yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Diatermokoagulyasiya

Diatermokoagulyasiya (dia... va  — issiqlik, harorat va  — ivish), elektro koagulyasiya — tirik organizm toʻqimalarini maxsus generatorlardan olinadigan yuqori chastotali oʻzgaruvchan tok bilan quydirish; toʻqimalarni 80° gacha qizdirib, osqillarni ivitishga asoslangan jarrohlik usuli. Qon ketishini toʻxtatishda, odatdagi usullar bilan olib tashlab boʻlmaydigan oʻsmalar (masalan, teri, hiqildoq oʻsmalari), bachadon boʻynining eroziyalari, qovuq yarasi, teri leyshmaniozi, soʻgal, tish pulpasining yalligʻlanishi va boshqa kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Kuydiriladigan toʻqima yirik tomirlar va nervlar yonginasida boʻlsa, diatermokoagulyasiyani tatbiq etish yaramaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Jarrohlik
Jarrohlik usullari
Diafragma (anatomiya)

Diafragma (anatomiyada) — koʻkrak qafasi bilan qorin boʻshligʻi oʻrtasidagi muskul-paydan iborat toʻsiq; odam va hayvonlarning koʻkrak qafasini qorin boʻshligʻidan ajratib turadi. D. qisqarib-kengayadi. Qisqarganida koʻkrak qafasining kengayishiga, nafas olishni yengillashtirishga imkon beradi. Koʻkrak qafasi qisqarganda D. yuqoriga koʻtarilib, koʻkrak qafasini toraytirishda qatnashib, nafas chiqarishga yordam beradi. Bulardan tashqari, yurak faoliyati, qon aylanishida ham D.ning ahamiyati bor. D. jarohatlanganda yoki unda biror kamchilik yoki nuqson boʻlganda hayot uchun muhim funksiyalar (nafas olish, yurak faoliyati, qon aylanishi va hokazo) izdan chiqishi mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Divergensiya

Divergensiya (lot. divergere — farqlilik) — 1) biologiyada — evolyusiya davomida organizm belgilarining farqlanib borishi. "D" tushunchasini Ch. Darvin tabiatda biologik turlardan tortib madaniy oʻsimliklarning navlari va uy hayvonlari zotlarining paydo boʻlishini izohlash uchun taklif etgan. D. mohiyati shundan iboratki, sunʼiy tanlash yoki tabiiy tanlanish taʼsirida bir turdan paydo boʻlgan shakllar oʻz belgilari bilan bir-biridan hamda oʻzining umumiy ajdodlaridan tobora farqlanib boradi. Agar tur keng arealni egallab, turli eko-logik sharoitlarga moslashadigan boʻlsa, dastlab oʻxshash boʻlgan populyasiyalar oʻrtasida biron-bir farqlar paydo boʻlishida koʻrinadigan va tur arealining turli qismlarida tabiiy tanlanishning har xil yoʻnalishlari bilan mukarrar shartlangan D. yuzaga keladi. Odam turli yoʻnalishlarda sunʼiy tanlash yoʻli bilan oʻz ehtiyojini qondirish uchun har xil madaniy oʻsimlik navlari va uy hayvonlari zotlarini yaratadi. Tabiiy tanlanish ham sunʼiy tanlash kabi dastlabki bir tur doirasida xilma-xil shakllar paydo boʻlishiga va tuzilishi, funksiyasi hamda hayot kechirishi (oziq tanlash va topish yoʻllari)dagi tafovutlarning koʻpayishiga olib keladi. D. oraliq shakllar va dastlabki turning qirilib ketishi bilan birga boradi; 2) matematikada — vektor maydonning tarqalishi (qarang Maydon nazariyasi). Agar vektor maydonga oqib turgan suyuklikning tezlik maydoni sifatida qaralsa, D. maydon manbalarining R nuqtadagi zichligini ifodalaydi. D.ning geometrik maʼnosi kuyidagi-cha: D. — berilgan nuqtani oʻrab turgan sirt orqali oʻtuvchi vektor maydon oqimining shu sirtni tortib turuvchi xajmga nisbati: 3) tilshunoslik-d a — nutq tovushining tarixiy taraq-qiyotiga koʻra, birdan ortiq tovushga differensiatsiya qilishidir. Masalan, orqa qator a tovushi taraqqiy etib, chuqur til orqa q, gʻ, x undoshlari va lablab sirgʻaluvchi v undoshidan avval yondosh qoʻllangan oʻrinlarda o tovushiga aylangan. Qishlaq> qishloq; oʻtaq > oʻtoq; shox, togʻ, yov kabi. Mazkur undoshlardan keyingi oʻrinda esa orqa qator a tovushi holatini sakdagan: qazi, hari, gʻani va hokazo. Aksi konvergensiya.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diversifikatsiya

Diversifikatsiya (lot. diversiﬁ catio — oʻzgarish, xilma-xil taraqqiyot) — korxona (birlashma)larning faoliyati sohalari va ishlab chiqaradigan mahsulotlari turining kengayishi, yangilanib turishi. Diversifikatsiya ishlab chiqarishda yuqori samaradorlikka erishish, iqtisodiy foyda olish, bankrotlikka barham berish va b. maqsadlarda amalga oshiriladi. Ilgari bir sohada ixtisoslashgan firmalarning (sanoat, qishloq xoʻjaligi, transport, moliya va hokazo) boshqa ishlab chiqarish tarmoqlari, xizmat koʻrsatish sohalariga, birinchi navbatda, yuqori foyda beradigan sohalarga kirib borishi ularning xoʻjalik faoliyati sohalari va imkoniyatlarini kengaytiradi. Diversifikatsiya natijasida turli-tuman tovarlar ishlab chiqaradigan, xizmat koʻrsatadigan hamda ilmiy tadqiqot va ishlanmalar bilan band boʻlgan keng tarmoqli, ammo hamisha ham texnologikjihatdan oʻzaro bogʻlan-magan majmualar (masalan, agrosanoat majmui, oʻrmonsanoat majmui) vujudga keladi va bu ishlab chiqarish diversifikatsiyasi deyiladi. Bundan tashqari uning kredit diversifikatsiya koʻrinishi ham bor (bunda kredit sifatida beriladigan kapital mablagʻlar xavf-xatarni kamaytirish va yuqori foyda olish maqsadida turli-tuman obʼyektlar oʻrtasida taqsimlanadi). Bunday diversifikatsiya tarmoklararo kapital konsentratsiyasi jarayoni va korxonalararo ichki beqarorlikning kuchayishi bilan bogʻliq.

Dunyo mamlakatlarida diversifikatsiya jarayoni XX asrning 50-yillari oʻrtalaridan rivojlana boshladi. Dastlab AQSH, Yaponiya, Gʻarbiy Yevropa davlatlarida diversifikatsiya sanoat, transport, qurilish, moliya sohalarida vujudga keladi. Shu bois diversifikatsiya harakteri mazkur davlatlarning ijtimoiyiqtisodiy omillari, shuningdek, boshqa davlatlarga tegishli boʻlgan umumiy omillar (ilmiy-texnika inqilobi, yuqori foyda uchun kurash, raqobat kurashi, texnik taraqqiyotdan qolib ketmaslik va boshqalar) bilan belgilanadi. Diversifikatsiyada firmalar, ayniqsa, monopol firmalar kup tarmoklilik tusini oladi. Ular avvalo koʻp daromadli, tez rivojlanadigan sohalar (masalan, elektronika, kimyo)da faoliyat boshlaydi. Kompaniyalar mahsulot ishlab chiqarish bilan birga, shu mahsulot uchun zarur boʻlgan xom ashyoni ham oʻzlari tayyorlashga kirishadi. Mablagʻlarni kam daromadli sohadan tejab koʻp foyda beradigan tarmoklarga sarf etadilar. Mas, AQSH konsernlari xizmat koʻrsatish, qurilish, yer maydonlari savdosi, nashr ishlari, savdo-sotiq axboroti, jihozlarni ijaraga berish va b.da faoliyat yuritdi.

