yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Obligatsiya

Obligatsiya ( — majburiyat) — qiymatiga nisbatan egasiga (qatʼiy belgilangan daromad keltiruvchi) qimmatli qogʻoz, qarzni qaytarib berish va foiz toʻlashni tasdiqlovchi majburiyatnoma. Fond birjalarida sotiladi. Obligatsiya aholi, korxona va tashkilotlar qoʻlidagi pul mablagʻlarini toʻplab, biror maqsad yoʻlida safarbar etish uchun chiqariladi. Obligatsiya, asosan, davlat, mahalliy va korporatsiya Obligatsiyalariga boʻlinadi. Daromad davlat tomonidan chiqariladigan Obligatsiya boʻyicha yutuq, kompaniyalar Obligatsiyalariga foiz shaklida toʻlanadi. Obligatsiya uyushtirilgan savdo orqali (birjalarda) va erkin joylashtiriladi. Obligatsiya moddiy yoki pul mablagʻi evaziga kafolatlangan yoki kafolatlanmagan, yaʼni Obligatsiya chiqaruvchilarning chin soʻzi va obroʻsi bilan taʼminlangan yoki taʼminlanmagan boʻlishi mumkin. Baʼzi Obligatsiyalar konvertirlanadi (Obligatsiya egasi uni boshqa Obligatsiyaga almashtirib olish huquqiga ega boʻladi). Obligatsiyaning bozor narxi uning nominalidan yuqori yoki past boʻladi.

Zayom Obligatsiya ilk bora 17-asr boshlarida Angliyada chiqarilgan boʻlib, keyinchalik jahonning bir qancha mamlakatlarida muomalaga kiritilgan. Ular, asosan, davlat hamda aksiyadorlik kompaniyalari tomonidan chiqarilib, ssuda kapitali bozorida erkin muomalada boʻlgan.

Oʻzbekistonda 1996-yildan Moliya vazirligi tomonidan yuridik shaxslarga moʻljallangan davlat qisqa muddatli Obligatsiyalari muomalaga chiqarila boshlandi. Obligatsiyani sotishdan kelib tushgan mablagʻlar davlat byudjeti taqchilligini qoplashga yoʻnaltiriladi.

Oʻzbekistonda Obligatsiyalar asosan tijorat banklari va aksiyadorlik jamiyatlari (AJ) tomonidan chiqariladi. Shuningdek, 2020-yilning fevral oyidagi qonunchilikdagi oʻzgarishlarga koʻra mas’uliyati cheklangan jamiyatlar (MChJ) ham korporativ obligatsiyalar chiqarishi imkoni yaratilgan.

Yana qarang 

 Aksiya

Manbalar 

Moliya
Obliteratsiya

Obliteratsiya (lotincha: obliteratio — tekislanmoq, bitib qolmoq) — 1) tibbiyotda — ichi kovak yoki naysimon aʼzolar (mas, ichki aʼzo boʻshligʻi, chiqaruv kanali yoʻli, qon yoki limfa tomirlari) teshigining bitib, berkilib qolishi. Bu, koʻpincha, yalligʻla-nish yoki oʻsmalar tufayli roʻy beradi, bunda organizm faoliyatiga putur yetadi. Tuxum yoʻllarining toʻliq Obliteratsiyasi bemorni bepushtlikka olib keladi (yana qarang Bitov). Shu bilan birga, ayrim kasalliklar, mas, plevritda, plevra boʻshligʻida Obliteratsiya vujudga kelishi bemorning sogʻayatganligidan dalolat beradi; qorin pardasi qin oʻsiqchasining Obliteratsiyasi rivojlanish meʼyorida borayotganligini koʻrsatadi; 2) botanikada — oʻsimlik toʻqimalari va hujayralarining puchayishi. Baʼzan hujayra ichidagi va hujayralararo boʻshliklarning bitib qolishiga olib keladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Obliteratsiyalovchi endarteriit

Obliteratsiyalovchi endarteriit (yun. endon – ichidagi va arteriyalar), vinivarter kasalligi – oyoq arteriyalarining yalligʻlanishi bilan kechadigan surunkali kasallik. Bunda tomirlar asta-sekin torayib, bora-bora butunlay bekilib qoladi, uning qon bilan taʼminlanishi izdan chiqadi. Oyoqni sovuq oldirish, lat yeyish, miya shikastlanishi, chekish, intoksikatsiya, hayajonlanish, toliqish, periferik nervlar kasalligi, turli infeksiyalar va boshqa sabab boʻladi. 20—40 yoshdagi erkaklarda koʻproq uchraydi. Obliteratsiyalovchi endarteriitda oyoq tez toliqadi, tomir tortishadi, keyinchalik oqsaydigan boʻlib qoladi, et uvishishi, paresteziyalar, qattiq ogʻriq kuzatiladi. Toʻqimalar qon bilan taʼminlanishining buzilishiga qarab kasallikning 4 darajasi farqlanadi. 1darajada oyoq barmoklari sovuq qotadi, uvishadi, tez toliqadi, oyoq terisi oqaradi, sal uzoqroq yurganda ogʻriq paydo boʻladi. 2-darajada yurganda oyoq ogʻriydi, oyoq tirnoklari moʻrt boʻlib, tez sinadi. Oyoq arteriyalarida puls sustlashadi. 3darajada bemor 20—30 qadam yurganda oyokda ogʻriq zoʻrayadi, oyoq terisi oqaradi, sovuq boʻladi. Oyoq muskullari atrofiyasi, koʻpincha trofik yaralar kuzatiladi. 4 darajada oyoklarda doimiy ogʻriq, shish paydo boʻladi, trofik yaralar, barmoklar gangrenasi tez rivojlanadi, kasallik zoʻrayganda butun oyoq panjasi gangrenaga uchraydi. Kasallikning kechishiga qarab chegaralangan vatarqalgan shakllari tafovut qilinadi. Chekish, ichish endarteriit kechishini ogʻirlashtiradi, shuning uchun kasallikni davolashda zararli odatlardan voz kechish, fizioterapiya va konservativ davo buyuriladi. Bular naf bermasa, operatsiya qilinadi (tomirlar tiklanadi yoki oyoq kesib tashlanadi).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kasalliklar
Obloqul gʻolib

OBLOQUL "GʻOLIB" (1831/401917/ 27) — urgutlik choʻpkor, meʼmor. Ustalar musobaqasida gʻolib chiqib "Gʻolib buva" nomini olgan va shu nom bilan mashhur boʻlgan, 300 ga yaqin shogirdlari boʻlgan. Urgutda u boshchiligida bir qator jamoat binolari qurilgan (masalam, Urgutdagi Juma masjid, Choʻbin masjidi, Urgutlik eshon masjidi, Chorchinor qishlogʻidagi Guzni masjidi va boshqalar).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Meʼmorlar
Mahkam Obloqulov

Mahkam Obloqulov (16-aprel 1920-yil, Urgut tumani — 12-fevral [[1992-yil]) — kulol; Samarqand kulollik maktabining namoyandasi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1977). Hunarni ota-sidan oʻrgangan. 1935-yildan "Harakat" va "Ittifoq" (1937-yildan) artellarida kosagar usta. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942 — 44). Kosagar (kosa, lagan, tovoq) hamda koʻzagar (koʻza, xum, tandir yasash) sifatida urgut kulolligini rivojlantirdi; anʼanaviy shakldagi kulollik buyumlarida rang va boʻyoklar jilvasi (sariq, yashil rang va ularning oʻnlar-cha tuslari)ni yaratdi. Obloqulov yaratgan kulollik buyumlaridan namunalar Oʻzbekiston va xorijiy mamlakat muzeylarida va xususiy toʻplamlarda saqlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1920-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
12-fevralda vafot etganlar
Hazrat Obloqulov

