yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Sistr

Sistr (misrcha sḫm ; ,  — „chayqalgan narsa“) — maʼlum bir tovush balandligi boʻlmagan zarbli cholgʻu asbobi).

Cholgʻu asbobi 
U choʻzinchoq taqa yoki qavs shaklidagi metall plastinkadan iborat boʻlib, uning torroq qismiga tutqich biriktirilgan. Ushbu taqaning yon tomonlaridagi kichik teshiklar orqali turli oʻlchamdagi metall xivichlar oʻralgan, ularning uchlari ilgak bilan egilgan. Metall tayoqlarning ilgaklariga oʻrnatilgan tarelkalar yoki qoʻngʻiroqlar chayqalganda jiringlaydi yoki taraqlaydi.

Akademik musiqada u vaqti-vaqti bilan boshqa shaqildoqlar qatorida qoʻllanadi (masalan, "Sevilya sartaroshi " operasida). Bizening " Karmen " asaridagi „Les tringles des sistres“.

Tarixi 
Qadimgi Misrda sistr asosan Hathorga sigʻinishga bagʻishlangan diniy marosimlarda va boshqa marosimlarda ishlatilgan. Bu „Sistra oʻlkasi“ deb nomlangan Yuqori Misrning 7-nomining ramzi edi. Xudolar haykallari oldida sistrani silkitigan musiqachilarni sekhemit deb atashgan. Bu unvonni Mut va Nebet-Hetepet maʼbudalari sharafiga oʻtkazilgan marosimlarda qatnashgan Fir’avnning rafiqasi Seti I Tuya olgan. Sistradan ruhoniylar ham foydalanishlari mumkin edi. Sistraning dastasi odatda yuzi odamniki boʻlgan mushukning tasviri bilan bezatilgan, tutqichda esa Xatxor va mushuk maʼbudasi Bastning yuzi boʻlgan. Ulkan oltin sistr, Xatxorning Denderadagi asosiy ibodatxonasida turardi.

Qadimgi Misrdan sistr Shumerga , Qadimgi Yunonistonga, keyin esa Qadimgi Rimga kelgan. Plutarx („Isis va Osiris toʻgʻrisida“) sistrni sehrli qilib tasvirlagan -  sistr yordamida Tifonni qoʻrqib, daf qilishgan (Set).

XX asr boshlariga qadar u Misr va Habashistonda uchragan.

Diniy musiqa asbobi sifatida u Aleksandriya va Efiopiya cherkovlari marosimida saqlanadi.

Yana qarang 

 Aihi — Qadimgi Misr musiqa xudosi
 Qadimgi Misr musiqa
 Menat

Manbalar

Havolalar 

Qadimgi Misr madaniyati
Arab musiqa asboblari
Afrika musiqa asboblari
 idiofonlar
 Misr Musiqasi

 tarixiy musiqa asboblari
Shtrox skripkasi

Shtrox skripkasi (violinofon) — bu skripkaning bir turi boʻlib, unda ovozni kuchaytirish uchun yogʻoch rezonator qutisi emas, balki metall rastrub ishlatiladi. U ixtirochi Iogann Shtrox ( , 1828-1914) nomini olgan, u cholgʻu asbobini 1899-yilda yaratgan.

Shtroxning skripkasining ovozi koʻproq fokuslangan boʻlib, oddiy skripkadan ancha balandroq ovoz chiqaradi. Bu studiyalarda gramplastinka yozuvlarini yozishda violinofillardan keng foydalanishga olib keldi. Shuningdek, bu skripka teatrlarda, musiqa zallarida ishlatilgan. Mikrofonlar va elektr skripkaning paydo boʻlishi bilan asbobning mashhurligi kamaydi. Zamonaviy musiqachilar ushbu asbobning oʻziga xos ovozidan ham foydalanadilar — xususan, Shtrox skripkasini Tom Ueyts va Bat for Lashesning alohida yozib olingan ijrolarida eshitish mumkin.

Moldaviya va Ruminiyada XX asrning boshidan beri Shtrox skripkasining mahalliy turi maʼlum boʻlgan (koʻrinishidan, u mustaqil ravishda paydo boʻlgan), gramofonga oʻxshash diafragma rezonatoridan foydalanilgan — bunday asbob xalq musiqasini hali ham baʼzan orkestrlarda oʻynashda qoʻllanadi.

Havolalar 

 Kryonics Stroh skripkalarida oʻynaydi
 Smitson instituti tarixi Stroh skripkasi haqidagi simli maqola (fotosuratlarni oʻz ichiga oladi)
 Praga sinkopat orkestri
 YouTubeʼda Stroch skripka namoyishi
 Skripka
ruminiyalik musiqa asboblari
Kastanetlar

Kastanetlar (, lot.dan  — kashtan ) — bu juft zarbli musiqiy cholgʻu asbobi boʻlib, har bir qismi ip bilan tutashgan ikki rakushkali plastinadan iborat. U Ispaniya, Janubiy Italiya va Lotin Amerikasida juda ommabop hisoblanadi.

Tarixi 
Kastanetlarning nomi ispancha castañuelas — kichik kashtanlardan kelib chiqqan, chunki ilk kastanetlar asosan kashtan yogʻochidan tayyorlanar edi,  yoki kastanet tashqi koʻrinishidan ikki yarim kashtan yongʻogʻiga oʻxshashligi tufayli ham shunday atalgan. Andalusiyada ularni palillos — tayoqchalar deb ham nomlashadi.

Qadimgi Yunonistonda kastanetlarga oʻxshash krotallardan foydalanishgan. Ispaniyada kastanetlar Pireney yarim orolini arablar bosib olgan paytda (VIII asr yoki undan keyin), Markaziy Yevropada esa XVI asrning oxirida paydo boʻlgan. Oʻrta Osiyoda oʻzbek va tojik tosh kastanetlari kayrak  sifatida maʼlum.

Tavsifi 

Anʼanaviy kichik (embra deb atalgan,  ayol) va katta kastanetlar (macho, macho — erkak) turlari mavjud. Oʻng qoʻlda ushlab turilgan kichik turida ritmning asosiy qismi, kattasida esa uning mos nuqtalari chalinadi. Ular ispan raqslari (xota, kachucha, flamenko uslubidagi raqslar) paytida raqqoslar (erkak va ayol) tomonidan qoʻllanadi. Qoʻshiqlar joʻr boʻlganda, ular faqat joʻshqin oʻyin (riturnel) bilan ovoz qismidagi tanaffus paytida ijro etiladi.

Ular qattiq yogʻoch turidan, plastmassa, shisha plastiki (fiberglass, fibralar) dan tayyorlanadi. Kastanetlarning ayrim tarixiy turlari fil suyagidan yoki shoxdan yasalgan.Orkestr kastanetlari tutqichlar bilan jihozlangan, ularni ushlagan holda qandaydir yumshoq, zich narsaga (tizzadagi yoki maxsus moslamaga) urib chalinadi. Shuningdek, orkestrda taglikdagi (kastanets-mashina) kastanetlardan foydalanish mumkin, ularni qoʻllar yoki tutqichdagi kastanetlar urib ijro etiladi.

Klassik musiqada 
Jahon madaniyatida kastanetlar ispancha musiqiy tasvir, ayniqsa ispan loʻlilarining musiqasi va flamenko uslubiga oʻxshash jihatlari mavjud, shuning uchun klassik musiqada, qoida tariqasida, ular oʻziga xos „ispan lazzati“ taqdim etish uchun qoʻllanadi. Kastanetlar ovozi Jorj Bizening „Karmen“ operasida, Mixail Glinkaning „Aragonlik xota“ va „Madriddagi tun“ kabi ispancha uvertyuralarida, Nikolay Rim-Korsakovaning „Ispan kaprichchiosi“da, Pyotr Chaykovskiyning „Yogʻoch askar“ va „Oqqush koʻli“ baletlaridagi ispan raqslarida, Sergey Prokofyevning „Zolushka“ va boshqa asarlarda foydalanilgan.

