Usmonli imperiyasining aholisi

Ushbu maqola Usmonli imperiyasining demografiyasi, jumladan, aholi zichligi, etnik kelib chiqishi, ta'lim darajasi, diniy mansubligi va aholining boshqa jihatlari haqida.

Lucy Mary Jane Garnett 1904-yilda nashr etilgan Shahar va Mamlakatdagi Turk hayoti kitobida "Dunyodagi hech bir davlat Usmolidagi kabi turli xil aholini o'z ichiga olmaydi" deb ta'kidlagan.

Aholini ro'yxatga olish 
Usmonli imperiyasi tarixining aksariyat qismi uchun demografik ma'lumotlar unchalik aniq emas. Imperiya o'zining besh asrlik hayotining ko'p qismida ish bilan band bo'lgan fuqarolar sonidan tashqari, osonlikcha hisoblab chiqiladigan haqiqiy ma'lumotlarga ega emas edi. Birinchi rasmiy aholi ro'yxatiga qadar (1881-1893) ma'lumotlar soliqqa tortiluvchi aholining hisobidan taxmin qilib olingan. Aholi sonini aniqlash uchun soliq ma'lumotlaridan foydalanganligi sababli, ko'plab Usmonli shahar markazlari - 5000 dan ortiq aholisi bo'lgan shaharlar uchun batafsil ma'lumotlar aniq. Ushbu ma'lumotlar ish haqi va narxlar haqidagi ma'lumotlar bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan. Usmonli imperiyasidagi uy xo'jaliklarining yer egalari soni uchun yana bir manbadan foydalanilgan - har bir xonadonda 5 kishi yashaydi deb taxmin qilingan.

1831-yilgi Usmonlida aholini ro'yxatga olish 
Butun qishloqlar hisobsiz qoldi. Soliq solinadigan aholi, ya'ni 15 yoshdan oshgan sog'lom erkaklar sanab o'tildi xolos. Ba'zi aholi punktlarida qolgan ro'yxatga olinmagan erkaklar ham ko'pchilikni tashkil qilgan.

1844-yilgi Usmonlida aholini ro'yxatga olish

1881-1893-yillarda  aholini ro'yxatga olish 
Birinchi rasmiy aholini ro'yxatga olish (1881-1893) 10 yil davom etdi. 1893-yilda natijalar tuzildi va taqdim etildi. Ushbu aholini ro'yxatga olish soliqqa tortish yoki harbiy maqsadlarda emas, balki demografik ma'lumotlarni olish uchun amalga oshirilgan birinchi zamonaviy, umumiy va standartlashtirilgan aholini ro'yxatga olishdir. Aholi etnik-diniy va gender xususiyatlariga bo'lingan. Erkak va ayol sub'ektlarining soni etnik-diniy toifalarda berilgan, shu jumladan musulmonlar, yunonlar (jumladan, makedoniyaliklar, Kichik Osiyo yunonlar, Pontik yunonlar va Kavkaz yunonlari, Konstantinopol yunon pravoslav patriarxiyasiga qarashli barcha pravoslav nasroniylar, etnik kelib chiqishi juda farqli), armanlar, makedonlar (etnik guruh) - slavyanlar, bolgarlar, katoliklar, yahudiylar, protestantlar, lotinlar, suriyaklar va lo'lilar

1867-yilda Davlatlar Kengashi aholi jadvallarini tuzish, aholini hisobga olishning aniqligini oshirish bilan shug'ullandi. Ular 1874-yilda aholi sonini qayd etishning yangi o'lchovlarini joriy qildilar. Bu 1881-1882-yillarda Ichki ishlar vazirligi huzurida umumiy aholi boshqarmasi tashkil yetilishiga olib keldi. Ushbu o'zgarishlar aholi sonini siyosiylashtirdi.

1905-1906-yilda aholini ro'yxatga olish 
1893-yildan keyin Usmonli imperiyasi statistika organini (Istatistik-i Umumi Idaresi) tashkil etdi, unga ko'ra 1899-yilda yana bir rasmiy aholini ro'yxatga olish natijalari e'lon qilindi.

