Chayka (baliqchi qush)

Chaykalar — yoki odatdagi nomi bilan dengiz chaykalari, Laridae oilasiga mansub dengiz qushlari bo‘lib, Lari osttartibiga kiradi. Ular o‘zlariga eng yaqin bo‘lgan turnalar va skimmerlarga, uzoqroq qarindosh bo‘lgan auklarga va yanada uzoqroq qarindosh bo‘lgan suvda suzuvchi qushlarga tegishli. XXI asrga qadar, ko‘pgina chaykalar Larus turiga mansub deb hisoblanar edi, lekin bu tasnif endi polifiletik deb hisoblanadi, natijada bir nechta turlarning qayta tiklanishiga olib keldi. Chaykalarning eski nomi "mews" bo‘lib, bu so‘z nemischa "Möwe", dancha "måge", shvedcha "mås", gollandcha "meeuw", norvegcha "måke/måse", va fransuzcha "mouette" so‘zlari bilan bir xil kelib chiqishga ega va ba'zi mintaqaviy dialektlarda hali ham uchraydi.

Chaykalar odatda o'rta yoki katta hajmda bo'ladi, odatda kulrang yoki oq, ko'pincha bosh yoki qanotlarida qora belgilar bilan. Ularning ovozlari odatda qattiq va qichqiriqli bo'lib, mustahkam, uzunroq tumshug'i va oyoqlarining pardasi bor. Ko'pgina chaykalar yerda uya quruvchi yirtqich qushlar bo'lib, jonli ozuqa olish yoki imkoniyat tug'ilganda o'lja ovlashadi, ayniqsa Larus turi shundaydir. Jonli ozuqaga ko'pincha qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar, baliqlar va kichik qushlar kiradi. Chaykalar jag'larini keng ochish imkoniyatiga ega, bu ularga katta o'ljani yutib yuborishga imkon yaratadi. Chaykalar odatda qirg'oq yoki ichki hududlarda yashaydigan turlar bo'lib, kamdan-kam hollarda dengizdan uzoqqa boradilar, kittiwake turlari bundan mustasno. Katta turlar to'liq voyaga yetgan patlarni olish uchun to'rt yilgacha vaqt talab qiladi, ammo kichik chaykalar uchun ikki yil odatiy hisoblanadi. Katta oq boshli chaykalar odatda uzoq umr ko'ruvchi qushlar bo'lib, seld chaykasi uchun eng uzun umr ko'rgan rekord 49 yilni tashkil qiladi.

Chaykalar yirik, zich joylashgan va shovqinli koloniyalarda uya quradilar. Ular o‘simliklardan iborat uya ichida ikkita yoki uchtagacha nuqtali tuxum qo‘yadilar. Chaykalar qora va yirik patlari bilan faol holda dunyoga keladi. Chaykalar resurslardan unumli foydalanadigan, qiziquvchan va aqlli qushlar bo‘lib, ayniqsa yirik turlari, murakkab aloqa usullarini va yuqori darajada rivojlangan ijtimoiy tuzilishni namoyish etadi. Masalan, ko‘plab chayka koloniyalari yirtqichlar va boshqa bosqinchilarga hujum qilish va ta’qib qilish kabi guruh bo‘lib hujum qilish xatti-harakatlarini namoyon qiladi. Ba’zi turlar, masalan, seld chaykasi, oltin baliq tutish uchun non bo‘laklaridan o‘lja sifatida foydalanib, asboblardan foydalanish xatti-harakatlarini ko‘rsatgan. Ko‘plab chayka turlari odamlar bilan muvaffaqiyatli hamkorlik qilishni o‘rgangan va inson yashash joylarida rivojlanib ketgan. Boshqalari esa o‘z ozuqalarini olish uchun kleptoparazitizmga tayanadi. Chaykalar jonli kitlarga hujum qilayotgani kuzatilgan, ular kit suv yuzasiga chiqishi bilan unga qo‘nib, go‘sht bo‘laklarini yulib olishadi.

