yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Venerologiya

Venerologiya (Venera va ... logiya) — klinik tibbiyot sohasi; venerik kasalliklarnint yuzaga kelish va tarqalish sabablari, diagnostikasi va klinik kechishini oʻrganadi, ularning oldini olish va davolashning eng maqbul yoʻl-yoʻriqlarini ishlab chiqadi. V. dermatologiya, sotsial gigiyena, infeksion kasalliklar, akusherlik va ginekologiya, terapiya, serologiya va b. bir qancha tibbiyot fanlari bilan uzviy bogʻlangan.

18-asr gacha barcha venerik kasalliklar bir kasallik deb qaralgan boʻlsa. 1830-yil fransuz venerologi F. Rikor soʻzak va zaxm alohida-alohida kasallik ekanligini isbotladi. 19-asr ga kelib bakteriologiyaning rivojlanishi venerik kasalliklarning kelib chiqishi sabablarini ochishga asos boʻldi. A. Neysserning soʻzakni qoʻzgʻatuvchi gonokokkni (1879), O. V. Peterson va A. Dyukreyning yumshoq shankr streptobatsillasini (1887—89), E. Gofman va F. Shaudinning zaxmni qoʻzgʻatuvchi oqish treponemani (1905) topishi V. ning rivojlanishida muhim oʻrin tutdi. Nemis bakteriologi va immunologi Vasserman zaxm serodiagnostikasi usuli (Vasserman reaksiyam) ni ishlab chiqdi (1906, A. Neysser bilan hamkorlikda).

V. mustaqil fan sifatida oʻqitila boshlandi. 1932-yil Oʻzbekistan teri va venerik kasalliklar ilmiy tadqiqot instituti tashkil qilindi. Hozir barcha tibbiyot intlarining teri va tanosil kasalliklari kafedralarida dermatovenerolog vrachlar yetishtiriladi. Olimlardan U. M. Mirahmedov zaxmni aniqlashda oqish treponemalarni immobilizatsiya qilish reaksiyasi (OTIR) ustida, M. A. Gʻulomova zaxmni penitsillin va b. dorilar bilan davolash, H. H Husanov zaxm kasalligida terining gistologik oʻzgarishlari va hokazo ustida ilmiy izlanishlar olib borishdi. K. A. Yoʻldoshev zaxm bilan ogʻrigan bemorlar ichki aʼzolarining funksional holatini oʻrgandi va ularni davolash, dispanser hisobidan oʻchirishda yangi klinik-serologik uslublarni ishlab chikdi. R.A. Kapkayev va E. G. Kim zaxmni qoʻzgʻatuv-chi oqish treponemaning morfologiyasi, uning koʻpayish yoʻllarini va bu kasallik bilan organizmning HLA sistemasi oʻrtasidagi bogʻliqlik qay darajada ekanligini oʻrganishdi. Hozir Oʻzbekiston dermatovenerologiya ilmiy tadqiqot institutida bu sohada ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tibbiyot
Klinik tibbiyot
Venetlar

Venetlar — 1) qadimda Adriatika dengizining shim. qirgʻoqlari, Po daryosining shimoli-sharqida yashagan qabilalar guruhi; ularning etnogenezi maʼlum emas. 2). Mil. av. 58—51 y.lardagi Gall yurishlari paytida Yuliy Sezar tomonidan boʻysundirilgan kelt qabilasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventil fotoelementi

Ventil fotoelementi — yorugʻlik energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantiradigan yarimoʻtkazgich asbob. Ishi fotoeffekt hodisasiga asoslangan. 1953-yil kremniy (Si) monokristallidan f.i. k. 6% boʻlgan ventil fotoelementi olindi, keyinchalik f. i. k. 15% gacha yetkazidsi. F. i. k. 1% gacha boʻlgan oddiy ventil fotoelementi asosan avtomatikada qoʻllanadi. Kremniy ventil fotoelementi sunʼiy yoʻldosh va kosmik kemalar bortiga ham oʻrnatiladi, oʻlchov asboblarini elektr energiyasi bilan taʼminlab turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventil

Ventil (lot. ventilo — puflayman esaman) — 1) bir tomonlama oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlgan elektr asboblarining umumiy nomi. Toʻgʻri tok yoʻnalishida kam qarshilikka, teskari tok yoʻnalishida esa katta qarshilikka ega boʻladi. Boshqacha aytganda, V. tokni bir ("toʻgʻri") yoʻnalishda yaxshi, ikkinchi ("teskari") yoʻnalishda yomon oʻtkazadi. Bu xossasi tufayli V. tokni toʻgʻrilash qurilmasi sifatida keng qoʻllanadi. V. lik xususiyati metall va elektrolit (elektrolitik V.), metall va gaz (ion V.), vakuumdagi metall va yarimoʻtkazgich yoki har xil tarkibli ikki yarimoʻtkazgich (yarimoʻtkazgich V.) chegarasida namoyon boʻlishi mumkin. V. larning boshkariladigan va boshqarilmaydigan xillari boʻladi. V. toʻgʻrilanayotgan tok quvvati (Vt, kVt), kuchi (a), ish kuchlanishi (V., kV), kuchlanishning toʻgʻri yoʻnalishda pasayishi, teskari yoʻnalishda teshib oʻtish kuchlanishi va b. koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi. V. radiopriyomniklar, kuchli energetika qurilmalari, elektr uzatish liniyalari, avtomatika, elektronika, hisoblash texnikasi, oʻta yuqori chastotalar texnikasi va radioqurilmalarda detektor, tiristor va toʻgʻrilagich sifatida ishlatiladi. Umuman, diodlarning hamma turlari, elektrolitik toʻgʻrilagichlar va mantikiy elementlar ham V. jumlasiga kiradi; 2) suyuqlik, gaz yoki bugʻ oqimi yoʻlini ochib yuborish yoki berkitib qoʻyish, bu oqim miqsorini koʻpaytirish yoki kamaytirish uchun moʻljallangan qurilma. Oddiy V. — vodoprovod joʻmragi. Uni quvur (truba) ga biriktirish uchun ikki uchiga ichki rezba kesiladi. Katta V. lar korpusining ikki yonida flanes boʻladi. V. maxovigi (bandi) qoʻlda buraladi. Quvurdan oqayotgan suyuqlik yoki gaz bosimi oʻzgarganda ishga tushadigan elektr yoki gidravlik dvigatel yordamida V.ni avtomatik tarzda boshqarib turish ham mumkin. V. vodoprovod, gaz kuvurlari, sanoat truboprovodlari, sanitariyatexnika qurilmalarida ishlatiladi; 3)musiqada — valtorna, truba kabi mis puflama musiqa cholgʻulari stvoli uzunligini uzaytirish uchun moʻljallangan mexanizm. Puflama musiqa asbobida V. sifatida aylanma klapan- baraban ishlatiladi. Ijrochi V. dan foydalanib turlicha balandlikdagi tabiiy tovush qatorlarini hosil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventilyator

Ventilyator (lotincha: ventilo — puflayman, esaman, silkitaman) — havo yoki gazlarni haydovchi yoki soʻruvchi qurilma. Odatda, V. havo yoki gazni 0,15 MPa gacha bosim bilan haydaydi yoki soʻradi. Asosiy ish elementi motor va parrakli gʻildirakdan iborat. Binolar va shaxtalar havosini tozalash, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari (don, paxta, pichan) ni quvur orqali uzatish, donni tozalash, saralash va quritishda qoʻllanadi. V. ning haydovchi, soʻruvchi va aralash xillari boʻladi. Ishlash tarziga koʻra, havo oqimi oʻq boʻylab yoʻnalgan yoki oʻqaviy V. va markazdan qochma V. ga boʻlinadi. Oʻqaviy V. silindrik kojux 5, parrakli gʻildirak, kollektor, kirayotgan havoni yoʻnaltiruvchi apparat, chiqayotgan havoni yoʻnaltiruvchi apparat va uyurma . Markazdan qochma V.da parrak aylanganda havo oqimi kollektordan parrak kanallariga kiradi va markazdan qochma kuch taʼsirida spiral shaklidagi kojux Z ichiga oʻtib, chiqish teshigiga haydaladi. Hosil qiladigan bosimiga qarab, V. lar uch turga boʻlinadi: a) past bosimli (100 mm suv ust. dan past) — donni saralash va tozalash hamda kombayn V. lari; b) oʻrtacha bosimli (100 mm dan 300 mm gacha suv ust.) — pichan uchun moʻljallangan; v) yuqori bosimli (300 mm dan 1500 m gacha suv ust.) — don uchun moʻljallangan. Xonalarni shamollatish uchun moʻljallangan V. lar, koʻpincha, yumshoq parrakli qilib ishlab chiqariladi. Qayerda ishlatishga moʻljallanganligiga qarab, V. lar sanoat va maishiy xillarga boʻlinadi. Sanoat V. lari sanoat korxonalari, shaxtalar, metropoliten yoʻlaklari va b. joylarda, maishiy V. lar turar joy binolari, jamoat binolari, uy-joylar, idoralar va b. joylarda qoʻllanadi. V. lar devorlar ichiga, shiplarga oʻrnatiladi; stol ustiga va polga qoʻyiladigan V. lar ham boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventilyatsiya

Ventilyatsiya ( — „shamollatish“) — xonalarning havosini almashtirib turish hamda bu ishni amalga oshiradigai qurilmalar majmui. Shaxtalar, sanoat korxonalari, turar joy binolari, jamoat uylari havosini yangilash uchun qoʻllanadi. Binolarning havosi vaqt oʻtishi bilan fizik va kimyoviy jihatdan salbiy tomonga oʻzgaradi, chunki odam terisi, nafas aʼzolari orqali, uskunalarning ishlash jarayonlari tufayli va b. yoʻllari bilan tashqi muhitga issiqlik. suv bugʻlari, karbonat angidrid va qoʻlansa hidli moddalar (ter, organik moddalarning buzilish mahsulotlari va b.) ajraladi. Maʼlumki, katta yoshdagi odam normal (20°) temperaturada tashki muhitga 1 soatda 22—40 l karbonat angidrid, 100—200 kkal issiqlik va 50 g suv bugʻi chiqaradi. Yopiq xonalar havosi oʻzgarganda organizmdagi baʼzi jarayonlar buzilib: kishi dimiqib qoladi. Baʼzi sanoat korxonalaridan chiqadigan badboʻy hid va kimyoviy moddalardan ifloslangan havo kishilarning markaziy nerv sistemasi, yurak-tomir sistemasi, ichki aʼzolari va hatto mushaklariga taʼsir etib, kon bosimini oshiradi, yurak urushini tezlashtiradi, ichki bosimini koʻtarib yuboradi va hokazo. Kishilarning yashashi, ishlashi va dam olishi uchun moʻtadil sharoit yaratish da ventilyatsiya muhim omil hisoblanadi. Issiq mintaqali joylarda, shu jumladan Oʻrta Osiyo hududida ventilyatsiya ning ahamiyati ayniqsa katta. Shuning uchun boʻlsa kerak ota-bobolarimiz, ustalarimiz, qad. meʼmorlarimiz unga azaldan eʼtibor berib kelishgan. Eshik va derazaning yuqori qismiga ishlangan panjaralar, oshxona, novvoyxonalar tomidagi ochiq moʻrilar ventilyatsiya vazifasini oʻtagan.

Ventilyatsiya ning tabiiy vasunʼiy xillari boʻladi. Tabiiy ventilyatsiyada xonalar deraza va eshiklar orqali shamollatiladi. Sunʼiy ventilyatsiyada maxsus qurilmalar (ventilyator va b.) ishlatiladi. Sunʼiy ventilyatsiya havo oʻzoʻzidan almashinadigan (xona ichidagi va tashqi havo ogʻirliklari orasidagi farq hisobiga) va majburan (ventilyator yordamida) almashtiriladigan xillarga boʻlinadi. Sanoat binolarida zararli va portlash xavfi boʻlgan gaz hamda changlar ejektor yordamida chiqarib turiladi. Turar joylarda eshik, rom orqali havo doimo almashinib turadi (tabiiy ventilyatsiya), tashki havo temperaturasi xonadagi havo temperaturasidan qancha koʻp farq qilsa, havo shunchalik yaxshi almashinadi. Koʻp qavatli uylarda xonalar havosini toza tutish uchun oshxona, vanna, hojatxona havosi ventilyatsiya tizimi yordamida almashtirib turiladi.Ventilyatsiya umumiy (hamma xonalar markazlashgan usulda shamollatiladi) va mahalliy (xonalar alohida-alohida shamollatiladi) xillarga ham boʻlinadi. Teatr, kinoteatr, restoran, maktab, kasalxona va b. jamoat binolarida asosan sunʼiy va umumiy shamollatish tizimi ishlatiladi. Xonalarni ventilyatsiya yordamida shamollatib turishdan tashqari ularning temperaturasi va namligini moʻtadillab turish ham zarur. Bu tadbir konditsioner va isitish tizimlari yordamida amalga oshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Verakrus

Verakrus — Meksika shtati, mamlakatning janubi-sharqida, Meksika qoʻltigʻi sohilida. Mayd. 71,7 ming km. Aholisi 6,2 mln.dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy markazi — Xalapa sh. Sharqiy Serra-Madre togʻlari yon bagʻriga tutashgan dengiz boʻyi pasttekisligida joylashgan. Tropik plantatsiya xoʻjaliklari (kofe, shakarqamish, apelsin, banan, ananas, kakao va b.) bor. Meksikaiing asosiy neft sanoati rayoni. Neft (Tampiko, Posa-Rika, Tuspana rayonlari) va tabiiy gaz (Posa Rika) olinadi va qayta ishlanadi. Qora metallurgiya (Berakrus sh.) rivojlangan. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

Manbalar
Verakrus (shahar)

Verakrus— Meksika sharqidagi shahar, Verakrus shtatida. Meksika qoʻltigʻi sohilidagi port. Aholisi 439 ming kishi (1990). Transport tuguni. Savdo markazi. Mamlakatga chetdan keltirilgan yuklarning deyarli hammasi V. porti orqali oʻtadi. V. orqali chetga kofe, tamaki, teri mahsulotlari chiqariladi. Metallurgiya, qismlardan avtomobil yigʻish, tamaki, kemasozlik, ip gazlama, alyuminiy, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Neft, neft kimyosi va choksiz quvurlar zavodlari, shahar yaqinida TES bor. V. ga 1519 yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan San-Xuan de Ulua qalʼasi (1528— 17-asr), Ayuntamento ratushasi (1627 yildan qurila boshlangan), 18-asr cherkovi saqlangan. Dengiz kurorti; turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Meksika shaharlari
Vergul

