yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
La Skala

"La Skala" (ital. "La Skala", toʻla nomi "Teatro alia Skala") — Milandagi opera teatri, jahon opera sanʼatining yirik markazlaridan biri. Binosi "Santa Mariya della Skala" cherkovi oʻrnida 1776—78 yillari qurilgan (nomi shundan). 19-asrgacha operalar bilan birga dramatik asarlar ham qoʻyilgan. Repertuarining asosini italyan kompozitorlarining operalari tashkil etadi: "La Skala" teatrida Domeniko Chimaroza, Luiji Kerubini, Jiachino Rossini, Gaetano Donitsetti, Vinchenzo Bellini, Juzeppe Verdi, Jakomo Puchchini va boshqa italyan kompozitorlarining asarlari ilk bor sahnalashtirilgan. Shu bilan birga Yevropa kompozitorlari (Sh.Guno, R.Vagner, P. Chaykovskiy, M.Musorgskiy, R.Shtraus, K.Debyussi, M. de Falya, L.Yanachek, D. Shostakovich, F. Pulenk va boshqalar)ning asarlari qoʻyiladi. Ayni vaqtda (har yili sentabr-noyabr oylarida) simfonik konsertlar ham uyushtiriladi.

"La Skala"da Italiya va Yevropaning eng mashhur xonandalari (J. Pasta, M.Malibran, A.Patti, M.Battistini, E.Ka-ruzo, F.Shalyapin, L.Sobinov, T.Ruf-fo, T.Del Monte, M.Kallas, N.Gyaurov, L.Pavarotti va boshqalar), dirijyorlari (A.Toskanini, K.Abbado, G.Karayan va boshqalar) faoliyat koʻrsatgan. 1955-yilda "Pik-kola Skala" ("Kichik skala") deb nomlangan filiali ochilgan. Xonanda va raqqosalar maktabi bor. "La Skala" teatrida butun dunyo, shu jumladan, oʻzbek opera xonandasi (R.Iminjonova, 1965) oʻz malakasini oshirgan. "La Skala" xonandalari Dizmi di Chekko va M.Gulelmi Oʻzbekistonda gastrolda boʻlishgan (1970).

Manbalar
Emanuel Lasker

Emanuil Lasker ravvin (1868.24.12, Berlinxen, hozirgi Barlinek, Polsha - 1941.13.1, Nyu-York) — yaxudiy shaxmatchisi, falsafa va matematika doktori (1902), jahonning 2-chempioni (1894— 1921). L. jahon birinchiligi uchun boʻlgan matchlarda V. Steynits ustidan (1894, 1896—97), F. Marshall ustidan (1907), 3. Tarrash ustidan (1908), D. M. Yanovskiy ustidan (1909 va 1910), shuningdek, Nyu-York (1893,1924), Peterburg (1895—96, 1909, 1914), Nyurnberg (1896), London (1899), Parij (1900), Moravska Ostrava (1923)da oʻtkazilgan turnirlarda gʻalaba qozondi. Shaxmat oʻyini darsligi muallifi.

Manbalar 

1868-yilda tugʻilganlar
24-dekabrda tugʻilganlar
1941-yilda vafot etganlar
14-yanvarda vafot etganlar
Shaxmat nazariyotchilari
Nemis shaxmatchilari
Yahudiy shaxmatchilari
Shaxmat grossmeysterlari
Latviya universiteti

Latviya universiteti — Latviyadagi birinchi milliy oliy oʻquv yurti. Latviyadagi yirik oʻquv, madaniy va ilmiy markaz hisoblanadi. Riga shahrida joylashgan. 1919-yil tashkil etilgan. 1940—1958 yillarda Latviya davlat universiteti, 1958—1990 yillarda P. Stuchka nomidagi Latviya davlat universiteti deb nomlangan; 1990-yildan hozirgi nomda. 1990-yil teologiya fakulteti, 1998-yil tibbiyot fakulteti faoliyati tiklandi. Latviya universitetida 12 fakultet va 24 ilmiy tadqiqotlar institutlari, kutubxona (2,1 mln.dan ortiq asar), botanika bogi, fan va texnika muzeyi (6 filiali bilan) bor (1999); 
1998-1999 oʻquv yili unda 20 mingdan ziyod talaba taʼlim oldi, 1560 oʻqituvchi, jumladan, 116 professor ishladi. Latviya universitetida taʼlim fanning 24 tarmogʻi, jumladan, tibbiyot va teologiya boʻyicha bakalavr, magistr, doktorlik darajasini olish taʼminlanadigan dastur boʻyicha olib boriladi. Universitet bir nechta ilmiy jurnal nashr etadi.

Manbalar 

Latviyadagi universitetlar
Lateks

Lateks (lotincha latex — suyuqlik, shira) — oʻsimliklarning sut-shirasi. Sut naylaridagi suyuklik. Tiniq, sutsimon oq, sargʻish-qoʻngʻir, sariq yoki toʻq sariq boʻlishi mumkin. Murakkabguldoshlar, tutdoshlar, sutlamadoshlar va boshqalarda lateks kup. Lateksda uglevodlar, oqsillar, glikozidlar, tuzlar, efir moylari va boshqa moddalar erigan yoki suspenziyalangan holda boʻladi. Smolalar, gutta, kauchuk, guttaperchali daraxtlar, kauchukli oʻsimliklar lateksining asosiy komponentlaridir. Lateksning tarkibi daraxt yoshi, iqlim sharoiti va yil fasliga bogʻliq. Lateksda kauchuk manfiy zaryadlangan sharsimon, baʼzan noksimon donalar (globulalar) shaklida boʻladi. Ularning kattaligi 0,1—6 mk. Yangi olingan lateks ishqoriy xususiyatga ega; turib qolsa yoki unga kislota va tuzlar qoʻshilsa, koagulyasiyalanadi. Buning oldini olish uchun lateksga 0,50—0,75% ammiak qoʻshiladi. Tarkibidagi kauchuk miqdorini oshirish uchun lateks sentrifugalanib, quyultiriladi. Shunda kauchuk miqdori 60—75% ga yetadi. Sintetik lateks sunʼiy kauchuk dispersiyasi (qismi)ning suvda emulsion polimerlanishidan hosil boʻladi. Sintetik lateksda ham kauchuk globulalar shaklida, lekin ular 0,1 mk dan kichik boʻladi. Tabiiy lateksdan tabiiy kauchuk, sintetik lateksdan sintetik kauchuk olinadi (yana qarang Kauchuk).

Manbalar
Latent davr

Latent davr, yashirin davr — 1) fiziologiyada — biror qoʻzgʻatuvchining organizm (organ, toʻqima, hujayra va boshqalar)ga taʼsir etgan soniyadan to javob reaksiyasi boʻlguncha oʻtgan vaqt. Latent davrni aniqlash psixologiyada (masalan, muhandislik psixologiyasida) ahamiyatga ega; 2) boʻgʻozlik latent davri — bir qancha sut emizuvchi hayvonlar (suvsar, boʻrsiq va boshqalar)da urugʻlangan tuxum hujayraning vaqtincha rivojlanmay turishi; 3) tibbiyotda — kasallikning yashirin davri (qarang Inkubatsion davr).

Manbalar
Laterit

Laterit (lotincha later — gʻisht) — gilsimon yoki toshsimon zich togʻ jinsi. Issiq va nam iqlim sharoitidagi alyumosilikat jinslarining fizik-kimyoviy nurashining elyuvial mahsuli. Laterit nurash poʻstining qalinligi 50—60 m. Rangi kizil, goho sargʻish-qizil. Asosan, temir va alyuminiy oksiddan tashkil topadi. Qattiq toshli (havoda), juda boʻsh yoki gilli tuzilishga ega. Tarkibi boʻyicha bu kaolinit, temir, titan, magnetit, galluzit va gibbeit aralashmasidir. Unda, odatda, eriydigan tuzlar, sulfatlar, karbonatlar, gidroslyudalar va montmorillonitlar guruhi minerallari yoʻq. Gilli Lateritlar osongina yoʻniladi va havoda tez qotish xususiyatiga ega boʻlgani uchun ilgaridan Hindiston va Hindixitoyda qurilish materiali sifatida ishlatiladi. Lateritlar bilan temir rudalari, silikatli nikel hamda xrom, kobalt va oltin konlari bogʻliq. Lateritlar ham alyuminiy olinadigan xom ashyo hisoblanadi. Lateritning eng sifatli rudalari Rossiya (Voronej viloyati)da qazib olinadi.

