yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Mehnat kodeksi

Mehnat kodeksi — mehnat haqidagi qonunlarining muayyan tizimga solingan majmui. U mehnat toʻgʻrisidagi qonun hujjati hisoblanadi. Mulkchilikning barcha shaklidagi korxonalar, muassasalar va tashkilotlarda, shuningdek, ayrim fuqarolar ixtiyorida mehnat shartnomasi (kontrakt) boʻyicha ishlayotgan jismoniy shaxslarning mehnatga oid munosabatlari mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar va boshqa huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Amaliyotda mehnatga oid munosabatlarni tartibga solishda boshqa normativ hujjatlar, ayrim hollarda Xalqaro mehnat tashkilotining konvensiyalari va xalqaro shartnomalarning qoidalari ham qoʻllanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va xalqaro huquqiy normalar va standartlarga muvofiq ravishda ishlab chiqilgan.

Oʻzbekiston Respublikasining MK 1995-yil 21 dekabrda qabul qilinib, 1996-yil 1-apreldan amalga kiritilgan. 2 qism: umumiy va maxsus qism, 16 bob va 294 moddadan iborat. Umumiy qismda mehnat qonunchiligining umumiy qoidalari, mehnat sohasidagi davlat boshqaruvi, mehnat haqidagi qonun hujjatlarining qoʻllanish doirasi, mehnatga oid munosabatlarning subʼyektlar, ularning huquq va burchlari, xodimlar va ish beruvchilarning vakilligi, jamoa shartnomalari va kelishuvlari bayon etilgan. MKning maxsus qismi ishga joylashtirish; mehnat shartnomasi (kontrakt); ish vaqti; dam olish vaqti; mehnatga haq toʻlash; kafolatli toʻlovlar va kompensatsiya toʻlovlari; mehnat institutizomi; mehnat shartnomasi taraflarining moddiy javobgarligi; mehnatni mu-hofaza qilish; ayrim toifadagi xodimlarga beriladigan qoʻshimcha kafolat va imtiyozlar; mehnat nizolari; davlat ijtimoiy sugʻurtasi masalalarini oʻz ichiga oladi.

MKning asosiy vazifasi xodimlar, ish beruvchilar, davlat manfaatlarini eʼtiborga olgan holda, mehnat bozorining samarali ishlashiga, haqqoniy va xavfsiz mehnat shart-sharoitlarini, xodimlarning mehnat huquqlari va sogʻligʻi himoya qilinishini taʼminlashga, mehnat unumdorligining oʻsishiga, ish sifati yaxshilanishiga, shu asosda barcha aholining moddiy va madaniy turmush darajasi yuksalishiga koʻmaklashadi.

Oʻzgartirishlar
2021-yil Mehnat kodeksining 113-moddasiga oʻzgartirish kiritildi. Unga koʻra karantinli va yuqumli kasalliklar tahdidi boʻlganida xodim (agar qarshi koʻrsatma mavjud boʻlmasa) emlanishdan bosh tortsa ish beruvchi xodimni ishga qoʻymaslikka haqli.

Manbalar
Mehnat taqsimoti

Mehnat taqsimoti - mehnat turlarining bir-biridan ajralib mustaqil ahamiyat kasb etishi; mehnat turlarining ixtisoslashuvi.