Baʼzida kastanetlar ispan mavzulariga aloqasi boʻlmagan asarlarda ham qoʻllanadi: Kamil Sen-Sans ularni „Samson va Dalila“ operasida, Rixard Vagner „Tangeyzer“ operasida, Sergey Prokofyev Uchinchi fortepiano kontsertida ishlatgan.

Klassik balet va xalq sahnasidagi raqslarda kastanetlar orkestrda hamda raqqosalarning sahnadagi raqsi paytida ham ijro etiladi — masalan, aragon xota ijrosida, „Choʻloq iblis“ baletidan kachuchida, xarakterli raqslarda va „Don Kixot“, „Esmeralda“ va „Laurensiya“ kabi balet turlaridagi klassik raqslarni ijro etishda qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Qoshiqlar
 Suyaklar
 Qayroq

Manbalar

Adabiyotlar
Shukurjon Tuyg‘un

Shukurjon Tuygʻun (12.03.1909 — 1981) — oʻzbek sovet shoiri, dramaturg, tarjimon. Oʻzbekistonning ilk dramaturglaridan biri. SSSR Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi (1934), Sovet yozuvchilarining I-qurultoyi ishtirokchisi.

Tarjimai hol 
Shukurjon 1909-yilda Andijon viloyatining Ganjiravon qishlogʻida aravakash oilasida tugʻilgan, bolalar uyida tarbiyalangan, keyinchalik komsomolga oʻtgan.

Buxorodagi institutida tahsil olgan, 1925—1930-yillarda Boku universitetining til va adabiyot fakultetida tahsil oladi.

1934-yilda SSSR Yozuvchilarning birinchi qurultoyida delegat boʻlib, SSSR Yozuvchilar uyushmasining birinchi aʼzolaridan biri boʻldi.

1981-yilda vafot etgan.

Ijodiy faoliyati 
U 1928-yilda ijod qilishni boshlagan. Dastlabki sheʼr va hikoyalar toʻplamlari: „Lakchalar“ (1930), „Vaxsh“ (1932), „Kungil tomchisi“ („Yurak orzulari“, 1934), „Nomus“ (1937) va hokazo.

„Mard yigit“, „Haqiqiy oʻgʻil“, „Ochildi“ dostonlari muallifi.

U dramaturg sifatida ham tanilgan, kambagallarning ogʻir hayotini ifodalaydigan, boylarning ochkoʻzligini fosh etuvchi „Bahodir“ (1939) pesasi, inqilobdan avvalgi  Oʻrta Osiyo xonlari („Qasos“ 1942, Amin Umariy bilan hamkorlikda) dramasi, oʻzbek askarlarining Ulugʻ Vatan urushi koʻrsatgan jasoratlari  („Muhabbat“, 1946) qissalarida qayd etilgan.

Ushbu asarlar Hamza nomidagi Oʻzbek drama teatrida, boshqa oʻzbek teatrlari hamda tojik va turkman teatrlarida sahnalashtirilgan.

N.Gogolning “Revizor”, V.Vishnevskiyning “Optimistik fojia” asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

Xotirlash 
Toshkentda dramaturg uchun 1969—1981-yillarda yashagan uyga yodgorlik taxtachasi oʻrnatilgan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, uning nomi unutildi. Yozuvchining asarlari kutubxona kataloglarida zikr etilgani bilan aslida u yerda yoʻq. Hattoki shu paytgacha „Baxtiyor“ dramasi ham topilmagan.

2013-yili faqatgina asarlarining bir jildi oʻzbek tilida va uch jildligi esa rus tilida chop etilgan.

Bibliografiyasi 

 Lyubov: Drami i poemi / Xudoj. B. Xaybullin. — Tashkent: Izdatelstvo literaturi i iskusstva, 1982. — 358 s.

Manbalar 

 Shukurdjan Tuygun: Pisatel. 1909—1981. Nekrolog // Pravda Vostoka, 4-noyabrya 1981
 Shukurdjan Tuygun // Pisateli sovetskogo Uzbekistana. — Tashkent: Goslitizdat UzSSR, 1959. — 173. — str. 132
 Tuygun, Shukurdjan // Teatralnaya ensiklopediya. Tom 5 / Glav. red. P. A. Markov — M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1967
 Shuxrat Miralimov, kandidat istoricheskix nauk — Zabitiy pisatel // 4-fevralya 2013

Kishilar
Oʻzbekistonlik shoirlar
1981-yilda vafot etganlar
1909-yilda tugʻilganlar
12-martda tugʻilganlar
Oʻzbekiston dramaturglari
Rebab

Rebab, rabab () — kelib chiqishi arabcha boʻlgan, bir-ikki torli kamonchali (baʼzan chertib chalinadigan) cholgʻu asbobi, korpusi deyarli yumaloq boʻlib, qopqogʻida rezonans uchun dumaloq kichik teshikka ega.

Shoirlarning rebabi — „rebab-esh-shaer“ — bitta torli. Diapazoni birinchi oktavada re dan si demolgacha. Xonandalarning rebabi — „rebab el moganni“ ikki torli. Diapazoni kichik oktavadagi la dan birinchi oktavadagi la gacha. Rebabni tizzada ushlab, kamoncha bilan chalinadi. Rebab monoton ohangli qiroat yoki qoʻshiq aytishda akkomponement boʻlib xizmat qiladi. Arab orkestrida rebab uchramaydi.

XII asrda, rebab Evropada rebek nomi bilan oʻzlashtirib olingan. Turkiyada uch torli rebab bor. Forslar orasida rebabga oʻxshash asbob rabet barbitus deb ataladi.

Rebab turlari turli nomlar ostida Sharq xalqlari, Markaziy Afrika, shuningdek, Ispaniyaning turli xalqlari orasida, cholgʻuni tartibga solish va kuy ijro etishda oʻziga xos anʼanalarga ega.

Hozirgi vaqtda rebablarning bir nechta turlari qoʻllanadi, nomlari shartli ravishda, bir xil turdagilar turli yerlarda turli nomlar bilan ataladi. Masalan, afgʻon cholgʻusi katta chuqur korpusi yon tarafida oʻyiq joylari va kalta grifi bor. Qashqar cholgʻu asbobida kichkina dumaloq korpus va uzun, tortilgan pardalari boʻlgan, grifi bor, oʻziga xoslikni unga asosidadi ikkita „oʻsimtasi“ ifodalaydi, ularning kelib chiqishi va nima maqsadda yaratilganligi nomaʼlum. Shunisi eʼtiborga loyiqki, Sovet Tojikistonida 1940-yildan boshlab afgʻon reboblarini ijro etuvchi rubobchilar ansambli boʻlgan.

Galereya

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
 
 Rebab // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.
musiqa asboblari
Chordofonlar
Arab musiqa asboblari
Uyg'ur musiqa asboblari
Dо (nota)

Do () — asosiy 7 pogʻonali tovushqatorning dastlabki notasi. Diatonik do major tovushqatorining birinchi pogʻonasi. Lotincha C harfi bilan belgilanadi. U si notasidan yarim ton va re notasidan butun ton pastroqdir. Birinchi oktavadagi do notasining chastotasi: 261,6 Gts.

Nomining kelib chiqishi 
U lotincha madhiyaning birinchi satridagi birinchi soʻzdan keyin dastlab „ut“ (Ut) deb nomlangan (Ut queant laxis; „Zaiflashtirmoq uchun…“), bunda har bir keyingi satr oʻz ohangidan yuqoriroq ohangda ijro etilib boradi. Bunday mnemonik qurilmaning ixtirochisi („gvidon boʻgʻini“) Gvido Aretinskiy edi. XVII asrda ushbu nota „do“ga oʻzgartirilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Solovyov N. F. Do // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.

Havolalar 

 Musiqa nazariyasi onlayn: xodimlar, kalitlar va ovoz balandligi notasi 2008 Arxivnaya kopiya 

Notalar
Raim Farhodiy

Raim Hakimovich Farhodiy (1942-yil 16-may; Samarqand, Oʻzbekiston SSR, SSSR) — sovet va oʻzbek shoiri, yozuvchi, dramaturg, jurnalist, tarjimon va rassom. Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi ijodiy uyushmasi aʼzosi, „Buloqcha“ ekologik jurnali va bolalar badiiy ijodiyoti studiyasi bosh muharriri boʻlgan.. Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi, "Doʻstlik" ordeni sohibi , „Community Treasure Award“ doktor Iosif Shainskiy jamgʻarmasi mukofoti laureati hamdir. U 50 dan ortiq kitoblar muallifi. Farhodiy asarlari Oʻzbekiston maktablari va oliy oʻquv yurtlari oʻquv dasturlariga kiritilgan.