Manbalar
Abdugʻani Latipov

Abdugʻani Latipov (1878-1953) - naqqosh, samarqandlik usta. Us t a Naim, usta Abduzohid bilan ishlab hunar oʻrgangan. Xoʻja Yusuf, Mahmud Xorazmiy masjidlari, Abdu Darun masjidi ayvoni (1908—09, shift toʻsinida "amali usta Abdugʻani" yozuvi saqlangan), Koʻk masjid, Shayboniyxon masjidi, Bogʻi Baland masjidi (1910) va boshqa jamoat binolarini bezashda qatnashgan. Naqshlarining ulgu, andazalari toʻplami muzeylarda saqlanmoqda.

Manbalar 

1878-yilda tugʻilganlar
1953-yilda vafot etganlar
Rahmatjon Latipov

Rahmatjon Mamadaliyevich Latipov (1941.1.5, Samarqand) — opera xonandasi (tenor), Oʻzbekiston xalq artisti (1999). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1970). Samarqand opera va balet teatri (1970—92), Navoiy teatri (1992-yildan) da yakkaxon xonanda. Oʻzgarishlarga boy, chiroyli va kuchli ovoz sohibi. Opera sahnasida Moniy (M. Ashrafiy, "Dilorom"), Choʻponali (S. Yudakov, "Maysaraning ishi"), Almaviva (J. Rossini, "Sevilya sarta-roshi"), Alfred, Gersog, Manrike, Otello (J. Verdi, "Traviata", "Rigoletto", "Trubadur", "Otello"), Lenskiy, German (P. Chaykovskiy, "Yevgeniy Onegin", "Qargʻa motkasi") va boshqa; operettada Danila (Legar, "Xushchaqchaq beva"), Genrix Eyzenshteyn (Shtraus, "Koʻrshapalak") kabi rollarni ijro etgan. Konsert repertuaridan oʻzbek va rus kompozitorlari romans hamda estrada qoʻshiqlari (I. Akbarovning "Yor, kel", "Raʼno", S. Yudakovning "Kuylama, sohibjamol" va boshqalar), neapol xalq qoʻshiqlari oʻrin olgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1941-yilda tugʻilganlar
Samarqandda tugʻilganlar
Hikmat Latipov

Hikmat Latipov (1900.1.1, Buxoro — 1981.4.2, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Sahna faoliyatini Buxoro teatrida boshlagan (1922— 24). Moskva oʻzbek drama studiyasida taʼlim olgan (1924—27). 1927—61 yillar Hamza teatrida aktyor. L. yaratgan obrazlari oʻz harakteri bilan obrazning gʻoyaviy va ijtimoiy mohiyatini, ichki olamini chuqur va haqqoniy ochilishi va zoʻr taʼsirchanligi bilan ajralib turadi. Ifodali sahna nutqi, mimika va grimmning mukammalligi, ijrosi sodda va hayotiyligi bilan qimmatlidir. Teatr sahnasida Barax ("Malikai Turandot"), Mengo ("Qoʻzi buloq"), Podkolyosin ("Uylanish"), Qodirqul mingboshi ("Boy ila xizmatchi"), Abdulmalik ("Alisher Navoiy"), Yormat ("Qutlugʻqon"), Brut ("Yuliy Sezar") kabi 80 dan ortiq obraz yaratgan. L. mashhur kino aktyori sifatida oʻzbek kinosining rivojiga munosib hissa qoʻshgan. Ab-dujabbor ("Stadionda uchrashamiz"), Mansur ("Koniyut gʻorining siri"), Shukur ("Laylak keldi, yoz boʻldi"), Gʻani ("Sayyod qoʻngʻirogʻi"), Sayd Obid ("Ulugʻbek yulduzi"), Joʻra ("Joʻra sarkor"), ota ("Sevgi fojiasi"), Ochil Buva ("Chinor") va boshqa aktyorga shuhrat keltirgan rollaridir.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Oʻzbekiston rejissyorlari
1900-yilda tugʻilganlar
1-yanvarda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Latifa

Latifa (arabchadan mutoyiba, hazil) — xalq hajviyoti janrlaridan, tanqidiy mazmundagi qisqa yumoristik hikoya. Qadimdan Oʻrta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan. Latifalar qahramoni jonli va taʼsirchan soʻzlaydigan, hazilmutoyibaga boy, haqiqat va adolatni himoya qiluvchi hozirjavob shaxs. Latifa syujetini qochiriq, kesatik, piching toʻla hajviy epizod va holatlar tashkil etadi. Sarguzasht harakteridagi syujet sodda va loʻnda ifoda etiladi. Latifaning ilk namunalari Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig", Saʼdiyning "Guliston" asarlarida uchraydi. Latifa janri XI asrdan soʻng keng shakllandi va rivoj topdi. Rabgʻuziyning "Qissai Rabgʻuziy", Alisher Navoiyning "Hamsa" va boshqa asarlarda xalq orasida maʼlum va mashhur boʻlgan latifalardan foydalanilgan. Latifa qahramoni oʻzbeklarda Afandi, tojiklarda Mushfiqiy, turkmanlarda Mirali nomi bilan yuritiladi. Oʻzbek xalq latifalarini dastlab Sharif Rizo toʻplab, nashr ettirgan (1941).

Ad:. Oʻzbek xalq latifalari, T., 1971.

Manbalar
Latchalar

Latchalar – suvsarsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchilar guruhi. Tanasi ingichka, choʻziq va juda egiluvchan. Oʻrta Osiyo hududida latcha va oq latcha tarqalgan. Latcha – eng mayda yirtqich, uzunligi 13–28 sm, vazni 40 g dan 100 g gacha. Yozda yungi tanasining orqa tomonida ochiq kulrang, qorin tomonida oqish yoki sargʻish; arealining shimoliy qismida qishda oqrangga kiradi. Yevropa, shimoliy Afrika, shimoliy Amerika va Osiyoda tarqalgan. Juda serharakat, sichqonlarni qirib katta fonda keltiradi. Oq latcha latchaga nisbatan bir oz yirikroq, dumining uchi qora, uzunligi 16–38 sm, vazni 260 g gacha. Yevropaning deyarli hamma hududlarida, Shimoliy Amerika, Osiyoning shimoliy qismida uchraydi. Oʻrta Osiyoda Orol dengizidan shimolroqda tarqalgan. Asosiy ozigʻi mayda kemiruvchilar: sichqonlar, dala sichqonlari: kemiruvchilar kam boʻlganida esa baliqlar, baqalar, qushlarning uyasidagi joʻjalari; och qolganida mevalar va har xil organik chiqindilar bilan oziqlanadi. Yiliga bir marta 4–8 tadan bolalaydi. Latchalarning ikkala turi ham zararkunanda kemiruvchilarni qirib, insonga katta foyda keltiradi. Oq latcha qimmatbaho moʻyna beradi.

Manbalar 

Hayvonlar
Laureat

Laureat [lotincha laureatus — boshiga dafna (lavr) gulchambari kiygizilgan] — davlat mukofoti yoki xalqaro mukofotga sazovor boʻlgan shaxs, shuningdek, tanlovlar (asosan, badiiy tanlovlar) gʻolibi. "L." atamasi Yunonistonda paydo boʻlgan.U yerda biror musobaqa gʻoliblari "gʻalaba toji" sifatida dafna daraxti yaproqlaridan qilingan faxriy gulchambar bilan taqdirlangan. Bunday odat keyinchalik Qad. Rimda ham tarqalgan. Gʻoliblarni dafna gulchambarlari bilan takdirlash hozirga qadar saqlangan.