Mehnat taqsimoti yuz berganda bir mehnat turidan ikkinchisi, ikkinchisidan uchinchisi va hokazo ajralib chiqadi va shu jarayon uzluksiz davom etaveradi. Har bir mehnat turi mustaqil vazifani boshqa mehnat turlari bilan bogʻlanib, ishlab chiqarish da qatnashgan holda bajaradi. Mehnat taqsimoti mehnat turlarini koʻpaytirib, ularni ayrim kishilarga kasb sifatida birkitib qoʻyadi. 21-asr boshlarvda Mehnat taqsimoti tufayli dunyoda 30 ming xil kasb mavjud boʻldi. Mehnat taqsimoti mehnat unumdorligini oshiradi. Jamiyat taraqqiyotida Mehnat taqsimoti 3 yoʻnalishda boradi: Umumiy Mehnat taqsimoti — yirik mehnat turlarining bir-biridan ajralib, yirik sohalarni tashkil etishi. Bunda mehnatning moddiy va nomoddiy, agrar, industrial va servis sohasidagi turlari paydo boʻladi; X u susiy Mehnat taqsimoti — yirik sohalar ichidagi Mehnat taqsimoti — muayyan sohadagi mehnat ixtisoslashadi, mehnat turlari koʻpayadi. Agrar mehnat dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik mehnati turlariga ajraladi. Sanoatdagi mehnat undirma va ishlama, ogʻir va yengil sanoatdagi mehnat turlariga ajraladi. Qisman Mehnat taqsimoti — korxona doirasida boʻladigan mehnat turlarining ixtisoslashuvi. Bunda mehnat mahsulot yaratish uchun kerak boʻlgan ayrim qismlarni ishlab chiqarish boʻyicha ixtisoslashgan turlarga ajraladi. Milliy iqtisodiyotda hududlar yoki mintaqalar boʻyicha mehnat ixtisoslashadi. Xal qaro Mehnat taqsimoti — mehnatning mamlakatlar oʻrtasida maʼlum nisbatda va iqtisodiy nafni koʻzlagan holda taqsimlanishidir. Bu mehnat turining bir-biridan ajralishi emas, balki mavjud mehnat turlarining ayrim mamlakatlarga ularning ustuvor faoliyati sifatida birkitilishini yuzaga keltiradi.

Xalqaro Mehnat taqsimoti ishlab chiqarishning baynalmilal miqyosda ixtisoslashuvini bildiradi, davlatlararo iqtisodiy aloqalarni zaruratga aylantiradi, xalqaro savdoni yuzaga keltiradi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

== Manbalar
Mehnatga qobiliyatsizlik varaqasi

Mehnatga qobiliyatsizlik varaqasi, kasallik varaqasi (byulleten) — ishchi yoki xizmatchi vaqtincha mehnatga qobiliyatsiz boʻlganda ishlamay turib nafaqa olish huquqini beradigan hujjat. Davlat su-gʻurtasi (qarangSugʻurta) toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq barcha ishchi va xizmatchilarga kasal boʻlganda, baxtsiz hodisa yuz berganda, homiladorlikda, tugʻishdan keyin, bemor bola yoki boshqa oila aʼzolarini parvarish qilganda, baʼzan sanatoriy va kurortlarda davolanganda ishlamay turib nafaqa olish huquqini beradi. Dastlab Mehnatga qobiliyatsizlik varaqasiv. maʼlum muddatga (6 kungacha) beriladi. Uni ana shu muddatidan ortiq kunga vrachlar konsultatsiya komissiyasi (VKK) uzaytiradi. Homiladorlik va tugʻish boʻyicha Mehnatga qobiliyatsizlik varaqasiv.ni ayollar maslahatxonasi yoki tugʻruqxona vrachi beradi, mudsatini ham oʻzi belgilaydi.

Manbalar
Mehnatni normalashtirish

Mehnatni normalashtirish — maʼlum tashkiliytexnik sharoitlarda muayyan ish hajmini bajarish yoki mahsulot birligini tayyorlash uchun sarflanadigan mehnat hajmini, mex,nat harajatlarini belgilash.

Tor maʼnoda Mehnatni normalashtirish ishlab chiqarish topshiriqlarini yoki aniq operatsiyalarni bajarish uchun zarur boʻlgan vaqt normasini aniqlashdan iborat.

Bozor iktisodiyoti sharoitida korxona va firmalar miqyosida Mehnatni normalashtirish yanada chuqurlashib, rivojlanib boradi. Mehnat borasidagi xizmatlarning oldisotdi jarayonida xodim va ishga yollovchi oʻrtasida ishning vaqti, mazmuni, mavsumiyligi va hajmini aniqlab olish imkonini beradi. Mehnatni normalashtirish eng tejamli mehnat usullarini tanlashda, mehnat taqsimoti va kooperatsiyasining eng maqbul shakllarini, ish joylarini tashkil etish va ularga xizmat koʻrsatishning oqilona tizimini belgilashda qoʻllanadi. Korxonada Mehnatni normalashtirish ishlab chiqarish jarayonida ishlab chiqarish vositalaridan foydalanib alohida ish va operatsiyalarni bajarishda mehnat harajatlarining optimal darajasini belgilash va shunga amal qilishdir.

