Chogʻa Zanbil

Chogʻa Zanbil (shuningdek, Tchoga Zanbil va Čoġā Zanbīl) (; elamcha: Al Untas Napirisa then later Dur Untash) Eronning Xuziston ustonidagi qadimiy Elam majmuasi. Bu Mesopotamiyadan tashqarida mavjud boʻlgan kam sonli zikkuratlardan biridir. U Suzadan taxminan  janubi-sharqda va Ahvozdan  shimolda joylashgan. Untash-Napirisha hukmronligi xronologiyasidagi noaniqlik tufayli shaharning qurilgan sanasi noaniq, ammo eramizdan avvalgi 14—13-asrlarga toʻgʻri kelishi aniq. Anʼanaviy taxmin qilingan sana miloddan avvalgi 1250-yil. Ayni paytda shahar yangi Ossuriya hukmdori Ashshur banipal tomonidan miloddan avvalgi 645-yilda va Elam poytaxti Suza bilan birga vayron qilingan deb taxmin qilinadi, ammo baʼzi tadqiqotchilarga koʻra, bosib olishning tugashini miloddan avvalgi 12-asrning oxiriga toʻgʻri keladi . Zikkurat YuNESKO tomonidan zinapoyali piramidal yodgorlikning eng yaxshi saqlanib qolgan namunasi deb eʼtirof etilgan. 1979-yilda Chogʻa Zanbil YuNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan birinchi Eron obyekti boʻldi.

Tarixi va etimologiyasi 
Elam tili izolyatsiya qiligan tildir. Chogʻa Zanbil odatda „savat tepaligi“ deb tarjima qilinadi. U miloddan avvalgi 1250-yillarda shoh Untash-Napirisha tomonidan, asosan, buyuk xudo Inshushinakni sharaflash uchun qurilgan. Uning asl nomi Dur Untash boʻlib, „Untash shahri“ degan maʼnoni anglatadi, lekin u yerda ruhoniylar va xizmatkorlardan tashqari koʻp odamlar yashagan boʻlsa kerak. Majmua shaharning asosiy hududlarini belgilaydigan uchta konsentrik devor bilan himoyalangan. Yozuvlardan maʼlumki, tashqi devorning yettita darvozasi boʻlgan, shundan faqat 2 tasi topilgan. Oʻrta devorda toʻrtta darvoza boʻlib, tashqi va oʻrta devorlar orasida elamiylarning bosh xudosi Napirisha va Inshushinakga bagʻishlangan umumiy ibodatxona boʻlgan. Ichkaridagi 2,5 gektar maydonning katta qismi toʻliq bosh xudoga bagʻishlangan katta zikkurat bilan qoplangan boʻlib, u toʻrtburchaklar shaklidagi avvalgi ibodatxona ustiga qurilgan boʻlib, u ham Untash-Napirisha tomonidan qurilgan omborxonalarga ega.

Oʻrta hududda boshqa xudolar uchun oʻn bitta ibodatxona mavjud. Bularga Nabu, Adad, Shala, Inanna, Ninegal, Humpan, Shiamut, Pinikir, Manzat va Nuska kiradi. Zikkuratning shimoli-sharqida elam xudolari Isniqarab (Ishmekarab) va Kiririsha uchun ziyoratgohlar ham bor. Gʻishtdan yasalgan yozuvda Nahhunte xudosiga bagʻishlangan oltin haykal eslatib oʻtilgan. Yigirma ikkita ibodatxonaga ishora qiluvchi gʻishtli yozuvlar topilgan, ammo ularning faqat yarmi joylashgan. Tashqi tomondan qirollik saroylari, beshta yer osti qirollik qabrini oʻz ichiga olgan dafn saroyi joylashgan.

Tijorat va turar-joy maydonlarini oʻz ichiga olgan maydondagi qurilish Untash-Napirishaning oʻlimidan soʻng koʻplab qurilish bosqichlari bilan davom etdi va taxminan miloddan avvalgi 645-yilda Ossuriya shohi Ashshur banipal tomonidan vayron qilinmaguncha qurilish ishlari davom etdi. Baʼzi olimlar Chogʻa Zanbildagi koʻp sonli ibodatxonalar va ziyoratgohlarga asoslanib, Untash-Napirisha togʻli va pasttekislik Elam xudolarini bir joyda birlashtirgan yangi diniy markaz (ehtimol Suza oʻrnini bosmoqchi boʻlgan) yaratishga harakat qilgan, deb taxmin qilishadi.

Zikkurat dastlab har bir tomoni  va balandligi taxminan  boʻlib, besh darajali boʻlgan va maʼbad bilan toj kiygan. Loy gʻisht butun ansamblning asosiy materiali edi. Zikkuratga pishiq gʻishtdan yasalgan qoplama berilgan, ularning bir qatorida elam va akkad tillarida xudolar nomini beruvchi mixxat belgilar mavjud. Zikkuratning balandligi bor-yoʻgʻi  boʻlsa-da, taxminiy asl balandligining yarmidan kam boʻlsa-da, uning saqlanish holati beqiyos.

Arxeologiyasi 

Hududi 96 gektarni tashkil etuvchi maydon dastlab bu yerda neft qidiruvi bilan shugʻullanuvchi geolog tomonidan topilgan. U yozilgan gʻishtni topdi va havaskor arxeolog boʻlib, uni ekskavatorlarga olib borib, keyin Suza manzilgohida ishladi. Yozuvda bitta „Untash-Gal“ tomonidan muqaddas shahar qurilishi tasvirlangan. U 1935—39 va 1946-yillarda Roland de Mekkenem tomonidan tekshirilgan va qazilgan.

Chogʻa Zanbil 1951—1962-yillar oraligʻida olti faslda (jami 21 oy) Fransiya arxeologik missiyasi bilan birgalikda Roman Ghirshman tomonidan qazilgan. Jarayon davomida bir vaqtning oʻzida 100 dan 125 gacha ishchilar brigadasi yordamida deyarli 100 000 kub yard chiqindilar olib tashlangan. Qazishmalar natijasida 1300 kvadrat metrlik toʻrtburchak devor, ibodatxonalar va hovlilar bilan oʻralgan muqaddas maydon aniqlangan. Besh bosqichli zikkurat uning markazida, burchaklari asosiy nuqtalarga qaratilgan edi. Zikkuratdagi har 11-darajali gʻishtlarga yozuvlar tushirilgan. Katta darvozalar toʻrt tomondan qurilgan boʻlib, uchta zinapoyasi 2-darajaga, bittasi janubi-gʻarbiy, 5-chi va eng yuqori qavatga olib boradi. Har bir darvozada Insushinak xudosiga bagʻishlangan yozuvi boʻlgan koʻk sirlangan terakotadan yasalgan yarim oʻlchamdagi haykallar bor edi. Qazishmalar shuni koʻrsatdiki, zikkurat ikki bosqichda qurilgan, avval 2-darajaga, ikkita ibodatxonaga, keyin esa 5-qavatga. Ibodatxonalardan birida oq va qora shisha koshinlar topilgan. Hovli xonalari ostidan beshta qabr topilgan. 1-qabr hech qachon foydalanilmagan, aftidan, V qabr antik davrda oʻgʻirlab ketilgan, II qabrda besh kishining qisman yondirilgan jasadi (boshqa joyda kuydirilgan) va IV qabrda toʻliq buzilmagan, qabr buyumlari bilan birga 40-60 yoshli katta yoshli ayol boʻlgan.

Bir qancha yozuvli gʻishtlar topilgan (jami 5257 tasi elam tilida, 67 tasi akkad tilida). Bitta quyidagicha oʻqiladi:

„Men, Untaš-Napiriša, Humbanumenaning oʻgʻli, Anšan va Suza shohi, hayotim doimo farovon boʻlishini, oʻzim qurgan pishiq gʻishtlardan qurilgan maʼbad va sirlangan gʻishtlardan ziyoratgohim barakali nasl-nasabim yoʻq boʻlib ketishiga izn bermayman; men uni Siyan-kukdagi Inšušinakka berdim va maʼbad minorasini oʻrnatdim. Mening nomimdan sovgʻa sifatida qilgan va mehnat qilganlarim Inshušinakka maʼqul boʻlsin!“

Nisbatan yaqin oʻtmishda bu joy Behzod Mofidiy Nasrobodiy tomonidan 1999, 2002, 2004 va 2005-yillarda qazilgan. Bunga Kil universiteti tomonidan 35 gektar magnitometr yordamida oʻtkazilgan tadqiqot ham kiritilgan.

Tahdidlar 
Global talab ortib borayotganligi sababli neftni qidirish maydonchaning poydevoriga tahdid soladi, chunki neft zaxiralarini qidirish uchun turli xil seysmik sinovlar oʻtkazildi. Neft qazish ishlari zikkuratdan  uzoqlikda olib borilgan.

Galereya

Yana qarang 

 Hafttepa

Manbalar

Adabiyotlar 
QAZILMA HISOBOTLARI
Roman Ghirshman, "Tchoga Zanbil (Dur-Untash). Vol. I: La Ziggurat", Mémoires de la Délégation Archéologique en Iran, vol. 39, Geuthner, 1966
R. Ghirshman, "Tchoga Zanbil (Dur-Untash) Volume II: Temenos, Temples, Palais, Tombes", Memoires de la Delegation Archeologique en Iran, vol. 40 Geuthner, 1968
PlatesM.J. Steve, "Tchoga Zanbil (Dur-Untash) 3: Textes Élamites et Accadiens", Mémoires de la Délégation Archéologique en Iran, vol. 41, Geuthner, 1967
Edith Porada, "Tchoga Zanbil (Dur-Untash). Vol. IV (only): La Glyptique", Memoires de la Delegation Archeologique en Iran, vol. 42, Geuthner, 1970
 P. Amiet, "Martik et Tchoga Zanbil", Revue d'Assyriologie et d'Archéologie Orientale, vol. 84, no. 1, pp. 44–47, 1990
Ghirshman, R., "La Ziggourat de Tchoga-Zanbil près de Suse", Revue Archéologique, vol. 44,  pp. 1–6, 1954
Ghirshman, R., "Nouveaux Travaux à La Ziggourat de Tchoga-Zanbil, Près Suse", Revue Archéologique, vol. 46, pp. 63–67, 1955
 Roman Ghirshman, "La ziggourat de Tchoga-Zanbil (Susiane)", Comptes rendus de l'Académie des inscriptions et belles-lettres, vol. 98 lien Issue 2, pp. 233–238, 1954
Ghirshman, R., "La ziggourat de Tchoga-Zanbil près Suse", Revue Archéologique, vol. 49, pp. 1–9, 1957
Ghirshman, R., "The ziggurat of Choga Zanbil", Archaeology, vol. 8, no. 4, pp. 260–63, 1955
 Roman Ghirshman, Campagne de fouilles à Tchoga-Zanbil, près de Suse, Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, vol.  99, iss. 1, pp. 112–113, 1955
 Roman Ghirshman, "Cinquième campagne de fouilles à Tchoga-Zanbil, près Suse, rapport préliminaire (1955–1956)", Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, vol. 100, iss. 3, pp. 335–345, 1956
Ghirshman, Roman, "Cinquième campagne de fouilles à Tchoga-Zanbil, près Suse, 1955 - 1956. Rapport préliminaire", Arts Asiatiques, vol. 3, no. 3, pp. 163–82, 1956
 Roman Ghirshman, "Les fouilles de Tchoga-Zanbil, près de Suse (1956)", Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, vol.  100, iss. 2, pp. 137–138, 1956
 Roman Ghirshman, "VIe campagne de fouilles à Tchoga-Zanbil près de Suse (1956–1957) rapport préliminaire", Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, vol. 101, iss. 3, pp. 231–241, 1957
Ghirshman, R., "Les fouilles de Tchoga-Zanbil, près Suse (7e campagne, hivers 1958-1959)", Revue Archéologique, vol. 1, pp. 133–39, 1960
 Roman Ghirshman, "FouiIles de Tchoga-Zanbil près de Suse, complexe de quatre temples", Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, vol. 103, iss. 1, pp. 74–76, 1959
 Roman Ghirshman, "VIIe campagne de fouilles à Tchoga-Zanbil, près de Suse (1958–1959)", rapport préliminaire,  Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, vol. 103, iss. 2, pp. 287–297, 1959
 Ghirshman, Roman. "Tchoga-Zanbil, Rapport Preliminaire de la VIIIe Campagne. (1960-1961)", Arts Asiatiques, vol. 8, no. 2, 1961, pp. 121–38
 D. T. Potts, "The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State", Cambridge University Press, 1999, 
François Vallat, "Légendes élamites de fragments de statues d’Un-taš-Napiriša et Tchoga Zanbil", Iranica antiqua 23, pp. 169–177, 1988

Havolalar 

 Chogha Zanbil 
 World Heritage profile

Eronning arxeologik manzilgohlari
Erondagi Jahon merosi obyektlari
Eron qalʼalari
Qadimgi Yaqin Sharq ibodatxonalari
Shush shahristoni
Xuziston ustonidagi bino va inshootlar
Xuziston ustonidagi sayyohlik joylari
Eron milliy asarlari
Elam shaharlari
Zikkuratlar
Eron piramidalari