yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Kamba

Kamba, akamba – Keniyadagi xalq. Bantu xalqlari guruhiga kiradi. Umumiy soni 3,25 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Akamba tilida soʻzlashadi. Negroid irqiga mansub. Dindorlari xristian-katoliklar, shuningdek, anʼanaviy diniy eʼtiqodlar ham mavjud.

Manbalar 

Xalqlar
Boris Kamenev

Boris Dmitriyevich Kamenev (1912.7.7, Orenburg – 1957.2.10, Nukus) – teatr rassomi. Oʻzbekistonda (1957) va Qoraqalpogʻistonda (1944) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. 20-yillardan Toʻrtkoʻl shahrida yashagan. 1933-yildan Qoraqalpoq davlat teatrida rassom, 1943-yildan bosh rassom. Kamenev qoraqalpoq teatrining shakllanishiga hissa qoʻshgan. U teatr spektakli ruhiga mos muhitni yorqin va aniq, maishiy hayotni real aks ettirgan dekoratsiyalar yaratishga intilgan. „Suymaganga suykanma“ (1945, yangi varianti – 1956), „Amudaryo sohilida“ (1949), „Amerika ovozi“ (1950), „Berdaq“ (1951), „Oʻgʻirlangan baxt“ (1954), „Oshiq Gʻarib“ (1955) va b. spektakllarni bezadi; portretlar (akademik Sh. Musayev, 1950; baxshi J. Shomuratov, 1953; shoir Berdaq, 1957) yaratgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1967).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1912-yilda tugʻilganlar
1957-yilda vafot etganlar
2-oktyabrda vafot etganlar
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Kamenets-Podilskiy

Kamenets-podolskiy — Ukrainaning Xmelnitskiy viloyatidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi. Shosse yoʻllar tuguni. Aholisi 107,9 ming kishi (2000). 11-asr oxiri — 12-asr boshlarida vujudga kelgan. Tarixiy muzey-koʻriqxona. Priborsozlik, kabel, "Elektropribor", avtoagregat, qishloq xoʻjaligi mashinalari, sovuq asfalt-beton, sement, temir-beton buyumlar va konstruksiyalar, metall, shakarqand, konserva zavodlari, qurilish materiallari, parrandachilik, goʻsht kombinatlari, ip gazlama va tikuvchilik fabrikalari mavjud. 2 oliy oʻquv yurti, botanika bogʻi bor. Gotika kostyoli (16-asr), Petr va Pavel cherkovlari (16-asr) saqlangan.

Manbalar 

Ukraina shaharlari
Kamer musiqa

Kamer musiqa (lot. camera — xona) — katta boʻlmagan xonada tor doiradagi tinglovchilarga ijro etish uchun moʻljallangan musiqa asarlari. Filarmoniya zali, teatr binosi kabi maxsus joylarda ijro etiladigan simfonik, konsert, opera va balet janrlaridan farq qiladi. K.m. yakka ijrochi yoki kamer ansambl (duet, trio, kvartet va b.) uchun yozilgan sonata, syuita, miniatyura, romans kabi namunalardan iborat; unda nozik ifodaviy vositalar, lirik hamda chuqur psixologik holatlar asosiy oʻrin tutadi. "K.m." atamasi dastlab 16—17-asrlarda Italiyada cherkov musiqasidan farqlash uchun dunyoviy vokal va cholgʻu musiqasiga nisbatan qoʻllangan. 19-asrga kelib K.m. konsert zallarida ham ijro etila boshladi. 19—20-asrlarda koʻp mamlakatlarning kompozitorlari ijodida K.m. janr va shakllari rivojlandi. Oʻzbekiston kompozitorlari G. Mushel, M. Burhonov, S. Yudakov, B. Giyenko, Ik. Akbarov, S. Jalil, F. Yanov Yanovskiy, T. Qurbonov va b. turli K.m. asarlari yaratishgan.

Manbalar
Kamera

Kamera (eski lotincha camera — xona, palata) — 1) koʻndalang kesimi kattaroq va uncha uzun boʻlmagan yer osti koni; unga shaxta uskunalari joylashtirilib, tozalash ishlari olib boriladi; 2) baʼzi mashinalar, qurilmalar va pechlarning ichki qismi (mas, yonish K.si televizion K., K. li pech); 3) baʼzi apparat va asboblar nomi (fotokamepa, kinokamera va b.); 4) maxsus maqsadda foydalaniladigan alohida xona (mas, bagaj K.si tovush K.si); 5) shina, toʻp va b. ichiga joylashtiriladigan puflama rezina qobiq; 6) kosmik nurlar va elementar zarralar tekshiriladigan hamda kuzatiladigan qurilma (Vilson kamerasi, diffuzion kamera).

Manbalar
Charles Cameron

Charles Cameron  (; 1745-yil, Shotlandiya — 19-mart 1812-yil, Peterburg) — meʼmor, klassitsizm namoyandasi. Fransiya va Italiyada oʻqigan. 1779-yildan Peterburgda Yekaterina II saroyida ishlagan. 1802—1805-yillar Admiralteystvo kollegiyasida bosh meʼmor. Cameron qurgan Sarskoye Selo (hozirgi Pushkin sh.)dagi inshootlar majmuasi (1780—93) meʼmorligida rim termlari uslubi qoʻllangan. Pavlovskdagi saroy, bogʻ pavilonlari (1780—1801) va boshqa oʻzining klassik yorqinligi, nafisligi, meʼmorning fantaziyaga boyligi, kad. meʼmoriy shakl va bezaklar turli koʻrinishda talqin qilinishi bilan oʻziga tortadi. Alohida izlanuvchanlik va ustalik bilan qoʻllangan turfa xil materiallar Cameron yaratgan interyerlardagi nafis bezak va shakllarda (Pushkin shahridagi Katta saroy, Pavlovskdagi Yunon va Rim zallari, 1770—80 va boshqa) koʻzga tashlanadi.

Manbalar 

1812-yilda vafot etganlar
1745-yilda tugʻilganlar
Nikolay Kamov

Kamov Nikolay Ilich (1902.1(14). 9, Irkutsk — 1973.24.11, Moskva) — vertolyotsozlik sohasidagi rus konstruktori, Mehnat Qahramoni (1972-yil), texnika fanlari doktori (1962). Vertolyotsozlik boʻyicha tajriba konstruktorlik byurosi bosh konstruktori (1940-yildan). Oʻkdosh sxemadagi vertolyotlar qurilishi asoschilaridan (oʻkdosh sxemadagi vertolyotda bitta umumiy oʻkda ikki koʻtaruvchi vint qarama-qarshi tomonga aylanadi). Uning rahbarligida Ka-8, Ka-10, Ka-15, Ka-18, Ka-25 va Ka-26 rusumli vertolyotlar; Ka22 rusumli vint-qanotli (samolyot bilan vertolyotning uygʻunlashuvi), aerochana yaratildi. Kamov yaratgan vertolyotlarning uchish-texnikaviy koʻrsatkichlari yuqori. Ular bilan 10 ta jahon rekordi oʻrnatilgan. Kamov yaratgan vintokrilda esa 8 ta jahon rekordi oʻrnatilgan.