Tarjimai hol 
Raim Farhodiy 1942-yil 16-mayda Samarqand shahrida, bogʻu adirlar koʻp boʻlgan Bogʻishamol shahrida tugʻilgan. Uning ota-onasi tibbiyot olimlari edi. Farhodiy oʻz ocherklaridan birida bolalik xotiralarini shunday yozadi: „Uyimizning tomi loydan boʻlib, bahorda uning ustida oʻt-oʻlanlar chiqib, qip-qizil lolaqizgʻaldoq, koʻk qoʻngiroq gullar oʻsib yotardi. Bu yerdan Samarqandning Registon, Bibixonim, Goʻri amir va boshqa maqbaralarning firuza toshli yodgorliklari koʻzni qamashtirib turardi. Uzoqdan xuddi ajoyib karvon ketayotganga oʻxshardi… Ilk sheʼrlarimni maktabgacha boʻlgan davrimda, alifbodan oldin ongimda yoza boshladim, oʻsha mahalda faqat soʻzlarni bir-biriga taxlab chiqardim“.

Raim Farhodiy Samarqand tibbiyot institutini tamomlagan. Bir muddat Samarqanddagi shifoxonalardan birida shifokor boʻlib ishladi. Oʻsha yillarda Raim Farhodiyning sheʼriyatga qiziqishi ortib, sheʼr yoza boshlaydi. 1964-yilda u oʻzining „Tong qoʻshigʻi“ deb nomlangan birinchi kitobini tugatdi. Keyin „Chumoli metrosi“, „Xayolparast“, „Bogʻshamollari“, „Afrosiyob freskalari“ va boshqa kitoblari chop etildi. Raim Hakimovich sheʼrlari turli gazeta va jurnallarda nashr etila boshlandi. Oʻsha yillarda uning asarlari katta shuhrat qozondi va dunyoning turli tillariga tarjima qilindi. 1973-yilda Moskvadagi oliy adabiy kursni tamomlagan. Keyinroq vatanga qaytgach, „Sharq yulduzi“ jurnalida sheʼriyat boʻlimi mudiri, Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti bosh muharrir oʻrinbosari boʻlib ishladi.

Raim Farhodiy uylangan. Ikki qiz va nabiralari bor.

Bibliografiyasi 

 Tong qoʻshigʻi
 „Chumoli metrosi“
 „Xayolparast“
 Bogʻ shamollari
 „Afrosiyob freskalari“
 „Dorixona uyi“
 „Dadilroq boʻl, qora quloq“
 „Quyoshcha, nuringni soch“
 „Qorakoʻz oʻjar eshak“
 „Hayvonot bogʻidagi tong“
 „Qalb torlari“
 „Quvonch va qaygʻu daraxti“
 Moviy shahar
 „Koʻngil koʻchalari“

Raim Farhodiy haqidagi adabiyotlar

Manbalar

Havolalar 

 Raim Farhodiyning tarjimai holi — liveinternet.ru saytida
 Raim Farhodiyning tarjimai holi — kitob.uz saytida
 Raim Farhodiyning tarjimai holi — youne.my1.ru saytida
 Raim Farhodiyning tarjimai holi — allforchildren.ru saytida
 Raim Farhodiyning tarjimai holi — slovo.nx.uz saytida
 Raim Farhodiyning tarjimai holi — uzb.ucoz.ru saytida

Oʻzbekistonlik jurnalistlar
Oʻzbekistonlik yozuvchilar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Doʻstlik ordeni sohiblari
Oʻzbekistonlik shoirlar
Kishilar
Samarqandda tugʻilganlar
1942-yilda tugʻilganlar
16-mayda tugʻilganlar
Oʻzbekiston dramaturglari
Oʻzbekistonlik rassomlar
Lya (nota)

Lya () solmizatsiyada (solfedjio) — bu notalardan biri boʻlib, diatonik tovushlar darajasida oltinchi bosqichining mnemonik belgisidir. A yoki Ac belgisiga oʻxshash. Solning butun ohangidan va sining butun ohangidan pastroq. As, v muzike // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.

Birinchi oktavadagi tovush chastotasi (temperlangan teng qator): 440 gerts (A440 qarang). Kamertonning standart chastotasi.

Standart gitara qatorida lya birinchi oktavaning beshinchi ladada mahkamlangan, birinchi (eng ingichka) torga toʻgʻri keladi. Qoidaga koʻra, u gitara qurilmasini (shu jumladan tyunerlarni) sozlash etaloni hisoblanadi.

Lya (A) notasidan lotin harflaridagi notalarning belgisi boshlanadi.

Nomining kelib chiqishi 
Notaning nomi Ioann Krestitelga bagʻishlangan madhiyaning birinchi boʻgʻinidagi oltinchi satriga atalgan „Ut queant laxis“ — labii reatum („… nopokning soʻzi…“) — unga koʻra, har bir keyingi satr avvalgisidan balandroq ohangda aytilgan. Bunday mnemonik qurilmaning ixtirochisi („gvidon boʻgʻini“) Gvido Aretinskiy edi.

Musiqa yozuvi

Manbalar

Havolalar 

 Solovyov N. F. Eslatmalar / / Brokxaus va Efronning entsiklopedik lugʻati : 86 tonnada (82 tonna va 4 ta qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg., 1890-1907.
 Solfedjio nazariyasi.
 Musiqiy notalar jadvali.
 Onlayn musiqa nazariyasi: shtatlar, kalitlar va ovoz balandligi ).

 
Notalar
Мi (nota)

Mi () solmizatsiyada (solfedjio) — diatonik tovush qatorining uchinchi darajasining mnemonik belgisidir. Lotin alifbosining E harfi belgisiga oʻxshaydi. U redan butun bir ohangga va fadan yarim ohangga past.

Birinchi oktavada tovush chastotasi (temperlangan teng qator): 329,6 Gts.

Havolalar 
Notaning nomi Ioann Krestitelga bagʻishlangan madhiyaning uchinchi satrning birinchi boʻgʻiniga atalgan „Ut queant laxis“ — mira gestorum („…mo''jizalarni ulugʻlash…“) — bu yerda har bir satr avvalgisidan balandroq ohangda aytiladi. Bunday mnemonik qurilmaning ixtirochisi („gvidon boʻgʻini“) Gvido Aretinskiy edi.

Notalar ishorasi

Havolalar 

 Solovyov N. F. Eslatmalar / / Brokxaus va Efronning entsiklopedik lugʻati : 86 tonnada (82 tonna va 4 ta qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg., 1890-1907.
 Solfedjio nazariyasi.
 Musiqiy notalar jadvali.
 Onlayn musiqa nazariyasi: shtatlar, kalitlar va ovoz balandligi ).

Notalar
Arba’in

Arbaʼin (arab. ạlạ̉rbʿyn‎, forscha ạrbʿy̰n‎) — Umaviylar xalifasi Yazid qoʻshini bilan 72 sahobasi bilan tengsiz jangda halok boʻlgan Imom Husayn shahidligining qirqinchi kunida oʻtkaziladigan xotira marosimi.

Arbaʼin dunyodagi eng katta tinch yigʻilishlardan biridir. Shunday qilib, 2012-2013-yillarda Arbaʼing butun dunyodan 15 millionga yaqin ziyoratchilar tashrif buyurgan.

Sunniy musulmonlar, xristianlar va zardushtiylar ham Arbainning ziyoratiga qoʻshilishadi.

