yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
German tillari

German tillari - hind-yevropa tillari oilasiga mansub tillar guruhi. Gʻarbiy Yevropadagi Buyuk Britaniya, Germaniya, Avstriya, Niderlandiya, Belgiya, Shveysariya, Lyuksemburg, Shvestiya, Daniya, Norvegiya, Islandiya mamlakatlarida, Shim. Amerikada (AQSH, Kanada), JAR, Avstraliya, Yangi Zelandiya va Osiyoda (Hindiston, Pokiston va b.) keng tarqalgan. G. t.da 550 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (1990-yillar oʻrtalari). G. t. 3 kichik guruhga boʻlinadi: shim. (shved, dan, norveg , island, farer tillari); gʻarbiy (ingliz, nemis, niderland, Lyuksemburg , afrikaans, friz, idish) va sharqiy (got, burgund, vandal, gepid, gerul kabi "oʻlik tillar"). Milliy G. t. qabila shevalaridan tashkil topgan. German qabilalari dastlab Skandinaviya ya. o. janubida., Yutlandiya ya. o. va Shlezvig-Golshteyn hududida joylashadi. Qad. german shevalari shim. va jan. guruxlarga boʻlingan. Mil. av. 2—1-asrlarda german qabilalarining bir qismi Skandinaviyadan Boltiq boʻyidagi hududlarga koʻchib, sharqiy german guruhini tashkil etgan. Sharqiy Skandinaviya shevalari asosida keyinchalik shved va dan tillari, Gʻarbiy Skandinaviya shevalari asosida esa norveg tili vujudga keldi. 19—20-asrlarda Islandiya va Farer o.lariga Norvegiyadan koʻchmanchilar kelishlari natijasida norveg tili va farer tili yuzaga keldi. Hind-yevropa tillarining keyinchalik yuzaga kelgan vakili — idish tili 10—14-asrlarda yuqori nemis shevalarining semit va keyinchalik slavyan tillarita xos ayrim unsurlardan tashkil topadi. Afrikaans tili esa niderland shevalarining ingliz, nemis, fransuz tillari hamda baʼzi afrika, malay-portugal tillari bilan qoʻshilishi natijasida paydo boʻldi.

G.t.ning tarixiy rivojlanishi shartli ravishda 3 davrga boʻlinadi: 1) qad. (yozuv paydo boʻlgandan to 11-asrgacha); 2) oʻrta (12—15-asr; yozuvning rivojlanishi va bu tillarning keng ijtimoiy qoʻllanishi); 3) yangi (16-asrdan hozirgigacha; milliy tillarning tashkil topishi va takomillashuvi).

German milliy-adabiy tillari 16-asrda Skandinaviya mamlakatlarida, 16— 17-asrda Angliyada va 18-asrda Germaniyada shakllangan. Hoz. Norvegiyada adabiy tilning 2 shakli mavjud: riksmol (1929-yildan bukmol) va lansmol (1929-yildan nyunor). Ingliz tilining Angliyadan tashqarida tarqalishi uning AKSH, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya, JAR variantlarini keltirib chikardi. Nemis tili oʻzining Avstriya variantiga, Shveysariyada yana ikki varianti — shveysar shevasi va adabiy tiliga ega. 1984-yilda Lyuksemburg tili milliy til mavqeiga ega boʻldi.

G. t. boshqa hind-yevropa tillaridan quyidagicha farqlanadi: kuchli dinamik urgʻu birinchi (oʻzak) boʻgʻinda boʻladi; urgʻusiz boʻgʻinlar reduksiyaga uchraydi; unlilar assimilyativ oʻzgaradi; abluat hodisasi morfologik xususiyat kasb etadi; sifatlar kuchli va kuchsiz turlanadi va hokazo.

G. t. grammatik xususiyati analitizmi turli darajada boʻlishi, kelishiklarning soni va turlanishi turlicha ekanligi, feʼllardagi turli alomatlar bilan belgilanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tillar
Germes

Germes —yunon mifologiyasida dastlab chorvador va choʻponlar xudosi, poda va yaylovlar homiysi. Zevs va Mayyaning oʻgʻli. Keyinchalik yoʻl, yoʻlovchilar,savdogarlar va savdo homiysi, oʻlchovlar, sonlar va lira (musiqa asbobi) ixtirochisi sifatida sigʻinilgan. G. olimp xudolarining xabarchisi, marhumlarning jonini aid (yer osti saltanati, doʻzax)ga oʻtkazuvchi hisoblangan. Koʻpincha patli shippak kiyib olgan yigitcha koʻrinishida tasvirlangan. Qad. Rim mifologiyasidagi Merkuriyga toʻgʻri keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Mifologik qahramonlar
Germetiklar

Germetiklar —polimerlar yoki oligomerlar asosida hosil qilinadigan germetizatsiyalovchi tarkiblar. Boltli, parchin mixli va b. birikmalarning tirqishlari va choklarini zich berkitish maqsadida surkaladigan pastasimon yopishqoq moddalar. G. yuqori darajada elastik, mustahkam, issiq va sovuqqa, namga, ionlashtiruvchi nurga chidamli, baʼzi hollarda izolyatsion xossalarga ega boʻlishi kerak. G. olishda kauchuklar (asosan polisulfid yoki kremniyorganik suyuq kauchuklar, butadiyen, uretan, butadiyennitril kauchuklar, ftorkauchuklar, butilkauchuk, poliizobutilen) va sintetik smolalar, mas, fenolformaldegid, epoksid smolalar asosiy xom ashyo hisoblanadi. Aviasozlik, kemasozlik, kimyo va radioelektronika sanoati, qurilishlarda qoʻllanadi. Tish protezlash texnikasi va kriminalistikada ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geron

Geron, aleksandriyalik Geron (Heronus Alexandrinus) (taxminan 1-asr) — yunon olimi. Asarlarida ("Pnevmatika", "Mexanika") antik dunyo olimlari tatbiqiy mexanika sohasida erishgan asosiy yutuqlarni izchil bayon qilib bergan. "Mexanika"da 5 oddiy mashina: richag, chigʻir, pona, vint va blokni tasvirlagan. Oʻzi ham mexanizm va avtomatlar yaratgan, bular oʻsha davr uchun ancha katta muvaffaqiyat edi. Uning "muqaddas" suv sotish avtomati hozirgi gazli suv sotish avtomatining oʻtmishdoshi hisoblanadi. U yaratgan gidravlik mashinalar yordamida suv chiqargichlar takomillashtirilgan "Dioptr haqida"gi asarida yerni suratga olish qoidalari, burchaklar oʻlchanadigan asbob — dioptr (hoz. teodolitning oʻtmishdoshi) bayon qilingan. "Irgʻitish mashinalari tayyorlash haqida" risolasi qad. artilleriya asoslarini yoritgan. G.ning matematikaga oid asarlari qad. zamon amaliy matematikasining qomusi hisoblanadi. "Metrika" asarida turli geometrik shakllarni aniq va taqribiy hisoblash qoidalari va formulalari keltirilgan (qarang Geron formulasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerontologiya

Gerontologiya (yun. geron, gerontos —keksa, kari va ... logiya) —tirik organizmlar, jumladan, odamning qarish jarayonini oʻrganadigan fan; tibbiyot va biol. fanlarining bir boʻlimi. Yoshi kashtan organizm kasalliklarining xususiyatlari haqidagi taʼlimot —geriatriya, keksaygan va katta yoshdagi kishilar gigiyenasi haqidagi taʼlimot —gerogigiyena, keksalar psixikasi va feʼl-atvorini oʻrganadigan taʼlimot — gerontopsixologiya G.ning asosiy tarkibiy qismidir. Infeksion kasalliklardan nobud boʻlishning hamda bolalar oʻlimining kamayishi va b. omillar umr uzayishiga yordam beradi. Qarish sabablari haqida bir necha nazariya ilgari surildi. I. I. Mechnikov fikricha, ichakda yashaydigan bakteriyalarda moddalar almashinuvi mahsulotlari va organizmning oʻzida azotli moddalar almashinuvining mahsulotlari (siydik kislota) kishi organizmini zaharlab, qarishga sabab boʻladi. Hoz. G. qarish sabablari va mexanizmlarini molekula va hujayradan tortib to butun organizm darajasida oʻrganmoqda. G., asosan, eksperimental, klinik va ijtimoiy yoʻnalishlarda rivojlanmoqda. G.ning ijtimoiy gigiyena sohasidagi ilmiy tadqiqotlari barvaqt qarish sabablarini ijtimoiy sharoitga, kishilarning yashash tarziga bogʻlab oʻrganish, keksaygan kishilarning moddiy taʼminoti, mehnat qilishi, ovqatlanishi, yurish-turishini maqsadga muvofiq tashkil etish, ijtimoiy va tibbiy yordam berishning eng maqbul usullarini qidirib topishga qaratilgan.

