yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Majdiddin Muhammad

Majdiddin Muhammad, Xoja Majdiddin Muhammad Xavofiy (? — 1494-yil avgust) — Husayn Boyqaro davlatining yirik mansabdor shaxslaridan biri, vazir (1487—1490). Otasi Gʻiyosiddin Pir Ahmad Xavofiy Hirotda Shohrushing vaziri (1417—47) boʻlgan. M.M. Abu Said davrida oddiy mirza, soʻngra Husayn Boyqaroning jiyani Mirzo Muhammad Sultonning vaziri boʻlgan. Sulton Husayn Boyqaro undan M. M.ni soʻrab olib, parvonachi mansabiga oʻtqazgan (1472), M. M. saroy va mamlakatdagi ishlar xususida sultonga axborot berar, qabul qilingan qarorlarni yozib olar va oʻz muhrini sulton muhri bilan yonmayon qoʻyardi; shu tufayli hukmdorlarning noibi (oʻrin-bosari) hisoblangan. Biroq M. M. bilan Alisherbekning oʻzaro munosabatlari murakkab edi. Buning ustiga saroy vazirlari Nizomulmulk va Xoja Afzaliddin Muhammadlar M. M.ga qarshi fitna qoʻzgʻatib, uni sultonga qoralay boshlab, M. M.ni 60 ming dinor toʻlashga majbur etishgan. U parvonachi mansabini saqlab qolgan, biroq devon ishlariga aralashmasligi lozim boʻlgan (1478-yil). 1487-yil Alisherbek Astrobod hokimi etib tayinlangach, M. M. devon ishlariga yana aralasha boshlagan, dastlabiga u maʼlum hokimiyatga ega boʻlmagan. Xazina boʻshab qolib, sultonga 2 tuman pul zarur boʻlib qolganda M. M. sultonga nafaqat 2 tuman balki 2000 tumanni ham osonlik bilan topishi mumkinligini aytadi. Ertasi kuni M. M.ga keng vakolatlar beriladi: unga hukmdor nomidan muhr bosish, barcha ariza va shikoyatlarni koʻrib chiqish huquqi beriladi. M. M. „saltanat va podshohlikning ishonchli kishisi“ unvoniga ega boʻlgan. Amaldorlar poraxoʻrliklari uchun javobgarlikka tortilgan va qisqa mudsat ichida ulardan 2000 tuman pul toʻplab olingan.

Alisherbek 1490-yil Hirotga qaytgach,M. M.ning taʼsiri zaiflasha boshlagan. Balxda Darveshali qoʻzgʻolon koʻtarganligi haqidagi xabar Hirotga yetib kelganda, sulton Husayn Boyqaro davlat manfaatlarini koʻzlab, M. M.ni vaqtincha hokimiyatdan chetlashtiradi. M. M.ni barlos beklari, mashhur sufiy shoir Abdurahmon Jomiy qoʻllabquvvatlaydi.

M. M. barlos beklari yordamida sulton qabuliga kirishga muvaffaq boʻladi, u hukmdorga 20 ming dinor peshkash qiladi, lekin oradan bir necha kun oʻtgach, barlos beklari va M. M. hibsgaolinadi. M. M. barcha gunoxlarni oʻz boʻyniga olgan. Uning mol-mulki taftish qilinganda hech kim kutmagan nodir, qimmatbaho buyumlar topilgan. M. M. bir qancha toʻlov shartnomalarga imzo chekkach, ozod qilingan. M. M. farangilar (yevropaliklar) karvoni bilan Kirmonga qochadi, u yerdan Makkaga, haj ziyoratiga joʻnaydi, biroq manzilga yeta olmaydi, yoʻlda, Arabistondagi Tobuk degan yerda vafot etadi.

Adabiyotlar 
 Bartold V. V., t. II chast II, Sochineniya, M., 1964; Boburnoma, T., 1989.

Turgʻun Fayziyev.

Manbalar

Havolalar 

Temuriylar davlati
1494-yilda vafot etganlar
Majid Gʻofuriy

Majid Gʻofuriy (taxallusi; asli ismi Gʻabdulmajid Nurgʻoniyevich, 1880—1934) — boshqirdtatar shoiri. Boshqirdiston xalq shoiri (1923). Boshqird adabiyotining asoschisi. Ijodi 1902-yildan boshlangan ("Eshon muridlariga" sheʼri). "Yosh umrim" (1906), "Millat muhabbati" (1907) sheʼriy toʻplamlarini yozgan. "Faqirlikda kechgan hayot" (hikoya, 1903), "Sibir temir yoʻli" (doston, 1904), "Turmush bosqichlari" (1930), "Shoirning oltin konlarida" (1931) va boshqa asarlar muallifi. "Badnom boʻlganlar" (1927) qissasi boshqird nasrining yaxshi namunalaridan hisoblanadi.

Manbalar 

Sovet yozuvchilari
Vali Majidov

Vali Majidovich Majidov (1922—yil 14—noyabr Toshkent, 2002—yil 28—iyun) – Oʻzbekiston Sovet Sotsealistik Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), tibbiyot fanlari doktori, professor. Toshkent pediatriya tibbiyot instituti rektori (1972-1987). Uning odamlarda brutsellyoz infeksiyasi va virusli gepatitning kechishi haqidagi tadqiqotlari ilmiy va amaliy jihatdan yuqori baholangan.

Biografiyasi 
Vali Majidovich Majidov 1922—yil 14—noyabrda Toshkent shahrida tavallud topgan. 1943—yilda Toshkent tibbiyot akademiyasi (ToshMI) imtiyozli diplom bilan tugatgan. 1944—1947—yillarda Toshkent tibbiyot akademiyasi yuqumli kasalliklar kafedrasi aspiranti boʻlgan.

1947—1954—yillarda Toshkent tibbiyot akademiyasi yuqumli kasalliklar kafedrasi assistenti, 1954—1962—yillarda dotsent, 1962—yildan boshlab kafedra mudiri sifatida faoliyat olib borgan. 1972—yilda Toshkent pediatriya tibbiyot instituti yuqumli kasalliklar epidemiologiyasi kafedrasi mudiri lavozimiga tayinlangan.

1947—yilda „Brussellyozda asosiy fagotsitar reaksiya“ mavzusida nomzodlik, 1963—yilda esa „Brussellyoz (klinikasi, kursi, davomiyligi)“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

Professorlik faoliyati 
Professor Majidov 1963—1965—yillarda Oʻzbekiston SSR Sogʻliqni saqlash vazirligi ilmiy tibbiyot kengashi raisining oʻrinbosari boʻlib ishlagan.

1965—yil oktabr oyidan 1966—yil iyun oyigacha Toshkent tibbiyot instituti sanitariya-gigiyena fakulteti dekani. 1966—yil iyun oyidan 1968—yil oktabrgacha Toshkent tibbiyot institutining oʻquv ishlari boʻyicha prorektori lavozimlarida ishlagan.

1968—yilda Vali Majidov Oʻzbekiston SSR sogʻliqni saqlash vazirining oʻrinbosari, toʻrtinchi bosh boshqarmasi boshligʻi etib tayinlandi.

1972—yildan 1987—yilgacha Toshkent pediatriya tibbiyot instituti rektori.
86 tadan ortiq ilmiy ishlar, jumladan, 7 ta monografiya, yuqumli kasalliklar boʻyicha amaliy mashgʻulotlar uchun qoʻllanmalar va tibbiyot institutlari talabalari uchun „Yuqumli kasalliklar“ darsligi muallifi. Uning odamlarda brutsellyoz infeksiyasi va virusli gepatitning kechishi haqidagi tadqiqotlari ilmiy va amaliy jihatdan yuqori baholangan.

Majidov rahbarligida 1 ta doktorlik va 16 ta nomzodlik dissertatsiyalari yoqlangan. Vali Majidov yuqumli kasalliklar boʻyicha olimlar maktabiga asos solgan.

