Avdiivka jangi (2022-2024)

2022-2024-yillardagi Avdiivka jangi  — Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi doirasidagi Donbass uchun jangning bir qismi.

Avdiivka Ukrainadagi eng yirik mustahkamlangan hududlardan biridir. U Donetskga „darvoza“ deb ataladi. Ukraina Qurolli Kuchlarining Avdiivka ustidan nazorati Rossiyaga Donetskdan transport markazi sifatida foydalanishga imkon bermadi.

Avdiivka uchun janglar 2022-yil fevral oyida boshlangan. 2023-yil may oyiga kelib Rossiyaning oʻqqa tutilishi natijasida shahardagi barcha binolar shikastlangan. Avdiivkaning urushgacha boʻlgan 35 ming aholisidan, 2 mingdan kam aholi shaharda qolgan. 2023-yil 10-oktabrda rus armiyasi shaharga katta hujum uyushtirdi. Bu vaqtga kelib, Avdiivka va uning atrofi Ukraina tomonidan nazorat qilinadigan hududning Rossiya nazorati ostidagi hududiga chuqur kirib borgan. Rossiya armiyasining Avdiivkani egallashga boʻlgan faol urinishlari ushbu toʻsiqni kesib tashlash, front chizigʻini Donetskdan (bir necha kilometr uzoqlikda joylashgan) uzoqlashtirish va Ukraina qoʻshinlarini Zaporojye viloyati va Baxmut chekkasidan olib chiqish istagi boʻlgan. Avdiivka Donetskdan Konstantinovka, Kramatorsk va Slavyanskgacha boʻlgan yoʻlda joylashgan.

Rossiyaning hujumi muvaffaqiyatli oʻtdi. 2024-yil 17-fevralda Ukraina Qurolli Kuchlari boʻlinmalari qamal ostida shaharni tark etishga majbur boʻldi.

Fon 
Avdiivka front chizigʻi 2014-yil boshlangan Donbassdan oldinda joylashgan. Oʻsha yili u 4 oy davomida rossiyaparast kuchlar nazoratiga oʻtdi, ammo keyin u ustidan nazorat Ukraina Qurolli kuchlariga qaytarildi. Ular Avdiivka atrofida kuchli mustahkamlangan hududga joylashdilar.

2014-yildan beri shahar KXDR tomonidan oʻqqa tutilgan. Keyinchalik uni tiklash ishlari olib borildi. Shu bilan birga, rossiyaparast tuzilmalar Avdiivkani qoʻlga kiritishga bir necha bor urinib koʻrdi. U uchun faol janglar 2017-yil yanvar-fevral oylarida boʻlib oʻtdi.

Ishtirokchilar

Ukraina 

 "Tavriya" qoʻshinlarining tezkor-strategik guruhi
 1-alohida tank brigadasi
 3-alohida hujum brigadasi (2024-yil fevraldan)
 47-alohida „Magura“ mexanizatsiyalashgan brigadasi (2023-yil oktyabrdan)
 53-alohida mexanizatsiyalashgan brigada (2023-yil kuzidan)
 57-alohida motorli piyodalar brigadasi
 110-alohida mexanizatsiyalashgan brigada
 116-alohida mexanizatsiyalashgan brigada (2023-yil noyabrdan)
 Hetman Taras Tryasilo nomidagi 43-alohida artilleriya brigadasi
 55-alohida artilleriya brigadasi

Rossiya 

 Qoʻshinlar (kuchlar) guruhi „Markaz“ (general-polkovnik A. N. Mordvichev)
 1-armiya korpusi
 1-gvardiya alohida motorli miltiq brigadasi
 9-gvardiya alohida motorli miltiq brigadasi
 110-gvardiya alohida motorli miltiq brigadasi
 114-gvardiya alohida motorli miltiq brigadasi
 132-gvardiya alohida motorli miltiq brigadasi
 10-tank polki
 87-alohida miltiq polki
 1454-motorli miltiq polki
 1487-motorli miltiq polki
 „Sparta“80-gvardiya alohida razvedka bataloni
 „Somali“alohida gvardiya hujum bataloni
 2-gvardiya umumqoʻshin armiyasi
 15-gvardiya alohida motorli miltiq brigadasi
 21-gvardiya alohida motorli miltiq brigadasi
 30-alohida motorli miltiq brigadasi
 41-gvardiya umumqoʻshin armiyasi
 35-gvardiya alohida motorli miltiq brigadasi
 55-gvardiya alohida motorli miltiq brigadasi
 74-gvardiya alohida motorli miltiq brigadasi
 6-gvardiya tank polki
 80-gvardiya tank polki
 239-gvardiya tank polki
 „Faxriylar“koʻngillilar brigadasi
 "Arbat" alohida maxsus bataloni
 barsning
 Boʻron-Z
 Boʻron-V