Manbalar 

 

Atamalar
Lauegramma

Lauegramma — monokristallning rentgen nuridagi difraksion tasvi-rini qayd etish. 1912-yilda shu usulni taklif etgan M. Laue nomi bilan ataladi. L.ni birinchi marta nemis olimlari V. Fridrix va P. Knipping fotoplyonkada hosil qilgan. Laue usulida uzuluksiz spektrli rentgen nurlarining ingichka dastasi shu nurlar uchun difraksion panjara vazifasini bajaruvchi qoʻzgʻalmas monokristallga uzatiladi. Kristall hosil qilgan difraksion tasvir kristall ortiga joylashtirilgan fototasmada qayd qilinadi. Rasmda berilliy monokri-stallida olingan L. koʻrsatilgan. Monokristallning turli kristallogra-fik tekisliklarida joylashgan atomlardagi rentgen nuri difraksiyasi L.da maʼlum bir dogʻlarni hosil qiladi. L.dagi dogʻlarning soni va joylashishiga qarab, mas, kristallning simmetriyasi toʻgʻrisida xulosalar chiqariladi. L. usuli rentgen struktura analizida qoʻllanadi.

Manbalar
Jean de La Fontaine

Jean de La Fontaine(1621.8.7, Shato—Tyerri, Shampan – 1695.13.4, Parij) – fransuz shoiri, masalchi. Fransiya akademik aʼzosi (1684-yildan). Mashhur „Psixeya va Kupidonning muhabbati“ (1669) qissasiga „Ming bir kecha“ ertaklari hamda Apuley (miloddan avvalgi 2-asr) ning „Metamorfozalar“ asari asos boʻlgan. La Fontenning masal janridagi asarlari koʻproq shuhrat qozongan. „Sheʼriy ertak va hikoyalar“ (1—5-kitoblar, 1665—85), „Masallar“ (1 – 12-kitoblar, 1668—94) toʻplamlarida oʻtkir hajvchi, yirik mutafakkir, adabiyotda Uygʻonish davri anʼanalarining davomchisi sifatida maydonga chikdi. Uning antik davr, Yevropa hamda Sharq adabiyoti („Kalila va Dimna“ va boshqalar), shuningdek, xalq donishmandligidan ruhlanib yaratgan masallari zamonaviyligi, oʻtkir hajvi, tavsiflarning yorqinligi bilan jahon satirik adabiyoti xazinasini boyitdi. Oʻzbek va rus masalchiligi rivojida ham La Fonten ijodining muhim oʻrni bor. „Kosib va doʻkondor“ masali oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1984).

Manbalar

Tashqi havolalar 

  <kichik>bepul, mavjud formatlar: html, epub, kindle, matn.</small>

 Jan de La Fontaine muzeyi Château-Tierry, Frantsiya
 Keng maʼlumotlar va onlayn ishlaydi
 Fransuz tilida tarjimai hol va ertaklar
 [https://waddesdon.org.uk/the-collection/search/?collection=0&query_params%5BUSER_SYM_30%5D%5B%5D=Fontaine%2C+Jean+de+La+%28b.1621%2C+d.1695%29&year_from=&year_to=&query_params%5BSUBJECT_EVENT%5D%5B%5D=&query_params%5BUSER_SYM_104%5D=&query_params%5BACCESSION_NO%5D=&sort=USER_SYM_111=Jeda Fond-Jedonda.
Laqab

Laqab — 1) shaxsning koʻrinishi, qiligʻi, mashgʻuloti yoki biror xususiyatiga qarab beriladigan ikkinchi nom. Masalan, Joʻra Pason, Olim Tashvish, Zokir Sovuq, Abdulla Xoʻroz kabi nomlarning ikkinchi qismi laqabdir. Odatda, Laqab ishlatilish oʻrni va maqsadiga qarab ijobiy yoki salbiy maʼnoga ega boʻladi. Adabiy asarlarda badiiy vosita sifatida ham qoʻllanadi. Yozuvchi va shoirning bundan maqsadi personaj yoki obrazning muayyan tomondan boʻrttirish, uning biron xususiyatini rivojlantirish, qaytariqlardan qochish va asar tilini 
rang-barang qilishdir. Laqabning baʼzilari adabiyotda umumlashib ketgan. Masalan, Majnun (telba) Qaysning, Koʻhkan (togʻ qazar) Farhodning laqabidir; 2) mumtoz adabiyot davrida taxallus maʼnosida qoʻllangan soʻz. Masalan, Navoiy asarlarida oʻzi haqida "al-mulaqab bin-Navoiy" ("Navoiy deb laqab olgan") deydi.

Manbalar 

 

Nomlar
Laqay ot zoti

Laqay ot zoti — jaydari ot zoti. Vatani — Oʻrta Osiyo. Bundan 300—400 yil muqaddam laqaylar tomonidan mahalliy jaydari moʻgʻul tipidagi ot zotini yovmut, axaltaka, qorabayir va arabi ot zotlari bilan chatishtirish va uzoq, tanlash asosida yaratilgan. Laqay ot zotiz. quruq va issiq iqlimga moslashgan. Togʻli hududlarda salt minish, yuk tashish, aravaga qoʻshish, poyga va uloq musobaqalari uchun moʻljallangan (poygada 1000 m masofani 1 min. 12,7 sek.da bosib oʻtgan). Tana tuzilishi pishiq., koʻkrakdor, sagʻrisi keng, oyoqlari qotma, tusi, asosan, toʻriq, koʻk, saman, jiyron, kamdankam qora. Tirik vazni 400–450 kg. Serpushtligi 85—95%. Laqay ot zotiz. aygʻirlarining qarchigʻay balandligi 145,7 sm, gavdasining uzunligi 150 sm, koʻkrak qafasi aylanasi 161,8 sm, pochasining aylanasi 19 sm. 2—3 yoshli toylari poygaga oʻrgatiladi. Asosan, Tojikistonda (Hisor togʻ yaylovlari, Yovon dashti) va Oʻzbekistonning Denov mintaqasida boqiladi. Laqay ot zotiz. Dushanba yaqinidagi Sultonobod ot zavodi va respublikadagi maxsus yilqichilik xoʻjaliklarida urchitiladi.

Adabiyot 
 Toʻraqulov 3. va boshqa, Yilqichilik, T., 1985. Abdusattor Amirov.

Manbalar 

Otlar
Ot zotlari
Sutemizuvchilar
Biologik turlar
Laqqa baliq

Laqqa baliq () — laqqalar oilasiga mansub baliq. Boʻyi 5 m gacha, ogʻirligi 300 kg gacha. Tanasi tangachasiz. Orqa suzgich qanoti kichik. Ogʻzi keng. Pastki jagʻi uzunroq. Moʻylovi 3 juft. Orqa tomoni zaytun tusda, ost qismi esa oq rangda. Yevropadagi koʻl va daryolarda yashaydi. Oʻzbekiston daryolarida uchraydi. 4–5 yilda voyaga yetadi. Bahorda yoki yoz boshida suv tubidagi uyasiga 480 mingtacha uvildiriq tashlaydi. Erkagi tuxumlarini qoʻriqlaydi. Umurtqasiz jonivorlar bilan oziqlanadi.

Manbalar 

 
Hayvonlar
Lagʻmon Zoli Zard

Lagʻmon Zoli Zard — Vaxsh vodiysi (Tojikiston)dagi shahar harobasi (milodiy 3—4-asr —1221). Vaxsh daryosining soʻl qirgʻogʻidagi Uzun qishlogʻi yaqinida, Qoʻrgʻontepa shahridan 23 km masofada joylashgan. Oʻrta asrlarda Halovard deb atalgan. L.ning umumiy may-doni shahar atrofi bilan birgalikda 100 ga ni tashkil etadi. Shahar mudofaa devorlari bilan oʻralgan, kuzatuv minoralariga ega 4 darvozasi boʻlgan. Shaharning ayrim qismlari 2 qator devor bilan oʻrab olingan. L. oʻrnidagi dastlabki manzilgoh milodiy 3—4-asrlarda vujudga kelgan. Ilk oʻrta asrlarda Vaxsh viloyati markazi Halovard Kofirqalʼa shahri harobasi oʻrnida boʻlgan. Arablar istilosi arafasida bu yerda buddizmga eʼtiqod qilgan turkiy sulola hukmronlik qilgan. Arablar Halovardni egallab, uni vayron etishgach, viloyat markazi 12 km shim.gʻarbda joylashgan L. oʻrniga koʻchgan. Shahar oʻzining eski nomini saqlab qolgan. Arablar istilosidan soʻng u katta shaharga aylangan. 10—13-asr boshlarida ravnaq topgan. Shahardagi deyarli barcha binolar pishiq gʻishtdan ishlangan, koʻcha va maydonlarga esa shagʻal (mayda tosh) yotqizilgan. Oʻrta asrlarda bu yerda Vaxsh viloyatining zarbxonasi joylashgan. Shahar 1221-yil Chingizxon qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan. Ad:. Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Tojikiston
Oleg Lebedev

Oleg Vladimirovich Lebedev (1940.25. 1, Toshkent) — mashinalar mexanikasi sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1987), texnika fanlari doktori (1979), professor (1980). Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari i-tini tugatgan (1962). Shu institutda assistent, dotsent (1965—71); ilmiy ishlar boʻyicha prorektor hamda traktorlar va avtomobillar kafedrasida professor (1971 — 80), VASXNIL Oʻrta Osiyo boʻlimi vitse-prezidenti (1981—87). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti va fizika-mat, boʻlimi raisi (1987—94), Mexanika va inshootlarning seysmik mustaxkamligi institutida laboratoriya mudiri (1994-yildan). Ilmiy ishlari gʻildirakli mashinalarning rul boshqarmalari va boshqa mexanizmlarning gidrodinamika nazariyasi; perspektiv gidrokuchaytirgichlar bosimi manbalarini loyihalash va hisoblash; mashina va mexanizmlarni texnik talablarga asosan sintezlashga oid.