Oʻzbekistonda Mehnatni normalashtirish masalalari bilan bevosita Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi shugʻullanadi.

Adabiyot 
 Abdurahmonov Q.X. va boshqa, Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi, T., 2001; Nazarov A.Sh., Normirovaniye truda, T., 1987;Qalandar Abdurahmonov.

Manbalar
Mehrjon

Mehrjon, Mehrgon — kuzgi teng kunlikda kuz bayrami sifatida oʻtkazilgan bayram. Miloddan avvalgi 1 ming yillik boshida bunday kuzgi bayramlar turli joylarda, mas, Eronda va boshqa joylarda M., koʻhna Xorazmda — Chiriruj, Sugʻ-dda esa Nimsarda nomi bilan mashhur boʻlgan. Oʻrta ayerlarda Mehrgon (M.) muhim bayramlardan biri sifatida nishonlanib kelingan. Baʼzi mamlakatlarda Mehrgon davlatning rasmiy bayrami sifatida oʻtkazilgan. Shu maqsadda davlat xazinasidan mablagʻ ajratilgan, sovgʻalar tarqatilgan, yurtga osh berilgan, sayillar, musobakalar, tomoshalar uyushtirilgan. M. qad. dehqonchilik madaniyati bilan bogʻliq bayramdir. Musulmon ulamolari bu bayramni zardushtiylikka daxldor udumlar deb, oʻtkazilishiga qarshilik koʻrsatishgan. Shu boisdan boʻlsa kerak, M. bayramini nishonlash asta-sekin toʻxtagan.

20-asrning 90-yillarqsan M. dastlab Tojikistonda, soʻng Oʻzbekistonda qayta nishonlana boshlandi.

Manbalar 

    

Forscha soʻzlar va iboralar
Shamsiya yili taqvimiga koʻra belgilangan marosimlar
Eron madaniyati
Mehribonlik uylari

Mehribonlik uylari - yetim va ota-onalarining yoki boshqa qonuniy vakillarining vasiyligisiz qolgan bolalar uchun davlat tomonidan ochilgan taʼlim tarbiya muassasasi. Yetim yoki qonuniy vasiylar qaramogʻida boʻlmagan bolalar, ota-onalari sud hukmi bilan otaonalik huquqidan mahrum qilingan, otaonalari voz kechgan bolalar uchun tashkil qilingan. Mehribonlik uylarida 3 yoshdan 16 yoshgacha boʻlgan sogʻlom bolalar yashashi va tarbiyalanishi uchun zarur sharoitlar yaratiladi. Mehribonlik uylarida tarbiyalanuvchilarni oʻqitish va boqish toʻla davlat taʼminoti asosida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Mehribonlik uylari 3—7 yoshli bolalar uchun bolalar botasi tartibida, 7—16 yoshli bolalar uchun umumiy oʻrta taʼlim maktabi tartibida ishlaydi hamda maktab taʼlimtarbiyaviy dasturiga muvofiq ish olib boradi. Mehribonlik uylarida tarbiyalanuvchilarning maktab oʻquv dasturini toʻliq oʻzlashtirishlari, ularning mehnat koʻnikmalarini shakllantirish va mustahkamlash, jismoniy kamol topishlari, axloqiy hamda estetik tarbiya olgan barkamol shaxslar boʻlib yetishishlari taʼminlanadi. Shuningdek, yuqoridagi maqsadlarga qaratilgan maʼnaviymaʼrifiy, madaniy-ommaviy tadbirlar olib boriladi.

