FIFA Jahon chempionati

FIFA Jahon kubogi, odatda oddiygina Jahon kubogi deb ataladi. Futbol sportining global boshqaruv organi boʻlgan Xalqaro futbol federatsiyasi (FIFA) aʼzolarining erkaklar terma jamoalari oʻrtasida oʻtkaziladigan xalqaro futbol musobaqasi. Ilk musoboqa oʻtkazilgan 1930-yilgi turnirdan boshlab, har toʻrt yilda bir marta oʻtkazib kelinmoqda. Turnir 1942 va 1946-yillarda Ikkinchi jahon urushi tufayli oʻtkazilmagan. Amaldagi chempion 2022-yil Qatarda boʻlib oʻtgan turnirda uchinchi marta chempionlikni qoʻlga kiritgan Argentina terma jamoasi hisoblanadi.

Musobaqa saralash bosqichidan boshlanadi. Turnirning final bosqichida 32 ta terma jamoa mezbon mamlakat(lar) bilan birgalikda bir oy davomida chempionlik uchun kurash olib boradi. Mezbon mamlakat(lar) avtomatik tarzda turnirning guruh bosqichiga yoʻllanma oladi. Musobaqa 2026-yilgi turnirdan boshlab 48 ta jamoani tashkil etishi rejalashtirilgan.

2022-yilda oʻtkazilgan futbol boʻyicha jahon chempionati holatiga koʻra, turnir boshlangan 1930-yildan buyon 22 ta final turniri oʻtkazilgan va jami 80 ta terma jamoa ishtirok etgan. Kubokni sakkizta terma jamoa qoʻlga kiritgan. Beshta gʻalaba bilan birgalik Braziliya har bir turnirda ishtirok etgan yagona jamoa hisoblanadi. Jahon kubogining boshqa gʻoliblari Germaniya va Italiya boʻlib, har biri toʻrttadan unvonga ega. Argentina uchta, Fransiya va ilk turnir gʻolibi Urugvay har biri ikkitadan, Angliya va Ispaniya esa bittadan unvonga ega.

Jahon chempionati dunyodagi eng nufuzli futbol turniri, shuningdek, dunyodagi eng koʻp koʻrilgan va kuzatiladigan yagona sport musobaqasidir. 2018-yilgi Jahon chempionatini tomoshabinlar soni 3,57 milliardni tashkil etgani taxmin qilingan, bu dunyo aholisining yarmiga yaqin edi. 2022-yilgi Jahon chempionatini telemoyishlarda koʻrganlar soni 5 milliardni tashkil etgan, final oʻyinini esa taxminan 1,5 milliard odam tomosha qilgan.

Jahon chempionatiga 17 davlat mezbonlik qilgan. Soʻngi 2022-yilgi musobaqaga Qatar mezbonlik qilgan. 2026-yilgi turnir Kanada, Qoʻshma Shtatlar va Meksika tomonidan birgalikda oʻtkaziladi. Natijada Meksika uchun uchta Jahon chempionatida oʻyinlar oʻtkazgan birinchi davlat boʻlish sharafini beradi.

Tarix

Avvalgi xalqaro musobaqalar 
Dunyodagi birinchi xalqaro futbol oʻyini 1872-yilda Glazgoda Shotlandiya va Angliya oʻrtasida boʻlib oʻtgan oʻyin edi. Millatlar oʻrtasidagi birinchi xalqaro turnir, 1884-yilda Britaniyadagi mamlakatlar oʻrtasida boʻlib oʻtgan. 20-asrning boshlarida futbol dunyoning boshqa qismlarida mashhurligi oshgani sayin, u koʻrgazmali sport turi sifatida turnirlar oʻtkazila boshlagan. 1900, 1904 va 1906-yilgi Oʻzaro oʻyinlarda Yozgi Olimpiya oʻyinlarida medallar berilmagan (ammo Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi ularning maqomini retroaktiv ravishda rasmiy tadbirlarga aylantirgan).

FIFA 1904-yilda tashkil etilganidan soʻng, 1906-yilda Shveysariyada Olimpiada oʻyinlari doirasidan tashqarida boʻlgan davlatlar oʻrtasida xalqaro futbol turnirini oʻtkazishga harakat qilgan. Bu xalqaro futbol uchun juda dastlabki kunlar edi va FIFAning rasmiy tarixida musobaqani muvaffaqiyatsiz deb hisoblanadi.

1908-yilda Londonda boʻlib oʻtgan yozgi Olimpiada oʻyinlarida futbol rasmiy musobaqaga aylangan. Angliyaning futbol boshqaruv organi boʻlmish Futbol Assotsiatsiyasi (FA) tomonidan rejalashtirilgan tadbir faqat havaskor futbolchilar uchun boʻlib, musobaqa emas, balki shou sifatida baholangan. Oltin medallarni Buyuk Britaniya (Angliya milliy havaskor futbol jamoasi vakili) qoʻlga kiritgan. Britan jamoasi bu natijani 1912-yil Stokgolmdagi yozgi Olimpiada oʻyinlarida ham takrorlagan.

Olimpiada musobaqasi faqat havaskor jamoalar oʻrtasida davom etayotganligi sababli, ser Tomas Lipton 1909-yilda Ser Tomas Lipton Trophy turnirini tashkil qilgan. Lipton turniri turli millatlarning alohida klublari (milliy terma jamoalar emas) oʻrtasidagi chempionat edi. Ishtirokchi jamoalarning har biri, butun bir xalqning vakili edi. Musobaqa baʼzan Birinchi Jahon Kubogi deb taʼriflanadi. Unda Italiya, Germaniya va Shveysariyaning eng nufuzli professional klublari ishtirok etgan. Turnirda Angliya FA musobaqada oʻz jamoasini ishtirok etishini istamagan va professional jamoani yuborish taklifini rad etgan. Angliya nomini ifodalash uchun Lipton okrugi Durhamdan havaskor jamoa hisoblangan West Oklend klubi taklif qilingan. Gʻarbiy Oklend jamoasi turnirda gʻolib chiqqan va 1911-yilda oʻz unvonini muvaffaqiyatli himoya qilish ikkinchi bor turnirda ishtirok etgan. Lipton musobaqasidan oldin, 1876-yildan 1904-yilgacha, oʻsha davr uchun „futbol boʻyicha jahon chempionati“ deb hisoblangan oʻyinlar, Angliya va Shotlandiyaning yetakchi klublari oʻrtasidagi uchrashuvlar edi.

1914-yilda FIFA Olimpiada turnirini „havaskorlar oʻrtasidagi futbol boʻyicha jahon chempionati“ sifatida tan olishga rozi boʻlgan va tadbirni boshqarish mas’uliyatini oʻz zimmasiga olgan. Bu 1920-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida Misr va Yevropaning 13 jamoasi ishtirok etgan. 1920-yilda Belgiya terma jamoasi gʻolib boʻlgan. Urugvay 1924 va 1928-yillardagi keyingi ikkita Olimpia futbol turnirlarida gʻolib chiqqan. Urugvay terma jamoasi ketma-ket ikki bor gʻoliblikka erishgan turnirlar birinchi ikkita ochiq jahon chempionatining boshlanishi edi, chunki 1924-yildan FIFAning professional davrining boshlanishi hisoblangan.