Tarix 
Birinchi arbaʼin, turli manbalarga koʻra, hijratning 61 yoki 62-yillarida, 20-safar kuni oʻtkazilgan. Husaynning vafoti haqidagi xabar Madinaga yetib borgach, aholi orasida katta notinchlik yuzaga keldi. Keyin Ibn Junoda hamrohligida koʻr Jobir ibn Abdulloh shahidlar qabrini ziyorat qilish maqsadida Karbaloni ziyorat qildi. Uning tashrifi Paygʻambarimiz oilasi va Husaynning yagona oʻgʻli Zayn Al-Abidinning omon qolgan ayollarning tashrifiga toʻgʻri keldi, u kasallik bilan kurashib, jangda qatnasha olmadi.

Manbalar 

Shia Islom
Bayramlar alifbo tartibida
Erondagi bayramlar
Islomiy bayramlar
Muharram motami
Sol (nota)

Sol (, yoki so) solmizatsiyada (solfedjio) — diatonik tovush qatorining beshinchi darajasi uchun mnemonik boʻlgan bekgisidir. U G belgisiga oʻxshash. Fadan butun bir ohang va lyadan esa butun ohang past.

Birinchi oktavadagi tovush chastotasi (temperlangan teng qator): 392 Gts.

Nomining kelib chiqishi 
Notaning nomi Ioann Krestitelga bagʻishlangan madhiyaning beshinchi qatorining birinchi boʻgʻini uchun aytilgan „Ut queant laxis“ — solve polluti („…yomonlikdan tozalang…“) — bu yerda har bir satr avvalgisidan balandroq ohangda kelgan. Bunday mnemonik qurilmaning ixtirochisi („gvidon boʻgʻini“) Gvido Aretinskiy edi.

Nota ishorasi

Manbalar

Havolalar 

 Solovyov N. F. Eslatmalar / / Brokxaus va Efronning entsiklopedik lugʻati : 86 tonnada (82 tonna va 4 ta qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg., 1890-1907.
 Solfedjio nazariyasi.
 Musiqiy notalar jadvali.
 Onlayn musiqa nazariyasi: shtatlar, kalitlar va ovoz balandligi ).

Notalar
Shilluk

Shilluk (oʻzining nomi Cholo, Sholo) — Janubiy Sudandagi xalq. Etnik guruh Oq Nilning gʻarbiy sohilidagi Kordofan provinsiyasi chegaralarigacha boʻlgan yerlarni egallaydi. Sharqiy qirgʻoqda ularning hududlari Nilning Sobat daryosiga qoʻshilish joyidan va Sobatdan 20 mil yuqoriga choʻzilgan.

Shilluklar Angliya-Misr Sudanidagi negroid xalqlarining eng koʻp aholi soni — 430-450 ming kishi edi. Shilluk tili (boshqa nomlar: Kolo, Dholo, Chulla, Shulla) Nilo-Saxara makro oilasining Shari-Nil oilasining Sharqiy Sudan boʻlimining nilot guruhining luo tillarining shimoliy kichik guruhiga kiradi.

Ular bir-biriga yaqin aholi punktlarida yashaydilar. Asosiy kasbi chorvachilik, dehqonchilik. Ular chaqqon ovchilar va baliqchilardir. Temirni qayta ishlash qadimdan yaxshi rivojlangan. Qurollar — nayzalar, qalqonlar, kaltaklar.

Negroidlar vakillari uchun tashqi maʼlumotlar xosdir, terining rangi agat-qora. Erkaklar odatda kiyim kiymaydilar, ayollar buzoq terisidan tikilgan fartuk kabi narsalarni kiyishadi. Angliya-Misr nazoratining oʻrnatilishi bilan shilluklar kiyim-kechaklarni qabul qila boshladilar (Berzina S. Ya. 1999).

Alur, Acholi, Burun, Maban, Anuak, Jur, Turi, Bor bilan birgalikda Shilluklar bir paytlar Xartumgacha shimolga choʻzilgan etnografik tadqiqotlarda „ilohiy shohlik“ deb ataladigan kuchli negr qirolligini tashkil qilganlar. Biroq, milodiy V asrga kelib kamaydi (Westermann D. 1970:187-194).

Yomgʻir yuboradigan oddiy nilot xudosi Juok hurmatga sazovor. U bilan xalq oʻrtasidagi vositachi Nyikang (Nyakang), qirollarning (retlarning) afsonaviy ajdodi boʻlib, uning mujassamlanishi hisoblanadi. Koʻp jasoratlarni bajarib, Nyikang oʻz sharafiga kult oʻrnatadi, soʻng shamol bilan uchub ketadi, boshqa manbaga koʻra, oʻzini boʻgʻib oʻldiradi. Shu munosabat bilan, ehtimol, keksa podshohlarni marosim bilan boʻgʻish odati boʻlgan. Shilluklar orasida nasroniylik keng tarqalgan, ammo anʼanalar hali ham kuchli. Shunday qilib, har bir qabilada hali ham Nyikanga ziyoratgohi mavjud boʻlib, unga faqat ruhoniylar va Retaning bevasi kirish huquqiga ega (Tokarev S.A. 1976:202-215).

Shilluklar Yuqori Nilning yagona xalqi boʻlib, ular yagona rahbarni barcha qabilalarning hukmdori deb tan oladilar. Garchi ular patriarxal oilalarda yashasalar ham, boshliqning rahbarligi har doim opa-singilning farzandlariga yoki boshqa ayol qarindoshlariga oʻtadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 Традиционные культы // Токарев С. А. Религия в истории народов мира. — М.: Политиздат, 1976. — С. 202-230. — (Библиотека атеистической литературы)
 Westermann D. The shilluk people, their language and folklore. Westport: Negro Universities Press, 1970. P. 187—194.

Havolalar 
 Реты шиллук на .
Afrika xalqlari
Mezhozernoy sublast xalqlari
Sudan xalqlari
Janubiy Sudan xalqlari
Nil-sahar xalqlari
 Shimoliy Luo
Xurshid Shamsutdin

Xurshid Shamsutdin (asl familiyasi — Sharafutdinov) — oʻzbek sovet shoiri, dramaturg, teatr arbobi, rejissor va tarjimon. U 1941-yilda  Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi boʻlgan. Oʻzbek musiqa drama janrining yaratuvchilaridan biri hisoblanadi.

Xurshid Shamsutdin 1892-yil may oyida Oʻzbekistonda tugʻilgan. U ijodining gullagan pallasi ayni 1912-yildan boshlanadi. Sheʼrlar, qissalar, komediyalar va adabiy-tanqidiy maqolalar muallifi sanaladi. Dramaturg 1915-yilda sahnada debyut rolini ijro etadi. U Toshkentdagi „Turon“ havaskorlar truppasida ozarbayjon, tatar va oʻzbek mualliflarining spektakllarida bir qator yumorga boy va oʻtkir xarakterga ega rollarni ijro etgan.

Xurshid Shamsutdin 1960-yil 13-sentabrda vafot etadi.

Tanlangan asarlar 

 1918-yilda „Yangi va koʻhna“ qissasi
 1918-yilda „Savodsiz boy“ qissasi
 1919-yilda „Kichik askar“ qissasi
 1920-yilda Siyovush oʻlimi fojeasi
 1920-yilda „Temirchi oʻgʻli“ dramasi
 1920-yilda „Turkiston“ tarixiy dramasi
 1924-yilda „Qaysi biri yaxshiroq“ musiqiy komediyasi
 1926-yilda „Kulgi va koʻz yoshlar“ musiqiy komediyasi va boshqalar.

Adabiyotlar 

 Teatralnaya ensiklopediya. Tom 5/Glav. red. P. A. Markov — M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1967.

Oʻzbek tarjimonlari
Oʻzbek shoirlari
Oʻzbekiston dramaturglari
Oʻzbekiston rejissyorlari
Mobile Legends: Bang Bang

Mobile Legends: Bang Bang, odatda ML yoki MLBB deb nomlanadi, bu ByteDance shoʻba korxonasi Moonton tomonidan ishlab chiqilgan va tatbiq etilgan mobil multiplayer onlayn jang maydoni (MOBA) oʻyinidir. 2016-yilda chiqarilgan oʻyin butun dunyo boʻylab, eng koʻp Janubi- Sharqiy Osiyoda mashhur boʻldi va oʻshandan beri 1 milliard yuklab olishdan oshib ketdi, oylik oʻyinchilar soni 100 millionni tashkil etdi. 2021-yilda Mobile Legends: Bang Bang 1 milliard AQSH dollari miqdoridagi yalpi daromadga erishdi, uning daromadining 44 foizi Osiyodan tashqarida boʻlib, bu oʻz janridagi eng global jozibador mobil oʻyinga aylandi.

