yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Safiyuddin Urmaviy

Safiyuddin Urmaviy, Safiyuddin Abdulmoʻʼmin bin Yusuf alUrmaviy (1215, Eron Ozarbayjoni, Urmiiya — 1294, Bagʻdod) — Sharq musiqa nazariyotchisi, bastakor, sozanda va xonanda. S. alU. Bagʻdodda vafot etganligi sababli Gʻarb olimlari alBagʻdodiy deb ham yuritadilar. Mahmud ashSheroziyning yozishicha, oʻz zamonasining Sharq musiqa nazariyasi boʻyicha tengsiz olimi boʻlgan. Uning "Kuy yaratishga doir Sharafiya (Sharafuddin) risolasi" ("Risolat ushSharafiyya finnisbatittaʼlifiyya"), "Musiqa va ritm doiralari kitobi" ("Kitob uladvor") asarlari Sharq musiqa nazariyasi taraqqiyoti tarixida alohida oʻrin tutadi. S. alU. bu risolalarida Oʻn imey maqom, olti ovoza, 24 shoʻʼba va usul doira (turkum)larini birinchi boʻlib yaxlit tizimga solib oʻrganib chikdi. Shuningdek, mazkur asarlarida nagʻma hosil etiladigan manbalar, boʻʼdlar, jinslar, jamlar, alhon, cholgʻu asboblar, iyqo masalalarini tahlil qilgan. S. alU. nazariy qarashlarini, musiqa ijrosiga doir fikrlarini isbotlash uchun Sharq xalqlari kuylaridan 2 tasini jadvallashtirib, dastlabki nota yozuvlarini ixtiro qilgan. S. alU.ning musiqaga doir risolalari Sharq xalqlari, jumladan, Oʻrta Osiyo xalqlari musiqa madaniyatida alohida oʻrin egallaydi. Uning ikkala kitobini fransuz olimi D.R.Erlanje fransuz tiliga tarjima qilib, nashr ettirgan.

Adabiyot 
 Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.

Manbalar 

 

Kishilar
Musiqachilar
1215-yilda tugʻilganlar
1294-yilda vafot etganlar
Urmiya
Davron Safoyev

Davron Iskandarovich Safoyev (1932.30.12, Samarqand) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1961). 1951—1971 yillari Tojikistonda yashagan. 1971-yildan Samarqand davlat opera va balet teatri (hozirgi Hamid Olimjon nomidagi musiqali drama teatri)da bosh rassom. Ijodini "Xorpushtak" (Tojikiston) satirik jurnalda bosh rassomlik bilan boshlagan (1953—1955). Safoyev bezagan spektakllar: "Gulsanam", "Togʻ qizi", "Shoir qalbi", "Komde va Mudan", "Asrga teng kun", "Uygʻonish", "Samarqand afsonasi", "Muhabbat taronalari", "Alpomish" va boshqa Safoyev shuningdek, portretlar ("Hofiz Sheroziy", "Abdurahmon Jomiy", "Ota portreta" va boshqalar), hajviy asarlar ("Rais paxta teradi", "Dangasalar", "Nikoh va sud" va boshqalar) muallifidir.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1932-yilda tugʻilganlar
30-dekabrda tugʻilganlar
Safoil

Safoil, sapai — urma cholgʻu asbobi, ikkita tayoqchaga boʻsh qilib oʻrnatilgan temir halqalarga kichik halqachalar kiygizilgan shakildok. Ijrochi S.ni yelkasiga salgina urib olish va siltash yoʻli bilan muayyan usullarni ijro etadi. Asosan, uygʻur, kisman boshqa Oʻrta Osiyo xalqlarida tarqalgan. Oʻzbek xalqi orasida mashhur uygʻurcha raqs kuylarida keng qoʻllangan. Oʻtmishda S. darvishlarning joʻrnavoz cholgʻularidan boʻlgan. S. milliy ansambllar va xalq cholgʻu asboblari orkestrlarida ham foydalaniladi.

Manbalar
Safro

Safro yoki oʻt — jigardan ajralib chiquvchi sargʻish-yashil rangli achchiq suyuqlik. Shuningdek, ortiqcha oʻt saqlanadigan, shakli nokka oʻxshash pufakcha.

Safro kasalliklari 
O't pufagi kasalliklarining quyidagi turlari mavjud: o't toshlari (xolelitiyoz), xoletsistit, o't pufagi poliplari (o't pufagining yallig'lanishi), o't yo'llarining obstruktsiyasi va boshqalar.

Safro suyuqligi 
Jigardan o'tga kiradigan suyuqlik safro deb ataladi. Uning rangi to'q sariq-jigarrang yoki yashil rangga ega. Ta'mi achchiq. Safro suyuqligi jigar to'qimalari tomonidan ishlab chiqariladi. Safro suyuqligi tarkibida safro kislotalari, oqsillar, bilirubin pigmenti, xolesterin, fosfolipidlar, bikarbonatlar, natriy, kaliy, kaltsiy va fiziologik faol moddalar - gormonlar va vitaminlar mavjud.

Yana qarang 

 Oʻt pufagi

Manbalar
Saxalin

Saxalin — Osiyoning sharqiy qirgʻokdari yonidagi orol. Rossiya Federatsiyasi Saxalin viloyati tarkibida. Uzunligi 948 km, eni 100 km ga yakin, maydoni 76,4 ming km². S.ni materikdan Tatar boʻgʻozi ajratib turadi. Oxota va Yapon dengizlari bilan oʻralgan. Qirgʻoklari boʻylab choʻzilgan togʻlar (eng baland joyi — Lopatin togʻi, 1609 m) orasida pasttekisliklar joylashgan, shim. qismi tekislik. Togʻlar, asosan, qumtosh, slanetslar, metamorflashgan jinslar va qum gillardan tarkib topgan. Orodda toshkoʻmir (gʻarbiy qismida) va neft (shimoli-sharqida) konlari bor.

Iqlimi mussonli iqlim. Jan.gʻarbiy sohili Susima oqimi taʼsirida ancha iliq. Yiliga 400–750 mm yogʻin yogʻadi. Asosiy daryolari — Tim va Poronay. Tuproklari podzol, botqoq va allyuvial tuproklar. Yer yuzasining aksari qismi oʻrmon (oqqaragʻay, qoraqaragʻay, pakana kedr, tilogʻoch). Oʻrmonlar tagida boʻliq oʻtlar oʻsib yotadi. Orol gʻarbida kuril bambukzorlari uchraydi. Hayvonot dunyosi Sibirnikiga oʻxshash, lekin birmuncha kambagʻalroq. S. yevropaliklarga 17-asrdan maʼlum boʻlsa ham uning orol ekanligi fatsat G.I.Nevelskiy ekspeditsiyasi vaqtida (184849) aniqlandi. 1855-yil tuzilgan RossiyaYaponiya shartnomasida S. ikki davlat oʻrtasidagi umumiy mulk deb belgilandi. 1875-yilga kelib S.ni Rossiya butunlay egalladi. Rossiyaning magʻlubiyati bilan tugagan Rossiya—Yaponiya urushidan soʻng ikki oʻrtada tuzilgan Portsmut sulh shartnomasiga (1905) koʻra, Janubiy S (50° sh. k.dan jan.) Yaponiyaga oʻtdi.

1920—25 yillarda orolning shim. kismi ham Yaponiya tasarrufida boʻldi, 1925-yil mayidan yana Rossiya tarkibida. 1932-yildan dastlab Uzoq Sharq oʻlkasi tarkibiga, 1938-yildan Xabarovsk oʻlkasi tarkibiga kirgan Saxalin viloyati tashkil etildi. 1945-yil Janubiy Saxalinni ham Rossiya egalladi. Qrim (1945) va Potsdam (1945) konferensiyalarining qarorlariga binoan Janubiy Saxalin Rossiyaga berilgan edi.

