Sen-Marten (orol)

Sen-Marten (), yoki Sint-Marten () (Sent-Marten oroli) – Karib dengizidagi Kichik Antil tizmasining shimoliy qismida joylashgan orol. Bu dunyodagi eng kichik aholi yashaydigan orol boʻlib, bir vaqtning oʻzida ikki davlatning bir qismidir. Orolning shimoliy qismi Fransiyaning xorijdagi hamjamiyati Sent-Marten, janubiy qismi – Niderlandiya Qirolligining Sint-Marten shtati muhim avtonomiyaga ega boʻlgan oʻzini oʻzi boshqaradigan davlatdir.

Orolning Gollandiya qismining maʼmuriy markazi – Filipsburg shahri, Fransiya qismi – Marigot shahri hisoblanadi.

Etimologiyasi 
"Sen-Marten" nomi orolga inglizlar tomonidan Saint Martin of Tours sharafiga berilgan. Mahalliy aholi uni Narikele Jinjira deb atashadi, yaʼni „kokos oroli“.

Geografiyasi 

Maydoni 87 km² (shu jumladan orolning Gollandiya qismi-34 km², fransuz – 53 km²). Orolda ikkita tepalik tizimi mavjud. Eng baland joyi-orolning Fransiya qismidagi Paradise choʻqqisi (424 m). Uning relyefi adirli, baland togʻlari yashil va oʻrmonlar bilan qoplangan.

Iqlimi 
Sen-Marten oroli tropik dengiz iqlimiga ega. Apreldan noyabrgacha orol juda nam, tez-tez yomgʻir yogʻadi. Lekin ular odatda qisqa muddatli. Doimiy esib turuvchi shamollari kuchli namlik tuygʻusini kamaytiradi, apreldan noyabrgacha boʻlgan nam va issiq davrni kamroq sezadi. Qishda havo harorati pasayib, oʻrtacha kunduzi 28-29°, kechasi 22-23° issiq boʻladi. Qishda namlik sezilarli darajada kamayadi. Orolda Fransiya va Gollandiya hududlariga tegishli 30 dan ortiq oq qumli plyajlar mavjud.

Tarixi 

Amerika yevropaliklar tomonidan kashf etilishidan oldin, orol butunlay Aravaklarga tegishli edi, ular uni Tuz oroli (Sent-Martenning asosiy boyligi sharafiga) yoki Ayollar mamlakati deb atashgan.

1493-yilda Xristofor Kolumb tomonidan orol kashf etilgandan soʻng , Aravaklarning mulki Sen-Martin deb oʻzgartirildi va orol jahon xaritasiga kiritilgan 11-noyabr kuni uning asosiy davlat bayrami hisoblanadi.

1620-yillarda fransuz mustamlakachilari bu yerga kelib, tamaki etishtirishni boshladilar.

1631-yilda Gollandiyaliklar orolni qulay baza deb topib, mumkin boʻlgan hujumlardan himoya qilish uchun Fort Amsterdamni qurib, bir necha mustamlakachilar bilan bu yerda turar-joy qurdilar. Yan Klasson van Kampen birinchi gubernator boʻldi.

Ispanlar 1633-yilda orolni egallab, unga tayanch oʻrnatdilar.

1644-yilda ispanlar Piter Stuyvesant boshchiligida Gollandiyaning koʻp sonli hujumini qaytardilar.

Sakson yillik urush tugagach, bu orol Ispaniya uchun strategik ahamiyatga ega emas edi, shuning uchun ular Myunster shartnomasiga binoan undan voz kechishga rozi boʻlishdi.

Ispanlar ketganidan soʻng, gollandlar va fransuzlar oʻz turar-joylarini tiklashga qaror qilishdi, ammo yuzaga kelgan mojaro tufayli va toʻliq harbiy harakatlarni oldini olish uchun tomonlar  imzoladilar, bu orolni ikkiga boʻldi. Fransiya Qirolligi va Birlashgan viloyatlar Respublikasi oʻrtasidagi qismlar.

1651-1665 yillarda orol Malta ordeni egaliklaridan biri boʻlgan.

1690-yilda Gollandlar orolning fransuzlar qismini egallab oldilar.

1699-1702 va 1779-1881-yillarda. orol Fransiya tomonidan toʻliq bosib olindi, ammo shundan keyin Konkordiya shartnomasi tiklandi.

1795-1801-yillardagi fransuz istilosi Britaniya bilan almashtirildi.