Asosiysi, oʻyin kamida 10 soniyadan cheksiz muddatgacha davom etishi mumkin. Oʻyin jarayonida 5 kishidan iborat jamoa xuddi oʻzlari kabi tuzilgan jamoaga qarshi oʻynashadi. Anʼanaviy jang maydonidagi oʻyinni oʻz ichiga olgan oʻyinchilar dushman minorasini egallab, oʻzlarini himoya qilish uchun uchta yoʻlakda kurashishlari kerak. Klassik oʻyinlar singari bu oʻyinda daraja koʻtarish yoki oʻynash uchun pul toʻlash va qahramonlarni tayyorlash kabi mashgʻulotlar mavjud emas. Gʻoliblar va yutqazganlar mahorat, qobiliyat va strategiya asosida aniqlanadi.

Muvaffaqiyatga erishgandan soʻng, Moonton mobil afsonalar deb nomlangan bir nechta mintaqaviy turnirlarni yaratib, EA sport sahnasiga chiqdi: Janubi- Sharqiy Osiyo, Lotin Amerikasi va Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika mintaqalarida Bang Bang Professional ligasi (MPL). Mobil afsonalar boʻyicha jahon chempionatida hozirgacha jami 15 davlat, jumladan Yaponiya, Rossiya va AQSh ishtirok etgan. Shuningdek, u Filippinda boʻlib oʻtgan 2019-yilda boʻlib oʻtgan Janubi-Sharqiy Osiyo oʻyinlarida kibersport boʻyicha birinchi medal uchun tanlangan 6 ta oʻyindan biri edi.

Dastlab Mobile Legends: 5v5 MOBA deb nomlangan oʻyinning 2016-yilda chiqarilishi boshqa MOBA oʻyini, League of Legends bilan oʻxshashligi sababli tanqidlarga uchradi. 2017-yil iyul oyida Riot Games mualliflik huquqini buzganlik uchun Moontonga qarshi daʼvo arizasi bilan chiqdi; ammo, ish forum non conveniens hisobiga Qoʻshma Shtatlardagi Kaliforniya markaziy okrug sudi tomonidan rad etildi. Oʻshandan beri Moonton farqlash va oʻyinni yaxshilash uchun bir nechta remodeling va qayta yangilanishlarini amalga oshirdi.

Manbalar

Havolalar 

 
  — lore exclusive
Videooʻyinlar
Alanga (futbol klubi)

"Alanga" — Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi sobiq oʻzbek futbol klubi.

Nomlari 
 2000-2001-yy. — „Oltin Tola“
 2009-2011-yy. — „Yerqoʻrgʻon“
 2012-y. — „Yoshlik“
 2013-yildan hozirgacha — „Alanga“

Tarixi 
Klub, 2000-yilda tashkil etilgan va 2009-yilda qayta tuzilgan. 2 mavsum davomida Oʻzbekiston chempionatining Ikkinchi ligasida (2009 va 2010-yillar) hamda 7-mavsumda Birinchi liga bahslarida (2000-2001 va 2011—2015-yillar) ishtirok etgan.

Yutuqlari 
 Birinchi liga bahslarida 4-oʻrin (2011).

Havolalar 
 Клуб в базе footballfacts

Oʻzbekiston futbol klublari
Qashqadaryo viloyati futbol klublari
2000-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
2009-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Alifbo boʻyicha futbol klublari
2000-yilda tashkil etilgan futbol klublari
2009-yilda tashkil etilgan futbol klublari
Olimpiya (stadion, Samarqand)

"Afrosiyob arena"— Oʻzbekistonning Samarqand shahridagi koʻp maqsadli stadion. 12500 tomoshabinga moʻljallangan bu stadion Samarqanddagi 13800 tomoshabinga moʻljallangan “Dinamo” stadionidan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Bu mahalliy “Sherdor” futbol klublari va “Dinamo” yoshlar jamoasining uy arenasidir. 2015-yilgacha Samarqandning yana bir klubi “Registon” oʻz uyida boʻlgan uchrashuvlarini shu stadionda oʻtkazgan. Stadion 1989-yilda qurilgan va Samarqand viloyatidagi eng yirik stadionning biri. O'zbekistondagi ko'pgina stadionlaridan biri bo'lib, turli musoboqa, turnirlar, yoki madaniy tadbirlar o'tkazilinuvchi joylardan biridir. Bu inshoot Samarqand viloyatiga o'shgacha chiroy, o'zgacha tarovat berib, viloyatning qurilish salohiyati yanada yuqori darajaga ko'tarib turadi.

Tarixi 
“Afrosiyob arena” stadioni Samarqand olimpiya zaxiralari kolleji tomonidan foydalaniladigan yirik sport majmuasining bir qismidir. Samarqandning shimoliy qismida, Ibn Sino koʻchasining gʻarbiy va shimoliy qismlarida, janub tomondan Rudakiy koʻchasida joylashgan. Stadion Sovet davrida, ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, 1989 yilda qurilgan.

Bir muddat “ Registon ” va “ Sherdor ” futbol klublari o'z uyida boʻlgan uchrashuvlarini stadionda o'tkazishgan. 2011 -yilda “Dinamo” stadioni kapital ta’mirlanayotganda “Dinamo” futbol klubi oʻz uyida boʻlgan uchrashuvlarini shu stadionda oʻtkazishgan. Ayni damda stadionda “Dinamo” yoshlar jamoasining o'z uyida bo'ladigan uchrashuvlari oʻtkazadi. Stadion olimpiya zaxiralari kollejining mahalliy jamoalariga ham mezbonlik qiladi.

Olimpiya zaxiralari kolleji oʻquvchilari futbol oʻyinlaridan tashqari stadionda mashgʻulotlar olib borishadi, shahar, viloyat, respublika miqyosida turli sport musobaqalari va tadbirlari (futbol, ​​yengil atletika va boshqalar) oʻtkaziladi.

Tavsifi

Xalqaro o'yinlar 
2007 yil Afrosiyob stadionida London-2008 Olimpiada o'yinlar saralash bosqchi doirasida O'zbekiston olimpiya terma jamoasi Suriya olimpya terma jamasini qabul qilgan

Yana qarang

Manbalar

Havolalar 

 Futbolfacts.ru sayti asosida stadion haqida ma'lumot   Архивная копия
 Stadion haqida ma'lumot wildstat.ru saytida  Архивная копия  -da arxivlangan
 Stadion haqida ma'lumot wikimapia.org saytida

Oʻzbekistondagi futbol stadionlari
Sona cholg‘u asbobi

Sona (xit. savdo. qín), shuningdek laba (xit. masalan. qí) yoki chet el fleytasi (xit. masalan. míí) — Xitoyning qamishdan yasalgan musiqa asbobi. Sonaning eng yaqin turdoshi — Yevropa shalmeyi. U baland va tetiklantiruvchi ohangga ega. Sona Xitoyning shimolida, ayniqsa Shandong va Xenan provinsiyalarida mashhur boʻlib, u yerda uzoq vaqtdan beri bayram kunlari va armiyada ishlatilgan. Sona hozir ham toʻy tantanalari va dafn marosimlarida qoʻllanadi. Xitoydan tashqarida bu cholgʻu asbobini xitoylik muhojirlar Kubaga olib kelingan va bu yerda ayniqsa mashhurdir.

Tarixi 
Katta ehtimol bilan, sona surnayning Oʻrta Osiyo namunasidan kelib chiqqan.. Min sulolasigacha boʻlgan davr Xitoy adabiyotida sona haqida hech qanday maʼlumot saqlanib qolmagan. Ammo oʻsha vaqtga kelib sona shimoliy Xitoyda keng tarqalgan edi.