Oʻzbekistan xalq xoʻjaligida yangi barpo etilgan sanoat korxonalarida asosiy mahsulot turidan tashqari qoʻshimcha mahsulotlar, xalq isteʼmoli tovarlari ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Divertikul

Divertikul (lot. diverticulum — yon yoʻl) — kovak (naysimon) aʼzolar devorining boʻrtib chiqishidan hosil boʻlgan xaltum, kovakli boʻrtma. Tugʻma yoki hayotda orttirilgan pulsion va trakiion, yaʼni meʼda-ichak sistemasi ichida bosim oshganda va ular devorini tashqi tomondan chandiqlar tortib turganda kuzatiladigan xillari farq qilinadi. Hazm aʼzolaridan qiziloʻngach, ichak, meʼda, shuningdek, qovuqsa koʻproq, boshqa aʼzolarda esa kam uchraydi. Tugʻma D. embrional taraqqiyot nuqsonlariga bogʻliq (mas, ingichka ichak D.i). Kovak aʼzo devorining muskul va elastik toʻqimasi tuzuk rivojlanmaganda, jarohatlanishdan keyin yupqa tortganda, aʼzo boʻshligʻidagi bosim oshganda D. paydo boʻladi. D. ikki yoki undan ortiq boʻlsa, divertikulyoz deyiladi. Kovak aʼzo ichidagi massa (mas, qiziloʻngachda — ovqat, ichaqsa — axlat) D.dan chiqib ketishi qiyin boʻlgani uchun ushlanib qolib, maʼlum chegarali yalliglanish jarayoni, yara paydo boʻlishi mumkin. Kichkina D. hech sezilmaydi (simptomsiz oʻtadi). D. katta boʻlsa, biror belgi koʻrinadi, mas, qiziloʻngach D.ida ovqat oʻtishi qiyinlashadi, ushlanib qolgan ovqat qusib tashlanadi, boʻyin doʻppayib turadi, qovuq D.ida siydik chiqarish qiyinlashadi va hokazo. D.ning yalligʻlanishi — divertikulit, qonash, teshilish, yaraga, baʼzan rakka aylanish, shuningdek, ichak tutilishi kabi asoratlarga sabab boʻladi. D. maxsus (endoskopik, rentgenolo-gik) usullar bilan tekshirib aniqlanadi. D. yalligʻlanmagan boʻlsa, konservativ davo, asoratli shakllarida operatsiya qilinadi, D.lar koʻp boʻlsa, aʼzoning shu qismi kesib olib tashlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Divertisment

Divertisment (frans. divertissement — koʻngil ochish) — 1) 17— 18-asrlarda drama (baʼzan opera, balet) spektakllarining qoʻshimcha yoki yakuniy qismi. Odatda spektakl mazmuniga bogʻliq boʻlmagan raqs va qoʻshiqlar, hajviy-mutoyibali sahnalardan iborat. 19-asrning 70-y.laridan boshlab varyete, kabare kabi estrada teatrlarida yigʻma konsert dasturi; 2) Yevropada 18-asrning 2-yarmida turli tarkibdagi ansambl yoki orkestrlar uchunyaratilgan (mas, Y. Gaydn, V. A. Motsart va b.) cholgʻu musiqa asari. 19-asrda popurri janriga aylangan. 20-asrdan "D." atamasi koʻproq balet nomerlaridan tashkil topgan s/oshyaasimon asarlarga nisbatan qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dividend

Dividend ( — taqsimlanadigan narsa) — aksiyadorlar jamiyati foydasidan aksiya egasiga har yili beriladigan va uning daromadiga aylangan qismi. Dividend miqdori aksiyadorlar jamiyatining sof foydasi, aksiyalar soni va qiymatiga bogʻliq. Dividend har yili (soliqlar toʻlanib, i.ch.ni rivojlantirish uchun ajratmalar chiqarilib, zaxiralar toʻldirilgach, obligatsiyalar boʻyicha foizlar va direktorlarga beriladigan mukofot haqi toʻlangandan soʻng) aksiyadorlarning qoʻlidagi aksiya miqdori va turiga muvofiq taqsimlanadi.
Taqsimlanadigan hissa Dividend massasi, aksiyalar nominali qiymatlariga koʻra foizlarda ifodalangan daromad esa Dividend stavkasi deb ataladi.Dividend miqdori oddiy aksiyalar boʻyicha jamiyatning oʻsha yilda koʻrgan foydasiga bogʻliq. Imtiyozli aksiyalarning nominal qiymatiga qatʼiy foiz stavkasi miqdorida oldindan belgilanadi. Eng yuqori Dividend olinganda baʼzan ularning bir qismi qoʻshimcha chiqarilgan bepul aksiyalar tarzida aksiyadorlarga toʻlanadi. Qoʻlida aksiyalarning asosiy hissasini toʻplagan aksiyadorlar va korporatsiyalar Dividendning eng koʻp qismini oladi. Dividend yilda bir marta beriladi.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Iqtisod
Iqtisodiy atamalar
Iqtisodiy huquq
Iqtisodiy siyosat
Iqtisodiy tizimlar
Diviziya

Diviziya (lotincha divisio — boʻlinish) — koʻpgina davlatlarning turli xildagi qurolli kuchlari va qoʻshin turlarida asosiy taktik birlashma. Birinchi boʻlib D. 17-asrda Fransiyada, 18-asrning boshlarida Rossiyada paydo boʻldi. D. polklar (brigadalar) yoki batalonlar, shuningdek, turli qoʻshin turlarining qism va boʻlinmalaridan va maxsus qoʻshinlaridan iborat. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida qoʻshinlarni D.ga ajratish yoʻq.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Harbiy tuzilmalar
Denis Diderot

Deni Didro (Diderot) (1713.5.10, Langr — 1784.31.7, Parij) — fransuz faylasufi, yozuvchisi, maʼrifat-parvari. 1751—80 yillarda "Ensiklopediya yoki fan, sanʼat va kasb-hunarlarning izohli lugʻati" (1—35-jildlar)ning asoschisi va muharriri. Falsafiy va badiiy asarlar yaratdi. "Koʻrlar haqida koʻzi ochiqlarga oʻgitnoma" (1749), "Tabiatni tushuntirishga oid fikrlar" (1754), "D’Alamber tushi" (1769), "Materiya va harakatning falsafiy prinsiplari" (1770) asarlarida maʼrifatli monarxiya tarafdori boʻlgani uchun absolyutizmni, xristian dini va cherkovini ayovsiz tanqid qildi, sensualizmga tayangan holda materialistik gʻoyalarni himoya etdi. D. barcha mavjudotga materiyaning turli shakllari sifatida qaradi. Uning fikricha, materiya sifat jihatdan turlicha, unda oʻz-oʻzidan harakat, rivojlanish mavjud. D.ning adabiyotdagi roli realizm uchun kurashi bilan belgilanib ("Fatalist Jak va uning xoʻjayini" romani, 1773; "Rohiba" qissasi, 1760), uning bu kurashi tasviriy sanʼat haqidagi ("Salonlar", 1759—81) va teatr toʻgʻrisidagi ("Aktyor toʻgʻrisida paradoks", 1773—78) tanqidiy asarlarida ham ifodalangan. D. xalq taʼlimi toʻgʻrisidagi asarlarida ped.ning juda koʻp muammolarini (xalq taʼlimi tizimi, oʻqitish uslublari va hokazo) bayon etgan. U xalq taʼlimining davlat tizimi loyihasini tuzgan, yoppasiga bepul boshlangʻich taʼlim qoidalarini, taʼlim hamma tabaqa uchun bir xil boʻlishini himoya qilgan. Nochorlarning bolalariga davlat tomonidan moddiy yordam koʻrsatilishi zarur, deb hisoblagan. Fizika-mat va tabiiy fanlar muhimligini uqtirgan. Yaxshi dareliklar tuzish, bu ishga yirik olimlarni jalb qilish haqida yozgan. Oʻrta maktablarda yiliga 4 marta ochiq imtihonlar oʻtkazish, oʻqituvchilikka tanlov eʼlon qilishni maqsadga muvofiq deb bilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1713-yilda tugʻilganlar
5-oktyabrda tugʻilganlar
1784-yilda vafot etganlar
31-iyulda vafot etganlar
Diyetologiya

Diyetologiya (diyeta va ...logiya), diyetetika — xasta va sogʻlom odamlarning maqbul ovqatlanishi toʻgʻrisidagi taʼlimot. Turli kasalliklarga chalingan bemorlarning ovqatlanish tarzini ishlab chiqadi va asoslab beradi (qarang Parhez bilan davolash). D. ovqatning kimyoviy tarkibi, ovqatlanish tartibi, uni isteʼmol qilish vaqti, hajmi, ovqatlanishlar orasidagi vaqt va b.ni oʻz ichiga oladi.