Oʻzbekistonda G. va geriatriya muammolari I va II ToshTI, vrachlar malakasini oshirish instituti ichki va asab kasalliklari hamda jarrohlik kafedralarida professorlar R. M. Nurmuhamedov, A. R. Rahimjonov, E. Y. Qosimov, N. N. Nasriddinova, M. G. Rustamovalar, dotsentlar L. E. Otaxonova, M. H. Hojiboyev va b. tomonidan oʻrganilmoqda. Ibn Sino Xalqaro jamgʻarmasi qoshida tashkil qilingan Ibn Sino gerontologiya markazi (2000 y.) da ham G. sohasida ilmiy izlanishlar olib borilmoqda (Sh. B. Ergashev, L. E. Yoʻldosheva va b.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gerontologiya
Tibbiyot
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Gerullar

Gerullar, erullar (lotincha Heruli, Eruli) —dastlab Shimoliy Yevropada yashagan german kabilasi. 3-asrda G. (danlar siquvi natijasida) jan.ga qarab siljishgan. Sh ar qi y G. gotlar bilan birgalikda Rim imperiyasi hududiga bostirib kirishda qatnashgan, keyinchalik gunnlar tomonidan boʻysundirilgan. Gunn qabilalar birlashmasi parchalanib ketgach, taxminan 500 yilda G. Dunayda oʻz "podshohlik"larini tuzishgan, ular 6-asr boshida langobardlar tomonidan tor-mor qilingan. Gʻarbiy G. (286 yil Galliyada qayd etilgan) 6-asr boshida franklar tomonidan tobe etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gers (birlik)

Gers () — SGS va Xalqaro birliklar tizimida chastota birligi; G. R. Gers sharafiga qoʻyilgan. Gs bilan belgilanadi. 1 Gs davriy jarayon chastotasi boʻlib, bunda 1 s da jarayonning 1 sikli amalga oshadi. G. karrali birliklarda ham ifodalanadi: kilogers (1kGs = 103 Gs), megagers (1 MGs = 106 Gs) va hokazo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

SI hosilaviy birliklari
Aleksandr Gersen

Aleksandr Ivanovich Gersen (taxallusi Iskandar) [1812.25.3 (6.4), Moskva —1870. 9(21 ).1, Parij; Nitssada dafn qilingan] —rus adibi, publitsist, faylasuf, revolyutsion-demokrat. Moskva universitetini tugatgan (1833). 1836 y.dan Iskandar taxallusi bilan matbuotda qatnashgan. Londonda "Erkin rus bosmaxonasi"ni tashkil etgan (1853). "Fanda yuzakilik" (1842-43), "Tabiatii oʻrganish haqida maktublar" (1845—46) asarlari rus materialistik falsafasi anʼanalarining qaror to-pishi va taraqqiyotida salmokdi oʻrin tutadi.

G. V. G. Belinskiy izidan borib, sanʼatda tanqidiy realizm tamoyillarini qoʻllab-quvvatlagan. Sanʼatning hayot bilan uzviy bogʻliqligini taʼkidlab, ilgʻor gʻoyalarni targʻib etishda adabiyotni siyosiy minbar deb hisoblagan. "Sanʼat sanʼat uchun" degan nazariyaga, shuningdek naturalizmga qarshi kurashgan. "Kim aybdor" (1841-46), "Doktor Krupov" (1847), "Oʻgʻri zagʻizgʻon" (1948) asarlari muallifi. "Kechmish va oʻylar" avtobiografik asari (1852—68) G. badiiy ijodida markaziy oʻrin tutadi. Asar Rossiyada inqilobiy harakat tarixini real va badiiy yoritib bergan.

Gersenning ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Oʻgʻri zagʻizgʻon", 1955).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya imperiyasi kishilari
Gersin burmalanishi

Gersin burmalanishi (Varis, Varissiy burmalanishi) —paleozoy erasi ikkinchi yarmi (devon oxiri —trias boshi)da sodir boʻlgan jarayonlar majmui. Bu davrda poʻsti Yer tarixida eng kuchli deformatsiyalardan biriga uchragan. Paleozoy geosinklinallarida jadal burmalanish, togʻ hosil boʻlishi va granitoidli intruziv magmatizm namoyon boʻlgan va natijada burmali togʻ sistemalari —gersinidlar (Gersin Yevropasi deb atalmish Gʻarbiy Yevropa, Ural, Tyanshan, Oltoy, Kunlun va b. burmalangan togʻ sistemalari) vujudga kelgan. Gersin burmalanishi asosan ordoviksilurda va devonning boshida, unga nisbatan qadimroq boʻlgan bay kal asosida vujudga kelgan dengiz choʻkindilari, vulkan jinslarining qalin qatlami bilan toʻlgan. Varissiy varis burmalanishi terminini nemis olimi E. Zyuss fanga kiritgan. Gersin burmalanishi ikki davrni oʻz ichiga oladi.

Gersin burmalanishining birinchi davri — breton (Amerikada —akad) (devon oxiri — karbonning boshlanishi) — Appalachi togʻlarida, Kanada Arktika arxipelagida, And togʻlari, Markaziy Osiyo (Kunlun) va Gʻarbiy Yevropada paleozoy geosinklinalining markaziy qismida namoyon boʻlgan. Gersin burmalanishi asosiy davri —sudet (ilk karbon oxiri —oʻrta karbon boshlanishi) —Yevropa gersinidlarining burmali strukturalarining hosil boʻlishida, paleozoy davri geosinklinallarining burmalangan togʻ sistemalariga aylanishida muhim rol oʻynagan. gersin burmalanishi dan keyin ilk bor Gʻarbiy, Markaziy va Jan. Yevropa, Shim.-Gʻarbiy Afrika (Marokash Mesetasi), Shim. Kavkaz va Kavkazoldi, Ural, Tyanshan, Oltoy, Mongoliya, Katta Xingan, Appalachi va Uoshito togʻlari, Kanada, Avstraliya Alp togʻlari va b. togʻ tizmalari hosil boʻlgan.

Shim. Amerika Kordilyera togʻlarida G.b. bir qancha ichki koʻtarilmalarni hosil kalgan Gersin togʻ hosil boʻlish jarayoni, shuningdek Yevropaning shim.gʻarbi, Markaziy Krzogʻiston, Oltoy-Sayan burmali oblastining sharqiy qismi va b. joylardagi kaledon burmali oblastlariga ham tarqalgan. Oʻrta dengiz mintaqasi (Dinaridlar —Ellenidlar, Anadolu togʻliklari, Kavkaz va Hinduqush togʻlarining jan. yon bagʻrilari va Markaziy Pomir) da gersin burmalanishi tugay boshlaydi, ammo shu mintaqaning Gʻarbiy va Jan.Sharqiy Osiyo qismida Himolay togʻlari, Myanma, Malakka ya. o.gacha boʻlgan joylarda gersin burmalanishi bir oz koʻtarilmalar, choʻkindi toʻplanish jarayonida esa tanaffusli uzilishlar xolida boʻlgan.