Ikkinchi jahon urushidan oldingi jahon chempionatlari 

Futbol boʻyicha Olimpiada oʻyinlarining muvaffaqiyati tufayli FIFA prezidenti Jules Rimetning harakatlantiruvchi kuchi sifatida yana oʻzining xalqaro turnirini Olimpiadadan tashqarida oʻtkazishga kirishdi. 1928-yil 28-mayda Amsterdamda boʻlib oʻtgan FIFA kongressi jahon chempionatini oʻtkazishga qaror qildi. Urugvay hozirda ikki karra rasmiy futbol boʻyicha jahon chempioni boʻlgan va 1930-yilda mustaqillikning 100 yilligini nishonlash munosabati bilan FIFA Urugvayni ilk Jahon kubogi turniriga mezbon mamlakat deb eʼlon qilgan.

Tanlangan davlatlarning milliy assotsiatsiyalari jamoani yuborishga taklif qilindi, ammo musobaqa oʻtkaziladigan joy sifatida Urugvayning tanlanishi Yevropa tomonlari uchun Atlantika okeani boʻylab, oʻsha davr uchun uzoq va qimmat sayohatni anglatar edi. Haqiqatan ham, hech bir Yevropa davlati musobaqa boshlanishiga ikki oy qolganiga qadar jamoa yuborishga vaʼda bermagan. Rimet oxir-oqibat Belgiya, Fransiya, Ruminiya va Yugoslaviya jamoalarini safarga chiqishga koʻndirgan. Hammasi boʻlib 13 ta davlat ishtirok etgan: Janubiy Amerikadan yetti nafar, Yevropadan toʻrtta va Shimoliy Amerikadan ikkita.

Birinchi ikkita Jahon kubogi oʻyinlari 1930-yil 13-iyulda bir vaqtning oʻzida boʻlib oʻtgan va Fransiya va AQSh mos ravishda Meksikani 4:1 va Belgiyani 3:0 hisobida magʻlub etishgan. Jahon chempionatlari tarixidagi ilk gol fransiyalik Lyusen Loran tomonidan kiritilgan. Finalda, Urugvay Montevideoda 93 000 kishi koʻz oʻngida Argentinani 4-2 hisobida magʻlub etgan va jahon chempionatida gʻolib chiqqan birinchi davlatga aylangan. Jahon chempionati tashkil etilgandan soʻng, FIFA va XOQ havaskor oʻyinchilarning maqomi boʻyicha kelishmovchiliklar yuzaga kela boshlagan va shuning uchun futbol 1932-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlaridan olib tashlangan. XOQ va FIFA oʻzaro kelishmovchiliklarida kelishish yoʻlini topganlaridan soʻng, Olimpiada futboli 1936-yilgi Yozgi Olimpiada sport oʻyinlariga qaytgan, ammo endilikda nufuzi jahon chempionati soyasida qolmoqda edi.

Erta Jahon kubogi musobaqalari oldida turgan muammolar qitʼalararo sayohat va urush qiyinchiliklari edi. Janubiy Amerikaning bir nechta jamoalari 1934-yilgi Jahon chempionati uchun Evropaga borishga tayyor edilar va Braziliya va Kubadan tashqari barcha Shimoliy va Janubiy Amerika davlatlari 1938-yilgi turnirni boykot qildilar. Braziliya Janubiy Amerikadagi yagona jamoa boʻlib, ikkalasida ham raqobatlashdi. Germaniya va Braziliya mezbonlik qilishga intilgan 1942 va 1946-yillardagi musobaqalar Ikkinchi jahon urushi va uning oqibatlari tufayli bekor qilindi.

Ikkinchi jahon urushidan keyingi jahon chempionatlari 

1950-yilda Braziliyada boʻlib oʻtgan Jahon chempionati birinchi boʻlib britaniyalik ishtirokchilarni oʻz ichiga olgan. Britaniya jamoalari 1920-yilda, qisman oʻzlari urush olib borgan mamlakatlarga qarshi oʻynashni istamaganliklari uchun va qisman futbolga chet el taʼsiriga qarshi norozilik sifatida FIFAdagi ishtiroklarini toʻxtatgan edilar, lekin FIFA taklifiga binoan 1946-yilda qayta aʼzo boʻlishgan. Turnir, shuningdek, oldingi ikki jahon chempionatini boykot qilgan 1930-yilgi turnir chempioni Urugvayning qaytishini koʻrdi. Urugvay „Marakana“ (portugalcha: Marakanaço) deb nomlangan stadionda mezbon Braziliyani magʻlub etib, yana turnir gʻolibiga aylangan.

1934-yildan 1978-yilgacha boʻlgan turnirlarda har bir turnirda 16 ta jamoa qatnashgan. 1938-yil bundan mustasno, Avstriya saralashdan soʻng Germaniya tarkibiga singib ketgan va 15 jamoa bilan turnirni tark etgan va 1950-yilda Hindiston, Shotlandiya va Turkiya musobaqani tark etgan. 13 ta jamoa ishtirokidagi turnir oʻtkazilgan. Ishtirokchi davlatlarning aksariyati Yevropa va Janubiy Amerikadan, kichik ozchilik Shimoliy Amerika, Afrika, Osiyo va Okeaniyadan edi. Bu jamoalarni odatda Yevropa va Janubiy Amerika jamoalari osonlikcha magʻlub etishar edi. 1982-yilgacha Yevropa va Janubiy Amerikadan tashqarida birinchi bosqichdan keyingi bosqichga muvaffaqiyatli oʻtgan jamoalar: AQSh 1930-yilda yarim final; Kuba 1938-yilda chorak final; Shimoliy Koreya 1966-yilda chorak fina va Meksika 1970-yilda chorak final bosqichiga qadar yetib borgan

32 ta jamoani kengaytirish 

Turnir 1982-yilda 24 ta, va 1998-yilda 32 tagacha kengaytirilgan. Kengaytirilish natijasida Afrika, Osiyo va Shimoliy Amerikadan koʻproq jamoalar ishtirok etish imkonini bergan. Oʻshandan beri ushbu mintaqalar jamoalari koʻproq muvaffaqiyat qozonishdi, bir nechtasi chorak finalga chiqqan: Meksika 1986-yilda chorak final, Kamerun 1990-yilda chorak final, Janubiy Koreya 2002-yilda toʻrtinchi oʻrinni egallagan, Senegal, AQSH bilan birga, 2002-yilda ham chorak finalga chiqqan, Gana 2010-yilda chorak final va Kosta-Rika 2014-yilda chorak final bosqichiga qadar yetib borgan. Shunga qaramay, Yevropa va Janubiy Amerika jamoalari ustunlik qilishda davom etmoqda, masalan, 1994, 1998, 2006 va 2018-yillardagi chorak finalchilarning barchasi Yevropa yoki Janubiy Amerikadan boʻlgan va shu paytgacha barcha turnirlarning finalchilari ham boʻlgan.

2002-yilgi FIFA Jahon chempionati saralash bosqichida ikki yuzta jamoa ishtirok etgan. 2006-yilgi futbol boʻyicha jahon chempionatiga 198 ta davlat yoʻllanmani qoʻlga kiritishga uringan boʻlsa, rekord darajadagi 204 davlat 2010-yilgi FIFA Jahon chempionati saralashiga kirishgan.

48 ta jamoani kengaytirish 
2013-yil oktabr oyida Sepp Blatter Karib dengizi futbol ittifoqi mintaqasiga jahon chempionatidagi oʻrinni kafolatlash haqida gapirgan edi. FIFA haftalik jurnalining 2013-yil 25-oktabr sonida Blatter shunday deb yozgan edi: „Sport nuqtai nazaridan men globallashuvga nihoyat jiddiy eʼtibor qaratishini va Afrika va Osiyo milliy assotsiatsiyalari FIFAda munosib maqomga ega boʻlishini istardim. Jahon chempionati Yevropa va Janubiy Amerika konfederatsiyalari jahon chempionati yoʻllanmalarining koʻpchiligiga daʼvogar boʻlishi mumkin emas“. Bu ikki mulohazalar sharhlovchilarga Blatter oʻzini FIFA prezidentligiga qayta saylanish uchun ilgari surishi mumkinligini koʻrsatdi.