Mukofotlari 
1982—yilda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi ordeni bilan mukofotlangan.

Kitoblari 
1991—yilda I.I Shainskiy bilan hamkorlikda „Tif va paratif A va B“ kitobi nashr etilgan.
1980—yilda I.I Shapunov bilan hammualliflikda „Virusli gepatitning diagnostikasi va oqibatlari“ kitobini chop ettirgan.

Vafoti 
2002—yil 28—iyun kuni Oʻzbekiston Respublikasi Toshkent shahrida vafot etgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
Tibbiyot fanlari doktorlari
2002-yilda vafot etganlar
28-iyunda vafot etganlar
Majlisiy

Majlisiy (15-asr oxiri, Xorazm -16-asr 1-yarmi, Buxoro) — shoir. Hayoti va ijodi haqida ayrim maʼlumotlar Hasanxo'ja Nisoriyning "Muzakkir ul-ahbob"("Do'stlarni eslatuvchi") tazkirasida uchraydi.Mana shu ma'lumotlarga ko'ra,shoir asli Xorazmlik bo'lib,keyinroq Buxoroga ko'chib borgan.Ubaydulloxon va uning o'g'li Abdulazizxonlar saroyida xizmat qilgan."Mavlono Majlisiy,-deydi Hasanxo'ja Nisoriy,-nadim va majlisoro kishi edi...so'z go'yini balog'at chavgoni bilan olur edi.Yaxshi ash'ori va marg'ub so'zlari bor.Qasidalari ko'p,yaxshi va latif g'azallari bor".

Majlisiyning she'rlari Boburga ham manzur bo'lgan.Biroq,Hasanxo'ja Nisoriyning ma'lumotlariga ko'ra,Bobur bilan Majlisiy o'rtasida bir anglashilmovchilik ro'y berib,ularning aloqasi tamomila uzilib qolgan.

Majlisiyning hayoti va faoliyati haqida hozircha bundan bo'lak ma'lumotlar mavjud emas.Shuningdek,uning she'rlari ham bizga qadar saqlanib qolmagan yoki noma'lum bo'lib kelmoqda.Uning adabiy merosidan bizga yetib kelgan asari faqatgina -"Qissayi Sayfulmuluk" dostonidir.Biz shoirning o'zbek adabiyoti tarixida tutgan o'rnini mana shu dostoni bilan belgilaymiz.

Uning 4000 misradan iborat "Qissai Sayfulmulmuluk" asari ishqiy sarguzasht dostondir. Asar masnaviyda, hazaj bahrida, qissa ichida qissa shaklida yozilgan boʻlib, tuzilishi, voqealar bayoni jihatidan folklor asarlariga yaqin turadi. Misr shohi Osimning yolgʻiz oʻgʻli Sayfulmulukning Fatina shohi Shohbol qizi Badeuljamolga gʻoyibona sevgisi va unga erishish yoʻlidagi sarguzashtlari, umuman insonning oʻz baxti uchun kurashi va bu jarayonda uning kamol topishi tasvirlangan. Asarda adolat, yaxshilik va ezgulik madh etilgan, podshohlar adolatga chaqirilgan, xotin-qizlar huquqlarini himoya qilish gʻoyalari ilgari surilgan.

Oʻzbek adabiyotida dostonning folklor varianti ham yaratilgan. Asar O'rta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan, qozoq (Said Garay, 1904), turkman (Kurbonali Maʼrufiy), tatar, rus va boshqa tillarga tarjima qilingan. Qozonda qayta-qayta nashr etilgan (1807, 1849, 1883, 1914). Toshkentda dastlab 1916-yil chop qilingan. Toʻla boʻlmagan ikki qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (ivn. № 3425, 8205).

Manbalar 
 Qissai Sayfulmuluk, T., 1959.

Begali Krsimov.
Major

Major (lotincha major — katta) — 1) kup ovozli kompozitorlik musiqa ijodida asosiy garmonik ladlardan biri (aksi —minor). Yevropa musiqasida 16—17-asrlardan rivoj topdi. Uning tayanch tovushlari (I, III va V pogʻonalari) katta 3 tovushli akkordnn hosil qiladi. M. tizimida bastalangan asarlarga koʻproq yorqinlik, koʻtarinkilik ruhi, "ijobiy" his-tuygʻular xosdir. M. va minor orasidagi qarama-qarshilik musiqa sanʼatining nihoyatda muhim ifoda vositalaridan; 2) keng maʼnoda — lad turi; bosh tayanch pardaga nisbatan katta tersiya intervent oraligʻida joylashgan 3- pogʻona bilan belgilanadi. Shu maʼnoda ioniy, lidiy, miksolidiy kabi tovushqator M. xususiyatiga ega. Oʻzbek anʼanaviy musiqasida, ayniqsa, miksolidiy M. koʻproq uchraydi.

Manbalar
Majrumsoy

Majrumsoy — Navoiy va Jizzax viloyatdagi soy. Nurota togʻining shimoliyyon bagʻridan boshlanadi. Uz. 33 km, havzasining maydoni 56 km². Oʻrtacha suv sarfi 0,25 m³/sek. Bahorda suvi koʻpayadi.

Majrum qishlog'ining sharqiy qismida soyning o'rta oqimi biotasi o'tgan. Uzoq yillik bu biotani mahalliy aholi “yashil daraxt” deb atashadi. Uning aylanasi deyarli 10 metrni tashkil qiladi. Bu koʻp yillik mevali va manzarali daraxtlar Nurota qoʻriqxonasining tabiat yodgorligi sifatida muhofaza qilinadigan hududidagi obyektlardan biridir.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Navoiy viloyati daryolari
Jizzax viloyati
Maza bilish

Maza bilish, taʼm bilish — turli eriydigan moddalarning taʼm bilish retseptorlariga, asosan, tilga (umurtqalilarda) taʼsir etishi natijasida paydo boʻladigan sezgi. Maza bilish retseptorlari tilda, halqumning orqa devorida, yumshoq tanglayda, murtaklarda joylashgan. Til uchi, chetlari va orqa qismida retseptorlar ayniqsa koʻp; til oʻrtasida va uning ostki yuzasida Maza bilish retseptorlari yoʻq.

Shirin, nordon, achchiq, chuchuk va shoʻr sezadigan Maza bilish sezgilari farq qilinadi. Bu sezgi maʼlum moddalarning oʻziga mos keluvchi Maza bilish retseptorlarini qoʻzgʻatishi natijasida namoyon boʻladi. Maza bilish uchun traning (issiq yoki sovuq ovqat maza sezgisini susaytiradi), shuningdek, hidning ahamiyati muhim (kishi tumov boʻlib, hidni yaxshi sezmaganda ovqat mazasini bilmaydi).

Til va ogʻiz boʻshligʻi turli qismlarining sezuvchanligi bir xil emas, mas, til uchi shirinni, oʻzagi achchiqni, chetlari esa nordon va shoʻr mazani sezadi. Turli mazaga ega boʻlgan mahsulotlar bir vaqtda yoki ketma-ket isteʼmol kilinganda Maza bilish kontrasta ovqat taʼmini almashtirib yuborishi mumkin.

Maza bilish retseptorlari taʼsirlanib, KOʻzgʻalganda bu qoʻzgʻalish markazlarga intiluvchi nerv tolalari orqali uzunchok miyaga boradi, u yerdan boshqa markazga oʻtadi, natijada bir qancha reflektor hodisalar kuzatiladi (soʻlak oqishi, meʼdadan shira chiqishi va hokazo), ayni vaqtda qoʻzgʻalish bosh miya poʻstlogʻiga yetib boradi, uning muayyan qismi qoʻzgʻalib, maza sezgisi kelib chikadi. Maza bilish kishi hayotida katta ahami-yatga ega, zararli moddalar ogʻizga olinganda refleks yoʻli bilan tuflab tashlanadi. Maza bilish organizmning fiziologik holatiga bogʻliq boʻlib, ishtaha va ovqat hazm kilishga taʼsiri bor. Ayrim kasalliklarda Maza bilish ayniydi.