Manbalar 

1940-yilda tugʻilganlar
25-yanvarda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Levirat

Levirat (lotincha levir — qayni, erning ukasi), yesir olish — qad. nikoh odatlaridan biri, beva qolgan yanganing qaynisiga erga tegishi. Koʻpchilik xalqlarda urugʻchilik tuzumi davrida tarqalgan boʻlib, Kavkaz, Oʻrta Osiyo xalqlari, yahudiylar va boshqalarda ham saqlanib qolgan. L. odati boʻyicha uka uylanmagan boʻlsa ham marhum akaning beva (yesir) qolgan xotiniga uylanishi shart boʻlgan. Ayni chokda uka oʻlsa aka uning bevasiga uylangan. Oʻzbeklarda "Aka oʻlsa yanga meros, uka oʻlsa kelin meros" maqolida ham yuqoridagi mazmun aks etgan. Bevani uyiga qaytarib yuborish voha oʻzbeklarida ayb sanalgan. Bevani begonaga uzatishni oʻzlariga uyat hisoblashgan. Agar beva rozi boʻlmasa majburlab roziligini olish hollari ham uchragan. Marhumning bevasi, mol-mulki, farzandlari tarbiyasi begona erkak qoʻliga oʻtib ketmasligi va hali uylanmagan uka qalin toʻlab, ortiqcha sarf-xarajat qilib uylanmasligi uchun nikohning L. shakliga ruxsat berilgan. L. nikoh shakli 20-asrdan soʻng, xalqimiz turmushidan butkul chiqib ketgan.

Manbalar
Levi Boboxonov

Levicha hofiz, Boboxonov Levi (1873, Buxoro — 1926, Samarqand) — atoqli hofiz. Millati Buxoro yahudiylaridan. Hofizlik sanʼatini buxorolik Borux va Yuno Ismoilovlar, chorjoʻylik Hojixon Hofiz, keyinchalik Ota Jalol Nosirov kabi ustoz sanʼatkorlardan oʻrgangan. Maqom yoʻllarini tanbur va doira joʻrnavozligida oʻziga xos uslubda mahorat bilan ijro etgan. Diapazoni keng, tiniq va yoqimli ovozi bilan shinavandalarni maftun qilgan. Levicha hofiz 1890-yillardan boshlab Buxoro amiri saroyida xizmat qilgan. 1909—1911–yillarda Riganing mashhur "Pishushiy Amur" grammofon firmasi uning ijrosidagi Talqini Sabo, Nasri Ushshoq, Navroʻzi Sabo, Ushshoqi Qoʻqand, Ufari Moʻgʻulchai Segoh va boshqa asarlarni gramplastinkaga yozib olgan. 1921—1923-yillarda Levicha hofiz Buxoro Sharq musiqa maktabida dars bergan. 1923-yilda Samarqandga koʻchib kelib, badiiy havaskorlik toʻgaraklariga rahbarlik qilgan. Shogirdlaridan Sh. Sohibov, B. Zirkiyev, M. Tolmasov va boshqa tanilgan. Levicha hofizning ijro anʼanalarining davomchisi oʻgʻli Mushe Boboxonov (1910 — Buxoro —1983) — maqomchi-xonanda va sozanda (tanbur, doira). Oʻzbekiston xalq hofizi (1934). Buxoro musiqa bilim yurtida dars bergan (1931-yildan). Nevarasi Ari Boboxonov (1934, Buxoro) — sozanda (rubob, tanbur).

Adabiyot 
 Xaimov Ye., Levina Hofiz. Hayoti va ijodi haqida, T., 1975.

Manbalar 

O'zbekiston xalq hofizlari
Maqom
1873-yilda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
1926-yilda vafot etganlar
Samarqandda vafot etganlar
Legion

Legion (lotincha) — Qad. Rim armiyasidagi asosiy tashkiliy va taktik birlik (4,5—10 ming kishi); manipula va turmalardan, miloddan avvalgi 1-asr oʻrtasidan esa kogortalardan tashkil topgan. 16—19-asrlarda Fransiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Rossiyada turli harbiy qismlar "L." deb yuritilgan (mas, Sezar legioni; temir legionlar va boshqalar). Ikkinchi jahon urushi davrida Germa-niyada harbiy asirlardan turli xalqlarning L.lari tashkil qilindi.

Manbalar
Legirlangan poʻlat

Legirlangan poʻlat - tarkibiga maʼlum xossa beradigan legirlovchi elementlar (xrom, nikel, molibden, volfram, vanadiy, marganets, kremniy, titan, bor) sunʼiy ravishda qoʻshilgan poʻlat. Legirlangan po'lat. Tarkibidagi legirlovchi elementlarga qarab nomlanadi. Mikrolegirlangan (elementlar mikrodozada kiritilgan), kam (legirlovchi elementlar 2,5% gacha), oʻrtacha (3,5 —10%), yuqori (10% dan yuqori) legirlangan xillarga boʻlinadi. Bulardan tashqari, Legirlangan poʻlat konstruksion (qarang Konstruksiyey materiallar), asbobsozlik (qarang Asbobsozlik poʻlati) va alohida kimyoviy fizik xossaga ega boʻlgan poʻlatlarga (mas, issiqbardosh poʻlat, olovbardosh poʻlat, magnitli poʻlat va boshqalar) boʻlinadi. Legirlangan poʻlatdan mashina, mexanizm va qurilmalarning detallari, asboblar va boshqa tayyorlanadi (yana qarang Legirlash).

Manbalar
Leyden universiteti

Leyden universiteti – 1575-yil Leyden shahrida shahzoda Vilgelm I (Oranjlik) tomonidan tashkil etilgan Niderlandiyadagi eng qadimiy va yirik universitet. Ilohiyot, huquq, tibbiyot, tabiiy va ijtimoiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Leyden universitetida 17 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Oʻzining tarixiy asoslari va ijtimoiy fanlarga boʻlgan eʼtibori bilan mashhur boʻlgan universitetdir. Universitetda yettita akademik fakultet va ellikdan ortiq fan boʻlimlari mavjud boʻlib, ularda qirqdan ortiq milliy va xalqaro tadqiqot institutlari joylashgan. Leyden universitetining tarixiy asosiy kampusi kollej shaharchasida mavjud boʻlgan binolardan iborat boʻlsa, Gaagada joylashgan ikkinchi kampusda liberal sanʼat kolleji (Leiden University College The Gaaga) va uning bir qancha fakultetlari joylashgan.

Kampusi 
Universitetda markaziy kampus yoʻq. Leyden universitetining binolari shahar boʻylab yoyilgan. Baʼzi binolari: Gravensteen binosi juda eski boʻlsa, Van Steenis, Lipsius va Gorleus binolari esa ancha zamonaviyroqdir.

Kutubxonasi 
Universitet kutubxonasida 5,2 milliondan ortiq kitob va ellik ming dona jurnal mavjud. Shuningdek, unda Gʻarb va Sharq qoʻlyozmalari, bosma kitoblar, arxivlar, bosma nashrlar, chizmalar, fotosuratlar, xaritalar va atlaslar toʻplami mavjud. 2005 yilda Leyden kutubxonalarining biridan Eynshteynning monoatomik ideal gazning kvant nazariyasi haqidagi qoʻlyozmasi topilgan.

