yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Izomeriya

Izomeriya (izo... va yun. meros — qism, boʻlakcha) — tarkibi va molekulyar massasi bir xil boʻlib, tuzilishi, fizik hamda kimyoviy xossalari har xil birikmalar mavjudligi. Asosan, organik birikmalarda uchraydi. Strukturaviy va fazoviy izomeriyalar farq qilinadi. Strukturaviy izomeriya molekulada atomlarning bogʻlanish tartibi bilan ajralib turadi. Turlari: 1) uglerod skeleta izomeriyasi — tarkibi va molekulyar massasi bir xil boʻlgan molekula skeletini hosil qiluvchi uglerod atomlari orasidagi bogʻlarning turli tartibiga bogʻliq, masalan, pentanning 3 ta izomeri bor: normal pentan (I), izopentan (II) va tetrametilmetan (III).

Molekulada uglerod atomi soni ortib borgan sayin keyingi kelayotgan har bir uglevodorod uchun izomerlar soni ham ortib boraveradi. Geksan S6N]4 ning 5 ta izomeri maʼlum boʻlsa, dekan S10N22 ning 25 ta izomeri maʼlum va hokazo; 2) oʻrin izomeriyasi — bir xil uglerod skeletida vodorod bilan almashinuvchi atomlar, funksional guruhlar yoki qoʻsh bogʻlarning molekulada har xil joylashishi, masalan, xlor almashgan propanlar: SN3—SN2—SN2S1 va SN3-SNS1-SN3; 1-buten SN3SN2SN = SN2 va 2-buten SN3SN= = SNSN3. Skelet izomeriyasi bilan oʻrin izomeriyasi bir vaqtning oʻzida uchrashi ham mumkin; 3) dinamik izomeriya — tautomeriya — maʼlum sharoitda muvozanatda boʻlgan bir-biriga oson oʻtadigan ikki yoki undan ortiq izomer shaklning mavjudligi; 4) metameriyada koʻp valentli atom (kislorod, azot va b.)ga har xil tarkibli va turlicha tuzilgan radikallar bogʻlangan; masalan, S4N|0O oddiy efirining ikkita izomeri maʼlum: SN3— O—SN2SN2SN3 (metilpropil efir), SN3SN2—O—SN2SN3 (dietil efir).

Optik izomeriya molekulalarning asimmetrik joylashuvidan kelib chiqadi (qarang: Stereokimyo).

Izomerlar kimyoviy tuzilishi har xil boʻlganidan fizik va kimyoviy xossalari bilan farq qiladi. Oddiy organik birikmalar, toʻyingan va toʻyinmagan uglevodorodlarning izomerlari, avvalo fizik xossalari (qaynash, su-yuqlanish tralari va b.) bilan farq qiladi, funksional guruhari bor murakkabroq organik birikmalarning izomerlari fizik xossalari bilan ham, kimyoviy xossalari bilan ham farq qiladi. Optik izomerlarning kimyoviy xossalari, shuningdek, polyarizatsiyalangan yorugʻlikni burish xossasidan boshqa deyarli hamma fizik xossalari bir xil.

Izomeriyani ilk bor nemis kimyogarlari Yu. Libix va F. Vyoler kuzatgan (1823); bu terminni Berselius taklif etgan (1830). Kimyoviy tuzilish nazariyasi hali nomaʼlum izomerlar muvjudligini oldindan bilishga imkon berdi, buni A. M. Butlerov isbot etdi (1864).

Ad: Slanina 3., Teoreticheskiye aspekti yavleniya izomerii v ximii, per. s chesh., M., 1984; Potapov V. M., Stereoximiya, M„ 1988.

Qudrat Axmerov.

Manbalar
Xayri Izomov

Xayri Izomov (1922.30.12, Buxoro) — kompozitor, dirijyor, sozanda (gʻijjak). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974). Toshkent konser-vatoriyasini (1952) tugatgan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—45). Oʻzbekiston radiosida musiqa tahririyati mudiri, oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestrida dirijyor (1950—55), Oʻzbekiston televideniyesi va radiosida bosh badiiy rahbar (1955—64), oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestri dirijyori (1966-yildan). Afgʻoniston radiosida musiqa maslahatchisi (1964—66). Ijodida qoʻshiq janri asosiy oʻrin tutadi. "Toshkent osmoni", "Shonli elim", "Yangi Toshkent haqida qoʻshiq" kabi qoʻshiklari zamonaviy intonatsiya bilan boyitilgan. "Kim oʻzi", "Kimga aytay", "Koʻzi xumor" va hokazo lirik qoʻshiklari tanilgan. "Oʻzbekcha syuita" (1953), "Oʻzbekiston poemasi" (1953), "Oʻzbekiston quyoshi ostida" xoreografik syuitasi (1962), "Oʻzbekiston paxtasi" syuitasi (1961), dramatik spektakl, bolalar, qoʻgʻirchoq teatrlari spektakllariga musiqa, "Tokkata", "Noktyurn", "Musika javoni" kabi fortepiano asarlari muallifi. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Bastakorlar
Oʻzbekistonlik kompozitorlar
Drijyorlar
Oʻzbekistonlik drijyorlar
Sozandalar
Oʻzbekistonlik sozandalar
1922-yilda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
Izomorfizm (matematika)

Izomorfizm — turli matematik obʼyektlar bir xil xossalarga ega boʻlishi mumkinligi bilan bogʻliq matematik tushuncha. Hoz. zamon matematikasining analog , model kabi keng tarqalgan tushunchalariga aniqlik kirituvchi termini. Obʼyektlarning tuzilishi (strukturasi) dagi oʻxshashlik (nisbat) ni ifodalaydi. Mas, algebrada maydon I.i, halqa I.i, gruppa I.i qaraladi. Ik-kita izomorf toʻplam oʻzlarining xossalari jihatdan farq qilmaydi. Ikki xil izomorf toʻplam biror mavhum matematik tushunchaning turli xil aniq modellari boʻladi.

Manbalar
Izonitrillar

Izonitrillar (izotsianidlar, karbilaminlar) — umumiy formulasi RNC (bu yerda R — organik radikal) boʻlgan organik birikmalar, sianid kislota hosilalari, nitrillar izomerlarining I. nitrillaridan farqi shuki, ularda CN gu-ruhi organik radikal bilan azot orkali bogʻlangan: R—NsC; nitrillarda esa organik radikal bu guruh bilan uglerod orqali bogʻlangan boʻlib, R—C=N tartibida joylashgan. Galogenalkillar bilan kumush sianidning oʻzaro almashi-nishidan va b. yoʻllar bilan olinadi. Masalan, CH3I+AgCN->CH,NC+AgI. Oddiy I. qoʻlansa hid chiqarib, tubidan qaynaydigan suyuqliklardir. I. mineral kislotalarning suvdagi eritmasida gidrolizlanib, birlamchi aminlar va chumoli kislota hosil qiladi.

I. organik sintezda muhim oraliq mahsulot boʻlib, turli geterotsiklik birikmalar, peptidlar va b. olishda, birlamchi aminlarning sifat anali-zida qoʻllanadi.

Manbalar
Izopren

Izopren (2-metilbutadiyen-1,3), CH2=C(CH3)-CH=CH2 — toʻyinmagan uglevodorod, rangsiz suyuqlik. Molar massasi 68,11, qaynash temperaturasi 34,07°, suyuqlanish temperaturasi — 146°, spirt va efirda eriydi. Oʻz-oʻzidan alangalanadi (400° da). Izopren toʻyinmagan uglevodorodlarga xos reaksiyalarga kirishadi, oson gidrogenlanadi, metallorganik birikmalar hosil qiladi. Birikish va polimerlanish izoprenning oʻziga xos reaksiyalaridan hisoblanadi. Sanoatda izobutilenga formaldegid taʼsir ettirish, izopentanni gidrogenlash, suyuq neft mahsulotlarini piroliz qilish usullari bilan olinadi. Sintetik kauchuk, termoelastoplastlar, xushboʻy va dorivor moddalar ishlab chiqarilishida qoʻllanadi.

