Gidrosfera

Gidrosfera (qadimgi yunoncha:  — „suv“, and  — „shar“) — Yer kurrasidagi barcha suv — okean va dengizlar, daryo, koʻllar va botqoqliklar, doimiy qorlik va muzliklar, tuproqdagi namlik hamda yer osti suvi majmui. Koʻpincha, gidrosfera deganda okean va daryolar tushuniladi, lekin bu — xato. Gidrosferaning umumiy hajmi 1 491 049 ming km3.

Ggidrosfera Yer massasining atigi 1/4100 qismini tashkil etadi. Gidrosferaning eng asosiy qismi — Dunyo okeani Yer kurrasi umumiy maydoni (510 million km2) ning 361 million km2 ni, yoki 71% ni gidrosfera qoplab olgan, koʻl va daryolardagi suvlar esa quruqlik maydonining 6% chasini egallab turadi. Yer kurrasidagi barcha abadiy qor va muzliklarning umumiy maydoni 21 million km2, bu esa Yer yuzasi umumiy maydonining 4% ini, quruqlik maydonining 14% ini tashkil etadi. Gidrosferaning kimyoviy tarkibi dengiz suvining oʻrtacha kimyoviy tarkibiga juda yaqin, undagi eng muhim kimyoviy elementlar: kislorod — 85,8%, vodorod — 10,8%, xlor va natriy — 2,95%. Gidrosfera suvlari uzluksiz va tez harakat qilib, tabiatda aylanib turadi va atmosfera, litosfera va biosfera bilan chambarchas bogʻlanishda boʻladi. Gidrosfera gidrologiya, okeanologiya, geologiya, geokimyo kabi qator geografik fanlarning tadqiqot predmeti hisoblanadi.
75-sessiyasida
1969-yilda Y.A.Kurajkovskiy
N.F.Glazovskiy 1998-yil
Geotizim
60 % dan
Geotizim
talabalarda tabiatdan togri yoki notogriligini belgilovchi mezonni aniqlash, tabiatdan foydalanishni togri amalga oshirishda, umumiy geografik qonuniyatlarga asoslanish malakalarini shakllantirisdan iborat
Biota
3 guruhga
V.B. Sochava
Xavo va suv
Ekologiyalashuv
gumanitarlashuv
globallashuv
Osimlik va hayvonot dunyosi
Tabiiy resurslar
60-70-yillaridan
1990-yillardan
XX-asrning 70-yillari
Ozgarmaydiagn
250-oyatida
Tabiat dialektikasi
B.I.Kochurov
70-yillaridan
1972-yili
M.Strong
1820-1860-yillarni
5 ta
Envayromentalogiya
Texnosentrizm
5 ta
Industrial bosqich
Atrof-muhitni boshqarish
17 ta maqsad, 169 ta vazifa
G,Marshga
3 ta
Komponent
Landshaft
Tabiatdan foydalansih
Geoekologik holat 
3,9 mlrd
Ifloslanish
Antropogen yuk 
65 %
3,2 sm
13 % ga
50 % ga
Landshaftlarning barqarorligi
3 guruhga
3 yonalishda
Landshaftlarning ekologik potensiali
2 guruhga
kuchli va surunkali stress
bevosita va bilvosita
3 ta
iqlim, tuproq, relief va flora 
Antropogen tasir
Malum bir vaqtdagi atrof-muhitning xolati yoki xususiyati
2 xil
tog jinslari
relyef
tuproq
biotik omillar 
Antropogen tasir
lotincha, yaratuvchi, bunyod etuvchi kuch, sabab,
lotincha
Indikator
Yu.Izraelga
Ekologik potensial
Landshaftlarning barqarorligi
A.G.Isachenko
1810-yilda
A.Gumboldt
1963-yil
Mintaqaviy yondahsuv
2 gektar
80 % dan
Tabiat resurslari
yordamchi vosita
genetik klassifikatsiya
biologik
resurs zahiralarining tugashi va qayta tiklanuvchanlik belgilariga
qazilma , yoqilgI boyliklar
muqobili mavjud va mavjud bolmagan
resurs aylanishi
resurslar bilan taminlanganlik
3 ta
chollashish
1000 mlrd 
1,4 mlrd
Osiyo
Avstraliya
82 % 
1,5 %
Butun jahon turistik tashkiloti
350 mln 
2015-yil
35-maqsadida
Ozbekiston boylab sayohat qiling 
12 mln
9 mln
-fransuzcha tourisme- sayohat qilish, dam olish
1963-yilda 
sayyoh
-ozi yashab turgan joydan 12 oydan ortiq bolmagan vaqt davomida ish bilan band bolmasdan tarixiy va turistik obyektlar xizmatidan foydalangan kishi
Ottava, Kanada
-polyakcha rekreasia-dam olish 