Havolalar 

 Sonyaga bagʻishlangan Xitoy sayti

Manbalar
Ende (xalq)

Ende ― Indoneziyadagi Bima-Sumban xalqi boʻlib, asosan markaziy Flores orolining sharqida yashaydi. 2000-yildagi hisob-kitoblarga koʻra, ularning umumiy soni 850 ming nafar aholini tashkil qiladi. Ngada, Lio va Sikka xalqlariga yaqin. Muloqot tili Ende tili boʻlib, u ikki dialektga ega. Xalq vakillarining aksariyati nasroniylikni tan olishadi, ammo baʼzi aholi anʼanaviy eʼtiqodlarga amal qiladi.

Ende — Floresning tub aholisi. Oʻrta asrlarda, baʼzi olimlarning fikriga koʻra, ular Majapahit imperiyasi taʼsirida boʻlgan.

Asosiy kasbi va hayot tarzi 
Endrning asosiy mashgʻuloti dehqonchilikdir, xususan, makkajoʻxori, yams, sholi shu tarzda yetishtiriladi. Baʼzi joylarda sunʼiy sugʻorish qoʻllanadi. Qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan asosiy asboblar ketmon, qazish tayoqchasi va pichoq kesgichdir. Chorvachilik sohasida buyvollar, parrandalar, otlar va choʻchqalar boqishadi, qirgʻoq yaqinida baliqchilik ham rivojlangan. Bundan tashqari, ende toʻquv va otkhodnichestvo bilan shugʻullanadi. Oʻsimlik taomlari asosan isteʼmol qilinadi, lekin bayramlarda goʻsht ham isteʼmol qilinadi. Ende kiyimlari — koʻylak yoki koʻylay bilan birga kain.

Turar joy 
Ende aholi punktlari qancha vaqt oldin paydo boʻlganiga qarab, ular chuqurliklarda va togʻ yonbagʻirlarida (eski qishloqlar) yoki qirgʻoq vodiylarida joylashgan. Ende qishloq jamoasiga ega. Koʻpincha endega yaqin joylashgan anʼanaviy aholi punktlari markazda ibodatxonalar va megalit ziyoratgohlari joylashgan. Yerga tushadigan baland tomli uzun qoziqli uy anʼanaviy Ende uyidir.

Nikoh 
Ende oilalar kichik, koʻpxotinlilik taqiqlangan. Agar ota-onadan kamida bittasi shunday boʻlsa, bola xalq vakili hisoblanadi. Kelinning narxi toʻlangandan soʻng, nikoh virilokal boʻladi. Ende qarindoshlar oʻrtasidagi nikohga ijobiy munosabatda boʻlishadi.

Ende oʻz ajdodlarini hurmat qiladilar, uni kultga aylantiradilar. Dehqonchilik kulti ham mavjud.

Adabiyotlar 
 Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.

Manbalar 

Indoneziya xalqlari
Avstriya xalqlari
Meksikadagi ukrainlar

Meksikadagi ukrainlar () ― etnik jamoalardan biri, aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra soni 1005 nafar, ammo bu raqam rasmiy maʼlumotlardan sezilarli darajada oshishi mumkin. Ularning aksariyati Avstriya-Vengriya dan kelgan va shartnoma asosida shu mamlakatda qolayotgan ukrainalik siyosiy muhojirlarning avlodlaridir.

Eng yirik jamoat tashkiloti Meksika ukrainlari assotsiatsiyasi „Slavutich“ boʻlib, uni Xotyaintseva Natalya Vasilevna boshqaradi, Mexiko va Monterey milliy universitetlarida ukrain tili boʻlimlari ishlab turibdi, ukrain raqs ansambli va bitta gazeta mavjud.

Diasporaning tarixi va bugungi kuni 
Meksikadagi birinchi ukrainaliklar Avstriya-Vengriya imperiyasidan kelgan muhojirlar boʻlib, ular Kampeche shahriga joylashdilar. Qishloqda yashovchi muhojirlarining aksariyati Markaziy va Shimoliy Meksikada hamda Yukatan yarim orolida qishloq xoʻjaligida band. Ukrainaliklar Mexiko, Puebla, Kuernavaka, Toluka, Monterrey, Kampeche, Verakrus va Akapulko shaharlarida ham yashaydilar.

Muhojirlarning eski toʻlqinida kelgan ukrainaliklarning katta qismi olimlar, oʻqituvchilar, musiqachilar, sirk ijrochilari va rassomlardir. Ular, asosan, Meksikada shartnoma asosida ishlaydi.

Zamonaviy davrda oʻzgaruvchan emigratsiya tendensiyalari tufayli, yangi kelgan ukrainaliklarning aksariyati IT texnologiyalari boʻyicha mutaxassislardir. Shuningdek, boshqa mamlakatlardan ukrainaliklar — yirik xalqaro kompaniyalarning xodimlari Meksikaga koʻchiriladi. Oila aʼzolaridan biri meksikalik boʻlgan koʻplab aralash oilalar mavjud. IT va muhandislikdan tashqari, koʻplab ukrainaliklar turizm va restoran biznesida ishlaydi.

Ukraina tashkilotlari 
Meksikadagi ukrainaliklarning ijtimoiy hayoti diasporaning nisbatan kichikligi tufayli unchalik faol emas.

Eng yirik jamoat tashkiloti Meksika ukrainlarining "Slavutich" uyushmasi boʻlib, uni Xotyaintseva Natalya Vasilevna boshqaradi. Mexiko va Monterey Milliy universitetida ukrain tili kafedralari, ukrain raqs ansambli, ukrain tilidagi gazeta va Mexiko shahrida ukrain restorani mavjud. 2014-yilda, Qrim inqirozi paytida Meksika tomonlarni muloqotga va tinch yoʻl bilan hal qilishga chaqirdi. Meksika hukumati BMT va xalqaro hamjamiyatning „Ukrainaning birligi va hududiy yaxlitligini hurmat qilish“ talablarini qoʻllab-quvvatlaydi.

Adabiyotlar 

 
 Ukraїnska mova v Latinskіy Ameritsі. // Ukraїnska mova: Yensiklopedіya/ Redkol.: Rusanіvskiy V. M., Taranenko O. O. (spіvgolova), M. P. Zyablkj ta іn. — 2-ge vid., vipr. і dop. — K.: Vid-vo „Ukr. ensikl.“ іm. M. P. Bajana, 2004. — 824 s: іl. І8VN 966-7492-19-2 st. 728—729
 Kabuzan V. M. Ukrainsi v mire: dinamika chislennosti i rasseleniya. 20-e godi XVIII veka — 1989-god: formirovanie etnicheskix i politicheskix granits ukrainskogo etnosa. Institut rossiyskoy istorii RAN. — Moskva: Nauka, 2006. — 658 s. ISBN 5-02-033991-1
 Ukraїnsі u svіtі: dovіdnik / avt.-uporyad. V. M. Voronіn, S. A. Drozdovska. — K. : Ukraїnskiy Tsentr duxovnoї kulturi, 2005. — 143 s. — ISBN 966-8039-52-7

Manbalar 

Meksika
Ukrainlar
Meksika xalqlari
Ukrain diasporasi
Uru

Uru (Uros) — Boliviya va Peruda Titikaka koʻliga tutashgan hududlarda, shuningdek, toʻgʻridan-toʻgʻri koʻl yuzasida suzuvchi qamish orollarida yashovchi hindu xalqi. Bugungi kunda bunday orollarning 92 tasi (boshqa maʼlumotlarga koʻra, 40-60ta) mavjud boʻlib, ularni Uru xalqi anʼanaviy ravishda Titikaka qirgʻogʻida koʻp oʻsadigan totora qamishidan qurgan. 3000 dan ortiq urulardan faqat bir necha yuz kishi suzuvchi orollarda yashaydi, qolganlari quruqlikka koʻchib oʻtishgan.