Manbalar
Ibrohim al-Maziniy

Ibrohim Abdulqodir al-Maziniy (1890, Qohira — 1947) — arab yozuvchisi va tadqiqotchisi. "Misr modernistlari" maktabi vakillaridan. Ilk sheʼrlari P. B. Shelli va J. Bayron ijodi taʼsirida yozilgan. Yumoristik ocherk va hikoyalari ("Olam sandigi", 1929; "Oʻrgimchak uyasi", 1935; "Yoʻlda", 1937)da ayrim Misr ziyolilarining mutaassibligidan, Yevropa madaniyatiga yuzaki taqlid qilishlaridan kuladi. M.ning "Ibrohim — jurnalist" (1931), "Uch zrkak va bir ayol". "Ibroqim II" (1943) kabi romanlarida shaxsning "mutlaq erkinligi" gʻoyalari ilgari surilgan. U adabiy va tanqidiy maqolalari ("Hofiz Ibrohim sheʼriyati". 1914; "Sheʼriyat, uning maqsadi pa vositalari", 1915; "Shamolning kuchayishi", 1928; "Quruq oʻrim", 1925)da sheʼriyatdagi anʼanaviylikka qarshi chiqadi.

Manbalar 

 

1890-yilda tugʻilganlar
Qohirada tugʻilganlar
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Adiblar
Adiblar haqidagi chala maqolalar
Maz

Maz (Unguentum), surtma dori — dori shakllaridan biri, qoʻlga yum-shoq unnaydigan qumoqsiz massa. M. asosi sifatida oʻsimlik yoki hayvon yoglari, yogʻsimon modlalar, neftni qayta ishlash mahsulotlari, sintetik moddalar ishlatiladi. M. turli kasalliklarni davolash, oldini olish maqsadida, shuningdek, teri va shilliq qavatlarni tashqi taʼsirlardan saqlash uchun qoʻllanadi. U yaxshi yopiladigan bankalarda yoki siqmalarda salqin joyda saqlanadi.

Manbalar
Mayami

Mayami () AQShdagi Florida shtatining janubi-sharqiy qismidagi shahardir. Atlantika okeani sohilida. Aholisi 442 241 kishi (2020) boʻlib, aholi soni boʻyicha Florida shtatida ikkinchi, AQShda esa 44-oʻrinda turadi. Dengiz porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatda eng yirik yuk aeroporti bor. Kruiz kemachiligi markazi. Yil davomida ishlab turadigan iqlim kurorti. Muhim savdo-moliya markazi. Mashinasozlik, radioelektrotexnika, aviasozlik, poligrafiya, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Zargarlik buyumlari, tibbiyot jihozlari ishlab chiqariladi. Un-tlar, opera teatri, badiiy muzey, okeanarium, botanika bogʻi bor. Biscayne boʻgʻozidagi koʻpriklar orqali Mayami-Bich shaharchasi bilan bogʻlangan. Sohil boʻylab mehmonxona, sanatoriy, motellar joylashgan. Shaharga 1895-yilda asos solingan. Turizm rivojlangan (har yili 5 million chamasida turist kelib-ketadi).

Manbalar

Oʻqish uchun 
 Elizabeth M. Aranda, Sallie Hughes, and Elena Sabogal, Making a Life in Multiethnic Miami: Immigration and the Rise of a Global City. Boulder, Colorado: Renner, 2014.

Havolalar 
 Mayami shahri — rasmiy sayt 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Florida shaharlari
Maydon

Maydon — ochiq, meʼmoriy jihatdan tartibga keltirилgan, atrofi bino, inshootlar yoki daraxtlar bilan toʻsilgan keng satq. Toʻrtburchakli, temperaturapetsiyasimon. doirasimon, tuxumsimon (oval) va boshqa shakllarda yopiq yoki ochiq holda boʻladi. Oʻtmishda Ossuriya, Bobil, qadimgi Misrdagi saroy va ibodatxonalar majmuasi tarkibida dabdabali hovli — Maydonlar boʻlgan. Ularning meʼmoriy anʼanalarini yunonlar (agara) va qadimgi rimliklar (form) davom ettirgan. XII-XIV asrlarla Yevropa shaharlaridagi savdo-sotiq qilinadigan Maydonlarbosh Maydon hisoblangan. Uyyunish davriyaa Maydonlar shahar hayotida katta ahamiyatga ega boʻlib, Maydonga yigilgan xalqqa eʼlon va farmoyishlar oʻqilgan.Vaʼz aytilgan. Barokko, klassitsizm uslubida doirasimon, koʻpburchak, murakkab shakldagi maydonlar shaharsozlikning tarkibiy qismiga aylantirilgan.

Oʻrta Osiyo shaqarlarila XIV-XVI asrlarda savdo-sotiq qilinadigan gavjum joylardagi maydonlar (masalan, Registon. Chorsu) shaharsozlikning noyob namunasi sifatida diqqatga sazovordir.

Zamonaviy shaharsozlikla Maydonlarning 2 turi (transport va piyodalar uchun) keng tarqalgan. Transport Maydon transport harakatiga koʻproq ixtisoslashgan, aniq maqsalga moʻljallangan boʻladi; vokzal oldi Maydon stadion, sport majmualari, sanoat korxonalari yonidagi transportlar qoʻyiladigan Maydon va boshqa Piyolalarga moʻljallaigan Maydonlar namoyishlar oʻtadigan bosh Maydon, teatr, bozor. memorial (mashhur shaxslar yoki tarixiy sanalar nomi bilan atalaligan) Maydonlarga boʻlinali. Bunday Maydonlar monumental sanʼat asarlari, yirik va goʻzal bi-nolar, kichik meʼmoriy shakllar, meʼmoriy ansambllarni tashkil etadi. Ularda har xil namoyish, miting , ommaviy sayil va boshqa oʻtkaziladi (qarang Mustaqillik maydoni).

Yana qarang 

 Mustaqillik maydoni

Manbalar
Maydon (fizikada)

Maydon (fizikada) — fizikaning asosiy tushunchalaridan biri. Fizik hodisalar maʼlum kattaliklar bilan tavsiflanadi. Fazoviy nuqtalarning har birida maʼlum bir qiymatga ega bulgan bu kattaliklar holisalarni miqdoriy tskshirish uchun zarur funksiyalardir. Fazolagi yeki uning ayrim qismilagi biror fizik kattalikning taqsimot sohasi my fizik kattalikning maydoni buladi. Fizik kattalikning tabiati (matematik maʼ-nosi)ga qarab, skalyar M. (tra M.i, bosim M.i, potensial M. va boshqalar), vektor M. (tezlik M.i, kuch M.i, tezlanish M.i va hokazo), tenzor M. (deformatsiya M.i, kuchlanishlar M.i va hokazo) boʻlishi mumkin. Fazodagi taqsimlangan fizik kattaliklar xususiyatlarini tekshiruvchi nazariya M. nazariyasi deyiladi.

M. soʻzining fizik maʼnosi materiya tushunchasi bilan bogʻliq,. Fizika tekshiradigan qolisalarda materiya, umuman, ikki shaklda — modda va M. shakllarila uchraydi. Modla va M. tafovutlarini ifolalashla tinch holatdagi massa, erkinlik darajalari soni tushunchalari muqimlir. Masalan, moldatinch xrlatda massaga ega, uning erkinlik darajalari soni chekli; M.niig erkinlik darajalari soni esa cheksiz, u tinch xrlatla massaga ega emas va q.k. Fizik M.lar jumlasidan elektromagnit M.ni koʻrsatish mumkin. Modla massaga, energiyaga, harakat miqdoriga, harakat miqdori momentiga ega boʻlgani singari, elektromagnit M. ham elektromagnit massaga. elektromagnit energiyaga, elektromagnit harakat miqdoriga, elektromagnit harakat miqdori momentiga ega.

