yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Mamzer

Mamzer (ayollarga nisbatan mamzeret ishlatiladi) – Galaxaga koʻra, yahudiylikda qarindoshlar oʻrtasidagi nikoh vositasida yoki noqonuniy tugʻilgan chaqaloq. Shuningdek, Galaxada bayon etilgan muayyan qoidalar asosida buzilmagan nikohdan keyingi ikkinchi nikoh tufayli tugʻilgan chaqaloq ham mamzer hisoblanadi. Musoning Besh kitobida mamzer atamasi faqat bir marta ishlatilgan: „Mamzer Parvardigorning jamoasiga kirmasin, uning oʻninchi avlodi ham Parvardigorning jamoasiga kirmasin“. Shunga binoan, Galaxada mamzer va uning avlodlari bilan qarindosh tutinish taʼqiqlangan. Baʼzi manbalarda esa mamzerning oʻninchi avlodidan keyingi farzandlari bilan boshqa yahudiylarning nikoh qurishiga ruxsat berilganligi aytiladi. Mamzer atamasining kelib chiqishi maʼlum emas. Septuagintada ushbu soʻz „suyuqoyoq ayolning farzandi“deb, paygʻambar Zxariya kitobida esa „begona qabila“ deb tarjima qilingan. Rashi uni „begona xalq“, Naxmanid esa „oʻzining birodarlariga begona, kelib chiqishi nomaʼlum“ kimsa sifatida izohlagan. Galaxaga koʻra, nikoh borasida mamzerlarning huquqlari cheklangan boʻlib, ular oʻzaro yoki prozelitlar bilangina nikoh qurishlari mumkinligi belgilab qoʻyilgan. Qolgan masalalarda esa ular boshqa yahudiylar bilan teng huquqli hisoblanadilar. Talmudda „shubhali mamzer“ – asufi („qabul qilingan“, yaʼni tashlandiq bola) va „shtuki“ („berkitilgan“, yaʼni turmush qurmagan ayoldan tugʻilgan farzand, odatda ayol uning otasining ismini aytishdan bosh tortadi yoki uning otasi kimligi nomaʼlum ekanligini iddao qiladi) tushunchalari ham mavjud. Biroq chaqaloq muayyan ehtiyoj (ochlik va urush kabi) sababli tashlab ketilganligi, yoki kimdir u hakda qaygʻurganligi (xatna qilingan, topish oson boʻlgan joyda qoldirilgan) maʼlum boʻlsa, u shubhali mamzer deb hisoblanmaydi. Shuningdek, agar turmush qurmagan ayol farzandining otasini maʼlum qilmasdan, uning mamzer emasligini aytsa shtuki ham shubhali mamzer hisoblanmaydi. Shubhali mamzer faqatgina prozelit ayol bilan turmush qurishi mumkin boʻladi. Baʼzi manbalarga koʻra mamzerlar Talmud muallimlari tomonidan oʻrnatilgan ajralish marosimlari hamda taloq xatining shakliga amalga qilmaganligi uchun ham shubhali deb hisoblanadilar. Yahudiylikdagi islohotchilik harakatida Galaxa tomonidan oʻrnatilgan ajralish marosimi majburiy emas deb tan olingan. Yahudiy xalq leksikasida „mamzer“ soʻzi odatda „ayyor, uddaburon inson“ maʼnosida qoʻllanadi. Mamzer maqomi masalasida Galaxaning mutaassib tarafdorlarining shafqatsiz yondashuvidan farqli ravishda, Aggad mamzer taqdiriga achinish bilan munosabat bildiradi.

Manbalar

Adabiyotlar
Mamluk

Mamluk (arab. egalik qilinadigan kishi) – qul, sinonimi abd, tugʻma quldan farqli ravishda faqat qoʻlga kiritilgan qul. Qur’onda bir marta abd mamluk (16:75/77) shaklida uchraydi.
Mamluklar deb harbiy qoʻshinda xizmat qiluvchi qul-jangchilar atalgan. Ular koʻpincha yuqori harbiy lavozimlarni egallab, bu bilan hatto ozodlikka ham erishganlar. 9-asrdan gʻulom (oʻsmir, qul-jangchi) soʻzining sinonimi sifatida, lekin odatda oq tanli gʻulomlarga nisbatan qoʻllangan; 12-13-asrlarda Mamluk atamasi Suriya va Misrda gʻulom istilohini siqib chiqargan. Ayyubiylarda xizmat qilgan Mamluk amirlari 1250 yilda Misrda hokimiyatni qoʻlga oldilar va Misr mamluk sultonligiga asos soldilar. 1250-1382 yillarda hukmronlik qilgan sultonlar Mamluklarning Bahriy sulolasiga mansub; Burjiy Mamluklari (1382-1517) oʻzaro qon-qarindoshlik rishtalari bilan bogʻlanmaganlar, ular guruhbozlik asosida birlashganlar. Butun mana shu davr mobaynida qullardan chiqqan sultonlar oʻz qoʻshinlarini Mamluklar – turklar va kavkazliklardan toʻldirganlar. Usmoniylar tomonidan Misr bosib olingach (1517-yil), Mamluklar mamlakatning harbiy mulkdor yuqori tabaqasi sifatida saqlanib qolgan; Istanbuldan tayinlanadigan podsho mamlakatni mamluk amirlaridan tashkil topgan kengash yordamida boshqargan. 1805 va 1811-yillarda turk lashkarboshisi, asli albanlardan boʻlgan Muhammad Ali Qohirada mamluklarning barcha rahbarlarini qirib tashlagan.

Manbalar

Adabiyotlar
Mansux

Mansux (arab. oʻchirilgan) – hukmi oʻchgan hadis, oyat, hukm. „Nasx“ soʻzi lugʻatda „oʻzgartirish“, „bekor qilish“ degan maʼnolarni bildiradi. Istilohda esa bir shar’iy hukmning undan keyin kelgan shar’iy dalil bilan bekor qilinishiga aytiladi. Mansux esa, hukmi bekor qilingan hadis, oyat, hukmlardir.

Manbalar

Adabiyotlar
Ridolfia

Ridolfia segetum, soxta arpabodiyon, makkajoʻxori maydanozi yoki soxta zira deb ataladigan, Oʻrta yer dengizi mintaqasida o‘suvchi bir yillik begona oʻt. Uning balandligi ga yetadi. Poyasi tik, chiziqsimon va shoxlangan. Tuksiz barglari bir nechta nozik bo‘laklarga bo‘lingab. Gullari sargʻish, kichik soyabon shaklidagi to‘pgullarda joylashgan.

Urugʻlari va barglarida efir moyi mavjud shu sababli oʻsimlik kuchli hidga ega. Oʻsimlikni xom holatdada isteʼmol qilish yoki sabzavotlarni tuzlashda ishlatish mumkin.

Ridolfia segetum dorivor maqsadlarda ham qoʻllanadi. Oʻrta yer dengizida ayollarning hayz davrlarini tartibga solish va emizikli onalarda sut miqdorini oshirish uchun dori sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

Iste'mol qilinadigan ziradoshlar
Apiodeae
Adibudda

Adibudda (sanskr. adi-buddha “Dastlabki Budda”)- maxayana buddizmi va vajrayanada barcha buddalar va boddxisatvalar timsoli va ularning uygʻunligi hisoblanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Dinlar
Adi Granth

Adi Granth (“Boshlang‘ich kitob) - sikxiylikning muqaddas manbai bo‘lib, beshinchi guru Arjun (1581-1606) tomonidan tuzilgan. Unga avval dastlabki besh guruning, keyinchalik esa boshqa gurularning madhiyalari kirgan. Jumladan, Kabirning, Namdevning, Farididdin Ganjishakarning (XV asr) madhiyalari bilan bir qatorda bir necha bxakti va sufiylik harakati namoyandalarining ham madhiyalari kirgan. U panjob tilida yozilgan bo‘lib, hozirgi kunda Amritsar shahridagi sikxlarning bosh ibodatxonasi hisoblanmish “Oltin Haram”da saqlanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Tarix
Aditi