D. tarixi uzoq oʻtmishga borib taqaladi. Gippokrat oʻz davrida bemorni davolash kasallikning turli bosqichlarida u qancha va qanday ovqat yeyishini toʻgʻri tanlay bilishdan iborat deb taʼkidlagan. Oʻsha davrda D.ning asoschilaridan hisoblangan rim vrachi Asklepiad (mil. av. 128—50 yillar) parhez toʻgʻri tanlangandagina doridarmon yaxshi kor qilishi va nafi boʻlishini aytib oʻtgan. U oʻz shogirdlari bilan turli xastaliklarni davolashda ovqat mahsulotlaridan toʻgʻri foydalana bilish koʻrsatmalarini ishlab chiqqan. Rim vrachi Galen bemorlarning ovqati masalliklariga aloqida ahamiyat bergan. Zamonaviy D. davolash amaliyotida tibbiyot, biokimyo, fiziologiya, morfologiya va b.da erishilgan eng yangi usul va kashfiyotlardan foydalanadi. Oʻzbekistonda ham D. keng oʻrganila boshlandi; 1- va 2-Toshkent tibbiot akademiyasi va b. tibbiyot institutlarida D. fan sifatida oʻqitiladi, shuningdek, D. kafedralari mavjud. U yerda diyetolog vrach, oʻrta maxsus tibbiyot oʻquv yurtlarida esa diyet hamshiralar tayyorlanadi yoki shu institutlarni tamomlagan mutaxassislar vrachlar malakasini oshirish institutlari va D. markazlarida D.ga ixtisoslashtiriladi. D.ni rivojlantirish maqsadida Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli Diyetologiya markazi ochildi (1955). Bu markaz mahalliy mah-sulotlardan milliy taomlar tayyorlashning yangi texnologiyasini tadbiq qilish va parhezlashtirish ustida ilmiy izlanishlar olib boradi. Diyetologiya markazining bir boʻlimi — vaznni kamaytirish masalalari bilan shugʻullanadi. Infeksion kasalliklar, sil, operatsiyadan keyingi holatlarda organizmning kasalliklarga qarshilik kuchini oshirish va b.da asosiy davodan tashqari, rangbarang parhez ovqatlar ishlab chiqish va ularni amaliyotda qoʻllash D. oldida turgan muhim muammolardan biridir.

Sherzod Zokirxoʻjayev, Aziza Zokirova.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Diyetologiya
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Diyorbakir

Diyorbakir — Turkiya janubisharqidagi shahar, Diyorbakir elining maʼmuriy markazi. Dajla daryosi sohilida. Aholisi 448,3 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, elektr mashinasozligi, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Diyorbakirdan shimoligʻarbda mis va xrom rudalari olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yuqori Mesopotamiya
Turkiya shaharlari
Dizayn

Dizayn ( — „loyiha“, „chizma“, „rasm“) — narsalar muhitini estetik va funksional sifatlarini shakllantirish maqsadiga qaratilgan loyihalash faoliyati turlarini ifodalovchi termin. Dizayn faoliyati tarkibiga keng isteʼmol buyumlari, mashina, dastgoh, kiyim, reklama va oʻrov materiallari, i. ch., jamoat va turar joy binolarini jihozlash, mebel va b. kiradi. Dizayn 20-asr boshlarida yuzaga kelib, 1930-yillarda maxsus faoliyat turi sifatida Gʻarbiy Yevropa va AQShda shakllandi. 1980-yil 2-yarmidan dizaynning faoliyat doirasi kengaydi. Dizaynerlar rassom sezgisi bilan birga ilmiy fanlar (masalan, materialshunoslik, rangshunoslik va boshqa)ga tayanadi, i. ch. jarayoni va sharoitlari, sotsiologiya va boshqa bilimlarga ega bulishi lozim. Dizayn sohasidagi mutaxassislar maxsus oliy oʻquv yurtlaridatayyorlanadi. Jumladan, Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institutida ham interyerlar va sanoat grafikasi, libos dizayn boʻyicha mutaxassislar tayyorlanadi.

Dizayn tafakkuri bu ko'nikmalar to'plamiga asoslangan muammolarni hal qilishning innovatsion jarayoni. Ushbu yondashuv bir necha o'n yillar davomida mavjud bo'lib, lekin u faqatgina 2008 yilgi Garvard Business Review jurnalining IDEO dizayn kompaniyasi rahbari va prezidenti Tim Braunning "Dizayn tafakkuri" nomli maqolasidan so'ng dizaynerlik jamiyatidan tashqarida o'z kuchini topa boshladi.

Yuqori darajada, dizaynni o'ylash jarayonida ishtirok etadigan qadamlar oddiy: birinchidan, muammoni to'liq anglash; ikkinchidan, mumkin boʻlgan echimlarning keng doirasini o'rganish; uchinchidan, prototip yaratish va sinovdan o'tkazish orqali keng takrorlash; va nihoyat, odatiy joylashtirish mexanizmlari orqali amalga oshiriladi.

Ushbu qadamlar bilan bog'liq boʻlgan ko'nikmalar odamlarga ijodkorlikda real hayotdagi muammolarni o'zlaridan ko'ra yaxshiroq samarali hal qilishda yordam beradi. Ular osongina o'rganilishi mumkin, ammo kuch sarflang. Masalan, muammoni tushunishga harakat qilayotganda, o'zingizning taxminlaringizni chetga surib qo'yish juda muhimdir. Bir marta o'rganilgan ushbu usul hatto kundalik hayot muammolarida ham qoʻllanishi mumkin.Ï

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizel

Dizel — ogʻir yonilgʻi (dizel yonilgʻisi)nmng siqilgan havoga purkalishidan alangalanadigan ichki yonuv dvigateli. Dizel silindrida alangalanish porshen yordamida qisib yuqori temperaturagacha qizdirilgan toza havoga yonilgʻi purkalganda sodir boʻladi. Nemis kashfiyotchisi R. Dizel yasagan. Dizel eng tejamli issiqlik dvigatellari qatoriga kiradi. Dizel yonish kamerasining tuzilishiga koʻra ajralmaydigan kamerali, uyurma kamerali, old kamerali xillarga boʻlinadi. Dizel avtomobillar, traktorlar, kemalar, teplovozlar, elektr st-yalar (dizel elektr stansiyasi) va b.ga oʻrnatiladi. Dizelning quvvati 30000 kVt dan ortiq boʻladi (yana q. Dvigatel).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jildizel Toshkent, 2000-yil
Dizel elektr stansiyasi