Hayot tarzi 

Qamish orolini qurish Uru madaniyatining muhim qismidir. Materik bilan orollar orasidagi asosiy aloqa vositasi qamish qayiqlardir. Bugungi kunda bunday orollarning 92 tasi (boshqa maʼlumotlarga koʻra, 40-60ta) mavjud boʻlib, ular anʼanaviy ravishda Titikaka qirgʻogʻida moʻl-koʻl oʻsadigan totora qamishidan Uru tomonidan qurilgan. Bugungi kunda 3000 dan ortiq urulardan faqat bir necha yuz kishi suzuvchi orollarda yashaydi, qolganlari quruqlikka koʻchib oʻtishgan.

Bugungi kunda qamish orollar koʻplab sayyohlarni oʻziga jalb qiladi.

Baʼzi orollardagi quyosh panellari Uruga televizor va boshqa elektr jihozlaridan foydalanishga imkon beradi. Boshlangʻich maktablar ham mavjud, ammo keyingi taʼlim uchun bolalar quruqlikka, asosan Puno shahriga borishi kerak.

Tarixi 

Dastlab, orollar himoya va mudofaa funksiyasiga ega boʻlgan, chunki xavf tugʻilganda ular boshqa joyga koʻchirilishi mumkin boʻlgan. Eng katta orolda qorovul minorasi bor, u ham butunlay qamishdan qurilgan. Urular ko‘l qirg‘og‘ida yashovchi aymara xalqi bilan savdo-sotiq qilib, asta-sekin ularning tilini o‘zlashtirdilar, shu sababli bugungi kunda xalqning ona tili — uru tilida oz kishilar so‘zlashadi. Titikaka koʻli atrofidagi hududlarni inklar imperiyasi bosib olganida, Uru xalqi soliq toʻlashi kerak edi. Koʻpincha, ular jangovarroq qoʻshnilariga qul boʻlishgan.

Ehtimol, inklar suzuvchi orollarni hech qachon kashf qilmagan boʻlar edi. Ammo bir kuni Aymaru qabilasi navbatdagi jangdan soʻng Titikaka chakalakzorlariga suzib kirib, inklardan yashirinishga qaror qiladi. Inklar qochqinlarni qidirish asnosida quvgʻindagi Uruni topdilar va ularga soliq yukladilar.

Keyin ispan mustamlakachilari keldi va ink imperiyasi quladi. Uru qabilalari yana ozod boʻlishdi, lekin ularning turmush tarzi oʻzgarishsiz qoldi.

Manbalar 

Kichik etnik guruhlar
Peru
Boliviya
Peru xalqlari
 Boliviya Xalqlari
 Titicaca
Boeing 777

Boing 777 – Boing Tijorat Samolyotlari tomonidan ishlab chiqilgan Amerikaning uzoq masofali keng fyuzelyajli samolyotidir. 777 soni Boingning boshqa keng fyuzelyajli samolyotlari, ikki dvigatelli 767 va toʻrt dvigatelli 747 samolyotlaridan farqlanib turishi uchun qoʻllanadi. Bu samolyot 8 ta yirik aviakompaniyalar bilan maslahatlashgan holda ishlab chiqilgan va 1990 – yil yanvar oyida boʻlib oʻtgan birinchi uchrashuvda eʼtiborga olinib, 1990-yil 14-oktabrda United Airlines buyurtmasi bilan ishga tushirilgan. Uning ilk prototipi 1994-yil 9-aprelda ishlab chiqarilgan va birinchi marta 1994-yil 12-iyunda parvoz qilgan. Uzoqroq masofali variantlar 2000-yil 29-fevralda sotuvga chiqarildi va birinchi marta 2004-yil 29-aprelda yetkazib berildi.

U oʻnta oʻrindiqli joyga ega boʻlib, odatda 301 dan 368 yoʻlovchiga moʻljallangan 3 toifali sigʻimga ega. U katta diametrli turbofan dvigatellari, har bir asosiy qoʻnish moslamasida oltita gʻildirak, toʻliq dumaloq fyuzelyaji va pichoq shaklidagi quyruq konusi bilan mashxurlikka ega. Boing 777 simli boshqaruvga ega birinchi Boeing samolyotidir. U dastlab Airbus A340 va McDonnell Duglas MD-11 bilan raqobatlashdi, ikkalasi ham hozirda ishlab chiqarilmayabdi va 2012-yil holatiga koʻra Airbus A350 va A330-900 bilan raqobatlashadi.

Maksimal uchish ogʻirligi 545,000-660,000 lb (247-299 t) boʻlgan original Boing 777 ikkita fyuzelaj uzunligida ishlab chiqarilgan: Ushbu 777 klassika General Electric GE90, Whitney PW4000 yoki Rolls-Royce Trent 800 dvigatellari tomonidan quvvatlangan. Uzoq masofali 777-300ER, 2004-yilda, ultra uzoq masofali 777-200LR 2006-yilda va 777F yuk tashuvchisi 2009-yilda xizmat koʻrsata boshlagan. 2013-yil noyabr oyida Boingning −8 va −9 versiyalari ishlab chiqilishi eʼlon qilindi, ularning ikkalasi ham qanot uchlari yigʻiladigan kompozitga va General Electric GE9X dvigatellariga ega.

777 boshqa keng fyuzelyajli samolyotlarga qaraganda koʻproq buyurtma qilingan va yetkazib berilgan. Aprel 2022-yil holatiga koʻra, 60 dan ortiq mijoz barcha turdagi 2108 ta samolyotga buyurtma bergan, 1683 tasi yetkazib berilgan. Eng keng tarqalgan va muvaffaqiyatli varianti 777-300ER boʻlib, 838 ta ushbu samolyotga buyurtma berilgan va 832 tasi yetkazib berilgan. 2018-yilning mart oyiga kelib, 777, Boiing 747 ni ortda qoldirib, eng koʻp ishlab chiqarilgan keng fyuzelyajli Boing samolyotiga aylandi. 2018-yil holatiga koʻra,, 163 ta samolyot bilan Emirates eng yirik operator edi. 2021-yil holatiga koʻra , 777 samolyoti 31 aviahalokat va hodisalarda ishtirok etgan, shu jumladan, 8 ta korpusda yoʻqotishlarga uchragan (5 tasi parvoz paytida va 3 tasi yerda), 541 tasi halok bilan tugagan va 3 ta samolyot oʻgʻirlab ketilgan.

Manbalar 

1. Boing Buyurtma va yetkazib berishlar (har oy yangilanadi) Boing Kompaniyasi. Aprel 30, 2022. 2022-yil 10-mayda olindi.

2. Boing Buyurtma va yetkazib berishlar (har oy yangilanadi) Boing Kompaniyasi. Iyul 31, 2022. 2020-yil 11-avgustda olindi.

Samolyotlar
Ramil Abdrshin

Ramil Abdrshin (; 1925-yil 8-noyabr — 1943-yil 8-noyabr) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni (17.11.1943).

Hayoti 
1925-yilda Orenburg viloyati Novomusino qishlogʻida tugʻilgan. Millati Tatar. 1942-yil iyul oyida Kattaqoʻrgʻon pedagogika bilim yurtini imtiyozli diplom bilan tugatib, Samarqand viloyati, Kattaqoʻrgʻon shahridagi maktabda oʻqituvchi boʻlib ishladi.

Sovet Armiyasiga Kattaqoʻrgʻon tuman harbiy qismdan xizmatga chaqirilgan. Serjant 1943-yil fevral oyidan boshlab, 40-armiya 69-mexanizatsiya brigadasi, 1-mexanizatsiya oʻqchi bataloni pulemyotchilar otradiga qoʻmondonlik qildi.

1943-yil 22-sentyabrda serjant Ramil Abdrshin oʻz otryadi bilan birgalikda Dneprni kesib oʻtadi va Abdrshin qoʻmondonligi ostidagi otryad birinchi boʻlib mudofaaga kirishadi, shunigdek boshqa barcha boʻlinmalarning Dneprga muvaffaqiyatli oʻtishni taʼminlaydi.

Jangda otryad boshligʻi Abdrshin ogʻir yarador boʻladi, 1943-yil 8-noyabrda ogʻir jarohati tufayli vafot etadi.

U koʻrsatgan qahramonliklari uchun 1943-yil 17-noyabrda SSSR ning Oliy Kengashi Prezidiumi Farmoni bilan serjant Abdrshin Ravil Sovet Ittifoqi Qahramoni, Jasorat (Medal Za otvagu) unvoniga sazovor boʻlgan.