Vena kongressining qarori bilan 1816-yilda Konkordiya shartnomasi tiklandi. Bugungi kunda ushbu shartnoma hali ham amalda boʻlgan eng qadimgi shartnomalardan biri boʻlib, orol hududi Fransiya va Niderlandiya oʻrtasidagi chegara joylashgan yagona joydir.

Siyosat 

Hozirda Sent-Martin orolining Gollandiya va Frantsiya yarmini birlashtirishga qaratilgan harakat mavjud. Ushbu birlashishni ifodalovchi "Birlik bayrog'i" 1990 yilda yaratilgan.

Hozirgi vaqtda orol Sint-Marten (orolning janubiy yarmi, Niderlandiyaning bir qismi ) va Sent-Martin jamoasiga (orolning shimoliy yarmi, Frantsiyaning bir qismi) bo'lingan . Orol 1648-yilda Konkordiya shartnomasi imzolangandan beri bo'lingan , bu bugungi kunda ham amalda bo'lgan eng qadimgi shartnomalardan biri bo'lib qolmoqda. Orolning birlashishi ikkala yarmining aholisi tomonidan qo'llab-quvvatlanadi.

Konkordiya shartnomasi orolning ikkala qismi o'rtasida erkin harakatlanish imkonini beradi, bu esa orol aholisi orasida umumiy kayfiyatni uyg'otdi, garchi bu ham ba'zilar rasmiy birlashishni keraksiz deb bilishining sababi. Orolning birlashishiga qarshi boshqa dalillar shundan iboratki, na Frantsiya, na Gollandiya bunga yo'l qo'ymaydi va ikkala tomon ham bunga erishish uchun to'liq mustaqillikni talab qiladi.

1990-yil 31-avgustda Sent-Martinning "Birlik bayrog'i" Sint-Martendagi Filipsburg yubiley kutubxonasida bo'lib o'tgan milliy ramzlar bo'yicha dastlabki konferentsiyada qabul qilindi. Bu bayroq orolning ikkala yarmidagi odamlarni va ikkinchisining birlashuvini ifodalash uchun yaratilgan va bugungi kunda ba'zi uylarda, ba'zan esa Sent-Martindagi cherkovlar va diniy guruhlar tomonidan osib qo'yilgan.2020-yil avgust oyida, Sent-Martin-Sint-Marten chegarasiga COVID-19 pandemiyasini oʻz ichiga olish uchun cheklovlar va nazoratlar kiritilganda, ushbu choralarga qarshi baʼzi namoyishchilar oʻzlari bilan bu bayroqni koʻtardilar.2020-yil sentabr oyida bu cheklovlar bekor qilindi va orolning har ikki tomonidagi odamlar “Bir orol, bir xalq, bir taqdir” deb hayqira boshladilar.

Ushbu harakatning ba'zi taniqli tarafdorlari orasida 2014 yilda orolni birlashtirishni qo'llab-quvvatlagan Sent-Martin jamoasining sobiq rahbari Albert Fleming bor.

Iqlim 
Köppen iqlim tasnifiga ko'ra , orolda tropik savanna iqlimi (Aw) yanvardan aprelgacha quruq mavsum va avgustdan dekabrgacha yomg'irli mavsumga ega. Yog'ingarchilik shakllari yil davomidagi Azor tog'larining harakati bilan bog'liq . [24] Shamol yoʻnalishi asosan sharqdan yoki shimoli-sharqdan, shimoli-sharqiy yoʻnalishda harakat qilsa, harorat yil davomida barqaror boʻlib qoladi va harorat kamdan-kam hollarda 34 °C (93 °F) dan oshadi yoki 20 °C (68 °F) dan pastga tushadi. [24] Harorat yil davomida barqaror boʻlib turadi, oʻrtacha oʻrtacha harorat 27,2 °C (81,0 °F). Dengizning o'rtacha harorati 27,2 °C (81,0 °F), fevral oyidagi eng past harorat 25,9 °C (78,6 °F) dan oktyabrda 28,4 °C (83,1 °F) gacha. Yillik oʻrtacha yogʻingarchilik miqdori 1047 mm (41,2 dyuym) boʻlib, 142 kunlik yogʻingarchilik miqdori oʻlchanadi. Momaqaldiroq vaqti-vaqti bilan sodir bo'lishi mumkin, yiliga 18 kun momaqaldiroq.Yogʻingarchilikning umumiy miqdori tropik siklonlar soniga qarab yildan-yilga oʻzgarib turadi .

Orol tropik mintaqada joylashganligi sababli, yozning oxiri va kuzning boshlarida Atlantika bo'roni faolligi bilan muntazam ravishda tahdid soladi.