Aditi - qadimgi hind diniy e’tiqodlariga ko‘ra, ma’budlarning onasi. Vedalarga ko‘ra, Vishnuning xotini. Ammo keyingi davr miflarida u Vishnuning onasi sifatida tilga olinadi. Aditining o‘g‘illari yilning 12 oyini boshqarib turuvchi ilohlardir. Ular - Ansha, Aryaman, Bxaga, Vivasvat, Daksha, Dxatar, Mitra, Indra, Savitar, Surya, Varuna va Yama.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Tarix
Adji

Adji - To‘rt tomoni teng bo‘lgan salb bo‘lib, tangrichilik dinining ramzi hisoblanadi. U barcha narsa asliga qaytishining ifodasi bo‘lgan. Qadimgi turkiylar uni peshonalariga qizil rangda chizib yurganlar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Ramzlar
Baal

Baal (Vaal) - finikiyaliklarning hukmdor, xaos va tartibsizlikka qarshi turuvchi harbiy ilohi, u doim navqiron va dovyurak sifatlarga ega ma’bud sifatida tanilgan. U Baal-zebul va shimoliy hududlarda Baal-Safon (“shimol” yahudiy tilida “safon”) kabi nomlar bilan atalgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Finikiya afsonalari
Adonay

Adonay - ( ibr. «Xudo”) - «adon»  (xo‘jayin) so‘zidan olingan. Yahudiylikda ibodat vaqtida zikr qilinadigan Xudoning  ismlaridan biri.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Atamalar
Yahudiylar
Yahudiylik
Adonis (Abyuus)

Adonis (qad. yun. Abyuus «mening hojam») - qadimgi yunon afsonalarida Kinirning o‘z qizi Smirnadan ko‘rgan o‘g‘li. Adonis ko‘rkamligi bilan mashhur bo‘lgan. Shu sababli Afrodita ilohasi ham unga oshiq bo‘lgan. Afsonalarda u qo‘ychuvon va quyon ovchilari homiysi, deb hisoblangan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Qadimgi Yunoniston ruhoniylari
Oybek koʻchasi (Toshkent)

Oybek koʻchasi – Mirobod tumanining „Oybek“ va „Salor“ mahallalari hududidagi Kichik halqa yoʻli va Afrosiyob, Shahrisabz koʻchalari kesishmasi oraligʻida. Uzunligi 1,5 km atrofida.

XIX asrning 2-yarmida tashkil topgan. Yoʻnalishida chor Rossiyasining oʻqchi bataloni joylashgani bois, dastlab Oʻqchi (Strelkoviy) koʻchasi deb yuritilgan. 1961-yil 4-avgustda kosmonavt-uchuvchi German Titov, 1977-yil 6-sentabrda Kosmonavtlar koʻchasi nomi berilgan. 1990-yil 28-iyundan taniqli oʻzbek yozuvchisi Oybek nomi bilan yuritiladi. 1966-yilgi Toshkent zilzilasidan soʻng koʻcha yoʻnalishida koʻp qavatli turar joy va maʼmuriy binolar qurilgan.

Mustaqillik yillari koʻchada tubdan qayta qurish, obodonlashtirish va koʻkalamzorlashtirish ishlari amalga oshirildi. Koʻcha eniga kengaytirilib, yangi texnologiyalar yordamida qayta taʼmirlandi. Zamonaviy bino va inshootlar barpo etildi. Yoʻnalishida Toshkent farmatsevtika instituti, Toshkent davlat sharqshunoslik universitetining fakulteti, „Savdogarbank“, „Aloqabank“, „Oʻzbegim“ supermarketi, „Drujba“, „Shoh“ restoranlari, "Mingoʻrik", "Oybek" metro bektalari, koʻp qavatli turar joy binolari, firma va kompaniya ofislari, turli servis xizmat koʻrsatish maskanlari joylashgan. Salor kanali oqib oʻtadi. Nukus va Fidokor (Anton Chexov) koʻchasilari bilan kesishadi. Sayyid Baraka koʻchasi bilan tutash. Yaqinida Qozogʻiston, Turkmaniston hamda Koreya Respublikasining Oʻzbekiston Respublikasidagi elchixonalari, Belgiya Qirolligining Toshkentdagi konsulxonasi, Uspenskiy sobori, Mirobod dehqon bozori, „Grand Mir“ mehmonxonasi, xususiy shifoxona, maktab va bogʻchalar joylashgan.

Galereya

Oybek koʻchalari

Yana qarang 

 Toshkent koʻchalari roʻyxati

Manbalar 

Toshkent koʻchalari
Adoratsiya

Adoratsiya - Katolik cherkovida Yevxaristiya (non va sharob totish) marosimi natijasida muqaddaslashtirilgan ilohiy in’omlarni ulug‘lash marosimi hisoblanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Marosimlar
Cherkovlar
ADRA (Adventist Development and Relief Agency)

ADRA - (Adventist Development and Relief Agency - Adventistlarning beg‘araz yordam va taraqqiyot agentligi)- 1956 yilda missionerlik harakatlarini rivojlantirish maqsadida tuzilgan. Agentlik o‘zining 125 mintaqaviy bo‘limlari orqali dunyoning turli nuqtalarida bepul tibbiy va ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish bilan shug‘ullanadi. Ushbu agentlikning MDH bo‘yicha mintaqaviy markazi 1992-yili Moskva shahrida ochilgan bo‘lsa, 1998-yildan Qozog'istonda uning vakolatxonasi ish olib bormoqda.
Agentlik tomonidan 2006-yilda Tojikistonda bepul tikish-bichish kurslari ochilib, 2008-yilning oktyabrida kurs bitiruvchilari va boshqa uy bekalariga bepul tikuv mashinalari tarqatilgan. 2008-yilda ushbu agentlik Qirg'izistonga virusli geppatitga qarshi 9,6 million AQSH dollari qiymatiga teng vaksinalar yetkazib bergan. Janubiy Osetiyada ham mazkur agentlik bir necha xayriya tadbirlarini amalga oshirgan. Shunisi alohida e’tiborga molikki, agentlik Markaziy Osiyodagi barcha xayriya tadbirlarini AQSH hukumati nomidan amalga oshirib kelmoqda.
Agentlik tomonidan olib borilayotgan harakatlarda ba’zan ochiqdan-ochiq, aksariyat hollarda zimdan xristianlikning targ‘ib qilinishi uning yordamlari aslo beg‘araz emasligini ko‘rsatadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Agentliklar
Ajal (o‘lim)

Ajal (arab. vaqt oralig‘i, belgilangan muddat) - Qur’oni karimda ajal o‘lim-qazo, qiyomat, belgilangan muddat, muayyan vaqt, ajrashgan ayol iddasining tugashi ma’nolarida 21 suraning 31 joyida keladi. 1) Ajal o‘lim vaqtini bildirish ma’nosida: “Ajallari kelgan vaqtida biror soat kechga ham, ilgariga ham sura olmaydilar” (A’rof, 34), ya’ni har bir tirik mavjudot umrining belgilangan muddati - ajali bor. Ajal muqarrar vaqtda keladi, uni na biror soat kechga va na biror soat oldinga surib bo‘lmaydi. 2) Belgilangan muddat ma’nosida. Masalan, Qasos surasining 29-oyatida Muso (a.s.) belgilangan muddatni o‘tashlari Ajal bilan ifodalangan:
“Bas, qachonki, Muso (kelishilgan) muddatni o‘tab, oilasi bilan (Misr tomon) yo‘lga tushgach, Tur (tog'i) tarafidan bir olovni ko‘rib qoldi”. 3) Muayyan vaqt ma’nosida: “Biz (sizlarni) muayyan muddatgacha bachadonlarda qoldirib, so‘ngra chaqaloq holingizda (dunyoga) chiqarurmiz” (Haj,5), “Ey, imon keltirganlar! Bir-biringizdan biror muddatga qarz olib, qarz bersangiz, uni yozib qo‘yingiz” (Baqara, 282). 4) Ayol iddasining tugashi: “Bas, qachonki, (taloq qilingan ayollar idda) muddatiga yetsalar, bas, ularni yaxshilik bilan olib qolingiz yoki yaxshilik bilan (mahrlarini berib) ajrashingiz!” (Taloq, 2). 5) Qiyomat kuni ma’nosida: “Belgilangan ajal (qiyomat bo‘lish vaqti) ham Uning huzuridadir” (An’om, 2).

