Yenidoğan (Aralık)

Yenidoğan (Ermaniya: Ակոռի<Iran about="#mwt19" data-ve-ignore="true">, romaniyacha: ; kurdcha: ; ruscha: Axuri, Akhuri) [past alfa 1] – Sharqiy Turkiya qishloq, Ararat togʻi shimoli-sharqiy tomonida, Turkiya, Eron va Ermoniston chegaralari uchrashadigan markazga yaqin joylashgan. Tarix jihatdan erman tilida Akori deb nomlangan boʻlib, u 1965-yilgacha Turkiyada Ahora deb tanilgan. Bu qishloqqa Turkiyaning Iğdır viloyati Aralık okrugining bir qismi kiradi, u asosan Surmali tarixiy hududiga mos keladi. Uning aholisi 367 kishidan(2022). Bu Ermaniya poytaxti Yerevan janubiy qismida 50 kilometr uzoqlikda joylashgan.

Etimologiyasi 
Yenidoʻgʻan nomi turkiy tilda „yangi tugʻilgan“ degan maʼnoni anglatadi. Fridrix Parrot Axurining tarixiy nomi Bibliyadan kelib chiqqanligini va mahalliy armanlarning urf-odatlari dan kelib chiqqan holda, qishloqning uzumzorlarini Nuh kemadan tushganidan keyin ekkanligini taxmin qildi."Qishloqning armancha nomida bu hodisaga aniq ishora bor. , – deb yozgan Toʻtiqush, „argʻanel, bu tilda, oʻrnatmoq yoki oʻtqazmoq, argh, u qayerdan ekgan va urri, tok“ degan maʼnoni anglatadi. Bu nazariyani fransuz Kavkaz olimi Mari- Félicite Brosset rad etdi.

Tarixi 
Yangidoʻgʻon yaqinidagi qoyalarda qadimiy, erta proto-chix yozuvi gliflarining koʻplab namunalari topilgan.

Arguri Arghurri nomi bilan ham tanilgan, Arghuri Rossiya Armanistonidagi etnik arman qishlogʻi edi. Anʼanaga koʻra, Arguri dunyodagi eng qadimgi qishloq boʻlib, birinchi tokni bu yerda Nuh tomonidan ekilganligi aytilgan'''' ''''. Arman tilida „Arghurri“ soʻzi „u ekgan“ yoki „uzum“ degan maʼnoni anglatadi''''''''. 1840-yilda halokatli zilzila qishloqni koʻmib tashladi. Aholisi 1600 armandan iborat boʻlib, bir qancha kurdlar ham bor edi'''''''''

Akori jangi 481-yilda boʻlib oʻtgan va qadimgi Akori qishlogʻidagi forslar Armanistonga hujum boshlagan edi. Arman otryadlari forslarni Ararat togʻlariga olib borib, oxir-oqibat fors qoʻshinlarini magʻlub etishdi.

Arman isyonchilari 300 kishidan iborat boʻlib, Agoridagi 7000 fors qoʻshinlariga qarshi kurashishgan edi.

1829-yilda Fridrik Parrot, erman yozuvchi Xachatur Abovian va toʻrtta kishi Ararat togʻining yuqoriga yetib kelishgan. Ular oʻzlarining bazasi sifatida Aziz Xakob erman monastiridan foydalanganlar. Monastir keyinchalik 1840-yilgi zilzila oqibatida vayron boʻlgan.

Geografiya va iqlimi 
Yenidoğan Ararat togʻining shimoli-sharqiy tomirida 1,743 metr (5,718 fut) balandlikda joylashgan. Bu yer Araratning shimoliy tomonidagi katta kanyon boʻlgan Ahora (yoki Akhuri) Gorge 1800 metr chuqurligi bilan tanilgan. Qishloqda juda baland temperatura, ekstrem iqlim va yomgʻirlar hukmronlik qiladi.

Demografiyasi 
1840-yilgi zilzila natijasida qishloq vayron boʻlgunga qadar Axuri aholisi asosan etnik armanlar edi. Qayta tiklangan Axuri asosan qoʻshni qishloqlardan kelgan etnik Kurdlar tomonidan istiqomat qilgan. Zamonaviy Yenidoʻgʻon bugungi kunda asosan Kurdlar yashaydigan qishloqdir.

Jeyms Bryce 1877-yilda 1840-yilgi zilzila haqida shunday yozgan:

Ilgari u yerda ikki yuzga yaqin uydan iborat boʻlgan Argʻuri yoki Aghurri nomli yoqimli kichkina arman qishlogʻi bor boʻlgan edi. . . sakkiz asrlik Avliyo Yoqubning kichik monastiri turardi. 1840-yil 20-iyun kuni kechqurun quyosh botayotganda, yer osti shovqini va dahshatli shamol bilan birga boʻlgan toʻsatdan zilzila Arghuri uylarini vayron qildi va shu vaqtning oʻzida juda koʻp odamlarni halok qildi. Jarlikni oʻrab turgan qoyalardan oʻzlarining super-qoʻshni muzlari bilan tosh yomgʻiri boshlandi. Qishloqni, monastirni va tepadagi yaylovlardagi Kurd qarorgohini bir zumda qulagan tosh yomgʻir bosib ketdi. Ertakni aytib berish uchun birorta tirik jon omon qolmadi. Toʻtiqush bir necha keksa rohiblar orasida juda baxtli yashagan va kichkina monastir abadiy gʻoyib boʻlgan.

1840-yilda Argʻuri qishlogʻini vayron qilgan zilzila va toshlarning tushib ketishi vulqon portlashi natijasida sodir boʻlishi mumkin, ammo dalillar qoniqarli emas.

Manbalar 

 Izohlar

 Qayd etish
Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Aralik
Turkiyadagi kurd aholi punktlari