Istatistik-i Umumi Idaresi ro'yxatga olish ishlari ikki yil davom etgan (1905-1906). Iroq va Suriyadagi 2-3 million odam ro'yxatdan o'tmagan va hisoblanmagan. Ma'lumki, ushbu so'rovnomaning to'liq (jami) hujjatlari nashr etilmagan. Ushbu ma'lumotlar bo'yicha mintaqaviy tadqiqotlar natijalari keyinroq nashr etildi, ular nashr etilgan sana bo'yicha saralangan. birinchi nashr va undan keyingi nashrlarga 1911, 1912 va 1914-yillardagi Usmonli imperiyasining aholisi kiritilgan. Aholini ro'yxatga olish bo'yicha muhim arxiv hujjatlari ko'plab zamonaviy tadqiqotlar va xalqaro nashrlarda qo'llanilgan. 1906-yildan keyin Usmonli imperiyasi tarqala boshladi va Italiya-Turkiya urushi, Bolqon urushlari va Birinchi Jahon urushi kabi shiddatli urushlar zanjiri mintaqani, uning chegaralarini va demografik holatini keskin o'zgartirdi.

1914-yil  aholini ro'yxatga olish

1866-yilgi Dunay Viloyati aholisini ro'yxatga olish 
1865-yilda viloyatda Nish sanjagini hisobga olmaganda 658600 (40,51%) musulmon va 967058 (59,49%) musulmon bo'lmaganlar, jumladan ayollar, muhojirlar va 1073 kishidan tashqari 569,868 (34,68%) musulmonlar yashagan. Dunay viloyati tashkil etilishidan oldin 1855-yildan 1864-yilgacha Qrim va Kavkazdan 250000-300000 musulmon muhojirlari bu hududga joylashtirildi. 1862-1878-yillarda joylashtirilgan yana 200-300 000 erkak va ayol cherkes va qrim-tatar qochqinlari 1866-yilgi aholini ro'yxatga olish ro'yxatidan bir darajada chiqarib tashlandi.

Dunay viloyatining soliqqa tortiladigan aholisining erkak aholisi:

|-
! sanjak
! musulmon
! Musulmon bo'lmagan
|-
| Ruschuk
! 138692
! 95834
|-
| Varna
! 58689
! 20769
|-
| Vidin
! 25338
! 124567
|-
| Sofya
! 24410
! 147095
|-
| Tirnova
! 71645
! 104273
|-
| Tulcha
! 39133
! 17929
|-
| Nish
! 54510
! 100425
|-
| Jami
! 412417
! 610892
|}
1866-yilda Usmonli ma'lumotlariga ko'ra, shaharlardagi jamoalarning erkak aholisidan ulushi:

1873-yilda viloyat aholisining 17,96% shaharlarda yashagan.

1874-yilgi Dunay Viloyati aholini ro'yxatga olish 
1874-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, Nish sanjakdan tashqari Dunay viloyatida 963596 (42,22%) musulmon va 1318506 (57,78%) musulmon bo'lmagan aholi yashagan. 1874-yilda 1055650 (40,68%) musulmon va 1539278 (59,32%) musulmon bo'lmaganlardan iborat edi. Ruschuk, Varna va Tulcha sanjaklarida musulmonlar, qolgan sanjaklarda esa musulmon bo'lmaganlar ko'pchilikni tashkil qilgan.

Sharqiy Rumeli aholini ro'yxatga olish 
1878-yil Sharqiy Rumelida aholini ro'yxatga olish.

1880-yilda Sharqiy Rumelida aholini ro'yxatga olish.

Sharqiy Rumeli aholisining etnik tarkibi, 1884-yilda oʻtkazilgan provinsiya aholi roʻyxatiga koʻra, quyidagicha edi.

1880-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra Sharqiy Rumeliya aholisi:

Salonika viloyatining 1903-1904-yillardagi aholi ro'yxati 
Salonika viloyati aholisi:

Etnodiniy hisoblar va ro'yxatga olingan aholi

Eyaletlar 
Silistra viloyatida musulmonlar eng koʻp (55,17%) boʻlsa, Vidin va Nis viloyatlarida musulmon boʻlmaganlar mos ravishda 75,59% va 81,18%ni tashkil qilgan. Britaniya konsuli Edvard Nealning 1858-yildagi hisobotiga ko'ra, Dunay viloyatini tashkil etgan eyaletlar ( Silistra, Vidin va Nish ) aholisi:

Dunay Viloyati 
Dunay viloyati 1864-yilda tashkil etilgan bo'lib, Ruse, Varna, Tulcea, Tarnovo, Vidin, Sofiya va Nish subprovinsiyalaridan iborat edi. Ikki viloyat (Sofiya va Nish) Dunay viloyatidan ajratildi, shuning uchun Nish sanjagi 1869-1874-yillarda Prizren viloyati tarkibiga kirdi, 1876-yilda alohida Sofiya viloyati tashkil etildi va nihoyat Sofiya va Nish Adrianopol va Kosovoga qo'shildi.