Manbalar

Adabiyotlar
Ahror

Ahror (arab. - «hur» so‘zining ko‘pligi) - islomda «hur»,«ozod» ma’nolarini anglatuvchi tushuncha. Tasavvufda uch xil asirlikdan xalos topgan kishiga «hur» unvoni beriladi. Birinchisi - hayvoniy va shahvoniy his-tuyg‘ularni yengib, ularning asirligidan qutulish. Bu martaba nomi - «hurriyati omma». Bu xususiyat hammada ham bo‘lishi mumkin. Ikkinchisi - ortiqcha orzu-havaslardan voz kechish. Bu - «hurriyati xossa» atalib, u tasavvuf ahlining ko‘pchiligida topilishi mumkin. Uchinchisi - barcha dunyoviy taqlid, an’ana va mashg‘ulliklardan dilni pok tutish. Bu - «hurriyatu xossatil-xossa» deb atalib, u tasavvuf ahlining ayrimlarigagina nasib etadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Ismlar
Ahlu-s-Suffa

Ahlu-s-Suffa (arab. - suffa ahli) - ilk islom davrida Muhammad (s.a.v.)ning Madinai Munavvaradagi masjidlari supalarida yashagan bechorahol sahobalar. Ularning uy-joyi, mol-dunyosi va ahli-oilasi bo‘lmagan. Ahlu-s-Suffa doimo Allohga tavakkul qilib yashardi. Yeyish, ichish va kiyinishlari musulmonlardan tushadigan sadaqalar evaziga bo‘lardi. O'zlari ham islomni tarqatish yo‘lida targ‘ibot ishlarini olib borardilar. Ular ilm olish, Payg'ambar (s.a.v.) dan hadis eshitishga zo'r berganlardir.
Bu kambag‘allar va bechorahollar, rivoyat qilinishicha, keyinchalik so‘fiy aqidada taqvodorlik, xudojo‘ylik, zohidlik, tarkidunyochilik timsollariga aylandilar. Muhammad (s.a.v.) ham Ahlu-s-Suffa bilan uzoq suhbatlar qurishni xush ko‘rganlar, ularning tashvishlaridan ogoh bo‘lib turishni odat qilganlar. “Sufiy”, “Tasavvuf” so‘zlarining kelib chiqishini ba’zan Ahlu-s-Suffa nomi bilan bog‘laydilar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Sahobalar
Madimar

Madimar () — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumanidagi ovul. Yintimaq qishloq okrugining maʼmuriy markazi. Tuman maʼmuriy markazi Sarikemer qishlogʻidan taxminan 15 km shimol-shimoli-gʻarbda (SHKW) joylashgan. KATO kodi — 313663100.

Aholisi 
1999-yilda qishloq aholisi 2087 kishini (1062 erkak va 1025 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra qishloqda 2015 kishi (1039 erkak va 976 ayol) yashagan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Qozogʻiston aholi punktlari Qozogʻiston qishloqlari
Bayzaq tumani aholi punktlari
Mirzatay

Mirzatay () — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumaniga qarashli qishloq. Mirzatay qishloq okrugining maʼmuriy markazi. KATO kodi — 313646100.

Aholisi 
1999-yilda qishloq aholisi 1471 kishini (728 erkak va 743 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 1917 kishi (956 erkak va 961 ayol) yashagan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Qozogʻiston aholi punktlari Qozogʻiston qishloqlari
Bayzaq tumani aholi punktlari
Saribaraq

Saribaraq () — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumanidagi qishloq. Temirbek qishloq okrugi tarkibiga kiradi. KATO kodi — 313649200.

Aholisi 
1999-yilda qishloq aholisi 576 kishini (290 erkak va 286 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 581 kishi (293 erkak va 288 ayol) yashagan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Qozogʻiston aholi punktlari Qozogʻiston qishloqlari
Bayzaq tumani aholi punktlari
Sarikemer

Sarikemer (, 1992-yilgacha — Mixaylovka) — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumani markazi. Sarikemer qishloq okrugining ham maʼmuriy markazi hisoblanadi. KATO kodi — 313630100.
Qishloq Taraz shahri markazidan 15 km shimoli-sharqda, Talas vodiysida joylashgan.

Aholisi 
1999-yilda qishloq aholisi 15563 kishini (7470 erkak va 8093 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 24,314 kishi (11,967 erkak va 12,347 ayol) yashagan.
2019-yil boshida qishloq aholisi 31 461 kishi (16 022 erkak va 15 439 ayol) boʻlgan.

Mahalliy aholi orasidan chiqqan taniqli shaxslar 
 Goncharov Vasiliy Alekseevich (1914) — Sotsialistik Mehnat Qahramoni.
 Dutbaev Nartay Nurtaevich (1956) — Qozogʻiston Respublikasi Prezidenti maslahatchisi.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Qozogʻiston aholi punktlari Qozogʻiston qishloqlari
Bayzaq tumani aholi punktlari
Senkibay

Senkibay (, 199?-yilgacha — Enbek) — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumanidagi qishloq. Jalgʻiztoʻbin qishloq okrugi tarkibiga kiradi. KATO kodi — 313639800.

Aholisi 
1999-yilda qishloq aholisi 658 kishini (339 erkak va 319 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 698 kishi (342 erkak va 356 ayol) yashagan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Qozogʻiston aholi punktlari Qozogʻiston qishloqlari
Bayzaq tumani aholi punktlari
Abu Hafs Kabir madrasasi

Abu Hafs Kabir madrasasi (Abu Hafs Kabir Buxoriy madrasasi, Abu Hafs al-Kabir madrasasi, Abu Hafs al-Kabir al-Buxoriy madrasasi) — Ilk Buxoro madrasasi. Buxorodagi eng qadimiy oliy oʻquv yurti. Islom madaniyati tarixidagi birinchi tizimli madrasa deb ham eʼtirof etiladi. 800—810-yillar oraligʻida asos solingan. Oʻz zamonasida mashhur madrasalardan sanalgan. Buxoroda ilmiy va diniy bilimlar rivojiga kata hissa qoʻshgan madrasa hisoblanadi. Uning birinchi mudarrisi Movarounnahr fiqh maktabiga asos solgan alloma Abu Hafs al-Kabir al-Buxoriy (767–832) boʻlgan.

Rivoyat qilinishicha, Imom Abu Hafs Kabir Buxoroda hanafiylik mazhabi asosida taʼlim beriladigan ilk madrasani qurdirgan. Bu madrasa hozirgi Poyi Kalon mavzeida boʻlgan. Alloma uyidan madrasaga borishda bozor orqali o‘tganida uning haybatidan bozorchilarning shovqin-suroni toʻxtab qolar ekan.

Abu Hafs Kabir madrasasidan juda koʻp yetuk fiqhshunos olimlar, qozilar, avliyolar, imomlar yetishib chiqqan. Shu sababdan IX asrdan boshlab Buxoro „Qubbat ul-islom“ („Islom gumbazi“) nomi bilan shuhrat qozongan. Xususan, Imom al-Buxoriy (810–870) madrasa taʼlimini ushbu oʻquv muassasida yakunlagan. Buxorodagi ilk kutubxonalardan biri ham shu yerda tashkil qilingan deb taxmin qilinadi.

Tarixchi Herman Vamberi (1832–1913) va as-Saʼdiy oʻzining asarida Imom Abu Hafs Kabir Buxoriyning madrasasi islom olamining turli oʻlkalaridagi olimlar va talabalar orzu qilgan eng yaxshi madrasa bo‘lganini ta’kidlashgan.