3
rejali va rejasiz
Ierusalim,   
18-20 mlrd $
250 dan ortiq
Gozal ota ziyoratgohida 
1980-yil G.S. Laskur
Fizik, Kimyoviy, Fizik-kimyoviy, biologik
20 %
5,5 mln kishi
Xitoy va Hindiston 
1 mln 600 ming 
1,5 mlnga yaqin 
300 mingga yaqin
muhitning tabiiy parametrlarini ozgarishi bilan bogliq
haroratning kotarilishiga  
inson organizmi uchun noqulay bolgan biomoddalarni hududda kopayishi bilan hosil boladi
Bakteriologik ifloslanish
Biotik va mikrobiologik
Sayyora miqyosida ifloslanishga aytiladi
Mahalliy ifloslanish 
7 mingdan ziyod 
3
0,42 l/s
3
Azot qosh oksidi
Saraton kasalligi
E.Gekkel
3 mlrd
Shahar, tuman yoki kichik hududlarga tegishli ekologik muammolar
64800 km kv
21100 km kv 
8730 km kv
300 km
20
100 ming gektar
1970-yillar ortalarida
Tabiiy va ijtimoiy
30-35 %
11,2 mln t
Azot oksidlari, oltingugurt dioksidi, uglerod dioksidi, ammiak, ozon
Muhitning kislotaliligini ozgartiradi, organizmlarga tasir etadi, oziq-ovqat zanjiri orqali uzatiladi
Teri saratoni, koz kataraktasining kopayishi, immunitetning pasayishiga
60 %
1 mlrd
96,5 %
10 mln tonnadan 100 mln tonnaga oshdi
Resurslarni isrof etuvchi va atrof-muhitni ifloslantiruvchi texnologiyalardan voz kechish va eng maqbul ekologik texnologiyalarga otish
Joylashgan orni, qiyofasi, yashash sharoiti mavjudligi
Har qanday istalgan hududagi modda va energiya almashinuvini buzmagan holda u yoki bu darajadagi antropogen bosimga bardosh berish qobiliyati
Ekologik jihatdan ruxsat etiladigan antropogen bosim
Lotincha korsatkich
Fizik, kimyoviy, fizik-kimyoviy, biologik
20
3
1987-yil
10%
1950-yillardan
15-25
Antarktida osmonida
80%
0,4-2,5 mlrd t
14,5⁰C
15,2⁰C

Burkino-Faso
1,4-2,2
10⁰ shimolga siljiydi
30%
2024-yil 12-17-fevral   
London 
Fargona vodiysi  
METH tushunchasini
3-4-moddalarida  
2024-2026  
2030
Yovvoyi hayvonlarning kochib yuruvchi turlari boyicha
Qor qoplonini saqlash va ekotizimlarini himoya qilish
6
4
22,2      
BLX,reprezentiv         lik ,noyoblik, bir                      -birini toldirish , maydon kattaligi

6
Maydonining                kattaligi               turlichaligi bilan

1mln ga

10-100

lotincha indico korsatkich

Reprezentativlik

Геоэкологик-иқтисодий-ижтимоий муаммоларни биргаликда ва бир пайтнинг ўзида муайян давлатлар ёки маъмурий бўлинмалар доирасида эмас, айнан табиий географик бирликларда ҳал қилишни тавсия этмоқда.
Йўқолиб кетаётган ўсимликлар ва ҳайвонот турларининг рўйхати 
Табиий объектлар ва мажмуаларни муҳофаза қилишнинг қаттиқ режимига эга бўлган, типик экологик тизимлар, ўсимликлар ва ҳайвонларнинг ирсий фондини сақлаб қолиш ҳамда ўрганиш учун мўлжалланган, умумдавлат аҳамиятига молик муҳофаза этиладиган ҳудудлардир
Юқори маҳсулдорлик,
инсон ҳаёти учун қулай экологик шароитнинг бўлиши
ва юқори иқтисодий самарадорлик
0,05 мг/м3
Жамиятнинг барқарор ривожланишини таъминлашда табиий ва маданий ландшафтларнинг функционал бирлиги асосида қулай геоэкологик муҳитни сақлаш, бойитиш ва оптималлаштиришга қаратилишида
Табиий геотизимларни ва ижтимоий-иқтисодий тизимларни бир бутун ҳолда ўрганишга

Табиий ва антропоген геокомплексларни тарихий ривожланиши ва динамикасини тадқиқ қилишга
Табиат билан жамиятни бир бутун ва ўзаро узвий алоқадаги геокомплекс сифатида тадқиқ этилишида
Ҳар бир ҳудуднинг табиати ва ҳўжалигининг индивидуал хусусиятини аниқлашга
Табиат ва жамият алоқаларининг географик жиҳатлари 
 Тупроқдаги исиқлик ва намлик режими иқлим омилига боғлиқ бўлиб, тоғ жинсини нураши, микроорганизмларни ҳаёт фаолиятига, ўсимликларга таъсир кўрсатади
 Она тоғ жинси ва унинг характери тупроқнинг минерал, механик ва кимёвий таркибини белгилаб беради
 *Биосфера қўриқхоналари ЮНЕСКОнинг «Инсон ва биосфера» дастури асосида айрим географик минтақалар учун типик бўлган, табиати ўзгаришга учрамаган ҳудудларда ташкил этилади
Айрим табиий объектлар ва геомажмуаларни сақлаб қолиш, такрор кўпайтириш ва тиклаш бўйича мўлжалланган вазифаларига кўра турлича бўлган ҳудудлардир
Пластиклик

Биота (ўсимлик ва ҳайвонат дунёси)

Иқлим ва сув
Ҳайвонот дунёси-ўсимлик-тупроқ-сув-иқлим хусусияти-рельеф ва тоғ жинслари
1,2,3,4,5,6
1,2,3,4
 1. Табиат компонентларининг бир-бирлари билан ўзаро боғлиқлик ва алоқадорлик қонунияти; 
2. Ландшафтларнинг барқарорлиги;
3. Табиий комплексларнинг инсон хўжалик фаолияти таьсирида ўзгарувчанлик даражаси; 
4.Табиий географик жараёнларнинг ўзгариш йўналишлари; 
5. Ландшафт комплексларининг хилма-хиллик қонуниятига;  
 6.Табиий мухитнинг инсон омили таьсирида ифлосланиш хусусияти ва даражасига
1. Эгалогик мувозанат характери; 
2.Биологик хилма-хиллик даражаси;      
3. Ўсимликлар хусусан дарахт ва буталарнинг зичлиги; 
4. Биоресурс-ларнинг   
инсон хўжалик фаолияти натижасида ўзгарувчанлик даражаси; 
5. Экологик 
вазият холати  ва   ўзгариш йўналиши; 
6. Экотизимлар-нинг харакатчанлиги; 
7. Гео-  ва экотизимларнинг бир-бирага мос келиш холати
Ландшафтларни оптималлаштириш ландшафт мелиорациясининг энг қулай вариантини танлаб олиш жараёни бўлиб, табиатдан фойдаланиш жараёнида табиатни муҳофаза қилиш 
A)*Geografik determinizm
A)*Shari Lui Monteskening
A)*er avv 460-370-yillarda
A)*Tarixiy toqqiz
A)*Gippokrat
A)*Tabiiy holatning odamlarning salomatligiga tasirini organib, tbbiy ekologik tadqiqotlarning boshlanishiga
A)*nemis faylasuf olimlari
A)*1724-1804-yillari
A)*Immanuel Kant
A)*Immanel Kantga
A)*Karl Ritter
A)*Fransiyalik
A)*Fridrix Ratsel
A)*fransuzcha mumkinchilik, imkoniyat
A)*E Xanting-tonning
A)*Pol Vidal de la Blash

A)*Adaptatsiya mexanizmi
A)*Urbanizatsiyaa
A)*1930-yilda
A)*tabiiy, texnik va ijtimoiy
Geografik determinizm
Shari Lui Monteskening
er avv 460-370-yillarda
Tarixiy toqqiz
Gippokrat
Immanuel Kant
Immanel Kantga
Fridrix Ratsel
fransuzcha mumkinchilik, imkoniyat
E Xanting-tonning
Pol Vidal de la Blash
Adaptatsiya mexanizmi
1930-yilda
tabiiy, texnik va ijtimoiy
1956-yilda
Koinotni ozlashtirish
Kundalik turmushning qulayligi
4 hissaga
9 hissaga
2 hissaga
Moddiy va ma'naviy talablarning yuqori darajada qondirilishi
Koinotni ozlashtirish, yangi materiallar yaratish
Iqlimning isib ketishiga
Tabiatni muhofaza qilish va undan foydalanish
Xalqaro global ekosiyosat
Er yuzi tabiiy resurslarining potensiali va ularning global joylashishini hisobga olish
Kontinental va subkontinental hududlar
Hududlarning tabiiy resurs potensiali va ekologik holatini boshqarish
Kichik hududiy birlashmalar
1992 yilda
Huquqiy
Xalqaro huquqiy siyosat va tashqi siyosat akciyalarini otkazish
Qit'a, subkontinent va er yuzining yirik regionlarida tabiatni muhofaza qilish
100 ga yakin
 Organizmga tasir etuvchi jonsiz tabiatning elementlari
 Tirik mavjuduodlarning organizmga tasiri
Er sharsimonligi 
 Erning ayni shu qismida moddalar bir vaqtning ozida qattiq, suyuq va gazsimon xolatda bolib, doim bir- biriga otib va ozaro tasir etadi
Dehqonchilik va chorvachilik
Maqsadsiz
Alyuminiy sanoati 
Bir butunligi
Er osti boyliklarini qazib olinishi
Tuproqlarni shorlanishi
Foydali qazilmalar
Geotermik resurslar 
Kserofitlar
Turizm va aholining ommaviy dam olishini tashkil etish uchun qulay geografik va iqlimiy sharoitlarga ega bolgan hududlar kiradi
Tuzlar, fosforitli va oltingugurtli minerallar, qurilish materiallari
Grekcha soz bolib, yashayman, joylashaman manosini bildirib, er yuzining aholi yashaydigan qismi demakdir
Erning oz oqi atrofida aylanishi tufayli
Tabiatning tobora qashshoqlashishiga 
Inson hayoti va faoliyati davomida bevosita foydalaniladigan barcha turdagi tabiat nematlariga
Tugaydigan va tugamaydigan
Tiklanadigan 
Parnikoviy effekti (issiqxona samarasi)
Geoekologik-iqtisodiy-ijtimoiy muammolarni birgalikda va bir paytning ozida muayyan davlatlar yoki mamuriy bolinmalar doirasida emas, aynan tabiiy geografik birliklarda hal qilishni tavsiya etmoqda
 90 kg qattiq zarrachalar, 22 kg sulfit angrid va azod oksidi
11.3 kg qattiq zarrachalar, 2.72 kg oltingugut oksidi, 1.8 kg azot oksidi 
 YOruglik, harorat, namlik, shamol, substrakt, havo, suv va boshqalar
10 mlgd aholini oziq ovqat bilan taminlash mumkin edi
Buyrakda
 Organizmlar bilan muhit ortasidagi uzviy aloqadorlik va organizmlarni muayan muhitga moslashuvi
Ozon 
 3 mlyard yil ilgari proterozoy erasida
5000 - 6000 litr
YUNEP
Fatsiya, urochishe, joy, landshaft, rayon, okrug, kichik provinsiya, provinsiya, zona, olka, materik va geografik qobiq

Geomorfologik va litogen, gidroiqlimiy va biogen, antropogen
Er yuzasining posti yosh, harakatdagi seysmiklik darajasi yuqori va vulqon harakatlari davom etadigan hududlarda
Inertlik

Quyosh radiatsiyasining er yuzasida notekis taqsimlanishi sababli 
AQSH va Rossiya
Eketensiv 
Hayvonot 
AQSH, Kanada, Avstraliya, Rossiya, Qozogiston, Hitoy, Braziliya, Ozbekiston
Tabiiy obektlar va majmualarni muhofaza qilishning qattiq rejimiga ega bolgan, tipik ekologik tizimlar, osimliklar va hayvonlarning irsiy fondini saqlab qolish hamda organish uchun moljallangan, umumdavlat ahamiyatiga molik muhofaza etiladigan hududlardir
Ekotizimlar ortasida, tabiiy geografik jarayonlarning birmuncha faollashganligi, ekologik sharoitlarning rang-barangligi va shu tufayli, tirik moddaning yuksak faolligi bilan tasvirlanuvchi eniga keng bolmagan va boyiga chozilgan hudud
YUqori mahsuldorlik,
inson hayoti uchun qulay ekologik sharoitning bolishi

va yuqori iqtisodiy samaradorlik
Insonning xojalik faoliyati tasirida ozining tabiiy sifatini yoqotish arafasida turgan hudud va obektlarni himoya qilish, tabiiy resurslarni qayta tiklash va boyitish, qulay tabiiy muhitni saqlash va taminlash
SHorga jidamli osimliklar ekilmoqda
Suvdan foydalanishni ilmiy asosda rejalashtirilmadi va uzoq davrga bashorat qilinmadi 
Turizm va aholining ommaviy dam olishini tashkil etish uchun qulay geografik va iqlimiy sharoitlarga ega bolgan hududlar kiradi
YAshillar/ Grinps
Rossiya, Kanada, AQSH, Argentina, Avstraliya, Hitoy, Fransiya, B.Britaniya
Biogen, antropogen, texnogen
Organik moddalarni parchalab mineral moddalarga aylantiradi
Tabiiy sharoit va resurslardan togri foydalanish, atrof muhitni muhofaza qilish, tabiatni ozgartirish 
Jamiyatning barqaror rivojlanishini taminlashda tabiiy va madaniy landshaftlarning funksional birligi asosida qulay geoekologik muhitni saqlash, boyitish va optimallashtirishga qaratilishida
Tabiiy geotizimlarni va ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarni bir butun holda organishga

Tabiiy va antropogen geokomplekslarni tarixiy rivojlanishi va dinamikasini tadqiq qilishga
Tabiat bilan jamiyatni bir butun va ozaro uzviy aloqadagi geokompleks sifatida tadqiq etilishida
Har bir hududning tabiati va hojaligining individual xususiyatini aniqlashga
 tog jinslari
Texnogen 
 Ona tog jinsi va uning xarakteri tuproqning mineral, mexanik va kimyoviy tarkibini belgilab beradi
Qishloq xojaligida 
Oliy majlis 
Eroziya va defolyasiya 
Saxroi Kabir, Namib, Atakama, Tar
 *Biosfera qoriqxonalari YUNESKOning «Inson va biosfera» dasturi asosida ayrim geografik mintaqalar uchun tipik bolgan, tabiati ozgarishga uchramagan hududlarda tashkil etiladi
Ayrim tabiiy obektlar va geomajmualarni saqlab qolish, takror kopaytirish va tiklash boyicha moljallangan vazifalariga kora turlicha bolgan hududlardir
Plastiklik

 1,4-2,2 m 
Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar 
Biota (osimlik va hayvonat dunyosi)

Iqlim va suv
Hayvonot dunyosi-osimlik-tuproq-suv-iqlim xususiyati-relef va tog jinslari
Landshaftlardagi tabiiy tiklanish jarayonlari antropogen «tazyiq»dan hosil bolgan ozgarishlar tezligi va intensivligiga mos kelmasligi
Landshaftlarni tashkil qiluvchi turli komponentlar va kichik tabiiy hududlarning xilma-xilligiga bogliqdir
1,2,3,4,5,6
1,2,3,4
 1. Tabiat komponentlarining bir-birlari bilan ozaro bogliqlik va aloqadorlik qonuniyati; 
2. Landshaftlarning barqarorligi;
3. Tabiiy komplekslarning inson xojalik faoliyati tasirida ozgaruvchanlik darajasi; 
4.Tabiiy geografik jarayonlarning ozgarish yonalishlari; 
5. Landshaft komplekslarining xilma-xillik qonuniyatiga;  
 6.Tabiiy muxitning inson omili tasirida ifloslanish xususiyati va darajasiga
1. Egalogik muvozanat xarakteri; 
2.Biologik xilma-xillik darajasi;      
3. Osimliklar xususan daraxt va butalarning zichligi; 
4. Bioresurs-larning   
inson xojalik faoliyati natijasida ozgaruvchanlik darajasi; 
5. Ekologik 
vaziyat xolati  va   ozgarish yonalishi; 
6. Ekotizimlar-ning xarakatchanligi; 
7. Geo-  va ekotizimlarning bir-biraga mos kelish xolati
Landshaftlarni optimallashtirish landshaft melioratsiyasining eng qulay variantini tanlab olish jarayoni bolib, tabiatdan foydalanish jarayonida tabiatni muhofaza qilish 
Detroet, CHikago,  Boston, Nyu-York, Klivlend, Vashington, Birmingem

Yana qarang 
 Biosfera
 Kriosfera
 Atmosfera

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.

Suv