Irma to'foni (2017)

2017-yil 6-sentabrda orolga “Irma” to‘foni ( 5-toifali quruqlikka tushganda) zarba berdi, bu esa binolar va infratuzilmaga 3 milliard dollarga baholangan keng ko‘lamli va katta zarar keltirdi.  2018-yil 9-iyul holatiga koʻra jami 11 kishining oʻlimi haqida xabar berilgan edi  Fransiya Ichki ishlar vaziri Jerar Kollomb 2017-yil 8-sentabr kuni maktablarning aksariyati frantsuzlar tomonidan vayron qilinganini aytdi. orolning yarmi. Kuchli shamol tufayli etkazilgan zarardan tashqari, Marigot qishlog'idagi korxonalarga jiddiy sel zarar etkazilgani haqida xabarlar bor . Talonchilik ham jiddiy muammo edi. Frantsiya ham, Gollandiya ham orolga yordam, shuningdek, politsiya va favqulodda yordam xodimlarini yubordi. Washington Post gazetasining xabar berishicha, Frantsiya tomonidagi inshootlarning 95% va Gollandiya tomonidagi tuzilmalarning 75% shikastlangan yoki vayron bo'lgan. 

Bo'ron to'xtaganidan bir necha kun o'tgach, Gollandiya Qizil Xoch jamiyati tomonidan o'tkazilgan so'rov natijalariga ko'ra, Sint-Martendagi binolarning deyarli uchdan bir qismi vayron bo'lgan va oroldagi tuzilmalarning 90 foizdan ortig'i shikastlangan.  Princess Juliana aeroporti jiddiy shikastlangan, biroq ikki kun ichida qisman qayta ochilgan va kelayotgan yordam reyslari va evakuatsiya qilinganlarni boshqa orollarga olib ketadigan parvozlar uchun.

Tili 
Orolning ikkala qismidagi ogʻzaki til – Sen-Marten, Sharqiy Karib dengizi ingliz-kreol tilining dialekti.

Orolning Gollandiya qismining rasmiy tili golland tilidir. Bu yerda ingliz va ispan tillari, shuningdek, papiamento lahjasida ham soʻzlashadi.

Fransuz tomonida rasmiy til fransuz tilidir.

Iqtisodiyoti 

Iqtisodiyotining asosini turizm tashkil etadi.

Gollandiya tomonida rasmiy pul birligi Gollandiya Antil gulderi, fransuz tomonida esa boshqa fransuz xorijdagi barcha mulklarida boʻlgani kabi evro hisoblanadi. Amerika dollari hamma joyda qabul qilinadi. Oroldagi doʻkonlardagi narxlarning aksariyati shu valyutada koʻrsatilgan. Yashash narxi Evropanikiga oʻxshash yoki biroz yuqoriroq. Kredit kartalar hamma joyda qabul qilinadi.

Orolning janubiy, Gollandiya qismi offshor zona hisoblanadi. Orolning Gollandiya qismida roʻyxatdan oʻtgan va orolda biznes yuritmayotgan kompaniyalar soliqdan ozod qilingan. Shu bilan birga, koʻchmas mulk va uni sotishdan tushgan daromadga soliq olinmaydi.

Malika Juliana aeroporti ushbu orolda joylashgan. U erga qoʻnish eng qiyinlaridan biri hisoblanadi, chunki uchish-qoʻnish yoʻlagining oxiri dengiz qirgʻogʻiga tutashgan va samolyotlar Maho plyajida dam olayotgan sayyohlarning boshi ustiga tom maʼnoda qoʻnishga majbur boʻladi, uchish-qoʻnish yoʻlagining uzunligi esa atigi 2300 metr.

Demografiya 
2019- yil 1- yanvarda butun orol aholisi 73 777 kishini tashkil etdi, 41 177 kishi Gollandiya tomonida va 32 489 kishi Frantsiya tomonida istiqomat qiladi.Eʼtibor bering, frantsuz tomoni uchun bu raqam 2017-yil sentabrida “Irma” toʻfoni vayron boʻlganidan keyin roʻyxatga olish natijalariga asoslanadi , Gollandiya tomoni uchun esa 2011-yilgi aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra faqat roʻyxatga olishdan keyingi hisob. Orolning Gollandiya tomonida sodir bo'lgan "Irma" to'fonidan keyingi birinchi aholini ro'yxatga olish 2022 yil oktyabr oyida o'tkazilishi rejalashtirilgan.Irma to'fonidan oldin 2017- yil 1- yanvarda orol aholisi 75 869 (Gollandiya tomonida 40 535) edi. Fransiya tomonida 35 334).