Manbalar
Saharin

Saharin (o sulfobenzoy kislota imidi) — rangsiz, shirin taʼmli kristall modda. Mol. m. 183,25. Suyuqlanish temperaturasi 224—226°, suvda oz eriydi. Suv qoʻshib qaynatilsa, bemaza modda — o sulfamidbenzoy kislota hosil boʻladi. Metallar bilan tuz hosil qiladi. Ishuriy metalli tuzlari suvda yaxshi eriydi S. natriyli tuzining 3 molekula suvli kristallogidrati shakardan 400—500 marta shirin; tish pastalari, baʼzi atirupa mahsulotlarini shirin taʼmli qilish uchun ishlatiladi. S. otoluolsulfoamidni KMpO4 bilan oksidlash usulida olinadi. Organizmda hazm boʻlmaydi, siydik bilan chiqib ketadi. Diabet bilan kasallanganlar ovqatiga shakar oʻrniga qoʻshib beriladi.

Manbalar
Andrey Saxarov

Andrey Dmitriyevich Saxarov (21-may 1921-yil 14-dekabr Moskva 1989-yil) – rus nazariyotchi fizigi, jamoat arbobi, SSSRda vodorod bombasini yaratganlardan biri (1953), akademik (1953), 3 marta Mehnat Qahramoni (1953, 1956, 1962). Moskva universitetini tugatgan (1942). SSSR Fanlar akademiyasining P. N. Lebedev nomidagi Fizika institutida ishlagan (1945-yildan). Ilmiy ishlari magnit gidrodinamikasi, plazma fizikasi, boshqariladigan termoyadro sintezi, elementar zarralar, astrofizika, gravitatsiyaga oid. Boshqariladigan termoyadro reaksiyasini yuzaga keltirish uchun magnit maydonida qizigan plazmani qoʻllash gʻoyasini taklif etgan (I.Ye. Tamm bilan hamkorlikda). 50-yillarning oxirida yadro qurollarini sinashni toʻxtatish kerakligi toʻgʻrisida faol ishtirok etgan. 60-yillarning oxiri – 70-yillarning boshida huquqni himoya qilish harakatining yetakchilaridan biri (qarang Dissidentlar). Saxarov „Taraqqiyot, tinchtotuv yashash va intellektual erkinlik toʻgʻrisida mulohazalar“ (1968) asarida birbiriga qaramaqarshi turgan sotsialistik va kapitalistik sistemada yadro urushi, ochlik, ekologik va demografik halokat, jamiyat maʼnaviyatining inqirozi, irqchilik, millatchilik, diktatorlik rejimi kabi insoniyatga solayotgan taxdidlar ustida fikr yuritdi. Jamiyatni demokratlashtirish va qurolsizlantirish, ikki sistemani yaqinlashtirishga olib boradigan intellektual erkinlik, sotsial va ilmiytexnika taraqqiyotini barqaror etish masalalari koʻtarildi. Mana shu asar Gʻarbda eʼlon qilinganidan soʻng Saxarov hamma maxfiy ishlardan chetlashtirildi. Afgʻonistonga sovet qoʻshini kiritilishiga ochiqdanochiq norozilik izhor qilgani uchun 1980-yil yanvarda barcha mukofotlaridan maxrum etildi va Gorkiy shahriga surgun qilindi. U yerda ham Saxarov huquqni himoya qilish faoliyatini davom ettirdi. Surgundan 1986-yilda qaytgan. Tinchlik boʻyicha Nobel mukofoti laureati (1975).

Manbalar 

Olimlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Sovet yozuvchilari
Sachratqi

Sachratqi, impetigo, shirincha – terining yuqumli yiringli kasalligi; streptokokklar va stafilokokklar qoʻzgʻatadi. Aksariyati yosh bolalarda uchraydi. Koʻpincha yuz, ogʻiz burun atrofi, oyoq qoʻlda boʻladi. Dastlab ichida sargʻimtir suyuqlik bor pufakchalar paydo boʻlib, bir necha soat mobaynida suyuqlik yiringga aylanadi. Bir necha kundan keyin yaralar bitib, keyinchalik ular qurib qotadi va izi qolmaydi.

Manbalar 

Kasalliklar
Sachratqi (oʻt)

Sachratqi, oddiy sachratqi (Cichorium intybus L.) — murakkab guldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik betona oʻt. Poyasi shoxlanadi, serbarg, bri 30—130 sm, pastki qismi oq tukli. Barglari ketma-ket joylashgan. Gullari havorang, barg qoʻltiqlarida kalta gulbandda tuptup boʻlib, poya uchida esa yakka savatchasimon toʻpgulga yigʻilgan. Ildizi oʻq ildiz, tuproqqa 1,5 m chuqur gacha kiradi. Sachratqi ildizida 20% gacha inulin bor (Yevropa mamlakatlarida dorivor ekin sifatida ekiladi). Mart—mayda oʻsa boshlaydi, iyul—okt.gacha gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Asosan, sugʻoriladigan ekinlar orasida (bedazorlarda juda koʻp) uchraydi. Shuningdek, tashlandiq yerlar, yoʻl, dala, ariq yoqalari, bogʻlarda oʻsadi. Zararkunandalarga makon. Xalq tabobatida oftob urganda va sachrama toshmalarni davolashda poyasi kaynatmasi va kulidan foydalaniladi.

Kurash choralari: beda urugʻini tozalash, paxta va boshqa chopiq qilinagan.

Manbalar 

    

O`t
Oʻsimliklar
Gullar
Maysazor o‘tlari
Xayrulla Saʼdiyev

Xayrulla Habibovich Saʼdiyev (1940-yil 6-dekabr, Toshkent, OʻzSSR) — oʻzbek aktyori.

Hayoti 
Xayrulla Saʼdiyev 1940-yil 6-dekabrda Toshkentda tavallud topgan. Oʻzbekiston rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). 1963–1986-yillarda Yosh tomoshabinlar teatrida, 1986-yildan Satira teatrida aktyor sifatida faoliyat yuritgan.

Xayrulla Saʼdiyev, asosan, komik aktyor boʻlib, dramatik, harakterli rollarni ham meʼyoriga yetkazib ijro etishi, oʻtkir satirik va lirik portretlar ustasi sifatida ajralib turadi. Maneko ("Polizdagi voqea") uning sahnada yaratgan ilk obrazidir. Keyinchalik Xlestakov ("Revizor"), Dartanʼyan ("Uch mushketyor"), Konfetvoy ("Suqatoy Konfetvoy"), Ali ("Ali va Vali"), Mushuk ("Etik kiygan mushuk"), Mishka Dadone ("Toshkent — non shahri"), Shum bola ("Shum bola"), Afandi ("Afandining yoshligi"), Yusuf ("Tobutdan tovush") kabi rollarni ijro etib shuxrat qozondi. Kino ("Akmalning sarguzashtlari"da ertakchi chol; "Shiddat"da Mamat; "Xorazm afsonasi"da masharaboz; "Toʻylar muborak"da kuyovning doʻsti; "Arslonning sarguzashtlari"da Qoʻrqinch; "Xumcha"da choyxonachi; "Margʻiyona"da masharaboz; "Alpomish"da Toychaxon; "Meshpolvon"da Rayhon qiziq va boshqalar), televizion spektakl va filmlarda (Shum bola, "Shum bola"; Anvar, "Izlayman"; Sobir, "Uchrashuv", Jalil, "Shaytanat" kabi) ham suratga tushgan. Maxsus teatrlashgan dasturlarda Afandi, asabiy odam, lektor kabi obrazlar yaratgan. Xayrulla Saʼdiyev, shuningdek, televizion miniatyuralar teatrining doimiy qatnashchisi.