Xronologiya

2022-yil 
Avdiivka uchun kurashning yangi bosqichi 2022-yilning 21-fevral kuni boshlandi. 21-fevral kuni separatist kuchlar rus qoʻshinlarining bir qismi bilan birgalikda shaharni bostirib kirishga uringan, ammo bu muvaffaqiyatsizlikka uchragan. Asosiy jangovar harakatlar faqat 18-aprelda boshlandi. Fosforli oʻq-dorilar  yordamida bir oy shiddatli janglar va tartibsiz hujumlardan davom etgan. Ammo, Rossiya Qurolli Kuchlari va LDPR shaharning koʻp qismini qoʻlga kirita olmadi.  1-iyun kuni ular M04 Donetsk — Gorlovka avtomagistralining bir qismini nazoratga olganliklari haqida xabar berishgan, biroq shahar haligacha qoʻlga kiritilmagan.

2022-yil 3-may kuni Donetsk viloyati maʼmuriyati rahbari Pavel Kirilenkoning soʻzlariga koʻra, Avdiivka koks zavodining Rossiya tomonidan oʻqqa tutilishi oqibatida kamida 10 kishi halok boʻlgan va 15 kishi yaralangan. Kirilenkoning soʻzlariga koʻra, zarba ishchilar smenadan soʻng uyga qaytishni kutayotgan paytda urilgan .

2022-yil 4-iyulda shimoli-sharqda bir necha kilometr uzoqlikda joylashgan Novoselovka hujum qilindi. 18-iyul kuni ular Avdievkani qurshovga olishdi. Oyning oxiriga kelib, LDPR va Rossiya boʻlinmalari Avdeevka shimolidagi aholi punktlariga hujumni qilish boshladilar.

2022-yil 12-oktyabr kuni rus qoʻshinlari Avdiivkaning markaziy bozoriga hujum qilishdi. Mahalliy hokimiyat maʼlumotlariga koʻra, kamida 7 kishi halok boʻlgan va yana 8 kishi jarohatlangan. Rossiya Mudofaa vazirligi Avdiivkada oʻq-dorilar va qurollar omborini vayron qilinganini maʼlum qildi.

2022-yil oxirida KXDRning 1-slavyan brigadasi Donetskning gʻarbiy qismidagi Opitni egallab oldi. Shundan soʻng shimolda joylashgan Avdiivkaga hujum qila boshladilar. Brigadaning ixtiyorida T-72 tanklari, BMP-1 tanklari va 2S1 gaubitsalari bor edi. Avdiivka Ukrainaning 53-mexanizatsiyalashgan brigadasi va 36-dengiz piyoda brigadasi tomonidan himoya qilindi. Ular Avdiivkadan janubdagi hududga joylasgdilar. Artilleriya hujumlari Ukrainaning 55-artilleriya brigadasi tomonidan amalga oshirildi.

2022-yilning ikkinchi yarmida Rossiya safarbarlik paytida Irkutsk viloyatidan safarbar qilinganlardan 1439-polkni tuzdi va u 1-brigada tarkibiga kirdi. Safarga olinganlar bir oylik tayyorgarlikdan oʻtdilar. Mobillashtirilgan 1439-polk va ularning qarindoshlari Putinga ularni hujumga joʻnatmaslikni soʻrab, bir nechta videomurojaatlar qilishgan. Hujum paytida 1439-polk katta yoʻqotishlarga duch kelgan. Muddatli harbiy xizmatchilar va ularning rafiqalari Putinga yordam soʻrab, tayyorgarlikning yetarli emasligi va oʻq-dorilar yetishmasligi haqida toʻrtta videomurojaat yuborishgan. Armiya rahbariyati mobil telefonlarini musodara qildi va ikki askar fitna uchun hibsga olindi. Avdiivka yaqinidagi rus hujumikatta yoʻqotishlarga sabab boʻlgsn. "Ozodlik" radiosi maʼlumotlariga koʻra, Putinga yordam soʻrab murojaat qilgan askarlarning aksariyati vafot etgan.