Klassik fizikada modda uzluksiz (diskretlik, zarralik) xususiyatiga, M. esa uzluksiz (toʻlqinlik) xususiyatiga ega, ular oʻzaro boglanmagan holda mavjud, deb hisoblanadi. Atom yadrolari, elementar zarralar fizikasining rivojlanishi natijasida modda va M.ning oʻzaro bogʻlanishi, yaʼni ularda ham toʻlqinlik, ham zarralik xususiyatlari borligi, yetarli sharoitlar mavjud bul ganda, moddaning M.ga aylanishi yoki M.ning moddaga aylanishi mumkinligi aniqlandi.

Manbalar 

Fizika
Fizikaga oid chala maqolalar
Maydonsoy

Maydonsoy — Napoiy viloyatilagi soy (Xatirchi tumani). Nurota tizmasidagi Oqtogning jan. yon bagridan boshlanadi. Uzunligi 33 km. Katta soyningchap irmogi. Boshlanish qismida vodiysi tor, togʻ oldi tekisligiga chiqqach, ancha kengayadi. Soyning bu qismida qayir va qayir usti birinchi pa ikkinchi koʻqna qayir (terrasa)lari uchraydi. Oʻrtacha yillik sup sarfi 0,05 m’/sek. .Bahor paytida soydan tez-tez sel kelib, sup sarfi 50 m’/sek. ga yetali. Soy, asosan. yomgir, buloqlardan suv oladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Mayer Yulius Robert

MAYER (Meyer) Yulius Robert (1814.25.11-Xaylbronn-1878.20.3) — nemis tabiatshunosi, vrachi va fizigi. Tyubingen uptini tugatgan (1838). 1840—41 yillarda Yava o.ga vrach sifatila kemala safarda qatnashgan. Sayoxat davrida u matroslarning venasidam olinaligan qonning rangi tropik oʻlkalarda shim. kenglikdagiga nisbatan ochroq boʻlishini sezgan va organizm isteʼmol qilayotgan oziq-ovqat maqsuloti bilan unda hosil boʻladigan issiklik orasila bogʻliqlik borligini aytgam. Odam organizmidagi oksidlangan mahsulotlar miqdori bilan bajargan ishi orasidagi bogliqlikni aniqlagan hamla birinchi boʻlib enepgiyaning saqlamish va bir turlan ikkinchi turga aylamishi krnunini izohlab bergan; issiqlik mexanik zkvivalentining son qiymatini hisoblab chiqqan (1842). M.ming bu kashfisti uzoq vaqt tan ol im magam.

Manbalar 

Nemis fiziklari
Mayib-majruhlik

Mayib-majruhlik, mayriqlik — organizm tuzilishi va funk-siyalarining anormalligi. Tugma (irsiy) va shikastlanish oqibatida (noirsiy) bul ad i. Homila organlari shakllanayotgan davrla unga noxush omillar taʼsir etishi (mas, xrmilador ayelnimg turli kasalliklar bilan ogrishi, lorilarni pala-partish ichishi) natijasida tugma M.-m. kelib chikali. M.-m. "suyak surishi", yaʼni nayeldannayelga oʻtishi qam mumkin. Yaqin qarindoshlar oʻrtasidagi nikoh, ichkilikka ruju qilish qam irsiyatpi buzib, baʼzan M.-m.ka sabab boʻladi. Ishlayotganda, koʻchada yoki uyda baxtsiz hodisa roʻy berganda ham kishi baʼzan umrbod mayibmajruhboʻlib qolishi mumkin. M-m.da gavdaming tashqi koʻrinishi qisman yoki butunlay xunuk boʻladi, mas, tsrining baliq terisiga oʻxshashligi. oyoq-qoʻlning pivojlanmay qolishi yoki butunlay boʻlmasligi, boʻyimning qiyshiqboʻlishi, ayrim organlar yoki qismlarning normalam ortiqrivojlanishi, ikkala oyoq qoʻshilib ketib, baliq lumiga oʻxshab qolishi (sirena), tabiiy teshiklar (mas, qiziloʻngach, meʼda, tutri ichak va hokazo)mimg bskilib qolishi va boshqa Tayanchharakat aʼzolari M.-m.laridan suyaklarning tugma chiqishi, maymoqlik, qul va oyoq barmoqlarinimg kam yoki ortiq boʻlishi (polidaktiliya) yoki bir-biriga qoʻshilib ketishi koʻproqkuzatilali. Yuzlagi M.-m.lardan aksariyat labning tirtiq, yoriqligi ("quyon lab"), tamglayming yorikligi, yoʻqligi ("buri jag") uchraydi. M.-m. ichki aʼzolarda ham kuzatilali, tugma yurak poroklari, shuningdek, qiziloʻngach, msʼda-ichakning haldam tashqari keng yoki tor boʻlishi, ichakmimg bir qismi, orqa chiqaruv teshigi boʻlmasligi, oʻt yoʻllarining torayishi pa hokazo hazm sistemasidagi M.-m.larga kiradi. Siydik tanosil sistemasining no-toʻgʻri shakllanishi, ikkala buyrakning birlashib ketishi, ikkala yoki bitta moyak boʻlmasligi; oʻpka bir boʻlagining yoʻqligi yoki qoʻshimcha oʻpka boʻlishi M.-m. xillaridir.

Gavda qismlari bir-biriga yopishib qolgan egizaklar ham majruh hisoblanadi, bunda goho bitta homila toʻgʻri rivojlangan boʻlsa, ikkinchisi oʻsmay qolgan boʻladi. Lekin toʻgʻri rivojlangan egizaklar, mas, dumgʻazasi birikib qolgan siam egizaklarining uzoq vaqt yashaganlari kuzatilgan. M.-m., koʻpincha, operatsiya yoʻli bilan davolanadi. Ayniqsa, lab, jagʻ, tanglayi yoriq bolalarni hayotining dastlabki kunlaridayoq operatsiya qilinadi va keyinchalik undan qolgan kosmetik nuqsonlar bartaraf etiladi. M.-m.ning oldini olish uchun onaning har xil kasalliklarga chalinishiga yoʻl qoʻymaslik, u spirtli ichimliklarni ichmasligi, ayniqsa, homiladorlikning dastlabki davrida dorilarni pala-partish ichishdan saqlanish kerak. M.-m.ni teratologiya oʻrganadi.

Manbalar 

Tibbiyot
Tibbiyotga oid chala maqolalar
Albert Michelson

Albert Abraham Michelson () (1852.19.12, Strelno, hozirgi Stshelno, Polsha — 1931.9.5, Pasadena, Kaliforniya) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1923—27 prezidenti). AQSH Harbiy dengiz akademiyasini tugatgan (1873). 1889—92 yillarda Massachusets shtatidagi Vuster universiteti, 1892—1929-yillarda Chikago universiteti professor Asosiy ilmiy ishlari fizik optikaga oid. 1878—82 yillar va 1924—26 yillarda yorugʻlik tezligini aniqlash ustida ish olib borgan. Natijada 1927-yilda u topgan yorugʻlik tezligining qiymati anikligi boʻyicha uzoq vaqt davomida eng mukammal hisoblangan: s=299796 ± 4 km/s. Optik texnikaning rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan interferometriya ixtiro qilgan (1881). Oʻzi ixtiro qilgan interferometrii qoʻllab, yorugʻlik tezligining Yer harakati tezligiga bogʻliq emasligini tajribada isbotlagan (qarang Maykelson tajribasi), uzunlik birligi metr bilan yorugʻlikning toʻlqin uzunligini taqqoslagan, spektral chiziqlarning oʻta yupqa tuzilishini tekshirgan. Juda yuqori ajrata olish qobiliyatiga ega boʻlgan spektral as-bob (Maykelson esheloni)ni ixtiro qilgan. Yulduzlarning burchak dia-metrlarini anikdagan. Nobel mukofoti laureati (1907).

