yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Betpaqdala

Betpaqdala — Qozogʻistondagi chul. Sarisuv daryosi quyi oqimi va Chu daryosidan Balxash kuligacha (500 km) choʻzilgan. Jan.da Chu daryosi bilan chegaralangan, shim. chegarasi 46°30’ shahri k.ka toʻgʻri keladi. Maydoni qariyb 75 ming km². B. urqirli baland tekislik; dengiz sathidan urtacha balandligi 300–350 m, garbiy qismining balandligi 250 m, sharqiy kismi esa (Moʻyinti daryosi yaqinida) 450 m. Eng baland joyi 974 m (Taroz shahri yaqinida). Tepaliklari yassi, koʻpincha granit va slaneslar yer yuzasiga chiqib yotadi. B.ning gʻarbiy qismi gilli yerlar boʻlib, shurxok, taxirshur kul koʻp. Oʻrta va jan. qismi doʻng qumliklardan iborat, yer yuzasi chaqirtosh bilan qoplangan; sharqiy qismida tepa, qir va yakka togʻlar: Boyqora (665 m), Jeltov (974 m) togʻlari bor. B. iqlimi keskin kontinental, yozi issiq va quruq, qishi qattiq sovuq, yiliga 100–150 mm yopin tushadi. Yanvarning urtacha temperaturasi —12’ dan —14° gacha, iyulniki 24—26°. Doimiy oqar suv yuq, erta bahorda oqib, yezda qurib qoladigan soy, jilgʻalar bor. Oʻsimlik siyrak, shuvoqning bir necha turi, shuningdek, shoʻra usadi. Soy va botiqlarda burgan, teresken, shuvoq, betaga uchraydi. B. bahorgi va kuzgi yaylov. Sugʻorish, ekin ekish, yaylovlarga suv chiqarish sohasida katta ishlar qilinmoqda. Gips, qoʻrgʻoshin va temir rudalari, marmar, togʻ xrustali, kvarsit, yashma, tuz va boshqa fonda li kazilma konlari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qozogʻiston geografiyasi
Choʻllar
Bechuanalend

Bechuanalend (Bechuanaland) – Buyuk Britaniyaning janubiy Afrikadagi sobiq protektoratasi (1885—1966). 1966-yil 30-sentabrdan mustaqil davlat (qarang Botsvana) boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besh bosh

"Besh bosh" – XX asr boshlarida Turkistonning paxta tozalash va paxta moyi ishlab chiqarish sanoatida hukmronlik qilgan aksiyadorlar jamiyati. 1914-yilda tashkil etilgan. „Besh bosh“da 5 paxta firmasi – „Vl. Alekseev“, „Br. Shlossberg“, „Moskovskoye torgovopromoʻshlennoye tovarihestvo“, „Pers“, „Bolshaya Yaroslavskaya manufaktura“ birlashgan. Unga Turkistonning turli viloyatlarida joylashgan paxta tozalaydigan 39 ta va paxta moyi ishlab chiqaradigan 5 ta zavod qaragan. „Besh bosh“ Rossiyadagi „Salo.mas“ sindikatining aʼzosi boʻlgan, oʻz faoliyatida Rossiya imperiyasidagi yirik banklardan biri – Rus-Osiyo bankiga tayangan. „Besh bosh“ Turkistonda mustamlakachilik zulmi tayanchi boʻlib kelgan. „Besh bosh“ 1918-yil mart oyida natsionalizatsiya qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiston general-gubernatorligi
Beshariq tumani

Beshariq tumani — Fargʻona viloyatidagi tuman. 1926-yil 29-sentabrda tashkil etilgan. Fargʻona viloyatining Oʻzbekiston va Furqat tumanlari, Tojikistonning Konibodom va Asht tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 0,77 ming km2. Aholisi 252 ming kishi (2024). Beshariq tumanida 1 shahar (Beshariq) va 15 qishloq fuqarolari yigʻini (Chorbogʻtoʻrongʻi, Andarxon, Qumqishloq, Beshsari, Ittifoq Beshariq, Vatan, Rapqon, Tovul, Yakkatut, Qashqar, Qorajiyda) bor. Markazi — Beshariq shahri.

Tabiati 
Relyefi pasttekislik, qir, toshloq va qumli chala choʻllardan iborat. Jan.gʻarbida qum barxanlari, sharqida Markaziy Fargʻonaning Soʻx-Isfara massivi bor. Yer yuzasi shimolga nishabatan Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha harorati —2 °C, iyulniki 28 °C. Yiliga 200 mm yogin tushadi. Janubiy qismiga koʻproq yogʻin yogʻadi. Bahorda gʻarbdan sharqqa kuchli (baʼzan sekundiga 30 m tezlikda) shamol esadi. Vegetatsiya davri 205 kun. Tumanning shimolda Sirdaryo, janubda Isfara daryosi oqadi, gʻarbida Qayroqqum suv ombori bor. Beshariq tumani yerlari Katta Fargʻona kanalidan sugʻoriladi. Tuman hududidan Soʻx-Isfara kollektori oʻtgan. Tuman qir qismining tuprogʻi sershagʻal, tekislik qismining tuprogʻi esa sugʻoriladigan boʻz tuproq. Shuvoq, shoʻra, yantoq, qamish, qoʻgʻa, oq miya, qizil miya, yulgʻun, saksovul oʻsadi. Yumronqoziq, quyon, echkemar, boʻri, tulki, har xil ilonlar yashaydi. Tuman yerlarida faqat sugʻorib dehqonchilik qilish mumkin.

Aholisi 
Aholisi, asosan oʻzbeklar; tojiklar, qirgʻizlar, tatarlar va boshqalar ham yashaydi. 1 km2 ga oʻrtacha 193 kishi toʻgʻri keladi. Shaharliklar 50 ming kishidan ortiq, qishloq aholisi 173 ming kishidan ortiq kishi. Jami aholi soni 223.8 ming kishi  (2019).

Xoʻjaligi 
Tumanda paxta tozalash zavodi, tibbiyot paxtasi tayyorlaydigan, yigiruvtoʻquv va mebel fabrikalari, paxta chiqindisidan karton ishlaydigan va past nav paxtani qayta ishlab tozalaydigan mahalliy sanoat kombinati bor. Tumanda 138 kichik korxona va 2 kooperativ korxona mavjud. Bulardan eng muhimlari: metall qopqoqlar tayyorlovchi, xalq isteʼmoli mollari chiqaruvchi „Navbahor“, „Bahor“ kichik korxonalaridir.
Qishloq xoʻjaligida sugʻoriladigan yerlar 21,6 ming ga, shu jumladan 12,3 ming ga yerga paxta, 0,09 ming ga yerga sabzavot, 0,9 ming ga yerga beda, 0,76 ming ga yerga makkajoʻxori, 0,04 ming ga yerga sholi ekiladi.

Sanoati 
Beshariq tumanida 3 jamoa xoʻjaligi, 4 shirkatlar uyushmasi, 1 xoʻjaliklararo korxona, parrandachilik fabrikasi, 148 fermer xoʻjaligi va Qoʻqon oʻrmonchilik xoʻjaligining filiali bor. Tuman jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida 46,7 ming krramol, 32,5 ming qoʻy va echki. 54,4 ming parranda bor. Beshariq tumani gʻarbidan Toshkent—Qoʻqon temir yoʻli oʻtadi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi—Rapqon tuman markazidan 2 km. 1999/2000 oʻquv yilida 47 umumiy taʼlim maktabida 33,8 ming oʻquvchi, 2 litseyda 236 oʻquvchi taʼlim oldi. 9 kinoteatr, 46 ommaviy kutubxona, 24 klub, madaniyat uyi, muzey, 866 oʻrinli 5 kasalxona, poliklinika va 54 tibbiy punkti boʻlib, ularda 165 vrach, 654 oʻrta maʼlumotli tibbiy xodim ishlaydi. 1932-yildan „Beshariq tongi“ tuman gazetasi chiqadi (adadi 2500).

