Zlatoust metallurgiya zavodi

Zlatoust metallurgiya zavodi – Chelyabinsk viloyati Zlatoust shahridagi Rossiya metallurgiya zavodi. Janubiy Uraldagi eng qadimgi zavodlardan biri.

Tarix 
Zlatoust zavodi, 1900-yil Dastlab, Zlatoust temir eritish va temirni qayta ishlash zavodi 1754-yilda Tula savdogarlari va chorvadorlari Mosolovlar kompaniyasi tomonidan Kosotur togʻi yaqinidagi Ay daryosida Boshqirdlardan sotib olingan erlarda qurilgan . Mosolovlarning Orenburg kantsleri bilan zavodni qurish boʻyicha shartnomasi 1751-yil 20-noyabrda imzolangan, 1754-yil bahorida Ivan Kichkina Mosolov boshchiligida qurilish boshlangan. 1754-yil 31-avgustda Berg kollejining qarori bilan qurilishga ruxsat berildi. Zavod egalarining zavod qishlogʻida Sankt-John Chrysostom nomidagi cherkov qurish niyatlari tufayli (1865-yilda qurilgan) Zlatoustovskiy nomini oldi. Zavod Zlatoust kon okrugi korxonalari orasida asosiy hisoblanadi.

Zavodning qurilishi juda sekin kechdi va egalari oʻrtasidagi kelishmovchiliklardan keyin u butunlay toʻxtatildi. 1759-yil oktabrgacha faqat temirchilik ustaxonasi, moʻyna doʻkoni, duradgorlar shiyponlari, hunarmandlar uchun kulbalar qurildi va toʻgʻon yarmi qurildi. 1760-yilda zavod M. P.Mosolov tomonidan qabul qilindi, u 1761-yilda Moskva viloyatidan olib kelingan serflar hisobidan qurilishni tugatdi va zavodni ishga tushirdi. 1761-yil 14-avgustda portlash oʻchogʻi oʻchirildi , 1-sentyabrda birinchi temir yondirildi. Ishga kirishishning dastlabki oylarida zavodda bitta dona pechi, 4 ta oʻchoq va 2 ta bolgʻa ishlagan. 1764-yilda ikkinchi dona pechi ishga tushirildi, 5 ta bolgʻa va 2 ta mis eritish pechi ishga tushirildi. Domna pechining mahsuldorligi kuniga 126 funt temirni tashkil etdi.

Kosotur va Urenga togʻlari orasidagi Ay daryosini toʻsib qoʻygan sopol toʻgʻonning uzunligi 209,1 m, tepasida 266,7 m, kengligi 38,4 m, tepasida 32,7 m, balandligi 32,7 m. 8,5 m.. Toʻgʻon korpusida yuqori oʻchoq sexining ishlashini taʼminlash uchun bitta va qolgan sexlar uchun ikkita kesik bor edi.

1769-yilda zavod L. I. Lugininga sotildi, uning rahbarligida ikkala domna pechlari rekonstruksiya qilindi va 6 ta mis eritish pechi va 20 ta bolgʻa qurildi, toʻgʻon 3,2 m ga koʻtarildi. Shuningdek, 3 ta bolgʻa zavodi, tekislash zavodi qurildi. 4 tegirmon, mis eritish va oʻymakorlik zavodlari bilan. Shunday qilib, Luginin metallurgiya ishlab chiqarishning toʻliq tsiklini – rudadan tayyor mahsulotgacha tashkil etdi. 1773-yilda ishlab chiqarish hajmi 140 ming pud choʻyan, 1885 pud mis, 90 ming pud temir ni tashkil etdi.

1773-yil 5-dekabrda boshqirdlar otryadi zavod konlariga hujum qildi, natijada zavod 6 dekabrda toʻxtatildi. 1773-yil 23-dekabrda 250 ta zavod ishchilari Pugachev qoʻshinlariga qoʻshildi. 1774-yil 31-mayda E. I. Pugachev boshchiligidagi qoʻzgʻolonchilarning asosiy kuchlari qishloqqa kirib, zavod binolarini yoqib yubordilar va hovuzdan suvni toʻkib tashladilar. Qoʻzgʻolon bostirilgandan soʻng, L. I. Luginin zavodni qayta tiklash uchun 1,5 yil kerak boʻldi. 1775-yil dekabr oyida temirni zarb qilish qayta tiklandi, 1776-yil fevral oyida esa domna pechlari ishga tushirild.

1763—73-yillarda zavodda oʻrtacha yillik ishlab chiqarish 1500 pud boʻlgan mis ham eritildi. Temir va mis eritish zavodlarining bir vaqtda ishlashini taʼminlash uchun gidravlik quvvat yoʻqligi sababli mis ishlab chiqarish tugatildi. Faqat 10 yil ichida zavod 15890 funt mis eritdi.

1797-yilda L. I. Lugininning nabiralari Ivan va Nikolay Maksimovich Lugininlar qarzlari tufayli tuman zavodlarini Moskva savdogar A. A. Knaufga ijaraga berishdi va 1799-yilda ularni Davlat topshiriq bankiga sotishdi. 1801 yilda zavodlar yana A. A. Knaufga ijaraga berildi va 1811-yil-oktyabrda ular gʻaznaga oʻtkazildi . Xuddi shu yili Zlatoust zavodlari Zlatoust kon okrugiga birlashtirildi, uning birinchi menejeri M. I. Kleiner etib tayinlandi.

1809-yil 9-aprelda Knauf Aleksandr fon Eversmann bilan shartnoma imzoladi, u zavodni nemis metallurgiya mutaxassislari bilan taʼminlashi va kam poʻlat asboblar va uy-roʻzgʻor buyumlarini ishlab chiqarishni tashkil etishi kerak edi. Eversman Solingendan Piter Veyersberg va Iogan Vilgelm Shmidtdan qurol ustalarini Zlatoustga taklif qilishni talab qildi, tasdiqlash uchun A. F. Deryabin va Moliya vaziri D. A. Guryev orqali Aleksandr I ga murojaat qildi.. Kleiner bunga qarshi boʻlib, Solingendan taklif qilingan qurol ustalari oʻsha paytda Zlatoustda ishlagan, ammo rus hunarmandlari yaxshiroq natijalarni koʻrsatgan. Eversman barcha eʼtirozlarga va yollangan xorijiy ishchi kuchining yuqori narxiga qaramay, nemis mutaxassislarini ishdan boʻshatish boʻyicha kelishuvga erisha oldi. 1813-yil 4-iyunda Eversman qurol ustalari bilan shartnomalar tuzish uchun yuborildi va 1814-yilda Solingendan 130 kishi Sankt-Peterburgga olib kelindi va keyin Uralsga joʻnadi. Shunday qilib, Zlatoust zavodidagi nemis koʻchmanchilari soni 182 kishiga (oila bilan) yetdi.

Nemis qurol ustasi bilan shartnoma 5 yil muddatga tuzilgan va faqat ustaning iltimosiga binoan uzaytirilishi mumkin edi. Shartnoma summasiga shartnoma muddati tugagandan soʻng Rossiyaga koʻchib oʻtish va qaytib kelish uchun tovon puli, bepul uy-joy, barcha oila aʼzolarining bepul davolanishi va bolalarni oʻqitish kiradi. Yillik ish haqining miqdori ustaning mahoratiga bogʻliq edi va 1-2,5 ming rublni tashkil etdi, bu rus hunarmandlarining yillik maoshidan taxminan 10 baravar va Solingendagi qurol ustalarining maoshidan ancha koʻp edi. Bundan tashqari, yiliga 500 rubl miqdorida rus talabasining taʼlimi toʻlangan. Natijada nemis mutaxassisining haqiqiy maoshi zavod boshliqlarinikidan yuqori boʻldi. Bundan tashqari, kelishuvga koʻra, qurolchi vafot etgan taqdirda uning oilasiga uning ish haqining yarmi miqdorida pensiya tayinlangan, beva ayol boshqa turmushga chiqqan taqdirda ham toʻlovlar saqlanib qolgan. Magistrlar va ularning farzandlari yollash va barcha soliqlardan ozod qilingan. Eng qimmatbaho mutaxassislar ikki sigir va ot, shuningdek, xizmatkorlar koʻrinishidagi qoʻshimcha sovgʻalarni alohida kelishib oldilar.

1808-yilda Zlatoust zavodining toʻgʻonidan bir verstda, asosiy zavodda ishlab chiqarilgan quyma temirni qayta ishlash bilan shugʻullanadigan quyi oqimda yordamchi Zlatoust quyi (Nijnezlatoust) zavodi qurildi. Yordamchi zavod tomonidan ishlab chiqarilgan barcha mahsulotlar qoʻshma mahsulot sifatida xabar qilindi. 1922-yilda Nijnezlatoust zavodining toʻgʻoni demontaj qilindi va hovuz tushirildi.

1811-yilda Zlatoust zavodida qirrali qurollar ishlab chiqaradigan zavod qurish loyihasi ishlab chiqildi. Zavod 2 yildan kamroq vaqt ichida qurilgan va 1815-yil oxirida ishga tushirilgan. Qurol-yarog 'zavodida qin ishlab chiqarish ustaxonasi, 1910-yil 1817-yildan 1847-yilgacha zavod stajyordan qoʻriqchi va zavodining direktori (1824-yildan) P. P.

1850-yillarning oxiri va 1860-yillarning boshlarida zavod quyma tigel ishlab chiqarishni va undan poʻlat artilleriya qismlarini ishlab chiqarishni oʻzlashtirdi. 1857-59 yillarda P. M. Obuxov loyihasiga koʻra Knyaz-Mixaylovskaya toʻp zavodi qurildi, u 1867-yilda yopildi.

1881-yilda kislotali oʻchoqli quvvati 5 tonna boʻlgan birinchi ochiq oʻchoq, 1884 yilda – asosiy oʻchoqli quvvati 5 tonna boʻlgan ikkinchi, 1890-yilda – quvvati 8 tonna boʻlgan uchinchi oʻchoq qurilgan. asosiy oʻchoq. 1895-yilda asosiy oʻchoqli pechlarning quvvati 10 tonnagacha oshirildi.

Samara-Zlatoust temir yoʻli qurilishi bilan 1893-yildan beri Bakalskiy konining rudasi (boshqa manbalarga koʻra – 1895-yildan) allaqachon Berdyaush stantsiyasi orqali temir yoʻl orqali etkazib berilgan .

1899-yilda yangi portlash pechini qurishga tayyorgarlik ishlari boshlandi, 1900-yil 28-iyulda pech yotqizildi, 1902-yil 22-mayda esa portlatib yuborildi. Pechka Qishloq xoʻjaligi va davlat mulki vaziri A. S. Yermolov sharafiga Yermolovskaya nomini oldi. Yangi domna pechi Ai daryosi boʻylab eski zavoddan 3 verst pastda joylashgan Novo-Zlatoustovskiy (Yermolovskiy) zavodining paydo boʻlishiga olib keldi.

Faoliyatlar 
1930-yillarda zavod maxsus poʻlat ishlab chiqarishga ixtisoslasha boshladi, Ulugʻ Vatan urushi yillarida u dushman tomonidan ishgʻol qilinmagan hududda podshipnik va boshqa maxsus poʻlatlar ishlab chiqaradigan yagona korxona edi.

1993-yildan buyon korxona Zlatoust metallurgiya zavodi OAO deb ataladi .

2001-yildan 2003-yilgacha u Zlatoust metallurgiya zavodi deb nomlangan. 2009-2010-yillarda marten pechi va ESPTS 1 sexlari yopildi, ESPTS 2 va 3 sexlarida erituvchi pechlar qisqartirildi, shu bilan zavod oʻz hayoti uchun poʻlat ishlab chiqarishni toʻxtatdi. 2011-yilda Rolling sexida 1957 yilda ishlab chiqarilgan dastgohlar oʻrnatilgan yangi liniya oʻrnatildi. Bu zavodning soʻnggi modernizatsiyasi edi.

2013-yilda zavod bankrotlik jarayonidan oʻtib, Zlatoust elektrometallurgiya zavodiga (avval mas’uliyati cheklangan jamiyat shaklida, 2016-yil 17-oktabrda esa „Zlatoust elektrometallurgiya zavodi“ aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. 2014-yildan 2017-yilda energiya samaradorligini oshirish va 2019-yilda zavodda 7 ta mini qozonxona (6 ta issiq suv va bitta bugʻxona) qurildi. 2019-yilda tashkiliy-huquqiy shakli yana oʻzgartirildi va „Zlatoust metallurgiya kombinati“ mas’uliyati cheklangan jamiyati tashkil etildi. "(„ZMZ“ MChJ) yaratildi .

Adabiyot 

 Zlatoust temir eritish va poʻlat ishlab chiqaruvchi davlat zavodi // Harbiy ensiklopediya : [18 jildda] / ed. V. F. Novitskiy … [ va boshqalar ]. – Sankt-Peterburg. ; [ M. ] : Turi. t-va I. D. Sytin , 1911-1915.
 Shox, metallurgiyada // Brokxauz va Efronning entsiklopedik lugʻati : 86 jildda (82 jild va 4 ta qoʻshimcha). – Sankt-Peterburg. , 1890-1907.
 XVII-XX asrlardagi Ural metallurgiya zavodlari. : [ arch. 2021 yil 20 oktyabr ] : Entsiklopediya / ch. ed. V. V. Alekseev . – Yekaterinburg: „Akademkniga“ nashriyoti, 2001. – 536 p. – 1000 nusxa. – ISBN 5-93472-057-0 .
 Karabasov Yu. S. , Chernousov P. I. , Korotchenko N. A. , Golubev O. V. Metallurgiya va vaqt: Entsiklopediya:6 jildda -MMISiS nashriyoti, 2012. -V. 4: Rossiya hissasi. – 232 b. −1000 nusxa. -ISBN 978-5-87623-539-8(4-jild).

Havolalar 

 ZLATOUSTOVSK METALLURGIYA ZAVOATI POʻLAT TARIXI: CHUYMANDAN MAXSUS POʻLATGA (Zlatoust metallurgiya zavodiga 120 yil) // Vatan qanotlari: jurnal. – 2022. – mart (3-4-son). – S. 54-59 . – ISSN 0130-2701 .

 == Manbalar ==