Abdusattor Jumanazarga koʻra, madrasa bilan bogʻliq ayrim tarixiy yodgorliklar hozirda saqlanib qolgan. Ayrimlari taʼmirlangan. Unda Buxoro inqilobiga qadar dars oʻtilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
 

IX asrda qurilgan madrasalar‎
Buxoro madrasalari
Mezuza

Mezuza (ibr. „eshik yondori“) – yahudiylar uyida eshikning tashqi yondoriga osib qoʻyiladigan pok hayvon terisidan tayyorlangan va maxsus duolar yozilgan oʻram. Oʻramning ichki qismiga Shma oyatlarining uchdan ikki qismi bitilgan boʻladi. Uning tashqi tomoniga esa Shadday – „Qudratli“ degan soʻz yozilgan. Musoning Besh kitobida ikki joyda Xudo soʻzini „Uyingiz eshigingizning yondoriga (mezuzot)“ deb buyurilgan. Natijada ushbu jumladagi mezuzot soʻzidan mezuza shakli chiqarib olingan. Mezuza matni 22 satrdan iborat boʻladi. Eshik yondoriga mezuza oʻrnatish chogʻida yahudiylar „Senga shukrlar boʻlsin, ey bizga mezuza oʻrnatishni buyurgan xudo“, deb duo qiladilar. Qoidaga koʻra mezuza maxsus futlyarga joylashtiriladi. Ushbu futlyar eshik yondorining yuqori oʻng burchagiga osiladi. Arxeologik manbalar ilk memuzalar Ikkinchi Ibodatxona davriga taalluqli ekanligini koʻrsatadi. Oʻrta asrlarda esa bunday oʻramlarning tashqi tomoniga farishtalarning nomlari va timsollar kabi sehrli qudratga ega boʻlgan narsalarni kiritish anʼanasi shakllangan. Biroq bunday turdagi mezuzalar tumorlarga aylanib qolishi mumkinligi sababli yahudiy olimi Maymonid tomonidan keskin tanqid qilingan. Shu sababli bugungi kunda mezuzalarga kriptogramma yoki timsollar tasviri tushirilmaydi. Mezuza xonadonning kiraverish eshigi hamda har bir xona eshigiga osib qoʻyiladi. Bugungi kunda jamoat binolari va sinagogalarning eshiklariga ham mezuza ilib qoʻyish odati keng tarqalgan. Mezuzaga yozilgan matn zararlanmaganligiga amin boʻlish maqsadida uni muntazam ravishda (har yetti yilda ikki marta) tekshirib turish talab etiladi. Yahudiy diasporasida esa yangi uyga koʻchib kirgandan soʻng 30 kun ichida, Isroilda esa koʻchib kirgan vaqtning oʻzida eshikka mezuza osish anʼanasi qabul qilingan. Agar uy sotiladigan yoki oʻzga bir insonga ijaraga beriladigan boʻlsa, mezuzalar osilgan joyidan olinmaydi. Yahudiylar orasida uyga kirish va undan chiqish chogʻida mezuzani barmoq bilan silash va oʻpish odati mavjud. Talmudga koʻra, mezuza xudo tomonidan Isroilga hadya qilib berilgan yetti misvotning biri hisoblanadi. Mezuza yahudiylik dinida eng koʻp amal qilinadigan buyruqlardan biridir. Aksar hollarda mezuza futlyarlari yahudiy hunarmadchiligining klassik namunalari boʻlib hisoblanadi.

Manbalar

Adabiyotlar
Mennonitlar

Mennonitlar – XVI asrning 30-yillarida anabaptizmdan ajralib chiqqan va oʻz nomlanishini rahbari gollandiyalik ruhoniy Menno Simonsdan oldilar. Mennonitlar har qanday zoʻrlashni gunoh deb hisoblaydilar, moʻmin boʻlishni, yomonlikka zoʻrlikni qarshi qoʻymaslikni targʻib qiladilar. Baptist va anabaptistlar singari choʻqintirishni katta boʻlganda oʻtkazishni toʻgʻri deb biladilar, chunki ijodkor eʼtiqod faqat katta kishilarda boʻlishi mumkin deb hisoblaydilar. Xristianlikda qabul qilingan vino va non bilan tamaddi qilish marosimidan tashqari oʻziga xos gʻururni tiyish timsoli boʻlgan bir-birining oyogʻini yuvish marosimi ham mavjud. Diniy jamoaning barcha choʻqintirilgan aʼzolarining tengligiga qaramasdan mennonitlar oʻrtasida ruhoniylar ham bor. Menonnitlar Isonining yerga ikkinchi marta qaytib kelishi va kelajakdagi Xudoning Yerdagi saltanati haqidagi tasavvurlarga ega. Inson taqdirining oldindan belgilanganligi haqidagi gʻoyani tan olmaydilar. Ularning fikriga koʻra, inson erkin irodaga ega.

Manbalar

Adabiyotlar
Metodistlar

Metodistlar – Angliyada XVIII asrda paydo boʻlib, anglikan cherkovining yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Uning tarafdorlari xristian axloqi meʼyorlariga metodik ravishda rioya qilishni talab qilganlaridan nomlanishi kelib chiqadi. Taʼlimotining asoslari anglikanlar taʼlimotiga yaqin turadi. Angliyadan tashqari bu yoʻnalish AQSH, Kanada, Avstraliya, Janubiy Koreya va boshqa mamlakatlarda tarqalgan. Metodizm tarafdorlari 31 mln. kishini tashkil qiladi. U.Buts asos solgan "Xaloskorlar Armiyasi" metodizmga yaqin turadi. Uning taʼlimoti metodistlarnikidan farq qilmaydi. „Xaloskorlar Armiyasi“ xarbiy tashkilot singari tashkil etilgan. Bu tashkilot aʼzolari koʻcha-koʻylarda vaʼzxonlik qilish bilan mashhurlar.Bu davrda dunyoning 48 ta davlatida paydo boʻldi.

Manbalar

Adabiyotlar
Milliy dinlar

Milliy dinlar–oʻz mazmun-mohiyati bilan asosan bir millatga mansub xalqlar eʼtiqod qiladigan dinlardir. Milliy dinlar shakllanishining dastlabki va eng soʻnggi davrlarini bir-biridan farqlash lozim. Dastlabki Milliy dinlar quldorlik jamiyatida vujudga kelgan boʻlib, odatda, politeistik, yaʼni koʻp xudolik dinlari boʻlgan. Masalan, qadimgi grek dini koʻp xudolikning oʻzginasidir. Zevs-pantion (qadimgi grek tilida – bosh xudo) hisoblanib, bir ukasi dengiz xudosi, ikkinchi ukasi – yer osti podsholigining xudosi hisoblanar edi. Shuningdek, muhabbat va goʻzallik maʼbudasi, urush xudosi xudosi, quyosh xudosi va sanʼat homiysi va boshqa yana bir qancha xudolar boʻlgan. Quldorlik jamiyatidagi dastlabki Milliy dinlarning oʻziga xos yana bir xususiyati oxirat toʻgʻrisidagi tasavvurning paydo boʻlishi va unga ishonishidir. Ammo bu davrda bunday tasavvurlar hali toʻla shakillanmagan edi. Ular keyingi davrlarda rivojlangan. Bu davrda qurbonlik qilish keng rasm boʻlib hatto majburiy marosimlardan biri hisoblanar edi. Xudolar yoʻlida meva-cheva, noz-neʼmatlardan tortib, uy hayvonlarining barcha turlarigacha, qadim zamonlarda esa hatto odamlar ham qurbon qilinar edi. Milliy dinlar rivojlanishining soʻnggi davrlariga kelib odamlar oʻrniga hayvonlar qurbon qilina boshlagan. Shu bilan birga oxirat haqidagi tasavvurlar keng targʻib qilinardi. Milliy dinlar elat millat dinlari deb ham yuritiladi. Chunki ular urugʻ-qabila dinlaridan farqli ravishda sinfiy jamiyat qaror topishi va shakillanishi davrida vujudga kelgan va rivojlangan. Binobarin, ular avvalo elatning soʻngra, millatning shakllanishini oʻzlarida aks ettirgan. Milliy dinlar tasavvur qilingan xudolar milliy xudolar hisoblanib, ibodat marosimlar asosan muayyan elat yoki millatnikigagina mos tushar edi. Binobarin, bu xildagi qadimgi dinlar milliy davlat xarakterida boʻlishi bilan boshqa din shakillaridan ajralib turgan. Eng soʻnggi davrning milliy dinlariga quyidagilar kiradi: hinduizm, jaynizm, sikxizm, daosizm, konfusiylik, sintoizm va iudaizm (yahudiylik).