Hazrat Obloqulov (1928, Gʻijduvon tumani Todon qishlogʻi) — usta dehqon, Oʻzbekiston Qahramoni (2000); Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjalik xodimi (1998). Mehnat faoliyatini Ikkinchi jahon urushi yillari Gʻijduvon tumani Todon qishlogʻidagi jamoa xoʻjaligi aʼzoligidan boshlagan. 1960-yildan shu tumandagi S. Ayniy nomli jamoa (hozirgi shirkat) xoʻjaligida paxtachilik brigadasi boshligʻi, 1999-yildan bosh pudratchi. Obloqulov rahbarlik qilayotgan jamoa aʼzolari paxtachilikda yangi agrotexnologiyalarni qoʻllab, yuqori hosildorlikka, shartnomaviy rejalarni muntazam oshirib bajarishga erishdi. Koʻplab shogirdlar yetishtirgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
1928-yilda tugʻilganlar
Obmoʻri

Obmoʻri (fors, ob — suv va moʻri — quvur) — qalʼa, istehkom, qoʻrgʻon va shaharlarni ichimlik suvi bilan taʼminlovchi yer osti suv inshooti. U ikki xil — quduqli va sopol quvurlar yotqizilgan lahim (tunnel)li boʻladi. Quduqli Obmoʻri — qalʼa tubida gumbazsimon suvxona bino qilinib, tubidan quduq qaziladi. Suvxonaga zinapoyalar orqali tushiladi. Lahimli Obmoʻri suv manbalari (soy yoki daryo tarmogʻi) qalʼa tomon qazilgan lahim boʻylab tosh yoki pishiq gʻishtlardan novsimon suv yoʻli — ariq ishlanadi va unga sopol quvurlar yotqiziladi (masalan, Aksikat shahrining XX- XXI asrlarida barpo etilgan moʻrisining quvurlari 40 sm li boʻlgan). Quvurlardan oqib kelgan suvdan foydalanish maqsadida qalʼa ichida bir nechta suvxona va ularga tushish uchun zinali moʻrilar ishlab chiqiladi. Inshootning zinali suvxonasi "Kofir moʻri" anikrogʻi ("Kof-har moʻri") deb yuritiladi (yaʼni qasr suvxonasiga tushiladigan moʻri).

Shubhasiz koriz usulida barpo etilgan yer osti suv inshooti Obmoʻri kabi oʻrta ayerning murakkab gidrotexnikasini yaratgan muhandislar qalʼa yoki shahar aholisini, xususan, uning mudofaachilarini ichimlik suvi bilan taʼminlab, qamal vaqtida ularni suv tanqisligida qoldirmaslik chora va tadbirlarini nazarda tutganlar va ularning yechimini topa olganlar.

Adabiyot 
 Muhammadjanov A. R., Oʻzbekistonning qadimgi gidrotexnika inshootlari, T., 1997.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Obo

Obo (moʻgʻulcha) — Qozogʻiston, Oʻrta va Markaziy Osiyodagi togʻ choʻqqilarida mahalliy aholi tomonidan bunyod etilgan tosh uyumi. Ruhlarga sajda qilish joyi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Obodon

Obodon — Eronning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar. Huziston ostonida, Shatt ul-Arab daryosi boʻyida, Fors qoʻltigʻi qirgʻogʻidan 50 km ichkarida. Aholisi 206,1 ming kishi (1997). Okean kemalari kira oladigan port. Yiliga 30 mln.t neftni qayta ishlab beradigan yirik zavod, neft-kimyo korxonasi bor. Neft konlaridan Obodonga neft quvurlari oʻtkazilgan. Obodon orqali chetga neft va neft mahsulotlari chiqariladi. Neft instituti, xalqaro ahamiyatga ega aeroport bor.

Joylashuvi 
Shattul-arab (daryosi)ning sharqiy yoqasida Jazira al-xizr yoki keyinchalik Abbodon deb nomlangan yarim­ orolning shimoliy qismida asos solingan. Dastlab Basra ko‘rfazi qirg‘og‘ida bo‘lgan esa-da, Shattul-arab tashigan allyuviylar sababli hozir dengizdan 50 km gacha ichkarida qolgan. Dunyoning eng katta neft tozalash korxonalariga va eksport imkonlariga ega portlaridan biridir.

Tarixi 
VIII yoki IX asrlarda Abbod ibn Husayn ismli din olimi tomonidan bunyod etilgan shahar asoschisining nomiga monand ravishda Abadon nomini olgan, biroq bu nom 1935-yilda Rizoshohning Erondagi arabcha joy nomlarini forschalashtirish siyosati natijasida Obodonga o‘zgartirilgan. Abbosiylarning ilk davrlarida diniy markaz bo‘lgan Abadonda savdo-sotiqning ham rivoj topgani, bundan tashqari Basra hududining bo‘yra va tuz talabi shu yerdan qondirilgani ma’lum. Shattul-arab atrofidagi tuzli botqoqliklarda o‘sgan qamishlardan foydalangan holda Abadonda tayyorlangan bo‘yralar obodoniy nomi bilan dong taratgan. Misrda tayyorlangan bo‘yralarga ham keyinchalik xuddi shu nom berilgan. IX asr tarixchilaridan Nosir Xusrav Abadonni „Iroqning janubidagi yashash joyi“, XIV asrlarda esa Ibn Battuta „dehqonchilik maydonlaridan mahrum, tuzli vohada bunyod etilgan, ichida juda ko‘plab masjid va rabotlar bo‘lgan katta qishloq“ deya ta’riflaganlar. Ushbu ma’lumotlardan shaharning vaqt o‘tishi bilan qurilgan yillaridagi tarovatini yo‘qotgani anglashiladi. Keyinchalik atrofidagi yerlar tuzdan tozalanib, u yerda xurmo yetishtirishga imkoniyat yaratilgan.

Uzoq muddat usmoniylar hukmronligi ostida qolgan Abadon 1847-yildagi Erzurum kelishuviga asosan Eronga o‘tgan

Iroq-Eron urushidan ko‘p zarar ko‘rgan bo‘lishiga qaramay neft bilan bog‘liq faoliyatlar davom ettirilmoqda. Neft bilan bog‘liq korxonalarning barchasi 1979-yil inqilobidan keyin milliylashtirilgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Eron shaharlari
Xuziston ustoni shaharlari
Xuziston ustonidagi arab aholi punktlari
Sergey Obrazsov

Sergey Vladimirovich Obrazsov ( 22-iyun 1901-yil (5.7) – Moskva – 8-may 1992-yil) — qoʻgʻirchoq teatri aktyori va rejissyor 1920-yildan estradada parodiyachi aktyor (qoʻgʻirchoklar bilan) boʻlib ishlagan. 1931-yildan Moskva markaziy qoʻgʻirchoq teatrini boshqargan, teatr nazariyasi va uslubiyatini ishlab chiqqan, aktyor va rejissyorlar tayyorlagan, repertuarini bo-yitgan. "Alovuddin chirogʻi", "Antiqa konsert", "Mister Tvister", "Markaziy qoʻgʻirchoq teatri gapiradi va koʻrsatadi", "Shoʻrtan baliq amri bilan" kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Kinoda ham ssenariychi, ham rejissyor sifatida "Kinokamera ayblaydi", "Aklga sigʻmas haqiqat", "Kichik doʻstlarimiz", "Kimga ham kerak, bu Vaska" singari filmlarni ekranga chiqardi. Obrazsov oʻz teatri bilan 1971-yil Oʻzbekistonda gastrolda boʻlgan.

Manbalar 

 

1901-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
5-iyulda tugʻilganlar
8-mayda vafot etganlar
Rossiyalik erkak aktyorlar
Sovet erkak aktyorlari
Yelena Obrazsova

Yelena Vasilyevna Obrazsova (7-iyul 1939-yil, Sankt-Peterburg – 12-yanvar 2015-yil, Leipzig) – rus xonandasi (metsso-soprano). Xalq artisti (1976). Leningrad konservatoriyasini tugatgan (1964). Toʻlaqonli va kuchli ovoz, yuksak vokal hamda dramatik mahorat sohibasi. 1964-yildan Katta teatrning yetakchi yakkaxon xonandasi. Opera sahnasida Marfa („Xovanshchi-na“, M. Musorgskiy), Lyubasha („Shoh qayligʻi“, N. Rimskiy-Korsakov), Karmen („Karmen“, J. Bize), Eboli, Azu-chena („Don Karlos“, „Trubadur“, J. Verdi) kabi bosh partiyalarni ijro etgan. Konsert repertuaridan kamervokal asarlari keng oʻrin olgan. Yevropa, Osiyo, Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. P. Chaykovskiy nomidagi (Moskva, 1970), F. Vinyas nomidagi (Barselona, 1970) va boshqa xalqaro tanlovlar golibi. Glinka nomidagi Rossiya Davlat mukofoti bilan taqdirlangan (1973).