Manbalar 

Diyenlar
Izopropil spirt

Izopropil spirt, propanol-2, izopropanol, (SN3)2 SNON — ikkilamchi propil spirt. Rangsiz suyuqlik, mol. m. 60,09. Suyuqlanish temperaturasi — 89,5°, qaynash temperaturasi 82,4°. Zichligi 785,5 kg/m3. Suv va organik erituvchilar bilan turli nisbatda aralashadi; suv bilan azeotrop aralashma (kaynash temperaturasi 80,2°; 87,7% I.s.) I. s. yogʻ qatori bir atomli ikkilamchi spirtlarning (oddiy va murakkab efirlar hosil qiladi, ON — guruhini galogen va b. bilan almashtirish mumkin) barcha xossalarini namoyon qiladi. Degidrogenlanganda atsetonga aylanadi. Sulfat kislota ishtirokida aromatik birikmalar bilan kondensatlanib I. s. hosilalarini, mas, izopro-pilbenzol, izopropiltoluol beradi.

Sanoatda propilenni gidratatsiyaga uch-ratish yoʻli bilan olinadi. Gidratatsiya 70—75% li H2SO4 ishtirokida 70—80° temperatura va 1,0—2,8 MPa bosim ostida oʻtkaziladi. Xom ashyo sifatida neftni kreking va piroliz jarayonida hosil boʻladigan, tarkibida 30—90% propilendan iborat propanpropilen fraksiyasi ishlatiladi; ammo xom ashyo sifatida sof propilen ham qoʻllanadi, Chunki bunda ushbu jarayonni past bosim ostida oʻtkazish mumkin. Jara-yonning birinchi bosqichida I. s, izopropil sulfat (CH3)2CHOSO,OH, H2SO4 va suvdan tashkil topgan muvozanat holatdagi aralashma (sulfat kislotali ekstrakt) hosil boʻlib, ikkinchi bosqichda u suv bilan birga qizdiriladi va hosil boʻlgan I. s. haydaladi. I. s. parafinlarni qavo taʼsirida oksidlab va b. usullar bilan ham olinadi. I. s. atseton, efirlar va b. organik mahsulotlar i. ch.da, lok-boʻyoq, atirupa, farmatsevtika sanoatida erituvchi moylar, tabiiy smolalar, latekslar, antifrizlar uchun ekstragent sifatida qoʻllanadi. IZORA — uy devorining yer bilan tokcha orasidagi qismi. Koʻpincha tokchadan oʻsimliksimon oʻyma naqsh (pax) bilan ajratiladi. I. sathi soddaroq islimiy yoki girih bilan toʻldiriladi (goho ganchga oʻyib ishlangan naqshlar bilan ham bezatiladi).

Manbalar
Izotop almashuvi

Izotop almashuvi - biror ele ment izotoplarining sistemaning turli fazalari (suyuq, qattiq va b.), zarralari (molekula, ion) oʻrtasida qay-ta taqsimlanishi. I.a.da moddalar tarkibini saqlagan holda bir izotop shaklidan ikkinchisiga oʻtib turadi, mas, xlorning ogʻir izotopi 37S1 bilan boyitilgan vodorod xloridga xlorning odatdagi izotopi (75,53% 35S1 va 24,47% -17S1) aralashtirilsa, I. a. reaksiyasi: N37S1 + 35S12=N35S1 + 35S1"S1, N"S1+35S137S1=N35S1+37S12 natijasiyaa vodorod xloridda ogʻir izotop kamayib, xlorda koʻpayadi.

I.a.— bir xil atomlar yoki atom guruhlari orasida roʻy beradigan alma-shinuvning bir koʻrinishi; bunday almashinuvning mumkinligini 1886-yilda Mendeleyev aytib bergan edi. I. a. reaksiyalari gomogen (erigan modda bilan erituvchi oʻrtasida, gazlar aralashmasida va hokazo) va geterogen (qattiq va suyuq moddalar orasida, qattiq katalizator yuzasi bilan gazlar orasida va hokazo) sharoitda oʻtkazilishi mumkin. I. a.da reaksiyaga kirishuvchi moddalar izotoplar tarkibini tenglashtirishga intiladi va bunda izotoplar muvozanati vujudga keladi. Ammiak bilan ammoniy xlorid tarkibidagi azot elementlari oʻrtasidagi I. a.da avvaliga har ikki azotning tabiiy tarkibi bir xil boʻlib (I5N: I4N= 1:262), keyin esa hosil boʻlgan tuzda I5N ning miqdori ammiakdagiga nisbatan 3,4% kupayadi. Ana shunday I. a.ni maxsus fraksion kolonnalarda koʻp marta qaytarib, I4NH4C1+I5NH3 15NH4C1+14NH3 reaksiyasi asosida I5NH4C1 olish mumkin. Ana shunday yoʻl bilan uglerod 13S, ol-tingugurt 34S, *S va b.ning ogʻir izo-toplari konsentratlari olinadi. I.a. izotop indikatorlar sifatida qoʻllanadigan moddalarga izotop belgi ki-ritish usullaridan biri boʻlib xizmat qiladi. Mas, ogʻir benzol C6D6 ni I. a. yoʻli bilan oddiy benzol S6N6 va ogʻir sulfat kislota D2SO4 dan olish oson, ogʻir sulfat kislota esa oʻz navbatida SO3 ni D2O da eritib olinadi.

I. a. imkoniyati va tezligi molekulalarning tabiati, tuzilishi, muhit, katalizatorlar va b.ga bogʻliq. Mas, fenol S6N5ON bilan D2O oʻrtasidagi N—D almashinuvi — ON guruxda bir lahzada, benzol halqasida esa gʻoyat sekin boradi. Benzol halqasiga — NO2 guruhi kiritilsa yoki D2O suyuq ammiak ND3 bilan almashtirilsa, yadrodagi almashinuv juda tezlashadi. I.a. krnu-niyatlari va tartibini oʻrganish katta ahamiyatga ega, chunki oddiy kimyoviy reaksiyalarda atomlar va guruhlar ha-rakatchanligi shu qonuniyatlarga boglik.

I. a. turli ilmiy ishlarda va sanoatda keng qoʻllanadi. Ogʻir suvni sanoat miqyosida olishda deyteriyni konsentrlash I. a. reaksiyasi orqali amalga oshadi.

Adabiyot 
 Radioaktivnie indikatori v ximii. Osnovi metoda, pod red. V. B. Lukyanova, 3 izd., M., 1985.

Rustam Maʼrupov.

Manbalar
Izotop indikatorlar

Izotop indikatorlar - izotop tarkibi bilan tabiiy izotoplardan farq qiladigan va har xil jarayonlarni oʻrganishda belgi sifatida ishlatiladigan moddalar. Kimyoviy elementlarning barqaror yoki radioaktiv izotoplari Izotop indikatorlar vazifasini bajaradi. Ularni aniqlash va miqdorini belgilash oson. Izotop indikatorlarning uziga xosliligi ularni har qanday murakkab sistemalar, jumladan, tirik organizmlarda moddalar almashinuvi, taqsimlanishi va oʻzgarishlarini kuzatib borishga imkon beradi. Turli jismlarning, masalan, metallarning diffuziya koeffisiyentini topishda, tuproqdagi elementlarning oʻsimlik tanasiga singi-shini, hayvon va oʻsimlik toʻqimalaridagi hayot faoliyatini kuzatishda ham Izotop indikatorlardan foydalanish qulay. Izotop indikatorlar usuli bir element turli izotoplarining kimyoviy xossalari deyarli bir xil boʻlishiga va, ayniqsa, radioaktiv izotoplarni aniqlash osonligiga asoslangan. Bu usuldan foydalanishda belgili atomlarning qayta taqsimlanishiga (demak, birikmaning belgini yoʻqotishiga) sabab boʻla oladigan izotop almashuvi reaksiyalarini, baʼzan jarayonning borishiga radioaktiv nurning taʼsir etishidan kelib chiqadigan radiatsion effektni hisobga olish zarur. Belgili izotop sifatida ishlatiladigan izotop oʻrganilayotgan birikma tarkibiga kiritiladi.

Izotop indikatorlar usulini 1913-yil vengriyalik kimyogarlar D. Xeveshi va F. Panetlar taklif etgan. Birikma molekulasidagi turli atomlarning qanday bogʻlanganligini aniqlashda ham Izotop indikatorlar usuli tat-biq etiladi. 270 dan ortiq barqaror va 1000 dan ortiq radioaktiv izotoplar maʼlum. Koʻpincha 2N, 13S, I5N, I8O va b. barqaror izotoplar sifatida qoʻllanadi. Ular tabiiy izotoplararalashmasidan turli usullar (haydash, diffuziya, termodiffuziya, izotop almashuvi, elektroliz) bilan olinadi.

Radioaktiv izotoplarni tanlashda ularning yadroviy tavsifi, yarim yemirilish davri, turi va nurlanish energiyasidan foydalaniladi. Sunʼiy radioaktiv izotoplar sifatida 3N, 19S, NR, 35S, 45Ca, 5lCr, 59Fe, mSo, 89Sr, "5Zr, 95Nb, IO0Ag, I3II va b. ishlatiladi.

Kristallarda aralashma bir tekis tarqalganligini, oʻsimliklarda fosforning qayerda yigʻilishini, analitik va texnologik sxemalarni tekshirishda, organizmda moddalar almashinuvi va tezligini, oʻgʻitlarning samaradorligini aniqlashda, miqdoriy analizda, turli jarayonlar mexanizmini anikdashda Izotop indikatorlarning ahamiyati katta. Texnikada domna va b. pechlarda gazlarning harakatini, eritish pechlarida turli elementlar (oltingugurt, kremniy, fosfor, marganets va b.)ning metall bilan toshqol orasida taqsimlanishini oʻrganishda Izotop indikatorlar qoʻl keladi

Manbalar
Izotsianatlar

Izotsianatlar — umumiy formu-lasi RN=C=O boʻlgan organik birik-malar. Alksh, aril-, geterilizotsianatlar (R — tegishlicha Alk. Ag . geteroaromatik birikma qoldigʻi) maʼlum. Bularga atsilizotsianatlar RC(O) N=C=O, sulfonilizotsianatlar RCO2N=C=O va Si, Ge, Sn yoki R atomini tutuvchi (mas, (CH3)3SiN=C=O) elementoorganik I. ham kiradi.

I. infraqizil spektrlarida 2250— 2270 sm1 ga, ultrabinafsha spektrallarda esa 220—250 nm ga teng tavsifli yutilishni namoyon qiladi. I. mono-izotsianatlar va diizotsianatlarga boʻlinadi. Bular, asosan, suyuklik yoki qattiq moddalar boʻlib, zaharli, koʻplari lakrimatorlar hisoblanadi.

I. kimyoviy jixatdan kuchsiz asoslar boʻlib, kislorod atomi boʻyicha protonlanadi, ularga nukleofil oʻrin alma-shinish reaksiyalari xosdir. Mas, NA koʻrinishdagi nukleofil reagentlar C=N boga boʻylab birikadi:I. spirtlar bilan uretanlar, aminlar bilan mochevina hosilalarini beradi. Gidroksilamin, ammiak, gidrazin, amidlar, uretanlar, sianamid, mochevina, amidinlar, guanidinlar, nit-raminlar, sulfonamidlar bilan ham taʼsirlanadi. Suv bilan karbamin kislotani hosil qiladi, mahsulot karbonat angidrid va aminobirikmagacha parchalanadi. Oltingugurt, vodorod suv kabi taʼsir etadi. Karbon va mineral kislotalar bilan hosil qilingan birik-malar tez parchalanib, simmetrikangidridlar, aminlar yoki ammoniy tuzlarini beradi. Aromatik I. esa sulfat kislota taʼsirida halqa boʻylab sulfolanadi. Peroksidlar taʼsirida azobirikmalar hosil boʻladi. I. dimerlanish va trimerlanish xususiyatlariga ham ega.

I. sanoat miqyosida birmuncha murakkab hisoblangan yuqori haroratda qaynaydigan (mas, o-dixlorbenzol) erituvchilar ishtirokida aminlarni fosgenlash orqali olinadi. Kursius, Gofman va Lossen qayta guruhlanish usullari I. olishning muhim preparativ yoʻllaridan hisoblanadi.

I. sanoat miqyosida poliuretanlar, pestitsidlar, birlashgan xillari esa toʻqimachilik materiallari, rezina va lok i.ch.da qoʻllanadi.

Manbalar
Izochiziqlar

Izochiziqlar — geografik haritada bir xil qiymat miqdordagi nuktalarni, mas, atm. bosimi, atm. yogʻinlarining qalinligi, miqdori, havo temperaturasi va hokazoni (jadvalga qarang) birlashtiruvchi chiziqlar. Haritagrafiyada keng qoʻllanadi. I. yordamida haritalarda muayyan hodisalarning turli tavsifi — ularning mavsumiy oʻzgarishi, sil-jish tezligi, davriy takrorlanishi koʻrsatiladi.

Aromatik I.ning alifatik I.ga nisbatan reaksiyaga kirishish xususiyati yuqori. Elektronakseptor oʻrinbosari reaksiyaga kirishish qobiliyatini oshiradi, elektrondonorlar esa pasaytiradi.

I. usulida tuzilgan haritalarda chiziqlar oraligʻi boʻyalib koʻrsatilsa (tasvirlansa) haritalarning oʻquvchanligi oshadi. Aholi zichligini tasvirlovchi haritalar, temir yoʻl yoki avtomagistral yoʻllardan bir xil masofada joylashgan yerlar, togʻli hududlarda bir xil balandlikda joylashgan aholi soni va aholi yashaydigan joylar soni, qishloq xoʻjaligi haritalarida yetishtiriladigan mahsulotning hosildorligini tasvirlashda va hokazoda bu usuldan foydalaniladi.

Manbalar
Ikar

Ikar — asteroid (kichik sayyora). Tartib raqami 1566. Nemis astronomi U. Baade 1949 yilda kashf etgan. Diametri — 1,5 km. Orbitasi choʻziq ellips shaklida. Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi — taxminan 161,5 mln. km. Perigeliyla Merkuriyga Karaganda Quyoshga ikki baravar yaqin. Quyosh atrofida aylanish davri 409 sutka. Yerga har 19 yilda bir marta juda yaqin (-7 mln. km) keladi. Masalan, 1968-yil va 1987-yilda Yerga shuncha yaqinlashgan, navbatdagi yaqinlashish 2006-yilga toʻgʻri keladi.

Manbalar 

 

Quyosh tizimi
Ikitos

Ikitos — Peruning shim.sharqiy qismidagi shahar. Amazonka daryosidagi port (dengiz kemalari ham kira oladi). Loreto departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 367 ming kishi (2000). Neftni qayta ishlash, toʻqimachilik, yogʻochsozlik korxonalari bor. Qishloq xo'jaligi (paxta, tamaki va sholi) va oʻrmon kasbkorligi (kauchuk, tagua yongʻogʻi, smola tayyorlash) rni markazi. Milliy universitet bor. Shaharga 1863 yilda asos solingan.

Manbalar
Ikki jism masalasi

Ikki jism masalasi - butun olam tortishish qonunita muvofiq, birbiriga bogʻliq ikki jismning harakati haqidagi masala. Bunda moddiy nuqta deb hisoblanadigan shu jismlardan birining ikkinchisiga nisbatan harakati tekshiriladi. Ikki jismning oʻzaro tortishishi natijasida biri ikkinchisiga nisbatan aylana, ellips, parabola yoki giperbola boʻylab harakatlanadi. Yuqoridagi differensial tenglamani integrallab, const ni hosil qilish mumkin. Demak, m ning M atrofida aylanish jarayonida uning radius-vektori vaqt birligida chizgan yuzasi oʻzgarmaydi. I. j. m.ni yechishda Kepler ning uchinchi qonuni keltirib chiqariladi. I. j. m. yechimlari osmon jismlarining harakatini taqribiy hisoblashda qoʻllanadi.

Manbalar
Ikki palatali tizim

Ikki palatali tizim - davlat xuquqida vakolatli organ tarkibida, odatda, alohida-alohida ishlaydigan 2 palata (quyi va yuqori palata)ning mavjudligi. Palatalar turlicha yoʻl bilan tuziladi va turlicha vakolatga ega boʻladi. Tarixan quyi palata bir muncha demokratik hisoblangan, shuning uchun aristokratiya manfaatlarini ifoda etuvchi yuqori palata unga qarshi qoʻyilgan va bu palata quyi palataga nisbatan tizginlovchi vazifasini oʻtashi kerak boʻlgan. Ikki palatali tizim hozirgi vaqtda federativ davlatlarda ham, unitar davlatlarda ham mavjud. Parlamentning quyi palatasi hamma vaqt bevosita aholi tomonidan saylanadi. Yuqori palata turli yoʻl bilan — bilvosita saylovlar (Fransiya, Avstriya, GFR) yoki toʻgʻridan-toʻgʻri saylovlar (AQSH, Italiya, Avstraliya, Yaponiya) yoʻli bilan shakllantiriladi. Ayrim mamlakatlarda yuqori palata nasldan naslga oʻtish belgisi boʻyicha tuziladi (Buyuk Britaniya), yoki uning aʼzolarini davlat boshligʻi tayinlaydi (Kanada). Bir qancha hollarda yuqori palatalar aralash yoʻl bilan shakllantiriladi: aʼzolarning bir qismi saylanadi, bir qismi tayinlanadi, qolganlar nasldan naslga oʻtish qoidasiga koʻra oʻz oʻrnini egallaydi (Nepal). Yuqori palatalarning deputatligiga nomzodlar uchun, odatda, ancha qattiq talablar qoʻyiladi (birmuncha yuqori yosh senzi va b.). Hozirgi parlamentlarning koʻpchiligida yuqori palatalarning huquqlari quyi palatalarnikiga nisbatan cheklangan (masalan, koʻp mamlakatlarda moliyaviy qonun loyihalarini faqat quyi palatalar kiritishi mumkin, yuqori palatalar esa ularning qabul qilinishiga biron-bir taʼsir koʻrsata olmaydi).

Bir palatali tizimda ishlab kelgan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 3-chaqiriqdan eʼtiboran 2 palatali tizimga oʻtadi. Bu haqda 2002-yil 27-yanvarda mamlakatda umumxalq referendumi oʻtkazildi. 
"Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari toʻgʻrisida"gi OʻzRning Konstitutsiyaviy qonuni (2002-yil 4-aprel)ga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 2 palatadan - 
OʻzR Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi (quyi palata)dan hamda
OʻzR Oliy Majlisining Senati (yuqori palata)dan iborat boʻladi.

Manbalar
Ikki urugʻpallali oʻsimliklar

Ikki pallali oʻsimliklar, ikki urugʻpallalilar () — yopiq urugʻli (gulli) oʻsimliklar sinfi. Ular ikki urugʻpallali murtakka ega (nomi shundan). Barglarining toʻrsimon tomirlanishi, poya va ildizlarida alohida toʻqima-kambiy boʻlishi va koʻpincha, gullari 5 yoki 4 aʼzoli tipdaligi bilan tavsiflanadi, kambiy poya va ildizlarning yoʻgʻon tortishini taʼminlaydi. Ular oʻtlar, daraxtlar, butalardan iborat. I.p.oʻ. gulli oʻsimliklarning 360—370 ta oilasiga mansub 175 mingdan ortiq turini oʻz ichiga oladi. I.p.oʻ.ning hali hamma tomonidan qabul qilingan umumiy sistemasi yoʻq, ularning kelib chiqishi va filogenetik bogʻlanishi aniqlanmagan. I.p.oʻ. tuproq va iqlim sharoiti har xil boʻlgan juda koʻp joylardaoʻsadi. I.p.oʻ.ning katta-kichikligi, shakli, morfologik-anatomik tuzilishi, shuningdek, koʻpayish organlarining tuzilishi nihoyatda xilma-xil.

I.p.oʻ. Yer sharining hamma joyida uchraydi. I.p.oʻ. orasida kartoshka, noʻxat, lavlagi, qovun, tarvuz, uzum, olma, gʻoʻza, kungaboqar kabi muhim xoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan oʻsimliklar bor.

Manbalar
Ikki pallalilar

Ikki pallalilar, plastinkajabralilar () — mollyuskalar tipining sinfi. Tanasining uzunligi bir necha mm dan 1,5 m gacha, vazni 30 kg , baʼzan 200 kg gacha (tridakna), bilaterial simmet-riyali, yon tomondan yassilangan gavda va oyoqdan iborat. Boshi boʻlmaydi. Koʻpchiligining oyogʻi bitta, ponasimon; tuban tuzilgan turlarida yassi; harakatsiz yopishib yashaydigan turlarining oyogʻi reduksiyaga uchragan (midiyalar, dreyssenalar) yoki yoʻqolib ketgan (ustritsalar). Koʻpchilik ikki pallalilar oyogʻidagi bissus bezlari ishlab chiqaradigan bissus iplari yordamida sub-stratga mahkam yopishib olib yashaydi. Tanasi mantiya bilan qoplangan. Chigʻanogʻi tanasini yon tomondan yopib turuvchi ikkita palladan iborat. Chigʻanogʻining ichki tomoni koʻpincha sadaf bilan qoplangan. Pallalar chetida chigʻanoqni yopuvchi qulf (tish) hosil qiladigan oʻsimtasi boʻladi. Chigʻanoq pallalarining oldingi va keyingi ichki yuzasida yopuvchi muskullar bor. Ayrim ikki pallali (marvariddorlar, midiyalar) mantiyasiga tushgan yot zarralar (qum)ni sadaf bilan oʻrab olib, marvarid hosil qiladi. Jigari 3 boʻlakdan iborat. Jabralari koʻpchiligida plastinkaga oʻxshash (sinfning ikkinchi nomi ana shundan kelib chiqqan). Nerv sistemasi 3 juft gangliydan iborat. Sezgi organlari kuchsiz rivojlangan. Qon aylanish sistemasi ochiq; ayirish sistemasi uzun tasmasimon buyrakdan iborat. Koʻpchilik ikki pallalilar ayrim jinsli; ayrim turlarida jinsiy dimorfizm yaxshi rivojlangan. Oʻrugʻlanishi tashqi, lichinkasi erkin suzib yuradigan veligir yoki gloxidiy. Ayrim turlari tuxumlari va lichinkalarini jabralarida olib yuradi. 20000 ga yaqin turi bor, asosan, dengizlarda tarqalgan. Chuchuk suvlarda sadafdorlar, marvariddorlar va baqachanoqlar tarqalgan. Suv tubida yashaydi. Suvni filtrlovchi detritofaglar, plantofaglar, baʼzi turlari yirtqich. Baliqlar va dengiz hayvonlariga oziq boʻladi. Ayrim turlari tosh yoki yogʻochni teshish xususiyatiga ega. Bir qancha turlari kemalar korpusi va gidrotexnik qurilmalarga katta ziyon keltiradi. Goʻshti uchun ovlanadi (midiyalar, ustritsalar). Ayrim turlari (marvariddorlar) marvarid olish va goʻsht uchun boqiladi. Baʼzi ikki pallalilar suv qushlari parazitlarining oraliq xoʻjayini hisoblanadi. Baqachanoqning lichinkasi chuchuk suv baliklari terisida parazitlik qiladi. Oʻzbekiston suv hav-zalarida ikki pallalilar mollyuskalarning 52 turi tarqalgan, jumladan, 5 turi endemik boʻlib, Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyot 
 Mavlonov O., Hurramov Sh., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 1998.

Manbalar 

Hayvonlar
Ikki tillilik

Ikki tillilik, zullisonayn — 2 tilni yoki muayyan adabiy til va uning dialektini mukammal bilish. Bu ijtimoiy talab yoki biror sabab bilan yuzaga keladi. Uning tabiiy vujudga kelishiga bir davlat hududida ikki va undan ortiq xalq vakillarining jips yashashi ham sabab boʻladi. Oʻzbek mumtoz adabiyotining koʻpgina vakillari ham oʻzbek, ham fors tilini yaxshi bilganlar. Masalan, Alisher Navoiy oʻz ona tili — turkiy til bilan bir qatorda fors tilini ham juda yaxshi bilgan. Bu tildagi asarlarini toʻplab devon („Devoni Foniy“) tuzgan. Bu devoni forsiy til shoirlar, xususan, Jomiy tomonidan yuksak baholangan. Ikki tilda ijod qiladigan adiblar hozir ham uchraydi. Jumladan, mashhur qirgʻiz yozuvchisi Chingiz Aytmatov qirgʻiz va rus tillarida erkin ijod qiladigan yozuvchidir. Umuman ikki tillilik ijtimoiy hodisa sifatida tillarning boyishi, rivojlanishi, umumbashariy madaniy saviyaning oshishiga muhim taʼsir etuvchi omildir.

Manbalar
Ikki fuqarolik

Ikki fuqarolik, bipatridlar — ayni bir vaqtda 2 va undan ortiq davlat fuqaroligiga mansublik. 2 fuqarolik quyidagi hollarda yuzaga keladi: 1) farzand fuqaroligini belgilashda "qon huquqi", yaʼni qaysi davlat hududida tugʻilishidan qatʼi nazar, otaonasi qaysi davlat fuqarosi boʻlsa, shu davlatning fuqarosi boʻlishlik qoidasi qoʻllanadigan davlat fuqarolaridan farzand tugʻilgan vaqtda; "yurt huquqi", yaʼni ota-onasi fuqaroligidan qatʼi nazar, qaysi davlat hududida tugʻilsa, shu davlat fuqarosi boʻlishlik qoidasini qoʻllanadigan davlat hududida farzand tugʻilgan paytda; 2) ayol kishi ajnabiy shaxs bilan nikohda boʻlgan paytda — agar uning mamlakati qonunchiligiga binoan u nikohdan oʻtganidan soʻng fuqarolikdan chiqarilmasa, erining mamlakati qonunchiligiga binoan esa ayolni oʻz-oʻzidan fuqarolikka qabul qilsa; 3) fuqarolik boshqa davlat fuqaroligiga oʻzgartirilgan paytda — agar fuqarolikka qabul qilgan davlatning fuqarolikni oʻzgartirish uchun oldindan roziligi olinmagan boʻlsa. Xalqaro huquqda 2 fuqarolik munosabati bilan yuzaga keladigan masalalar boʻyicha yagona, hamma tan olgan tartib belgilanmagan. Umuman, aksariyat davlatlar 2 fuqarolikka salbiy munosabatdadir. 1930-yil Gaaga konvensiyasida 2 fuqarolikni kamaytirish va tan olmaslik haqidagi xalqaro tamoyil mustahkamlangan. Umum eʼtirof etgan qoidaga koʻra, har bir shaxs faqat bir davlatning fuqarosi boʻla oladi.

Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik toʻgʻrisidagi qonuniga (1992-yil 2 iyul) binoan, yagona fuqarolik joriy qilingan. Oʻzbekistonda yashovchi har bir shaxs fuqarolik huquqiga ega. Hech kim fuqarolikdan yoki fuqarolikni oʻzgartirish huquqidan mahrum etilishi mumkin emas. Yagona fuqarolik: a) davlatning yaxlitligini; b) barcha fuqarolar bir xil huquqiy maqomga ega ekanligini; v) barcha fuqarolar teng huquqligi va ularning qonuniy manfaatlari davlat tomonidan muhofaza qilinishini anglatadi. Shaxs 2 yoki undan ortiq fuqarolikka ega boʻlgan taqdirda, u qaysi mamlakat bilan eng koʻp uzviy bogʻlangan boʻlsa,: uning uchun oʻsha mamlakat huquqi shaxsiy qonun hisoblanadi. Fuqaroligi boʻlmagan shaxs qaysi mamlakatda doimiy yashab turgan boʻlsa, oʻsha mamlakat huquqi uning shaxsiy qonuni hisoblanadi (FK, 1168-modda).

Manbalar 

Huquqshunoslik
Huquqiy atamalar
Ikki qanotlilar

Ikki qanotlilar, qoʻsh qanotlilar () — hasharotlar turkumi. taxminan 80000 ga yaqin turi maʼlum. Oʻrta koʻkrakka birikadigan bir juft qanotlari boʻladi. Keyingi juft qanoti reduksiyalanib, tovush chiqaruvchi organga aylangan. Qanotlari asosi juda kambar, koʻpincha kichkina boʻrtma – „qanotcha“ hosil qiladi. Boshi harakatchan, koʻzlari yirik, fasetkali; koʻkragi yaxlit. 3 kenja turkumga – uzun moʻylovlilar, kalta moʻylov kalta choklilar va kalta moʻylov doira choklilarga boʻlinadi. Kenja turkumlar imagosi, lichinkasi va gʻumbaklarining bir qancha belgilari bilan bir-biridan farq qiladi. Ikki qanotlilar hamma joyda tarqalgan; koʻpchilik turlari (gessen chivini, karam chivini, piyoz chivini va boshqalar) qishloq xoʻjaligi ekinlariga katta zarar yetkazadi. Bir qancha turlari (soʻnalar, chivinlar, qon soʻruvchilar) qishloq xoʻjaligi hayvonlariga, baʼzi turlari (mas, bezgak pashshasi, chivinlar va boshqalar) esa odamlarga yuqumli kasalliklar tarqatadi. Afrikada yashaydigan se-se chivini uyqu kasalligini qoʻzgʻatuvchi tripanosomani yuqtiradi. Ikki qanotlilar oʻsimliklarning changlanishida ishtirok etadi; baʼzilari (mas, taxin chivinlar) lichinkalik davrida zararkunanda hasharotlarda parazitlik qiladi. Sirfidlarning lichinkalari oʻsimlik bitlari bilan oziqlanib, ular sonini kamaytirishga yordam beradi.

Manbalar 

Hayvonlar
Ikkilamchi jinsiy belgilar

Ikkilamchi jinsiy belgilar — odam va hayvonlarda bir jinsni ikkinchisidan farq qilishga imkon beradigan xususiyatlar majmuasi (birlamchi jinsiy belgilar bundan mustasno). Bu belgilar jinsiy gormonlar taʼsirida voyaga yetgan davrda rivojlanadi va hayot davomida saqlanadi (mas, tana oʻlchami va proporsiyasi, rangidagi farq; pavianlar va sherlar erkagining yoli; tuyoqli hayvonlar erkagining shoxi) yoki faqat kuyikish mavsumida paydo boʻladi (ayrim baliqlar va qushlarning rangi va tana shakli). Odamning I.j.b.— tana oʻlchami va proporsiyasi, jun qoplami, yogʻ toʻplanishi, tovush tembridagi farq hamda xotin-qizlarda sut bezlarining , er-kaklarda esa boʻgʻizdagi togʻayning rivojlanganligida koʻzga tashlanadi (yana q. Jinsiy dimorfizm). Mavsumiy I.j,-b.ga hayvonlarning kuyikish davridagi xattiharakatlari (kurash tushish, urgʻochisiga xushomad qilish, in yoki uyaqurish va hokazo) kiradi. I.j.b. har xil jinslarni bir-birini topish va bilib olishga imkon beradi, jinsiy bezlarning yetilishini tezlashtiradi, jinsiy tanlanishga olib keladi.

Manbalar
Ikkilik kod

Ikkilik kod - elektron hisoblash mashinalari (EHM)da arifmetik amallarni bajarishda shartli ravishda qabul qilingan sanoq sistemasi. EHM da 10 lik, 8 lik, 5 lik, 3 lik va 2 lik sanoq sistemalari qoʻllanadi. I.k.da eng kam belgi (0 va 1) ishlatilgani uchun EHMda asosan shu sistemadan foydalaniladi. Qulaylik uchun 10 lik sanok, sistemasi 2 lik sanok, sistemasiga aylantirib olinadi. Mas, oʻnlik sistemadagi 157 ikkilik sistemada 010011101 deb yoziladi.Kompyuterga dasturlar yozish uchun binar kodlash (shifrlash) tili yordamida yozilardi binar kodlarni tushungan dasturchilar kompyuter arxitekturasini to'liqligicha ko'ra oladi.E'tiboringiz uchun rahmat.

Manbalar
Iskandar Ikromov

Ikromov Iskandar (1904.15.4 -Toshkent — 1972.6.11) — grafik rassom, kitob grafikasi ustasi. Oʻzbekiston xalq rassomi (1944). Turkiston rassomlik maktabida (1922—24), Leningrad Badiiy sanoat texnikumida (1925—29) taʼlim olgan. Oʻzbekiston davlat nashriyotida bezak boʻlimining mudiri (1929-59), Oʻzbekiston Rassomlar uyushmasi boshqaruvi raisi (1959— 65). 30-y.larda Samarkand ped. texni-kumi va b. bilim yurtlarida dars bergan. I. ijodida oʻzbek xalq amaliy bezak sanʼati (naqsh) anʼ-analarini rivojlantirib, kitob grafikasida mohirona qoʻlladi: V. Uspenskiyning "Farhod va Shirin" musiqali dramasi partituralari (1937), Muqimiy "Sheʼ-rlar"i (1938), "Oʻzbek xalq qoʻshiqlari" (1939) va b. Alisher Navoiyning 500 va 525 yilligi munosabati bilan sho-irning "Hamsa", 4 jildli "Xazoyin ul-maoniy" devoni (1959—60), "Lirika" toʻplami (1964), Ibn Sino, Beruniylarning oʻzbek va rus tillarida nashr qilingan asarlari, kup jildli "Oʻzbek xalq musiqasi", Oybekning "Navoiy" romani va b. kitoblarga ish-lagan bezaklarida rassom naqsh detallarini kitob gʻoyasini ochib berishga xizmat qildirib, kitobat sanʼatida oʻziga xos badiiy uslub yaratdi. I. bezagan kitoblar Leypsig sh.da utkazilgan Xalqaro kitob kurgazmasida diplom va medal bilan mukofotlangan (1959).

I. grafikaga doir koʻpgina qullanmalar yaratgan ("Oʻzbekcha rasmlik kesma alifbe", 1932; "Rasm oʻrganish qullanmasi", "Harf yozishni oʻrganing",1935 va b.).

Adabiyot 
 Krukovskaya S. M., Iskandar Ikramov, T., 1967; Kitob naqqoshi, T., 1993.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Oʻzbekistonlik rassomlar
Mamatqul Ikromov

Mamatqul Ikromovich Ikromov (1923.30.4, Samarkand) — botanik olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984), biol. fanlari doktori (1972), prof (1973), Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1953), botanika kafedrasi mudiri (1964-87), 1988-yildan professorkon-sultant. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Bozulbang (lagoxilus)ning biol.si va ekologiya hamda uni madaniylashtirish, Oʻrta Osiyodagi dorivor oʻsimliklar zaxiralarini aniqlash, ular biol.si, ekologiya, geog.si, morfologiyasi, ana-tomiyasi va sistematikasini oʻrganish ustida tadqiqot olib borgan. "Tuban usimliklar", "Botanika (usimliklar morfologiyasi va anatomiyasi)" darsliklari muallifi.

Manbalar 

 Oʻrta Osiyo bozulbang turkumi, T., 1976; Yangi dorivor usimliklar, T., 1993; Zarafshon vohasining oʻrta qismida oʻsuvchi dorivor usimliklar va ularni muhofaza qilish, T., 1992.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1923-yilda tugʻilganlar
30-aprelda tugʻilganlar
Samarqand viloyatida tugʻilganlar
Olimlar
Dilbar Ikromova

Ikromova Dilbar Ilhom qizi (17-iyul 1947-yil, Bekobod – 25-avgust 2020-yil, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq artisti (2001). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1970). 1970-yildan Hamza teatrida (hozirgi Oʻzbek milliy teatri) ishlaydi. „Oy tutilgan tunda“ (M. Karim) spektaklidagi Zubarjat sahnada yaratgan ilk obrazidir. Ozoda („Imon“), Dilorom („Oltin devor“), Feokla Ivanovna („Uylanish“), Roller („Qaroqchilar“), Momo („Chimildiq“) kabi rollari bilan shuxrat qozondi. Uning ijrosi hayotiy haqiqat va samimiyat namunasi boʻlib, dialoglarni juda ishonarli olib borish, rolning eng mayda koʻrinishlariga ham noziklik bilan yondashish, mimik harakatlardan ustalik bilan foydalanish aktrisa ijodiga xos. Filmlarda ham suratga tushgan: Sotti („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), telba ayol („Qaldirgʻoch“), Ona („Yolgiz yodgorim“), Ona („Chayongul“), qoʻshni xotin („Sharif va Maʼrif“), Momo („Chimildiq“) va boshqalar.

Vafoti 
Dilbar Ikromova 2020-yil 25-avgust sanasida 73 yoshida koronaviris kasalligi natijasida vafot etgan va Toshkent shahridagi Yalongʻoch-2 qabristoniga dafn qilingan.

Unvon va mukofotlari 
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Qor qoploni

Qor qoploni yoki ilvirs () – mushuksimonlar oilasiga mansub panteralar urugʻiga kiruvchi yirtqich hayvon. Gavdasining uzunligi 103–130 sm, dumi 80–105 sm. Erkaklari tanasining ogʻirligi 44–55 kg, urgʻochilariniki 35–40 kg. Qoplonga oʻxshash, lekin juni kulrang-sargʻish qoramtir xolli boʻlishi bilan undan farq qiladi. Yungi qalin va paxmoq boʻladi. Markaziy va Oʻrta Osiyoning baland togʻli hududlarida 2 000 m balandlikda, doimiy muzliklar chegarasida uchraydi. Qishda birmuncha pastroqqa – ignabargli daraxtzorlar mintaqasiga tushadi. Kun botish bilan, baʼzan kunduzlari faol boʻladi. 1–5 tagacha, odatda, 2–3 ta bola tugʻadi. Togʻ tuyoqli hayvonlari (asosan, togʻ qoʻylari), baʼzan quyon, sugʻur kabi hayvonlar bilan oziqlanadi. Soni va turi toʻxtovsiz qisqarib bormoqda. Xalqaro va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Biologik turlar
Yirtqichlar
Mushuksimonlar
Sutemizuvchilar
Ilgak

Ilgak — 1) koʻtarish mashinalarining yukni ilib koʻtarish uchun moʻljallangan egik shoxli detali; yuklarni yoki yukni qamrash moslamalarini koʻtarish mashinalarining poʻlat arqoni (kanat) ga yoki zanjirlarga ilishda foydanalaniladIlgak Yengil (75 kg gacha) yukka moʻljallangan. Ilgak bir yoki ikki shoxli boʻlib, poʻlatdan bolgʻalab yoki quyib tayyorlanadi, ogʻir yuklarni koʻtarish uchun alohida plastinkalardan yigʻib tayyorlanadigan ilgaklar ishlatiladi; 2) transport mashinalariga tirkama (pritsep) ni ulash uchun moʻljallangan detal; mas, traktorga tirkamani ulaydigan ilgak; 3) eshik va derazalarni yopish uchun ishlatiladigan moslama; 4) kiyim-boshga qadaladigan moslama; 5) biror narsani ilib, osib qoʻyish uchun xizmat qiladigan bir uchi kayrilgan moslama, ilmoq. Masalan, goʻshtni, qaymoq solingan kosa chambaragini osib qoʻyish uchun ishlatiladIlgak Bunday ilgak ni yogʻochdan ham qilish mumkin.

Manbalar
Ildiz chiqarish

Ildiz chiqarish - a sonning p darajali ildizi (<![a=xh dan x ni topish. Kvadrat va kub ishlab chiqarishuchun u mumiy qoidalar mavjud. Ildiz chiqarish uchun (ya=2; 3) hisoblash chizigʻi, maxsus jadvallar va taqribiy formulalar (Nyuton binomi formulasidan kasr koʻrsatkichlar uchun chiqarilgan formulalar) dan foydalaniladi. ishlab chiqarishning grafik va nomog-/shshalardan foydalanish usullari ham bor.

Manbalar
Ili

Ili — Xitoy va Qozogʻistondagi daryo. Sharqiy Tyanshandan Tekes va Kunges daryolari nomi bilan boshlanib, Sinszyanda (Xitoy) birga qoʻshiladi va Balxash koʻliga quyiladi. Uzunligi (Tekes bilan birga) 1439 km, Kunges va Tekesning qoʻshilgan yeridan hisoblansa 1001 km. Havzasining mayd. 140 ming km². Oʻngdan yirik Qosh irmogʻi qoʻshilgandan keyin I. kengayadi va sersuvroq boʻlib oqadi. Quyilish joyida uzun va tor delta hosil qilgan. Qor va muzliklardan suv oladi. dekabr da muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv capfi quyilish joyida 329 m³/sek. Qapchigʻay GES va suv ombori qurilgan. I. katta irrigatsiya ahamiyatiga ega. Asosiy irmoqlari: Qosh (Xitoyda), Xoʻrgoʻs (oʻngdan), Chilik, Charin, Talgʻar, Qaskelen, Kruti (chapdan). Gʻulja sh. dan Qozogʻistonning Baqanas pri-stanigacha kema qatnaydi.

Manbalar 

Xitoydagi daryolar
Oʻrta Osiyo
Qozogʻistondagi daryolar
Illiriylar

Illiriylar — Hind-yevropa tillariga mansub qad. qabilalar. Bolqon yarim orolning Shim.-Gʻarbida (dalmatlar, ardiyeylar, pannoniyaliklar va boshqalar) va Apennin yarim orolning Janubi-sharqida (yapiglar, messaplar va boshqalar) yashaganlar. I. miloddan avvalgi 3-asrning oxiri — miloddan avvalgi 1-asr oxirlarida rimliklar tomonidan boʻysundirilgan va romanlashtirilgan.

Manbalar 

 

Millatlar
Tarix
Illyuziya

Illyuziya (lot. illusio — yanglish tasavvur, yanglishish) — voqelikni notoʻgʻri, yanglish idrok etish. Ikki xil illyuziya farq qilinadi: a) sezgi va idrokning muayyan qonunlari tufayli roʻy beradigan illyuziyalar. Koʻpincha, narsa va hodisalarni yaxlit idrok qilish kishida yanglish tasavvur hosil etadi. Masalan, ogʻirligi aynan teng, ammo kattaligi har xil boʻlgan ikki buyumni ketma-ket koʻtarib koʻrilsa, kattasi yengilroq, kichigi ogʻirroqdek tuyuladi. Buning sababi shundaki, kishi hajmi kattaroq buyumning hajmi kichikroq buyumdan ogʻir ekanligini oʻz tajribasida doimo sinab kelgan, binobarin, hajmi har xil buyumlarni koʻz bilan idrok qilganda beixtiyor shu tajribasiga tayanib, kattaroq buyumlarni ushlaganida koʻproq zoʻr beradi, kichikroq buyumni qoʻliga olganda uncha zoʻr bermaydi.

Illyuziya koʻp hollarda koʻzning chalgʻishi bilan bogʻliq. Bu xil illyuziyalar optik illyuziya deyiladi. Optik illyuziya muayyan sharoitda turli kesmalar uzunligi, burchaklar kattaligi, narsalar oʻrtasidagi masofalar va shu kabilarni oʻzaro taqqoslanganda kuzatiladi. Bu xil illyuziyalar turmushda koʻp uchraydi. Shuningdek, eshitish illyuziyasi (birovning nutqidagi ayrim so'zlar boshqacha bir maʼnoda aytilgan soʻzdek eshitiladi), harakat illyuziyasi (poyezd juda ham tez yurganda vagondagi kishiga goʻyo u harakat qilmayotgandek tuyiladi) va boshqa insondagi psixofiziologik, koʻpincha hayajonlanish, charchash, qoʻrqish holatlarida roʻy beradigan subyektiv illyuziyalar. Masalan, oʻrmondagi toʻnka qoʻrqoq odamning koʻziga bironta yirtqich qayvonga oʻxshab koʻrinadi. Sogʻlom odamlarda illyuziya oʻtkinchi holat; ayrim psixik kasalliklar (makropsiya, metamorfopsiya, giperpatiya va hokazolar) natijasida paydo boʻladigan illyuziya esa ancha turgʻun. Illyuziyani yoʻq narsalar bordek boʻlib tuyuladigan holat — gallyusinatsiyadan farq qilish kerak.

Illyuziya xususiyatlarini bilish ulardan toʻgʻri foydalanish imkoniyatini beradi. Masalan, toʻla kishilar uzunasiga yoʻl-yoʻl kiyim kiyishga harakat qiladilar. Chunki bu xil kiyimlarda kishi illyuziya tufayli nisbatan ixcham boʻlib koʻrinadi. Optik illyuziyadan tasviriy sanʼatda, meʼmorchilik va harbiy maskirovkada, bosmaxona shriftlarini tayyorlashda keng foydalaniladi; 

Mirkomil Mirboboyev.

Manbalar
Illyustratsiya

Illyustratsiya (lot. illustratio — yoritish, koʻrgazmali tasvirlash) — tasviriy sanʼatning adabiy asar (kitob, jur., gaz.) ning obrazli talqini bilan bogʻliq sohasi. Matnga qoʻshimcha tarzda uning mazmunini obrazli yoritishga, toʻldirishga xizmat qiladi. Ilk qoʻlyozma kitoblar paydo boʻlgan davrlarda yuzaga kelgan. Dastlab qoʻlyozmalar mi-niatyuralar bilan bezatilgan, kitob nashr etish va ksilografiyaning yuzaga kelishi illyustratsiyani grafshapshnt yetakchi sohasiga aylantirdi. Xitoyda VI—VII-asrlarda dastlabki ksilografiyaga oid illyustratsiya, XVI asr oxirida rangli gravyura yuzaga kelgan. Yaponiyada kitob grafikasi XVII asr boshlarida paydo boʻlgan, gullab yashnagan davri XVIII—XIX asr boshlariga toʻgʻri keladi. Yevropada (XV asr) illyustratsiya miniatyura sanʼati bilan uzviy bogʻliq boʻlgan, diniy, didaktik, keyinchalik insonparvar gʻoyalarni tarqatuvchi vositaga aylangan. XVI asr oxiriga kelib illyustratsiya mustaqil kompozitsiya ga aylandi, alohida varaqqa ishlanib, matnga yopishtirilgan. XVIII asr da illyustratsiya bilan kitobning aloqasi mustahkamlandi, rang-barangligi ortdi, usul va uslublari kengaydi, turkum bezaklar yaratish qoidalari rivojlandi. XVIII—XIX asrlar chegarasida tasviriy vosita — koʻndalang , kesmali gravyura va litografiya yuzaga keldi; XIX asr uchun tugallangan illyustratsiya — alohida varaqlardagi kompozitsiyalar hamda matndagi yengil chizgilar xos boʻldi. XX asr ga kelib rassomlar bir adabiy matnga turlicha yondoshib, uni turlicha talqin eta boshladilar.

XX asr 20-yillaridan illyustratsiya gʻoyaviy va estetik tarbiya vositalaridan biri sifatida muhim rol oʻynadi, texnik imkoniyatlari kengaydi; ksilografiya, rasm taraqqiy etdi, fotomontaj yuzaga keldi, plakatchilik xususiyatlari na-moyon boʻldi, kitob va illyustratsiya birligi kuchaydi, bolalar kitobi illyustratsiyasi rivojlandi. Koʻpvaraqli turkumlarni yaratilishi illyustratsiyani dastgohli grafika bilan yaqinlashtirdi.

Sharqda, jumladan oʻzbek sanʼatida illyustratsiya ishlash qadimdan mavjud boʻlgan. Oʻrta ayerlarda klassik shoirlarning asarlariga illyustratsiya ishlash keng tarqalgan. Ka-moliddin Behzod, Mahmud Muzahhib, Murod Samarqandiy va b. mohir rassomlar shu sohada samarali ijod qilib, Alisher Navoiy, Bobur va b. klassik shoirlarning asarlarini nafis miniatyuralar bilan bezagan. Biroq oʻzbek illyustratsiyasining haqiqiy rivoji XX asr ga toʻgʻri keladi. Bu davrda oʻzbek illyustratsiyasi uslub va usul jihatidan boyidi, tur va janrlari kengaydi. Us to Moʻmin (A. Nikolayev), Kaydalov, L. Abdullayev, V. Kedrin, Ch. Ahmarov, I. Ikromov, Q. Basharov va b. rassomlar shu sohada samarali ijod qildi. Oʻzbekistonlik rassomlar badiiy, siyosiy va bolalar adabiyoti asarlarining zamonaviy va goʻzal be-zalishiga samarali hissa qoʻshmoqda.

Ilmiynazariy matn (maqola, kitob va risola) larning mazmunini obrazli yoritadigan, maʼruzalarda fikrni tasavvur qilishga yordam beradigan koʻrgazmali tasvirlar (reproduksiya, fotosuratlar, turli chizmalar) ham I. deb ataladi.

Neʼmat Abdullayev.

Manbalar
Ilmi iyqo

Ilmi iyqo (arab — iyqo haqidagi ilm) — ilmi musiqiyning tarkibiy qismi. Yaxlit va tugal nazariya sifatida Abu Nasr Forobiyning asarlari ("Kitobul musiqa al-kabir", "Kito-bul iyqoʼot", "Kitob fi ixsouliyq-oʼot" va b.)da ilk marotaba ilmiy asoslab berilgan va keyinchalik, Ibn Sino ("Kitob ash-shifo") va Qutbiddin ash-Sheroziy ("Durratut-Toj li gʻurratid-diboj") risolalarida rivojlantirilgan. I.i. taʼlimotining asosiy un-suri — naqr (nuqta, eng kichik va boʻlinmas zamon)dir. Davr tarkibidagi naqrlar soni va sifati jihatidan iyqolar ikki sinfga boʻlinadi: muvas-sal (ulangan, uzluksiz) va mufassal (boʻlingan, ayrilma). Har bir sinf, oʻz navbatida, bir necha turlardan iborat. 10-asr badiiy ijodiyotida qoʻllangan jami ritmik shakllarni Forobiy 12 asl (usul)ga asoslangan yaxlit iyqolar tizimi sifatida bayon etgan. Mazkur 12 usullar musiqiy amaliyotda doimo yangicha badiiy estetik sifat ("vujud al-afzal") darajasida namoyon boʻladi. Iyqo usullariga turli ritmik, akustik, dinamik vositalar yordamida kerakli badiiy mazmun kiritish maʼdulot (tenglamalar) yoki tagʻiyrot (oʻzgartuvlar, almashtiruvlar) deb ataladi. I.i.ning taʼlimoti "Forobiy jahonda birinchi boʻlib ilgari surgan geni-al goya edi" (J.D.Sava). Badiiy vaqt ("al-on")ning yaxlitligi haqidagi Forobiyning fikriga Gʻarbiy Yevropa olimlari 20-asrning 2-yarmidagina (Klod Levi Stross, Susanna Langer va b.) yetib kelishdi va tan olishdi.

Adabiyot 
 Nazarov A., Forobiy va Ibn Sino musiqiy ritmika xususida (mumtoz iyqo nazariyasi), T., 1995.

Abdumannon Nazarov.

Manbalar
Ilmiy kengash

Ilmiy kengash - ilmiy tadqi qot muassasalari va oliy oʻquv yurtlari tarkibida ilmiy tadqiqot va oʻquv ishlarini tashkil etuvchi hamda uni bajarilishini nazorat qiluvchi organ. Uning ishiga direktor (rektor) rahbar (rais) lik qiladi. I.k. kafedra, boʻlim va lab.larda olib borilayotgan ilmiy tadqiqot ishlari yuzasidan hisobotlarni, muassasa xodimlari tomonidan bajarilgan ilmiy asarlarni muhokama qiladi, turli mavzularda ilmiy anjumanlar oʻtka-zadi, muassasaning ilmiy yoʻnalishi boʻyicha ilmiy munozaralar uyushtiradi, kafedra, boʻlim mudirlari, prof.-oʻqituvchi va ilmiy xodimlarni lavozimga tasdiqlash boʻyicha tanlovlar oʻtkazadi, xodimlarni ilmiy unvonlarga tavsiya etadi, shuningdek, kadrlar malakasini oshirish, oʻquvmetodik masalalarni muhokama etadi va hokazo.

Aspirantura va doktorantura mavjud boʻlgan hamda fanning ayrim sohalari boʻyicha yetarli darajada ilmiy salohiyatga ega oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institutlari qoshida ular boʻysunadigan vazirliklar yoki Oʻzbekiston FA tavsiyasiga koʻra, Oʻzbekiston Vazirlar Maxkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) tomonidan nomzodlik va d-rlik dissertatsiyalari himoya qilinadigan maxsus ilmiy ken-gashlar tashkil etiladi. Zarur hollarda fanning ayrim sohalari boʻyicha bir nechta muassasa olimlaridan tarkib topgan birlashgan I.k. tashkil etilishi mumkin. Bunday I.k.lar tarkibi rahbariyati va himoya qilish mumkin boʻlgan fan ixtisosliklari soni tav-siyaga koʻra OAK tomonidan belgilanadi. I.k.lar tarkibida kamida 9, kupi bilan 21 aʼzo boʻlishi mumkin, unda rais, rais muovini va ilmiy kotib boʻladi.

Manbalar
Ilmiy kino

Ilmiy kino – ilmiy kinematografiya turi. Kinotexnikadan ilmiy faoliyat jarayonida, sanoatda va qishloq xoʻjaligida kinohujjat olish hamda kinotadqiqot oʻtkazishda foydalaniladi. Amaliy vazifa bajarishi bilan oʻquv kinosi, ilmiy ommaviy filmdan farq qiladi, ilmiy tadqiqot vositasi hisoblanadi. Harakatni tezlashtirish va sekinlashtirish imkoniyati bilan ham muhim.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Film janrlari
Jangari film
Ilmiy tadqiqot

Ilmiy tadqiqot — yangi bilimlarni ishlab chiqish jarayoni, bilish faoliyati turlaridan biri. Unga obʼyektivlik, ishonchlilik, aniqlik xos. Ilmiy tadqiqot hamma shartlarga amal qilib takrorlanganda hamisha birdek natija berishi, bahs etilayotgan masalani isbotlashi lozim. Ilmiy tadqiqot bir-biri bilan bog‘langan ikki kiyim — tajriba va nazariyadan iborat. Ilmiy tadqiqotning asosiy komponentlari: mavzuni belgilash, mavjud axborotni, tadqiqot sohasidagi shart-sharoit va metodlarni, ilmiy farazlarni oldindan tahlil etish, tajriba oʻtkazish, olingan natijalarni taxlil etish va umumlashtirish, kelib chiqqan farazlarni olingan dalillar asosida tekshirish, yangi fakt va qonunlarni ifodalab berish, ilmiy bashorat yuritish. Ilmiy tadqiqotlarni fundamental va amaliy, miqdoriy va sifatiy, noyob va kompleks tadqiqotlarga ajratish keng tarqalgan. Ilmiy tadqiqotlarning metod va tajribalari fanning oʻzidagina emas, balki koʻpgina iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni hal qilishda ham keng qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Fan

Manbalar
Ilmiy unvon

Ilmiy unvon — oliy oʻquv yurtlari oʻqituvchilari va ilmiy tadqiqot institutlari ilmiy xodimlariga beriladigan unvon. Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlarida dotsent va professor, ilmiy tadqiqot muassasalarida katta ilmiy xodim, professor I.u.lari joriy etilgan. Professor, dotsent va katta ilmiy xodim unvoni ilmiy darajasi boʻlgan va oliy oʻquv yurti yoki ilmiy tadqiqot muassasasida pedagogik yoki ilmiy tadqiqot ishlarini bajarish jarayonida yetarli malaka koʻrsatgan shaxslarga oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institut ilmiy kengashlari tavsiyasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan beriladi.

Manbalar
Ilon (yulduz turkumi)

Ilon (lotincha ) — ekvatorni kesib oʻtuvchi yulduzlar turkumi. Belgisi . Uni Ilon eltuvchi yulduzlar turkumi kesib, bosh va quyruq qismga aj-ratadi. Mezon, Sunbula, Hoʻkizboqar, Shimoliy Toj, Gerkules, Burgut, Qalqon va Qavs yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzi 2kattalikda. Bahor va yozda koʻrish mumkin.

Manbalar 

Yulduz turkumlari