Yaqutiyaliklar

Yaqutiyaliklar (Lena dehqonlari, Lena tub aholisi) ruslarning etnografik guruhidir. Sibirga XVIII-asrda kirib kelgan va yaqutlar bilan aralashgan birinchi rus koʻchmanchilarining avlodlari.

Hozirgi vaqtda „yaqutiyaliklar“ atamasi qadimgi rus tub aholisi bilan bogʻliq emas, u Yaqutiya (Saxa) aholisi yoki Yaqutsk aholisini anglatadi.

Kelib chiqishi 
Yaqutlarning shakllanishining boshlanishi XVIII-asrning 70-yillari, rus dehqonlari va aravakashlarning kichik guruhlari (Ilim va Irkutsk koʻchmanchilari, ular oʻz navbatida Shimoliy Yevropa va Shimoliy Ural boʻyidan kelgan koʻchmanchilarning avlodlari boʻlgan) Lena daryosining yuqori va oʻrta oqimida qirgʻoqlari boʻylab joylasha boshlagan davr. Mahalliy aholi bilan aralashib (XIX-asrning boshlaridayoq „ruslarga qaraganda (ota tomondan) koʻproqyaqutlar“ (ona tomondan) boʻlgan ruslar (Yaqutsk va Olekminskiy okruglari dehqonlari) asta-sekin oʻz odatlarini yoʻqotdilar va Yaqutlarning urf-odatlari va madaniyatini qabul qildilar, XIX-asrning oxirida esa ularning yarmi rus tilini hatto bilmas ham edi. XX-asrda rus aholisining sezilarli oqimi subetnosdagi yaqut komponentining ulushini sezilarli darajada kamaytirdi. Odatda ruslar yaqutlar bilan ora-sira, shu jumladan, aravakashlar qishloqlarida joylashganlar.

Lena dehqonlari Sibirning shimoli-sharqidagi ruslarning boshqa guruhlarini shakllantirishda ham qatnashdilar. XVIII-asrdan boshlab ruslarning ikkinchi koʻchib kelgan aholi guruhlari — Anadirliklar, Gijiginliklar, Kamchadallar maʼlum. XIX asrda Yaqutiya ruslari orasida Ust-Olenek, Ust-Yanskiy, Verxoyansk, Rus Ustyinskiy (Indigirliklar, Russkoustinliklar), Ust-Elonskiy va Kolima aholisi ajralib turgan. Ulardan Ust-Yanskiy va Ust-Olenekskiylar yaqutlar va evenklar tomonidan assimilyatsiya qilingan, Russo-Ustyinskiylar va Kolymliklar esa oʻz tili va madaniyatini saqlab qolgan ruslarning alohida guruhlarini tashkil qilgan.

Joriy holati 
Hozirgi vaqtda yaqutiylar (Yaqutsk viloyati, Yaqutiyaning Olyokminskiy va Xangalasskiy uluslaridagi qishloq aholisi) XX-asrda rus koʻchmanchilari tomonidan deyarli assimilyatsiya qilingan. Yaqut tilini yaqutiyaliklarning koʻplab vakillari bilishadi, lekin oʻzlarining ona tili deb faqat rus tilini hisoblamaydilar, kundalik hayotda ular baʼzan aralash tildan va Shimoliy rus lahjalarining baʼzi xususiyatlaridan foydalanadilar. Umuman ruslardan antropologik xususiyatlarga bogʻliq boʻlmagan sezilarli farqlar yoʻq. Oʻz-oʻzini anglash asosan ruscha, baʼzilari oʻzlarini Yaqut kazak polki kazaklarining avlodlari deb bilishadi. Yaqutiyadagi ruslar Lena dehqonlarining avlodlarini saxalyarlar deb atashadi (Saxalar — „Saxa“ dan olingan koʻplik shakli — yaqutlarning oʻz nomi), soʻnggi paytda shuningdek, yaqutlarning ruslar, ukrainlar va Yaqutiyaga koʻchib kelgan boshqa etnik guruhlar vakillari bilan aralash nikohlarining boshqa avlodlari ham saxalar deb ataladi. Yaqutiylar soʻzi hozirda etnoxoronim sifatida qoʻllanadi va tor asl maʼnosini yoʻqotgan holda, millatidan qatʼi nazar, Yaqutiyaning barcha aholisini yoki Yaqutsk shahri aholisini bildiradi. Barcha mahalliy Yaqutiya ommaviy axborot vositalarida „Yakutiya fuqarosi“ soʻzi „Yaqutiyalik“ soʻziga teng.

2002-yilgi aholini roʻyxatga olish 
Rossiya Davlat statistika qoʻmitasining 2002-yil 2-sentabrdagi 171-sonli qarori bilan yakutiyaliklar va Lena tub aholisi Rossiya Federatsiyasi Rossiya Fanlar Akademiyasi Etnologiya instituti tomonidan tuzilgan Rossiya millatlari va tillarining alifbo roʻyxatiga kiritilgan. Aholini roʻyxatga olish jarayonida 46 kishi oʻzini yakutiyaliklar, 3 kishi oʻzini Lena tub aholisi deb atagan.

Yana qarang 
 Sibir va Alyaskaning rus qadimgi odamlari
 Tundra dehqonlari

Manbalar

Adabiyotlar 
 Гурвич И. С. Этническая история Северо-Востока Сибири. М., 1966
 Зензинов В. И. Старинные люди у холодного океана: Русское Устье Якутской области. Верхоянского округа. М., 1914
 Майнов И. М. Помесь русских с якутами // Рус. антропол, журн. 1900. № 4.
 Озерова Г. Н., Петрова Т. М. О картографировании групп русского народа на начало XX века // Советская этнография. — 1979. — № 4.
 Русские старожилы Сибири: Историко-антропологические очерки, — М.: Наука, 1973

Havolalar 
 Народы России. Энциклопедия 
 Русские. Монография Института этнологии и антропологии РАН 
 Российский этнографический музей. Толковый словарь  
 Etnolog.ru. Энциклопедия народов мира 
 Основные этнотерриториальные группы
 Русские: этнографическая характеристика
 «Лети, звон бубенцов!» В Якутске состоялся III республиканский фестиваль ямщицкой культуры 
rus xalqining Subethnos
Yakutiya rus qadimgi taymeri