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Obrenovichlar

Obrenovichlar – Serbiyadagi knyazlar (1815—42, 1858—82), soʻngra qirollar (1882—1903) sulolasi. Asoschisi – Milosh Obrenovich. 1842-yil mamlakatdan quvgʻin qilingan; 1858-yil Serbiya taxtiga qayta tiklangan. Obrenovichlar sulolasi hukmdorlari: Milosh .(1815—39, 185860); Mixail (1839-42, 1860— 68); Milan (1868 – 89, 1882-yildan qirol); Aleksandr (1889—1903). Obrenovichlarning soʻnggi vakili – Aleksandr Karageor-giyevichlar tarafdorlari boʻlgan zobitlar guruhi tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Sulolalar
Obrligʻ

Obrligʻ (Arbilax) – Shok, davlatiga qarashli oʻrta asr shahri. Toshkent viloyatining Oblik, stansiyasi yaqinida. Yu. F. Buryakov tomonidan tekshirilgan (1962). Maydoni 80 ga boʻlib, VII-X asrlarda barpo etilgan. Obrligʻ Iloqning boshqa shaharlariga oʻxshamaydi: ark shahristondan ajralmagan; hunarmandchilik rabodlari qishloq yerlari bilan tutashib ketgan. Shahar iqtisodiy hayotining yuksalishi IX-X asrlarda kon ishlari, ayniqsa, unga yaqin boʻlgan oltin va kumush konlaridan keng foydalanishga bogʻliqdir. Lekin, maʼdan qazib olish XII asrdan tushkunlikka uchraydi. XII asr boshlarida shahar vayronaga aylangan. XIV asr oxiri XV asrda shaharning gʻarbiy qismida hayot jonlangan, keyinchalik shahar hozirgi Obliq qishlogʻi tomon kengaygan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Obrok

Obrok – oʻrta asrlarda Rossiyada pomeshchiklar tomonidan dehqonlardan pul va oziq-ovqat koʻrinishida olinadigan yillik yigʻim. Oziq-ovqat Obroki 1861-yil 19-fevraldagi Nizomga asosan bekor qilingan, pul Obroki – vaqtincha majburiyat asosida ishlovchi dehqonlar uchun 1883-yilgacha saqlanib qolgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Vladimir Obruchev

Obruchev Vladimir Afanasyevich (10-oktabr 1863-yil, hozirgi Tver viloyati —19-iyun  1956-yil Moskva) — rus geologi va geografi, akademik (1929), Peterburg konchilik institutini tugatgan (1886), Tomsk texnologiya institutida (1919—21), Simferopol universitetida (1918—21) va Moskva konchilik akademiyasida (1921—29) professor Abadiy toʻngliklarni oʻrganish komissiyasi raisi (1930—39), Fanlar akademiyasi Toʻnglikshunoslik instituti direktori (1939—56), Fanlar akademiyasi geol.geografiya boʻlimining akademik-kotibi (1942—46). Obruchev Vladimir Sibir, Markaziy va Oʻrta Osiyo geol.sini tadqiq etgan. Neogentoʻrtlamchi davrda Yer poʻstining vertikal harakati ahamiyatini asoslagan. Tyanshan togʻlarining geol. sini atroflicha oʻrgangan. 1886—88 yillarda Qoraqumda ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan va qumli relyeflarni 4 tur (barxanli, egri-bugri, joʻyakli va choʻl)ga ajratgan. Jungʻariya Olatovida bir qancha neft, oltin va boshqa konlarni ochgan. Ilmiy ishlari rudali konlar geol.si, geomorfologiya, geogr.ga bagʻishlangan.

Obruchev Vladimir nomiga Rossiya Fanlar akademiyasi Toʻnglikshunoslik instituti, Kyaxta shahrida oʻlkashunoslik muzeyi, koʻpgina geografik obʼyektlar, muzlik, togʻ, mineral buloqlar, Xi-toydagi bir qancha toshqotgan jinslar va boshqa qoʻyilgan. Fanlar akademiyasi Sibir geologiyasi boʻyicha olib borilgan ishlarga V.A.Obruchev nomidagi mukofot taʼsis etgan. As: Geologiya Sibiri, M., 1935—38; Rudnie mestorojdeniya, M., 1935; Istoriya geologicheskogo issledovaniya Sibiri, M., 1931—49; Po goram i pustinyam Azii, M., 1948; Izbrannie raboti po geografii Azii, M., 1951.

Adabiyot 
 Mirzayev E., Vladimir Afanasyevich Obruchev, T., 1964.

Manbalar 

Sovet yozuvchilari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Akademiklar
Geograflar
Obroʻ

Obroʻ — ijtimoiy hayotning turli jabhalarida (mas, ilmiy, diniy, siyosiy sohalarda, jamoada, oilada) biron shaxening bilimi, tajribasi, tashkilotchiligi, axloqiy fazilati tufayli orttirgan, koʻpchilik tomonidan eʼtirof etilgan taʼsiri, nufuzi. Obroʻ ayniqsa shaxening xalqi, Vataniga chin sadoqat bilan xizmat qilishi tufayli ortib boradi. Aksincha, nojoʻya harakati, soʻzi bilan ishining toʻgʻri kelmasligi kishini obroʻsizlantiradi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Observatsiya

Observatsiya (lotincha: observatio — kuzatish, nazorat) — karantinga olingan yuqumli kasalliklarga (oʻlat, vabo, chinchechak) chalingan bemorlar bilan muloqotda boʻlganligi sababli vaqtincha alohidalab qoʻyilgan kishilar ustidan tibbiy kuzatuv. Zarurat boʻlganda observatsiya boshqa yukumli kasalliklarga ham belgilanishi mumkin.

Observatsiyani sanitariya-epidemiologiya xizmati amalga oshiradi. Observatsiya muddati observatsiya qilish buyurilgan kasallik yashirin davrining eng uzoq muddatiga (qarang Inku-batsion davr) bogʻliq.Observatsiya qilinadigan kishilar doim vrach nazoratida boʻladi. Har kuni ularning hol-ahvoli soʻrab chiqiladi, koʻzdan kechiriladi, gavda temperaturasi oʻlchanadi, zarur boʻlsa, tegishli tekshiruvlar oʻtkaziladi, shoshilinch maxsus profilaktika qilinadi, ehtiyotdan emlanadi va hokazo. Tibbiy kuzatuvdagi kishilarga mehnatga qobiliyatsizlik varaqasi beriladi. Observatsiyada transport vositalari va yuklarga ishlov berish (dezinfeksiya, dezinseksiya, deratizatsiya) ham koʻzda tutiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Obsidian

Obsidian (lotincha Obsidianus lapis – Obsidiy toshi; toshni Efiopiyadan keltirgan rimlik Obsius nomidan) – shishasimon vulkanik togʻ jinsi. Rangi koʻpincha qora, qizgʻish-qoramtir; mayda changsimon gematit zarrachalari obsidian ga dogʻsimon tus beradi. Qattiqligi 5; zichligi 2,5—2,6 g/sm³. Kimyoviy tarkibi har xil, koʻpincha liparitga yaqin, hajmining 80% atrofida silikat shishasi va 1% gacha suv bor. Nordon liparit yoki liparitdatsit lavalarining qotishidan hosil boʻladi. Obsidian oson silliklanadi. Obsidiandan tosh va jez davrlarida kamon oʻqi va nayza uchi, pi-choklar yasalgan, hozirgi davrda baʼzilari bezak buyumlar tayyorlashda, asosan, yengil betonlarga boʻrttiruvchi qoʻshimcha sifatida, yoʻl qurilishida va binolarni bezashda ishlatiladi. Obsidianning baʼzi turlaridan (ongonitlar) litiy, seziy, berilliy va boshqa noyob elementlar ajratib olish uchun foydalanish mumkin.

