yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Sardob neft-gaz kondensat koni

Sardob neft-gaz kondensat koni — Qashqadaryo viloyati Mirishkor tumanidagi kon, Koravulbozor temir yoʻl stansiyasidan 65 km jan.sharqda. 1979-yilda ochilgan. 1985-yildan foydalanishga topshirilgan. Kon 290 – 310 m balandlikdagi tekis choʻlda, Chorjoʻy tektonik pogʻonasining markaziy qismidagi Dengizkoʻl koʻtarilmasida joylashgan. Paleogen yotqiziqlarining tuzilishiga koʻra, Sardob strukturasi monoklinaldan iborat, Oʻrtabuloq antiklinalining jan.sharqiy yoʻnalishidagi botiqlikka mos keladi. Sardob burmasi yuqori yura karbonatli yotqiziqlarning shipi boʻylab umumiy strukturaviy koʻtarilmada joylashgan, qanotlari asimmetrik tuzilgan antiklinaldan iborat. Burma oʻlchami "2420 m" berk izogips chizigʻi boʻyicha 4x2 km, balandligi 120 m.

Sardob neft-gaz kondensat konik.da yura, bur, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr jinslarida jami 8 quduq qazilgan. Ular qalinligi 455– 653 m li yura davrining kimerijtiton tuzangidritli qatlami bilan ajratilib, 2 strukturaviytektonik qavatni tashkil etadi. Tuzangidritli satlam regional qopqoq vazifasini oʻtaydi va uning ostida yuqori yura karbonat va quyioʻrta yura terrigen formatsiyalariga mansub kollektor jinsli yotqiziklar joylashgan. Karbonat jinsli kollektor qatlamning (rifsiz turi) umumiy qalinligi 205—337 Karbonatli yotqizikdar shipida slanetssimon teksturali, bitumlashgan karbonatterrigen jinslardan tarkib topgan kora slanetsli gorizont (2580– 2731 m) mavjud. Qalinligi 0,8–2 m boʻlgan kollektorlarda sanoat miqyosida neft va gaz uyumlari joylashgan.

Kondagi qatlam bosimi 32,6 MPa boʻlib, gazneft tutash yuzasi esa shartli ravishda "2436 m" sathda joylashgan deb qabul qilingan. Gaz uyumining oʻlchami 3,7x0,9 km, bal. 146 m. Gaz debiti 74—534 ming m³/sutka. Gaz yarim quruq, metanli. Tarkibi (hajmiga nisbatan % hisobida): metan —90,22; etan —4,2; propan —1,78; izobutan —0,2; moʻʼtadil pentan —0,18; vodorod sulfid —0,015; karbonat angidrid gazi — 1,61; azot —1,29; geliy —0,25; vodorod —0,32; zichligi 0,625 g/sm³. Kondensat oʻrtacha ogʻirlikda (0,7500—0,7568 g/sm³), yuqori oltingugurtli (0,3%). Benzin va kerosin fraksiyalari tegishlicha 37—66% va 23—33%. Kondensat turi metannaftenaromatli. Suvneft tutash yuzasi "2482 m" sathda. Neft uyumining oʻlchami 2,8x1,4 km, bal. 46 m. Qatlam bosimi 35,1 MPa. Neft debiti 85,7 m³/sutka. Neft oʻrtacha ogʻirlikda (0,8795 g/sm³), oltingugurtli (1,76%). Tarkibi: asfaltenlar 4,79%, parafin 0,78%. 150° haroratda qaynaydigan fraksiyalar miqdori 6%, 200° gacha —13,6%. Kondan hozirgi vaqtda foydalanilmoqda.

Manbalar 

    

Mirishkor tumani
Oʻzbekiston neft konlari
Oʻzbekiston gaz konlari
Sardoba

Sardoba — suvni toʻplash va saqlash uchun maxsus qurilgan gumbazli hovuz. Markaziy Osiyo va Sharqdagi boshqa mamlakatlarda qurilgan. Sardobaning devori silindr shaklida, diametri 12–13 metr, chuqurligi 10–15 metr, hovuz yuzasi yer sathi bilan bir tekis boʻlgan. Sardoba gumbazi sifatli pishiq gʻisht va ganchdan ishlangan, tepasi tuynukli, atroflarida hovuzga suv tushadigan teshiklar qilingan. Kirish uchun sardobaga eshik ham oʻrnatilgan, uning oldi suvni toza saqlash maqsadida devor bilan oʻralgan. Sardoba yoniga mollarni sugʻoradigan oxur qilinib, unga hovuzdan maxsus tarnov orqali suv oqizilgan. Baʼzi sardobalarda ularni nazorat va tozalab turuvchi miroblar uchun xonalar ham boʻlgan.

Sardobalar geografik joylashuvi, joyning tabiati, relyefiga koʻra, bir necha xil (qor-yomgʻir suvlari, anhor-ariq suvlari, yer osti suvlari (korizlardan) yigʻiladigan sardobalar) boʻlgan. Tarixiy maʼlumotlarga qaraganda Movarounnahrda 44 ta sardoba boʻlgan. Ulardan 29 tasi Qarshi choʻlida, 3 tasi Mirzachoʻlda, 3 tasi Toshkent bilan Fargʻona oʻrtasidagi qadimgi savdo yoʻlida, 1 tasi Karmana yaqinida — Choʻli Malikda qurilgan (Malik sardoba). XIX asr oxirigacha ishlatilgan sardobalardan biri hozirgi Turkmanistondagi Sandiqli choʻlida XVI asr oʻrtalarida Kerki va Qarshi shaharlarini bogʻlovchi karvon yoʻlida qurilgan, hovuzining diametri 17 metr boʻlgan Sangi suvloq sardobasidir. Sardobalar qadimda dasht va choʻllarda chorvani va savdo karvonlarini suv bilan taʼminlashda muhim oʻrinda turgan. Hozirgi saqlanib qolgan sardobalar tarixiy-etnografik ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 Qudratov., Sardobalar oʻlkasi, T., 2001.

Gidrologiya
Arxitektura
Sardoba (maʼnolari)

Sardoba:

 Sardoba (fors). — suv toʻplash inshooti.
 Sardoba (qishloq) — Sirdaryo viloyati Oqoltin tumanidagi qishloq, tuman markazi.
 Sardoba tumani — Sirdaryo viloyatidagi tuman.
 Sardoba botigʻi — Mirzachoʻl shimolidagi berk botiq.
 Sardoba (Nishon tumani) — Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shaharcha.
 Sardoba (Muborak tumani) — Qashqadaryo viloyati Muborak tumanidagi qishloq.
 Sardoba suv ombori — Sirdaryo viloyatida 2017—2020 yillarda mavjud boʻlgan suv ombori.
 Sardoba (Ogʻochli) tepalik — Sirdaryo viloyatining Sardoba tumanida joylashgan XVI asrga oid arxeologiya yodgorligi.
 Sardoba (Oʻzbekiston tumani) — Fargʻona viloyatining Oʻzbekiston tumanida joylashgan shaharcha.
 Sardoba (Raboti Malik) — Navoiy viloyati Karmana tumanida joylashgan Raboti Malik ansambli tarkibiga kiruvchi X—XI asrlarga oid suv inshooti
Sardoba (qishloq)

Sardoba — Sirdaryo viloyati Oqoltin tumanidati qishloq, tuman markazi. Yakin temir yoʻl stansiyasi — Yerjar (26 km). Sdan viloyat markazi (Guliston sh.)gacha — 45 km. Aholisi 15,3 ming kishi (2003). S.da tuman hokimiyati binosi, davlat va maʼmuriy tashkilotlar, paxta tozalash zavodi, dehqon bozori, 4 umumiy taʼlim maktabi, 2 kasb-hunar kolleji, kutubxonalar, madaniyat uylari, Xotira maydoni, poliklinika, kasalxona, dorixonalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

 

Oqoltin tumani
Sirdaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Sarez koʻli