Gersin burmalanishidagi granit hosil boʻlish qoʻrgʻoshin, pyx, mis, qalay, volfram, oltin, kumush, uran, ruda konlarining Yevropa, Osiyo (Tyanshan va boshqalar), Sharqiy Avstraliyada tarkib topishiga sabab boʻlgan. Gersinidlarning togʻ oldi va togʻliklararo bukilmalarida yirik toshkoʻmir havzalari [Jan. Uels, Frank-Belgiya, Ukraina (Donesk), RF (Pechora, Kuznesk)], shuningdek tosh va kaliy tuzlari konlari (Ural oldi bukilmasi) bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Rafail Gershenovich

Rafail Samoylovich Gershenovich (1889.12.9 -Toshkent -1960.23.6) — pediatr, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1943), tibbiyot fanlari doktori (1935), professor (1932). Parij pediatrlar jamiyati muxbir aʼzosi (1935). Samarqand (1914—18) va Toshkent (1918—19) temir yoʻl kasalxonalari vrachi, Toshkent tibbiyot akademiyasi pediatriya kafedrasi (1930—45), 1945-yildan gospital pediatriya kafedrasi mudiri. Ayni vaqtda Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti pediatriya kafedrasi rahbari (1935—48). Dizenteriya, pellagra, bolalar leyshmaniozi, ich terlama kabi kasalliklarni mukammal oʻrganib, ularni davolash va oldini olish ustida tadqiqotlar olib borgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1889-yilda tugʻilganlar
9-dekabrda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
1960-yilda vafot etganlar
23-iyunda vafot etganlar
Victor Francis Hess

Victor Francis Hess () (1883.24.6, Valdshteyn —1964.17.12, Maunt-Vernon, AQSH) —avstriyalik fizik, Avstriya Fanlar akademiyasi aʼzosi. 1919-yildan Vena, Grats va Insbruk universitetlari professor 1938-yildan AQSH da. Asosiy ilmiy ishlari kosmik nurlar fizikasi, radioaktivlik, atom fizikasi va optikaga oid. Kosmik nurlarni kashf etgan (1912) va ular intensivligining oʻzgarishini kuzatgan. Nobel mukofoti laureata (1936).

Manbalar 

Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Gestapo

Gestapo (nem.  ning qisqartirilgani) — fashistlar Germaniyasida maxfiy davlat politsiyasi. 1933-yil aprelda natsizmga qarshi muxolifatni jismonan yoʻqotish maqsadida tuzilgan. Germaniyadan tashqari gestapo agentlari josuslik bilan shugʻullanib, siyosiy qotilliklarni amalga oshirgan. Gestapo ayniqsa 1939—45 y.lardagi Ikkinchi jahon urushi davrida faol harakat qilgan, qator ajal lagerlari tashkil etgan. Germaniyada fashizm tormor qilinganidan keyin gestapo qonundan tashqari deb eʼlon etilgan. Nyurnberg protsessiaa gestapo yuz minglab kishilarning halok boʻlishida aybdor jinoiy tashkilot, deb tan olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Holokost
Fashistlar Germaniyasi
Ikkinchi Jahon Urushi
Geterogen reaktor

Geterogen reaktor - atom reaktorit bir xili; unda yadro yonilgʻisi (uran, plutoniy) faol (aktiv) zonaning boshqa elementlari va materiallaridan alohida oʻrnatiladi. Yadro yonilgʻisi bilan susaytirgich (fafit, suv, berilliy va hokazo) yaxlit sistemani tashkil qilmaydi, susaytirgichlar yadro yonilgʻisiga nisbatan turlicha oʻrnatiladi. Masalan, atom elektr st-yasidagi uran-grafitli G. r.da uran tayoqchalari grafit bloklaridagi ish kanallariga oʻrnatiladi. Issiqlik ajratadigan elementlarni sovitish uchun G. r.da katta (140 atm) bosimli suv, geliy, baʼzi metallar (mas, natriy va b.) ishlatiladi. Bular yadro yonilgʻisidan issiqlik olib, isteʼmolchiga yetkazadi. Yonilgʻi yadrolarining boʻlinish reaksiyasini boshqarib turish uchun borli poʻlat, bor yoki kadmiy karbid qoʻllanadi. G. r. ilmiy tadqiqot oʻtkazish, elektr energiya hamda boyitilgan uran (yoki plutoniy) olish uchun oʻrnatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterogen sistema

Geterogen sistema (yun. heterogenes — har xil jinsli) — fizik xossalari yoki kimyoviy tarkiblari jihatdan har xil qismlar (turli fazalar)dan tuzilgan bir jinsli boʻlmagan fizik-kimyoviy sistema; oʻz xossalariga koʻra, ajratuvchi sirtlar bilan ajralgan turli qismlardan iborat boʻladi. G. s.ning bir fazasi bilan qoʻshni faza oʻrtasidagi yuzada sistemaning bir yoki bir necha xossasi (tarkibi, zichligi, kristall panjara parametrlari, elektr yoki magnit maydoni va hokazo) birdaniga oʻzgaradi. Suv va uning ustidagi suv bugʻi (agregat holatida farq bor), oʻzaro aralashmaydigan ikki suyuqlik — moy va suv (tarkibi farq qiladi) va hokazo. G. s.ga misol boʻla oladi. Koʻpincha G. s. bilan gomogen (bir jinsli) sistema oʻrtasida keskin chegara yoʻq. Mexanik aralashmalar (suspenziyalar, emulsiyalar) bilan chin (molekulyar) eritmalar oraligʻi kolloid eritmalar bilan band. Kolloid eritmalarda erigan modda zarralari ularga faza tushunchasini tatbiq etib boʻlmaydigan darajada mayda boʻladi. "G. s." iborasi fizika va kimyoda, ayniqsa, kimyoviy termodinamikada keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Fizika
Fizik tizimlar
Kimyo
Geterozigota

Geterozigota (getero... va zigota) — organizmning gomologik xromosomalarida biror gen har xil allellarining mavjudligi. Tajribalarda geterozigota har xil allellar boʻyicha gomozigotalarni chatishtirish orqali olinadi. Duragaylar nasli muayyan gen boʻyicha geterozigotalik boʻlib qoladi. Baʼzi genlar allellari faqat geterozigotali holida mavjud boʻlishi mumkin (resessiv letal mutatsiyalar, dominant mutatsiyalarning ham resessiv letal natijaga olib kelishi). Odamlarda taxminan 20% genlar geterozigota holida boʻladi. Irsiy kasalliklar keltirib chiqaradigan resessiv allellar boʻyicha geterozigotalikni (yaʼni mazkur kasallik tashuvchilarni) aniqlash tibbiyot genetikasining asosiy muammosi hisoblanadi. Koʻp allelizmda geterozigota oʻrniga kompound ( — murakkab) tushunchasi ishlatiladi. Geterozigota termini xromosomalar qayta qurilishi uchun ham qoʻllanadi (mas, inversiya, translokatsiya yoki b. boʻyicha geterozigota).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteromorfoz

Geteromorfoz (yun. heteros — boshqa, boʻlak va morphe — shakl) — hayvonlarda olib tashlangan organning regeneratsiya yoʻli bilan unga oʻxshamaydigan boshqa biriga almashinishi. Mas, oʻn oyoqpi qisqichbaqasimonlarda yoʻqotilgan poyachali murakkab koʻzlarining oʻrniga moʻylovlar oʻsib chiqishi yoki boshi qirqib tashlangan yomgʻir chuvalchangi boshining oʻrniga dum qismining oʻsib chiqishi va hokazo G. bir hujayrali sodda hayvonlardan boshlab xordalilargacha boʻlgan koʻpchilik hayvonlar uchun xos, lekin koʻproq tuban organizmlarda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteroploidiya

Geteroploidiya (yun. getero..., plos bu yerda — karrali va eidos — tur), aneuploidiya, polisemiya — organizm hujayralarida xromosomalar sonining galloid soniga karrali boʻlmagan holda oʻzgarishi. Geteroploidlarning yashovchanligi sust boʻladi. Geteroploidiya odamda, drozofilada, gʻoʻza, bangidevona, gʻalladoshlar va boshqalarda topilgan. Gʻoʻzada xromosomalar (x)ning asosiy soni — 13. Poliploid turlarning somatik hujayralaridagi xromosomalar soni 2p=52 bilan, asosiy son boʻyicha esa ular tetraploid 4p=52 tarzida belgilanadi. Diploid turlar 2p=2x=26 ga ega. Somatik hujayralari 52 ta xromosomali gʻoʻzalar meyozda 26 ta bivalentlar (ikkita gomologik xromosomalar) hosil qiladi va toʻplamdagi har bir xromosomasi oʻz juftiga ega boʻlgan disomik (2p) hisoblanadi. Toʻplamda bitta xromosoma yetishmagan (2p—1) holda monosomiklar vujudga keladi; bunday oʻsimliklarning somatik hujayralarida 51 ta xromosoma mavjudligi sababli meyozda 25 ta bivalent + 1 ta univalent (yakka xromosoma), yaʼni 252+1’ hosil qiladi. Ikki gomologik xromosoma (2p—2) ning yetishmasligidan nullisomik (2p— 2=50; 252) lar shakllanadi. Asosiy toʻplamga bitta xromosomaning qoʻshilishidan trisomik (2p+1=53; 252+12+|), ikkita xromosoma qoʻshilishidan tetrasomik (2p+2=54; 252+2+12+2 yoki 252+14)lar paydo boʻladi. Agar nullisomikda bir juft gomologik xromosoma yetishmasligi kuzatilsa, monosomikda bitta (qarang Gemizigotapik), triva tetrasomiklarda uch va toʻrtgacha juftsiz xromosomalar uchraydi. Juftdagi xromosomalardan birining yoki butun bir juftning yoʻqolishi yoki, aksincha, qoʻshilishi gʻoʻzaning fenotipida maʼlum oʻzgarishlarga sabab boʻladi [mas, changi gammanurlar bilan nurlantirilganidan soʻng olingan "pakana" radiomutanti koʻpgina miqdoriy va sifat belgilarining oʻzgarganligi hamda aneuploid sondagi xromosomalari bilan farq qiladi]. Somatik va jinsiy hujayralardagi ayrim juft xromosomalarning qutblarga ajralishidagi buzilishlar Geteroploidiyaga sabab boʻladi. Shuning uchun Geteroploidiya meyotik va mitotik boʻlishi mumkin (qarang Meyoz, Mitoz).

Geteroploidiya yordamida genotipdagi ayrim xromosomalar va genlarning irsiy ahamiyati, genotip evolyutsiyasi, monosom va nullisom genetik taxdil yoʻli bilan turli belgilarning irsiylanishi, xromosomalarning navlararo va yot turlararo almashinishi oʻrganiladi.

Abdusamat Egamberdiyev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteropolibirikmalar

Geteropolibirikmalar — kompleks birikmalar. Ular tarkibiga ligandlar sifatida molibdenli, volframli, baʼzan vanadiyli, niobiyli va b. anorganik izopolikislotalarning anionlari, shuningdek geteropolikislotalar va ularning guzlari kiradi. Geteropolikislotalarning geteropolianionlariga [Ep+Me12O40]"8-">-, [Ep+ Me|2O42]<12—>-, [E°+ Me6O24]"2-")- va b. misol boʻla oladi. Bu yerda Me — volfram W yoki molibden Mo, E — kompleks hosil qiluvchi atom (geteroatom). Geteropolikislotalar va ularning baʼzi tuzlari (rubidiy, seziy, simob, ammoniy ioni, ogʻir metallar va organik asoslardan tashqari) suvda va tarkibida kislorod boʻlgan erituvchilar (spirtlar, ketonlar, oddiy efirlar) da yaxshi eriydi. Suvli eritmalardan kristallogidratlar holida ajralib chiqadi. Kislotali va neytral muhitlarda nisbatan barqaror boʻlib, ish-qoriy muhitda parchalanadi. Geteropolikislotalar suvli eritmalardan, mas, H3PO4+12Na2MoO4 + 12H2SO4 -> H3[PMol2O40J+12Na2SO4+12H2O reaksiya asosida olinishi mumkin. Geteropolituzlar esa geteropolikislotalarni gidroksidlar yoki metallarning karbonatlari bilan neytrallash jarayonida hosil boʻladi. G. antibiotiklarni ajratib olishda, katalizator sifatida (mas, olefinlarning oksidlanishida) qoʻllanadi. G.ning hosil boʻlishidan analitik kimyola margimush, qalay, surmani ochishda, rubidiy, seziy, fosfor, molibden va b.ni fotometrik usudda aniqlashda foydalaniladi. Baʼzi G. lok, boʻyoq i.ch.da qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterofoniya

Geterofoniya (getero... va yun. phone — tovush) — musiqa asari tarkibidagi ovozlarning oʻzaro nisbatlari (musiqiy faktura)ga tegishli tushuncha, koʻp ovozlilik turi. G. biron kuyni badiha usulida bir nechta ovoz (cholgʻu) vositasida ijro etilishi jarayonida yuzaga keladi. Bunda kuy ohangdosh ovozlarda ritmik, intonatsion kabi oʻzgarishlar bilan bayon etiladi. G. ogʻzaki anʼanadagi musiqaga, xususan oʻzbek anʼanaviy musiqa ijrochiligiga xos (mas, dutor yoki tanbur joʻrligida ashula aytish va hokazo), bastakorlik va kompozitorlik ijodida ham qoʻllanilmoqda. Yana q. Unison.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterotsiklik birikmalar

Geterotsiklik birikmalar (getero... va yun. kyklos — halqa) — molekulasida halqa saqlaydigan va bu halqada ugleroddan tashqari bir yoki bir nechta boshqa elementlarning atomlari (geteroatomlar)ni tutadigan organik moddalar. Halqasida azot (N), kislorod (O), oltingugurt (S) tutadigan G.b. katta ahamiyatga ega boʻlib, ularga nuklein kislotalar, oqsillar va b. molekulalari tuzilishida ishtirok etadigan alkaloidlar, vitaminlar, antibiotiklar va tabiiy pigmentlar kiradi. Xalqaro nomenklaturaga asosan muhim G.b.ning trivial nomlari saqlanib qolgan, mas, pirrol (I), furan (II), tiofen (III). Halqasida 3 tadan 10 tagacha atom tutgan monotsiklik G.b.ning nomlari ulardagi geteroatomlar (N — aza, O — oksa, S — tia, R — fosfa va hokazo)ni, aʼzolarining sonini, halqalarning toʻyingan yoki toʻyinmaganligini eʼtiborga olgan holda tuziladi Mas, aziridin (IV), tiiren (V), tiyet (VI), 1,3dioksolan (VII), pergidropirimidin (VIII). 5 va 6 aʼzoli toʻyinmagan G.b. aromatik xossaga ega boʻlganligi sababli geteroaromatik birikmalar deb ataladi. Ular (mas, tiofen, pirrol, piridin)ning kimyoviy xossalari benzol va uning hosilalariga oʻxshashdir. G.b.ga koʻpchina moddalar, mas, furan guruhiga furfurol (plastmassa i.ch.da ishlatiladigan xom ashyo), pirrol hosilasiga oʻsimliklar xlorofili va qon gemini kiradi. G.b. oʻsimlik va tirik organizm hayot faoliyatida muhim ahamiyatga ega. Tibbiyotda qoʻllaniladigan doridarmonlarning deyarli yarmi G.b.dan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Getlar