Manbalar
Janobiddin Kamolov

Janobiddin Qiropovich Kamolov (1930.12.1, Chust tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1959). 1952-yildan Pop tumanidagi 11-maktabda, 1953-yildan Chust tumanidagi 1-maktabda, 1954-yildan 17-maktabda matematika fani oʻqituvchisi. Kamolov darslarni noanʼanaviy usulda olib boradi; bir qancha metodik qoʻllanmalar va tavsiyalar muallifi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Naila Kamolova

Naila Adelshina Kamolova (1951.22.9, Kogon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1955). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Buxoro shahridagi 21-maktabda, 1976-yildan 23-maktabda jismoniy tarbiya oʻqituvchisi. Kamolova olib borayotgan jismoniy tarbiya darslari oʻzining noanʼanaviyligi, mazmun jihatdan boyligi bilan oʻquvchilar diqqatini jalb etadi. Uning tashabbusi bilan milliy sport turlari, gimnastika boʻyicha mashqlar, sport musobaqalari, spartakiadalar nizomlari, sayyohlik yoʻnalishlari ishlab chiqilgan. Murabbiy sifatida sogʻligi zaif bolalar uchun reabilitatsiya guruhi tashkil etib, ularning sogʻligini tiklash uchun oʻzi ishlab chiqqan mashqlar majmuidan unumli foydalanadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qamara Kamolova

Qamara Shodmonovna Kamolova (1938.9.12, Buxoro) – rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982). Faoliyatini 1964-yil Toshkent telestudiyasida boshlagan. 1965-yildan „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida kinorej. „Gʻaroyib sarguzasht“, „Rahim va qoʻngʻiz“, „Bulutni kim yasadi“, „Qiz-bola va yulduzcha“, „Velosipedcha qochib ketdi“ kabi multfilmlarni ishlagan. Eng yaxshi badiiy filmlari: „Achchiq danak“, „Oʻzganing baxti“, „Ertaga chiqasanmi?“, „Nabiramiz militsiyada ishlaydi“, „Boʻlmagan narsa haqida“, „Yovvoyi“, „Atrof qor bilan qoplandi“ va b. 1993-yil „Shod“ studiyasini tashkil qilib, unga rahbarlik qilib keladi. „Achchiq danak“ filmi Qohira kinofestivali (1978)ning „Kumush Nefertiti“ sovrini, Fransiyaning Strasburg sh.da oʻtkazilgan kinofestival (1979) sovrini bilan taqdirlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1938-yilda tugʻilganlar
9-dekabrda tugʻilganlar
Oʻzbekistonlik ssenariychilar
O‘zbekiston kinorejissyorlari
Kamon

Kamon kamalak, yoy, oʻq-yoy — mezolit davrida (miloddan avvalgi 10—5 ming yillik) ibtidoiy ovchilar tomonidan ixtiro qilinib, 17-asrgacha baʼzi joylarda 20-asrgacha qoʻllangan ov va jang quroli. Hamma xalq va qabilalarda (Avstraliya va Mikroneziyadan tashqari) qoʻllangan. Kamonning ixtiro qilinishi kishilik tarixida ulkan yutuq boʻlgan. U ibtidoiy odamlarning parranda va darrandalarni ovlashda juda qoʻl kelgan. Kamon aslini olganda inson tomonidan ixtiro etilgan birinchi mexanizm edi. Kamon yengilligi, qulayligi, moʻljalga bexato urishi hamda tez otishi jihatidan oʻzidan oldin ishlatib kelingan uloqtiriladigan diskdan ustun turgan. Kamonning keng tarqalishi ibtidoiy ovchilikning yanada taraqqiy etishiga imkon berdi, ovchilarning kundalik mehnatini yengillashtirdi, ularga ozmi-koʻpmi oziq-ovqatni gʻamlab olishlariga imkon tugʻdirdi.

Kamon 2 qismdan iborat: egma choʻp; tirkash. Kamonning egma choʻpi sariq tol, sambit, yovvoyi jiyda va jingʻil shoxidan yasalib, uning ikki uchiga baʼzan suyak yoki qimmatli metall qoplangan. Kamonning tirkashi, asosan, paydan qilingan.

Kamonning 2 xili mavjud: oddiy Kamon; murakkab Kamon. Oddiy Kamon yarim doyra shaklida. Murakkab Kamon esa yoyilgan qoʻsh qanot shaklida. Murakkab Kamon asrlar davomida takomillashib borgan. Asosan, Sharq xalqlari qoʻllagan. Murakkab Kamon Oʻrta Osiyo xalqlariga miloddan avvalgi 1-ming yillikdan maʼlum. U Oʻrta Osiyo xalqlari harbiy texnikasida soʻnggi oʻrta asrlarga qadar eng muhim jangovar qurol vazifasini bajarib kelgan. Xunnular davrida (miloddan avvalgi 3-asr) turkiy qavmlar Kamon oʻqini otganda hushtak tovushini eslatuvchi yangi turini ixtiro etishgan; xunnular saltanatini vujudga kelishida uning roli katta boʻlgan. Manbalarga koʻra, oʻrta asrlarda Kamon oʻqi 500–600 m.dan ziyod masofaga yetgan. Qadimdan hozirgacha Kamondan oʻq otish sportning muhim turlaridan biri boʻlib musobaqalar uyushtiriladi. Musobaqalarda Kamon oʻqi 900 m gacha masofaga borgan.

Manbalar 

Qurollar
Kamon (musiqa)

Kamon (musiqada) — 1) bir uchidan ikkinchisiga qil tutami tortilgan tayoqcha; gʻijjak, skripka kabi torli cholgʻu asboblarini chalish uchun ishlatiladi. Kamonning ishqalanishidan tor tebranib tovush chiqaradi. Tuzilishi jihatdan kamonga nisbatan takomillashgan smichok hozir kamon oʻrnida qoʻllanadi va u ham kamon deb yuritiladi;

2) Kavkaz, Oʻrta va Yaqin Sharq mamlakatlarida gʻijjakning nomi, kamoncha deb ham ataladi.

Manbalar 

 
Musiqa
Musiqa asboblari
Kamondan otish

Kamondan otish - sport turi. Diametri 40—122 sm doyra nishonga 18–90 m uzoklikdan 30 yoki 36 tadan oʻq uzilib ochko toʻplanadi. K.o. 15-asrda Shveysariyada paydo boʻlgan. Musobaqalarning hozirgi qoidalari 19-asr oxirida ishlab chiqilgan. Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgandan soʻng (1900) koʻp mamlakatlarda keng tarqaldi. 1931-yildan jahon chempionati oʻtkaziladi. Xalqaro K.o. federatsiyasi (FITA, 1931-yil asos solingan)ga 127 ta milliy federatsiya aʼzo (2002), Oʻzbekiston K.o. federatsiyasi 1991-yilda kirgan. AQSH, Belgiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Italiya, Kanada, Polsha, Rossiya kabi davlatlarda K.o. keng yoyilgan. Oʻzbekistonda K.o. 20-asr ning 60-y.laridan ommalashdi. Respublikamizning Natalya Butuzova, Olga Rogova, Vadim Shikaryov, Surayyo Vakilova, Eldor Sayfullin, Zamir Axmedov kabi kamonchilari jahon, qitʼa chempionatlari va nufuzli musobaqalarda gʻalaba qozonishgan.

Manbalar 

Kamondan otish
Kampinas

Kampinas — Braziliyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. San-Paulu shtatida. Aholisi 967 ming kishi (2000). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Muhim qishloq xoʻjaligi rayonining (kofe, paxta, donli ekinlar, shakarqamish) savdo markazi. Elektrovoz, tikuv mashinalari ishlab chiqariladi. Metallurgiya, rezinatexnika, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. 2 universitet, muzey bor. Shaharga 17-asr da asos solingan. 19-asrda kofe ishlab chiqaruvchi muhim markaz boʻlgan.

Manbalar 

Braziliya shaharlari
Kan

Kan  — Fransiyaning shimoliy qismidagi shahar va Normandiya  mintaqasida joylashgan kommunadir. Kalvados  departamentining maʼmuriy markazi. Orn daryosi buyidagi port. Kanal orqali La-Mansh boʻgʻozi bilan bogʻlangan. Aholisi 117 ming kishi (1999). Kuyi Normandiya temir ruda rayonining sanoat markazi Kan va uning atrofida metallurgiya, mashinasozlik, toʻqimachilik, kimyo, sement, yogʻochsozlik, keramika sanoati korxonalari mavjud. Universitet(1432 y.dan), nafis sanʼat muzeyi bor. 11 — 17-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Shaharga 11-asrda asos solingan.

