yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Jamol Abdul Nosir

Jamol Abdul Nosir (; 15-yanvar 1918, Iskandariya, Asyut viloyati Bann Mur qishlogʻi — 28-sentyabr 1970, Qohira) - Misr Arab Respublikasining davlat va siyosiy arbobi, 1939 yil harbiy bilim yurtini, 1942 yil harbiy-shtab kollejini tugatgan. 1948— 1949 yillardagi Arab—Isroil urushi ishtirokchisi, "Ozod zobitlar" tashkilotini tuzib inqilobiy harakatga rahbarlik qilgan. N. Inqilobiy kengashning avvalo rais oʻrinbosari, soʻng raisi, 1952—56 yillarda Misr Bosh vaziri oʻrinbosari, Ichki ishlar vaziri, Bosh vaziri boʻlgan. 1956 yil iyun — 1958 yil fevralda Misr prezidenti. 1956 yil Misr xalqining ingliz-fransuz-isroil agressiyasiga qarshi kurashiga boshchilik qilgan. 1958 yil N. rahbarligida Misr bilan Suriya qoʻshilib, Birlashgan Arab Respublikasi (BAR) vujudga keldi. N. 1958 yil BAR prezidenti, 1963 yil Arab sotsialistik ittifoqining raisi, 1956 yildan BAR qurolli kuchlari bosh qoʻmondoni. 1961 yilda Suriyani BARdan ajralib chiqishi N.ning umum millatparvarlik siyosatiga hamda 1967 yildagi Isroil bilan boʻlgan "olti kunlik urush"da Misr armiyasining yengilishi N.ning siyosiy mavqeiga sezilarli zarba bergan.

Manbalar 

1918-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
15-yanvarda tugʻilganlar
28-sentyabrda vafot etganlar
Nosir Xisrav

Nosir Xisrav (toʻliq ismi: Abu Muʼiniddin Nosir Xisrav al - Qubodiyoniy) (1004, Qubodiyon — 1088, Badaxshon) — fors-tojik shoiri, mutafakkiri. Boshlangʻich maʼlumotni oʻz qishlogʻida olgan, keyin Marv va Balx madrasalarida tahsilni davom ettirgan. Mahmud Gʻaznaviy va uning oʻgʻli Masʼud saroyida mirzalik qilgan, soliq mahkamasini boshqargan. U 7 yil (1045—52) davomida Eron, Ozarbayjon, Armaniston, Suriya, Misr, Arabiston, Iroq mamlakatlarini kezib chiqadi. Uning "Safarnoma" asari shu sayohat natijasida yaratilgan. Adolatli hukmdorlar tufayli osoyishta va farovon shaharlarni koʻrgan Nosir Xisrav keyinchalik oʻz asarlari orqali odil podshoh g'oyasini ilgari suradi.

Misrda 3 yil yashab, fotimiylar tariqatiga kiradi va ismoiliylar maslagini qabul qiladi. Fotimiylar butun dunyoni egallashni maqsad qilib, uni 12 jazira (orol)ga boʻlgan edilar. Nosir Xisrav Xuroson boʻyicha jazira boshligʻi — Hujjat etib tayinlanadi (baʼzi sheʼrlarida "Hujjat" taxallusini ham qoʻllagan). Keyinchalik, 1052 - yilda Balxga qaytgan Nosir Xisrav bu yerda ismoiliylik gʻoyalarini qizgʻin targʻib-tashviq qila boshlaydi. Bu harakati uchun shoir shialik va kofirlikda ayblanib, oʻlimga hukm qilinadi. Shundan soʻng u qolgan 25 yillik umrini Badaxshonda — Hazrati Sayyid qishlogʻidagi Yumgʻon darasida oʻtkazadi. Uning daʼvatlari natijasida bu yerda ismoiliylar jamoasi vujudga keladi. Maqbarasi asrlar davomida ziyoratgohlardan biri boʻlib, mahalliy aholi tomonidan "Mozori Shoh Nosir" deb atalgan.

Asarlari
Nosir Xisrav 
 "Safarnoma", 
 "Zod ul-musofirin", 
 "Vajhi din", 
 "Saodatnoma", 
 "Roʻshnoinoma", 
 "Xon ul-ixvon", 
 "Boʻston ul-uqul", 
 "Dalil ut-mutahayyirin",
 "Jomeʼ ul-hikmatayn", 
 "Risola dar javobi 99 savoli falsafi", 
 "Kushoyish va rahoyish" kabi koʻplab sheʼriy va nasriy asarlar yaratgan. 
U fors-tojik va arab tillarida ikki devon ham tuzgan, lekin arab tilidagi devonining tafsiri hozirgacha nomaʼlum. Shoirning qasida, gʻazal, qitʼa va ruboiylarini oʻz ichiga olgan, 12 ming misradan iborat forsiy devoni esa Eronda bir necha marta chop etilgan.

Dunyoviy ilmlarni chuqur oʻzlashtirgan Nosir Xisrav hur fikrli kishi boʻlgan. Olam va Odam mohiyati toʻgʻrisida aql vositasida falsafiy fikr yuritgan. Dunyoning nomukammalligi, inson tabiatining noqisligi xususida "Xudo bilan munozara" degan sheʼr ham yozgan. Ijodi orqali adolatsiz zamon, johil va manfaatparast kishilarni tanqid qilib, mehnatkash dehqonni, kosibu hunarmandni, ilm sohiblarini ulugʻlagan, insoniy kamolotga daʼvat qilgan. Uning hur fikrlari oʻzidan keyingi ijodkorlar, jumladan, Umar Xayyomga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

Nosir Xisrav asarlari dunyoning koʻplab tillariga tarjima qilingan. Bir nechta sheʼrlari, "Saodatnoma" masnaviysidan parchalar va "Safarnoma" asari M. Muinzoda, Sh. Shomuhamedov, Gʻ. Karimlar tomonidan oʻzbek tiliga oʻgirilgan.

Manbalar 
 Safarnoma, T., 2003.

Adabiyot 
 Bertels A.Ye. Nasir-i Xosrav i ismailizm, M., 1959; 
 Samarqandiy D., Shoirlar boʻstoni, T., 1981.
Abdulla Nosirov

Abdulla Nosirov (1899-yil 6-dekabr, Toshkent, Turkiston general-gubernatorligi – 1987-yil, Toshkent, Oʻzbekiston SSR) – oʻzbekistonlik olim, bibliograf, xattot, manbashunos.

Biografiyasi 
Abdulla Nosirov 1889-yil 6-dekabrda Toshkentning Mahsidoz mahallasida sahhof oilasida tavallud topgan. Toshkentning Koʻkaldosh va Beklarbegi madrasalarida tahsil oladi. Koʻkaldosh madrasasida mudarrislik qilgan bobosi shoir va xattot Sirojiddin mahdum Sidqiy Mirzohid oʻgʻli Xondayliqiy ustozligida xattotlik sanʼatini, arab va fors tillarini oʻrgangan. 1922—1940-yillarda Toshkent shahar va tuman kutubxonalarida, 1940—1943-yillarda hozirgi Oʻzbekiston milliy kutubxonasining sharq qoʻlyozmalari boʻlimida ishlagan. 1943—1987-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti ilmiy xodimi. 1987-yilda vafot etgan.

