Avstraliya monarxiyasi

Avstraliya monarxiyasi () — federal monarxiya koʻrinishidagi konstitutsiyaviy boshqaruv tizimi. Monarx Avstraliya Federatsiyasi hukumati boshligʻi hisoblanadi. U atrofida Vestminster tipidagi parlament demokratiyani shakllantiradi. Baʼzan, davlatning siyosiy tuzilishidagi ishlarning haqiqiy holatini taʼkidlash uchun, Avstraliya „Toj respublikasi“ deb nomlanadi. Avstraliya rasman monarxiya boʻlib qolishiga qaramay, u oʻz mohiyati va ruhiga koʻra respublika hisoblanadi .

Avstraliyaning hozirgi monarxi — Charles III. U 2022-yil 8-sentabrda taxtga oʻtirgan. Qirollik oilasi aʼzolari vaqti-vaqti bilan mamlakat ichida Avstraliya nomidan shaxsiy va rasmiy vazifalarni bajaradilar. Biroq, konstitutsiyada faqat qirolning roli mustahkamlangan va faqat u baʼzi bir ijro etuvchi hokimiyatlarga ega. Garchi baʼzi huquqlar toʻgʻridan-toʻgʻri monarxga tegishli boʻlsa-da, Avstraliyadagi konstitutsiyaviy va asosoy vazifalarning aksariyati mamlakat konstitutsiyasi va qirol tomonidan chiqarilgan patentga muvofiq monarxning Avstraliyadagi vakili, yaʼni general-gubernator tomonidan amalga oshiriladi. Har bir shtat bosh vazirining taklifiga binoan va bevosita monarx tomonidan tayinlanadigan gubernator tomonidan nazorat qilinadi. Shtatda bevosita boʻlgan davrda monarx gubernatorning barcha vazifalarini oʻz zimmasiga oladi. Avstraliya hududlarida monarx toʻgʻridan-toʻgʻri Avstraliya general-gubernatori tomonidan yoki bilvosita general-gubernator tomonidan tayinlangan maʼmurlar orqali vakillik qiladi. Monarxning baʼzi bir vakolatlari qonunlar bilan cheklangan. Unga koʻra, parlamentda general-gubernator unga vakillik qiladi va kundalik ijro etuvchi funksiyalarni vazirlar mahkamasi amalga oshiradi.

Avstraliya monarxi, davlat rahbari lavozimini egallashdan tashqari, bir vaqtning oʻzida u Hamdo'stlik qirolliklari boʻlgan barcha oʻn besh mamlakatning monarxi hisoblanadi.

Tashqi va ichki ishlar 
Avstraliya monarxi, 54 aʼzodan iborat Millatlar Hamdoʻstligining va 14 ta davlatni oʻz ichiga olgan Hamdoʻstlik qirolligining monarxi hisoblanadi. Avstraliya monarxining siyosiy maslahatchilari Avstraliya federal vazirlari va shtat gubernatorlaridir. 1986-yildagi Avstraliya qonuniga koʻra, Britaniya yoki boshqa xorijiy hukumatlar monarxga Avstraliya siyosati boʻyicha maslahat bera olmaydi.

Moliyalashtirish 

Avstraliya qirolni saqlash uchun bujetdan hech qanday pul ajratmaydi, faqat monarx Avstraliya hududida boʻlgan yoki chet elda Avstraliya nomidan harakat qilgan hollar bundan mustasno. Odatda, hukumat barcha xarajatlarni faqat Avstraliya general-gubernatori va mamlakatda toj vakili boʻlgan gubernatorlar uchun toʻlaydi.

Konstitutsiyaviy roli 
Avstraliyadagi toj vakili general-gubernator va Avstraliyaning alohida shtatlarining gubernatorlari hisoblanadi. General-gubernatorning asosiy vazifalaridan biri Bosh vazirni Vazirlar Mahkamasi rahbari etib tayinlashdan iborat. General-gubernatorning roli ramziy maʼnoga ega.

Hukumat 
Amalda, vazirlar qirollik huquqini toʻgʻridan-toʻgʻri amlga oshirgan holda urush eʼlon qilishi, tinchlik oʻrnatishi va Avstraliya qurolli kuchlariga qoʻmondonlik mumkin. General-gubernator parlamentni tarqatib yuborish, chaqirish va saylovlarni oʻtkazishni tayinlash huquqiga ega. Lekin u buni hech qachon bosh vazir maslahatisiz amalga oshirmaydi, faqat keskin konstitutsiyaviy inqirozlar bundan mustasno. Xususan, general-gubernatorning bunday harakati 1975-yilda sodir boʻlgan.

General-gubernator Avstraliya Vakillar palatasida koʻpchilikning qoʻllab-quvvatlagan shaxsni Avstraliya bosh vaziri etib tayinlashi shart. Odatda parlamentda koʻpchilikni tashkil etgan partiyaning rahbari bosh vazir boʻladi. Bosh vazirlikka nomzodlarning hech biri Vakillar palatasida koʻpchilik ovozini olmasa, general-gubernator oʻz xohishiga koʻra bosh vazirni tayinlashi mumkin.

General-gubernator toj vazirini tayinlaydi, ammo u Avstraliya parlamenti oldida javobgar hisoblanadi

Tashqi ishlar 

Qirollik huquqi tashqi ishlarga ham tegishli. General-gubernator xalqaro shartnomalarni koʻrib chiqadi va ratifikatsiya qiladi. Biroq, ular Avstraliya qonunlariga zid boʻlmasligi talab etiladi. Xalqaro konventsiyalarni imzolash uchun parlamentning tegishli qarori talab qilinadi.

General-gubernator Avstraliya elchilarining tayinlanishini tasdiqlaydi va xorijiy elchilarni qabul qiladi. Bundan tashqari, pasportlarni berish ham qirollik huquqining bir qismidir, shuning uchun Avstraliya pasportlarida monarx vakili sifatida general-gubernator koʻrsatiladi.

 Avstraliya general-gubernatori Buyuk Hazrati Charlz III ning Avstraliyadagi vakili boʻlib, barcha manfaatdor boʻlishi mumkin boʻlgan shaxslardan ushbu hujjatni tashuvchiga, yaʼni Avstraliya fuqarosiga bepul oʻtishni va unga zarur boʻlgan barcha yordam va himoyani berishni soʻraydi.

Parlament 

Monarx senat va vakillar palatasi bilan birgalikda Avstraliya parlamentining uchta tarkibiy qismidan biridir. Monarxning kuchi parlamentning ikkala palatasining ramzlarida aks ettirilgan, ammo monarx qonun ijodkorligida ishtirok eta olmaydi.

General-gubernator parlamentni chaqirish va tarqatib yuborish huquqiga ega. Yangi parlament sessiyasi monarx yoki general-gubernator tomonidan aytiladigan anʼanaviy nutq bilan boshlanadi. Na monarx, na vitse-qirol Vakillar palatasiga kirish huquqiga ega emas, shuning uchun nutq Senat binosida amalga oshiriladi. Bunday hollarda Vakillar palatasi deputatlari Senatdagi majlisga chaqiriladi, buning uchun valiahd elchisining alohida pozitsiyasi mavjud boʻlib, u parlament quyi palatasining anʼanaviy tarzda yopiq eshiklarini taqillatadi.

Avstraliyaning barcha qonunlari General-gubernator yoki tegishli shtat gubernatorlari tomonidan rasman tasdiqlanadi va Avstraliyaning Buyuk muhri yoki tegishli muhrlar bilan muhrlanadi. General-gubernator „Qirolning imzosi uchun“ qonun loyihasiga rozilik berishdan bosh tortish huquqiga ega, qirol esa Britaniya hukumatining maslahatiga koʻra, qonun loyihasini u maʼqullaganidan keyin bir yil ichida rad etishga haqli. Amalda ,General-gubernator bunday huquqdan hech qachon foydalanilmagan.

Har bir yangi saylangan parlament aʼzosi Avstraliya Konstitutsiyasining 42-bobiga muvofiq, oʻz lavozimiga kirishgandan soʻng, hozirda hukmronlik qilayotgan Britaniya monarxi va uning merosxoʻrlari hamda Buyuk Britaniya Qiroli yoki Qirolichasi tomonidan tayinlangan shaxslarga qasamyod qilishi yoki sodiqlik eʼlon () qilishi shart. Konstitutsiyaga koʻra, Britaniya Avstraliya davlatining boshligʻidir.

Sud 

Monarx sud funksiyalarini shaxsan bajarmaydi, lekin uning nomidan adolatni amalga oshiradi. Oliy sud majlislari „Avstraliya Oliy sudi majlisda; Xudo malikani/qirolni asrasin“ va jinoiy sudlar „Ismga qarshi malika/qirol“ yoki „Ismga qarshi toj“ formulasi boʻyicha oʻtkaziladi. Mustamlaka davridan beri sud amaliyotga koʻra, shtat sudlari Britaniya gerbidan foydalanadi. Faqatgina, Yangi Janubiy Uels sudi bundan mustasno.

Qonunda aytilishicha, „qirol har doim haqdir“, shuning uchun monarxni jinoiy javobgarlikka tortish mumkin emas.

Shuningdek, monarx ayrim shtatlarning gubernatorlari tomonidan amalga oshiriladigan avf etish huquqiga ham ega.

Davlatlar va hududlar 
Monarx tegishli shtatlarning bosh vazirlari maslahati bilan shtat gubernatorlarini tayinlaydi. Avstraliyaning ikkita hududi — Shimoliy hudud va Avstraliya poytaxti Avstraliya Hamdoʻstligi tomonidan bevosita boshqariladi. Bu yerda general-gubernator Avstraliya federal hukumatining maslahati bilan maʼmurlarni tayinlaydi.

Monarxiya va Avstraliya Qurolli Kuchlari 
Avstraliya Konstitutsiyasining 68-moddasida aytilishicha, general-gubernator qirolicha/qirolning vakili sifatida Avstraliya Qurolli Kuchlarining bosh qoʻmondoni hisoblanadi. Biroq, general-gubernator harbiy tizimda hech qanday rol oʻynamaydi va qurolli kuchlar Mudofaa vazirligiga boʻysunadi.

Avstraliya harbiy-dengiz kuchlari kemalari anʼanaviy ravishda „qirolicha/qirol Hazrati oliylarining Avstraliya kemalari“ deb ataladi. Piyoda polklari „Qirollik Avstraliya polklari“ deb nomlanadi.

Qirollik oilasining bir qator aʼzolari Avstraliya quroli kuchlarining turli boʻlinmalari va tuzilmalarining faxriy boshliqlari hisoblanadi.

Avstraliya monarxlari roʼyxati

Mustamlaka davri (1770–1901)

Federatsiya monarxlari ro'yxati (1901-yildan hozirgi kungacha)

Britaniya qirollari (1901–1939)

Avstraliya monarxlari (1939-yildan hozirgi kungacha)

Federatsiyadan keyingi monarxlarning xronologiyasi

Manbalar 

Avstraliya
Monarxlar
Davlat apparati

Havolalar  

 Governor-General of Australia (Official website)
 Australians for Constitutional Monarchy (Official website)
 Australian Republican Movement (Official website)
 Australian Monarchist League (Official website