So'nggi 30 yil ichida yaxshi ish va yashash sharoitlarini qidirayotgan muhojirlarning katta oqimi tufayli kreollar soni muhojirlar sonidan oshib ketdi. Orol aholisi juda xilma-xil bo'lib, 70 dan ortiq mamlakatdan kelgan odamlarni o'z ichiga oladi.

Shunchalik ko'p millatlar mavjud bo'lganligi sababli, bir nechta tillarda gaplashadi. Ingliz tiliga asoslangan kreol asosiy mahalliy xalq tilidir.Biroq, rasmiy tillar Sen-Martin uchun frantsuz, Sint-Marten uchun golland va ingliz tillari rasmiy hisoblanadi. Boshqa umumiy tillar qatoriga turli frantsuz kreollari ( Fransuz Karib dengizi muhojirlari gapiradi ), ispan ( Dominikan Respublikasi , Puerto-Riko va turli Janubiy Amerika davlatlaridan kelgan muhojirlar gapiradi ) va Papiamento (Aruba, Bonaire va Kyurasaodan kelgan muhojirlar gapiradi) kiradi.

Madaniyat 
Orol madaniyati Afrika, Frantsiya, Britaniya, Gollandiya, Amerika va Osiyo merosining aralashmasidir . Garchi har bir tomonning madaniyati o'zlarining boshqaruvchi mamlakatlari tomonidan ta'sirlangan bo'lsa-da, ular etarlicha o'xshash meros va an'analarga ega bo'lib, Sent-Martin qayerda tugashini va Sint Martenni qaerdan boshlashini aytish qiyin.

Kreol aholisi o'z ildizlarining ko'p qismini Afrika, Frantsiya, Niderlandiya va Britaniya orollariga olib borishi mumkin. Ispan istilosi tomonidan dastlabki egallab olingan ikki qal'a xarobalaridan faqat ba'zi toshlar qolgan. Ammo mustamlaka davrida ingliz ko'chmanchilari va bir qancha harbiy hukmronliklari orolda gapiriladigan asosiy til sifatida o'z iboralarini qoldirib, Sent-Martin madaniyatiga katta ta'sir ko'rsatdi.

Frantsuz Sent-Martenda eng ko'p amalda bo'lgan din Rim-katoliklikdir. Gollandiyalik Sint Marten protestant mazhablarini, xususan, metodizmni yoqlaydi . Orolda shuningdek, kichik yahudiy, yettinchi kun adventisti , hindu, musulmon, sikx , buddist va rastafari jamoalari mavjud.

Butun orol o'zining ajoyib taomlari bilan mashhur. Kreol, frantsuz va g'arbiy hind taomlari ayniqsa mashhur.

Sent-Martindagi mashhur musiqa Karib dengizi bo'ylab topilgan turli uslublarni o'z ichiga oladi. Kalipso, merengue, soka, zouk, reggi va chutney bayram madaniyatiga hissa qo'shadi.

Sent-Martinning Gollandiya tomoni o'zining bayramona tungi hayoti, plyajlari , zargarlik buyumlari, mahalliy rom asosidagi guavaberry likyorlari bilan tayyorlangan ichimliklar va kazinolari bilan mashhur. Orolning frantsuz tomoni oʻzining yalangʻoch plyajlari , kiyimlari, xaridlari (shu jumladan ochiq bozorlar) va frantsuz va hind Karib dengizi taomlari bilan mashhur. Ingliz tili mahalliy dialekt bilan birga eng ko'p gapiriladigan tildir . Rasmiy tillar Sent-Martin uchun frantsuz, Sint-Marten uchun golland va ingliz tillaridir. Boshqa keng tarqalgan tillar qatoriga frantsuz tiliga asoslangan turli xil kreollar (Fransuz Karib dengizining boshqa orollaridan kelgan muhojirlar gapiradi), ispan (Dominikan Respublikasi va Janubiy Amerikaning turli davlatlaridan kelgan muhojirlar gapiradi) va Papiamento (Aruba, Bonaire va Kyurasaodan kelgan immigrantlar gapiradi).

Orolning etakchi madaniyat san'atkorlari orasida "Youth Waves" musiqiy guruhi; Isidor "Mighty Dow" York, kaisonian , panman; Roland Richardson, impressionist rassom; Ruby Bute , rassom; Nikol de Uiver , raqqosa va Brodvey yulduzi; Lasana M. Sekou , shoir, yozuvchi, mustaqillik himoyachisi; Klara Reyes, xoreograf; va Tanny va The Boys, torli musiqa guruhi.

