yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Tovlamachilik

Tovlamachilik — mulkiy jinoyatlardan biri. Oʻzbekiston jinoyat huquqiga koʻra, T. jabrlanuvchi yoki uning yaqin kishilariga zoʻrlik ishlatish, mulkka shikast yetkazish yoki uni nobud qilish, yoxud jabrlanuvchi uchun sir saqlanishi lozim boʻlgan maʼlumotlarni oshkor qilish bilan qoʻrqitib oʻzgadan mulkni yoki mulkiy huquqni topshirishni, mulkiy manfaatlar berishni yoxud mulkiy yoʻsindagi harakatlar sodir etishni talab qilish yoxud jabrlanuvchini oʻz mulki yoki mulkka boʻlgan huquqini berishga majbur qiladigan sharoitga solib qoʻyish demakdir. T.da faqat moddiy boyliklargina emas, balki mulkiy maqomdagi hujjatlar, qarz (tilxat), merosdan voz kechish toʻgʻrisidagi hujjat, moddiy boyliklarni olish uchun ishonch qogʻozi, sanatoriylarga yoʻllanma va hokazo ham tajovuz buyumi boʻlishi mumkin. T. jinoyati tamagirlik motivi bilan sodir qilinadi. T.da mulk zoʻrlik ishlatilib tortib olinmaydi, balki uning egasi tomonidan oʻz ixtiyori bilan beriladi. Shuningdek, T.da jabrlanuvchiga nisbatan qoʻllaniladigan doʻqpoʻpisa, agar jabrlanuvchi tovlamachining talabini bajarmasa, keyinchalik amalga oshirilishi nazarda tutiladi. Koʻpgina hollarda T. shantaj, reket nomi bilan ham ataladi. Lekin shantaj ham, reket ham T.dan farq qiladi. Shantaj—shaxsiy sharmanda qiladigan maʼlumotlarni oshkor etish bilan qoʻrqitib, biron bir harakatni sodir ettirish boʻlsa, reket bir necha shaxslar tomonidan doʻq qilish, zoʻrlik ishlatish va qoʻrqitish orqali amalga oshiriladigan qilmishdir. T. uchun Oʻzbekiston Respublikasi JKning 165-moddasida jinoiy javobgarlik belgilangan.

Manbalar
Tovush (musiqa)

Tovush — musiqaning ifoda kuchiga ega eng kichik tarkibiy qismi. Musiqiy tovushlar maʼlum musiqiy tizimni tashkil etib, muayyan balandpastlik (lad), uzunqisqalik (ritm va metr), dinamika va tembrga ega boʻladi. Odatda, musiqada 16 gs — 4500 gs (S2—d5) orasidagi, 0,015 sek —23 min. uzunligidagi tovushlardan foydalaniladi. Shuningdek, musiqada muayyan balandlikka ega boʻlmagan (aleatorika, sonoristika, usul) tovushlardan ham qoʻllanadi. Musiqiy tovushlarning oʻziga xosligi, shuningdek, badiiy talqin jarayonidagi (agogika, artikulyatsiya, surʼat, melizmlar va boshqalar) xususiyatlar bilan belgilanadi.

Yana qarang 

 Nagʻma
 Ton

 Tovush (tilshunoslik)

Adabiyot 
 Nazaykinskiy Ye., Zvukovoy mir muzoʻki, M., 1988.
Tovush (tilshunoslik)

Tovush (tilshunoslikda) nutq, tovushi — kishining murakkab artikulyatsion faoliyat natijasi hisoblangan, muayyan akustik (eshitilish) va perseptiv (idrok etilish) xususiyatlari bilan ajralib turadigan eng kichik nutq birligi. Talaffuz usuliga muvofiq holda Tovushning akustikasi, artikulyatsiyasi va persepsiyasi haqida fikr yuritiladi. Har bir nutq tovushi artikulyatsion jihatdan talaffuz aʼzolarining murakkab harakati natijasida paydo boʻladi. Akustik jihatdan esa, har qanday boshqa tovush singari, havo muhiti orqali tarqaladigan tebranma harakat sifatida taʼriflanishi mumkin. Nutq tovushlarini hosil qiluvchi vosita (tebrantiruvchi kuch) oʻpkadan nafas yoʻli orqali chiqib, avval boʻgʻizga va undan ogʻiz boʻshligʻiga, baʼzan burun boʻshligʻiga oʻtadigan havo oqimidir. Ovoz (un), asosan, boʻgʻizda hosil boʻladi. Unda koʻndalang joylashgan elastik, yupqa tovush (un) paychalari mavjud boʻlib, soʻzlash paytida oʻpkadan chiqayotgan havoning kuchi bilan titraydi va ovoz hosil qiladi. Unlilar, sonorlar va jarangli undoshlardagi ovoz ana shuning natijasidir. Boʻgʻiz orqali oʻtgan havo oqimi til, tanglay, tish yoki ikki labning toʻsqinligiga duch kelib, shovqin paydo qiladi, natkjada jarangsiz undoshlar hosil boʻladi.

Tovushlar soʻz va grammatik koʻrsatkichlarni shakllantirish hamda ularni birbiridan farqlash, ajratish uchun xizmat qiladi. Bunday xususiyatli Tovushlar fonema deb yuritiladi, biroq barcha Tovush ham fonema boʻla olmaydi. Tovush (fonema)lar bir necha jihatdan tasnif qilinadi. Ovoz va shovqinning ishtirok etish darajasiga koʻra, ular avvalo 2 ga boʻlinadi: unli tovushlar va undosh tovushlar (qarang Fonema, Undosh tovushlar, Unli tovushlar).

Yana qarang 

 tilshunoslik
Tovush yozib olish

Tovush yozib olish (texnikada) — tovush (nutq, musiqa, qoʻshiq va boshqalar)ni tovush eltgich (magnit lenta, grammofon plastinkasi, disk va boshqalar)ga yozib olish jarayoni. Akustik va elektroakustik usullar bilan amalga oshiriladi.

Akustik usulda tovush tebranishlari yozuv (tovush) eltuvchi moddaga taʼsir qiluvchi asbobni bevosita boshqaradi. Elektroakustik usulda tovush tebranishlari mikrofon vositasida elektr tebranishlariga aylantiriladi va kuchaytirilgandan keyingina tovush eltgichga tushiriladi.

Tovush yozib olishning mexanik, fotografik va magnit tizimlari mavjud. Mexanik tizimda nina harakatlanayotgan tovush eltgichni bosib, uning sirtida tovush tebranishlari shakliga moye keluvchi ariqchalar chizadi. Tovushni tiklash (qayta eshitish)da grammofon ninasi shu ariqchalar boʻylab harakatlanib, oʻsha tebranishlarni takrorlaydi va uni membranaga uzatadi. Mexanik usulda yozib olishni 1877-yil amerikalik ixtirochi T. A. Edison birinchi boʻlib qoʻllagan. Mexanik tizimi grammofon plastinkalar ishlab chiqarishda keng qoʻllanadi.

Fotografik tizimda harakatlanayotgan kinoplyonkaga kuchi yoki shakli tovush tebranishlariga moye holda oʻzgarayotgan yorutlik nuri tushadi. Natijada tovush "suratga olingan"dek boʻladi. Tizimni 1901-yil nemis olimi E.Rumer qoʻllagan. Fotografik tizim, asosan, ovozli kinoda qoʻllanadi.

Magnit tizimda tovush tebranishlariga moye holda magnit maydonida harakatlanayotgan lentaning ayrim qismlari magnitlanib boradi. Magnit maydon esa magnit kallagi oʻramidan mikrofonning kuchli elektr toki oʻtganda hosil boʻladi. Tovushni qayta tiklashda magnit fonogrammasi harakatlanib, magnit kallagi oʻramida elektr signallari hosil qiladi (yana qarang Magnitofon). Magnit tizimni 1898-yil daniyalik muhandis V. Paulsen taklif qilgan. XX asrning 80-yillaridan tovush yozib olishning raqamli usuli ham qoʻllana boshladi. Tovush yozib olish radioeshittirish, televideniye, taʼlim-tarbiya ishlari va boshqa sohalarda muhim ahamiyatga ega.