Ta'rif va morfologiya 

Chaykalar kattaligi bo‘yicha juda turlicha bo‘ladi: masalan, kichik chaykaning og‘irligi 120 gram va uzunligi 29 santimetr, katta qora chaykaning og‘irligi esa 1,75 kg va uzunligi 76 sm. Ular umumiy shaklda bir xil bo‘lib, og‘ir tanali, uzun qanotli va o‘rtacha uzun bo‘yniga ega. Uch turdan tashqari barcha chaykalarining dumi yumaloq; istisnolar Sabinin chaykasi va yutilgan dumi bo‘lgan chaykalar, ular bo‘linadigan dumga ega, hamda Rosning chaykasi, unda esa dum shpatulali shaklda bo‘ladi. Chaykalar, ayniqsa, o‘xshash turnalar bilan solishtirganda, o‘rtacha uzun oyoqlarga ega, to‘liq pardali panjalari bilan. Tumshug‘i odatda og‘ir va biroz qayrilgan, katta turlarda kichik turlarga qaraganda mustahkamroq tumshuq mavjud. Tumshuq rangi katta oq boshli turlarda ko‘pincha sariq va qizil nuqtali, kichik turlarda esa qizil, quyuq qizil yoki qora bo‘ladi.

Chaykalar umumiy ovqatlanuvchilardir. Haqiqatan ham, ular barcha dengiz qushlari orasida eng kam ixtisoslashganlardir va ularning morfologiyasi suzishda, uchishda va yurishda teng darajada mahoratli bo'lishiga imkon beradi. Ular boshqa dengiz qushlariga qaraganda quruqlikda yurishda ko'proq moslashgan, kichikroq chaykalar esa yurishda yanada chaqqonroqdir. Chaykalarning yurish usuli biroz yon tomonlarga siljishni o'z ichiga oladi, bu esa juftlashuv paytidagi namoyishlarda kuchayishi mumkin. Havoda ular parvoz qilishga va juda kam joy bilan tezda havoga ko'tarilishga qodir.

Katta chaykalarning patlari umumiy ko'rinishda oq tana va qoraroq ustki qismdan iborat; bu ustki qismning qoraroqligi och kulrangdan qora ranggacha farq qiladi. Bir necha tur bu jihatdan farq qiladi, masalan, fil suyagi chaykasi butunlay oq, va ba'zilari, masalan, lava chaykasi va Heermann chaykasi qisman yoki butunlay kulrang tanaga ega. Aksariyat turlarning qanot uchi qora, bu ularning aşınmaya qarshi chidamliligini oshiradi, odatda oq belgilarning o'ziga xos ko'rinishi bilan. Qarg'aning boshi qoraroq qalpoq bilan qoplangan bo'lishi mumkin yoki butunlay oq bo'lishi mumkin. Boshi patlari juftlashuv mavsumiga qarab o'zgaradi; juftlashmagan davrda qoraroq qalpoqli qarg'alar qalpoqni yo'qotadi, ba'zan ko'z orqasida bitta dog' qoldiradi, oq boshli qarg'alarda esa juftlashmagan boshlar yo'l-yo'l bo'lishi mumkin.

Tarqalishi va yashash joyi 

.Chaykalar dunyo bo'ylab keng tarqalgan kozmopolit tarqalishga ega. Ular Antarktida chegaralarini ham o'z ichiga olgan holda, har bir qit'ada ko'payadi va shimoliy Arktikada ham uchraydi. Ular tropik orollarda kamroq uchraydi, ammo ba'zi turlari Galapagos va Yangi Kaledoniya kabi orollarda yashaydi. Ko'plab turlar sohil bo'yidagi koloniyalarda, asosan, orollarda ko'payadi, va bir turi, kulrang chayka, suvdan uzoqdagi quruq cho'llarning ichki qismida ko'payadi. Chaykalar oilasi ichida katta xilma-xillik mavjud bo'lib, turli turlar dengiz, chuchuk suv yoki quruqlik muhitida ko'payishi va oziqlanishi mumkin.

