 7 koʻrlar internat maktabi (1369 oʻquvchi), 2 zaif koʻruvchilar internat maktabi (386 o'quvchi) ishladi.

Manbalar
Koʻrlik

Koʻrlik, soʻqirlik, koʻz ojizligi — koʻrish qobiliyatining butunlay yoʻqolishi, yorugʻlikni qorongʻilikdan ajrata olmaslik. Bunda koʻrish oʻtkirligi "0" boʻladi, buni davolash imkoni deyarli yoʻq. Yorugʻlikni qorongʻilikdan ajrata olmaydigan absolyut Koʻrlik va koʻrish qobiliyati bir oz saqlangan nisbiyk. farq qilinadi. Koʻrlik yoki kasbga aloqador Koʻrlikka uchragan kishilar nisbiy kur hisoblanadi. Yorugʻlikni sezib, hatto uning qaysi tomondan toʻshayotganligini bilsa ham, birovning yordamisiz uyidan tashkariga chiqa olmaydigan odam kur hisoblanadi. Shuning uchun turmushdagi Koʻrlik deb ataladigan Koʻrlik ancha keng. Bundan tashqari, ishlab chiqarishdagi Koʻrlikda kishi har qanday optik asbob (koʻzoynak, lupa va boshqalar) yordamida ham koʻrmaydi. Biror kasb egasining koʻzi juda xiralashib, oʻz ishini (aqliy mehnat bilan shugʻullanadigan kishilarning uqish va yozishni) davom ettira olmay qolishi kasbga aloqador Koʻrlik deb ataladi.

Koʻrlik tugʻma va orttirilgan boʻladi. Tugʻma Koʻrlik bosh miyaning ayrim boʻlaqlari, koʻrish nervlari, koʻz tur pardasi rivojlanishining buzilishi oqibatida vujudgakeladi. Orttirilgan Koʻrlik koʻz kasalliklari (glaukoma, traxoma, keratit, koʻrish nervlarining zararlanishi va boshqalar), shuningdek, koʻz kosasi va bosh miya shikastlaridan soʻng paydo boʻladi. Koʻrlikning oldini olishda koʻz soqqasi, koʻz kasalliklari, xususan, glaukomani barvaqt aniqlash muhim. Koʻpchilik koʻr kishilar koʻrlar maktabida taʼlim oladilar va foydali mehnat bilan shugʻullanadilar.

Yana qarang 

 Daktilologiya
 Imo-ishora tili

Manbalar
Koʻrsichqonlar

Koʻrsichqonlar () - kemiruvchilar turkumiga mansub hayvonlar urugʻi. Tanasi gʻoʻlasimon, uzunligi 13 sm gacha, dumi 0,5–2,2 sm. Yevrosiyoning choʻl va dashtlarida tarqalgan; togʻlarda 4000 m gacha balandlikda uchraydi. Tuzilishi yer ostida yashashga moslashgan. Juni yumshoq va silliq. Boshi katta, quloq suprasi yoʻq, koʻzi juda kichkina va jun bilan qoplangan. Koʻrak tishlari ogʻzidan chiqib turadi. Panjalari qisqa va baquvvat. Uyasi uzun, murakkab va chuqur, asosiy yoʻli 100 m gacha, undan har tomonga uzunligi 20–50 m li qoʻshimcha yoʻllar ketadi. Choʻl ko'rsichqonlaining yozda faoliyati ancha pasayib, yerni kovlashdan toʻxtaydi. Ko'rsichqonlar oʻsimliklarning yer osti qismi bilan oziqlanadi. Qishga oziq gʻamlaydi. Yiliga ikki marta 3–5 tadan bolalaydi. Bitta uyada 10–15 tasi birga yashaydi. Oʻsimlik ildizini qirqib, qishloq xoʻjaligiga ziyon keltiradi. Oʻzbekistonda oddiy ko'rsichqonlar tarqalgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Koʻchat

Koʻchat — koʻchatzorlarda, parnik va issiqxonalarda yetishtiriladigan va koʻchirib, asosiy maydonga oʻtqaziladigan nihol. K.lar oʻsimliklarning urugʻi, danagi, qalamchasini ekib va payvand qilib yetishtiriladi. Bogʻ, oʻrmon va boshqa yaratish uchun K. tayyorlashda urut, danak va novda qalamchalari (tok, anjir va boshqalar)dan, shuningdek, payvand qilish usullaridan (qarang Koʻchatzor) foydalaniladi.

Sabzavot K.lari parnikparla urugʻidan maxsus romlar ostida yetishtiriladi. Ertagi karam urugʻi dekabr—yanvarda, oʻrtagisiniki mart — aprel boshlarida, ertagi pomidor urugʻi fevral boshlarida, baqlajon, qalampir va kechki pomidor urugʻlari fevralning 2-yarmi — martning boshida parnikka, bodring urugʻi ivitilmasdan martning 2-yarmida tuvakchalarga ekiladi. 1 gektarga yetarli K. olish uchun karam va pomidor uruglaridan 300—400 g. baqlajon urugʻidan 600 g; qalampirnikidan 800—1000 g sarflanadi. Urugʻlar unib chiqib, maysalagach, niholdar maxsus joyga 5x5 sm (karam), 6 x 6 (pomidor), 4x5 va 5x5 (qalampir), 6x6 (baqlajon) sm sxemada qayta koʻchatlab chiqiladi.

Karam, qalampir va baqlajon K.lari 4—5, pomidor K.lari esa kamida 6—7 barg chiqarganda ildizlariga yopishib turgan loy — nam tuprogʻi bilan koʻchirib olinib, ob-havo sharoitiga qarab, ochiq maydonlarga (dalaga) yoki hosil yetishtiriladigan himoyali joyga ekiladi va darhol sutoriladi.

K. yetishtirib oʻstirish usulida urugʻlik sarfi bevosita dalaga ekishga nisbatan 3—5-marta kamayadi, parvarish ishlari yengillashadi, hosili 30—40 kun oldin yetilib pishadi.

Botir Azimov.

Manbalar 

 

Qishloq xoʻjaligi