Shushtar

Shushtar () Eronning Xuziston ustoni Shushtar shahristoni Markaziy tumanidagi shahar. Ham shahriston, ham tuman markazi vazifasini bajaradi.

2006-yilgi milliy aholini roʻyxatga olish vaqtida shahar aholisi 21 511 xonadonda yashovchi 94 124 kishini tashkil qilgan. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 26 639 ta xonadondan iborat 106 815 kishi bor edi. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 28 373 ta xonadonga boʻlingan 101 878 kishi istiqomat qilgan.

Shushtar qadimiy qal’a shahar boʻlib, viloyat markazi Ahvozdan taxminan  uzoqlikda joylashgan. Uning oʻtmishdagi qishloq xoʻjaligi hosildorligining katta qismi Erondagi birinchi toʻgʻon koʻprigi boʻlgan Bandi Qaysarda joylashgan sugʻorish tizimidan olingan.. Shushtar tarixiy gidravlika tizimi Yuneskoning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan 13 ta obyektdan iborat.

Tarixi 
Elam davrida Shushtar Adamdun nomi bilan tanilgan. Ahamoniylar davrida uning nomi Šurkutir boʻlgan. Anʼanaga koʻra, Shushtarga afsonaviy shoh Hoʻshang Suza (aka Shush)ni qurgandan soʻng asos solilgan. „Shushtar“ nomi „Shushdan ham goʻzal“ maʼnosini bildiruvchi qiyosiy shakl boʻlgan. Jozef Markvart ham Shushtar nomini Shushdan olingan, lekin bir oz boshqacha maʼnoda, „-tar“ qoʻshimchasi yoʻnalishni bildiruvchi deb talqin qilgan. Shaharning arabcha nomi Tustar forscha Shushtar shakliga moslashgan.

Shushtar Pliniy Elder tilga olgan „Sostra“ boʻlishi mumkin. Suryoniy adabiyotda Nestorian yepiskopligi sifatida ham tanilgan.

Sosoniylar davrida u Qarun daryosi boʻyidagi orol shahar edi va yozgi poytaxt boʻlish uchun tanlangan. Daryo shahar atrofida xandaq hosil qilish uchun kanalizatsiya qilingan, Shushtarga koʻpriklar va asosiy darvozalar sharq, gʻarb va janubda qurilgan. Yaqin atrofdagi bir nechta daryolar qishloq xoʻjaligini kengaytirish uchun qulaydir; asosiy ekin boʻlmish shakarqamish yetishtirish 226-yilga borib taqaladi. Daryoni uylar va binolarning shaxsiy suv havzalari bilan bogʻlaydigan, maishiy ehtiyojlar va sugʻorish uchun, shuningdek asosiy darvozalar yopilgan urush davrida suv bilan taʼminlash, saqlash va sugʻorish uchun suv yetkazib beruvchi korizlar deb nomlangan yer osti kanallari tizimi qurilgan. Bu ganotlarning izlarini hozir ham baʼzi uylarning oʻrnida topish mumkin.

Xalifalik davrida Shushtar Xuziston tarkibiga kirgan yetti kuvardan birining markazi edi. Uning kurahi shimoliy Xuziston tekisligining sharqiy chekkasini qamrab olgan boʻlsa kerak. Bugungi kunda bu hududda yarim koʻchmanchi odamlar yashaydi – bu Muqaddasiyning Shushtarga tobe boʻlgan „hech qanday shaharcha yoʻq“ deb yozganini tushuntirib berishi mumkin.

Tarixan Shushtar Xuzistonning eng muhim toʻqimachilik shaharlaridan biri boʻlgan.  Oʻrta asrlar davomida mualliflar Shushtarda ishlab chiqarilgan turli toʻqimachilik mahsulotlarini doimiy ravishda sanab oʻtishgan.  Masalan, al-Istaxriy (tax. 933-yilda) diboj (kimxob) va tiraz, al-Muqaddasiy (tax. 1000-yilda) diboj, anmat (gilam), paxta va Marv uslubidagi kiyimlarni va Hofizi Abru (tax. 1430-yilda) diboj, tiraz va harirni (ipak) yozib qoldirgan  Shushtarning tijorat ahamiyati uning 933-yilda kisva (Kaʼba uchun naqshli qoplama) ishlab chiqarish uchun tanlangani bilan eʼtirof etilgan. Bu siyosiy ahamiyatga ega boʻlgan katta sharaf edi.