Adabiyotlar 
 Djefer B., Maykelson i skorost sveta [per. s angl.], M., 1963.

Manbalar 

Olimlar
Fizika
1852-yilda tugʻilganlar
1931-yilda vafot etganlar
19-dekabrda tugʻilganlar
9-mayda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Maykelson tajribasi

Elektromagnit toʻlqinlarning tarqalish tezligi juda katta boʻlganligi uchun uni bevosita kuzatish orqali baholash mumkin emas.

Yorugʻlik tezligini birinchi marta 1676- yilda Daniyalik astronom Ryomer Yupiter sayyorasi yoʻldoshlarining tutilishi ustida oʻtkazgan astronomik kuzatishlari asosida aniqlagan.

Yorugʻlik tezligini aniqlashning bir necha usullari mavjud boʻlib, shunday usullardan biri 1926-1929- yillarda Amerikalik olim Maykelson tomonidan ishlab chiqilgan.

Maykelson tajriba oʻtkazish uchun Kaliforniyadagi ikkita togʻ choʻqqisidan foydalandi. Bu choʻqqilar orası 35.426 km boʻlib juda aniq oʻlchangan.

Tajriba quyidagicha: choʻqqilardan biriga yorugʻlik manbai oʻrnatilgan boʻlib, undan chiqadigan yorugʻlik 8 yoqli koʻzgu prizmaga tushadi. Prizmadan qaytgan yorugʻlik ikkinchi choʻqqidagi botiq koʻzguga tushadi. Undan yassi koʻzguga soʻng yana botiq koʻzguning boshqa nuqtasiga tushib, prizmaning ikkinchi yogʻiga tushadi va koʻrish trubasi orqali kuzatuvchi koʻziga tushadi. Yorugʻlikning oʻtgan yoʻli va uning harakat vaqtini bilgan holda yorugʻlik tezligni osongina aniqlash mumkin.

Manbalar
Maymanoqtov

Maymanoqtov - Qarshi choʻlilagi burmalangan gumbazsimon balanllik. Jai.garbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan. Eng baland joyi 436 m. Uzunligi 9 km, eni 6 km. Shim.garbiy yon bagri etagilagi tekislikka tik tushgan. Jan.chnarqiy yon bagʻri ham tikroq. Nisbiy balandligi 100–120 m. Balanllik usti notskis, toʻlqinsimon tekislik, nisbatan yassi tekisliklar bilan almatib keladi. M. asosi boʻr davriga mansub smolanniig kulrang , yashilkulrang oʻrtacha va mayla donalor qumtoshlari, neogenning mayda qumli och jigarrangkulrang qumtoshlari (tanlirchi svitasi), ular ustida guzor svitasining bir biri bilan almashikib ketaligan gil, alevrolit na qumtoshlari hosil boʻlgan. Bu katlam ustini uncha qalin boʻlmagan lsssimop jinsdar qoplagan.

M.da gipsli, dagal mexanik tarkibga ega boʻlgan och boʻz tuproqlar tarqalgan. Ularda rang , iloq, shuvoq. isiriq va boshqa oʻsadi. Chorvachilikda yaylov sifatida foydalanilali, mahsullorligi gektariga 1,5—2,0 s.

Manbalar 

Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Maymunjon

Maymunjon — raʼnoguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik buta; rezavor meva. Shim. Amerika, Yevrosiyoda 400 dan ortiq turi uchraydi. Shulardan 90 turi, asosan, koʻk M. () va mayda mevali M. () turlari Kavkaz, Ukrainaning janubi va Oʻrta Osiyoda uchraydi. Amerika, Markaziy va Gʻarbiy Yevropada koʻp ekiladi. Oʻzbekistonning togʻ oldi mintaqalarida oʻsadi va dala, tomorqa-bogʻlarda oʻstiriladi. Yer ustki qismi ikki yillik novdalardan iborat. Barglari patsimon. Bir yillik novdasi hosil tugadi. Gullari ikki jinsli, oq, baʼzan pushti boʻlib, shingilsimon toʻpgulda joylashgan. Mevasi tutga oʻxshash gʻuj, sersuv, shirin-nordon, rangi qoramtir, qizil. Urugʻi mayda. Meva tarkibida 4—6% qand, 0,8—1,4% organik kislotalar, C vitamini va karotin mavjud. Mevasi yangiligida yoki quritib yeyiladi, qiyom tayyorlanadi, konserva sanoatida ishlatiladi. Ildizpoyasi va barglari tibbiyotda qoʻllanadi. M.ning mevalari yirik va shirin boʻlgan ayrim yovvoyi turlari madaniylashtirilib, seleksiya navlari chiqarilgan (300 dan ortiq navlari bor). M. koʻchatlari erta bahorda yoki kuzda 2x0,75 m sxemada ekiladi. M. novdadari simbagazlarga bogʻlanadi. Hosildorligi 50—70 s/ga. M. 12—15 yil yashaydi.

Manbalar 

    

Raʼnodoshlar
Mayna

Mayna () — chumchuqsimonlar turkumi shaqshaqlar oilasiga mansub qush. Tanasining orqa va qorin tomoni qoʻngir, tumshugi va koʻzlarining atrofi sariq. Qanotlariping ostki qismi ola. Dumi va qanoti kalta va boshiga nisbatan yirik. Tanasining uzunligi 25 sm gacha, vazni 40–60 g . Daraxtlar, baʼzan binolar devorilagi kovaklarga, jarliklardagi yoriqlarga uya qoʻyadi. Bir yilda 2–3-marta bola ochadi; 4–5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini 2 hafta bosadi, tuxumdan chiqqan bolalari 25 kunda uchirma boʻladi. Mayna oʻtroq qush. Hindiston, Pokiston, Myanma, Afgʻoniston, Oʻrta Osiyo mamlakatlari va boshqalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 20-asrning 50-yillarida tarqala boshlagan; hozirgi hamma hududlarda uchraydi. Hasharotlar bilan oziqlanib, qishloq xoʻjaligiga foyda keltiradi; pishgan mevalarni ham choʻqiydi.

Manbalar 

Qushlar
Biologik turlar
George Minot

George Minot (2-dekabr 1885 – 25-fevral 1950) — amerikalik patofiziolog va gematolog. Garvard universitetini tugatgan (1912), shu universitet professor (1928). Ilmiy ishlari har xil anemiyalarning kelib chiqishi va ularni davolashga oid. Pernitsioz anemiyani davolashda "jigar parhez"ni kashf qilgan. Nobel mukofoti laureati (1934; William Murphy va George Whipple bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1885-yilda tugʻilganlar
1950-yilda vafot etganlar
2-dekabrda tugʻilganlar
25-fevralda vafot etganlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Maysa

Maysa — urugʻi yoki ildizidan endigina koʻkarib chiqqan oʻsimlik, shuningdek, oʻsimlikning poyasi oʻrib olingandan keyin oʻsgan koʻkati (qarang Nihol).

Manbalar 

Botanika
William McDougall (xokkeychi)

William Henry McDougall () (1966-yil 10-avgustda tugʻilgan) — kanadalik sobiq professional xokkeychi. William McDougall 1992—1993-yillardagi AHL pley-off oʻyinlarida rekord oʻrnatgan gollari bilan mashhur boʻlib, u bir pley-off mavsumida gollar, golli uzatmalar va ochkolar boʻyicha AHL rekordlarini oʻrnatgan edi.

Faoliyati

Havaskor 
Yoshligida William McDougall 1979-yilda Quebecdagi Xalqaro Pee-Wee xokkey turnirida Torontoning kichik xokkey jamoasi bilan oʻynagan.

