Doğubayazıt

Doğubayazıt (; , rumincha: Payazat yoki Daruynk)- Turkiyaning Ağrı viloyatidagi Eron chegarasi yaqinida joylashgan shahar. Uning balandligi 1625 m. Shahar Doğubayazıt tumani markazi. Aholisi 2021-yil holatiga koʻra 80,061 nafarni tashkil etgan. Shuningdek, Kurdava nomi bilan ham mashhur, shahar Ağrı viloyati markazida joylashgan mustaqil Kurdlar davlati, oʻzini oʻzi eʼlon qilgan Ararat Respublikasi poytaxti.

Tarixi 

Bu yerda tasvirlangan davrlarning aksariyatida Doğubayazıt hozirgi Ağrı viloyatning poytaxtiga qaraganda kattaroq va muhimroq joy boʻlgan, ayniqsa bu Eron chegarasi kesishmasi boʻlgani uchun.

Bu hudud Urartu podsholigi davriga oid (2700 yillar oldin) yodgorliklar bilan boy tarixga ega. Usmoniylar imperiyasidan oldin bu joy armancha Daruynk nomi bilan atalgan. IV asrda Sosoniylar Daroynkdagi arman qal`asi va shoh xazinasini qoʻlga kirita olmadi. Arman Bagratiylar sulolasi Daroynkda istiqomat qilib, qal`ani hozirgi koʻrinishida ehtiyotkorlik bilan koʻpgina saroy hovlilari va minoralariga ega boʻlgan holda, koʻtarilgan tosh tizmasi ustiga qayta qurishdi. Qirol Gagik I Artsruni 922-yil qal’ani qayta egallab olgach, u yepiskop qarorgohiga aylandi. Keyinchalik bu yer Forslar, Armanlar, Vizantiyaliklar va Saljuqiylar tomonidan bosib olindi va qayta egallab olindi, ularning barchasi togʻlar boʻylab yurishlarida dam olishlari va tiklanishlari uchun bu yerdan foydalanishgan. Turk xalqlari 1064-yilda kelishgan, lekin tez orada Mongollar va turklarning keyingi toʻlqinlari kelgan. Daroynk qalʼasi tarix davomida koʻp marta taʼmirlangan, ammo hozir u qayta qurishni buyurgan (1374-yilda) Turk sarkardasi Celayırlı Şehzade Bayazıt Han nomi bilan atalgan. Oxir oqibat, shahar XVI asrda Beyazit deb nomlandi.

Safaviylar davridan boshlab, bu hudud Turkiy tilli generallar, keyinchalik usmonli turklar generali hali ham uning nomi bilan ataluvchi saroyni qurgan Ishakpaşa tomonidan boshqarilgan.

1821-yil Qojarlar bosh qoʻmondoni Abbos Mirzo shaharni egallab olganida, shahar Usmonli-Fors urushi (1821-1823) janglarini koʻrgan. Shuningdek, 1856-yil Rossiya tomonidan hujum qilingan va Rus-Turk urushida (1877-1878) ruslar tomonidan qoʻlga kiritilgan. Rossiyaliklar ortga chekinishganida, arman aholisining koʻpchiligi ular bilan birga Sevan koʻli qirgʻogʻida Yangi Beyazitni (hozirda Armanistondagi Gavar) qurishga ketishgan.

Doğubayazıt Birinchi jahon urushi va Turkiya mustaqillik urushi davrida yana vayron boʻldi.

1920-yildan boshlab bu hudud oltingugurt ishlab chiqarilishni boshladi.

Keng tarqalgan Bayazit qishlogʻi aslida Arman aholi punkti boʻlib, 1930-yilda kurdlar va Serhat viloyatidan kelgan yazidiylar istiqomat qilgan. Ammo 1930-yilda Turk armiyasi uni Ararat isyoniga javob tarzda yoʻq qildi. Yangi shahar 1930-yillarda eski joy quyidagi tekislikda qurilgan (shuning uchun yangi nom „Doğubayazıt“, yaʼni „Sharqiy Beyazıt“ degan maʼnoni anglatadi).

Doğubayazıt 1927-1930-yillar oʻrtasida Xoybûn tashkilotidan Ibrahim Haski va Ihshan Nuri tomonidan boshqarilgan Ararat Kurd Respublikasi poytaxti edi. Shu sababli shahar vaqtinchalik Kurdiston poytaxti boʻlgan va keyinchalik Millatlar ligasi va Buyuk kuchlarga mustaqil Kurd davlatining markazi sifatida koʻrsatilgan.