Sarez koʻli — Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyati hududidagi koʻl. Pomirda, Shimoliy Alichur va Muzqoʻl tizmalari orasida, 3239 m balandlikda joylashgan. Maydoni 79,6 km², suv sigʻimi hajmi 16,07 km³, uz. 55,8 km, eng keng joyi 3,3 km. Oʻrtacha chuq. 190 m gacha, eng chuqur joyi 500 m. 1911-yildagi zilzila oqibatida Murgʻob daryosining chuqur vodiysini Usoy qishlogʻi yaqinida togʻ jinslari toʻsib qoʻyishi natijasida paydo boʻlgan. Oʻrta Osiyodagi eng katta uyumli suv havzasi. Suv toʻplash maydoni 18 ming km². Murgʻobdan tashqari koʻlga 16 doimiy va 20 dan ziyod vaqtincha suv oqimlari quyiladi. Asosan, muz suvlaridan toʻyinadi. Koʻl ga quyiladigan oʻrtacha koʻp yillik suv miqdori 1,48 km³. Uyum orqali suvning sizib oʻtishi sodir boʻlmoqda. Buloklar koʻrinishida suvning koʻldan koʻp yillik oʻrtacha oqib chiqish miqdori 1,46 km³ni tashkil qiladi. Suvi chuchuk. Koʻl sathi oʻzgarib turadi. Keyingi 60 yil mobaynida suv sathining oʻrtacha oʻsishi yiliga 20 sm ni tashkil qildi. Yil orasidagi suv sathi oʻzgarishining eng katta amplitudasi 12 m, eng kami 2 m ni tashkil qiladi. Koʻl suvi dekabr oxiri — yanvarning 1-yarmida muzlaydi, mart oxiri — may boshlarida muzdan boʻshaydi.

Adabiyot 
 Agaxanyans O. Ye., Sarez, L., Gidrometeoizdat, 1989; Glazirin G.Ye., Nikitin A. M., Shchetinnikov A. S., Vodniy balans Sarezskogo ozera, Tr. SANIGMI, 1986, Vip. 113 (194); Gronskaya G. P., Ivanov Yu.N. va boshqa, Gidrologicheskoy rejim Sarezskogo ozera, Tr. GGI, 1977, Vip. 246; Aslov SM., Gorelkin N. Ye., Gidrometeorologicheskiy monitoring Sarezskogo ozera, T., Izd. otdel SANIGMI, 2002.

Manbalar 

 

Tojikiston koʻllari
Sariband

Sariband (fors. – toʻgʻon boshi) – oʻrta asrlarga oid toʻgʻon (16-asr). Surxondaryo viloyatidagi Bandixon qishlogʻidan 7 km shim.sharqdagi Oʻrgʻulsoy oʻzaniga qurilgan. Uning pishiq gʻishtdan (25x25x5 sm) ishlangan ayrim qismlari saqlanib qolgan. Toʻgʻondan bir oz balandlikda Oʻrgʻulsoyning chap qirgʻogʻida S. nomli tepa bor; u baland hisor (30x30 m) va atrofi devor bilan oʻralmagan qishloq harobasi boʻlib milodning boshlariga oid. Shu yerda daryo oʻzanidan qadimda turli taraflarga kanallar chiqarilgan. Kushonlar davrida ham bu yerda toʻgʻon boʻlganligi ehtimoddan xoli emas.

Manbalar
Sariyogʻ

Sariyogʻ — asosan, sigir suti qaymogʻidan olinadigan oziq-ovqat mahsuloti. Biologik xususiyati, taʼmi va sifati jihatidan boshqa yogʻlardan ustun turadi, inson organizmida yengil (95% gacha) hazm boʻladi. Tarkibida sut yogʻi kamida 72—82,5% (eritilgan Sariyogʻda 98—99%) ni tashkil etadi, yogʻ kislotalari majmui, fosfatidlar va yogʻda eriydigan vitaminlar, sutda boʻlgan oqsil, uglevodlar, ayrim suvda eriydigan vitaminlar, mineral moddalar va suv bor. 18—23° da qotadi, 27—36° da eriydi. Sariyogʻ eritilmagan va eritilgan xillarga boʻlinadi. Ilgari Sariyogʻ kuvda pishib olingan. Sanoatda eritilmagan S, asosan, 2 usulda: 30—45% li qaymoqni quvlab va seryogʻ qaymoqni qayta ishlab tayyorlanadi. Kuvlab olinadigan Sariyogʻ qaymogʻi 85—90° da pasterlanadi (qarang Pasterizatsiya), soʻngra 4— 8° gacha tez sovitiladi. Natijada sut yogʻi diametri 1–3 mm li donalarga ajraladi, ulardan yogʻsiz qismi ajratilgach, tayyor Sariyogʻ presslanadi. S ye r yo gʻ (80% gacha) qaymoqdan Sariyogʻ ishlab chiqarishda pasterlangan qaymoq bosim ostida moy ajratkichga uzatiladi, unda jadal aralashtirib turiladi va 12— 14° gacha tez sovitiladi. Pasterlangan qaymoqqa qand, kakao va vanilin kabi xushboʻy moddalar (shokoladli S), tabiiy meva sharbati va shakar (mevali S), asal (asalli Sariyogʻ) qoʻshib, aralashmali Sariyogʻ tayyorlanadi. Eritilgan Sariyogʻning tuzeiz, tuzli va boshqa xillari bor. Eritilmagan Sariyogʻni eritib va qoʻshimcha aralashmalardan tozalab, eritilgan Sariyogʻ olinadi. Eritilgan Sariyogʻ buzilmaydi. Sariyogʻ yuqori kaloriyali mahsulotdir. 100 g S.ning kaloriyasi oʻrtacha 770 kkal yoki 3,06 Mj ga teng.Savol paydo boʻlishi mumkin qaymoq eritilganda undan ajrab chiqadigon modda yani Dolta deb ataladigon ozuqa qanday ajrab chiqadi nimani evaziga

Manbalar
Toshmuhammad Sarimsoqov

Toshmuhammad Aliyevich Sarimsoqov (1915-yil 10-sentyabr Andijon viloyati Shahrixonda tugʻilgan — 1995-yil 17-dekabr Toshkentda vafot etgan) — matematik olim va jamoat arbobi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1943), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1960), Mehnat Qahramoni (1990). Fizika-matematika fanlari doktori (1942), professor (1942).

Yoshligi va taʼlimi 
Sarimsoqov 1915-yilda Shahrixonda o‘zbek oilasida tug‘ilgan, 1931-yilda Qo‘qon shahridagi rus o‘rta maktabini tamomlagan; so‘ng O‘rta Osiyo Davlat universitetiga o‘qishga kirdi. U yerda u Vsevolod Romanovskiyning birinchi shogirdlaridan biri edi. 1936-yilda universitetning fizika-matematika fakultetini tamomlagach, universitetda qolib, u yerda aspiranturada tahsil oldi. Shu bilan birga assistent va dotsent lavozimlarida ham ishlagan. Qizil Armiya safida qisqa muddatli xizmatni o‘tab, 1942-yilda doktorlik dissertatsiyasini himoya qilish uchun universitetga qaytib keldi. Oʻsha yili u fan doktori ilmiy darajasini oldi.

1944-yilda Kommunistik partiyaga aʼzo bo‘lib, SSSR Oliy Kengashining uchinchi chaqiriq deputati bo‘lib ishlagan.

Faoliyati 
1943-yilda u oʻz universitetining rektori boʻldi va bu lavozimda 1944-yil iyungacha ishladi. 1943-yilda O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi tashkil etilganda uning vitse-prezidenti bo‘ldi. 1947-yilda u uning prezidenti boʻldi va 1952-yilgacha bu lavozimni egalladi. Keyin yana O‘rta Osiyo davlat universiteti rektori lavozimiga qaytdi va 1958-yilgacha shu yerda ishladi. 1959—1971-yillarda O‘zbekiston SSR oliy taʼlim vaziri bo‘lib ishlagan, 1960-yilda Toshkent Davlat universitetiga rektori lavozimiga qaytgan. 1983-yilda yana O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasiga ishga qaytdi, 1988-yilda esa O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Prezidiumining maslahatchisi bo‘ldi. Uning asosiy oʻrganish yoʻnalishlari ehtimollik, statistika va funksional tahlil edi. Faoliyati davomida u 170 dan ortiq ilmiy maqolalar yozgan. Uning bir jinsli boʻlmagan Markov zanjirlari nazariyasi boʻyicha ishi zamonaviy akademik maqolalarda keltirilgan. Mehnatlari uchun 1990-yil 3-aprelda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni berilgan. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidenti maslahatchisi boʻlib ishlagan. 1995-yil 18-dekabrda Toshkentda vafot etgan.