Ilmiy faoliyati 
Abdulla Nosirov sharqshunoslik institutidagi qoʻlyozma va bosma kitoblar boʻyicha Oʻrta Osiyo olimlari, shoirlari (jumladan, Al-Xorazmiy, Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Ulugʻbek, Navoiy, Bobur, Fuzuliy, Muqimiy, Furqat) hamda oʻlka va shaharlar haqida bibliografik maʼlumotlar toʻplagan, ularga koʻrsatkichlar tuzib, mavzusiga koʻra, sohalarga taqsimlab chiqqan. Oʻrta Osiyo xalqlari madaniyati, tarixi va boshqalarga oid bir kancha ilmiy risolalar, jumladan, tarix fanlari doktori, professor Ilyosiddin Gʻozi oʻgʻli Nizomiddinov, filologiya fanlari doktori Abdusodiq Irisovlar bilan hammualliflikda „Oʻrta Osiyolik qirq olim“ (1961), tarix fanlari nomzodi Quvomiddin Munirov va Abdusodiq Irisov bilan hammualliflikda „Toshkent tarixida baʼzi siymolar“ (1983), Quvomiddin Munirov bilan hammualliflikda „Alisher Navoiy qoʻlyozma asarlari katalogi“ (1970), filologiya fanlari nomzodi Hamidulla Hikmatullaev bilan hammualliflikda „Ali Qushchi“ (1964) va „Ahmad Fargʻoniy“ (1968) nomli asarlar muallifi. „Oʻrta Osiyolik qirq olim“ va „Toshkent tarixida baʼzi siymolar“ asarida 70 dan koʻp olimlarning hayoti va ijodiy faoliyati haqida maʼlumotlar berilgan, „Alisher Navoiy qoʻlyozma asarlari katalogi“ asarida Navoiyning hayot davridan XX asr boshlarigacha koʻchirilgan 450 qoʻlyozma asarlari toʻgʻrisida muhim maʼlumot keltirilgan. Xattot sifatida toshkentlik tarixchi Muhammad Solih Qoraxoʻja oʻgʻlining „Tarixi jadidan Toshkand“ nomli qoʻlyozma asarini koʻchirgan. Mirzo Ulugʻbek haqida batafsil maʼlumot beruvchi 500 sahifali bibliografiya, Forobiy va Ibn Sinolarning hayoti va ijodiga oid 600 ga yaqin qoʻlyozma va nashrlar manbalar roʻyxati berilgan bibliografiyani tuzib chiqqan. 1964-yildan boshlab tarix, adabiyot, sanʼat va boshqa sohalarga oid maʼlumotlar mavjud boʻlgan „Qizil Oʻzbekiston“, „Sovet Oʻzbekistoni“, „Toshkent haqiqati“, „Toshkent oqshomi“, „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ gazetalarning 2600 nusxasini toʻplab, muqovalatib, maxsus mundarija yozib, institut qiroatxonasiga topshirgan.

Mukofotlari 
„Hurmat belgisi“ ordeni, „Mehnat faxriysi“ medali bilan mukofotlangan.

Manbalar 

Toshkent madrasalarida mudarrislik qilganlar
Koʻkaldosh madrasasida mudarrislik qilganlar (Toshkent)
Oʻzbekiston olimlari
Xattotlar
1987-yilda vafot etganlar
Poʻlatjon Nosirov

Poʻlatjon Xayrullayevich Nosirov (1948.6.1, Urgut shahri - 1999.15.9, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston qishloq xujaligi Fanlar akademiyasi akademik (1992), iqtisod fanlari doktori (1987), professor (1991). Toshkent xalq xujaligi institutini tugatgan (1970). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot institutida ilmiy xodim (1972—75), ilmiy kotib, boʻlim bosh-ligʻi, direktor oʻrinbosari (1975— 90), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat rejalashtirish qoʻmitasi raisining oʻrinbosari (1990—92), Oʻzbekiston moliya vazirining 1-oʻrinbosari (1992—93), Istiqbolni belgilash va statistika davlat qoʻmitasi raisining 1-oʻrinbosari (1993—94), shu qoʻmita Bosh hisoblash markazining Bosh direktori (1994), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida Bosh maslahatchi — Tahlil va axborot markazining rahbari (1994—96), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasida 1-prorektor (1996—97), 1998-yildan Bank va moliya akademiyasi moliya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda tovar-pul munosabatlari, narxlarning shakllanishi, rejalashtirish hamda marketing muammolariga bagʻishlangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oʻzbekiston olimlari
Temurjon Nosirov

Temurjon Xayrullayevich Nosirov (1941.25.7, Toshkent viloyati Zangiota tumani) — energetik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Texnika fanlari doktori (1989), professor (1990), Toshkent politexnika institutini tugatgan (1963). Shu intda dotsent, professor (1963 —95); "Elektr stansiyalari" kafedrasining mudiri (1980-95), 1995-yildan "Oʻzbekiston energomarkazi"ning bosh direktori, ToshTU energetika fakulteti professor, "Elektroenergetika" yoʻnalishining ilmiy rahbari. Ilmiy ishlari elektroenergetika tizimlarning turli rejimlari tahlili uchun nazariy umumlashtirilgan modellari va algoritmlariga hamda avtomatlashtirilgan dispetcherlik boshqaruvi tizimlariga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Lineynie raschetnie modeli setey elektricheskix sistem, T., 1982; Osnovi teorii i rascheta ustanovivshixsya rejimov elektricheskix sistem, T., 1985; Ustanovivshiyesya rejimi elektroenergeticheskix sistem i ix optimizatsiya, T., 1999.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston olimlari
Elyor Nosirov

Elyor Rasulovich Nosirov (1953-yil 22-sentabr, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq artisti (2003). 1974-yili Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tamomlagan. 1974-1987-yillar Hamza teatrida, 1987-yildan Abror Hidoyatov nomidagi drama teatrida aktyor sifatida faoliyat olib borgan. Shufterle (Shiller, „Qaroqchilar“) sahnadagi ilk obrazi. Nodir (E. Vohidov, „Oltin devor“), Ilhom (U. Umarbekov, „Shoshma quyosh“), Rahmatilla (Uygʻun, „Ibn Sino“), Iskandar (Navoiy, „Iskandar“), Otello (U. Shekspir, „Otello“), Qoriishkamba (S. Ayniy, „Buxoro“), Mehmonxoʻjayev (R. Bobojon, „Togʻa-jiyanlar“) va boshqa rollarni ijro etgan. Nosirov televizion va videofilmlar, telepostanovkalarda ham rollar ijro etgan („Qirolning dil xushi“, „Vafodor“, „Bahs“, „Bir fojia izidan“, „U Romeo emas“, „Soʻnggi oʻq“, „Xolisxon“, „Koʻngil koʻchalari“, „Neyron operatsiyasi“, „Qirq togʻoraning qirq nogʻorasi“ va boshqalar). Nosirov dublyaj sanʼatining yetakchi aktyorlaridan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Nosiruddin al-Hanafiy

Nosiruddin al-hanafiy, Nosir Toʻra (19-asr oʻrtalari, Buxoro — 1920chi yillar, Kobul) — Buxoro amirligi va Buxoro respublikasida ijod qilgan oʻzbek tarixchisi, amir Muzaffarning oʻgʻli.

Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Buxoro ilmiy jamiyati aʼzosi (1921—23). U Buxoro Arki tarixiga doyr "Tahqiqoti Arki Buxoro" asarini shu jamiyat hamkorligida yozgan. Shuningdek, uning Buxoro amirligi tarixiga bagʻishlangan "Osori salotin" ("Sultonlardan qolgan yodgorliklar"), "Tuhfat uz-zoirin" ("Ziyoratchilarga tuhfa", 1910-yilda Buxoro toshbosma nashriyotida chop etilgan), "Hodi uz-zoirin" ("Ziyoratchilar uchun koʻrsatkich"), "Kunuz al-atqiyo" ("Taqvodorlarga atalgan xazinalar") kabi asarlari mavjud. Amir Olimxonning talabi bilan uning oila aʼzolari va yaqin qarindoshlari qatorida (jami 51 kishi) Afgʻonistonga yuborilgan (1923-yil iyul).

Manbalar

Adabiyotlar 
 Zakhidova S. A., Rukopis' «Tukhfat-uz-zairin» Nasiraddina ibn amir Muzaffara kak istochnik po izucheniyu gorodskoy kul'tury Bukhary // Obshchestvennyye nauki v Uzbekistane, № 3, 2001

 

Tarixchilar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nosirxon toʻra Sayd Kamolxon toʻra oʻgʻli

Nosirxon toʻra Sayd Kamolxon toʻra oʻgʻli (1871, Kosonsoy — 1938.3.9) — Turkiston muxtoriyati hukumati maorif vaziri (1917— 18), sovet hokimiyatiga qarshi olib borilgan harakat raqbarlaridan biri, yirik ulamo. Buxoroda, Kobul, Dexli, Bagʻdod va Hijoz shaharlarida tahsil oldi. Turkistonga kaytgach (1912), Namangan shahar qozisi boʻlgan. 1913-yildan boshlab, jadidchilik harakatida faol qatnashgan. „Shuroy islomiya“ tashkilotining Namangan shoʻʼbasi rahbari, Namangan shahri Dumasi aʼzosi (1917). Turkiston oʻlka musulmonlari favqulodda IV qurul-toyi (1917-yil 26—28-noyabr)ni oʻtkazishda jonbozlik koʻrsatdi. 1918-yil fevralda muxtoriyat hukumati bolsheviklar tomonidan agʻdarilgach, bir yil mobaynida yashirin hayot kechirgan. U Koson-soyda „Milliy ittihod“ tashkiloti yacheykasini tashkil qilgan (1919). Sovet rejimi tomonidan qamoqqa olinadi, soʻngra Orenburgga surgun qilinadi (1924—29). Surgundan kaytgach, mavjud tuzumga qarshi faol harakatni davom ettirdi. Qatagʻon qilingan Nosirxon toʻra Sayd Kamolxon toʻra oʻgʻli qamoqda vafot etadi. „Tarixi Turkiston“ (15 boʻlimdan iborat), „Orenburg maktublari“ esdaligi va boshqa asarlari mavjud.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Sobitxon Nosirxoʻjayev

Sobitxon Hoshimovich Nosirxoʻjayev (1929.28.12, Toshkent) — tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), tarix fanlari doktori (1971), professor (1972). Toshkent yuridik instituting tugatgan (1951). Toshkent politexnika institutida katta oʻqituvchi (1954—64). Toshkent pedagogika institutida dotsent (1964—71), kafedra mudiri (1971—82), demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyeti kafedrasi professor (1989-yildan). Toshkent viloyati pedagogika instituti rektori (1983—88). Asarlari Oʻzbekistonda tarix, madaniyat, maʼrifat, milliy gʻoya, istiklol mafku-rasiga masalalariga bagʻishlangan. "Oʻzbekiston ziyolilari" (oʻzbek va rus tillarida, T., 1972), "Siyosatshunoslik fanidan qoʻllanma" (1992), "Prezident Islom Karimovning "Oʻzbekiston XXI asr boʻsagʻasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari" asari milliy gʻoya va maʼnaviyat asoslari, politologiya fanida foydalanish uchun qoʻllanma" (2001), "Maʼnaviyat asoslari" (2003) va boshqa oʻquv qoʻllanmalari muallifi.

Manbalar 
 Siyosatshunoslik lugʻati, T., 1993; Sotsiologiya asoslari, T., 2001.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbek tarixchilari
Oʻzbekiston olimlari
Nosqovoq

Nosqovoq, nosdon, noskadi — nos solinadigan idish. Ogʻzi tiqin bilan berkitiladigan boʻgʻzi tor, quyi qismi keng shaklda boʻladi. Qovoq (suv-qovoq)ning poʻsti qattiq alohida navidan maxsus oʻstirib tayyorlanadi (baʼzan qovoq tuga boshlagandan soʻng istalgan shaklda qolip yasab, unga kiygizib qoʻyiladi va kerakli shaklga solinadi); bandi oʻrni (bosh qismi)dan teshiladi, ichi qirib tozalanadi, ichi 1—2 kun yogʻga toʻldirib qoʻyiladi, yogʻ qovoq poʻstiga shimilgach, rangi jigarrang, qizil tusga kiradi. Shundan soʻng buyum yuzasi silliqlanadi, oʻyma va boʻyama naqshlar bilan bezatiladi; mis, birinj, kumush va boshqa xom ashyolardan qopqoq, zanjir, belbogʻ qilinadi, baʼzan koʻzmunchoq va tangachalar osiladi hamda qopqoq qismiga qimmatbaho toshlar qadaladi. Fargʻona vodiysida mis, kumush, mol shoxi va boshqalardan dumaloq va ellips shakli (koʻpincha obdas-ta koʻrinishi)da yasalgan turi nosdon deb ataladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nota

Nota (lotincha: nota — belgi, ogohlantirish) — q. Diplomatii nota.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nota (musiqa)

Nota (lotincha nota) — 1) musiqa asarlarini yozib olish uchun qoʻllaniladigan yozuv belgisi (qarang Nota yozuvi); 2) musiqa asari yozilgan varaq, daftar, kitob va boshqa

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nota almashish

Nota almashish — xalqaro shartnomalarnn tuzish shakllaridan biri. Odatda, diplomatik munosabatlarni oʻrnatish, diplomatik missiyalarni elchixonaga aylantirish, biron-bir shartnomaning ayrim qoidalarini aniklashtirish, shartnoma amal qilishini toʻxtatish, mulkni topshirish va shahrik. masalalar boʻyicha davlatlar oʻrtasida bitimlar tuzishda notalar almashiniladi. Shartnomani tashkil qiluvchi notaning aynan bir xil matnini tomonlar dastlabki tarzda ogʻzaki yoki diplomatik yozishmalar yoʻli bilan kelishib oladilar.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nota yozuvi

Nota yozuvi, notatsiya — musiqa tovushlarining balandligi, uzunligi va boshqa xususiyatlarini ifodalovchi belgi notalardan iborat yozuv usuli; musiqa asarining yozuv ifodasi. Nota yozuvi qadimdan turli xalqlar musiqa amaliyoti va ilmiy izlanishlarning mah-suli sifatida yuzaga kelgan (Qad. Misr, Bobil, Qad. Xitoy va boshqalar). Nota yozuvining bizgacha yetib kelgan dastlabki namunalari miloddan avvalgi 3-asrda Yunonistonda paydo boʻlib, harflar bilan ifodalanganligi uchun harfli Nota yozuvi deyilgan. Bunday Nota yozuvi ning maʼlum turini Oʻrta Osiyoda Forobiy ishlab chiqqan. Harfli Nota yozuvi tovushlar balandligi va parda tuzil-malarini aniqlashga yordam bergan. Nota yozuvining mukammalashishida koʻp mamlakatlarda yuzaga kelgan turli tabulaturalar muhim rol oʻynagan. Oʻrta Osiyoda Safiuddin al-Urmaviy (13-asr) tomonidan ud cholgʻu asbobi pardalariga moʻljallab yaratgan 2 xil tabulaturalar maʼlum boʻlgan. Ular jadval shak-lida boʻlib, tovushlar balandligi turli harflar bilan, davomiyligi esa ra-qamlar (yoki nuqtalar) yordamida ifodalangan. 19-asr oxirida Xorazmda "tanbur chizigʻi" deb nomlangan tabulatura shaklidagi Nota yozuvi joriy etilgan. Oʻrta asrlarda Yevropa cherkov vokal musiqasida nevma (matn soʻzlari ustiga koʻyilgan ohang yoʻnalishini koʻrsatuvchi maxsus belgi)larga asoslangan Nota yozuvi keng tarqaldi. Tovush balandligini aniqroq koʻrsatish uchun bu belgilar gorizontal chiziqlarga yozila boshlagan. 11-asrda Gvido d’Aretsso mazkur Nota yozuvi turini takomillashtirib 4 chizikli Nota yozuvi ni kashf qilgan. 16-asr oxiridan gomofoniya uslubida generalbas usuli joriy etilgan. Unda bas ovozi tovushlari tagida yozilgan raqamlar muayyan akkordlarni ifodalagan. Hozirgi Nota yozuvi 5 ta gorizontal chiziklar (nota yoʻli)ga (ularning orasiga, yuqorisi yoki pastiga) yoziladigan notalardan tashkil topgan. Notalar to-vushlarning uzun-qisqaligiga qarab oval shaklidagi boʻsh va qora doiracha (boshcha)lardan iborat boʻlib, ulardan dumli yoki dumsiz (yuqoriga yoki past-ga) chiziqchalar tortilib yoziladi. Notalar nomi 7 ta boʻlib, ular muayyan kalitlaritsa turlicha yoziladi.