Aholisi 
113.987 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 4435,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 25,7 km2.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Calvados shaharlari
Kanada Arktika arxipelagi

Kanada arktika arxipelagi - Shim. Muz okeanidagi yirik orollar guruhi, Shim. Amerikaning eng shim. sohili yaqinida, Kanadaga qarashli. Mayd. 1,3 mln. km. Yirik o.lari: Baffin Yeri, Elsmir, Viktoriya. Materik sayozligida joylashgan. Relyefi, asosan, tekislikdan iborat, sharqiy qis-midagi togʻlarning eng baland joyi 2926 m (Elsmir o.da). Neft, tabiiy gaz, temir, mis rudasi konlari bor. Iqlimi keskin, arktika iklimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —23° dan —35° gacha, iyulniki 7—4°. Mutlaq minimum temperatura —50°. Yillik yogʻin janubi sharqida 400–450 mm, shim.da 100 mm. Koʻp yillik muz-loq yerlar, muzliklar bor. Muzliklar siljib, dengizga uzilib tushib turadi. Oʻsimlik dunyosi arktika sahrosi (shimolda) va mox-lishaynik tundrasidan (janubta) iborat. Orollarda shimol bugʻusi, oq ayiq, qutb tulkisi yashaydi. Yozda qushlar koʻp boʻladi. Aholi, asosan, bugʻuchilik, ovchilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Asosiy aholi punktlari: Frobisher-Bey, Keymbrij-Bey, Rezol yut.

Manbalar
Kanadaliklar

Kanadaliklar - qara Ingliz-kanadaliklar va Fransuz-kanadaliklar.

Manbalar 

 

Kanadaliklar
Kanal

Kanal (informatsiya nazariyasida) —  Aloqa kanali.

Manbalar 

Telekanal
Kanal boʻyi ihotazorlari

Kanal boʻyi ihotazorlari -kanallar boʻylarida barpo etiladigan daraxtzorlar; muhim agromeliorativ tadbir. Kanal qirgʻoqlarini mustahkamlash, chang va qum boʻronlari taʼsirini kamaytirish, soyalash evaziga kanalda oʻtlar oʻsishini qisqartirish maqsadlarida qoʻllanadi. K.b.i. kanal oʻzanidan filtratsiyaga sarflanayotgan suvni sugʻoriladigan dalalarga oʻtishi va yerga singishini kamaytiradi va sizot suv sathini pasaytiradi (biologik zovur), mikroiqlimni yaxshilaydi. K.b.i. xoʻjalik sugʻorish va kollek-torzovur tarmoqlarini loyqa va begona oʻtlardan tozalashda xalaqit bermasligi uchun uning bir tomonidan — iloji boricha janub tomonidan joylashtiriladi.

Yirik magistral kanallar va ochiq kollektorlarning bir yoki ikkala yoqasida 4—5 qatordan iborat ihota daraxtlari ekiladi. Chekkadagi ihota qatorlari kanal boʻyidan 3 m dan kam boʻlmagan masofada joylashtiriladi. Suv omborlari atrofida ihota daraxtzorlari qatorli soni 3 dan ortiq va umumiy kengligi 20 m dan kam boʻlmaydi. Ihota sifatida tol, oq terak, tut, qayragʻoch, dub, chinor, oq akatsiya, gledichiya kabi daraxtlar hamda butalardan foydalaniladi.

Manbalar
Kanar orollari

Kanar orollari — Atlantika okeanidagi orollar guruhi, Afrikaning shimoli-gʻarbiy sohilidan 100–120 km uzoqda. Ispaniya tarkibidagi muxtor viloyat. Maydoni 7,3 ming km. Asosiy orollari: Gran-Kanariya, Tenerife. Fuerteventura, Lansarote. Maʼmuriy markazi — Las-Palmas. Relyefi togʻlik, eng baland joyi 3718 m (Tenerife o.dagi Teyde vulkani). Soʻngan va harakatdagi vulqonlar bor. Iqlimi tropik, passat iqlim. Yillik yogʻin oʻrtacha 300– 500 mm. Yon bagʻirlari doim yashil butazorlar, baʼzan oʻrmonlar bilan qoplangan. Endemik oʻsimlik turi (ajdar daraxti, kanar xurmosi va qaragʻayi) koʻp. Banan, kartoshka, sitrus mevalar, tamaki, uzum yetishtiriladi, donli va dukkakli ekinlar ekiladi. Chorvachilik rivojlangan. Baliq ovlanadi. Kanar orollari Atlantika okeanidagi muhim tranzit baza. Yirik shaharlari:Las Palmas va Santa Cruz de Tenerife. Teyde milliy parki tashkil etilgan. Dengizboʻyi iqlim kurortlari mavjud.

Manbalar 

Arxipelaglar
Kanareyka

Kanareyka (Serinus canaria) — chumchuqsimonlar turkumining vyuroklar (yuroklar) oilasiga mansub qush. Kanareykani ispanlar 15-asrning oxirlarida Kanar orollaridan Yevropaga olib kelishgan (nomi shundan olingan). Tabiatda Kanar, Madeyra va Azor o.larida tapqalgan. Tanasining uz. 12—14 sm. Narining patlari sargʻish-yashil, modasi yashil. Oʻrmon, bogʻ va butazorlarda yashaydi. Daraxtlarda uya yasab, 3—5 tagacha tuxum qoʻyadi. Bir yilda 2 marta joʻja ochadi. Oʻsimliklar urugʻi va mevalari bilan oziqlanadi. Yaxshi sayragani uchun xonadonlarda ham boqiladi. Kanareykaning har xil sayroqi va dekorativ (kokildor, jingalak patli, bukri) zotlari chiqarilgan. Yovvoyi Kanareyka har u xil ovozlarga taqlid qila oladi.

Manbalar 

Qushlar
Kandirsoy

Kandirsoy — Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi soy. Ohangaron daryosining chap irmogʻi. Qurama tizmasining shimoliyyon bagʻridan boshlanadi. Uz. 21 km. Havzasining maydon 96 km, oʻrtacha balandligi 1550 metr. Oʻrta oqimida Oqtosh, Koʻnikti, Toshbuloq va b. soylar qoʻshiladi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sar-fi 0,61 m3/sek., bahor oylarida 2,50 m3/sek. Quyi oqimida bir necha ariqlarga boʻlinib ketadi. Ohangaron daryosigacha yetib bormaydi.

Manbalar 

 

Ohangaron tumani daryolari
Kanzas (daryo)

Kanzas — AQShdagi daryo, Missuri daryosining oʻng irmogʻi. Qoyali togʻlarning togʻ oldi platolaridan boshlanuvchi Smoki-Xill va Repablikan daryolari qoʻshilishidan yuzaga keladi. Uzunligi 278 km (Repablikan daryosi bilan birga 1200 km chamasida), havzasining mayd. 158,8 ming km. Yuqori va Markaziy tekisliklardan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 225 m3/sek. Bahor oylarida toshadi. Sugʻorishda foydalaniladi. Kanzas bo'yida Topika, Kanzas-Siti (quyilish joyida) shaharlari joylashgan.

Manbalar 

AQShdagi daryolar
Kanzas-siti

Kanzas-siti - AQShning markaziy qismidagi shahar, Missuri shtatida, Kanzas daryosining Missuri daryosiga quyilish yerida. Aholisi 441,5 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xo'jaligi rayonining muhim savdo markazi. Sanoatining asosiy tarmoqlari — oziqovqat, metallsozlik. Poʻlat quyish, mashinasozlik, radioelektronika, neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, poligrafiya sanoati korxonalari, universitet bor. Shaharga 19-asrda asos solingan. Amalda K.-S. Kanzas shtatidagi xuddi shunday nomlanuvchi shahar bilan birlashib ketib, 1,5 mln.dan ortiq aholiga ega boʻlgan aglomeratsiyani tashkil etadi.

Manbalar
Kaniz

Kaniz, kanizak — 1) qullik sharoitidagi erksiz (sotib olingan, urushda oʻlja qilingan va hokazo) ayol; 2) podsho saroyidagi xizmatkor ayol.

