Kipriksimon mushak

Kipriksimon mushak (siliar mushak deb ham ataladi) koʻzning oʻrta qatlami boʻlgan tomir pardada silliq mushak halqasi shaklida hosil boʻlgan koʻzning ichki muskullari guruhidir . Kipriksimon mushaklar turli masofalardagi obyektlarni koʻrish uchun akkomodatsiyani boshqaradi va Schlemm kanaliga suvsimon suyuqlik oqimini tartibga soladi. Shuningdek, u koʻz gavharining shaklini oʻzgartiradi, lekin qorachiq oʻlchamini oʻzgartirmaydi, bu vazifa qorachiqni toraytiruvchi va qorachiqni kengaytiruivchi mushaklar tomonidan amalga oshiriladi.

Tuzilishi

Rivojlanishi 
Siliar mushak xoroid ichidagi mezenximadan rivojlanadi va kranial nerv nayi hosilasi hisoblanadi.

Nerv taʼminoti 

Kipriksimon mushak, kipriksimon nerv tugunidan paydo boʻlgan qisqa siliar nervlardan parasimpatik tolalarni oladi. Parasimpatik postganglionar tolalar V 1 bosh miya nervi (uch shoxli nervning nazosiliar tarmogʻi) tarkibiga kiradi, presinaptik parasimpatik tolalar esa okulomotor nerv (3-bosh miya nervi) bilan siliar gangliyga boradi. Postganglionar parasimpatik innervatsiya siliar gangliydan kelib chiqadi.

Edinger-Westphal yadrosidan kelib chiqadigan presinaptik parasimpatik signallar III bosh miya nervi (okulomotor nerv) tomonidan olib boriladi va qisqa siliar nervlar orqali yoʻnaladigan postganglionar parasimpatik tolalar orqali siliar gangliydan oʻtadi va kipriksimon tana va kamalak pardani innervatsiya qiladi. Parasimpatik M3 muskarinik xolinoretseptorlarining qoʻzgʻalishi siliar mushaklarning qisqarishiga olib keladi. Qisqarish taʼsiri siliar mushak halqasining diametri qisqarib, zonula tolalarining boʻshashishiga olib keladi, natijada gavhar sharsimon shaklga kirib, yaqindan koʻrish uchun yorugʻlik sindirish kuchini oshiradi. 

Gavharning yuqori darajadagi akkomodatsiyasi talab qilinganda, masalan, kitob oʻqish kerak boʻlganda, parasimpatik nerv sistemasi dominant boʻladi.

Funksiyasi

Akkomodatsiya 
Siliar mushaklar tolalari dumaloq (Ivanoff), boʻylama (meridianal) va radial yoʻnalishga ega.

Hermann von Helmholtz nazariyasiga koʻra, dumaloq siliar mushak tolalari koʻzning zonulyar tolalariga (akkomodatsiya paytida gavharni ushlab turadigan tolalar) taʼsir qilib, yorugʻlikka fokusni toʻgʻirlash uchun gavhar shaklini oʻzgartirish imkonini beradi. Siliar mushaklar qisqarganda, gavhar oʻzini oldinga tortadi va koʻz oldingi sohasini koʻz oʻqi tomon siljitadi. Bunda Zinn tolalari (gavharni ushlab turadigan yoki yassilaydigan zonulyar tolalar) tufayli gavhardagi taranglikni kamaytiradi. Zinn tolalari tarangligining boʻshashishi gavharning qisqa masofali fokusga moslashib, sharsimon shaklga kirishiga olib keladi. Aksincha, siliyar mushaklarning boʻshashishi Zinn tolalarini taranglashishiga olib keladi, natijada gavhar yassilashib, fokus masofasini oshiradi, inson koʻzi uzoq masofali buyumlarni koʻrishga moslashadi. Helmholtz nazariyasi 1855-yildan beri keng qabul qilingan boʻlsa-da, uning mexanizmi hali ham munozarali boʻlib qolmoqda. Akkommodatsiyaning boshqa muqobil nazariyalari L. Jonson, M. Tscherning va Ronald A. Schachar tomonidan taklif qilingan.

Trabekulyar toʻr teshiklari oʻlchamini oʻzgartirish 
Koʻzning old kamerasidagi trabekulyar toʻrga kiruvchi boʻylama mushak tolalarning qisqarishi va boʻshashishi, mos ravishda, toʻr teshiklari hajmining ortishi va kamayishiga olib keladi, natijada Shlemm kanaliga suvsimon suyuqlik oqimining oʻtishini osonlashtiradi yoki toʻsqinlik qiladi.

Klinik ahamiyati

Glaukomada 
Ochiq burchakli glaukoma va yopiq burchakli glaukomani M-xolinoretseptorlar agonistlari (masalan, pilokarpin) bilan davolash mumkin, bu preparatlar siliar mushaklarning tez miozi va qisqarishiga olib keladi, trabekulyar toʻrni ochadi, suvsimon suyuqlikning drenajlanishini osonlashtiradi. Schlemm kanaliga kirib, oxir-oqibat koʻz ichi bosimini pasaytiradi.

Tarixi

Nomlanishi 
Siliar soʻzi taxminan 1685-1695 yillarda paydo boʻlgan. Cilia atamasi bir necha yil oʻtgach, 1705-1715-yillarda paydo boʻlgan va yangi-lotin tilida bu soʻzning koʻplik shakli cilium kiprik maʼnosini anglatadi. Lotin tilida cilia yuqori koʻz qovogʻini anglatadi va baʼzi hollarda qosh degan maʼnoni anglatuvchi supercilium'''ning bir qismi ham hisoblanadi. -ary qoʻshimchasi dastlab oʻrta ingliz (-arie), qadimgi fransuz (-er, -eer, -ier, -aire, -er) va lotin (-ārius) tillaridan olingan soʻzlarda paydo boʻlgan; u turli soʻzlarda ishlatilishiga koʻra „tegishli, bogʻlangan“, „hissa qoʻshadigan“, „maqsadida“ maʼnolarini bildirishi mumkin. Birgalikda, cili(a)-ary'' koʻz ichidagi va uning atrofidagi turli xil anatomik tuzilmalarga, yaʼni kipriksimon tanaga va koʻz gavharining halqasimon tayanch apparatiga taalluqlidir.

Qoʻshimcha rasmlar

Yana qarang 

 Presbiyopiya
 Kipriksimon tana

Manbalar 

Webarxiv andozasi wayback havolalari
Koʻz
Tibbiyot
Oftalmologiya
Anatomiya