Manbalar

Adabiyotlar
Monofizitlik

Monofizitlik (yunon tilida monos-bir, physis- tabiat, tabiiy) – Vizantiyada xristian dinidagi nestorian yoʻnalishiga qarshi 5-asrda vujudga kelgan diniy taʼlimot boʻlib, 428-431-yillarda Konstantinopol patriarxi Nestoriyning Iso Masix odam sifatida tugʻilib, keyinchalik u xudoning oʻgʻli, yaʼni messiyaga aylangan degan fikriga monofisitlar qarshi chiqib, ular Iso Masixda ikki tabiat, insoniylik va ilohiylik oʻzaro singib ketgan deb hisoblaydilar. Monofisitlik taʼlimoti Vizantiyaning sharqiy viloyatlari Misr, Suriya, Armaniston hududlarida tarqalib, siyosiy separatizm bayrogʻiga aylandi. Monofisitlar 451-yilda Xalkidon sobori tomonidan ayblanib, keyingi davrlarda armon, xabash, kopt yaʼni Misr va „yakovit“ yani Suriya cherkovlarida xukmron mavqega ega boʻldilar. Xristianlikdagi ortodoksal aqida va monofisitlar oʻrtasidagi oʻzaro kelishuv natijasida 7-asrda Vizantiyada Monofelitlar taʼlimoti vujudga kelib, ularning fikriga koʻra Iso Masix ikki tabiatga ega boʻlgani bilan yagona erkka hamda xudoinsonlik quvvatiga ega edi deb hisoblanadi. Monofisitlik taʼsiri ostida Sharqqa ketishga majbur boʻlgan nestorianlar Eron, Markaziy Osiyodan Xitoygacha boʻlgan xududlarga tarqalib, 13-asrgacha bu yerlarda katta taʼsirga ega boʻldilar. Hozirgi davrda Eron, Iroq va Suriyada nestorian taʼlimotiga eʼtiqod qiluvchilar bor.

Manbalar

Adabiyotlar
Nastika

Nastika – qadimgi hind falsafiy maktabi boʻlib bu maktabga quyidagi guruhlar kiradi: chorvaka – lokayaka, buddizim va jaynizim. Chorvaka – lokayata tarafdorlari materialistik talimotni ilgari surganlari uchun „Veda“ning muqaddasligini tan olishmaydi hamda olam ilohiy kuch tomonidan yaratilmagan, „Veda“ haqiqiy bilim deb taʼkidlashadi. Buddizm va jaynizm diniy-falsafiy maktablar boʻlishiga qaramay ular ham „Veda“ning muqaddasligini tan olmagan.

Manbalar

Adabiyotlar
Neobuddizm

Neobuddizm (neo… – yangi va buddizm) – XX asrning 40-50-yillaridan boshlab keng tarqala boshlagan diniy-ideologik oqim boʻlib, Birma, Tailand, Laos, Vyetnam mahalliy ziyolilarining ozodlik va milliy uygʻonish harakati bilan bogʻliqdir. Uning asosida yangi zamon talabiga javob bera oladigan bunyodkor gʻoyalarni targʻib qilish, paygʻambar va avliyolarni yaratish, taqvodorlik va tarkidunyochilikni rad etish, „karma“ kabi masalalar yotadi. Aql-idrokning ahamiyatsizligi, dinning najotkorligi eʼtirof etilib, buddaviylik gʻoyalarini tushuntirishda bilish nazariyasi, psixoanaliz usullaridan foydalaniladi. Milliy ozodlik kurashida faol qatnashgan neobuddizm oqimi diniy-islohotchilik harakati kuchayishiga katta taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar

Adabiyotlar
Novoapostol cherkovi

Novoapostol cherkovi – XIX asrning oʻrtalarida Angliyada vujudga kelgan protestantlik yoʻnalishlaridan biri. Hozirgi vaqtda dunyoning 180 ta davlatida 50 ga yaqin jamoa, 9 millionga yaqin aʼzolariga ega. Cherkov diniy taʼlimotida 7 sirli marosimning uchtasi eʼtirof etiladi:
– suv bilan choʻqintirish (yoshning farqi yoʻq);
– non va vino bilan totinish;
– Muqaddas Ruh bilan insonning ichki
olamini butunlay yangilash.
Cherkov taʼlimotiga koʻra, Xudo ruhoniylarning duo va fotihalari sababli bandalariga oʻzining mehru muruvvatini ato qiladi. Marhumlar ruhiga bagʻishlab biri yilda uch marotaba (mart, iyul va noyabr oylarining birinchi yakshanba kunlarida) oʻtkaziladigan diniy marosimlar ham „Novoapostol cherkovi“ning oʻziga xos xususiyatlaridan hisoblanadi. Bu marosimlarda marhumlarning qarindoshlari va ruhoniylar ishtirok etib, xudodan ularning bu dunyoda qilgan gunohlarini avf etishini soʻrab, ibodat qiladilar. Cherkovni birinchi apostol va apostollar boshqaradilar. Oʻz navbatida ular xristianlikdagi mashhur 12 apostolning oʻrinbosarlari hisoblanadilar („Novoapostol cherkovi“ nomi shundan kelib chiqqan). Birinchi apostol, diniy qoidalarga asosan, Xudoning yerdagi vakili hisoblanadi. Cherkov xodimlari oʻz vazifalarini bepul va oʻzlarining asosiy kasblaridan tashqari bajaradilar. Har bir jamoa 150-170 kishilik katta oila kabi tashkil etiladi. Pastorlar kamida ikki oyda bir marotaba har bir uyni ziyorat qiladilar. Asosiy eʼtibor bolalar va oʻsmirlar tarbiyasiga, nogiron va kambagʻallarga yordam qilishga qaratiladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Cherkovlar
Nosix va mansux

Nosix va mansux (arab. oʻchiruvchi va oʻchirilgan; nosix mansuxni yoʻqotgani yoki hukmini oʻzgartirgani) – istilohda – avvalgi hukmini keyingisi bilan bekor qiluvchi hadis nosix va bekor boʻlgani mansux deyiladi. Hadislarning nosix va mansuxini aniqlash nihoyatda mashaqqatli muhim fandir. Bu quyidagi qoidalarga asosan bilinadi:

1. Rasululloh (s.a.v.)ning avval aytgan hadislarini keyingisi bilan almashtirganlarini ochiq bayon qilishlari orqali. Masalan, Burayda (r.a.) hadisida Rasululloh (s.a.v.) „Men sizlarni qabrlarni ziyorat qilishdan qaytargan edim, endi ularni ziyorat qilaveringlar, chunki, qabrlar oxiratni eslatadi“, deganlar.

2. Sahobiyning soʻzi orqali. Sahobiy, Rasululloh (s.a.v.)ning falon ishlari, falon ishlaridan keyin sodir boʻlgan, deydi. Masalan, Jobir (r.a.)ning Rasululloh (s.a.v.)ning soʻnggi ikki buyruqlaridan biri – oʻt tekkan narsadan tahorat qilinmaslikka buyurishlari boʻldi, degan hadisi. Yaʼni olovda pishgan narsadan yeb, tahorat qilib boʻlmasligini aytganlar.

3. Tarixni aniqlash, yaʼni hadislarning aytilgan vaqtini: qaysi biri avval, qaysi biri keyin ekanligini bilish orqali. Masalan, Imom Abu Dovud rivoyat qilgan hadisda Rasululloh (s.a.v.): Qon oldirish va qon quyish roʻzani ketkazadi, deganlar. Boshqa Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisda Rasululloh (s.a.v.)ning ehromda va roʻzadorlik holatda qon oldirganliklarini Abdulloh ibn Abbos aytgan. Birinchi hadis Makka fathida aytilgan. Ikkinchisi esa vidolashuv haji vaqtida aytilgan.

4.Ijmoning koʻrsatishi bilan. Masalan, Imom Dorimiy rivoyat qilgan hadisda: „Kim mast qilguvchi ichimlik ichsa uni darralanglar, agar toʻrtinchi marta ichsa oʻldiringlar“ degan. Imom Navaviy bu hadisni ijmo nasx qilganini aytgan. Ammo ijmo nasx ham, mansux ham qilmaydi, balki nosixni koʻrsatadi. Nosix va mansux boʻyicha Ahmad ibn Hanbalning „an-Nosix va-l-mansux“ asari mavjud.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Shaxsiyatlar
Mór Adler

Mór Adler (1826, Obuda — 1902, Budapesht) — venger rassomi.

Faoliyati 
Kelib chiqishi Yahudiy boʻlgan Adler venger rassomchiligining kashshoflaridan biri edi. U oʻzining portret va natyurmort janrlarida chizgan rasmlari bilan mashhur boʻlib, ularga ajoyib realistik tus bergan.

U Vena akademiyasiga tahsil olish uchun borgan Veyzenberger grafik sanʼat maktabining bir qancha talabalari orasida ajralib turgan. Bu yerda u 1842-1845-yillar orasida oʻsha paytdagi taniqli tarixiy va diniy rassomlar Ender va Kupelwieser qo‘l ostida  saboq oladi. U umumiy kasalxonada shifokor uchun tibbiy mavzulardagi rasmlar bilan oʻzinining qobiliyatini shakllantirdi.

Keyin u Zimmermann va Schnorr von Carolsfeld asarlarini oʻrganish va Parij va Drollingda keyingi tadqiqotlar uchun Myunxenga yoʻl oldi.

U 1848-yilda Pestga joylashdi va u yerda oʻz karyerasining oxirigacha sanʼat olamining hurmatli shaxsiga aylanadi. U 1851-yilda „Pest Artists Group“ koʻrgazmasida natyurmort uslubidagi suratlari bilan qatnashgan va keyingi 58 yil davomida har yili ishtirok etadi. U uzoq vaqt Pestda qolishini faqat bir necha chet el mamlakatlariga, xususan Germaniya, Italiya va Fransiyaga safarlari hisobiga toʻxtatdi. Uning asarlari 1896-yilgi Vengriya ming yillik koʻrgazmasida va 1900-1901-yillardagi qishki koʻrgazmada (onasining mehrli tasviri) namoyish etildi.

Toʻplamlar 

 Vengriya tarixiy portret galereyasi — Baron Jozsef Eotvos portreti, 1872 yil
 Tasviriy sanʼat muzeyi — natyurmort
 Ernst muzeyi — avtoportret

Manbalar 

 Vengriya Vikipediyasi
 Adler, Mór  , Peter Ujvári (ed.) (1929), Magyar Zsidó Lexikon ("Vengriya yahudiy entsiklopediyasi"), jild. 1, p. 9

Havolalar 

 Tasvirlangan nekroloq  , Károly Lyka (ed.) (1902), Művészet ("Sanʼat"), jild. 1 (6), bet. 422-424; Vengriya Tasviriy sanʼat akademiyasi kutubxonasi orqali.

1902-yilda vafot etganlar
1826-yilda tugʻilganlar
Venger rassomlari
Rassomlar
Sanʼat
Tasviriy sanʼat
Brigadeiro

Brigadeiro (port. brigadeiro — 1946-yilda Rio-de-Janeyrodagi qandolatchi Haloisa Nabuko de Oliveyra tomonidan yaratilgan anʼanaviy braziliya shirinligi . Brigadeiro quyultirilgan sut, kakao kukuni, sariyog‘ va tashqi qatlamni qoplaydigan shokolad parchalari bilan tayyorlanadi.

Yaratilish tarixi 
"Brigadeiro" nomining kelib chiqishi 1946-yilda Braziliya prezidentligiga Milliy demokratik ittifoq nomzodi brigadir Eduardo Gomesning prezidentlik kampaniyasidan kelib chiqqan. Brigadeiro nomzodini qo‘llab-quvvatlagan Haloisa Nabuko de Oliveyra yangi shirinlikni yaratadi va uni nomzod nomi bilan ataydi. Doce de brigadeiro (Brigadirning shirinligi) tezda butun mamlakat boʻylab mashhur boʻldi. Keyinchalik uning nomi shunchaki „brigadeiro“ ga qisqartirildi. Shunga qaramay, nomzod Eduardo Gomes saylovda mag‘lub bo‘ldi va general Euriku Gaspar Dutra Braziliya prezidenti bo‘ldi.

Zamonaviylik 
Bugungi kunda brigadeiro butun Braziliyada keng tarqalgan mashhur shirinlikdi. Brigadeira odatda uyda tayyorlanadi, lekin uni koʻplab novvoyxonalar va kafelarda ham topish mumkin.

Gallery

Manbalar 

Shokoladli dessertlar
Ashʼariylik

Ash’ariylik – islom dinidagi sunniylik yo’nalishining ikki asosiy kalom (aqida) ilmi maktablaridan biri. Asoschisi Abul Hasan Ash’ariy (873-935). Ash’ariylik maktabining taniqli vakillari Abu Bakr Boqiloniy (950-1013), Ibn Furq (vaf. 1015 y. ), Abu Ishoq Isfaroiniy (vaf. 1027 y.), Abul Maoliy Juvayniy (1028-1085), Abul Fath Shahristoniy (1086-1153), Faxriddin Roziy (1149-1209) va boshqalar hisoblanadi.
Ash’ariylik, faqatgina aqlga tayanuvchilar bilan faqat naql va uning zohiriga e’tibor beruvchilar o‘rtasidagi moʻtadil ta’limot bo‘lib, unda naql aqldan ustun qo‘yilgan hamda aql - bu naqlni tushunishdagi bir vosita, deb qaralgan. Ash’ariylar to‘rt fiqhiy mazhab imomlariga xilof qilmaganlar, Qur’onning biror oyatini va hadisi sharifni hamda sahoba va ulamolarning so‘zlarini inkor qilmaganlar. Ahli qibladan biror kishini kofirga chiqarmaganlar. Ash’ariylik moturidiylikdan bir necha aqidaviy masalalarda farq qiladi. Masalan, ash’ariylikda imon ziyoda va noqis bo‘ladi, deyiladi. Moturidiylikda esa, imon ziyoda va noqis bo‘lmaydi, deyiladi. Ash’ariylar qazo va qadarni quyidagicha ta’riflaydilar: «Qazo - Alloh taoloning hamma narsalarni kelajakda qanday bo‘lishini azaldan bilishidir». «Qadar - o‘sha narsalarni Allohning azaliy ilmiga muvofiq ravishda vujudga kelishidir». Moturidiylar qazo va qadar lafzlarining o‘rnini almashtiradilar. Shu kabi e’tiqodiy masalalarda mazkur ikki aqidaviy mazhab o‘rtasida shaklan ixtiloflar bo‘lsada asl mohiyatda ular bir-birlari bilan o‘xshashdir.
Ash’ariylikning qarashlarini eng avval Eronda (X asr) keng tarqalgan shofeiy mazhabi tarafdorlari qabul qilganlar. Ash’ariyning o‘zi tayangan hanbaliy mazhabi tarafdorlari bu maktab g‘oyalarini tanqid qilgan. Mashhur ilohiyotchilarning ko‘pchiligi (mas., Andalusiyada Ibn Hazm) ash’ariylik g'oyalariga qarshi chiqqan. Birinchi saljuqiy sulton To'g'rulbek (1038-1063 yillarda hukmronlik qilgan) davrida ash’ariylik ta’limoti bid’at deb e’lon qilinib, uning tarafdorlari ta’qib etilgan. Biroq bu ta’limot Abu Bakr Boqiloniy, Abu Homid Gʻazzoliy (1058-1111) kabi olimlarning asarlari tufayli musulmon olamida katta ta’sirga ega bo‘lib, kalom ilmida eng keng tarqalgan yirik aqidaviy mazhablardan biriga aylandi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Islom taʼlimi
Islom dini tarixi
Aqida
Arask

Arask-zardushtiylikda rashk, hasad, baxillik, qizg‘anish devi (inson ruhiyatini tubanlikka olib borib, aqlni xiralatadi).

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Zardushtiylik
Apsarlar

Apsarlar-hind mifologiyasida osmonda yashab, o‘z raqslari bilan xudolarni tinchlantiruvchi deb tasavvur qilinadigan ilohiy raqqoslar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Mifologiya
Apamon

Apamon - Zardushtiylikda marhumning yaqinlari tutishi lozim bo‘lan azadorlik muddati. Unga ko‘ra ma’lum muddat mayyit egalari jamoatga ko‘rinmaasliklari lozimbo‘lgan. Chunki ular mayyitning haromligiga daxldor hisoblanishgan.Ko‘zda tutildgan muddat o‘tgach, qarindoshlar maxsus poklanish marosimlaridan keyin jamoatga ko'rinilishlari mumkin bo‘lgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Zardushtiylik
Anubis

Anubis - qadimgi misrliklarning o‘liklar ilohi, maqbara va qabrlar qo‘riqchisi, dori vositalari va zaharlar homiysi. U shoqol boshli va inson tanali qilib tasvirlangan. Unga topinish markazi qadimgi Kinopol shahri hisoblanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Misr xudolari
Antropopopatizm

Antropopatizm - (yunoncha - odam va ehtiros, mayl) - odam psixikasi xususiyatlari hayvonlarga, o‘simliklarga va tabiat hodisalariga o‘tadi deb tasavvur qilish. Bu terminni 19-asr oxirlarida nemis etnografi F.Shulse fetishizm mohiyatini ifodalash uchun qo‘llagan, biroq ilmiy adabiyotda kamdan-kam ishlatiladi. Maʼnosi jihatdan yaqinroq bo‘lgan antropomorfizm termini ko‘proq qo‘llaniladi. Antropopatizm timsol, personifikasiya, animizm kabi tushunchalarga ham oʻxshab ketadi.

Manbalar

Adabiyotlar
Antixrist

Antixrist- xristianlik e’tiqodlaridan biri. Ushbu ta’limotga ko‘ra, Iso Masih Yer yuziga oxirgi zamonda tushganida, antixrist unga qarshi kurashuvchi kuch sifatida gavdalanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Xristianlik
Antipapa

Antipapa - katolik cherkovi tomonidan noqonuniy deb topilgan “papa”ga nisbatan ishlatilgan. O'rta asrlarda o‘zaro dushmanlik kayfiyatida va turli hukumatlarning qo‘llab-quvvatlashi ostida bir necha kishi o‘zini qonuniy rim papasi, qolganlar noqonuniy ekanini da’vo qilib chiqqan. Masalan, “buyuk taxt” (“velikiy raskol”) davrida papalikka da’vo qilgan Grigoriy XII (1406-1415), Benedikt XIII (1394-1423), Ioann XXIII (1410-1415) orasidan Grigoriy XII cherkov tomonidan qonuniy, boshqalari “antipapa” deb tan olingan. Umuman, rim katolik cherkovi tarixida 30 ortiq “antipapa” o‘tganligi qayd qilingan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Xristian terminologiyasi
Animatizm

Animatizm (lotincha, "animatus" — jonli) ham insonlar hayotiga ta’sir ko‘rsatadigan, dunyoga yoyilib ketgan o‘ziga xos shaxssiz kuchning mavjudligiga ishonchni aks ettiradigan arxaik din shakllaridan biri hisoblanadi. Ushbu atama ilk bor ingliz antropologi R.Marett (1866-1943) tomonidan qo‘llangan. Olim Okeaniya qabilalarini o‘rganish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar natijalariga tayangan holda, din paydo bo‘lishining ilk bosqichida “mana” deb nomlangan, mo‘jizakor kuchga ega bo‘lgan e’tiqod muhim rol o‘ynagan. Shuningdek, bunday kuchga odamlar, hayvonlar, predmet va hodisalar ham ega bo‘lishi mumkin deb tasavvur qilingan. Ilk jamiyat vakillari dini hayot mobaynida aynan, shu kuchga egalik qilishga intilish g‘oyasiga tayangan. Bunday kuchlarga topinish qadimda ko'plab qabilalarga xos bo‘lgan. Masalan, melanizeylarda - “mana”, irokezlarda - “orenda”, algonkinlarda - “manitu”, pigmeylarda - “megbe” va hokazo. Shunga ko‘ra, mutaxassislar animatizmning arxaik davr diniy tasavvurlarining ajralmas tarkibiy qismi bo‘lgani to‘g‘risidagi xulosaga kelganlar. Animizmdan farqli ravishda, animatizm shaxsiy nomoddiy mavjudotlarga nisbatan iymon, ishonchni ifoda etmaydi.

Animatizm jonsiz mavjudotlarda mavjud bo'lgan g'ayritabiiy kuchlar tushunchasidan foydalanib, animizmning asosini qo'ydi va shu bilan yanada murakkab e'tiqod tizimlarining rivojlanishiga yo'l ochdi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Dinlar
Anglikanlik

Anglikanlik - protestantlikdagi oqimlardan biri. Angliyaning davlat dini, XVI asrda Reformasiya harakatdavomida paydo bo‘ldi. 1534-yilda mahalliy katolik cherkovi Rim bilan aloqasini uzgandan so‘ng, ingliz parlamenti qirol Genrix VIII ni Cherkov rahbari etib e’lon qildi. Buning oqibatida Angliya Cherkovi qirol hokimiyatiga bo‘ysundirildi. Angliyada monastirlar yopildi, cherkovning yer mulklari kamaytirildi, avliyolar, ikonalar, haykallar va tabarruk yodgorliklar soni qisqartirildi. Martin Tyudorqirolligi davrida katolik partiyaning g‘alaba qozonishi oqibatida ko‘pchilik protestantlar qatl qilindi. Qirolicha Yelizaveta I (1559 - 1603) hokimiyati davomida Anglikan dinining ahvoli barqarorlashadi. XVI asrning o‘rtalarida ibodatlarni ingliz tilida olib borish kiritildi, ro‘zalar (postlar), syelibat bekor qilindi, ikonalar musodara qilindi.1571-yilda anglikanlik dini ramzi sifatida «39modda» qabul qilindi. Unda cherkovning najot keltiruvchi kuchi haqidagi g‘oya qoldirildi, Katoliklikdagi singari iyerarxiya saqlanib, lekin Muqaddas rivoyatlar ta’limot manbasi sifatida bekor qilindi va atigi ikki sirli marosim - cho‘qintirish hamda vino va non bilan tamaddi qilish saqlanib qoldirildi. Dunyoda 68 mln.yaqin anglikanlar mavjud bo‘lib, ular Angliya, Irlandiya, Shotlandiya, AQSH, Kanada, Yangi Zelandiya va boshqa mamlakatlarda tarqalgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Dinlar
Amos

Amos – oʻn ikki „kichik“ hisoblanuvchi Bibliya paygʻambarlaridan biri. Miloddan avvalgi VIII asrda hayot kechirgan yahudiy paygʻambarlardan biri. Amos Bayt Lahmga yaqin Fekoya shahrida oddiy choʻpon boʻlgan. Bir kun unga vahiy kelib, shimoliy Isroil podshoxdigiga borish va qiyomat kuniyaqin qolganidan ogohlantirish buyurilgani qayd qilinadi. U Qadimgi Isroilning asosiy shaharlaridan biri boʻlgan Vefil shahridagi ibodatxonada targʻibot ishlarini olib borayotgan vaqtda, mahalliy ruhoniy Amasiya uni quvib yuboradi. Shundan soʻng Amos oshkora daʼvat olib bormasdan, unga kelayotgan vahiyni yoza boshlaydi. „Paygʻambarlar kitobi“ nomli apokrifik manbada qayd qilinishiga koʻra, Amos Amasiyaning oʻgʻli tomonidan ogʻir jarohatlanadi va vafot etadi. U oʻz vaʼzlarida butparastlikni qattiq qoralab, monoteizmni targʻb qilgan. U hokim va amaldorlar tomonidan sodir etilayotgan nohaqliklar, ayniqsa, sudxoʻrlikni qoralab, mazlumlarni xudo Yaxvening najoti kelgunicha sabr qilishga chaqirardi. Shuningdek, Amos kambagʻal va mazlumlarga nisbatan gʻamxoʻrlik qilishni daʼvat qilgan. U insoniylik qurbonlik orqali yaratganga xizmat qilishdanda muhimroq ekanini taʼkidlagan. Uningpand-nasihatlari Bibliya tarkibiga kiritilgan.