Manbalar 

 

Petrologiya
Bezak toshlari
Obuna

Obuna (frans. abonner — yozilmoq) — davriy nashrlar (gaz., jur.) va tegishli bosma kitoblar (koʻp jildli badiiy, ilmiy, ilmiy-ommabop asarlar) uchun oldindan buyurtma toʻplash, ularga yozilish. Obuna maʼlum maʼnoda nashr mahsulotlari adadi (miqdori)ning qancha boʻlishini avvaldan belgilash imkonini beradi. Oʻzbekistonda davriy nashrlarga Obuna "Matbuottarqatish" uyushmasi, pochta-aloqa boʻlimlari, korxona, muassasa va oliy oʻquv yurtlaridagi jamotchi tarqatuvchilar tomonidan, boshqa bosma asarlarga Obuna kitob savdosi bilan shugʻullanuvchi tashki-lotlar, maxsus kitob doʻkonlari tomonidan amalga oshiriladi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oburdon ustunlari

Oburdon ustunlari – Zarafshon daryosining yuqori qismidagi Oburdon qishlogʻidan topilgan yogʻoch ustunlar. 1920-yil etnograf M. S. Andreyev tomonidan topilgan. Oburdon ustunlari somoniylar mada-niyatini aks ettiruvchi noyob yodgorlik. Zarafshon oʻymakorlik usulida ishlangan yogʻoch yodgorliklarning koʻpchiligi mahalliy usta-oʻymakorlar tomonidan yasalib, mayejid va imoratlarga ishla-tilgan. Us tunlarning naqshlari oʻsimlik va hayvonlar suratidan iborat. Oburdon ustunlari Oybek nomidagi Oʻzbekiston xalklari tarixi muzeyida saqlanmokda.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Obchak svitasi

Obchak svitasi — Fargʻona vodiysining shim.da neogen yotqiziklari tarkibidagi stratigrafik birlik. Geolog olim M. N. Gramm tomonidan aniqlangan. Obchak svitasi qizgʻish-qoʻngʻir, kizil va toʻq qoʻngʻir alevritli gil, qumtosh va konglomeratlardan tarkib topgan. Umumiy qalinligi 400 m (Norin) dan 600 m (Varziq)gacha. Konglomerat va qumtoshlar tarkibidan, asosan, paleozoy choʻkindi-metamorfik jinslarining siniq (donacha)lari uchraydi. Obchak svitasi Moylisoy svitasi ustida yotadi, uning yoshi tarkibida saqlangan chuchuk suv joni-vorlaridan ostrakoda va gastropoda hamda suvoʻt qoldiqlari asosida aniqlangan. Obchak svitasi stratigrafik ahamiyatga ega.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Obyektiv

Obyektiv — optik asbob yoki fotoapparatning obyektning teskari tasvirini hosil qiladigan qismi; bir necha linza yoki koʻzgulardan iborat boʻladi. Quyidagilarga boʻlinadi: 1) koʻrish trubasi va teleskop obyektlari; tasvirni kichraytirib beradi; 2) mikroskop obyektlari; tasvirni kattalashtirib beradi; 3) fotografik va proyeksion obyektlar; oʻz tuzilishi va ajrata olish qobiliyatiga qarab, ham kichraytirib, ham kattalashtirib beradi. Muhim koʻrsatkichlari: fokus masofasi (tasvirning masshtabini ifodalaydi), koʻrish maydoni burchagi, nur kirish tirqishi, yorugʻlik kuchi (nur kirish tirqishi diametrining fokus masofasiga nisbati) va ajrata olish qobiliyati.

Obyektlar tuzilishiga koʻra, linzali (refraktor, dioptriklar), koʻzguli (reflektor, katoptriklar) va koʻzgulinzali; ajrata olish xususiyatiga koʻra, universal, teleobyektiv, yorugʻligi kuchli, keng (tor) burchakli va boshqa xillarga boʻlinadi. Obyektgacha masofaga koʻra, ularni maʼlum (aniq) bir masofada joylashgan buyumning tasvirini hosil qiladigan obyekt (mikroskop obyekt, proyeksion obyekt); chek-siz uzoklikda joylashgan buyumning tasvirini hosil qiladigan obyekt (kurish trubasi obyekti, teleskop obyekt va kupchilik fotografik obyektlar)ga bulish mumkin.

Teleskoplarda linza va koʻzgulinzali obyektlar qoʻllanadi. Refraktorlarsa 2 linzali obyektlardan, astrograflaraa osmon yoritqichlarining surati olinadigan, 3 va 4 linzali obyektlardan foydalaniladi.

Astronomik obyektlarga Yer sunʼiy yoʻldoshlarinn kuzatish sistemasida qoʻllanadigan obyektlar (yoʻldosh kame-ralari) va atmosferaning yuqori qatlamlaridagi jismlar (masalan, meteorlar) ning harakatini suratga olishda ishlatiladigan obyektlar ham kiradi. Bu obyektlar oʻz koʻrsatkichlari boʻyicha bir tomondan astrograf obyektlariga oʻxshasa, ikkinchi tomondan fotografik obyektlarning baʼzi turiga oʻxshaydi.

Fotografik (kinoga olish va reproduksiyalashda qoʻllanadigan) obyektlar buyum tasvirini aniq hosil qilish bilan boshqa obyektlardan farq qiladi. Ishlatilishiga qarab, ular havas-korlik va kasbga oid fotografiyada; kinematografiyada qoʻllanadigan, televizion, reproduksion, flyuorografik, astrografik va boshqalarga boʻlinadi. Mikroskop obyektlari boshqa obyektlardan buyumga juda yaqin turishi bilan farq qiladi. Bunday obyektlarning eng takomillashgani planaxromat va pla-napoxromatlardir. Xossalari jihatidan fotofafik obyektga yaqin boʻlgan spektral asboblar obyektlari; lazerlar bilan ishlatiladigan obyektlar va boshqa obyektning alohida guruhiga kiradi.

Fotoapparat obyektivi (chapda); mikroskop obyektivi sxemasi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ob (daryo)

Ob () – Rossiya va Yer sharidagi eng yirik daryolardan biri; Rossiyada sersuvligi jihatidan 3-oʻrindagi (Yenisey va Lenadan keyin) daryo. Oltoydagi Biya va Katun daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi va Gʻarbiy Sibir hudu-dini janubidan shim.ga kesiboʻtib, Kara dengizining Ob qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 3650 km (Irtish daryosining boshlanishidan hisoblaganda 5410  km), havzasining maydoni 2990 ming km². Hav-zasining asosiy qismi (85%) Gʻarbiy Sibir tekisligida, janubi-sharqiy qismi Janubiy Sibir togʻlarida joylashgan (Oltoy, Kuznetsk Olatovi, Salair kryaji va Togʻli Shoriya). Ob havzasiga 150 dare quyiladi. Havzaning yuqori qismi togʻlarda joylashgan boʻlib, u yerdan Biya va Katun hamda koʻpchilik irmoklari boshlanadi.

Tom daryosi quyilish joyidan quyirokda Ob sersuv va Irtish daryosiga qoʻshilgunga qadar tayga zonasi boʻylab oqadi. Bu yerda Ob vodiysining eni 30– 50 km va undan ortiq. Chuqurligi 4–8 m. Yirik irmoklari: Tom, Chulim, Ket, Tim, Vax va boshqa

Irtish daryosi quyilgandan soʻng Ob shimolga buriladi. Vodiysi keng, assimetrik. Qayiri ham keng (40–50 km). Ob Peregrebnoye shahridan quyiroqda 2 oʻzanga – Katta Ob va Kichik Obga boʻlinadi. Quyi oqimining asosiy irmoklari: Kazim, Poluy (oʻngda), Shimoliy Sosva, Shchuchya (chapda). Ob Ob qoʻltigʻiga delta (maydoni 4 ming km²dan or-tiq) hosil qilib quyiladi. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Barnaul shahri yaqinida 1470 m³/ sek, Salehard shahri yaqinida 12700 m³/ sek. Obning yuqori oqimida muz 150 kun, quyi oqimida 220 kun erimay yotadi.