2023-yil 

2023-yil qish-bahorda rus armiyasi yarim oʻrab olingan Avdiivkani muntazam ravishda havodan bombardimon qilishni boshladi. Mart oyida shaharni egallashga urinishlar keskin kuchaydi. Rus armiyasi atrofdagi bir nechta qishloq va shaharlarni egallashga muvaffaq boʻldi: shimolda Krasnogorovka va Stepovoe, janubda Vodyanoye.

Bu vaqtga kelib, shahar maʼmuriyati rahbari Vitaliy Barabashning soʻzlariga koʻra, Avdiivkada birorta ham buzilmagan bino qolmagan, uy-joy fondining 80 foizi vayron boʻlgan va infratuzilma butunlay vayron qilingan. May oyiga kelib, urushgacha boʻlgan 35 mingga yaqin aholidan 1778 kishi shaharda qolgan. Oktyabr oyiga kelib aholi soni 1620 kishini tashkil etgan .

2023-yil 10-oktabrda janglarning shiddati yana keskin oshdi. Rus qoʻshinlari shaharni ommaviy oʻqqa tuta boshladilar va uni qurshab olishga harakat qilishdi. Yaqin atrofda yangi hududlar qoʻlga olinayotgani haqida xabarlar bor edi (Urushni oʻrganish instituti hisob-kitoblariga koʻra, birinchi kunlarda 4,5 kvadrat kilometr egallangan). Shahar maʼmurlari shimol tomonda shiddatli janglar boʻlganini xabar qilishdi. Rossiya guruhining kattaligi taxminan 2 ming kishidan iborat 3 ta batalondan iborat boʻlgan. Rossiya tomonidan artilleriya, vertolyotlar va zirhli hujum avtomobaillari qoʻllanadi. Biroq, bu vaqtga kelib, Ukraina qoʻshinlari Avdiivka hududidaga kuchli istehkomlarni joylashtirishdi. Oktyabr oyida Avdiivka yaqinidagi janglarda Rossiya Qurolli Kuchlari birinchi marta jangovar sharoitlarda BTR-90 vaBMD-3  kabi kam hajmli prototiplardan, shuningdek, eski Sovet D rusumli gaubitsadan foydalanishdi.

2023-yil 1-noyabrda rus qoʻshinlarining oldinga siljish guruhi 40 ming kishini tashkil etgan.

Avdeevkaning markaziy va shimoliy qismini Avdiivka koks-kimyo zavodi hududini himoya qiluvchi 110-mexaniklashtirilgan brigada pozitsiyasi Rossiya Qurolli Kuchlari tomonidan koʻplab hujumlar nishoniga aylangan. Oktyabr oyida 47-mexanizatsiyalashgan brigada Stepovoy maydoniga (zavodning shimolida) koʻchirildi. Taxminan bir vaqtning oʻzida mudofaani kuchaytirish uchun 53-mexaniklashtirilgan brigada shahar janubiga yetib keldi. 2023-yil oktyabr oyidan boshlab Avdiivka yaqinidagi janglarda 2 ta artilleriya brigadasi qatnashmoqda: 43-orqa brigadasi va 55-polk brigadasi.

Ukraina Qurolli Kuchlari snaryadlar etishmasligini FPV dronlari yordamida toʻldirishga harakat qildi. Ammo tumanli ob-havo sharoitida bunday dronlardan foydalanish qiyinlik tugʻdirdi (ularning parvoz xususiyatlari yomonlashadi, baʼzan qabul qila olmaydigan darajaga qadar).