Manbalar 

Fargʻona viloyati tumanlari
Beshkent botigʻi

Beshkent botigʻi — Qashqadaryo viloyatidagi botiq. Gʻarbdan Buxoro va Chorjoʻy tektonik pogʻonalari va sharqdan Hisor togʻining jan.gʻarbiy tarmoklari bilan chegaralangan. Jan.gʻarbi Amudaryo uzilmasi, shimoli-sharqi Qashqadaryo sinklinali bilan tutashgan. Uzunligi 160 km, paleozoy zaminining chuq. 4000– 6000 m. Beshkent botigʻi ning jan.gʻarbida (gʻarbdan sharqqa) Xoʻjambas, Dugʻoba antiklinal zonalari va shimoli-sharqida Alovuddin koʻtarilmalari joylashgan. Burmalar shim.gʻarbga tomon pasaya boradi. Beshkent botigʻi ning gʻarbidagi mezokaynozoy yotqiziqlarida bir qancha katta antiklinal bukilmalar (Ayzovot, Qamashi, Shim. Qamashi) yotadi. Har qaysisining uz. 20–25 km, balandligi 200–250 m. Beshkent botigʻi ning bir necha antiklinal bukilmalarida gaz konlari topilgan.

Manbalar
Beshrabot

Beshrabot — qishloq, Navoiy viloyati Navbahor tumani markazi (1983 yildan). Navoiy shahridan 24 km shimoli-gʻarbda. Navoiy temir yoʻl stansiyasidan 28 km narida. Beshrabotdan Konimex arigʻi oqib oʻtadi. Aholisi 5000 kishiga yaqin (2000), asosan oʻzbeklar va qoraqalpoqlar. Aholisi asosan qishloq xoʻjaligi (paxtachilik, chorvachilik, polizchilik va sabzavotchilik) bilan shugʻullanadi. Beshrabotda gʻisht zavodi, marmarga ishlov berish sexi ishlab turibdi. „Farzikent“ mol bozori, savdo rastalari, 2 maktab, kattalar va bolalar kasalxonasi, 2 bolalar bogʻchasi bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston shaharlari
Navoiy viloyati
Navbahor tumani
Beshqarsak

Beshqarsak, qarsak—erkaklar davra oʻyinqoʻshigʻi. Oʻzbek va tojik xalqlari orasida keng tarqalgan. Samarqand, Buxoro, Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlarida ayniqsa mashhur. B.da qarsak hamda qiyqiriq ovozlar yordamida oʻyin usuli hosil qilinadi. Baʼzi taxminlarga koʻra, kelib chiqishi zardushtiylik marosimlariga borib taqaladi. Navbat bilan turkum tarzida ijro etiladigan oʻyin va terma ("yak qars", "qoʻsh qars", "besh qars" va hokazo)lardan iborat. B. oʻyini yaqin oʻtmishda qishloq joylardagi toʻy va sayillarda 2— 3 soat davom etardi. Hozir asosan folkloretnografik va havaskor ansambllar (mas, Urgutdagi "Beshqarsak" ansambli) repertuaridan oʻrin olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Karomatov F, Oʻzbek xalq musiqa merosi, 2kitob, T., 1983.
  

Qoʻshiqlar
Oʻyinlar
Behi

Behi () — raʼnodoshlar oilasiga mansub mevali daraxt yoki buta. Behining Ozarbayjon, Dogʻiston, Turkmaniston, Eronda yovvoyi turlari uchraydi, turk tilida ayva nomi bilan yuritilgan. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida "avya" shaklida tilga olingan. Behi Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Qrim, Ukrainaning jan. hamda Astraxon viloyatida keng tarqalgan. Oʻzbekistondagi Behizorlarning 80% Fargʻona vodiysida. Balandligi 5–6 m, shoxshabbalari piramida shaklida, baʼzan tarvaqaylab oʻsadi. Bargi oddiy, yashil, cheti butun. Gullari yakka holda, oq yoki och pushti, aprelda gullaydi. Koʻchati oʻtqazilgach, 3—4 yili hosilga kiradi, 30—40 yil yashaydi. Katta yoshdagi daraxtlari oʻrtacha 60— 70 kghosil beradi. Mevasi sentabr—oktyabr oylarida uzib olinadi; vazni, naviga qarab 150—500 g. Behi mevalari limon rangda yoki toʻq sariq, tuk bilan qoplangan; yetilganda tuki toʻkilib ketadi, xushboʻy. Yangi uzilgan mevasi kam isteʼmol qilinadi. Behi entomofil (hasharotlar bilan changlanadigan) oʻsimlik. Behi tarkibida 74,7—83,5% suv, 8,5— 15,2% qand, 0,2—1,5% kislota bor, shuningdek oshlovchi moddalar va tosh hujayralar boʻladi. Mevasi dagʻal boʻlib, uzoq saqlangandan keyin tosh hujayralar yumshab qoladi. Behidan murabbo, kompot, marmelad, sukat, qiyom, jem tayyorlanadi, ovqatga (koʻpincha palovga bosiladi) ishlatiladi. Behi, asosan, payvandlab koʻpaytiriladi, koʻchati 6×6 yoki 5×5 m sxemada oʻtqaziladi. Behining koʻpchilik navlari nokka payvandtag boʻla oladi; unga ulangan nok pakana boʻladi. Behi issiklik va namlikka talabchan. Sugʻoriladigan unumdor tuproqlarda, shuningdek shoʻri kam yerlarda yaxshi oʻsadi. Oʻsuv davrida tuproq sharoitiga qarab 3—8-marta sugʻoriladi.

Asosiy navlari: Non Behi, Quva Behi, Shirin Behi, Samarqand yirik Behi, Xorazm olmasimon Behi N o n Behi —ertapishar, xoʻraki va konservabop, daraxti oʻrtacha. Mevasi yirik 300—400 g, olma shaklida, sariq. Eti sargʻish, oʻrtacha suvli, sal nordon, xushboʻy. Sentabrning ikkinchi yarmida uziladi, dekabrgacha saqlanadi. 50–70 kg hosil beradi; Quva Behi—oʻrtapishar, xoʻraki, daraxti katta (5–6 m), mevasi oʻrtacha (150—200 g), tilimli, olma shaklida, och sariq. Eti oq, tigʻiz, oʻrtacha suvli, shirin, xushxoʻr. Oktyabr boshlarida uziladi, yanvargacha saqlanadi. Tupi 150–200 kg hosil beradi; Shirin Behi—ertapishar, xoʻraki, daraxti oʻrtacha. Mevasi 150—180 g, tilimli, noksimon, eti och sariq, sersuv, shirinnordon, yeyishli. Sentabrning ikkinchi yarmida uziladi, uzoq saqlanmaydi.