Ob havzasi har xil tabiiy resurslarga boy. Gʻarbiy Sibir neft, gaz va koʻmir zaxirasi boʻyicha Rossiyada muhim oʻrin egallaydi. Rossiya Federatsiyasidagi barcha torf za-xirasining asosiy qismi shu yerda. Suv, oʻrmon va boshqa resurslar ham koʻp. Ob va Ob qoʻltigʻida 50 ga yaqin baliq turi uch-raydi. Ob havzasining umumiy potensial gidroenergiya resursi 250 mlrd. kVt-s. Novosibirsk GES, Buxtarma GES va Oʻskemen GES ishlab turibdi. Ob – Gʻarbiy Sibirning asosiy transport magistrali. Obning boshlanish joyidan quyilish yerigacha kema qatnaydi. Ob xavzasining asosiy port va pristanlari: Novosibirsk, Tomsk, Surgut, Labitnangi, Pavlodar, Omsk, Tobolsk, Tyumen.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Ob-havo xaritalari

Ob-havo haritalari - meteorologik va aerologik stansiyalardan olingan maʼlumotlar (sonlar va shartli belgilar)ni geografik haritalarga koʻchirib tuziladigan sinoptik va aerologik haritalar. Yer yarim shari, butun Yer yuzasi uchun, shuningdek, kichik rayonlar uchun tuzilishi mumkin. O.-h. x. ob-havo byurolarida kuniga bir necha marta tuzilib, odatda, kuzatishdan olingan maʼlumotlar asosida EHM lar va max-sus moslamalar yordamida tayyorlanadi. O.-h. x. da konik, merkator, stereografik proyeksiyalardan foydalaniladi. Ularda quruqlik, dengiz va boshqa orografiyalarning muhim xususiyatlari beriladi. O.-h. x. kompleks, aerologik, yordamchi haritalarga boʻlinadi. Ular ob-havo xizmatida muttasil, talabga qarab har 3, 6, 12 soatlar orasida tuziladi. Bu haritalarni tahlil qilib, boʻlib oʻtgan, hukm surayotgan va boʻlajak ob-xavo anikdanadi. Meteorologik maʼlumotlar asosida tuzilgan haritalar Yer yaqini sinoptik O.-h. x.lari, aerologik kuzatish natijalari tushirilgan haritalar barik topografiya yoki aerologik haritalar deyiladi. Kompleks harita sinoptik harita boʻlib, unda dengiz yuzasiga moslashtirilgan qavo bosimi, temperaturasi va namligi, uzoqni koʻrish masofasi, har xil bulutlar, yogʻin turlari, atmosfera hodisalari va hokazo ifodalanadi. Kompleks haritalardan ob-havoni va atmosfera sinoptik holatini tahlil qilishda foydalaniladi. Aerologik haritalar atomosferaning maʼlum balandliklari uchun tuziladi. Bu haritalarda shamol tezligi va yoʻnalishi, temperatura, namlik va hokazo belgilanadi. Aerologik haritalar, asosan, aviatsiya xizmatida katta ahamiyatga ega. Yordamchi, kompleks, sinoptik haritalarga qoʻshimcha qilib, ayrim meteorologik elementlar (mas, tumanlar, chang boʻronlar, yashin va chaqmoqlar, yaxmalaklar, kuchli yogʻinlar, eng yuqori va eng past temperaturalar, tropopauza balandligi va boshqa asosida) tuziladi. Kichik rayonlar uchun tuziladigan O.-h.x. mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan koʻp sonli meteorologik st-yalar maʼlumotlaridan foydalanib tuziladi. Aviatsiya xizmati uchun moʻljallangan O.-h.x. maʼlum rayon uchun uni halqa koʻrinishida oʻrab olgan zich meteorologiya stansiyalari maʼlumotlari asosida tuzilgan ob-havo haritasi asosida qisqa vaqt oraligʻi uchun tuziladi. Aviameteorologiya markazlarida muntazam ravishda maxsus prognoz haritalari tayyorlanadi.

Tohir Muxtorov.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ob-havo xizmati

Ob-havo xizmati — xalq xoʻjaligini yoki uning biror tarmogʻini, shuningdek, Vatan mudofaasini kundalik ob-havo va ob-havo prognozlariga tegishli maʼlumotlar bilan taʼminlash vazifasini oʻtaydigan tashkilot. Bu tashkilot ishi meteorologiya va aerologiya kuzatish stansiyalari maʼlumotlariga asoslanadi. O.-h. x. barcha davlatlarda mavjud. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Maqkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya bosh boshkarmasi bu ishlarga rahbarlik qiladi (qarang Boshgidromet). Bevosita ob-havo muammolari bilan gidrometeorologiya markazi shugʻullanadi. Bundan tashqari, har bir viloyatda gidrometeorologiya boshkarmasi mavjud boʻlib, ular zimmasiga, boshqa ishlar qatori O.-h. x. ham yukla-tilgan. Umuman, Jahon meteorologiya tashkiloti tashabbusi bilan 3 ta (Moskva, Melburn, Vashington) jahon, 34 ta regional va 185 ta milliy meteorologiya markazlari tashkil etilgan. Ana shu 34 ta regional markazlardan biri Toshkentda joylashgan. Jaxrn ob-havo xizmati tarmogʻi har kuni quruklikda joylashgan 10 000 ta meteorologik, 1000 ta aerologik, 7300 ta suzuvchi kemalar, dare va okeanlarning sayoz yerlarini koʻrsatuvchi 600 ta Kuchma nishonlar, shuningdek, 70000 ga yaqin qoʻshimcha maʼlumotlarni beradigan va 3000 ta havo kemalaridan axborot oladi. Xalqaro kelishuvga binoan, har bir davlatdagi O.-h. x. quyidagi ishlarni bajaradi: barcha meteorologiya kuzatish styalari (quruklikda, dengiz va togʻlarda) bir xil muddatga ob-havoni kuzatish; aerologiya stanyalarida radiozond, samolyot, aerostat va uchar sharlar yordamida har xil balandliklardagi meteorologik elementlar — havo temperaturasi, bosimi va namligi, shamol tezligi va yoʻnalishi, bulutlar va boshqalarni bir vaqtda kuzatish; meteorologik va aerologik kuzatish natijalari har xil uzatish vositalari yordamida markaziy tashkilot va gidrometeorologiya markazlariga yuborish; gidrometeorologiya markazlarida tuzilgan sinoptik va aerologik haritalar, vertikal qirqim va grafiklar taxlil qilinib ob-havo xizmati holati, uning rivoji, boʻlajak ob-havo sharoitlari aniklanib tegishli muassasalarga yuboriladi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ob-havoni oldindan aytish

Ob-havoni oldindan aytish — atmosferada sodir boʻlayotgan jarayonlar rivojlanish qonuniyatlarini hisobga olgan holda ob-havoning kelajakdagi holati (ob-havo prognozi) haqida ilmiy asosda maʼlumot berish. O.-h. o. a. muddatlari: oʻta qisqa muddatli (12 soatgacha), qisqa muddatli (1—2 sutka), oʻrta muddatli (3—10 kungacha), uzaytirilgan oʻrta muddatli (1 oygacha), oy, fasl prognozlariga boʻlinadi. Ob-havo prognozi alohida joy, hudud, trassa, viloyat va respublika hududi uchun berilishi mumkin. O.-h. o. a.da umumiy va maxsus maqsadlar koʻzda tutiladi. Umumiy ob-havo prognozida eng muhim meteorologik elementlar (temperatura, bosim, budut, yogin, shamol), shuningdek, tuman, chang yoki qor boʻronlari, momaqaldiroq, dovul, oʻsimliklarni sovuq urishi, qor koʻchkilari, yaxmalak va boshqa meteorologik hodisalarning kelajakdagi oʻzgarishlari haqida maʼlumotlar beriladi. Xalq xoʻjaligining turli sohalari: mas, bulutlarning pastki va yuqori chegaralari, Yer sirtida va yuqori balandliklarda shamol tezligi va yoʻnalishi (aviatsiya uchun); yogʻin miqdori, havo temperaturasi, oʻsimliklarni sovuq urishi, qurgʻoqchilik va hokazo (qishloq xoʻjaligi uchun); qor boʻroni, kuchli jala, uzoqni koʻrish masofasi (temir yoʻl transpor-ti uchun) va boshqa uchun maxsus prognozlar ham tuziladi.