Shunday bulutli va tumanli kunlarning birida, yaʼni 2023-yil 17-dekabrda rus texnikasi janubdan Avdiivkaga bostirib kirishga harakat qildi. Tanklar va piyoda askarlarning jangovar mashinalari minalar tomonidan portlatilgan. Ammo ularning ekipajlarida granata va minalar yoʻqligi va FPV dronlari bunday ob-havoda ucha olmaganligi sababli oʻz pozitsiyalariga xavfsiz tarzda qaytishga muvaffaq boʻlishdi.

2024-yil 

2024-yil 4-fevralda hujum yanada muvaffaqiyatli boʻldi. Noqulay ob-havodan va Ukraina Qurolli Kuchlari oʻrtasida snaryadlar etishmasligidan foydalangan rus qoʻshinlari shaharning shimoliy qismini yorib oʻtdi. Bu shahardagi Ukraina qoʻshinlari uchun yagona taʼminot liniyasiga tahdid solish edi.

2024-yil fevral oyining boshida 3-alohida hujum brigadasi 2023-yil dekabr oyidan beri Kramatorskda zaxirada boʻlgan Avdiivkaga oʻtkazildi.

The Telegraph nashrining yozishicha, Rossiya Qurolli kuchlari Avdiivka va koks zavodi oʻrtasida joylashgan Ukraina qurolli kuchlarining taʼminot liniyasini buzib oʻtib, shaharda joylashgan Ukraina qoʻshinlari guruhini qurshovga olgan. 15-fevral kuni Ukraina tomoni yanada qulayroq pozitsiyalarni egallash uchun Avdiivkadan qoʻshinlarini olib chiqib ketayotganini eʼlon qildi.

Meduza xabariga koʻra, Rossiya qurolli kuchlari shaharning asosiy kirish yoʻlini egallab oldi. 2024-yil 15-fevralda rossiyalik harbiy bloger Evgeniy Poddubniy shaharning shimoliy chekkasida rus trikolori koʻtarilayotgani aks etgan videoni ijtimoiy tarmoqlarga tarqatdi.

Independent gazetasining xabar berishicha, Ukraina Qurolli kuchlari shaharni ushlab turish uchun Avdiivkaga yangi boʻlinmalarni yubormoqda. Ukraina harbiy kuzatuvchisi DeepState tomonidan chop etilgan interaktiv xaritaga koʻra, Avdiivka Rossiya hukumati tomonidan deyarli ikki qismga boʻlingan.

Ukraina qoʻshinlari 16-fevral oxirida Avdiivkani tark etishdi. Rossiya Mudofaa vazirligining 20-fevraldagi bayonotlariga koʻra, rus qoʻshinlari Avdiiva koks zavodi hududini toʻliq nazorat ostiga oilshdi.

Reytinglar 
Meduza xabariga koʻra, 2023-yil mart oyida Avdiivka uchun boshlangan janglar Rossiya qoʻmondonligi uchun Rossiya Qurolli kuchlari tomonidan artilleriya va havo ustunligi boʻyicha katta ustunlik bilan amalga oshiriladigan boʻlajak Rossiya hujumlarining prototipi hisoblanadi. Ukraina Qurolli Kuchlari qoʻmondonligi oʻz zaxiralarini Baxmut va frontning boshqa tarmoqlariga oʻtkazishi sababli rus qoʻshinlarining Avdiivka yoʻnalishi boʻylab yoʻl olishiga toʻsqinlik qila olmadi. Rossiya qurolli kuchlari shaharning shimoli-gʻarbidagi mustahkamlangan hududlarni, shuningdek, Krasnogorovka va Novobaxmutovka qishloqlarini egallashga muvaffaq boʻldi. Natijada Ukraina kuchlari havo hujumidan mudofaa va artilleriya uchun qurollarini shaharga joylashtira olmadi. 2023-yil mart oyida Meduza Ukraina Qurolli kuchlari boʻlinmalari uchun ushbu hududdagi vaziyatni jiddiy inqiroz deb atagan, biroq hozircha qamal xavfi yoʻqligini taʼkidlagan.

Avdiivkani mudofaa qilish paytida Ukraina Qurolli Kuchlari bir qator „noqulay vaziyatlarga“ (Ukraina guruhi uchun xavfsiz orqa yoʻqligi, oʻq-dorilar, jihozlar va qurol-yarogʻlar bilan taʼminlashda katta qiyinchiliklar mavjudligi) duch keladi. Rossiya Aerokosmik kuchlarining havoda ustunligi, bu ularga tizimli hujumlarni amalga oshirishga imkon beradi. Shu munosabat bilan, Avdiivka Rossiya Aerokosmik kuchlarining yangi taktikasini sinovdan oʻtkazish uchun asosiy poligonga aylangan.

Rossiya qurolli kuchlarining Avdiivka va Kupyansk yaqinidagi harakatlari hujum emas, balki Ukraina Qurolli Kuchlarini chalgʻitish va frontning boshqa tarmoqlarida qoʻshinlar kontsentratsiyasini zaiflashtirishga urinish edi.

2023-yil oktyabr oyida Forbes harbiy tahlilchisi Devid Eks Avdiivka uchun jang yo yangi hududlarda mustahkam oʻrin egallashga urinish ekanligini yoki Ukraina qoʻshinlarini janubdagi qarshi hujumni kuchaytirishga yoʻl qoʻymaslik uchun jangga jalb qilish ekanligini taʼkidladi: „Agar Kreml Avdiivkani ramziy maʼnosi tufayli nishonga olsa, keyin u juda notoʻgʻri ish hisoblanishi mumkin. Ikki haftalik qonli kampaniyadan soʻng Avdiivka vakili boʻlgan yagona narsa — bu oʻlik ruslar va buzilgan rus tanklari“.

Avdiivka hududida 10-oktyabrda boshlangan yirik hujum Rossiyaning 2022-2023-yillardagi halokatli qishki kampaniyasidan keyingi eng muhim hujum operatsiyasi hisoblanadi.

The New York Times gazetasining yozishicha, Avdiivkaning qoʻlga olinishi Rossiya tomonidan Ukraina Qurolli kuchlariga berilgan strategik va ramziy zarbadir. Bu Rossiya qurolli kuchlarining 2023-yil may oyida Baxmut qoʻlga olinganidan beri erishgan eng katta muvaffaqiyatidir. Kuzgacha Avdiivka Donetsk viloyatidagi Ukraina qoʻshinlarining muhim mudofaa markazi boʻlgan va Avdiivkadan gʻarbda joylashgan Ukraina mudofaasining asosiy markazlarini himoya qilgan. Avdiivkada Ukraina qoʻshinlarining mavjudligi Donetskni doimiy tahdid ostida qoldirdi. Rossiya Qurolli Kuchlari 2023-yil yozida Ukraina Qurolli Kuchlarining muvaffaqiyatsiz qarshi hujumidan soʻng jang maydonida tashabbusni qatʼiy qoʻlga olganligini koʻrsatadi.

BBC taʼkidlaganidek, Avdiivkaning rus qoʻshinlari tomonidan qoʻlga olinishi bilan Ukraina Qurolli kuchlarining 2014-yildan beri oʻzgarishsiz qolgan soʻnggi mudofaa chizigʻi qulab tushdi.

Yoʻqotishlar 
Buyuk Britaniya razvedkasi maʼlumotlariga koʻra, Rossiya armiyasi Avdiivka janglarida 2023-yildagi eng ogʻir yoʻqotishlarini boshdan kechirgan. Urushni oʻrganish boʻyicha Amerika instituti oʻz xulosalarida Rossiya federatsiyasi qurolli kuchlari 10-oktyabrda Avdiivkaga hujumning birinchi bosqichida ogʻir texnikada katta yoʻqotishlarga duch kelganini taʼkidladi. Harbiy tahlilchilar va OSINT tadqiqotchilari Rossiyaning zirhli mashinalar, tanklar va artilleriya tizimlari tarkibda katta yoʻqotishlar haqida xabar berishdi. Forbes nashrining taʼkidlashicha, 2023-yil oktabr oyining faqatgina 4 kunlik janglarda RF qurolli kuchlari kamida 68 ta zirhli texnika va 5 ta jangovar samolyotni yoʻqotgan. Xuddi shu davrda Ukrainaning yoʻqotishlari Rossiyaning oʻndan bir qismini tashkil etgan. 2024-yil fevral oyida Forbes ochiq manbalardan olingan maʼlumotlarga asoslanib, Rossiya Avdiivka uchun toʻrt oylik janglarda deyarli butun mexanizatsiyalashgan tank diviziyasini yoʻqotgan (asosan T-72 va T-80, shuningdek, bir nechta T-90). Ukrainaning tanklar borasidagi yoʻqotishlari ruslardan 12 marta kichikroq edi. Sunʼiy yoʻldosh tasvirlariga asoslangan Frontelligence Insight hamjamiyatining OSINT ekspertlarining hisob-kitoblariga koʻra, Avdiikaga hujum qilishda Rossiya 300 dan ortiq harbiy texnika yoʻqotgan. 10-20-oktyabr kunlari Rossiya armiyasi 109 ta texnikani yoʻqotdi. Ushbu yoʻqotishlarning katta qismini BMP, BTR, t-64, T-72 va T-80 ni tashkil etgan. Osint-geoconfirmed 2023-yil 1-noyabrda sunʼiy yoʻldosh tasvirlari boʻyicha Rossiya hujumi boshlanganidan beri 197 ta jangovar texnikani yoʻqotganini tasdiqladi. Oryx maʼlumotlariga koʻra, 24-oktyabrga qadar Rossiya 87 ta texnikani (24 ta tank, 49 ta BMP, ettita BTR, bitta RSZO qurilmasi va ikkita Sau). APU esa uchta harbiy texnikani yoʻqotdi. (ikkita tank va BTR).

Avdiivka yaqinidagi qizgʻin janglarning birinchi oyida (10-oktyabrdan 10-noyabrgacha) fotosuratlar va videolarga asoslangan hisob-kitoblarga koʻra, Ukraina Qurolli Kuchlari 16 ta harbiy texnikani, Rossiya Qurolli Kuchlari esa 221 ta harbiy texnika yoʻqotgan. 28-dekabr kuni Rossiya Qurolli Kuchlari tomonidan 1 kun ichida amalga oshirilgan hujumlardan birida vizual tarzda tasdiqlangan rus yoʻqotishlari 21 ta tank va 14 ta piyoda jangovar mashina vositalarini tashkil etdi. Hammasi boʻlib, 10-oktyabrdan 18-yanvargacha Ukraina Qurolli Kuchlari 37 ta texnikani yoʻqotgan. RF Qurolli Kuchlarining yoʻqotishlari — 488 ta texnikani tashkil etgan.

AQSh razvedkasi maʼlumotlariga koʻra, oktyabrdan dekabrgacha Avdiivka-Novopavlovka yoʻnalishida rus armiyasi taxminan 13 ming kishini yoʻqotgan.

Ukraina Qurolli Kuchlarining Avdiivkadan chekinishi paytida 850 dan 1000 gacha ukrainalik askarlar asirga olingan yoki bedarak yoʻqolgan.

Ukraina Bosh prokuraturasi rossiyalik harbiylar tomonidan 110-mexanizatsiyalashgan brigadaning 6 nafar ukrainalik harbiy asirlarining Avdiivka yaqinidagi Zenit istehkomida qatl etilgani haqidagi taxminlar boʻyicha tergov boshladi.

Insider nashri vizual dalillarga asoslangan hisob-kitoblarga tayanib, kichik aholi punktining qoʻlga olinishi Rossiya armiyasiga bir necha ming askarning hayotiga zomin boʻlganini va shu bilan birga yuzlab zirhli texnikaning yoʻqolishiga olib kelganini taʼkidladi. Rossiya tomonining yuqori yoʻqotishlariga Rossiya harbiy qoʻmondonligining past darajasi, rus qoʻmondonlarining taktik notoʻgʻri hisob-kitoblari, shuningdek, Ukraina tomoni tomonidan qoʻllanadigan zamonaviy texnologiyalarning samaradorligi sabab boʻldi.

Yana qarang 
 Chasiv Yar jangi
 Baxmut jangi
 Marinka jangi (2022–2023)
 Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi paytidagi harbiy harakatlar ro'yxati
 Rossiya-Ukraina urushining konturi

Manbalar 

2024
Rossiya
Ukraina