Vergul () — tinish belgisi (,). Eng koʻp qoʻllanadigan tinish belgilar qatoriga kiradi. Qoʻllanish oʻrni, shakli turli davrlarda va turli tillarga oid yozuvlarda turlicha boʻlgan. Oʻzbek tilida Vergul teskari pesh, pesh, yarim turish, yarim tinish kabi nomlar bilan ham yuritilgan. Vergul dastlab qisqa pauza uchun ishlatilgan, keyinchalik uning qoʻllanish doirasi va vazifasi kengaygan. Oʻzbek tilida Vergul uyushiq (Sen kuychi, paxtakor, olim…) va ajratilgan boʻlaklarni (Azizga, sobiq talabaga, bu soʻz yoqmadi), kirish (Lekin, menimcha haqsiz) va kiritma konstruksiyalarni (Yolgʻiz borishga, ochigʻini aytsam, yuragim dov bermadi), undalma (Azizlar, bir oz sabr qilamiz) va undov soʻzlarni (Hoy, nima qilyapsan?), „ha“, „yoʻq“, „xoʻp“, „qani“… kabi soʻzlarni, nutqda takrorlangan soʻzlarni, bogʻlovchisiz va murakkab qoʻshma ran tarkibidagi gaplarni (Kun botib, osmon qoraygan), muallif gapini koʻchirma nutqdan ajratish (Bugun men kelolmayman, — dedi u) uchun ishlatiladi. Vergul qavs, qoʻshtirnoq bilan qoʻllanganda ulardan keyin, tire bilan qoʻllanganda undan oldin qoʻyiladi, koʻp nuqta bilan kelganda tushib qoladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yozuv
Verifikatsiya

Verifikatsiya (lotincha: verus — haqiqiy va facio — bajaraman) — mantiqdagi tushuncha. Bunda fanning nazariy qoidalarini kuzatilayotgan obʼektlar, hissiy maʼlumotlar, eksperimentlarga taqqoslash yoʻli bilan ularni tekshirish, tajribaviy tasdiqlash tushuniladi. V. qoidasi mantitsiy pozitivizmning asosiy tushunchalaridan boʻlib, tajriba asosida bevosita tekshirib koʻrilmagan ilmiy dalillarning bilish ahamiyatini inkor etadi. Hozirgi zamon mantiqqa oid uslubiy adabiyotlarda oddiy "verifikatsionizm"ga nisbatan keskin tanqidiy munosabat mavjud boʻlib, V.ga ilmiy bilim rivojlanishining murakkab. ziddiyatli jarayoni sifatida, bir-biri bilan kelishmaydigan nazariyalar va ularning tajribada olingan maʼlumotlari oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar natijasi sifatida qaralmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermikulitli beton

Vermikulitli beton - toʻldirgichi koʻpchigan vermikulit boʻlgan yengil beton. Bogʻlovchi materiallar sifatida sement, bitumlar, eriydigan shisha, sintetik smola va b. ishlatiladi. Issiq saqlaydigan va konstruksion-issiq saqlaydigan xillari bor.

Issiq saqlaydigan (teploizolyatsion) V.b. uchun eng yuqori temperatura 600° (bogʻlovchisi sement boʻlganda) va 150° (bogʻlovchisi sintetik smola boʻlganda) hisoblanadi. Bunday V.b.dan plitalar, qobiqlar, segmentlar, bloklar tayyorlanadi, u sanoat jihozlari, katta suv va gaz quvurlarini issiqlik jihatdan izolyatsiyalash, toʻsuvchi qurilish konstruksiyalarini issiq saqlaydigan qilish uchun ishlatiladi. Konstruksion-issiq saqlaydigan V.b.dan devor panellari, orayopmalarning plitalari va b. tayyorlanadi. Sement yoki eriydigan shisha qoʻshib tayyorlangan bunday V.b. issiqbardosh boʻladi va 800° gacha temperaturali sharoitda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Vernadskiy

Vernadskiy Vladimir Ivanovich [1863.28.2 (12.3), Peterburg - 1945.6.1, Moskva] — tabiatshunos, mineralog va kristallograf; geokimyo, biogeokimyo, radiogeologiya va biosfera asoschilaridan biri. Rossiya FA Akademik (1912), Ukraina FA tashkilotchisi va birinchi prezidenti (1919), Chexoslovakiya (1926) va Parij (1928) FA aʼzosi. Moskva universiteti professor (1898-1911). V. oʻz tadqiqotlarida katta amaliy ahamiyatga ega bulgan yirik ilmiy muammolar: silikatlarning tuzilishi, nodir va tarqoq elementlar geokimyosi, radioaktiv minerallarni qidirib topish, geokimyoviy jarayonlarda organizmlar roli, togʻ jinslarining mutlaq yoshini aniqlash va b.ni ilgari surdi; minerallarning kelib chiqishida yangi evolyutsion nazariyani (genetik mineralogiyani) ishlab chiqdi. V. radioaktiv moddalar ahamiyatini aniqladi (1911). V. biosfera kimyoviy elementlarning toʻplanishi, almashinishi va tarqalishida organizmlarning rolini, biosfera inson mehnati va u qoʻlga kiritgan ilmiy muvaffaqiyatlar tufayli asta-sekin yangi holat — noosferaga oʻtishini birinchi boʻlib koʻrsatib berdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

28-fevralda tugʻilganlar
Alfred Werner

Alfred Werner () (1866.12.12, Myuluz, Elzas — 1919.15.11, Syurix) — shveysariyalik anorganik kimyogar, kompleks birikmalar kimyosi asoschilaridan biri. Syurix universiteti professor (1893-yildan). V. maʼlum boʻlgan va hali maʼlum boʻlmagan juda koʻp birikmalarni sintez qilgan, ularni tartibga va bir tizimga solgan. Bu birikmalar tuzilishini isbot qilish maqsadida amaliy usullar ishlab chiqqan. V.ning ichki kompleks birikmalar toʻgʻrisidagi qarashlari koʻpgina organik moddalar (xlorofill, gemoglobin va b.)ning tuzilishini aniqlashga yordam berdi. Uning koordinatsion nazariyasi kompleks birikmalar kimyosiga asos soldi va bilimning turli fan sohalarida keng qoʻllandi. Nobel mukofoti laureati (1913).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1866-yilda tugʻilganlar
12-dekabrda tugʻilganlar
1919-yilda vafot etganlar
15-noyabrda vafot etganlar
Versal

Versal, Vereai — Fransiyadagi shahar. Ivelin departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 95 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). 1624— 26 yillarda Lyudovik XSH qurdirgan qasr oʻrnida barpo qilingan. 1682—1789 yillarda Fransiya qirollarining qarorgohi boʻlgan. 1870—71 yillardagi Fransiya-Prussiya askarlari Versalni okkupatsiya qilgan. Versalda 1783 yil hamda 1919 yil Versal sulh shartnomasi imzolangan. Ikkinchi jahon urushi paytida Versalni nemis qoʻshinlari bosib olgan. Keyinchalik ulardan ozod etilgan.

Versal muhim temir yoʻl tuguni. Mashinasozlik korxonalari mavjud. Shaharda bir nechta harbiy bilim yurtlari joylashgan. Shahardagi ayrim saroylar yaxlit meʼmoriy ansambl holiga keltirilgan (1661—1708 yillar, klassitsizm uslubida). Ulugʻvor saroy ulkan park bilan uzviy bogʻlangan. Saroyning old tomoni salobatli, ichi hashamatli. Parkda haykallar, fontanlar bor.

Manbalar 

  

Fransiya shaharlari
Versta

Versta — qad. rus oʻlchov birligi. Qiymati 500 sajenga, yaʼni 1,0668 km ga teng. 18-asrga qadar chegaralarni belgilash Verstasi (1000 sajen; 2,1336 km) qoʻllangan. Bunday Versta chegaralarni belgilash va aholi yashaydigan punktlar orasidagi masofani aniqlash uchun ishlatilgan.

Yana qarang 

 Vershok

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal

Vertikal (lotincha verticalis — tik) — 1) osmon sferasida zenit va nadiryagm oʻtuvchi faraziy katga doira. Sharq va gʻarb nuqtalardan oʻguvchi V. birinchi V., janub va shimoliy nuqtalardan oʻtuvchi V. meridian deyiladi; 2) tekislikka 90° ostida oʻtkazilgan tik chiziq (V. chiziq).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal burchaklar

Vertikal burchaklar - birining tomonlari ikkinchisining tomonlari davomidan iborat boʻlgan burchaklar (rayem, 1 va 2, 3 va 4 burchaklar). Ikki tekislik kesishganda hosil boʻladigan va yoqlari biri ikkinchisining davomi boʻlgan ikki burchaklar ham Vertikal burchak deyiladi. Vertikal burchak bir-biriga teng boʻladi. Ular 180 gradusga yetganda teng boladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal drenaj

Vertikal drenaj - qishloq xoʻjaligi yerlarini drenaj qilish turi; sugʻoriladigan yerlarning optimal meliorativ rejimini taʼminlash maqsadida yer osti suvlarinn soʻrib olishi uchun nasoslar bilan jihozlangan burgʻi quduqlari sistemasi. Oʻrta Osiyodagi sugoriladigan dehqonchilik mintaqalarida V.d. tuproqning shoʻrlanishi va zax bosishiga qarshi qoʻllanilddi. V. d.ning shoʻrsizlantirish samarasi shoʻr yuvish, vegetatsion suyurish, tuproq-grunt aeratsiyasi va tuproq qoplami zonasidan erigan tuzlarni yer osti suvlarining chuqurroq gorizontlariga tushirish yoki ularni sugʻoriladigan hudud chegarasidan tashqariga chiqarib yuborish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

V. d. gorizontal drenaj kam samara beradigan, tuproq qatlami suvni sust oʻtkazadigan, yer osti suvlarining bosimi katta boʻlgan qatlamlarda quriladi. V. d. birinchi marta 20-asr boshida AQShda qoʻllanilib, "kaliforniya drenaji" nomini oldi. Hoz. davrda V. d. sugʻorma dehqonchilik rivojlangan Jan,-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida keng tarqalgan. OʻzRda birinchi marta melioratsiyaning bu usuli 1928—30-yillarda Mirzachoʻlda sinab koʻrildi, 1960-yildan boshlab shu joydagi xoʻjaliklarda koʻplab qurildi. Keyinchalik V. d. Oʻzbekistonda Markaziy Fargʻona, Qarshi, Surxon-Sherobod va Jizzax choʻllari-ni oʻzlashtirishda, Turkmanistan, Tojikiston, Qirgʻiziston, Ozarbayjonda keng qoʻllandi. Quduqning chuqurligi hududning litologik tuzilishiga qarab 30 dan 100 m gacha, diametri 1000 mm gacha, suv sarfi maydonning gidrogeologik sharoitiga bogʻliq boʻlib, 15 l/s dan 200 l/s gacha boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal pech

Vertikal pech — metalldan yasalgan uzun buyumlar va vertikal vaziyatda pastga yoki yuqoriga harakatlanadigan metall polosalarga termik ishlov (issiqlik ishlovi) berish uchun moʻljallangan vertikal qurilma. Metallurgiya va mashinasozlikda qoʻllanadi. V.p.ning uzlukli va uzluksiz ishlaydigan xillari bor. Uzlukli ishlaydigan pechlar (shaxtasimon pechlar) da harbiy qurollarning stvollari, vallar, turbinalarning rotorlari va b. uzun buyumlar toblanadi va boʻshatiladi. Bunda buyumlar gaz yoki elektr toki bilan qizdiriladi. Bundam pechlarning balandligi 30 m ga, ish boʻshligʻining diametri 4 m gayetadi.

Uzluksiz ishlaydigan pechlarning bir oʻtishli va ikki oʻtishli turlari bor. Issiqlik ishlovi beriladigan polosa pech orqali oʻtkaziladi. Bunday V.p.da sovuqlayin prokatlangan polosalar (tunuka, transformator temiri, zanglamas metall va b.)ga issiqlik ishlovi beriladi. Pechning bal. 30 m ga, unda ishlov beriladigan polosaning uz. 800 m ga yetadi. Pechda gaz yoqiladi. Bunday pech qora metallurgiyada, sovuqlayin prokatlangan polosalar va lentalar i.ch.da qoʻllanadi, pechdagi jarayonlar boshqaruvchi hisoblash mashinalari yordamida avtomatlashtirilgan (k.. Pech).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal (raketa)

"VERTIKAL" — yer atmosferasining yuqori qatlamlarini oʻrganish uchun moʻljallangan geofizik raketa. "V".ning asosiy qismi yerga qaytarib tushiriladigan boʻlma va asboblar boʻlmasidan iborat. Ikkala boʻlmaga ham apparatlar joylashtiriladi. Bu apparatlar yordamida quyosh atmosferasidagi hodisalar, Quyoshdan tarqaladigan ultrabinafsha va rentgen nurlarining yer atmosferasiga taʼsiri, mikrometeorit moddalarning yer atrofidagi boʻshliqqa tarqalishi, ionosfera va hokazo oʻrganiladi. "V." yordamida oʻtkazilgan tadqiqotlar natijalari "Interkosmos" dasturi boʻyicha oʻtkaziladigan tajribalar maʼlumotlarini toʻldiradi. 1970—78 yillar mobaynida 6 ta "V" uchirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertolyot dvigateli

Vertolyot dvigateli — vertolyot vintini harakatga keltirish (aylantirish) uchun moʻljallangan aviatsiya dvigateli. U porshenli ichki yonuv dvigateli va havo reaktiv dvigateli boʻlishi mumkin. Vertolyot parvozga koʻtarilayotgan yoki pasayib qoʻnayotgan paytda quvvatni qisqa muddatga oshirish uchun qoʻshimcha ravkisha raketa dvigatelidan foydalanish mumkin. Baʼzi vertolyotlar (masalan, ikki valli turbovintli dvigatellar oʻrnatiladigan koʻp dvigatelli vertolyotlar)da samolyotlarning turbovintli dvigatellari qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertxeymer Maks

VERTXEYMER (Wertheimer) Maks (1880. 14. 4, Praga - 1943. 12. 10, NyuYork) — nemis psixologi, 1929 y.dan Frankfurt universitetida professor 1933 ydan AQShda. K. Koffka va V. Kyoler bilan birgalikda psixologiyaga asos solgan. Harakatlarni idrok kilishni tadqiq etgan, unumli fikrlash toʻgʻrisida asarlar yozgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     
Nemis psixologlari
Vershok

Vershok () — metrik oʻlchov tizimi (qarang Birliklar tizimi) joriy qilingan davrgacha Rossiyada ishlatib kelingan uzunlik birligi 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Rossiyaga karam oʻlkalarda, jumladan Turkistonda ham qoʻllangan.

Yana qarang 

 Sarjin
 Versta

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻlchov birliklari
Vestgotlar

Vestgotlar, vizigotlar, tervinglar — german qabilasi, gotlarning gʻarbiy tarmogʻi. Mil. 3—4-asrlarda Dnestr daryosining gʻarbiy tomonida yashagan V. 4-asrning 70-y.larida hunnlar siquvi ostida Dunay daryosidan oʻtib Myoziyaga oʻrnashganlar (qarang Xalqlarning buyuk koʻchishi). 418-yil Jan. Galliyada Gʻarbiy Rim imperiyasi hududida markazi Tuluza sh. boʻlgan ilk varvar qirolligini barpo etganlar. 5-asr 2-yarmida V. Ispaniyaning katta qismini egallab olganlar. 507-yil franklar tomonidan Jan. Galliya bosib olingach, bu yer V. qirolligining asosiy hududi boʻlib qolgan; 6-asr oʻrtasidan uning poytaxti Toledo sh. boʻlgan. V. ayrim mahalliy yer egalari qoʻlidagi haydaladigan yerlarning 2/3 qismini tortib olganlar. Rim tartiboti bilan yaqindan tanishish V.larga urugʻ-qabilachilik munosabatlaridan ilk mulkchilik tuzumiga oʻtish imkonini bergan. Vestgot qirolligida hukmron etnik guruh boʻlgan bosqinchi V. asta-sekin mahalliy ispan-rim aholisi bilan aralashib ketgan. 711—718-yillarda V. davlati arablar tomonidan zabt etilgan (yana q. Ispaniya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestibulyar apparat

Vestibulyar apparat (lot. vestibulum — daxliz, yoʻlak) — umurtqali hayvonlar va odam ichki qulogʻining bir qismi; bosh bilan tananing fazodagi vaziyati oʻzgarishini va gavdaning qay tomonga harakatlanayotganligini sezadigan aʼzo. V.a. vestibulyar analizatorining periferik reseptorlaridir. Bu reseptorlar ichki quloq dahlizining sakkulus va utrikulus deb ataladigan parda xaltachalarida (otolit apparat) hamda yarim doira kanallarining kengaygan uchlarida (ampulyar apparat) joylashgan. Xaltachalar va yarim doyra kanallar toʻqima suyuqligi (endolimfa) bilan toʻla boʻladi. Muvozanat reseptorlaridan statik (gavdaning holati bilan bogʻlangan) va dinamik (tezlanish bilan bogʻlangan) signallar keladi. Bu signallar sezuvchan tolalar mexanik taʼsirlanganda roʻy beradi. Gavda holati oʻzgarganda sezuvchan tolalarga otolit tomondan taʼsir etayotgan kuch yoʻnalishi ham oʻzgaradi. Shuning uchun V.a. qattiq taʼsirlanganda (mas., dengiz kasalligida) koʻngil behuzur boʻlib, bosh aylanadi, rang oʻchadi, yurak urishi, nafas olish tezligi oʻzgaradi. Kuchli vestibulyar taʼsirot hadeb takrorlanaverganda unga nisbatan boʻladigan reaksiya kuchsizlanadi. Shuning uchun dengizchilar, uchuvchilar va kosmonavtlarni jismoniy chiniqtirishda vestibulyar mashq qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vest-Indiya

Vest-indiya (,  — - aynan Gʻarbiy Hindiston) — Atlantika okeanining Karib dengizida joylashgan bir necha ming orolning umumiy nomi. Shim. va Jan. Amerika materiklari oraligʻida. Bagama orollarini, Katta va Kichik Antil orollari (qarang Anshil orolpari) va b. orollarni oʻz ichiga oladi. Shim. Amerikaga mansub. Umumiy mayd. 240 ming km ga yaqin. Aholisi 35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), koʻpchiligi negr, mulat va kreollar. Relefining aksari qismi togʻli, karstli joylar koʻp. V.-I.da tez-tez yer qimirlab turadi. Kichik Antil o.larida soʻnmagan vulkanlar bor. V.-I. orollari mezokaynozoy yoshidagi vulkanik va choʻkindi jinslardan tuzilgan. Eng baland choʻqqisi Gaiti o.dagi Truxilo togʻi — 3175 m. V.-I.da foydali qazilma koʻp. Kubada marganes, xromit va temir rudalari, Trinidad o.da tabiiy asfalt, neft, Yamayka o.da boksit konlari bor. V.-I.da tropik passat va ekvatorial musson iqlim hukmron. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shim.da 21°, janubta 26°. Oʻrtacha yillik yogʻin 1000–1500 mm. Daryolari qisqa, tez oqadi. Doim yashil oʻrmonlar, savannalar bor. V.-I. tropik boʻronlar paydo boʻladigan joy. Tekislik qismlarida shakarqamish, kofe, tamaki, paxta yetishtiriladi. V.-I.da Antigua va Barbuda, Bagama Orollari, Barbados, Gaiti, Grenada, Dominika, Dominikana Respublikasi, Kuba, SentVinsent va Grenadina, Sent-Kits va Nevis, Sent-Lyusiya, Trinidad va Tobago, Yamayka davlatlari hamda Buyuk Britaniya, Niderlandiya, Fransiya va AQSH mulklari bor. Orollarning koʻpchiligi Xristofor Kolumb tomonidan 1492—1502 yillarda Hindistonga dengiz orqali gʻarbdan boriladigan yoʻlni qidirish vaqtida kashf qilingan. Kolumb orollarni Hindistonning bir kismi deb hisoblagan va shu bois Hindiston deb atagan. Yevropaliklar haqiqiy Hindistonni kashf qilganlaridan soʻng undan farqlash uchun "Gʻarbiy" soʻzi qoʻshilgan.

Yana qarang 

 Markaziy Amerika

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veteran

Veteran (lotincha veteranus, vetus — keksa soʻzidan olingan) — 1) Qad. Rimda armiya xizmatini oʻtab boʻlgan soldat. V.larga yer ajratilgan (Italiya yoki uning provinsiyalarida) yoki pul mukofoti, shuningdek Rim fuqarosi huquqi berilgan, ular har xil majburiyatlardan ozod etilgan; 2) keksa jangchi, oʻtmishdagi urush qatnashchisi; 3) biror sohada uzoq yil ishlagan yoki xizmat qilgan kishi (mas., mehnat V. i, urush V. i).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vetluga

Vetluga — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismi markazidagi daryo, Volganing yirik chap irmogʻi. Uzunligi 889 km, havzasining mayd. 39,4 ming km. Asosan qor suvlaridan toʻyinadi. noyabr boshlaridan aprel oʻrtalarigacha muzlaydi. Vetelugada yogʻoch oqiziladi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 255 m3/sek. Quyilish joyidan 700 km masofada kema qatnaydi. Sohilida Vetluga sh. joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Veche

Veche — qadimgi va oʻrta asr Rus davlatidagi Xalq majlisi (X—XIV asrlar). Unda muhim jamoat ishlari muhokama etilgan va hal qilingan. XI—XII asr 2-yarmida rus shaharlarida knyaz hokimiyati susayishi munosabati bilan Vechening faoliyati kuchaygan. Veche urush va tinchlik masalalarini hal etgan, knyazlarni chaqirtirgan va haydagan, qonunlar qabul qilgan, boshqa mamlakatlar bilan bitimlar tuzgan va boshqalar. Novgorod, Pskov va Vyatka yerida XV asr oxiri — XVI asr boshlarigacha saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Parlamentlar
Vyorstka

Vyorstka- sahifalash yoki sahifa — 1) matbaada — bosma qolip tayyorlash jarayoni. Terilgan matn grankalari, bezash elementlari (rasmlar va hokazo) va boshqalardan gazeta, jurnal va kitobning muayyan tarh (format)li sahifalari (polosalari)ni hosil qilishdan iborat; 2) xatolarni tuzatish uchun sahifalangan matn nusxasi (korrektura).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vzvod

Vzvod (rus.) — rota, batareya tarkibiga kiradigan harbiy boʻlinma. Bir nechta (2—4) boʻlinma, raschyot yoki ekipajdan iborat. Dastlab 17-asr oxirida piyoda va otliq, keyinchalik artilleriya qoʻshinida tuzilgan. Yangi qoʻshin turlari paydo boʻlishi bilan vzvod ular tarkibiga ham kirgan. Oʻzbekiston Respublikasi harbiy xizmatida ham vzvod tuzilishi saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Harbiy tuzilmalar
Vibrator

Vibrator (lotincha: vibro — tebranaman) — 1) mexanik V. — mexanik tebranish (titrash)lar hosil qiladigan qurilma; mustaqil ravishda yoki vibratsiya mashinalari va uskunalarning uzeli tarzida ishlatiladi. Materiallarni zichlash, mas., qurilishda gruntlarni shibbalash, beton krrishmalarni zichlash, quymalarni opokalardan chiqarish, inshoot, asbob va apparatlarning titrashga turgʻunligini sinash, qoziq qoqish va b. da qoʻllanadi; 2) elektr V.— elektromagnit tebranishlarni vujudga keltiradigan (tebranish manbai boʻlgan) tok oʻtkazuvchi material yoki dielektrikdan iborat shtir, metall sim boʻlagi. V. oddiy yoki murakkab antennalarning elementa sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsion oʻzgartirgich

Vibratsion oʻzgartirgich, titrama oʻzgartirgich — past kuchlanishli oʻzgarmas tokni elektr-mexanik vibrator yordamida yuqori kuchlanishli oʻzgarmas tokka aylantirib beradigan elektr apparat. Apparat oʻzgarmas tok manbai (mas., 2,5—24 V kuchlanishli elektr akkumulyator)ga ulanganda uning . elektr magniti yakor (poʻlat plastinka)ni titrashga majbur qiladi (nomi shundan). Shunda yakor qismasi (kontakti) tok manbaini navbatma-navbat transformator birlamchi chulgʻamining dam u yarmiga, dam bu yarmiga ulaydi, natijada ikkilamchi chulgʻamda bir xil ishorali pulslanuvchan yuqori kuchlanishli oʻzgarmas tok induksiyalanadi (vujudga keladi). Kuchlanishning pulslanuvchanligini elektr filtr bartaraf qiladi. Apparat chiqishida yuqori kuchlanishli oʻzgarmas tok hosil boʻladi. V. oʻ. avtomobil radiopriyomniklari, kichik uzatish-qabul qilish st-yalari va hokazoda ishlatiladi. Past kuchlanishli tok manbaida ishlaydigan tranzistor paydo boʻlganidan soʻng V. oʻ. kam qoʻllaniladigan boʻldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsiya

Vibratsiya (lot. vibratio — tebranish, titrash), titrash — elastik jismlarning mexanik tebranishi, titrashi. Foydali va zararli xillari bor. Vibrator, vibratsiya mashinasi yordamida ataylab hosil qilinadigan foydali V. texnologik operatsiyalarda (vibratsion tashishda, vibratsion kesishda, betonni zichlashda), mashina va qurilmalar (vibrobolgʻalar, qoziq qoqqichlar)da foydalaniladi. Zararli V. transport harakatlanganda, mashina va asboblar ishlaganda paydo boʻladi; ular konstruksiyalarni buzishga olib keladi, inson sogʻligʻiga zararli taʼsir qiladi (qarang Vibratsiya kasalligi). Zararli V.ni kamaytirish uchun vibroizolyatsiya usuli qoʻllanadi, dinamik soʻndirgichlar va b.dan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsiya kasalligi

Vibratsiya kasalligi – kasb kasalliklaridan biri; vibratsiyanint odamga uzoq, vaqt taʼsir etishidan kelib chiqadi. Kasallikning kechishi va harakteri titrash taʼsirotining kuchi va zarbiga bogʻliq; bunday titrash gavdaning maʼlum qismiga (masalan, qoʻlga, qisman vibratsiya) va butun organizmga (umumiy vibratsiya) taʼsir etadi. Ayrim kasbdagi kishilar ishlatayotgan qoʻl asboblarining zarbi yoki ulardan toʻgʻri foydalana olmaslik, gavdani notoʻgʻri tutish, sovuq, shovqin va boshqa vibratsiya kasalligiga sabab boʻlishi mumkin. Kasallikda qoʻl panjasining zirqirab ogʻrishi va toliqishi, sovuqqa taʼsirchanlik, bosh ogʻrigʻi, tez charchash, asabiylashish, yurak-tomir faoliyatida jiddiy oʻzgarishlar va boshqa kuzatiladi. Davosi kasallikka sabab boʻlgan omilni iloji boricha ertaroq bartaraf etishdan iborat. Turli dori-darmonlar, fizioterapevtik muolajalar, tegishli kurortlarda boʻlish kompleks davolanishning tarkibiga kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kasallilar
Vibratsiya texnikasi

Vibratsiya texnikasi - mexanik tebranishlar (titrashlar, vibratsiyalar)ni hosil qilish usullari va vositalari majmui; shuningdek titrashlarni boshqarish, ulchash, nazorat qilish va zararli titrashlar bilan kurashish usullari. V. t. vositalariga foydali ishlar (mas., grunt, beton qorishmalarni zichlash, inshoot va apparatlarni sinash ishlari)ni bajarish uchun ataylab hosil qiladigan vibratsiya mashinasi, vibratsiya stendlari, asboblar, apparaturalar, qurilmalar; titrashlarni boshqaradigan va ularni oʻlchaydigan apparatlar; titrashga qarshi texnika vositalari, yaʼni zararli titrashlarni soʻndirish, izolyatsiyalash qurilmalari kiradi.

V. t. vositalarining ish organlari yuritmasini titratishning eng keng tarqalgan turi markazdan qochma usulda, porshen, krivoshin-shatun yordamida titratish hisoblanadi. V. t.da vibratsiya parametrlari (siljishlar, tezliklar va tezlanishlar, chastota, faza, amplitudalar)ni oʻlchash bilan vibrometriya shugʻullanadi. U idya vibrometr va akselerometr kabi asboblardan foydalaniladi.

V. t.ning masalalaridan biri insonlar, asboblar, mashina va inshootlarni titrashning zararli taʼsirlaridan himoya qilish hisoblanadi. Buning uchun qoʻshimcha energiya manbalarini talab qilmaydigan odatdagi passiv vibro-izolyatsiyadan tashqari statik va dinamik muvozanatlash usullari, inersiyali hamda elastik parametrlar va b. qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibroizolyatsiya

Vibroizolyatsiya - odamlar va inshoot, mashina, asboblarni titrash (vibratsiya)ning zararli taʼsiridan himoya qilish. Bunda titrash manbai bilan himoya qilinayotgan obyekt orasiga titrashlar energiyasini yutadigan, yaʼni titrashlarni yumshatadigan moslama yoki qurilma — dempferlar qoʻyish orqali amalga oshiriladi. Odatda, passiv V. qoʻllanadi. Bunday hollarda titrash manbaI taʼsirida deformatsiyalanuvchi oraliq element vibroizolyator vazifasini bajaradi. Muhim hollarda past chastotali vibratsiyani (sekinroq titrashlarni) kamaytirish uchun aktiv V. qoʻllanadi. Bunda elastik elementlarning deformatsiyalanishini avtomatik rostlash tizimi boshqaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrometr

Vibrometr (lotincha: vibro — tebrataman va ... metr) — tebranuvchi (titrovchi) jismlar (mashinalar, imorat va b. inshootlar)ning mexanik tebranishi va titrashini oʻlchaydigan asbob. Koʻrsatkichlarni qayd qiladigan V.vibrograf deb ataladi. V.ning korpusi tekshiriladigan obyekt (mas., samolyot)ga mahkam bogʻlanadi, korpus obyekt bilan birga titraganda V.dagi yuk oʻz inersiyasi taʼsirida dastlabki vaziyatini saqlashga intiladi. Shunda korpus va yukning bir-biriga nisbatan siljishi V. yordamida oʻlchanadi. V. 10 Gs dan 20 kGs gacha va undan ortiq chastotada 0,1 mkm dan 1 m gacha siljishlarni oʻlchaydi. V. turli qurilmalarning titrashini oʻlchashda, geofizika va seysmologiyada qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vivipariya

Vivipariya (lot. vivus — tirik, pario — tugʻaman) — urugʻning pishib yetilmagan meva ichida ona oʻsimlikning oʻzidan koʻkarib chiqishi. Oʻta nam iqlimli tropik daraxtlarning pishmagan mevalarida ildizchali murtagi – gipokotili paydo boʻladi. Murtak uzunligi 50–70 sm ga yetgach, uzilib, tuproqqa tushib oʻsa boshlaydi. Vivipaiya tashqi koʻrinishdan donli oʻsimliklarning ildiz hosil qilib oʻsib chiqishiga oʻxshaydi. Guldagi metamorfoz tufayli piyozchalar (qoʻngʻirbosh) va tuganaklarni (tirik tugʻar grechixa) tez oʻsib chiqib oson toʻkilishi ham Vivipariya deyiladi. Bunday holat yashash muhiti juda noqulay boʻlgan qutb, baland togʻ va choʻl mintaqalarida uchraydi. Vivipariya oʻz mohiyatiga koʻra vegetativ koʻpayish hisoblanadi.

Manbalar
Eugene Wigner

VIGNER (Wigner) Yudjin (Eugen) Pol (1902, 17-noyabr, Budapesht) – amerikalik nazariyotchi-fizik. AQSH va Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. 1930-yildan AQShda birinchilardan boʻlib guruhlar nazariyasini va simmetriya gʻoyasini kvant mexanikaga tatbiq qilishning samaraliligini koʻrsatib bergan. Zarralarning sochilish nazariyasi va qattiq jismlar nazariyasiga doir muhim ishlar muallifi. Birinchi amerika yadro reaktorini yaratgan insonlardan biri. 1963-yil Nobel mukofoti laureati boʻlgan.

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Vidal reaksiyasi

АVidal reaksiyasi - ich terlama (qorin tifi) va paratiflarni aniqlash uchun qoʻllaniladigan immunobiologik reaksiya. Fransuz vrachi F. Vidal taklif etgan (1896). Reaksiya agglyutinatsiya hodisasiga asoslangan. Bemorning qon zardobi kamida 1:200 nisbatda suyultirilganda agglyutinatsiya hodisasi roʻy bersa, V.r. musbat boʻladi. Bu esa diagnostik titr hisoblanadi. Serodiagnostikata asoslanib hafta oralatib V.r. qoʻyilganida reaksiya titri ortib boradi (1:400; 1:800 va hokazo).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videomagnitofon

Videomagnitofon (video... va magnitofon) — tasvir va tovushlarning yuqori sifatli elektr signallarini magnit lenta (disk)ga yozib olib, uni qayta koʻrsatish va eshittirishga imkon beradigan apparat. Birinchi V. 1950-yillar oxirida AQShda keyin bosh-qa mamlakatlarda yaratildi. Magnit lentali V.ning asosiy qismi aylanuvchi videokanallarni sozlaydigan tyuner va lenta tortuvchi mexanizm, signallarni yozib olish — qayta eshittirish kanallari, lenta oʻrashni va videokallakning aylanish chastotasini rostlovchi tizimlardan, boshqarish blovdan iborat. V. ishlatilishiga koʻra roʻzgʻorda ishlatiladigan, professional va maxsus xillarga, bir joyga oʻrnatiladigan va bir joydan ikkinchi joyga olib boriladigan xillarga, rangli va oq-qora tasvirda koʻrsatadigan xillarga boʻlinadi. Yozib olish vaqtida tasvir va tovushlarning elektromagnit signallari televizion priyomnikdan (yoki boshqa qurilmalardan) V.ga keladi va magnit lentaga (diskka) yozib olinadi. Qayta koʻrsatishda magnit lenta (disk)dan tasvir va tovushlarning elektromagnit signallari televizion priyomnikka (qabul qilgichga) keladi va teleekranda tasvir (tovush bilan birgalikda) hosil boʻladi. V.da kadrni vaqtincha toʻxtatib turadigan kurilmasi bor. V.da rang beruvchi signallarga ishlov berishning 3 ta tizimi (sistemasi) bor: SEKAM, PAL va NTSS. Bir tizimdan boshqasiga oʻtkazish uchun ularning mikrosxemalari oʻzgartiriladi yoki televizorga oʻrnatilgan dekoder yordamida amalga oshiriladi. Zamonaviy V.larga rangli tasvirlarni va tovushni raqamli yozib olish va qayta koʻrsatish tadbiq etilgan. Bu bilan tasvir va tovush sifati bir mecha martaga yaxshilandi va V.ning oʻzi ixchamlashtirildi. V. televideniyeda, ilmiy tadqiqotda, tibbiyotda, sportda, oʻquv mashgʻulotlari va b. da qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vidikon

Vidikon (video ...va yun. likon — tasvir) — fotooʻtkazuvchi nishonli uzatuvchi televizion trubka; telekameraning asosiy elementi. Ichki fotoeffekt yordamida obʼektning optik tasvirini elektr signaliga aylantiradi. V. tarqatuvchi va sanoat televideniyesi tizimida uzatuvchi trubkaning asosiy turi.

V.ning asosiy elementi nishon; u shaffof oʻtkazgich taglikka oʻtkazilgan yupqa qatlamli yarimoʻtkazgichli fotoqarshiliklar majmuidan iborat. Dastlabki V.larning nishoni SbS3 dan tay-yorlangan. Studiyadagi uzatishlar uchun nishoni yorugʻlikka nisbatan yuqori sezgirlikka va kichik inersiyaga ega boʻlgan RO dan yasalgan V. (plyumbikon, ledikon) koʻp qoʻllanadi. Selenid kadmiyniig (xalnikon yoki kadmi-kon), Se—As—Te ning (satikon), ZnS— Cd—Te ning (nyuvikon) geterooʻtishlariga asoslangan nishonlar kichik qorongʻilik tokiga (yorugʻlik tushmaganda) ega. Bunday V. studiyadan tashqarida rangli reportaj kameralari uchun qoʻllanadi.

Rangli tasvirlarni uzatish uchun yoki mos rangli filtrlar bilan 3 ta V., yoki nishoni yorugʻlik filtrlarining davriy tuzilishiga ega boʻlgan, 3 asosiy rangli tasvir (koʻk, qizil, yashil)ni qoʻshuvchi va ajratuvchi maxsus konstruksiyali bitta V. ishlatiladi. Nishoni rentgen nurlanishiga sezgir boʻlgan amorf Se dan yasalgan V. rentgen televizion defektoskopiyada ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vijdon erkinligi

Vijdon erkinligi - ijtimoiy-falsafiy tushuncha; har kimning oʻz eʼtiqodiga koʻra, mazkur jamiyatda mavjud ijtimoiy meʼyorlarni buzmagan holda vijdoni buyurgani boʻyicha yashash, ishlash imkoniyatiga ega. Bunda dinga munosabat masalaning bir tomoni hisoblanadi. Siyosiy jihatdan Vijdon erkinligiga demokratiya koʻrinishlaridan biri sifatida qaraladi. Yuridik nuqtai nazardan Vijdon erkinligi insonning asosiy shaxsiy huquqlari sirasiga kiradi va demokratik erkinliklardan biri hisoblanadi. Oʻzbekistonda u Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida, "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida"gi qonunda (1991-yil 14-iyunda qabul qilingan, 1998- yil 1- mayda yangi tahriri tasdiqlangan) nazarda tutilgan. Konstitutsiyaga koʻra, "hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga eʼtiqod qilish yoki hech qaysi dinga eʼtiqod qilmaslik huquqiga ega" (35-modda). Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi boʻyicha, diniy qarashlarni majburan singdirishga yoʻl qoʻyilmaydi. Ayni vaqtda yangi tahrirdagi "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida"gi qonunga koʻra, dinga munosabatidan qatʼi nazar fuqarolarning tengligi taʼminlanadi (4-modda). Ushbu qonunda taʼkidlanishicha, hech bir dinga yoki diniy eʼtiqodga boshqalariga nisbatan biron-bir imtiyoz yoki cheklashlar belgilanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Qonun muayyan yoshga yetgan fuqarolarning oʻz diniy ehtiyojlarini qondirish uchun diniy tashkilot tuzish, oliy va oʻrta diniy oʻquv yurtlarida taʼlim olish tartib-qoidalarini ham belgilab bergan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Huquqshunoslik
Tamara Vizgo

Tamara Semyonovna Vizgo (1906.25.4, Polsha, Lomja sh.—1998.30.5, Moskva) — musiqashunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1976). Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1969). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1940). Toshkent musiqa bilim yurtida (1939—46), Toshkent konservatoriyasida (1944—53) dare bergan. Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1943—91), musiqa boʻlimi mudiri (1947—52), direktor oʻrinbosari (1952—57). Tadqiqotlari asosan oʻzbek kompozitorlik musiqa madaniyatining yuzaga kelishi va rivojiga, Oʻrta Osiyo musiqa sozlari tarixiga bagʻishlangan. 3 jildli "Oʻzbek sovet musiqasi tarixi" toʻplami (rus tilida, T., 1972—91), "Musiqa tarixi tasvirlarda. Markaziy Osiyo" (nemis tilida, Leypsig, 1987) kitobining mualliflaridan biri.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Vize yarusi

Vize yarusi (Belgiyadagi Vize sh. nomidai) — erta karbon davrining pastdan ikkinchi yarusi. 1882 yilda belgiyalik olim Ch. Dyupon ajratgan. Den-giz ohaktoshlari orasida turli hayvonlarning qoldiqlari (braxiopoda, goniatit va hokazo) uchraydi. V. ya. jinslari RF (Rus platformasi, Oltoy, Sibir, Donbass, Ural), Angliya, Fransiya, KXDR va b. joylarda, Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda, maʼlum. DnepropetrovskDonesk, Lvov-Volin choʻkmalarida V.ya. jinslaridan neft, gaz, koʻmir, dolomit va b. konlar topilgan. Oʻzbekistonda V.ya. jinslari Chatqol-Qurama, Turkiston, Hisor togʻlarida bor. Jan. Tyanshanda neft belgilari V.ya. jinslaridan topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Vikarlanuvchi turlar

Vikarlanuvchi turlar (lot. Vikarius — oʻrin almashinuvchi) — geografik va ekologik jihatdan birbirining oʻrnini egallay oladigan yaqin qarindosh turlar. Masalan, tilogʻochlar urugʻi areali V.t.: Sibir tilogʻochi (Rossiyaning Yevropa qismi, Gʻarbiy Sibir), daur tilogʻochi (Sharqiy Sibir), Amerika tilogʻochi (Shim. Amerika) turlarining uzluksiz qatoridan iborat. Alp togʻlarida rododendron arealida uning V.t. qattiqbargli rododendron (ohakli tuproqlarda), javdar rododendroni (silikatli tuproqlarda), Yevrosiyoda paxmoq oyoq (qumda) kichik rododendron (soz tuproqlarda) hisoblanadi.

V.t. tushunchasi taksonomik jihatdan bir-biridan keskin farq qiladigan, lekin konvergent oʻxshash, muayyan hayotiy formalarga mansub boʻlgan, biotsenozlarga oʻxshash ekologik muhitni egallagan turlar, mas., koʻrsichqon (Yevropa), tillakoʻrsichqon (Afrika) va xaltali koʻrsichqonga (Avstraliya) nisbatan ham qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vikasol

Vikasol (Vikasolum), K, vitamini— qondagi protrombinni koʻpaytirib, krnning ivish xossasini oshiradigan — qon toʻxtatadigan sintetik preparat. Ukraina olimi Palladii tomonidan sintez qilingan (1941—44). Qon ketganda, shuningdek bemorlarni operatsiyaga tayyorlashda ishlatiladi; 3—4 kun ichiriladi yoki muskul orasiga yuboriladi. Qonning ivish xossasi oshib ketganda V. berib boʻlmaydi. Koʻproq akusherlik amaliyotida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaira Vīķe-Freiberga

Vayra Vike-Freyberqa (1937.1.12, Riga) — Latviya prezidenti. Yuridik fanlari d-ri, Latviya FA va Kanada ilmiy akademiyasi aʼzosi. 1945-yildan chet elda yashagan; 1999-yildan Latviyada. Toronto universitetini (1960) va Monrealdagi Makgil universitetini (1965) tugatgan. 1954-yildan Kanada tijorat banki xodimi, Torontodagi maktabda tarbiyachi, sugʻurta konfederatsiyasida tarjimon, kollejda ispan tili oʻqituvchisi, kasalxonada psixolog. 1964—98 yillarda Monrealdagi universitetda lektor, assistent, professor; ayni vaqtda 1984— 89 yillarda Kanada Ilmiy kengashi vitse-raisi, Rigadagi Latviya instituti direktori. 1999-yil iyuldan Latviya Respublikasi prezidenti.

Manbalar 

Ayol prezidentlar
Yashayotgan insonlar
Viking

"VIKING" — Amerikaning Marsni tad qiq qilishga moʻljallangan orbitalqoʻndiriluvchi kosmik apparati (KA). Massasi 3420 kg, bal. 4,9 m. „V.“ orbital (OB) va qoʻndiriluvchi (QB) blok lardan tashkil topgan. „V.-1“ va <".-2" lar „Titan ZE“ uchiruvchi raketa yordamida 1975-yil 20-avgust va 9 sentabrda uchirilgan. „V.-1“ning QB Marsga 1976-yil 20-iyulda, „V.-2“ esa Mars sirtiga 1976-yil 3 sentabrda ohista qoʻndirildi. Har ikkala „V“ning OBlari Mars va uning yoʻldoshlariga doyr bir necha ming rasmini Yerga uzatdilar. OB bergan maʼlumotlar asosida sayyora sirtining issiqlik va suv bugʻlari miqdori boʻyicha haritalari tuzilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

AQSh filmlari
AQSh dramatik filmlari
AQSh romantik filmlari