Manbalar 

Oliy oʻquv yurtlari
Universitetlar
Leykoz

Leykoz (leykemiya) — qon ishlab chiqaradigan toʻqimalarning oʻsma kasalligi, bunda koʻmik zararlanadi va normal qon hosil boʻlishi jarayoni buziladi; qon yaratuvchi aʼzolarda yosh patologik hujayra elementlari oʻsib ketadi, limfa tugunlari va taloq, kattalashadi, qonda oʻziga xos oʻzgarish sodir boʻladi. Kasallik sababi toʻla-toʻkis aniqlanmagan. Leykozning kelib chiqishida virusli, endogen, kimyoviy va radiatsion nazariyalar mavjud. Oʻtkir leykoz, surunkali miyeloleykoz (miyeloid turkumidagi hujayralarning hosil boʻlishi buziladi) va boshqa shakllari farqlanadi. Oʻtkir leykozga intoksikatsiya xos boʻlib, asosan, temperatura koʻtariladi, ogʻiz boʻshligʻi va tomoqda yiringli-yarali jarayonlar, qonsirash kuzatiladi, asab sistemasi izdan chiqishi mumkin. Qon tarkibi oʻzgarib, bunda normo-, erito- va megaloblastlar koʻpayib ketadi. Periferik qonda anemiya, trobotsitopeniya, leykogramma oʻzgarishi, qon yaratilishining toʻsatdan toʻxtashi va boshqalar kuzatiladi. Surunkali leykoz dastlab sezilmasligi mumkin. Quvvatsizlik, bosh aylanishi, koʻp terlash, apatiya, biroz harorat koʻtarilishi roʻy beradi. Bemorning suyaklari zirqirab ogʻriydi, meʼda-ichak faoliyati buziladi; jigar, taloq va limfa tugunlari kattalashadi. Ogʻirroq (terminal) hollarda anemiya, trombotsitopeniya avj oladi. Leykotsitlar, xususan, bazofil va eozinofillar soni ortadi. Qon va suyak punktatida yetilmagan yosh blastlar, koʻmik punktatida krnning limfoid elementlari giperplaziyasn roʻy beradi. Qonda donador leykotsitlar koʻpayadi, baʼzan gemolitik sindrom (qarang Gemoliz) kuzatiladi. Davosi oʻtkir Leykozda va surunkali Leykoz zoʻriqqanda bemor kasalxonada davolanadi. Rentgenoterapiya, quvvatga kiritadigan, kamqonlikka qarshi dorilar buyuriladi, qon quyiladi.

Hayvonlarda ham qon hujayralarining yetilish jarayoni buzilishi (anaplaziya) bilan kechadi. Leykoz bilan qoramol, qoʻy, echki, ot, choʻchqa, it, mushuk, parranda kasallanadi. Hayvonlardan koʻproq sigirlarda, parrandalardan tovuqlarda uchraydi. Kasallikka radioaktiv nurlar, kimyoviy omillar, genetik buzilishlar, gormonlar balan-sining buzilishi va viruslar sabab boʻlishi mumkin. Kasallik hayvon sogʻligʻiga koʻrinarli zarar yetkazmasdan oylab va yillab davom etadi. Koʻpchilik hollarda bitta yoki bir qancha limfa tugunlari, taloq kattalashadi, shuningdek, ovqat hazm qilish buziladi, holsizlanish, oriqlash, sigirlarda sutining kamayishi va shishlar paydo boʻladi. Parrandalarda, koʻpincha, 4 oylikdan katta tovuqlar, baʼzan kurka, oʻrdak, gʻoz va boshqa kasallanadi. Qishloq xoʻjaligiga qoramollarda uchraydigan enzootik Leykoz (limfoleykoz) va Retraviridae oilasiga mansub viruslar qoʻzgʻatadigan turli Leykoz shakllari katta iqtisodiy zarar yetkazadi.

Tashxis klinik belgilarga va labaratlriyada qon analizlariga qarab qoʻyiladi. Oldini olish: sogʻlom xoʻjaliklarda bu kasallikdan himoya choralari koʻriladi. Qoramollar klinik-gemotologik tekshiruvdan oʻtkaziladi. Kasallik aniqlansa, sogʻlomlashtirish tadbirlari koʻriladi.

Manbalar 

 

Kasalliklar
Leykokrat jinslar

Leykokrat jinslar (leyko... va yun. kratio — ustunlik) — och rangli minerallarga boy magmatik togʻ jinslari. Jinsdagi rangli minerallarning miqdori meʼyordan kam boʻlsa, nomiga leykokrat soʻzi qoʻshib yoziladi. Masalan, gabbrotsa piroksenning miqdori 40— 50% ni tashkil etishi shart. Agar piroksenning miqdori 25% boʻlsa, u leykokratgabbro deb ataladi. Faqat och rangli minerallardan iborat togʻ jinsi gololeykokrat jinsi deb ataladi.

Manbalar 

Petrologiya
Leykoksen

Leykoksen (lepko... va yun. xenos — yot, boshqa) — polimineral agregat, ilmenit, kamroq sfen, perovskit va titanning boshqa minerallari oʻzgarishining mahsuli. Soxta rutil (Fe23+ T13O,)ning kristallik fazasida koʻp uchraydi. Tarkibi va xususiyatlari oʻzgaruvchan. Asosiy komponentlari: TiO2 (80-90% ga yaqin) va Fe2O3(6-15%). FeO miqdori 2% dan kam. Rangi och jigarrang , kulrang , sariqdan oqqacha. Zichligi 3600–4300 kg/m3. Magnitsiz va kam magnitli. Kelib chiqishi, asosan, gipergen. Nurash qatlamlari va sochmalarda keng tarqalgan. Baʼzida gidrotermal sharoit va metamorfizmda paydo boʻladi. Sanoat konlari — ekzogen, asosan, qad. (Ukrainadagi Malishev koni va boshqalar). L. titan xom ashyosining muhim turidir. Titanning ekzogen konlaridan foydalanishda oʻzgargan ilmenit va rutil bilan birga qazib olinadi. Koʻpincha, titanli gubka olishda foydalaniladi.

Manbalar 

Minerallar
Leypsig universiteti

Leypsig universiteti - Germaniyadagi qad. va yirik universitetlardan biri. 1409-yil tashkil etilgan. Tibbiyot, siyosiy iqtisod, tarix, matematika, fizika, kimyo, biol., ilohiyot va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 90 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1543)da 3 mln.dan ziyod asar saqlanadi.

Manbalar
Leyshmanioz

Leyshmanioz — odam va xayvonlarda uchraydigan kasallik. Koʻproq tropik va subtropik iqlimli mintakalarda qayd etiladi. Leyshmaniyalar qoʻzgʻatadi va iskabtoparlar orqali yuqadi. Infeksiya manbai kemiruvchilar hisoblanadi. Teri leyshmaniozi (qarang Yomon jarohat) va ichki aʼzolar visseral leyshmaniozi farq qilinadi. Visseral leyshmanioz "kalaazar" deb ham yuritiladi. Kasallikning bu turi bilan koʻproq bolalar kasallanadi (birinchi boʻlib kasallik qoʻzgʻatuvchisini topgan ingliz vrachi U.Leyshman nomidan olingan). U surunkali kechadi, ichki aʼzolar jiddiy zararlanadi; dam-badam isitma xuruj qilishi, jigar va taloqning nihoyatda kattalashuvi, anemiya va juda oriklab ketish kasallikka xos alomatlardir. Koʻpincha, oʻlim hollari kuzatiladi. Davolash uchun tarkibida surma bor preparatlar (solyusurmin, stibanol, neostibodan va boshqalar) qoʻllanadi. Oldini olish iskabtopar va kemiruvchilarni qirishdan iborat. Shaxsiy himoya vositasi — repellentlardan foydalaniladi.

Manbalar
Lemniskata

Lemniskata (lotincha lemniscatus — lentalar bilan bezatilgan) — yotiq sakkiz sonini eslatadigan yassi egri chiziq; toʻrtinchi va undan yuqori tartibli algebraik egri chiziq; fokuslar Gʻ, (-a, O) va Gʻ2 (a, O)dan masofalari hosilasi a2 ga teng boʻlgan nuqtalarning geometrik oʻrni. Toʻgʻri burchakli koordinatalarda tenglamasi: (x2+y2)2-2a2(x2-y2)—Q, qutbiy koordinatalarda tenglamasi: p2=2a2cos2(p. Birinchi marta Ya.Bernulli koʻrib chiqqan (1694).

Manbalar
Lemurlar

Lemurlar, chala maymunlar, makilar (Lemuroidae) — primatlar turkumiga mansub sut emizuvchilar kenja turkumi. Tanasining uz. 12—72 sm, juni kalin, yaltiroq. Tumshugʻi choʻziq, koʻzi va quloklari katta, koʻpchiligining dumi uzun. 2 juft sut bezlari, 9 taga yaqin hid bilish moʻylovi bor. Madagaskar L.ining kalla suyagi choʻziq, boshqa turlari (lorilar)da qisqa. Orqa oyoqlari oldingisidan uzun (ayniqsa, sakrovchi turlarida). Oyoq va qoʻl barmoqlari daraxt shoxlariga osilib yurishga moslashgan. Boʻgʻozlik davri 3— 5 oy. 1 ta bola tugʻadi. Lemursimonlar va lorisimonlar oilasiga boʻlinadi. Tunda faol, kunduzi daraxt kovaklarida yoki uyasida uxlaydi. L.Afrikaning tropik oʻrmonlari, Madagaskar oroli, Jan.-Gʻarbiy Osiyo, Shri Lanka va Zond o.larida keng tarqalgan. L. har xil mevalar, barglar, hasharotlar, qushlarning tuxumi va joʻjasi bilan oziqlanadi.

18-19-asrlardagi lemur tadqiqotlari taksonomiya va namunalarni yigʻishga qaratilgan edi. Lemur ekologiyasi va xulq-atvori boʻyicha zamonaviy tadqiqotlar 1950- va 1960-yillargacha boshlanmadi.  Dastlab 1970-yillarning oʻrtalarida Madagaskardagi siyosiy muammolar toʻsqinlik qilgan boʻlsa, 1980-yillarda dala tadqiqotlari qayta boshlandi. Lemurlar tadqiqot uchun muhimdir, chunki ularning antropoid primatlar bilan boʻlgan ajdodlari xususiyatlari va xususiyatlarining aralashmasi primatlar va inson evolyutsiyasi haqida tushuncha berishi mumkin.  Koʻpgina lemur turlari yashash joylarini yoʻqotish va ov qilish tufayli yoʻqolib ketish xavfi ostida qolmoqda. Koʻpgina lemur turlari soʻnggi 2000-yil ichida inson faoliyati tufayli yoʻq boʻlib ketgan va ular birgalikda "subfossil lemurlar" deb ataladi.  Bular odatda saqlanib qolgan lemurlardan kattaroq boʻlib, eng kattasi Arxeoindris gorillaning oʻlchamiga teng.  Fady kabi mahalliy urf-odatlar odatda lemurlar va ularning oʻrmonlarini himoya qilishga yordam bergan boʻlsa-da, noqonuniy daraxt kesish, iqtisodiy mahrumlik va siyosiy beqarorlik tabiatni muhofaza qilish harakatlariga toʻsqinlik qiladi. Ushbu tahdidlar va ularning soni kamayib borayotgani sababli, Xalqaro Tabiatni Muhofaza qilish Ittifoqi (IUCN) lemurlarni dunyodagi yuqori yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan sutemizuvchilar deb hisoblaydi va 2013-yil holatiga koʻra barcha lemur turlarining 90%gachasi yovvoyi tabiatda yoʻq boʻlib ketish xavfiga duch kelayotganini qayd etiladi.  keyingi 20-25 yil ichida. Madagaskarning biologik xilma-xil faunasini koʻrsatadigan eng mashhur tur sifatida, lemurlar Madagaskarning sharqiy qismidagi Atsinanana yomgʻir oʻrmonlari kabi Jahon merosi obʼektlarida Madagaskarda ekoturizmning paydo boʻlishiga yordam berdi. Bundan tashqari, Lemur tabiatni muhofaza qilish jamgʻarmasi va Dyuk Lemur markazi  kabi tabiatni muhofaza qiluvchi tashkilotlar tobora koʻproq mahalliy hamjamiyatlarni barqaror qishloq xoʻjaligi va oʻrmon oʻstirish tashabbuslarini qoʻllashga ragʻbatlantirish, ekologik dasturlar uchun bandlik imkoniyatlarini kengaytirish, lemurni saqlash kabi jamiyatga asoslangan yondashuvlarni amalga oshirishga intilmoqda.  yashash joylari, shuningdek, lemurlar haqida jamoatchilikni xabardor qilish va qadrlashga yordam beradi.

Manbalar
Irving Langmuir

Irving Langmuir (1881.31.1, Bruklin, Nyu-York shtati — 1957.16.8, Falmut, Massachusets shtati) — amerikalik fizik va kimyogar. Ilmiy ishlari gazlardagi elektr razryadlar, termoelektron emissiya, vakuum texnikasi va boshqalarga oid. Emission tok zichligini ifodalaydigan formulani taklif etgan (1913). Metall sirtlar bilan tutashuvchi gaz va bugʻlarning termik ionlanishini tekshirgan (1924). Atomar vodorodni hosil qilgan (1911) va uning alangasida metallarni payvandlash jarayonini ishlab chiqqan. Birinchi kondensatsion bugʻ simobli vakuum nasosni yasagan (1916). Qattiq sirtlarda gazlar adsorbsiyaskni oʻrganib, adsorbsiya chegarasi mavjudligini aniqlagan va adsorbsiya izotermasi tenglamasini taklif qilgan (1909—16). L. monomolekulyar adsorbsion qatlamlar tuzilishini tekshirgan, kolloid sistemalarning nazariy masalalarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1932).

Manbalar 

 

Kimyogarlar
16-avgustda tugʻilganlar
31-yanvarda tugʻilganlar
1957-yilda vafot etganlar
Amerikalik kimyogarlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Yelena Lenina

Yelena Lazarevna Lenina (1890.9.4, Tomsk — 1980, Moskva) — Oʻzbekiston xalq artisti (1950). 1934-yildan Maksim Gorkiy nomidagi Toshkent rus drama teatrida ishlagan. Eng yaxshi rollari: Madam Ksidas ("Intervensiya"), Vasilisa Karpovna, Melanya ("Tubanlikda", "Yegor Bulichyov va boshqalar"), Kruchinina, Kabanixa ("Aybsiz aybdorlar", "Momaqaldiroq"), Miller xonim ("Makr va muxabbat"), Missis Xiggins ("Pigmalion"), Toʻrayeva ("Sotqinlar"), Hoji ona, Hojar ("Boy ila xizmatchi", "Paranji sirlari"), Hosiyat ("Sharq tongi") va boshqa L. ijrosiga harakterli rollar yaqin boʻlib, yaratgan obrazlari toʻlaqonliligi, tashqi ifoda vositalari va nut-qining mukammalligi bilan ajralib turadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1890-yilda tugʻilganlar
1980-yilda vafot etganlar
Leningrad jangi

Leningrad jangi (1941 10 7 - 1944.9.8) — Ikkinchi jahon urushi davridagi jang. 1941-yilning iyul-sentabrda kuch jihatdan ustunlikka ega boʻlgan nemis fashist qoʻshinlarining "Shimol" armiya guruhi, sovet qoʻshinlari qarshiligini yengib, Leningrad shahri atrofiga va Ladoga koʻli sohiliga chiqishgan hamda bu bilan shaharni mamlakat ichkarisidan ajratib qoʻyishgan. 900 kunlik qamal paytida Leningrad fronti qoʻshinlari Boltiq dengizi floti kuchlari va Ladoga harbiy flotiliyasi dushmanning barcha hujumlarini qaytarishdi. Leningrad xalqi vahshiylarcha bomba tashlashlar, ocharchilik va sovuq havoga qaramay, frontga yordam bergan. Shaharni va qoʻshinni taʼminlash "Hayot yoʻli" (Ladoga koʻli) orqali amalga oshirilgan. 1943-yil yanvarda Ladoga koʻlining jan. qirgʻogʻi boʻylab choʻzilgan qismi qamaldan boʻshatilgan. 1944-yilning martida nemis fashist qoʻshinlari Leningraddan 220–280 km nariga uloqtirib tashlangan. 1944-yil iyun-avgustoylarida Viborg va Svir-Petrozavodsk operatsiyalari vaqtida fin qoʻshinlari tor-mor keltirilgan va bu bilan Leningradga shim.dan boʻlajak xavf bartaraf qilingan.

Manbalar
Lens qoidasi

Lens qoidasi, Lens qonuni— har qanday oʻtkazgichdan yasalgan berk konturda u oʻrab turgan sirt orqali oʻtayotgan magnit induksiya oqimining oʻzgarishi tufayli vujudga keladigan induksion tok yoʻnalishini aniqlaydigan qoida. 1833-yilda E.X.Lens taʼriflagan. Lens qoidasiga muvofiq, berk konturda hosil boʻluvchi induksion tok oʻzining magnit maydoni bilan uni hosil qiluvchi magnit maydon oqimining oʻzgarishiga qarshilik koʻrsatadi.

Manbalar
Leonid Leonov

Leonov Leonid Maksimovich [1899.19(31).5 - Moskva - 1994] - rus yozuvchisi, akademik (1972). Ijodi 1922-yildan boshlangan. "Boʻrsiqlar" (1924) romani L.ning rus maishiy hayoti va meshchanlar ruhiyatini yaxshi bilishini namoyish etgan. L. "Oʻgʻri" (1927, qayta ishlangan nashri 1959), "Sot" (1929) romanlari, "Qishlokdagi voqea", "Oq tun" (1928) kabi qissalarida rus xalqi hayotining murakkab manzaralari, yangi iqtisodiy siyosat davri fojialarini aks ettirgan. "Skutarevskiy" (1932), "Okean sari yoʻl" (1936) va boshqa romanlarida rus ziyolilari — olimlar, sanʼatkorlar, injenerlar takdiri, ular boshiga tushgan fojialar hikoya qilingan. L. 30-yillarda dramaturg sifatida ham ijod etib, mehnat mavzuida "Polovchan bogʻrogʻlari" (1938), "Boʻri" (1938), 40-yilda esa urush mavzusida "Istilo" (1942) pyesalarini yozgan. L. ijodida Ikkinchi jahon urushi manzaralari aks ettirilgan "Rus oʻrmoni" (1953) romani muhim oʻrinni egallaydi. L.ning "Evgenia Ivanovna" (1938, nashr etilishi 1963) qissasida hayot yoʻli xorijda yakunlangan rus ayolining murakkab qismati katta mahorat bilan tasvirlangan. "Oltin arava" (1946, qayta ishlanishi 1955) pyesasi va "Mister Mak-Kinlining qochishi" (1961; shu nomdagi film, 1976) kinoqissasi bor. L. rus mumtoz adabiyoti, ayniqsa, F.M.Dostoyevskiy ijodiga xos vatanparvarlik va ruhiy taxlil anʼanalarini davom ettirgan.

Manbalar 

Rossiyalik yozuvchilar
Sovet yozuvchilari
1899-yilda tugʻilganlar
31-mayda tugʻilganlar
Moskvada tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
Wassily Leontief

Vasiliy Vasilyevich Leontyev (1906.5.8, Sankt-Peterburg — 1999.7.2, Nyu-York) — amerikalik rus iqtisodchisi. Leningrad universitetini tugatgan (1925). 1925-1928-yillarda Berlin universitetida oʻqib, 1928-yilda doktorlik ilmiy darajasini oldi. 1931-yilda AQShga koʻchib ketgan. Garvard universiteti (1932—75), NyuYork universiteti (1975-yildan) professor L. "harajatlar — mahsulot chiqarish" iqtisodiy tahlil usulini yaratdi. Bu usul AQSH iqtisodiyotining tarmoqlararo balansini tuzishda qoʻllangan. Uning tadqiqotlarida iqtisodiy tizim ichidagi oʻzaro bogʻlanishlarni oʻrganish asosiy yoʻnalishni tashkil etadi. "Amerika iqtisodiyoti tuzilmasini oʻrganish" (1953), "Harajatlar — mahsulot chiqarish" modelining iktisodiy tahlili" (1966) asarlarida F.Kene va boshqalarning modellarini kengaytirgan holda iqtisodiy tizimning turli qismlari oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlikni koʻrsatadigan matematik modellar yaratdi. L. oʻz modelini AQSH iqtisodiyotini tahlil etishda qoʻllab, xalqaro savdo va tabiiy resurslar iqtisodiyoti sohasida muhim natijalarga erishdi. L. usuli mamlakat iqtisodiyotini prognozlash va rejalashtirishda, hukumatlar uchun oʻzlari yuritayotgan investitsiya, soliq, tashqi savdo siyosati, harbiy harajatlar va boshqalarning xalq xoʻjaligiga taʼsirini baholashda muhim dastak boʻlib xizmat qiladi. L. iqtisodiyotda matematik metodlar va modellarni qoʻllash, xalqaro savdo, K.Marks va J.Keyns nazariyalari tahlili, indekslarni tuzish, talab va taklif mexanizmi, iqtisodiy sikllar va boshqa muammolar ustida ham tadqiqotlar olib borgan. Nobel mukofoti laureata (1973). As: Issledovaniye amerikanskoy ekonomiki, M., 1958; Budusheye mirovoy ekonomiki, M., 1979; Ekonomicheskiye esse. Teorii, issledovaniya, fakti, politika, M., 1990.

Manbalar 

Olimlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Leptomeningit

Leptomeningit (yun. leptos - yumshoq va menings — parda) — bosh miya va orqa miyadagi oʻrgimchak toʻrisimon yumshoq pardalarning yalliglanishi (qarang Araxnoidit); meningitga xos alomatlar rivojlanishi, shuningdek, yalligʻlanish tufayli orqa miya suyuqligida oʻzgarishlar roʻy berishi bilan kechadi. L.ning oʻtkir va surunkali shakli, adgeziv (yopishqoq), gemorragik, yiringli, serozli, kista hosil qiladigan va aralash turlari farq qilinadi. Qaysi soha koʻproq yalligʻlanganiga qarab, kasallik har xil koʻrinishda boʻladi: bosh miya asosi L.da optoxiazmal soha zararlansa, bir yoki ikkala koʻz xiralashadi yoki koʻr boʻlib qoladi. Interpedunkulyar soha zararlanganda esa koʻz soqqasi harakati oʻzgarib, koʻzga narsalar qoʻshaloq koʻrinadi yoki koʻz yumilib qoladi va hokazo.

Sabablari 
Leptomeningitning kelib chiqishiga turli xil infeksiyalar (gripp, zotiljam, sil), zaharlanishlar, jarohatlar va boshqa kasalliklar (gaymorit, frontit, otit) sabab bo‘lishi mumkin. Kasallik o‘tkir, o‘rtacha o‘tkir va surunkali turda kechadi.

Klinik manzarasi 
Leptomeningit bosh miyaning tepa qismida bo‘lsa, mahalliy miya belgilari Jekson ko‘rinishdagi tutqanoq xurujlari kuzatiladi (bunda alohida mushaklar guruhida klonik qaltirashlar bo‘ladi). Bu xurujlar keyin katta tutqanoq xuruji va hushdan ketish bilan davom etadi. Leptomeningit bosh miya ensa chuqurchasida bo‘lsa, mahalliy miya belgilaridan miyacha ataksiyasi, mushaklar tonusining pasayishi, adidoxokinez, dizmetriya, bosh aylanish, nistagm paydo bo‘ladi. Umumiy miya belgilari ham uchraydi. Ko‘rish nervining so‘rg‘ichida dimlanish, bosh og‘riq, qusish bilan davom etadi. Leptomeningit miyacha-ko‘prik burchagida bo‘lsa, un da V—VII—VIII kbm nervlarining zararlanish belgilari kuzatiladi. Optiko-xiazmal leptomeningitda qattiq bosh og‘riq bilan birga ko‘rishning pasayishi, ko‘ruvnervining so‘rg‘ichida dimlanish kuzatiladi. Ko‘rish maydoni toraygan bo‘lib, oq va boshqa ranglarni sezish kamaygan bo‘ladi. Ba’zi bemorlarda ko‘zni  harakatlantiruvchinervning zararlanishi, ko‘zga narsalarning ikkita bo‘lib ko‘rinishi, g‘ilaylik, yuqori qovoqning pastga tushib qolishi belgilari namoyon bo‘ladi. Bemorda haroratning biroz ko‘tarilishi, bosh og‘riq, ko‘z olmasida og‘riq, titrash, butun tananing qaqshab og‘rishi, oyoqlarda holsizlik, yurakning tez urishi,leykotsitoz, ECHT baland bo‘ladi. Orqa miya suyuqligi tarkibi o‘zgarmagan bo‘ladi.

Davosi 
Antibiotiklar, urotropin 40 % 3—5—10 ml tomir ichiga glukoza bilan yuboriladi. Vitaminlar C, B guruhi, nikotin kislota, magneziy sulfat, glitserin, laziks, diakarb, lidaza, shishasimon tana, biyoxinol buyuriladi. Og‘riq va qaltirashga qarshi dorilar qo‘llaniladi. Konservativ davo yordam bermasa, jarrohlik yo‘li bilan (kista, chandiq) davolanadi. Kasallikning tiklanish davrida radonli vannalar, ozokerit, balchiq bilan davolash, shifobaxsh badantarbiya, uqalash tavsiya etiladi.

Yana qarang 

 Ishias
 Nevralgiya
 Radikulit
 Polinevrit
 Miningit

Manbalar 

Alifbo boʻyicha kasalliklar
Kasalliklar
Asab kasalliklari
Tibbiyot
Yodgor Saʼdiyev

Yodgor Habibovich Saʼdiyev – taniqli oʻzbek kino va teatr aktori, rejissyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1998). 2024-yilda Tojikiston xalq artisti unvoni bilan taqdirlangan. „Shaytanat“ filmidagi Asadbek roli bilan mashhur.

Biografiyasi 
Yodgor Saʼdiyev 1946-yil 12-iyunda Toshkent shahrida tavvalud topgan. 1971-yilda Ostrovskiy nomidagi Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan. 1968-yildan hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatri, shuningdek, 1998-yildan „Qalqon“ studiyasining badiiy rahbari.

Saʼdiyev ijodi ijtimoiy, falsafiy va gʻoyaviy mazmun ila yoʻgʻrilgan boʻlib, qahramonlar xususiyatini, ijtimoiy muhit bilan munosabatlarini, ichki dunyosi va kechinmalarini psixologik oʻtkir tarzda talqin etishi bilan ajralib turadi. Qahramonga dramatik xatti-harakat, ohang, imo-ishora topa olishi, uning ichki va tashqi tomonini uygʻunlashtira olishi bilan diqqatga sazovor.

„Mirzo Ulugʻbek“ spektaklidagi Fransiya elchisi sahnadagi ilk obrazidir. Karl Morr („Qaroqchilar“), Kochkaryov („Uylanish“), ertakchi („Qor malikasi“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Prometey („Olovni tashlama, Prometey“), Kichik oʻgʻil („Gʻariblar“), Bobur („Yulduzli tunlar“), Klimkov („Roʻyxatlarda yoʻq“), Arslon („Oyna“), Abdurahmon („Mehrobdan chayon“), Filipp („Roʻyo“), Abror Hidoyatov („Tomosha davom etadi“) kabi rollari bilan mashhur.

Saʼdiyev kinoda „Dilbarim“da Abdusalom, „Oʻn uch terak koʻchasi“da Olimjon, „Armon“da Dadaboʻri, „Yengilmas“da Shayx Jaʼfar, 20 qismli „Shaytanat“da Asadbek roli bilan shuxrat qozongan.

„Shaytanat“ning 7-dan 20-qismigacha Saʼdiyev rejissyorlik ham qilgan.

Shuningdek, telefilm, videofilm va telepostanovkalarda ham oʻynagan: „Abu Ali ibn Sino“da Ibn Sino, „Diyonat“da Jabbor, „Girdob“da Yoʻldosh, „Alisher Navoiy“da Badiuzzamon, „Imon“da Orifjon, „Ichkuyov“da Oʻrinboy, „Soʻnggi oʻq“da Jahongir va boshqalar.
Iblis devori, Besh qismat, Jigarbandim, Honadon, Oltin tulpor duoibadi
Rejissyor sifatida „Aldagani xotin yaxshi“ (J.Puare), „Tungi mehmon“ (F.Bogdanov), „Hayot eshik ortida“ (S.Sirojiddinov) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Dublyajda 700 ga yaqin filmda ovoz bergan. Xayrulla Saʼdiyev (akasi) va Jahongir Saʼdiyev (nabirasi) Shaytanat videofilmida rol ijro etgan.

1983-yil „Roʻyo“ spektaklidagi Filipp roli uchun „yilning eng yaxshi erkak roli“ unvonini olgan. 1989-yilda Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati deb tan olingan.

Film

Manbalar 

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Oʻzbekiston rejissyorlari
Rustam Saʼdullayev

Rustam Saʼdullayev (25-iyul 1950-yill, Toshkent) — oʻzbek, sovet kino va teatr aktyori, rejissor, ssenariynavis, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist.

Hayoti 
Rustam Abdullayevich Saʼdullayev () 1950-yil 25-iyulda Toshkent shahrida tavallud topgan. Maktabda oʻqish paytida Pionerlar uyining dramachilik toʻgaragiga ham qatnagan. Kinodagi ilk rolini 13 yoshida oʻynagan — „Dorbozlar“ filmida Alijon rolini ijro etgan.

1973-yilda „Sevishganlar“ filmida Saʼdullayev bilan birga suratga tushgan Rodion Naxapetov „В бой идут одни старики“ filmidagi Romeo roliga Rustamni tavsiya qiladi. Leonid Bikov rejissyorligi ostida suratga olingan ushbu harbiy filmda ijro etgan roli bilan Rustam Saʼdullayev butun Sovet Ittifoqiga taniladi.

1975-yilda Rustam Saʼdullayev A.N.Ostrovskiy nomidagi Toshkent teatr va rassomchilik institutini tamomlagan va Oʻzbekfilm kinostudiyasi aktyoriga aylangan.

Rejissyorlik faoliyatini 1984-yilda u oʻzining ilk “Ostansya” filmida rejissyorlik qilgan.

2001-yilda esa 10 qismdan iborat boʻlgan “Koʻrlar” (“Slepie”) teleserialida bir vaqtning oʻzida rejissyorlik, prodyuserlik, ssenariy muallifi hamda bosh rol ijrochisi vazifasini bajargan. Ushbu serial Saʼdullayev oʻgʻlining sharafiga atalgan xususiy “Ravshan-film” kinostudiyasi tomonidan suratga olingan.

Rustam Saʼdullayev 2021-yildan Gerasimov nomidagi Butunrossiya davlat kinematografiya instituti Toshkent filialida dars beradi. 2023-yilda shu institutning faxriy professori unvonini olgan.

Shaxsiy hayoti 
Oilasi: turmush oʻrtogʻi Marina Vladimirovna Kuzina bilan 1987-yilda suratga olingan „Shok“ filmining suratga olish jarayonida tanishishgan. Marina oldin “Oʻzbekfilm” kinostudiyasida ishlagan (hozirgi kunda xususiy mehmonxona sohibi). Ular 2 nafar farzandning ota-onasi: qizi Navroʻza (1993) jurnalist va oʻgʻli Ravshan informatika mutaxassisi.

Mukofotlari 

 Oʼzbekistonda xizmat koʼrsatgan artist;
 “Doʼstlik” ordeni;
 “Kinematografiya fidokori” koʻkrak nishoni;
 “Xalq diplomati” ko’krak nishoni (2023-yil);
 “Billur Turandot” birinchi teatr mukofotining XXII marosimida “Shon-sharaf, qadr-qimmat va tomoshabinlar oldidagi xizmatlari uchun” faxriy mukofoti (2023-yil).

Filmografiyasi

Serial

Kliplar 

 Nash miliy Romeo Rustam Sagdullaev
 Rustam Sagdullaev: Ya ne bolel zvyozdnoy boleznyu 
 Rustam Sagdullaev: Svoyu glavnuyu rol ya eщyo ne sigral

Manbalar 

Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Ssenariychilar