Texnika
Musiqa
Tovushqator

Tovushqator — muayyan musiqa tizimidagi barcha tovushlarning tartiblashgan majmuasi (mas., lad tovushlarining izchil tuzilmasi, gamma). Turli musiqa uslublarida Tovushqator ahamiyati har xil boʻladi. Masalan, dodekafoniya uslubidagi asarlarda T.dan koʻra intervallar izchilligining mohiyati balanddir. Ogʻzaki anʼanadagi musiqa, jumladan, oʻzbek xalq va mumtoz musiqa ijodida T.larning bir nechta tarixiy — uslubiy koʻrinishlari ajratiladi. Mas., mavsum marosim qoʻshiqlariga xos tor (kvartakvinta) hajmdagi T.lar, xalq lirik va raqs qoʻshiqkuylarda asosiy oʻrin tutgan oktava diapazonidagi T.lar, maqom T.lari va boshqa Baʼzi (yigʻi, alla, qissaxonlik kabi, kompozitorlik ijodida esa — sonoristika, elektron musiqa va boshqa yoʻnalishidagi) musiqa shakllarida muayyan T. tizimi oʻrniga tovushlarning erkin munosabatlari asosiy oʻrin tutadi.

Adabiyot 
 Vaxromeyev V., Muzikaning elementlar nazariyasi, 2nashri (maxsus muharrir T. Gʻafurbekov), T., 1980.
Hideki Tojo

Todzio Xideki (1884.30.12 Tokio — 1948.23.12) — Yaponiyaning bosh harbiy jinoyatchilaridan biri, general. 1915-yildan yapon armiyasida rahbarlik lavozimlarida. 1937—38 yillarda Yaponiyaning Kvantun armiyasi shtabi boshligʻi. 1938—39 yillarda harbiy vazir muovini. 1940-yil iyul — 1941-yil oktyabr daharbiy vazir. 1941-yil oktyabr — 1944-yil iyulda bosh vazir va ayni vaqtda harbiy vazir. Yaponiyaning fashistlar Germaniyasi va Italiya bilan ittifoqining tarafdori boʻlgan. Fashistlar Olmoniyasining SSSRga qarshi urushida faol yordam bergan. 1941-yil Tinch okeanidagi urushning ochilishida katta rol oʻynagan. Uzoq Sharq uchun tashkil etilgan Xalqaro harbiy tribunalning qaroriga koʻra, qatl etilgan.

Manbalar
Mahmudjon Tojiboyev

Mahmudjon Gʻoziyevich Tojiboyev (1957.25.11, Quva tumani – 2020.11.07, Toshkent) – xonanda va sozanda (tanbur, sato), Oʻzbekiston xalq hofizi (2000). Nozik didli, dardli, keng diapazonli ovoz sohibi. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1984). Qoʻshiq aytishni dastlab E. Mamatov, Gʻ. Hojiqulovdan, keyinchalik xrfizlik anʼanalarini O. Otaxonov, O. Alimahsumov, O. Hotamov va F. Mamadaliyevdan oʻzlashtirgan, sozandalik sirlarini T. Alimatovdan oʻrgangan. Yu. Rajabiy nomidagi „Maqom“ ansambli yakkaxoni (1984-yildan), Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi dotsenti (2000-yildan). Repertuaridan Shashmaqom („Saraxbori Navo“, „Saraxbori Dugoh“, „Moʻgʻulchai Segoh“, „Navroʻzi Sabo“, „Nimchoʻponiy“ va boshqalar) va Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllari („Dugoh“, „Chorgoh“, „Ushshoq“, „Shahnozi Gulyor“, „Bayot“ va boshqalar), katta ashula („Yovvoyi Chorgoh“, „Yolgʻiz“, „Ey dilbari jononim“ kabi), mumtoz („Topmadim“, „Asiriy“ va „Ldoiy“, „Chorzarb“, „Bozurgoniy“) va 20-asr bastakorlari („Keldik“, „Nazzora qil“, K. Jabborov; „Kezarman“, F. Toshmatov; „Jonim erursan“, M. Murtazoyev; „Dilrabolar“, O. Nuriddinov;"Bu oqshom", O. Hotamov va boshqalar) asarlari urin olgan. T. shoirnafas hofiz boʻlib, ijro uslubi vazminligi, lirikaga moyilligi, ovoz va cholgʻu mutanosibligi bilan ajralib turadi. Osiyo, Amerika, Yevropa va Shimoliy Afrika mamlakatlarida gastrodda boʻlgan. Yunus Rajabiy nomidagi Respublika makom ijrochilari tanlovi gʻolibi (1987).

Unvon va mukofotlari 
 Oʻzbekiston xalq hofizi (2000-yil)
 Mehnat shuhrati ordeni (2018-yil)
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);

Manbalar
Mirsodiq Tojiyev

Mirsodiq Mahmudovich Tojiyev (1944.25.3 Toshkent 1996.8.6) - kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1970). Toshkent musiqa bilim yurtida oʻqituvchi (1965—70), "Goʻzal" va "Shodlik" ansambllari, Oʻzbek davlat filarmoniyasi badiiy rahbari (1971—1979), Oʻzbekiston bastakorlar uyushmasi raisi (1982—1987), Toshkent konservatoriyasi oʻqituvchisi, dotsent (1971 — 1996). Tojiyev oʻzbek musiqa merosi (jumladan, maqom anʼanalari) negizida badiiy yetuk asarlar yaratishga muvaffaq boʻlgan. Tojiyev oʻzining 3, 9, "Somon yoʻli" trilogiyasi (15—17) va "Qahramonlik" (19) simfoniyalari bilan milliy simfonizm rivojiga katta hissa qoʻshgan. Shuningdek, "Shoir muhabbati" simfonik poemasi, kamer orkestr uchun yozilgan 7, 8, 12, 18simfoniyalari, "Oʻzbekiston" poemafaxriya (B.Boyqobulov), "Koʻhna Samarqand yuragi" nurlitovushli musiqali panorama kabi asarlari mashhur. Tojiyev yaratgan musiqiysahnaviy asarlari orasida "Chollar va kampirlar" (H. Sharipov), "Qaydasan, jon bolam" musiqali komediyalari, "Kumush" (Abdulla Kodiriyning "Oʻtgan kunlar" romani asosida) operasi va boshqa Kamer musiqa, xalq cholgʻulari orkestri uchun "Tantana", "Sarafroz" va boshqa asarlar muallifi. "Kompozitor Mirsodiq Tojiyev" hujjatli filmi suratga olingan (2000, rejissyor A. Fatxullin). Ayrim asarlari gramplastinkalarga yozilgan, 3(M., 1989), 7—8(T., 1986) simfoniyalari nashr etilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Tojikiston universiteti

Tojikiston universiteti — Tojikistondagi yetakchi va yirik oliy oʻquv yurti. 1948-yil Dushanba shahrida tashkil etilgan. Fizika, matematika, kimyo, biol., tarix, filol., huquq va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 1 mln.ga yaqin asar bor. Ilmiy asarlar nashr etadi. 10 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.
Tojikiston fanlar akademiyasi

Tojikiston fanlar akademiyasi — Tojikiston Respublikasining oliy ilmiy muassasasi. 1951-yil SSSR Fanlar akademiyasining Tojikiston boʻlimi (1941) negizida Dushanba shahrida tashkil etilgan. Akademiyaning fizika va texnika; matematika, seysmologiya va seysmologik qurilish; geol.; kimyo, botanika; oʻsimliklar fiziologiyasi va biofizikasi; zool. va parazitologiya; Pomir biol.si; tarix, etn. va arxeologiya; sharqshunoslik intlari hamda tabiiy va mehnat resurslarini tadqiq etish boʻlimi, 30 haqiqiy, 55 muxbir aʼzosi bor. Fanlar akademiyasi muassasalarida 5 mingga yaqin ilmiy xodim ishlaydi. "Donish" nashriyoti bor. 3 ilmiy jurnali nashr etiladi. Prezidenti — 1995-yil iyundan Oʻlmas Mirsaidov.