Manbalar
Kanifol

Kanifol (Kichik Osiyodagi Kolofon sh. nomidan olingan) — ignabargli daraxtlarning qattiq smolasimon tarkibiy qismi. Moʻrt, shishasimon, och sariq rangdan toʻq jigarranggacha boʻlgan shaffof smola. Suyuqlanish temperaturasi 100—140°, qaynash temperaturasi 250°, yumshash temperaturasi 40—75°, kristallanish temperaturasi 95-110°, zichligi 1,07—1,09 g/sm3. Tarkibida 60—92% smolasimon kislotalar (asosan, abiyetin kislota), 0,5— 12% toʻyingan va toʻyinmagan yogʻ kislotalar, 8—20% neytral moddalar (seskvidivatriterpenoidlar) boʻladi. Mineral va organik asoslar taʼsirida tuzlar (kanifol sovun), mas, C|9H2,COONa hosil qiladi. Spirtlar bilan (koʻp atomlilari bilan osonroq) kanifol efirlarini beradi. K.ni metallarning oksidlari (ZnO,CaO, A12O3, VaO va b.) bilan qoʻshib qizdirilsa, sikkativ sifatida qoʻllanadigan rezinatlar hosil boʻladi. Kislorod taʼsirida oson oksidlanadi. K. sintetik kauchuk, lateks, bitum emulsiyalari i.ch.da emulgator, yelim komponenti, sovun i.ch.da yogʻlarga qoʻshimcha (10% gacha) sifatida qoʻllanadi. Kalsiyli, ruxli, alyuminiyli, marganetsli va kobaltli tuzlari — sikkativlar.

Manbalar
Cannes

Cannes yoki Kann, Fransiya janubidagi kurort shahar hisoblanadi. Ushbu shahar Oʻrta dengiz boʻyidagi portdir. Iqlimi subtropik oʻrta dengiz iqlimi. Yozi iliq va quruq (iyulning oʻrtacha harorati 22,6°), qishi yumshoq (yanvarning oʻrtacha harorati 9,3°). Yillik yogʻin 800 mm. Fransiya Rivyerasi kurortlari guruhi tarkibida. 1946-yildan boshlab Cannesda har yili xalqaro film festivallar oʻtkaziladi. Turizm rivojlangan. Turistlar va dam oluvchilarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlgan sanoat korxonalari mavjud. Shuningdek, teatr va konsert zallari, sport inshootlari, suzish havzalari bor.

Manbalar
Kano

– Yaponiyaning Yamaguchi prefekturasi Tsuno tumanida joylashgan shahar.

Manbalar 

Yamaguchi prefekturasi aholi punktlari
Kanon

Kanon (yun. kanon — qonun, qoida) — 1) biron davr yoki yoʻnalishga mansub sanʼatda qatʼiy oʻrnatilgan qoidalar majmui, meʼyor, badiiy asarda kompozitsiya va kolorit meʼyorini, shu turdagi tasvirlarda nisbatlar tizimi yoki ikonografiyasini belgilaydi. Shuningdek, namuna xizmatini bajaradigan asar ham K. deb ataladi; 2) (m u s i qa da) — baʼzi xalq, koʻproq esa kompozitorlik ijodiyotida imitatsiyaga asoslangan koʻp ovozli musiqa shakli. Odatda, yetakchi ovozda bayon etilayotgan asosiy kuy (mavzu) boshqa ovozlarda uzluksiz takrorlanadi, taklid etiladi. K. turlari ovozlar soniga (ikki ovozli, uch ovozli va hokazo), ular orasidagi intervalta (oktava, kvinta va b.), taqlid qilinayotgan asosiy kuylar soniga (oddiy, qoʻshaloq), taqlid qilish shakliga (kamaytirilgan, orttirilgan) karab farqlanadi. Bular, aynik,sa, Yevropada polifoniya uslubi keng taraqqiyot topganida, avvalo, xor musiqasida, soʻng oʻzga turlarda odat tusini oldi. Oʻzbek musiqa merosining — katta ashula, lapar va aytishuvlar, dutor kuylarida K. elementlari uchraydi.

Manbalar
Kanpur

Kanpur — Hindistonning shim. qismidagi shahar. Uttar-Pradesh shtatida, Gang daryosi sohilida. Aholisi 2 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Muhim transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning Gang vodiysidagi yirik sanoat va savdo markazi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari — toʻqimachilik (jun va ip gazlama) va koʻn poyabzal. Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Metallsozlik, aniq va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, aviasozlik, radioelektronika, kimyo sanoati, trikotaj va oziq-ovqat korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Universitet, Markaziy toʻqimachilik, Texnologiya institutlari bor. Shaharga 18-asrda asos solingan.

Manbalar 

Shaharlar
Hindiston
Kantata

Kantata (lotincha cantare — kuylamoq) — yakkaxon xonandalar, xor va orkestrga moʻljallangan musiqa asari. Shaklan oratoriyaga yaqin, lekin hajmi kichikligi, mazmunida dramatik rivoji yoʻq (yoki sust)ligi bilan farq qiladi. Odatda, orkestr muqaddimasi, bir nechta ariya, rechitativ hamda xor qoʻshiqlaridan iborat boʻladi. 17-asrda Italiyada rivoj topdi (G. Karissimi, A. Stradella, A. Skarlatti va b.). 18-asr boshida Germaniyada diniy K. yuzaga keldi (G.F. Teleman, I.S. Bax). Keyinchalik dunyoviy va diniy K.lar boshqa mamlakatlarga tarqalib, mazmunan va shaklan boyidi. Fransiyada L. Kerubini, F.J. Gossek, G. Berlioz, Germaniyada F.Shubert, I. Brams, P. Xindemit, Rossiyada N. Rimskiy-Korsakov, S. Taneyev, S.Raxmaninov, S. Prokofyevlar K.ning yorqin namunalarini yaratishdi. Oʻzbekiston kompozitorlari ham shaklan va mazmunan rang-barang K.lar yaratishgan: S. Yudakov, "Mirzachoʻl", "Muborakbod"; S. Boboyev, "Hosil bayrami"; M. Leviyev, "Oq oltin"; O. Halimov, "Qoraqalpogʻiston" va b.

Manbalar
Antiox Kantemir

Antiox Dmitriyevich Kantemir (1708-yil 10-sentyabr, Konstantinopol – 1744-yil 31-mart, Parij) – rus shoiri va diplomati. 18-asr rus klassitsizmi va yangi hajviy sheʼriyatining asoschilaridan biri. Peterburgda taʼlim olgan. 1732 yildan Buyuk Britaniyada, 1738—1744 yillarda Fransiyada elchi boʻlib ishlagan. Dastlabki ijodini tarjimadan boshlagan. 1729 – 31 yillardagi hajviy sheʼrlarida Petr I islohotlarini himoya qilgan. Kantemir qasidalar, maktublar, masallar, dostonlar („Petrida“), falsafiy va estetik traktatlar („Tabiat va inson haqida“, 1742 va boshqalar) yozgan.

Manbalar 

1708-yilda tugʻilganlar
1744-yilda vafot etganlar
Rossiyalik shoirlar
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Rossiya imperiyasi shoirlari
Rossiya imperiyasi kishilari
Kanto zilzilasi

Kanto zilzilasi, Tokio zilzilasi — Yaponiyaning Tokio va Yokohama shaharlari joylashgan Kanto rayonining jan. qismida 1923 y. 1 sentabrda sodir boʻlgan talafotli zilzila. Zilzila kuchi, 12 balli shkala boʻyicha 10— 11 ball, magnitudasi 7,9 boʻlgan. Zilzila epitsentri Yokohamadan 60 km, Tokiodan 104 km uzoqlikda, Sagami qoʻltigʻida joylashgan. Keyingi maʼlumotlar boʻyicha u yerda 1649, 1703, 1855, 1891 yillarda ham talafotli zilzilalar roʻy bergan. Lekin, 1923 y.dagi K.z. Yaponiya tarixida eng koʻp qurbonlar va talafotlar keltirgan zilzila hisoblanadi. Ushbu zilzila oqibatida 142807 kishi halok boʻlgan, 128266 uy batamom qulagan, 126233 uyga zarar yetgan va 447218 uy yonib ketgan. Zilziladan keyin bir necha daqiqa oʻtgach, bir vaqtning ichida koʻp joylardan yongʻin chiqib, Tokio sh. olov halqasi ichida krlgan va yongʻin koʻplab odamlar oʻlimiga sabab boʻlgan. Undan tashqari,Sagama qoʻltigʻi, Idzu, Miura, Baso yarim orollari, zilzila taʼsirida vujudga kelgan va toʻlqin balandligi (amplitudasi) 10 m dan ortiq boʻlgan sunamidan ham katta talafot koʻrgan. Bu zilziladan keyin Tokio universitetida va Yaponiyaning bir qancha shaharlari (Kioto, Senday va b.)dagi universitetlar qoshida seysmologiya institutlari tashkil etildi, seysmik stansiyalar tarmogʻi kengaytirildi.

Zilzilaning oqibati 
Zilzila taxminan 56 ming km² maydonni qamrab oldi. Asosiy halokatli ta'sir Kanto viloyatining janubi-sharqiy qismida boʻlgan. Zilzila va undan keyin sodir boʻlgan yong'inlar natijasida Tokio , Yokogama , Yojosuka va boshqa 8 ta kichik shaharlar deyarli vayron bo'ldi. Tokioda 300 000 dan ortiq binolar (bir milliondan) faqat yong'in natijasida vayron boʻlgan. Yokogamada 11 000 ta bino silkinishlar natijasida vayron boʻlgan va yana 59 000 tasi yonib ketgan. Yana 11 ta shahar kamroq jiddiy ta'sir ko'rsatdi.

675 ta ko‘prikdan 360 tasi yong‘in natijasida vayron bo‘lgan. Tokio barcha tosh binolarini yo'qotdi. 1891-yilda episkop Nikolay buyrug'i bilan qurilgan mashhur pravoslav tirilish sobori ham vayron qilingan. Faqat bir yil avval mashhur Frank Lloyd Rayt tomonidan qurilgan Imperial mehmonxonasi saqlanib qolgan . Bu mehmonxona Yaponiyaning zilzilaga chidamli birinchi tosh binosi edi.
Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, halok boʻlganlar soni 142.000, yana 40.000 kishi bedarak yoʻqolgan, milliondan ortiq kishi boshpanasiz qolgan. Qurbonlarning umumiy soni 4 millionga yaqin edi.
Kanto zilzilasidan Yaponiyaga etkazilgan moddiy zarar 4,5 milliard dollarga baholanmoqda, bu o'sha paytda mamlakatning yillik byudjetidan ikkitasi va Yaponiyaning rus-yapon urushidagi xarajatlaridan besh baravar koʻp edi .

Manbalar 

 
Yaponiyadagi zilzilalar
Leonid Kantorovich

Kantorovich Leonid Vitalyevich (1912.6(18).1, Peterburg – 1986.7.4, Moskva) – rus matematigi va iqtisodchisi, akademik (1964). Leningrad universitetini tugatgan (1930). Ilmiy ishlari hisoblash matematikasini iqtisodiyotda tatbiq etishga bagʻishlangan. Birinchi boʻlib funksional analiz usullarini hisoblash matematikasiga qoʻllagan, xususan, operatorli tenglamalarni taqribiy yechish usullarini ishlab chiqgan. Chiziqli dasturlash sohasiga asos solgan. Chizikli dasturlash asosida iqtisodiy resurslardan eng samarali foydalanish bilan bogʻliq muammolarni hal qilish modelini yaratgan. Eng maqbul iqtisodiy modellar tahlilida paydo boʻladigan obyektiv shartlangan narxlarni muhim qiymatlarini aniqladi. Bu tadqiqotlar xalq xoʻjaligini optimal rejalashtirish va boshqarish nazariyasini yaratishda hamda narx belgilash, renta nazariyasi, kapital qoʻyilmalar samaradorligi va boshqa muammolarni ishlab chiqishga yordam berdi. Umrining oxirlarida iqtisodiyotda matematikasida modellar bilan shugʻullangan. Nobel mukofoti laureati (1975, T.Ch. Kupmans bilan birga). Asosiy modellari: Matematicheskiye metodi organizatsi i planirovaniya proizvodstva, Leonid, 1939; Nailuchsheye ispolzovaniye resursov, Leonid, 1965; Optimalnie resheniya ekonomike, Leonid, 1972.

Manbalar 

Olimlar
Kanserogen moddalar

Kanserogen moddalar (lotincha cancer — rak va genes — keltirib chiqarmoq), kanserogenlar, onkogenn moddalar — maʼlum sharoitda organizmga taʼsir qilganda rak va b. oʻsmalar paydo qiluvchi kimyoviy moddalar. 500 ga yaqin xili maʼlum. Politsiklik uglevodorodlar, azoboʻyoqlar, aromatik aminlar, nitrozaminlar, ogʻir metall tuzlari, alkaloidlar, toksinlar va b. K. m.ga kiradi. Ularning koʻpchiligi mutagenlar va immunodepressantlardir. K. m. odam va hayvon organizmiga tashqaridan kirishi (ekzogen K.m.) yoki organizmning oʻzida kanserogen boʻlmagan moddalardan paydo boʻlishi (endogen K.m.) mumkin. Baʼzi endogen mahsulotlar (steroid gormonlar, triptofan metabolitlar va b.) koʻp toʻplansa yoki si-fati oʻzgarsa, ular ham K. m. xossasiga ega boʻladi.

Manbalar
Kapa

Kapa, chayla — ibtidoiy jamoa davridan qolgan boshpana boʻlib daraxt shoxi, qamish, joʻxori poyasi, mato, pichandan quriladigan mavsumiy (yozlik) turar joy, oʻtov. Tuzilishi va ustiga yopiladigan toʻshamasi bilan bir xalq kapasi ikkinchi xalqnikidan farq qilgan. Oʻrta Osiyoda Kapalar konussimon yoki gumbazsimon shaklda, devorlari maxsus novdalardan toʻqilib, ustidan shox-shabba, oʻsimlik poyalari tashlangan. Eshik ogʻzi qamish yoki mato bilan yoki maxsus ishlangan guldor kigiz bilan yopilgan. Atrofi va usti qamish, bordon yoki chiy bilan berkitiladigan turi olachiq deb nomlangan, ayrim yerlarda somon suvoq ham qilinadi. Undan chorvadorlar, dehqonlar dala ishlari boshlangan vaqtda foydalanadilar. Uzumzor bogʻ, poliz ekinlari tepasidagi kapalar yerdan 2—3 m baland, toʻrt ustun tepasiga qurilgan. Iqlimi issiq mamlakatlar (masalan, Okeaniya)da hali ham turar joyning asosiy turi sifatida saqlangan.

Manbalar
José Raúl Capablanca

Xose Raul Kapablanka (isp. José Raúl Capablanca; Capablanca; 1888.19.11, Gavana, — 1942.8.3, Nyu-York) — kubalik shaxmatchi, diplomat. 3-jahon chempioni (1921—27). 4 yoshida shaxmatni oʻrganib, 14 yoshida Kuba chempioni boʻlgan va soʻng bir qator muvaffaqiyatlarga erishgan: jahon chempioni E. Lasker bilan boʻlgan matchni yutgan (1921), San-Sebastyan (1911), London (1922), Nyu-York (1927), Moskva (1936)da oʻtkazilgan xalqaro turnirlarda birinchi mukofotlarni qoʻlga kiritgan. 1936-yil Nottingemda M.M.Botvinnik bilan birga turnir gʻolibi boʻlgan. Shaxmat oʻyini texnikasini mukammallashtirishda K.ning xizmatlari katta. "Mening shaxmatdagi shuhratim", "Shaxmat oʻyini asoslari", "Shaxmat oʻyini darsligi" va b. kitoblari bor.

Manbalar 

Shaxmat grossmeysterlari
AQSh shaxmatchilari
Kapillyarlar

Kapillyarlar ( — tola, qil), qil tomirlar — odam va hayvonlarning barcha toʻqimalari tarkibidagi eng mayda (nozik) qon tomirlar. Qon arteriyadan arteriolaga, Kapillyarlar oldi tomirlari (prokapillyar)ga, soʻngra Kapillyarlarga oʻtadi. Kapillyarlar uz. 0,5 mm boʻladi, devor boʻshliklari orqali havo va moddalar almashinuvi roʻy beradi. Kapillyarlarning boshlanish qismi arteriyaga, keyingi qismi esa venaga taalluqlidir. Qon Kapillyarlardan postkapillyarlarga, undan venulaga oʻtib, soʻngra vena tomiri boʻylab davom etadi. Natijada qon aylanish doirasi vujudga keladi. Limfa Kapillyarlari (qon Kapillyarlaridan oʻta nozikligi bilan farq qiladi) birbiriga qoʻshilib, limfa tomirlarini hosil qiladi, ular toʻqimalardan limfa suyuqligini shimib, limfa yoʻliga oʻtib, oxiri venaga quyiladi, organizmdagi yot zarralar va kasallik qoʻzgʻatuvchi bekteriyalarning limfa tugunlari orqali zararsizlanishiga yordam beradi.