2006-yil yanvar oyida Doğubayazıt H5N1 parranda gripi epidemiyasi markazi edi. Tovuq uyalari bilan oʻynaganidan keyin bir necha bola kasallikdan vafot etdi.

Siyosati 

2019-yil mart oyidagi mahalliy saylovlarga koʻra Yıldız Acar Xalq Demokratik Partiya (HDP) raisi etib tayinlandi.

Sporti 
Doğubayazıtspor futbol klubi Turkiya futbol ligasining pastki boʻlimlarida oʻynaydi. Klub uch mavsum davomida Turkiya uchinchi ligasida oʻynadi.

Doğubeyazıt tuman markazi Aras togʻlari janubiy qismida joylashgan. Doğubayazıt shahri uzoq tarixga ega aholi yashash punkti. U Ararat togʻi 15 km janubi-gʻarbda, Ağrı shahridan 93 km sharqda va Eron chegarasidan 35 km uzoqlikda joylashgan. Shahar Turkiyaning baʼzi eng baland tepaliklari: Ararat (5,137 m), Kichik Ararat (3,896 m), Tendürek Dağı (3,533 m), Kaletepe (3,196 m) Arıdağı (2.934 m) va Göllertepe (2.643 m) tepaliklari oʻrab turadi. 2,730 m balandlikdagi Kizil togʻi shahardan ikki kilometr sharqda joylashgan.

Iqlimi 
Tekislik iqlimi issiq va yozda quruq, qishda sovuq va biroz qorli; u sovuq yarim quruq iqlim (Köppen: BSk) sifatida tasniflanadi.

Qiziqarli joylari 

 Ararat togʻi – Doğubayazıtdan 15 km uzoqlikda, togʻning eng yaxshi manzaralari bu yerda.
 Ishak Paşa saroyi, 1784-yilda qurib bitqazilgan shaharning janubiy tomonidagi tepalikda joylashgan.
 Oldin Beyazitning qal’asi va machiti, birinchi Urartu tomonidan qurilgan, ammo koʻplab sivilizatsiya izlarini oʻzida mujassam etgan.
 „Durupınar“ joyining geologik shakli shaharning janubi-sharqida 16 km uzoqlikda joylashgan va baʼzi dindorlar tomonidan Nuh kemasining toshga aylangan vayronliklari ilgari suriladi.
 Balık koʻli – Taşlıçay yaqinidagi Doğubayazıtdan 60 km uzoqlikda joylashgan lava toʻshagidagi koʻl.
 Muz gʻori – Hallaç qishlogʻi yaqinidagi Kichik Ararat yonida.
 Giriktepe tepaligidag miloddan avvalgi 900-yildagi Urartu ibodatxonasi va saroyi vayronalari.
 Qadimgi Arman qabristoni.

Mashhur insonlari 

 Mahmud Bayazidi, Kurd faylasufi va Usmonli imperiyasidagi Bayazid polimati.
 Ibrohim Heski, kurd siyosatchisi.
 Ahmet Arvasi, yozuvchi va faylasuf.
 Kaya Özcan, kurashchi
 Ümit Şamiloğlu, badiiy gimnastikachi va milliy terma jamoa aʼzosi.
 Yıldız Tilbe, kelib chiqishi kurd boʻlgan turk qoʻshiqchisi va Turkiyadagi eng koʻp sotilgan musiqa sanʼatkorlaridan biri.

Xalqaro munosabatlari 
Doğubayazıt bilan egizaklar:

  Eilat, Isroil
  Podgorica, Montenegro
  Montevideo, Urugvay
  Kitwe, Zambiya
  Lusaka, Zambiya
  Bulawayo, Zimbabve
  Kosovska Mitrovica, Serbiya
  Gothenburg, Shvetsiya
  Karlstad, Shvetsiya
  Timbuktu, Mali
  Bergen, Norvegiya
  Turku, Finlandiya
  Saarbrücken, Germaniya
  N'djamena, Chad
  Esbjerg, Daniya

Manbalar

Havolalar 
 Doğubeyazit qalʼasining keng koʻlamli fotoqrafiya koʻrgazmasi, tavsifi va rejasi
Ararat togʻi
Eron va Turkiya chegara punktlari
Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda