yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Echkiemar

Echkiemar — xalq seleksiyasida chiqarilgan oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Sharqiy ekologik geografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, besh boʻlmali, kertiklari yuza, chetlari arra tishli. Guli funksional urgʻochi. Uzum boshi yirik (boʻyi 30 sm gacha), oʻrtacha ogʻirligi 450 g, gʻujumi yirik, choʻzinchoq oval, toʻq qizil, eti tigʻiz, sershira, tarkibida qand miqdori 20%, nordonligi 3,8—4,5%, qarsillaydi, poʻsti yupqa, hosili faol harorat yigʻindisi 34-38° da 135 kunda, avgustning 2-yarmida yetiladi. Hosildorligi 100—120 s/ga. Antraknoz va ragʻa kasalligiga chidamli. Novdalari uzun qoldirib, koʻproq ishkom yoki voishlarda oʻstiriladi. Uzumi yangiligida yeyiladi. Toshkent, Sirdaryo, Namangan va Samarqand viloyatlarida koʻproq ekiladi.

 
Uzum navlari
Uzumchilik
Echmiadzin

Echmiadzin (1945-yilgacha Vagarshapat) — Armanistondagi shahar, Ararat tekisligida, Echmiadzin temir yoʻl stansiyasidan 15 km, Yerevandan 20 km. Aholisi 60,5 ming kishi (1998). Shahar miloddan avvalgi II asrdan Vardkesavan nomi bilan maʼlum. II asrning 2-yarmi — IV asrlarda Armanistonning poytaxti. Mashinasozlik, kimyo (plastmassa zavodi), oziq-ovqat (vino kti, konserva zavodi) sanoatlari mavjud. Oʻlkashunoslik muzeyi, Armaniston davlat kartinalar galereyasining filiali, arman shoiri I.M.Ioannisyan uymuzeyi va boshqalar muzeylar bor. Meʼmoriy va tarixiy yodgorliklardan Sobor (303 yil, V va VII asrlarda qayta qurilgan) va uning qoʻngʻiroqxonasi (XVII asr), cherkovlar saqlangan. Echmiadzin yonida armangrigorian cherkovi markazi hamda katolikos rezidensiyasi joylashgan. Monastir majmuasida mehmonxona (XVIII asr), katolikos uyi (XVIII asrning 1-yarmi), maktab (1813), tosh hovuz (1846) va boshqalar bor. Echmiadzin yonida Zvartnots ibodatxonasi xarobalari (641—661) mavjud. Sobor ichida oʻrta asr dekorativ sanʼatining noyob kolleksiyasi asarlari namoyish etilgan muzey bor. Turizm rivojlangan.

Armaniston shaharlari
Muqaddas shaharlar
Qadimiy shaharlar
Eshak

Eshak — otlar urugʻining toq tuyoqli sut emizuvchilar kenja urugʻiga mansub hayvon. 5–6 ming yil avval dastlab qadimiy Misrda xonakilashtirilgan. Jahon boʻyicha boqiladigan eshaklar soni 43,4 mln. boshni tashkil etadi. Misr, Efiopiya, Nigeriya, Braziliya, Eron, Pokiston, Ispaniya va boshqalar mamlakatlarda koʻp boqiladi. Somali, Efiopiyada tarqalgan, boʻyi 100–120 sm li Afrika yovvoyi eshaklar xonaki eshaklarning urugʻboshi hisoblanadi. Xonaki eshaklar 2 zot guruhini tashkil qiladi: Afrika va Osiyo (jumladan, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Kavkaz)da tarqalgan mayda jaydari hamda Xitoy (Shandun provinsiyasi)da tarqalgan yirik eshaklar – zotdor eshaklari (boʻyi otlar kabi 145–160 sm). Bulardan, asosan, Yevropaning janubidagi va Amerika mamlakatlarida yirik xachirlar olish uchun foydalaniladi. Eshaklar qulogʻi uzunligi, tuyogʻi torligi, dumi ingichka, kalta va faqat uchida uzun juni borligi bilan otlardan farq qiladi. Jaydari zot eshaklar tuzilishi pishiq, boʻyi oʻrtacha 100 sm atrofida, tanasi ingichkaroq, boshi katta, quloqlari uzun, boʻyin toʻgʻri, kalta, tik oʻsib chiqqan kalta yoli bor, beli toʻgʻri, koʻkragi tor, sagʻrisi qisqa, tusi kulrang, ovqat va joy tanlamaydi, ishga chidamli, yuqumli kasalliklarga chalinmaydi. Togʻli rayonlardagi yurish qiyin boʻlgan joylarda, choʻlyaylovlarda minish va yuk tashish uchun foydalaniladi. Eshaklar 70–80 kg, aravaga qoʻshilganda 2,5 t gacha yuk tashiydi. Jaydari eshaklar har xil oʻtoʻlanlar, xashak, arpa zotlari esa pichan, kuchli va sersuv ozuqalardan iborat toʻla ratsion bilan boqiladi. 18–30 yil yashaydi, xoʻtiklar 2 yoshidan boshlab qochiriladi, boʻgʻozlik davri oʻrtacha 380 kun, 2 yoshidan xoʻjalik ishlarida foydalanish mumkin.

Adabiyot 
 Lakoza I.M., Shchekin V.A., Verblyudovodstva i osnovm oslovodstvo i muloproizvodstva, M., 1964.

Abdusattor Amirov.

 

Hayvonlar
Uy hayvonlari
Eshakyemi

Eshakyemi, urtikariya — teriga, baʼzan shilliq qavatlarga toshmalar toshishi bilan kechadigan kasallik. Organizmning allergik reaksiyasi (qarang Allergiya), ayrim ovqatlar (tuxum, shokolad, qulupnay, mandarin) va dorilar (antibiotiklar, sulfanilamid preparatlar, xinin va boshqalar)ga nisbatan sezuvchanlikning ortishi, hasharotlar (ari, chayon) chaqishi, gul hidlash yoki biror oʻsimlik (qichitqi oʻt) tegib ketishi tufayli vujudga keladi. Bir necha soatdan keyin E. batamom yoʻqoladi, baʼzan qaytalanib turadi. E.ning botbot qoʻziydigan surunkali shakli oylab choʻziladi; bu, odatda, organizmda moddalar almashinuvi va meʼdaichak faoliyatining buzilishi, jigar, buyrak kasalliklari; gijja kasalligi va sekin kechadigan oʻchoqli infeksiyalar: murtak bezi, burunning yondosh boʻshliqlari va quloqning yalligʻlanishi (tonzillit, gaymorit, otit) bilan bogʻliq. Kishilarning issiq yoki sovuqqa nisbatan sezuvchanligining ortishi ham surunkali E.ga sabab boʻladi. Kasallik toʻsatdan boshlanadi: badanga shakli har xil, kattakichik, och qizgʻimtir qavariqlar toshib, qattiq qichishadi; teridan boʻrtib chiqib turadi; ular tezda kattalashib, bir-biriga tutashib ketadi; palaxsapalaxsa boʻlib chiqqan toshmaning oʻrtasi oqaradi; bemor lohaslanadi, temperaturasi koʻtariladi. Baʼzan teridagi E. toshmalari juda yirik boʻlib (yirik E. yoki Kvinke shishi), bunda yumshoq tanglay, halqum va ichki aʼzolarning shilliq qavatlari ham shishishi mumkin. E.ning bu shakli ogʻirroq kechadi. Davo vrach koʻrsatmasiga binoan olib boriladi. Sutoʻsimlik mahsulotlaridan tayyorlangan parhez taomlar (tuz va qand miqdori kam) buyuriladi; allergik reaksiya beradigan tuxum, shokolad, limon, shuningdek, qazi, kolbasa, spirtli ichimliklar va achchiq ovqatlar isteʼmol qilmaslik; ichaklarning normal yurib turishini taʼminlash lozim. E.ning oldini olishda eng asosiysi odam oʻziga yoqadigan yoki yoqmaydigan ovqat hamda dorilarni ajrata bilishi va yoqmaydiganini isteʼmol qilmasligi zarur. Albatta birinchi belgilardayoq shifokorga murojat qilish kerak.
Eshakqurtlar

Eshakqurtlar — yengoyoqli qisqichbaqasimonlar turkumiga mansub umurtqasiz hayvonlar; kenja turkum. xalq tilida "goʻshtketdi", "goʻsht oʻgʻrisi"-degan nomlari ham uchraydi.

Mingga yaqin turi maʼlum. Hamma yerda tarqalgan, nam va iliq hamda quruq yerlarda yashaydi. Eshakqurtlar, ayniqsa, tropik va subtropik mamlakatlarda koʻp. Rossiya, Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Qrimda ham uchraydi. Tanasi 1–50 mm, boshida uzun antennalari va kalta antennullalari bor. Koʻkrak oyoqlari 7 juft va bir shoxli boʻlib, ular yordamida harakatlanadi. Qorin oyoqlari 5 juft, bir shoxli. Yuragi qorin qismida, ayrim jinsli, urugʻlanishi ichki (baʼzi turlarida germafroditizm kuzatiladi). Koʻp turlari yer ustidakemiruvchilar uyasi, chumoli va termitlar inida, gʻorlarda, baʼzilari esa, suvda yashaydi. Organik chirindilar bilan oziqlanadi. Baʼzi madaniy oʻsimliklarga zarar, tuproq hosil boʻlishida ishtirok etib, foyda keltiradi.

Kurash choralari: insektitsidlar sepib yoʻqotiladi.
Eshitish organlari

Eshitish organlari, eshitish aʼzolari – odam va hayvonlarning sezgi organlari hisoblandi. Asosiy qismi tovushni qabul qilishga ixtisoslashgan retseptorlar hisoblanadi. Umurtqasiz hayvonlar orasida haqiqiy eshitish organlari faqat hasharotlarda rivojlangan; koʻpincha ilk sezgi, yaʼni timpanal (toʻgʻriqanotlilar, chala qattiqqanotlilar, kapalaklar), baʼzan xordotonal, jonston va boshqalar organlardan iborat. Timpanal organlar oyoqlarda, qorin yoki koʻkrakda boʻlib, ular traxeyalar yoki havo boʻshliqlari bilan bogʻlangan kutikulyar (qarang Kutikula), yaʼni nogora pardadan unga birikkan yoki traxeyalar bilan bogʻlangan xordotonal sensillalardan iborat. Jonston organ esa chivinlar moʻylovining boʻgʻimida joylashgan. Yuksak rivojlangan sudralib yuruvchilar (masalan, timsohlar)da ilk bor nogʻora parda bilan qoplangan maxsus teri burmalari shaklidagi tashqi quloq paydo boʻladi.

Manbalar 

Anatomiya
Eshkakoyoqli qisqichbaqalar

Eshkakoyoqli qisqichbaqalar (Soreroba) – qisqichbaqasimonlar sinfiga mansub umurtqasiz hayvonlar turkumi (baʼzan kenja sinfi). Uzunligi 0,1 mm – 3 sm, ayrim parazit turlari 30 sm gacha. Gavdasi murakkab bosh (unga 1koʻkrak boʻgʻimi ham kiradi), 5 boʻgʻimli koʻkrak va 4 boʻgʻimli qoringa boʻlinadi. Qorin boʻlimida oyoqdari boʻlmaydi; bu boʻlim ayri oʻsimtali telson bilan tugaydi. Faqat nauplius koʻzchasi bor. Antennulalari uzun boʻlib, sezgi organi, suzish va suvda muallaq turish vazifasini bajaradi. E. suzganda koʻkrak oyoklar eshkak rolini oʻynaydi (nomi shundan). Tana yuzasi orqali nafas oladi. E. baliqlar va ularning chavoqlari, moʻylovli kitlar va boshqalar suv hayvonlari uchun oziq. Bir qancha turlari suv hayvonlari, koʻproq baliqlarda parazitlik qiladi. Tana shakli yashash tarziga bogʻliq. Suv qaʼrida yashaydigan Eshkakoyoqli qisqichbaqalar tanasi suyri shaklda boʻlib, juda uzun tukli oʻsimtalarga ega; suv tubida yashaydigan Eshkakoyoqli qisqichbaqalar tanasi yassi, tana oʻsimtalari kalta; parazit turlarining tanasi yashash tarzi taʼsirida regressiv oʻzgarib, kuchli morfofiziologik degeneratsiyaga uchraydi (sakkulina). Ayrim turlari odam organizmida parazitlik qiluvchi tasmasimon va toʻgarak chuvalchanglarning oraliq xoʻjayini (mas, chuchuk suvlarda yashaydigan sikloplar tanasida keng tasmasimon chuvalchang va rishta lichinkalari uchraydi). 6000 dan ortiq turi maʼlum. Chuchuk suv va dengizlarda planktonning asosiy qismini tashkil etadi. Chuchuv suv havzalarida, jumladan Oʻzbekistonda sikloplar, dengizlarda kalanuslar keng tarqalgan.
Eshonguzar

Eshonguzar (1977-1990-yillarda Kalinin posyolkasi) — Toshkent viloyati Zangiota tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Toshkent shahriga jan.dan (kichik halqa yoʻl orqali) chegaradosh. Yaqin transport yoʻli stansiyasi — Oʻrtaovul (16 km). Aholisi 8,9 ming kishi (2004). E. nomining kelib chiqishini mahalliy rivoyatlar 17-asrda yashagan Madali eshon bilan bogʻlaydilar. Shaharchada "Regionalgeologiya" aksiyadorlik jamiyati, tuman gaz taʼminoti, elektr tarmogʻi idoralari, aloqa uyi, "Turon" mini banki binosi, kichik ishlab chiqarish sexlari, "Otalar choyxonasi", "Hunarmandlar bozori", supermarket, universal va xususiy doʻkonlar, mehmonxona faoliyat koʻrsatadi. 2 umumiy taʼlim maktabi, Toshkent bank hisobkredit kasb-hunar kolleji, qishloq xoʻjaligi kasb-hunar kolleji mavjud. Markaziy, bolalar kutubxonalari, "Baxt uyi", musiqa maktabi, stadion va boshqalar sport inshootlari, "Algoritm" tibbiysanitariya qismi, tugʻruqxona, bolalar poliklinikasi, teritanosil kasalliklari dispanseri, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar bor. "Semurgʻ" sanatoriysi mavjud. "Istiklol" gaz. chiqariladi. E. transport yoʻllari orqali Toshkent shahri hamda Zangiota tumanining boshqa aholi punktlari bilan bogʻlangan.

 

Zangiota tumani shaharchalari
Abdusattor Eshonqulov

Abdusattor Eshonqulov (1916.10.2, Toshkent — 1997.9.12, Toshkent) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, mayor. Toshkent toʻqimachilik kombinatida usta yordamchisi boʻlib ishlagan. 1937-yildan armiyada. Volsk harbiy aviatsiya texnika bilim yurtini (1939), Voronej uchuvchilar harbiy aviatsiya maktabini (1942), Balashov uchuvchilar harbiy aviatsiya maktabini tugatgan (1943). 1944-yildan 62-shturmchi aviatsiya polki (2-Belorussiya fronti, 4-havo armiyasining, 233-shturmchi aviatsiya diviziyasi) zveno komandiri. Eshonqulov 1945-yil aprelgacha 100-marta jangovar parvoz qilib, dushman qismlariga anchagina talafot keltirgan. Koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1945.18.8). Urushdan keyin harbiy havo kuchlari aviatsiya qismlarida xizmat qilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1916-yilda tugʻilganlar
10-fevralda tugʻilganlar
1997-yilda vafot etganlar
9-dekabrda vafot etganlar
Eyakulyatsiya

Eyakulyatsiya (yangi lotincha ) — odam va erkak sut emizuvchi hayvonlarda jinsiy aloqa vaqtida urugʻ suyuqligining otilib chiqishi.
Ehtiyotsizlik