Fanlar akademiyalari
Tojikistonda fan va texnologiya
Tojikiston fanlar akademiyasi
Adenboy Tojimuratov

Adenboy Tojimuratov (1930, Moʻynoq tumani — 1992, Nukus) — Qoraqalpogʻiston xalk, yozuvchisi (1990). Filol. fanlari nomzodi (1966). Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1967). Xoʻjayli pedagogika. bilim yurtini (1946), Nukus pedagogika. intini tugatgan (1952). Qoraqalpoq Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1963—65). N. Dovqorayev nomidagi Til va adabiyot intida ilmiy xodim (1965—68), Nukus pedagogika. intida oʻqituvchi (1968—77), Oʻzbekiston pedagogika. ilmiy tadqiqot instituti Qoraqalpogʻiston filiali direktori (1977-yildan). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Tinchlik kaptari" (1957) bolalarga bagʻishlangan. "Eng qadrli soʻzlar" (1959), "Suhbatlar" (1960), "Umri boqiy chol" (1963) toʻplamlariga kirgan hikoyalarida, "Sarkopli botir" (1961), "Maqsad" (1974), "Suluvxon" (1980) qissalari va "Oydinlar" (1976) sheʼriy toʻplamida qoraqalpoqxalqi hayoti aks etgan. T. 1966-yil qoraqalpoq xalq qoʻshiqlarini yigʻib, nashr ettirgan. "Qoraqalpoq xalq koʻshiklari" monografiyasi qoraqalpoq adabiyotshunosligida muhim oʻrin tutadi. "Qoraqalpoq folklori" (1979) darsligi mualliflaridan biri. R.Tagorning "Halokat" romani, A.Qahhorning "Sinchalak" qissasi, Ch.Aytmatovning "Qizil durrachali dilbarim" qissasi asosidagi pyesa, Sayd Aqmadning "Ufq" romanini qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima etilgan.

Manbalar 
 Sarkopli botir, 1963.

Qoraqalpogʻistonlik yozuvchilar
Tozilar

Tozilar (lotincha ) — osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Katta Ayiq, Hoʻkizboqar va Ajdar yulduz turkumining ostida kurinadi. T.da birgina yorugʻ yulduz boʻlib, u "Karl yuragi" deb ataladi. T.da M51 deb nomlangan mashhur galaktika joylashgan. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.

 

Yulduz turkumlari
Toif

Toif, At-Toif — Saudiya Arabistonining jan.gʻarbiy qismidagi shahar. Hijoz togʻlarida, 2000 m balandlikda joylashgan. Aholisi 250 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shosse yoʻl orqali ArRiyod va Makka sh.lari bilan bogʻlangan. Qishloq xoʻjaligi (chorvachilik, bogʻdorchilik va sabzavotchilik) rayonining savdo markazi. Kustar usulida toʻqimachilik mahsulotlari ishlab chiqariladi. Hukumatning yozgi qarorgohi joylashgan.

 

Saudiya Arabistoni aeroportlari
Tokantins (shtat)

Tokantins — Braziliyadagi shtat, Tokantins daryosi havzasida, mamlakatning shimoliy shtatlaridan. Maydoni 278,4 ming km². Aholisi 1,15 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Palmas sh. Braziliya yassitogligining shim. yon bagʻrida joilashgan. Iklimi tropik ikdim, oʻrtacha oylik tralar 24—28°. Hududining katta kismini savanna, oʻrmonlar egallagan. T. — agrar shtat. Shaharlar atrofida dehqonchilik bilan shugʻullaniladi. Sholi, makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, maniok ekiladi. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Asosiy sanoat tarmoqlari: oziq-ovqat, qurilish materiallari tayyorlash, yogʻochni qayta ishlash. Yirik shagʻarlari: Palmas, Araguaina.
Tokkata

Tokkata (ital. toccata — tegish, zarb) — asosan, klavishli musiqa cholgʻular uchun yozilgan virtuoz musiqa asari. 16-asrda Italiyada paydo boʻlib, dastlab badiha shaklidagi prelyudiya (A. va J.Gabriyeli va boshqalar), keyinchalik konsert asari sifatida (I.Froberger, D. Bukstexude va boshqalar) rivoj topdi. I.S.Bax ijodida qad. Tokkatajanri oʻz badiiy choʻqqisiga koʻtarildi (organ uchun reminor Tokkatava fugasi mashhur). 20-asrda fortepiano (K.Debyussi, S.Prokofyev, F.Buzoni,A.Xachaturyan va boshqalar) va organ (M.Reger va boshqalar) Tokkatalar bilan birga orkestr (A.Malyavskiy), skripka va orkestr (I.Stravinskiyning skripka va orkestr uchun konsertning lqismi) paydo boʻldi. Oʻzbekistonda I. Akbarov, X.Izomov, G. Mushel va boshqa fortepiano, organ uchun Tokkatalar yaratganlar.

    

Musiqa
Tolali oʻsimliklar

Tolali oʻsimliklar — tola yoki yigiruv xom ashyolari, materiallari olinadigan bir va koʻp yillik oʻtsimon, buta va daraxtsimon oʻsimliklar. Oʻsimliklar dunyosidagi 292 oiladan 125 tasi tolali oʻsimliklarlar hisoblanadi. Tolali oʻsimliklarning ahamiyati toʻqimalari tarkibidagi lub tolalari (sklerenximali tolalar) va limbriformlar (mustahkam yogʻochlangan tolalar) miqdoriga bogʻliq. Tola oʻsimliklarning qaysi organlarida hosil boʻlishiga qarab tolali oʻsimliklar 3 guruhga ajratiladi:

 Tolasi urugʻida rivojlanadigan tolali oʻsimliklar: gʻoʻza (qarang Paxta tolasi);
 Tolasi goyasida rivojlanadigan tolali oʻsimliklar: kanop, jut, nasha, tolali zigʻir, kendir, sida;
 Tolasi bargida rivojlanadigan tolali oʻsimliklar: tolali banan, agava, yukka, Yangi Zelandiya zigʻiri.

Biologik xususiyatlari xilma-xil boʻlgan tolali oʻsimliklar yer yuzida turli tuproq — iqlim sharoitlarida yetishtiriladi. Tolali oʻsimliklar har xil botanik oila va turlarga mansub. Shuning uchun morfologik va biologik xususiyati boʻyicha birbiridan farq qiladi. Tola sifatining asosiy koʻrsatkichlari: uzunligi, diametri, egiluvchanligi va pishiqligidir. Tola oʻsimliqsan ajratilgan paytda oq, sariq va kulrang boʻladi. Toʻqimachilik sanoatida tolali oʻsimliklar tolasining mayin yoki dagʻalligiga qarab har xil gazmollar ishlab chiqariladi. Jahon toʻqimachilik sanoatida paxta tolasidan mayin gazlamalar, lub tolali oʻsimliklarning tolasidan dagʻal gazlamalar, qop, qanor, arqon, choʻtka, qogʻoz kabi mahsulotlar va boshqa buyumlar ishlab chiqariladi. Tolali oʻsimliklar urugʻi 18-42% moy boʻladi. Moy oziq-ovqatda, texnikada, lok-boʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda va boshqa yoʻnalishlarda qoʻllanadi.

    

Oʻsimliklar
Tolish tili

Tolish tili (tolishcha. Tolışə zıvon, Tолышә зывон) — eroniy tillarning shimoli-gʻarbiy guruhiga mansub til. Ozarbayjon janubi va Eron shimolida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 200 ming kishiga yaqin (1979). Asosiy shevalari: lenkoran, astara, lerik, massali. Fonetikasida 7 unli fonema, til oʻrta va til orqa undoshlari oppozitsiyasi (k’k, g’ g) mavjud; morfologiyasida otlar 2 kelishik bilan oʻzgaradi, koʻpchilik feʼllarning hozirgi va oʻtgan zamon shakllari bir xil, feʼllar 8 zamon, 4 mayl va 2 nisbat shakllariga ega. Sintaksisda aniqlovchi aniqlanmishdan oldin keladi. Leksikasida ozarbayjon tilidan oʻzlashgan soʻzlar anchagina. XX asrning 30-yillarida Ozarbayjon tolishlari uchun yozuv yaratilgan boʻlsa-da, u ommalashmagan.