Xotira 
Koʻrsatgan qahramonligi uchun Zarubintsy qishlogʻida Qahramonlar sharafiga yodgorlik oʻrnatilgan, shuningdek, Samarqand viloyatining Kattaqoʻrgʻon shahridagi 3-maktabga qahramon xotirasiga yodgorlik lavhasi oʻrnatilgan.

Manbalar 

1925-yilda tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
Kishilar
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Samo xalqi

Samo (oʻz nomi – sanu), boshqa nomlari: samogo, san, ninisi, – Janubiy-Sharqiy kichik guruh mande (Brooks 1989: 24) tilida soʻzlashuvchi xalq(Brooks 1989: 24). Mali va Burkina-Faso hududida yashaydi. 1990-yillarning oxiridagi maʼlumotlarga koʻra, aholi soni 319 ming kishini tashkil etar edi, ulardan 240 ming kishi Burkina-Fasoda yashagan.

Tarix 
Samo etnogenezi qadimgi Mali davlati (XIII-XVI asrlar) davridagi Mandingoslarning kengayishi va ularning Senufo va Bobo avtoxton aholisi bilan aralashishi bilan bogʻliq edi. Burkina-Fasodagi Matya, Sembla va Samo Guan va Malidagi Duuni Djo subetnik guruhlarini oʻz ichiga oladi. Ular oʻzlarini tilda gapirishadi.

Din 
Samoning katta qismi sunniy musulmonlardir, aksariyati anʼanaviy eʼtiqodlarga – tabiatning unumdorligi va kuchlariga sigʻinishga amal qiladi. Nay va nogʻoralar joʻrligida niqobli raqslar va qoʻshiqlar keng tarqalgan boʻlib, ajdodlarga sigʻinish bilan bogʻliq marosimlarga hamroh boʻladi.

Anʼanaviy iqtisodiy faoliyat 
Anʼanaga koʻra, ular qoʻlbola dehqonchilik (joʻxori, tariq, sholi, paxta, yeryongʻoq, shirin kartoshka, dukkaklilar), chorvachilik (qoramol, echki, qoʻy, parrandachilik), mavsumiy ovchilik bilan shugʻullanadilar. Hunarmandchilik – temirchilik, kulolchilik, toʻquvchilik rivojlangan. Korandalik qoʻshni mamlakat plantatsiyalarida keng tarqalgan.

Jamiyat 
Samo oilasi katta boʻlib, patriarxaldir. Nikoh patrilokaldir. Qarindoshlik hisobi patrilineal.

madaniyat 
Samoning madaniyati Senufo va Bobo xalqlari va boshqa Mandingo xalqlari madaniyati elementlarini birlashtiradi.

Uy-joy va hayot 
Aholi punktlari ixcham yoki tarqoq. Turar joy toʻrtburchaklar shaklida, tekis tomli yoki dumaloq, konusimon tomi oʻt va palma barglari bilan qoplangan. Minorasimon guruh don omborlari xarakterlidir. Samo aholi punktibaland devorlar bilan oʻralgan boʻlib, bir necha kirish qisimlari bor edi. Darvozalar juda kichik va past edi, odamlar kiraverishda egilishlari kerak edi. Uylarda bir nechta kirish qismlari bor edi (Klein 2001: 53).

Anʼanaviy ayollar kiyimlari – yorqin, tikilmagan yubka, erkaklar uchun Yevropa uslubidagi liboslar ustunlik qilar edi.

Oziq-ovqat – karite yogʻi va achchiq souslar

Musiqa-anʼanaviy musiqa asboblaridan biri hushtak. Ularda guruhlarga toʻplanib oʻynashr edi. Hushtak muhim musiqiy va marosim roliga ega edi. Bu sudraluvchilar terisiga oʻralgan mavhum inson qiyofasi edi. Xuddi shunday hushtaklar Bobo halqida bor edi (Libin 1977-1978: 25).

Adabiyotlar 

 Andrianov B. V., Arseniev V. R. 1999. Self. Dunyo xalqlari va dinlari / Bob. ed. V. A. Tishkov. Moskva: Buyuk rus entsiklopediyasi. 466-467-betlar.
 Broks G. E. 1989-yil. Atlantika hoʻl fazasidan hozirgi kungacha Mande populyatsiyasi harakati, tijorat tarmoqlari va turar-joy naqshlari boʻyicha ekologik istiqbollar. Afrikadagi tarix. jild. oʻn olti. B. 23-40.
 Klein MA 2001-yil. Qul savdosi va markazlashmagan jamiyatlar. Afrika tarixi jurnali. jild. 42. yoʻq. bitta. B. 49-65.
 Libin L. 1977-1978-yillar. Metropolitan muzeyidagi musiqa asboblari. Metropolitan muzeyi sanʼat byulleteni, yangi seriya. jild. 35. yoʻq. 3. 2-48-betlar
 Mali Xalqlari
 Burkina-Faso Xalqlari
Sarsi

Sarsi, Sarcee, Sarsi, Blakfut tilida — „ahmoq, oʻjar“ (bu nom qabilalararo yerlar uchun mojaro tufayli berilgan), oʻz-oʻzini nomlash — tsu tʼina, yer yuzidagi odamlar, rasmiy ravishda ingliz. Tsuu tʼina Nation-Kanadadagi (Alberta viloyati) atabaskofon hind qabilasi. Sarsi Kanada dashtlarida ot paydo boʻlgandan keyin Buyuk tekisliklar hind madaniyatining tipik vakillariga aylandi. Govantri bilan birgalikda konfederatsiya aʼzolari boʻlib, ularning asosiy roli qora oyoqli edi.

Aholi 
650 kishi (1780)

120 jangchi (1801)

150 jangchi (1810)

100 jangchi yoki 350 kishi (1841)

420 kishi (1870)

255 kishi (1877)

197 kishi (1909)

160 kishi (1924)

201 kishi (1950)

467 kishi (1969)

475 kishi (1971)

889 kishi (1987)

1264 kishi (1997)

1420 kishi (2002-yil iyun)

1602 kishi (2007-yil iyun)

1710 kishi (2009-yil iyun)

Hudud 
Ularning hududi Tsu-Tina 145 hind qoʻriqxonasida joylashgan boʻlib, uning sharqiy qismi Kalgari shahrining janubiy qismi bilan chegaradosh. Qoʻriqxona maydoni 283,18 km2, 2001-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, 1982 kishini tashkil etdi, shundan atigi 885 kishi aborigen aholi vakillari edi. 2011-yilning yanvar oyi uchun rasmiy maʼlumotlariga koʻra, sarsi xalqining umumiy aʼzolari 1819 kishi boʻlib, ulardan 1398 kishi oʻz zahirasi hududida yashagan.

Qabila hududining Kalgari shahriga yaqinligi shaharning ekologik jihatdan zaif hududlarga taʼsir qilmaslik uchun qabila yerlari orqali aylanma yoʻlining gʻarbiy qismini qurish rejalari tufayli nizoga olib keldi. 2009-yilda qabilada oʻtkazilgan referendum, yoʻlni ochish rejasini rad etishga olib keldi. Boshqa tomondan, sarsi qabilasining shaharga yaqin joyda (shaharda, keyin esa 1990da qaytib kelgan qabilada) kazino qurish rejalari shahar aholisining noroziligini keltirib chiqardi, bu esa shaharning bu qismida harakatni oshirish imkoniyatidan xavotirda edi.

Yana qarang 

 Sarsi (til) (Tsuutʼina tili ))

Havolalar 

 Jamoa birligi profili : Tsuu Tʼina Nation 145 (Sarcee 145) Hindiston qoʻriqxonasi, Alberta; Kanada statistikasi 
 2006 Jamiyat birligi profili : Tsuu Tʼina Nation 145; Kanada statistikasi
 Tsuu Tʼina Nationda roʻyxatdan oʻtgan aholi; DIAND
 Tsuu Tʼina bosh sahifasi
Kanada xalqlari
Buyuk tekisliklar hindulari
Atabaski