Zararkunandalari: olma qurti, olma qon biti, nok kanasi, doʻlana kapalagi va boshqa; kasalliklari: qora chirish, zang va boshqa

Rixsivoy Joʻrayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Raʼnodoshlar
Mevalar
Bonsai uchun ishlatiladigan o‘simliklar
Mevali daraxtlar
Turkiya o‘simliklari
Manzarali daraxtlar
O'rta Osiyo o‘simliklari
Dorivor oʻsimliklar
Robert Burns

Byorns Robert (1759.25.1, Er shahri 1796.21.7, Damfris) — shotland shoiri. Oʻziga xos sheʼriyat yaratgan, bunda mehnatni, xalqni, erkinlikni, begʻaraz, fidoyi sevgi va doʻstlikni ulugʻlagan. "Shotlandlar uchun bryus" vatanparvarlik madhiyasi, "Quvnoq gadolar" kantatasi, fuqarolik va sevgi tarannum etilgan lirik sheʼrlar toʻplami ("Ozodlik daraxti", "Jon Arpa doni" va boshqalar) muallifi. B. oʻz ijodi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan shotland nasriy va musiqiy folklor namunalarini toʻplab nashr ettirgan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

Shoirlar
1759-yilda tugʻilganlar
1796-yilda vafot etganlar
Biatlon

Biatlon (bi… va yunoncha athlon—musobaqa)—qishki sport turi, changʻida yugurish va maʼlum marralarga kelib miltiqdan otish, yaʼni ikki marta (changʻi poygasi va otishda) musobaqalashish. Biatlon XVII-asr 70- yillarida Norvegiyada paydo boʻldi. 1718-yil Shvetsiya-Norvegiya urushida jang maydonida toʻliq qurollangan biatlonchilar boʻlgan. Haligacha Norvegiyaning Lillehamer shahri gerbida oʻqchi-changʻichining tasviri bor. Biatlon koʻp vaqtgacha „harbiylar sporti“ hisoblab kelingan. 1948-yilda Xalqaro zamonaviy beshkurash va biatlon uyushmasi (UIPMB) tuzildi, unga 70 dan ortiq mamlakat aʼzo (1991). 1958-yildan jahon chempionligi uchun musobaqalar oʻtkaziladi, 1960-yildan qishki olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan. 1984-yildan (Fransiya) ayollar oʻrtasida jahon chempionati oʻtkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sport
Bibi seshanba

Bibi seshanba, Seshanba ona— oʻzbeklar va tojiklarning afsonalarida oilaviy baxt, shuningdek ip yigirish va tikuvchilik kabi hunarlarning homiysi, piri. Bibi seshanba sharafiga ayollar seshanba kunlari toʻplanib, yigʻin, marosim oʻtkazish, uni keksa, oliyjanob kampir siymosida tasavvur etib, Bibi seshanbadan oilaviy turmushda oʻzlari uchun saodat, kasblari uchun rivoj berishini tilab, u toʻgʻrisidagi rivoyatlarni yodga olish, uqish odati bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jubayl

Jubayl (; qadimgi yunoncha: Bibl, akkadcha: Gubl, qadimgi yahudiycha: Gebal) — Livandagi shahar va Finikiyadagi qadimgi shahar. Miloddan avvalgi 2-ming yilliklarda savdo markazi, Adonis maʼbudiga sigʻinish joyi. Finikiya va Rim davriga oid harobalar saqlanib qolgan; hozirgi Jubayl shahri yaqinida oʻrta asrlarga oid yodgorliklar bor.

Manbalar 
Byblos, Jean-Pierre Thiollet, H & D, 2005.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Finikiya shaharlari
Bibliografiyashunoslik

Bibliografiyashunoslik — bibliografiya nazariyasi, tarixi, metodi va uni tashkil etish masalalarini oʻrganadigan va ishlab chiqadigan fan sohasi. B. termini dastlab 18-asrda Gʻarbiy Yevropada paydo boʻlgan, 20-asr oʻrtalariga qadar turlicha talqin etilgan, 20-asr 70- yillaridan aniq ilmiy izohga ega boʻldi. B.ning 4 tarkibiy boʻlimi mavjud: nazariyasi, tarixi, metodi,tashkiliy boʻlimi. B.nazariyasi bibliografiya moxiyati va ijtimoiy ahamiyatini belgilaydi, metodlarini takomillashtiradi, uning tasnifi va atamalarini ishlab chiqadi. B. tarixi bibliografiyaning tadrijiy rivojini yaxlit holda va uning alohida turlari va sohalarini, bibliograflar faoliyati va hokazoni oʻrganadi.

B. metodi bibliografik ishda qoʻllaniladigan kridalarni ishlab chiqadi, eng yangi metod va texnika vositalarini bibliografik qoʻllanmalar tuzish va bibliografiya xizmati koʻrsatishga tatbiq etadi. B.ning tashkiliy boʻlimi vazifasi mamlakatda bibliografiya xizmati tizimini yaratish, rejalashni takomillashtirish, muvofiklashtirish, bibliograf mehnatini ilmiy tashkil etishdan iborat. Oʻzbekistonda B. masalalari dastlab 20—30- yillarda Ye. K. Betger asarlarida oʻz ifodasini topdi. Keyinchalik B.ning umumiy masalalari, tarkibiy boʻlimlari M. M. Turopov, Sh.M. Shamsiyev, N.P.Lyapustina, H.Mamatraimova va boshqalarning ilmiy ishlarida nazariy jihatdan oʻz aksini topdi.

Hamraxon Mamatraimova.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bivalentlar

Bivalentlar (lotincha bis — ikki marta va valens, valentis — kuchli) — meyozda yadroning boʻlinishi tufayli hosil boʻlib, oʻzaro chalkashgan (konʼyugatsiyalangan) gomologik xromosomalar jufti. B. xromosomalar orasida hosil boʻlgan Xsimon figuralar — xiazmalar xromosomalar kompleksini tutib turadi. Ana shu holatda xromosomalar oʻrtasida irsiy materiallar almashinuvi roʻy beradi. Odatda B. soni xromosomalarning gaploid soniga teng boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bidgoshch

Bidgoshch (Bydgoszcz) — Polshadagi shahar. Bidgoshch voyevodaligining maʼmuriy markazi. Visla daryosi boʻyidagi port. Aholisi 380 ming kishi (1990). Bidgoshch 1346-yilda bunyod etilgan. Oʻrta asr meʼmoriy yedgorliklari saqlanib qolgan. Boltiq dengizi portlariga chiqiladigan muhim temir yoʻl tuguni. Bidgoshch orqali Varshava — Berlin temir yoʻl oʻtadi. Mashinasozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, kimyo, koʻn sanoati korxonalari mavjud. Teatr va muzeylar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bidiyorshum

Bidiyorshum (taxallusi; asl ismi Muhammad Solih) (?, Qoʻqon — 1842, Urumchi, Sharqiy Turkiston) — oʻzbek xalq anʼanaviy teatrining aktyori va ogʻzaki pyesalar ijodkori. 18-asr oxiridan 19-asrning birinchi yarmigacha Qoʻqon professional aktyorlar uyushmasi ("Kasabai sozanda")ning korfarmoni. Qad. oʻzbek xalq teatri va aktyorlik sanʼati rivojiga katta hissa qoʻshgan. Ogʻzaki pyesalari va tomoshalarida kuchli ijtimoiy mavzuni koʻtarib jamiyatning ayrim illatlarini tanqid qilgan. "Mudarris", "Yer taqsimlash", "Choʻpon bola" pyesalarida oʻtkir hajv vosita si bilan mehnatkash xalq manfaatini himoya qilgan. Bidiyorshum hajviy sheʼrlar ham yozgan. Qoʻshiqlarga musiqa bastalash, raqslarni sahnalashtirish bilan ham shugʻullangan. Yana q. Bidiyorshum toʻdasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
George Beadle