Getlar () — daklarga qardosh boʻlgan qad. frakiy qabilalari; mil. av. 5-asrda Bolqon ya. o. bilan Dunay daryosi oraligʻidagi hududda yashashgan (Gerodot). Mil. av. 512 y.daDoro I ga qattiq qarshilik koʻrsatgan. Getlarga qarshi Aleksandr (Iskandar Maqsuniy) ham urushgan. Mil. av. 1-asrda getlar Dunayning quyi oqimining har ikki tomoni — gʻarbda Osim daryosidan sharkda Qora dengiz qirgʻoklarigacha yoyilgan hududda yashagan (Ptolemey, Strabon, Ovidiy). Getlarning asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik va chorvachilik. Mil. av. 1-asrning 60-y.larida getlar qudratli harbiy qabila ittifoqi barpo etgan va birmuncha muddat Gʻarbiy Pont shaharlarida Rim hukmronligiga chek qoʻyilgan. Mil. av. 29—27 yillarda Rim sarkardasi Mark Krase getlarni Rimga tobe ettirgan, birok Rimning hukmronligi mustahkam emasdi, chunki getlar ozodlik urushini davom ettirmoqsa edilar. Faqat 106 y. Trayan getlarni uzil-kesil boʻysundirib, ularni yangi tashkil etilgan Rim viloyati Dakiya tarkibiga kiritgan. Getlarning ozodlik kurashi ayniqsa 3-asrda, var-varlarning Rim imperiyasiga hujumi davrida kuchaygan. Natijada Dakiyada Rim hukmronligiLvreliandavri (270— 275) ga kelib barham topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Millatlar
Tarix
Getman

Getman (polyakcha hetman, nem. Hauptmann — boshliq soʻzidan) — 1) Ukrainada 16—17-asr 1-yarmida kazaklar rahbari, 1648 y.dan Ukraina hokimi va kazak qoʻshinlari boshligʻi; bir qator dehqon-kazak koʻzgʻolonlari rah-bari; 2) Polshada 15—16-asrlarda yollanma qoʻshinlar qoʻmondoni, 16—18-asrlarda butun armiya (barcha qoʻshinlar) qoʻmondoni.

GETTERLAR (inGetman getters), gaz yutuvchilar — kimyoviy oʻzaro taʼsir yoki adsorbsiya natijasida gazlarni (inert gazlardan tashqari) bogʻlash xossasiga ega moddalar. Getman boshqa gazlar bilan taʼsiri, kimyoviy faolligi, ularni eritish (absorbsiya) yoki sirtida ushlab qolish xossalari bilan farqlanadi. Getman vakuum asboblarida inert gazlarni qoldiq gazlardan, qoʻshimchalardan va bugʻlardan tozalashda ham qoʻllanadi. Sanoatda bugʻlanadigan va bugʻlanmaydigan Getman ishlatiladi. Bugʻlanadigan Getman gazlarni asbob devorlarida metalli koʻzgu hosil qilib bogʻlaydi. Bunday Getman temir, nikel yoki mis sim yuzasidagi bariydan tashkil topgan boʻlib, tegishlicha (feba, niba, kuba) nomlanadi. Bugʻlanmaydigan Getman — tantal, titan, sirkoniy, niobiy, toriy, shuningdek lantan, seriy va b. nodir elementlar — asosan gazlarning erish yoki adsorbsiyalanishi natijasida bogʻlaydi. Bunday Getman asboblarga kukun holida joylashtiriladi yoki ulardan shu asboblarning ayrim qismlari yasaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Getto

Getto – ilk oʻrta asrlarda Gʻarbiy va Markaziy Yevropa mamlakatlarida yahudiylar yashashi uchun ajratilgan shahar qismi. Getto istilohi ital. ghetta – zambarak zavodi soʻzidan olingan boʻlib, Venesiyadagi ushbu zavod yonida 1516-yil yahudiylar mahallasi (kvartali) taʼsis etilgan, Ikkinchi jahon urushi davrida natsistlar tomonidan Sharqiy Yevropaning bir qancha shaharlarida gettolar tashkil qilinib, yahudiylarni „qirish lageri“ga aylantirildi. Bu atama baʼzan huquqi poymol etilgan mayda millatlar joylashgan shahar tumaniga nisbatan ham ishlatiladi.

Oʻrta asrlarda Yevropa va Osiyoning qator mamlakatlarida shaharning maʼlum bir qismiga diniy, mazxabiy, irqiy va xatto kasbiy mansubligiga qarab odamlarni majburiy joylashtirish – Getto deyilgan. Dastlab oʻrta asrlardan boshlab gettolarga yaxudiy millatiga mansub kishilarni joylashtirishgan. Ikkinchi jahon urushi davrida yaxudiylar uchun ajratilgan Varshava gettosi „mashxur“ boʻlgan. Amerika va boshqa yangi qitʼalar kashf etilgandan soʻng AQSH, Kanada, Braziliya, Janubiy Afrika Respublikasi va Avstraliyada bunday joylarni „rezervatsiya“ deb atay boshlashgan. Tub aholi cheklangan bir xududga majburiy haydab kelib joylashtirilgan. Getto va rezervatsiyalar yevropaliklarni doimo maʼnaviy javobgarlikga undab turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Antisemitizm
Gefest

Gefest — yunon mifologiyasida olov hamda temirchilik xudosi. Kasbhunar homiysi sifatida eʼzozlangan. Zevs bilan Geraning (yoki faqat Geraning) oʻgʻli. Ikkala oyogʻi choʻloq, badbashara boʻlgan holda soqibjamol Afroditaga uylangan.  Gefest — qoʻli gul usta; yer ostidagi bahaybat temirchilik ustaxonasida Zevs uchun chaqmoq va momaqaldiroqlar tayyorlab beradi, deb tasavvur qilingan.  Gefest toʻgʻrisidagi miflar Yunonistonda badiiy hunarmandchilik yuksak darajada rivojlanganligini ifoda etar edi. Odatda,  Gefest hunarmand kiyimida, qoʻlida bolgʻa yoki ombur ushlagan holda tasvirlangan. Rim mifologiyasidagi Vulkani mos keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Geshtaltpsixologiya

Geshtaltpsixologiya (nem. Gestalt — shakl, obraz, qiyofa, tashqi koʻrinish va psixologiya) — psixologiyadagi oqimlardan biri. 20-asrning 20— 30-yillarida Germaniyada yuzaga kelgan. Geshtaltpsixologiya fon Erenfelsning yaxlitlik idrokning asosiy sifati deb hisoblaydigan taʼlimotiga asoslanadi. Assotsiativ psixologiyaga (qarang Assotsiatsiya) zid ravishda geshtaltpsixologiya psixikaning birlamchi va asosiy elementi sifatida sezgilarni emas, balki yaxlit obrazlar — geshtaltlarni tan oladi. Geshtaltpsixologiya tarafdorlari (M. Vertxeymer, V. Kyoler, K. Koffka, K. Levin va b.) psixika mohiyatini idrokning oʻziga xosligi, yaxlitlik bilan izoxlaydilar. Geshtaltpsixologiya namoyandalari asarlarida idrokning shakllanishida tajribaning oʻrni oʻrganilmagan va bunga eʼtibor ham berilmagan. Ular nuqtai nazariga koʻra, geshtaltlar (obrazlar) goʻyo odam miyasidagi elektrik jarayonlar tufayli yuzaga keladi. 20-asrning 40-yillarida V. Kyoler miyadagi elektr maydonlari oʻzaro munosabatlari xususidagi fikrni miya qismlari elektr zaryadlari bilan toʻyinishi haqidagi gʻoyalar bilan toʻldirdi. Bu elektr zaryadlar miyaning u yoki bu qismida uzoq vaqtli qoʻzgʻalishlarni yuzaga keltiradi. Ularning miya bir qismidan kamroq toʻldirilgan boshqa qismiga oʻtishi ayrim illyuziyalarni va idrok xususiyatlarini paydo qiladi.