Ehtiyotsizlik — ayb shakllaridan biri. Qilmish oʻz-oʻziga ishonish yoki beparvolik orqasida sodir etilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi JKda ana shu har 2 holatda sodir etilgan jinoyat quyidagicha taʼriflanadi: "Agar jinoyatni sodir etgan shaxs oʻz xulq-atvori qonunda nazarda tutilgan ijtimoiy xavfli oqibatlar keltirib chiqarishi mumkinligiga koʻzi yeta turib, ehtiyotkorlik choratadbirlariga ongli ravishda rioya etmagan holda bunday oqibatlar kelib chiqmasligiga asossiz ravishda umid qilgan boʻlsa, bunday jinoyat oʻz-oʻziga ishonish oqibatida sodir etilgan deb topiladi. Agar jinoyat sodir etgan shaxs oʻz xulq-atvori qonunda nazarda tutilgan ijtimoiy xavfli oqibatlar keltirib chiqarishi mumkinligiga koʻzi yetmasada, lekin koʻzi yetishi lozim va mumkin boʻlsa, bunday jinoyat beparvolik orqasida sodir etilgan deb topiladi" (22-modda). Ehtiyotsizlik tushunchasi Oʻzbekiston Respublikasining maʼmuriy, fuqarolik, mehnat huquqlarida ham uchraydi. Oʻz xususiyatlariga koʻra, ehtiyotsizlik orqasida sodir etilgan jinoyatlar qonunchilik asosida aybning birmuncha xavfsiz shakli deb belgilangan.
Yug

Yug — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismidagi daryo, Vologda va Kirov viloyatlari hududida. Shimoliy Dvina daryosining oʻng bosh irmogʻi. Uzunligi 574 km, havzasining mayd. 35,6 ming km². Yuqori qismida tor va chuqur vodiyda, serostona va sayoz joylari koʻp oʻzanda oqadi. Quyi qismida daryoning vodiysi va oʻzani ancha keng. Yu., asosan, qor va qisman yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 306 m³/sek. noyabr boshlaridan aprel oxirlarigacha muzlaydi. Yogʻoch oqiziladi. Quyi qismida kema qatnaydi. Asosiy irmoqlari — Kichmenga va Luza.

    

Rossiyadagi daryolar
Yugoslaviya

Yugoslaviya – Janubiy Yevropadagi davlat (2003-yilgacha mavjud boʻlgan). Serblar, xorvatlar, slovenlar qirolligi negizida 1929-yil tashkil topgan. Serbiya, Xorvatiya, Sloveniya, Bosniya va Gersegovina, Makedoniya, Chernogoriya uning ichida boʻlgan. 1929-yil yanvar Yugoslaviya diktaturalarining harbiy monarxiyasi qaror topgan. 1941-yil martda Yugoslaviya hukumati fashist davlatlari tashkiloti Berlin pakti (1940-yil 7-sentyabr) ga qoʻshildi. Bu Yugoslaviyada keng norozilik harakatiga sabab boʻldi; 27-mart fashistik hukumat agʻdarildi. 1941-yil 6 aprel Yugoslaviya fashist Germaniyasi bostirib kirdi va mamlakat hududi Germaniya tomonidan ishgʻol etildi. Xalq ozodlik kurash avj oldi. Mamlakatning shim.sharqiy qismi 1944-yil ozod etildi. 1945-yil 15-mayda sovet qoʻshinlari hamda Yugoslavia armiyasi birgalikda Yugoslaviyani fashistlardan ozod qilishni nihoyasiga yetkazdi. 1945-yil 29-noyabrda Yugoslaviya Federativ Xalq Respublikasi (YFXR) eʼlon qilindi. 1946-yil 31-yanvar federatsiya konstitutsiyasi tasdiqlandi. 1963-yilda qabul qilingan konstitutsiya boʻyicha mamlakat Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi (YSFR) deb nomlandi. Yugoslaviya kommunistlari hukumati tepasida Yugoslaviya Ittifoqi partiyasi turdi. Yugoslaviyada hukumat oʻz oldiga boshqaruvning sotsializm asosida Yugoslaviya modelini qurish jarayoni qoʻyildi. 1980-yilardan mamlakat ogʻir iqtisodiy va siyosatga duch keldi. Bunga qisman butun dunyoda kechayotgan iqtisodiy inqirozlar hamda iqtisodiy boshqaruvdagi sotsial model sabab boʻldi. 1991-yil USFR parchalanib ketdi. Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya va Gersegovina, Makedoniya federatsiya tarkibdan chiqib ketdi va mustaqil davlatlarga aylandi. 1992-yil Serbiya bilan Chernogoriya Yugoslaviya Ittifoq Respublikasini tuzdilar. 2003-yil 4-fevraldan bu davlat Serbiya va Chernogoriya deb atala boshlandi.

Manbalar

Havolalar 

Tarixiy davlatlar
Yugurish

Yugurish (sportda) — yengil atletika turi. Yugurish barcha sport turlari musobaqalari va mashgʻulotlari tarkibiga kirgan. Olimpiada oʻyinlarida yugurish boʻyicha qisqa masofa (100, 200, 400 m), oʻrta masofa (800, 1500 m), uzoq masofa (3000, 5000, 10000 m), marafon (42 km 195 m), estafeta (4x100, 4x400 m), toʻsiqlar osha yugurish (100, 110, 400 m), gʻovlar osha yugurish (3000 m), yettikurash (100 m ga toʻsiqlar osha yugurish, 200, 800 m), oʻnkurash (100, 400, 1500 m, 110 m ga toʻsiqlar osha yugurish) va zamonaviy beshkurash (4000 m)da musobaqalar oʻtkaziladi. Shuningdek, yengil atletika musobaqalarida mavqeiga qarab boshqa masofalarda ham yugurish poygalari tashkil etiladi. 

Yugurish musobaqalari qadimdan Oʻzbekiston xalqi turmush tarzidan oʻrin olganini Navoiy viloyatidagi Sarmishsoy rasmlarit aks ettirilgan yugurayotgan odamlar tasvirlarida koʻrish mumkin. 1916-yilda Margʻilonda yugurish yoʻlkasi qurilgandan keyin zamonaviy qoidalar asosida respublikada ommaviy musobaqalar tashkil etila boshlagan. Hozirgi vaqtda har bir yengil atletika musobaqasida yugurish turlari ham kiritiladi. Oʻzbekistonda yugurish boʻyicha Nikolay Ovsyannikov, Farida Hasanova, Mamatqul Oltiboyev, Aleksandr Chexonin, Ashur Normurodov, Roza Babich, Svetlana Oʻlmasova, Zamira Zayseva, Marina Shmonina, Anvar Koʻchmurodov, Lyudmila Perepeleva kabi taniqli sportchilar yetishib chiqqan.

Adabiyot 
 Normurodov A., Yengil atletika, T" 2002.

Yengil atletika
Yuz nervi

Yuz nervi — bosh miya nervlarining 7-jufti; aralash nerv, tarkibida harakatlantiruvchi va sezuvchi tolalari boʻladi. U miya koʻprigi bilan uzunchoq miya orasidan chiqib, ichki eshituv teshigi orqali yuz nervi kanaliga kirib qayriladi. Nogʻora boʻshligʻining ichki devori boʻylab oldin orqaga, soʻngra pastga yoʻnalib, chakka suyagining soʻrgʻichsimonbigizsimon oʻsiqlari oʻrtasida joylashgan teshikdan tashqariga chiqadi. Kanal ichida yuz nervidan katta toshsimon nerv bilan eshituv tori nervi ajraladi. Katta toshsimon nerv (tarkibida parasimpatik tolalar bor) chiqib, quloq oldi beziga boradi. Eshituv tori nervi esa yuz nervidan ajralgach, oʻrta quloq boʻshligʻidan tashqariga chiqib, uch shoxli nervning til nervi shoxi bilan qoʻshiladi va tilning soʻrgʻichlariga (taʼm bilish), til osti hamda pastki jagʻ osti bezlariga tolalar tarqaladi.

Yuz nervi soʻrgʻichsimonbigizsimon teshikdan tashqariga chiqqach, quloq oldi bezining ichiga kirib, bir qancha tarmoqlarga ajraladi. Nervning harakatlantiruvchi tolalari yuzdagi mimika muskullarini va boʻyindagi teri osti muskuli bilan ikki qorinchali muskulning orqa qorinchasini innervatsiya qiladi.

Yana qarang 

 Hid bilish nervi

    

Nerv sistemasi
Yuza

Yuza — tekislik yoki sirtdagi geometrik figuralarni ifodalaydigan asosiy miqdorlardan biri. Sodda holda yuza yassi figurani toʻldiruvchi birlik kvadratlar, yaʼni tomoni uzunlik birligiga teng boʻlgan kvadratlar soni bilan oʻlchanadi. Yuzani hisoblash qadimdan amaliy geometriyaning muhim masalalaridan biri boʻlib kelgan (masalan, yer maydonlarini boʻlish). Tekislikda koʻpburchakning yuzasini oʻlchash har qanday koʻpburchakni toʻgʻri toʻrtburchaklarga ajratish mumkinligiga asoslanadi. Toʻgʻri toʻrtburchakning yuzasi tomonlari koʻpaytmasiga teng.

Yana qarang 

 Hajm
 Perimetr
 Geometriya
Hideki Yukawa

Hideki Yukawa () (1907.23.1, Tokio — 1981.8.9, Kioto) — yapon fizigi, Yaponiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1946), Kiotodagi universitettni tugatgan (1929). Shu universitetda va Osakadagi universitetda ishlagan (193239), Kioto universitet professor (1939-yildan), Nyu-Yorkdagi Kolumb universiteti professor (1949—53), Kioto universitetiga qarashli Fundamental fizika ilmiy tekshirish institutini boshqargan (1953—70). Ilmiy ishlari kvant mexanika, yadro va mezon fizikasi, elementar zarralar fizikasiga oid. lmezonning mavjudligi haqidagi gipotezani ilgari surdi (1935). Mezon nazariyani rivojlantirdi va nuklonlarning oʻzaro taʼsiri uchun matematik ifoda (Yu. potensiali)ni topdi. Yadro kuchlari nazariyasini yaratdi va neytral mezon tushunchasini kiritdi (1938). Oraliq bozon haqidagi gʻoyani ilgari surdi (1953). Nobel mukofoti laureati (1949).

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
Yapon fiziklari
Yukatan

Yukatan — Markaziy Amerikadat yarim orol, Meksika qoʻltigʻi bilan Karib dengizi oraligʻida. Asosiy qismi Meksikaga (Yukatan shtaty), jan.sharqiy qismi Gvatemala va Belizga qarashli. Mayd. 180 ming km²chamasida. Hududining katta qismi pasttekislik, janubi-sharqida Mayya togʻlari (eng baland joyi 1122 m) bor. Karst keng tarqalgan. Iqlimi issiq, tropik passatli iqlim. Yillik yogʻin 500–2000 mm. Kserofit butalar, siyrak oʻrmonlar, markaziy qismi va janubida doim yashil tropik oʻrmonlar bor. Agavaxeneken, sitrus oʻsimliklar plantatsiyalari barpo qilingan, paxta, makkajoʻxori ekiladi. Qimmatbaho yogʻoch tayyorlanadi. Kampeche, Progreso portlari (Meksika) bor.

 

Meksika
Yuklama

Yuklama — yordamchi soʻzlarning bir turi; ayrim gap boʻlagiga yoki gapga qoʻshimcha maʼno berish uchun qoʻllanadi. Yuklama tuzilishiga koʻra 2 xil boʻladi: Yuklamaqoʻshimcha (qoʻshimcha holiga kelib qolgan Yuklama: mi, chi, da, a, ya) va Yuklamasoʻz (ayrim soʻz holidagi Yuklama: faqat, xuddi, naq, ham). Hozirda oʻzbek adabiy tilida gapga yoki ayrim soʻzlarga qoʻshilganda anglatadigan maʼnolariga koʻra Yuklamaning quyidagi turlari farqlanadi: soʻroq va taajjub Yuklamalari (mi, chi, a, ya), asosan, gapni soʻroq gapga aylantiradi: Bu kitobni oʻqidingizmi?; kuchaytiruv va taʼkid Yuklamalari (ku, ham, u, yu, da, oq, ki) gapga tasviriylik berib, soʻz maʼnosini kuchaytirish, shuningdek, taʼkid maʼnosini qoʻshish uchun ishlatiladi. Masalan: Necha marta uchrashay dedimku, vaqtim boʻlmadi; ayiruv va chegaralov Yuklamalari (gina, faqat) turli soʻzlar bilan kelib, ularni ajratib, chegaralab koʻrsatish uchun qoʻllanadi. Mas: U faqat oʻsha voqea haqida soʻzlardi; aniqlov Yuklamalari (xuddi, naq, qoq) oʻzi aloqador boʻlgan gap boʻlagi maʼnosini aniqlash uchun xizmat qiladi. Masalan: Oʻgʻli otasining xuddi oʻzi. Yuklamalar, shuningdek, tasdiq, inkor, qistov kabi maʼnolarni ifodalash uchun ham ishlatiladi. Va yordamchi vazifasida keladi.
Yukon (daryo)

Yukon — Shimoliy Amerikadagi daryo, Kanada va AQSH hududidan oqadi. Uzunligi 3700 km, havzasining mayd. 855 ming km². Kordilyera togʻlaridan boshlanib, yuqori qismida Yukon platosidagi chuqur togʻ vodiysidan, katta qismi Alyaska tekisliklaridan oqadi. Bering dengizining Norton qoʻltigʻiga quyiladi. Asosiy irmoqlari: Tanana, Pelli, Porkyupayn va Koyukuk. Oʻrtacha suv sarfi 6,5 ming mUsek., bahorda toshadi. Oktabr—noyabrda muzlaydi. May oyidan sentyabrgacha 3200 km masofada kema qatnatsdi.

Manbalar 

Kanadadagi daryolar
AQShdagi daryolar
Yulduz yorqinligi

Yulduz yorqinligi — yulduz nurlanish quvvatini, yaʼni yulduzning birlik fazoviy burchakda nurlayotgan yorugʻlik oqimini ifodalovchi miqdor.  ga teng boʻlgan Quyosh yorqinligi birligi (L⊙) da ifodalanadi. Yulduz yorqinligi tushunchasi umumiy fotometriyanyant „yorqinlik“ tushunchasi bilan mos kelmaydi. Yulduz yorqinligi yulduz spektrining maʼlum bir qismiga tegishli (vizual, fotografik yulduz yorqinligi va hokazo), yoki yulduzning butun spektri boʻyicha nurlanishiga (bolometrik yulduz yorqinligi) tegishli boʻlishi mumkin. Bular bir-biridan katta farq qilib, bolometrik yorqinligi 5105erg/sek. Quyosh yorqinligiga teng boʻlgan yulduzlar (O spektral sinfiga tegishli boʻlgan oʻta gigant yulduzlar), bolometrik yorqinligi Quyosh yorqinligidan bir necha yuz marta kam boʻlgan yulduzlar mavjud. taxminan yorqinligi bu qiymatdan kam boʻlgan yulduzlar boʻlishi mumkin. Yulduz yorqinligi massa, radius va sirt temperaturasi kattaliklari qatoridagi muhim kattaliklaridan hisoblanadi. Bu kattaliklar orasidagi bogʻlanishlar nazariy astrofizikada oʻrganiladi.

Manbalar

Oʻqish uchun

Havolalar 
 Yorqinlik kalkulyatori 
 Ned Wright kosmologiya kalkulatyori
 

Astrofizika
Yulduz turkumlari

Yulduz turkumlari — yulduzlarni topish va belgilashni osonlashtirish uchun osmon gumbazining shartli ravishda ajratilgan qismlari; eng yorqin yulduzlar hosil qilgan oʻziga xos shakllar. Ular afsonaviy qahramonlar (Mars, Gerkules, Persey,  va boshqalar), hayvonlar (Ilon, Katta it va boshqalar) va narsalar (masalan, Mezon, Qalqon va boshqalar)ning nomi bilan atalgan. Yulduz turkumlarining eng yorqin yulduzlari yunon harflari (a, r\ u va boshqalar) bilan belgilanib, bu harflar yoniga yulduz turkumining nomi yoziladi (masalan, Aravakashning a si), ravshanligi pastroq yulduzlar lotin harflari va raqamlari bilan belgilanadi. Butun osmon gumbazi 88 ta yulduz turkumlariga boʻlingan.

Yulduz turkumlarining tarixi 

Yulduzlarni turkumlash uzoq o'tmishga borib taqaladi. Qadimda odamlar yulduz turkumlaridan o'zlarining dunyo qarashlari, tajribalari, yaratuvchanligi va hattoki diniy va ma'rifiy ahamiyatga ega boʻlgan afsonalarni o'rganish uchun foydalanishgan. Turli xil madaniyatlar va mamlakatlar o'zlarining yulduz turkumlarini ixtiro qilgan, va shu kabi harakatlar 20-asrning boshlariga qadar ya'ni aniq faktlar asosida yulduz turkumlari yig'ilgunga qadar davom etgan.

O'n ikki (yoki o'n uch) qadimiy yulduz turkumlari burjlar bilan bog'liq boʻlgan (quyosh va oy tutilishini o'z ichiga olib, va kesib o'tuvchi sayyoralar). Burjlarning tarixiy kelib chiqishi hali hanuz noma'lum bo'lib kelmoqda.

Manbalar
Deyvid Yum

Yum Deyvid (1711.7.5 Edinburg – 1776.25.8) – ingliz faylasufi, tarixchisi, iqtisodchisi. Agnostitsizmning asosiy prinsiplarini taʼriflab bergan. Sabablarini bilib boʻlmaydigan „taassurotlar“ oqimi boʻlgan hissiy tajriba (bilimlar manbai) toʻgʻrisidagi taʼlimotni rivojlantirgan. Borliq bilan ruhning munosabatini hal qilib boʻlmaydigan masala deb hisoblagan. Substansiya tushunchasini inkor etgan, uni bamisoli sarob deb bilgan. Gʻoyalar assotsiatsiyasi nazariyasini ishlab chiqqan. Etikada utilitarizm konsepsiyasini rivojlantirgan, siyosiy iqtisodda A.Smit ilgari surgan qiymatning mehnat nazariyasiga qoʻshilgan. Yum taʼlimoti I.Kant falsafasi, pozitivizm va nepozitivizm manbalaridan biri hisoblanadi. Asosiy asarlari: „Inson tabiati toʻgʻrisida risola“, „Tabiiy din toʻgʻrisida muloqot“, „Jonning abadiyligi haqida“, „Stoik“, „Skeptik“.

Manbalar

Havolalar 

 Butun dunyo ensiklopediyasidan Devid Yume haqidagi maqola
 David Hume. Inson bilishiga oid tadqiqotlar – rus va ingliz tillarida matn
 Devid Yum „Inson tabiati haqidagi risola“
 D. Yumning mantiqiy-epistemologik fenomenalizmi va agnostitsizmi
 „Hyperspace“. Michio Kakuning „Super Superoʻtkazuvchi Super Kollayder: Yaratilishga Oyna“ kitobining bobi

Britaniyalik tarixchilar
1711-yilda tugʻilganlar
1776-yilda vafot etganlar
5-iyulda tugʻilganlar
25-avgustda vafot etganlar
Faylasuflar
Tarixchilar
Thomas Yung

Yung, Yang Tomas (; 1773.13.6, Somerset grafligi, Milverton — 1829.10.5, London) — ingliz fizigi, vrachi va astronomi; yorugʻlik toʻlqin nazariyasini yaratuvchilardan biri. London va Qirollik jamiyati aʼzosi (1794), shu jamiyat kotibi (1802—28). London, Edinburg va Gyotting universitetlarida oʻqigan. London Qirollik instituti professor (180103). Fanda, asosan, fizik olim sifatida tanilgan. Koʻz akkomodatsiyasini taʼriflab bergan (1793), toʻlqinlar superpozitsiya prinsipini tavsiya etgan (1800). Birinchi boʻlib yorugʻlik interferensiyasini tushuntirgan (1801), „interferensiya“ atamasini kiritgan (1803). Yung tajribasi deb ataluvchi tajribani oʻtkazgan (1802). Ultrabinafsha nurlar interferensiyasini kashf etgan (1803). Rangli koʻrish nazariyasini ishlab chiqqan va rangli nurlarning toʻlqin uzunligini oʻlchagan (1803) va hokazo. Siljish deformatsiyasini oʻrgangan, Yung moduli (qarang Elastiklik moduli) deb ataladigan fizik kattalikni kiritgan (1807).

Manbalar 

1773-yilda tugʻilganlar
1829-yilda vafot etganlar
13-iyunda tugʻilganlar
10-mayda vafot etganlar
Yunon-fors urushlari

'Yunon-fors urushlari' (mil. av. 490—449 yillar, tanaffuslar bilan) – yunon shahar-davlatlarining Ahamoniylar davlati bosqinchilik siyosatiga qarshi olib borgan urushi. Forslar Kichik Osiyoning markaziy tumanlarini bosib olgach, Oʻrta dengizning sharqiy sohillarini va unga yaqin orollarni boʻysundirishga harakat qila boshlaganlar (mil. av. VIasr). Forslar mil. av. 492 yil Bolqondagi yunonlarga qarshi sarkarda Mardoniy boshchiligida 1-yurish uyushtirganlar, lekin Afon burniga yaqin joyda koʻtarilgan kuchli dengiz boʻronidan halokatga uchrab, Frakiyani bosib olish bilan chegaralanib, orqaga qaytganlar. Forslarning 2-yurishi Datis va Artafern boshchiligida mil. av. 490-yil boshlangan. Hal qiluvchi jang Attikadagi Marafon yaqinida boʻlib, afinaliklar Miltiad boshchiligida forslar ustidan gʻalaba qozonganlar (qarang Marafon jangi). Bu xushxabarni Marafondan Afinaga (orasi 42 km 195 m) yetkazgan jarchiga bagʻishlab 1896-yildan beri marafon yugurishlari oʻtkazilib kelinadi. Forslarning 3-yurishi podshoh Kserks boshchiligida mil. av. 480-yilda boʻlgan. Mil. av. 480-yil iyunda fors qoʻshinlari Sparta podshosi Leonid boshchiligidagi yunonlar himoya qilib turgan Fermopil togʻ yoʻli orqali bostirib kirganlar. Ushbu jang „uch yuz spartaliklar jasorati“ nomida tarixga muhrlangan. Forslar Attikani va Afinani egallagan. Aynan shu jangda forslar gʻalaba qozongan, qolgan barcha janglarda yunonlar gʻalaba qozongan. Salamin o. yonida mil. av. 480-yil 28-sentyabrda fors floti, mil. av. 479-yil Plateya shahrida Mardoniy boshliq quruqlikdagi armiya magʻlubiyatga uchragan. Shundan soʻng yunonlar Egey dengizi va Kichik Osiyoda forslarga qarshi urush olib borgan. Kiprdagi Salamin shahri yaqinida mil. av. 449-yilda yunonlar dengizda yirik gʻalabaga erishgan (qarang Salamin jangi). Kalliy bitimiga asosan, forslar Egey dengiziga hukmronlik qilishdan voz kechib, Gellespont, Bosfor hamda Kichik Osiyodagi shahardavlatlarning mustaqilligini tan olganlar.
Maqsud Yunusov

Maqsud Yunusov (1932-yil 9-sentabr Toshkent viloyati Qorasuv qishlogʻi 2020-yil 19-mart Toshkent) – rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982-yil), 1955-yil Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan.

1956-yildan Oʻzbekiston televideniyesida. „Iltimos“, „Yubiley“, „Qishloq luqmonlari“, „Zoʻraki tabib“ kabi asarlar asosida yaratilgan televizion teatrlar uning dastlabki ijod namunalaridir. Yusov Mansurning 1960—1970-yillardagi faoliyati zamondosh yozuvchilarning asarlariga qaratildi: „Vafodor“, (V.Gʻofurov, 4 qismli), „Xorazm“ (J.Sharipov, 2 qismli), „Sabr kosasi“ (A.Udalov, 2 qismli), „Ota“ (H.Noʻʼmon, A.Shorahmedov, 6 qismli), „Oq kema“ (Ch. Aytmatov), „Oq qayin“ (A.Bubenov, 2 qismli) kabilar. Yunusov Oʻzbekiston televideniyesida videofilm janrining asoschilaridan biri. „Ulugʻbek xazinasi“ (5 qismli), „Diyonat“ (O.Yoqubov, 5 qismli), „Girdob“ (Oʻ.Usmonov, 5 qismli), „Navoiy“ (Oybek, 9 qismli), „Bobur“ (P.Qodirovning „Yulduzli tunlar“ asari asosida, 10 qismli), „Ichkuyov“ (T.Poʻlat, 4 qismli), „Layli va Majnun“ (A.Navoiy, 3 qismli), „Kecha va kunduz“ (Choʻlpon, 5 qismli), „Imom alBuxoriy“ (Xoja Sadriddin Salim Buxoriy), „Muhabbat qasri“ (N.Abdullayev, 4 qismli) „Ibn Sino haqida rivoyatlar“ (10 qismli), „Sportchi chollar“ (2 qismli) va boshqalar Yunusov teatr sahnasida ham spektakllar sahnalashtirgan: „Muhabbat qasri“ (Qoʻqon teatri), „Oltin devor“ (Pokiston teatrida) va boshqalar Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1987). 2002-yili „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Oʻzbekistonlik ssenariychilar
O‘zbekiston kinorejissyorlari
Oʻzbekiston teatr rejissyorlari
Tursunali Yunusov

Tursunali Yunusov (1939.25.9, Paxtaobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1970). 1960-yildan Paxtaobod tumanidagi 7, 19maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 1965—97 yillarda 31internat maktabda matematika oʻqituvchisi. 

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1939-yilda tugʻilganlar
25-sentabrda tugʻilganlar
Gʻozi Yunusov

Gʻozi Olim Yunusov (Gʻozi Yunus, 1893 — Toshkent shahri — 1938.5.10) — tilshunos, folklorshunos olim. Turkiya untida, Anqaradagi "alAzhar" madrasasida oʻqigan (1912—14). 1918-yil iyulda Turkiston yoshlarini milliy va ilmiy ruhda tarbiyalash maqsadida "Turk oʻchogʻi" tashkilotini tuzgan. 1920—22 yillarda Maorif komissarligi qoshidagi ilmiy kengash til va terminologiya shoʻʼbasida ishlagan. Shu komissarlik qoshidagi Til va terminologiya qoʻmitasida ilmiy kotib, Samarqand pedakademiyasida oʻzbek tili kafedrasi professor (1925—30), Til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1934—37). Samarqand, Toshkent, Sirdaryo (Mirzachoʻl) viloyatlarida boʻlib, xalq qoʻshiqlari, jumboqlari, maqollarini, "Alpomish" dostonining 2 qismini (50 sahifa), "Hiylakor kal", "Topqir kal", "Shum kal", "Tulki va bedana", "Tulki va tojik", "Kimlar oʻgʻri", "Oʻrinsiz tilak", "Aldangan qozi", "Yengilgan podshoh" kabi hikoyatlarni toʻplagan.

"Oʻzbek urugʻlaridan qatagʻonlar va ularning tili" (1930), "Yuridik terminlar lugʻati" (1926), "Oʻzbek tili grammatikasi" (1936) ilmiy asarlar muallifi. Oʻzbek xalq eposi — "Alpomish" dostonining ilk tadqiqotchilaridan biri. 20—30-yillar matbuotda Gʻozi Yunus taxallusi bilan matbuot, tilshunoslik, adabiyot, folklorshunoslikka oid dolzarb maqolalar yozgan. 1937-yil 3-iyulda hibsga olinib, 1938-yil 4-oktabrda otilgan. 1989-yilda oqlangan.

Manbalar 

1893-yilda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
5-oktyabrda vafot etganlar
Tilshunoslar
Yunusxon maqbarasi

Yunusxon maqbarasi – Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (15-asr); Oʻzbekiston xalqaro islom akademeiyasi hududida joylashgan. 1487-yilda Toshkent hokimi Yunusxon vafotidan soʻng Shayx Xovandi Tohur qabristonida Yunusxonning oʻgʻli Ahmadxon (Olachaxon) tomonidan qurdirilgan deb taxmin etiladi, qurilish keyingi davrlarda ham davom ettirilgan. Maqbara toʻrtburchak tarhli (21,2×22 m), peshtoqgumbazli, katta xona (7×7 m), ikki yonida qoʻsh qavatli hujralardan iborat. Binoning tashqi gumbazi, peshtoq ravogʻi (19-asr da) buzilib ketgan, bezaklari saqlanmagan, bino bir necha marta taʼmirlangan. Xonaqohning ichki qismiga ganchkori naqshlar, muqarnaslar ishlangan. 1970-yillarning oxirida Yunusxon maqbarasining vayron boʻlgan qismlari tiklandi; 1999—2005-yillarda qata taʼmirlandi.

Poshshoxon Toʻraxoʻja va uning oʻgʻli Eshontoʻraxoʻja tomonidan 1913-yilda maqbaraning janub tomonida minora quriladi. Bu minora yaqinida esa, har yili diniy marosimlarda qatnashish uchun kelgan rus chinovniklari uchun shiypon qurdirib beradi. Bu koʻrinishdagi shiyponlar 4 tani tashkil etgan.

Yunusxon maqbarasi yaqinida 1 ta shu nom bilan atalgan madrasa hamda, ikkita masjid bunyod etilgan. Ikki masjid nomi Gʻaribboy va Saidazimboy deb atalgan. Bu masjidlarni ikki yirik savdogar qurdirib, oʻzlarini nomi bilan atashgan. Yogʻoch bilan bogʻliq ishlarni keyinchalik „Vatan“ kinoteatri qurilishini olib borgan Toshkentdan boʻlgan Saidazim Usmonov qilgan.

1894-yilda maqbara va darvoza oraligʻida „Xotin“ masjidi bunyod etilgan. Masjid maʼlum vaqt davomida shaxmat klubi va kutubxona vazifalarini ham oʻtagan. Masjid XX asr oʻrtalarida buzib yuborilgan. Baʼzi manbalar bu masjidni 1932-yili boshqa yerga koʻchirilgan deyiladi.

Tarixi 
Yunusxon 1485-yilda Toshkentni toʻlaligicha oʻz ixtiyoriga oʻtkazadi hamda Toshkent poytaxt etib belgilaydi. Ikki yildan soʻng hijriy 892-yilda falaj kasali bilan vafot etadi. Uning oʻgʻli Mahmud otasiga atab ushbu maqbarani qurdiradi. Maqbara devorlarida, hozirda oʻchib ketgan ammo shunday deb yozilgan edi:

„Hazrat Yunusxon 818-hijriy yilda tugʻilib 892-hijriy yilda vafot etdi. U 74 yil umr koʻrgan. Maqbara 979-hijriy yilda yilda buzilgan“

Yozuv davomida yozilgan sheʼrda Boboxoʻja tomonidan 1584-yilda qayta taʼmirlangani aytib oʻtilgan. Shunday maʼlumotni XVI asrda Hofiz Tanish tomonidan yozilgan „Abdullanoma“ asarida ham yozilgan.

Arxeologik kuzatuvlar 
Arxeolog Massonning 1942-yilda oʻtkazgan tadqiqotlari natijasida ular suyak qoldiqlari va topilmalarni kamligidan bu yerda odamlar zich yashamagan va yer qatlamiga qarab maqbara hududi bogʻ boʻlganini aniqlashgan. Bundan esa maqbara shahar qoʻrgʻonidan tashqarida joylashganligini aniqlashgan. 1967-yilda Rtveladze tomonidan oʻtkazilgan arxeologik tadqiqotlar ham buni isbotlagan.

Arxeologik tadqiqotlarda maqbara ichida dafn asari yoki suyak qoldiqlari topilmagan. yaʼni jasad bu yerga koʻmilmagan. Baʼzi rivoyatlarga qaraganda Yunusxon jasadini Moʻgʻulistonga olib ketilgan deyiladi, ammo bu rivoyatga isbot keltirilmagan.

Galereya 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent maqbaralari
Harold Urey

Yuri Garold Kleyton (1893.29.4, Uolkerton, Indiana shtati — 1981.6.1) — amerikalik fizik-kimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1935-yildan). Montana universitetini tugatgan (1917), Berklidagi Kaliforniya universiteti (1921-yildan), Baltimordagi J.Xopkins universiteti (1924-yildan), Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universiteti (1934-yildan) professor 1945-yildan Chikago untida, 1958— 70 yillarda San-Diyegodagi Kaliforniya universitetida (1972-yildan faxriy professor) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari izotoplar kimyosi, geo va kosmokimyoga oid. Spektroskopiya usulini qoʻllab deyteriyxt ochgan (1932, F.Brikvedde va G.Myorfi bilan hamkorlikda). Uran235 va uran238 izotoplarining boʻlinish usullarini ishlab chiqqan. Uning laboratoriyada suv bugʻlari, vodorod va ammiak bilan metan aralashmasi orqali elektr yoyi oʻtkazilganda aminokislotalar hosil boʻlib, ularni atmosferada ham sintez qilish mumkinligi isbotlangan (1950). Nobel mukofoti laureati (1934).

Manbalar 

 

1893-yilda tugʻilganlar
29-aprelda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
6-yanvarda vafot etganlar
Amerikalik kimyogarlar
Amerikalik ateistlar
Amerikalik olimlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Yuridik javobgarlik

Yuridik javobgarlik — huquqbuzarlikni sodir etgan shaxsning huquq normalariga asoslangan, o‘z qilmishi uchun javob berishi, davlat majburlov choralari ko‘rinishdagi oqibatlarga duchor bo‘lishi va ularni boshidan kechirishidir yoki boshqacha qilib aytganda huquqbuzarga nisbatan davlat qo‘llaydigan choralar. Yuridik javobgarlikning maqsadi ijtimoiy munosabatlarni mustahkamlash, tartibga solish va muhofaza etishdir. Yuridik javobgarlik qonuniylik, adolatparvarlik, jazoning muqarrarligi, maqsadga muvofiqlik, ayb uchun javobgarlik, bir huquqbuzarlik uchun ikki tomonlama javobgarlikka yo‘l qo‘yilmasligi kabi tamoyillarga asoslanadi. Yuridik javobgarlik faqat qonunda belgilangan tartibda va vakolatli organning tegishli qarori asosidagina vujudga keladi. Yuridik javobgarlikning quyidagi turlari mavjud: jinoiy javobgarlik, maʼmuriy javobgarlik, fuqarolik huquqiy javobgarlik, intizomiy javobgarlik, moddiy javobgarlik. Shuningdek, ilmiy adabiyotlarda konstitutsiyaviy, ekologik javobgarlik turlari ham ko‘rsatiladi.

Manbalar 

Huquqshunoslik
Huquq
Huquqiy atamalar
Yuridik maslahat

Yuridik maslahat — (Oʻzbekiston Respublikasida) huquqiy yordam turi. Bunday yordamni oliy yuridik maʼlumotli, tegishli malaka imtihonini topshirgan, advokatlik litsenziyasiga ega boʻlgan yoki tashkilot, muassasa, korxonada maslahatchi yurist lavozimida ishlayotgan shaxslar berishga haqli. Shaharlar va aholi punktlarida advokatlar hayʼatlarining rayosatlari yuridik yordam koʻrsatish ishini tashkil qilish maqsadida huquqiy maslahat beruvchi advokatlar jamoasini tuzadi. Yuridik maslahatxonaning joylashish oʻrni va unda ishlaydigan advokatlar sonini advokatlar hayʼatining rayosati tegishli adliya idorasi bilan kelishgan holda belgilaydi. Yuridik maslahatxona bankda joriy hisob raqamiga, oʻz nomi va tegishli advokatlar hayʼatiga qarashi koʻrsatilgan muhr va shtampga ega boʻladi. Yuridik maslahatxonaga advokatlar hayʼati rayosati rayosat aʼzolari ichidan tayinlaydigan mudir rahbarlik qiladi. Yuridik maslahat berish uchun advokat, oʻz kasbiy faoliyatida amaddagi qonun hujjatlarining talablariga rioya etishi kerak. U oʻziga yuridik yordam soʻrab murojaat etgan jismoniy va yuridik shaxslarning huquq hamda erkinliklari, qonuniy manfaatlarini himoya etish uchun qonunda koʻzda tutilgan vositalar va usullardan foydalangan holda faoliyat yuritadi.

Gulchehra Toʻlaganova.

Oʻzbekiston yuridik ensiklopediyasi maqolalari
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Huquq
Abduaziz Yusupov

Abduaziz Yusupovich Yusupov (1927-yil 17-oktyabr, Samarqand) – oftalmolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990). Tibbiyot fanlari doktori (1967), professor (1967). SamTIning davolash fakultetini tugatgach (1949), koʻz kasalliklari kafedrasida aspirant (1949—1952), assistent (1953—1958), dotsent (1958—1968), oʻquv ishlari boʻyicha prorektor (1969—1974), koʻz kasalliklari kafedrasi mudiri (1974-yildan), shu kafedrada professor (1996-yildan). Asosiy ilmiy ishlari traxomatsan keyin qovoqda boʻladigan asoratlarni jarrohlik usulida davolash, glaukoma va oʻlkaga xos koʻz kasalliklarini oʻrganishga oid. U ilk bor uzoqni yaxshi koʻra olmaslik kasalligini davolashda koʻzning shox pardasi va oqsil pardasida operatsiya oʻtkazish usulini amaliyotga joriy etgan.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Muhammadsoli Yusupov

Muhammadsoli Abdullayevich Yusupov  (1955.11.1, Toshloq tumani) — aktyor, rejissor, pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1999). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutining aktyorlik (1977) hamda rejissorlik (1997) ftlarini tugatgan. 1977—78 yillar mazkur Institutda oʻqituvchi, 1979-yildan Fargʻona teatrida aktyor, rejissor (1995-yildan bosh rejissor). "Kulgi zarbi spektaklidagi Sulaymon qori uning sahnadagi ilk obrazidir. "Richard III" (U.Shekspir)dagi Gloster, "Farhod va Shirin" (S.Abdulla, B.Broviin)dagi Yosuman obrazlari talqin va ijro jihatidan yangicha uslubga ega ekanligi bilan ajralib turadi. Yu. Qoʻchqor ("Temir xotin"), Diktator ("Hokimi mutloq"), Mamat ("Nurxon"), Buxenvald ("Bir oʻlikka bir tirik"), Asomboy ("Toshkentga sayohat"), Toʻxtamishxon ("Amir Temur va Toʻxtamishxon") kabi rollari bilan shuhrat qozondi. Qahramon ichki holatini ochib bera olish, milliy qiziqchilik sanʼati bilan yoʻgʻrilgan ijro uslubi ajralib turadi. Yu. kinoda Xolmat ("Bomba"), Qoʻchqor ("Masxaraboz"), Oʻqituvchi ("Oʻqituvchi"), videofilmda Solih mahdum ("Mehrobdan chayon"), telefilmda Afandi ("Afandining besh xotini") rollarini ham oʻynagan. "Kurort" (Oʻ.Umarbekov), "Oltin sirtmoq" (X.Toʻxtaboyev), "Amir Muzaffar" (I.Qobulov), "Osmonga sigʻmagan muhabbat" (Y.Sulaymon), "Sehrlangan parizod" (V.Rabadan), "Kampir topaymi, dadajon?" (A.Xursandov), "Tikansiz tipratikanlar" (Sh.Boshbekov), "Jonimning malhami" (O.Hakimov), "Amir Temur va Toʻxtamishxon" (T.Mirzo) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989).

Filmografiyasi 

Oʻzbekiston xalq artistlari
11-yanvarda tugʻilganlar
1955-yilda tugʻilganlar

Aktyorlar
Oʻzbekiston aktyorlari
Rustamjon Yusupov

Rustamjon Teshaboyevich Yusupov (1952. 12.4, Uchkoʻprik tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Qoʻqon pedagogika institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Uchkoʻprik tumanidagi 15maktabda matematika, informatika va hisoblash texnikasi asoslari oʻqituvchisi.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1952-yilda tugʻilganlar
12-aprelda vafot etganlar
Ofeliya Yusupova

Ofeliya Yunusovna Yusupova (1938.8.11, Toshkent) — pianinochi, Oʻzbekiston Respublikasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi sanʼat arbobi (1994), professor (1987). Klara Yusupovaning singlisi. Moskva konservatoriyasida taʼlim olgan (1956—60), Toshkent konservatoriyasi (1962) va aspiranturasi (1965)ni tugatgan. Shu yer (2002-yildan Oʻzbekiston konservatoriyasida konsertmeyster (1960—62), pedagog (1962-yildan), kafedra mudiri (1973-yildan), rektor (1987-97), Uzbek davlat filarmoniyasi yakkaxon sozandasi (1962—70). Repertuaridan Yevropa klassik (Bax, Motsart, Betxoven, Shopen, Grig, Raxmaninov, Prokofyev va boshqalar) va Oʻzbekiston (G. Mushel, S. Yudakov, X. Izomov, F. Yanov-Yanovskiy, X. Azimov, N. Zokirov, A. Nabiyev va boshqalar) kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. P.Xoliqov, R. Hamroyev, R. Abdullayev, M. Tojiyev va boshqalarning fortepiano konsertlarining birinchi ijrochisi va targʻibotchisi. Oʻzbekiston kompozitorlari fortepiano musiqa festivali tashabbuskori va tashkilotchisi (1974-yildan). Ijro uslubi intellektual omili yetakchiligi, kompozitsion puxtaligi, meʼyoriy histuygʻulari bilan ajralib turadi. Ijrolari 2 gramplastinka va Oʻzbekiston radiosi fonotekasiga yozilgan.

Manbalar 

 Kalmikova G., Ofeliya Yusupova, T, 2001.

 

Rektorlar
Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Yusuf naqqosh

Yusuf naqqosh (15-asr oxiri, Hirot — 16-asr 30-yillari, Movarounnahr) — musavvir, Kamoliddin Behzodning shogirdi. Movarounnahrda ustozining anʼanalarini davom ettirgan. Tarixchi Zayniddin Vosifiy musavvirni "Mavlono Jaloliddin Yusuf" deb zikr etadi, uni "fazilat va kamolot mujassami, badiiy rasmlar musavviri, latif raqamlar nafis ijodkori", "naqqoshlik va suratgarlik sanʼatida kamolot martabasida erdi", deb taʼriflaydi. Yusuf naqqosh Keldi Muhammad nomi bilan mashhur boʻlgan shayboniylar vakili Abulmuzaffar Sulton Muhammad Bahodir saroyida xizmat qilgan.

    

Rassomlar
Yusufiy

Yusufiy (taxallusi; asl ismi: Yusuf ibn Muhammad ibn Yusuf Hiraviy) (XV asr oxiri, Hirot — 1544-yil, Hindiston) — forsigoʻy shoir, lugʻatshunos, tabib.

Tabobat ilmini otasidan oʻrgangan; Zahiriddin Boburning xos tabibi boʻlgan. Tibbiy, adabiy falsafiy mazmundagi 20 dan ortiq nasriy va nazmiy asarlar muallifi; ulardan 12 tasining qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi. "Jomi ulfavoyid" ("Foydalar toʻplami", 1512), "Bahr uljavohir" ("Gavharlar dengizi"), "Favoyid ulaxyor" ("Yaxshilarga foydalar"), "Daloyili nabz" ("Tomir koʻrsatishlari"), "Qasida dar hifzi sihhat" ("Sogʻliqni saqlash haqida qasida"), "Ayn ulhayot" ("Hayot mohiyati"), shuningdek, arabcha-forscha, hindiycha-forscha ilmiy lugʻatlar tarzida yaratilgan asarlari shu jumladandir. Yusufiyning qasida, masnaviy, qitʼa va ruboiylardan iborat "Jomiul-favoyid" asari xalq orasida "Tibbi Yusufiy" nomi bilan shuhrat qozongan. Asar Yusufning tabobat sohasidagi shaxsiy tajribalari hamda ustozlaridan olgan bilimlarga suyanib yozilgan va unda murakkab dorilar, kasallik alomatlari va davolash qoida usullari bayon qilingan. Ushbu asar 2 marta (1882, Xorazm — Mulla Muhammad Amin; 1898, Toshkent — Muhammad shoh ibn shoh Fayzullo) oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Yusufiyning "Munojot dar talabi ishq va muhabbat" ("Ishq va muhabbat istagida qilingan munojot"), "Anvor ulhikmat" ("Hikmat nurlari") asarlarida hayotiy masalalarga oid nasihatlar, falsafiy fikrlar bayon qilingan.

Adabiyotlar 
 Irisov A., Nosirov A., Nizomiddinov I., Oʻrtaosiyolik qirq olim, T., 1961.

Havolalar
Yablonoviy tizmasi

Yablonoviy tizmasi — Markaziy Baykalortidagi togʻ tizmasi (Rossiya Federatsiyasi Chita viloyati, qisman Buryatiya Respublikasida). Yablonoviy tizmasi janubi-gʻarbdan shim.sharqqa 650 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 1680 m. Tizma baykal burmalanishi davrida shakllangan, paleozoy davri slanetslari, qumtoshlar, granit va boshqalar togʻ jinslaridan tashkil topgan. Muzloq tayga va chimli podzol tuproqlarda tilogʻoch, qora qaragʻay, kedr daraxtlari oʻsadi, janubiy yon bagʻri esa qora qaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan. 1200–1400 m. dan baland suvayirgʻich qismlari togʻtundra oʻsimliklari va qurumlar bilan band.

 

Togʻlar
Java dengizi

Java dengizi (, ) — Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi dengiz, Sumatra, Java va Kalimantan orollari oraligʻida. Qirgʻoqlari baʼzi joylarda marjon riflari bilan oʻralgan. Maydoni 552 ming km². Eng chuqur joyi 1272 m. Suvining yuza qismidagi temperaturasi 27—28°. Shoʻrligi 31,5—34°/00. Suv sathining koʻtarilishi sutkalik (bal. 2 m gacha). Dengizdan baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Yirik portlari: Jakarta, Semarang, Banjarmasin.

Dengizlar
Yadro yoqilgʻisi

Yadro yoqilgʻisi — yadro reaktorida boʻlinish yadro reaksiyalarini amalga oshirish uchun foydalaniladigan modda. Yadrosi neytronlar taʼsirida boʻlinib, kuchli energiya ajratib chiqaradi. Tabiatda faqat bir Yadro yoqilgʻisi — uran (II) mavjud. Yadro yoqilgʻisining issiqlik ajratish xususiyati, mas, koʻmirnikidan bir necha mln. marta katta. Reaktorlarda Yadro yoqilgʻisi butunlay "yonib" ketmaydi. Shuning uchun reaktorlarning issiqdik ajratuvchi qobiqlari Yadro yoqilgʻisini regeneratsiya qilish uchun qaita ishlanadi. Yadro yoqilgʻisinp regeneratsiya qilish radioaktivligi yuqori boʻlgan moddalarni qayta ishlash bilan bogʻliq boʻlgan murakkab jarayon. Yadro yoqilgʻisi chiqindilarini qayta ishlash va koʻmib yuborish bilan bogʻliq ishlar insoniyat oldidagi eng tashvishli va serchiqim yumush hisoblanadi.

Yana qarang 

 Atom reaktori