Sutkali O.-h. o. a. oʻtgan asrning60-yillarida boshlandi. 20-asrning 30-yillarida atmosferaning yuqori qatlamlarini sistematik oʻrganishga imkon beradigan radiozondningyaratilishi (sobiqSSSR da), atmosferada jarayonlarining fizik qonuniyatlarini chuqur oʻrganish Ob-havoni oldindan aytish o. a. usullarining takomillashishiga olib keldi. O.-h. o. a. uchun kerakli maʼlumotlar meteorologik st-yalardan sutka davomida bir necha marta telegraf yoki radio orqali olinadi. Ob-havo byurolarida Yer uchun sinoptik harita va yuqori qatlamlar uchun barik topografiya haritalari va boshqa tuziladi. Shular yordamida Yer sharining katta hududida ob-havo holati taxlil qilinib, barik si-stemalar, siklonlar, antitsiklonlar hamda havo massalari, atmosfera frontlarining siljish tezligi va yoʻnali-shi aniklanadi. Bu maʼlumotlar hamda joyning mahalliy xususiyatlari (Yer yuzasi landshafti, orografiyasi va hokazo) punkt, trassa yoki anik, bir rayon uchun O.-h. o. a. ga imkon yaratadi.

Uzok, muddatli O.-h. o. a. muammosi qisqa muddatli prognozga nisbatan ancha murakkab. Katta miqiyosdagi atmosfera jarayonlarining bir necha kundan bir necha oygacha davrdagi sirkulyasiyasi oʻrganilib, ularning almashinish krnuniyatlari va kelajakda qanday boʻlishi aniklanadi. Oylik prognozda oʻrtacha oylik temperatura va yogʻinlar miqdorining koʻp yillik meʼyordan qancha farq qilishi yoki ishorasi qanday boʻlishi haqida fikr yuritiladi va oy davomida boʻladigan oʻzgarishlar haqida axborot beriladi. Oʻrta Osiyo mamlakatlari uchun oylik Ob-havoni oldindan aytish. o. a.ni Toshkentdagi gidrometeorologiya markazi amalga oshiradi.

Tohir Muxtorov.

Manbalar 

    

Metrologiya
Ob (mehnat faoliyati)

Ob, ov qilish, shikor — yovvoyi hayvon va parrandani ovlash; odamning hayot kechirish jarayonidagi qad. mehnat faoliyatlaridan biri. Odamlar dastlab guruh boʻlib, keyin yakka holda ov qilishgan. Kadimda tosh, nayza, keyinroq pichoq, toʻr va boshqalardan ov quroli sifatida foydalanilgan. Kamon kashf etilishi ovchilikda katta ahamiyat kasb etgan. Osiyodagi koʻchmanchilar ot minib, iskovuch it va qush yordamida ov qilgan. Hozir koʻproq miltiq, qopqon va toʻr, it bilan ov qilinadi.

Hayvon va parrandalar qurol bilan ov qilinganda itlardan foydalaniladi. Bunda, asosan, moʻynali va tuyokli hayvonlar, oʻrmon va suv parrandalari ovlanadi. Qurolsiz ovda moʻynali hayvonlar va ilvasin tutiladi. Bunda qopq-ondan va tuzoqsan foydalaniladi, ular hayvonlar ini ogʻziga, yuradigan yoʻliga qoʻyiladi. It yordamida ov qilishda otliq, baʼzan piyoda ovchi ov itlaridan foydalanadi, bunda tez yuguradigan tozi it hayvonni ochiq maydonga "haydab" beradi, ovchi bilan ov iti esa uni quvlab borib tutadi. Ot va tez yuguradigan tozi it yordamida ov qilinganda hayvon itga oldiriladi, bunda it hayvonni quvib tutguncha ovchi otda yetib boradi va itdan uni ayirib oladi. Ovchi qushlar bilan ov qilishda hayvonlar, asosan, ochiq maydonlarda, burgut, lochin, qirgʻiy kabi qoʻlga oʻrgatil- gan qushlar yordamida tutiladi.

Ov shartli ravishda sano’at, sporthavaskorlik va ilmiy maqsadlardagi ovlarga boʻlinadi. Sanoat maqsadidagi ovda aholi va sanoat ehtiyoji uchun moʻynali, tuyoqli yov-voyi hayvonlar va suv qushlari tutiladi. Sport ovi dam olishning bir turidir. Ilmiy ov ovlanadigan hayvonlarni, yovvoyi hayvonlar kasalliklarini, ovchilik ishi va oʻlkani oʻrganish maqsadida ilmiy muassasalar topshirigʻi bilan olib boriladi.

Moʻynali hayvonlarning 100 dan ortiq turi, tuyokli yovvoyi hayvonlarning 20 dan ziyod va ovlanadigan parranda (qush)larning 150 dan koʻp turi mavjud. Ovning asosiy tovar mahsuloti — moʻyna, qoʻshimcha mahsuloti — goʻsht, yogʻ; qimmatbaxr xom ashyosi: teri, pat, par, jun.

Oʻzbekistonda 18 yoshga kirgan, ovchilar uyushmasi aʼzosi va ovchilik bile-ti boʻlgan fuqarolar ov miltigʻidan foydalanish huquqiga ega. Hayvonlarning qimmatbaho turlari maxsus rux-satnoma (litsenziya) bilan ovlanadi. Ov toʻgʻrisidagi qonunlarga rioya qilish, ov muddatlari va usullarini belgilash ishlarini "Oʻzbekovchibaliqchi" uyushmasi va ovchilik nazorati xizmati bajaradi (qarang Ovchilik xoʻjaligi).

Bahodir Abdullayev.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ovallar

Ovallar (lot. ovum — tuxum) — yassi, qavariq yopiq egri chiziqlar. Masalan, aylana, ellips. Agar oval yetarlicha silliq boʻlsa, ularning egriligi maksimum va minimumga erishadigan kamida 4 uchga ega boʻladi (ellipsda toʻrtta). Oval nuqtalari orasidagi masofaning aniq yuqori chegarasi uning diametri, bi-ror yoʻnalishdagi urinmalari orasidagi masofa shu yoʻnalishdagi eni deyiladi. Mas, ellipening OAX yoʻnalishdagi eni V[V2 ga, OBt yoʻnalishdagi eni AtA2 ga teng. Aylananing eni hamma yoʻnalishda bir xil. Rasmda yana bir necha eni oʻzgarmas oval (Relo uchburchaklari) koʻrsatilgan. Eni h oʻzgarmas boʻlgan ovalning uzunligi nh ga teng (Barbye teoremasi). Baʼzan, oval deganda umuman oʻz-oʻzini kesmaydigan yopiq chiziklar tushuniladi.

Manbalar
Ovatsiya

Ovatsiya (lotincha ovatio) — Qad. Rimda kichik triumf. O.ga fakat magistratlargina sazovor boʻlishgan; gʻolibni toʻla triumf bilan taqdirlash mumkin boʻlmagan chogʻdagina O. oʻtkazilgan. U triumfdan kamroq tantanavorligi bilan farq qilgan: oddiy magistrat kiyimini kiygan sarkardalar, boshlariga lavr emas mirta yaproqlaridan qilingan tojni kiyib Rimga jang aravasida emas piyoda yoki ot mingan holda kirib kelishlari lozim boʻlgan. Qurbonlik chogʻida buqa emas, qoʻy soʻyilgan. "O." soʻzi lotincha ovis — qoʻydan yoki ajablanish tuygʻusi — O! O!dan kelib chiqqan.