Mukofotlari 
 Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1990-yil 3-aprel)
 Toʻrtta Lenin ordeni (1946-yil 23-yanvar, 1950-yil 16-yanvar, 1961-yil 15-sentyabr, 1990-yil 3-aprel)
 Uchta Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1944-yil 4-noyabr, 1957-yil 11-yanvar, 1971-yil 9-sentyabr)
 "Shon-sharaf belgisi" ordeni (1965-yil 1-mart)
 Oktyabr inqilobi ordeni (1975-yil 3-oktyabr)
 "Mehnatdagi jasorat uchun" medali (1951-yil 6-noyabr)
 "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni (2002)
 Stalin mukofoti (1948)
 Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti (1967)
 Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1960).

Manbalar

Havolalar 
 warheroes.ru
 Pravda Vostoka (01.03.1950) 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Matematiklar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Saritosh-Qorovulbozor gaz-neft koni

Saritosh-qorovulbozor gaz-neft koni — Buxoro viloyati, Kogon temir yoʻl stansiyasidan 30 km jan.sharqsagi kon. Oʻzaro bogʻliq 2 strukturada joylashgan. Ularda gazlilik chegarasi umumiy, shunga koʻra bu kon birgalikda tavsiflanadi. Kon 1963-yil foydalanishga topshirilgan.

Qorovulbozor antiklinali kenglik boʻyicha choʻzilgan boʻlib, asimmetrik koʻrinishga ega, uz. 10 km, eni 3–4 km. Struktura 2 yoriq bilan kesilgan, ulardan biri jan. qanotdan oʻtadi va paleozoy yotqiziqlari boʻyicha amplitudasi 150 m li, ikkinchisi shim. qanotdan oʻtib amplitudasi 50 m gacha boʻlgan tashlamauzilmani hosil qiladi. Saritosh antiklinali Qoravulbozor antiklinalidan gʻarbjan.gʻarbda joylashgan. U ham asimmetrik brahistruk turadan iborat, uz. 10–12 km, eni 6–8 km. Shimoliy qanotidan amplitudasi 25– 30 m dan 60 m gacha boʻlgan tashlamauzilma oʻtadi.

S.Q.g.k.da jami 38 ta quduq qazilgan. Paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotqiziqlari ochilgan. Mahsuldor gorizontlar yura davri yotqiziqlaridagi ohaktoshlar, boʻrqumtosh, gravelit, chigʻanoqtoshlarda ajratiladi. Sanoat ahamiyatiga molik gaz uyumlari Qoravulbozor strukturasida 12 va 13 (neokomapt) hamda 15 va 15agorizontlarda (kelloveyoksford), Saritosh strukturasida 15gorizontda uchraydi.

12 a. gorizontda gaz uyumi 950–1000 m chuqurlikda ochilgan, qalinligi 31 – 40 m, qumtosh jinslarning gʻovakligi 13%. Uyum qatlam, gumbaz tipiga mansub. 13gorizont alevrolit, gil jinslari bilan qavatlangan har xil zarrali qumtoshlardan iborat. Qalinligi 70– 100 m, foydali qalinligi 15 m gacha. Jinslarning gʻovakliligi 14,3—15,8%. Uyum oʻlchami 3,5x0,9 km. Gaz uyumi Saritosh strukturasida 1200–1250 m chuqurlikda ochilgan. Qorovulbozor va Saritosh strukturalari qubbasida kichik neft xoshiyasi mavjud. Kon suv bosimli rejimda ishlatiladi.

Kondagi qatlam bosimi va temperaturasi 10,2 MPa va 47°. Gaz tarkibi (hajmiga nisbatan % da): metan — 90,5; karbonat angidrid gazi 0,2%, azot 3,8%, zichligi 0,629—0,641 g/sm³, gaz debiti 35 ming m³/sutka. Neft zichligi 0,776— 0,840 g/sm³, oltingugurt 0,32%, asfaltenlar 0,018—0,72%, aksiz smolasi 2—32,5%, parafin 0,92—1,54%, koks 3,54%. Yengil fraksiyalar miqdori (3000 gacha) 0,86%. Neft debiti 2,6 t/sutka. Qatlam suvlari (13gorizont) zichligi 1,003—1,014 g/sm³, minerallashganligi 190,46—203,4 mg/l, yod miqdori 2,1—8,4 mg/l, brom 16,8—60,0 mg/l. Suv tipi xlorkalsiyli. Hozirgi vaqtda kondan foydalanilmoqda.

Manbalar 

Oʻzbekiston neft konlari
Oʻzbekiston gaz konlari
Qorovulbozor tumani
Saricha neft-gaz koni

Saricha neft-gaz koni - Qashqadaryo viloyati Qamashi tumanidagi kon, Gʻuzor shahridan 50 km shim.da. 1969-yilda ochilgan, 1987-yilda foydalanishga topshirilgan.

Saricha neft-gaz konik. Toshli burmalari guruhiga mansub boʻlib, 12gorizont shipi boʻyicha 3 qubbali antiklinaldan iborat, tektonik yoriq taʼsirida murakkablashgan. Burmalar qanoti qiyaligi 4—8°. Shimoliy qanot boʻylab amplitudasi 100– 170 m li koʻtarilmauzilma oʻtadi. 12gorizont boʻyicha burma oʻlchami 8,4x3,5 km, bal. 110 m.

Saricha neft-gaz konik.da jami 10 ta quduq qazilgan boʻlib, asosan, mezozoy, kaynozoy yotqiziklari ochilgan. Neokom va apt yaruslari yotqiziqlarida mahsuldor 13 va 12gorizontlar ajratilgan.

12gorizontning umumiy qalinligi 38–43 m, foydali qatlam 3–10 m. Jinslarning govakliligi 15,7%. Uyum oʻlchami 7,2x2,2 km, bal. 90 m. Dastlabki gaz debiti va qatlam bosimi 12 ming m³/sutka va 10,74 MPa. Gaz zichligi (havoga nisbatan) 0,582 g/sm³, karbonat angidrid gazi 1,0%, metan 97,5%, azot 1,5%.

13gorizontning umumiy qalinligi 195 m, gʻovakliligi 14,6%, ochiq gʻovakliligi 0,17, gazga toʻyinganligi 0,58. Gaz uyumining oʻlchami 1,2x1 km, bal. 36 m. Gazning dastlabki debiti 53 dan 181,4 ming m³/sutkagacha oʻzgargan. Dastlabki qatlam bosimi 10,9 joriy 10,4 MPa. Gazning zichligi (havoga nisbatan) 0,578 g/sm³. Tarkibida karbonat angidrid gazi 0,5%, metan 95,4%, azot 2,8%. Kondan hozirgi vaqtda foydalanilmoqda.

Manbalar 

    

Qamashi tumani
Oʻzbekiston gaz konlari
Oʻzbekiston neft konlari
Sarichelak

Sarichelak — Chatqol tizmasining janubiy yon bagʻridagi chuchuk suvli koʻl, Qirgʻizistonda. Arkit daryosi boshlanish qismida, dengiz sathidan 1925 m balandlikda togʻ qulab, daraning toʻsilib qolishi natijasida 10 ming yil oddin hosil boʻlgan. Uzunligi 7,5 km, eng keng joyi 2280 m, maydoni 4,9 km². Eng chuqur joyi 244 m. Qirgʻoqlari aksari tik, baʼzi joylarida qoʻltiq va buxtalar bor. Qirgʻoq chizigining uz. 21 km. S.ga Sarichelak daryosi quyilib, Toshkoʻl daryosi oqib chiqadi. May oyida suvi koʻpayadi. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. Suvining temperaturasi avgustda 19,8°, fevralda 0° atrofida. Koʻlda sazan, karp, sarichelak marinkasi, suvilon bor. S. Sarichelak qoʻriqxonasi tarkibida.

Etimologiyasi 
Sarichelak haqida koʻplab afsonalar mavjud. Ulardan birida hozirda koʻl turgan joy qadimda soy boʻlib, uning suvi xalqni qoplashi haqida paygʻambar tush koʻradi. 
U: Agar Yaratganing rost boʻlsa, bandalaringni qutqar, deb yolvorganida, koʻldan tashqarida boʻlgan Arkit yeri oʻz-oʻzidan agʻdarilib, toʻgʻonning ogʻzini toʻsib qoʻyib, toshqin toʻxtab qolganligi aytiladi. Koʻlni dastlab Toʻsqoʻoʻl-Ota deb nomlashgan. Baʼzi insonlarning aytishicha, koʻlda qaysidir asrlar davomida duldul yashagan. U suvdan chiqqanida, koʻl toʻlqinlanar ekan. Aytishlaricha, duldul hozir ham koʻl yuziga chiqar ekan. Dulduldan nasl qoldirish niyatida bir kishi chelakka ayron quyib, biyasini etaklab koʻlga olib boradi. Uning niyati amalga oshsa ham, garchi u toychoqlik boʻlsa ham ochkoʻzlik qilib yotaveradi. Bir payt koʻlda dovul paydo boʻlib, duldul koʻldan chiqib toychoqni boshidan tishlab, suvga olib kirib ketdi. Aqldan ozgan kishi chelakni tashlab, orqasiga qaramasdan qochib ketadi, koʻl qirgʻogʻida qolgan sariq chelak tufayli shunday nomlangan deyishadi.

Boshqa bir afsonada koʻl atrofida sariq bol chelaklari koʻp boʻlganligi sababli koʻlning Sariq-Chelak deb nomlanganligi aytilgan

Manbalar 

 

Qirgʻiziston geografiyasi
Qirgʻiziston koʻllari
Sariq

Sariq, sariqlar, shari — Oʻrta Osiyodagi turkiy xalqlar tarkibiga kirgan qabila nomi. Ilk urta asrlarda Janubiy Sibir, Yettisuv va Sirdaryo boʻylarida usun, abdal, qay(hun) qabilalari bilan birga yashashgan. 8— 10-asrlardagi xitoy manbalarida sheli, shari (sari, sariq) nomi bilan qayd etilgan. Sariq Sharqiy Turk xoqonligi tarkibiga kirgan. K. Shoniyozovnmnt fikricha, Sariqning gʻarbga dastlabki siljish jarayoni 8-asrning 60y.larida sodir boʻlgan. Ayni shu vaqtda qarluqlar Yettisuvni egallaganlar. Sariqning katta qismi ular bilan birga Chu vodiysiga kelib oʻrnashgan. 10-asr oʻrtalarida Sariq Qoraxoniylar davlati tarkibida boʻlib oʻzbek elatining shakllanishida bevosita qatnashgan. 10—15-asrlar va keyingi davrlarda Dashti Qipchoqda yashagan. Sariq kurashlar va oʻzaro nizolar tufayli kichik boʻlaklarga boʻlinib oʻzbek, turkman, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird xalqlari tarkibiga kirgan. Sariqning Jungʻoriya va Tarbagʻatoyda qolgan qismi Sibir xalqlari tarkibiga kirgan. Sariqning Shimoliy Xitoyda qolgan guruxlari shu yerda yashovchi uygʻurlar bilan qoʻshilib, ular ichida sariquygʻur etnik guruhini tashkil etgan.

16-asrdan boshlab Sariq turkmanlar tarkibida qabila sifatida maʼlum boʻlib, Mangʻishloq va Gʻarbiy Turkmanistonda taka va yovmutlar bilan birga yashagan. 1897-yil aholi roʻyxatida bu hududlarda Sdan 31 ming xoʻjalik hisobga olingan. Shuningdek, Sariq Turkmanistonning Taxtabozor, Yoʻloʻtan tumanlarida ham istiqomat qilgan. TurkmanSariq bir qancha urugʻlarga boʻlingan: suqti, bayrach, xurosonli, alasha, xerzet. TurkmanSariqning bir qismi Oʻzbekistonning Olot va Muborak tumanlarida ham yashashgan. Ularning quyidagi etnik guruxlari maʼlum: koʻsa, joʻyjoni, sapcha va bek. 1926-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, Surxondaryoning Sherobod tumanida Sariqga mansub 1190 kishi yashagan. Sariq Qirgʻiziston, Afgʻonistonda ham bor. Oʻtmishda S. chorvachilik, bir qismi dehqonchilik bilan shugʻullangan. 20-asrning 30y.laridan S xoʻjaligida dehqonchilik, xususan, paxtachilik va yaylov chorvachiligi yetakchi oʻrin tuta boshlagan.

Adabiyot 
 Karpov G.I., K istorii turkmensarikov, Ashxabad, 1996; Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2000.

Manbalar
Sariq (shaharcha)

Sariq — Surxondaryo viloyati Qiziriq tumanidagi shaharcha (1992-yildan), tuman markazi. eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Surxon (32 km). Viloyat markazi (Termiz shahri)dan 70 km, Katta Oʻzbekiston traktidan 20 km. Angor — Sarik, avtomobil yoʻli shaharchani kesib oʻtgan. Aholisi 13,7 ming kishidan ziyod (2003). Aholisi va xoʻjaliklari Surxondaryodan suv oladi.

"Sariq" nomi ushbu yerda oʻzbeklarning qoʻngʻirotqoʻshtamgʻali urugʻining "sariq" shoxobchasi vakillari yashagani bilan bogʻliq. Sariqda davlat va maʼmuriy tashkilotlar, paxta tozalash zavodi, savdo, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 6 umumiy taʼlim maktabi, internatmaktabi, kasb-hunar kolleji, 10 kutubxona, 2 klub mavjud. Markaziy tuman kasalxonasi, bolalar kasalxonasi, tez tibbiy yordam koʻrsatish boʻlimi, kattalar poliklinikasi, sogʻlomlashtirish markazi, yuqumli kasalliklar kasalxonasi va 9 ta dorixona aholiga xizmat koʻrsatadi.

Manbalar 

 

Qiziriq tumani

Qiziriq tumani aholi punktlari
Oʻzbekistonning nomi oʻzgartirilgan aholi punktlari
Surxondaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Sariq jizildoq

Sariq jizildoq (gʻoʻza sikadasi katta gʻoʻza saratoni) — kuylovchi jizildoklar oilasiga mansub hasharot; qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandasi. Voyaga yetgan Sariq jizildoqning qanotlari zargʻaldoq tusli. Tanasining uzunligi 30 mm. Moʻylovlari 3 boʻgʻimli; orqa oyoqlari sakrovchi. Chala oʻzgarish bilan rivojlanadi (tuxum, lichinka, nimfa, imago). Urg'ochisi oʻsimlik poyasining yuqori qismini teshib, shu joyga 10-15 tadan (hammasi 200 ga yakin) tuxum qoʻyadi. Natijada oʻsimliklarning teshilgan joydan yuqorisi soʻliydi va qurib qoladi. Shikastlangan yosh nihollarning 40% gachasi nobud boʻladi. Lichinkalarining nimfa bosqichiga qadar rivojlanishi 3 yil davom etib, bu 5 yoshni tashkil etadi, nimfa holida qishlaydi. Voyaga yetgan individlari may oyining oxiri - iyun boshlarida, gʻoʻzaning shonalash davrida paydo boʻladi. Sariq jizildoq, asosan, yantoqzorlarda yashaydi. Oʻzbekistonda Buxoro viloyatida koʻp tarqalgan. Kurash choralari: partov va tashlandiq yerlarni oʻzlashtirish; Sariq jizildoq doimiy uchraydigan yerlardagi yantoqni erta oʻrib olish; Sariq jizildoqning uchish va lichinkalarining chiqish davrida zararlangan gʻoʻzaga 20% li sumitsidin (0,5 l/ga) purkash.

Manbalar 

Hasharotlar
Sariq ilon

Sariq ilon () – urchuqsimonlar oilasiga mansub kaltakesaklar turi. Tanasi ilonsimon, oyoqsiz, orqa oyoq rudimenti saqlangan. Uzunligi 1,2 m (oilada eng yirik tur). Tangachalari ostida suyaklashgan plastinkasi bor. Janubiy Yevropa va Osiyoda, jumladan, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Rangi qoʻngʻir, sargʻish yoki qizgʻish, yaltiroq. Asosan, quruq joylar, koʻpincha jarliklar, oʻrmonlar va bogʻlarda yashaydi. Suvda yaxshi suzadi. Umurtqasiz hayvonlar (asosan, hasharotlar, mollyuskalar), baʼzan mayda umurtqali hayvonlar (kemiruvchilar) bilan oziqlanib, qishloq xoʻjaligiga katta foyda keltiradi. Iyun – iyul oylarida 8—10 ta tuxum qoʻyadi va tuxumlarini qoʻriqlaydi. Beozor hayvon, tutqunlikda yaxshi yashaydi.

Manbalar 

Hayvonlar
Sariqamish gaz-neft koni

Sariqamish gaz-neft koni - Fargʻona viloyati Sariqamish antiklinalida joylashgan kon. Kon geologiyasi 1930y.larda oʻrganilgan. Burgʻilash natijasida bur, yura hamda paleozoy davrlariga mansub yotqiziklar tarkibi aniklandi. Yura yotqiziklari och kulrang har xil donali qumtosh va gillardan tashkil toptan, umumiy kalinligi 280 m gacha. Boʻr yotqiziklari 400 m qalinlikda boʻlib, qumtosh, gil, ohaktosh, mergel va chigʻanoqlardan iborat. Paleogen yotqiziklari dolomitlashgan ohaktosh va yashil, qizgʻish gil qatlamlaridan tuzilgan, umumiy qalinligi 360 m gacha. Burmaning chekka qismlarida qalinligi 40 m li neogen yotqiziqlarini uchratish mumkin; ular qizgʻish, jigarrang gil va och pushti qumtoshlardan iborat.

Kondagi gazning s.ogʻ. 0,681—0,685; gazda 81,1—82,8% metan, 0,3% oltingugurt, 4,2—11,2% azot va siyrak gazlar, 0,3—1,05% karbon kislota bor. Neftning s.of. 0,765, oltingugurtsiz, parafin 5,2% boʻlib, metan neftlari tipiga mansub.

Manbalar 

Oʻzbekiston gaz konlari
Oʻzbekiston neft konlari
Fargʻona viloyati geografiyasi
Sarkazm

Sarkazm (yun. sarkasmos, sarkaro — aynan: goʻshtni nimtalayman, porapora qilaman) — komiklik turi, badiiy uslub vositalaridan biri; mas’haralab murosasiz kulgi asosiga qurilgan fikrmulohaza. Zaharxanda, istehzoli achchiq kinoya. Biroq Sarkazmda obʼyektga munosabat kinoyadagidek „yuvosh, beozor“, „hazil“ shaklida boʻlmaydi, aksincha qahr-gʻazab, nafrat ohangi sezilib turadi. Unda obʼyektni yer bilan yakson etuvchi, uyaltiruvchi haqoratomuz maʼnolar ifodalanadi. S.da kinoyaga xos 2 maʼnolilik mavjud boʻladi va shu xususiyati bilan toʻgʻridan toʻgʻri ayblanuvchi yoki haqorat etuvchi nuqtalardan farqlanadi. Fosh etish S.ning harakterli xususiyatlaridan boʻlsada, rad etish uning asosiy mohiyati. Bunga koʻra, S. kinoyadan va uning askiya, maynabozchilik, mazax, piching, tahqirlovchi kulgi kabi turlaridan yuqori turadi. S. lirik va dramatik janrlarda, publitsistika, yumoristik va hajviy asarlarda, shuningdek, notiqlik sanʼatida keng qoʻllanadi. Adabiyotshunoslikda S. antik davrdan maʼlum. J.Svift, Servantes, Gogol, Saltikov Shchedrin, Mayakovskiy, Hamza, Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor, Gʻafur Gʻulom, Said Ahmad va boshqalar Sdan samarali foydalanganlar.

Manbalar
Sarkodalilar

Sarkodalilar — sarkomastigoforalar tipiga mansub bir hujayrali hayvonlar sinfi. Tanasi sirtdan sitoplazmatik membrana bilan qoplangan; hujayra qobigʻi boʻlmaydi. Koʻpchilik turlari tanasi oqak yoki kremniy chigʻanoq ichida joylashgan; chigʻanoq teshiklaridan sitoplazmasi oʻsimtalari (soxta oyoklar) chiqib turadi. Soxta oyoqlar (psevdopodiylar) harakatlanish va oziqni qamrab olish vazifasini bajaradi. Soxta oyoqlar yassi parraksimon, ipsimon yoki nursimon boʻladi. Yadrosi bitta yoki bir nechta. Chuchuk suvda yashaydigan sarkodalilarning qisqaruvchi vakuolalari bor. Bakteriyalar, suvoʻtlar, shuningdek, bir hujayrali hayvonlar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik Sarkodalilar noqulay sharoitda sista hosil qiladi. 2 ga yoki koʻp marta boʻlinish (shizogoniya) va kurtaklanish orqali jinssiz ham bir xil tipdagi gametalar (izogametalar) yoki har xil tipdagi gametalar (anizogametalar) hosil qilish orqali jinsiy koʻpayadi. 4 ta kenja sinf (ildizoyoqlilar, nurlilar, quyoshlilar, akantariyalar)ga boʻlinadi. 11000 dan ortiq turi maʼlum. Koʻpchilik sarkodalilar dengizlar va chuchuk suvlarda, bir qancha turlari tuprokda yoʻsinli botqoqliklar va oʻrmonlarda yashaydi. Ayrim turlari (masalan, ichburugʻ amyobasi) parazit.

Manbalar
Sarkor

Sarkor (fors. — ishboshi, nazoratchi, boshqaruvchi) — 1) Temuriylar saltanatida qurilish va ommaviy hasharlarda ishboshi boʻlgan mansabdor. Sarkor soʻzi Alisher Navoiy asarlarida tez-tez qoʻllangan; 2) Xiva xonligida sarkor zarur paytlarda harbiy harakatlarda ishtirok etgan va koʻp hollarda dushman mudofaa istehkomlari va qalʼalari devorlari yonida barpo etiladigan sarkoʻblarni qurish, ular ustiga oʻtsochar qurol – toʻpni olib chiqish ishlariga boshchilik qilgan; 3) Qoʻqon xonlari tarixiga oid arxiv hujjatlardan maʼlum boʻlishicha, sarkor aholining turli qatlamlaridan soliq — xiroj undirish, muayyan shaxsni soliqdan ozod qilish, yuqori mansabdor tavsiyasiga yoki biror kishi arizasiga binoan, fuqarolarni yoxud askarlarni dondun bilan taʼminlash vazifasini ham bajargan; 4) Eronda mahalliy yer egalari ixtiyoridagi maxsus qurolli boʻlinma boshligʻi; 5) Turkiyada 18—19-asrlarda oliy bosh qoʻmondon.

Hozirgi paytda ham xalq jonli soʻzlashuv tilida hashar yoʻli bilan ariq va zovurlar qazish, imorat qurish singari ishlarga boshchilik qiluvchi yoki toʻy-maʼrakalarga bosh-qosh boʻluvchi shaxs baʼzan sarkor deb nomlanadi.

Manbalar
Sarkosporidiyalar

Sarkosporidiyalar, goʻsht sporalilar (Sarcocystis) — bir hujayralilarga mansub hayvonlar tipi (baʼzi maʼlumotlarga Karaganda sinf). Uzunligi bir necha mkm dan 20 mm gacha. Hujayra ichida parazit. Hayvonlar, baʼzan odamlarda ogʻir sarkosporidioz kasalligini paydo qiladi. 90 ga yaqin turi bor. Oraliq xoʻjayini (oʻtxoʻr hayvonlar) sporotsistalarini oziq bilan yeb zararlanadi. Ootsistalari ichida 4 ta sporozoitli 2 ta sporotsistasi boʻladi. Sporozoitlari oʻsib oʻtxoʻr hayvonlar organizmida shizontlarga aylanadi. Shizontlar koʻp marta boʻlinib, merozoitlarni hosil qiladi. Merozoitlar muskullarga oʻtib, sistalarga aylanadi. Asosiy xoʻjayinlar (yirtqich sut emizuvchilar, qushlar, sudralib yuruvchilar) sistali goʻshtni yeb zararlanadi. Sistalar asosiy xoʻjayin ichagi hujayralarida oʻsib, gamontlarni hosil qiladi. Gamontlar rivojlanib, ootsistalarga aylanadi; ular ichida esa 4 ta sporozoitli sporotsistalar rivojlanadi. Tashqi muhitga, asosan, sporotsistalar (oʻlchami 8—16*9— 11 mkm) chiqariladi. SARKOFAG (yun. — goʻshtni yutuvchi), sarqofa — tobut turlaridan biri. Asosan, tosh, marmar, yogʻochdan toʻgʻri toʻrtburchak, baʼzan qayiqsimon qopqoqli qilib yasalgan.

S.ga jasad qoʻyish Qad. Misrda firʼavnlar sulolasi davri (mil. av. 3ming yillik)da keng rasm boʻlib, Suriya, Finikiya orqali Sharqqa, shuningdek, Gretsiya va Rimga tarqalgan. Markaziy va Sharqiy Oltoydagi qad. skif qoʻrgʻonlarini ochish jarayonida yogʻoch gʻoʻladan oʻyib ishlangan S.lar topilgan. S.ga koʻpincha jasad moʻmiyolab qoʻyilgan. Amir Temur jasadi ham S.ga solingan (bu S Samarqanddagi Oʻzbekiston xalqlari madaniyati va sanʼati tarixi muzeyida saqlanmoqda). S.lar oʻzining badiiy bezak va suratlari, shuningdek, har xil qad. yozuvlari bilan sanʼat hamda epigrafika yodgorligi sanaladi.

Manbalar
Sarkoʻb

Sarkoʻb (fors. — bosh yanchuvchi, uruvchi; boshi yanchilgan) — mudofaa jangi olib borilayotgan gʻanimga qirgʻin keltirish maqsadida sunʼiy yoʻl bilan barpo etilgan tepa, qalʼa yoki hisorsimon baland joy, qurilma. Sharq xalqlari, xususan, Amir Temur, Shayboniyxon, Xiva xonlari armiyasida qamal chogʻida faol qoʻllangan taktik usullardan biri. Oʻrta asrlarda koʻpdankoʻp qalʼa va qoʻrgʻonlar baland devor, burj va boru (oʻq otish uchun moʻljallangan shinaklar)ga ega boʻlgan. Mustahkam qalʼa va qoʻrgʻonlar uzoq muddatli mudofaa uchun zarur qurolyarogʻ, oziq-ovqat, yemxashak bilan taʼminlangan. Bunday inshootlarni bir hamla bilan qoʻlga kiritish mumkin boʻlmagan. Ana shunday kezlarda muhosara qurolyarogʻlari ishga solingan. Mudofaadagi qalʼa yoki qoʻrgʻon devorlari yonida undan baland boʻladigan tuproq uyumi — S. tiklashga kirishilgan. Minglab askarlar tevarakatrofdan oʻtin, yogʻoch, shoxshabba toʻplab, ustidan tosh, shagʻal va tuproq toʻkib S barpo etishgan. Ayni chogʻda daraxt xodalaridan yasalgan shotilar orqali jangchilar qalʼa devoriga chiqa boshlagan. Qad rostlagan S.ga kamonchilar chiqishgan, manjaniq, toʻp, raʼb kabi ogʻir qurollar ham olib chiqilgan va ulardan qamaldagilarga qarshi oʻt ochilgan.

Manbalar
Sarmishsoy rasmlari

Sarmishsoy rasmlari — Qoratogʻ (Navoiy viloyati)ning jan. yon bagʻridagi Sarmishsoy darasi qoyatoshlariga oʻyib ishlangan rasmlar. 1958-yilda X.Muhamedov tomonidan topilgan. 1966-yildan i.t. ishlari olib borilmoqda (dastlab N. Toshkanboyev, keyinrok, A. Kabirov, 1960—70y.lar; 1993-yildan M. Xoʻjanazarovvab.). Mil. av. 4— 1ming yillikka va undan keyingi davrlar (mil. 1—7-asrlar)ga mansub 4 mingga yaqin rasmlar bronza, temir va tosh bilan uribchoʻkichlab sxematik, kontur, soya va naqshdor uslubda ishlangan. Sarmishsoy rasmlarida yovvoyi hayvonlarni ov itlari yordamida ovlash, hayvonlarning oʻzaro urushi, chorvachilik, rake tushayotgan odamlar, liniy marosimlarning ijro etilishi bilan bogʻliq manzaralar tasvirlangan. Xonaki va yovvoyi hayvonlar, oʻqyoy, xanjar, qilich, nayza kabi turli buyumlar, kiyimlar (dubulgʻa, uchli quloqchin, kalta chopon, oyoq kiyimi va boshqalar) tasviri oʻziga xos tarzda yuksak maxrrat bilan nozik, hayotiy qilib ishlangan. Sr. ibtidoiy sanʼatning nodir yodgorligi hamda shu hududda yashagan kad. xalqlarning hayoti, hayvonot dunyosi tarixini oʻrganishda muhim arxeologik yodgorlik obidasi sifatida kimmatlidir.

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi arxeologik topilmalar
Navoiy viloyati
Rasmlar
Saroy

Saroy — oʻzbeklar tarkibiga kirgan yirik qabilalar uyushmasi. 

Saroylar etnik birlashma sifatida XIV—XV asrlar davomida Dashti Qipchoqda shakllangan boʻlib, XVI asrda hozirgi Oʻzbekiston hududiga kelib joylashgan. Saroylarning kichik bir guruhi qozoqlarning argʻin qabilasi tarkibida ham mavjud boʻlgan. 1924—1926-yillarda oʻtkazilgan aholi roʻyxatida Oʻzbekiston hududida yashovchi saroylarning soni 50 mingdan ortiq boʻlib, ulardan 18 ming kishi Buxoro vohasida (Harqonrud, Vobkentdaryo, Shahrud, Sultonravot, Poykend, Pirmait ariqlari boʻylab), 20 ming kishi Karmana vohasida, Narpay va boshqa ariqlar boʻyida yashaganlar. Saroylarning katta bir qismi (15,5 ming kishi) Qashqadaryo vodiysida (Shahrisabz va Qarshi vohalarida, Qamashi, Samar togʻining janubiy yon bagʻirlarida, Qashqadaryoning yuqori oqimida) yashashgan. Saroylarning ayrim guruhlari Jom choʻlida (6 ming), Koʻhitang togʻi yon bagʻirlarida (1 ming), Miyonkolda (3 ming), Samarqandning janubi-gʻarbida (1,5 ming), Nurota togʻining janubi yon bagʻirlarida (3 ming), Jizzax atrofida (1,7 ming) yashagan. Saroylarning kichik guruhlari Fargʻona vodiysida hamda Afgʻonistonda, Mozori Sharif va Balx atrofida istiqomat qilganlar.

Saroylarning tarkibida bir qancha kichik va katta qabilalar mavjud boʻlgan. Masalan, azsaroy, qipchoqsaroy, qirgʻizsaroy, naymansaroy va boshqalar. Bularning har biri, oʻz navbatida, yana bir qancha urugʻlarga boʻlingan. Yuqorida keltirilgan boʻlim (qabila) nomlaridan maʼlumki, saroylar tarkibiga saroy boʻlmagan juda koʻp boshqa etnik guruhlar (az, majar, qipchoq, qirgʻiz, qoʻngʻirot va boshqalar) kirgan. Saroylar XX asrning boshlarida siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy oʻzgarishlar sababli birbiri bilan aralashib oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan.

Manbalar 

 

Oʻzbek qabilalari
Oʻzbek urugʻlari
Saroy (maʼnolari)

Saroy:

 Saroy — oʻzbeklar tarkibiga kirgan yirik qabilalar uyushmasi.
 Saroy (qasr) — 1) dastlab hukmdorlar (xon, podshoh, amirlar va b.
 Saroy (shaharcha) — Qashqadaryo viloyati Qarshi tumanidagi shaharcha
 Saroy (Xatirchi tumani) — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi shaharcha 

Saroy- mahalla(qishloq), Samarkand viloyati Jomboy tumani. Laziz metalika spark 255
Saroyberka

Saroyberka, Yangi Saroy - Oltin Oʻrdattg poytaxti. Berkaxon tomonidan bunyod etilgan (taxminan 1260). 14-asrning 1-yarmida ravnaqtopgan. S.B. nafaqat Oltin Oʻrda, balki butun oʻrta asr Yevropasining eng katta shaharlaridan biri sifatida shuhrat topgan. 1333 y. S.B.ga kelgan Ibn Battutaning guvoxlik berishicha, S.B. kaftday tekislikda qurilgan shaharlar sirasiga kirib, odamlar bilan toʻla boʻlgan, ajoyib bozorlari, keng koʻchalari kishini hayratga solgan. S.B.ning aholisi 75 ming kishi atrofida boʻlib, ular moʻgʻul, alan(os), qipchoq, cherkas, rus hamda vizantiyaliklardan iborat boʻlgan. Shaharda hunarmandchilik ustaxonalari,turli tuman korxonalar, savdosotiq rastalari, karvonsaroylar ishlab turgan. Shaharning butunlay harobaga aylanish vaqti haqida aniq maʼlumot yoʻq. Sharq va Gʻarbni bogʻlovchi Buyuk ipak yoʻlida joylashganS.B.ning koʻpdan koʻp binolari rus podshosi Fedor Ivanovichning 1578 yildagi farmoniga koʻra, buzilgan va Astraxon sh. qurilishi uchun ishlatilgan. Harobalari Volgograd viloyatidagi Sarev qishlogʻida saqlangan. S.B.da A.V.Tereshchenko (1843—51), F.B.Ballod (1922), G.A.FyodorovDavidov (1959 — 67) qazish ishlari olib borishgan.

Adabiyot 
 FyodorovDavidov G.A., Obshestvenniy stroy Zolotoy Ordi, M., 1973; Yegorov V.L., Istoricheskaya geografiya Zolotoy Ordi v XIII—XVI vv., M., 1985.

Hamidulla Dadaboyev.

Manbalar 

 

Rossiya tarixi
Oltin Oʻrda shaharlari
Saroybotu

Saroybotu, Eski Saroy (yilnomalarda — Katta saroy) — Botuxon tomonidan qurdirilgan shahar (1254). Dastlab Oltin Oʻrdattt asosiy siyosiy markazi hisoblangan. S.B.da koʻplab saroylar, masjidlar, hunarmandchilik dahalari (Cherepyanoye pole) va boshqa boʻlgan. S.B. atrofida katta nekropol joylashgan. Oltin Oʻrda xonlarining oʻzaro kurashi va Amir Temurning yurishi (1395) natijasida qattiq shikastlangan. 1480 y. uzilkesil vayronaga aylangan. 18-asr shahar oʻrnida selitra (oʻgʻit) zavodi joylashgan. Shahar harobalari hozirgi Astraxon viloyati Harabali tumanidagi Selitrennoye kishlogʻida saqlanib qolgan. F.B.Ballod (1922), P.S.Rikov (1931)lar tomonidan qazish ishlari olib borilgan.

Manbalar 

 

Rossiya tarixi
Oltin Oʻrda shaharlari
Saroychiq

Saroychiq — Oltin Oʻrda shaharlaridan biri. Guryev shahridan 60 km masofada, Ural daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan (13-asrning 2-yarmi). Shaharning nomi qoʻlyozma manbalar hamda 14-asrda shu yerda zarb qilingan tangalar orqali yaxshi maʼlum. S. 1395-yil Amir Temur va Toʻxtamish oʻrtasida boʻlib oʻtgan urushdan zarar koʻrgan. Shahar aholisi Volga daryosi boʻyidagi koʻpgina shaharlar bilan savdosotiq qilgan. S. ancha muddat davomida Oltin Oʻrda va Gʻarbiy Yevropa tojirlari uchun Osiyo mamlakatlari bilan tijorat, ishlarini yuritishga oʻziga xos koʻprik vazifasini oʻtagan. S. bir tomondan Oltin Oʻrda xonligini SaroyBerka bilan, 2tomondan esa Xorazm markazi Urganch bilan mustahkam bogʻlagan. Ushbu yoʻl 13—14-asrlarda Sharq va Gʻarbni birlashtiruvchi bosh karvon yoʻli hisoblangan. Sdan Urganchgacha boʻlgan yoʻlning har 30 km da quduqlar qazilgan, karvon saroylar barpo etilgan. Ushbu savdosotiq yoʻli Oltin Oʻrdaning bir qancha yirik shaharlari, xususan, Urganch orqali S.qa yoʻnaltirilgan. Bu yerda yoʻl shim. va jan. tomonlarga qarab boʻlingan. Yoʻlning shim. qismi SaroyBerka (Saroy aljadid), jan. qismi esa Hojitarxon orqali Mojar hamda Azov bilan bogʻlangan. Manbalarning dalolat berishicha, 1580-yil Yoyiq kazaklari hujumi paytida butunlay vayron qilingan.

Adabiyot 
 Yegorov V.L., Istoricheskaya geografiya Zolotoy Ordi v XIII—XVI vv., M., 1983.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qozogʻiston tarixi
Oltin Oʻrda shaharlari
Baxit Sarsekboyev

Baxit Abdurahmonovich Sarsekboyev (1981.29.11, Chirchiq) -bokschi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi (2002). „Oʻzbekiston iftixori“ (2002). Chirchiqdagi Respublika olimpiya oʻrinbosarlari bilim yurtini tugatgan (1999). 63,5 kg vaznda Oʻzbekiston chempioni (2001, 2002), Osiyo chempioni (2002, Serembran), AfroOsiyo oʻyinlari gʻolibi (2003, Haydarobod) Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining harbiy xizmatchisi (2004-yil).

Manbalar 

1981-yilda tugʻilganlar
19-noyabrda tugʻilganlar
Oʻzbekiston bokschilari‎
SSSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston SSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kishilari
Bokschilar
Sarxona

Sarxona (fors. — boshxona, boshlanish) — musiqada kuy va ashulalarning boshlangʻich tuzilmasi. Odatda, musiqa asarining dastlabki ikki jumlasini tashkil qiladi. Shashmaqomda, shuningdek, sarhat (ashulaning birinchi jumlasi), sarohang (ohangning boshlangʻich tuzilmasi) atamalarida ham qoʻllanadi.

Manbalar
Sarhadobod

Sarhadobod () (1999 yilgacha Kushka - ) - Turkmanistonning Mari viloyatidagi shahar (1967 yildan). Sarhadobod tumani markazi. Kushka daryosi vodiysida. Turkmaniston bilan Afgʻoniston savdo yoʻlidagi muhim aholi punkti. Sarhadobod — Mari — Hirot — KandaH°R xalqaro avtomobil traktida. Mari — Sarhadobod yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 11,6 ming kishi (1999). Sarhadobodda mahalliy, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari, savdo, madaniy, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, musiqa, umumiy taʼlim maktablari, kutubxona, klub, kasalxona bor.

Sarhadobodning janubi-sharqida Turkmanistonning eng jan. chekkasi boʻlgan Qirqqiz (toj. Childuxtaron) mavzesi joylashgan. Shahar yaqinida pista oʻrmon xoʻjaligi va Bodxiz qoʻrikxonasi bor. Sarhadobod 1885-yilda rus mustamlakachilari tomonidan Kushka harbiy istehkomi sifatida bunyod etilgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkmaniston shaharlari
Sassiqkoʻl

Sassiqkoʻl — Qozogʻistondagi koʻl, Balxash koʻlidan sharqroqda, 347 m balandlikdagi BalxashOlakoʻl soyligida joylashgan. Maydoni 735 km², oʻrtacha chuq. 3,3 m, eng chuqur joyi 4,7 m. Suv sathi 3 m gacha oʻzgarib turadi. Noyabrda muzlab, aprel boshlarida eriydi. Koʻlga Tentak va Qorakoʻl daryolari quyiladi. Sdan Uyali koʻliga suv quyiladi. Baliq, ondatra ovlanadi.

Manbalar 

 

Qozogʻiston koʻllari
Sato

Sato (forscha: سه تار — „setor“ soʻzining buzilgan shakli) — qadimiy nay tanburning oʻzi, yaʼni hozirgi tanburning kamon bilan chalinadigan turi.

Tarixi 
Sato oʻzbek, tojik, uygʻur, eron, afgʻon xalqlarida tarqalgan boʻlib, boshqa cholgʻular qatori bir necha asrlar oldin paydo boʻlgan degan taxminlar mavjud. Qutbiddin ash-Sheroziy (1236-1310) eronlik musiqa nazariyotchisi sifatida tanilgan boʻlib, u oʻz risolasida kamonchali tanbur-sato haqida ibratli mulohazalar bildirgan, hamda inson ovozini musiqa asboblari ichida eng yoqimlisi deb hisoblagan.

Tuzilishi 
Sato torli musiqa cholgʻulari guruhida kiradi. Tashqi koʻrinishidan esa tanburga oʻxshaydi. Uning kosasi tut, oʻrik, yongʻoq kabi daraxtlarning yogʻochidan oʻyilib yasaladi va umumiy uzunligi 110-120 sm boʻladi. Kosasi tanburga nisbatan kattaroq va yupqaroq, qopqogʻi kengroq boʻladi. Satoda 4 ta asosiy (metall-latun) tor va 4 ta aks-sado beruvchi tori boʻladi. Oʻrtadagisi ikki yonidagilarga nisbatan kvarta, kvinta, baʼzida sekunda oraligʻida sozlanadi. Ulardan tashqari, yon quloqlarga tortiladigan aks sado beruvchi 11 tagacha yordamchi torlari mavjud. Satoda, odatda, kuychan, ohangdor asarlar turli nolish va qochirimlar bilan boyitilib ijro qilinadi.

Ijro etilishi 
Satoning pardalari baland, torlari esa boʻsh taqilganligi sababli unda glissando va vibrato kabi melizmlarni ijro qulay hisoblanadi.

Ayrim sozandalar tanburni ham sato sifatida kamon bilan yoki, aksincha, satoni tanbur sifatida noxun bilan chalishadi. U hozir turli oʻzbek cholgʻu ansambllarida hamda yakkaxon cholgʻu sifatida keng qoʻllanadi.

Ijrochilari 
Sato ijrochilaridan Maʼrufjon Toshpoʻlatov, Turgʻun Alimatovlar kabi mohir sozandalari oʻtgan. Hozirgi kunda Mahmudjon Tojiboyev, Toyir Qoʻziyev, Abror Zufarov kabi sozandalar mavjud.

Tasvirlari

Manbalar 

Musiqa asboblari
Oʻzbek cholgʻu asboblari
Torli musiqa cholgʻu asboblari
Torli musiqa asboblari
Kamonli musiqa asboblari
Sattorxon Abdugʻafforov

Sattorxon Abdugʻafforov (1843, Chimkent – 1901, Toshkent) – maʼrifatparvar olim, tarixchi.

Sattorxon Abdugʻafforov Qoʻqon xonligining yirik ulamosi (mudarris) oilasida, Chimkenda tugʻilgan. Toshkentdagi Shukurxon madrasasini tugatgan (1862). Arab va fors tillarini yaxshi bilgan, rus tilini oʻrgangan. 1864-yilgacha Chimkent shahri muftiysi, 1873-1876-yillarda Chimkentdagi birinchi rus-tuzem maktabi oʻqituvchisi. 1876-yil aprelda Qoʻqon shahri qozisi etib tayinlangan. Sattorxon qozilik lavozimidan maʼrifatparvarlik gʻoyalarini targʻib qilish yoʻlida foydalangan, dunyoviy bilimlarni targʻib qilgan, natijada ruhoniylar tomonidan qattiq taʼqib ostiga olingan. 1881-yil Sattorxon Qoʻqonni tark etishga majbur boʻlgan. 1883-yil „Turkiston viloyatining gazeti“ga ishga kirgan, Yevropa madaniyati va dunyoviy bilimlarni targʻib qiluvchi bir qancha maqolalar yozgan. 1884-1889-yillarda Toshkent oʻqituvchilar seminariyasida oʻzbek va fors tillaridan dars bergan. Sattorxon rus imperatorining maorif sohasidagi ayrim tadbirlarini tanqid qilgan. 1899-yilgacha Chimkent qozisi boʻlib ishlagan, keyin Toshkentga qaytib kelgan. Sattorxon oʻzining maʼrifatparvarlik faoliyatini Furqat, Muqimiy, Zavqiylar bilan hamkorlikda olib borgan. Sattorxonning ijtimoiy qarashlari uning „Musulmon eshonlari“, „Rossiya istilosiga qadar Qoʻqon xonligining ichki ahvoli haqida qisqacha ocherk“ nomli risolalarida, koʻpgina maqola va nutqlarida oʻz ifodasini topgan.

Adabiyot 
 Olim Usmon, Oʻzbekistonda rus tilining ilk targʻibotchilari, T., 1962;
 Savitskiy A. I., Sattarxan Abdulgaffarov prosvetiteldemokrat, T., 1965.
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

Manbalar 

 

Tarixchilar
 Oʻzbek tarixchilari
1843-yilda tugʻilganlar
1901-yilda vafot etganlar
Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Shukurxon madrasasida tahsil olganlar
Saturn (raketa)

"SATURN" — Amerikaning 1964—67 yillarda yaratilgan 2 va 3 bosqichli seriyali eltuvchi raketalari (ER) nomi va ularni ishlab chiqish dasturi; "Apollon" kosmik kemasi, "Skayleb" orbital stansiyasi va baʼzi yer sunʼiy yoʻldoshlarini uchirishda qoʻllangan. "S1" va "S.1B" — ikki bosqichli ER. "S.1B" — "Apollon" kosmik kemalarini Yer atrofidagi orbitaga uchirishda qoʻllangan. Start oldi massasi 590 t, diametri 6,5 m, uzunligi 68,3 m. Maksimal foydali yuki 18,1 t. "S.5" — uch bosqichli ER, "Apollon" kosmik kemalarini Yer atrofi va Oy atrofi orbitalarida hamda kosmonavtlarni Oyga eltishda qoʻllangan. Start oldi massasi 2950 t, maksimal foydali yuki 140 t ga yaqin, diametri 10,1 m, uz. 85,6 m.

Manbalar
Safaviylar davlati

Safaviylar davlati - Gʻarbiy Osiyoda safaviylar boshqargan davlat (1502—1736). Ardabil hukmdori Ismoil Oq Qoʻyunlilar va ularning ittifoqdoshlari ustidan gʻalaba qozonishi natijasida barpo etilgan. Safaviylar davlati tarkibiga Ozarbayjon, Armanistonning bir qismi, Eron, hozirgi Afgʻoniston (Balx viloyatidan tashqari), Arab Iroqi (vaqtvaqti bilan) va boshqa hududlar kirgan. Safaviylar, asosan, qizilboshlilarga tayangan. 16-asrgacha poytaxt Tabrizda boʻlib, 1548-yil Qazvinga koʻchirilgan. Davlat dini shialik boʻlgan. Shoh Tahmosb I davrida koʻchmanchi qabilalar taʼsiri kuchayib, Safaviylar davlatida xalq qoʻzgʻolonlari avj olgan. 1535-yil Xurosondagi xalq qoʻzgʻolonidan foydalangan Buxoro xoni Ubaydullaxon Hirotni bosib olgan. Tahmasp I Kavkazorti, Kurdiston, Iroqni qaytarib olish uchun Usmonlilar bilan tinimsiz urushlar olib borgan. Tahmasp I vafotidan soʻng boshlangan oʻzaro urushlar natijasida Safaviylar davlati inqirozga uchrab, mayda mulklarga boʻlinib ketgan. Bundan foydalangan Usmonlilar Safaviylar davlatining shim. qismini, oʻzbek xonlari Xurosonni bosib oldi. Bu vaqtga kelib qizilboshlilar Abbos I atrofiga birlashgan. 1597-yil Xuroson oʻzbeklardan tortib olingan. Harbiy islohot oʻtkazilgan. Poytaxt Isfahonga koʻchirilib, unda va boshqa shaharlarda qurilish ishlari olib borilgan. 1603—1607-yillar Luriston, Armaniston, Gruziya, Ozarbayjon Usmonlilardan qaytarib olingan. 1623-yil Bagʻdod ham qoʻshib olingan. Savdo va hunarmandchilik taraqqiy etgan. Abbos II ning vafotidan soʻng Safaviylar davlati yana inqirozga uchray boshlagan. 18-asr boshlarida Afgʻonistondagi safaviylar hokimi Mir Vays oʻzini mustaqil deb eʼlon qilgan. 1722-yil uning oʻgʻli Mahmud Safaviylar davlatining ancha qismini birlashtirgan. Safaviylarning afgʻonlar va usmonlilarga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib borgan sarkardasi Nodirshoh safaviylar sulolasini taxtdan agʻdarishi bilan Safaviylar davlati barham topgan.

Manbalar 

 

Tarixiy davlatlar
Eron tarixi
Eron imperiyalari va qirolliklari