yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Konibodom

Konibodom (; ) — Tojikiston Respublikasi Sugʻd viloyatidagi shahar. Fargʻona vodiysining gʻarbiy qismida joylashgan. Katta Fargʻona kanali boʻyida. Konibodom temir yoʻl stanyasidan 6 km. Aholisi 48 ming kishi (2013-yil). Konibodom 1463-yildan Qandi Bodom deb tilga olinadi. Baʼzi adabiyotlarga koʻra, Konibodom 9—10-asrlardan maʼlum.

Sanoati 
Qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, yengil (paxta tozalash, toʻqimachilik, tikuvchilik), oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Badiiy hunarmandchilikning qadimdan markazi. Teatr, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. 16—17-asrlarga mansub 2 Madrasa, anʼanaviy oʻymakorlik va kitobali (bezak yozuvli) masjidlar saqlangan.

Manbalar

Havolalar 
 История Канибадама 

Tojikiston shaharlari
Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlariKonibodom tumani aholi punktlari
Konkretsiyalar

Konkretsiyalar (lotincha concretio -qoʻshilib ketish, oʻsish, quyuqlanish) — kimyoviy tarkibi va shakliga koʻra, oʻzi joylashgan jinsdan farqlanuvchi va diagenezda yuzaga keluvchi choʻkindi togʻ jinslaridagi yoki hozirgi choʻkindilardagi dumaloq shaklli mineral hosilalar. K. bir yoki turli minerallar agregatlaridan iborat boʻlib, diametri bir necha mm dan oʻnlab sm gacha yetadi. K., asosan, fosforit, pirit, markazit, baʼzan siderit, barit kabi minerallardan tashqil topadi. Organik qoldiqlar atrofida tarqoq mineral moddalarning toʻplanishidan hosil boʻladi. K. turli geologik davr qatlamlarida va hozirgi zamon okean choʻkindilarida ruda toʻplamlarini shakllantiruvchi temir va marganets oksidlari K. keng tarqalgan.

Manbalar
Konkurs

Konkurs (lotincha: concursus — toʻqnashish, uchrashish) — ishtirokchilar, takdim etilgan ishlar va hokazo orasidan eng yaxshilarini tanlab, saralab olish uchun oʻtkaziladigan musobaqa (qarang Tanlov).

Manbalar
Dmitriy Konovalov

Dmitriy Petrovich Konovalov (1856.22.3, hozirgi Dnepropetrovsk viloyati — 1929.6.1, Leningrad) — rus kimyogari. Akademik (1923-yildan). Eritmalarning kimyoviy nazariyasi asoschilaridan biri. Petrograd texnologiya instituti (1915-1918), Konchilik instituti (1918— 22) professor Petrograd oʻlchov va ogʻirliklar Bosh palatasi prezidenti va texnologiya instituti professor (1922-yildan). Asosiy ilmiy tadqiqot ishlari kimyoviy termodinamika va kinetikaga oid. Konovalov eritmalarning gaz va suyuq fazalaridagi komponentlarining nisbiy tarkibi bugʻ bosimiga hamda ikkita suyuq fazadan iborat sistemalarning qaynash temperaturasiga bogʻliklik qonunlarini (Konovalov qonunlari) kashf etgan (1881—1884).

Manbalar 

 

1856-yilda tugʻilganlar
3-aprelda tugʻilganlar
1929-yilda vafot etganlar
6-yanvarda vafot etganlar
Konsensus

Konsensus (lotincha consensus – yakdillik, kelishuv) – xalqaro shartnomalar tuzishda parlament yoki kengashlarda tegishli qaror qabul qilish; bunda rasman eʼtiroz bildirilmasa, ishtirokchilarning umumiy roziligi asosida rasmiy ravishda ovoz berilmaydi. Konsensus usuli, shuningdek, BMT organlarida tan olingan boʻlib, shu tashqilot doirasida oʻtkaziladigan xalqaro konferensiyalar va kengashlarda qoʻllanadi.

Manbalar
Konserva

Konserva (lotincha: conservare — saqlamoq) — hayvon yoki oʻsimlik mahsulotlaridan maxsus ishlov berilib, uzoq muddat saqlash uchun tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsulotlari. Jahonda K.ning 1000 dan ortiq xili ishlab chiqariladi. K. goʻsht, goʻsht-oʻsimlik, sut, baliq, sabzavot, meva va boshqalardan tayyorlanadi. Konservalash oziq-ovqat mahsulotlar toʻyimliligini saqlashga yordam beradi. Koʻpincha, ortiqcha qismlari (qobigʻi, urugʻi, suyagi, tomiri va hokazo) olib tashlanishi, moy va shakar qoʻshilish hisobiga mahsulotlarning toʻyimliligi oshadi. Konservalangan mahsulotlarning vitamini qisman (5— 7%) kamayadi. K. buzilib qolmasligi uchun salqin va quruq joyda saqlanishi lozim. K.tayyorlanadigan apparatlarning koʻpi avtomatlashtirilgan. Aholini yil boʻyi sabzavot va mevalar bilan taʼminlashda, turistik sayohatlarda K.ning ahamiyati katta (yana qarang Konserva sanoati).

Manbalar
Konservatizm

Konservatizm — ijtimoiy va madaniy hayotda anʼana va vorislik gʻoyasiga tayanuvchi xilma-xil gʻoyaviy siyosiy va madaniy oqimlar majmui. Tarixda konservatizm turli shakllarda namoyon boʻlgan, lekin, umuman olganda, mavjud va barqaror ijtimoiy tizimlar hamda meʼyorlarga moyillik, inqilob va keskin islohotlarni qabul qilmaslik — konservatizmga xos asosiy xususiyat hisoblangan. Ijtimoiy oʻzgarishlar yuz berayotgan sharoitda konservatizm eski tartiblarni qayta tiklash, boy berilgan mavqelarni asl holiga qaytarish va oʻtmishni ideallashtirishda koʻrinadi. "Konservatizm" termini birinchi bor fransuz adibi F. Shatobrian tomonidan qoʻllangan hamda 18-asr oxirida Buyuk fransuz inqilobi davrida aristokratiya mafkurasini ifodalovchi qarashlar yigʻindisini bildirgan. Kapitalizm qaror topayotgan davrda konservatizm gʻarbda liberalizm va sotsializmga qarshi turgan.

Sivilizatsiyalarga qarab konservatizmning aynan qaysi qadriyatlarni saqlab qolishi farq qiladi, masalan, g’arb olami cheklangan hokimiyat, xristian an’analarini asrab qolishga harakat qilishsa, Hindistonda kasta tizimini, sharqiy osiyoda kattalarga hurmat, kollektivlikka urg’u beriladi, islomiy sivilizatsiyada esa kuchli ijtimoiy tartib, ota-onaga hurmat, jinslar rollarini saqlashga urg’u berishadi. An’anaviy oilalarni, mahalliy dinni  saqlab qolish, bir-jinslilar nikohiga qarshilik barcha konservativlarga xos g’oyalar. 

Tarixan oʻng qanot siyosati bilan bogʻliq boʻlgan bu atama oʻshandan beri keng koʻlamli qarashlarni tasvirlash uchun qoʻllangan. Konservatizm deb qaraladigan yagona siyosat toʻplami yoʻq, chunki konservatizmning maʼnosi maʼlum bir joyda va vaqtda anʼanaviy deb hisoblanadigan narsaga bogʻliq.  Konservativ tafakkur mavjud urf-odatlar va milliy madaniyatlarga moslashgani uchun ancha xilma-xil boʻlgan. Masalan, baʼzi konservatorlar hukumatning iqtisodga koʻproq aralashuvini, boshqalari esa erkin bozor iqtisodiy tizimini qoʻllab-quvvatlagan. Shunday qilib, dunyoning turli burchaklaridan kelgan konservatorlar har biri oʻz anʼanalarini qoʻllab-quvvatlagan holda keng koʻlamli masalalarda kelishmovchiliklar yuzaga kelgan. 18-asrda fransuz inqilobiga qarshi chiqqan, ammo Amerika inqilobini qoʻllab-quvvatlagan siyosatchi Edmund Burke 1790-yillarda konservatizmning asosiy nazariyotchilaridan biri sifatida eʼtirof etilgan.