Geshtaltpsixologlarning eksperimental metodikasi va ular orqali olingan maʼlumotlar idrok va tafakkur psixologiyasini maʼlum darajada boyitdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gyoteborg

Gyoteborg, Yyoteborg (got qalʼasi; germanlarning got qabilasi nomidan) — Shvetsiyaning jan.-gʻarbidagi shahar. Gyota-Elv daryosining Kattegat boʻgʻoziga quyilish joyida. Gyoteborg-Boxus lenining maʼmuriy markazi. Aholisi 433 ming kishi (1997, shahar atrofi bilan 761 ming kishi).  Gyoteborgga 17-asr boshida asos solingan. 18—19-asrlarda tashqi savdo shahri sifatida tez oʻsdi. 18-asr oxirida Gyote kanali qazilgach,  Gyoteborgning transport mavqei yanada yaxshilandi.  Gyoteborg aholisining soni va sanoat mahsuloti i. ch. boʻyicha Shvesiya poytaxtidan keyin 2-oʻrinda.  Gyoteborg portining yillik yuk ortib tushirishi 25 mln. t Temir yoʻl va suv yoʻllarining muhim tuguni. Asosiy sanoat tarmoklari: mashinasozlik (jumladan avtomobilsozlik), metallsozlik, kemasozlik (mamlakatda quriladigan kemalarning 2/3 qismi), toʻqimachilik sanoatlari. Elektrotexnika uskunalari, sharikli podshipniklar, dizel dvigatellari va turli xil mashinalar ishlab chiqariladi. Ip gazlama, trikotaj, tikuvchilik fabrikalari, neftni qayta ishlovchi zavod; universitet, politexnika va savdo institutlari, muzeylar, sobor (1802—15-yillar) bor. Har yili xalqaro sanoat yarmarkalari oʻtkazib turiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shvetsiya shaharlari
Göttingen universiteti

Gyottingen universiteti, Georg Avgust nomidagi Gyottingen universiteti () — Germaniyaning yirik universitetlaridan biri. 1737-yil Gyottingen shahrida tashkil etilgan. 19-asr boshlarida madaniy va milliy siyosiy harakat markazlaridan biriga aylangan. Mashhur professorlar (matematik G. Gauye, tarixchi F. Dalman, filologlar aka-uka Ya. va B. Grimmlar) faoliyati tufayli universitetda tarix, siyosiy, tabiiy va matematika fanlari yetakchi mavqega ega boʻldi. G.u. da B. Riman, F. Kleyn, D. Gilbert, G. Minkovskiy kabi matematiklar ishlagan. Universitet teologiya, yuridik va siyosiy fanlar, tibbiyot, falsafa, iqtisod, ijtimoiy fanlar, tabiiy matematika, oʻrmonchilik, qishloq xoʻjaligi va b. sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 30 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 2 mln.dan ortiq asar saqpanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olmoniyadagi universitetlar‎
Giatsint

Giatsint – silikatlar sinfiga mansub mineral. Sirkonnut shaffof, toʻq qizil, toʻq sariq yoki qoʻngʻir rangli turi, kuchli olmossimon yaltiroq. Giatsintning rangi ushbu nomdagi gulni eslatadi. Eng sifatli giatsintlar Tailand, Vyetnam, Shri Lanka, JAR, Rossiyada olinadi. Shuningdek, Ukrainada ham uchraydi. Qimmatbaho tosh hisoblanadi.

Manbalar 

Javohirlar
Alifbo boʻyicha minerallar
Gibberellinlar

Gibberellinlar – oʻsimliklarning oʻsish jarayonlarini boshqaruvchi tabiiy moddalar (fitogormonlar guruhi). Yapon olimi Ye. Kurosava 1926-yilda kashf etgan. Kimyoviy tabiatiga koʻra tarkibida 19 yoki 20 ta uglerod atomi tutgan tetratsiklik mono-, di- va tri-karbon kislotalardir. 70 ga yaqin G. maʼlum. Ular GA, GA va sh.k. belgilanadi. G. oz miqsorda yuksak oʻsimliklar tarkibida koʻp tarqalgan. G. ni zamburugʻlar, koʻpgina bakteriyalar, suvoʻtlar ham sintez qiladi. Odatda, oʻsimlik toʻqimalarida uning 1 kg ogʻirligiga nisbatan 0,01 dan 1,4 mg gacha G. boʻladi. Eng faol G.dan biri – gibberellin kislota bir necha mamlakatlarda mikrobiologiya sanoatida ishlab chiqariladi. G. hujayralarning boʻlinishi va kengayishi hisobiga oʻsimlik organlari oʻsishini tezlashtiradi, nuklein kislotalar va oqsillar sintezini faollashtiradi, gullashni tezlashtiradi, barg va mevalarning qarishini sekinlashtiradi. Urugʻlik, tuganaklar, piyozchalarning tinim davrini qisqartiradi. K-Xda urugʻsiz uzum navlari hosildorligini, zigʻir va kanop tolasi uzunligini oshirish, urug, tuganak va ildizpoyalar unib chiqishini tezlashtirish maqsadlarida qoʻllanadi. Masalan, uzumning Qora kishmish naviga guldan tushgandan keyin, gʻoʻralari moshdek boʻlganda 50–100 mg/l konsentratsiyali G. eritmasi bilan ishlov berilganda (uzum boshi eritmaga botirib olinadi yoki tokzorlarga purkaladi) hosildorlik 25—50% ortadi. Odam va hayvonlar uchun zararsiz.

Abdukarim Zikiryoev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gibbonlar

Gibbonlar (Hylobatidae) — kichik odamsimon maymunlar oilasi. Oldingi oyoqlari haddan tashqari uzun (yoyilganida 2 m gacha). Dumi yoʻq, kichkina quymich qadogʻi bor. 2 urugʻi: asl gibbonlar (Hylobates)ra 6 tur, nisbatan yirik siamang yoki yopishgan barmoqlilar (Symphalangus)ra 1 tur (S. Syndactylus) kiradi. Asl gibbonlar erkagi tanasining uz. 40— 64 sm, vazni 4—8 kg, siamanglarniki — 47—60 sm, vazni 9,5—12,5 kg (20 kg gacha). Jinsiy dimorfizm yaxshi rivojlanmagan. Yungi qalin, rangi har xil: kulrang yoki sargʻish-qoʻngʻir tusdan qora ranggacha (sidirgʻa tusli gibbonlar va siamangda). Asl gibbonlar— Janubiy Xitoy, Hindixitoy, Sumatra, Yava, Kalimantan o.larida; siamang esa Sumatra o. va Malakka ya. o.da tarqalgan. Gibbonlar juft yoki 6 tadan, baʼ-zan 20—30 tadan boʻlib daraxtlarda yashaydi, juda yengil va tez harakat qiladi.
Turlari va jinsiga qarab, gibbonlarning mo'yna rangi to'q jigarrangdan och jigarranggacha va qora va oq rang o'rtasidagi ranglar bilan farq qiladi, garchi butunlay "oq" gibbon kamdan-kam uchraydi.
Oʻsimliklarning mevasi, barglari, kurtaklari, gullari, hasharotlar, qushlarning tuxumi, joʻjalari bilan oziqlanadi. Uya qurmaydi, shoxlardagi qalin. barglar ustida uxlaydi. Ovozi, ayniqsa katta boʻgʻiz xaltalariga ega boʻlgan qora gibbonlar va siamangda juda baland. Boʻgʻozlik dari 210—235 kun. 5— 10 yoshida jinsiy voyaga yetadi, 30—35 yil yashaydi. Qalpoqchali gibbon (N. pileatus), bir xil tusli gibbon (N. concolor), kloss gibbon (N. Klossii) Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigantizm

Gigantizm (yunoncha „gigas“, „gigantos“ – ulkan), ulkanlik, darozlik – odam boʻyining haddan tashqari baland boʻlishi, patologik oʻsish hisoblanadi. Gipofizda oʻsish gormonining koʻp ishlanib chiqishi sabab boʻladi. Gigantizm koʻproq erkaklarda, oʻsmirlik davrida uchraydi. Boʻyi 1,75 m dan baland kishilar novcha, 2 m dan balandlari daroz hisoblanad (Akromegaliya). Gigantizmni baland boʻylilik bilan yanglishtirmaslik lozim. Gigantizmning yevnuxoid xilida barmoqlar, qoʻl-oyoq panjalari katta boʻladi, lekin ikkilamchi jinsiy belgilar va jinsiy aʼzolar yaxshi rivojlanmaydi. Baʼzan tananing faqat ayrim-aʼzolar, katta yoki uzun boʻladi, bu qisman gigantizm deyiladi. Gigant odamlar hamisha sogʻlom boʻlavermaydi, ular bosh ogʻrigʻi, darmonsizlik, tez charchash, qoʻl-oyoqlari ogʻrishidan shikoyat qilishadi. Muskullari oldiniga baquvvat boʻlishi mumkin, keyinchalik esa kuchsizlanib qoladi. Xotira, ruhiy faoliyat hamda jinsiy funksiyalarning buzilishi, shuningdek gormonal oʻzgarishlar (qalqonsimon bez, meʼda osti bezi, jinsiy bezlarda) kuzatiladi. Ularning boʻy-basti mutanosib boʻlmaydi, oyoq-qoʻli, ayniqsa oyogʻi uzun boʻladi, boshi hiyla kichik koʻrinadi. Agar bola tengqurlaridan ancha baland boʻlsa, shifokorga murojaat qilib, tegishli maslahatlar olish lozim. Gormonal preparatlar, nur bilan davolash koʻpincha yaxshi foyda beradi.

Manbalar 

Tibbiyot
Gigantopiteklar

Gigantopiteklar () — qirilib bitgan yuksak primatlar urugʻi. G.ning suyak qoldiqlari (pastki va yuqori katta oziq, tishlari)ni birinchi marta 1935-yil Janubiy Xitoyda erta pleyston qatlamlarida Gollandiya olimi Kengsvald topgan. Bu topilma kaynazoyning toʻrtlamchi davriga mansub. 1959-yilda Xitoy olimlari Pey Ven Chjun va Li ham Guansi viloyatidagi gʻorlardan Gigantopiteklarning uchta butun pastki jagʻlari va juda koʻp tishlarini topishgan. G.ning primatlar turkumidagi sistematik oʻrni toʻliq aniqlanmagan, baʼzi belgilariga kura gigantopiteklar pongidlarga, boshqa belgilari bilan gominidlarga yaqin. Baʼzi olimlarning fikricha, gigantopiteklar ikki oyoqda yerda yuradigan maymunlar boʻlgan, ammo tanasining keskin yiriklashuvi tufayli gominidlardan chetlashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Gigrometr

Gigrometr ( «suyuq» +  «oʻlchayman») — havo namligini oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob. Asbobga asos qilib olingan usulga bogʻliq holda gigrometr quyidagi xillarga boʻlinadi: absorbsion, tarozili yoki mutlaq soch tolali, tasmali, diffuzionmanometrli, kondensatsion, elektrolitik, spektral gigrometrlar va psixrometr. Mas, tarozili gigrometr yordamida mutlaq namlik (g/m3) gigroskopik moddaning nam havodan suv bugʻini singdirishiga asosan aniqlanadi. Meteorologik amaliyotda soch tolali, tasmali gigrometrlar va psixrometr koʻproq ishlatiladi. Soch tolali gigrometrda yogʻsizlantirilgan soch tolasi havo namligining oʻzgarishi natijasida uzayadi yoki qisqaradi. Uning shkalasi 0 dan 100 gacha boʻlaklarga boʻlingan. Havoning namligi ortsa, gigrometrdagi soch tolasi uzayadi, asbob mili oʻngga buriladi, havoda suv bugʻi kamayganda soch tolasi qisqarib, mil chapga buriladi, shkala koʻrsatkichiga qarab namlik aniqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigroskopiklik

Gigroskopiklik (gigro... va yun. skopeo — kuzataman) — materiallarning havodagi namlikni yutish xossasi. Suvda xoʻllanadigan (gidrofil) kapillyar-gʻovak tuzilishli materiallar (yogʻoch, don va b.); suvda yaxshi eriydigan moddalar (osh tuzi, shakar, baʼzi kimyoviy birikmalar) va b. gʻovak materiallar gigroskopik xususiyatiga ega. Gʻovak materialning namni yutish darajasi havoning namligiga bogʻliq boʻladi. Masalan, yogʻoch uchun eng yuqori gigroskopik namlik (Wrar)~30% (massa boʻyicha), don uchun — 3(5%. Har qaysi material uchun gigroskopik xossasini bilish juda muhim (uni tashish, saqlash, quritish, namlashda asqotadi). Baʼzi gigroskopik materiallar (mas, konsentirlangan sulfat kislota)dan havoni quritish uchun foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidatodlar

Gidatodlar (yunoncha: Hydotod, hydotos — suv va hodos — yoʻl, teshik) — oʻsimliklardan suv va tuzlarning quyuq tomchi holida ajralishiga imkon beradigan barg hujayralari. Nam iklimda oʻsadigan oʻsimliklar uchun xos. Suv ajratish  gidatodlar orqali passiv (ildiz bosimi tufayli) yoki epiderma orqali faol sodir boʻlishi mumkin.  Gidatodlar, odatda, barglarning qirralari va tishchalarida boʻladi.  Gidatodlar funksiyasini maxsus bezli tukchalar (trixomalar) bajarishi mumkin. Gidatodli oʻsimliklar nam tropik oʻrmonlarda koʻp uchraydi.  Gidatodlar orqali suv ajratish tuproq va havo namligi yuqori boʻlganda ayniqsa jadal boradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidatofitlar

Gidatofitlar (hydatophyton, yun. hydatos — suv va phyton — oʻsimlik) — qisman yoki butunlay suvga botib usadigan suv oʻsimlikpari. Baʼzi G. (lemna, salviniya) suv yuzida qalqib, baʼzilari (vallisneriya, nilufar, nilfiya va hokazo) esa ildizi bilan suv tubiga yopishib oʻsadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Botanika
Gidravlik akkumulyator

Gidravlik akkumulyator - bosim ostida boʻlgan ish suyuqpigʻi energiyasini toʻplash uchun xizmat qiladigan qurilma. Yuklatish kuchi keskin oʻzgaradigan qurilmalarda suyuqlik va gazlar bosimini hamda sarfini baravarlash uchun ishlatiladi. Gidravlik akkumulyatorning yuklamali, prujinali, elastik korpusli, porshenli, membranali, ballonli va b. xillari bor. Gidravlik akkumulyator silindrdan iborat boʻlib uning ichida plunjer yuradi. Suyuqlik kam sarflanayotgan paytda gidravlik akkumulyator nasosdan kelayotgan suyuqlikni toʻplab, koʻp sarflanayotgan paytda ish mashinalariga yuboradi. Gidravlik akkumulyator gidravlik qurilmaning ish unumdorligini oshiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik dvigatel