Shundan soʻng, William McDougall „Erie Panthers“ xokkey klubi safiga qoʻshildi. William McDougall klub safida 57 oʻyinda maydonga tushib, 80 gol (148 ochko) urishga muvaffaq boʻldi. Shhundan soʻng, William McDougall Milliy xokkey ligasi (NHL) vakili „Detroit Red Wings“ xokkey jamoasi bilan shartnoma imzoladi. William McDougall 1989—1990-yilgi mavsumni klubning filiali „Adirondack Red Wings“ xokkey klubi bilan yakunladi. William McDougall 1990-yilda ECHL yulduzlarining birinchi jamoasiga tayinlandi. William McDougall „Adirondack Red Wings“ klubi safidagi mavsumida 99 ochko jamgʻarishga muvaffaq boʻldi.

Professional 
William McDougall oʻzining dastlabki professional shartnomasini 1989-yilda „Detroit Red Wings“ xokkey klubi bilan erkin agent sifatida imzoladi. 1991—1992-yilgi mavsum boshida „Adirondack Red Wings“ xokkey jamoasi safida William McDougall kiyinish xonasida bosh murabbiy Barry Melrose tomonidan hujumga uchradi. Chunki bosh murabbiy xokkeychining uni tinglashdan bosh tortganidan gʻazablangan edi. Melroseni boshqa bir qancha oʻyinchilar William McDougalldan tortib olishga majbur boʻldi va William McDougallning „Red Wings“ klubidagi faoliyati tez orada oʻz nihoyasiga yetdi. Kelgusi mavsumda Melrose „Wayne Gretzky“ va „Los Angeles Kings“ kabi xokkey jamoalarini Stanley kubogi finaliga olib boradi.

William McDougall 1992-yil fevral oyida „Detroit Red Wings“ klubidan „Edmonton Oilers“ klubiga sotildi. Shundan soʻng, William McDougall klubning AHL filiali „Cape Breton Oilers“ xokkey klubi safiga yuborildi. William McDougall 1992—1993-yillardagi pley-off bosqichi oʻyinlarida AHL tarixidagi eng oʻyinlarini namoyish qildi. Yakunda William McDougall klubni Calder kubogi chempioniga aylantirdi. William McDougall pley-offning eng yaxshi oʻyinchisi sifatida Jack A. Butterfield kubogi bilan taqdirlandi. Shu kungacha uning bitta pley-off mavsumidagi gollari, assistentliklari va ochkolari boʻyicha AHL rekordlari saqlanib qolmoqda.

William McDougall 1993—1994-yilgi mavsum oldidan „Tampa Bay Lightning“ xokkey klubi bilan shartnoma imzoladi. William McDougall klub safida 22 ta oʻyinda maydonga tushib, atigi 3 ta gol va 3 ta golli uzatmani amalga oshirdi. Shundan soʻng, William McDougall faoliyatini davom ettirish uchun Yevropaga koʻchib oʻtdi. U keyingi 8 mavsumni Italiya, Shveysariya va Germaniyada turli professional xokkey jamoalarda oʻtkazdi.

William McDougall 2002-yilda oʻz vatani Kanadaga qaytadi va olti mavsumni Ontariodagi MLH vakil „Dundas Real McCoys“ xokkey klubi bilan oʻtkazadi. McDougall 2007—2008-yilgi mavsumidan keyin xokkeyni tark etdi.

Faoliyat statistikasi

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
1966-yilda tugʻilganlar
Kanada xokkeychilari
William McKinley

Uilyam McKinley (1843, 29-yanvar, Nayls, Ogayo shtati – 1901, 14-sentyabr Buffalo, Nyu-York shtati) – AQShning 25-prezidenti (1897— 1901), 1877-yili Respublikachilar partiyasi va AQSH kongressi aʼzosi boʻlgan. McKinley mamlakatga kiritilayotgan tovarlarga bojxona tarifini oshirish (oʻrtacha 50% miqdorida) toʻgʻrisidagi qonun tashabbuskori (1890). McKinley hukumati Ispaniya-Amerika urushi boshlagan (1898), Xitoyda „ochiq eshiklar“ doktrinasini eʼlon qilgan (1899). Anarhist tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar

Havolalar 

Prezidentlar
AQSh prezidentlari
Amerikalik siyosatchilar
Barbara McClintock

Barbara McClintock (16-iyun 1902 — 2-sentyabr 1992) — amerikalik sitogenetik. Itakadagi Kornell universitetini tugatgan (1923). Ilmiy ishlari krossingover mexanizmini sitologik tadqiq etishga bagʻishlangan, bu tadqiqotlarni makkajoʻxori genomida olib borgan. Koʻchib yuradigan genetik tizimlar (transpozonlar)ni kashf qilgan. Nobel mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1902-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
16-iyunda tugʻilganlar
2-sentyabrda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik olimlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Edwin McMillan

Edvin Mattison McMillan (1907.18.9, Redondo Bich, Kaliforniya shtati — 1991.7.9) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1947-yildan). Kaliforniya texnologiya institutini tugatgan (1928). 1935-yildan Berkli shahridagi Kaliforniya universitetida ishlagan (1946-yildan shu universitet Radiatsiya laboratoriyasi professor, 1958—1971 yillarda direktori). Ilmiy ishlari yadro fizikasi, tezlatkichlar texnikasi va yuqori energiyalar fizikasiga oid. Amerikalik fizik F. X. Eyblson bilan hamkorlikda birinchi transuran element — neptuniyni sintez qilgan (1940); plutoniyni ochilishida ishtirok etgan. VM.Veksleraan mustaqil qolda zaryadlangan zarralarni tezlatishning yangi prinsipi — avtofazalash prinsipini kashf qilgan (1945). Nobel mukofoti laureati (1951; Glenn Seaborg bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1907-yilda tugʻilganlar
18-sentabrda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
7-sentabrda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Makroiqlim

Makroiqlim (makro... va iqlim) -katta hududlar, geografik zonalar, materiklar va okeanlar yoki ularning ayrim qismlari va xatto, butun Yer sharining iqlimi. Yer yuzasi ana shunday yer qismining geografik omillari va atmosfera umumiy sirkulyasiyasi sharoiti oʻxshash boʻlsa, M.i ham bir xil boʻladi. Masalan, passat zonasi M.i, Sharqiy Sibir M.i, Oʻrta dengiz boʻyi M.i, Antarktida platosi M.i va hokazo. M.dan farqdi oʻlaroq, mahalliy iqlim, mikroiqlim kichik hududlar iqlimi boʻladi

Manbalar
Makrolandshaft

Makrolandshaft (makro... va landshaft) — yirik tabiiy geografik birliklar — oʻlkalar, zonalar, provinsiyalar va okruglar landshafta. Mas, Ustyurt platosi landshafta, Qoraqum landshafti, oʻrmon landshafti va hokazo.

Manbalar
Makron

Makron — Eron togʻligining janubi-sharqiy chekkasidagi togʻlar, Eron va Pokistonda. Hoʻrmuz boʻgʻozidan Kvetta shahri yaqinigacha yoy shaklida 1150 km masofaga choʻzilgan. Bal. 1000–2000 m, eng baland joyi 2293 m. Ohaktosh, kumtosh va mergeldan tarkib topgan oʻzaro parallel tizmalardan iborat. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Togʻ etaklarida balchiqli vulkanlar uchraydi. Togʻ yon bagʻirlarida siyrak oʻrmonlar, bodomzorlar bor. Vodiylarda mevali daraxtlar, xurmo oʻstiriladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Osiyo
Ummon qoʻltigʻi
Makrosʼyomka