Dizel elektr stansiyasi (DES) — dizel dvigateli bilan harakatlanuvchi, bir yoki bir necha elektr toki generatori bilan jihozlangan energetik qurilma. Muqim (statsionar) va Kuchma xillari boʻladi. Muqim DES ga PO, 120, 330, 440, 735 kVt va undan ortiq quvvatli toʻrt taktli (baʼzan, ikki taktli) dizel oʻrnatiladi. Oʻrtacha quvvatli muqim DES quvvati 750 kVt dan oshmaydi, katta DES esa 220 kVt gacha va undan ortiq quvvatli qilib quriladi. Kuchma DES qishloq xoʻjaligi, oʻrmon xoʻjaligi, geologikqidiruv ekspeditsiyalari va b.da kuch va yoritish tarmoqlarini elektr bilan taʼminlaydigan rezerv manba sifatida, transport (dizel-elektrovoz, dizelelektroxod va b.) da asosiy energetik qurilma sifatida qoʻllanadi. Quvvati 10 kVt gacha bulgan DES bir ukli avtomobil tirkamasiga urnatib ishlatiladi. DES ning afzalligi: tejamli, turgʻun ishlaydi, yengil, tez ishga tushiriladi. DES elektr uzatish liniyalaridan uzoqdagi joylarni, shuningdek, bugʻ-kuch va suv-kuch qurilmalari qurib bulmaydigan hududlarni elektr toki bilan taʼminlashga muljallangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktatura

Diktatura ( — cheklanmagan hokimiyat) — davlat hokimiyatini nodemokratik usullar bilan amalga oshirish tizimini ifodalovchi tushuncha, avtoritar yoki totalitar rejim. Diktaturaga asoslangan siyosiy rejimdagi hokimiyatda, bir shaxs — diktator yoki bir necha shaxslarning qoʻlida markazlashadi, siyosatda zoʻravonlik va terror kuchayadi. Diktatura oʻrnatilganligi diktatorlik hokimiyatining cheklanmaganligi va nazoratsizligi, konstitutsiya eʼlon qilgan demokratik huquqlar va erkinliklar toptalishi, vakillik organlarining huquqlari cheklanishi bilan ajralib turadi. Hokimiyat toʻgʻridan-toʻgʻri zoʻravonlikka tayanadi. Odatda, yirik ijtimoiy guruhlar Diktaturani ifoda etuvchi kuch sifatida namoyon boʻlsa ham, u bir shaxs yoki bir guruh shaxslarda mujassamlashadi (Qadimgi Rimda harbiy boshliqlar Diktaturasi va triumviratlar, mutlaq monarxlar, hozirgi avtoritar tuzumlar, xuntalar va hokazo). Tarixga koʻra, biron-bir davlatda Diktatur oʻrnatilishi, odatda, ichki oʻzaro kurash gʻoyat keskin tus olgan davrlar bilan bogʻliq boʻlgan (Masalan, Ispaniyada Franko Diktaturasi, natsistlar Germaniyasida fashistlar Diktaturasi, sobiq shoʻrolar davrida Stalin Diktaturasi va b.).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktofon

Diktofon (lotincha dicto — aytib turaman va ... fon) — tovushni lenta va plastinkaga avtomatik tarzda yozib oladigan va qayta eshittiradigan apparat. Tuzilishi magnitofonga oʻxshaydi. Unda tovushni bir tezlikda yozib olib, qayta eshittirishda tezlikni mashinkada yozib ulgura oladigan darajada kamaytirish mumkin. D.ning ixcham (portativ) xili batareya va oʻzgaruvchan tok bilan ishlaydi, choʻntakda olib yursa boʻladi. D. xizmatga oid xatlarni, majlislarda notiqlarning nutqini, maʼruzalarni yozib olish va b. maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diksiya

Diksiya (lotincha dictio — talaffuz) — soʻzlarni aniq, ravshan talaffuz etish, soʻzlash usuli. Nutq madaniyatining asosini tashkil etadi. Aktyorlik sanʼatida, shuningdek, xonanda, diktor, no-tiq, oʻqituvchilar uchun muhim ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilatometr

Dilatometr (lot. dilato — kengaytiraman va ...metr) — issiqlik, bosim, elektr va magnit maydoni, ion-lovchi nurlanish va hokazo taʼsirida jism oʻlchamlarining oʻzgarishini oʻlchaydigan asbob. Jism oʻlchamlarining mutlaq oʻzgarishiga sezgirligi D.ning asosiy koʻrsatkichi hisoblanadi. D.ning optikmexanik, sigʻimli, induksion, rentgen, radiorezonans va b. xillari mavjud. Optik-mexanik D. yorugʻlik nuri yordamida jism oʻlchamining oʻzgarishini oʻlchaydi. Sigʻimli D.da jism oʻlchami oʻzgarishi bilan kondensator sigʻimi oʻzgaradi. Barcha D.lar oldindan kalibrlangan boʻladi. D. bilan suyuq yoki gazsimon moddalarning hajmiy oʻzgarishi ham aniqlanadi. D. kimyo sanoatida, texnika, fizika va b.da koʻp ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diletant

Diletant (lotincha delecto — rohatlantiraman, zavqlantiraman soʻzidan) — fan yoki musiqa, rassomlik, meʼmorlik kabi sanʼat turlarining biror sohasi bilan izchil qiziqib shugʻullangan, lekin shu sohaning professional mutaxassisi boʻlmagan shaxs, maʼlum maʼnoda — havaskor. Baʼzi (Italiya kabi) davlatlarda D.ning maxsus uyushma (jamiyat)lari mavjud.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilor

Dilor, beta digidrogetaxlor (S]0N7S17) — ekinlarni zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda qoʻllanadigan kimyoviy preparat (ichdan taʼsir qiladigan insektitsid). Nim sargʻish tusli, 80% li hoʻllanuvchi kristall kukun holida ishlab chiqariladi. Xlororganik preparatlarga chidami boʻlmagan kusak qurtiga, beda va qand lavlagida uzuntumshuq qoʻngʻizlarga, sabzavotchilikda Kolorado qoʻngʻiziga qarshi qoʻllanadi. Vegetatsiya davrida purkaladi. Soʻnggi ishlov kartoshka hosilini yigʻishdan 20 sutka, qand lavlagi, sabzavotlar, paxta terimidan kamida 30 kun ilgari oʻtkaziladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Preparatlar
Kimyoviy preparatlar
Dilxiroj

"DILXIROJ", Dilharosh (fors. — dilni tirnovchi) — oʻzbek, uyg'ur va tojik xalqlarining mumtoz raqs kuyi. Bosh ohangi rivojlanishi jarayonida peshrav uslubi yetakchi oʻrin tutadi. Dilxirojning ommabop yallalarga yaqin ashula yoʻli ham mavjud boʻlib, Tojikistonda "Siynaxurush" deb yuritiladi. Lad va kuy-ohang asoslari Buzruk maqomi yoʻllariga yaqin. Dilxiroj rivojining yuqori qismida "Zebo pari" avji ishlatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilshod Otin

Dilshod otin, Barno, Dilshodi Barno (taxalluslari; asl ism-sharifi Dilshod Rahimqul soʻfi qizi), (1800, Oʻratepa – 1905/06, Qoʻqon) – shoira, maʼrifatparvar. Otasidan savod oʻrgangan. Maktabdorlik qilgan – xotin-qizlarga xat-savod oʻrgatgan. Anbar Otin Dilshod Otinning iqtidorli talabalaridan boʻlgan. Dilshod Otin gʻazal, muxammas, masaddas, chiston va b. bilan birga xotiranomalar ham yaratgan. Uning 91 ta oʻzbekcha va 51 ta tojikcha sheʼri, „Tarixi muhojiron“ („Muhojirlar tarixi“) badiiy-tarixiy asarining oʻzbekcha va tojikcha 3 qoʻlyozma nusxasi („Tazkirai Barno“, „Sabot ul-bashar maa tarixi muhojiron“ – „Inson matonati va muhojirlar tarixi“, „Muntaxab alashʼori Barno“ – „Barnoning tanlangan sheʼrlari“) bizgacha yetib kelgan. Bularda oʻzaro urushlar, xalqning turmush sharoiti va boshqa ijtimoiy-siyosiy voqealar oʻz ifodasini topgan. Turkistonni chor Rossiyasi bosib olishiga boʻlgan munosabatda shoira zamondoshlaridan ilgarilab, bu hodisaning barcha oqibatlarini toʻgʻri tushungan. Shu jihatdan Dilshod Otin sheʼriyati xalq taqdirining badiiy yilnomasi darajasiga koʻtarildi. Shu bilan birga shoira baxtiyor zamon, yaxshi kunlar kelishiga ishondi („Bu jabru zulmat albat muvaqqat…“, „Fargʻona“ va b.), turkistonliklarni doʻst-inoq yashashga undadi („Xaloyiq, borsangiz…“, „Tarixi muxosara“ va b.). Dilshod Otin lirikasida muhabbat va sadoqat mavzui, vatan va inson ozodligi masalasi uygʻunlashib ketgan („Sochim sunbul deyurlar…“, „Falakda suzuvchi oy…“ va b.).

Dilshod Otinning „Tarixi muhojiron“ asarida XIX asr Qoʻqon xonligidagi tarixiy, ijtimoiy-siyosiy voqealar aks etgan. Ayollarni maʼrifatli, erkin, jamiyatning teng huquqli aʼzolari boʻlishga chorlagan. Shuningdek, asarda Oʻratepa va Qoʻqonda yashagan 30 dan ortiq shoir va shoiralar ijodi haqida maʼlumot keltirilgan. Dilshod Otin asarlari qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 1207). Asarlari oʻzbek va tojik tillarida nashr qilingan.

Manbalar 
 Tanlangan asarlar, T., 1972; Zebunniso, Dilshod va Anbar Otin sheʼriyatidan, T., 1981.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Qodirova M., Dilshod, T., 1971. Begali Qosimov.
 
Shoirlar
Dimetilamin

Dimetilamin, (CH3)2NH - alifatik qatorning ikkilamchi amini. Qoʻlansa hidli rangsiz gaz; sovitilganda rangsiz suyuqlikka aylanadi; suyuqlanish temperaturasi — 92,2°, qaynash temperaturasi 6,9°. Suvda va organik erituvchilarda eriydi, kislotalar bilan kristall tuzlar hosil qiladi, atsillanadi, alkillanadi va hokazo. D. oqsil moddalar chiriganda hosil boʻladi; sanoatda metil spirt bilan ammiakdan, shuningdek, formaldegid bilan ammoniy xloriddan olinadi. Organik sintezda shifobaxsh dorilar (dikain, aminazin va b.,), raketa yoqilgʻisi (diametilgidrazin) va hokazo tayyorlashda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Dimetilanilin

Dimetilanilin , C6H5N(CH3)2 — uchlamchi aromatik amin. Mol. m.121. Rangsiz suyuqlik, qavoda oksidlanib, qoʻngʻir rangga kiradi. Qaynash temperaturasi 192,5—193,5°, suyuqlanish temperaturasi 2,5°. Suvda deyarli erimaydi, organik erituvchilarda eriydi. D. sanoat miqyosida anilin bilan metil spirtdan (sulfat kislota ishtirokida) olinadi. D. boʻyoqlar (malaxit koʻki) sintezida, rangli fotografiyada va portlovchi moddalar (mas, tetril) i. ch.da keng qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dimetilgidrazin

Dimetilgidrazin, C2H8N2 -oʻtkir hidli, rangsiz tiniq suyuklik. Mol. m. 60,10. Ikkita izomeri maʼlum: simmetrik D. — CH,NH—NHCH va asimmetrik D. (CH,)2N—NHr Amaliy ahamiyatlisi — asimmetrik D. suyuqlanish temperaturasi —57,2°, kaynash temperaturasi 63°, zichligi 791,1 kg/m3, gigroskopik, kuchli asos. Suv va organik erituvchilar bilan har qanday nisbatda aralashadi. Havoda sekin oksidlanadi, 270° da oʻz-oʻzidan alangalanadi; juda zaharli.

D. dimetilaminni kislotali muhitda ishqoriy metallar nitritlari bilan nitrolab, xreil boʻlgan dimetilnitrozoaminni palladiy yoki platina katalizatorligida vodorod bilan qaytarib yoki dimetilaminga ishqor ishtirokida monoxloramin taʼsir ettirib olinadi. Asimmetrik D. raketa yoqilgʻilari komponenta sifatida qoʻllanadi.

Simmetrik D.ning qaynash temperaturasi 81°, zichligi 827,4 kg/m3. Gidrazinni atsillab, hosil boʻlgan diatsil-gidrazidni dimetilsulfat bilan me-tillab olinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dimetilformamid

Dimetilformamid, chumoli kislota dimetilamidi, HCON(CH3)2 — oʻziga xos hidli rangsiz suyuklik. Mol. m. 73,09. Suyuqlanish temperaturasi — 61°, qaynash temperaturasi 153°, zichligi 944,5 kg/m3 (25°); suv, spirt, atseton, efir, benzol, uglerod sulfid (CS2)ra aralashadi. Sanoatda chumoli kislotani dimetilamin bilan kondensatlash, metilformiat aminozolini dimetilamin bilan 80—120° temperatura va 0,1 — 0,4 MPa bosimda kondensatlash, me-tilaminni 100—150° temperatura va 2,5—20 MPa bosimda CH,ONa ishtirokida metanolda karbonillash usullari bilan olinadi. Neft pirolizi gazlari aralashmalaridan atsetilen va diyen uglevodorodlarni ajratib olishda, poliakril tolalar (sitron, orlon va b.), tasmalar, lok-boʻyoq materiallar, teri, qogʻoz, yogʻoch, viskoza tola va b. materiallar i. ch.da erituvchi sifatida qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Dimo

Nikolay Aleksandrovich Dimo (1873.30.11, Orgeyev - 1959.15.3, Kishinyov) — tuproqshunos olim, VASXNIL akademik. (1948), Moldaviyada xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1946). No-voaleksandriya qishloq xoʻjaligi va oʻrmonchilik institutini tugatgan (1902). SAGU (hoz. Oʻzbekiston milliy universiteti) va Kishinyov universitetini tashkil etishda qatnashgan; Oʻrta Osiyo tuproqshunoslik va geobotanika ilmiy tadqiqot institutiga (1920—31), Moldaviya Fanlar akademiyasi Tuproqshunoslik institutiga rahbarlik qilgan (1957—59). 1945-yildan Kishinyov universiteti professor, tuproqshunoslik kafedrasi mudiri. D.ning ilmiy ishlari tuproq geog.si, ularning shoʻrlanishi, biol. si, fizikasiga; Rossiya Yevropa qismi markaziy hududlari, Oʻrta Osiyo, Zakavkazye va Moldaviya tuproq melioratsiyasini oʻrganishga bagʻishlangan. D. rahbarligida Sirdaryo va Amudaryo oraligʻidagi tuproq qoplami tadqiq etildi, Oʻrta Osiyoning dastlabki tuproq haritasi tuzildi.

Manbalar 

1873-yilda tugʻilganlar
1959-yilda vafot etganlar
15-martda vafot etganlar
30-noyabrda tugʻilganlar
Dinamik dasturlash

Dinamik dasturlash (program malash) — matematikaning koʻp bosqichli eng maqbul (optimal) boshqarishga oid masalalar nazariyasi va ularni yechish usullarini oʻrganuvchi boʻlimi. Bu yerda dasturlash (programmalash) tushunchasi "rejalashtirish", "qaror qabul qilish", yaʼni "bir qarorga kelish" maʼnolarida ham qoʻllanadi. Bu prinsip D. d.ning asosiy masalasini oxiridan boshlab yechishga imkon beradi. D. d. chekli bosqichli jarayonlardan tashqari, uzluksiz davom etadigan jarayonlar uchun ham ishlab chiqilgan. U texnika, kosmik parvozlar, xalq xoʻjaligini rejalashtirishning turli masalalarida eng maqbul yechimlar topishga imkon beradi. D. d. usuli elektron hisoblash mashinalari, kompyuterlar yordamida tatbiq qilinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamika (musiqa)

Dinamika ( — kuchga oid, kuchli) — 1) muayyan asarning nota yozuvida va bevosita uni ijro etishda tovushlar sadolanishi kuchi (baland-pastligi)ning oʻzgaruvchanligi; 2) shu oʻzgaruvchanlikni ifodalovchi belgilar majmui; 3) mazkur jarayonni oʻrganuvchi taʼlimot.

Dinamika musiqiy ifodaning muhim vositalaridan boʻlib, xalq va professional ijod hamda ijrochilikda qadimdan qoʻllanilib kelingan. Dinamika atamasi ilk bor shveysar musiqa oʻqituvchisi X. Negeli tomonidan 1810-yilda joriy etilgan degan taxmin bor. Dinamikaning eng aniq, yaʼni kuchli, baland — forte, fortissimo; kuchsiz, past, sekin — piano, pianissimo va boshqa turlari qoʻllanadi. Shu bilan birga, muayyan dinamikadan boshqasiga asta-sekin oʻtib boruvchi (sadoning kuchayishi — crescendo, sadoning pasayishi — diminuendo) turlari ham joriy etilgan. Ijodiy amaliyotda butun bir asarni muayyan dinamika xususiyatlariga izchil tayanib yaratish misollari uchrab turadi. Masalan, O. Lassonit "Aks sado" xori "r"larning qarama-qarshiligiga, M. Ravelning "Bolero" simfonik manzarasi sadolanishining "rr"dan izchil kuchayishi, yaʼni dinamikaning asta-sekin orta borishi va crescendo orqali oʻz avjiga koʻtarilishiga asoslangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Musiqa
Dinamit

Dinamit (frans. dynamite, yun. dynamis — kuch) — kuchli portlovchi modda. Asosiy tarkibiy qismi — nitroglitserin va b. suyuq nitroefirlar (15%). Avval (1867, A. Nobel) — nitroglitserin va kukun holatdagi inert toʻldiruvchilar (talk, magniy oksid va b.) aralashmasidan gurdinamitlar tayyorlangan. Bunday D.larda nitroglitserin toʻldiruvchi bilan mustahkam bogʻlanmaganligidan namlik katta boʻlgan sharoitda qoʻllanganda u suv taʼsirida oiqib chiqariladi. Nitroglitserin va sellyulozaning (kolloksimin, kolloidlangan paxta) kolloid eritmasi — dinamitli jelatin asosida tayyorlangan jelatin dinamitlar (1875, A. Nobel) ancha barqaror. Eng oddiy, lekin kuchli jelatindinamit tarkibida kolloksilin (7—8%) boʻlgan nitroglitserindan tayyorlangan. D. tarkibiga oksidlovchilar: kaliy, natriy yoki ammoniy nitratlari (selitralar), yonuvchi moddalar (mas, yogʻoch kukuni) va b. ham kiradi. Muzlash temperaturasini oshirish uchun D. tarkibiga nitroefirlar (mas, glikoldinitrat) ham qoʻshiladi. D. togʻ sanoatida qattiq jinslarni portlatishda, suv osti va shaxta ishlarida hamda harbiy maqsadlarda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamometr

Dinamometr (yun. dynamis — kuch va ... metr) — kuch yoki burovchi momentni ulchaydigan asbob. D. kuch zvenosi (qayishqoq element) va hisoblash qurilmasidan iborat. Vazifasiga koʻra, namuna (etalon) va ish D.lari boʻladi. Namuna D. lab. sharoitida mashina, mexanizm va materiallarga taʼsir etuvchi kuchlarni oʻlchashda qoʻllanadi. Ish D.lari avtomobil, traktor, lokomobillarning tortish kuchlarini, qishloq xoʻjaligi mashinaqurollarining tortishga qarshiligini ulchashda ishlatiladi. Ish tarziga koʻra mexanik, gidravlik va elektr D.lar boʻladi. Gidravlik va elektr D.lar dinamograflarning kuch zvenosi sifatida ishlatiladi. Tibbiyotda D. mushaklarning eng yuqori kuchini oʻlchashda ishlatiladi. Antropologiya, nevrapotologiya, ortopediya, harbiy tibbiyot, fiziologiya, sport tibbiyoti va hokazoda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamonlar

Dinamonlar — portlovchi moddalar; ammoniy nitrat va yonuvchi moddalar (torf, qipiq, kunjara, alyuminiy bilan kremniy qotishmasi va hokazo) kukuni aralashmasidan iborat. Shaxtalar va togʻlarni portlatishda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diniy oʻquv yurtlari

Diniy oʻquv yurtlari – ruhoniylar tayyorlovchi maktablar. Diniy marosim va odatlar xilma-xil tusga kirib koʻpayib ketgach, ularni bilib olishga ehtiyoj tugʻilganligi munosa-bati bilan paydo boʻlgan.

Dastlabki D.oʻ.yu. mil. av. 2-ming yillikda qad. Misr va Bobil ibodatxonalarida (kohinlar tayyorlash uchun) ochildi. Mil. av. 1-ming yillikning oʻrtalarida Hindistonda va Markaziy Osiyo quldorlik davlatlarida budda monastirlarida paydo boʻldi. Hindistonda monastirlar bilan bir qatorda brahman maktablari tashkil topdi. Xristianlik paydo boʻlgach, Iskandariyada birinchi katolik maktabi (2-asr oxiri), Quddusda, Rim va Rim imperiyasining shaharlarida yepiskop maktablari, ekzegetlar („Qadimgi ahd“ va „Yangi ahd“ kitoblarini sharhlovchi) maktablari va b. yuzaga kela boshladi. Un-tlar vujudga kelishi (11 —12-asrlar) bilan ularda ilohiyot fakultetlari ochildi. Keyinroq maxsus diniy universitetlar, akademiyalar, seminariyalar, kollej va kollegiumlar paydo boʻldi.

Islom dinida madrasalar ilk D.oʻ.yu. qisoblanib, ular diniy va tarixiy asarlarda 9-asrdan tilga olina boshlagan. Ularda koʻp asrlar mobaynida ilohiyot, til va shariat darslari bilan bir katorda falsafa, amaliy fanlar ham oʻqitilgan. Keyinchalik madrasalarda asosan diniy taʼlimgina beriladigan boʻldi. Faqat ayrim musulmon dorilfununlarida taʼlim avvalgicha qoldi.

Jahondagi koʻp mamlakatlarda oliy, oʻrta va boshlangʻich maʼlumot beruvchi koʻplab D.oʻ.yu. mavjud. Islom mamlakatlarida madrasalar asosiy D.oʻ.yu. hisoblanadi. Misrda al-Azhar, Tunisda Zaytun, Hindistonda Aligarx, Pokistonda Panjob, Turkiyada Anqara diniy dorilfununlari va b. mavjud. Oʻzbekistonda ham D.oʻ.yu. faoliyat koʻrsatadi. Bular: Toshkentdagi Imom al-Buxoriy nomidagi islom instituti, Buxorodagi Mir Arab madrasasi, shuningdek, Toshkentdagi Xadichai Kubro, Buxorodagi Joʻybori Kalon ayol-qizlar islom oʻrta maxsus bilim yurtlari, Namangandagi Mulla Qirgʻiz, Urganchdagi Faxriddin ar-Roziy, Nukusdagi Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy, Andijondagi Sayd Muhiddin Maxdum islom oʻrta maxsus bilim yurtlari, Toshkent pravoslav diniy seminariyasidir. Diniy mutaxassislarning malakasini oshirib borish maqsadida Oʻzbekiston musulmonlari idorasi Toshkent islom universiteteti bilan hamkorlikda maxsus kurslar tashkil qilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻquv yurtlari
Din
Dinitroortokrezol

Dinitroortokrezol, DNOK (dinok), sinoks, xedolit (C7H6N,O5) — qishloq xoʻjaligi ekinlarini kasalliklar, zararkunandalardan himoya qilishda, shuningdek, begona oʻtlarga qarshi kurashda qoʻllanadigan kimyoviy preparat. Hidsiz, sariq rangli kristall modda. 40% li kukun qolida ishlab chiqariladi. Suvda yaxshi eriydi. Insektitsid va fungitsid sifatida D. ihota daraxtzorlari, bogʻ, tokzorlarda qalqondorlar, shira tuxumlari, kana, kapalak gʻumbaklari, shuningdek, antraknozlar, ragʻa, kalmaraz qoʻzgʻatuvchi zamburugʻlar va b.ga qarshi kuzda (qishlashdan oldin) yoki erta baxrrda, kurtak paydo boʻlmasdan 1% li eritmasi purkaladi. Sarf normasi 4— 8 kg/ga (taʼsir etuvchi modda hisobida). Odam va hayvonlar uchun zahari kuchli; foydalanganda xavfsizlik texnikasiga qatiy rioya qilish kerak. Sirtdan taʼsir etadigan gerbitsid sifatida bedazorlarda zarpechakka qarshi qoʻllanadi (beda oʻrimidan 2—3 kun keyin sepiladi). Sarf normasi 35—50 kg/ga, ish suyukushgi — 400—500 l/ga. D.ni shu normada yoʻl boʻylari va uvatlardagi, sanoat inshootlari atrofidagi begona oʻt va zarpechakka qarshi ham sepish mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinozavrlar

Dinozavrlar (Dinosauria) — qirilib ketgan sudralib yuruvchilar. Tanasining uzunligi 20 sm dan 30 m gacha. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda, jumladan Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda triasboʻr davrlari qatlamlaridan maʼlum. Yura davrida keng tarqalgan, oxirgi dinozavrlar boʻr davrida (65 million yil oldin) qirilib ketgan. Olimlar ayrim dinozavrlarning qirilib ketishini global katastrofa (asteroidning tushishi va boshqalar), boshqalari yer yuzida oʻsimliklar qoplami va iqlimning asta-sekin oʻzgarishi (masalan, aridizatsiya – quruqlashishi) yoki ular yashaydigan muhitdagi boshqa noqulay oʻzgarishlar bilan bogʻlashadi. 600 ga yaqin turi maʼlum.

Dinozavrlar 2 turkum: kaltakesaksimon va qushsimon dinozavrlarga ajratiladi. Ikki turkum ham bir-biridan mustaqil holda har xil psevdozuxiylardan kelib chiqqanligi, ikki oyoqda harakatlanish psevdozuxiylardan ularga oʻtganligi taxmin qilinadi. Keyinroq ikki oyoqda yurish yirtqich dinozavrlar va ornitopodlarda kuchaygan, boshqalari (stegozavrlar, zauropodlar, ankilozavrlar, shoxdor dinozavrlar)da yoʻqolib ketgan. Dinozavrlar morfologik va ekologik jihatdan xilma-xil boʻlib, yirtqichlar ajdodidan kelib chiqqan. Qushsimon dinozavrlar hamda kaltakesaksimon dinozavrlardan zauropodlar oʻsimlik bilan oziqlanishga oʻtgan va yirik suv havzalari yoki dengiz sohiliga yaqin joyda yashashga moslashgan. Ornitopodlardan boshqa barcha qushsimon dinozavrlarda yirtqichlarga qarshi himoya vositalari (stigozavrlar va ankilozavrlarda – suyak qalqonlar, shoxdor dinozavrlarda – shoxlar) rivojlangan. Dinozavrlar tuxum qoʻyib koʻpaygan. Ayrim olimlar Dinozavrlar issiq qonli boʻlgan, lekin ularning issiqni saqlaydigan teri qoplami boʻlmaganligini taxmin qilishadi. Turlarining keng tarqalganligi va tez almashinganligi ulardan Yer qatlamlari yoshini aniqlashda keng foydalanish imkonini beradi.

Adabiyotlar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 .
 
 
  

Biologik turlar
Yirtqichlar
Dinozavrlar
Hayvonlar
Diodor Sitsiliyalik

Diodor Sitsiliyalik (milloddan avvalgi taxminan 90–21) — yunon tarixchisi. „Tarix kutubxonasi“ asari (1—5 va 11–20 kitoblargina saqlanib qolgan) muallifi. Diodorning bu asarida Qadimgi Sharq, Yunoniston va Rim tarixi afsonaviy davrlardan to miloddan avvvalgi I asr oʻrtalarigacha tadrijiy suratda bayon etilgan. Qolaversa, Fil`ipp I va Aleksandrning hukmronligi davri ham bayon qilgan. Ushbu asar Sitsiliyadagi qullar qoʻzgʻoloni (miloddan avvalgi II asr) haqida bosh manba hisoblanadi.

Manbalar
Dioksanlar

Dioksanlar — oddiy siklik efirlar. Mol. m. 88,10, rangeiz yonuvchan suyuqlik. Suv, spirt va efirga yaxshi aralashadi. Suv bilan azeotrop aralashma hosil qiladi. Kuchsiz oksidlovchilar, suyultirilgan kislota va ishqorlar, ammiak taʼsiriga chidamli. Barkaror komplekslar, mas, Br2, SO,, fosfat kislota bilan bromlash, sulfidlash, fosforillashda qoʻllanadigan birik-malar olishda ishlatiladi. Kimyoviy xossalari jihatidan oddiy alifatik efirlarga oʻxshaydi. Etilenglikolni sulfat kislota bilan haydab olinadi. Atsetilsellyuloza, smola, kauchuklar, mineral va oʻsimlik moylarini yaxshi eritadi. Koʻpgina boʻyoq va detergentlarga erituvchi sifatida qoʻshiladi. Neft moylarini tozalashda ishlatiladi. Uchta izomeri mavjud: 1,2 D; 1,3 D va 1,4 D. 1,2 D piroksid, gidrogenlanganda 1,4-butandiol, kislotali yoki ishqoriy mu-xitda gidrolizga uchratilsa, 4-gidroksi-moy aldegid hosil qiladi. Qaynash temperaturasi 116—117°, zichligi 1000,9 kg/m3. 1,2 D bis-metilsulfonat 1,4-butandiolga vodorod peroksid taʼsir ettirib olinadi. 1,3 D — kimyoviy xossalari jihatidan siklik atsetal. Suyuqlanish temperaturasi 42°, qaynash temperaturasi 105°, zichligi 1034,2 kg/m3. SNO bilan 1,3-propandiolni oʻzaro taʼsir ettirish usuli bilan olinadi. 1,3 D yelim (elastiklik xususiyatini oshiradi), boʻyoq (saqlanganda boʻyoq yuzasida parda hosil boʻlishini kamaytiradi) i. ch.da qoʻllanadi. 1,4 D (dietilendioksid) — oʻta gigroskopik modda. Suyuqlanish temperaturasi 11,3°, qaynash temperaturasi 101,32°, zichligi 1033,6 kg/m3.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diona

Diona — Saturnning toʻrtinchi tabiiy yoʻldoshi. Fransuz astronomi J. Kassini 1684-yilda kashf etgan. Diametri 1120 km, yulduz kattaligi 5,2 ga teng . Saturndan oʻrtacha uzoqligi 377400 km, Dionani oddiy koʻz bilan koʻrib boʻladi. Saturn atrofini 2 sutka 17 soat 41 min.da aylanib chiqadi. Diona nomi berilgan kichik sayyora ham bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dionis

Dionis (yunoncha: Διόνυσος) — yunon mifologiyasidagi uzumchilik hamda vinochilik xudosi. Zevs bilan fivalik malika Semelaning oʻgʻli. Dionis sharafiga bagʻishlangan bayramlar oʻta xushchaqchaklik va kayf-safo bilan oʻtgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Diopsid

Diopsid (di… va yun. opsis – koʻrinish) – jins hosil qiluvchi mineral. Monoklin piroksenlar guruhining silikata. Monoklin singoniyali. Kimyoviy formulasi CaMg[Si2O6]. Och yashil, kulrang, shishadek yaltiroq. Qattiqligi 5,5—6,0. Zichligi 3,3—3,4 g/sm3. Odatda notoʻgʻri shaklli kristallar holida piroksenit, peridotit, gabbro, diabaz, diorit, siyenit, kontakt skarnlarida va b. otqindi va metamorfik jinslarda uchraydi. Oʻzbekistonning deyarli hamma toglaridagi intruziv jinslarda bor. Avstriya, Italiya (Alp togʻlari), Shvetsiya (Nordmark), AQSH (Konnektikut shtati), RF (Slyudyanka)da maʼlum.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dioptrika

Dioptrika (, dia — orqali va opteuo — koʻraman) — geometrik optikstit sindiruvchi sirtlar va ulardan iborat sistemalardan oʻtayotgan yorugʻlikning sinishini oʻrganish bilan shugʻullanadigan sohasi. Dioptrika atamasi koʻpincha koʻzga nisbatan qoʻllanadi. Koʻz dioptrikasi koʻzni optik jism sifatida qarab, uning xossalarini oʻrganadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diorama

Diorama, diarama (dia... va yun. horama — koʻrinish, manzara) — 1) maxsus yoritiladigan materialga ishlanadigan rasm, tasvir turi; 2) old qismiga turli narsalar, maketlar, odam shakllari qoʻyilgan va orqa tomonda yarim doirasimon yuzaga ishlangan kompozitsiya; taʼsirchanlikni oshirish uchun tasvir sunʼiy yoritiladi. Yirik D.lar maxsus binolarga oʻrnatiladi. Dastlabki D. Parijda L. Dager tomonidan yaratilgan (1822), 19-asrda keng tarqalgan. "1944 yil 7 mayda Sapungorani shturm kilish" (1959, rassom — P. T. Malsev; G. I. Marchenko va N. S. Prisekinlar ishtirokida) eng mashhur D.lardan. Oʻzbekistan muzey va koʻrgazmalarida D.dan keng foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diorit

Diorit (yun. diorizo — ajrataman, farq qilaman) — oʻrta asosli (SiO2 55—65%) magmatik togʻ jinsi. Aksessor minerallardan apatit, sirkon, ortit, turmalin, sfen qatnashadi. Kvarsli, kvarseiz, rogovaya obmankali, avgit va biotitli turlari mavjud. Rangi kulrangdan yashilsimon — kulranggacha. D. kam tarqalgan va odatda granit, granodiorit, baʼzan boshqa jinslar bilan birga uchraydi. Bulardan tashqari D. shtok, yertomir, lakkolit va b. intruziv massivlar shaklida ham uchraydi. D.dan turli xil yoʻl toshlari tayyorlanadi. Yaxshi jilolanadigan, rango-rang turlari imoratlarning poydevorlarini bezashda, turli vazalar tayyorlashda, arxitektura va haykaltaroshlikda qoʻllanadi. Qad. Misr va Mesopotamiyada D.dan turli haykallar ishlangan. Toshkent metrosining koʻp joylarida D. ishlatilgan. Oʻzbekistonda Qurama, Chatqol, Nurota, Molguzar va b. togʻlarda tarqalgan. D. bilan temir, mis, oltin konlari genetik bogʻliq (Ural, Sibir, Qozogʻiston).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Petrologiya
Diplokokklar

Diplokokklar (Diplococcus) – Lactobacteriaceae oilasiga mansub bakteriyalar turkumi. Juft-juft boʻlib, oʻzaro yopishgan sharsimon bakteriyalar; baʼzan kalta zanjir hosil qiladi. Asosan grammusbat bakteriyalar, baʼzi D. grammanfiy, shakli dukkakka oʻxshash. D., odatda, harakatsiz, spora hosil qilmaydi. Saprofit yashovchi xillari tuproq, suv va havoda tarqalgan. Ularga zotiljam, meningit, soʻzak kabi ogʻir kasalliklarni paydo qiluvchi bakteriyalar ham kiradi. Zotiljam D. (D. rpeitoshaye)ning 80 dan ortiq, meningokokk (D. meningitalis)ning A, V, S, D serotiplari mavjud.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplom loyihasi

Diplom loyihasi — oliy va oʻrta kasb-hunar texnika oʻquv yurtlarini bitiruvchilarning yakunlovchi mustaqil ishi. Diplom loyihasi nazariy yoki eksperimental tadqiqot, chizma hamda uning hisoblash tushuntirish qismi va sh.k.dan iborat boʻladi. Diplom loyihasi mavzusi muhandis (texnik) i.ch.da duch keladigan asosiy masalalarni oʻz ichiga oladi. Unda talaba (oʻquvchi)ning oʻqish davrida olgan nazariy bilim va amaliy koʻnikmalari namoyon boʻladi. Diplom loyihasi oliy oʻquv yurtlarida davlat imtihon komissiyasi, oʻrta kasb-hunar oʻquv yurtlarida davlat ixtisos komissiyasi yigʻilishlarida himoya qilinadi. Diplom loyihasi himoyasi mavzuning ilmiy-nazariy yoki amaliy ahamiyatiga qarab korxona va muassasalarda ham oʻtkazilishi mumkin. Ayrim ixtisosliklar (asosan texnologiya)da diplom loyihasi oliy oʻquv yurtlarining kafedralari ixtiyori bilan diplom ishi bilan almashtirilishi mumkin. Diplom loyihasini himoya qilgan va ijtimoiy-siyosiy fanlarning biridan davlat imtihoni topshirgan bitiruvchilarga muayyan ixtisoslikni egallaganliklari haqida diplom beriladi. Oʻzbekiston Respublikasining „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ (1997) ga muvofiq 2000/2001 oʻquv yilidan boshlab oliy taʼlim tizimida diplom loyihasi oʻrniga bakalavrlar uchun bitiruv malakaviy ish, magistrlar uchun ilmiy yoki ilmiy-texnikaviy mazmundagi magistrlik dissertatsiyasini himoya qilish joriy etildi.

Adabiyot 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomat

Diplomat (fransuzcha diplomate) - 1) muayyan bir davlatning xorijiy davlatlar bilan rasmiy aloqalarini yuritib turadigan va buning uchun maxsus tayyorgarlik koʻrgan lavozimli shaxs. Diplomatga hukumat tomonidan vakolat berilib, u chet davlatlarda dahlsizlik huquqidan foydalanadi (qarang Diplomatii, immunitet); 2) boshqa kishilarga ustalik bilan muomalada boʻladigan, oʻz ishining nozik tomonlarini, qonun-qoidalarini, muzokara olib borish sanʼatini biladigan kishi. U xohlagan davlatiga diplamatik daxlsuzlik orqali yura oladi. Diplomat - bu keng mas'uliyat bilan shug'ullanadigan kasb. Xalqaro kompaniyalarda, tinchlikparvar missiyalarda ishtirok etadi, ichki va tashqi siyosat masalalarini hal qiladi, xalqaro nizolarni hal qilish, nizolarni hal qilish, xalqaro aloqalarni o'rnatadi
.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquq
Davlat
Davlat apparati
Davlat boshqaruvi
Davlat tashkilotlari
Davlat unvonlari
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Huquqiy tizimlar
Xalqaro
Xalqaro tashkilotlar
Xalqaro aloqalar
Xalqaro munosabatlar
Xalqaro huquq
Xalqaro munosabatlar tarixi
Siyosat
Siyosatchilar
Siyosatshunoslik
Siyosiy atamalar
Siyosiy harakatlar
Siyosiy tizimlar
Siyosiy tushunchalar