2001-yilgi Hirot qoʻzgʻoloni

Hirotdagi 2001-yilgi qoʻzgʻolon — Amerika Qoʻshma Shtatlarining Afgʻonistondagi urushi doirasida Afgʻonistonning Hirot shahridagi muvofiqlashtirilgan qoʻzgʻoloni. Shahar 12-noyabr kuni Shimoliy Alyans kuchlari, shuningdek, AQSh, Buyuk Britaniya va Eron Islom Respublikasi maxsus kuchlari tomonidan bosib olingan.

Jangchilar 
AQSh maxsus operatsiyalari guruhlari CENTCOM generali Tommi Franks qoʻmondonligi ostidagi AQSh armiyasi Reynjers va Delta kuchlaridan iborat edi. Eron kuchlari IRQ qoʻmondoni general-mayor Yahyo Rahim Safaviy va Eron Quds kuchlari qoʻmondoni general-mayor [[Qosim Sulaymoniy]] qoʻmondonligi ostidagi Quds kuchlari agentlaridan iborat edi. Shimoliy ittifoq fraksiyasi Sovet qoʻshinlarining Afgʻonistonga bostirib kirishida qoʻmondon boʻlgan va 1995-yilda Tolibon hokimiyatga kelishidan oldin Hirotning sobiq gubernatori boʻlgan Ismoil Xon qoʻmondonligi ostidagi 5000 dan ortiq militsiyadan iborat edi.

Buyuk Britaniya maxsus kuchlari milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan anonimligicha qoldi va ularning rasmiy qoʻmondonlik tuzilmasini oshkor qilmadi.

Reja 
General Franks va general Safaviy tomonidan uyushtirilgan reja Eron maxsus kuchlari shaharga ehtiyotkorlik bilan kirib, Tolibonga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarishdan iborat edi. Bu toʻsatdan sodir boʻlgan voqea Ismoil Xonning Shimoliy Ittifoq militsiyasi aʼzolaridan iborat guruhining shaharga kirishiga toʻgʻri keldi. Ayni paytda AQSh maxsus kuchlari va Markaziy razvedka boshqarmasi xodimlaridan iborat guruh Eron harbiy razvedkasi bilan birgalikda Tehrondagi operatsiyani nazorat qiladi.

Operatsiya 
Jangovar harakatlar 2001-yil 7-oktabrda boshlangan. Oyning oxirlarida AQSh havo hujumlari Hirot va uning atrofidagi nishonlarga, jumladan, tanklar, aloqa vositalari va tunnel majmualariga zarba berdi. Bunga Rossiyada ishlab chiqarilgan qiruvchi samolyotlar orqali yo‘q qilingan Hirot aeroporti ham kiradi. 

2001-yil 11-noyabrda AQSh maxsus kuchlarining Alpha 554 („Tiger 08“) operativ otryadi Hirot yaqinida vertolyot bilan kiritildi. Rejalashtirilganidek, Eron komandorlari 12-noyabrda qoʻzgʻolonni boshlash uchun Hirotga yashirincha kirishdi, bu esa Ismoilxon daʼvo qilgan narsaga, yaʼni Tolibon rahbarlariga qarshi mahalliy qoʻzgʻolonga muvaffaqiyatli yoʻl berdi. Keyin Shimoliy ittifoq, shia hazora guruhlari va AQSh maxsus kuchlarining kichik guruhi shaharga kirishdi. Hirotliklar ham qoʻzgʻolonda xalq orasida yashiringan tayoq, pichoq va qurollar bilan qatnashgan. Tolibon Eron chegarasi bo‘ylab tog‘larga qarab qochib ketayotganda shahar qoʻlga olindi va bir nechta tashlandiq tanklarni qoldirdi. Mahbuslar, jumladan chechen va arab ko‘ngillilari nomaʼlum joylarga olib ketilgan.

Oqibat 
Qoʻzgʻolon aholining bayramona otishmalari bilan kutib olindi. Eron ommaviy axborot vositalari hatto bayram keng miqyosda oʻtkazilayotgani, jumladan, „tom tepalarida raqsga tushish“ va avtomobil signallarini chalish kabilar haqida xabar berishgacha borishdi. Ismoil Xon Afgʻonistonning gʻarbiy amiri sifatida oʻz hokimiyatini mustahkamladi, xabarlarga koʻra, oʻz kuchlarining sodiqligini taʼminlash uchun keyingi oyda Erondan yuk mashinalari yuklagan. Xon Tolibonning sobiq jangarilariga amnistiya eʼlon qildi, ammo agar jangchilar yana qurol koʻtarsa, oqibatlari haqida ogohlantirdi.

Xon 2004-yilgacha Hirot gubernatori boʻlib qoldi, keyin Afgʻoniston prezidenti Hamid Karzay uni ishdan boʻshatdi. Xonning ishdan bo‘shatilishi shiddatli noroziliklarga sabab bo‘ldi.

Manbalar

Havolalar 

 http://www.economist.com/people/displayStory.cfm? Hikoya_ID=842507 Qanchalik yaxshi boʻlsa — Ismoil Xon
 https://web.archive.org/web/20060908134338/http://www.number-10.gov.uk/output/Page1668.asp Terrorga qarshi urushda Bosh vazirning parlamentdagi nutqi
Afgʻoniston
Hirot tarixi