Manbalar
Ovoz operatori

Ovoz operatori — kinoda filmni suratga oluvchi ijodiy jamoa aʼzo-si. Ssenariy muallifi va rejissyorning umumiy gʻoyasiga muvofiq filmni ovozlashtiradi.Film ovozi bezagining badiiy va texnik sifatiga javob beradi. Ovozlar izohini tayyorlaydi, aktyorlar ovozini sinash uchun yozib oladi. Fonoteka materiallarini tanlaydi, sinxron ovoz yozish, musiqa va shovq-inlarni yozish kabi ishlarni amalga oshiradi. Radioeshittirish, televideniye va ovoz yozib olish studiyalarida Ovoz operatori magnit fonogrammalarini yozib oladi va eshittiradi. Ovoz rejissyori rahbarligida yozib olingan fonogrammalarni montaj qiladi, ulardan nusxa oladi va eski fonogrammalarni taʼmirlaydi.

Manbalar
Ovshunoslik

Ovshunoslik – ov qilish va ovchilik xoʻjaligi, ovchilik faunasini boyitish va undan samarali foydalanish toʻgʻrisidagi fan. XX asr boshlarida mustaqil fan sifatida shakllangan.

Ov maydonlarini, ovlanadigan hayvonlar va qushlar biologiyasini oʻrganadi, ularni hisobga olish usullari-ni, ov qurollarini ishlatish va ovlash uslublarini ishlab chiqadi, ov tovarshunosligi va ovchilik xoʻjaliklari iqtisodiyoti va uni tashkil etish bilan shugʻullanadi. Ovshunoslikning muhim tadqiqot usullari – hayvonlarni muntazam kuzatish, tabiatda tajribalar oʻtkazish, hayvon qushlarni yashash joyida tamgʻalash, morfofiziologik indikatorlar yordamida hayvonlar populyasi-yasi tarkibini tahlil qilish. O. biologiya, ekologiya, biotsenologiya,, botanika, biogeografiya, iqtisodiyot fanlari bilan uzviy aloqada rivojlanadi. Oʻzbekistonda O. ka oid ishlar ovchilik xoʻjaliklari, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi intlari davlat qoʻriqxonalari va boshqalarda olib boriladi.

Yevropa va Shimoliy Amerika mamlakatlarida Ovshunoslik rivojlangan. Ovshunoslikning eng yirik xalqaro forumi 1953-yilda tashkil topgan Xalkaro biolog-ovshunoslar kongressi har 2 yilda bir marta yigʻiladi.

Ad:. Rusanov Ya., Osnovi oxotovedeniya, M., 1986.

Manbalar
Ovqatlanish gigiyenasi

Ovqatlanish gigiyenasi - gigiyenaning bir tarmogʻi, sogʻlom odamning toʻfi va bekamu koʻst ovqatlanish muam-molarini oʻrganadigan fan. Uning mustaqil boʻlimi — dietologiya bemorlar ovqatini oʻrganadi va parhez ovqatlar tarkibini ishlab chiqadi. Goʻdaklnk davridagi ovqatlanishni oʻrganish ham O.g.ning mustaqil boʻlimidir. O.g. odamning ovqatlanishini jins, yosh, kasb, mehnat harakteri, jismoniy zoʻriqish, iklim sharoiti, milliy va boshqa xususiyatlari, turli hududlardagi aholi ovqatining miqdori va sifat tomonlariga bogʻlab oʻrganadi va kishilarning meh-nat sharoitiga qarab oziq moddalarga ehtiyojini belgilab beradi.

Ovqatlanish gigiyenasi korxonalarining jamoalari, maktablardagi, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar va boshqa muassasalarning bolalar jamoalari uchun ratsional ovqat ishlab chiqish, umumiy ovqatlanish va ovqat sanoati korxonalarida oziq-ovqat masalliklarini zararli moddalar qoʻshilishidan saqlashga doir taʼsirli sanitariya nazorati usullarini ishlab chiqish, ovqatdan boʻladigan toksikoin-feksiyalar va intoksikatsiyalarttg ol-dini olish tadbirlarini ishlab chiqish, ovqat sanoati, savdo va umumiy ovqatlanish korxonalarini loyihalash, qurish va ishga tushirishni profilaktik sanitariya nazoratiga olish, yangi sanoat tovarlarining vaqtincha texnika shartlari va davlat andozasiga mos ishlab chiqishda qatnashish O.g.ning amaliy vazifalaridir.

O.g. oʻz tadqiqotlarida kimyo, mikrobiologiya, fiziologiya, stomatologiya, iklimshunoslik va boshqa fanlarning ilmiy maʼlumotlariga tayanadi.

OʻzRda O.g. sohasidagi ilmiy tadqiqotlarni respublika diyetologiya markazi, ToshTIning ovqatlanish gigiyenasi kafedralari, shuningdek, sanitariya-gigiyena ilmiy tadqiqot instituti, lab.lari va boʻlimlari, don, goʻsht va sut, konserva va sabzavot quritish, konditer sanoati va boshqalarning nazorat tarmoklari olib boradi.

Manbalar 

Tibbiyot
Ovqatlanish gigiyenasi
Tibbiy profilaktika
Ogayo (daryo)

Ogayo yoki Ohayo () — AQShdagi daryo, Missisipi daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 1580 km, havzasining maydoni 528,1 ming km². Appalachi togʻlaridan boshlanib, Appalachi platosi va Markaziy tekisliklardan oqadi. Asosiy irmoklari: Kentukki, Kamberlend, Tennesi (chapdan). Oʻrtacha suv sarfi 8000 m³/sek. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Yilning sovuq mavsumida toʻlib oqadi, avgust— sentabrda sayozlanib qoladi. Daryo deyarli hamma qismida shlyuzlangan va kema qatnaydi (Luisvill shahri yaqinidagi serostona qismida parallel ravishda kanallar qurilgan). Yirik GESlar bor. Ogayo soqilida Pitsburg, Sinsinnati, Luisvill shaharlari joylashgan.

Manbalar 

AQShdagi daryolar
Nikolay Ogaryov

Nikolay Platonovich Ogaryov (24-noyabr 1813-yil (6.12), Peterburg – 31-may 1877-yil (12.6), Grinvich (Angliya)) -rus publitsisti, shoiri, jamoat arbobi. 1820-yildan boshlab Moskvada yashagan. 1825—26 yillarda olis qarindoshi A. I. Gersen bilan tanishgan. Dekabristlar harakati va qoʻzgʻolonining bostirilishidan keyin Rossiyada paydo boʻlgan sharoit ular dunyokarashining shakllanishiga katta taʼsir kursatgan. 1831-yilda Ogaryov Moskvadagi tashqi ishlar arxiviga ishga va Moskva universitetiga uqishga kiradi. Ammo oradan bir yil utgach, universitetni tashlab, Gersen va boshqa maslakdoshlari bilan birga fransuz sotsial utopistlari taʼsiriga beriladi. 1834-yilda „hukumatga qarshi toʻgarak“ yigʻilishlarida qatnashgani uchun hibsga olinib, 1835-yilda otasi nazorati ostida yashash sharti bilan Penza gubernya-siga surgun qilinadi. 1838-yilda Kavkazda davolanish paytida A. I. Odoyevskiy va boshqa surgun qilingan dekabristlar bilan tanishadi. 1840-yildan boshlab sheʼr yoza boshlaydi va sheʼrlari V. G. Belinskiy singari tanqidchilar tomonidan iliq kutib olinadi.

Ogaryov 1856-yilda Londonga koʻchib borib, Gersen bilan birga chor hokimiyatiga qarshi siyosiy faoliyat bilan shugʻullanadi. Ular „Polyarnaya zvezda“ („Qutb yulduzi“) almanaxidan tashkari, „Kolokol“ („Bong“), „Golosa iz Rossii“ („Rossiyadan sadolar“) singari nashrlarni chiqarish va tarkatish ishlarini yulga quyadilar. Ogaryov ayni paytda An-gliyadagi yosh rus muhojirlari bilan aloqa oʻrnatadi, qizgʻin siyosiy va adabiy faoliyat bilan shugʻullanadi.

