Sardasht (Gʻarbiy Ozarbayjon)

Sardasht () Eronning Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni Sardasht shahristoni Markaziy tumandagi shahar boʻlib, ham shahriston, ham tuman markazi vazifasini bajaradi. Urmiya koʻlining shimoli-gʻarbida, Turkiya yaqinida.

2006-yilgi aholini milliy roʻyxatga olish vaqtida shahar aholisi 8 224 xonadonda yashovchi 37 115 kishini tashkil qilgan. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 10 491 ta xonadondan iborat 42 167 kishi bor edi. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 12 551 ta xonadonga boʻlingan 46 412 kishi istiqomat qilgan. 2019-yilgi aholini roʻyxatga olishga koʻra, shahar nufusi 127 864 kishini tashkil qiladi.

Sardasht Urmiya koʻlidan janubi-gʻarbda, dengiz sathidan taxminan 1480 metr balandlikda joylashgan. Gʻarbiy Ozarbayjon ustonida joylashgan.

Front chizigʻidan uzoqda joylashgan Sardasht Eron-Iroq urushi paytida Saddam Husayn davrida Iroq kuchlari tomonidan kimyoviy qurol bilan hujumga uchragan. Bu Eron tinch aholisiga qarshi birinchi qasddan kimyoviy hujum edi.

Sardashtda etnik kurdlar koʻpchilikni tashkil qiladi.

Etimologiyasi 
Keng tarqalgan fikrga koʻra, Sardasht (yoki Zardasht) kurdcha Zardusht soʻzidan kelib chiqqan. Sardasht soʻzining oʻzi ham ikki soʻzdan — sar (bosh) va dasht soʻzlaridan kelib chiqqan. Ushbu birikma daryogacha choʻzilgan [atrofdagi] tekisliklarning boshini bildiradi.

Tarixi

Islomgacha boʻlgan davr 
Islomgacha boʻlgan davrda Sardasht hozirgi joylashgan joyidan shimoli-gʻarbda joylashgan boʻlib, katta buloqqa yaqin boʻlgan. Shahar Nizeru deb ham atalgan va beshta minorasi boʻlgan. Sardasht tarixiy hudud boʻlib, islomgacha boʻlgan qadimiy joylar hozirgacha saqlanib qolgan. Sardasht yaqinida Parfiya imperiyasi davridan qolgan qal’a bor.

1912-yil noyabrida Usmonli qoʻshinlari olti yillik ishgʻoldan soʻng shahardan chiqib ketishdi.

1987-yilgi Sardashtga kimyoviy qurollar bilan qilingan hujum 
1987-yil 28-iyun kuni Iroq samolyotlari, Eron hukumati fikricha, iprit gazi bombasini Sardashtga, toʻrtta turar-joy hududiga ikkita alohida bomba tashladi. Qurbonlar soni dastlab 10 tinch aholi halok boʻlgan va 650 tinch aholi yaralangan deb taxmin qilingan.

20 000 aholining 25 foizi hamon hujumlar natijasida ogʻir kasalliklardan aziyat chekmoqda. Gaz hujumlari Eron-Iroq urushi paytida, Iroq Eron tinch aholisi va askarlariga qarshi tez-tez kimyoviy qurol ishlatgan paytda sodir boʻlgan.

2004-yil aprel oyida Tehron jamoat sudi Amerika Qoʻshma Shtatlari (AQSh) hukumatini avvalgi Saddam Husayn hukumatini qoʻllab-quvvatlagani tufayli hujumlar uchun javobgar deb topdi. AQSh hukumati jabrlanganlarga 600 million dollar tovon puli toʻlashi kerak edi.

Sardasht harbiy nishon hisoblanmagani uchun aholi ham himoyasiz, ham kimyoviy qurol hujumiga tayyor emas edi. Chegaraga va urush front chizigʻiga yaqin yashagan fuqarolar Iroqning oddiy qurollar bilan bombardimon qilishiga oʻrganib qolgan edi. Biroq, odamlar keyinchalik shifokorlarga bombalar kimyoviy qurol boʻlganini bilmaganliklarini aytishdi. Aslida bombalar portlamay qolganda, ular yengilroq jabrlangan edi.

Shamol yoʻnalishi tufayli hatto kasalxona va sanatoriy ham ifloslangan va u yerda ishlaydigan bir nechta shifokor va hamshiralar ketishga majbur boʻlgan. Jabrlanganlarni zararsizlantirish uchun ikkita umumiy hammomdan foydalanildi va kichik stadion 150 oʻrinli tibbiyot muassasasiga aylantirildi. Dastlabki bir necha soat ichida 30 ga yaqin odam, asosan, yosh bolalar va qariyalar ogʻir nafas olish muammolari tufayli vafot etdi.

Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, 12 000 aholidan 8 000 tasi taʼsirlangan. Tibbiy yordamga muhtoj 4500 kishidan 1500 nafari kasalxonaga yotqizilgan, ulardan 600 nafari Tehronda. Qolgan 3000 nafari ambulator sifatida davolanib, uyga javob berilgan. Bu 3000 nafar sobiq ambulatoriya bemorlarining aksariyati shaharni tark etib, qishloqlarga joʻnab ketishdi va anʼanaviy dori vositalari va boshqalarni qoʻllash orqali oʻzlarini davolashga urinishgan.

Tibbiy yordamga muhtoj boʻlgan 4500 qurbonlar orasida qutqaruvchilarning bir qismi ham bor edi.

2007-yilgacha qurbonlar: jami 130 kishi (109 tinch aholi, 21 harbiy va boshqalar) 1987-yil iyun oyida Sardashtda oltingugurtli iprit hujumi natijasida halok boʻldi. 20 kishi dastlabki bir necha soat ichida, oʻn kishi boshqa shaharlarga evakuatsiya qilish paytida va taxminan bir kishi halok boʻldi, yana yuz kishi keyingi oy davomida Eron va Yevropadagi kasalxonalarda vafot etdi. Halok boʻlgan tinch aholidan 39 nafari 18 yoshga toʻlmagan, jumladan, 11 nafari 5 yoshgacha boʻlgan. 34 nafar ayol va qiz halok boʻlgan.

Iprit oʻlimga olib keluvchi vosita emas, balki 3-5% oʻlimga olib keladigan qobiliyatsiz vosita hisoblanadi. Sardashtdagi gaz hujumidan omon qolgan 95% ning koʻpchiligida keyingi bir necha yil ichida jiddiy uzoq muddatli asoratlar, jumladan nafas olish yoʻllari, koʻz lezyonlari, teri muammolari, shuningdek immunitet tizimidagi muammolar rivojlandi.

Eron-PJAK mojarosi 
Sardasht va uning atrofidagi hududlar IIGK kuchlari va jangari kurd
Kurdiston Ozod hayot partiyasi (PJAK) tashkiloti oʻrtasida vaqti-vaqti bilan toʻqnashuvlar sahnasiga aylandi. Oʻsha toʻqnashuvlar orasida 2013-yil avgustida Sardasht toʻqnashuvi ham bor edi.

Iqlimi

Eslatmalar

Manbalar

Havolalar 

 1987-yilgi kimyoviy hujum hali ham Eronni taʼqib qilmoqda
 Saddam Husayn davrining „unutilgan qurbonlari“ adolat kutmoqda

Sardasht shahristoni aholi punktlari

Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni shaharlari

Eron Kurdistoni

Gʻarbiy Ozarbayjon ustonidagi kurd manzilgohlari