Viloyatning butun aholisi taxminan 2,6 millionga yetdi. 1877-1878-yillardagi rus-turk urushi oldidan , shu jumladan 1 million (40%) musulmon va 1,5 million (60%) musulmon bo'lmaganlar, asosiy milliy tarkibiy qismlar bolgarlar va turklardan iborat edi. 1855-1864-yillarda Qrim va Kavkazdan kelgan 250-300 ming musulmon qochqinlari orasida cherkes va tatarlarning yangi yirik jamoalari viloyatga joylashtirildi, ammo 1877–78-yillardagi urushdan keyin musulmon va turk aholisi deyarli yarmiga qisqardi va 1880-yilga kelib Bolgariyada atigi 63 cherkes qolgan.

Kuyûd-i Atik (Dunay Viloyati bosmaxonasi) ma'lumotlariga ko'ra, 1865-yilda Dunay viloyatining erkak aholisi (Nish sancakidan tashqari):

Dunay gazetasi muharriri Ismoil Kamolning yozishicha, 1866–1873-yillarda Dunay viloyatining erkak aholisi ( Nish sanjagidan tashqari):

Kemal Karpat ma'lumotlariga ko'ra, 1868-yilda Dunay viloyatining erkak aholisi ( Nish sanjagidan tashqari):

Tahrir-i Cedid (Dunay Viloyati bosmaxonasi) maʼlumotlariga koʻra, 1875-yilda Dunay viloyatining erkak aholisi ( Nish sanjagidan tashqari):

Usmonli zobiti Stanislas Sent Klerning ma'lumotlariga ko'ra, 1876-yilda Dunay viloyatining erkak aholisi:

Encyclopedia Britannica ning 1876-yil nashriga ko'ra, Dunay viloyatining umumiy aholisi (jumladan, Nish va Sofiya sanjaklari):

1876-yildagi Dunay viloyatining umumiy aholisi (Nish sanjakdan tashqari), fransuz konsuli Aubaret tomonidan hisob-kitoblar ro'yxatidan:

Fransiya konsuli Aubaretning ma'lumotlariga ko'ra, 1876-yilda Dunay viloyatidagi ikkita asosan turk sanjaklarining umumiy aholisi:

Adrianopol Viloyati 
Turk muallifi Kamol Karpatning yozishicha, 1878-yilda Adrianopol viloyatining umumiy aholisi:

Britaniyaliklar ma'lumotiga ko'ra, 1876-yilda Adrianopol viloyatidagi Filibe Sanjakining erkak aholisi:

Usmonli ma'lumot yig'uvchilari ma'lumotiga  ko'ra, 1873-yilda Adrianopol viloyatining İslimiye sanjagining erkak aholisi.

1875-yilda Adrianopol viloyatining İslimiye sanjagining erkak aholisi, ingliz RJ Mur ma'lumotiga ko'ra:

19-asrda Adrianopol viloyati Gumulcin sanjagining umumiy aholisi:

Sharqiy Rumeli 
1877-1878-yillardagi rus-turk urushi oldidan va undan keyingi Sharqiy Rumelining umumiy aholisi (Drummons-Volf - Solsberi, 26.09.1878) majburiy migratsiyadan keyin:

Istanbul viloyati 
Stenford Shouga ko'ra 1885-yilda Istanbul aholisi (erkak:ayol):

Salonika viloyati 
Erl Granvilga ko'ra, 1880-yilda ba'zi sanjaklarning erkak aholisi:

Bolgar Kusev va Gruev ma'lumotlariga ko'ra, 1878-yilda ba'zi sanjaklarning erkak aholisi:

Italiya Hondros maʼlumotlariga koʻra, 1881-yilda baʼzi sanjaklarning umumiy aholisi:

1878-yilda vitse-konsul Stanislas Rekkioli ma'lumotlariga ko'ra, ayrim sanjaklarning umumiy aholisi:

Jami 
1844-yilgi Usmonlilar aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga asoslangan Abdolonyme Ubicini maʼlumotlariga koʻra jami aholi soni:

Yevropa qismi 
O'n sakkizga yaqin manbalardagi hisob-kitoblarga ko'ra, 19-asrning birinchi yarmida musulmonlar umumiy Bolqon aholisining qariyb 35% ni tashkil qilgan bo'lsa, asrning ikkinchi yarmida bu ulush 43% gacha o'sgan. O'ttiz uchta manbaga ko'ra, 19-asr davomida Yevropa viloyatlarida turklarning ulushi 11 foizdan 24 foizgacha, yunonlar 9 foizdan 16 foizgacha, bolgarlar 24 dan 39 foizigacha. Turklar Dunay viloyatidagi musulmonlarning uchdan ikki qismini va ularning ko'pini Adrianopol va Salonika viloyatlarida tashkil etdi G'arbiy viloyatlarda musulmonlar ko'pchilik bo'lib, ular asosan slavyanlar va albanlardan iborat edi. Ioannina viloyatida pravoslav nasroniylar hukmronlik qilgan, ularning aksariyati Usmonli rasmiylariga ko'ra etnik albanlar edi va musulmonlarning to'rtdan uch qismi ham edi.1867-yilda Salohiddin Bey Yevropa qismida 595 000 yangi cherkes va 400 000 arman deb hisoblagan. Asrning so'nggi choragida rus harbiylari oldinga siljishidan so'ng deyarli barcha cherkeslar Onado'liga ko'chib o'tishni boshladilar

Devid Urkxart ma'lumoti bo'yicha 1831-yilda Yevropa qismining umumiy aholisi.

Avgust Vikesnel ma'lumotlariga ko'ra, 1840-yillarda Evropa qismining umumiy aholisi:

Konstantinopoldagi harbiy attashe Ritter zur Xelle fon Samoning Usmonli viloyatlari yilnomalariga ko'ra, 1872-yilda Yevropa qismining umumiy aholisi:

Ernst Georg Ravenshteyn ma'lumotlariga ko'ra, 1876-yilda Evropa qismining umumiy aholisi, jumladan Usmonli statistikasi:

1877-yilda rus diplomati Teplov maʼlumotlariga koʻra ayrim sanjaklarning umumiy aholisi:

Yunon muallifiga ko‘ra sanjaklar aholisi soni:

Totev ma'lumotlariga ko'ra, 1875-yildagi zamonaviy Bolgariya Respublikasi hududiga to'g'ri keladigan Dunay, Adrianopol va Salonika viloyatlarining erkaklar aholisi.

Maxsus hisobotlar

Arnold J. Toynbi 
Birinchi jahon urushi davrida , Usmonli imperiyasida armanlarga bo'lgan munosabat Vikont Bryce va Arnold J. Toynbining kitobida berilgan bo'lib, u boshqa mamlakatlar, jumladan, Germaniya, Italiya, Gollandiya, Shvetsiya va Shveytsariyadan kelgan guvohlarning bayonotlarini to'plagan va ular Usmonli imperiyasidagi armanlarni xuddi shunday tasdiqlagan.  Nashr Arnold J. Toynbining Usmonlilar imperiyasidagi arman aholisi haqidagi tahlilini taqdim etadi. Uning tahlilining qisqacha jadvali 199-betga kiritilgan. "Van viloyati"da ikki qism mavjud bo'lib, hozirgi vaqtda qo'llanilgan qismlar okrugga to'g'ri keladi. Arnold J. Toynbining 199-betdagi izida tushuntirganidek, u o'z tahlilini viloyatning ayrim qismlarini chiqarib tashlagan holda ishlab chiqdi, u yerda "armanlar ko'pi voyaga etmaganlar edi" deb keltirilgan. Arnold Toynbi Van viloyatidagi armanlar nisbatini topishda u Vanning armanlar ozchilikda bo'lgan qismlaridan kelib chiqadigan qadriyatlarni olib tashladi.

Manbalar 
 

CS1 errors: missing periodical