Makrosʼyomka, makrosuratga olish — koʻzga koʻrinadigan (makro-skopik) narsalar (obyektlar yoki detallar) ni oddiy suratga olishdagiga nisbatan yirikroq (1:5 dan 20:1 gacha) masshtabda fotosuratga olish yoki ki-notasvirga tushirish. Odatda, mayda va oʻrtacha kattalikdagi narsalar uchun qoʻllanadi. M. qisqa masofa (optik tizimning 6,0—1,05 fokus masofasi)dan turib bajariladi. M. obyekt yoki detallarning oddiy koʻz bilan ilgʻab boʻlmaydigan qismlari yoki tuzilishini suratdagi tasvir yoki ekranda koʻrsatishga imkon beradi. M.da obyektlarni parallakssiz (oʻzgarishsiz) qayd qilish (qarang Parallaks) qurilmasi bilan taʼminlangan foto- va kinoapparaturalardan foydalaniladi. Bu apparatlarning obyektivlari qisqa fokusli (fokus masofasi 20 mm dan kichik) yoki oddiy (fokus masofani qisqartiruvchi linzali) boʻladi. M., asosan, ilmiy tadqiqot ishlari uchun ilmiy-ommabop va oʻkuv filmlari yaratishda, texnik maqsadlarda qoʻllanadi. MAKROEVOLYUSIYA (mokro... va evolyusiya) — turlardan yuqori taksonlar [urugʻlar (turkumlar),oilalar, turkumlar (tartiblar), sinflar va boshqa]ning hosil boʻlishiga olib keladigan evolyusion jarayon. "M" termini rus biologi Yu. A. Filipchenko (1927) tomonidan taklif etilgan boʻlib, ayrim olimlar unga oʻziga xos jarayon sifatida qarashadi. Lekin koʻpchilik olimlarning fikricha, M. oʻziga xos mexanizmga ega boʻlmasdan, faqat mikroevolyusiya jarayonlari orqali amalga oshadi; mikroevolyusiya jarayonlari toʻplana borib, M. koʻrinishida ifodalanadi. M. evolyusion oʻzgarishlarning tarixan uzoq davom etadigan umumlashmasidan iborat. Shu sababdan M.da organik dunyo evolyusiyasining mikroevolyusiya darajasida kuzatib boʻlmaydigan umumiy xususiyatlari, yoʻnalishlari va qonuniyatlari yaqqol namoyon boʻladi.

Manbalar
Makruh

Makruh (arab tilida – rad etilgan, qoralangan, nomaqbul) – shariat hukmlaridan biri (farz, mandub, muboh, harom bilan birga). Qattiyan taqiq qilinmagan, lekin nomaqbul hisoblangan va rad etilgan amallar makruh hisoblangan. Makruh – Paygʻambar qaytargan ish demakdir. Har bir musulmon makruh ishlarni qilishdan saqlanishi lozim. Makruh ishni gunohdan qoʻrqib qilmagan kishi savobli, qilavergan kishi gunohli boʻladi, deb sanaladi. M. ishlarning makruhligini inkor qilgan kishi iymondan chiqmasada, gunohkor boʻladi. Makruh ishlar uchun qattiq jazo belgilanmagan. Makruh amallarga diniy burchni bajarish paytdagi baʼzi xislatlar, xasislik, berahmlik, dabdabalik va isrofgarchilikka moyillik, oilaviy va ijtimoiy burchga mensimaslik bilan qarash, birovni yoʻq yaxshi sifatlar bilan maqtash va boshqa kiradi. Mazhabga koʻra, makruhga aslida man etilgan baʼzi taom va ichimlik turlari ham kiradi. M. tushunchasi halol bilan haromni ajratib berishi bilan islomiy axloqning shakllanishida muhim oʻrin tutadi.

Manbalar 

Islom diniga oid chala maqolalar
Diniy atamalar
James Clerk Maxwell

Maksvell Jeyms Klerk (1831.13.6, Edinburg - 1879.5.11, Kembrij) - ingliz fizigi, klassik elektrodinamika, statistik fizika asoschilaridan biri, gazlar kinetik nazariyasini yaratganlardan biri, radiotexnikaning vujudga kelishi uchun poydevor qoʻygan shaxs. London Qirollik jamiyatining aʼzosi (1860). Edinburg (1847-50) va Kembrij (1850—54) universitetlarida oʻqigan. Aberdin (Shotlandiya, 1856-60), London (1860—65), Kembrij (1871-yildan) universitetlari professori, 1871-yildan Kembrij universiteti qoshida oʻzi tashkil etgan Kavendish lababaratoriyasi direktori. Ilmiy ishlari molekulyar fizika, optika, mexanika, elastiklik nazariyasi va boshqalarga oid. Gazlar kinetik nazariyasini rivojlantirgan holda statistik muvozanat holatidagi gaz molekulalarining tezliklar boʻyicha taqsimlanish qonunini topgan (1859). Faradey gʻoyasini rivojlantirgan holda makroskopik elektrodinamikaning maʼlum omillarini umumlashtirib elektromagnit maydon nazariyasini yaratgan (1855—73). Bu nazariya asosida Maksvell tenglamalari deb ataluvchi toʻrtta differensial tenglama yozadi. Tenglamalarni tahlil etib, Maksvell yorugʻlik elektromagnit toʻlqinlardan iborat ekanligi haqidagi muhim xulosalarga keldi. Maksvellning elektromagnetizm nazariyasi hozirgi zamon fizikasining klassik asosi hisoblanadi.

Yana qarang 

 Maksvell tenglamalari
 Maksvell taqsimoti

Manbalar 

 

James Clerk Maxwell
Maksimum

Maksimum (lot. maximum – eng koʻp, eng katta) – eng koʻp (katta) yoki chegaraviy mikdor (kattalik)ni, eng katta hajm, eng yuqori chegara, oliy darajani ifodalaydigan tushuncha; minimum tushunchasining aksi.

Manbalar
Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalari

Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalari - maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy tarbiya muassasalari. Oʻzbekistonda bu muassasalarga bolalar yaslisi, yas.sh-bogcha, bolsiar bo/chasi kiradi. Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. 2 bosqichdan iborat. l-bosqich bolalar yaslisi boʻlib, u bulgan bolalarni qamrab oladi. Bu bosqichda bolalarni aqliy va jismoniy rivojlantirish. nutqini shakllantirish, ularni moddiy borliq, atrof-olam bilan tanishtirish hamda gigiyena masalalari boʻyicha amaldagi tayanch dastur asosida taʼlimtarbiya beriladi. 2-bosqich bolalar bogchasi boʻlib, boʻlgan bolalarni kamrab oladi. Bu bosqichda bolalarning nutqini rivojlantirish, ularning maʼnaviy kamolotini taʼminlash, jismoniy jihatdan baquvvat boʻlishlari uchun yoʻnaltirilgan taʼlimtarbiya jarayoni amalga oshiriladi. Jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar uchun ham Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. mavjud bulib, ular maxsus dastur hamda texnik vositalar bilan taʼminlangan.

Oʻzbekistonda Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m.ning moddiy texnika bazasi hamda metodik taʼmi-notini yaxshilashga qaratilgan bir qator qarorlar qabul qilingan. Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. uchun joriy qilingan "Uchinchi ming yillikning bolasi" tayanch das-turi pedagogika. va psixologiya fanlari yutuklari hamda davlat va jamiyat talablariga tayangai holda yaratilganligi bilan alohila ahamiyatga ega. Davlat va nodavlat Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. mavjud. Ular qaysi tashkilot qaramogida boʻlishidan qatʼi nazar Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi uni kadrlar bilan taʼminlaydi va faoliyatiga ilmiy-pedagogikaagogik jihatlan rahbarlik qiladi. Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. uchun tarbiyachi va metodistlar Toshkent pedagogika. universiteti, pedagogika. institutlari va kollejlarida tayyorlanadi.

2002 i. Oʻzbekistonla 6865 Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. boʻlib, ularda 640 mingdan ortiq bola tarbiyalandi.