Jurnal eʼlon qilinganidan soʻng, Blatterning FIFA prezidentligi uchun boʻlajak raqibi, UEFA prezidenti Michel Platini Jahon chempionati ishtirokchilarini 40 ta milliy assotsiatsiyaga yetkazish niyatida ekanligini, bunda ishtirokchilar sonini 8 taga koʻpaytirish niyatida ekanini aytgan. Platini UEFAga qoʻshimcha yoʻllanma, ikkitadan Osiyo Futbol Konfederatsiyasi va Afrika Futbol Konfederatsiyasiga, ikkitasi KONKAKAF va KONMEBOL oʻrtasida taqsimlanishini va Okeaniya Futbol Konfederatsiyasiga kafolatlangan joy ajratishini aytgan. Platini nima uchun jahon chempionatini kengaytirishni xohlayotganini aniq aytgan. U shunday degan: „[Jahon chempionati] jamoalarning sifatiga asoslanmaydi, chunki sizda jahon chempionatida eng yaxshi 32-oʻyinning oʻzi yoʻq… lekin bu yaxshi murosa…. Bu siyosiy masala, nega bunday boʻlmasin? Koʻproq afrikaliklar boʻlishi kerak emasmi? Raqobat butun dunyodagi barcha odamlarni jalb qilishdir. Agar ishtirok etish imkoniyatini bermasangiz, ular yaxshilanmaydi“.

2016-yil oktyabr oyida FIFA prezidenti Gianni Infantino 2026-yilda 48 jamoa ishtirokida boʻlib oʻtadigan Jahon chempionatini qoʻllab-quvvatlashini maʼlum qilgan. 2017-yil 10-yanvarda FIFA tomonidan 2026-yilgi jahon chempionatida 48 ta finalchi jamoa boʻlishini tasdiqlangan.

2015 FIFA korruptsiya ishi 

2015-yil may oyiga kelib, FIFA rasmiylarining musoboqlarda oʻyinlar va mezbonlik takliflari uchun 2015-yilgi korruptsiya ishi, poraxoʻrlik, firibgarlik va pul yuvish boʻyicha ayblovlar va jinoiy ayblovlar tufayli FIFA oʻyinlari uchun ommaviy axborot vositalari va marketing huquqlarini (soxta takliflar) buzish, FIFA rasmiylari bilan 24 yil davomida umumiy qiymati 150 million dollardan ortiq pora olganlikda ayblangan. May oyi oxirida AQSh Adliya vazirligi tomonidan 14 kishiga nisbatan reket, firibgarlik va pul yuvishda ayblanib, 47 ta ayblov eʼlon qilgan. Oʻshandan beri, xususan, 29-may va 3-dekabr kunlari FIFAning oʻndan ortiq amaldorlari hibsga olingan. 2015-yil may oyi oxiriga kelib, FIFAning jami toʻqqiz nafar xodimi hamda sport va teleradiokompaniyalarning besh nafar rahbari korrupsiyada ayblangan edi. Oʻshanda FIFA prezidenti Sepp Blatter 2016-yilning fevralida oʻz lavozimidan voz kechishini eʼlon qilgan edi.

2015-yil 4-iyun kuni Chuck Blazer FQB va Shveysariya hukumati bilan hamkorlikda oʻzi va FIFAning oʻsha paytdagi ijroiya qoʻmitasining boshqa aʼzolari 1998 va 2010-yillardagi jahon chempionatlarini mezbonbligini hal qilish uchun pora olganini tan olgan. 2015-yil 10-iyun kuni Shveysariya hukumati Zepp Blatterning ofislaridan kompyuter maʼlumotlarini musodara qilgan. Oʻsha kuni FIFA 2018 va 2022-yilgi turnirlar mezbonlarini aniqlashda poraxoʻrlik bilan bogʻliq ayblovlar tufayli 2026-yilgi FIFA Jahon chempionati uchun tender jarayonini keyinga qoldirgan. Oʻsha paytdagi bosh kotib Jérom Valke shunday dedi: „Vaziyat tufayli, hozircha har qanday tender jarayonini boshlash bemaʼnilik deb hisoblayman.“ 2015-yil 28-oktabrda Blatter va prezidentlikka potentsial nomzod FIFA vitse-prezidenti Michel Platini 90 kunga diskvalifikatsiya qilingan. OAVga bergan bayonotlarida ikkalasi ham oʻzlarining aybsizligini taʼkidladilar.

2015-yilning 3-dekabrida FIFAning ikki nafar vitse-prezidenti may oyida yetti nafar FIFA xodimi hibsga olingan Syurix mehmonxonasida poraxoʻrlikda gumonlanib hibsga olingan. Shu kuni AQSh Adliya vazirligi tomonidan qoʻshimcha 16 ta ayblov eʼlon qilingan.

Ikki yillik Jahon kubogi taklifi 
Ikki yilda bir marta oʻtkaziladigan Jahon chempionati rejasi birinchi marta Saudiya Arabistoni Futbol Federatsiyasi tomonidan 2021-yil 21-mayda boʻlib oʻtgan FIFAning 71-kongressida taklif qilingan va „Arsenal“ jamoasining sobiq bosh murabbiyi Arsène Wenger hamda Afrika va Osiyodagi milliy federatsiyalardagi koʻpchilik tomonidan qoʻllab-quvvatlangan. Biroq, FIFA tomonidan oʻtkazilgan soʻrovnoma va FIFA Kengashining 2021-yil 20-oktyabrdagi muhokamasiga koʻra, UEFA va KONMEBOL kabi qitʼa konfederatsiyalari bu rejaga qoʻshilmagan va koʻpchilik futbol ishqibozlari hali ham toʻrt yillik Jahon chempionati siklini qoʻllab-quvvatlamoqda.

Boshqa FIFA turnirlari 

Ayollar futboli uchun erkaklar jahon chempionatiga tenglashtirilgan turnir, FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati birinchi marta 1991-yilda Xitoyda oʻtkazilgan. Ayollar turniri miqyosi va ishtirokchilar soniga koʻra erkaklarnikiga qaraganda kichikroq, lekin oʻsib bormoqda. 2007-yilgi turnir sarlash bosiqchida qatnashuvchilar soni 120 nafarni tashkil etga va bu 1991-yildagidan ikki baravar koʻp edi

Erkaklar futboli 1896 va 1932-yillardan tashqari barcha yozgi Olimpiya oʻyinlariga kiritilgan. Boshqa koʻplab sport turlaridan farqli oʻlaroq, Olimpiadadagi erkaklar futbol turniri yuqori darajadagi turnir emas va 1992-yildan boshlab har bir jamoa 23 yoshgacha boʻlgan futbolchilari bilan turnirlar uchtadan oʻtishga ruxsat berilgan. Ayollar futboli 1996-yilgi Olimpiadadan boshlab musoboqa oʻyinlari roʻyxatiga kiritlgan.

FIFA Konfederatsiyalar kubogi jahon chempionatidan bir yil oldin, jahon chempionati mezbon davlat(lar)ida boʻlajak Jahon chempionatidan avval sinov sifatida oʻtkaziladigan turnir edi. Unda FIFA Jahon chempionati chempioni va mezbon mamlakat bilan bir qatorda oltita FIFAga aʼzo konfederatsiyalarning chempionlari bahslashadi. Birinchi tunir 1992-yilda boʻlib oʻtgan va oxirgi turnir esa 2017-yilda oʻtkazilgan.