Ko'pgina chayka turlari migratsion hisoblanadi, ya'ni qish mavsumida issiqroq hududlarga ko'chib o'tadi, ammo ular qanchalik uzoqqa ko'chishi turiga qarab farq qiladi. Ba'zi turlar, masalan, Franklin chaykasi, uzoq masofalarga, Kanadadan Janubiy Amerikaning janubiy qismidagi qishlash joylariga ko'chadi. Boshqa turlar esa ancha qisqa masofalarga ko'chadi va faqat naslchilik joylari yaqinidagi sohillarga tarqalishi mumkin.

Naslchilik davridan tashqari chaykalarning tarqalishiga katta ta'sir qiluvchi omillardan biri oziq-ovqat manbalaridir. Ayniqsa, insonning baliqchilik faoliyati katta ta'sir ko'rsatadi, chunki ular ko'pincha mo'l-ko'l va oldindan bashorat qilinadigan oziq-ovqat manbalarini taqdim etadi. Inson baliqchiligiga bog'liq bo'lgan ikki chayka turi – Audouin chaykasi (Ichthyaetus audouinii) va qora yelkali chayka (Larus fuscus) naslchilik tarqalishi (ayniqsa, qora yelkali chayka) baliqchilik chiqindilari va baliqchilik portlari tomonidan sezilarli darajada ta'sirlangan.

Qushlar yashash joylari va tarqalishiga ta'sir qiluvchi ekologik omillar orasida inson faoliyati va iqlim o'zgarishi muhim rol o'ynaydi. Botqoqliklarda suv qushlarining tarqalishini ko'rib chiqqanda, sho'rlanish darajasi, suv chuqurligi, suv havzalarining izolyatsiyasi va gidroperioddagi o'zgarishlar qushlar jamoasining tuzilishiga, ham tur, ham guruhlar bo'yicha ta'sir ko'rsatgan. Ayniqsa, chaykalar sho'rlanish darajasi bilan yuqori bog'liqlikka ega bo'lib, bu suv qushlari to'plamining asosiy ekologik bashoratchisi sifatida ajralib turadi.

Xatti-harakatlari

Oziq-ovqat va oziqlanish 
Charadriiform qushlar tuzli suvni ham, chuchuk suvni ham ichadi, chunki ularning bosh suyaklarining supraorbital oluklarida joylashgan ekzokrin bezlari orqali burun teshiklari orqali tuz chiqariladi, bu esa buyraklarga elektrolit balansini saqlashda yordam beradi. Chaykalar juda moslashuvchan ovqatlanish qobiliyatiga ega bo'lib, ular imkoniyat tug'ilganda keng turdagi o'ljalarni qabul qiladi. Chaykalarning oziq-ovqatiga tirik yoki allaqachon o'lgan baliqlar va dengiz va chuchuk suv umurtqasizlari kiradi; yer yuzasi artropodlari va hasharotlar, yomg'ir chuvalchanglari kabi umurtqasizlar; kemiruvchilar, tuxumlar, murda, ichki organlar, sudralib yuruvchilar, amfibiyalar, urug'lar, mevalar, inson chiqindilari va hatto boshqa qushlar ham. Hech bir chayka turi faqat bitta o'lja bilan ixtisoslashmagan va hech bir chayka turi faqat bitta usuldan foydalanib oziq qidirmaydi. Oziq-ovqat turi sharoitlarga bog'liq bo'lib, naslchilik mavsumida yer yuzasi o'ljalari, masalan, urug'lar, mevalar va yomg'ir chuvalchanglari keng tarqalgan bo'lsa, dengiz o'ljalari naslchilikdan tashqari mavsumda, qushlar katta suv havzalarida ko'proq vaqt o'tkazganda keng tarqalgan.

Chaykalar turli o'ljalarni tutish bilan birga, ularni qanday tutish usullarida ham katta moslashuvchanlik namoyish etadi. O'ljalar havoda, suvda yoki quruqlikda qo'lga kiritilishi mumkin. Havoda uchayotgan chaykalar suvdan yoki yerdan narsalarni ushlashadi va suv ustidan o'lja tutish uchun suvga sho'ng'iydi. Kichikroq turlar suvdan baliqni ushlashda yaxshi qobiliyatga ega. Chaykalar suv ustida o'tirganda ham baliq ushlash keng tarqalgan bo'lib, ular dengiz umurtqasizlarini suv yuzasiga chiqarish uchun aylanma suzishi yoki oyoqlari bilan suvni chayqashi mumkin. Oziq-ovqatlari ko'pincha qirg'oqlardagi qum, loy yoki toshlar orasidan qidirish orqali topiladi. Katta chaykalar bu usulda ko'proq oziqlanishga moyil. Sayoz suvda chaykalar oyoqlari bilan suvni chayqash bilan shug'ullanishi mumkin. O'ljani qo'lga kiritishning bir usuli, og'ir chig'anoqlarni qattiq yuzalarga tashlashdir. Chaykalar qobiqlarni tashlash uchun mos yuzani topish uchun biroz masofaga uchishi mumkin, va bu jarayonda o'rganilgan komponent mavjud bo'lib, kattaroq qushlar yoshroq qushlarga qaraganda muvaffaqiyatliroq bo'ladi. Oziqlanish muvaffaqiyati asosan yoshga bog'liq bo'lsa-da, o'lja va oziqlanish usullarining xilma-xilligi bunday emas. Oziq qidirish ko'nikmalarini o'rganishga ketadigan vaqt chaykalarning kechikkan yetilishining sababini tushuntirishi mumkin.

Chaykalar chuqurroqda joylashgan o'ljalarni olish uchun suv ostiga sho'ng'ish qobiliyatiga ega emas. Chuqurroq joylardan o'lja olish uchun ko'plab chayka turlari boshqa hayvonlar bilan birgalikda oziqlanadi, bu yerda dengiz yirtqichlari ov qilayotganda o'ljani suv yuzasiga haydaydi. Bunday hamkorlikning misollari sifatida oziqlanayotgan kulrang kitlar tomonidan suv yuzasiga chiqarilgan loy ustunlari atrofida oziqlanayotgan to'rtta chayka turi, shuningdek, orkalar (eng katta delfin turi) va klyopa chaykalari (va boshqa dengiz qushlari) o'rtasidagi hamkorlikni keltirish mumkin.

Insonlarning chaykalar dietasiga ta'sirini o'rganib chiqqanda, sardina kabi asosiy o'lja turlarining ortiqcha ovlanishi dietada va xatti-harakatlarda o'zgarishlarga olib kelganini ko'rish mumkin. Ispaniyaning shimoli-g'arbiy sohilidagi sariq oyoqli chaykaning (Larus michahellis) chiqindilari tahlili sardina asosli dietadan qisqichbaqasimonlarga asoslangan dietaga o'tganini ko'rsatdi. Bu o'zgarish yuqori baliq ovlash samaradorligi va umuman baliq zaxiralarining kamayishi bilan bog'liq edi. Nihoyat, yaqin atrofdagi ochiq havodagi chiqindixonalarni yopish chaykalar uchun oziq-ovqat mavjudligini cheklab qo'ydi va ularning dietasidagi o'zgarishga yana bir bosim qo'shdi. 1974-1994 yillar oralig'ida Portugaliyaning Berlenga orolida sariq oyoqli chaykalar populyatsiyasi 2600 dan 44,698 gacha oshdi. Kattalar va jo'jalar qoldiqlarini tahlil qilgan tadqiqotchilar tabiiy o'lja va inson chiqindilari aralashmasini topdilar. Chaykalar asosan Henslow suzuvchi qisqichbaqasi (Polybius henslowii)ga tayanar edi. Ammo mahalliy o'lja mavjudligi past bo'lgan paytlarda, chaykalar inson bilan bog'liq oziq-ovqatga o'tadi. Dengizdan quruqlikdagi o'ljaga vaqtinchalik o'tishlar chaykalarning moslashuvchanligini va jo'jalarining holatini bir xilda saqlash qobiliyatini ko'rsatadi. Insonlarning aralashuvi chaykalar ko'payishiga ham ta'sir ko'rsatgan, bunda tuxumning ochilmay qolishi ma'lum bir joydagi aralashuv miqdoriga to'g'ridan-to'g'ri bog'liq ekanligi ko'rsatilgan. Ba'zi chayka turlari kichik tyulenlarning ko'zlarini yeyishi va fil tyulenining sutini bevosita tortib olish bilan mashhur.

Naslchilik 

Chaykalar monogam bo'lib, kolonial naslchilik qiladigan qushlardir va odatda juftliklar umr bo'yi bir-birlariga sodiq bo'ladi. Juftliklarning ajralishi yuz berishi mumkin, ammo bu ijtimoiy xarajatlarni keltirib chiqaradi va ajralishdan bir necha yil o'tgach ham davom etishi mumkin. Chaykalar shuningdek, yuqori darajadagi joyga sodiqlikni namoyish etadi, bir marta naslchilik qilgan koloniyaga qaytib keladi va odatda o'sha koloniyadagi bir xil joyda naslchilik qiladi. Koloniyalar bir nechta juftliklardan yuz minglab juftliklargacha o'zgarishi mumkin va faqat shu chayka turiga tegishli bo'lishi yoki boshqa dengiz qushlari bilan bo'lishishi mumkin. Ba'zi turlar yolg'iz tuxum qo'yadi va ba'zi juftliklar boshqa qushlar koloniyalarida naslchilik qilishi mumkin. Koloniyalar ichida, chayka juftliklari hududiy bo'lib, tuxum qo'yish joyi atrofida o'z turlaridan boshqa qushlarga qarshi hududni himoya qiladi. Bu hudud herring chaykada 5 metr radiyusdagi katta maydondan, kittivakesda esa juda kichik tosh qirg'og'ida bo'lishi mumkin.

Ko'pgina chaykalar yiliga bir marta naslchilik qiladi va ularning naslchilik davri odatda uchdan besh oygacha davom etadi. Chaykalar koloniyaga ko'chishdan oldin bir necha hafta davomida yig'iladi. Mavjud juftliklar o'zaro bog'lanishlarini tiklaydi, yangi juftliklar esa cort qilishni boshlaydi. So'ngra, qushlar o'z hududlariga qaytadi, yangi erkaklar yangi hududlarni egallaydi va urg'ochilarni cort qilishga harakat qiladi. Chaykalar o'z hududlarini raqiblardan, ikki jinsdan ham, chaqiruvlar va havo hujumlari orqali himoya qiladi.

Uya qurish ham juftlik aloqalarining bir qismidir. Chaykalar odatda o‘simliklardan iborat g‘orlarda uya quradi. Uyalar odatda yerga quriladi, lekin ba'zi turlar, masalan, kittivakes, deyarli har doim qoyalarda uya quradi; ba'zi turlar, masalan, Bonaparte chaykalari esa daraxtlarda va yuqori joylarda uya quradi. Ikkala jins ham uya qurish materiallarini yig‘adi va uya quradi, ammo mehnat taqsimoti har doim to‘liq teng bo‘lmasligi mumkin. Qirg‘oqdagi shaharlarda ko‘plab chaykalar tomlarda uya quradi va ularni yaqin atrofdagi odamlar kuzatishi mumkin.

Odatda, chaykalar uchta tuxum qo‘yadi, lekin ba'zi kichik turlarda bu ikkita bo'lishi mumkin va yutqich dumli chaykalarda faqat bitta tuxum bo'ladi. Koloniyalarda qushlar tuxum qo‘yishni sinxronlashtiradi, bu katta koloniyalarda sinxronizatsiya darajasi yuqori bo'ladi, ammo ma'lum bir nuqtadan keyin bu barqarorlashadi. Chayka tuxumlari odatda to‘q tusli tan rangdan to jigarranggacha yoki zaytun rangli bo‘lib, to‘q dog‘lar va chizilmalar bilan bezatilgan bo‘lib, yaxshi kamuflyaj qilingan. Ikkala jins ham tuxumlarni inkubatsiya qiladi, kun davomida inkubatsiya davri bir soatdan to‘rt soatgacha davom etadi, tunda esa bir ota-ona tuxumni inkubatsiya qiladi. Turli xil qush turlari, shu jumladan chaykalar ustida olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, urg‘ochilar o‘z juftlarini boshqalardan parental parvarish olish uchun tanlaydi, bu xatti-harakatlar boshqa hayvon turlarida ham, masalan, fillar, bo‘rilar va boshli minnouslar kabi hayvonlarda ham kuzatiladi.

Inkubatsiya davri 22 dan 26 kungacha davom etadi va birinchi tuxum qo‘yilgandan keyin boshlanadi, lekin bu ikkinchi tuxum qo‘yilgunga qadar uzluksiz emas. Bu shuni anglatadiki, birinchi ikkita jo‘ja bir-biriga yaqin vaqtda dunyoga keladi, uchinchi jo‘ja esa biroz keyinroq tug'iladi. Yosh jo‘jalar taxminan bir yoki ikki hafta davomida ota-onalari tomonidan parvarishlanadi, va odatda hech bo'lmaganda bitta ota-ona jo‘jalar qanot chiqargunga qadar ular bilan qoladi va ularni qo‘riqlaydi. Ikkala ota-ona ham jo‘jalarni oziqlantiradi, lekin tarbiyalash davrining boshida ko‘proq erkak qush oziqlantirishni amalga oshiradi, urg‘ochi esa ko‘proq parvarish va qo‘riqlashni bajaradi.

Tasnif 
Laridae oilasi 1815 yilda fransuz olimi Konstantin Samuel Rafinesk tomonidan (Laridia sifatida) taqdim etilgan. Chaykalar tasnifi ularning keng tarqalgan gibridlanish zonalari tufayli gen oqimiga olib kelishi bilan chalkashdir. Ba'zilari an'anaviy ravishda halqa turlari sifatida qaralgan, ammo yaqinda olingan dalillar bu taxminning shubhali ekanligini ko'rsatadi. Yaqin vaqtgacha, ko'pgina chaykalar Larus jinsiga kiritilgan edi, lekin hozirda bu tartib polifiletik ekanligi aniqlangan va natijada Ichthyaetus, Chroicocephalus, Leucophaeus, Saundersilarus va Hydrocoloeus jinslari qayta tiklangan. Ba'zi inglizcha nomlar guruh ichidagi turli komplekslarga ishora qiladi:

 Katta oq boshli chayka quyidagi tasnifiy ro‘yxatda Kaliforniya chaykasidan kichik qoraqanot chaykasigacha bo‘lgan 18 ga yaqin seld chaykalari kabi turlarni tasvirlash uchun ishlatiladi.
 Oq qanotli chayka sobiq guruh ichidagi to‘rtta ochiq qanotli, Arktikada ko‘payadigan turlarni tasvirlash uchun ishlatiladi; bularga Islandiya chaykasi, g‘ira-shira chayka, Tayer chaykasi va Kumliyen chaykasi kiradi.

Umumiy foydalanishda, turli chayka turlari a'zolari ko‘pincha dengiz chaykalari yoki "seagulls" deb ataladi; ammo, "seagull" atamasi ko'pchilik ornitologlar va biologlar tomonidan qo‘llanilmaydi. Ushbu nom norasmiy ravishda mahalliy tur yoki barcha chaykalarga nisbatan ishlatiladi va aniq tasnifiy ma'noga ega emas. Umumiy foydalanishda, chaykaga o'xshash, lekin texnik jihatdan chayka bo'lmagan dengiz qushlari (masalan, albatroslar, fulmarlari, ternlar va skuatalar) ham oddiy odamlar tomonidan "seagulls" deb atalishi mumkin.

List of species

Havolalar