Yana qarang 

 Qon aylanishi
 Venalar
 Limfa sistemasi

Manbalar
Kapital

Kapital ( — bosh, asosiy), sarmoya — keng ma'noda — o'z egasiga daromad keltirish xususiyatiga ega boʻlgan jami vositalar va mablag'lar; yangi qiymat keltiruvchi, o'zini o'zi koʻpaytiruvchi qiymat. Tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish uchun kishilar tomonidan yaratilgan resurslar; tor ma'noda — ishlab chiqarish vositalari ko'rinishidagi ishga qo'yilgan, ishlab turgan daromad manbai (ashyoviy kapital). Kapitalning paydo bo'lishiga tovar ishlab chiqarish, tovar muomalasi dastlabki shart hisoblanadi. Bozorda o'ziga xos, alohida tovar — ish kuchining paydo bo'lishi bilan oddiy tovar ishlab chiqarish kapitalistik ishlab chiqarishga aylanadi, tovar ishlab chiqarishning shu davrida tovar muomalasidagi pul kapitaliga aylanadi. Kapital koʻp sikllar davomida ishlab chiqarishda ishtirok etadigan asosiy kapital va bir sikl davomida ishtirok etadigan va to'liq sarflanadigan aylanma kapitalga bo'linadi. Pul kapitali (sarmoya) — ashyoviy kapital sotib olish uchun sarflanadigan pul vositalarini ifoda etadi, ya'ni pul kapitalga aylanishi uchun ishlab chiqarishga avanslanadi. Iqtisodiy nazariyada kapital ishlab chiqarish omillaridan biri tarzida izohlanadi. Qiymatning koʻpayishi inson mehnati (ish kuchi) va ishlab chiqarish vositalari (xom ashyo, mashina, stanoklar) birlashganda, ya'ni ishlab chiqarish sharoitida yuz beradi. Kapital sanoat kapitali, savdo kapitali, ssuda kapitali, sudxoʻrlik kapitali (tarixiy) shakllarida faoliyat ko'rsatadi. Rivojlangan bozor iqtisodiyoti sharoitlarida kapitalning korxona, firma, banklar kapitali, turli aksiyadorlik jamiyatlariga tegishli aksiyadorlik kapitali, zahira kapitali, ustav kapital singari ko'rinishlari mavjud. Tadbirkor jismoniy shaxslarga tegishli kapital dastmoya deyiladi va har gal tovar olib sotishda ishlatiladi.

Manbalar
Kapital bozori

Kapital bozori, fond bozori — boʻsh turgan pul mablagʻlarini toʻplash, ularni ssuda kapitaliga aylantirish, soʻngra uni ishlab chiqarish jarayonlari ishtirokchilari (banklar, korxonalar, firmalar, shuningdek, mamlakat aholisi) oʻrtasida taqsimlash munosabatlari; qimmatli qogʻozlar, korxonalarning aksiyalari hamda davlat obligatsiyalari bilan oldisotdi operatsiyalari olib boriladi. Pul kapitalining qayta taqsimlanishida ishtirok etadigan banklar, fond birjalari va b. moliya-kredit muassasalari majmuini oʻz ichiga oladi. Kapital bozori  pul bozori bilan birga iqtisodiyotning tarmoqlari va hukumat uchun tashqi kapital manbai hisoblanadi, ssuda kapitaliga talab va taklifni shakllantiradi.

Kapital bozor kompaniyalar va davlatning qisqa muddatli qimmatli qogʻozlari bilan ham shugʻullanadi. Kapital bozori qimmatli qogʻozlarni sotuvchilar va sotib oluvchilar, ixtisoslashgan fond brokerlari, savdo va tijorat banklari, markaziy bank, pensiya fondi, sugʻurta kompaniyalari, investitsiya kompaniyalari, sanoat korxonalari, xorijiy investorlar, korxonalar, tashkilotlar ishtirok etadilar. Manbalar va kiritilgan sohalariga qarab xalqaro va milliy Kapital bozorlari bor (yana q. Valyuta bozori, Birja). Kapital bozor ikki asosiy vazifani bajaradi: a) birlamchi bozor yoki yangi emissiya bozori. Bunda investitsiya va b. maqsadlar uchun zarur boʻladigan kapital yangi aksiya, obligatsiya va b. qimmatli qogʻozlarni chiqarish hisobiga shakllantiriladi; b) ikkilamchi bozor. Bunda mavjud qimmatli qogʻozlar bilan operatsiyalar olib boriladi. Ikkilamchi bozor qimmatli qogʻozlarni sotuvchilardan haridorlar qoʻliga oʻtishni yengillashtiradi. K.b. mamlakat moliya tizimida muhim oʻrin egallab, aholining jamgʻarilgan mablagʻlarini investitsiyalarga va investitsiyalarni qimmatli qogʻozlar portfeliga aylantirish mexanizmi boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekistonda 200 dan ortiq brokerlik idoralariga ega boʻlgan "Toshkent" fond birjasi 1994-yildan qimmatli qogʻozlar savdosi bilan shugʻullanadi.

Sadir Salimov.

Tahrirchi - Murodov Jamoliddin.

Manbalar
Kapital qoʻyilmalar

Kapital qoʻyilmalar, kapital mablagʻlar — ishlab chiqarishva noishlab chiqarishga tegishli asosiy fondlarni yaratishga, ularni yangilashga va harakatdagi fondlarni koʻpaytirishga, obʼyektlarni qurishga sarf qilinadigan, i. ch.ga qoʻyilgan mablagʻ. K.q. davlat byudjetidan ajratilgan mablagʻlar, banklarning kreditlari, korxona, firma, kompaniyalarning foydasi va amortizatsiya fondlari, aholi jamgʻarmalari hisobidan amalga oshiriladi. K.q. ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish, ularni zamonaviylashtirish va iqtisodiy rivojlanishni taʼminlovchi muhim omil hisoblanadi. K.q. dastlab pul shaklida boʻlib, pulga resurslar sotib olinadi va bu resurslar ishlab chiqarishning moddiy omiliga aylanadi, natijada iqgisodiy oʻsish yuz beradi.

K.q. tarkibiga qurilish-montaj ishlariga, mashina-uskunalar, jihozlar, transport vositalari sotib olishga va b.ga yoʻnaltirilgan mablagʻlar kiradi. K.q.ning asosiy qismi kapital qurilishga — yangi obʼyektlarni barpo etish, ishlab turgan korxonalarni rekonstruksiyalash, ishlab chiqarishuskunalarini modernizatsiyalash, i.ch.ni kengaytirish, montaj ishlariga safarbar etiladi. K.q. sarfida alohida tarmoq — qurilishning ahamiyati katta. K.q. ichki va tashqi turlarga boʻlinadi. Mamlakat daromadi (davlat byudjeti, asosiy fondlar amortizatsiyasi, aholi jamgʻarmalari) ichki K.q. manbai boʻladi. Tashqi K.Q- chetdan — chet davlatlar, xorijiy banklar, yakka investorlar hisobidan amalga oshiriladi va bevosita va bilvosita shakllarga ega. Bevosita K.q. chet el firmalari, korxonalari va banklari, tadbirkorlar tomonidan aniq xoʻjalik subʼyektlarini barpo etish, rivojlantirish uchun bevosita sarflanadigan mablagʻlardir. Bilvosita K.q. chet el firmalari, banklarining K.q. qabul qilayotgan mamlakat qukumati tomonidan kafolatlangan loyihalarni amalga oshirishga yoʻnaltiriladi. 2001—2002-yillarda Oʻzbekistonda yalpi kapital qoʻyilmalarning 30% dan ortigʻi xorijiy investitsiyalar hissasiga toʻgʻri keldi. Xorijiy investitsiyalar ishtirokida Oʻzbekistonda Qarshiteks, Buxoroteks, Kabul-Toʻytepa, Kabul-Koʻkcha, Shoʻrtan gaz-kimyo majmui, Asakadagi "OʻzDEUavto" avtomobili zavodi, Buxoro neftni qayta ishlash zavodi va b. yirik sanoat korxonalari qurildi (qarang Investitsiyalar).