2019-yil mart oyida FIFA 2021-yilda FIFA klublar oʻrtasidagi jahon chempionatining kengayishi munosabati bilan turnir endi doimiy faol boʻlmasligini tasdiqlagan.

FIFA shuningdek, yoshlar futboli (FIFA U-20 Jahon chempionati, FIFA U-17 Jahon chempionati, FIFA U-20 Ayollar Jahon chempionati, FIFA U-17 Ayollar Jahon chempionati), klub futboli (FIFA Klublar oʻrtasidagi Jahon chempionati) va futzal (FIFA futzal boʻyicha Jahon chempionati) va plyaj futboli (FIFA Plaj futboli boʻyicha Jahon chempionati) kabi futbol tunirlarini ham oʻtkazib kelmoqda. Oxirgi uchta turnirda ayollar versiyasi yoʻq, garchi FIFA ayollar oʻrtasidagi klublar oʻrtasidagi jahon chempionati taklif qilingan boʻlsa ham hali bu amalga oshmagan.

FIFA U-20 ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati har bir Ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatidan bir yil oldin oʻtkaziladi va ikkala turnir ham bitta mezbon mamlakatiga beriladi. U-20 turniri katta musobaqalar uchun sinov turniri vazifasini ham oʻtaydi.

Kubok 

1930-yildan 1970-yilgacha Jyul Rime kubogi Jahon chempionatida gʻolib chiqqan jamoaga topshirilgan. Kubok dastlab oddiygina Jahon kubogi yoki Coupe du Monde nomi bilan tanilgan, ammo 1946-yilda birinchi turnirni tashkil etgan FIFA prezidenti Jules Rimet sharafiga oʻzgartirilgan. 1970-yilda Braziliyaning turnirdagi uchinchi gʻalabasidan soʻng ularga kubokni doimiy ravishda asl nusxasini saqlab qolish huquqini bergan. Biroq, kubok 1983-yilda oʻgʻirlangan va hech qachon qaytarib olinmagan, shekilli, oʻgʻrilar tomonidan eritib yuborilgan.

1970-yildan keyin FIFA vakillari Jahon chempionati uchun yangi kubok ishlab chiqqan. Yetti mamlakatdan kelgan FIFA ekspertlari taqdim etilgan 53 ta modelni baholab, nihoyat italiyalik dizayner Silvio Gazzaniga ishini tanlaganlar. Yangi kubok balandligi  boʻlib, 18 karatli (75%) oltindan yasalgan va ogʻirligi . Faqatgina tanlangan insonlargina rasman maxsus qoʻl qopsiz kubokka qoʻl tegizishga ruxsat berilgan. Musobaqada gʻolib boʻlgan futbolchilar va menejerlar, davlat rahbarlari va FIFA rasmiylariga bunday huquq berilgan.

Kubokning quyi qismida ikki qatlamli yarim qimmatbaho malaxit bor, kubokning pastki tomonida esa 1974-yildan beri FIFA Jahon kubogi gʻolibi nomi va yillari qayt etiladi. Gazzaniga tomonidan kubokning tavsifi quyidagicha edi: „Chiziqlar poydevordan koʻtarilib, spiral shaklida koʻtarilib, dunyoni gʻalaba lahzasini qabul qilish uchun choʻziladi. Haykalning ixcham tanasining ajoyib dinamik tarangligidan aralashish paytida ikki sportchining figuralari koʻtariladi“.

Ushbu yangi kubok gʻolib mamlakatga doimiy ravishda berilmaydi. Jahon kubogi gʻoliblari kubokni faqat oʻyindan keyingi bayram tugaguniga qadar oʻzlarida saqlab qolishadi. Ulardan soʻng darhol oltin kubokni asl nusxa emas, balki oltin bilan qoplangan nusxa beriladi.

Hozirda eng yaxshi uchta jamoaning barcha aʼzolari (futbolchilar, murabbiylar va menejerlar) Jahon kubogi kubogi nishoni bilan medallarni olishadi; gʻoliblar (oltin), ikkinchi oʻrin (kumush) va uchinchi oʻrin (bronza). 1978-yilgi turnirgacha boʻlgan davrda medallar faqat final va uchinchi oʻrin uchun oʻyinda maydondagi oʻn bir oʻyinchiga topshirilar edi. 2007-yil noyabr oyida FIFA 1930 va 1974-yillar oraligʻidagi jahon chempionatida gʻolib chiqqan jamoalarning barcha aʼzolari gʻoliblar medallari bilan taqdirlanishini eʼlon qilgan.

2006-yildan boshlab musobaqa gʻoliblari keyingi musobaqa gʻolibi aniqlangunga qadar FIFA Jahon Chempionlari nishonini terma jamoa liboslariga qayd etish huquqiga ega boʻlgan.

Format

Saralash bosqichi 

1934-yilgi ikkinchi jahon chempionatidan boshlab final turniri jamoalar sonini kuchlilar orasidan aniqlash uchun saralash turnirlari oʻtkazilib kelinmoqda. Saralash turniri FIFAning oltita kontinental zonalarida (Afrika, Osiyo, Shimoliy va Markaziy Amerika hamda Karib dengizi, Janubiy Amerika, Okeaniya va Yevropa) oʻtkaziladi va har bir qitʼaga tegishli konfederatsiyalar tomonidan nazorat qilinadi. Har bir turnir uchun FIFA konfederatsiyalar jamoalarining nisbiy kuchidan kelib chiqib, har bir kontinental zonaga beriladigan oʻrinlar sonini oldindan belgilaydi.

Saralash jarayoni final turniridan deyarli uch yil oldin boshlanishi va ikki yil davom etishi mumkin. Saralash turnirlarining formatlari konfederatsiyalar orasida farq qiladi. Odatda, bir yoki ikkita oʻrin qitʼalararo pley-off gʻoliblariga beriladi. Masalan, Okeaniya zonasi gʻolibi va Osiyo hududidan beshinchi oʻrinni egallagan jamoa JCh-2010 yoʻllanmasi uchun pley-offga chiqqan. 1938-yilgi Jahon chempionatidan boshlab mezbon davlatlar avtomatik ravishda final turniriga yoʻllanma oladi. Bu huquq 1938 va 2002-yillar oraligʻida amaldagi chempionlarga ham berilgan, biroq 2006-yilgi FIFA Jahon chempionatidan olib tashlangan va chempionlar saralashdan boshlab ishtirok etishi talab qilgan. 2002-yilda gʻolib boʻlgan Braziliya saralash oʻyinlarini oʻtkazgan birinchi amaldagi chempion boʻlgan.

Yakuniy turnir 
Joriy final turniri formati 1998-yildan beri oʻtkazib kelinmoqda va mezbon davlatlarda bir oy davomida 32 ta terma jamoa ishtirok etadi. Ikki bosqich mavjud: guruh bosqichi va undan keyin pley-off bosqichi.

Guruh bosqichida, har bir guruhda toʻrtta jamoadan iborat sakkizta guruhda bahslashadi. Sakkizta jamoa, shu jumladan mezbonlar, boshqa jamoalar FIFA Jahon reytingi yoki oxirgi jahon chempionatlaridagi ishtiroklari asosidagi formuladan foydalanib tanlanadi va alohida guruhlarga ajratiladi. Boshqa jamoalar odatda geografik mezonlar asosida turli xil „qozonlarga“ (savat) tayinlanadi va har bir qozondagi jamoalar tasodifiy sakkizta guruhga ajratiladi. 1998-yildan beri hech bir guruhda ikkitadan ortiq Yevropa jamoasi yoki boshqa konfederatsiyalardan bir nechta jamoa boʻlmasligini taʼminlash uchun qur’a tashlashga cheklovlar qoʻllangan.

Har bir guruh davra boʻyicha turnir oʻtkazadi, unda har bir jamoa bir guruhdagi boshqa jamoalarga qarshi uchta oʻyin oʻtkazishi rejalashtirilgan. Demak, bir guruhda jami oltita oʻyin oʻtkaziladi. Toʻrtta jamoa oʻrtasida adolatni saqlash uchun har bir guruhning soʻnggi tur oʻyinlari bir vaqtda oʻtkazilishi rejalashtirilgan. Har bir guruhdan eng yaxshi ikkita jamoa pley-off bosqichiga chiqadi. Ballar guruhdagi jamoalarni tartiblash uchun ishlatiladi. 1994-yildan beri gʻalaba uchun uchta ochko, durang uchun bitta, magʻlubiyat uchun esa yoʻq (ilgari gʻoliblar ikki ochko olishgan).

Agar guruhdagi barcha oltita oʻyin uchun barcha mumkin boʻlgan natijalar (gʻalaba, durang, magʻlubiyat) hisobga olinsa, 729 ta (= 3 6) natija kombinatsiyasi mumkin. Biroq, bu kombinatsiyalarning 207 tasi ikkinchi va uchinchi oʻrinlar oʻrtasidagi bogʻlanishlarga olib keladi. Bunday holda, ushbu jamoalar orasidagi reyting quyidagicha aniqlanadi:

 Guruhdagi barcha oʻyinlardagi eng katta umumiy gol farqi
 Barcha guruh oʻyinlarida kiritilgan eng koʻp umumiy gollar soni
 Agar yuqoridagi mezonlarni qoʻllaganidan keyin bir nechta jamoalar teng darajasida qolsa, ularning reytingi quyidagicha aniqlanadi:
 Ushbu jamoalar oʻrtasidagi toʻqnashuvlarda eng koʻp ochko olganlar soni
 Bu jamoalar oʻrtasidagi toʻplar nisbatidagi eng katta farq
 Oʻsha jamoalar oʻrtasidagi toʻqnashuvlarda urilgan eng koʻp gol
 Guruh bosqichida olingan sariq va qizil kartochkalar soni bilan belgilanadigan halol oʻyin ballari:
 Sariq kartochka: minus 1 ochko
 Bilvosita qizil kartochka (ikkinchi sariq kartochka natijasida): minus 3 ball
 Toʻgʻridan-toʻgʻri qizil kartochka: minus 4 ball
 Sariq va toʻgʻridan-toʻgʻri qizil kartochka: minus 5 ball
 Agar yuqoridagi jamoalardan birortasi yuqoridagi mezonlarni qoʻllaganidan keyin ham oʻz darajasida qolsa, ularning reytingi qur’a tashlash yoʻli bilan aniqlanadi.
Pley-off bosqichi bir martalik oʻyindan iborat boʻlib, unda jamoalar bir martalik oʻyinlarda ishtirok etadi va kerak boʻlsa, gʻolibni aniqlash uchun qoʻshimcha vaqt va penaltilar seriyasidan foydalaniladi. Pley-off bosqichi 16-tur (yoki ikkinchi tur) sifatida boshlanadi. Unda har bir guruhning gʻolibi boshqa guruhning ikkinchi oʻrni bilan oʻynaydi. Undan keyin chorak final, yarim final, uchinchi oʻrin uchun oʻyin (magʻlubiyatga uchragan yarim finalchilar bahslashadi) va final oʻyinlari boʻlib oʻtadi.

2017-yilning 10-yanvarida FIFA yangi formatni tasdiqladi, yaʼni 48 jamoadan iborat Jahon chempionati (koʻproq jamoalarni qabul qilish uchun), u har birida uchta jamoadan iborat 16 ta guruhdan iborat boʻlib, har bir guruhdan ikkitadan jamoa keyingi bosqichga chiqishidan iborat boʻlib, keyingi bosqichga chiqish 1/32 final bosqichidan boshlanishi koʻzda tutilgan edi. 2023-yil 14-martda FIFA 2026-yilgi turnirning qayta koʻrib chiqilgan formatini tasdiqladi, unda har biri toʻrtta jamoadan iborat 12 guruhdan iborat boʻlib, eng yaxshi 8 ta uchinchi oʻrinni egallagan jamoalar guruh gʻoliblari va ikkinchi oʻrinni olgan jamoalari keyingi bosqichga yoʻllanma oladi. Bu format 2026-yilda amalga oshirilishi kerak.

Mezbon mamlakatlar

Tanlov jarayoni 

FIFA kongressi yigʻilishlarida jahon chempionatlarining dastlabki turnirini oʻtkazishda mezbon davlatni tanlashda qiyinchilikka dush kelgan. Joylar bahsli edi, chunki Janubiy Amerika va Yevropa, futbolning ikki kuch markazi boʻlib va ular oʻrtasida kemada uch hafta sayohat qilish kerak boʻlgan. Misol uchun, birinchi jahon chempionatini Urugvayda oʻtkazish toʻgʻrisidagi qaror faqat toʻrtta Yevropa davlatining musoboqada ishtirok etishiga olib kelgan. Keyingi ikki jahon chempionati Yevropada boʻlib oʻtgan. 1938-yilgi jahonc hempionati Fransiyada oʻtkazish toʻgʻrisidagi qaror munozarali edi. Mezbon tanlovi vaqtida Janubiy Amerika mamlakatlari mezbonlik ikki qitʼa oʻrtasida almashinishini tushunishgan edi. Argentina ham, Urugvay ham bu sababdan 1938-yilgi futbol boʻyicha jahon chempionatini boykot qilgan.

1958-yilgi FIFA Jahon chempionatidan boshlab, kelajakdagi boykotlar yoki bahs-munozaralarga yoʻl qoʻymaslik uchun FIFA mezbonlarni Amerika va Yevropa oʻrtasida almashish tartibini boshladi, bu 1998-yilgi FIFA Jahon chempionatigacha davom etgan. Janubiy Koreya va Yaponiya birgalikda mezbonlik qilgan 2002-yilgi futbol boʻyicha Jahon chempionati Osiyoda oʻtkazilgan birinchi va bir nechta mezbonlar ishtirokidagi birinchi turnir edi. Janubiy Afrika 2010-yilda jahon chempionatiga mezbonlik qilgan birinchi Afrika davlatiga aylangan. 2014-yilgi FIFA Jahon chempionatiga Braziliya mezbonlik qilgan, Argentina mezbonlik qilgan 1978-yilgi jahon chempionatidan beri birinchi marta Janubiy Amerikada boʻlib oʻtgan va Yevropadan tashqarida, ketma-ket oʻtkazilgan jahon chempionati birinchi voqea edi.

Endi mezbon mamlakat FIFA Kengashi tomonidan ovoz berish orqali tanlanadi. Bu toʻliq ovoz berish tizimi orqali amalga oshiriladi. Tadbirga mezbonlik qilmoqchi boʻlgan davlatning milliy futbol assotsiatsiyasi FIFAdan kuchli taklifdan kutilayotgan qadamlar va talablarni tushuntiruvchi „Mezbonlik shartnomasi“ni oladi. Tender assotsiatsiyasi, shuningdek, taqdim etilishi nomzodning rasmiy tasdigʻini bildiruvchi shaklni oladi. Shundan soʻng, FIFA tomonidan tayinlangan inspektorlar guruhi mezbonlikka nomzod mamlakatning ushbu tadbirni oʻtkazish uchun zarur boʻlgan talablarga javob berishini aniqlash uchun tashrif buyuradi va mamlakat boʻyicha hisobot tayyorlanadi. Jahon chempionatiga kim mezbonlik qilishi haqidagi qaror odatda turnirdan olti yoki yetti yil oldin qabul qilinadi. Biroq, 2018 va 2022-yilgi jahon chempionatlarida boʻlgani kabi, bir vaqtning oʻzida bir nechta boʻlajak turnirlar mezbonlari (Rossiya va Qatar) eʼlon qilingan holatlar ham boʻlgan. Qatar turnirga mezbonlik qilgan Yaqin Sharqdagi birinchi davlatiga aylangan.

2010 va 2014-yilgi jahon chempionatlari uchun final turniri konfederatsiya aʼzolari oʻrtasida oʻtkazilgan. Bunda faqat tanlangan konfederatsiya mamlakatlariga (2010-yilda Afrika, 2014-yilda Janubiy Amerika) musobaqani oʻtkazish uchun daʼvo qilish imkonini bergan. Rotatsiya siyosati Germaniyaning 2006-yilgi turnirni oʻtkazish uchun ovoz berishda Janubiy Afrika ustidan qozongan gʻalabasi bilan bogʻliq bahs-munozaralardan soʻng joriy qilingan. Biroq, qitʼa boʻylab aylanish siyosati 2014-yildan keyin ham davom etmadi. 2014-yildan keyingi turnir mezbonlarni aniqlashda avvalgi ikkita turnirni oʻtkazgan konfederatsiyalarga kiruvchi davlatlardan tashqari, 2018-yildan boshlab jahon chempionatlari uchun mezbon sifatida ariza topshirishi mumkin edi. Bu qisman Braziliyaning yagona rasmiy taklif ishtirokchisi boʻlgan 2014-yilgi turnir uchun tender jarayoniga oʻxshash ssenariyning oldini olish edi.

2026-yilgi futbol boʻyicha jahon chempionati AQSh, Kanada va Meksikada oʻtkazilishi tanlangan, bu birinchi marta jahon chempionatini uchta mezbon davlat boʻlishishi anglatadi. 2026-yilgi turnir tarixdagi eng yirik jahon chempionati boʻladi. Shimoliy Amreikadagi turnirda 48 ta jamoa qantashishi va 80 ta oʻyin oʻtkazilishi koʻzda tutilgan. Chorak finaldan keyingi barcha oʻyinlarni hisobga olgan holda 60 ta oʻyin AQShda boʻlib oʻtadi, Kanada va Meksika esa 10 tadan oʻyinga mezbonlik qilishi belgilangan.

Konfederatsiya boʻyicha natijalar

Mezbon davlatlar natijalari 

Mezbon davlatlardan birinchi boʻlib Urugvay terma jamoasi birinchi chempionligi oʻz mamlakatida oʻtkazilgan 1930-yilgi turnida qoʻlga kiritgan. 1934-yilda tunir Italiyada oʻtkazilgan va Italiya birinchi chempionligini oʻz maydonida qoʻlga kiritgan. Keyingi oʻz maydonida musooboqa gʻolibligiga erishish 1966-yilga kelib roʻy bergan. Angliya terma jamoasi oʻz maydononidagi turnir birinchi va yagona chempionligini qoʻlga kiritgan. Oʻz maydonida chempionlikni qoʻlga kiritgan toʻrtinchi mamlakat Germaniya 1974-yilgi tunirda oʻzining ikkinchi chempionlik unvonini qoʻlga kiritgan. 1978-yilgi tunir Janubiy Amerikada oʻtkazilgan va Argentina terma jamoasi oʻz tarixidagi birinchi va mezbon davlatlar chempionligi boʻyicha beshinchi gʻolib mamlakatga aylangan. Mezbon mamlakatlarning soʻngi gʻolibligi 1998-yil Fransiya maydonlarida oʻtkazilgan tunirda roʻy bergan. Fransuzlar dastlabki jahon chempioni unvonini oʻz mamlakatlarida qoʻlga kiritganlar.

Musoboqada gʻolib chiqish boʻyicha rekordchi hisoblanadigan Brazilya terma jamoasi oʻz maydonida oʻtgan turnirlarda (1950-yilda ikkinchi oʻrinni olgan boʻlsa, 2014-yilda toʻrtinchi oʻrinni olgan) musoboqa gʻolibligini qoʻlga kirita olmagan. Shuningdek Ispaniya terma jamoasi oʻz tarixidagi yagona chempionlikni (JAR, 2010) boshqa mamlakatda qoʻlga kiritgan va oʻz maydonida oʻtgan turnirda ikkinchi guruh bosqichiga qadar yetib borgan.

Turnirga mezbonlik qilishda boshqa mamlakatlar ham turlicha muvaffaqiyatga erishgan. Mezbon sifatida turnirda ishtirok etganda Shveysariya (1954-yil chorak final), Shvetsiya (1958-yilda ikkinchi oʻrin), Chili (1962 yilda uchinchi oʻrin), Janubiy Koreya (2002-yilda toʻrtinchi oʻrin), Yaponiya (2002-yilda nim chorak final) Meksika (1970 va 1986-yillarda chorak final), AQSH (1994, nim chorak final) va Rossiya (2018, chorak final) terma jamoalari tunir davomida kamida guruh bosqichidan muvaffaqiyatli oʻtganlar. Mezbon sifatida eng yomon natijani Janubiy Afrika (2010) va Qatar (2022) qayd etgan boʻlib, guruh bosqichida oʻz ishtirokini yakunlagan mezbon malakatlar hisoblanadi.

Eshittirish va reklama 

Jahon kubogi birinchi marta 1954-yilda televideniyeda namoyish etilgan va hozirda dunyodagi eng koʻp tomosha qilingan va eng koʻp kuzatilgan sport tadbiridir. 2006-yilgi Jahon chempionatining barcha oʻyinlarini jamlangan tomoshabinlar soni 26,29 milliardni tashkil etgan. Turnirning final oʻyinini 715,1 million kishi tomosha qilgan, bu sayyoramiz aholisining deyarli toʻqqizdan bir qismini tashkil etgan. Jamoalarning guruhlarga boʻlinishini hal qilgan JCh-2006 qur’a marosimini 300 million tomoshabin tomosha qilgan. Jahon kubogi Coca-Cola, McDonald’s va Adidas kabi koʻplab jahon mashxur homiylarni jalb qilgan. Ushbu va boshqa koʻplab kompaniyalar uchun homiy boʻlish, ularning global brendlariga kuchli taʼsir qiladi. Mezbon mamlakatlar odatda bir oy davom etgan tadbirdan koʻp million dollarlik daromad oladi. Sportning boshqaruv organi FIFA 2014-yilgi turnirdan 4,8 milliard dollar, va 2018-yilgi turnirdan 6,1 milliard dollar daromad olgan.

1966-yildan beri har bir FIFA Jahon chempionati oʻz maskotiga yoki logotipiga ega. 1966-yilgi musobaqaning talismasi boʻlgan Jahon kubogi Villi birinchi Jahon kubogi maskoti edi. Jahon chempionatlarida har bir turnir uchun maxsus ishlab chiqilgan rasmiy oʻyin toʻplari mavjud. Slazenger 1966-yilgi Jahon chempionati uchun toʻp ishlab chiqargandan soʻng, Adidas kompaniyasi FIFAning rasmiy toʻp yetkazib beruvchisiga aylangan. Har bir jahon chempionatida Shakiradan Will Smithgacha boʻlgan sanʼatkorlar tomonidan ijro etilgan rasmiy qoʻshiq ham bor. „Nessun dorma“ kabi boshqa qoʻshiqlar ijro etgan „The Three Tenors“ guruhi ham toʻrta jahon chempionatida oʻz ishtiroki bilan tanilgan.

1970-yilda FIFA bilan hamkorlikni yoʻlga qoʻygan Panini 1970-yilgi Jahon chempionati uchun oʻzining birinchi stiker albomini nashr etgan. Oʻshandan beri stikerlar va kartalarni yigʻish va sotish, ayniqsa, yosh avlod uchun Jahon chempionati ramzlarining bir qismiga aylangan. FIFA, shuningdek, 1986-yildan beri Jahon kubogi video oʻyinlarini litsenziyalagan, Electronic Arts esa amaldagi litsenziya egasidir.

Natijalar 

 Kalit soʻz

 aet: natija/qoʻshimcha vaqtdan keyin gʻalaba qozondi
 p: penaltilar seriyasidan soʻng gʻalaba qozondi
 TBD: belgilanishi kerak

 Notes

Umuman olganda, jahon chempionatida kamida bir marta ishtirok etgan, 80 ta davlat bunday muvaffaqiyatga erishgan. Bu mamlakatlardan sakkizta terma jamoa jahon chempionatida gʻolib chiqqan va bu jamoalar oʻz liboslariga maxsus chempionlik yulduzlarini qoʻshdilar. Har bir yulduz Jahon chempionatida chempionlikni ifodalaydi. Biroq, Urugvay oʻz nishonida toʻrtta yulduzni koʻrsatishni tanladi. Dastlabki 2 ta yulduz FIFA tomonidan Jahon chempionati sifatida eʼtirof etilgan 1930 va 1950-yillardagi ikkita Jahon kubogi unvonini ifodalasa, qolgan 2 ta yuldiz 1924 va 1928-yillardagi Yozgi Olimpiada oʻyinlaridagi ikkita oltin medalni ifodalaydi.

Beshta chempionlik bilan, Braziliya jahon chempionatining eng muvaffaqiyatli jamoasi va shu kungacha har bir jahon chempionatida (22) ishtirok etgan yagona davlatdir. Braziliya, shuningdek, uchinchi (1970), toʻrtinchi (1994) va beshinchi (2002) jahon chempionligini qoʻlga kiritgan birinchi jamoa boʻlgan. Italiya (1934 va 1938) va Braziliya (1958 va 1962) ketma-ket chempionlikni qoʻlga kiritgan yagona davlatlardir. Gʻarbiy Germaniya (1982—1990) va Braziliya (1994—2002) ketma-ket uchta jahon chempionati finalida maydonga tushgan yagona davlatdir. Germaniya eng koʻp toʻrtlikka (13 ta), medallarga (12 ta), shuningdek, eng koʻp finalga (8) chiqqan davlardir.

Kuchli toʻrtlikka kirgan jamoalar 

 * mezbon
 1 1954—1990-yillar davomida Gʻarbiy Germaniyani ifodalovchi natijalarni oʻz ichiga oladi
 2 Chexoslovakiyani ifodalovchi natijalarni oʻz ichiga oladi
 3 Yugoslaviya va FR Yugoslaviyani ifodalovchi natijalarni oʻz ichiga oladi
 4 Sovet Ittifoqi va MDHni ifodalovchi natijalarni oʻz ichiga oladi

Konfederatsiyalarning eng yaxshi chiqishlari 

Shu kungacha jahon chempionati finalida faqat UEFA (Yevropa) va CONMEBOL (Janubiy Amerika) konfederatsiyalari jamoalari ishtirok etishgan. Yevropa davlatlari oʻn ikkita chempionlikni qoʻlga kiritgan boʻlsa, Janubiy Amerika terma jamoalari toʻqqizta chempionlikni qoʻlga kiritgan. Ushbu ikki qitʼadan tashqaridan faqat uchta jamoa musobaqaning yarim finaliga qadar yetib borgan: 1930-yilda AQSh (Shimoliy, Markaziy Amerika va Karib dengizi), 2002-yilda Janubiy Koreya (Osiyo) va 2022-yilda Marokash (Afrika). Boshqa qitʼa vakillaridan 1990-yilda Kamerun, 2002-yilda Senegal va 2010-yilda Gana terma jamoalari chorak final bosqichiga qadar yetib borgan. Okeaniya konfedratsiyalarining eng yaxshi natijasini 2006-yilda soʻngi bor OFC konfedratsiyasida ishtirok etgan Avstraliya terma jamoasi nim chorak finalga qadar yetib borgan.

Braziliya, Argentina, Ispaniya va Germaniya terma jamoalari oʻz qitʼa konfederatsiyasidan tashqarida jahon chempionatida gʻolib chiqqan yagona jamoalardir; Braziliya Yevropa (1958), Shimoliy Amerika (1970 va 1994) va Osiyoda (2002) gʻalaba qozongan. Argentina Shimoliy Amerika (1986) Osiyo (2022) da boʻlib oʻtgan jahon chempionatida gʻalaba qozongan boʻlsa, Ispaniya 2010-yilda Afrikada gʻalaba qozongan. 2014-yilda, Germaniya Amerika qitʼasida gʻalaba qozongan birinchi Yevropa jamoasi boʻlgan. Faqatgina besh marta ketma-ket jahon chempionatlarida bir qitʼa termalari gʻalaba qozongan. Bitta qitʼa konfederatsiyasidan (Italiya, Ispaniya, Germaniya va Fransiya) toʻrtta chempionning joriy seriyasi ilgari boʻlmagan. Italiya va Braziliya 1938 va 1962-yillarda oʻz chempionlik unvonlarini muvaffaqiyatli himoya qilgan. 2002-yilgi jahon chempionatidan soʻng ketma-ket 4 ta jahon chempionatida Yevropa vakillari turnir gʻolibligida boshqa qitʼalardan ustunlik qilgan: 2006-yilgi Italiya, 2010-yilda Ispaniya, 2014-yilda Germaniya va 2018-yilda Fransiya gʻalaba qozongan. Brazilya terma jamoasining 2002-yildagi chempionligidan soʻng 20 yil oʻtgach Argentina terma jamoasi Yevropa jamoalari ustunligiga chek qoʻygan. Qitʼalar boʻyicha Yevropa terma jamoalari (12 ta chempionlik) Janubiy Amerika qitʼasi vakillaridan (10 ta chempionlik) 2 ta unvongaoldinda bormoqdalar.

Mukofotlar 

Olti nafar oʻyinchi jahon chempionatlarida eng koʻp oʻynash boʻyicha rekordga ega ; Meksikalik Antonio Karbajal (1950—1966). Rafael Markes (2002—2018) va Andres Guardado (2006—2022); Germaniyalik Lotar Matteus (1982—1998); Argentinalik Lionel Messi (2006—2022); va portugaliyalik Cristiano Ronaldo (2006—2022) hammasi beshta turnirda ishtirok etgan. Cristiano Ronaldo beshta turnirda gol urgan birinchi va yagona futbolchi boʻlgan. Messi jahon chempionatida eng koʻp oʻyin oʻtkazgan (26 ta oʻyin) futbolchi hisoblanadi. Braziliyalik Djalma Santos (1954—1962), gʻarbiy germaniyalik Franz Beckenbauer (1966—1974) va germaniyalik Philipp Lahm (2006—2014) uchta jahon chempionatining ramziy yulduzli jamoasi tarkibiga kiritilgan yagona futbolchilardir.

Germaniyalik Miroslav Kloze (2002—2014) 16 ta gol bilan jahon chempionatining eng yaxshi toʻpurari hisoblanadi. Kloze 2014-yilda Braziliyaga qarshi yarim final oʻyinida braziliyalik Ronaldoning (1998—2006, hisobida 15 ta gol boʻlgan) rekordini yangilagan. Gʻarbiy germaniyalik Gerd Müller (1970—1974) 14 ta gol bilan uchinchi oʻrinda. Toʻrtinchi oʻrindagi toʻpurar, fransiyalik Just Fontaine, bir jahon chempionatida eng koʻp gol urish boʻyicha ham rekordchi hisoblanadi. Uning barcha 13 gollari 1958-yilgi turnirda kiritilgan.

2007-yil noyabr oyida FIFA 1930 va 1974-yillar oraligʻida jahon chempionatida gʻolib chiqqan jamoalarning barcha aʼzolari chempionlik medallari bilan taqdirlanishini eʼlon qilgan. Bu qaror braziliyalik Peleni uchta Jahon kubogida chempionlik medalini qoʻlga kiritgan yagona oʻyinchiga aylantirgan (1958, 1962 va 1970, garchi u jarohati tufayli 1962-yilgi finalida oʻynamagan boʻlsa ham),Shuningdek 20 ta boshqa oʻyinchi ikkita gʻoliblik medalini qoʻlga kiritgan. Yetti nafar oʻyinchi Jahon kubogi medallarining barcha uch turini (gʻoliblar, ikkinchi oʻrinlar va uchinchi oʻrinlar) qoʻlga kiritgan; 1966—1974-yillardagi Gʻarbiy Germaniya terma jamoasidan besh nafar futbolchi bor edi: Franz Beckenbauer, Yurgen Grabowski, Horst-Dieter Höttges, Sepp Maier va Wolfgang Overath (1966—1974), italiyalik Franko Baresi (1982, 1990, 1994) Germaniyalik Miroslav Kloze (2002—2014) ketma-ket toʻrtta medal bilan taqdirlangan.

Braziliyalik Mario Zagallo, gʻarbiy germaniyalik Frans Bekkenbauer va fransiyalik Didier Deschamps ham futbolchi, ham bosh murabbiy sifatida jahon chempionatida gʻolib chiqqan yagona kishilardir. Zagallo 1958 va 1962-yillarda futbolchi, 1970-yilda bosh murabbiy sifatida gʻalaba qozongan. Bekkenbauer 1974-yilda sardor sifatida, 1990-yilda esa bosh murabbiy sifatida gʻalaba qozongan, va Desham 1998-yilda sardor sifatida gʻalaba qozonganidan soʻng, 2018-yilda bu muvaffaqiyatni murabbiy sifatida takrorlagan. Italiyalik Vittorio Pozzo ikki marta (1934 va 1938) jahon chempionligini qoʻlga kiritgan yagona bosh murabbiydir. Jahon chempionatida gʻolib chiqqan barcha bosh murabbiylar oʻz mamlakatlarining vatandoshlari edi.

Milliy terma jamoalar orasida Braziliya jahon chempionatida eng koʻp oʻyin oʻtkazgan (114 ta), eng koʻp turnirda ishtirok etgan (22), eng koʻp oʻyinda gʻalaba qozongan (76) va eng koʻp gol urgan (237) terma jamoa boʻlsa, Germaniya eng koʻp final (8), yarim final (13) va chorak finalda (16), ishtirok etgan jamoalardir.. Ikki jamoa Jahin chempionatlarida ikki marta, 2002-yil final va 2014-yil yarim finalida oʻzaro oʻynagan.

Eng yaxshi toʻpurarlar 

 Individual

 Mamlakat

Mukofotlar 

Har bir Jahon kubogi oxirida oʻyinchilar va jamoalarga turnirdagi yakuniy jamoaviy oʻrinlardan tashqari yutuqlari uchun mukofotlar beriladi.

 FIFA Technical Study Group tomonidan turnirdan keyingi beshta mukofot mavjud:

 „Oltin toʻp“ (uning homiysi „Adidas Oltin toʻp“ nomi bilan atalgan) eng yaxshi futbolchi uchun birinchi marta 1982-yilda berilgan;
 „Oltin butsa“ („Adidas Oltin butsa“ homiysi nomi bilan atalgan, ilgari 1982-yildan 2006-yilgacha „Adidas Oltin butsa“ nomi bilan tanilgan) eng yaxshi toʻpurar uchun birinchi marta 1982-yilda berilgan;
 „Oltin qoʻlqop“ („Adidas Oltin qoʻlqop“ homiysi nomi bilan atalgan, ilgari 1994-yildan 2006-yilgacha „Lev Yashin mukofoti“ sifatida tanilgan) eng yaxshi darvozabon uchun birinchi marta 1994-yilda berilgan;
 FIFA yosh oʻyinchi mukofoti (ilgari 2006-yildan 2010-yilgacha „Eng yaxshi yosh oʻyinchi mukofoti“ sifatida tanilgan) kalendar yili boshida 21 yoshgacha boʻlgan eng yaxshi futbolchi uchun birinchi marta 2006-yilda berilgan;
 Birinchi marta 1970-yilda eng yaxshi halol oʻyin koʻrsatkichi bilan ikkinchi bosqichga chiqqan jamoa uchun FIFA Fair Play sovrini joriy etilgan.
 Hozirda turnir davomida muxlislar ovoz bergan bitta sovrin bor:
 Oʻyinning eng yaxshi oʻyinchisi (hozirda tijoratda „Budweiser eng yaxshi oʻyinchisi“ deb nomlanadi, ilgari 2002-yildan 2018-yilgacha „Eng yaxshi oʻyinchi“ sifatida tanilgan) turnirning har bir oʻyinida koʻrsatgan ajoyib oʻyinlari uchun birinchi marta 2002-yilda taqdirlangan.
 Musobaqa yakunlanganidan soʻng muxlislar tomonidan ovoz berish uchun ikkita mukofot bor:
 Turnir goli, (hozirda tijoratda „Hyundai turnirning goli“ deb ataladi) muxlislarning turnir davomida urilgan eng yaxshi goli uchun, birinchi marta 2006-yilda berilgan;
 Jahon kubogi final bosqichidagi eng yorqin jamoa, keng jamoatchilik soʻrovi natijasida aniqlangan.
 Yana bir mukofot 1994—2006-yillarda berilgan:
 FIFA Texnik tadqiqot guruhi tomonidan tanlangan turnirning eng yaxshi oʻyinchilaridan iborat Yulduzlar jamoasi. 2010-yildan boshlab barcha Dream Teams yoki Statistic Teams jamoalari, FIFAning oʻzi xabar qilganidek, norasmiy hisoblanadi.

Yana qarang 

 FIFA Jahon chempionati finallari roʻyxati
 FIFA Jahon chempionati rekordlari va statistikasi
 FIFA Jahon chempionati mukofotlari
 FIFA U-20 Jahon chempionati
 FIFA U-17 Jahon chempionati
 FIFA Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati
 FIFA plyaj futboli boʻyicha jahon chempionati
 FIFA Konfederatsiyalar kubogi
 FIFA futzal boʻyicha jahon chempionati
 Futbol musobaqalari roʻyxati

Notes

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 
 World Cup overview at the RSSSF

FIFA Jahon chempionati
Futbol boʻyicha jahon chempionatlari
Milliy terma jamoalar uchun FIFA musobaqalari