Manbalar 

Ozarbayjon tillari
Tolish xonligi

Tolish xonligi — Ozarbayjondagi tolishlar davlati. Nodirshoh davlati parchalanishi natijasida XVIII asr oʻrtasida Kaspiy dengizining janubi-gʻarbiy sohilida barpo etilgan. Asoschisi — Sayd Abbos, mahalliy mulkdorlardan boʻlgan. Uning vafotidan soʻng oʻgʻli Gara taxtga oʻtirgan (1747—1786). Iqtisodiyoti asosini dehqonchilik va chorvachilik tashkil etgan; xonlik poytaxti Lenkoran savdo va hunarmandchilik markaziga aylangan. Eron tomonidan qilinayotgan doimiy tajovuzlar tufayli Tolish xonligi tashki siyosatda Rossiya bilan yaqinlashishga harakat qilgan. 1795-yil xon Mir Mustafo Rossiyadan homiylik qilishini soʻrab murojaat qilgan. 1802-yil Tolish xonligini Rossiya oʻz vasiyligiga olgan. 1828-yilgi Turkmanchoy bitimiga koʻra, esa Rossiya Tolish xonligini butunlay oʻz hududiga qoʻshib olgan.

 
Ozarbayjon tarixidagi davlatlar
Tolishlar

Tolishlar, talishlar – Ozarbayjonning janubi-sharqi (21,1 ming kishi, 1989-yil) va Eronning shimolidagi (100 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) xalq. Tolish tilida soʻzlashadi. Dindorlari – shia musulmonlar, bir qismi – sunniylar.

Ozarbayjondagi etnik guruhlar
Tolishmugʻon madaniyati

Tolishmugʻon madaniyati - jez va ilk temir davriga oid arxeologik madaniyat (mil. av. 14—7-asrlar). Ozarbayjonning Tolish togʻlari va Mugʻon dashtida tarqalgan. Qabristonlarni qazishda maʼlum boʻlgan. Tolishmugʻon madaniyatining togʻli zonalarida bir necha erkak va ayollar jasadi birga daxmalarga dafn etilgan. Juft va yakka qabrlar ham uchraydi. Jasadlar gʻujanak yoki choʻziq holda koʻmilgan. Tolishmugʻon madaniyatining past tekislik zonalarida tuproq qabrlar ochilgan. Ulardan jez va temir qurollar, har xil sopol idishlar, tilla va jez bezaklar hamda jezdan yasalgan hayvon shakllari topilgan. Tolishmugʻon madaniyatini yaratgan qabilalarning asosiy mashgʻuloti dehqonchilik, togʻlarda esa chorvachilik va metallsozlik boʻlgan. Dafn jihozlari va marosimlari patriarxal urugʻ jamoalarida mulkiy tabaqalanish boshlanganini aks ettiradi. Gʻarbiy Osiyo mamlakatlari bilan aloqasi boʻlganligi kuzatiladi.

 

Eronning qadimgi tarixi
Ozarbayjon arxeologiyasi
Toluol

Toluol (ispancha tolu – Tolu balzami – shundan ilk bor Toluol olingan), metilbenzol, S6N5SN3 – aromatik uglevodorod; yonuvchan, rangsiz suyuqlik, benzin hidi keladi. Qaynash temperaturasi 110,6°; koks gazida boʻladi. Sanoatda neft fraksiyasini termik ishlash mahsulotlaridan olinadi.

Issiqqa chidamli. Piroliz natijasida murakkab uglevodorodlar (benzol, ditolil, naftalin, antratsen) hosil boʻladi. Toluolni radiolizlab, ditolil, benziltolil, dibenzil olinadi. Toluolni 500—700° da vodorod bosimi (40—60 atm) ostida dimetillab, undan sanoatda benzol ishlab chiqariladi. Toulni katalitik oksidlab, benzil spirt, benzaldegid, benzoy kislota, malein angidrid hosil qilinadi.

Kimyoviy moddalar
E. Donnall Thomas

Edward Donnall Thomas (15-mart 1920 – 20-oktyabr 2012) — amerikalik gematolog, onkolog. Ilmiy ishlari qon yaratilishi buzilganda koʻmikni koʻchirib oʻtkazish muammolariga oid; koʻchirib oʻtkazilgan aʼzo yoki toʻqimalar koʻchib ketishining oldini olish uchun immunitetni susaytirish usuli (immunodepressiya programmasi)ni taklif etgan. Birinchi boʻlib odamda koʻmikni koʻchirib oʻtkazishga muvaffaq boʻlgan (1956). Nobel mukofoti laureati (1990, J. E. Marri bilan hamkorlikda)

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
15-martda tugʻilganlar
1920-yilda tugʻilganlar
20-oktyabrda vafot etganlar
2012-yilda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Tomoq

Tomoq    - orqa miya oldidagi bo'yin qismi .

Yuqori chegara - hyoid suyagi, pastki - sternium va klavikula. "Tomoq" atamasi keng tarqalgan, ammo anatomik emas. 1997 yilgi eng so'nggi anatomik terminologiya ro'yxatida yo'q  . Tomoq ma'nosini anglatuvchi eskirgan so'z og'iz  . Koʻp muhim organlar va tizimlar tomoq orqali o'tadi:

 Uyqu arteriyalari
 Vagus va boshqa nervlar
 Qizilo'ngach
 traxeya
 halqum
 Faringeal va bo'yin muskullari

Tomoq, shuningdek, bo'yin va og'iz qismlari orasidagi hasharotlar boshining pastki qismi deb ataladi  .

Yana qarang 

 Horlama
 Otorinolaringolog
Anatomiya
Tomsk universiteti

Tomsk universiteti - Sibir va Uzoq Sharkdagi qad. oliy oʻquv yurti. 1880-yil tashkil etilgan. Matematika, fizika, kimyo, biol., tarix, geol., iqtisodiyot, geogr., huquq, filologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Ilmiy kutubxonasida 3 mln.dan ortiq asar bor. 9 mingdan optik, talaba taʼlim oladi.

 

Rossiyadagi universitetlar
J. J. Thomson

Jozef Jon Thomson () (1856.18.12, Chitem-Xill, Manchester yaqinida — 1940.30.8, Kembrij) — ingliz fizigi, metallarning elektron nazariyasi asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1884-yildan) va prezidenti (1915— 1920). Manchesterdagi Ouene kollejini (1876) va Kembrij universitetining Triniti kollejini (1880) tugatgan. 1884-1919-yillarda Kembrij universiteti prossor va Kavendish laboratoriya rahbari. 1897-yilda elektronna kashf etib, uning zaryadini va massasini aniklagan. 1903-yilda atomning birinchi modelini taklif qilgan. Rentgen nurining uzluksiz spektrini tushuntirib bergan. 1911-yilda parabolalar usulini ishlab chiqqan, bu usul keyinchalik massspektrometriya sohasining yaratilishiga olib keldi. T. izotoplarni ochishda katta rol oʻynadi. Gazlardagi elektr razryadlarini oʻrgandi. Nobel mukofoti laureati (1906).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1856-yilda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
18-dekabrda tugʻilganlar
30-avgustda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Tomchilatib sugʻorish

Tomchilatib sugʻorish - suvni maxsus quvurlar yordamida bevosita oʻsimliklarning ildizlari atrofiga kichik meʼyorlarda tomizib sugʻorish. Tomchilatish uchun quvurlarda maxsus tomizgichlar — mikrogʻovak devorlar yoki maxsus teshikchalar qilinadi. Suv sarfi, odatda, soatiga 4—5 l atrofida boʻladi. Suv bilan birga eritilgan oʻgʻit va pestitsidlar berish ham mumkin. Sugʻorish quvurlari orasidagi masofa oʻsimliklarning qator oralari oʻlchamiga bogʻliq boʻlib, 0,8 m dan (dala ekinlari uchun) 6 m gacha (bogʻlar uchun) oʻzgarishi mumkin. Uz. esa odatda 200 m dan oshmaydi. Tomizgichlar orasidagi masofa esa tuproq sharoitlariga bogʻlib boʻlib, 0,5—1,0 m atrofida, Tarqatuvchi quvur yopiq usulda joylashtiriladi, sugʻorish quvurlari esa har yili sugʻorish mavsumi oldidan oʻrnatilib, mavsum oxirida yigʻishtirib olinadi. Tomchilatib sugʻorishning afzalliklari: suv sarfini 30—50% ga kamaytiradi, ekinlar xosildorligi ortadi, begona oʻtlar kamayadi (sugʻorish quvurlari oʻrnatilmagan qator oralari quruq boʻlib, begona oʻt chiqmaydi), mehnat sarfi kamayadi.

Galereya

Yana qarang 

 Gidroponika
 Aeroponika
Tom (daryo)

Tom — RF Xakasiya Respublikasidagi daryo, Ob daryosining yirik oʻng irmogʻi. Uzunligi 827 km, havzasining maydoni 62000 km². Abakan tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Qoryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 1110 m³/sek. Oktyabr— dekabr boshlaridan aprel oxirigacha muzlab yotadi. Yirik irmoklari: chapda — MrasSu, Kondoma, Unga; oʻngda — Us a, Taydon va boshqa Tomning quyilish joyidan Tomsk shahrigacha kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi. Tom havzasida Kuznetsk kumir havzasi mavjud. Tom boʻyida Novokuznetsk, Kemerovo, Tomsk sh.lari joylashgan.

 

Xakasiyadagi daryolar
Tonzillit

Tonzillit (lotincha, tonsilla — murtak bezlari) — murtakning yalligʻlanishi. Oʻtkir (qarang Angina) va surunkali tonzillit farq qilinadi. Surunkali tonzillitga tez-tez angina bilan ogrish, shuningdek, burundan qiynalib nafas olish, burun yondosh boʻshliklarining yalligʻlanishi, chirigan tishlar (qarang Tish chirishi) sabab boʻladi. Bemor tomogʻiga biror narsa qadalgandek sezadi, tomogʻi ogʻriydi, achishadi, baʼzan ogʻriq quloqqa oʻtadi. Surunkali tonzillitda isitma (37,3—37,5° gacha) uzok, (haftalab, hatto oylab) davom etishi, shu bilan birga bemor lanj boʻlib, boshi ogʻrishi, ish qobiliyati pasayishi mumkin. Tonzillitni faqat mutaxassis vrach davolaydi: dezinfeksiyalovchi eritmalar bilan tomoq chayiladi, murtak kanallari yuviladi, soʻng yodglitserin aralashmasi surtiladi va fizoterapevtik muolajalar buyuriladi. Surunkali tonzillit tez-tez qoʻzib turadi. Kasallikdan yurak va buyrak funksiyalarining buzilishi hamda boʻgʻimlarda ogʻriq paydo boʻlishi kabi asoratlar qolishi mumkin. Bunday asoratlar yuz bermasligi uchun lozim boʻlganda operatsiyalar qilib, murtaklar olib tashlanadi.
Tonlesap

Tonlesap, Sap — Kambodja tekisligidagi koʻl, Hindixitoy yarim orolda eng katta. Maydoni 2,5—3 ming km² dan (qishda) 10 ming km² gacha (yezda), mavsum boʻyicha oʻzgarib turadi. Chuqurligi ham tegishlicha 1–2 m dan 10–14 m gacha. Qirgʻoklari past, botkrklashgan. Tonlesap daryosi T.ni Mekong bilan bogʻlaydi va uning oqimini qisman tartibga solib turadi. Baliqqa boy. Sholipoyalarni sugʻorishda foydalaniladi, sohil qismida aholi zich. T. yakinida Kambodja madaniyati yodgorligi majmuasi — Angkor joylashgan.

Koʻllar
Kambodja geografiyasiga oid chala maqolalar
Topinambur

Topinambur, yernok (Helianthus tuberosus L.) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimlik, tuganak mevali yemxashak ekini. Vatani — Shimoliy Amerika. Yevropaga 17-asr boshlarida keltirilgan. Rossiyada 18-asrda tarqalgan. Oʻzbekistonda silosbop ekin sifatida ekiladi. Poyasining koʻrinishi kungaboqarnp eslatadi. Yer osti poyalarida 20—70 ta noksimon (yernok nomi shundan), choʻzinchoq, urchuqsimon va sirti silliq yoki burushikdi tuganak hosil boʻladi. Ildizi popuksimon, tuproqqa 2–3 m kirib boradi. Boʻyi 1,2—2,5, baʼzan 4 m gacha. Barglari bandli, tuxumsimon, gullari savatchatoʻpgulga yigʻilgan. Mevasi pista, 1000 dona pistasi vazni 7—8 g.

Topinamburning yer usti poyasi —6°, yer osti poyasidagi tuganaklar —20° ga chidaydi. Shoʻrlanmagan tuproqlarda oʻsadi, oziqaga talabchan. Oʻsuv davri 120—200 kun. T. ayni paytda texnik va oziq-ovqat oʻsimligi hisoblanadi. Tuganagi oziqovqatga ham ishlatiladi. Tarkibida 2,3% oqsil, 0,2% moy, 17,9% azotsiz moddalar, 1,3% kul va boshqa, shuningdek, 16—18% inulin [undan qand (fruktoza), spirt ishlab chiqariladi], V,, S vitaminlar, 100 kg palagida 22,5 ozuqa birligi va 1,8 kg gʻazm boʻluvchi protein bor. T.dan tibbiyotda har xil doridarmonlar tayyorlanadi. T. yetishtirish uchun 25—50 g li tuganaklari ekiladi (yiriklari faqat bahorda kesib ekilishi mumkin). Ekish sxemasi: 70x70, 60x60, chuq. 10—15 sm. Poyasi yoz oʻrtasida oʻriladi, kuzda tuganagi kavlab olinadi. Koʻkati oʻrilmasa tuganak hosildorligi yuqori boʻladi. Hosildorligi: koʻk massa boʻyicha 350 — 500 s/ga, tuganagi boʻyicha 200—250 s/ga. Tuganagi yer ostida yaxshi sakdanadi, shu sababli uni zaruratga qarab kavlab olinadi.

Kasalliklari: ildiz chirish, nekroz. Zararkunandalari: tunlamalar, uzuntumshuq, simqurt.

Halima Otaboyeva.

Ildizmevalar
Shimoliy Amerika florasi
Ko‘p yillik sabzavotlar
Topografiya

Topografiya (yun. topos – joy va …grafim) – Yer sirti (qurukGʻshk tabiiy sirti elementlari va unda joylashgan inson faoliyatiga bogʻliq obʼyektlar)ni geometrik jihatdan oʻrganish, ularni plan va xaritalarda tasvirlash bilan shugʻullanadigan ilmiy-texnik fan.

Topografiya yirik masshtabli topografik xaritalarni tuzish bilan bogʻliq dala oʻlchash va hisobchizma ishlarini; joyda sʼyomka bazasi tarmogʻini qurish; oddiy asbob va usullarda bajariladigan sʼyomka ishlarini, aerofototopografik usulda bajariladigan sʼyomka ishlarini tashkil qilish va amalga oshirish; topografik xaritalar tuzishning hamma bosqichlarida tahririy ishlarni taʼminlash; topografik xaritalar uchun shartli belgilarni ishlab chiqish va ularni mukammallashtirish kabi masalalar bilan shugʻullanadi.

Yer tabiiy sirtini oʻrganishda topografiya tabiiy va iqtisodiy geografiyaga asoslanadi; Yer sirtining tasvirini qogʻoz (tekislik)da hosil qilish (topografik xaritani yaratish)da esa u geodeziya va xaritagrafiya maʼlumotlaridan foydalanadi. Topografik syomka asosida yaratilgan topografik xaritalar umumgeografik xaritalarning negizi hisoblanadi.

 

Geografiyaga oid chala maqolalar
Geografik terminlar
Dmitriy Topornin

Topornin Dmitriy Sergeyevich (1885.25.8 Toshkent 1976.9.4) - matematikamatik, texnika fanlari doktori (1942), professor (1931). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944). Petrograd Artilleriya akademiyasini tugatgan (1911). Toshkent kadet korpusining (1912—1914), Toshkent harbiy bilim yurtining (1914—1918) matematika oʻqituvchisi. Turkiston xalq universitetining ilmiy kotibi (1918—1920). Oʻrta Osiyo universitetining (1920—29), Oʻrta Osiyo Paxtachilikirrigatsiya institutining (1929 —1931), ToshPIning (1931—63) matematika kafedrasi mudiri. Oʻrta Osiyo elektromexanika institutining rektor oʻrinbosari (1931—1933), Oʻrta Osiyo industrial institutining umumtexnika fakulteti dekani (1934—1936), matematika kafedrasi professor (1963—65). Ilmiy ishlari kvadrat bazis va uning qoʻllanishiga oid. Ilmiy va metodik qoʻllanmalar muallifi.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Matematikamatiklar
Tor (musiqa)

Tor — baʼzi musiqa cholgʻu asboblari (tanbur, gʻijjak, chang, skripka, royal va boshqalar)da tovush manbai sifatida ishlatiladigan tarang tortilgan ip, sim va hokazo Tor qanchalik qisqa, ingichka va materiali pishiq (zich) boʻlsa, uning tebranish tezligi (tovush yoʻgʻoningichkaligi) shuncha yuqori boʻladi. Hozirgi musiqa cholgʻularida metall (poʻlat), baʼzan ipak, shoyi va sintetik tola (kapron, neylon)dan qilingan torlar qoʻllanadi. Koʻpincha past (yoʻgʻon) tovushqator hosil qilish uchun qoʻllanadigan torlarning ustidan bir yoki ikki qavat sim oʻraladi.

Musiqa asboblari
Torli musiqa cholgʻulari

Torli musiqa cholgʻulari, xordofonlar — musiqa cholgʻu asboblari guruhi; tovush manbai sifatida mopnap qoʻllanadi. Keng tarqalagan torli asboblar qatoriga gitara, sitor, bas gitara, skripka, violonchel, alt, banjo, mandolina, arfa, balalayka kabi asboblarni kiritish mumkin. Oʻzbekiston hududida koʻp uchraytigan torli asboblar rubob, dutor, tor, gʻijjak, chang va qomusdir. Tovush chiqarish usuliga qarab torlikamonli (kamon yoki smichok bilan chalinadigan skripka, gʻijjak kabi), torlimezrobli (mezrob yoki nohun yordamida chalinadigan tanbur, ud, rubob), torlichertma (dutor, doʻmbira, qonun), torliurma (chang, fortepiano) kabi asosiy turlarga ajratiladi.
Tormoz nurlanish

Tormoz nurlanish — zaryadlangan zarralarning elektr maydonida yoyilishi jarayonida ularning kinetik energiyasini elektromagnit toʻlqinlar energiyasiga aylanishi. Tormoz nurlanish zarralarni (elektron, proton va boshqalar) moddalardan oʻtish jarayonida, kosmik fazoda yukrri energiyali zarralarni oʻzaro toʻqnashuvlarida, elektr va magnit maydonlaridagi xarakatida va boshqa jarayonlarda hosil boʻladi.

Tormoz nurlanish jadalligi (intensivligi) hajm birligidagi atomlar soniga, zarra tezlanishi kvadratiga, modda yadrosi zaryadi kvadratiga toʻgʻri, zarraning tinch holatdagi massasi kvadratiga teskari proporsional. Shuning uchun bu jarayon yengil zarralarning katta elektr zaryadli atom yadrolari maydonida tormozlanish uchun oʻrinli. Masalan, elektronning Tormoz nurlanish i protonnikidan mln. martalab kuchli boʻladi (proton massasi 1836 elektron massasiga teng). Tormoz nurlanish olishda ogʻir yadroli moddalar (R, Ai, Pt, W va boshqalar) qoʻllanadi.

Rentgen trubkasidan chiqadigan rentgen nurlari, elementar zarralar yemirilishida hosil boʻladigan ukvantlar, shuningdek, zaryadlangan zarralar tezlatkichning magnit maydonida harakatlanganida ular chikargan fotonlar Tormoz nurlanishga misol boʻla oladi. Zarralar tezligi yoruglik tezligiga yaqinlashganda Tormoz nurlanish jadalligi keskin oshadi; bu zarralarga yuqori energiyani berishni qiyinlashtiradi. Tormoz nurlanish Yerning magnit maydonida harakatlanayotgan kosmik zarralarning energiyasini kamaytiradi.

Tormoz nurlanish spektri uzluksiz. Past chastotali Tormoz nurlanish intensivligi modda yadrosi zaryadiga va elektronlarning boshlangich energiyasiga deyarli bogʻliq emas. Tormoz nurlanish spektral zichligi, chastotaning qiymati shqts2/k boʻlganda keskin nolga intiladi. Tormoz nurlanish intensivligining burchaklar boʻyicha taqsimlanishi, v q ^jr~ va 0° orasida taqsimlangan boʻladi. Amaliyotda Tormoz nurlanishning ultrabinafsha, rentgen spektrlari keng qoʻllanadi.

Adabiyot 
 Sokolov A. A., Ternov I. M., Relyativistskiy elektron, M., 1974; Berestetskiy V. B., Lifshits Ye. M., Pitayevskiy L. P., Kvantovaya elektrodinamika, M., 1990.
Tornado

Tornado — atmosferada vujudga keladigan, tez-tez takrorlanib turadigan juda kuchli quyunning amerikancha nomi. Tezligi sekundiga bir necha oʻnlab m ni tashkil qiladi. Tornado asosan, AQShning sharqiy, janubi-sharqiy qismida koʻproq kuzatiladi.Tornadolar har xil shakl va o'lchamga ega bo'ladi va koʻp hollarda voronka shaklida ko'rinadi. Tornado shamol tezligi koʻp hollarda 180km/soatni tashkilqiladi va 80 metr diametri 80 metr bo'ladi. Tornado to'xtashidan oldin yerda ma'lum bir necha kilometr masofani bosib o'tadi. Ba'zi kuchli tornadolar shamoli tezligi 480 km/soatni, diametri 3 kmni tashkil qilib yerda 100kmdan koʻproq masofani bosib o'tishi mumkin.

Tornadolar orasida koʻp qirrali, turpoqli va suvli turlar mavjud. Suvli tornadolar spiral voronka shakliga ega, tarkibida katta miqdorda bulut mavjud bo'ladi. Tornadolar asosan tropik rayonlarda, ekvatorga yaqin hududlarda va baland hududlarda koʻp uchraydi.

Tornadolar Shimoliy Amerikada eng tez-tez sodir bo'ladi (ayniqsa, AQShning markaziy va janubi-sharqiy mintaqalarida koʻp uchraydi). Tornadolar Janubiy Afrika, yevropaning koʻp qismida, g'arbiy va sharqiy Avstraliya, Yangi Zelandiya, Hindiston, Yaponiya, Filippin va Janubiy Amerikaning janubiy-sharqiy hududlarida ham sodir bo'ladi.
Toronto

Toronto — Kanadaning sharqiy qismidagi shahar. Ontario provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axoliyey 2,4 mln. kishi (2001, shahar atrofi bilan 4,6 mln. kishi). Transport yoʻllari tuguni. Ontario koʻli sohilidagi port, okean kemalari ham kira oladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim savdosanoat, moliya va madaniy markazi. Katta T.da mamlakat sanoat mahsulotining 1/4 qismi ishlab chiqariladi. Asosiy sanoat tarmoklari: umumiy mashinasozlik, metallsozlik, elektrotexnika, radio elektronika, poligrafiya, kimyo, texnikrezina. Shuningdek, farmatsevtika, koʻnpoyabzal, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoatlari ham rivojlangan. Metropoliten qurilgan. 2 unt, Ontario qirollik muzeyi, badiiy galereya bor.

Toronto oʻrnida XVII asrda indeyslar qishlogʻi, XVIII asrda fransuzlarning savdo manzilgohi, keyinroq fort boʻlgan. 1793-yilda inglizlar kelib oʻrnashgan (1834-yilgacha Yorkdebatalgan). 1793—1841-yillarda inglizlar mustamlakasi Yuqori Kanadaning maʼmuriy markazi. 1837— 38 yillarda mustamlakachilarga qarshi kurash markazi boʻlgan.

Meʼmoriy yodgorliklaridan yogʻoch devorlar va York qalʼasi qoldiqlari, sud binosi va boshqa sakdangan. Zamonaviy binolardan 72 qavatli bino va balandligi 553 m li teleminora kurilgan.

Kanada shaharlari
Toronto universiteti

Toronto universiteti - Kanadadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1827-yil tashkil etilgan. Sanoat texnologiyasi, sanʼat va fan, oʻrmon xoʻjaligi, tibbiyot, stomatologiya, pedagog, huquq, farmakologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 2 mln.ga yaqin asar bor. 50 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

 

Ontariodagi universitetlar
U15 Kanada tadqiqot universitetlari guruhi
Torf

Torf () — botqoqlik oʻsimliklarining oʻta namgar va havo kirib borishi qiyin boʻlgan sharoitda tabiiy chirishi va chala parchalangan qoldiklarining toʻplanishidan hosil boʻladigan foydali qazilma, yoqilgʻi. Torfning organik moddasi turli darajada parchalangan oʻsimlik qoldiqlaridan iborat. Torf yer ustida yoki mineral yotqiziqlar qoplami ostida birinchi oʻn m lardagi chuqurlikda yotadi. Chirindi (gumus) Torfga qoramtir rang beradi. Kimyoviy tarkibi Torf hosil qiluvchi oʻsimliklarning kimyoviy tarkibiga va torfning parchalanish darajasiga boglik boʻlib, unda 50—60% uglerod, 5— 6,5% vodorod, 30—40% kislorod, 1— 3% azot, 0,1—1,5% oltingugurt bor. Torfga xos xususiyatlar: tabiiy sharoitda juda koʻp nam (88—96%) saqlash, gʻovaklik (96—97% gacha) va boshqa torfning teksturasi bir jinsli, baʼzan qatlamli, strukturasi, odatda, tolasimon va plastik. Rangi sariq yoki qoʻngʻirqora. Torfning quruq holatda zichligi (0,3 g/sm3 gacha), issiqlik oʻtkazish koeffitsiyenti kam, gaz yutish xususiyati esa koʻp boʻladi. Torfning dunyodagi zaxirasi 500 mlrd. t boʻlib, konlarining maydoni dunyo boʻyicha 176 mln. Torf tez uvalanishidan uzoqqa tashib borish kiyin. Shuning uchun mahalliy yoqilgʻi sifatida foydalaniladi. Briketlangan hodda tashish kulay. Torf yirik elektr styalari, issiklik elektr markazlari xamda zd va fka qozonxonalarida yoqish uchun ishlatiladi. Torfdan qurilish materiallari (plitalar) ham tayyorlanadi. Gazlashtirish va chala kokslash yoʻli bilan kimyoviy moddalar olinadi. Torfda va ohak aralashmasini tayyorlashda torfammiakli oʻgʻitlar ishlab chiqarishda, sabzavotchilik va gulchilikda biologik yoqilgʻi, chorvachilikda toʻshama sifatida, tibbiyotda davolash muolajalarida ishlatiladi. Torf konlari barcha materiklarda: Shimoliy yarim sharda — Gʻarbiy Sibir va gʻarbga tomon Atlantika okeanining sohillarigacha hamda Shim. Amerikaning shim.sharqiy qismida bor. Janubiy yarim sharda esa Jan.

Sharqiy Osiyo olaridagina topilgan.

Yana qarang 

 Torf sanoati
 

Yer
Torqopchigʻay

Torqopchigʻay — Qashqadaryo viloyati va Turkmenistan jan.gʻarbidagi soy. Hisor tizmasining Kattapoy tarmogʻi yon bagʻridagi buloqlardan boshlanadi. Oqboshtogʻ va Qorabaland togʻlarini kesib oʻtadi. Qarshi choʻliga yetmasdan tugaydi. Uzunligi 205 km. Bahorda toshadi (suv sarfi 1 m³/sek. chamasida), yozda qurib qoladi. Tepaqoʻton kaliyli tuz konlaridan oqib oʻtgani uchun suvi shoʻr. T.dan Dehqonobod tumanidagi Torqopchigʻay qishlogʻi aholisi va xoʻjaliklari suv oladi.

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Turkmanistondagi daryolar
Dehqonobod tumani
Toxar tillari

Toxar tillari — hind-evropa tillari oilasiga mansub qarindosh oʻlik tillar guruhi.

"Tohar A" va "toxar B" deb ataluvchi tillarni oʻz ichiga oladi (baʼzi adabiyotlarda ular "sharkiy toxar" va "gʻarbiy toxar" tillari yoki yozma manbalar topilgan joyga nisbatan "qarashar tili" va "kucha tili" deb ham ataladi). "Toxar tillari" shartli atama boʻlib, u 1907-yil nemis olimi F.Myuller tomonidan fanga kiritilgan. Uning shartliligi shundaki, Toxar tillari da soʻzlashuvchilar oʻz davrida qanday atalganligi nomaʼlum hamda ularning miloddan avvalgi toxarlar (Toxariston xalqi)ga aloqasi yoʻq. Shu bilan birga, Toxar tillarining qadimgi turkiy til va sharqiy eroniy tillar bilan yaqin aloqada boʻlganligini koʻrsatuvchi dalillar ham bor.

Toxar tillarida (har ikkalasida) yozilgan matnlar V-VIII asrlarga mansub boʻlib, ular XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Sharqiy Turkiston (XXR ning Sintszyan viloyati)ning Kucha sh., Turfon va Karashar voxdlaridan topilgan. Matnlar yaratilgan davrda toxar A tili turkiyzabon xalklar hamda toxar B tilida soʻzlashuvchi xalq oʻrtasida keng isteʼmolda boʻlmagan, faqat buddaviylik ibodatlari oʻtkaziladigan yozma adabiy til xisoblangan. Toxar A tilining Turfon va Qarashar vohalaridan topilgan matnlariga toxar B tilida, shuningdek, qad. turkiyuygʻur tilida yozilgan tushuntirish belgilari shundan dalolat beradi. Toxar B tilidagi matnlar ham Sintszyanning turli hududlaridan — Kucha shaxridan, toxar A matnlari uchragan sharqiy viloyatlardan topilgan. Toxar B tilidagi ayrim qoʻlyozmalar oʻrtasida dialektal tafovutlarning mavjudligi ushbu tilning qoʻlyozmalar yaratilgan davrgacha ham keng isteʼmolda boʻlganligini koʻrsatadi.

Toxar tillari fonetik tizimi bir kancha undosh fonemalarning qattiklik yumshoqlik ziddiyatida boʻlishi, urgʻusiz unlilarning reduksiyaga uchrashi bilan tavsiflanadi. Morfologiyasida otlarning 3 grammatik jins kategoriyasiga, 3 xil son — birlik, ikkilik, koʻplik sonlarga egaligi, 9 kelishik bilan oʻzgarishi, feʼllarning 3 shaxs, 3 xil son, 3 zamon va 4 mayl shakllariga ega boʻlishi kuzatiladi. A va B Toxar tillari tilning har bir sathida oʻzaro oʻxshashliklar bilan bir qatorda muayyan tafovutlarga ham ega boʻlgan.

Toxar tillari ning yozma yodgorliklari qadimgi hind yozuvi brahmining Markaziy Osiyoda tarqalgan alohida (qiya) shaklida bitilgan. Dastlabki yodgorlik 1892-yil Rossiyada S.F. Oldenburg tomonidan nashr etilgan. Keyinchalik (XIX asr boshidan 50-yillarigacha) nemis olimlari E.Zig va V.Zigling toxar matnlarini atroflicha oʻrganib, bu tillarning hindevropa tillariga mansubligini koʻrsatib berdilar, yozma yodgorliklar toʻplamlarini nashr etdilar.

Anvar Ismoilov, Abduvahob Madvaliyev.
 

Markaziy Osiyo tillari
Tosh

Tosh — 1) tarozi yordamida jismlar massasini oʻlchash, tortish uchun moʻljallangan, turli shakl va ogʻirlikdagi yuk, qadoq tarozi tosh, yaʼni ogʻirlik oʻlchovi; odatda, shayinli tarozida oʻlchanib, quyidagi toʻplami qoʻllanadi: 10 mg, 20 mg, 50 mg, 100 mg, 200 mg, 500 mg, 1 g, 2 g, 5 g, 10 g, 50 g, 100 g, 200 g, 500 g. Savdosotiqda va boshqa maqsadlarda foydalaniladigan tarozilarda bulardan katta massali T.lar ham qoʻllanadi; 2) masofa oʻlchov birligi, amir (yoki podsho) ning choparlari yoʻl uzunligani oʻlchayotganda har bir 8000 qadamga bir T. qoʻyib ketishgan. Agar 1 qadam q0,75 m boʻlsa, unda 1 T. q 800000,75 mq6000 m q 6 km boʻlgan.
Tosh davri

Tosh davri — insoniyat taraqqiyotidagi eng qadimgi davr. Bu davrda mehnat qurollari hamda qurolyarogʻlar, asosan: tosh, yogʻoch va suyakdan yasalgan. Tosh davri qadimiy (paleolit), oʻrta (mezolit) va yangi (neolit) davrlarga boʻlinadi. Tosh davri bundan taxminan 2 million yil oddinroq boshlanib, Oʻzbekistonda 4 ming yil burun tugagan (ayrim hududlarda uzoqroq davom etgan). Tosh davri odamlari terimchilik, ovchilik, baliq ovlash bilan shugʻullangan; neolit davrida dehqonchilik qilish va chorvachilik paydo boʻlgan. Ijtimoiy munosabatlar „ibtidoiy odamlar toʻdasi“ga, soʻngra ibtidoiy urugʻdoshlik tuzumiga xos boʻlgan. Tosh davrining qad. davri — paleolit 3 davrga boʻlinib oʻrganiladi: quyi paleolit, oʻrta paleolit, yuqori paleolit. Quyi paleolit davri ilmiy xulosalarga koʻra, odam ilk bora mehnat qurollarini yasagan vaqtlardan boshlangan. Bu jarayon yer sharining turli joylarida turli vaqtlarda sodir boʻlgan (mas., Afrikada bu jarayon 3 million yil avval boshlangan, Yevropaning jan. va Osiyoda taxminan 2 million yil avval). Ammo qayerda va qachon boshlanganidan qatʼiy nazar, quyi paleolit insoniyatning eng uzoq, davom etgan tarixini aks ettirgan. Tosh asri texnikasining takomillashuvi natijasida disk shaklidagi (rapidasimon) nukleuslarnya vujudga kelishi va ulardan oʻtkir uchli uchburchaksimon uchirindilarni yuzaga kelishi bilan quyi paleolit oʻrnini oʻrta tosh davri, yaʼni mustye davri (qarang Mustye madaniyati) oladi. Mustyedan soʻng yuqori paleolit davri boshlanadi. Yevropada, Osiyoda, jumladan, bizning Oʻrta Osiyoda oʻrta paleolit hozirgi kunimizdan 200 ming yil avval boshlanib, oʻrta hisobda 160 ming yil davom etadi va oʻrnini 50 ming yil avval progressivroq boʻlgan yuqori paleolit davriga boʻshatib beradi. Yuqori paleolit davrida, asosan, realistik sanʼat rivojlanadi. Oʻsha davr odamlari hayvonlarni ovlash jarayonini qanday koʻrgan boʻlsalar, shunday ravishda gʻor devorlariga rasmlar chizganlar. Chizganda ham qizil va kora tabiiy ranglarda chizganlar. Bu narsa odamlarning ongini rivojlanganligini koʻrsatadi. Mexnat qurollarini yasash texnikasi boʻyicha quyi va oʻrta paleolitta nisbatan juda yuksak koʻtarilgan yuqori paleolit davri, oʻz navbatida, bundan 12—10 ming yil avval progressivroq boʻlgan mezolit davri bilan almashdi. Tosh davrining soʻnggi bosqichi boʻlgan neolit bundan 5—4 ming yil avval, davri bilan almashdi.

Arxeologiya
Tosh chorshanba oʻgʻli

Tosh chorshanba oʻgʻli (1909 Qashqadaryo viloyati Shaxrisabz tumani Kunchiqar qishlogʻi — 1967) — dostonchi. Togʻasi va amakisi baxshi oʻtgan. Ulardan dostonchilik sirlarini oʻrgangan. Repertuarida 20 dan ortiq oʻzbek xalq dostoni boʻlib, ulardan "Alpomish", "Goʻroʻgʻlining tugʻilishi", "Avazxon", "Nurali", "Kelinoy" kabi dostonlar, koʻpgina terma, ertak, maqol, topishmoqdar yozib olingan. T. Tosh chorshanba oʻgʻli 1960-yilda jahon sharqshunoslarining Moskva kongressida ishtirok etib, "Alpomish" dostonidan parchalar kuylab bergan.

Shahrisabz tumani
Toshbuloq

Toshbuloq — Namangan viloyati Namangan tumanidagi shaharcha, tuman markazi. 1989-yil 18-oktabrda tashkil qilingan. Toshbuloq Namangan Tumanidagi asosiy va katta shahri hisoblanadi. Namangan shahridan 10 km gʻarbda. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Namangan (10 km). aholisi 13947 kishi (2003). T.da „Toshbuloq To'la“ aksiyadorlik jamiyati, „Rayhon To'la“ pillani qayta ishlash korxonasi, „Toshbuloq-Tekstil“ toʻqimachilik korxonasi faoliyat koʻrsatadi. Avtokorxona, dehqon bozori, madaniyat saroyi, madaniyat uyi, markaziy kutubxona va uning shoxobchalari, „Yoshlar markazi“ ishlab turibdi. Umumiy taʼlim, bolalar musiqa maktablari, 2 kasbhunar kolleji, maqom va xor jamoalari, „Olvalizor gullari“ ashula va raqs xalq ansambli bor.

Stadion, 2 tennis korti, 2 ta bolalar sport maktabi mavjud. Markaziy kasalxona, kattalar va bolalar poliklinikalari, tez tibbiy yordam ilmiy markazi boʻlimi, markaziy dorixona, 5 xususiy dorixona, 2 xususiy kasalxona aholiga xizmat koʻrsatadi.

Jome Masjidi- Toshbuloqning markazida joylashgan bo'lib bu shaxarchadagi eng katta masjid hisoblanadi. 

Dehqon bozori - hammaga tanish boʻlgan dehqon bozori ham Toshbuloqda joylashgan bo'lib bu sharchaning eng katta bozori hisoblanadi. Boshqa qishoqlar ham shu bozordan xarid qilishadi. Bu bozor Payshanbadan-Yakshanbagacha ochiq bo'ladi.

Pochta Indeksi - Toshbuloq shahrchasining asosiy pochta indeksga ega bo'lib uning indeksi 160600 hisoblanadi.

Nomi
Toshbuloq soʻzi maʼnosi „toshli buloq“ yaʼni u yerda 7 ta toshli issiq va sovuq shifobaxsh buloqlar mavjud.
Bu buloqlardan biriga Ohunov nomidagi davolanish maskani qurilgan.

Manbalar 
 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Namangan viloyati
Namangan tumani