Manbalar

Adabiyotlar
Amidaistlik

Amidaistlik- buddizmning maxayana yoʻnalishiga oid diniy eʼtiqod boʻlib, Buddani „cheksiz“, „abadiy“ deb ishonishga asoslanadi. Asosan, Yaponiyada keng tarqalgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Buddizm
Amida

Amida (ibr. “Tik turmoq”) - yahudiylikda
ibodatlarning asosiy qismi bo‘lib, doim tik holatda amalga oshiriladi. Talmudda odatda ibodat deb yuritiladi.TaNaXning bir necha o‘rinlarida ibodat qilishga amrlar uchraydi.Biroq, qadimda yahudiylikda ibodatlar tizimlashtirilgan, qonuniylashtirilgan matnlar mavjud emas edi. Ibodatlarning asosiy qismi qurbonlik keltirish orqali bo‘lgan. Bobil asirligi (mil. avv. VI asr)dan so‘nggina kunning asosiy ibodati qay tarzda va qachon amalga oshirilishi belgilab quyildi. Talmudda qayd qilinishicha, amida ibodatining matni ilk bor “Buyuk yig‘ilish” (mil. avv.U-Sh asrlarda faoliyat olib borgan yahudiylikdagi diniy-qonunchilik majlisi)da formulirovkasi shakllantirilgan. Ikkinchi Ibodatxonaning vayron qilinishiga qadar (70 yil) ibodat belgilab qo‘yilgan matnga ega emas edi, faqatgina umumiy strukturasi ishlab chiqilgan edi.Ibodatlar Xudoga hamd aytish bilan boshlanib, yakunda shukrona so‘zlar bilan tugaganini ko‘rish mumkin.Tannaylar davriga qadar mazkur tarzda, qolaversa, yozma matn orqali ibodat qilish ta’qiqlangan.Biroq, Ibodatxonananing vayron etilishi natijasida ibodatxona xizmatini qilish to‘xtagach, ushbu ibodatning ahamiyati ortib bordi.Shundan kelib chiqqan holda, Amida, qaysidur ma’noda, Ibodatxonada amalga oshirilgan qurbonlikning o‘rnini bosuvchi sifatida qabul qilindi. Shu sababli, milodning II asrida nasi Gamlieyele II davriga kelib, jamoaviy va yakka tartibdagi ibodatlarning matnini yozishga qaror qilindi.
Yuqorida qayd qilinganidek, amidani o‘qishqurbonlikning o‘rnini anglatgani sababli, kun davomida uni uch marotaba - tonggi (shaxarit), kunduzgi (minxa) va kechki (maariv) ibodat vaqtida o‘qilishi belgilab quyilgan. Shanba, rosh-xodesh hamda bayram kunlari “musaf” deb nomlangan to‘rtinchi o‘qish, Iom-Kipurda esa, “neila” nomli beshinchisi ham qo‘shilgan.Mazkur ibodatlarni amalga oshirish vaqti Ibodatxonada keltirilgan qurbonlik vaqtlariga moslangan.Tonggi ibodat quyosh chiqishidan boshlab, kunning uchdan bir qismi tugagunicha, kunduzgi ibodat - kunning ikkinchi yarmida, kechki ibodat esa, tun davomida o‘qishlikka ruxsat beriladi. Musaf kun davomida tonggi va kunduzgi ibodatlar orasida o‘qiladi. Ushbu belgilangan vaqtlardan tashqari ham Amida ibodatini kunning istalgan vaqtida o‘qishlik mumkin.
Amida ibodati yakka holatda ham, sinagogada jamoaviy holatida ham amalga oshirilishi mumkin.Amida jamoaviy tarzda amalga oshirilganda boshlanishida har bir ibodat qilayotgan kishi maxfiy tarzda, so‘ng ibodatni boshqaradigan (xazzon) baland ovozda o‘qiladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Yahudiylik
Akarana

Akarana - zardushtiylikda cheksizlik, chegarasizlik. So‘z boshidagi, a - inkor prefiksi. O'zak qismi - karana keyinchalik kanor(a) (“chek, chegara”) shakliga kelgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Zardushtiylik
Aka-Tasha

Aka-Tasha - zardushtiylikda nojo‘ya qiziqishlar qo‘zg‘atuvchi dev.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Zardushtiylik
Aka-Mana

Aka-Mana - zardushtiylikda yovuz fikr, o‘y.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Zardushtiylik
Amaterasu

Amaterasu (Buyuk samo chirog'i) - yaponlarning diniy e’tiqodiga ko‘ra, quyosh ma’budasi. Idzanagi uni chap ko‘zidan yaratgan. Amaterasu imperatorlar ajdodi. Xususan, miloddan avvalgi 7-asrga oid dastlabki imperatorlar ajdodi, afsonaviy qahramon Dzimmu-tenno shu ma’buda avlodi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Tarix
Ameshaspentalar

Ameshaspentalar - hamisha barhayot, o‘lmas farishtalar. Ahura Mazdaning ibodat shakllari, universumining ijro ko‘rinishlari, qudratining olti xil namoyon bo‘lishi, emanasiyalari: Vahu Mana (Bahmon), Arta Vahishta (Orubihisht), Spenta Armaitiy (Ispandarmat), Xshasra Varya (Shahriyorlik), Haurvatat (Xurdod), Ameretot (Murdor).

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Diniy atamalar
Pangu

Pangu – qadimgi Xitoy afsonalariga koʻra Yer yuzidagi ilk inson, u haqidagi miflar milodiy 3-asrdan yozma shaklda tarqalgan. Rivoyatga binoan, borliqning ibtidosi xaosdan iborat boʻlib, ushbu xaosdan universal tuxum, undan esa Pangu yuzaga kelgan. Keyinroq, u ulkan boltasini silkishi natijasida In va Yan bir-biridan ajralib, qorongʻulik (In) va yorugʻlik (Yan) yoki osmon va zamin yaralgan. Osmon va yer bir-biriga yaqinlashmasligi uchun Pangu ularni uzoqlashtirib turgan. Oxirida osmon va yer faoliyati oʻz iziga tushib, Pangu aralashiga ehtiyoj qolmagach, u oʻlgan. Panguning nafasi shamol, ovozi momaqaldiroq, chap koʻzi quyosh, oʻng koʻzi oyga aylangan. Shuningdek, uning qoʻl va oyoqlaridan yerning toʻrt tomoni, yer osti suvlari, qonidan daryolar, tomiridan yoʻllar, sochidan yulduz va oʻsimliklar, tishi va suyagidan metall, suyak iyagidan nefrit (mineral) vujudga kelgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 Dunyo dinlari
Afsonalar
Istixora namozi

Istixora (baʼzan istihora ham deyiladi; ) — ikki rakaatdan iborat namoz. Ushbu namozdan so'ng musulmon kishi Allohdan maʼlum bir masala boʻyicha toʻgʻri qaror qabul qilishda yordam berishini soʻraydi.

Tartibi 
Istixora ikki rakat nafl namoz kabi oʻqiladi va quyidagi duo bilan tugaydi:

Allohim, Sening ilming bilan Sendan yaxshilik soʻrayman. Sening qudrating bilan Sendan qodirlik va ulugʻ fazlingni soʻrayman. Sen (har narsaga) qodirsan, men qodir emasman. Sen (har narsani) biluvchisan, men bilmayman. Sen gʻaybni biluvchisan.

Ey Robbim, agar mana shu qilayotgan ishim (hojatining nomini aytadi) dinimda, yashashimda, ishlarimning oqibatida, dunyo va oxiratimda men uchun yaxshi boʻlsa, uni menga nasib et va oson qil. Soʻng uni menga barakotli qil.

Agar mana shu ishim (hojatining nomini aytadi) dinimda, yashashimda, ishlarimning oqibatida, dunyo va oxiratimda men uchun yomon boʻlsa, mendan uni uzoqlashtir, (undan meni uzoqlashtir) qayerda boʻlsa ham, men uchun yaxshilikni taqdir qil va meni undan rozi et.)
Istixoro namozining tavsifi Jobir ibn Abdulloh as-Salamiydan al-Buxoriy, at-Termiziy, an-Nasoiy, Abu Dovud, Ibn Moja va Ahmad ibn Hanbal kabi hadisshunoslar rivoyat qilgan

Manbalar

Adabiyotlar