Filmografiya

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Lutfulla Saʼdullayev

Lutfulla Saʼdullayev (1940.18.12, Toshkent - 2022.10.04, Toshkent) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (2001). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1965). 1963-yildan Yosh tomoshabinlar teatri aktyori. S. ijro etgan rollari inson qalbiga yaqin boʻlib, tomoshabinni oʻziga hamdard qila olishi, obrazlar harakteri, dunyoqarashi, qahramonlar ichki dunyosining rangbarangligi, boy va kengligi bilan ajralib turadi. Muso Jalil ("Muso Jalil"), Bunyod ("Semurgʻ"), Ibn Sino ("Donishmandning yoshligi"), Hamza ("Qaldirgochlar"), Qori ("Tobutdan tovush"), Shogʻulom ("Janjal"), Omon ("Shum bola"), Mirqosim ("Zaharli tomchilar"), Ibn Malʼun ("Ming bir kecha") kabi rollari bilan tanilgan. U koʻpgina telefilm, videofilm va telepostanovkalarda ham koʻplab rollar oʻynagan: Berdi ("Qismat"), Abdulla ("Odam boʻlish qiyin"), Alimardon Toʻrayev ("Bahor qaytmaydi"), Mahkam ("Uch ildiz") va boshqa Shuningdek, S. "Otalar soʻzi — aqlning koʻzi" koʻrsatuvining faol ishtirokchilaridan. Rej. sifatida ham ijod qilib, "Adashganlar" (T. Qozoqboyev), "Tinibtinchimas buvijon" (L. Saʼdullayev), "Gap yoʻq, qoʻzichoq" (S. Sirojiddinov), "Bolalar SHOU", "Zumrasha", "Rivoyat" (h. Nizomitdinov) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. 2003-yil u kinorejissyor sifatida "Munis onam" filmini ekranlashtirdi.

Oilasi 

 Turmush oʻrtogʻi "Gulchehra Saʼdullayeva" – aktrisa. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist.
 katta qizi "Guliraʼno Saʼdullayeva (Maʼsudova) Lutfullayevna".
 qizi "Muqaddas Saʼdullayeva (Gʻaniyeva) Lutfullayevna" – aktrisa.
 kuyovi "Fatxulla Maʼsudov" – kino va teatr aktyori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist.
 sobiq kuyovi "Sanjar Gʻaniyev"
 nabirasi "Saʼdiyaxon Gʻaniyeva Sanjarovna"
 nabirasi "Ulugʻbek Maʼsudov Fatxullayevich"
 nabirasi "Habibulloh Maʼsudov Fatxullayevich"
 kelini "Barno Maʼsudova'''

Filmografiya 

 «Hayot tunda oʻtib ketdi» (1968)
 «Караван» —  Afzal (1973)
 «Дом под жарким солнцем» (1977)
 «Osmondagi bolalar» (2002)
 «Osmondagi bolalar-2» (2003)
 «Munis onam» 2003
 «Fotima va Zuhra» — Homid aka (2005)
 «Sunami» — Toʻlqin aka (2006)
 «Jazo» (2007)
 «Amakivachchalar» (2008)
 «Achchiq hayot» (2009)
 «Qovun» (2012)
 «Sadoqat» (2015)
 «Bebahoginam» (2016)
 «Qismat» — Berdi
 «Odam boʻlish qiyin — Abdulla
 «Bahor qaytmaydi» — Alimardon Toʻrayev
 «Uch ildiz» — Mahkam
 «Mehribonginam»
 «Shaytanat» — Qilich Sulaymonov (1998-2001)
 «Otalar soʻzi — aqlning koʻzi»

Teatr 

Rej.
 «Adashganlar» (T. Qozoqboyev)
 «Tinibtinchimas buvijon» (L. Saʼdullayev)
 «Gap yoʻq, qoʻzichoq» (S. Sirojiddinov)
 «Bolalar Shou»
 «Zumrasha»
 «Rivoyat» (H. Nizomiddinov)

Rol
 «Muso Jalil» ("Muso Jalil")
 «Bunyod» ("Semurgʻ")
 «Ibn Sino» ("Donishmandning yoshligi")
 «Hamza» ("Qaldirgochlar")
 «Qori» ("Tobutdan tovush")
 «Shogʻulom» ("Janjal")
 «Omon» ("Shum bola")
 «Mirqosim» ("Zaharli tomchilar")
 «Ibn Malʼun» ("Ming bir kecha")

Filmografiyasi

Manbalar 

Oʻzbekiston rejissyorlari
Sayat Nova

Sayat Nova (taxallusi; asl ismsharifi Arutyun Sayadyan) (1712, Tiflis – 1795, Tiflis) – arman shoiri, oʻrta asr arman dunyoviy adabiyotining yirik vakillaridan biri. Arman, gruzin va ozarbayjon tillarida qoʻshiqlar yozgan. „Sevgingdan betobman“, „Kamoncha“, „Xohlamayman shunday yashashni“, „Bulbulga“ va boshqa bir qancha asarlarida mazlumlarni himoya qilgan, nohaqlikka qarshi kurashgan. Sevgi va muhabbatga toʻla Sayat Nova lirikasi ijtimoiylik bilan qamohang boʻlib, xalq hayotiga singib ketgan. Shoir ijodi arman, gruzin va ozarbayjon sheʼriyati taraqqiyotiga kuchli taʼsir etgan.

Manbalar 

Armaniston:Shoir‎
Saqoqushlar

Saqoqushlar, meshkobchi qushlar, bir qozonlar () – kurakoyoqlilar turkumiga mansub qushlar oilasi. Tumshugʻi uzun, pastki qismida choʻziluvchan teri xaltasi (meshkobi) bor. Tanasining uz. 130—180 sm, qanotlari yoyilganda 2,7 m gacha, vazni 10— 13 kg. Patlari oq, pushti yoki kulrang tusda tovlanadi. Yirik patlari toʻq qoʻngʻir, baʼzan qora. Havo xaltasi hamda skeleti govak boʻlishi tufayli yaxshi suzadi va uchadi. Koloniya boʻlib dengiz, dare va koʻl orollaridagi qamishzorlarda toʻplanadi. Daraxt va yerga uya quradi. Odatda, 2—3 ta tuxumini nari va modasi 35—40 kun navbatlashib bosadi. Bolalari 70—75 kunda uchurma boʻladi. Fatsat baliklar bilan oziqlanadi. 1 urugi, 7 turi maʼlum; yer sharining issiq va iliq zonalarida tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turi – pushti va jingalak saqoqush uchraydi. Soni qisqarib borayotgan turlar maqomi bilan Oʻzbekiston Kizil kitobiga kiritilgan. Jingalak saqoqush Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqining qizil roʻyxatiga va „Yoʻq boʻlib ketish xavfi ostidagi yovvoyi fauna va flora turlarining xalqaro savdosi toʻgʻrisida“gi Konvensiyaning (CITES) 1 ilovasiga kiritilgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Cafaha

Cafaha, sogʻona – Oʻrta Osiyo xalqlarida marhumlarni dafn etish bilan bogʻliq dafn inshooti; 1) yer osti suvlari yer betiga yaqin, toshloq joylarda yer ustiga pishiq gʻisht yoki toshdan ishlangan, shakli beshikka oʻxshash, ichiga bir, baʼzan bir necha (birinketin) jasad qoʻyilgan qabr; 2) qabr ustiga oʻrnatiladigan yodgorlik turi.

Oʻrta Osiyoda XIV—XV asrlarda qabr ustiga S qoʻyish rayem boʻlgan, naqsh oʻyib, kitobalar yozilgan. S.lar pishiq gʻishtdan, toshdan, qora yoki kulrang marmardan ishlanib, baʼzan usti sirkori koshin, oʻyma naqshlar bilan bezatilgan, 2 yoni ravoqsimon boʻlgan. Temuriylar qabrlariga qoʻyilgan S.lar badiiy ishlangani bilan diqqatga sazovor.

Manbalar
Ismail Sagʻitov

Ismail Tanatarovich Sagʻitov (1908.2.8, Qoraqalpogʻiston, Xoʻjayli tumani — 1993, Nukus) — qoraqalpoq adabiyotshunosi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1966). Filol. fanlari doktori (1963), professor (1965). Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969). "Qizil Qoraqalpogʻiston" gaz.da boʻlim mudiri (1935), muharrir (1936—37). Qoraqalpogʻiston davlat nashriyotida boʻlim mudiri (1941), direktor (1943) va bosh muharrir (1952—55). Qoraqalpogʻiston Vazirlar Kengashi qoshidagi sanʼat ishlari boshqarmasi boshligʻi (1943—46). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻistondagi Kompleks iqtisod va madaniyat ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1946—52), direktor oʻrinbosari (1955— 58), N. Davqarayev nomidagi Tarix, til va adabiyot institutida boʻlim mudiri. Ilmiy faoliyati Qoraqalpoq qahramonlik eposi mavzuiga bagʻishlangan.

Ac: Berdaq — buyuk shoir—vatanparvar, Nukus, 1943; Berdaq ijodi, Nukus, 1958; Qoraqalpoq xalq qahramonlik eposi, T., 1963; Zamon va adabiyot, Nukus, 1969.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Qoraqalpog`istonda tug`ilganlar
Adiblar haqidagi chala maqolalar
1908-yilda tugʻilganlar
1993-yilda vafot etganlar
Adabiyotshunoslar
Nukusda vafot etganlar
Xoʻjaylida tugʻilganlar
Sahihi Termiziy

"SAHIHI TERMIZIY", "Sunani Termiziy" — 6 ta ishonchli hadis toʻplamidan biri. Abu Iso Muhammad Termiziy yozgan. "alJomiʼ assaqih" ("Ishonarli toʻplam"), "alJomiʼ ulkabir" ("Katta toʻplam") nomlari bilan ham yuritiladi. "S.T." Termiziyning 20 y. davomida oʻzga yurtlarda hadislarni oʻrganib, yigʻib, soʻng ustozi va zamondoshi Buxoriy bilan maslahatlashib yiqqan toʻplamidir. U tartibi eng ixchamligi, takrori eng ozligi bilan ajralib turadi. Unda boshqa hadis kitoblarida uchramaydigan xususiyatlar bor. Chunonchi, har bir bobning hadisi zikr qilingandan keyin, xuddi shu bobga tegishli hadis rivoyat qilganlarning ismlari sanab oʻtiladi; fiqhiy masalalarda faqixlarning fikrqarashlari zikr qilinadi; har bir hadisning ishonarlilik va zaiflik darajasi aniqlab beriladi va "sahih" ustiga "hasan" belgisi ("juda sahih", "beshak sahih" maʼnosida) kiritiladi. "S.T." kitobida Imomi Aʼzam mazhabi jihatlari eʼtiborga olingan. 6 jilddan iborat "S.T." 1jildining oʻzbekcha tarjimasi 1999-yil Toshkentda nashr etildi.

Manbalar 

 

Kutubi sitta
Sahna

Sahna — 1) teatr binosining tomosha koʻrsatiladigan qismi. Birinchi teatr binolari, jumladan, Qad. Xitoy, Hindiston, Turon, Yunonistonda paydo boʻlib, asrlar davomida oʻzgarib borgan. Hozirgi teatrlar, odatda, uch qavatli qutisimon shaklda quriladi. 1-qavati Sahna osti (tryum)dan iborat. Oʻrta qavati tomoshabinlarga yaqqol koʻrinib, asosiy voqealar shu yerda aks ettiriladi. Bu joy "sahna oynasi" deb yuritiladi. Sahna maydoni (plansheti), odatda, tomosha zalidan 0,8—1,1 m baland boʻladi.

Sahnaning asosiy chegarasi — pardadan tomosha zaliga turtib chiqqan old Sahna (qarang Avanssena) oldida yoki ostida orkestr yoki cholgʻuchilar joylashadi. Drama teatrlarida bu yerdan ham ayrim voqealarni koʻrsatish, qahramonlarni chohdan chiqarish yoki unga kiritib yuborish maqsadida foydalaniladi. Yuqori S oʻrta Sahna peshtokidan boshlanadi. Uning shipi panjaralangan boʻlib, bu yerda dekoratsiyalarni tushiribkoʻtaradigan texnik moslamalar oʻrnatilgan. Sahna tepasida maxsus joylarga Sahna ishchilari, yorituvchilarning bir qismi oʻrnashadi. S yonida yoki orqa tomonida dekoratsiyalar turadigan "Sahnachoʻntagi" deb ataluvchi xonalar ham boʻladi.

Oʻzbekiston hududidagi Xorazm, Baqtriya, Kushon, Sugʻd, Parkana davlatlarida qad. yunon teatriga oʻxshash yoki boʻlmasa shohsupa shaklida oʻrtada kurilgan tomoshagohlar boʻlganligi maʼlum. Oʻrta asrlarda sozanda, xonanda, raqs va kulgi ustalari — mashara va muqallidlar tomosha koʻrsatuvchi tarabxonalar, ayvonlar va koʻshklar paydo boʻlib, ular S vazifasini oʻtashi ham koʻzda tutilgan. 20-asrga kelib, zamonaviy shakldagi oʻzbek teatri uchun qishki va yozgi teatr binolari qurildi. Astasekin Sahnaning texnik jixrzlari, pardalari murakkablasha bordi. Shu kunlarda davlat tasarrufidagi 36 teatr turli koʻrinishdagi binolar va Sta ega. Oʻzbek milliy akademik drama teatri binosi oʻz joyida qayta qurildi va Sahnasi eng zamonaviy texnik vositalar bilan jihozlandi; 2) keng maʼnoda — teatr.

Muhsin Qodirov.

Manbalar
Siroj Sahobiddinov

Siroj Sahobiddinovich Sahobiddinov (1906 — Toshkent — 1994) — botanik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), professor (1958). Leningrad universitetini tugatgan (1932). Oʻrta Osiyo universiteti biologiya fakulteti assistenta (1932—36), dotsenti (1936-yildan). Oʻzbekistonning oʻsimlik boyliklarini qidiruv ekspeditsiyasi boshligʻi (1932—49), Andijon oʻqituvchilar instituti tabiiyot kafedrasi mudiri (1940—46), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika institutida katta ilmiy xodim (1946—50), Fargʻona pedagogika instituti botanika kafedrasi mudiri (1950— 1984). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo yovvoyi dorivor oʻsimlari hamda oʻsimliklar sistematikasiga oid. Botanika germinlarini ilmiy asosda ishlab chiqishga muayyan hissa qoʻshgan.

Manbalar 
 Dikorastushiye lekarstvennie rasteniya Sredney Azii, T., 1948; Oʻrta Osiyo foydali va zararli oʻsimliklarining ilmiy va mahalliy nomlari lugʻati T., 1953; Oʻsimliklar sistematikasi [2nashri|, 1—2 j.lar, T., 1957-66.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1906-yilda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
Botanikaga oid chala maqolalar
Svanetiya tizmasi

Svanetiya tizmasi () - Gruziyadagi togʻ tizmasi, Inguri va Sxenisskali daryolarining yuqori qismlari oraligʻida joylashgan. Uzunligi 85 km. Eng baland joyi 4008 m (Layla togʻi). Gilli slanetslar, qisman kvarsitlardan tarkib topgan. Pastki yon bagʻirlari dubqoraqayin oʻrmonlari. 2000 m balandlikdan boshlab alp oʻtloqlari bilan qoplangan. Muzliklar maydoni 30 km².

Manbalar 

Togʻlar
Gruziya geografiyasi
Sdr

Sdr (ing. Special Drawing Rights, SDR), maxsus qarz olish huquqlari — xalqaro zaxira va toʻlov vositasi. Xalqaro valyuta fondi (XVF) tomonidan chiqariladi. Birinchi marta 1970-yilda 9,5 mlrd. dollar, 1978—81 yillarda umumiy miqdori 21,3 mlrd. dollar miqdorida chiqarilgan. SDR tizimida faqat XVF ga aʼzo davlatlargina ishtirok etishlari mumkin. SDR faqat rasmiy, davlatlararo darajada amal qiladi va Markaziy banklar va xalqaro tashkilotlar tomonidan muomalada qoʻllanadi. SDR emissiyasi XVF Ijroiya kengashining xalqaro likvid zaxiralar yetishmay qolganligi va ularga Fondning maxsus hisobvaraqlarida kredit qaydlari koʻrinishida ehtiyojlarni baholash toʻgʻrisidagi xulosasiga koʻra amalga oshiriladi. SDRga aʼzo mamlakatlar oʻrtasida ularning XVF dagi kvotalariga mutanosib holda taqsimlanadi. Mamlakatlarga SDR berilishi ulardan oltin yoki valyuta badallarini talab etmaydi, SDR ning amal qilishi davlatlararo kelishuvlarga asoslanadi. Shuningdek, XVF va uning boshqaruvchilari kengashi qaroriga koʻra, XVF ga aʼzo boʻlmagan mamlakatlar, rasmiy maqomga ega boʻlgan boshqa xalqaro, mintaqaviy va milliy muassasalar ham SDR dan foydalanishlari mumkin. Tijorat banklari va xususiy shaxslar SDR egalari boʻla olmaydi.

Dastlab SDR qiymati AQSH dollari oltin miqdoriga tenglashtirilgan. 1974-yil iyun oyidan uning kursi eng koʻp tovar va xizmatlar eksporta hajMwva x^lda. rasshhy otstal yajetaot taxiralariga ega boʻlgan 16 mamlakat valyutalarining oʻrtacha kursi asosida belgilanadigan boʻldi. Valyuta savati tarkibi va miqdoriy koʻrsatkichlari har 5 yilda qayta koʻrib chiqiladi.

.SDR qiymati va valyuta savati tarkibini anikdash oxirgi marta 2000-yil oktabr oyida oʻtkazilgan va 2001-yil yanvar oyidan kuchga kirdi. 2001—2005-yillar uchun SDR qiymati 4 asosiy valyuta (AQSH dollari, Bukj Britaniya funtsterlingi, yevro va Yaponiya iyenasi) boʻyicha har kuni London birjasida belgilanadi. 2003-yil 4 noyabr

da 1 SDR rasmiy kursi 1,43 AQSH dollariga teng boʻldi. Oʻzbekiston Respublikasi valyutasi — soʻmga nisbatan SDR kursi: 1 SDR =1460 soʻm 35 tiyin (2004, 20 yanvar). Farhod Qurbonov.

Manbalar
Oqyor (Qrim)

Oqyor yoki Sevastopol (1784-yilgacha Axtiar) — Qrim Muxtor Respublikasidagi shahar. Qora dengizning Sevastopol qoʻltigʻi sohilida. Dengiz porti, temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 360 ming kishi (1997-yil) Qadimda Sevastopol oʻrnida antik Xersones shahri boʻlgan. Krimni Rossiya bosib olgandan keyin (1783) shahar va portda qurilish ishlaryai avj oldirildi va 1784-yildan Sevastopol deb ataldi. 1802-yildan Tavriya gubernyasi tarkibida. 1804-yilda Qora dengizning asosiy harbiy porti deb eʼlon qilindi. 1875-yilda Sevastopol — Lozovaya temir yoʻl quriddi va shahar Simferopol bilan bogʻlandi. 1941—42 yillarda Sevastopol va uning atrofida qattiq janglar boʻlgan. 1945-yilda S.ga qahramon shahar unvoni berildi. Shahar urush harakatlari davrida deyarli butunlay vayron qilingan edi. "Sevastopol mudofaasi" panoramasi (1902—04 yillar, rassom F.A.Rubbo) tiklandi, 1944-yil 7-mayda "Sapun Gorani shturm qilish" dioramasi barpo etildi (1959).

Sevastopol — Qora dengiz harbiy flotining asosiy bazasi. Kemasozlik va kema taʼmirlash, priborsozlik, "Ximggrom" va boshqa korxonalar, oziq-ovqat, yengil, yogʻochsozlik sanoatlari bor. Priborsozlik instituti, 2 teatr, bir qancha muzey, jumladan, Qora dengiz floti, badiiy muzeylar, Janubiy dengizlar biologiyasi instituti akvariumi mavjud. S.da tarixiy va meʼmoriy yodgorliklardan Petropavlovsk cherkovi (1843—48), Graf pristani (1846) saqlangan.

Manbalar
Sevryuga

Sevryuga () — osyotrsimonlar oilasiga mansub baliq. Uzunligi 220 sm gacha, vazni 80 kg gacha. Tanasida besh kagor suyakchalar joylashgan boʻlib, ular orasida yulduzsimon plastinkalar bor. Moʻylovi kalta. S. shagʻalli suv tubiga 20—630 ming uvildiriqtashlaydi. Erkaklari 5—13, urgʻochisi 10—17 yoshida jinsiy yetiladi. 30 yilcha yashaydi. Qora, Azov, Kaspiy, Orol dengizi havzalarida tarqalgan. Umurtqasizlar va mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Orol dengizida yashovchi S.lar koʻpayish uchun Sirdaryo va Amudaryoga chiqqach, goʻshti va uvildirigʻi uchun ovlanadi. Suzgich pufagidan yelim tayyorlashda foydalaniladi. Sunʼiy koʻpaytiriladi. Gidrotexnik inshootlar qurilib, daryolar oqimining oʻzgarishi S. sonining keskin kamayishiga olib keldi. Osyotr, sterlyad, bakrabaliq bilan duragayi olingan.

Manbalar 

Hayvonlar
Segment

Segment (lotincha segmentum — kesma, seco — kesaman) — 1) tekislikdagi Segment — egri chiziq va shu yoy uchlarini tutashtiruvchi vatar bilan chegaralangan tekis shakl. Doiraviy AtV Segment yuzi (rasmga q.) OAtV sektor yuzi bilan AOV uchburchak yuzining ayirmasiga teng; 2) fazoviy Segment — fazoviy jismni tekislik bilan kesganda undan ajratib olingan shaklning sirti bilan shu tekislik orasidagi qismi; 3) Segment yoki kesma — toʻgʻri chiziqning A va V nuqtasi orasidagi nuqtalarning A va V nuqtalarini ham oʻz ichiga olgan toʻplami. Boshqacha aytganda, Segment toʻgʻri chiziqning koordinatalari a<x< b shartni qanoatlantiradigan nuqtalar toʻplami.

Manbalar
Segregatsiya

Segregatsiya ( – ajratish) – biron irq yoki etnik guruhni chegaralangan hududga majburlab yoki ixtiyoriy yoʻl bilan koʻchirish yoxud alohida maktablar, transport vositalari, xizmat koʻrsatish korxonalari tashkil etish yoki boʻlmasa, boshqa diskriminatsiya choralari orqali ajratib qoʻyish. S. – diskriminatsiyaning alohida koʻrinishidir. Tarixda qonunlashtirilgan S. hollari boʻlgan. Chunonchi, S. AQSH janubida 19-asr 2-yarmining boshida negrlar ozod qilingandan soʻng 20-asrda ham uzoq vaqt saqlanib turdi. JARda 20-asrning 90y.lari boshigacha S.ning eng yomon shakli – aparteid mavjud edi. Irqiy kamsitishning har qanday shaklini tugatish toʻgʻrisidagi 1965-yilgi xalqaro konvensiyaga muvofiq, unda ishtirokchi davlatlar irqiy S. va aparteidni qoralash bilan birga oʻz xududlarida bunday tusdagi har qanday harakatga yoʻl qoʻymaslik, taqiqlash va yoʻqotish majburiyatini oldilar.

Manbalar
Ahmet Necdet Sezer

Sezer Axmet Nejdet (1941.13.9, Afʼyon sh.) — Turkiya davlat arbobi. Anqara universitetining huquqshunoslik ftini tugatgan (1962). 1962-yildan Ankara, Dijla va Yerkoy sh.laridagi sud organlarida ishlagan. 1983-yildan Turkiya Oliy sudi aʼzosi, 1988-yildan Konstitutsion sudi haqiqiy aʼzosi, 1998-yildan Turkiya konstitutsion sudi raisi. 2000-yil 16-maydan Turkiya Respublikasi prezidenti.

Prezidentlik davri (2000-2007) 
Sezer prezidentlikka saylanadi va 2000-yil 16-mayda qasamyod qiladi. Turkiya tarixida ilk bor sudyalik kasbidan chiqqan ilk davlat rahbari boʻladi. Sezerning prezidentlik davri 2007-yil 16-mayda tugallanishi kerak boʻlgan, biroq Turkiya buyuk millat majlisi yangi davlat rahbarini saylay olmagani sababli u bu lavozimda 2007-yil 28-avgustga qadar davom ettiradi. Bunga sabab Turkiya Konstitutsiyasida prezidentlik vakolati muddati yangi davlat rahbari saylanmagunicha choʻzilishi mumkinligi belgilangandi.

2001-yil 21-fevralda Milliy Xavfsizlik Kengashi majlisida kelib chiqqan janjal paytida Sezer konstitutsiyaviy kodekslar yozilgan kitobni Bosh vazir Bülent Ecevitga otadi. Baʼzilar „Qora chorshanba“ deb nomlanuvchi Turkiyadagi yirik iqtisodiy inqirozning asosiy sababi sifatida ushbu janjalni sabab qilib koʻrsatadi. Boshqalar esa Yevropa Ittifoqi bilan aʼzo boʻlish boʻyicha muzokaralar va Turkiyaning xalqaro valyuta jamgʻarmasi bilan mustahkam aloqalari talab qilgan tezkor islohotlar bu inqirozga sabab boʻlganini daʼvo qilishdi.

Sezer Turkiyada dunyoviylikning qatʼiy targʻibotchisi hamda himoyachisi boʻlgan, Sezer bilan Adolat va Taraqqiyot partiyasi oʻrtasida tez-tez tortishuv boʻlib turadi. Koʻp hollarda u Turkiyaning dunyoviy tuzumi tahdid ostida ekanini ochiq daʼvo qilgan. Sezer Islom ayollarning roʻmol oʻrashini talab qilinmasligiga ishongani tufayli Prezident saroyidagi rasmiy ziyofatlarda deputatlarning roʻmol oʻragan xotinlarini davradan chiqarib tashlagan.

Prezidentlik davrida Sezer 260 nafar sudlangan jinoyatlarni afv etdi, ulardan 202 nafari chapchi jangarilar tomonidan qoʻlga olingan edi.

Manbalar 

6-yanvarda tugʻilganlar
1941-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Seyiston

Seyiston, Sakiston (qadimda — Drangʻiyona) — Eron va Afgʻoniston chegarasida joylashgan tarixiy viloyat. Drangʻiyona nomi 1marta Bihistun kitobalariaya eslatilgan. Drangʻiyonaga sak qabilalari kelib joylashgani uchun (mil.av. 2-asr) Sakiston, keyinchalik S. deb atalgan. S. Mauriyalar imperiyasi, YunonBshtriya podsholigi (mil.av. 3—2-asrlarda) tarkibiga kirgan. Parfiya (mil. av. 3-asr—mil. 3-asr), Sosoniylar davlati (3—7-asrlar.), Arab xalifaligit tobe boʻlgan. 8—9-asrlarda xorijishar harakati markazlaridan biri. Yirik shaharlari: Zabol (Zobul) (Eronda), Zaranj (Afgʻonistonda). Aholisi (Sistoni xalqi va boshqalar) dehqonchilik (bugʻdoy, arpa, paxta) va chorvachilik (tuya, qoʻy, echki) bilan shugʻullanadi.

Manbalar 

 

Tarixiy viloyatlar
Zardushtiylik tarixi
Shohnomadagi joylar
Seym

Seym () — Rossiya Federatsiyasi Kursk viloyati va Ukrainaning Sumi va Chernigov viloyatlaridagi daryo. Desna daryosining chap irmogʻi. (Dnepr havzasi). Uzunligi 748 km, havzasining maydoni 27,5 ming km². Oʻrta Rossiya qirlaridan boshlanadi. Keng vodiy boʻylab yoyilib oqadi. Asosan, qordan toʻyinadi. noyabr—dekabr oxirlarida muzlab, mart — aprelda muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv sarfi (quyilish yeridan 105 km yuqorida). Quyi oqimida kemalar qatnaydi. Seym sohilida Kursk, Lgov, Rilsk, Putivl shaharlari joylashgan.

Manbalar 

    

Rossiyadagi daryolar
Ukrainadagi daryolar
Б (kirill)

Б — oʻzbek Kirill alifbosining ikkinchi harfi. Lab undosh tovushni ifodalaydi, jarangli va portlovchi. Soʻzda jarangsiz undosh oldida, soʻz oxirida jarangsiz (p) talaffuz etiladi (mas: kitobkitop, oʻqib-oʻqip va hokazo)- Baʼzan m tovushi bilan almashinadi (mas: buyum-muyum, bayram-mayram va hokazo). 1929—39 yillarda amalda boʻlgan oʻzbek lotin alifbosi va 1995 yilda qabul qilingan keyingi oʻzbek lotin alifbosidagi ikkinchi harf V koʻrinishiga ega. Jahon yozuvi tarixida turkiy xalqlar, shu jumladan oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda B. harfi oʻziga xos shaklda boʻlgan.

Manbalar 

Kirill alifbosi harflari
Bayon Sulduz

Bayon Sulduz (?-1361) - Chigʻatoy ulusi beklaridan, asli sulduz urugʻidan. Amir Qazagʻon oʻldirilgach (1358), Movarounnahr taxtiga oʻtirgan uning oʻgʻli Abdulloni jangda yengib, hokimiyatdan chetlatgan va mamlakatni amir Hoji Barlos bilan birga boshqargan. Biroq Bayon Sulduz maishatparast boʻlganligi sababli davlatni boshqarishning uddasidan chiqolmagan. Bundan foydalangan Mo'g'uliston (Jeta) xoni Tugʻluq Temur Movarounnahrga ikki karra — 1360, 1361-yillari bostirib kelgan va Bayon Sulduzni qatl qildirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahouddin ibn Shaddod

Bahouddin ibn Shaddod (toʻliq ismi: Abulmahosin Yusuf ibn Rofiʼ ibn Shaddod al-Asadiy) (1145 – 1234) – arab tarixchisi, faqihi. Bagʻdodda ayyubiylar sultoni Salohuddin al-Ayyubiy (1138 – 1191) saroyida avval qoziaskar, keyinchalik Quddusi Sharif hokimi etib tayinlanadi. Sulton Salohuddin vafot etgach, uning oʻgʻli sulton Az-Zohir Gʻoziy (1167–1215) uni Halab qozisi etib tayinlaydi. Bahouddin Ibn Shaddod oʻzi qurgan „Dor ul-hadis“ („Hadis uyi“) madrasasida umrining oxiriga qadar mudarrislik qachib, bir qancha asarlar yaratadi. Ulardan eng mashxuri – „Siyrat Salo-xiddin al-Ayyubiy“ („Salohuddin al-Ayyubiy sarguzashti“) nomli tarixiy asaridir. Bahouddin Ibn Shaddodning fiqhga doir „Mal-jaʼ al-ahkom inda iltibos al-ahkom“ ["Hukmlar chalkash boʻlganda murojaat qilinadigan (toʻgʻri) hukmlar kitobi"], „Daloil al-ahkom“ („Hukmlar dalillari“) kabi asarlari ham mavjud.

Manbalar 

Madrasa asoschilari
Beltov togʻlari (togʻ)

Beltov togʻlari — Quljuqtov togʻlarining gʻarbiy davomi. Markaziy Qizilqumda. Eng baland joyi 495 m. Beltov togʻlari (togʻ) devon davrining ohaktoshlaridan, oʻq qismn esa intruziv jinslardan tashkil topgan. Qizilqumdagi boshqa toglar kabi gersin orogenezida burmalangan. Beltov togʻlari (togʻ)da karst hodisasi keng tarqalgan. Suvayirgʻich qismi yassi. kamroq oʻyilgan, yon bagʻirlarida quruq soylar bor. Grafit topilgan.

Manbalar 

Togʻlar
Navoiy viloyati geografiyasi
Oʻzbekiston geografiyasi
Seysmik razvedka

Seysmik razvedka - kon qidirishning geofizik usullaridan biri. U portlatish va zarba manbalaridan har tomonga tarqalgan elastik toʻlqinlarni oʻrganishga asoslangan. Yer pustila bu toʻlqinlar eng chuqurda joylashgan togʻ jinslarigacha borib yetadi va ularga urilib qisman sinadi, qisman aks etib kaytadi. Yer ustida bu toʻlqinlarni seysmogrammalar sifatida Sr. stansiyalari yozib oladi. Seysmogrammalarni EHM va kompyuterlarda tahlil qilib, toʻlqinlar oʻtgan qatlamlarning geologik tuzilishi, struktura va uzilmalarning chuqurligi, tashkil etgan togʻ jinslarining tarkibi va ular bilan bogʻliq boʻlgan konlar kattakichikligini bilish mumkin.

Seysmik razvedkaning bir qancha metodlari mavjud: kaytgan toʻlqinlar, singan toʻlqinlar, chuqurlikni zonalash metodlari, umumiy chuqurliklar nuktasi kabilar. Bu Yer poʻstining geologik tuzilishini, ayniqsa neft va gaz konlari geologiyasini oʻrganishda va bu konlarni tashkil qilgan turli xildagi tektonik strukturalarni qidirib topishda, shuningdek, muhandislik geologiyasi va gidrogeologik masalalarni yechishda keng qoʻllanadi.

Manbalar 

    

Seysmologiya
Seysmogramma

Seysmogramma (seysmo... va ...gramma) — zilzila yoki portlash natijasida vujudga keladigan yer tebranishlari yoki silkinishlarini maxsus asbob (seysmograf)larda qayd etilgan yozuvi. Yer qimirlaganda (yoki portlash paytida) grunt zarralari siljiydi, bu siljishning tezligi va tezlanishi boʻladi. Siljishlar grafigi S, tezliklar yozuvi velosigramma, tezlanish yozuvlari esa akselerogramma deb ataladi. Zilzilani qayd etish muammolari bilan olimlar (mas, Xitoy olimi Chjin Xen, 78—139 yillar) milodning boshidan boshlab shugʻullangan, ammo tebranishlarni yozib olishning mukammal galvanometrik usuli 20-asrda yaratildi. Sdan foydalanib zilzilaning kuchi (ball) va energiyasi (magnituda)ni aniklash mumkin. S. asosida seysmik toʻlqinlar tarqalgan muhitning tuzilishi haqida maʼlumotlar olinadi.

Zilzila (yoki portlash) manbaidan 3 xil: boʻylama, koʻndalang va sirtki toʻlqinlar tarqaladi. Seysmik toʻlkinlar birbiridan xususiyatlari va tarqalish tezligi bilan farq qiladi. Boʻylama toʻlqinlarning tarqalish tezligi katta (~ 8 km/s) boʻlganligi sababli, Yer toʻlqinlar darakchi rolini oʻynab, keyingi toʻlqinlarning kelishidan ogohlantiradi (rayemda S.ning boshlangʻich qismi). Koʻndalang toʻlqinlarning tarqalish tezligi (~ 5 km/s) kichikroq boʻlganligi sababli, seysmostyaga kechroq yetib keladi. Bu toʻlqinlarning tebranish amplitudalari va tezlanishi katta boʻladi, shu sababli bino va inshootlar uchun koʻndalang toʻlqinlar xavfli hisoblanadi (S.ning oʻrta qismi). Sirtki toʻlqinlarning tezligi avvalgilarinikidan kichikroqboʻladi (S.ning oxirlari). S. yordamida turli seysmik toʻlqinlarning kuzatilayotgan punktga kelgan vaqti, zilzila paydo boʻlgan vaqt, zilzila oʻchogʻi va kuchi aniklanadi. S. zilzila (yoki portlash) natijasida toʻlqinlar tarqalgan muhitning tuzilishini aks ettiradi.

Manbalar
Sekretlar

Sekretlar (lot. secretus — ajratilgan) — bez hujayralari ishlab chiqaradigan va ajratadigan modda. Fiziologik ahamiyatiga koʻra, sekretsiya mahsulotlari inkretlar (gormon) va ekskretlarga boʻlinadi. Kimyoviy tarkibiga koʻra, koʻpchilik S. oqsil (meʼdaichak yoʻlidagi va meʼda osti bezi fermentlari), polipeptid (mas, gipofiz gormonlari), steroid (jinsiy va buyrak usti bezi gormonlari) boʻlishi mumkin. Shuningdek, S. tarkibiga noorganik birikmalar (meʼda bezlari ishlab chiqaradigan xlorid kislota tuzlari va hokazo) ham kiradi. S.lar nordon va kislotali reaksiyaga ega boʻladi. Organizmning normal hayot faoliyati uchun S. muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Sekretsiyalar

Sekretsiyalar (lot. secretio — bulinish) (geologiyada) — togʻ jinslaridagi bushliklarning kristall va kolloid moddalar bilan toʻlishi natijasida hosil boʻladigan mineral agregatlar. Alohida qavatlari rangi va tarkibiga koʻra birbiridan farq qiladi. Odatda, S. uchun mineral moddalarning boʻshliqlar devorlaridan markazga tomon konsentrik kavatlanish ketma-ketligi xos. Bunda druzalar hosil boʻladi. Baʼzan S. oʻrtasida turli minerallardan hosil boʻlgan kovak qoladi. Diametri 10 mm gacha boʻlgan S. bodomtoshlar, undan kattalari jeodalar deyiladi. Asosan, S. gidrotermal yoki gipergen jarayonlarda xreil boʻladi. Sdan koʻpincha muzeylar uchun yuqori baholi kolleksiya sifatida foydalaniladi.

Manbalar
Sekstant

Sekstant (lot. sextans — oltinchi) — ufq ustidagi osmon yoritqichlarining balandligini belgilash yoki kuzatuvchi joyi koordinatalarini aniqlash maqsadida koʻrinadigan jismlar orasidagi burchaklarni oʻlchash uchun moʻljallangan koʻzguliqaytargichli asbob. Uning yordamida 140° gacha burchaklarni oʻlchash mumkin. S.ning ishi yorugʻlikning yassi koʻzgulardan qaytish qonuniga asoslangan. Asosan, korpus, kuzatuv trubkasi (optik trubka) va shkaladan iborat. Limbi aylananing 1/6 qismi (60°) ni tashkil qiladi (nomi shundan). S. yordamida, mas, kosmonavt osmondagi oriyentirlar orasidagi burchak masofani yoki Oy sirtiga qoʻnganda ularning mahalliy ufqsan balandligini aniqlaydi. S. qadimdan koʻpgina rasadxonalarda (mas, Ulugʻbekrasadxonasit) qoʻllanib kelgan.

Manbalar
Sel

Sel — togʻ vodiylari, soylar va jarlardan oqib keladigan, katta vayrongarchilik kuchiga ega boʻlgan qisqa muddatli loyqa yoki loyqatosh aralash kuchli suv oqimi. Qorlarning jadal erishi, kuchli jala yogishi natijasida togʻlardan boshlanadigan kichik daryo va soylar havzalarida sodir boʻladi. Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Qrim, Karpat, Sharqiy Sibir togʻlarida kuzatiladi. Sel tarkibiga qarab loyqatoshli, loyqali, suvtoshli, suvshoxshabbali turlarga; fizik turiga koʻra qovushoq va noqovushoq turlarga boʻlinadi. Oʻrta Osiyoda sel togʻ olditogʻli zonalarda koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysi, Chirchiq-Ohangaron havzasi daryolarining togʻli qismlari; Qirgʻizistonda Talas, Chu, Norin daryolari hamda Issiqkoʻl havzalari, Chatqol va Olay togʻlarining yon bagʻirlari; Tojikistonda Zarafshon, Surxob, Obixingov, Varzob, Vaxsh, Panj va boshqa daryo havzalari; Turkmanistonda Katta Bolxan va Kopetdogʻ yon bagʻirlari xavfli sel mintaqalari hisoblanadi.

Sel xalq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi; aholi punktlari, gidrotexnika inshootlari, yoʻl, koʻprik va hokazolarni vayron qiladi, qishloq xoʻjaligi ekinzor, bogʻ va yoʻllariga loyqa aralash tosh, toshshagʻal chiqarib tashlaydi, tuproq qatlamini yuvib ketadi. Selga qarshi kurashish uchun tashkiliyxoʻjalik, agrooʻrmon melioratsiyasi va gidrotexnika tadbirlari kompleksidan iborat seldan himoya vositalari qoʻllanadi.

Yana qarang 
 Sel ombori

Manbalar 

Gidrologiya

Tabiiy hodisalar
Tabiiy ofatlar
Selemja

Selemja — Rossiya Federatsiyasi Amur viloyatidagi dare, Zeya daryosining (Amur havzasi) chap irmogʻi. Uzunligi 647 km, havzasining maydoni 68,6 ming km². YamAlin va Ezop togʻlari tutashgan joydan boshlanadi. Quyi oqimida ZeyaBureya tekisligining shim. cheti boʻylab oqadi. Yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 715 m³/sek. noyabrda muzlab, may boshlarida muzdan boʻshaydi. Nora daryosi quyiladigan yerdan boshlab quyilish joyigacha (326 km) kema qatnaydi. S.ning yuqori oqimida oltin koni bor.

Manbalar 

    

Rossiyadagi daryolar
Selenga

Selenga yoki Selenge (; ) — Mongoliya va Buryatiyadagi daryo. Ider va Muren daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 1024 km, havzasining maydoni 447 ming km². Asosan, past togʻlar va sertepa tekisliklardan oqib oʻtib, Baykal kuliga delta hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: EgiynGol, Jida, Orxon, Chikay va boshqa Oʻrtacha suv sarfi 900 m³/sek., yoz—kuz oylarida suvi kupayadi. Selenge Baykal kuli havzasidagi eng yirik dare. noyabrdan aprelgacha muzlaydi. Selenge havzasida umumiy maydoni 616 km² ga teng 5,5 mingdan ortiq kul bor. SuxeBator shahrigacha kema katnaydi. Selenge buyida UlanUde sh. joylashgan.

Manbalar 

Россиядаги дарёлар
Selenit

Selenit (yun. selene — Oy) — gips turi, mineral. Odatda, togʻ jinslari yoriklarida devorlarga perpendikulyar joylashgan ingichka tolasimon mineral agregatlar hosil qiladi. Uzunligi 10—15 sm gacha boʻlib, yorugʻlik nurlarini ipak singari chiroyli aks ettiradi. Turli aralashmalariga qarab rangi oq, zangori oqdan sariq va pushti ranggacha boʻladi. S. bezaktosh sifatida keng qoʻllanadi (yana qarang Gips).

Manbalar
Seliger

Seliger - Rossiya Federatsiyasi Tver va Novgorod viloyatlaridagi koʻl. Valday qirlarining shim.sharkida, 205 m balandlikda. Maydoni 212 km². Oʻrtacha chuq. 5,8 m, eng chuqur joyi 24 m. Uzunligi shim.dan janubga 100 km. Birbiriga irmok/iap orqali qoʻshilgan bir necha alohida qismdan iborat. Qirgʻoqlari egribugri. Shimoliy qismida 160 ga yaqin orol bor. noyabr— dekabrda muzlab, aprel—mayda muzdan boʻshaydi. Koʻlga 110 ta daryo quyiladi: asosiylari: Cheryomuxa, Krapivenga, Sorocha, Momenga. Koʻddan Selijarovka daryosi oqib chiqadi. Baliq ovlanadi. Turizm rivojlangan S.ning shim. sohilida Ostashkov sh. joylashgan.

Manbalar
Semantika

Semantika (yun. semantikos — bildiruvchi, ifodalovchi) — 1) til yoki uning bironbir birligi (soʻz, soʻzning grammatik shakli, frazeologizm, soʻz birikmasi, ran) orqali ifodalanadigan butun mazmun, maʼno, axborot; 2) turli til birliklarining maʼnoviy tomonini oʻrganuvchi tilshunoslik boʻlimi; semasiologiya. Ayrim lugaviy unsurlar tushunchalarni bildiradi, bu tushunchalarni esa faqat toʻliq gaplar va ularning qoʻshilmalari ifodalashi mumkin. Binobarin, S.ning oʻrganish obʼyekti ham, asosan, toʻliq, mustaqil maʼnoli soʻzlar va gaplarning maʼnolar tizimidir. S. fan sifatida 19-a.ning 2-yarmidan rivojlana boshlagan va hozirgacha birbiridan sifat jihatidan farqlanuvchi bir necha bosqichni oʻtgan.

Semantika lingvistik ma'noni o'rganadi . Ma’no nima ekanligini, so‘zlarning qanday ma’no olishini, murakkab iboraning ma’nosi uning qismlariga qanday bog‘liqligini tekshiradi. Ushbu jarayonning bir qismi sezgi va mos yozuvlar o'rtasidagi farqni o'z ichiga oladi . Sezgi ifoda bilan bog'liq boʻlgan g'oyalar va tushunchalar bilan beriladi, havola esa ifoda ishora qiladigan ob'ektdir. Semantika grammatik jihatdan to'g'ri jumlalarni qanday yaratishni belgilaydigan qoidalarni o'rganadigan sintaksis va odamlarning muloqotda tildan qanday foydalanishini o'rganadigan pragmatikaga qarama-qarshidir .

Leksik semantika - so'z ma'nosini o'rganadigan semantika bo'limi . U so'zlarning bir yoki bir nechta ma'noga ega ekanligini va ular bir-biri bilan qanday leksik aloqada turishini tekshiradi . Frazaviy semantika gaplarning mazmunini kompozitsiyaviylik hodisasini yoki so‘zlarni tartibga solish orqali yangi ma’nolar yaratishni o‘rganadi. Rasmiy semantika til va ma'no o'rtasidagi munosabatlarning aniq asoslarini ta'minlash uchun mantiq va matematikaga tayanadi . Kognitiv semantika ma'noni psixologik nuqtai nazardan ko'rib chiqadi va til qobiliyati va dunyoni tushunish uchun ishlatiladigan kontseptual tuzilmalar o'rtasidagi yaqin aloqani nazarda tutadi. Semantikaning boshqa tarmoqlariga konseptual semantika , hisoblash semantikasi va madaniy semantika kiradi.

Manbalar
Semarang

Semarang — Indoneziyadagi shahar. Markaziy Yava provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,4 mln. kishi (1990yillar oʻrtalari). Yava o.ning shim. sohilidagi tashqi savdo va baliq ovlash porti. Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, yogʻochsozlik, taxta tilish, toʻqimachilik, kema taʼmirlash korxonalari bor. Milliy musiqa asboblari ishlab chikariladi. Issiklik elektr st-yasi, universitet bor. Chetga kofe, choy, shakarqand, kauchuk, kopra, tamaki chiqariladi.

Manbalar 

Indoneziya shaharlari