Manbalar
Maktabdan tashqari taʼlim muassasalari

Maktabdan tashqari taʼlim muassasalari – bolalar va oʻsmirlar bilan maktabdan tashqari ish olib boruvchi ijtimoiytashkiliy va instruktiv-metolik muassasalar. Maktab bilan yaqindan boglanib ish yuritadi. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. ga bolalar, oʻsmirlar ijoliyoti saroylari, uylari, klublari va markazlari, bolalar-oʻsmirlar sport maktablari, sanʼat maktablari, musiqa maktablari, studiyalar, kutubxonalar, soglomlashtirish muassasalari va boshqa muassasalar kiradi. Ular yil boʻyi ishlayli. Bolalar va oʻsmirlarning yakka tartiblagi ehtiyojlarini qondirish, ularning boʻsh vaqti va dam olishini tashkil etish uchun davlat organlari. jamoat birlashmalari. shuningdek, bo!iqa yuridik va jismoniy shaxslar madaniy-estetik, ilmiy, texnikaviy, sport va boshqa yoʻnalishlarla Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m.ni tashkil etishlari mumkin. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m.da umumiy oʻrta taʼlim maktablarining barcha sinf oʻk, uvchilari oʻz ixtiyorlari bilan maktab oʻquv dasturidan tashqari qoʻshimcha fanlar, sanʼat turlari, badiiy hunarmandchilik va boshqa kasb-hunar, sport turlarini oʻrganadilar. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m.da oʻquvchilar uchun turli yoʻnalishlar boʻyicha toʻgarak, klub, studiya, ansambl, guruh va shahrik. tashkil qilinadi. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan tasdiqlangan meʼyoriy hujjatlarga muvofiq faoli-yat olib borali. Oʻzbekistonda 621 Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. faoliyat koʻrsatadi; ularda 200 dan ortiq maktabdan tashqari taʼlim yoʻnalishi boʻyicha 33 mingdan ziyod turli toʻgarak, klub, seksiya, studiya, ansambl va boshqa ijodiy uyushmalar tashkil etilgan. 2002-2003 oʻquv yili boshida Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. da taʼlim oluvchilar 715 ming oʻquvchini tashkil etdi.

Saidqosim Usmonov.

Manbalar
Maktabshunoslik

Maktabshunoslik - pedagogika fanining maktab ishlarini boshqarish asoslari, yoʻl, shakl, vosita, usul va metodlarini tadqiq etish bilan shugʻullanuvchi maxsus sohasi. Maktabni boshqarishning oʻziga xos qirralarini ochib beradi. Oʻzbekistonda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, "Davlat tili toʻgʻrisida", "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonunlar, "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi", Oʻzbekiston Respublikasi hukumati va Xalq taʼlimi vazirligining taʼlimtarbiya jarayoni, shunin-gdek, oʻquv muassasalarini tashkil etish va rivojlantirish toʻgʻrisidagi qarorlari, ilgʻor mamlakatlar hamda pedagogika. fanida bu sohada toʻplangan tajribalar M.ning asosiy manbalari hisoblanadi. M. maktabni boshqarish va unga rahbarlik qilishning asosiy tamoyillari, xalq taʼlimi muassasalarining faoliyati va ularning maktab pedagogika jamoasi va xoʻjalik hayotiga rahbarlik qilish metodlari, pedagogika va oʻqituvchilarning umumiy oʻqishlarini tashkil etish, umumiy taʼlim maktablari hamda ularning tarmoqlarini yaratish va qurish yoʻllari, maktab binolarini loyihalash va qurish, maktab yer uchastkalari va hududlarini barpo etishga qoʻyiladigan pedagogika talablar, maktablarni moliyalash, ularni oʻquv qurollari bilan taʼminlash muammolari, oʻquv tarbiya jarayonlarini boshqarish bilan shugʻullanuvchi xalq taʼlimi muassasalari faoliyati, maktab ishiga rahbarlik qilish, maktab moddiy texnika bazasini yaratishda oʻqituvchilarga metodik yordam koʻrsatishni tashkil etish, maktab ichki rahbarligi ishining mazmun va metodlari, zamonaviy yangi maktab oʻqituvchisining qiyofasi, xalq taʼlimi muassasalarining hisoboti va hisobga olish ishlarini tashkil etish, maktab ishlari statistikasi kabi masalalarni ilmiy jihatdan yoritib beradi.

M., birinchi navbatda, maktablar tajribasi va ularning ish uslubiga tayanadi. Rivojlangan mamlakatlarning ilgʻor ish tajribasini oʻrganish va umumlashtirish ham M.ning muhim vazifalaridandir. M. xalq taʼlimi muassasalari hamda maktab xodimlarining amaliy faoliyati va nazariy xulosalarini boyitishga xizmat qiladi. Kadrlar tayyorlashni takomillashtirish ham M.ning muxim masalalaridan biri. Oʻzbekistonda M.ning turli masalalariga oid tadqiqotlar Oʻzbekiston pedagogika. fanlari ilmiy tadqiqot instituti, Toshkent pedagogika. universiteti va boshqa pedagogika. intlarida olib boriladi.

Rohatoy Safarova, Laylo Shermamatova.

Manbalar
Makulatura

Makulatura (lotincha maculo — ifloslantiraman) — bosmaxona chiqindisi yoki, umuman, eski qogʻoz, karton, gaz., jur., kitob va boshqa M. qogʻoz f-kalarida qayta ishlanadi va ikkilamchi mahsulotlar (qogʻoz, karton) tayyorlanadi. M.ning yogochni tejashda va mahsulot tannarxini kamaytirishda ahamiyati katta. Baʼzi mamlakatlar, mas, Germaniya va Yaponiyada ishlatiladigan qogʻoz mahsulotlarining 50% M.dan tayyorlanadi (qarang Ikkilamchi xom ashyo).

Manbalar
Daniel McFadden

Daniel McFadden (1937-yil 29-iyul, Roli, AQSH) — amerikalik iqtisodchi, Minisota universiteti oʻqituvchisi (1957–62), Berklidagi Kaliforniya   universiteti professori(1968–79), Kembrij  universitedida kafedra mudiri (1986–88), Kaliforniya universiteti professori va kafedra mudiri (1990-yildan), ekonometrika laboratoriya direktori (1991–95 va 1996-yildan), AQSH Ekonometrika jamiyati prezidenti (1985), Amerika iqtisodiy uyushmasi vitse-prezidenti (1994) kabi koʻplab lavozimlarda faoliyat olib borgan. McFaddenning ilmiy ishlari ishlab chiqarish nazariyasi, iqtisodiy tahlil va matematik usullarni iqtisodiyotda qoʻllash, ekonometrika, mikroekonometrika, iqtisodiy oʻsish va rivojlanish, transport, energetika va sogʻliqni saqlash, tashqi muhitni muhofaza qilish iqtisodiyoti va boshqa zamonaviy mikroiqtisodiy tahlilning nazariy va amaliy muammolariga bagʻishlangan.2000-yilda Nobel mukofoti laureati sovrindori.

Erta hayot va taʼlim 
Mckfadden 1937-yil 29-iyulda Shimoliy Karolina shtatining Rali shahrida tavallud topgan . Minnesota universitetida tahsil olib, u yerda fizika bo'yicha bakalavr  hamda Ph.D. darajalarini yoqlagan. Besh yildan so'ng 2007-yilda Minnesota universitetida boʻlganida uning maslahatchisi Leonid Xurvich iqtisod bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.

Ish faoliyati 
1964-yilda Mckfadden Berkli Kaliforniya universiteti fakultetiga a'zo boʻldi va o'z tadqiqotini  iqtisodiy nazariya va o'lchovlarni bog'lash muammosi boʻyicha olib bordi. 1974-yilda u Shartli logit tahlilini joriy qildi . 1975- yilda MakFadden Jon Beyts Klark medaliga sazovor boʻldi. 1977-yilda Massachusets texnologiya institutiga ko'chib o'tdi . 1981-yilda Milliy fanlar akademiyasiga saylangan. 

1991-yilda Berkliga qaytib, iqtisodga oid ilovalar uchun statistik hisob-kitoblarga bag'ishlangan Ekonometrika laboratoriyasiga asos soldi. Shu yerda  direktor sifatida ishda qoldi . 2000-yilda iqtisod bo'yicha Ervin Plan Nemmers mukofotini qo'lga kiritdi va 2006-yilda Amerika falsafiy jamiyatiga rahbar etib tayinlandi. 

Olimlar
Iqtisodchilar
Yashayotgan insonlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari