yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Affekt

Affekt (lot. aftectus — ruhiy hayajon, ehtiros) — turli tashqi yoki ichki taʼsirlar asosida tez paydo boʻlib, qisqa muddatli, aksariyat hollarda „port-lash“ tarzida boʻladigan kuchli ifodalanadigan hissiy holat (qoʻrqinch, dahshat, gʻazab va boshqalar). A. tushkunlik, tang vaziyatlarda yuzaga keladi. A. holatida ichki organlar faoliyati oʻzgaradi, keskin ifodali holatlar paydo boʻladi, kishining ong doirasi torayadi, xulqni nazorat qilish qobiliyati yoʻqoladi. A. fiziologik ham, patologik ham boʻlishi mumkin. Fiziologik A.da kishi oʻz xatti-harakatini idora eta olishi, keyinchalik barcha voqealarni xotirasida saqlab qolishi mumkin. Patologik A. koʻproq ruhiy kasalliklarda kuzatiladi. Baʼzan ruhiy sogʻlom odamlarda ham kuzatilishi mumkin. Patologik A.da barcha xatti-harakatlar kishi xotirasida saqlanmaydi, shaxsning xatti-harakatlari ong tomonidan nazorat qilinmaydi. Odamda A. fakdt uning jismoniy holati, biologik ehtiyojlari va instinktlari kabilarga bogʻliq omillar tufayli emas, balki uning ijtimoiy munosabatlarining buzilishi tufayli ham yuzaga kelishi mumkin. Mas, adolatsizlik, bevafolik, haqorat sh.k. holatlarda. Baʼzan A. biror salbiy holatni yuzaga keltiruvchi vaziyatlarning takrorlanaverishi na-tijasida ham sodir boʻladi. Bundam vaziyatlarda A. akkumulyatsiyasi holati roʻy beradi, uning natijasida A. kuchli, boshqarib boʻlmaydigan xulqlarajasiga koʻgarilishi mumkin (affektiv port-lash).A.ni oʻrganish sud-psixiatrik hamda sud-psixologik ekspertiza amaliyotida jinoiy xatti-harakatlarning asl sa-babini aniqlashda zaruriy shartlardan biri boʻlib, adolatli hukm chiqarishda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquqiy atamalar
Affin geometriya

Affin geometriya — matematikaning bir sohasi. Unda l oʻlchovli fazoda chekli sondagi vektorlar, shuning-dek algebraik chiziq va sirtlarning affin almashtirishlar (mas, toʻgʻri chiziqlar toʻgʻri chiziqlarga, nuqtalar nuqtalarga oʻtadigan almashtirishlar)da saqlanadigan (invariant) xossalari oʻrganiladi. Affin almashtirishlarning muhim xossalaridan biri — tekislikga berilgan uchburchakni berilgan ikkinchi uch-burchakka oʻtkazuvchi yago-na affin almashtirish mavjud; shunga oʻxshash tasdiq l oʻlchovli fazo uchun ham oʻrinli. Vektorlar, chiziq va sirtlarning affin almashtirishda saqlanadigan xos-salari affin invariantlar deyiladi. Masalan, uchburchakning toʻgʻri burchakliligi affin almashtirishda saqlanmaydi, binobarin, bu xossa affin invariant emas, shuningdek kesma uchburchakning bissektrisasi boʻlishi ham affin invariant emas, ammo uchburchak medianalarining kesishish nuqtasida 1:2 nisbatda boʻlinishi invariantdir. Affin almash-tirish natijasida ellips yana ellipega, giperbola yana giperbolaga, parabola yana parabolaga almashinadi. Shuning uchun hamma ellipslar (shuningdek, giperbola va parabola ham) bitta affin sinfni tashkil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Affrikata

Affrikata (lotincha affrico — ishqalay-man) — qorishiq undosh tovush. Hosil boʻlish oʻrni va ovoz ishtirokiga koʻra portlovchi hamda sirgʻaluvchi tovushning bitta tovush sifatidagi talaffu-ziga teng. Mas, choch soʻzidagi ch (tsh), ensiklopediya soʻzidagi s (ts).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afshin

Afshin – Ustrushona hokimlarining arablar fathidan avvalgi laqabi. Oxirgi Afshin Haydar ibn Kovus (manbalarda al-Afshin) xalifa Mu’tasimning lashkarboshisi edi. U Kichik Osiyoda yunonlar ustidan gʻalaba qilgani va Bobak qoʻzgʻolonini bostirgani evasiga xalifaning eʼtiboriga sazovor boʻlgan. Biroq, 841 yil iyunda islomdan qaytganlikda ayblanib, oʻlim jazosiga hukm etilgan. Afshin laqabi Oʻrta Osiyoda, umuman, uchrab turadi. Ya’qubiyda (Taʼrix, 2-jild, 344-bet) Sugʻdiyona hokimi Gʻurak Qutayba ibn Muslim bilan tuzgan shartnomasida oʻzini Sugʻd ixshidi, Samarqand afshini deb atagan<ref><>OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</></ref>.

Manbalar 

Ismlar
Afgʻoni

Afgʻoni — Afgʻoniston Islom Davlati pul birligi. 1 afgʻoni = 100 pul. 1926-yilda qonun asosida muomalaga kiritilgan. Xalqaro hisob-kitoblarda Afgʻoni kursi 1 AQSH dollari = 4750 Afgʻoni deb belgilangan (1997-yil oxiri).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Afgʻoniston
Axal viloyati

Axal viloyati (sobiq Ashxobod viloyati) – Turkmaniston tarkibidagi viloyat. 1973-yil 27-dekabrda tashkil etilgan. Maydoni 95,4 ming km². Aholisi 875 ming kishidan ziyod (1997; Ashxobod shahri aholisisiz), asosan turkmanlar, shuningdek ruslar, oʻzbeklar, ukrainlar, ba-lujlar va boshqa yashaydi. Shaharliklar 62%. Axal viloyatida 9 tuman, 3 shahar va 13 shaharcha bor. Markazi – Ashxobod shahri Viloyatning kattagina qismini Qoraqum (hududining 90%dan ziyodi) egallagan, janubida Kopetdogʻ togʻlari joylashgan. Foydali qazilmalari: tabiiy gaz (Markaziy Qoraqum gazli rayoni) va mineral qurilish materiallari (sement xom ashyosi, ohaktosh, qumoq, dolomit, qurilish qumi va tosh). Iqdimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 0,2°, iyulniki 30,9°. Yiliga 140 mm dan (Qoraqumda) 250 mm gacha (Kopetdogʻ togʻlarida) yogʻin yogʻadi. Asosiy daryosi – Tajan, shuningdek sugʻorishda foydalaniladigan kichik soylar bor. Viloyat hududidan Qoraqum kanaloʻ oʻtadi. 6 suv ombori qurilgan; eng yiriklari: 1-Tajan, 2-Tajan, Xor-Xor va Kopetdogʻ. Sur tuproq, taqirsimon, oʻtloq va choʻl qumloq tuproqlar tarqalgan. Bu-ta-efemer oʻsimliklari oʻsadi. Oʻrmonlar viloyat hududining 0,04% ni egallaydi (asosan Kopetdogʻ togʻlarida va Tajan daryosi vodiysida).Axal viloyatida ishlov beruvchi sanoat, sabza-votchilik, polizchilik va tokchilik yetakchi oʻrinda. Energetikasi Mari GRES va Buzmayin GRESdan keladigan energiya va tabiiy gazda ishlaydi. Sanoatining asosiy tarmogʻi – yengil sanoat (paxta tozalash va ip gazlama). Poyabzal, tikuvchilik, gilam toʻqish, ipak yigiruv va trikotaj fabrikalari bor. Oziq-ovqat va qurilish materiallari sanoati (gʻisht, sement, temir-beton buyumlar, shisha va boshqa ishlab chiqarish), mashinasozlik (shu jumladan neft va elektrotexnika) va metall-sozlik rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari – Ashxobod, Tajan, Buzmayin.Axal viloyati paxta, sabzavot, poliz ekinlari, uzum yetishtirish va bogʻdorchilikka ixtisoslashgan. Chorvachilikda sut-goʻsht yetishtiriladi. Qoramol, qoʻy, echki, tuya, yilqi boqiladi. Axal viloyati hududidan Oʻrta 811Osiyo temir yoʻl oʻtgan, avtomobil yoʻllari bor. Ashxobodda aeroport mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkmaniston viloyatlari
Axaltaka ot zoti

Axaltaka ot zoti – salt miniladigan qadimiy ot zotlaridan biri. Xalq seleksiyasida Janubiy Turkmanistondagi Axaltaka vohasida yashagan turkmanlarning taka qabilasi yetishtirgan. Axaltaka ot zoti quruq issiq iqlimga moslashgani, nihoyatda chopqirligi bilan ajralib turadi (poygada 1000 m masofani 1 minut 05 sekundda bosib oʻtadi).

Axaltaka ot zotining toʻshi tor, sagʻrisi ixcham va choʻzinchoq, oyoqlari nozik, chiroyli, terisi yupqa va taqir. Tusi aksariyat hollarda toʻriq, koʻk va saman tusda boʻladi. Sof zot otlar ichida oʻzining koʻrkamligi va harakatchanligi bilan ajralib turadi. 

Aygʻirlarining qarchigʻayigacha balandligi 157 sm (ayrim hollarda 160– 165 sm), koʻkrak qafasi aylanasi 167 sm, toʻpigʻi aylanasi 19 sm. Asosan Turkmaniston va Qozogʻistonda, Rossiya, AQSHda boqiladi. Axaltaka ot zoti ishtirokida koʻpgina chopqir ot zotlari chiqarilgan.

Manbalar

Havolalar 
 

Otlar
Ot zotlari
Turkmaniston davlat ramzlari
Biologik turlar
Axalsixe

Axalsixe – Gruziya Respublikasidagi shahar. Aholisi 17903 kishi (2014). Axalsixe stansiyasi. Batumi, Axalqalaki va Borjomiga boradigan avtomobil yoʻllarining tuguni. Qoʻngʻir koʻmir qazib olish rayoni markazi. Krax-mal, pivo, gips, gʻisht, taxta tilish, vino zavodlari, goʻsht kombinati, mebel fabrikasi, ped. va tibbiyot bilim yurtlari, qishloq xoʻjaligi texnikumi, teatr, oʻlkashunoslik va tarix muzeylari bor. A. balneologiya kurorti. 12-asrdan ma’lum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axbaxoʻjakaspi dovoni

Axbaxoʻjakaspi dovoni – Surxondaryo viloyati bilan Tojikiston Respublikasi chegarasidagi dovon. Machitli tizma togʻining shimoli-sharqiy qismida, Kishtut daryosi, Xoʻjakaspi irmogʻining yuqori oqimida joylashgan. Balandligi 3870 m. Gʻarbiy yon bagʻirlari qor va muzliklar bilan qoplangan va sharqiy yon bagʻriga nisbatan qiyaroq. Axbaxoʻjakaspi dovoni orqali yoz oylarida Xoʻjakaspi daryosi vodiysidan Sandaldaryo vodiysiga oʻtiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dovonlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Tojikiston
Oʻzbekiston — Tojikiston munosabatlari
Axvirpat

Axvirpat – Sugʻdda V – VIII-asrlarda mavjud boʻlgan ijtimoiy atama. Hokimlarning sayisxona (otxona)si nozirini anglatgan. Ma’lum vaqtlarda Axvirpatlar siyosiy hayotda ham faol ishtirok etganlar. Mas, Sugdning bir qismi – Qashqadaryo vohasida VII-asrga oid "axvirpat" soʻzi yozilgan tangalar ham zarb qilingan. Axvirpat atamasi oʻrta asrlardagi miroxoʻr atamasi bilan almashgan. Mugʻqal’a hujjatlarida Axvirpatga 50 draxma miqdorida maosh belgilanganligi qayd etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anna Axmatova

Anna Andreevna Axmatova (taxallusi; tugʻilgandagi familiyasi Gorenko) (1889-yil 11-iyun, Odessa — 1966-yil 5-mart, Moskva viloyati, Domodedovo shahri; Sankt-Peterburgda dafn etilgan) — rus shoirasi.

1910-yildan asosan Peterburgda yashagan. Birinchi sheʼrlar kitobi „Oqshom“ 1910-yilda chiqqan. „Tasbeh“ (1914), „Oqgala“ (1917), „Bar-gizub“ (1921) va boshqa kitoblaridagi sheʼrlarida lirik kechinmalar, tanholik tuygʻulari ifodalangan. Inqilobiy voqeliqdan uzoq boʻlsada, A. bari bir muhojirlarni, yaʼni vatangado kishilarni qoralab sheʼrlar yozadi („Men oʻz yerini tashlaganlar bilan birga emas-man…“).Bir necha yillar mobaynida Anna ijodining yangi qirralari shakllandi, asarlarida Vatan mavzui ustunlik qila boshladi. 30 −40-yillardagi sheʼrlarida Vatan, vatanparvarlik mavzulari keng aks etgan („Oltin kitobdan“, 1940; „Tanlangan asarlar“, 1944). Ikkinchi jahon urushi yillarida Toshkentda yashab, „Toshkent sheʼrlari“ (1944) turkumini yaratgan. „Qahramonsiz poema“ (1940 — 62) asari — Anna ijodining choʻqqisi. „Vaqtning tez oʻtishi“ (sheʼriy toʻplam, 1965) ki-tobida Anna ijodining oʻziga xos tomonlari aks etgan. Sharq, Gʻarbiy Yevropa shoirlari ijodidan tarjimalar qilgan („Koreya mumtoz sheʼriyati“, 1958; „Sharq mumtoz sheʼriyati“, 1969 va boshqalar). Anna nazmi umuman badiiy soddaligi, loʻndaligi va uslubining oydinligi, obrazlarining aniqligi va odmiligi, chuqur lirikli-gi va musiqiyligi bilan alohida ajralib turadi. Sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1966,1969). Toshkentda Anna yashab ijod etgan uy oʻrnida qurilgan binoga (Sodiq Azimov koʻchasi, 54) shoira xotirasini abadiylashtiruvchi lavha oʻrnatilgan (1976).

Xotira 
Pushkin (Axmatova koʻchasi), Kaliningrad, Odessa, Kiev, Donetsk, Toshkent, Moskva, Tyumen, Astraxan, Maykop va Tomskda Anna Axmatova nomidagi koʻchalar mavjud, Yevpatoriyada (Qrim Muxtor Respublikasi) Anna Axmatova oʻtish joyi mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1889-yilda tugʻilganlar
1966-yilda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Axta

Axta, ulgi – naqsh yoki rasmni qogʻozga chizib, chiziq yoʻllari igna bilan teshib tayyorlangan andaza; shuningdek andazadagi naqshni bezatiladigan buyum, sirtga oʻtkazish usuli. Xalq amaliy bez-ak san’atining kashtachilik, yogʻoch va ganch oʻymakorligi, naqqoshlik va boshqa turlarida keng qoʻllanadi. Bezatiladigan yuzaga A. qoʻyilib ustidan pista kumir kukuni surilsa, rasm asosga tushib qoladi. A. simmetrik takrorlanuvchi taqsimpn naqshlar shaklini koʻchirish uchun juda qulay.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atsetat tola

Atsetat tola, atsetat ipak – atse-tilsellyulozadan olinadigan sun’iy tola. Atsetat tola 140 – 150° gacha temperaturaga bardosh beradi, bundan yukrri temperaturada deforma-siyaga uchrab, shaklini oʻzgartiradi. Atsetat tola qovushqoqligi, yumshoqligi, chiroyli-ligi, kimyoviy pishiqligi va quyosh nuri ta’siriga chidamliligi sababli sanoatda tobora koʻp ishlatilmoqda. Tarkibidagi gidroksil va atsetil guruhlarning nisbiy miqdori bilan farqlanuvchi Atsetat tola lar toʻqimachilik sanoatida koʻplab ishlatiladi. Mas, triatsetat tola asosan texnikada qoʻllanadi, uning elektr tokini oʻtkazmaslik xususiyati barcha sun’iy va tabiiy tolalarnikidan ustun turadi. Oʻzbekistonda paxta tolasining chiqindisi –momiq asosida Atsetat tola lar ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achinlar

Achinlar, ache – Indoneziyadagi xalq, Sumatra orolining shimolida, oʻtmishda Ache sultonligi mavjud boʻlgan mintaqada yashaydi. Aholisi 1,7 mln. kishi (1992-yil). Indonez til guruhiga oid achin tilida soʻzlashadi. Islom diniga eʼtiqod qiladi. Asosiy mashgʻulotlari – dehqonchilik (sholikorlik, qora murch, kokos, kauchuk va boshqalar); hunarmandchilik – toʻqimachilik, boʻyra toʻqish va boshqa, metallni qayta ishlash, qayiqsozlik. Achinlar oʻziga xos boy adabiyotga ega.

Manbalar 

Xalqlar
Achinsk

Achinsk – Rossiya Federatsiyasi Krasnoyarsk oʻlkasidagi shahar (1782-yildan). Chulim daryosi boʻyida. Achinsk tuguni. Aholisi 122 ming kishidan ziyod (1999). Tegirmon, goʻsht, glinozyom kombinatlari, tikuvchilik va mebel fabrikalari, mexanika, pivo, neftni qayta ishlash zavodlari bor. Achinsk yaqinidan koʻmir va oqaktosh qazib chiqariladi. Oʻlkashunoslik, tarix muzeylari, teatr bor. Achinskga 1682-yilda asos solingan.

1935 yil 22 aprelda A. S. Pushkin nomidagi viloyat teatri binosida Achinsk drama teatri Birinchi koʻchma drama teatri sifatida tashkil etilgan boʻlib, u darhol zamonaviy mualliflar asarlari asosida turli janrlardagi spektakllar bilan eʼtiborni tortdi. , Rus klassikasi va jahon dramaturgiyasi. Hozir u viloyat davlat madaniyat muassasasi hisoblanadi va ikki bosqichli – 344 va 60 oʻrinli auditoriyalarga ega. Koʻp oʻn yillar davomida Achinsk drama teatri oʻz shahri va uning atrofidagi tumanlarning madaniy va ijtimoiy hayotida muhim rol oʻynadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Achitqidoshlar

Achitqidoshlar, turushdoshlar () – xaltachalilar sinfining bir hujayrali zamburugʻlar oilasi. Koʻpchiligi kurtaklanib, ayrimlari boʻlinib urchiydi. Maʼlum sharoitda ularda sporali xaltachalar yuzaga keladi. Hujayralari juda mayda, faqat mikroskop yordamida koʻrish mumkin, anaerob sharoitda qand moddalarining spirtli achishiga sabab boʻladi, bunda qand moddalari etil spirt bilan karbo-nat angidridga ajraladi. Achitqidoshlar qadimdan xamir, pivo, vino (may) va spirt tayyorlashda qoʻllanilib kelingan. Oqsil, yogʻ va turli vitaminlarga boy boʻlganligidan oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Zamburugʻlar
Achchisoy

Achchisoy — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi soy. Oqtogʻning janubiy yon bagʻrida 800 m balandlikdagi adirlardan boshlanib, janubiy tomon oqadi. Bahorda Shovot kanaliga quyiladi. Uzunligi 18 km. Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Achchisoy qish va bahor fasllarida sersuv boʻlib, yoz va kuzda deyarli qurib qoladi.

Manbalar 

Navoiy viloyati daryolari
Xatirchi tumani
Achchiqbodom

Achchiqbodom () – raʼnodoshlar oilasiga mansub kichkina daraxt yoki buta. Balandligi 1,5 m ga yaqin. Barglari nashtarsimon yoki tuxumsimon, boʻyi 3 – 4, eni 1,5 – 2 sm, bir yillik novdalarida bittadan, eski novdalarida gʻuj-gʻuj joylashgan. Gullari ikki jinsli, och binafsha rangli, boʻyi 14-19, eni 8-11 mm. Bodomning poʻsti qalin tuk bilan qoplangan, boʻyi 20 – 38 mm. Magʻzi achchiq. Achchiq bodom mart – aprelda gullab, iyun – iyulda meva beradi. Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo va Toshkent viloyatlarining dengiz sathidan 850 – 2500 m balandlikdagi adir va togʻlarida, tosh oralarida va sershagʻal tuproqlarda oʻsadi. Achchiq bodomdan shirin magʻizli bodom va shaftoli yetishtirishda payvand tag sifatida va kam suv, shagʻalli adir va togʻ qiyalarini daraxtzor va mevazorlashtirishda foydalaniladi. Magʻizda 50% moy va 2,5 – 4% gacha amigdalin glyukozidi bor, undan har xil dorilar tayyorlanadi. Achchiq bodom moyi yoʻtal, istisqo, zotiljam va buyrak kasalliklariga davo. Mahalliy aholi Achchiq bodomning ildiz poʻstidan matolarni sariq rangga boʻyashda va teri oshlashda foydalanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Raʼnodoshlar
Achchiqbuta

Achchiqbuta (Ammothamnus lemannii) – burchokdoshlar oilasiga mansub buta. Boʻyi 50 – 100 sm. Barglari toq patsimon, uz. 10 – 19 sm, kalin tuk bilan qrplangan. Gullari oq boʻlib, uzun shingilda joylashgan. Dukkagi 1 – 4 urugʻli, spiralsimon. Urugʻi tuxumsimon, silliq, boʻyi 4, eni 3,5 mm. Achchiqbuta aprel-mayda gullab, may-iyunda urugʻlaydi. Achchiqbuta Buxoro va Surxondaryo viloyatlaridagi qumlarda va shagalli yerlarda oʻsadi. Achchiqbutaning tarki-bida 0,5 ― 1,12% alkaloid bor. Ildizida 12 – 14%, tanasida 3 −5% va ildiz poʻstila 27 – 30% boʻyoq modda boʻladi. Achchiqbutaning ildiz qay-natmasi xalq tabobatida bodga qarshi ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqjom

Achchiqjom, achchiq kosa  ― zargarlikda mis kosa. Uzuk, bilaguzuk, zirak kabi ziynat buyumlarini achchiqtosh eritmasi, kislotada qaynatib, yuzidagi kir zanglarni ketkazishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqkoʻl (Sirdaryo)

Achchiqkoʻl – Sirdaryoning chap sohilidagi koʻl (Sirdaryo viloyatining Guliston tumanida). Achchiqkoʻl bahor va yoz oylarida toshqin suvlarining toʻplanib qolishidan hosil boʻlgan. Koʻl sohili qumloq. Janubi-gʻarbiy sohili ekinzor hisoblanadi. Suv sathi bahor-yoz oylarida koʻtarilib, kuz-qish oylarida  pasayadi. Achchiqkoʻlga ekin maydonlaridan oqova va kollektor suvlari quyiladi.

Manbalar 

 

Koʻllar
Sirdaryo viloyati
Alfavit boʻyicha koʻllar
Guliston tumani
Achchiqgarvuz

Achchiqgarvuz (Citrulius colocynthis) – qovoqdoshlar oilasiga mansub ilashib oʻsuvchi bir yillik oʻsimlik. Palagining uzunligi 1 – 2 m. Barglari uchburchak shaklida, boʻyi 5 – 8, eni 4 – 5 sm. Gullari bir jinsli. Mevasi dumaloq, achchiq, diametri 7-12 sm, dastlab och yashil, pishishiga yaqin sargʻish va qoramtir boʻladi. Achchiqgarvuz avgust-sentyabrda gullab, oktyabr―noyabrda hosil beradi. Oʻzbekistonda dorivor oʻsimlik sifatida ekiladi. Vatani Shimoli-sharqiy Afrika. Mevasining tarkibida glyukozid bor. Achchiqgarvuzning mevasidan surgi sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiq-chuchuk

Achchiq-chuchuk — pomidor va piyozdan mavsumiy tayyorlanadigan salat. Piyoz mayda toʻgʻralib, sovuq suvda yuviladi, uning ustiga yupqa qilib pishgan pomidor, koʻk qalampir toʻgʻraladi, tuz sepib aralashtiriladi. Achchiq-chuchuk tayyorlashda 500 g pomidorga 1 — 2 bosh piyoz va taʼbga koʻra tuz, qalampir kerak boʻladi. Bunday salat Fargʻona vodiysida shakarob nomi bilan mashhur. Unga yupqa va mayda toʻgʻralgan bodring ham qoʻshiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Salatlar
Achchiqoʻt

Achchiqoʻt (Chrorophora sabulosa) — sutlamadoshlar oilasiga mansub, boʻyi 8 — 15 sm, keng shox-shabbali bir yillik oʻt. Barglari tuxumsimon yoki toʻgarak, boʻyi 2,3 — 3, eni 1,6 — 2,8 sm. Mevasi (koʻsagi)ning boʻyi 4 — 4,5, eni 5 — 6,5 mm. Urugʻi silliq, boʻyi 3 — 3,5, eni 2 — 2,3 mm. Aprel-iyulda gullaydi va meva beradi. Achchiqo't Oʻrta Osiyoda va Orol boʻyi tekisliklarida oʻsadi. Toshkent, Fargʻona, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlari hamda Qoraqalpogʻistondagi qum uyumlarida tarqalgan. Achchiqoʻtdan surgi sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqqozon

Achchiqqozon — chelaksimon mis qozon. Ipak boʻyash korxonalarida boʻyalgan ipakning ranglari mustahkam boʻlishi uchun achchiqtosh eritilib, ipakni solib achchiqqa bosishda ishlatiladi. U 20 chelak suvni qabul qila oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashel madaniyati

Ashel madaniyati – quyi paleolit davri madaniyati. Shu davrga oid tosh choʻqmor, bir yoki ikki tomoni uchirilib, oʻtkir qilingan turli shakddagi chaqmoq toshlardan iborat qurollar dastlab Fransiyaning Amen shahri yakunidagi Sent-Ashelda topilgan va bu madaniyat shu joy nomi bilan atalgan. Ashel madaniyati davri odamlari ibtidoiy jamiyat tuzumining quyi bosqichida gʻorlarda, daryo boʻylaridagi pana yerlarda toʻdalashib yashab, ovchilik bilan hayot kechirgan. Olovdan foydalangan. Ashel madaniyati Gʻarbiy vaSharqiy Yevropada, Kavkaz, Old Osiyo, Afrikada tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Ashel madaniyatiga oid qarorgohlar Janubiy Qozogʻistonda (Qoratov), Toshkent viloyati (Koʻlbuloq), Fargʻona vodiysida (Selungur) va boshqa joylarda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxeologiya
Abbos Ashrabov

Ashrabov Abbos Boboyevich (1913.2.10, Piskent) — qurilish sohasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). Texnika fanlari doktori (1961), professor (1960). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1940), shu institutda ishlagan (1935-91), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Inshootlar instituti direk-tori (1958-63), Toshkent arxitektura va qurilish institutida professor (1992-96). Ilmiy ishlari qurilish materiallari-ga, binokorlik nazariyasi va amaliyotiga, zilzilabardosh binolar va inshootlarga doir. A. zilzilabardosh binolar yaratishga asos solganlardan biri. U Oʻrta Osiyoda birinchi boʻlib beton va temir-beton buyumlarga yengil toʻldirgich — keramzit ishlatishni, qurilishni industrlashti-rish usullarini, tarixiy yodgorliklardan zamonaviy binolar qurilishida foy-dalanishni tavsiya etdi. A.ning beton va temir-beton sohasida olib borgan ilmiy tadqiqot ishlari natijalari Davlat standartlari meʼyorlari (normalari)ga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Ashtarxon xonligi

Ashtarxon xonligi (Astraxon xonligi) – Oltin Oʻrdaning inqirozi natijasida vujudga kelgan davlat. Poytaxti – Ashtarxon shahri (hozirgi Astraxon). 14-asrda Oltin Oʻrda amiri Hoji Cher-kas Ashtarxon shahrini bosib olib, uni alohida mulkka aylantirgan, taxminan 1459–60 yillarda esa bu mulk uzil-kesil mustaqil boʻlib olgan. Ashtarxon xonligi ning birinchi hukmdori – Katta Oʻrda xoni Ahmadning birodari Mahmud boʻlgan. Xonlikning taxminan hududi: sharqda Noʻgʻay Oʻrdagacha, janubida Terek, gʻarbda Kuban va Don daryolarigacha, shimolida Saroy shahrigacha. Aholisi turkiyzabon qabilalardan iborat boʻlib, 833asosan koʻchmanchi chorvachilik, qisman baliq ovlash, ovchilik va dehqonchilik bilan shugʻullangan. Ashtarxon yaqinidan tuz qazib olingan. 1556-yil Ashtarxon xonligi rus qoʻshinlari tomonidan bosib olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkiy davlatlar
Ashulachi

Ashulachi – ashulani ijro etuvchi yetuk san’atkor, xonanda, hofiz. A. ovoz imkoniyatlarini egallash, ulardan toʻliq foydalana bilish, ashula yoʻllarini oʻrganishda yuksak malaka hosil etish bilan yetishadi. A.ning ovozi, ijro uslubi (ishkamiy, binigiy, gulligiy) turlicha boʻlishi mumkin (qarang Xonandalik uslubi).

Vokalchi musiqadagi kasb namoyondasi boʻlib, ovozi bilan ijro etadi, kuylaydi. Vokalchi qoʻshiqchidan farq qilib, keng maʼnoda ovozini ishlatadi, masalan xorda kuylaydi, rap oʻqiydi va hokazo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georgiy Aʼzamov

Georgiy Tojiyevich A’zamov (1954.6.9, Olmaliq shahri - 1986.27.8, Sevastopol shahri yaqinida) – shaxmatchi. Birinchi oʻzbek xalqaro grossmeysteri (1984). Sobiq Ittifoq chempionatlari ishtirokchisi (1981, 1983, 1985), ikki karra Oʻzbekiston chempioni (1976, 1982), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fizkultura va sport xodimi (1984). Jahon birinchiligi mintaqaviy turniri (Yerevan, 1982)da 7–8-oʻrinlarni egallagan. Koʻplab nufuzli xalqaro turnirlarda ishtirok etgan. Oʻzbekistonda A. xotirasiga bagʻishlab an’anaviy turnir oʻtkazib turiladi.

Ad.: Muhiddinov M., A’zamovlar su-lolasi, T., 1984.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gʻani Aʼzamov

Gʻani Aʼzamov (1909-yil 7-yanvar, Toshkent, Rossiya imperiyasi — 2001, Toshkent, Oʻzbekiston) — oʻzbek-sovet teatr va kino aktyori. Oʻzbekiston SSR xalq artisti (1961). Hamza nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti laureati.

Faoliyati 
Aktyorlik faoliyatini 1930-yil Hamza teatrida boshlagan. „Halima“ musiqali dramasidagi Rahim yamoqchi uning birinchi roli. Uygʻunning „Qaltis hazil“ komediyasidagi Mamarasul sahnadagi ilk yutugʻidir. U yuzga yaqin mukammal obrazlar yaratgan. Domla imom („Boy ila xizmatchi“), Munajjim („Alisher Navoiy“), Arslonsher („Chin muhabbat“), Soqi sumbat („Togʻa-jiyanlar“), Qambar („Qutlugʻ qon“), Yusuf („Soʻnggi nusxalar“), Omonyor („Qonli sarob“), Bobchinskiy („Revizor“), Launs („Veronalik ikki yigit“) va boshqa shular jumlasidan. Aktyor hajviy, dramatik, lirik rollarni bir xil mahorat bilan oʻynaydi. U qanday rol oʻynamasin, oʻzining hajvkorlik isteʼdodini, oʻtkir kinoyasini ishga so-ladi, ushoq rollarni ham hayotiy tafsilot bilan boyitib esda qoldiradi. „Romeo va Juletta“, „Gang daryosining qizi“ spektakllaridagi Petr va Nabikori rollarida bir soʻz demasada, oʻz shaxsiyatidan mahrum, mudroq bosgan, nimjon, irodasiz kishilar qiyofasini gavdalantirdi. U yaratgan Moʻmin („Oltin devor“), Almandar („Almandar“) obrazlari aktyor ijodida alohida oʻrin tutadi. Usta Moʻminda aktyor kulgi talqinini oʻrni-oʻrnida fojiaga yaqinlashtirdi. S.Ahmadning unga atab yozgan „Kuyov“ komediyasida aktyor gavdalantirgan Gʻani timsolida yolgʻizlik fojiasi yoritildi. Filmlardagi asosiy rollari: Sartarosh („Maftuningman“), Qambar choʻloq („Qutlugʻ qon“), Domla imom („Boy ila xizmatchi“), Qora shoh („Ikki dil dostoni“), Xolmat („Suyunchi“), Serhunar choyxonachi („Temir xotin“) va boshqa „Nashtar“ satirik kinojurnalining eng faol ishtirokchilaridan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati. F. Aʼzamov Moʻmin rolida (E. Vohidov, „Oltin devor“).

Yana qarang 
 Yoʻldosh Aʼzamov

Manbalar

Havolalar 
 
 G‘ani Aʼzamov ziyonet.uz portalida 

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbekistonlik erkak aktyorlar
Toshkentda vafot etganlar
2001-yilda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
1909-yilda tugʻilganlar
7-yanvarda tugʻilganlar
Aʼlo (dehqon)

A’lo – XIX-asr–XX-asr boshlarida Xiva xonligida 10 tanobdan ortiq yeri boʻlgan dehqonlar. Xonlikda A. toifali dehqonlar 3436 xoʻjalikni tashkil qilgan. Bunday xoʻjaliklarning koʻpchiligi navkarlarniki boʻlib, ular soliqsan tamoman ozod etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeratsiya

Aeratsiya (yun. aero..) — 1. Suv A.i — suvni havo kislorodi bilan toʻyintirish. Vodoprovod suvini tozalash inshootlarida suvdagi temir gidrooksidni, erkin karbonat angidridini, vodorod sulfidin chiqarib yuborish hamda suvning sifatini yaxshilash; oqova suvlarni biologik tozalash inshootlarida (aerotenk, aerofiltr, biofiltrlarda) mikroorganizmlarning yashash sharoitlarini taʼminlash maqsadida A. amalga oshiriladi. 2. Bino A.si — bino ichi va tashqarisidagi havo zichliklari orasidagi farq hisobiga va shamolning bino devoriga hamda ustyopmasiga taʼsiri hisobiga amalga oshadigan tabiiy-tashkiliy havo almashinish. Ortiqcha issiqligi boʻlgan sanoat binolari va sexlar (temirchilik, quymachilik, prokat va boshqalar)da qoʻllanadi. Binolardagi ortiqcha issiqlikning energiya sarflamay turib almashinishiga imkon beradi. Bino A.sida deraza yoki tirqish orqali binoning pastki qismiga kelgan tashqi havo issiq va ifloslangan havoni binoning yuqori qismidagi tirqish (aeratsiya fonari)dan siqib chiqaradi. Yilning sovuq davrlarida xizmatchilar shamollamasligi uchun havo poldan kamida 4 m balandlikdagi tirqishdan kiritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeratsiya stansiyalari

Aeratsiya stansiyalari – organik moddalar bilan ifloslangan oqova suvlarni tozalovchi inshootlar. Aerofiltrlar va aerotenklar shular jumlasidan. Aeratsiya stansiyalarida sunʼiy vujudga keltiriladigan sharoit oqova suvlarning tozalanishini tezlashtiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeroblar

Aeroblar, aerob organizmlar – erkin kislorod boʻlgan muhitda yashaydigan va rivojlanadigan organizmlar. Aeroblar kislorodlan oksidlovchi sifatida foydalanadi. Aeroblarga barcha oʻsimliklar, koʻpchilik hayvonlar, zamburugʻlar kiradi. Hayvonlarning kislorodsiz muhitda hayot kechirishi ikkilamchi xususiyatga ega. Aeroblar biologik oksidlanishni hujayra nafas olish sistemasi orqali amalga oshiradi. Oksidlanish jarayonida kislorod toʻla kaytarilmasdan zaharli mahsulotlar hosil boʻlishi tufayli aeroblar bu mahsulotlarni parchalaydigan fermentlar (ka-talaza, superoksidsismut-gaza)ga ega. Anaerob organizmlarda bun-day fermentlar boʻlmasligi tufayli O2 ular uchun zaharli taʼsir etadi. Nafas olish zanjiri ayniqsa bakteriyalarda xilma-xil boʻlib, sitoxromoksidaza bilan birga boshqa terminal oksidazalar ham ishtirok etadi. Aeroblar orasida fotosintez qiluvchi sianobak-terlar, suv oʻtlari, yuksak oʻsimliklar asosiy ahamiyatga ega. Bu organizmlar faoliyati tufayli ajralib chiqadigan boshqa O2 xamma aeroblarning rivojlanishini taʼminlaydi (yana qarang Anaeroblar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerograf

Aerograf (aero… va"… graf) — siqilgan havo yordamida boʻyoq purkaydigan asbob. Gazmol, qogʻoz va sh.k.ga gul solishda, fotosuratlarni retushlashda, plakatlar, teatr dekoratsiyalari va boshqalarni tayyorlashda ishlatiladi. Devorlarni oqlash, boʻyash uchun ishlatiladigan aerograf boʻyoq purkagich deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeroionizatorlar

Aeroionizatorlar — havoni sunʼiy ravishda ionlash, yaʼni unda juda koʻp musbat yoki manfiy atmosfera ionlari (aeroionlar) hosil qilish uchun ishlatiladigan apparatlar. Aeroionizatorlar yurak-qon tomir kasalliklarida, asab xastaligida, nafas yoʻllari va oʻpka yalligʻlanganda asosan manfiy aeroionlar bilan davolashda qoʻllanadi.

Manbalar
Aeroionoterapiya

Aeroionoterapiya (aero… va yun. ion — keluvchi, terapiya) — havo ionlari bilan davolash usuli. Bunda maxsus asboblar — aeroionizatorlar ishlatiladi; ular yordamida havoda koʻplab aeroionlar hosil qilinadi. Aeroionlar nafas yoʻllari va oʻpka alveolalaridagi oʻz konsentratsiyasi va zaryadiga qarab, oʻpka interoreseptorlari — sezuv nervi uchlarining qoʻzgʻaluvchanligini oʻzgartiradi. Bu yerda hosil boʻlgan impulslar bosh miya markazlariga boradi, soʻngra aʼzolarga tegishli signallar yetib keladi. Aeroionlar oʻpka alveolalari devoridan qonga oʻtib, oʻz zaryadini qon oqsillari va hujayra elementlariga beradi. Natijada qon va boshqa suyuqliklarda (mas, orqa miya suyuqligʻida) elektr zaryadlarining miqdori oʻzgaradi, bu hol markaziy va vegetativ nerv sistemasining faoliyatiga, pirovardida, organizm faoliyatiga foydali taʼsir etadi. Aeroionoterapiya taʼsirida toʻqimalarda moddalar almashinuvi va oksidlanish qaytarilish jarayonlari tezlashadi, kislorod bilan taʼminlash kuchayadi. Aeroionoterapiya odatda boshqa davo tadbirlari bilan birga qoʻllanadi. Aeroionoterapiyadan bronxiol astma, gipertoniya, uzoq vaqtgacha bitmaydigan yarachaqalarni va boshqa kasalliklarni davolashda foydalaniladi. Aeroionoterapiya umumiy tarzda qoʻllanishi yoki havo oqimi faqat jarohat, yaraga yoʻnaltirilishi mumkin. Aeroionoterapiyaning bir qadar mukammal usuli-gidroaeroionoterapiya Toshkentdagi Salomatlikni tiklash va fizioterapiya ilmiy tadqiqot institutida keng qoʻllanadi.

Manbalar
Aeromagnit suratga olish

Aeromagnit suratga olish (s’yomka) – yer magnit maydonini samolyotlar yordamida oʻrganish usuli. Bu usul aeromagnitometr ixtiro qilingandan (1936) keyin qoʻllanila boshlandi. Keyinchalik temir konlarini qidirish, geologik haritalar tuzish va ularni aniqlashda keng foydalaniladigan boʻldi. Magnit maydonining toʻliq miqdori Aeromagnit suratga olish vaqtida bir-biriga parallel yoʻnalishlarda (oʻrganilayotgan hududni toʻla qoplash yoʻli bilan) oʻlchanadi. Aeromagnit suratga olish 0. natijalari uchish balandligiga bogʻliq: qancha past uchilsa, shuncha mayda ob’ektlar aniqlanadi. Olingan maʼlumotlar yer magnit maydoni kuchlanishining vertikal miqdorini koʻrsatuvchi izochiziqlar haritasi yoki oʻlchanayotgan miqdorning yoʻnalish (profil) boʻyicha oʻzgarishini koʻrsatuvchi jadvallar orqali tasvirlanadi. Samolyotda qisqa vaqt ichida juda katta hududlarni oʻrganish mumkin. Bu esa foydali qazilma konlarini topish va ularning tarqalish qonuniyatlarini oʻrganishga yordam beradi. Aeromagnit suratga olish orolda Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan ham foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeromayoq

Aeromayoq – kechasi va tuman vaqtida samolyotlarga moʻljal beradigan, kuchli yorugʻlik manbalari bilan taʼminlangan qurilma; inshoot.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aviatsiya meteorologiyasi
Aeron

Aeron – 1) qayt qilishga qarshi vosita, tarkibida giossiamin va skopolamin tuzlari boʻlgan tabletka. Samolyotda uchganda, kemada suzganda va homiladorlikda yuz beradigan koʻngil aynish hamda qayt qilishning oldini olish va davolashda ishlatiladi; 2) mis, kremniy qoʻshilgan alyuminiyli qotishma ancha pishiq boʻlib, samolyot va dirijabl yasashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Dorilar
Aeronavigatsiya

Aeronavigatsiya (aero… va lotincha navigation – kemada suzish) – uchish apparatlarini belgilangan trassadan xarita, kompas, radioasboblar va boshqa vositalar yordamida uchirib borish toʻgʻrisidagi fan (qarang Havo navigatsiyasi).

Manbalar 

Aviatsiya
Aeronavtika

Aeronavtika (aero… va yun. nautike – kemani boshqarish) – havodan yengil uchish apparatlari (dirijabl, aerostat va boshqalar)da parvoz qilish (qarang Havoda parvoz qilish) va havodan ogʻir uchish apparatlarida uchish toʻgʻrisidagi taʼlimot (qarang Aviatsiya).

Manbalar 

Aviatsiya
Aeronomiya

Aeronomiya (aero… va yunoncha nomos – qonun) – atmosferaning yuqori qatlamlarini oʻrganuvchi fan. Aeronomiyadagi ilmiy tadqiqot usullariga: raketalar va sunʼiy yoʻldoshlar yordamida atmosferani zondlash, radiotoʻlqinlarning tarqalishini kuzatish, spektral analiz (tahlil) kiradi. Yuqori atmosfera dengiz sathidan bir necha oʻn km dan boshlanib, Yerning bir necha radiusichalik balandlikkacha davom etadi. Pastki atmosfera. bilan yuqori atmosfera orasida aniq chegara yoʻq. Yuqori atmosferada Quyosh nurlari taʼsirida dissotsiatsiya va ionizatsiya jarayonlari sodir boʻladi. 400-500 km balandlikdan boshlab atm. kislorod va azot atomlaridan iborat. Yuqori atmosferaning 50-70 km balandlikdagi qismi isigan sohalardan tovushning qaytishini tek-shirish yoʻli bilan, 80 km balandlikkacha kumushsimon bulutlar harakatini kuzatish yoʻli bilan, 1000 km gacha qismi qutb shafaklarini oʻrganish yoʻli bilan, bir necha ming km balandlikdagi qismi chaqmoqlarning radiotoʻlqinlar tarqalishiga taʼsirini aniqlash yoʻli bilan oʻrganiladi. Aeronomik masalalarni hal etishda spektral tahlil (analiz) muhim vosita hisoblanadi. Yerning sunʼiy yoʻldoshlari va raketalar yordamida olingan maʼlumotlar yuqori atmosferada kuchli ionlashgan qatlamlar yoʻqligini koʻrsatdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atmosfera
Aeroponika

Aeroponika, havoda oʻstirish ( [aero] … va  ponos – ish) – oʻsimliklarni tuproqsiz, nam havoda oʻstirish. Oʻsimlik ildizlariga maxsus asboblar yordamida vaqti-vaqti bilan oziq moddalar purkab turiladi. Aeroponika usulini 1910-yil olimi V. M. Arsixovskiy tadqiqot maqsadlari uchun taklif qildi. Keyinchalik Aeroponikadan gulchilik va sabzavotchilikda ham foydalanila boshladi. Aeroponika usulida ildizmevali oʻsimliklar yetish-tirish ham oʻzlashtirilgan. Issiqxona, oranjereya, kosmik kemalarda va boshqalarda qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Tomchilatib sugʻorish
 Gidroponika

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Biologiya
Aeroport

Aeroport (aer. va port) – yoʻlovchilar, yuklar va pochtani havo transporti vositalarida muntazam tashishni taʼminlovchi binolar, inshoatlar (aerodrom bilan birga) va jihozlar majmuasi. Aeroportlar xalqaro va mahalliy aeroportlarga boʻlinadi. Aeroportlar tarkibiga aerovokzal, pochta boʻlimlari, yuk ortish-tushirish ishlarini mexanizatsiyalash jihozlari boʻlgan ombor, ustaxonalar, angar, moddiytexnika jihozlari, yonilgʻi quyish vositalari va boshqa saqlanadigan omborlar kiradi. Aeroportlar radiolokatorlar, avtomatik radiotexnika vositalari, yorugʻlik signali tizimlari, navigatsiya qurilmalari va boshqa bilan jihozlangan boʻladi.

Manbalar 

Aviatsiya
Aerostat

Aerostat (aero… va yunoncha states -qoʻzgʻalmas) – havodan yengil uchish apparati. Bunda koʻtarish kuchi zichligi havo zichligidan kam boʻlgan, qobiq (ballon) ichiga toʻldirilgan gaz (vodorod, geliy)dan hosil qilinadi. Dastlabki aerostatni Fransiyada aka-uka Jozef va Eten Mongolfelar 1783-yilda uchirishgan. Boshqariladigan (dirijabllar) hamda boshqarilmaydigan aerostatlar boʻladi. Boshqariladigan aerostatlarga dvigatel hamda havo vintlari oʻrnatiladi. Geliy vodoroddan ogʻirroq boʻlishiga qaramay, aerostatlarning qobigʻi koʻpincha geliy bilan toʻldiriladi, chunki vodorod oson oʻt olib ketishi mumkin. Boshqarilmaydigan aerostatlar oʻz vazifasiga koʻra erkin va bogʻlab qoʻyiladigan aerostatlarga boʻlinadi. Stratostatlar, substratostatlar, havo sharlari erkin aerostatlar boʻlib, ulardan ilmiy tadqiqot ishlarida, bogʻlab qoʻyiladigan aerostatlardan harbiy maqsadlarda, meteorologik tadqiqotlarda foydalaniladi.

Manbalar 

   

Aviatsiya
Aerotaksis

Aerotaksis (aero… va yunoncha taxis — intilish, harakat) — baʼzi tuban oʻsimlik va sodda hayvonlarning kislorodli (havoli) muhitga intilishi yoki undan qochishi. Kislorodli muhitga intilish toʻgʻri (musbat), kislorodli muhitdan qochish esa teskari (manfiy) A deb ataladi.

Manbalar 

  

Biologiya
Aeta (tub aholi)

Aeta (atta, inagta) — Filippin o.larining tub aholisi, past boʻyli (140 — 150 sm) negroid qabilalar guruhi. 40 mingga yaqin (1987-yil). Aeta malayya-polineziya tillari oilasiga mansub bir-biriga oʻxshamagan shevalarda gaplashadilar. Hozirgacha qadimgi diniy eʼtiqodlar (qabilaviy animizm) saqlanib qolgan. Aeta ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan qrloq, koʻchmanchi qabila boʻlib, terimchilik va ovchilik bilan shugʻullanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aetsiy Flaviy

Aetsiy Flaviy (taxminan 390-454. 21.9, Rim) — sarkarda, Gʻarbiy Rim imperiyasining soʻnggi himoyachilaridan biri. 425 yil A. gunn jangchilari koʻmagida Gʻarbiy Rim imperiyasining oliy rahbarlik lavozimlarini egallashga erishgan: bir necha bor konsul etib saylangan, patrisiy unvonini olgan. A.ning mavqeini pasaytirish maqsadida imperatritsa Galla Platsidiya Afrikadagi qoʻshinlar qoʻmondoni Bonifatsiyni Italiyaga chaqirtirib olgan. Shunga qaramasdan 432 yil A. imperiya qoʻshinlari bosh qoʻmondoni lavo-zimini egallagan. 450 yil gunnlar bilan A.ning yaxshi munosabatlari buzilgan. 451 yil Katalaun jangida A. boshchiligida germanlar va alanlardan tashkil topgan qoʻshin vestgotlar koʻmagida Attila qoʻmondonligi ostidagi gunnlar ustidan galaba qozongan. A. imperatorning qizi Yevdokiyani oʻgʻliga olib bsrishga harakat qilgani uchun im-perator Valentinian 111 tomonidan Pa-latin tepaligidagi qabul marosimida oʻldirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

390-yilda tugʻilganlar
454-yilda vafot etganlar
Shaxsiyatlar
Ayuchi

Ayuchi – oʻzbek urugʻi. 16-asr boshlarida Movarounnahrga kelib joylashgan. Oʻzbekistonning Samarqand viloyati va boshqa Markaziy Osiyo hududlarida yashovchi oʻzbek urugʻlaridan biri hisoblanadi. Ayuch urug‘i oʻz tarixiga va madaniyatiga ega boʻlib, asosan qishloq xoʻjaligi va chorvachilik bilan shug‘ullanadigan odamlar orasida keng tarqalgan. Keyinchalik parchalanib boshqird, oʻzbek (qipchoqlar ichida), qirgʻiz xalqlari tarkibiga kirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbek urugʻlari
Aqba

Aqba (arab. – togʻ yoʻli, dovon) – tarixiy geografik tushuncha. 9 – 10-asrlarda arabiynavis geograflarning asarlarida koʻp uchraydi. 10-asrda fors tilida yozilgan „Hudud ul-olam“ va „Tarixi Tabariy“ asarlarida ham tilga olinadi. Hozir bu atama, asosan, geografik nomlar tarkibida qolgan. Turkiston, Zarafshon va Pomir togʻlarida aqba soʻzidan tuzilgan oʻnlab dovonni uchratish mumkin: Aqbaboshi, Aqbavodif, Aqbai Obburdan, Aqbai Gishxun, Choshi aqba va hokazo. Bu atama axba, agʻba, ovgʻa shakllarida Oʻzbekistonning bir qancha joylarida turli xil maʼnoda ishlatiladi. Masalan, Samarqand viloyati baʼzi tumanlarida dovonga chiqiladigan tik yoʻlni ovgʻa deyishadi va hokazo.

Manbalar 

Geografik terminlar
Aqaba

Aqaba  (  ‎ Al-Aqaba ) — Iordaniyadagi shahar boʻlib, uning yagona dengiz porti, shuningdek, dengiz boʻyidagi yagona kurorti hisoblanadi. Qizil dengizning Aqaba ko'rfazining shimoliy qirg'og'ida, Isroilning Eylat shahri yaqinida joylashgan.Port fosfatlar, shuningdek, Iroq neftini eksport qilishga ixtisoslashgan.

Aholisi 140 ming kishi ( 2014 yil ) - Iordaniya aholisining taxminan 2%ni tashkil etadi.

Dam olish maskani 

Aqaba sohilining uzunligi 27 km. Unda ko'plab mehmonxonalar va restoranlar mavjud. Shahar chegaralarida bepul plyajlar mavjud. Qishda oʻrtacha oylik suv harorati 21,4 °C (fevralda), minimal suv harorati 20,1 °C  . Qizil dengizning suv osti dunyosining boyligi tufayli shahar sho'ng'ish ishqibozlari orasida mashhurdir.

Eylatda boʻlgani kabi, suv osti akvariumi ham bor, lekin u biroz sodda. Umuman olganda, ko'ngilochar sanoat mavjud; kurort Iordaniyaning boshqa shaharlariga qaraganda diniy islom ta'siridan ko'proq xoli - ayollarga oddiyroq kiyinishga imkon beradi. Bundan tashqari, Aqaba, xuddi Eylat kabi, bojsiz zona deb e'lon qilingan, bu xaridni rivojlantirishga hissa qo'shadi: buning uchun Aqaba "Iordaniyaning iqtisodiy o'pkasi" laqabini olgan.  .

Shahar sohilda joylashgan arab inqilobining ulkan bayrog'i bilan mashhur. Bayroq ustunining balandligi 136 metr, o‘lchami esa 60 ga 30 metrni tashkil qiladi. Bayroq qo'shni davlatlardan (Isroildagi Eylat va Misrdagi Taba ) yaqqol ko'rinadi va dunyodagi eng katta bayroq sifatida Ginnesning rekordlar kitobiga kirgan.

2005 va 2010-yillarda shahar Sinay yarim orolidan raketa hujumlariga uchragan  .

Tarix 
Birinchi aholi punkti taxminan 6 ming yil oldin shahar o'rnida paydo boʻlgan.

Qadim zamonlarda shahar Elat (Elat) deb atalgan, unda edomliklar (edomliklar), keyin esa nabatiylar istiqomat qilgan, yirik savdo markazi boʻlgan. Keyin Aelana (Aelana) yoki Aila (Aila) nomi bilan u Rim imperiyasi hududida kirdi. Keyinchalik Vizantiyaga, salibchilarga tegishli bo'lib, Arab xalifaligi, Usmonli imperiyasi tarkibiga kirgan. Bu Makkaga hajga boradigan ziyoratchilarning yo'lidagi muhim markaz edi.

Birinchi jahon urushi paytida uni qoʻzgʻolonchi arablar egallab olishgan (qarang Arabistonlik Lorens ). Urushdan keyin Hijoz arab podsholigi, keyin Saudiya Arabistoni tarkibiga kirgan. 1925-yilda u Britaniyaning Transiordaniya protektoratiga (zamonaviy Iordaniyaning salafi) berildi.

Iqtisodiyot 
1980-yillarda Iroqdan neft quvuri qurilishi tufayli shahar va port jadal rivojlandi.

Maxsus iqtisodiy zona (ASEZ) turizm, xizmat ko'rsatish va sanoat sohalarini rivojlantirish uchun 2001-yilda Aqabada tashkil etilgan.

Transport 
Aqaba Iordaniyadagi yagona dengiz portiga ega. Arab Bridge Maritime Aqaba va Misrning Taba va Nuveyba shaharlari o'rtasida parom qatnovini amalga oshiradi.

Egizak shaharlar 

 Санкт-Петербург, Россия (2003)

Shuningdek 

 Tala ko'rfazi

Manba

Havolalar 

Geografiya
Iordaniya
Aqida

Aqida (arab.) – dindorlar uchun majburiy hisoblangan, shak keltirmasdan, muhokama yuritmasdan eʼtiqod qilinishi lozim boʻlgan diniy talablar.

Islom aqidalarining asosi Qur’onda berilgan, hadislardagi koʻrsatmalar negizida ishlab chiqilib, tartibga solingan.

Islomning sunniylik va shialik yoʻnalishi ilohiyotida eʼtirof etiladigan aqidalar yoki imon talablari

Sunniylik 7 ta:

 Allohning yagonaligiga
 Farishtalarga borligiga
 Muqaddas bitiklarga
 Paygʻambarlarga
 Oxiratga
 Taqdirga
 Inson qazo qilganidan soʻng qayta tirilishiga ishonish

Shialik yoʻnalishi ilohiyotida 5 aqida tan olinadi:

 Tavhid (Allohning yagonaligi),
 Nubuvvat (paygʻambar) ga ishonish,
 Adl (ilohiy taqdirning adolatligiga ishonish),
 Maod (oxiratga ishonish)

Xristianlikda aqidalar birinchi marta 2-jahon sobori tomonidan qabul qilingan va u eʼtiqod timsoli deb atalgan. U xudoning muqaddas uchlikda (Ota, Oʻgʻil va Muqaddas ruhda) namoyon boʻlishi, Isoning xaloskorlik missiyasi, uning tirilib osmonga koʻtarilib ketishi va oxiratda yana qaytib tushishi, jami 12 asosiy aqidadan iborat. Keyinchalik jahon soborlari eʼtiqod timsolini Isoning ham ilohiy, ham insoniy tabiatga egaligi, ikonaga sigʻinish shartligi haqidagi aqidalar bilan boyitgan. Xristian cherkovi boʻlinib ketgandan keyin har bir konfessiya, diniy oqim oʻz taʼlimotiga boshqa xristian cherkovlar eʼtirof qilmagan aqidalarni kiritgan.

Katolitsizm aʼrof haqidagi, Muqaddas ruh faqat Ota-xudodan emas, balki Oʻgʻil-xudodan ham paydo boʻlganligi, Bibi Maryamning ilohiy tarzda Isoga homilador boʻlganligi va uning jismi osmonga koʻtarilib ketgani, Rim papasining eʼtiqod va axloq ishlarida begunohligi borasidagi aqidani qabul etdi. Protestantizm esa ruhoniylik unvonini berish, muqaddas zaytun moyi surtish va boshqa aqidalarni tan olmay, har bir dindorning oʻz eʼtiqodi bilan gunohdan xalos boʻlishi toʻgʻrisidagi aqidani rasm qildi.

Pravoslaviye cherkovi yangi aqidalar kiritishni rad etib, ilgarigi aqidalar mazmunini talqin etish yoʻlidan bordi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Diniy atamalar
Diniy eʼtiqod va taʼlimot
Aqli norasolik

Aqli norasolik – (jinoyat huquqida) ijtimoiy xavfli qilmishni sodir qilish vaqtida shaxsning ruhiy kasalligi tufayli oʻz harakatlari yuzasidan oʻziga hisob bera olmaydigan va oʻz harakatlarini idora qila olmaydigan holati. Aqli norasolik ikki mezon: tibbiy (biologik) va yuridik mezon orqali aniqlanadi. Tibbiy (biologik) mezon shaxsda surunkali ruhiy kasallikni yoki ruhiy holatning vaqtincha buzilganligi yoxud aqli zaiflik yoki boshqacha tarzdagi ruhiy kasallikning mavjudligini bildiradi. Yuridik mezon shaxsning oʻz harakatlari yuzasidan oʻziga hisob bera olmasligi (tafakkur mezoni) va oʻz harakatlarini idora qila olmasligi (irodaviy mezon)dir. Shaxsni ruhiy kasal deb hisoblash uchun tibbiy va yuridik mezonlarning zohirligi talab qilinadi. Shaxsning ruhiy kasallik holatini aniqlash uchun sud-psixiatriya ekspertizasi tayinlanadi. Ekspertiza shaxsni ijtimoiy xavfli qilmishni sodir qilish paytida aqli noraso holatda boʻlgan, deb xulosa bersa, uning qilmishi jinoyat hisoblanmaydi va javobgarlikka tortilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquqiy atamalar
Tibbiyot terminlari
Aqli rasolik

Aqli rasolik – odamning ruhiy jihatdan sogʻlom holati; jinoyat huquqida shaxsning sodir qilgan ijtimoiy xavfli qilmishini jinoyat deb hisoblash va jinoiy javobgarlikka tortishning huhuqiy shartlaridan biri. Aqli raso shaxs har qanday jinoyatni sodir qilganda oʻz harakat yoki harakatsizligining jinoyat ekanligini anglaydi va undan kelib chiqadigan oqibatni biladi. Jinoyat huquqida jinoyat uchun javobgar boʻla oladigan Aqli rasolikning ikki mezoni nazarda tutilgan boʻlib, bular kishi jinoyat sodir qilish paytida oʻz qilmishining ijtimoiy xavfli xususiyatini anglagani; oʻz harakatlarini boshqara olganligidir. Jinoyat sodir qilgan shaxsni javobgarlikka tortish masalasi qoʻyilgan vaqtda uning aqli rasoligi tekshirib koʻriladi. Agar jinoyat ishini tergov qilish yoki sudda kurish paytida uning aqli rasoligiga shubha tugʻilsa, sud-psixiatriya ekspertizasi tayinlanadi, u shaxsni aqli raso deb xulosa bersa, uni jinoiy javobgarlikka tortish masalasi qoʻyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ruhiy salomatlik
Aqor

Aqor (arab. – koʻchmas mulk, yer-suv, zamin) – Temuriylar zamonida yer-suv, bogʻ, tegirmon, kanal, doʻkon, ustaxona va bozorlar kabi koʻchmas mulklar. Aqor vasi-yat bilan vaqfga aylantirilishi mumkin boʻlgan. Zarafshon vodiysidagi Aqor, Oqar, Agʻar kabi joy nomlari Aqor atamasidan kelib chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Atamalar
Aqoqiyo

Aqoqiyo, arab yelimi, gummiarabik – asosan Afrika va Arabistonda oʻsadigan akatsiyadan olinadigan yelim. Ochiq havoda shaffof, moʻrt modda boʻlib qotadi, suvda erib, yopishqoq quyqa hosil qiladi. Aqoqiyo, asosan, arabinat kislotaning kaliy, kalsiy va boshqa tuzlari qotishmasidir. Sharq tabobatida, jumladan Oʻrta Osiyo tabobatida juda qadimdan dori sifatida ishlatilgan. Tibbiyotda emulsiya, tabletka, habdori tayyorlashda, sanoatda gaz-mollarni ohorlash, turli boʻyoqlar tayyorlashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yelimlar
Aqrab

Aqrab, Chayon (arab. – chayon) – 1) yulduz turkumi, 12 ta zodiak (burj) – yulduz turkumlaridan biri (belgisi ♏). Osmonning Janubiy yarim sharida Ilon eltuvchi, Mezon, Boʻri, Burchak chizigʻi turkumlari oralarida joylashgan. Eng ravshan yulduzi – Antares. Bahor va yozning boshlarida koʻrish mumkin.

Manbalar 

Yulduz turkumlari