Gidravlik dvigatel - suyuqlikning mexanik energiyasini yetakchi zveno (val, shtok)ning mexanik energiyasiga aylantiruvchi mashina. Ishlash tarziga kura dinamik (gidravlik turbina, suv gʻildiragi) va hajmiy (gidrotsilindr) xillari bor. Dinamik gidravlik dvigatelda yetaklanuvchi zveno suyuqlik oqimining harakat miqdori momenti oʻzgarishi hisobiga siljiydi va faqat aylanma harakat qiladi. Hajmiy gidravlik dvigatelda uning ish organi suyuklikning gidrostatik bosimidan harakatlanadi; uning yetaklanuvchi zvenosi chegaralangan ilgarilanma-kaytma yoki ilgarilanma-burilma harakat ham (gidrotsilindrlarda), chegaralanmagan aylanma harakat ham (gidromonitorlarda) kilishi mumkin. Gidravlik dvigatel ish qismining tuzilishiga koʻra porshenli va rotorli turlarga boʻlinadi. Porshenli gidravlik dvigatelda ish kamerasi qoʻzgʻalmas boʻlib, siqib chiqaruvchi qismi ilgarilanma-qaytma harakat qiladi; rotorli gidravlik dvigatelda ish kamerasi siljiydi, siqib chiqaruvchi qismi harakat qiladi. gidravlik dvigatelning aksial rotorporshenli turi keng tarqalgan. Hajmiy gidravlik dvigatel mashinalarning gidravlik yuritmalarida qoʻllanadi. Ish suyuqpigining bosimi 35 Mn/m2 (350 kg kuch/sm2). Quvvati 3000 kVt boʻlgan gidromonitorlar ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik zarba

Gidravlik zarba - qisuvli quvuroʻtkazgichda oqayotgan suyuqlik tezligining tez (bir onda) oʻzgarishi natijasida (mas, zulfin tez yopilganda) suyuqlikda bosimning keskin ortishi. G. z.da bosimning oʻsishi ushbu formula boʻyicha aniqpanadi:Ar =r(*0-v,)s1 bunda Ar — bosimning Pa da oʻzgarishi, r — suyuqlikning kg/m3 dagi zichligi, v„ va ■&, — zulfinni yopguncha va yopishdan keyin quvuroʻtkazgichda m/s da oʻlchangan oʻrtacha tezliklar, s — zarbiy toʻlqinning quvuroʻtkazgich boʻylab tarqalish tezligi. Mutlaq qattiq devorlar holida s tovushning suyuqlikdagi tezligi a ga teng (suvda a =1400 m/s). G. z. bosimi juda katta qiymatlarga erishganda u halokatga olib kelishi mumkin. Ularning oldini olish maqsadida quvuroʻtkazgichlarda saqlagich qurilmalar (tekislagich havzalar, havo qopqoqlari buralma joʻmraklar va b.) oʻrnatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik uzatma

Gidravlik uzatma — mashina, stanok va mexanizmlarda boshqaruvchi (yetakchi) valdagi mexanik energiya yoki harakat boshqariluvchi (yetaklanuvchi) valga suyuqlik vositasida uzatib beriladigan mexanizmlar majmui. Asosan hajmiy va gidrodinamik turlari bor. Vazifasiga koʻra, mexanik energiya oʻzgartirish yoki uzatishga moʻljallangan yoki boshqarishni avtomatlashtirish maqsadida harakatni oʻzgartirishga moʻljallangan xillarga boʻlinadi. Yetakchi kuch va burovchi momentining qiymati oʻzgartirilib uzatiladigani gidravlik uzatma gidrotransformator, oʻzgartirilmay uzatiladigani gidromufta deyiladi. Masalan, gidromufta (rayem) suyuqpik toʻldirilgan korpus 1, markazdan qochirma nasosga oʻxshab ishlovchi impeller 2 va gidroturbina ish gʻiddiragiga oʻxshab ishlovchi repeller 3 dan iborat. Gidravlik uzatmaning ishi markazdan qochirma kuch va burovchi moment taʼsiriga asoslangan. Vallarni birbiridan ajratish uchun mufta korpusini suyuqlikdan boʻshatish yoki suyuqlik bilan toʻldirish kerak. Gidravlik uzatma uzatmalar sonini ohista, pogʻonasiz, shovqinsiz oʻzgartirishga imkon beradi. Gidravlik uzatma avtomobillar, samolyotlar, teploxodlar, teplovozlar, stanoklar, ventilyatorlar, nasoslar va boshqalarda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlika

Gidravlika (gidro... va yun. aulos — naycha) — suyuqliklarning muvozanat va harakat shartlari qonunlarini oʻrganish va shu qonunlardan foydalanib, gidrotexnikaning amaliy masalalarni hal qilish bilan shugʻullanadigan fan. Gidrotexnika inshootlari, gidravlik mashinalar, yerni quritish va sugʻorish, gidroenergetika, gidromexanizatsiya, suv bilan taʼminlash va kanalizatsiya kabi muhandislik masalalari bilan shugʻullanadi (ilgari  gidravlika ning asosiy vazifasi suvning quvurlardagi harakatini oʻrganish boʻlgan).  Gidravlika gidrostatika va gidrodinamikaga boʻlinadi. Gidrostatika suyuqpiklarning muvozanat shartlarini va ular bilan tutashgan qattiq jismlarga taʼsirini, gidrodinamika esa suyuqliklarning harakat qonunlarini va ular bilan tutashgan qattiq jismlarning oʻzaro taʼsirini oʻrganadi.  Gidravlika nazariy mexanikaga asoslangan. U 17-asr oxiri va 18-asr boshlarida mustaqil fan sifatida rivojlana boshladi. Bu sohada I. Nyuton, D. Bernulli, M. V. Lomonosov, L. Eylernnpt xizmati katta. Rus olimi N. Ye. Jukovskiy 1899 yilda dunyoga mashhur gidravlik zarba nazariyasini kashf etdi.  Gidravlikaning asosiy boʻlimlaridan biri filtrlash nazariyasini yaratdi. Texnika va tabiatda koʻp uchraydigan aralashmalar (suyuqlik, gaz va qattiq jism zarrachalari aralashmalari) gidravlikasi ayniqsa rivojlandi. Bu sohaga rus olimi F. I. Frankel va oʻzbek olimi X. A. Raxmatulinlar asos soldi. Koʻp fazali aralashmalar gidravlikasi sohasida Toshkent ilmiy maktabi bunyodga keldi. Oʻzbek olimi J. F. Fayzullayev quvurlarda harakatlanuvchi aralashmalar masalalari bilan shugʻullandi, aralashmalar harakatiga oid bir qancha masalalarni nazariy va amaliy jihatdan hal qiddi. Fanga Raxmatulin-Fayzullayev modeli tushunchasi kiritildi. Umuman suv mexanikasi masalalarini hal qilish bilan  gidravlikadan tashqari gidromexanika ham shugʻullanadi. Gidromexanika, asosan, qagiy matematik usullarga asoslangan boʻlib, aniq matematik yechim olish uchun oqim harakati va turini, hatto suyuqliklarning fizik xossalarini ham soddalashtirib qaraydi.  Gidravlika nazariy mexanika qonunlariga va tajribadan olingan sodda formulalarga amal qilib, texnika masalalarini aniq hal qilishga intiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrazin

Gidrazin (diamid), H2N-NH2 — ammiak (NH3) hosilasi; rangsiz, havodagi suv bugʻini yutuvchi qoʻlansa hidli quyuq suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi 2°, qaynash temperaturasi 113,5°, zichligi 1,008 k/sm3 (20° da). Suvdagi eritmasi asosli xossaga ega. Gidrazin havodagi karbonat angidridni yutadi. Kislotalar bilan birikib, tuzlar hosil qiladi. Gidrazin ammiak yoki mochevinani gipoxlorit bilan oksidlab olinadi. Plastmassa, rezina, insektitsid, portlovchi moddalar i.ch.da hamda qaytaruvchi modda sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil