Shaxmat bo'yicha grossmeyster ayollar

Xalqaro shaxmat federatsiyasi (FIDE) tomonidan berilgan eng yuqori unvon boʻlgan grossmeyster (GM) unvoniga ega boʻlgan 39 nafar shaxmatchi ayol bor. Grandmeyster unvoni rasmiy ravishda FIDE tomonidan 1950-yilda taʼsis etilgan. Zamonaviy qoidalar odatda oʻyinchilardan FIDE reytingi 2500 va GM darajasidagi koʻrsatkichlar reytingi 2600 boʻlgan uchta turnir normasiga ega boʻlishlarini talab qiladi. 2003-yildan boshlab, ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatida gʻolib chiqqan oʻyinchilarga toʻgʻridan-toʻgʻri grossmeyster unvoni berila boshlandi. Barcha FIDE unvonlari singari, grossmeyster unvoni ham umrbod beriladi va oʻyinchidan unvondan keyin oʻz koʻrsatkichlarini saqlab qolish yoki faol boʻlishni talab qilmaydi.

Gruziyalik shaxmatchi Nona Gaprindashvili 1978-yilda grossmeyster unvoniga sazovor boʻlgan birinchi ayol boʻldi va bu unvonni bir yil avval GM meʼyoriga erishgan birinchi ayol boʻlgani uchun qoʻlga kiritdi. 1991-yilda Susan Polgar grossmeyster unvoniga ega boʻlgan birinchi ayol sifatida tarixga kirdi. Oʻsha yili 15 yoshida uning singlisi Judit Polgar erkaklar hamda ayollar oʻrtasida tarixdagi eng yosh grossmeyster boʻlib, Bobby Fisher tomonidan oʻrnatilgan oldingi rekordni yangiladi. 2000-yilga kelib atigi olti nafar ayol grossmeyster boʻlgan boʻlsa-da, asrning boshida unvonga sazovor boʻlgan ayollar soni sezilarli darajada oshdi. Grossmeysterlar sonining koʻpayishi FIDE ayollar Gran-prisi kabi, asosan grossmeysterlar ishtirok etadigan musobaqalarni oʻtkazishga imkon berdi. Shu bilan birga, grossmeyster unvoni umumiy shaxmatning yuqori pogʻonasidan dalolat bermagan davrda, Xou Yifan 2000-yildan buyon Judit Polgar va Mayya Chiburdanidze bilan birga birinchi oʻrinni egallagan ayol grossmeyster sifatidagi barcha oʻyinchilar orasida yaqqol ajralib qoldi.

2022-yil holatiga koʻra, barcha ayol grossmeysterlar vafot etmagan va 2000-yildan beri unvonga ega boʻlganlarning aksariyati hali ham faol. Xitoy va Rossiyadan eng ko‘p ayol grossmeyster chiqqan, dunyoning boshqa oltita rivojlangan davlatidan esa bir nechta ayol grossmeysterlar tanilgan. Deyarli barcha ayol grossmeysterlar Yevropa yoki Osiyodan, amerikalik Irina Krush esa Yevropa yoki Osiyo qitʼasidan boʻlmagan yagona ayol grossmeysterdir. Judit Polgarning eng yosh ayol grossmeyster rekordi 2002-yilda Koneru Humpy tomonidan yangilangan boʻlsa-da, 2008-yilda 14 yoshida grossmeyster unvoniga ega boʻlgan Xou Yifan bu rekordni yana oʻzgarishiga sabab boʻldi.

Tarix

Grossmeyster unvonining paydo boʻlishi 
Xalqaro shaxmat federatsiyasi (FIDE) 1924-yilda raqobatbardosh shaxmatni boshqaruvchi organ sifatida tashkil etilgan. Oʻsha paytda „grossmeyster“ atamasi norasmiy ravishda dunyoning yetakchi shaxmatchilariga taʼrif berish uchun ishlatilgan, chunki Ostend 1907-yilgi shaxmat turnirining Chempionat boʻlimida qatnashayotgan oʻyinchilar „grossmeysterlar“ deb atalgan. Ularning barchasi ilgari xalqaro turnirlarda gʻalaba qozongan.  FIDEdan alohida holda, Sovet Ittifoqi ham 1927-yilda oʻz grossmeysterlarini tayinlagan. Bu atamaning norasmiy qoʻllanishi 1950-yilgacha, yoinki FIDE rasmiy ravishda grossmeyster (GM) unvonini dunyoning oʻtmish va hozirgi 27 ta eng yaxshi grossmeysteriga topshirganiga qadar davom etdi. Muntazam ravishda yuqori saviyali erkak oʻyinchilarga qarshi kurash olib borgan va oʻsha yilgacha ayollar oʻrtasidagi yagona jahon chempioni boʻlgan Vera Menchik Ikkinchi jahon urushida halok boʻlganligi sababli eʼtiborga olinmadi.

FIDE birinchi marta 1953-yilda grossmeyster unvoni uchun rasmiy mezonlarni oʻrnatgan. Ushbu mezonlar zamonaviy meʼyorlar kontseptsiyasining prekursorlarini oʻz ichiga oladi, chunki talablar oʻyinchilarning maʼlum bir foizi bilan bir nechta individual turnirlardagi ochkolariga bogʻliq edi. FIDE ushbu mezonlarni GM meʼyorlari (keyinchalik GM natijalari deb ataladigan) 1970-yilda Elo reyting tizimini birinchi marta qabul qilganda, musobaqaning oʻrtacha reytingini hisobga olish maqsadida oʻzgartirdi. 1977-yildan oldin, FIDE oʻyinchilarning FIDE reytingi 2450 ga yetishi kerakligi toʻgʻrisidagi talabni qoʻshdi, bu chegara keyinchalik zamonaviy talab 2500 ga oshirildi.  Koʻrsatkichni talab qiluvchi zamonaviy GM meʼyorlari 2600 reytingi hali ham oʻyinchining balliga asoslanadi, lekin buning oʻrniga turnirdagi barcha oʻyinchilarning emas, balki oʻyinchining raqiblarining oʻrtacha reytingi muhim ahamiyat kasb etadi.

Manbalar 

Gruziyalik shaxmatchilar
Shaxmat
Shaxmatchi ayol grossmeysterlar