Manbalar 

 

Siyosiy teoriya
Konsignatsiya

Konsignatsiya (lotincha consignatio -yozma dalil) — tovarlarni vositachilar (konsignatorlar)ning omborxonalari orqali sotish shakli. Bunday omborga tushgan tovar haridor (konsignator)ga sotilishiga qadar mahsulot yetkazib beruvchi (konsignant)ning mulki hisoblanadi. Tovarni omborda saqlash va uni sotishga tayyorlash harajatlari mulk egasi hisobidan boʻladi. Sotish boʻyicha kontraktlar tuzilishiga qadar tovarlar omborga yetkazib beriladi. Koʻpgina mamlakatlarda kabul qilingan qoidalarga koʻra, vositachining omborida tovarni saqlash muddati 1 yildan 1,5 yilgacha. Agar shu muddat ichida tovar sotilmay qolsa, oʻz egasiga qaytariladi.

Manbalar
Konsilium

Konsilium (lotincha consilium — kengash) — bemorga tashhis qoʻyish va davolash masalalarini hal etish uchun oʻtkaziladigan vrachlar (bemorga bevosita aloqador boʻlgandan tashqari tor soha mutaxassislari) kengashi. Bemorni davolovchi vrach (bemorning ahvoli ogʻir yoki kasallikni aniqlash qiyin boʻlgan hollarda) yoki uning yaqin kishilari iltimosiga binoan oʻtkaziladi.

Manbalar
Konsoy

Konsoy — Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanidagi soy. Kichik Oʻradaryoning chap irmogʻi. Boysun togʻlari yon bagʻirlaridan boshlanuvchi 20 ga yaqin irmogʻi bor. Oʻz. 30 km, havzasining maydoni 247 km². Mavsumiy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yilliq oʻrtacha suv sarfi 0,35 m³/sek. Bahorda suvi koʻpayadi, yozda esa kamayib, Kichik Oʻradaryogacha yetib bormaydi. K. suvi sugʻorishga sarflanadi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Dehqonobod tumani
Konsonans

Konsonans (lotincha consonantia — uygʻunlashgan sado, hamohanglik) — musiqiy tovush (tok)larning bab-baravar sadosidagi uygʻunlik, shuningdek, mazkur xususiyatga ega boʻlgan interval (prima, oktava, kvinta va boshqalar) va akkordlar (asosan, major va minor uchtovushliklari). K. musiqiy-ifodaviy vosita sifatida dissonanspnng aksidir (Oʻrta va Yaqin Sharq musiqa ilmida muloyimat deb ataladi). Bu qarama-qarshilik qadimdan amaliyotda foydalanilib, musiqa ilmida yunon (pifagorchilar, Aristoksen va boshqalar), musulmon Sharqi olimlari (Forobiy, Ibn Sino va boshqalar) tomonidan tadqiq etib kelingan. 20-asr kompozitorlik ijodiyotida hamda zamonaviy musiqa nazariyasida K. va dissonans tushunchalari birmuncha kengaygan holda ishlatiladi va sharhlanadi.

Manbalar
Konsonant yozuv

Konsonant yozuv (lotincha consonans — undosh tovush) —yozuv turi. Bunda soʻzning faqat undosh tovushlarigina ifodalanadi. Unli tovushlar esa oʻqish jarayonida matn mazmuniga qarab tiklab talaffuz etiladi (mas, uygur yozuvi, arab yozuvi). Unlilarni maʼlum tarzda ifodalaydigan yarim Konsonant yozuvlar koʻproq uchraydi.

Manbalar
Konsorsiya

Konsorsiya (lotincha concortium — jamoa) — avtotrof va geterotrof organizmlarni topik va trofik (oziq) bogʻlanish asosida birlashtiradigan biotsenozning strukturaviy birligi. Alohida olingan daraxt (daraxtlar guruhi) K.ga misol boʻladi. Edifikator (biotsenozda asosiy oʻrin tutadigan turlar) — oʻsimliklar bilan fitofaglar va ularning parazitlari, mikoriza zamburugʻlari, epifitlar va in quruvchi qushlar oʻzaro bogʻlangan. K. haqidagi tushunchalar 20-asrning 50-yillari boshlarida rus olimlari V.N.Beklemishev va L.G.Ramenskiylar tomonidan shakllantirilgan.

Manbalar
Konspekt

Konspekt (lotincha conspectus — koʻrinish) — kitob, maqola, leksiya va boshqalarning qisqa yozma bayoni. K. reja, qisqa bayon qilingan asosiy nizom, fakt va misollardan iborat.

Manbalar
Konstant nav

Konstant nav (lotincha constantis — doimiy, turgʻun, barqaror), navning genetik aynimasligi — uzoq. muddat qaytaqayta ekilganda (koʻpaytirilganda) ham morfologik hamda qimmatli xoʻjalik belgilari aynimaydigan nav. Navning barqarorligiga seleksiya jarayonida va elita-urugʻchilik ishlarida uzluksiz olib boriladigan tanlash bilan erishiladi. Navlarni ishlab chiqarish da uzoq, saqlanishini taʼminlaydigan gomozigotalik tanlash yoʻli bilan zarur boʻlgan darajagacha yetkaziladi. Konstantlik morfologik belgilarga koʻra aniqlanadi. Aynimaydigan yoki nav sofligi yuqori boʻlgan Konstant nav rayonlashtiriladi.

Manbalar
Konstanta

Konstanta (lotincha constans — doimiy, oʻzgarmas) — doimiy kattalik (miqdor, qiymat). Muayyan x kattalik (miqdor, qiymat)ning doimiyligi (oʻzgarmasligi)ni ifodalovchi shartli timsol: x = const. K., koʻpincha, S (lotincha talaffoʻz) va K. (ruscha va oʻzbekcha talaffoʻz) harflari bilan belgilanadi.

Manbalar
Konstantan

Konstantan (lotincha constantis — doimiy) — asosi misdan iborat boʻlgan qotishma (40—45% nikel, 1—2% marganets, qolgani mis). Elektr qarshiligi temperatura oʻzgarishiga qaramay yuqori boʻladi. Korroziyaga chidamli. K.., asosan, reostatlar, oʻlchash asboblari, termoparalarning qizdirish elementlari tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar
Konstantin oroli

Konstantin oroli - Orol dengizi (Oʻzbekiston Respublikasi)da joylashgan. Maydon jihatdan kichik boʻlib, shimolidan janubiga choʻzilgan. Orol dengizi sayozlanib borishi tufayli u endilikda Vozrojdeniye yarim orolga qoʻshilib ketdi.

Manbalar 

 

Orol dengizi orollari
Oʻzbekiston geografiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Qoraqalpogʻiston
Konstantinopol

Konstantinopol, Vizantii — Vizantiya imperiyasi poytaxti. 324— 330 yillarda Konstantin I asos solgan va imperator sharafiga "Konstantinopol" — "Konstantin shahri" deb nom qoʻyilgan. 330 yilda Konstantin I Rim imperiyasi poytaxtini sharqqa K.ga koʻchiradi. Davlat muassasalari va senatning Rimdan koʻchirib kelinishi K.ning rivojlanishiga olib keldi. Yirik savdo yoʻllarining kesishgan joyida joylashgan shahar, Sharq va Gʻarb oʻrtasida iqtisodiy, savdo va madaniy aloqalarni bogʻlovchi markazga aylandi. 4-salib yurishi davri (1202—04)da salibchilar tomonidan talandi. 1204—61 yillarda Lotin imperiyasi poytaxti. 1261-yil vizantiyaliklar genuyaliklar bilan ittifok, tuzib, shaharni qaytarib oldilar. 1453-yil 29-mayda uni usmonli turklar Sulton Mehmet egallab, nomini Istambul deb oʻzgartirganlar. K. keyinchalik, Istanbul nomi bilan 1923-yilgacha Turkiya poytaxti boʻlgan.