Sadir Salimov, Ergash Akromov.

Manbalar
Kapitan

Kapitan (lotincha capitaneus — lashkarboshi, lotincha caput — bosh soʻzidan) — 1) koʻpchilik davlatlar, jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida ofitserlik unvoni. Oʻrta asrlarda Fransiyada vujudga kelgan; 2) kema ekipajiga boshchilik qiluvchi va kemani boshqaruvchi shaxs. Baʼzi davlatlar Harbiy-dengiz flotida 1, 2, 3-rang Kapitan, Kapitan-leytenant unvonlari bor; 3) sport komandalarida komanda boshligʻi.

Manbalar
Kapitel

Kapitel (lotincha capitellum — kallak) — kolonna, ustunning tepa bezatilgan qismi (qarang Bosha). K.lar qad. meʼmorlikdagi order tizimida (qarang Meʼmorlik orderlari) takomillashtirilgan. U arxitrav (bosh ustun, hari)ni yoki ustiga qoʻyilgan yukni ushlab turadi. K. dastlab Sharqsa, keyinchalik Yevropa meʼmorligida keng qoʻllangan. Oʻrta Osiyo, Sharq, Kavkazda ham milliy naqsh va bezakli K.lar mahalliy meʼmorlikning oʻziga xos uslubida shakllangan. Oʻrta Osiyoda Kushon podsholigi meʼmorligida gandhara anʼanalari taʼsirida korinf orderi uslubidan foydalanilgan (mas, Termiz, Ayritom va Tuproqqalʼadan topilgan K.lar). 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Yevropa meʼmorligiga taqlidan Oʻzbekistonda bosh tarzini hashamatli, qator kolonnali K. (paxta, meva va b. bezaklar) bilan pardozlangan binolar qurish avj oldi [Beshyogʻoch maydonidagi turar joy binosi (meʼmori M. Bulatov, 1955), Chirchikdagi kimyogarlar (meʼmori A. Petrosov, 1956) va Bekoboddagi metallurglar (meʼmori A. Boboxonov, 1950-60) madaniyat saroylari va b.].3amonaviy binolar qurilishida K. ning oʻziga xos uslublari yaratilmoqda (metroning "Mustaqillik maydoni" bekati, Temuriylar tarixi davlati muzeyidagi K. bezaklari va b.).

Manbalar 

Arxitektura
Kapova gʻori

Kapova gʻori, Kapovaya gʻori, Shulgan-Tosh — Jan. Ural togʻlaridagi eng yirik gʻor. Oq Idil daryosi (Kamaning chap irmogʻi)ning oʻng sohilida (Boshqirdiston). 1959 yilda ukrainalik olim O.N.Bader oʻrgangan. Umumiy uz. 2 km dan ziyod. Yoʻlak va ungurlar ikki qavatdan iborat: 1-qavatda turli geometrik shakllar, 2-qavatda 7 mamont, 2 ot, 2 karkidonning surati bor. Kapova gʻoridagi suratlar gʻor ogʻzidan 300 m ichkarida. Geometrik shakllar va uzunligi 44 sm dan 112 sm gacha boʻlgan suratlar paleolit davriga mansub.

Manbalar 

 

Gʻorlar
Arxeologiya
Kappadokiya

Kappadokiya — Kichik Osiyoning markazida (hozirgi Turkiya hududida) joylashgan qadimgi viloyat. Kappadokiyaning qad. aholisi oʻzini "xattlar" deb atashgan. Mil. av. 2-ming yillikda Kappadokiya hududida Xett podsholigishtg asosiy qismi joylashgan. Mil. av. 3-asr oʻrtasi — 1-asrlarda mustaqil podshohlik, mil. 17-yildan Rim provinsiyasi. Keyinchalik Pont podsholigi bilan birgalikda Vizantiya imperiyasi tarkibiga kirgan. 1074-yil Kappadokiyani saljuqiylar zabt etganlar. 15-asrdan Usmonyai turk imperiyasi tarkibida. Kappadokiya oʻzining katta yerlari va minglab qullariga ega ibodatxonalari bilan mashhur boʻlgan. 19-asrning 80-yillarida Kappadokiya hududidan Ossuriyadagi qulchilik taraqqiyoti toʻgʻrisida muhim maʼlumotlar beruvchi qadimgi ossuriy mixxat hujjatlari ("kappadokiya jadvallari") topil gan.

Manbalar
Kaprolaktam

Kaprolaktam — ye - aminokaprolaktam kislotaning laktami, oq rangli kristall modsa, suyuqlanish temperaturasi 68—69°, qaynash temperaturasi 262,5°. Suvda va organik erituvchilarda, mas, spirt, efir, benzolda yaxshi eriydi. K.ning muhim xossasi polimerlanib qimmatbaho polimerpolikaproamid hosil qilishidir. K. i.ch.ning asosiy usullaridan biri — siklogeksanni havo kislorodi bilan katalitik oksidlab siklogeksanonga, soʻngra uni gidroksilamin bilan taʼsir ettirib siklogeksanonoksimga aylantirishga asoslangan. Soʻnggi oraliq mahsulot Bekman qayta guruhlanishi orqali K.ga aylantiriladi. K. fenoldan ham sintez qilinadi. K. poliamid plastmassalar, plyonkalar, sunʼiy tolalar va lizinlar olishda qoʻllanadi. Oʻzbekistonda K. Chirchiq sh.dagi zavodda ishlab chiqariladi.

Manbalar
Kapsula

Kapsula  lotin tilida(lotincha capsula — quticha) — 1) biol.da — odam va hayvonlarda turli aʼzolar va ularning ayrim qismlarini yoki patologik tuzilmalar (mas, oʻsma)ni oʻrab olgan parda (mas, jigar K.si, buyrak K.si, boʻgʻim K.si va b.). Asosan, tolali biriktiruvchi toʻqima, baʼzan yogʻli kletchatkadan tuzilgan boʻladi; 2) farmakologiyada — yutiladigan dorilar solinadigan gʻilofcha; jelatina yoki kraxmalli boʻladi. Ogʻiz shilliq pardasini taʼsirlanishdan saqlaydi, dorining yoqimsiz hidi yoki taʼmi odamga sezilmaydi. K.ni ochmasdan butunligicha yutilaveradi; 3) mikrobiologiyada — K.li bakteriya hujay-ralari atrofidagi shilliq qavat.

Manbalar
Kapuas

Kapuas — Kalimantan o.ning gʻarbiy qismidagi daryo, Indoneziyada eng katta. Uzunligi 1040 km, havzasining maydoni 97 ming km. Boven-Kapuas togʻlaridan boshlanadi. Botqoqlashgan tekisliklardan oqib, Janubiy Xitoy dengiziga quyiladi. Yil boʻyi toʻlib oqadi, yogʻingarchilik mavsumlarida (aprel va noyabr oylarida) atrofdagi hududlarni suv bosadi. Oʻrtacha suv sarfi 5000 m3/sek. Quyilish joyidan boshlab 900 km masofada kema qatnaydi (orolni ichki rayonlar bilan bogʻlovchi asosiy transport yoʻli). Deltasida Pontianak porti joylashgan. Daryoda baliq ovlanadi, yogʻoch oqiziladi.

Manbalar 

Indoneziyadagi daryolar
Kapurlar oilasi

Kapurlar oilasi — jahonga tanilgan hind kino arboblari oilasi. Pritxviraj Kapur (1904.3.11 — 1972.29.5) — hind aktyori, teatr rejissyori. Lahordagi xuquqiy kollejni tugatgan. Oldin ovozsiz filmlarda, 1931-yil esa birinchi hind ovozli filmi ("Olamning goʻzalligi")da suratga tushgan. Juda koʻp tarixiy filmlarda oʻynagan. 1944-yil birinchi hind professional teatri ("Pritxvitietrs")ni tashkil etdi. "Daydi", "Oʻtmish, hozirgi kun, kelajak", "Uch dengiz osha sayohat" kabi filmlarda suratga tushgan. Butun Hindiston Tinchlik kengashining vitse prezidenti boʻlgan.