Ogaryov ijodining dastlabki bosqichida romantik sheʼriyat ustuvorlik qilgan. hatto muhabbat va peyzaj lirikasining goʻzal namunalari yaratilgan boʻlsa, keyinchalik publitsistik ohanglar birinchi uringa chiqqan. Muhojirlik lirikasi esa ochikdan-ochiq rus inqilobiy demokratlarining gʻoyaviy kurashlariga xizmat qilgan.

Manbalar 

 Stixotvoreniya i poemi, M., 1961.

1813-yilda tugʻilganlar
1877-yilda vafot etganlar
6-dekabrda tugʻilganlar
12-iyunda vafot etganlar
Ogbomosho

Ogbomosho — Nigeriyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Gʻarbiy shtatda. Aholisi 644 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Avtomobil yoʻllari tuguni. Kakao, moyli palma mahsulotlari bilan savdo qilinadi. Hunarmandchilikda har xil gazlama toʻqiladi. Poyabzal fabrikasi, oʻqituvchilar kolleji bor.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
O. Henry

O. Henry (taxallusi; asl nomi Uilyam Sidni Porter) (1862.2.9, Grinsboro yaqinida, Shimoliy Karolina —1910.5.6, Nyu-York) — amerikalik yozuvchi. Aptekachi, sotuvchi, kitob bezakchisi, noshir va boshqa kasblarda ishlagan; asar, felyetonlar yozishni mashq qilgan (1896-yil gacha), qamoqdaligida (1897—1901) yozgan hikoyalarini O. taxallusi bilan yashirin chop et-tirgan. 1904—10 yillarda 9 novellalar toʻplami („Yonayotgan sham“, „Gʻarb qalbi“, „Yoqimtoy oʻgʻri“ va boshqalar), vafotidan keyin yana 7 tasi bosilib chiqqan. „Kirollar va karam“ (1904) romani sarguzasht-yumoristik novellalardan tashkil topgan. O. amerika hikoyachiligining oʻziga xos tipini yaratdi. Yumorning kuchliligi, kinoya, qiyos, parodiya kabi usullarning koʻp ishla-tilganligi, eng muximi, muallifning oddiy mehnatkash — „kichik inson“ga samimiy muhabbati, olijanoblik va sofdillikni madh etish va boshqa O. hikoyalariga olamshumul shuhrat keltirdi („Toʻrt million“, 1909). Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Gʻ. Gʻulom („Mening oʻgʻrigina bolam“), A. Qaxdor („Anor“) va boshqa oʻzbek hikoyachiligini O. ijodining ilgʻor tomonlari bilan boyitdilar.

Manbalar 

1862-yilda tugʻilganlar
2-oktyabrda tugʻilganlar
1910-yilda vafot etganlar
5-iyunda vafot etganlar
Amerikalik yozuvchilar
Oda

Oda (yun. aoide — qoʻshiq) — sheʼriy va musiqiy janr. Yunonistonda paydo boʻlib, tantanavor, koʻtarinki ruxda yaratilgan nasihatomuz xor qoʻshigʻiga nisbatan aytilgan (Pindar va boshqalar). XVII asrdan Yevropa musikasida biror kishi shaʼniga yoki muhim voqea munosabati bilan yaratilgan vokal-cholgʻu musiqa asari. Kantatata yaqin (G. Pyorsell, G. F. Gendel, I. S. Bax, L. Betxoven va boshqalar) hamda cholgʻu joʻrligidagi qoʻshiq (G. F. Teleman, K. F. E. Bax, K. F. Glyuk va boshqalar) turlari mavjud. Hozirda turli shakldagi tantanavor, gimnga yaqin musiqa asari (I. Stravinskiy, S. Prokofyev, A. Shyonberg, M. Burhonov va boshqalar).

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Odam konstitutsiyasi

Odam konstitutsiyasi, tana konstitutsiyasi (qomati) – odam organizmining oʻziga xos alohida morfologik va funksional xususiyatlari majmui. Tabiiy va irsiy omillarga bogʻliq. Odam konstitutsiyasi tabiat va maʼlum bir jamiyat tuzumi taʼsirida oʻziga xos morfologik va fiziologik xususiyatlarga ega boʻlgan individual belgilar yigʻindisidan vujudga keladi. Odam qomati oʻz avlodi (nasli)dan orttirgan asosiy xususiyatlari zaminida rivojlanadi. Odam konstitutsiyasining har xil boʻlishi nasliga, tashqi muhit taʼsiriga, ijtimoiy sharoitga, kasbiga va iqtisodiy ahvoliga bogliq. Odam konstitutsiyasi morfologiktuzilishiga qarab 3 turga ajratiladi:
a) keng yelkali past boʻylilar; bunday odamlarning yelkalari keng, gavdalari vazmin, baquvvat va tiqmachokdek, qorinlari koʻkragiga nisbatan katta, tananing koʻndalang oʻlchami boʻyicha nisbatan uzunroq boʻladi;
b) uzun boʻyli, tor koʻkraklilar – boʻylari uzun, organizmi zaifroq, vazni yengil, qoʻl va oyoklari uzun, koʻkraklari qorin qismidan katta;
v) oʻrta boʻylilar – past va uzun boʻylilar oraligidagi odamlar.

Odamning qomati uning ichki aʼzolari tuzilishiga ham taʼsir qiladi, jumladan, past boʻyli odamlarning diafragmasi yuqori, uzun boʻylilarda esa hamma aʼzolar hajmi kichik va pastroq joylashgan boʻladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Odamsimon maymunlar

Odamsimon maymunlar, gominoidlar, antropoidlar (Hominoidea, Ahthropomorphidae) – tor burunli maymunlar katta oilasi. Gibbonsimonlar, pongidlar, gominidlar oilalarini oʻz ichiga oladi. Bir qancha belgilari, masalan, gavdasining yirik boʻlishi; dumi, jagʻ orti xaltasi va quymich soʻgalining boʻlmasligi, eshitish chigʻanogʻining tuzilishi bilan Odamsimon maymunlar martishkalarga nisbatan odamga koʻproq oʻxshaydi. Miyasi yirik boʻlib, unda egatchalar va pushtachalar rivojlangan; miya poʻstlogʻining sirti kengaygan. Tishlari odamlarnikiga oʻxshash tuzilgan. Odamlarga oʻxshashlik belgilari ichki organlari (jigar, buyrak va boshqalar)ning tuzilishi, appendiks oʻsimtasining boʻlishida ham koʻzga tashlanadi. Qon guruxlari (O, A, V va AV), qonning immunlik xususiyatlari va organizmda moddalar hamda energiya almashinuvi jarayonlari odamnikiga oʻxshash. Xususan, Odamsimon maymunlarda siydik orqali boshqa sut emizuvchilar va tuban maymunlarga oʻxshash allantoin emas, balki siydik kislotasi ajraladi. Anatomik tuzilishi va fiziologik xususiyatlariga koʻra shimpanze va gorilla odamga koʻproq oʻxshaydi. Buni molekulyar biol.ga oid tadqiqotlar ham tasdiqlaydi. Masalan, shimpanze bilan odam oʻrtasidagi genlarning 91%, martishka bilan odam oʻrtasidagi genlarning 66% oʻzaro oʻxshash boʻladi. Patologik jarayonlar va infeksion kasalliklar kechishining oʻxshashligi tibbiy va biologik tadqiqotlarni oʻtkazishda shimpanzedan model sifatida foydalanishga imkon beradi. Xayvonlar orasida faqat Odamsimon maymunlarda zaxm va moxov kasalligi paydo qilingan. Boʻgʻozlik va balogʻatga yetish davrlari ham odamlarnikiga oʻxshaydi. Jinsiy dimorfizmning kuchli rivojlanganligi, tana oʻlchami, ancha murakkab xulq-atvori barcha Odamsimon maymunlarni bir-biriga yaqinlashtiradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi