yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Nikolay Rimskiy-Korsakov

Nikolay Andreyevich Rimskiy-Korsakov (18-mart 1844-yil, Tixvin — 21-iyun 1908-yil, hozirgi Leningrad viloyati) — rus kompozitori, pedagog, dirijyor, musiqa jamoat arbobi. “Qudratli toʻda”ning aʼzosi. Peterburg konservatoriyasida professor (1871-yildan). “Qor qiz” (1881), “Sadko” (1896), Shoh “Sulton haqida ertak” (1900), “Oltin xoʻrozcha” (1907) kabi operalarda rivoyat, afsona va ertaklarga keng murojaat etib, xalq orzu va niyatlari, hayotbaxsh tabiat goʻzalligini madh etgan.

Tarixiy mavzularga asoslangan “Pskovlik qiz” (1872), “Shoh qayligʻi” (1898) va boshqa operalari bilan erksevarlik, xalqchillik gʻoyalarini olgʻa surgan, rus musiqali dramasini yuksak pogʻonaga koʻtargan. Rimskiy-Korsakov — garmoniya va orkestrlashning mohir ustasi. Sharq mavzularidagi “Antar” (1868) va “Shahrizoda” (1888), “Ispancha kaprichchio” (1887) kabi asarlarida programmali simfonik musiqa taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Uning 2 ta “Rus xalq qoʻshiqlari” toʻplami (1877, 1882), “Garmoniyadan amaliy darslik” (1886), “Orkestrlash asoslari” (1913) va boshqa asarlari rus va jahon kompozitorlik ijodiyotiga samarali taʼsir etdi.

Manbalar 

Kompozitorlar
Rus kompozitorlari
18-martda tugʻilganlar
1844-yilda tugʻilganlar
1908-yilda vafot etganlar
21-iyunda vafot etganlar
Río Negro

Rio negro ( — qora daryo) — Argentinadagi daryo, Patagoniyaning shim. qismida. And togʻlarining sharqiy yon bagʻridan boshlanuvchi Neuken va Limay daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uzunligi Neuken irmogʻi boshlangan joyidan 1300 km, havzasining maydoni 146 ming km². Patagoniyaning qurgʻoqchil tekisliklaridan oqib oʻtib, Atlantika okeaniga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 950 m³/sek. Yoz boshlarida toshadi. Ayrim qismlarida kema katnaydi. GES, suv omborlari qurilgan.

Manbalar 

Argentinadagi daryolar
Turor Risqulov

Turor Risqulov (1894-yil 14(26)-dekabr, Yettisuv (hozirgi Olmaota) viloyati Verniy uyezdi Sharqiy Toʻrgʻay boʻlisi (volosti) — 1938-yil 10-fevral, Moskva) — davlat va jamoat arbobi. Merke shahridagi rustuzem maktabi (1910) va Pishpek (hozirgi Bishkek)dagi xoʻjalik maktabini tugatgan (1914). Turkistonda podsho Rossiyasiga qarshi 1916-yilda koʻtarilgan milliy ozodlik harakatida qatnashgan. Toshkentdagi oʻqituvchilar seminariyasida oʻqigan (1916—1917). Qozoq (qirgʻiz) yoshlarining inqilobiy tashkilotini tuzishda ishtirok etgan (1917-yil yozi). Turkiston ASSR sogʻliqni saqlash komissari (1918—1919), Turkiston kompartiyasi Musulmonlar byurosi raisi (1919—1920), Turkiston ASSR MIK raisining birinchi oʻrinbosari (1919-yil oktabrdan), raisi (1920). Risqulov Moskvaga chaqirib olinib, unga RSFSR Milliy ishlar xalq komissarligining ikkinchi oʻrinbosari, komissarliknnig Ozarbayjondagi muxtor vakili lavozimlari (1920-yil avgust — 1922-yil iyul) berildi. Keyin oʻz yurtiga qaytarildi va u Turkiston ASSR Xalq Komissarlari Soveti raisi vazifasida ishlay boshladi (1922-yil sentyabr — 1924-yil yanvar). 1924—1925-yillarda u yana Moskvaga chaqirib olindi, Komintern (Kommunistik Internatsional) ijroiya qoʻmitasida, (faoliyat koʻrsatdi (Oʻrta Sharq boʻlimi prining yordamchisi, Mongoliyada… favqulodda vakil). Soʻng VKP (b) Qozogʻiston oʻlka komitetiga yuborilib, „Yenbekshi kazax“ gazeta masʼul muhariri qilib tayinlandi (1926-yil 10-apreldan). RSFSR XKS raisining oʻrinbosari (1926—1937).

Risqulov tarix, iqtisod, siyosat, jurnalistika sohasida oʻzbek, qozoq, rus tillarida asarlar yozdi. „Yettisuv masalalari“ (Toshkent, 1923), „Inqilob va Turkistonning tub aholisi“ (1917—1919) (Toshkent, 1925, 1qism), „Oʻrta Osiyo dolisining 1916-yil qoʻzgʻoloni“ (Kizil Oʻrda, 1927), „Qirgʻiziston“ (MoskvaLeningrad, 1927), „Qirgʻiziston“ (MoskvaLeningrad, 1929), „Turksib“ (1930) kabi kitoblari shular jumlasidandir.

Risqulov 1937-yil 21-mayda hibsga olingan. Turkistondagi „Ittihodi taraqqiy“ millatchilik tashkilotiga aloqadorlik va „panturkizm“da ayblanib, 1938-yil otishga hukm qilingan. 1956-yil oqlandi. SSSR parchalangach, Risqulovning ilmiy merosi Turkiston xalqlariga qaytarildi. Uch jildli asarlari Olmaotada rus tilida chop etildi. Tavalludining 100 yilligi keng nishonlandi (1994).

Manbalar 

[Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida]
Ritmik gimnastika

Ritmik gimnastika, Aerobika — musiqa sadolari ostida ijro etiladigan bir qancha jismoniy mashqlar (yurish, yugurish, sakrash va boshqalar). Sogʻlomlashtirish maqsadida qoʻllanadi. Barcha yoshdagi kishilar (erkaklar, ayollar, bolalar) shugʻullanishi mumkin. Rimik gimnastika. 1960-yillarda AQShda vujudga keldi. Oʻtgan asrning 70-yillari oʻrtalaridan Oʻzbekistonda ham ommalasha boshladi.

Manbalar 

 

Tibbiyot
Burton Richter

Burton Richter () (1931.22.3, Nyu-York) — amerikalik fizik-eksperimentator. Massachusets texnologiya institutini tugatgan (1952). 1956-yildan Stanford universitetida ishlagan (1967-yildan prossor). Ilmiy ishlari — yuqori energiyalar va elementar zarralar fizikasi, tezlatkichlar texnikasiga oid. S. Tingshya mustaqil tarzda psizarrani kashf etgan (1974). Nobel mukofoti laureata (1976; S. Ting bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
22-martda tugʻilganlar
1931-yilda tugʻilganlar
18-iyulda vafot etganlar
2018-yilda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
21-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Ritsarlar

Ritsarlar (nem, Ritter, dastlab — chavandoz) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy va Markaziy Yevropa mamlakatlarida imtiyozli ijtimoiy qatlam: keng maʼnoda — barcha oqsuyak mulqdorlar (feodallar), tor maʼnoda — fakat mayda oqsuyak mulkdorlar. Vassallik munosabatlari orqali oʻz senʼorlariga karam boʻlgan. Ritsarlar ulardan yer mulki (feod) olib, evaziga qoʻshinda suvoriy xizmatini oʻtaganlar. Ritsarlarning jangovaroti, qimmatbaho ogʻir qurollari (qilich, qalqon, sovut) boʻlishi lozim edi, u maxsus ritsarlik taʼlimini olgan, turnirlarda qatnashgan. Ritsarlar uchun quyidagi axloqiy normalar: jasurlik, omonatga sadoqat, ayollarga nisbatan olijanoblik shart bulgan. Shundan (majoziy maʼnoda) ritsarlar — fidokor, olijanob insonlar. 12—14-asrlarda ritsarlar harbiy kuch sifatida katta ahamiyatga ega bulgan. 15—16-asrlarda muntazam armiyalar tuzilishi va uqotar qurollarning tarqalishi bilan ularga ehtiyoj qolmagan. ritsarlar dvoryanlar tabaqasining asosini tashkil etgan.

Manbalar
Ritsarlik akademiyalari

Ritsarlik akademiyalari — 1618-asrlarda Germaniyada dvoryanlar farzandlarini harbiy, fuqarolik va saroy xizmatiga tayyorlovchi tabaqalashgan oʻquv yurtlari. Oʻquv rejasiga lotin, fransuz, italyan, koʻpincha ispan tillari, matematika, fizika, genealogiya, huquq, tarix va boshqa fanlar kirgan; qilichbozlik, otda yurish, raqsga tushish, saroy axllariga xos mulozamat va muomalaga katta eʼtibor berilgan. Kolberg (1653-yil tashkil etilgan), Lyuneburg (1655), Volfenbyuttel (1687)dagi Ritsarlik akademiyalari mashhur boʻlgan. 19-asrda gimnaziya va kadet korpuslariga aylantirilgan.

Manbalar
Dickinson W. Richards

Dickinson Woodruff Richards (30-oktyabr 1895, Orinj, Nyu Jersi — 23-fevral 1973, Lakeville, Konnektikut) — amerikalik xirurg-kardiolog. AQSh Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Kolumbiya universitetini tugatgan (1922); tibbiyot professor (1947—1961). A. Kurnan bilan hamkorlikda yurak va oʻpkaning normal va patologik holatdagi funksiyasini (jumladan, yurakni kateterlashni) tadqiq etgan; travmatik shokda yurak faoliyatining oʻziga xos jihatlarini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1956, A. Kurnan va V. Forsman bilan birga).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1895-yilda tugʻilganlar
30-oktyabrda tugʻilganlar
1973-yilda vafot etganlar
23-fevralda vafot etganlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Theodore William Richards

Theodore William Richards () [1868.31.1., Jermantaun (Pensilvaniya shtati) — 1928.2.4] — amerikalik kimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1899-yildan) Amerika kimyo jamiyati prezidenta (1914). Amerika sanʼat va fan akademiyasi prezidenta (1919—21), Garvard universitetini tugatgan, falsafa doktori (1888), professor (1901-yildan). Ilmiy tadqiqotlari kimyoviy elementlarning atom massasini aniqlashga oid. Maxsus qurilma yasagan va oʻzi ishlab chiqqan usuli yordamida 25 ta kimyoviy elementning atom massasini katta aniklikda oʻlchagan. Tarkibida uran boʻlgan turli minerallardagi radiogen qoʻrgʻoshinning atom massasini oʻlchab qoʻrgʻoshinning izotoplari mavjudligini isbotlagan (1914). Nobel mukofoti laureati (1914)>

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1868-yilda tugʻilganlar
31-yanvarda tugʻilganlar
1928-yilda vafot etganlar
2-aprelda vafot etganlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Owen Willans Richardson

Owen Willans Richardson () (1879.26.4, Dyusberi, Yorkshir — 1959.15.2, Elton, Gempshir) — ingliz fizigi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1913-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1900). Ilmiy ishlari termoelektron emissiyaga bagishlangan. Termoelektr emissiyadagi tok zichligining metall sirtidagi traga bogʻlikligini topgan (1901). Fotoelektr effekt, magnetizmga oid baʼzi masalalar, kvant nazariyasi, spektroskopiya, rentgen nurlari fizikasi va boshqalarni oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1928)

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Rish Mark Arnoldovich

Rish Mark Arnoldovich (1918.15.10, Harkov) — biokimyogar. Oʻzbekistondaxizmat koʻrsatgan fan arbobi (1987), biol. fanlari doktori (1965), professor (1966). OʻzDUning biol. fakultetini tugatgan (1940). SamDUda assistent (1944—1952). Samarqand Oʻqituvchilar institutida katta oʻqituvchi (1952—54). Qorakoʻlchilik ilmiy tadqiqot instituti biokimyo lab. mudiri (1954—66), SamDU ilmiy ishlar boʻyicha prorektori (1966—75), kafedra mudiri (1972—93). Ilmiy ishlari mikroelementlar biokimyosi, biogeokimyoviy provinsiyalar, molekulyar genetikaga oid.

Manbalar 

1918-yilda tugʻilganlar
15-oktyabrda tugʻilganlar
Rishton neft-gaz koni

Rishton neft-gaz koni - Fargʻona viloyatidagi kon. Shimoliy Rishton antiklinal burmasida joylashgan. Konning geologik tuzilishini dastlab K.P. Kalitskiy oʻrgangan (1914), soʻng O.A.Rijkov rahbarligida (1941-yildan) geologik sʼyomka ishlari olib borilib, 1950-yilda burmaning jan. qanotida, yuqori boʻr davri yotqiziqlarida gaz borligi aniqlandi. Shimoliy Rishton antiklinal burmasi gʻarbdan sharqqa yoʻnalgan boʻlib, paleozoy (ohaktosh, slanets), yura (qumtosh, gil), boʻr (ohaktosh, yashil gil, kulrang qumtosh), paleogen (yashil gil, oq ohaktosh, dolomit, qumtosh) yotqiziqlaridan tuzilgan. Burmadagi yotqizikdarning umumiy qalinligi 1,5 km dan ortiq. Konning yuqori boʻr davriga mansub yotqiziqlarida neft, yuqori va quyi boʻr, yura davrlariga oid yotqiziqlarida gaz mavjud. Kondagi neftning zichligi 776–779 kg/m³, metan turiga mansub; oltingugurt miqdori 0,16%, parafin 5—5,5%. Gazning zichligi 502–750 kg/m³; tarkibida 0,08% vodorod sulfidi, 68,15—89,1% metan, 2,0—17,5% azot va siyrak gazlar, 0,1 — 4,0% karbonat kislotasi bor.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston neft konlari
Oʻzbekiston gaz konlari
Riqo

Riqo (arab, ruqʼa — maktub) — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublaridan biri. Xat tarixchisi Ibn Nadim fikricha, R. suls yozuvidan kelib chiqqan. Koʻrinishi jihatdan R. tavqe xatiga oʻxshash, harf oʻlchamlari undan kichik hamda nozikroq. R.da oʻzidan keyingi harflarga qoʻshilmaydigan koʻpchilik harflar bir-biriga qoʻshib yozilaveradi. R.dan tez yozishda (maktub va boshqalarda) foydalaniladi. Keyinchalik ixcham koʻngilochar hikoya yoki qissalar, baʼzan shams naqshidagi yozuvlar, Qurʼon yoki kitoblar xotimasi R.da bitilgan, alohida mustaqil qitʼalarni yozishda ham qoʻllangan.

Manbalar 

Arab alifbosi
Frederick Chapman Robbins

Frederick Chapman Robbins (25-avgust 1916, Oberne, Alabama – 4-avgust 2003, Cleveland, Ohio) — amerikalik virusolog. AQSH Milliy (1936); Bostondagi bolalar kasalxonasi xodimi (1940—42, 1948—50); Klivlend shahar bosh kasalxonasi pediatriya va infeksion kasalliklar boʻlimi rahbari (1952—66), Klivlend universiteti tibbiyot maktabi dekani (1966-yildan) Poliomiyelit virusini undirish texnikasini ishlab chiqqan, bu keyinchalik poliomiyelitga qarshi vaksina yaratilishiga imkon berdi. Infeksion gepatit, toshmali terlama va Ku isitma epidemiologiyasini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1954, J. Enders va T. Ueller bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
AQShlik virusologlar
1916-yilda tugʻilganlar
25-avgustda tugʻilganlar
4-avgustda vafot etganlar
2003-yilda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Robia al-Adaviya

Robia al-Adaviya (713/714 — 801) — zohidlikning ilk vakilasi. Qashshoq arab oilasida tugʻilib, choʻri qilib sotilgan. Keyinchalik xudojoʻyligi va zohidlarga xos turmush tarziga ixlos bilan rioya etgani sababli ozodlikka chiqarilgan. Bir necha yil sahroda yolgʻizlikda kun kechirgan, keyin Basrada yashagan. R.A. Allohni sevishdan boshqa jamiki narsalarni rad etish tarafdori boʻlgan. Allohdan hech bir tama — manfaat koʻzlamay, uni mutlaq sevish — inson maʼnaviy hayotining mohiyati ekanini zohidlardan birinchi boʻlib taʼkidlagan. Uning gʻoyalari keyingi avlod sufiylari orasida keng tarqalib, Bistomiy, Xalloj, Ibn Farid, Ibn Arabiy va boshqa sufiylar taʼlimotining asosini tashkil etgan. R.A. taqvodorlik, Allohni sevish namunasi deb bilinib, avliyo sifatida ulugʻlanadi.

Manbalar
Robert Robinson (organik kimyogar)

ROBINSON (Robinson) Robert (1886.13.9 — Bafford — 1975.24.2) - ingliz organik kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1920) va prezidenti (194550). Sidney (191215), Liverpul (1915—21), Manchestr (192228), London (1928—30) va Oksford (1930—55) universitetlari professor Asosiy ilmiy ishlari fizik, organik kimyo va tabiiy birikmalar kimyosiga oid. Robinson ilk bor orbital bogʻlanishli organik molekulalar strukturasidagi elektronlarning "elektrqutbiy" va "mezomer" koʻchishi mexanizmi toʻgʻrisida tasavvurlarni olgʻa surgan (1922). Berberin (1925) va bibikulin (1935) alkaloidlarini hamda androsteronni sintez qilgan (1951). Nobel mukofoti laureati (1947).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1886-yilda tugʻilganlar
13-sentabrda vafot etganlar
1975-yilda vafot etganlar
24-fevralda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Rovno viloyati

Rovno viloyati — Ukraina tarkibidagi viloyat. Ukrainaning shimgʻarbida. 1939-yil 4 dekabrda tashkil topgan. Maydoni 20,1 ming km². Aholisi 1192,5 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Rovno viloyatida 15 tuman, 9 shahar va 16 shaharcha bor. Yirik shaharlari: Rovno, Dubno, Zdolbunov, Kostopol, Sarni. Markazi — Rovno shahri.

Rovno viloyati yer yuzasi bir oz pastbaland tekislik. Viloyat shimoliy qismini Polesye payettekisligi, janubiy qismini Volin qirlarining sharqiy qismi egallagan (eng baland joyi 342 m).

Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi −3,8°, iyulniki 18,5°. Yillik yogʻin 560-620 mm. Daryolari Pripyat va uning irmoqlari. Qora tuproq, sur tusli podzollashgan, chimli podzol, botqoq, gilliqumloq tuproklar tarqalgan. Viloyat hududining 34%i oʻrmon. Boʻri, tulki, qobon, los, boʻrsiq, suvsar, tiyin, olaxurjun, zubr yashaydi. Dare va koʻllarda baliq koʻp. Ondatra, yenotsimon it iqlimlashtirilgan.

Viloyat xoʻjaligida oziq-ovqat sanoati yetakchi oʻrinda. 6 shakarqand, 2 spirt, 8 sabzavot quritishkonserva korxonalari, goʻsht kombinati ishlab turibdi. Sanoat mahsulotlarining hajmi boʻyicha yengil sanoat ikkinchi oʻrinda turadi. Rovno, Dubnoda tikuvchilik, toʻqimachilik, trikotaj, poyabzal korxonalari joylashgan. Mashinasozlik va metallsozlik korxonalarida traktor, qishloq xoʻjaligi mashinalari uchun ehtiyot qismlar ishlab chiqariladi. Rovnoda elektrotexnika jihozlari, yuqori voltli elektron apparatura, Dubnoda har xil stanoklar ishlab chiqariladigan korxonalar bor. Oʻrmon, yogʻochsozlik va qogʻoz sanoati korxonalari Sarni, Dubno, Ostrog, Vladimirets, Berezno, Rovno atroflarida joylashgan. Qurilish materiallari sanoati, ayniqsa, sement, shifer va yigʻma temirbeton ishlab chiqarish rivojlangan.

Qishloq xoʻjaligining asosiy tarmoklari: deqqonchilik va chorvachilik. Gʻalla, texnika ekinlari, sabzavotpoliz va kartoshka, yemxashak ekinlari ekiladi. Chorvachiligi sutgoʻshtga ixtisoslashgan. Krramolchilik, choʻchqachilik yetakchilik qiladi. Parrandachilik va quyonchilik rivojlangan, qoʻy va echki ham boqiladi.

Transport yoʻli uzunligi 579 km, avtomobil yoʻllari 7,8 ming km. R. havo yoʻllari orqali Moskva, Riga, Kiyev, Simferopol va Ukrainaning boshqa shaharlari bilan bogʻlangan, 2 oliy oʻquv yurti, Kiyev madaniyat institutining madaniymaʼrifiy fakulteti, 2 muzey, musiqali drama teatri, 4 sanatoriy bor.

Manbalar 

 

Ukraina viloyatlari
Rovno viloyati
Rodentitsidlar

Rodentitsidlar (lotincha rodentis kemiruvchi va caedo — oʻldiraman) — q. Pestitsidlar.

Manbalar
Rodoxrozit

Rodoxrozit ( — atirgul,  — rang), marganesli shpat — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi MpSO3. Trigonal singoniyada kristallanadi. Rangi turli qoʻshimchalar borligi tufayli toʻq binafshadan och sargish, kulranggacha oʻzgaradi, oksidlanganda qoʻngʻir tusga oʻtadi. Asosan, yarim shaffof, baʼzan shaffof boʻladi. Yaltiroqligi shishaga oʻxshash, sadafeimon. Qattiqligi 3,5-4. Zichligi 3700 kg/m³. Moʻrt. Rodoxrozit koʻpincha dengizlarda choʻkindi yoʻl bilan hosil boʻlgan marganets konlarida, baʼzan oʻrtacha trali polimetall va past trali oltinpolimetall konlarda uchraydi. Rodoxrozit, asosan, marganets rudalari tarkibiga kiradi. Sanoat ahamiyatiga ega. Yumshoqligiga qaramasdan baʼzi shaffof turlari zargarlikda va bezaktosh sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Minerallar
Roja

Roja (sanskritcha — podshoh, hukmdor) — Hindistondagi hokimlar unvoni. Ilk oʻrta asrlarga oid bitiklar va adabiy asarlarda R. unvoni maharoja unvoniga qarshi qoʻyilib, odatda, vassal xokimni anglatgan.

Manbalar 

 

Unvonlar
Roza

Roza (lot. Rosa — atirgul) — aylana shaklidagi deraza. Roman uslubi va gotika meʼmorligidagi qurilishlarda koʻp qoʻllangan (12—15-asrlar). R.da romlar nur taratayotgan quyosh yoki atirgulga oʻxshatib ishlangan. Parijdagi Bibi Maryam ibodatxonasiga ishlangan R. hajmi — 12,9 m. Oʻzbekistonda 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida yevropacha tipdagi binolarda R. ishlatilgan.

Manbalar
Bahodir Roziqov

Bahodir Roziqovich Roziqov (1941.25.01, Zomin tumani – 2002.14.12, Mirzaobod tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent ped. institutini tugatgan (1964). 1964-yildan Mirzaobod tumanidagi 21-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, oʻquv ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari, 1969-yildan direktor. U rahbarlik qilgan maktab 1995-yil „Yil maktabi“ respublika koʻrik tanlovida 1-oʻrinni egallagan, 1999-yil YUNESKO ning maxsus grantiga sazovor boʻlgan. Bahodir Roziqov bir qancha tarixiy ocherk, risola hamda sheʼriy toʻplamlar muallifi.

Manbalar
Rok (maqom)

Rok — 1) Shashmaqom tarkibidagi Buzruk maqomi ashula boʻlimining ikkinchi guruh shoʻʼbalaridan biri. R.ning 5 ta shoxobchasi bulib, ular "Rok", "Mustahzodi Rok", "Qashqarchai Rok", "Soqiynomai Rok" va "Ufari Rok" deb ataladi. Bular oʻz tuzilishi jihatidan boshqa 2guruh shoʻʼbalaridan farq qiladi. Uning "Rok" qismi murakkab chapandoz usulida, 2 qismi talqin doira usulida, 3 qismi qashqarcha usulining oʻzgargan shaklida, keyingi qismlari soqiynoma va ufar doira usullarida ijro etiladi. R.ning 1 va 2 qismlarida Uz zol namudi avj sifatida qoʻllangan. Rok yengil va shoʻx yangraydi. R. shoʻʼbasi surnayda ham chalinib, "Shodiyona" deb ataluvchi kuylar turkumining bir qismini tashkil etadi; 2) uygʻur muqomlaridan biri. Uning ohanglari Shashmaqomdagi R.dan butunlay farq qiladi.

Manbalar
Rokirovka

Rokirovka [frans, roguer, asli forscha rox (shaxmatdagi rux) soʻzidan] — shaxmat oʻyinida shoh va ruxni bir vaqtda dastlabki joyidan qoʻzgʻatib (oʻrnini oʻzgartirib) qoʻyish (shohni — bir katak tashlab chapga yoki oʻngga, ruxni — shoh surib qoʻyilgan katak ustidan oʻtkazib chap yoki oʻng tomonga). Shohni oʻz tomonidagi rux bilan oʻrnini oʻzgartirib qoʻyish kichik R., farzin tomondagi rux bilan oʻrnini oʻzgartirib qoʻyish katta R. x,isoblanadi. R.ning hozirgi qoidasi 19-asr oʻrtalaridan Yevropada qoʻllanila boshlagan. "R." termini, shuningdek, oʻzgartirishlar, joyjoyni almashtirish (Mas, siyosatdagi R.) maʼnosida qoʻllanadi.

Manbalar 

Shaxmat
Rokoko

Rokoko (frans. rococo), rokayl — 18-asr 1-yarmida Yevropa nafis sanʼatida yuzaga kelgan uslub (bezaklari chigʻanoqqa oʻxshatib gajaksimon ishlanadi). Dastlab Fransiyada paydo boʻlgan, keyinchalik Germaniya, Avstriya va boshqa mamlakatlarga tarqalgan. 30—40-yillarda R. eng gullagan davrini boshidan kechirgan. Absolyutizm inqirozi davrida kiborlarga xos boʻlgan xususiyatlar, yaʼni real hayotdan qochib, soxta teatrlashtirilgan hayot tarziga intilish va boshqalarni oʻzida aks ettirgan. Meʼmorlikda bezakka taʼsir etib, jimjimadorlikka eʼtibor kuchaydi: nozik hoshiyalarga olingan oʻyma va boʻrtma naqshlar, oʻrama, kartush, rokayl va boshqa keng qoʻllandi; binolarda simmetriya oʻrnini asimmetriya, tartibsizlik egallay boshladi. Binolar tashqi koʻrinishi jiddiy va sipo ishlangani holda xonalarni bezashga eʼtibor ortdi, bino, uning xonalari uchun olingan nisbatlar ham yengil va nafislikka ega boʻla boshladi, xonaning ichki qismi yengil "pastel" rangida ishlangan naqshlar, afsonalardan olingan kichik suratlar bilan bezatildi, xonalarning burchaklari yoʻq qilinib oval shakliga ega boʻla boshladi. Ichki bezaklarda koʻzgularning bezak imkoniyatlari ham hisobga olindi, mebellar ham xona va uning bezagiga moslab tanlandi (meʼmorlar J. M. Oppener, J. O. Meysonye, J. Bofran va boshqalar).

Rangtasvir, grafika va haykaltaroshlik R. asarlari oʻta nafis, nozik sahnalar bir oz oʻynoqi va jimjimadorligi bilan ajralib turadi. Bezak va dastgoh sanʼatida namoyon boʻlgan devor, plafon, eshik tepasiga ishlangan tasvirlar, gobelenlar koʻngil ochishga moʻljallangan mavzular bilan toʻldirildi; odam krmati bezak boʻlagiga aylana bordi; kompozitsiya qurilishi yengillik, mayinlik hislatini ifodalashga boʻysundirildi. Rasmlar mavzusi ham birmuncha cheklangan boʻlib, ishq-muhabbat, kiborlarning koʻngil ochishi va dam olishi, pastoral mavzuda (tabiat qoʻynida erkin, farogʻatda yashayotgan choʻpon yigit va qizlar hayotiga bagʻishlangan) asarlar yaratildi, portretlar chizildi (rassomlar F. Bushe, A. Vatto, N. Lankre, J. Fragonar va boshqalar). Haykaltaroshlikda relyeflar, binolar interyerini bezaydigan haykallar (haykalcha, byust, terrakotadan yasalgan naqshlangan yoki sirlanmagan chinnilar) keng oʻrin egalladi. Nozik ranglar jilosiga boy R. rangtasviri ham bezak xususiyatiga ega edi. Amaliy sanʼat ustalari xom ashyoning ifoda imkoniyatlarini nozik ochib bera oldi.

18-asr oʻrtalaridan R. uslubi kompozitsiyalarining haddan ortiq murakkabligi, jimjimadorligi tanqidga uchray boshladi. R. oʻrnini klassitsizm egallay boshladi.

Manbalar
Rokopera

Rokopera — musiqali teatr janri. 1960-yillarda myuzikl hamda rok musiqannig ifodaviy vositalari negizida yuzaga kelgan ("Sochlar", G. Makdermot, 1967; "Qutulish", T.Lin, 1969 va boshqalar). Unda operaga xos ariya, xor, uvertyura kabi shakllar, shuningdek, monolog, dialog, zamonaviy raqs, yoritish vositalari hamda ovoz chiqarish elektron moslamalari keng qoʻllanadi. Ijroda simfonik orkestr hamda rok ansambl cholgʻulari qatnashadi. Rokoperada koʻpincha mifologik (diniy), tarixiy mavzular zamonaviy talqinda namoyon boʻladi (Mas, "Iso Masih — superyulduz", E.L. Uebber, 1971). A. Jurbinning "Orfey va Evridika", A. Ribnikovning "Yunona va Avos" Rokoperalari Oʻzbekistonda namoyish etilgan.

Manbalar
Romain Rolland

Romain Rolland (1866.29.1, Klamsi — 1944.30.12, Vezle) — fransuz yozuvchisi, musiqashunos, jamoat arbobi. Dastlabki pyesalari Italiyaning Uygʻonish davri tarixiga bagʻishlangan. Lekin ular matbuotda chop etilmagan. Tarixiy mavzudagi "Eʼtiqod fojiasi" nomi bilan umumlashgan 3 pyesasida oʻz vatandoshlarini eʼtiqod, mardlik va ishonchga daʼvat qilgan. Rollandning Shekspir ruhida yozgan 2 tarixiy pyesasi (30 yildan soʻng yozgan) uchinchi — "Robespyer" bilan yakun topgan. "Jan-Kristof" (1 — 10 j.lar, 1904—12) romanepopeyasida Betxoven tipidagi daho musiqachining tarixi 20-asr boshlaridagi Yevropa madaniyati inqirozining realistik kartinasi fonida kursatilgan. "Kola Bryunon" qissasi (1914, nashri 1918) markazida erksevar mehnatkash xalq ustasi obrazi turadi. Rollandning keyingi ijtimoiy-siyosiy qarashlari "Maftunkor qalb" romanepopeyasi (1—4 j.lar, 1922—33)da aks etgan. L. Betxoven (1903), Mikelanjelo (1907), Lev Tolstoy (1911), Mahatma Gandi (1923) kabi buyuk kishilarning badiiy biografiyasini yozgan. Musikashunoslikka oid asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Nobel mukofoti laureati (1915).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1866-yilda tugʻilganlar
29-yanvarda tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
30-dekabrda vafot etganlar
Vsevolod Romanovskiy

Vsevolod Ivanovich Romanovskiy (1879.4.12, Olmaota — 1954.6.10, Toshkent) — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1943), Peterburg universitetini tugatgan (1906). Varshava universiteti professor (1911 — 15), RostovDon universiteti professor (1915—18), 1918-yildan umrining oxirigacha Urta Osiyo universitetida professor.

Romanovskiy Toshkent matematika maktabi asoschisi. U ehtimollar nazariyasi va matematik statistikata katta hissa qoʻshgan. Markov zanjirlarini chuqur oʻrganib, umumlashtirgan, bu sohada matritsalar usullarini yaratgan; markaziy limit teoremani koʻp oʻlchovli holga oʻtkazgan. Matematik statistika sohasida R. bosh toʻplam empirik harakteristikalari taqsimot funksiyalariga doir ishlari bilan mashqur. R. oʻz ishlarida statistik nazorat, statistika usullarini xalq xoʻjaligida qoʻllashga alohida eʼtibor bergan. Oʻzbekistonda oliy matematika taʼlimini yoʻlga qoʻyish va rivojlantirishda, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Matematika institutini tashkil etishda (1943) R.ning xizmatlari katta. T. A. Sarimsoqov. S. H. Sirojiddinov va boshqa uning shogirdlari.

Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Matematika institutiga uning nomi berilgan (1954).

Manbalar

Adabiyotlar 
 Izbr. Trudi, t. 12, T., 19591964; Matematicheskaya statistika, t. 1—2, T., 19611963; Matematik statistikaning tajribada qoʻllanishi, T., 1950.
 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston matematiklari
Romitan

Romitan — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyati Romitan tumanidagi shahar (1981-yildan), tumanning maʼmuriy markazi.

Yaqin temir yoʻl stansiyasi—Kogon (30 km). Viloyat markazi (Buxoro)dan 17 km. Aholisi 15 ming kishi (2003), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, qozoq, tatar, rus va boshqa ham yashaydi. Romitan Oʻzbekistonning qad. shaharlaridan biri. Romitan nomi mahalliy rivoyatga koʻra, "Romitan" — "Tan oromi" dan deyiladi. "Romitan" atamasi turkiy mitan urugʻi nomidan kelib chiqqan degan taxminlar ham mavjud.

Narshaxiy yozishicha, Romitan katta bir koʻhandizga ega va mustahkam bir qishloq boʻlib, Buxorodan qadimiyroqdir. Baʼzi manbalarda bu qishloqni Buxoro deb ataganlar. R.da qadimda hukmdorlar turar joylari boʻlgan. Buxoro sh. vujudga kelgandan soʻng ular Romitanda faqatgina qish faslida yashaganlar.

Arab sarkardasi Ubaydulloh ibn Ziyod qoʻshini 674 yilda Romitanga bosqin uyushtirgan. Buxoroliklarning arab qoʻshini bilan boʻlgan hal qiluvchi jangi Romitan yaqinida Vardonze hududida boʻlib oʻtgan. Tabariyning yozishicha, 707 yilda Kutayba Romitanni bosib olgan. Xuroson voliysi Abu Muslim Buxoroga har gal kelganida oʻz qarorgohini Romitanda joylashtirgan. Arab geograf va sayyohlari 10-asrda Buxoro vohasidagi 30 ga yaqin shaharlar qatorida Romitan nomini ham tilga olishgan.

Mahmud ibn Banuwmx: "Bahr al-asror" (17-asr) asarida yozishicha, Romitan Buxoro viloyatidagi 10 ta tumanning biri, oʻrta asrlarda "Samjon" (R. tumanining 2nomi) deb atalgan.

Romitan Toshkent—Samarqand—Urganch, Toshkent—Nukus avtomagistral yoʻli yoqasida joylashgan. Aholisi va xoʻjaliklari Amu — Buxoro mashina kanalidan suv oladi. Shaharda gʻisht va paxta tozalash zavodlari, toʻquvchilik fabrikasi, bosmaxona, dehqon bozori, novvoyxona, mehmonxona, aloqa boʻlimi, bank, madaniy savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Umumiy taʼlim maktablari, qishloq xoʻjaligi kasbhunar kolleji, madaniyat saroyi, kutubxona, stadion, "Xotira va Qadrlash" madaniyat va istirohat bogʻi, kasalxona va dorixonalar mavjud. "Motamsaro ona" yodgorligi qurilgan.

Romitanda meʼmoriy yodgorliklardan Mulla Mir Hakim xonaqohi, Xoja Ali Romitaniy (Xojai Azizon) va Xoja Muhammad Boboyi Samosiy maqbaralari (13—14-asrlar), Zarafshon daryosi ustida qurilgan Choriqulboy koʻprigi saqlangan. Hazrati Xoja Ubbon va Xoja Zaʼfaron qadamjo (ziyoratgoh)lari bor.

Manbalar

Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; 
 Istoriya at-Tabari, T., 1987; 
 Maxmud ibn Vali More tayn, T., 1977; 
 Naselyonnie punkti Buharskogo emirata, T., 2001.

Romitan tumani
Buxoro viloyati shaharlari
Rona

Rona — Shveysariya va Fransiyadagi daryo. Uzunligi 812 km, havzasining maydoni 98 ming km². Alp togʻlaridan boshlanib, Jeneva koʻli, Rona pasttekisligidan oqib oʻtib, Oʻrta yer dengizining Lion qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: Sona, Izer, Dyurans. Quyilish yeriga yaqin joyda suv sarfi 1780 m³/sek, bahor va yozda toʻlib oqadi. Ronaning gidroenergetika, transport va irrigatsiya ahamiyati katta. Rona va uning irmoqlarida GES kaskadlari qurilgan. Ena daryosi quyilish joyidan boshlab quyi qismida kema qatnaydi. Sona daryosi va kanallar orqali Reyn, Mozel, Marna, Sena, Luara daryolari bilan tutashgan. Sugʻorishda keng foydalaniladi. Rona boʻyida Jeneva, Lion, Avinon, Arl shaharlari joylashgan.

Manbalar 

    

Alfavit boʻyicha daryolar
Fransiyadagi daryolar
Shveysariyadagi daryolar
Ronald Ross

Ronald Ross (1857.13.5, Almora, Hindiston — 1932.16.9, London) — angliyalik parazitolog, mikrobiolog va vrach. London qirollik jamiyati aʼzosi. Londondagi tibbiyot maktabini tugatgan (1879). 1881–99 yillarda Hindistonda ishlagan. Bezgak chivinini oʻrganish boʻyicha Gʻarbiy Afrikaga uyushtirilgan ingliz tibbiyot ekspeditsiyasi rahbari (1899), 1926-yildan tropik kasalliklar instituti direktori. Bezgaknp anofeles urugʻiga mansub chivinlar tarkatishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1902).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1857-yilda tugʻilganlar
13-mayda tugʻilganlar
1932-yilda vafot etganlar
16-sentabrda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Rossiya fanlar akademiyasi

Rossiya fanlar akademiyasi - Rossiya Federatsiyasining oliy ilmiy muassasasi. 1991-yil taʼsis etilgan. Tarixi 1724-yilda tashkil etilgan Peterburg Fanlar akademiyasidan boshlanadi. 1917—25 yillarda Rossiya FA, 1925—91 yillarda SSSR Fanlar akademiyasi (oʻzbek olimlaridan O. Sodiqov akademiyaning haqiqiy aʼzosi, S. Yunusov, P. Habibullayev, E. Yusupov muxbir aʼzolari etib saylangan) deb nomlangan. Akademiya prezidiumi 1934-yildan Moskvada. Oʻzini oʻzi boshqaradigan ilmiy tashkilot. Sobiq SSSR Fanlar akademiyasi ning aʼzolari va yangi saylangan akad.lar Rossiya Fanlar akademiyasining aʼzolaridir.

810 dan ortiq haqiqiy, 1080 dan ziyod muxbir aʼzosi, 440 dan xorijiy aʼzosi bor. Fan tarmoq va yoʻnalishlari boʻyicha 13 boʻlimi (matematika; fizika; nanotexnologiyalar va axborot texnologiyalari; energetika, mashinasozlik, mexanika va boshqaruv jarayonlari; kimyo va materialshunoslik; biologiya; fiziologiya; Yer fanlari; ijtimoiy fanlari; global muammolar va xalqaro munosabatlar; tarix va filologiya; tibbiyot; qishloq xo'jaligi), mintaqaviy boʻlinmalari (Sibir, Ural, Sankt-Peterburg, Uzoq Sharq) va ilmiy markazlari, 1000 ga yaqin ilmiy muassasasi, Rossiya fanlar akademiyasi floti bor. Ilmiy adabiyotlar nashr etadi. Ilmiy kadrlar tayyorlaydi. Olimlarning ilmiy ishlari uchun medallar va mukofotlar taʼsis etilgan.

SSSR va Rossiya Fanlar akademiyasining akademik lari I.Ye. Tamm, I.M. Frank, P.A. Cherenkov, N.G. Basov, A.M. Proxorov, P.L. Kapitsa, N.N. Semyonov, I.P. Pavlov, A.I. Soljenitsin, M.A. Sholoxov, A.D. Saxarov, L.V. Kantorovich, J.I. Alfyorov, A.A. Abrikosov, V.L. Ginzburg turli davrlarda Nobel mukofotiga sazovor boʻlishgan. Xalqaro ilmiy alokalar olib boradi. Prezidenta — Yu.S. Osipov (1991-2013), V.E. Fortov (2013-2017), V.V. Kozlov (2017), A.M. Sergeev (2017-2022), G.Ya, Krasnikov (2022-yilning 20 sentyabridan boshlab).

Manbalar 

 

Fanlar akademiyalari
Rossiya
Rostok universiteti

Rostok universiteti – 1419-yil Shimoliy Yevropa qitʼasi va Boltiq dengizi mintaqasida tashkil etilgan eng qadimgi universitetlardan biri. Markaziy Yevropada sakkizinchi oʻrinda turadi. Rostok universiteti Germaniyaning Rostok shahrida joylashgan. Oʻrta asrlarda Shimoliy Germaniya va Skandinaviya mamlakatlari uchun taʼlim markazi boʻlgan. Universitet binolari vaqtinchalik 1437 – 1443-yillarda Greyfsvald, 1487— 1490-yillarda Vismar va Lyubek shaharlarida tashkil etilgan. Matematika va tabiiy fanlar, kemasozlik, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, iqtisodiyot boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida bir yarim milliondan ortiq asar saqlanadi. Rostok universitetida olti mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

Universitet uchta Nobel mukofoti sovrindorlari bilan bevosita bogʻliq. Bular: Albrext Kossel, Karl fon Frish va Otto Stern. Rostok universiteti Yevropa universitetlari assotsiatsiyasining aʼzosi. 2018-yilda Times Higher Education tomonidan eʼlon qilingan reytingga koʻra, universitet Germaniyadagi eng chiroyli universitet va butun Yevropadagi toʻrtinchi oʻrinda turadigan eng goʻzal universitetdir.

Kutubxonasi 
Rostok universiteti kutubxonasi uchta boʻlinmadan va bir nechta ixtisoslashgan kutubxonalardan iborat. Kutubxonada tadqiqot, taʼlim va mutolaa uchun ilmiy adabiyotlar va maʼlumotlar topish mumkin. Kutubxonada madaniy, tarixiy va ilmiy-tarixiy eski kitoblarning katta maxsus kolleksiyalari mavjud. Kutubxonada universitet arxivi va sanʼat xazinasi ham mavjud.

Manbalar 

Oliy oʻquv yurtlari
Universitetlar
Rota

Rota (polyakcha rota, nem. Rotte — tuda, otryaddan) — koʻpgina davlatlar qurolli kuchlaridagi motooʻqchi (motopiyoda askarlar, piyoda askarlar), tank, muhandislik qoʻshinlari va boshqalardagi taktik boʻlinma. Dastlab 15-asr oxiri — 16-asr boshida Gʻarbiy Yevropa davlatlarining yollanma armiyalarida tuzilgan. Hozirgi zamonda Rota bir necha vzvoddan iborat boʻlib, batalyon (polk) tarkibiga kiradi, mustaqil ham boʻlishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida Rota guruh deb nomlanadi.

Manbalar 

Harbiy tuzilmalar
Rotonda (inshoot)

Rotonda (lotincha: rotundus — yumaloq) — aylana shaklidagi inshoot [bino, pavilon (koʻshk), zal, shiypon, ayvoncha va hokazo]. Odatda, tomi gumbazli qilib bekiladi, perimetr boʻyicha kolonnalardan tiklanadi. Yunoniston va Qad. Rimning baʼzi ibodatxona va maqbaralari R. shaklida qurilgan. Oʻrta asrlar va Uygʻonish davri meʼmorligida ham uchraydi. Keyinchalik boshqa mamlakatlar meʼmorligida ham tarqalgan. Oʻzbekistonda Alisher Navoiy, alFargʻoniy, Shahidlar xotirasi yodgorliklari va boshqa meʼmoriy inshootlarda R. uslubi qoʻllangan.

Manbalar 

Gumbazlar
Rotor

Rotor (lotincha rotare — aylantirmoq):

1) turbina, kompressor, gidronasos yoki gidromotorning aylanuvchi qismi. Ish jismidan energiya hosil qiluvchi yoki energiyani ish jismiga beruvchi organlar Rotor ga joylashtiriladi; 

2) elektr mashinalarining aylanuvchi qismi. Odatda, stator ichiga joylashtiriladi. Rotorga oʻralgan chulgʻam maydoni stator chulgʻamining magnit maydoni bilan taʼsirlashib, elektr yurituvchi kuch hosil qiladi; 

3) kemaga oʻrnatiladigan va kichik dvigatel bilan harakatlantiriladigan aylanuvchi vertikal truba (minora); Rotor yordamida kemani yurgizishda shamol kuchidan foydalaniladi.

Manbalar
Rotterdam

Rotterdam ( — Rott daryosiga qurilgan koʻprik) — Niderlandiyaning gʻarbiy qismidagi shahar, Reyn daryosi deltasining shim.da. Kanal orkali Shimoliy dengiz bilan bogʻlangan. Aholisi 595 ming kishi, shahar atrofi bilan 1,07 mln. kishi (2000). Gʻarbiy Yevropaning eng yirik porti. Transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim savdo-sanoat markazi. Sanoati chetdan keltiriladigan xom ashyoga asosan ishlaydi. GFRva Belgiyaning yirik korxonalariga rotterdam dan neft quvurlari oʻtgan. Yirik neftni qayta ishlash va neft kimyosi korxonalari ishlab turibdi. Turli mashinasozlik (kemasozlik va avtomobilsozlik, elektrotexnika va boshqalar), kimyo, yengil, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Metropoliten kurilgan. Universitet, Sanʼat akademiyasi, kemasozlik va navigatsiya instituti, tarix, dengiz va etnologiya muzeylari bor. Shahar 13-asrdan maʼlum. Meʼmoriy yodgorliklardan gotika cherkovi (15-asr) va boshqa cherkovlar, tegirmonlar (17—18-asrlar) saqlangan. Rotterdamda milliy va xalqaro savdo operatsiyalari bajariladi.

Manbalar
Rothschild oilasi

Rothschildlar — yahudiy magnatlari sulolasi. XVIII asrda frankfurt-maynlik bankir Mayer Amshel Rotshild asos solgan. XIX asrning 1-yarmida uning 5 oʻgʻli Parij, London, Vena, Frankfurt va Neapoldagi banklarda rahbarlik qilganda Rothschildlarning mavqei ancha oshdi. Yevropa banklarining koʻpchiligi Rothschildlar bankiga moliyaviy qaram edi. Keyinchalik Vena, Frankfurt-Mayn va Neapoldagi Rothschildlar banklari oʻz faoliyatini toʻxtatdi. Parij va Londondagi banklar mustaqil moliyaviy ish yuritdi. Rothschildlar guruhi ingliz va fransuz tarmoqlariga boʻlinadi. Buyuk Britaniyadagi "Rotshild Semyuel Oppengeymer" va Fransiyadagi "Bank de Rotshild" banki, "Sosyete denvestisman dyu Nor" xolding kompaniyasi (1972) har ikki tarmoqning asosini tashkil etadi. Rothschildlar Buyuk Britaniya va Fransiya siyosiy hayotida muhim oʻrin tutadi.

Galereya

Manbalar 

AQSh milliarderlari
Milliarderlar
Francis Peyton Rous

Francis Peyton Rous (1879.5.10, Baltimor — 1970.16.2, NyuYork) — amerikalik patolog va onkolog. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Jons Xopkins universiteti tibbiyot maktabini tugatgan. 1909-yildan Nyu-Yorkdagi tibbiy tadqiqot institutida ishlagan, 1945-yildan shu institutning faxriy aʼzosi. U tovuqlarda sarkoma paydo qiladigan onkogen viruslarni kashf etgan. Oʻsmalar etiologiyasi va patogenezida viruslar va kanserogen moddalar rolini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1966).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1879-yilda tugʻilganlar
5-oktyabrda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
16-fevralda vafot etganlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Rochester

Rochester — AQShning shim.sharqiy qismidagi shahar, Nyu-York shtatida. Aholisi 219,7 ming kishi (2000). Ontario koʻli va Eri kanal i boʻyidagi port. R. — AQShda optikamexanika, foto va kinematika (foto va kinokameralar, proyeksiya apparaturalari, fotografiya jihozlari, fotoreaktivlar) sanoatining eng yirik markazi. Radioelektronika, priborsozlik, jumladan, nusxa koʻchiruvchi va poligrafiya jihozlari, tibbiyot asbobuskunalari, EHM, elektronoptika priborlari, koʻzoynaklar, nazoratoʻlchov apparaturalari i.ch. ham rivojlangan. Stanoksozlik, poligrafiya, oziq-ovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari, unt, texnologiya instituti, muzeylar bor.

Manbalar 

    

Alifbo boʻyicha aholi punktlari     Nyu-York shaharlari
Rosh

Rosh — ekinlarni joʻyaksiz sugʻorganda pollarni bir-biridan ajratish uchun yasalgan marza, koʻtarma. Buxoro viloyatining bir nechta tumanlarida koʻp qoʻllanadi. R. bellik, chel deb ham ataladi.

Manbalar
Carlo Rubbia

Carlo Rubbia () (31-mart 1934) italyan fizigi. Oraliq vektor bozonlar (W* va Z") — kucheiz o`zaro taʼsir kvantlarini, shuningdek, kvarkni ochgan amaliyotchi guruhga rahbarlik qilgan. Nobel mukofoti laureati (1984; Simon van der Meer bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
31-martda tugʻilganlar
1934-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Piter Pauel Rubens

Piter Pauel Rubens (1577.28.6, Zigen, Germaniya — 1640.30.5, Antverpen) — flamand rassomi, barokko davri flamand rangtasviri maktabining asoschisi. 1600—08 yillarda Italiyada yashab Mikelanjelo, Rafael, Titsian asarlarini oʻrgangan. Antverpenga qaytgach, R. Flandriya hukmdori saroyida bosh rassom boʻlgan. R. hayotni uning ijtimoiy koʻrinishlarida aks ettiradi; asarlarida bezak koʻlami cheklanmagan, kompozitsiyalar murakkab ritmga boʻysundirilgan, shakllar joʻshqin harakatda, keskin rakurslardatasvirlanadi, nursoya keskinligi keng qoʻllanadi. Monumental diniy kompozitsiyalar ("Xochni oʻrnatish", taxminan 1610—11; "Xochdan olish", taxminan 1611 — 14; Antverpendagi OnzeliveVrauekerk soborida), portretlar ("Izabella Brant bilan avtoportret", 1609; "Mariya Medichi", taxminan 1622—25; "Poʻstin", taxminan 1638—40 va boshqalar), afsonaviy lavhalar ("Persey va Andromeda", "Dahshatli sud", 1612— 40 va boshqalar), manzaralar ("Kamalakli manzara", 1632—35; "Quyosh botishidagi manzara", 1635—40 va boshqalar) yaratgan. 1617-yildan R. ustaxonasida uning eskizlari asosida bir qator turkum monumental bezak asarlar tayyorlangan ("Mariya Medichi tarixi", 1622—25, Luvr va boshqalar), ularni yaratishda R.ning shogirdlari — yirik rassomlar (A. Van Deyk, Ya. Yordane, F. Sneyders va boshqalar) ishtirok etgan.

R.ning nozik kuzatishlari, murakkab bezak dogʻlari, chiziklari va boshqa bilan ajralib turuvchi eskiz va rasmlari uning virtuoz mahoratini namoyen etadi. R. ijodi flamand va umumevropa rangtasviri rivojida muhim rol oʻynagan.

Manbalar 

 

Rassomlar
1577-yilda tugʻilganlar
1640-yilda vafot etganlar
Germaniyada tugʻilganlar
Rubin

Rubin (lotincha rubinus — qizil) — q. Yoqut.

Manbalar
Rubl

Rubl — Rossiya Federatsiyasi pul birligi. 1992-yildan muomalaga kiritilgan. IP. = 100 kopeyka. Xalqaro ifodasi RUR. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 34,04 Rubl (2004, 20-yanvar).

Rubl 1917-yildagi Oktyabr toʻntarishiga qadar Rossiya imperiyasi, 1919—91 yillarda sobiq SSSR (shu jumladan, 1924—91 yillarda Oʻzbekiston)da amalda boʻlgan. "Rubl" atamasi 13-asrda Novgorodsa grivna [uz. 20 sm, ogʻirligi 200 g ga yaqin boʻlgan kumush quymasining kesilgan (ruscha "rublenniy")] yarim boʻlagi nomi tarzida paydo boʻldi. 1704-yildan boshlab muntazam holda vazni 28 g boʻlgan kumush Rubllar zarb qilina boshlandi, shuningdek, mis va oltin Rubllar ham zarb qilinishi davom etdi. 1843-yildan esa Rubl davlat xazinasining qogʻoz biletlari koʻrinishida chiqarila boshlandi. 1897-yilga kelib oltin Rubl asosiy pul birligiga aylandi va 1914-yilgacha muomalada boʻldi.

Dastlabki Sovet Rubl 1919-yilda kredit bileti sifatida chiqarilgan. Sobiq Ittifoq davrida Rubl banknotlari butun mamlakat miqyosida yagona pul birligi sifatida toʻliq amal qilgan. Oʻsha davrda Rubl Oʻzbekiston Respublikasining ham rasmiy pul birligi boʻlgan va uning hududida "soʻm" deb nomlangan. SSSR mustaqil davlatlarga boʻlinib ketganidan soʻng Rubl Rossiya Federatsiyasining milliy valyutasi sifatida saqlanib qoldi.

Belarus Respublikasi 
Belarus Respublikasi pul birligi. 1992-yilda muomalaga kiritilgan. IP. = 100 kopeyka. Xalqaro ifodasi — BYR. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 2042 Rubl (2003, may). Ashur Qodirov.

Manbalar
Ruboiy

Ruboiy (arab. — toʻrtlik) — Sharq xalqlari sheʼriyatida keng tarqalgan poetik janr. Tayin gʻoyaviybadiiy va shakliy shartlarga binoan yaratilgan 4 misradan iborat falsafiy, axloqiy, taʼlimiy yoki ishqiy mavzudagi sheʼr. Ruboiy hazaj baxrida (axram va axrab vaznlarida jami 24 ta) yoziladi. Boshqa bahrlarda yozilgan toʻrtliklar dubaytiy, kuylanadiganlari esa tarona deb ataladi. Ruboiy qofiyalanish tartibiga koʻra ikki xil boʻladi. Birinchi xil ruboiylarning 1—2—4misralari oʻzaro qofiyalanadi (a-a-b-a shaklida). Mas:Koʻpdin berikim yoru diyorim yoʻqtur, Bir lahzau bir nafas qarorim yoʻqtur. Keldim be sori oʻz ixtiyorim birla, Lekin borurimda ixtiyorim yoʻqtur.

Bobur. Ikkinchi xil ruboiyda toʻrtala misrasi ham qofiyalanadi (a-a-a-a shaklida).

Mas:Andin berikim qoshimda yorim yoʻqtur, Hijronda juz nolai zorim yoʻqtur. Dasht uzra quyun kabi qarorim yoʻqtur, Sargashtaligimda ixtiyorim yoʻqtur.

Navoiy. R.dagi 4 unsur 4 misrada aytilmoqchi boʻlgan fikrning toʻgʻri, badiiy yuksak, kompozitsion jihatdan pishiq boʻlishini taʼminlaydi. 1-misra —tezisda shoir aytmoqchi boʻlgan fikr oʻrtaga tashlanadi; 2-misra — antitezisda birinchisiga qarama-qarshi fikr aytiladi, birok, u tezisni isbotiga xizmat qiladi; 3-misra — moddai ruboiya 4-misrada aytilmoqchi boʻlgan xulosa uchun koʻprik vazifasini oʻtaydi; 4-misra — sintezda avvalgi 3 misradan gʻoyaviy xulosa chiqariladi, bu shoirning asosiy gʻoyasi hisoblanadi.

Ruboiy shaklidagi sheʼrlar xalq ogʻzaki ijodida paydo boʻlgan, namunalari "Devonu lugʻotit turk"da uchraydi. Dastlabki ruboiylarni Rudakiy va Shahidi Balxiy yaratgan. Badriddin alQavomiy (12-asr) arab, fors va turkiy tillarida R. yozgan. A. Runiy, S. Salmon, Ibn Sino, Umar Xayyom va boshqalar R.ning mohiyati va uslub jihatdan yuksak namunalarini ijod qilganlar. Navoiy ijodida esa yuqori bosqichga koʻtarilgan. Navoiy ruboiylarida hayotiy taassurot, ijtimoiy-siyosiy va falsafiyaxloqiy mulohazalar yuksak badiiy shaklda oʻz ifodasini topgan. Keyinroq Bobur bu janrni rivojlantirgan. 19-asrda Munis, Ogahiy, Komil Xorazmiy va boshqalar ruboiyning goʻzal namunalarini yaratganlar. Hozirgi davr oʻzbek adabiyotida Shayxzoda, Shuhrat, Ramz Bobojon, Tolib Yoʻldosh kabi shoirlar ruboiy yozganlar. Biroq ularning baʼzilari ruboiy vaznida yozilmaganligi uchun dubaytiy yoki toʻrtlik deb ataladi.

Adabiyot 
 Orzibekov R., Lirikada kichik janrlar, T., 1976; Nos i rov O.,Jamolov S, Ziyoviddinov M., Oʻzbek klassik sheʼriyati janrlari, T., 1979; Haqqulov I., Oʻzbek adabiyotida ruboiy, T., 1981.

Begali Qosimov.

Manbalar 

Sheʼriyat
Rudalarni boyitish

Rudalarni boyitish — foydali minerallarni keraksiz togʻ jinslari (qum, ohaktosh va boshqalar)dan tozalash. Maxsus sexlar va boyitish fabrikalarida bajariladi. Tabiiy rudalardan bevosita foydali komponentlarni ajratib olish koʻpincha iqtisodiy samara bermaydi va aksari hollarda texnik jixatdan mumkin emas. Shuning uchun metallurgiya, kimyo va boshqa sanoat jarayonlari foydali komponentlar bilan boyitilgan maxsus mahsulotlar — konsentratlar ni qayta ishlashga asoslangan. Mas, qoʻrgʻoshin rudasidagi qoʻrgʻoshin 1,5% ni tashkil etishi mumkin, metallurgiya sharoitida eritish uchun esa rudadagi qoʻrgʻoshin miqdori 3070% boʻlishi zarur va hokazo. Rudalarni boyitish natijasida ruda konsentrat va deyarli keraksiz togʻ jinslaridan iborat chiqindiga ajraladi. Rudalarni boyitish foydali komponentlar miqdori (konsentratsiyasi) undan bir necha yuz barobargacha ortadi. Mas, tarkibida 0,1% molibden boʻlgan ruda boyitilib, 50 foizli konsentrat olinadi.

Rudalarni boyitishda avval ruda maʼlum darajada maydalanadi, saralanadi, fizik-kimyoviy jihatdan boyitiladi. Fizikkimyoviy boyitishning gravitatsion, magnit, elektrostatik, qizdirish, flotatsion hamda maydayirikligi, shakli boʻyicha saralash va boshqa usullari bor.

Manbalar
Ruderal gʻoʻzalar

Ruderal gʻoʻzalar, gʻoʻzaning ruderal shakllari, gʻoʻzaning yarim yovvoyi shakllari — yovvoyi gʻoʻzadan madaniytropik gʻoʻzaga oʻtgan shakllar; madaniylashtirilgan gʻoʻzaning ikkinchi evolyusion shakli.

Ular gʻoʻzaning ibtidoiy (primitiv) shakllaridan oʻsish joyining oʻzgarishi natijasida paydo boʻlgan. R.gʻ. tolasi yuqori sifatli (koʻpincha oq), barglari va chigitlari yirik boʻlib, odamlar yashaydigan joylarga yaqin yerlarda yarim yovvoyi holda oʻsaveradi. Har bir madaniylashtirilgan gʻoʻza turining oʻziga xos ruderal shakllari mavjud (Meksika gʻoʻzasida nuqtali gʻoʻza kenja turi, afrikaosiyo gʻoʻzasida soxta arboreum kenja turi va hokazo).

Barcha R.gʻ. polimorfizmning maʼlum darajada oʻzgaruvchanligi, tezpisharligi, chigitining tuklanishi, kattakichikligi, bargi hamda koʻsagining shakli va hokazo bilan ajralib turadi. R.gʻ. orasida amaliy seleksiya uchun qimmatli shakllari mavjud, Mas, Meksika gʻoʻzasining Hopi (Xopi) shakli chigitida gossipol moddasi kam yangi gʻoʻza navlarini yaratishda asos boʻlib xizmat qilgan.

Abdumavlon Abdullayev.

Manbalar