Al-Muqaddasiyning maʼlumotlariga koʻra, Shushtarning oʻrtasida qabriston boʻlgan. Nanette Mari Pyne bu koʻrinadigan darajada gʻayrioddiy hodisa emasligini aytadi: Eronning bu qismida qabristonlar koʻp uchraydi. eng baland yerga, baʼzi joylarda suv sathi koʻtarilmasligi uchun, baʼzilarida esa ekin maydonlarini ishlab chiqarishdan mahrum qilmaslik uchun qoʻyilgan“.  Shushtar misolida, qabriston eng baland yer yerning oʻrtasida, Parfiya va Sosoniylar istilosi natijasida vujudga kelgan turar-joy tepaligi tepasida boʻlgan  Al-Maqdisiy ham Shushtar masjidining „gazma savdogarlari hududidagi bozorlar oʻrtasida“ joylashganini taʼriflaydi. Shahar darvozasi yonida ikkinchi gazlama bozori joylashgan edi Mato toʻldiruvchilar maydoni yaqin atrofdagi koʻprik yonida joylashgan edi.

Al-Muqaddasiyning Shushtarni xurmo, uzum va sitron kabi mevali bogʻlar bilan oʻralgan deb taʼriflagan.  Muqobil qoʻlyozmada „nozik anorlar“ va „yuqori noklar“ ham keltirilgan.

Ibn Battuta ziyorat qilib, „Daryoning ikki qirgʻogʻida bogʻlar va suv gʻildiraklari bor, daryoning oʻzi chuqur va uning ustida, sayohatchilar darvozasiga olib boradi, qayiqlar ustida koʻprik bor“, deb taʼkidlagan.

Qadimiy qal’a devorlari Safaviylar davrining oxirida vayron qilingan.

1831-yilgi vabo epidemiyasi 
1831-yilda vabo epidemiyasi Shushtarni vayron qilib, shahar aholisining yarmiga yaqinini nobud qildi. Shushtar vabosi paytida mandaiy jamoasi ayniqsa qattiq taʼsir koʻrsatdi, chunki ularning barcha ruhoniylari vabodan oʻlgan edi. Oʻlgan ruhoniyning tirik qolgan oʻgʻli Yahyo Bihram Shushtarda mandaiy ruhoniyligini jonlantirishga kirishdi.

1800-yillarning oxiridan hozirgacha boʻlgan davri 
Shushtar 1887-yilda tashkil etilgan Qarun paroxod xizmatidan foydalangan. Bu qayiqlar oqimning yuqori tomonidagi eng uzoq nuqtasi edi va yuklarni shu yerga tushirish va karvon orqali quruqlikka joʻnatish kerak edi. U Eronning janubi-gʻarbiy qismidagi asosiy savdo markaziga aylandi va 1938-yilga kelib uning aholisi 28 ming kishiga yetdi. 20-asr boshlarida shahar Haydariy va Neʼmatiy guruhlari oʻrtasidagi tartibsizliklardan aziyat chekdi. Oddiy Haydariy-Neʼmatiy raqobati Shushtarda ham siyosiy tus oldi, chunki Haydariylar arab va monarxiya tarafdori, neʼmatiylar esa Baxtiyoriy va konstitutsiyaparast edi.

Trans Eron temir yoʻli qurib bitkazilishi bilan Shushtar tanazzulga yuz tuta boshladi. Temir yoʻl Shushtarni aylanib oʻtib, Ahvoz foydasiga Shushtarning savdo ahamiyatini oʻz zimmasiga oldi va Shushtar aholisi kamayib ketdi.

Bandi Qaysar 

Baʼzilar fikricha, Bandi Qaysar („Qaysar toʻgʻoni“) Rim tomonidan qurilgan ark koʻprigi [chunki uning qurilishida Rim asirlari qoʻllangan] va mamlakatda uni toʻgʻon bilan birlashtirgan birinchi koʻprik hisoblanadi. Sosoniy Shoh Shopur I Rim imperatori Valerianni magʻlub etganida, u asirga olingan Rim askarlariga 500 metrdan ortiq choʻzilgan katta koʻprik va toʻgʻon qurishni buyurgani aytiladi. Fors hududida chuqur joylashgan boʻlib, Rimning tipik qurilish texnikasini namoyish etuvchi inshoot eng sharqiy Rim koʻprigi va Rim toʻgʻoniga aylandi. Uning ikki maqsadli dizayni Eron qurilish muhandisligiga katta taʼsir koʻrsatdi va Sosoniylarning suvni boshqarish usullarini ishlab chiqishda muhim rol oʻynadi. Anʼanaviy hisob bahsli boʻlsa-da, uni qurishda Rim harbiy asirlari ishtirok etgani aql bovar qilmaydi.

Eronning eng tez oqar daryosi boʻlgan Qarun ustidagi taxminan 500 m uzunlikdagi suv toʻgʻoni Shushtar tarixiy gidravlika tizimining asosiy strukturasi boʻlib, Shushtar qishloq xoʻjaligi uchun unumdor boʻlgan va 2009-yilda UNESCO tomonidan Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan yirik sugʻorish majmuasi edi. Arkali ustki inshoot Pasargada va Sosoniylar poytaxti Ktesifon oʻrtasidagi muhim yoʻl boʻylab oʻtgan. Islom davrida koʻp marta taʼmirlangan toʻgʻon koʻprigi 19-asr oxirida foydalanishdan chiqib ketdi, bu esa murakkab sugʻorish tizimining degeneratsiyasiga olib keldi.

Qadimgi asarlarni YuNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritish 
2009-yil 26-iyun kuni UNESCO Jahon merosi qoʻmitasining yillik yigʻilishida Shushtar tarixiy gidravlika tizimi nomi bilan roʻyxatga olingan Shushtarning qadimiy asarlari YuNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatida 1315-raqam bilan Eronning oʻninchi asari sifatida kiritildi.

Aholisi va madaniyati 

Shushtar xalqining taqvodorligi uning „Dorul moʻminin“ laqabini olishiga sabab boʻlgan.

Mahalliy urf-odatlar qadimgi Rim mustamlakachilariga, shuningdek, Bandi Qaysar qurilishi va brokar ishlab chiqarish texnikasining joriy etilishiga tegishli.

Tarixan, Shushtarning Subbi Kush mahallasi asrlar davomida mandaiylar jamoasining uyi boʻlgan, garchi mandaiylar emigratsiya tufayli u yerda 21-asrda yashamagan boʻlsalar ham. Shushtarning eng mashhur mandaiy ruhoniylaridan biri Ram Zihrun edi.

Iqlimi 
Shushtar issiq yarim quruq iqlimga ega (Köppen iqlim tasnifi BSh) yozi juda issiq va qishi yumshoq. Qishda baʼzan tunda sovuq boʻladi, ammo qishda qor yogʻmaydi. Yomgʻir Eron janubidagi aksar hududga qaraganda koʻproq, lekin deyarli faqat noyabrdan aprelgacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi, lekin baʼzida u oyiga  yoki yiliga  dan oshishi mumkin.

Mashhur kishilari 
 Sayid Buzurg Mahmudiy, Anesteziolog. Amerikalik rafiqasi Betti va ularning qizi Mohtobni Eronga olib ketib, ularni garovda ushlab turganlikda ayblanmoqda
 Muhammad Ali Moʻsovii Jazoyiriy, Shialarning oʻn ikki imomidan biri
 Muhammad Ali Imom Shushtariy, tarixchi va diniy olim
 Sahl Shushtariy, ilk klassik soʻfiy tasavvufchisi
 Qozi Nurulloh Shustariy, taniqli shia faqihi (yurist) va olimi
 Nematulloh Jazoyiriy, taniqli shia olimi
 Muhammad Taqi Shushtariy, eronlik oʻn ikki shia olimidan biri
 Shayx Jafar Shushtariy, taniqli shia olimi

Eslatmalar

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 Visiting Shushtar fotohikoyasi
 Hamid-Reza Hosseini, Shush at the foot of Louvre (Shush dar dāman-e Louvre), in Persian, Jadid Online, 10 March 2009, شوش در دامن لوور.Audio slideshow: Untitled Document (6 min 31 sec).
 Pictures of Shushtar on Fotopedia.
 Picture of Shushtar Farsi 

Shushtar shahristoni aholi punktlari
Xuziston ustoni shaharlari
Eron arxeologiyasi
Osiyodagi Rim manzilgohlari