Manbalar 

 

Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Muqaddas shaharlar
Konstantinopol
Buyuk Konstantin
Istanbul tarixi
Vizantiya imperiyasining aholi punktlari
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Konstantlik

Konstantlik (lotincha constans — doimiylik, oʻzgarmaslik) (psixologiyada) — muayyan obʼyektlarni idrok qilish sharoitlari (masofa, yorugʻlik va boshqalar) oʻzgarganda ular xususiyati (hajmi, rangi, shakli va boshqalar) ning idrokda barqaror saqlanishi. Masalan, kishi biror narsadan uzoqlashsa, uning koʻz toʻr pardasidagi aksi kichrayadi, lekin shu narsaning idrok etilgan timsoli oʻzgarmaydi.

Manbalar
Konstitutsiyaviy monarxiya

Konstitutsiyaviy monarxiya— monarxiya boshqaruv shaklining alohida turi. Unda monarx hokimiyati konstitutsiya bilan cheklangan boʻladi va saylab qoʻyiladigan qonunchilik organi — parlament va mustaqil sudlar boʻladi. Hozirgi vaqtda Konstitutsiyaviy monarxiyning ikki shakli: dualistik monarxiya va parlament monarxiya mavjud.

Yana qarang 

 Monarxiya
 Konstitutsiya
 Parlament

Manbalar 

Boshqaruv shakllari
Konstitutsiyaviy sud

Konstitutsiyaviy sud — bir qancha davlatlarda yagona yoki asosiy ishi konstitutsiyaviy nazoratii amalga oshirish boʻlgan alohida organ. Birinchi marta 1920-yil Avstriyada taʼsis kilingan. Shundan eʼtiboran bu tartibot Gʻarbiy va Sharqiy Yevropada keng yoyildi, shuningdek, Osiyo, Afrika va Amerikaning ayrim mamlakatlarida qabul qilingan. Konstitutsiyaviy sud odatdagi oliy sudlardan farq qilib, umumiy yurisdiksiya sudlari tizimiga kirmaydi. Baʼzi mamlakatlarda (mas, Rossiya Federatsiyasi) Konstitutsiyaviy sud alohida toifadagi sud hisoblanadi va shunga koʻra sud tizimiga kiradi, boshqa mamlakatlarda (GFR, Italiya, Ruminiya, Bolgariya, Mongoliya) — sud hokimiyatiga aloqasi yoʻq alohida nazorat organi hisoblanadi. Konstitutsiyaviy sud aʼzolari parlament tomonidan saylanadi (GFR, Xorvatiya) yoki davlat boshligʻi tomonidan tayinlanadi (Kipr); baʼzida Konstitutsiyaviy sud aʼzolarini parlament va hokimiyat hamda adliyaning boshqa organlari tayinlaydi (mas, Italiya Konstitutsiyaviy sudni teng miqdorda prezident, parlament va magistratura tayinlaydi). Konstitutsiyaviy sud konstitutsiyaviy nazoratni amalga oshirish bilan bir qatorda turli mamlakatlarda konstitutsiyaga sharh berish huquqiga ega, siyosiy partiyalarning faoliyati konstitutsiyaga muvofiq kelish-kelmasligi masalasini hal qila-di, vakolatlar bilan bogʻliq nizolarni koʻrib chiqadi va hokazo. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sud sud tizimiga kirib, qonunlar va boshqa hujjatlarning Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga mosligini aniqlaydi, Konstitutsiya himoyachisi hisoblanadi. Uning faoliyati maxsus Konstitutsiyaviy sud toʻgʻrisidagi qonun bilan tartibga solinadi.

Yana qarang 
 Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi

Manbalar
Konstitutsiyaviy qonun

Konstitutsiyaviy qonun - bir qancha mamlakatlarda konstitutsiyaviy huquqning asosiy manbalaridan biri. Baʼzi mamlakatlar (aholisi fransuz tilida soʻzlashuvchi mamlakatlar, shuningdek, Ruminiya va boshqalar)da — bu konstitutsiyaga oʻzgartirish kirituvchi qonun, boshqa mamlakatlar (mas, Rossiya Federatsiyasi, Oʻzbekiston va Qozogʻiston)da Konstitutsiyaviy qonun konstitutsiyada koʻzda tutilgan masalalar boʻyicha qabul qilinadigan qonundir. Konstitutsiyaviy qonunlar sirasiga, avvalo, konstitutsiya kiradi va oʻz yuridik maqomiga koʻra, ular orasida eng yuqori oʻrinni egallaydi. OʻzRda "Oʻzbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari toʻgʻrisida" qonun (1991-yil 29 dekabrda umumxalq referendumi bilan tasdiqlangan (1-Prezident saylovi)), "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi toʻgʻrisida" qonun (1993-yil 28 dekabr), "Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashqil etilishining asosiy prinsiplari toʻgrisida" qonun (2002-yil 4-aprel) Konstitutsiyaviy qonun hisoblanadi. Konstitutsiyaviy qonunlar 2 guruhga boʻlinadi: 1) konstitutsiyaga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritadigan Konstitutsiyaviy qonunlar; 2) Konstitutsiyaning muayyan meʼyorlari mazmunini kengroq ochib beradigan va aniqlashtiradigan, xususan, muhim davlat muassasalari hamda organlari, mas, muayyan davlat parlamenti, hukumati, inson huquklari boʻyicha parlament vakili (ombudsman), referendum, sudlar va sud tizimi va boshqa davlat organlari toʻgʻrisidagi Konstitutsiyaviy qonunlar. Konstitutsiyaviy qonunlarning oliy yuridik maqomga ega boʻlishini belgilovchi omillar: I) ular tartibga solib turadigan munosabatlar yoki davlat organlari faoliyati jamiyat va davlat hayotida muhim oʻrin egallashi kerak; 2) ularni qabul qilishning alohida, qatʼiy belgilab qoʻyilgan tartibi ishlab chiqilgan boʻlishi zarur; mas, oddiy qonunlarni qabul qilish uchun parlament aʼzolarining oddiy koʻpchilik ovozi kifoya qilsa, Konstitutsiyaviy qonunlarni qabul qilish, ularga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish uchun deputatlarning kamida 2/3 qismi yoqlab ovoz berishi talab etiladi. Baʼzi davlatlarda (mas, Rossiyada) Konstitutsiyaviy qonunlarni qabul etish uchun parlament yuqori palatasida deputatlarning kamida 3/4 qismi yoklab ovoz berishi hamda Prezidentning veto huquqi tatbiq qilinmasligi kerak.

Manbalar 

 

Huquqshunoslik
Konstitutsiyaviy huquq

Konstitutsiyaviy huquq - asosiy ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy normalar yigʻindisi, huquq tizimining yetakchi sohasi. Konstitutsiyaviy huquq normalari davlatning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va hududiy tuzilishi, uning fuqarolik jamiyati institutlari bilan munosabatlari tartibini, fuqaro va shaxs huquq hamda erkinliklari amalga oshirilishining asosiy tamoyillarini, davlat hokimiyati organlari tizimini belgilaydi. Bir qancha mamlakatlarda (jumladan, OʻzRda ham) ushbu huquqiy sohani belgilash uchun davlat huquqiy tushunchasi qoʻllanadi.

Konsitutsiya-davlatning Asosiy qonuni,unda inson va fuqaroning huquq va erkinliklari e'lon qilinadi,e'tirof etiladi va kafolatlanadi,davlat bodshqaruvi shakli va hududiy tuzilishi, hokimiyat markaziy va joylardagi mahalliy organlarni tashkil etish tizimi va ularning vakolatlati belgilab qo'yiladi,shuningdek,qonunchilik,ijro organlari va sud hokimiyati organlarini tuzish tartibga solib tutiladi,saylov tizimi,davlat ramzlari va Konsitutsiyaga o'zgartirishlar kiritish tartibi belgilanadi.

Konstitutsiyaviy huquqning asosiy tamoyillari: boshqaruvning respublika shakli, inson va fuqarolar huquq hamda erkinliklarining ustunligi, hokimiyatlarning boʻlinishi. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy huquqi Oʻzbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy tuzumi asoslarini; inson va fuqarolarning asosiy huquq hamda erkinliklari, ularning kafolatlarini; maʼmuriy-hududiy va davlat tuzilishini; saylov tizimini; hokimiyat tizimi va davlat organlari tizimini tashqil etish hamda faoliyatining asosiy tamoyillarini; fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish asoslarini mustahkamlaydi. Konstitutsiyaviy huquq manbalari: Konstitutsiya, konstitutsiyaviy qonunlar, xalqaro huquq normalari, Oliy vakillik, ijro etuvchi hokimiyat, mahalliy vakillik va konstitutsiyaviy sud hujjatlari va hokazolar.Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy huquq manbalari: Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining normativ hujjatlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Konstitutsiyasi, mahalliy davlat hokimiyati normativ hujjatlari, Oʻzbekiston Respublikasi va uning subʼyekti oʻrtasidagi kelishuvlar, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi qarorlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining normativ hujjatlari.

Konstitutsiyaviy huquq, ayni vaqtda, Konstitutsiya, uning mazmun-mohiyati, ahamiyati, jamiyatdagi oʻrni haqida maʼlumot beruvchi fan hamdir. Kengroq maʼnoda, u konstitutsiyaviy institutlar haqidagi tasavvur va bilimlar, konstitutsiyaviy normalar va ular orqali tartibga solinadigan munosabatlar hamda qonunchilikni rivojlantiruvchi qarashlar tizimidir. Bu fan konstitutsiyaviy-huquqiy munosabatlarga baho beradi, konstitutsiyaviy intlarni oʻrganadi, muammolarni aniqlab, ularni hal kilish yoʻllarini koʻrsatadi.

Abdujabbor Toʻlaganov.

Manbalar
Konstruktiv mantiq

Konstruktiv mantiq (lot. constructo — tuzish, qurish, yasash) — matematik mantiqdagi yoʻnalish. Asoschilari: L.Brauer, G.Veyl, A.Geyting va boshqa Chekli koʻp obʼyektlarga mansub boʻlgan prinsiplarni cheksiz koʻp obʼyektlarga qoʻllashni inkor etadi (mas, butunning qismdan kattaligi haqidagi qoida). Cheksizlik tushunchasi klassik (anʼanaviy) mantiq va Konstruktiv mantiqda turlicha talqin etiladi. Klassik mantiq cheksizlikni tugal mavjud deb, Konstruktiv mantiq esa nooshkor shakllanayotgan deb qaraydi. Konstruktiv mantiq uchun obʼyektlar va umuman mantiqiy matematik nazariyalarni induktiv tuzish (konstruksiyalash) harakterli. Ayrim olimlar Konstruktiv mantiq prinsiplariga asoslanib, hozirgi zamon matematik mantiq va matematikaning asosiy natijalarini qayta koʻrib chiqishga urinmoqdalar.

Manbalar
Konstruktiv matematika

Konstruktiv matematika -matematikaning konstruktiv obyektlar va konstruktiv jarayonlarni oʻrganuvchi boʻlimi. Matematika da qurilish usuli maʼlum boʻlgan obyektlar konstruktiv obyektlar, bu obyektlarni qurish jarayoni konstruktiv jarayon deyiladi. Mas, 100100 konstruktiv obyekt, 1 dan 100100 gacha sanash konstruktiv jarayondir. Klassik (yaʼni anʼanaviy) matematikada konstruktivmas obyektlar ham oʻrganiladi. Mas, [a, ] kesmada uzluksiz f(x) funksiyaning chegarasi, yaʼni \f(x)\<M tengeizlik bajariladigan M soni mavjud (Veyershtrass teoremasi). Bu yerda M soni konstruktivmas obyektdir: matematik tahlilda uning mavjudligi isbotlanadi, ammo qurish (yaʼni hisoblash) usuli koʻrsatilmaydi. Klassik matematikada konstruktivmas obyektlarning mavjudligi, asosan, klassik mantiqning "uchinchi imkoniyat istisno" qoidasi, aktual cheksizlik abstraksiyasi (maʼlum xossaga ega boʻlgan narsalar bir obyekt — toʻplam tashqil qilishidan iborat prinsip), tanlash aksiomasiga asoslanib isbotlanadi.

Konstruktivmas obyektlar mavjudligini isbotlash, ularning xossalarini oʻrganish muhim ahamiyatga ega boʻlsa ham 20-asr boshlarida D. Gilbert, L.Brauer va boshqa matematiklar tomonidan tanqid qilindi. Ular "uchinchi imkoniyat istisno" qoidasiga asoslanmagan matematik yoʻnalish — intuitsionizmga asos soldilar. Lekin intuitsionistik matematikaning ham bosh maqsadi konstruktiv obyektlarni oʻrganish emas edi.

1950-yillarda rus matematigi A.A.Markov potensial bajariluvchanlik va aynan tenglash abstraksiyalariga asoslangan yoʻnalish — Konstruktiv matematikaga asos soldi. Potensial bajariluvchanlik abstraksiyasi insonning fazodagi va vaqtdagi imkoniyati chegaralanmagan, degan prinsipdan iborat. Mas, oʻnta tik chiziq I I I I I I I I I I chizish mumkin, lekin 100100 ta chiziq chizish uchun inson umri yetmaydi. Potensial bajariluvchanlik abstraksiyasi 100100 ta chiziq chizish mumkin, deb hisoblashga imkon beradi. Aynan tenglash abstraksiyasi maʼlum xossalari bir xil obyektlarni teng , deb hisoblashga imkon beradi. Mas, faqat soni bilan qiziqilsa, II1IIIIIII simvollar majmuasini 10 soni deb qarash mumkin. Konstruktiv matematikaning eng sodda obyektlari natural sonlardir, 0, 01, 0111, ... (bu yerda 0 — natural son belgisi). Natural sonlar oldiga — (minus) belgisini qoʻyib, manfiy sonlar, ikki butun son orasiga / (kasr chizigʻi) obyektlarga aylantiriladi. Konstruktiv matematikaning obyektlari konstruktiv jarayonni qoʻyib, ratsional sonlar konstruktiv jarayonning aniq matematik ifodasi boʻlmish algoritm tushunchasi asosida quriladi. Shu usul bilan konstruktiv haqiqiy son, konstruktiv funksiya va boshqa tushunchalar taʼriflanadi. Konstruktiv matematikaning klassik matematikadan farqi katta. Mas, Konstruktiv matematikada haqiqiy oʻzgaruvchili funksiyalar doim uzluksiz boʻladi. va q. k.

Manbalar
Konstruktivizm

Konstruktivizm (lot. constructs — qurish, yasash) — 20-asrning 20-yillari sanʼat va adabiyotda vujudga kelgan oqim. Dastlab meʼmorlikda kurilish texnikasi va texnologiyasi yutuqlari taʼsirida yuzaga keldi va rivojlandi. K. badiiy loyihalash (dizayn)ni shakllanishiga har taraflama imkon yaratdi. K. tarafdorlari atrof muhitni "kurish" vazifasini ilgari surdilar. Qurilgan bino va yaratilgan buyumlarni sodda va ixcham, qulay va maqsadga muvofiq boʻlishini eʼtirof etdilar. Meʼmor va rassomlar hamkorlikda odamlar yashaydigan muhitni yaratib, ularning kayfiyati, mehnat faoliyatiga taʼsir etish mumkin deb bildilar. K. nazariyotchilari ingliz J.Reskin, U.Morris, amerikalik X.Grinua, L.X.Salmiv, avstriyalik O.Loza, fransuz O. Perre, Le Korbyuzye, nemis meʼmorlari V. Gropius, X.Meyer, rossiyalik aka-uka Vesninlar, M.Ginzburg va boshqalarning amaliy va nazariy qarashlarida shu yoʻnalish gʻoyalari oʻz aksini topdi. Yevropa, Amerika, Osiyoda keng yoyilib "xalqaro uslub" darajasiga koʻtarildi. Oʻzbekistonda meʼmorlardan G.P.Bauer, G.M. Svarichevskiy, S.N.Polupanov va boshqa K. uslubini keng qoʻllashga harakat qilishgan.

Tasviriy va amaliy sanʼatda idish, mebel, jihozlarning yangi nusxalari, gazlamalar uchun rasmlar yaratildi, kiyimlarning yangi va qulay shakllari ishlab chiqildi, K. grafika rivoji, kitob ishi, harf terish va boshqalarda muhim ahamiyat kasb etdi. Teatr dekoratsiyasida anʼanaviy bezaklar oʻrniga sahnadagi harakat mazmuniga xizmat qiladigan "dastgoh"lar yaratildi. Oʻzbekiston tasviriy sanʼatida V.Ufimsev ijodida K. taʼsiri kuzatiladi, 60—70-yillarda plakat janrida keng qoʻllandi. K. kridalari F. Kagarov, I.Abdullayev, H.Hasanov va boshqa ijodida oʻz aksini topdi.

Adabiyotdagi K. dastlab Rossiyadagi "soʻl" oqim — futurizm ichida namoyon boʻldi. 1924—30 yillarda konstruktivistlarning adabiy markazi guruhi mavjud boʻlib, unga I.Selvinskiy, K.Zelinskiy, V.Inberg, E.Bagritskiy, B.Agalov va boshqa kirgan edi. K. vakillari badiiy asarga "konstruksiya" sifatida qarab, obrazning har bir unsuriga "maʼno yuklashga" harakat qiddilar. Bu amalda sxematizmga, shior va reklama uslubiga olib keldi. Mumtoz merosning ahamiyatini yetarli baholamaslik K.ni futurizm bilan yaqinlashtirdi. K.ga moyillik 20-yillarda Shokir Sulaymon, Gʻayratiy kabi oʻzbek shoirlarining ijodida ham sezilgan. Konstruktivistlarning adabiy markazi jamoatchilikning qattiq tanqidiga uchradi, faoliyatini 1930-yilda tugatdi.

Manbalar
Konstruksion materiallar

Konstruksion materiallar — kuch qabul qiladigan, nagroʻzka tushadigan, konstruksiya detallari tayyorlanadigan, fizik, mexanik va kimyoviy xossalari yaxshi boʻladigan materiallar. Metall, metallmas va kompozitsion, kuymabop xillari bor.

Metall konstruksion materiallar ichida poʻlat eng keng tarqalgan; bulardan tashqari choʻyan, alyuminiy qotishmalari, berilliy qotishmalari, volfram qotishmalari, magniy qotishmalari, titan qotishmalari, xrom qotishmalari va boshqa ham konstruksion materiallarga taalluqli.

Texnologik alomatlari boʻyicha, deformatsiyalab (prokatlab, presslab, shtamplab) olinadigan, quyib, payvandlab, pishirib, yelimlab tayyorlanadigan materiallarga; ishlatilish sharoitiga koʻra, normal, past va yuqori temperaturalarda ishlatiladigan (olovbardosh qotishmalar, olovbardosh beton) materiallarga; strukturasiga koʻra, ferritli, austenitli poʻlatlar; mustahkamlash turiga koʻra, toblanadigan, yaxshilanadigan, dispersli-mustahkamlanadigan (qiyin eriydigan dispers zarrali), eskirtiriladigan, mustahkamlik koʻrsatkichi boʻyicha (mustahkamligi yuqori poʻlat va choʻyanlar) turlarga boʻlinadi.

Konstruksion materiallarning mexanik xossalari (konstruksiyasi mustahkamligi, oʻtga chidamliligi, qovushoqligi, olovbardoshligi, korroziyaga chidamliligi va boshqalar) ularning sifat koʻrsatkichlarini belgilaydi. Metall konstruksion materiallarga termik ishlov berib, ularning plastikligi oshiriladi. Katta nagruzkada ishlaydigan detallar qayta eritilgan poʻlatlardan tayyorlanadi. Mashinasozlikda tirsakli val, tishli gʻildiraklar va 1200° gacha temperaturada ishlovchi detallar tayyorlashda choʻyan keng qoʻllanadi. Nikelli va kobaltli krtishmalar 1000-1100° gacha temperaturada mustahkamligini saqlaydi; ular aviatsiya va raketa dvigatellari tayyorlashda, alyuminiy qotishmalari (mustahkamligi 550-750 Mn/m2) samolyot, vertolyot, raketa korpuslarini tayyorlashda qoʻllanadi. Titan krtishmalarining mustahkamligi 1600 Mn/m2 dan ortiq boʻlib, kompressor, aviatsiya dvigatellari, tibbiyot asboblari yasashda ishlatiladi.

Metallmas konstruksion materiallarga beton, oʻtga chidamli materiallar, plastmassalar, shisha, sopol, rezina va yogʻoch materiallar kiradi. Ular samolyotsozlik, raketasozlik, mashinasozlik, radiotexnika va kemasozlikda qoʻllanadi.

Kompozitsiyey konstruksion materiallar: ip, sim, ipsimon kristallar, qiyin eriydigan birikma va boshqalar kiradi.

Manbalar
Konsul

Konsul (lot. consul — maslahatchi) — 1) Qad. Rimda ilk respublika davrida vujudga kelgan oliy mansabdor shaxs. Konsullar 2 kishidan iborat tartibda dastlab 1 yillik muddatga faqat patritsiylar tomonidan saylangan. Mil.av 367 yildan soʻng K.dan biri plebeylar orasidan saylangan. K. xalq yigʻinlari va senatni chaqirgan. Alohida hollarda senat K.ga cheksiz xuquqlar bergan. K. imperiya davrida oʻz amaliy ahamiyatini yoʻqotib, faxriy unvonga aylangan; 2) oʻrta asr Shimoliy va Markaziy Italiya shaharlaridagi oliy mansabdor shaxs. 8-asrning 1-yarmida K. fuqarolar tomonidan, asosan, 1 yilga 4— 12 kishidan iborat tarkibda saylanib, oliy ijroiya, maʼmuriy, moliyaviy, sud va qisman qonun chiqaruvchi hokimiyatga egalik qilgan va shahar patritsiylari manfaatini ifoda etgan; 3) bir davlatning boshqa davlat hududida oʻz mamlakati, uning yuridik shaxslari va fuqarolari manfaatlarini himoya qilish, 2 davlat orasida siyosiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy aloqalarni rivojlantirishga yordam berish uchun tayinlanadigan mansabdor shaxs. K.ning tayinlanishida uni qabul qiluvchi davlatning aniq roziligi talab etiladi. K. qabul qiluvchi davlatning qonunlari, odat va anʼanalarini buzmasligi lozim. K.ning faoliyati uni yuboruvchi davlat elchixonasi tomonidan nazorat etiladi. K.lik toifalari K.larning oʻz xizmat darajadari bilan bogʻliq unvonlari boʻlib, ularning 4 xili mavjud: Bosh K., K., Vitse-K. va K.lik agentlari. K.lik toifalarini berish, yuboruvchi davlatning ichki ishi hisoblanadi va shu davlatning qonunlari bilan tartibga solinadi. 1963-yilda BMT doirasida "K.lik aloqalari haqida" Vena Konvensiyasi ishlab chiqilgan, 1994-yil 6-mayda Oʻzbekiston Respublikasi ushbu Konvensiyaga qoʻshilgan. Oʻzbekiston, shuningdek, bir qator davlatlar bilan K.lik bitimlari tuzgan va ularda K.lik vakolatxonalari va boshqa mansabdor shaxslar faoliyat doirasi, huquq, imtiyoz va immunitetlari belgilangan. 1996-yil 29 avgustda Oʻzbekiston Respublikasi Konsullik ustavi qabul qilindi, unda K.lik muassasalarining ishini tashqil etish, shu ishlarni bajarish tartibi K.lik mansabdor shaxslar tomonidan belgilab berildi.

Manbalar 

 

Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Konsullik

Konsullik, konsullik vakolatxona – ikki davlat orasida aloqalar oʻrnatilishi natijasi oʻlaroq tashkil etiladigan vakolatxona. K.ning maqomi ikki tomonlama bitim yoki xalqaro huquqning amaldagi normalariga koʻra belgilanadi. K.ning maqomi, odatda, diplomatik vakillikka tenglashtiriladi. K.ning joylashgan oʻrni, baʼzi hollarda esa, uning xodimlari soni, K. oʻz faoliyatini amalga oshiradigan okrug ham qabul qiluvchi davlat vakillari bilan kelishiladi. K. okrugi – qabul qiluvchi davlatdagi, hukumatlar oʻrtasidagi bitimga muvofiq konsul oʻz zimmasiga yuklatilgan majburiyatlarni bajaradigan hudud. Bir qator holatlarda K. okrugi eng imtiyozlashtirilgan holat sharoitlari qoʻllanishi tufayli aniqlanishi mumkin. Alohida K. mavjud boʻlmagan hollarda elchixonada qabul qiluvchi davlat poytaxti yoki boshqa yerlarda K. vazifalarini bajarish uchun K. boʻlimi tashqil etiladi. Elchixonaning K. boʻlimida ishlash uchun elchixonaning diplomatik va maʼmuriy-texnik xodimlari ajratiladi, ular elchixonaga tegishli boʻlganligi uchun oʻz makrmini saqlab qoladilar.

Konsullikni elchixonadan farqi 
Elchixona birinchi navbatda siyosiy masalalarni hal qilish (muzokaralar, udhbu davlat haqida axborot yiğish kabi) bilan shuģullansa, konsullik esa mahalliy hokimlik bilan aloqa oʻrnatish, oʻz fuqorolariga xizmat koʻrsatish, ularni muammolarini qonun doirasida hal qilish, hujjatlarini rasmiylashtirish (viza, pasport, notarial hujjatlar, maʼlumotnoma va b.). Elchixonalarda odatda hujjatlarni rasmiylashtiruvchi va viza beruvchi konsullik boʻlimlari faoliyat yuritadi.

Bosh konsullik 

Konsullik muassasalarining quyidagi turlari mavjud:
 bosh konsullik,
 konsullik,
 vitse-konsullik,
 konsullik agentligi.
Bu holatlarda ushbu muassasalarning maqomida hech qanday farq yoʻq. Hozirda dunyodagi konsullik muassasalarining aksariyati konsullik bosh konsulligi maqomiga ega.
Poytaxt shaharlarida alohida konsullik muassasasi mavjud boʻlmasligi mumkin, faqat elchixonaning konsullik boʻlimi faoliyat yuritishi mumkin. Konsullik boʻlimi mustaqil muassasa emas, oliy organ konsullik boʻlimi boshligʻi emas (u konsullik boshligʻi deb atalishi mumkin, ammo bu notoʻgʻri boʻlsa-da) balki elchi yuqori lavozim hisoblanadi. Shu bilan birga, konsullik boʻlimi xodimlariga konsullik emas, balki diplomatik (yaʼni kengroq) imtiyozlar va immunitetlar qoʻllanadi.

Manbalar
Konsumentlar

Konsumentlar (lotincha consumo -isteʼmol qilaman) — trofik zanjirda tayyor organik moddalarni isteʼmol qiladigan organizmlar. K.ning barchasi geterotrof. Bitta zanjirda birinchi tartibdagi (oʻtxoʻr hayvonlar), ikkinchi, uchinchi va hokazo tartibdagi K. (etxoʻrlar, yirtqichlar, parazitlar va boshqalar) oʻrin oladi.

Manbalar
Kontakt-metamorfik konlar

Kontakt-metamorfik konlar — intruziv jinslarning turli tarkibdagi jinslar bilan yuqori temperatura taʼsirida kontakt zonasida yuzaga kelgan foydali qazilma yotqiziqlari. Bunda jins ichiga yorib kirgan magmadan atrofni oʻrab turgan jinslarga yangi moddalar oʻtmaydi. Jarayonning jadalligi va mineral hosil boʻlish xususiyatlari, jumladan, rudaning vujudga kelishi jinslarning dastlabki tarkibiga, kontakt joyidan uzoq yoki yaqinligiga, jarayonning chuqurligi, oʻlchamlari, shakllari va intruziv jinslar kontakti harakteriga, uchuvchan moddalar va eritmalarning qatnashuviga bogʻliq boʻladi. Bunday sharoitlarda hosil boʻlgan minerallar qatoriga diopsid, aktinolit, grossulyar, shpinel, vollastonit, piroksen va boshqa, nodirlariga — montichellit, sperrit, mervinit va boshqa kiradi. Oʻzbekistonda Qoʻytoshdagi vollastonit (CaSiO3) konidan olinadigan vollastonit konsentrati sanoatda va umuman xalq xoʻjaligining turli sohalarida keng miqyosda qoʻllanadi.

Manbalar
Kontaktor

Kontaktor — past kuchlanishli oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok zanjirlarini maʼlum masofadan turib ulab oʻzadigan elektromagnit apparat. Mustaqil va magnitli ishga tushirish, ish mashinasi va qurilma ichiga oʻrnatilgan xillari boʻladi. Elektromagnitdan tok oʻtganda elektromagnit gʻaltagi yakorni oʻziga tortadi va zanjir kontaktlari tutashadi. K. boshqarish zanjiriga ketma-ket yoki parallel ulanadi. K. kuchlanishi 650 V gacha, tok kuchi 1000 A gacha boʻlgan elektr mashinalari va apparatlarini boshqarishda qoʻllanadi. Oʻzgarmas tok K.lari tramvay, trolleybus va elektrovoz dvigatellarini, oʻzgaruvchan tok K.lari asinxron dvigatellarni (stanok, liftlarda) boshqarish uchun ishlatiladi.

Manbalar
Kontango

Kontango, forvardeyshn -birja savdosida qoʻllanadigan narxlar nisbati. Muddati kelishilgan tovarni xarid qilish naqd tovarni xarid qilishdan va uni maʼlum muddat davomida saqlash harajatlaridan arzon hollarda qoʻllanadi. Bekvordeyshnnknt aksi. Shuningdek, qarzdor oʻz qarzlarini toʻlash muddatini kechiktirgani uchun brokerga toʻlaydigan mukofot (haq) ham K. deyiladi.

Manbalar
Kontekst

Kontekst (lotincha contextus — jips, bogʻlanish, qoʻshilish) — ogʻzaki yoki yozma nutq (matn)ning nisbatan tugal qismi. K. oʻz tarkibidagi soʻzlar yoki iboralarning maʼnolarini aniqlashga imkon beradi. U poetika bilan bogʻliq boʻlib, yozuvchi mahoratini belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi.  Masalan: Kripto so'ziga kontekstli misollar: Kriptovalyuta, kriptologiya, kriptogirafiya, kriptotahlil vhk.

Manbalar
Kontinuum

Kontinuum ( — uzluksiz), matematikada — uzluksiz toʻplam; bir nechta xilda qoʻllanadi. Toʻplamlar nazariyasida, masalan, toʻgʻri chiziqdagi kesma barcha nuqtalarining L toʻplami. K. quvvat — C=2No kardinal son; natural sonlarning barcha qism toʻplamlarining quvvatini bildiradi. K. gipoteza (G. Kantor gipotezasi) K. quvvatli toʻplamning barcha cheksiz qism toʻplamlari quvvati yoki natural sonlar toʻplami quvvati bilan yoki K. quvvatli toʻplam bilan bir xil. Topologiyada — boʻsh boʻlmagan bogʻlamli bikompakt fazo. Metrika kiritilgan K.lar muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Kontokorrent

Kontokorrent (ital. conto corrente— joriy hisob-kitob), kontokorrent hisob varagʻi — 1) muayyan bir mijoz bilan jami operatsiyalar qayd qilinadigan maxsus yagona bank hisob varagʻi. Mijozlarning qoʻyilmalarini saqlash hamda naqd pulsiz hisobkitoblarini amalga oshirishga xizmat qiladi, bir paytning oʻzida ssuda schetli joriy hisob varaq va yagona debet-kredit hisob varagʻi vazifasini bajaradi; 2) amalga oshirilgan oldi-sotdilar boʻyicha jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan oʻzlarining doimiy mijozlari bilan oʻzaro hisob-kitoblar uchun ochilgan aktiv hisob varagʻi.

Manbalar 

 

Huquq
Huquqiy atamalar
Kontrabas

Kontrabas () — skripkalar oilasiga mansub sozlarning eng kattasi (boʻyi 2 m gacha), eng past ovozli torli-kamonli musiqa cholgʻusi. XVII asr oʻrtasida italyan musiqa ustasi M.Todini ixtiro qilgan. Kvarta oraligʻida sozlanadigan 4 tori bor (Ye,— A,—D—G). Kontrabas koʻproq orkestr va ansamblda, baʼzan yakkanavoz soz sifatida qoʻllanadi. Mashhur virtuozlar — J.Bottezini (Italiya), E.Nanni (Fransiya), S.Kusevitskiy, R.Azarxin (Rossiya) va boshqalar. Boshqa musiqa asboblarining eng yoʻgʻon ovozli turlari ham kontrabas deb ataladi (masalan, tuba-kontrabas, trombon-kontrabas, balalayka-kontrabas). Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri uchun qayta ishlangan sozlar orasida dutor-kontrabas, gʻijjak-kontrabaslar mavjud.

Manbalar 

Musiqa asboblari
Torli musiqa asboblari
Kamonli musiqa asboblari
Kontragent

Kontragent (lotincha contrahens — shartnomalashuvchilar) — fuqarolik huquqiy munosabatlarida shartnoma tuzuvchi taraf.

Manbalar
Kontrakt

Kontrakt (lotincha: contractus — kelishuv) — tomonlarning huquq va majburiyatlari koʻrsatilgan holda tuzilgan ikki yoki koʻp tomonlama bitim. Fuqarolik va mehnat huquqi munosabatlariga nisbatan qoʻllanadi (qarang Shartnoma).

Manbalar
Kontraktatsiya shartnomasi

Kontraktatsiya shartnomasi -qishloq xoʻjaligi sohasidagi oldi-sotdi shartnomasi turlaridan biri. Unga koʻra, qishloq xoʻjaligi mahsulotini yetishtiruvchi shaxs oʻz mahsulotini qayta ishlash yoki sotish uchun xarid qiladigan tayyorlovchiga shartla-shilgan muddatda topshirish, tayyorlovchi esa bu mahsulotni qabul qilish, haqini shartlashilgan muddatda muayyan bahoda toʻlash majburiyatini oladi. Kontraktatsiya shartnomasi paxta, gʻalla, jun, pilla, meva-sabzavot va shu kabi qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yuzasidan tuziladi. Bozor munosabatlari tizimida kontraktatsiya shartnomasi agrar sohada iqtisodiyotni rivojlantiruvchi eng qulay yuridik vositadir. Uning anʼanaviy oldi-sotdi shartnomasidan farqi shundaki, Kontraktatsiya shartnomasida xaridor va sotuvchi oʻrtasida uzoq muddatli shartnomaviy aloqalar mavjud boʻladi, bu mavsumiylik bilan bogʻliq qishloq xoʻjaligida mahsulot ishlab chiqaruvchini oʻz mahsuloti xaridori bilan oʻzaro hamkorlikda boʻlishini taqazo etadi. Mulkchilik shakli va idoraviy boʻysunishidan qati nazar qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini xarid qiluvchi tashqilot, korxonalar (tayyorlov, savdo, qayta ishlovchi va boshqalar) bilan-qishloq xoʻjaligi korxonalari, shu jumladan, shirkat, fermer (dehqon) xoʻjaliklari mazkur shartnoma ishtirokchilari hisoblanadi. Agar qishloq xoʻjaligi mahsuloti davlat ehtiyoji uchun xarid qilinsa, u holda qishloq xoʻjaligi korxonasi, tayyorlovchi va ularga xizmat qiluvchi banklar shartnoma subʼyektlari boʻladi. Shartnomada quyidagilar koʻrsatiladi: mahsulot nomi, assortimenti, miqdori (mahsulot turlari boʻyicha), sifati, narxi, shartnomaning umumiy summasi, yetkazib berish tartibi va shartlari, mahsulotni topshirish, qabul qilish punktlari va davrlari (muddatlari), hisob-kitoblar tartibi, shartnoma shartlarini buzganlik uchun javobgarlik va hokazo. Shartnoma 1—5 yilgacha muddatga tuziladi. U qishloq xoʻjaligi korxonasi joylashgan joyda, 3 nusxada tuziladi va imzolanadi. Kontraktatsiya shartnomasini tuzish, ijro etish va taraflarning javobgarligi boʻyicha munosabatlar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 465—467-moddalari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 29 avgustda 438-sonli qarori bilan tasdiqlangan "Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari kontraktatsiya shartnomalarini tuzish va bajarish tartibi toʻgʻrisida nizom" bilan tartibga solinadi.

Adabiyot 
 Abdusalomov M. A., Otaxonov F., Kontraktatsiya shartnomasi, T., 1997.

Omon Oqyuyaov.

Manbalar 

 

Shartnomalar
Kontrapunkt

Kontrapunkt (lot. punctum contra punctum — nuqtaga qarshi nuqta) — 1) keng maʼnoda — polifoniyanit aynan oʻzi, koʻp ovozli musiqa tizimining asosiy turlaridan biri, ovozlarning oʻzaro tengligiga asoslanadi; 2) tor maʼnoda — ikki va undan ortiq mustaqil va tugal kuylarning birdaniga yoki ketma-ket sadolanishi, ularning muayyan musiqiy-estetik qoidalarga binoan birikishi. Kontrapunktning oddiy va bir necha murakkab turlari mavjud. Agar boshlangʻich kuylar birikmasi bir yoxud bir necha hosila birikmalarini yuzaga kelishi uchun imkoniyat bersa-murakkab kontrapunkt, kontrapunkt tarkibidagi kuylar oʻrin almashuvchan boʻlsa siljuvchan kontrapunkt, kuylar oxiridan oldiga qarata bayon etilsa aylanuvchan kontrapunkt deb ataladi; 3) polifoniyaning ilk koʻrinishlaridan biri. Unda turli ovozlarda davomiyligi jihatidan oʻzaro teng boʻlgan tovushlar birdaniga yangrab, bir xil nota belgi (nuqta)lar bilan yoziladi (nomi shundan); 4) mazkur sohalarni amaliy-ijodiy va nazariy jihatdan oʻrganuvchi taʼlimot va oʻquv fani.

Adabiyot 
 Taneyev S, Podvijnoy kontrapunkt strogogo pisma, M., 1959; Qurbonov T., Polifoniya, T., 1991.

Manbalar 

 

Atamalar
Kontrastlik

Kontrastlik (frans. contraste — keskin ifodalangan qarama-qarshilik) (psixologiyada) — obyekt lar yoki ularning bir qismidagi tafovutlarning subyektiv ravishda oshirib idrok etilishi; qarama-qarshi sifatga ega boʻlgan avvalgi yoki bir vaqtdagi qoʻzgʻalish tufayli sezgirlikning oʻzgarishi. Mas, qora rang oqrang oldida yana ham qoraroq koʻrinadi; issiq narsani sezish ketidan sovuqqa sezgirlik kuchayadi va hokazo. K. tabiat va jamiyatning turli sohalarida bevosita aks etishi hamda tafovutli jihatlari bilan voqelik, moddiylik keskin ajralib turishi mumkin. U ixtiyorsiz ravishda vujudga kelishi tufayli muvaqqat nerv bogʻlanishlar mexanizmiga asoslanadi. Odatda, koʻrishda, eshitishda, tasviriy ifodalarda K. uchrab tursa, ikkinchi bir tomondan yorugʻlik, rang, hajm, koʻlam jihatidan fotografik K. fizikaviy voqelikni aks ettiradi. K. hissiy (timsollar, tasvirlar, obrazlar) va aqliy, mavhumiy (soʻz, tushuncha, qonuniyat tariqasida) tarzda namoyon boʻladi hamda jismlar, hodisalar oʻrtasidagi farqlanuvchi alomatlarni mujassamlashtiradi. Bu hol inson idrokida timsolning qarama-qarshisi paydo boʻlishiga olib keladi. Agarda inson "shirin"ni idrok qilsa, unga kontrast boʻlgan "achchiq" beixtiyor yodga toʻshadi. Odam "tinchlik" tushunchasini oʻz nutqida qoʻllasa, ixtiyorsiz tarzda "urush" atamasi gavdalanadi. Harakterning fazilatlari yuzasidan mulohaza yuritilsa, albatta, illatlari ham idrok qilinadi. K. insonning salohiyati, aql-zakovati, turmush tajribasi, umumiy saviyasi, tabiat va jamiyatga nisbatan munosabatiga bogʻliq qonuniyat sifatida ijtimoiy hayotda vujudga kelaveradi hamda hukm suraveradi.

Ergash Gʻoziyev.

Manbalar
Kontributsiya

Kontributsiya (lotincha contributio — yigʻish) — 1) urushda magʻlubiyatga uchragan davlatning gʻolib chiqqan davlatga sulh shartnomasi asosida tovon toʻlashi. Hozirgi xalqaro huquqda man etilgan (yana qarang Reparatsiya); 2) dushman tomonidan bosib olingan hudud aholisidan yigʻib olinadigan pul.

Manbalar
Kontroller

Kontroller (ing. controller — boshqaruvchi) — elektr dvigatellarni ishga tushirish (yurgizib yuborish), tezligini rostlab turish, reversirlash (dvigatel oʻqining aylanish yoʻnalishini oʻzgartirish) va toʻxtatish uchun moʻljallangan past kuchlanishli elektr apparat. Tuzilishi jihatdan koʻp pogʻonali yassi, barabanli va kulachokli almashlab ulagichlardan iborat. Odatda, K. dasta yoki zalvar massa (maxovik) yordamida qoʻlda boshqariladi; agar maʼlum masofadan turib boshqariladigan boʻlsa, servomotor qoʻllanadi. K. yordamida boshqarish zanjiridagi, kuch zanjirlarini biriktirish sxemalaridagi va elektr dvigatellarni uygʻotish zanjirlaridagi elektr qarshilik oʻzgartiriladi. K.lar elektronika (jumladan, kompyuterlar)da ham qoʻllanadi.

Manbalar
Kontrfos

Kontrfos (frans. contre — forse — qarama-qarshi kuch) — bino va boshqa inshootlarda devorni mustahkamlab, uning qiyshayib (ogʻib) ketishiga yoʻl qoʻymaydigan tirgak. Koʻndalang devor, vertikal tayanch. Asosan, bino tashqarisida boʻladi. Binolarda K. devorning gorizontal bosimini, suv toʻgʻonlarida suv bosimini oʻziga qabul qilib, inshootning mustahkamligini taʼminlaydi. Gotika meʼmorligida K. devorga gumbaz yoki ravoqdan toʻshadigan bosimni oʻziga qabul qiluvchi qoʻshimcha tayanch, tashqi tirgovuch sifatida qoʻllangan.

Hozir qad. meʼmoriy yodgorliklar mustahkamligini taʼminlashda foydalaniladi.

Manbalar
Kontuziya

Kontuziya (lot. contusio — lat yeyish) — zarba natijasida shikastlanish; butun aʼzoi badan (yoki tananing koʻp qismi) lat yeganda organizmning umumiy shikastlanishi. K. koʻproq havoda yoki suvda kuchli portlash roʻy berganda yuzaga keladigan qattiq toʻlqin taʼsirida paydo boʻladi: Qattiq narsa bilan urganda, zarang yerga yiqilganda, qattiq kaltaklash natijasida (koʻz K.si), atmosfera bosimi va vibratsiyaning keskin oʻzgarishlarida ham K. holati kuzatiladi. Mahalliy va umumiy, shuningdek, yengil va ogʻir K. farq qilinadi. Uning asosiy belgisi markaziy va periferik nerv sistemasining zararlanishi, eshushning yoʻqolishidir. K. yengil kechganda odam karaxt boʻlib, qisqa muddatga (bir necha min.ga), ogʻir K.da butunlay va uzoq vaqt (soatlab va hatto sutkalab) hushini yoʻqotadi, hatto koma vujudga keladi, aksari yurak va nafas faoliyati boʻziladi,ichki aʼzolarga putur yetadi, amneziya roʻy beradi. K. ga yoʻliqqan bemor oʻziga kelgach, kuchli bosh ogʻrigi va bosh ay-lanishidan bezovtalanadi, hech narsa eshitmaydi, gapira olmaydi (qarang Gunglik). K. holati 1—4 kundan 1—2 haftagacha davom etib, keyin barcha alomatlar oʻtib ketadi yoki uning ayrimlari (toliqish, uyqusizlik, qiziqqonlik, ishtaha yoʻqolishi kabi astenik sindrom belgilari) surunkali tus oladi. Bosh miya K.sida miya chayqalishida uchraydigan belgilar bilan bir qatorda falajlanish, sezuvchanlikning buzilishi, harakat muvozanatining oʻzgarishi va hokazo kuzatiladi. Bemor darhol kasalxonaga yotqiziladi va tinch sharoit yaratiladi, uning ahvoli va jarohatlanish jarayoniga qarab zarur dori-darmonlar buyuriladi; zaruriyat boʻlsa, operatsiya qilinadi.

Manbalar
Konus

Konus ( - konos — dubulgʻa uchi) — yopiq konus sirt va uni hosil qiluvchilarni kesuvchi S uchidan oʻtmaydigan tekislik bilan chegaralangan geometrik jism. Tekislikning Konus sirt ichida joylashgan qismi Konusning asosi deyiladi. Konus sirtning uchi va Konus asosi bilan chegaralangan qismiga Konusning yon sirti deyiladi. Agar Konusning asosi doiraviy boʻlsa, Konus doiraviy Konus deyiladi. S uchi shu doiraning markaziga proyeksiyalansa, Konus toʻgʻri doiraviy Konus deyiladi, SO kesma esa Konusning balandligi deyiladi. Toʻgʻri burchakli uchburchak oʻzining biror kateti atrofida aylantirilsa, toʻgʻri doiraviy Konus hosil boʻladi. Toʻgʻri doiraviy Konusning yon sirti , hajmi  formula bilan hisoblangan, bunda: r — Konus asosining radiusi, h — Konus balandligi. .

Yana qarang 

 Konus kesimlari
 Geometriya
 Silindr
 Shar

Manbalar