Sent-Martindagi yangiliklar nashrlari orasida The Daily Herald, Soualiga News Day, Soualiga News,Sent-Marten News, SMN News, SXM Island Time,va SXM mavjud. Suhbatlar.

Valyuta 
Sent-Martinning rasmiy valyutasi yevro, Sint-Marten esa Gollandiya Antil gulderidan foydalanadi , bir AQSh dollari uchun 1,79 ga teng. Niderlandiya Antil orollarining parchalanishi natijasida Niderlandiya Antil gilderi qonuniy toʻlov vositasi boʻlishni toʻxtatadi va uning oʻrniga 2021-yilning birinchi yarmida muomalaga chiqarilishi rejalashtirilgan, ammo hozirda 2024-yilga rejalashtirilgan Karib dengizi gilderi keladi.Oroldagi deyarli har bir do'kon ham Amerika Qo'shma Shtatlari dollarini qabul qiladi , garchi ba'zida qimmatroq valyuta kursi qo'llaniladi.

Transport 

Jamoat avtobuslari orolda qolgan mehmonlar uchun asosiy transport turi hisoblanadi. 

Chegara kelishuvlari 

Orolning hech bir tomoni Shengen hududiga kirmaydi ; to'liq chegara tekshiruvlari orolga kirish va chiqishda amalga oshiriladi. Pasport nazorati, shuningdek, Marigot yoki Princess Juliana xalqaro aeroportidan Anguilla shahriga feribot olib borishda ham amalga oshiriladi . Orolning ikki tomoni o'rtasidagi chegarada kamdan-kam hollarda tekshiruvlar o'tkaziladi.

1994-yilda Niderlandiya Qirolligi va Frantsiya Sent-Martin chegara nazorati to'g'risidagi Frantsiya-Gollandiya shartnomasini imzoladilar , bu oroldan tashqarida kelgan va faqat ruxsati bo'lgan xorijliklarni qabul qiladigan "xavfli parvozlar" deb ataladigan fransuz-golland chegaralarini birgalikda nazorat qilish imkonini beradi. orolning har ikki tomonida sayohat qilish. Biroz kechikishdan so'ng, shartnoma 2006-yil noyabr oyida Niderlandiyada ratifikatsiya qilindi va 2007-yil 1-avgustda kuchga kirdi. Shartnomada ko'rsatilgan ishchi guruh hali o'rnatilmaganligi sababli uning qoidalari hali amalga oshirilmagan. [ iqtibos kerak ] [ yangilanishi kerak ] Shartnoma ikkita asosiy aeroportda tashqi tekshiruvlarni uyg'unlashtirish uchun hech qachon tuzilmagan ishchi guruhini talab qiladi. Gollandiya tomoni yangi va qattiqroq fransuz viza talablari ularning turistik daromadlariga zarar yetkazishidan xavotir bildirdi.

Aeroportlar

Orolga har kuni yirik reaktiv samolyotlar, jumladan, butun dunyodan sayyohlarni tashiydigan Boeing 747 va Airbus A340 samolyotlarini olib keladigan ko'plab yirik aviakompaniyalar xizmat ko'rsatadi. Princess Juliana xalqaro aeroportidagi qisqa asosiy uchish-qo'nish yo'lagi va uning katta tepalik va plyaj o'rtasidagi joylashuvi ba'zi ajoyib yondashuvlarni keltirib chiqaradi. Aviatsiya fotograflari Maho Beach'da quyosh botuvchilardan atigi bir necha metr [ noaniq ] yuqorida joylashgan katta samolyotlarning suratlarini olish uchun aeroportga to'planishadi .  [ yaxshiroq manba kerak ]

Orolning frantsuz tomonida Grand Case , L'Espérance aeroportida qo'shni Karib orollariga xizmat ko'rsatadigan kichik samolyotlar uchun kichik aeroport mavjud. Dovul mavsumida u joylashishi tufayli tez-tez qalin tumanga duchor bo'ladi.

Havolalar

Adabiyotlar 

 Ensiklopediya regionalnoy geologii mira. Zapadnoe polusharie (vklyuchaya Antarktidu i Avstraliyu) / Pod red. R. U. Feyrbridja. Per. s angl. S. S. Filatova. – L.: Nedra, 1980. – 511 s.

Havolalar 

 MEMBRANA | Jannat orolida sayyohlarning boʻyniga samolyotlar qoʻnadi 
Shimoliy Amerika mamlakatlari
AQSh