Yana q. 

 Alteratsiya
 Dinamika
 Pauza

Adabiyot 
 Akbarov Il., Muzika savodi, T., 1953; Rajabov I., Makrmlar masalayeiga doyr, T., 1963.

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Notariat

Notariat ( — mirza, kotib) — yuridik ahamiyatga ega boʻlgan huquqlar va faktlarni tasdiqlash vazifasi topshirilgan va qonunda nazarda tutilgan boshqa notarial harakatlarni bajaruvchi organlar tizimi. Oʻzbekiston Respublikasida davlat va xususiy amaliyot bilan shugʻullanuvchi notarial idoralar Notariat tizimini tashkil etadi, ular boʻlmagan aholi yashaydigan joylarda baʼzi notarial harakatlar fuqarolar yigʻinlarining raislari (oqsoqollar) tomonidan amalga oshiriladi. Notarial idoralar yuridik faktlarni belgilaydigan va fuqarolik huquqlari toʻgʻrisidagi nizolarni hal qiluvchi sud muassasalaridan farqlanadi. Bu idoralar fuqarolar bilan bevosita uchrashish yoʻli bilan yoki qonunda koʻrsatilgan hollarda hujjatlarga asosan nizosiz huquqlarni va yuridik faktlarni tasdiqlaydi va shu kabi amallarni bajaradi.

Oʻzbekiston Respublikasida Notariatning tashkil etilish prinsiplari va faoliyati Oʻzbekiston Respublikasining "Notariat toʻgʻrisida"gi qonuni (1996-yil 26 dekabr), Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Notariat toʻgʻrisida chiqargan qarorlari va Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan tasdiqlangan "Oʻzbekiston Respublikasi notarial idoralari tomonidan notarial harakatlarni bajarish tartibi toʻgʻrisida"gi, "Oʻzbekiston Respublikasi davlat notarial idoralarining notariuslari va xususiy amaliyot bilan shugullanuvchi notariuslarning notarial harakatlarni amalga oshirish tartibi toʻgʻrisida"gi 1997-yil 28-apreldagi qoʻllanmasi, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi hayʼatining 1997-yil 28-apreldagi qarori bilan tasdiqlangan "Oʻzbekiston Respublikasi davlat notarial idoralarida xususiy amaliyot bilan shugʻullanuvchi notariuslarning ish yuritish tartibi haqida"gi, "Oʻzbekiston Respublikasi shaharchalar, qishloqlar va ovullar fukarolari yiginlarining raislari (oqsoqollari) tomonidan belgilangan notarial hara-katlarni amalga oshirish tartibi toʻgʻrisida"gi qoʻllanmalari hamda boshqa huquqiy hujjatlarga asoslanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Huquqshunoslik
Huquq
Notrdam maktabi

Notrdam maktabi - 12-13-asrlarda Parijdagi Bibi Maryam ibodatxonasidya faoliyat koʻrsatgan kompozitorlar, xonandalar va musiqashunoslar ijodida qaror topgan ijodiy yoʻnalish. Yirik vakillari — Leonin, Perotin, Y. Garlandia, Kyolnli Franko va boshqa N.-Notrdam maktabi vakillari avvalgi bir ovozli grigorian xorali negi-zida koʻp ovozli musiqa uslubini rivojlantirdi, vokal musiqaning yangi (kondukt, motet kabi) janrlarini yaratdi, bu janrlarda mukammal asarlarni ijod qilib, nota yozuvini isloh qildi (ritmik modus — qoliplar oʻrniga menzurali yozuvni kashf etdi).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nottingem

Nottingem () — Buyuk Britaniyaning markaziy qismidagi shahar, Nottingemshir grafligining maʼmuriy markazi. Trent daryosi boʻyida. Aholisi 282,4 ming kishi (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Nottingem — mamlakatning yengil sanoat markazi. Toʻqimachilik (xususan, ip gazlama), tamaki, koʻn-poyabzal, oziq-ovqat, farmatsevtika sanoati korxonalari mavjud. Velosiped va mototsikllar ishlab chiqariladi. Nottingem yakinida koʻmir havzasi joylashgan. Universitet bor. XI-XIX asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Shahar IX asrdan maʼlum.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Buyuk Britaniya shaharlari
Notoʻqima materiallar

Notoʻqima materiallar - yigirish va toʻquvchilik usullarini qoʻllamagan holda tolalar yoki iplarni turli yoʻllar bilan biriktirib olinadigan matolar va boshqa toʻqimachilik mah-sulotlari; toʻqimachilik mahsulotlarining asosiy turlaridan biri. Notoʻqima materiallar olishning fizikaviy-kimyoviy va mexanik usullari bor. Fizikaviy-kimyoviy usulda tolalar yoki iplar yopishtiruvchi moddalar (Mas, yelimlar) bilan biriktiriladi, qizdirib presslanadi, qogʻoz olish mashinalaridan foydalaniladi. Filyerli usulda yigiruv mashinasi filyeri (teshik-teshik moslamasi)dan chiqayotgan sintetik tolalar maxsus kanallar orqali oʻtib, havo yordamida choʻziladi, keyin harakatlanib turgan transportyorda matoga aylanadi. Bunda ham yopishqoq moddadan foydalanish mumkin. Bulardan boshqa usullar ham bor.

Mexanik usulda matolar xolst (dagʻal tolalardan toʻqiladigan mato) tikish, iplarni tikib biriktirish, jun tolalarni namatga oʻxshab bosish va boshqa yoʻllar bilan olinadi. Notoʻqima materiallardan tayerlanadigan mahsulotlar: gilamlar, adyollar, popukli sochiqlar, sunʼiy charm, linoleum, kleyonka tayyorlanadigan matolar, filtr materiallar, texnik movut, issiklik-tovush izolyasiyasi materiallari va boshqa

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nou-xau

Nou-xau (ing. know how – qandayligini bilaman), ishlab chiqarish siri – hali hammaga maʼlum boʻlmagan va keng tarqalmagan yangi ilmiy-texnikaviy, ishlab chiqarish-texnologik, boshqarish, moliyaviy-iqtisodiy, tijoratga oid bilimlar majmui va ularni amaliyotda qoʻllash tajribalari; ularga tanho ega boʻlish. U korxona uchun ham, shaxs uchun ham muayyan ustunlikni taʼminlaydi. N.-x. turli shakllarda: chiz-malar, sxemalar, yoʻriqnomalar, mah-sulotlar namunalari, ishlab chiqarish texnologiyasi va uni tashkil etish, xodimlarni tayyorlash toʻgʻrisidagi maʼlumotlar va boshqa boʻlishi mumkin. Odatda, N.-x.da patentlangan mahsulotga taalluqli maʼlumotlar emas, balki undan foydala-nishni tashkil etish yoki uni ishlab chiqarish va oʻzlashtirish xususiyatlariga doyr maxsus axborot boʻladi. N.-x. maxfiyligi bilan ajralib turadi va tijorat siri oshkor etilmasligini talab etadi. N.-x. patentlanmaydi, shuninguchun ham N.-x. boʻyicha shartnomada berilayotgan maʼlumotlar sir saqlanishi va bu shart buzilgan taqdirda koʻriladigan zararni qoplash haqida alohida band boʻladi. Muayyan ishlab chiqarish jarayonidagi N.-x. u yoki bu firmaning mulki hisoblanadi va shu sababli oldi-sotdi qilinadi. Odatda, Nou-xau tovar sifatida patentlar va litsenziyalar bilan birgalikda sotiladi, lekin N.-x. mustaqil sotilishi ham mumkin. N.-x.ni litsenziya bilan birga sotib olish (narxi arzon boʻladi) ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyishni, ishlab chiqarish sirlarini toʻla-roq qoʻlga kiritishni, ishlab chiqarish ni ishga tushirishda sotuvchi firma mutaxassislari ishtirokini osonlashtiradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noqis

Noqis (taxallusi; asl ism-sharifi Abdulqodir Muhammadshokir oʻgʻli) (1860 — Kattaqoʻrgʻon — 1929) — oʻzbek shoiri. Kattaqoʻrgʻon, Buxoro madrasalarida oʻqigan. 1895-yilda Kattaqoʻrgʻonga qaytib, madrasada mudarrislik qilgan, dehqonchilik bilan shugʻullangan. Saʼdiy, Jomiy, Navoiy, Fuzuliy va boshqalarga ergashgan, ular gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan. Ayniqsa, Muqimiy ijodiga ehtirom bilan qaragan, tazmin muhammaslar yozgan ("Dogmen", "Kel ertaroq", "Nozaninim" va boshqalar).

1905-yildan N. ijodida ijtimoiy mazmun kuchaygan. Sheʼrlarida ijtimoiy adolatsizlikka, nodonlikka qarshi nafrat ifodalangan. Gʻazallari "Bayozi Mahdiy", "Armugʻoni Hislat", "Bayozi Miriy", "Bayozi Joʻrabek" va boshqa bayozlarga kiritilgan. N. qoʻlyozmalari — "Bayozi Noqis" Tojikiston Fanlar akademiyasi Sharq-shunoslik instituti (inv. №1005)da, "Devoni Noqis" Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshu-noslik instituti (inv. №97)da saqlanadi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Buxoroda tuzilgan tazkiralarda N. ijodiga yuqori baho berilgan. Shoir "Layli va Majnun" syujeti asosida doston yozganligi haqida maʼlumot mavjud. Ammo u hali topilmagan. N.ning bayozlari va 6 ming misraga yaqin sheʼrlari saqdangan. Fa-zal va muhammaslari hofizlar tomonidan kuylab kelinadi ("Hajringda dardu gʻam bilan hasratda dogʻman..." va boshqalar).

Adabiyot 
 Orzibekov R., Abduqodir Noqis, XIX asr oʻzbek adabiyoti tarixiga doir materiallar, Samarqand, 1985.

Manbalar 

Samarqand madrasalarida tahsil olganlar
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Samarqand madrasalarida mudarrislik qilganlar
Nogʻora bazm

Nogʻora bazm — oʻtmishda nogʻorachilar, sozandaxonandalar, raqqoslar ishtirokida bayram sayli, toʻylarda oʻtkazilgan katta musiqiy kecha, yigʻin.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nogʻora va bayroq

Nogʻora va bayroq - qadimda turkiy xalqlarda hokimiyat belgisi, ram-zi. N. va boshqalarni olgan shaxs maʼlum mamlakatning oliy hukmdori deb tanilgan. Masalan, Amir Temur 1370-yil Balxhrkimi amir Husaynga qarshi qoʻshin tortib borayotganda, Termiz yaqinidagi Biyo qishlogʻida makkalik shariflardan Sayyid Baraka unga oliy hrkimiyat, saltanat ramzi katta nogʻora — tabl va yalov — bayroq tortiq qiladi. Barokxon 1423—27 yillarda Ulugʻ Muhammad ustidan gʻalaba qilib, Oq Oʻrdada hokimiyat tepasiga kelgach, Ulugʻbek unga qimmatbaho sovgʻalar, shuningdek, N. va boshqa yuborganligi maʼlum.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Hofopaxoha

Hofopaxoha (naqqoraxona) - oʻrta asrlarda hukmdor saroyida musiqa cholgʻu asboblari (nay, karnay, surnay, nogʻora va hokazo) saqlanadigan va shu as-boblar ijrochilariga moʻljallangan maxsus joy. Xorazmshohlar davrida N. oʻrnida talbxona istilohi qoʻllanishda boʻlgan.

Harbiy harakatlar chogʻida N. oliy bosh qoʻmondonning baland yerga oʻrnatilgan hirgohi oldidan joy olgan, jangchilarni ruhlantiruvchi kuylarni tinmay ijro etib turgan. N.dan eshitiluvchi musiqa ovozining tinishi muayyan darajada magʻlubiyatdan darak bergan.

Saroylarda N. darvoza ustidagi xonaga joylashgan. N.da mavjud cholgʻu asboblaridan saroyda oʻtadigan turli tantanalar, bayramlar, xalq tomoshalarida foydalanilgan. N.dagi cholgʻuchilarga mehtar boshchilik qilgan. Bu chol-gʻuchilar repertuarida xalq ogʻzaki ijo-di anʼanalaridagi professional musiqa asarlari, shuningdek, surnay, (nafir), nogʻora (naqora, koʻs, tabl, ko-vurga) va naylarda chalinadigan turfa janrlardagi ommabop kuylar alohida oʻrin egallagan. Hukmdor N. sozandalari xizmatidan teztez uyushtirilib tu-radigan ov (chorga) paytida ham foydalangan.

Manbalar
Nubiy tili

Nubiy tili - Nil-Sahroi Kabir tillari makrooilasi tarkibidagi sharqiy sudan tillari tarmogʻiga mansub va Nil vodiysida (Misr va Sudan hududi), Kordofan platosi, Darfur togʻlarida, Atbara daryosi zonasida Tapkalgan til; 2 mln. dan ortiq kishi soʻzlashadi. 6—14-asrlarda kad. Nubiyaning rasmiy tili boʻlgan. Nubiy tili nil va togʻ (kordofan, darfur) lahjalariga boʻlinadi. Nubiy tili agglyutinativtil; qad. Nubiy tilida suffiksal soʻz yasalishi ustunlik qilgan boʻlsa, keyinchalik prefiksatsiya rivojlangan. Qad. Nubiy tili lugʻattarkibida misr va grek tillaridan kirgan soʻzlar koʻp boʻlgan, hozirgi Nubiy tilida esa arabcha oʻzlashmalar katta bir qatlamni tashkil etadi. Nubiy tili qadimda (8—11-asrlar) oʻziga xos alifboli yozuvga ega boʻlgan, biroq hozir oʻz yozuviga ega emas.

Manbalar 

Tillar
Nubiylar

Nubiylar (oʻzlarini — nuba deb ata-shadi) — Misrning janubidagi (350 ming kishi; 1990-yillar oʻrtalari) va Sudanning shimolidagi (2,2 mln. kishi) xalq. Nubiyaning tub ahrlisi. Nubiy tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sun-niy musulmonlar.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nubiya

Nubiya — Nil daryosining 1- va 5- os-tonalari oraligʻidagi vodiyda, hozirgi Misr va Sudan hududida joylashgan tarixiy viloyat; 7—14-asrlarda nubiylarning xristian davlati mavjud boʻlgan. Poytaxti — Koʻhna Dongola shahri 14-asr oxirida arab qabilalari kelib joylashgach, aholisi islom diniga oʻtgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nubiya-arabiston qalqoni

Nubiya-arabiston qalqoni -Afrika platformasi tokembriy fundamentining shim.-sharqiy qismidagi turtib chiqqan joyi. Qizil dengiz riftining N.-Nubiya-arabiston qalqoni oʻq qismini kesib oʻtishi tufayli qalqonning gʻarbiy qismi Afrika (Nubiya choʻli)da, sharqiy qismi esa Arabiston yarim orolning gʻarbiy hududida joylashgan. Yoshi jihatdan yuqori proterozoyga mansub boʻlgan gneyslarning juda qalin va mustahkam oʻrnashgan qatlami va kvarsit hamda marmarlarning bir necha qatlaridan tuzilgan kristallik va metamorfik slanetslardan hosil boʻlgan. Jinslarning bu qalin qatlami granitlar institutruziyasi (bir necha generatsiya) tomonidan yorib chiqilgan. Bazaltlarning yosh otqindilari ham mavjud.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuvayriy Shihobiddin Ahmad Ibn Abd Al-Vahhob

Nuvayriy Shihobiddin Ahmad Ibn Abd Al-Vahhob (1279.6.4 - 1332.17.6, Qohira) — arab olimi. Misrda, mamluklar saroyida yashagan. N. 31 jilddan iborat "Nihoyat al-arab fi funun aladab" ("Adabiyot haqida arabcha yetuk kitob") nomli yirik (9 ming betdan oshiq) asar muallifi. Asarning yarmi tarixga oid boʻlib, Misr, Oltin Oʻrda, musulmonlar Ispaniyasi (Andalusiya) tarixi batafsil bayon etilgan. Asar bir necha Yevropa xalqlari tillariga tarjima qilingan.

Manbalar 

 

1279-yilda tugʻilganlar
1332-yilda vafot etganlar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuzxa

Nuzxa, nuzhat (arab. — koʻngil ochuvchi, lazzatbaxsh) — qonun turidagi qadimiy koʻp torli musiqa cholgʻusi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukat

Nukat — oʻrta asr shahri. Toshkentdan Tunkatga va Fargʻonaga boradigan savdo yoʻlida joylashgan. Nukat 11 —12-asrlardagi Sharq yoʻlnomalarida qayd etilgan. 9—10-asrlarda kattaligi jihatidan Ilokda Tunkatdan keyingi oʻrinda turgan. Nukatning keyinchalik Ulkan Toʻytepa deb atalgan shahar harobasini 1928-yilda M.Ye.Masson Toshkent yaqinidagi Toʻytepa qishlogʻidan topgan. Nukatning markazi toʻgʻri burchak shaklidagi shahriston boʻlib, maydoni 18 gektarni tashkil qiladi. U toʻrt darvozali ulkan devor bilan oʻralgan. Shimoliy qismida toʻrtburchakli 0,75 ga kattalikdagi qalʼa boʻlgan. Nukatning rabodi 100 gadan ortiq maydonni egallagan. Shaharning sharqiy qismida oʻliklar ossuariylar (ostodon)da dafn qilingan qabriston joylashgan. Nukatdan 8—12-asrlarga oid tangalar, sopol, oltin, mis va jez idishlar, temir oʻroq, pichoq, shuningdek, chiroyli qandil va murakkab bosma naqshlar bilan bezalgan idishlar topilgan. Topilmalarning eng qadrlisi 6—7-asrlarga oid. 9—10-asrlarda shahar tez rivojlangan. Idrisiyning maʼlumotiga koʻra, 12-asrda Tunkat tanazzulga uchrashi munosabati bilan Iloq davlatining poytaxtiga aylangan. 13-asr boshida moʻgʻullar istilosi natijasida xarobaga aylangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukleazalar

Nukleazalar — nuklein kislotalar (NK)ni parchalaydigan gidrolitik fermentlar. Barcha biologik obʼyektlarda borligi maʼlum. Nukleazalar fosfodiesteraza boʻlib, ribonuklein kislotani parchalaydigan ribonukleaza (RNKaza), dezoksiribonuklein kislotani parchalaydigan dezoksiribonukle-aza (DNKaza), ayrimlari har ikki nuklein kislotalar (NK)ga nisbatan faol boʻlgan (nomaxsus) Nukleazalar deb ataladi. Ekzonukleazalar nuklein kislota molekulasining bir uchini, endonuklea-zalar polinukleotid zanjirni oralaridan gidrolizlaydi. Ovqatdagi NKni hazm qilishda, organizm uchun yot boʻlgan NKni chiqarib yuborishda, hujayralarda NKning sintezlanishi va parchalanishini boshqarishda qatnashadi. Nukleazalardan NK strukturasini tadqiq qilishda va baʼzi virusli kasalliklarni davolashda foydalaniladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kislotalar
Nuklein kislotalar

Nuklein kislotalar, polinukleotidlar — nukleotidlar qoldigʻidan hosil boʻlgan yuqori molekulali organik birikmalar. Nuklein kislotalar tarkibiga qanday uglevod — dezoksiriboza yoki riboza kirishiga qarab dezoksiribonuklein kislota (DNK) va ribonuklein kislota (RNK)larga boʻlinadi. Nukleotidlarning Nuklein kislotalardagi ketma-ketligi ularning birlamchi strukturasini belgilaydi. Nuklein kislotalar barcha tirik organizmlarning hujayralarida mavjud boʻlib, irsiy (genetik) informasiyani saqlash va nasldannaslga oʻtkazishdek eng muhim funksiyani baja-radi, hujayra oqsillarining bu in-formatsiyani voqe qiluvchi sintezi jarayoniga taʼsir koʻrsatadi. Organizmda erkin holda boʻladi, oqsillar bilan bir kompleks (nukleproteidlar)ni tashkil etadi.

Manbalar 

Kislotalar
Nukleozidlar

Nukleozidlar — tarkibida purin yoki pirimidin asosi va riboza yoki dezoksiriboza uglevodi boʻlgan glikozidlar. N. nukleotidlarning nukleotidaza fermenti bilan parchalanishidan kelib chiqadi. Barcha tirik organizmlardagi nuklein kislotalar va nukleotidlar tarkibida boʻladi. N.ning nomi uning molekulasiga kiradigan asosga karab, Mas, adenin boʻlsa, adenozin, guanin boʻlsa, guanozin va hokazo deb ataladi.

Manbalar 

Kimyo
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukleoproteidlar

Nukleoproteidlar - nuklein kislotalarning oqsillar bilan birgalikdagi kompleksi. N. tarkibiga kirgan nuklein kislotalarning xiliga qarab, dezoksiribonukleoproteidlar (DNP) va ribonukleoproteidlar (RNP) farqlanadi. DNP barcha hujayralar yadrolarida va mitoxondriyalarida, shuningdek, spermatozoidlarning boshchasida boʻladi. DNP oqsillari gistonlar va protaminlar koʻrinishida boʻlib, DNK ikki-tali spirali tarnovlarida joilashadi, ular DNK tuzilishini muvofiklashti-rib, faolligini oshiradi. Koʻpgina viruslar, informosomalar RNPdan tashkil topgan. Organizmda N.ning biologik ahamiyati nuklein kislotalar (NK) ning funksiyasiga bogʻliq.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukleotidlar

Nukleotidlar, nukleozid-fosfatlar — nukleozidlarning fosforli efirlari. Nukleotidlar — nuklein kislotalar, kofermentlar va boshqa biologik faol birikmalarning tarkibiy qismidir. Ular tirik hujayrada erkin holda boʻlib, moddalar almashinuviaa muhim rol oʻynaydi. N. tarkibiga uglevod (riboza yoki dezoksiriboza), fosfor kislota va azot asoslari qoldiqlari kiradi. Adenin, guanin, gipok-santin, sitozin, uratsil va timinlar tabiatda keng tarkalgan purin va pirimidin asosli tabiiy N.dir.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukleus

Nukleus (lotincha nucleus – yadro) (arxeologiyada) – tosh qurollar yasash uchun chaqmoqtosh yoki boshqa tosh parchalaridan uchirib olinadigan tosh boʻlagi, u tosh asboblar tayyorlashda ishlatilgan bir ashyoni anglatadi. Toshdan qurollar yoki asboblar yasash jarayonida, asbobning kerakli shaklini olish uchun markaziy yadro (nukleus) dan turli qismlarni parchalashgan. Bu yadro aslida asosiy tosh boʻlib, undan kichikroq boʻlaklar ajratib olingan.
Nukleus tarixiy nuqtai nazardan tosh asboblar yasash uchun foydalanilgan toshning markaziy yadrosini anglatadi Nukleuslardan qirgʻich va nayzasimon qurollar yasalgan.

Manbalar 

 

ArxeologiyaQurollar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuklidlar

Nuklidlar — bir-biridan yadrosining tarkibi bilan (yoki bir xil sondagi nuklonlari bilan yoxud nuklonlari soni bir xil boʻlgan holda proton va neytronlar sonining har xilligi bilan) farq qiladigan atomlar. Masalan, bironbir kimyoviy elementning izotoplari N. hisoblanadi. Ular bir-biridan yadrosidagi neytronlar soni bilan farqlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nuklonlar

Nuklonlar, nukleonlar — atom yadrosini tashkil qiladigan zar-ralar — proton va neytronlarning umumiy nomi. Proton va neytron massasi deyarli birbiriga teng (tr=938,2 MeV va tp=939,5 MeV) boʻlgani, proton va neytron spini boʻlib, oʻzaro kuchli taʼsirlarda bir xil zarradek taʼsirlangani uchun proton va neytron bitta zarra (nuklon)ning ikki elektr xrlati deb qaraladi. N., asosan, uchta kvant soni — barion zaryadi (V=1), ajiblik kvant soni (^=0) va izotopik spin (/ = j) bilan ifodalanadi.

Spinlari biror yoʻnalish boʻyicha joylashgan N. oqimi N.ning qutblangan dastasi deyiladi. N.ni qutblashning bir necha usuli mavjud. Mas, sekin harakatlanuvchi pro-tonlarning qutblangan dastasini maxsus ion manbai yordamida olish; yadro va elektromagnit sochilish hodisasi nati-jasida nuklonlarni qutblash va hokazo.

N.ning turli xil sochilishi nuklon spinining yoʻnalishiga va taʼsir qiluvchi kuchlarga bogʻliq. Shuning uchun sochilishigacha nishonga tushuvchi qutblanmagan dastani qutblangan va qutblanmagan N. oqimidan iborat deyish mumkin. Nishondan sochilgandan keyin esa bu ikki komponentning institutensivligi birbiridan farq qiladi, demak, N.ning qutblangan dastasini ajratib olish mumkin boʻladi. Radio-toʻlqinlar zarralarida ham qutblangan dastani hosil qilish mumkin. Bu zar-ralar energiyasi va intensivligi cheklangan (107—10’ nuklon/yexter dan kam) boʻlishiga qaramay, tez neytronlar dastasini olishda eng qulay vositadir. N.ning qutblangan dastasidan koʻpgina tadqiqot ishlarida, yadro kuchlarining oʻzaro taʼsirlashuvchi zarralarning spinlariga bogʻlikligini aniqlashda foydalaniladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukuz

Nukuz, nekuz, nekus — qoʻngʻirotlar hamda qoraqalpoklarning kena-gas kabilalari tarkibidagi uruglaridan biri. N. aslida moʻgʻul qabilalaridan birining nomi. Moʻgʻullar istilosi davrida (13-asr) N.larning bir qismi Dashti Kipchoqqa, keyinchalik boshqa oʻzbek qabilalari bilan birga Mo-varounnahrga kelib oʻrnashgan boʻlishlari mumkin. Bularning koʻpchilik qismi vaqt oʻtishi bilan mahalliy xalqlar — oʻzbeklar, qoraqalpoqlarga aralashib ketgan. Rashiduddinning "Jome at-tavorix", Abulgʻoziy Bahodirxonning "Shajarai turk" (nuguzlar, noʻguzlar, nukuzlar), rus tadqiqotchisi N. Xanikovning "Buxoro xonligining tavsifi" (nukuz), Vamberining "Oʻrta Osiyo boʻylab sayohat" (noʻkis, nukus, nukuz) asarida N.lar qayd etilgan. N.larning juda oz qismi yaqin vaqtlargacha (asosan, quyi Qashqadaryoda) yirik qabilalar tarkibida urugʻ boʻlib, oʻz nomlarini saqlab kelganlar.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukus (avtomagistral)

Nukus - TOSHHOVUZ AVTOMAGISTRALI — Oʻzbekiston Respublikasi va Turkmaniston hududidan oʻtgan xalq-aro ahamiyatli yoʻl. 1950—53 yillarda qurilgan. Umumiy uz. 152 km. N.—Nukus (avtomagistral) Nukus, Taxiatosh, Xoʻjayli, Koʻhna Urganch va Toshhovuz shaharlarini oʻzaro bogʻlab, Oʻzbekiston Respublikasi va Turkmaniston oʻrtasidagi iqtisodiy alo-qalarni rivojlantirishda muhim oʻrin tutadi. Ioʻlning respublikamiz hudu-didagi qismi asfaltbeton boʻlib, uz. 36 km, transport harakatining oʻrtacha sutkalik qatnov jadalligi 3096 avtomobilga teng (2002).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nukus (avtomobil yoʻli)

Nukus - GʻUZOR AVTOMAGISTRALI — Oʻzbekiston Respublikasidagi xalqaro ahamiyatli avtomobil yoʻli. 1956—70 yillarda qurilgan. Gazlidagi gaz konining ochilishi va Buxoro — Ural gaz quvurining qurilishi uchun zaruriy yuklarni yetkazib berish, Amudaryoning quyi qismida joylashgan tumanlarni iqtisodiy rivojlantirish maqsadida qurilgan. Yoʻl Qashqadaryo, Buxoro, Xorazm viloyatlari va Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududidan oʻtgan, Nukus, Beruniy, Toʻrtkoʻl, Gazli, Qarshi va Gʻuzor shaharlarini oʻzaro bogʻlaydi. N.-Nukus (avtomobil yoʻli) orqali qoʻshni Turk-manistondan mamlakatimizga kirib kelayotgan barcha xalqaro tranzit yuklar ham tashiladi. Bugungi kunda Yevropa mamlakatlari chiqadigan "Astraxon — Oqtoʻba" avtomagistraliga bogʻlanish uchun yoʻlning Mangʻishloq viloyatiga olib chiquvchi 407 km uzunlikdagi qismi zamonaviy andozalar talabida taʼmirlanmoqda.

Yoʻlning umumiy uz. 770 km. Shundan 408 km asfaltbeton, 362 km qora krplamali. Yoʻldagi transport harakatining oʻrtacha sutkalik katnov jadalligi Nukusda 1670, Xorazmda 1944, Buxoroda 6289, Qashqadaryoda 4945 avto-mobilga teng (2002).

Manbalar 

Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nullifikatsiya

Nullifikatsiya (lotincha: nulliﬁ catio -yoʻqotish) — biror hujjatni yuridik kuchdan, qonuniylikdan mahrum etish. Qimmatli qogʻozlarga va pul belgilariga nisbatan Nullifatsiya ularning davlat tomonidan bekor qilinishini bildiradi. Baʼzan amalda devalvatsiyam toʻgʻri keladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Nul

Nul (lotincha nullus — hech narsa), nol — 1) musbat sonlar bilan manfiy sonlar chegarasidagi son. Asosiy xossalari: a) a+0=a; b) ya-0=0; v) ikki sonning koʻpaytmasi N.ga teng boʻlishi uchun koʻpaytuvchilardan kamida bittasi N.ga teng boʻlishi zarur; 2) oʻnli sanoq sistemasida yozilgan sonning biror xonasida birliklar olinmaga-nini koʻrsatuvchi rakam; 3) fizikada biror asbob shkalasining boʻlimlari boshlanadigan nuqta.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Numea

Numea — Yangi Kaledoniya (Fransiya mulki)ning maʼmuriy markazi va eng katta shahri. Yangi Kaledoniya o.ning jan.-sharqiy sohilidagi port. Nikel, xromit va kobalt eritish zavodlari bor. N. porti orkali chetga nikel, temir rudalari, kopra chiqariladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Numidiya

Numidiya (lotincha Numidia) - Shimoliy Afrikadagi qad. viloyat (hozirgi Jazoirning sharqiy qismi). Aholisini numidiylar tashkil etgan. Miloddan avvalgi 201 yil N. ning butun hududi yagona Masinissoy podshoxligiga birlashtirilgan. Miloddan avvalgi 46 yil Rimning N. Afrika provinsiyasiga aylantirilgan. Milodiy 429/430 yil — vandallar, 533 yil— vizantiyaliklar, 7-asrda — arablar tomonidan bosib olingan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Numijkat

Numijkat — qadimda Buxoroga yakin, lekin undan alohida bir shahar boʻlib, soʻng bu ikki shahar bir-biriga qoʻshilib ketgan. Shuning uchun Buxoro goho "N." deb ham atalgan.

Yana qarang 

 Buxoro

Manbalar 

Qadimiy shaharlar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Numizmatika

Numizmatika ( – tanga) – tangalar haqidagi fan; tangalarning tasvirlari, yozuvlari, ogʻirligi, qanday metalldan yasalganligi, pul muomalasidagi darajasi va tanga zarb qilinish tarixini oʻrganadi. Numizmatika xronologiya, moddiy madaniyat, ichki va tashqi savdo tarixi masalalarini tekshirishga imkon beradi, tarix, arxeologiya, paleografiya, sanʼat tarixi, iqtisod, etnografiya fanlari uchun katta ahamiyatga ega. Numizmatika tushunchasiga yana qogʻoz pullarni oʻrganish (bonistika) va medal, jeton, orden hamda nishonlarni oʻrganish (faleristika) ham kiradi. Metall pullar paydo boʻlgunga qadar pul vazifasini har xil tovarlar: hayvonlar, taqinchoklar, metall qurollar va quymalar bajargan. Jamiyatning iqtisodiy rivojlanishi, savdoning oʻsishi pulga boʻlgan ehtiyojni keltirib chiqargan. Faqat davlat boshliklarigina tanga chiqarish huquqiga ega boʻlgan. Birincha metall tangalar miloddan avvalgi 7-asrda Kichik Osiyoning Lidiya davlatida zarb qilingan.

Oʻrta Osiyoda birinchi tangalar (kumushdan) miloddan avvalgi 3-asrda chiqarilgan. Uning yuza qismi (aversi)ga podshoning surati, orqa tomoni (reversi)ga esa har xil xudolar, muqaddas hayvonlar tasviri solingan yoki podsholarning nomi yozilib, tamgʻasi tushirilgan.

Numizmatika numizmatik kolleksiyadan farq qiladi. Tangalarni kolleksiya kilish 14—15-asrlarda Italiyada paydo boʻlgan. Ilmiy Numizmatika fani 18-asrning 2-yarmida venalik Y. X. Ekkel tomonidan asoslangan.

Numizmatika shartli ravishda Antik davr, Vizantiya, Sharq (Osiyo va Afrika mamlakatlarida, shuningdek, Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Qrim, Volga boʻyida oʻrta asrlarda chiqarilgan tangalarni oʻz ichiga oladi), Gʻarb (Gʻarbiy Yevropa hamda AQSH, Kanada va Lotin Amerikasida chiqarilgan tangalar) va rus Numizmatikasiga boʻlinadi.

Sharq Numizmatikasiga X. D. Fren asos solgan. Oʻrta Osiyo davlatlari tangalarini oʻrganishda rus olimlari P. S. Savelyev, V. T. Tizengauzen, Ye. A. Davidovich, O. N. Smirnova, oʻzbekistonlik olimlardan M. Ye. Massoy, Sh. R. Pidayev, E. V. Rtveladze, T. S. Yernazarova, Ye. V. Zeymal, B. D. Kochnev, A. A. Musakayeva, I. T. Toʻxtiyev va boshqalarning hissasi katta.

Adabiyot 
 Smirnova O. I., Katalog monet s gorodisha Pendjikent, M., 1963; Davidovich Ye. A., Istoriya monetnogo dela Sredney Azii XVII—XVIII vv., Dushanbe, 1964; Yernazarova T. S, Denejnoye obrasheniye Samarqanda po arxeologo-numizmaticheskim dannim (do nach. IX v.). v sb. „Afresiab“ . vip. 3., T., 1974; Rtveladze E. V., Pidayev Sh . R., Katalog drevnix monet Yujnogo Oʻzbekistana, T., 1981; Numizmatika Oʻzbekistana, T., ,1990.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nunavut

Nunavut — Kanadadagi maʼmuriy qudud. Mamlakatning shim.-sharqiy qismi va atrofdagi orollarni oʻz ichiga oladi. Maydoni 2,0 mln.km². Maʼmuriy markazi — Ikaluit shahri Aholisi 28,1 ming kishi (2002).

N. 1999-yil 1-aprelda Shim.-Gʻarbiy hududlarning bir qismidan ajratib olingan yerlardan tashkil etilgan. N. maydoni Kanada hududining 25% ni tashkil qiladi. Hududning 85% axoliyey Arktikaning tub axrlisi — kana-dalik eskimoslar, yaʼni inuitlardan iborat. Ularning tilida "nunavut" — "bizning yer" degan maʼnoni anglatadi.

Foydali qazilma, shu jumladan, razvedka qilinmagan konlarga boy. Materik sayozligida neft va tabiiy gaz konlari, Baffin Yerida polimetall rudalar, mis-nikel va temir rudalari, nodir yer elementlari va hokazo bor. Biroq transport alokasi yaxshi yoʻlga qoʻyilmaganligi sababli ulardan toʻliq foydalanilmaydi. Xoʻjaligida yetakchi tarmoq — konchilik, quruklik va dengiz hayvonlarini ovlash; qisman baliq ham ovlanadi. Oziq-ovqat (xususan, konserva qilish) sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda tosh oʻymakorligi, haykaltaroshlik, grafika rivojlangan, anʼanaviy es-dalik buyumlari tayyorlanadi. Turizm rivojlanganligi sababli aholining koʻp qismi xizmat koʻrsatish sohasida band. N.da 28 turar joy (qishloq) bor. Faqat Ikaluit (avvalgi Frobisher-Bey) shahar maqomiga ega.

Manbalar 

 

Nunavut
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nur (fizikada)

Nur — (fizikada) yorugʻlik manbaidan ingichka tola tarzida tarqala-digan yogʻdu; toʻlqinli jarayon (Mas, yorugʻlik, tovush, elektron tarqalishi) da toʻlqin frontida tarqalayotgan energiya oqimi; geometrik optikada nurlanish energiyasi, geometrik akusti-kada tovush energiyasi tarqaladi, deb qaraladigan chiziq. Bir jinsli muhitda toʻgʻri chiziq holida, optik xossalari oʻzgaruvchan muhitda esa egri chiziq holida tarqaladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nur bilan isitish

Nur bilan isitish - xonalar asosan issiqlik nurlanishi va baʼzan konveksiya orqali isitiladigan isitish turi. Bunda isitish asboblari xona shipiga, polga, devorlarga oʻrnatiladi. Shu asboblardan tarqaladigan issiqlik nuri oqimi (koʻzga koʻrinmaydigan nurlar) xonani, shu jumladan, xonadagi kishilarni isitadi. N. bilan i.da issiqlik eltgich (tashuvchi) sifatida issiq suv, bugʻ, qaynoq suv, elektr energiyasi ishlatiladi. Isitish asboblari, kabel (elektr bilan isitishda) ship, devor yoki pol ichiga joylashtiriladi. Xonadagi kishilar oʻzini yaxshi his qilishi uchun ship, devor yoki pol temperaturasi 25° dan oshmasligi lozim. Yezda N. bilan i. tizimidan xonalarni sal-qin qilishda ham foydalaniladi. Buninguchun isitish asboblari orqali sovuq suv qaydaladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nur optikasi

Nur optikasi — yorugʻlik nurining tarqalish, chegara sirtdan qaytish va sinish qonuniyatlarini oʻrganuvchi optika boʻlimi.

Yana qarang
 Geometrik optika

Manbalar 

Optika