BIDL (Beadle) Jorj Uels (1903-1989) — amerikalik genetik. Sitologiya va genetika, shuningdek metabolizmning genetik nazorati, irsiyatning fizik va kimyoviy asoslari sohasida tadqiqotlar olib borgan, genlarning tabiati va funksiyalarini har tomonlama oʻrgangan. "Bir gen — bir ferment" konsepsiyasining mualliflaridan biri (har bir gen fakat bitta ferment sinteziga javob beradi, 1941). Nobel mukofoti laureati (1958; E. Teytem bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1903-yilda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
22-oktyabrda tugʻilganlar
9-iyunda vafot etganlar
Amerikalik ateistlar
Amerikalik olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Bidun

Bidun — Buxoroni idora qilgan buxorxudotlardan biri (?-673). Buxoro arki va shahar atrofidagi devorlarni qayta tiklatgan. Rivoyatlarga koʻra, Bidstrup Xerluf binokorning nomini temir taxtaga oʻyib yozdirib, uni saroy darvozasiga qoqib qoʻyishni buyurgan. Yana oʻsha rivoyatga koʻra, saroy tez orada qulab tushgan va uni qayta tiklashga har qancha urinilgan boʻlsaham, lekin binoni qurib bitkaza olmaganlar. Shundan soʻng Bidstrup Xerluf olimlarni tuplab, ularning maslahati bilan saroy (koh)ni Yetti ogʻayni yulduzi shaklida yetti tosh ustunli qilib, yana yangidan qurgan. Bu safar saroy binosi mustahkam oʻrnashib, uzoq vaqt turib qolgan. Ubaydulloh ibn Ziyod boshliq arab qoʻshinlari Buxoroga hujum qilishi (673 yil)dan sal oldin vafot etgan. Undan soʻng Buxoroda uning xotini Xotun oʻgʻli Tug'shoda voyaga yetguncha hukmronlik qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.

Buxorxudotlar
Bijanaklar

Bijanaklar, pecheneglar, patszinaklar — Itil (Volga) va Yoyiq (Ural) daryosi boʻylari, Orol dengizi oraligʻidagi dashtlarda hamda Kaspiy dengizining sharqi va shim.da milodiy 1-ming yillikning ikjinchi yarmida yashagan bir qancha turkiy qabilalar birlashmasi. Bijanaklar qadimgi Qangʻdavlati aholisi qangʻlilarta mansub boʻlganlar. 8-asrda Yoyiq va Itil daryolari oraligʻida yashovchi qangʻli, sarmat va boshqa qabilalarning birlashuvidan yirik bijanakqangʻli ittifoqi tashkil topgan. 9-asr oxirlarida (889 yil) tabiiy iqlim sharoitining gʻoyat ogʻirlashuvi, xususan qurgʻoqchilik hamda qipchoq va oʻgʻuzlarning siquvi natijasida Bijanaklarning asosiy qismi jan. rus dashtlariga, Qora dengizning shim.dagi yerlarga koʻchib oʻtganlar. Bijanaklar Kiyev Rusi yerlariga muttasil chopqun uyushtirib turganlar. 1010-yildan keyin Bijanaklar qoʻllariga asir tushgan musulmon ulamosi, ilohiyotchi olimi orqali i slom diniga kirganlar. 11 — 12-asrlarda Bijanaklar
dan qorilar, ulamolar, fiqhshunoslar chiqqan. 1036-yil Kiyev knyazi Yaroslav Mudriy Bijanaklarga qattiq zarba bergach, Bijanaklarlarning bir kismi Vengriyaga koʻchib ketgan. Bijanaklarning YoykqItil oraligʻida qolgan qismi keyinchalik Dashti Qipchoq tarkibiga kirgan. Bijanaklarning yana bir kismi (8-asr) Amudaryoning quyi oqimida, boshqa bir qismi oʻgʻuzlar tarkibiga kirib Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimlarida koʻchmanchilik bilan mashgʻul boʻlishgan. Abdurrashid Bakuviy (15a,)ning yozishicha, Bijanaklar turkiy elat boʻlib, shim.da oltinchi iqlimda, saqlablar (slavyanlar)ga yaqin yerda yashaganlar. Ular uzun soqolli, uzun moʻylabli, kuchli va yengilmas boʻlganlar. Ular hech kimga, hech qachon xiroj toʻlashmagan. Faxriddin Hasanov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiy xalqlar
Tarix
Turkiy sulolalar
Turkiy davlatlar
Bijopur

Bijopur — Hindistondagi oʻrta asr davlati. Uning asoschisi baxmaniylar (qarang Baxmaniypar sultonligi) noibi Yusuf Odilxon boʻlib, u 1489-yil oʻzini mustaqil deb zʼlon qilgan va odilshohlar sulolasini boshlab bergan. Shivaji rahbarligidagi marathalar qoʻzgʻoloni va boburiylar bilan boʻlgan urushlar Bijopurni zaiflashtirgan. 1686-yil Boburiylar davlati tomonidan boʻysundirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sunniy sulolalar
Bijopur sultonlari
Bijgʻish

Bijgʻish, bijgʻitish, achish, achitish, fermentatsiya — mikroorganizmlar yoki ular ajratadigan fermentlar ishtirokida organik moddalarning (asosan, uglevodorodlarning) parchalanish jarayoni. Bunda bijgʻiydigan mahsulotning bir qismi oksidlansa, ikkinchi qismi qaytariladi, natijada energiya ajraladi. Bijgʻish xalq tilida qaynash deb ham yuritiladi, chunki Bijgʻish jarayonida ajralib chiqadigan karbonat angidrid pufakchalari suvning qaynashini eslatadi. Mikroorganizmlarning turiga va xususiyatiga, bu jarayonning oʻtish sharoitiga qarab, Bijgʻishda har xil moddalar hosil boʻlishi mumkin. Maye, kislorodsiz sharoitda (obligat anaerob bakteriyalar ishtirokida) moy kislota, atseton, butil spirt va boshqa; ham kislorodli, ham kislorodsiz sharoitda (fakultativ anaerob bakteriyalar ishtirokida) spirt, sut kislota, propion kislota, V|2 vitamini; fakat kislorodli sharoitda sirka kislota, atseton, etil spirt, butilenglikoxol va limon kislota paydo boʻladi. Bijgʻish jarayonida musallas, boʻza, qimiz va boshqa ichimliklar hosil boʻladi. XVI asrda Vant Gelmont Bijgʻish jarayoni fermentlar ishtirokida, XIX asrning 30-yilda esa Kanyar de Latur, Shvan va Kyutinglar, bir hujayrali tirik mikroorganizmlar ishtirokida roʻy beradi, deb tushuntirdilar. Bijgʻishni faqat Lui Paster ilmiy asosda toʻgʻri tahlil qilib, Bijgʻish — mikroorganizmlardagi moddalar almashinuvi natijasi, degan fikrni isbotladi. Mikroorganizmlar ishtirokida organik moddalar (uglevodorodlar)ni bijgʻitib, xalq xoʻjaligiga zarur mahsulotlar — etil va butil spirtlar, sut, moy, propion kislotalar olinadi. Qanddan spirt hosil boʻlishida ATF va ADF asosiy energiya manbai boʻlib xizmat qiladi. Spirt, vino, pivo ishlab chiqarishda Saccharomyces cerevisia, Sacch. vini, Sacch. carlsbergens kabi turushlar (achitqilar) ishlatiladi. Sut mahsulotlaridan qatiq, pishloq, smetana, tvorog, kefir tayyorlashda Str. Lactis, Str. diacetilactis. Bact. casei, Bact. acidophilum ishtirok etadi. Propion kislota olishda Bact. acidi proponici, Propionibact. shermani mikroblari qatnashadi. Sanoatda pishloq, V12 vitamini olishda ham bakteriyalarning shu turlaridan foydalaniladi. Moy kislota olishda Clostridium butiricum bakteriyasi, atseton, butil spirt olishda Clostidium acetobutylicum bakteriyasi, sirka olishda Acetobacter aceti bakteriyasi, limon kislota olishda esa Aspergillus niger zamburugʻi ishtirok etadi. Bijgʻish jarayonidan foydalanib, rom, turli markadagi vinolar, pivo, sut mahsulotlari, non ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biznes reja

Biznes reja — aniq tanlangan tadbirkorlik ishining barcha bosqichlari tavsiflangan va taxminan hisobkitob qilingan loyiha. Unda aniq tanlangan tadbirkorlik ishining hamma tomonlari oʻz aksini topadi. Biznes reja oʻz tarkibi jihatidan loyihaning afzalliklari va uni amalga oshirishdan kutiladigan moliyaviy natijalar bayon etilgan yakuniy xulosa hamda asosan 10 boʻlimdan iborat asosiy qismga boʻlinadi.

Biznes rejada loyiha boʻyicha ishlab chiqariladigan tovar (xizmat)larning tavsifi hamda uning xaridorgirligi va raqobatbardoshligini taʼminlaydigan omillar; bozor hajmini baholash asosida sotish bozori, tadbirkor bozorning qaysi segmentida ish yuritishi, savdo hajmi, tovar (xizmat)lar narxi prognozlari; ehtimoli boʻlgan raqobatchilar (ularning mahsulotlari sifati va xaridorgirligi, narxi toʻgʻrisida axborot beriladi); marketing xizmatining asosiy unsurlari (tovarning qanday yoʻl bilan sotilishi, tovar narxining shakkllanishi, sotishni ragʻbatlantirish, reklamaning qaysi usullarini tanlash va boshqalar); mahsulot ishlab chiqarish rejasi (ishlab chiqarish aloqalari, mahsulot sifatini nazorat qilish, ishlab chiqarish harajatlari va boshqalar); umuman ishni, xodimlar ishini tashkil etish; loyihaning tashkiliyhuquqiy shakllarini belgilaydigan yuridik reja; loyiha boʻyicha barcha maʼlumotlarni umumlashtiradigan hamda ularning qiymat ifodalari koʻrsatilgan moliya rejasi; loyihani moliyalash strategiyasi (vositalarni qayerdan va qanday shaklda olish, jami qancha pul kerakligi, uning qayerdan olinishi va harajatlarning qoplanishi, investorlarning daromad olish vaqgi va boshqalar) oʻz ifodasini topadi.

Biznes reja ni ishlab chiqishda tadbirkorning oʻzi („birinchi rahbar“), firma (xoʻjalik)larning mutaxassislari ishtirok etadi, tashqaridan maslahat va tavsiyalar olinadi. Biznes reja ekspertlar koʻrigidan oʻtkaziladi va olingan xulosalarga tayanib Biznes reja yanada mukammallashtiriladi. Biznes reja kredit berish uchun asos boʻlib xizmat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biznes
Biznesfond

Biznesfond, Xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni qoʻllab-quvvatlash fondi — OʻzRda xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni rivojlantirishga koʻmaklashuvchi maxsus nodavlat tuzilmasi, ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. 1993 i. 21-iyulda "Kichik va oʻrta biznesni rivojlantirishga koʻmaklashuvchi fond" nomi bilan tashkil etildi (1995-yil 26-iyulda hozirgi nomda qayta tuzildi). Biznesfond Qoraqalpogʻiston, viloyatlar va Toshkent shahrida 14 boshqarma, 174 axborotkonsalting markazlariga ega. Biznesfond "Aksiyador jamiyatlar va aksiyadorlarning huquqdarini himoya qilish toʻgʻrisida"gi qonun (25.4.1996)ga muvofiq ish yuritib, dehqon (fermer) xoʻjaliklarini rivojlantirish; qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash; mahalliy sanoatni rivojlantirish; qurilish va qurilish industriyasi; xizmat koʻrsatish sohalarini rivojlantirish; turizm kabi sohalardagi ishbilarmonlik faoliyatini imtiyozli kredit bilan taʼminlaydi. Kreditlash muddati 3 — 10 yil, toʻlovlar muddatini 2 — 5 yilgacha uzaytirish mumkin. Kredit foiz qoʻyilmasi 10 — 25%. Biznesfond kapitali Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulk qoʻmitasining davlat mulkini sotishdan tushgan tushumlaridan (30%), Bandlikka koʻmaklashuvchi fond tushumlaridan (10%), Oʻzbekiston Respublikasi rezidentlari boʻlgan yuridik shaxslar va xalqaro moliya tashkilotlarining mablagʻlari va boshqa mablagʻlardan shakllanadi.

Anvar Yusupov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Huquqshunoslik
Bizon

Bizon — juft tuyoqlilar turkumining quvushshoxlilar oilasi zubrlar urugʻiga mansub yovvoyi qoramol zoti. Bizonning vatani — Shim. Amerika (keyinchalik Yevropaga tarqalgan). Amerika va Yevropa Bizonlariga bulinadi. Bizon yirik hayvon boʻlib, buqalarining tanasi uz. 3 m, boʻii 1,8 m, ogʻirligi 720 kg ga yetadi. Gavdasi yoʻgʻon, yelkasida kichikroq oʻrkachi bor. Boshi va tanasining oldingi qismi qoʻngʻir tusli. Urgʻochilari nisbatan kichikroq. Hidlov va eshituv organlari yaxshi rivojlangan. Yevropaliklar kelgunicha butun Amerika qitasida, Kanadaning shim.gʻarbiy va markaziy qismidan jan.ga — Meksikaning markaziy qismigacha boʻlgan maydonlarda tarqalgan, choʻl va oʻrmonchoʻl mintaqasida hayot kechirgan edi. Kup ovlanishi natijasida 19-asrga kelib deyarli qirilib ketgan. Muhofaza tadbirlari natijasida AQSH va Kanada qoʻriqxonalaridagi Bizon soni bir necha oʻn mingga yetdi. Bizonni zubrlar bilan chatishtirib zubrbizon olingan, yaxshi goʻsht va teri beradigan duragaylar yetishtirilgan. Bizon AQSH, Kanada (VudBaffalo) va Yevropa (AskaniyaNova) qoʻriqxonalarida saqlangan.

Yana qarang 

 Qoramol
 Buyvollar
 Sigir

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bizgʻaldoq

Bizgʻaldoq – turnasimonlar turkumi tuvaloqlar oilasiga mansub qush. Ogʻirligi 1 kg gacha, kattaligi tovukdek keladi. Yevropa, Osiyo va Shim. Afrika dashtlarida, baʼzan qumli choʻllarida yashaydi, uyasini ham shu yerlarga quradi. Qishlash uchun kuzda Oʻrta Osiyodan issiq mamlakatlarga uchib ketadi. Qish faslida deyarli sovuq boʻlmaydigan janabiy oʻlkalarda yashaydi. Bizgʻaldoq koʻpincha 3–5, baʼzan 7–8 va, hatto, 11 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumini urgʻochisi bosadi, erkagi esa joʻjalari uchirma boʻlguncha ularni boqishda qatnashadi. Bahor, kuz va qishda oʻtlar, yozda esa hasharotlar bilan oziqlanadi. Goʻshti juda mazali. Soni kamayib ketganligidan bizgʻaldoqni ovlash taqiqlangan. Bir qancha mamlakatlarning Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qushlar
Qushlar ekotizimi
Biylar

Biylar, tarantullar () – oʻrgimchakboʻrilar oilasiga mansub oʻrgimchaklar urugʻi. Tanasining uzunligi 3,5 sm gacha. Sizot suvlari yuza joylashgan nam tuprokli joylar (ariq va zovurlar boʻyi, ekin ekilgan maydonlar chekkasi, dare boʻylari)da 60 sm gacha chuqurliqda tik qazilgan uyalarida yashaydi. B. tungi hayvon, oʻlja (turli hasharotlar) tutgani inidan kechasi chiqadi. Yozda (iyun–iyul) oʻrgimchak ipidan toʻqilgan pillaga 100 ga yaqin tuxum qoʻyadi. Urgʻochi B. pillasini oʻrgimchak bezlariga yopishtirib yoki xelitserasida olib yuradi. Tuxumdan chiqqan biychalarni ham urgʻochi biylar 2–3 kun davomida koʻtarib yuradi. Biylar Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Janubiy Yevropa va Kavkazning choʻl, chala choʻl va dashtlarida tarqalgan. Oʻzbekistonda tarqalgan 5 turidan nortman biyi () koʻp uchraydi. Samarqand janubida,  Qarshi choʻlida, janabiy biyi Chirchiq va Fargʻona vodiysida tarqalgan. Biylar zaharli, ammo odam va hayvonlar uchun xavfli emas.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Bik gʻoʻzasi

BIK GʻOʻZASI (Gossypium bickii Proch.) — yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi S4, xromosomalari soni 2p=26. Birinchi marta ingliz olimi L. Beyli taʼriflab bergan (1910). 1964-yildan oʻrganilmoqda. Shimoliy Avstraliyaning ayrim shtatlarida tarqalgan. Bik gʻoʻzasi past boʻyli buta, oʻsuv shoxlari koʻp, zich tutamtutam tuklar bilan qoplangan. Hosil shoxlari kalta, 2—3 boʻgʻimli. Poyasi ingichka, yerbag'irlab usadi. Gullari mayda, naysimon, gulbargi och binafsha rangli, asosida toʻq olcha rang qizgʻish dogʻi bor. Koʻsaklari mayda, uzunchoqtuxumsimon, sayoz chuqurchalari bor. 3 — 4 chanoqli. Har bir chanogʻida 2 — 4 tadan mayda mallayashil tuklar (uz. 4 mm) bilan qoplangan chigiti bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bikaner

Bikaner — Hindistonning shim.gʻarbiy chekkasidagi shahar, Rajastxon shtatida, Tar chulida. Aholisi 415 ming kishi (1991). Temir yoʻl tuguni. Savdo markazi. Kimyo sanoati rivojlangan. Kichikroq elektrotexnika va mexanika korxonalari bor. Bikaner yaqinidan fosfor, asbest, gips olinadi. Hunarmandchilik rivojlangan: qoʻlda gilam, jun roʻmol toʻqiladi, kulolchilik buyumlari tayyorlanadi, fil suyagidan turli badiiy buyumlar yasaladi. Bikanerga 1488-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy Bikov

Vasiliy Vladimirovich Bikov (19-iyun 1924, Vitebsk viloyati – 22-iyun 2003) — Belorus xalq yozuvchisi (1980). "Turnalar nidosi" (1960), "Uchinchi raketa" (1962), "Alp qissasi" (1964), "Uliklar ogʻriqni bilmaydi" (1966), "Tonggacha omon boʻlsak" (1973) povestlari Belorussiyadagi partizanlar harakati va urushga bagʻishlangan. Bularda oʻsha davr kishilarining qismati aks etgan. Bikov "Baxtsizlik alomati" (1982), "Karyer" (1986), "Tumanda" (1987) asarlarida yakkalanib qolganlar takdirining fojiaviyligi toʻgʻrisidagi mushohadalarini davom ettiradi va ularga tarixiylik nuqtai nazaridan yanada kengroq koʻlamda nazar tashlaydi.

Manbalar 

 

Sovet Ittifoqi kishilari
1924-yilda tugʻilganlar
19-iyunda tugʻilganlar
22-iyunda vafot etganlar
2003-yilda vafot etganlar
Yozuvchilar
Sovet yozuvchilari
SSSRda tugʻilganlar
Yuriy Bikov

Yuriy Mixaylovich Bikov (1923-yil, Qorakoʻl qishlogʻi, Buxoro viloyati – 1945-yil 11-may, FrankfurtOder, Germaniya) – 2-jahon urush qatnashchisi (1944). Ishchilar va dehqonlar Qizil Armiyasi katta serjanti. Pulemyot rotasining raschyot komandiri. Qrim platsdarmini kengaytirish uchun „Saryov“ va „Bezimyannaya“ tepaligi uchun boʻlgan jang (1943-yilning 20-noyabr)da jasorat koʻrsatganligi uchun Qahramon unvoni berilgan (1944). Krrakoʻl tumanidagi Bikov oʻqigan maktab va yashagan koʻchaga uning nomi qoʻyilgan.

Biografiyasi 
Bikov 1943-yil noyabr oyida Kerch yarim orolida Adjimushkay qishlogʻi yaqinida (hozirgi Kerch chegarasida) koʻprik yoʻlini kengaytirish boʻyicha janglar paytida harakatsiz qolgan vzvod komandirini almashtirdi va hujum uyushtirildi. Pulemyotni tepalikka oʻrnatdi, dushmanning 10 ta oʻq otish nuqtasini bostiridi. 20-noyabr kuni dushmanning navbatdagi qarshi hujumini qaytarish jarayonida, yakka oʻzi qolib, pulemyotdan otishma natijasida dushmanning bir necha oʻnlab askar va ofitserlari yoʻq qilindi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 16-maydagi farmoni bilan „Frontda nemis bosqinchilariga qarshi qoʻmondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi hamda bir vaqtning oʻzida koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ serjant Yuriy Bikov Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali bilan Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

1945-yil 11-mayda Bikov shnappsda zaharlandi va kasalxonada vafot etdi. U Frankfurt an der Oder markazidagi harbiy qabristonga dafn etilgan.

Shuningdek, u Qizil Bayroq va 1-darajali Vatan urushi ordenlari, bir qator medallar bilan taqdirlangan. Qorakoʻl shahridagi koʻcha va Qorakoʻl tumanidagi maktabga Bikov nomi berilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1923-yilda tugʻilganlar
1945-yilda vafot etganlar
11-mayda vafot etganlar
Bilakuzuklar

Bilakuzuklar, ilonquyruqlar () — ssinklar oilasiga mansub kaltakesaklar urugʻi. 32 taga yaqin turi bor. Janubiy Gʻarbiy Osiyo, Yevropa, Afrika, Avstraliya va Tinch okeani orollarida tarqalgan. Boʻyi 11 sm ga yaqin. Oʻzbekistonda Osiyo Bilakuzuklar (), Markaziy va janubiy hududlarda choʻl bilakuzuklar (), deyarli hamma joylarda va Toshkent viloyatining togli hududlarida oloy bilakuzuklar () tarqalgan. Bilakuzukning oyoqlari zaif, 2 — 5 barmoqli. Tanasi koʻpincha toʻq kulrang, ikki yonida qoramtir yoʻllari boʻladi. Ana shuning uchun bilakuzuklar deb ataladi. Dasht, choʻl, togʻ va oʻrmonlarda yashaydi, tez harakat qiladi. Qalin oʻtlar orasida qisqa oyoqlarini bagʻriga bosib, ilonga oʻxshab yurgani uchun ilonquyruq deb ham ataladi. Bilakuzuk xavf tugʻilganida toshlar orasiga, kovaklarga yoki boshqa hayvonlar uyalariga yashirinadi. Koʻp turlari tuxum qoʻyadi. Baland togʻlarda yashaydigan turlari tirik tugʻadi. Bilakuzuk turli hasharotlarni qirib, foyda keltiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Bilik

Bilik — 1) qad. turkiy qavmlarda ilm, bilish, hikmatli soʻz, dono maslahat maʼnosini anglatuvchi soʻz. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk", Yusuf Xos Hojibning "Kutadgʻu bilig" asarlarida koʻp qoʻllangan. 2) Chingizxon hayot chogʻida aytgan va yozib qoldirilgan hikmatli soʻzlar majmui. B. moʻgʻul xonlari oʻrtasida zoʻr eʼtiborga ega boʻlgan va dare sifatida oʻqitilgan. Xitoyda bir vaqtlar daʼvogarlardan kimni taxtga oʻtqazish masalasi oʻrtaga qoʻyilganda, B.ni qay darajada bilishini sinab koʻrish lozim topilgan va B.ni yaxshi bilganlardan biri taxtga oʻtqazilgan. Chingizxon B.laridan ayrimlari Rashiduddinning "Jome attavorix" kitobining ilovasida keltirilgan. B.ning bizgacha yetib kelgan dastlabki yigʻindisi — "Mongol unNiucha tobchon" ("Moʻgʻullarning sirli tarixi") 1240-yilda tuzilgan boʻlib, mulk, oilanikoh, jinoyat va jazo, maʼmuriy hamda boshqa huquqiy meʼyorlarni oʻz ichiga olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilor

Bilor, Bilyar — oʻrta asr shaharlaridan (10 — 13-asrlar), 12 — 13-asr boshlarida VolgaKama Bulgʻoriyasinnit poytaxti. Tatariston Respublikasidagi Bilyarsk qishlogʻi yaqinida harobalari saqlangan. Rus yilnomalarida Buyuk shahar deb qayd qilingan. 1236-yil B.ni moʻgʻullar vayron qilgandan soʻng oʻzini avvalgi iqtisodiy ahamiyatini yoʻqotgan. B. harobalaridan gʻishtin binolar, qabriston, mahalliy hunarmandlar yasagan turli buyumlar, shuningdek Eron, Movarounnahr, Old Osiyo, Xitoy, Vizantiya, Kavkaz va Rusda ishlangan koʻplab buyumlar topilgan. 1967-yildan muntazam arxeologik kazishmalar olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oltin Oʻrda shaharlari
Bil (shahar)

Bil (Biel) — Shveysariya shimolig‘arbidagi shahar, Bern kantonida. Aholisi shahar atrofi bilan qariyb 85 ming kishi. Transport yo‘llari tuguni. Bil ko‘li sohilidagi port. Soatsozlik, zargarlik buyumlari ishlab chiqarish, poligrafiya, mashinasozlik sanoati korxonalari bor. Bil osma yo‘llar bilan atrofidagi tog‘larga boglangan. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Shveysariya shaharlari
Alan Bean

Alan LaVern Bean (; 15-mart, 1932-yil – 26-may, 2018-yil) – amerikalik fazogir, Harbiy dengiz kuchlarining isteʼfodagi rang kapitani. „Apollon 12“ kosmik kemasida parvoz qilib, Oy sirtiga tushgan (1969, noyabr), „Apollon“da, „Skylab“ orbital stansiyasida parvoz qilgan (1973, iyul – sentyabr).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1932-yilda tugʻilganlar
2018-yilda vafot etganlar
Amerikalik fazogirlar
Binar nomenklatura

Binar nomenklatura (lotincha binarius — qoʻsh) — oʻsimlik yoki hayvonning qoʻsh nom — turkum (hayvonlarda urugʻ) va tur nomi bilan atalishi. Lotin tilida oʻsimlik va hayvonlarni qoʻsh nom (Binar nomenklatura ) bilan atash qabul qilingan. Masalan, Tulipaferganica (fargʻonalolasi): Tuli pa—turkum, ferganica — tur. Qoʻsh nom oʻzbek tilida ham qadimdan bor, mas, mirza terak, baqa terak, oq tol, oq tut, qora tut, shoh tut va boshqalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binom

Binom (bi... va lotincha nomen — nom) — ikki algebraik ifodaning yigʻindisi yoki ayirmasi. Maye, a+, 8a ^ va boshqa (qarang Nyuton binomi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ekosistema

Ekosistema (yun. uy, yashash joyi va sistema), ekologik sistema — birgalikda yashaydigan organizmlar va ular yashaydigan sharoit majmui. Ekosistemada uning tarkibiy qismlari oʻzaro qonuniy bogʻlangan. „Ekosistema“ terminini ingliz botanigi Arthur Tansley taklif etgan (1935-yil). Arthur Tensli taʼrificha, ekologiya nuqtai nazaridan Ekosistema yer yuzidagi tabiiy birlik boʻlib, unga barcha organizmlar bilan bir qatorda fizik omillar majmui, yaʼni biomuhit (keng maʼnoda yashash muhiti) omillari majmui ham kiradi. Olim Ekosistemada ular tarkibiga kiruvchi organizmlar hamda organizmlar bilan anorganik muhit oʻrtasida har xil tarzda moddalar almashinuvi boʻlib turishini koʻrsatgan.

„Ekosistema“ tushunchasini har xil murakkablikdagi va oʻlchamdagi obʼyektlarga nisbatan qoʻllash mumkin. Mas, hovuz, koʻl Ekosistemasi bilan birga sohil boʻyi oʻsimliklari yoki suv tubi Ekosistemasini koʻrsatish mumkin. Oʻrmon ham Ekosistema, uning chegarasida har xil tipdagi tuproqlar, chiriyotgan toʻnkalar, toʻshalma va boshqalar Ekosistemani ajratish mumkin. Koʻpincha „Ekosistema“ tushunchasiga tirik organizmlar bilan ular yashaydigan muhitning notirik komponentlari tarzida qaraladi. Ekosistemaning tirik va notirik komponentlari oʻrtasida produtsentlar, konsumentlar va redutsentlar ishtirokida moddalarning biotik aylanishi sodir boʻlib turadi. Ekosistema terminini sunʼiy Ekosistema (qishloq xoʻjaligi dalalari, bogʻlar, xiyobonlar, oqova suvlarni biologik tozalaydigan inshootlar va boshqalar) ga nisbatan ham qoʻllash mumkin. Ekosistema oʻziga xos xususiyatlarni uzoq vaqt davomida saqlab turadigan oʻta turgʻun yoki qisqa muddatli (mas, efemer suv havzalari, koʻlmak suvlar) boʻlishi mumkin. Murakkablik darajasidan qatʼi nazar Ekosistema turlar tarkibi, unga kiradigan organizmlar soni, biomassasi, ayrim trofik guruhlar nisbati, organik moddalarning hosil boʻlishi va parchalanish jarayonlarining tezligi bilan tavsiflanadi. Ekosistema chegarasi va ularda kechadigan moddalar aylanishi jarayonlari turli darajada roʻy beradi. Ekosistema atrof muhitdan faqat energiya emas, balki koʻp yoki oz miqdorda moddalar kelib turgandagina mavjud boʻladi. Barcha Ekosistema birgalikda yer biosferasini tashkil etadi.

20-asr oʻrtalariga kelib ekologik muammolarning keskinlashuvi natijasida Ekosistemaning funksional xususiyatlarini oʻrganish boʻyicha tadqiqotlar keng miqyosda olib borila boshlandi. Ekosistema strukturasi, mahsuddorligi va turgʻunligini tushunib olish uchun ulardagi trofik bogʻlanishni oʻrganish muhim ahamiyatga ega. Trofik bogʻlanishlar orqali Ekosistemada moddalarning biologik transformatsiyasi amalga oshadi. Zamonaviy metodlar, xususan, Ekosistemani matematik modellashtirish orqali bu jarayonlar intensivligi va samaradorligini miqdoriy jihatdan aniqlash tabiiy resurslardan samarali foydalanish va odam yashaydigan muhitni saqlab qolish masalalarini hal etishda muhim ahamiyatga ega. Koʻp hollarda biogeotsenoz termini ham Ekosistema termini sinonimi sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

Biologiya
Ekologiya
Biogidroakustika

BIOGIDROAKUSTIKA (bio..., gidro... va akustika,) biologik gidroakustika—suvdagi organizmlar chiqaradigan tovushlarni oʻrganadigan fan. B. Ikkinchi jahon urushida texnik gidroakustika (shovqin pelengatori, exolokatsiya va boshqalar) vositalaridan koʻp foydalanish munosabati bilan vujudga kelgan. Koʻpchilik suv hayvonlari (baliklar, sut emizuvchilar va qisqichbaqasimonlar) tovush chiqaradi. Aksariyat baliqlar tovushi faqat ayni turga xos boʻladi. Shu asosda baliklarning turi va yoshini aniklash mumkin. B. maʼlumotlari kitsimonlar (kitlar va delfinlar)ning akustik organlarini oʻrganish uchun ham ancha muhim. Bu hayvonlarning oʻziga xos baʼzi xususiyatlari, chunonchi gidroakustik impulyelar yuborish va qabul qilish yoʻli bilan oʻzlariga oziq boʻladigan narsalarni topishi yoki xavfdan qochishi B. yordamida aniqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Biologik jarayonlar
Bioindikatorlar

Bioindikatorlar (bio... va lot. indico—koʻrsataman, aniqlayman)—soni yoki rivojlanish xususiyatlarining oʻzgarishi orqali yashash muhitida sodir boʻlayotgan tabiiy jarayonlar, sharoit yoki antropogen oʻzgarishlardan darak beruvchi tirik organizmlar. Koʻpchilik organizmlar yashash muhiti omillari (tuproq, suv va atmosferaning kimyoviy tarkibi, ikdim va obhavo sharoiti, boshqa organizmlarning boʻlishi va boshqalar)ga juda sezgir boʻlib, bu omillar muayyan, koʻpincha cheklangan chegarada oʻzgargandagina hayot kechira oladi. Maye, dengizda baliqchi qushlarning toʻplanishi baliqlar toʻdasi kelayotganligini koʻrsatadi. Maxsus plankton va bentos organizmlari esa suv massasi va oqimining paydo boʻlishi yokisuvhavzasiningshoʻrlanganlik darajasi, harorati va boshqa xususiyatlarining koʻrsatkichi hisoblanadi. Lishayniklar va ayrim ninabarglilar atmosfera havosi, buloqchilar va bahorikorlar lichinkalari suv havzalari tozaligining B. hisoblanadi. Tuprokda yashaydigan bir qancha mikroorganizmlar va oʻsimliklardan foydali qazilma boyliklarni qidirib topishda B. sifatida foydalaniladi. Tuproq hayvonlari kompleksiga binoan tuproq tiplari va ularni odamning xoʻjalik faoliyati taʼsirida oʻzgarishini aniklash mumkin. B. yordamida substratda vitaminlar, antibiotiklar, gormonlar va boshqa biologik faol moddalar boʻlishini, har xil kimyoviy moddalar (rN, tuzlar tarkibi va boshqalar) hamda fizik omillar (radioaktivlik va boshqalar) intensivligini baholash, shuningdek uzok, tarixiy jarayonlarni taʼriflab berish mumkin. Maye, Qizilqum quduqlarida chigʻanoqli bir xujayralilarning topilishi hozirgi qumlik choʻl oʻrnida qadimda dengiz boʻlganligidan darak beradi. Tabiiy muhitning ifloslanishi darajasini nazorat qilib borish (monitoring) B.dan foydalanishning eng muhim tomonlaridan biri hisoblanadi. Maye, suvlar florasi va faunasi tarkibi, ulardagi ayrim turlarning miqdoriy koʻrsatkichlariga binoan suvlarning ifloslanish darajasi va xususiyatlari, ularni ichishga yoki xoʻjalik maqsadlarida foydalanishga yarokligi hamda tozalash inshootlarining samaradorligiga baho berish mumkin. Kosmonavtikada B. yordamida kosmik fazoda tirik organizmning normal hayot kechirishiga yordam beradigan sistemalar sinab koʻriladi. Masalan, 1966-yil "Kosmos 110"da itlarni uchirish orqali kosmos da uzoq uchish paytida organizmda sodir boʻladigan oʻzgarishlar va kosmik kema biologik sistemasi tekshirib koʻriddi. B. orqali olingan maʼlumotlar kosmik uchish apparatlaridagi avtomatik sistemalarni insonning hayoti uchun qulayligini aniklash va xavfli vaziyat paydo boʻlganida tegishli tadbirlarni ishlab chiqish imkonini beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik jarayonlar
Bioiqlim atlasi

Bioiqlim atlasi — ochiq havoda va meteorologik omillar majmui muhitida odamga taʼsir koʻrsatadigan iqlim koʻrsatkichlarining muayyan hudud doirasida taqsimlanishini aks ettiradigan haritalar toʻplami. Mintaqaning birinchi Bioiqlim atlasi ("Bioklimaticheskiy atlas Sredney Azii") 1973-yilda V. A. Bugayev nomidagi Oʻrta Osiyo gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot institutida tayyorlangan. Atlas mintaqa hududida oʻtkazilgan koʻp yillik bioiqlimiy va meteorologik tadqiqotlar hamda kuzatishlar natijasida toʻplangan materiallar asosida tuzilgan 136 haritadan iborat. Atlasda (yilning har bir oyi uchun oʻrtacha quyosh vaqti bilan soat 13 da): havo harorati; toʻgʻri quyosh radiatsiyasi intensivligi; odam tanasining qisqa toʻlqinli, uzun toʻlqinli va umumiy radiatsiya balansi; odam tanasi bilan havo oʻrtasidagi konvektiv issiqlik almashinuvi; terlash natijasida sarf boʻladigan issiqlik va suv, jumladan, ochiq havoda 1 va 2ish smenasida terlash orqali sarflangan suv miqdorining yigʻindisi; ekvivalentsamarali harorat va boshqa Atlasda odam issiqlik balansi usulining nazariy asoslari, ularda bioiqlimiy koʻrsatkichlarning fazoviy taqsimlanishidagi asosiy qonuniyatlar bayon etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bioklimaticheskiy atlas Sredney Azii [Sost. B. A. Ayzenshtat], M., 1973.
  

Biologik jarayonlar
Bioiqlimshunoslik

Bioiqlimshunoslik — iklimning odam faoliyati va sogʻligiga, hayvonlar va oʻsimliklar rivojlanishiga taʼsirini oʻrganuvchi fan. B. agroiqlimshunoslik va tibbiyot iqlimshunosligiga boʻlinadi. B.ga doyr ilmiy tadqiqotlar bir qancha mamlakatlarda, jumladan, Oʻzbekistonda keng miqyosda oʻtkazilmoqda. Oʻzbekiston Gidrometeorologiya bosh boshqarmasida B.ga oid nazariy va amaliy ishlar olib borilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Biologik jarayonlar
Biokataliz

Biokataliz — tirik organizmlarda roʻy beradigan kimyoviy reaksiyalarning fermentlar taʼsirida tezlashuvi. B.—goyat yuksak samarali, maxsus jarayon hisoblanadi. U kimyoviy katalizdan farq qilib, tirik organizmga xos "muloyim" sharoitda (tra, bosim, muhit reaksiyasi va hokazo) oʻtadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik jarayonlar