Raj Kapur, haqiqiy ismi Ranbir Raj (1924.14.12, Peshovar — 1988.2.6, Bombay) — hind aktyori, rejissyor, ssenariychi, prodyuser. Pritxviraj Kapurning oʻgʻli. Hind kinosida oʻziga xos maktab yaratgan sanʼatkor. Kinodagi faoliyatini "Randjit" kinostudiyasida assistentlikdan boshlagan. Dastlab "Gauri" va "Bizning ish" filmlarida kichik rollar ijro etdi. 1946-yilda "Valminki", "Moviy nilufar", "Chittoridagi gʻalaba" filmlarida suratga tushdi. 1947-yil da Bombayda "Raj Kapur filme" kinostudiyasini tashkil etdi. "Daydi", "Janov 420", "Tun qaʼrida", "Sangam", "Mening ismim — masharaboz" va b. filmlarda rejissyor va bosh rol ijrochisi sifatida jahonga tanildi. "Bobbi", "Haqiqat, muqaddaslik, goʻzallik", "Muhabbat noxushligi", "Abdulla", "Gang daryosi oqadigan yurt" va b. u yaratgan eng yaxshi filmlardandir. Uning filmlari juda koʻp xalqaro kinofestivallar (mas, Kann, Karlovo — Vari va b.)da sovrin va mukofotlar olgan. Koʻp filmlari Oʻzbekistonda namoyish etilgan. U Toshkent xalqaro kinofestivalining doimiy qatnashchisi boʻlgan.

Shammi Kapur (1930.21.3, Peshovar) — aktyor. Pritxviraj Kapurning oʻgʻli. "Tumsa Naxin Dekxa", "Dil Deka Dekxo", "Oʻrmonzor" singari 150 dan ortiq filmda oʻynagan.

Shoshiy Kapur (1938.18.3) -aktyor. Pritxviraj Kapurning oʻgʻli. Yoshligida "Pritxvi — tietrs" sahnasida rollar oʻynagan. "Daydi", "Toʻsiq" kabi filmlarda kichik rollar ijro etgan. 80-y.larga kelib eng ommabop hind aktyoriga aylandi. "Suratkash", "Jazirama va chang" kabi 100 dan or-tiq filmda suratga tushgan.

Randxir Kapur (1947) — aktyor. Raj Kapurning oʻgʻli. Dastlab "Oʻtmish, hozirgi kun va kelajak" filmida aktyor hamda rejissyor sifatida qatnashgan. Keyinchalik "Qoʻshma sayohat", "Chaqqon qoʻl", "Qasam va vaʼda", "Kasos qonuni" singari bir qancha filmlarda bosh rollarni oʻynagan.

Rishi Kapur (1951.4.6) — aktyor. Raj Kapurning oʻgʻli. Bolaligida otasining "Mening ismim — masharaboz" filmida suratga tushgan. Aktyor "Bobbi", "Qasoskor", "Sevgi — bu hayot", "Layli va Majnun", "Aktyor boʻl" kabi filmlardagi bosh rollari bilan jahonga tanildi.

Oilaning eng kichik davomchisi Karishma Kapur boʻlib, hozir Hindistonning eng yorqin kinoyulduzlaridan. Aktyorlar Randxir K. va Babitalarning qizi. "Jit", "Rakshak", "Raja Xindustani", "1-sonli qahramon" kabi 70 ga yaqin filmda muhabbat sanamlarini oʻynadi.

Saodat Xoʻjayeva.

Manbalar
Kapcha ilonlar

Kapcha ilonlar, kobralar — aspidsimonlar oilasiga mansub ilonlarning bir guruhi. Suv kapcha ilonlari., boʻyinbogʻli kapcha ilonlar, daraxt kapcha ilonlar, qirol kapcha ilonlar, qalqonli klapcha ilonlar, asl kapcha ilonlar kabi urugʻlarga ajratiladi. Asl kapcha ilonlarning 6 turi Afrika va Osiyoda tarqalgan. Hind kapcha ilonlar, yaʼni koʻzoynakli kapcha ilonlar Sharqiy Osiyo (jumladan, Hindiston) janubiyda tarqalgan. Oʻrta Osiyo kapcha ilonlar asl kapcha ilonlarga kiradi. Asosan, umurtqali qayvonlar, jumladan, ilonlar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi 8–12 ta tuxum qoʻyib, ularni qoʻriqlaydi. Kapcha ilonlar xavf tugʻilganida tanasining old qismini yerdan dast koʻtaradi; bir necha qovurgʻalarini ikki yonga yoyib, boʻynining boshidan keyingi qismini kichik belkurak (kapcha)ga oʻxshash kengaytiradi. Ayrim kapcha ilonlar dushmaniga zahar otadi, yuqori jagʻida 2 ta zahar tishi bor, zahari odam uchun halokatli. Oʻrta Osiyo Kapcha ilonlar Oʻzbekiston va Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. Kapcha ilonlar serpentariylarda boqiladi. Kapcha ilonlar zahari neyrotoksik xossaga ega boʻlib, tibbiyotda foydalaniladi.

Manbalar 

Hayvonlar
Karavajizm

Karavajizm – 1) 17-asr Yevropa rangtasviridagi realistik yoʻnalishning ilk shakllanish davriga xos badiiy vositalar tizimi. Bu tizimga (ayniqsa, italiyalik rassom Karavajo ijodida yaqqol namoyon boʻlgan) demokratik badiiy ideallar, uni haqqoniy va hayotiy aks ettirishga intilish, asarda jonli harakat holati, tasvirlanayotgan jiyemga qiziqish, nursoya qarama-qarshiligiga urgʻu berish, mavzuga mahobatlilik baxsh etish kabi xususiyatlar xos. K. 17-asr Yevropa rassomlari (Rembrandt, P. Rubens va b.) ijodida muhim rol oʻynadi; 2) 17-asr Yevropa rangtasviridagi yoʻnalish. Gollandiya, Flandriya, Fransiya, Ispaniya, Germaniya va b. dagi Karavajo izdoshlari ijodida yaqqol koʻzga tashlanadi. Barcha markazlar (Rim, Neapol, Genuya va b.) rangtasvirida yorqin namoyon boʻldi. Jumladan, rassomlar O. Jentileski, K. Saracheni, J. B. Karachcholo va b. ijodida oʻziga xos tarzda namoyon boʻlsa, ayrim rassomlar (B. Manfredi va b.) ijodida K. ning rasmiy usul va mavzulari yuzaki qoʻllangan.

Manbalar
Karadrina

Karadrina, kichik quruqlik tunlami — tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Tanasining uzunligi 11–13 mm, qanotlari yoyilganda 23–34 mm. Tuxumini (16–150 ta) toʻp-toʻp qilib oʻsimlikka, kuzda esa tuproqqa qoʻyadi. Yashil yoki qoʻngʻir kulrang tusdagi qurtining uzunligi 2,5–3,0 sm, 16 ta oyogʻi bor. Havo haroratiga qarab yilda 2–8 avlod beradi. Rivojlanish davri uchun samarali harorat yigʻindisi 350° boʻlishi shart. Rivojlanish sikli Oʻrta Osiyoda issiq oylarda 19–20, kech kuzda esa 60 va undan koʻproq kunda tugaydi. Karadrinaning yashash areali juda keng. Har xil iqlim mintaqalarida va yil fasliga qarab kapalagi maʼlum ozuqa oʻsimligini tanlaydi. Dukkakdoshlar, galladoshlar, shoʻradoshlar, piyozguldoshlar va boshqalar oilaga mansub oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Gʻoʻza va boshqalar oʻsimliklarning xavfli zararkunandasi. Begona oʻtlardan shoʻra, pechak va yantoqni yoqtiradi. Ekinlarga, ayniqsa, maysalik va gʻunchalash davrida katta zarar keltirib, ularni baʼzan butunlay quritib qoʻyadi.

Kurash choralari: kuzda agrotexnik choralar (kuzgi haydash, qishki sugʻorish va boshqalar) ni oʻz vaqtida oʻtkazish. Bahor va yozda karadrina borligi aniqlanganda insektitsidlar (2–2,5 kg/ga) bilan kimyoviy ishlov berish; biologik vositalardan dendrobatsillin (4–6 kg/ga), shuningdek, trixogrammadan foydalanish mumkin.

Manbalar 
 

Hayvonlar