Mehribonlik uylari Oʻzbekistonda dastlab 1918-yil yetimxonalar asosida bolalar uyi nomi bilan tashkil etilgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida jangchilarning bolalari uchun maxsus bolalar uylari ochilib, ularda Ukraina, Belarus, Litva, Latviya, Estoniya, Moskva, Leningrad va boshqa shaharlardan keltirilgan bolalar tarbiyalandi. Mustaqillik yillarida Xalq ta'limi vazirligi tomonidan "Bolalar uylari" Mehribonlik uylari deb nomlana boshlandi. 2002-yil Oʻzbekistonda 27 Mehribonlik uylari ishladi, ularda 3650 bola tarbiyalandi. O'zbekiston Respublikasi Farg'ona  viloyati Marg'ilon shahrida joylashgan 1-sonli Mehribonlik uyi ham 1924-yilda tashkil topgan.

Manbalar
Mehtar

Mehtar (fors. — ulugʻ, janob) — saroy mansablaridan biri. Somoniylar davlatida boobroʻ shaxslar, davlat arkonlari. Baʼzi manbalarda M. "qishloq oqsoqoli" yoki "otboqar, sayis" — maʼnolarida ham qoʻllangan. Buxoro xonligida M. hukmdorga yaqin 4 davlat mansabdorlaridan ikkinchisi boʻlib, baʼzan u oliy farmonga muvofiq, saroyga otdan tushmagan holda kirishga haqli hisoblangan. M. zimmasiga zakotdan, shuningdek, tovar, aqcha, don, chorva singari tushumlarning qonunga binoan, zarur oʻrinlarda ishlatishni nazorat qilish vazi-fasi yuklatilgan; 2) Qoʻqon va Xiva xonliklarida davlat xazinachisi; 3) oʻtmishda xon saroyida xizmat qiluvchi surnaychi, karnaychi, nogʻorachi va doirachilardan iborat sozandalar guruhining yetakchisi va boshligʻi. M.lar eng mohir, tajribali, maxsus surnay yoʻllarini va nogʻora usullarini puxta egallagan ustoz surnaychi yoki nogʻorachilardan tayinlangan. Xalq orasida tarqalgan qoʻgʻirchoq oʻyinlari tomoshalariga joʻr boʻluvchi, shuningdek, toʻybazmlarda, milliy bayramlarda, sayillarda ishtirok etuvchi surnaykarnay-nogʻora dastasining boshligʻi ham M. deb yuritilgan.

Manbalar
Hermann Joseph Muller

Hermann Joseph Muller (1890.21.12, Nyu-York — 1967.5.4, Indianapolis, Indiana shtati) — amerikalik genetik. Radiatsion genetika asoschilaridan. 1933—37 yillarda SSSRda ishlagan. Texas (1925-32), 1945-yildan Indiana shtatidagi universitet professor Rentgen nuri taʼsirida sunʼiy mutatsiyalar paydo qilish mumkinligini tajribada isbotlagan (1927). Irsiyatning xromosoma nazariyasi kashfiyotchilaridan. Nobel mukofoti laureata (1946).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1890-yilda tugʻilganlar
1967-yilda vafot etganlar
21-dekabrda tugʻilganlar
5-aprelda vafot etganlar
Amerikalik ateistlar
Amerikalik olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
William P. Murphy

William Parry Murphy (1892.6.2,—1987.9.10) — amerikalik vrach va patolog. Oregona universiteti va Bostondagi Garvard tibbiyot maktabini tugatgan; shu maktabda professor (1940—50). Ilmiy ishlari qandli diabet va qon kasalliklari, jumladan, anemiyaga bagʻishlangan. Pernitsioz anemiyani davolashda "jigarli parhez"ni kashf qilgan. Nobel mukofoti laureati (1934, J. Maynot va J. Uipl bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
6-fevralda tugʻilganlar
1892-yilda tugʻilganlar
9-oktyabrda vafot etganlar
1987-yilda vafot etganlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Migren

Migren (), miya ogʻrigʻi yoki gemikraniya – oʻqtin-oʻqtin tutadigan bosh ogʻrigʻi. Aksari ayollarda uchraydi. Kasallikka, asosan, qon tomir tonusini boshqarib turadigan nerv ishining buzilishi, koʻpincha, oilada va naslda qon tomir kasalligiga beriluvchanlik sabab boʻladi. Migren aksari balogʻatga yetish davrida kuzatiladi. Kasallik xuruji, odatda, asabiylashish natijasida yoki oʻta charchash oqibatida roʻy beradi. Xurujning tutish muddati, uning ogʻirengilligi yosh ulgʻayishi bilan oʻzgaradi. Bu – turmush tarziga, mehnat va dam olish rejimiga rioya etmaslik, muntazam ovqatlanmaslik, chekish, shovqin, ravshan yorugʻlikka, xotinqizlarda esa hayz sikliga bogʻliq. Xuruj oldidan bemor, koʻpincha, tashnalik, ochiqish sezadi, kayfiyati oʻzgaradi, mudroq bosadi va hokazo. Ogʻriq tutganda koʻz oldi jivirlab, har xil narsalar koʻrinadi.

Migrenda, odatda, har doim boshning oʻng yoki chap yarmi (koʻpincha, chakka qismi) ogʻriydi, bosh aylanadi, yoruqqa qaray olmaydi, bemorning koʻngli aynib, qayt qiladi, shundan keyin ogʻriq bir oz bosiladi.

Migren xuruji 2–3 soatdan bir necha sutkagacha choʻzilishi mumkin. Xurujlar oʻrtasidagi davrda bemor butunlay sogʻlom boʻladi. Migrenning miyacha (asinergiya va boshqalar) va koʻzga aloqador (diplopiya, ptoz) xillari bor.

Davosi 
Qon tomirlarni kengaytiruvchi, ogʻriq qoldiruvchi preparatlar, shuningdek, fizioterapiya va yena sanchib davolash buyuriladi. Bemor vrach nazorati ostida davolanishi lozim.

Yana qarang 
 Ishias
 Nevralgiya
 Radikulit
 Polinevrit
 Miningit
 Leptomeningit
 Insult

Manbalar 

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Midiyalar

Midiyalar () — dengiz ikki pallali mollyuskalari urugʻi. Chigʻanogʻining uzunligi 20 sm gacha, shakli ovalponasimon, silliq, qoramtirbinafsha yoki sargʻish-yashil tusda. Chigʻanogʻining ichki yuzasi yaltiroq sadaf qavat bilan qoplangan. Voyaga yetgan davrida harakatlanmaydi. Oyogʻidagi maxsus bisus iplari yordamida suv tubidagi narsalarga yopishib yashaydi. 3 turi maʼlum. Deyarli barcha mo'tadil suvlarda tarqalgan, bir qancha joylarda midiya banklari (katta toʻplamlari) hosil qiladi. Juda serpusht, 5–12 mln. (baʼzan 25 mln.) gacha tuxum qoʻyadi. Mayda plankton va detrit bilan oziqlanadi. Midiyalar suvni faol filtrlab, sanitarlik vazifasini bajaradi. Ular tanasida ogʻir metallar va yuksak hayvonlar uchun xavfli mikroorganizmlarni toʻplaydi. Ayrim turlari marvarid hosil qilishi mumkin. M. dengiz hayvonlari, asosan, baliklar uchun oziq. Yiliga 0,6 mln. t ga yaqin ovlanadi. Sunʼiy boqiladi. Dengiz akvakulturasining asosiy qismini tashkil etadi. Midiyalar goʻshti (yopuvchi muskullari) isteʼmol qilinadi; ichki organlari chorva mollari uchun qoʻshimcha oziq hisoblanadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Miyon Hazrat madrasasi

Miyon Hazrat (Ahad) madrasasi (Sohibzoda Hazrat madrasasi) – Qoʻqondagi meʼmoriy yodgorlik. Madrasa 1827-1860-yillarda oʻzbek Minlar sulolasi davrida xalq orasida Sohibzoda Hazratning hurmatli nomini olgan atoqli olim va davlat arbobi Miyon Fazliy Ahadning iltimosiga binoan barpo etilgan. Miyon Ahad asli Peshovar (Pokiston)lik boʻlib, evarasi Abdurahmonning hikoya qilishicha, u Abdusamadboy degan savdogar bilan tanishib, oʻz oilasi bilan 1825-yilda Qoʻqonga koʻchib kelgan. Ahad oʻzining oʻtkir zehni, diniy bilimlarga boyligi bilan mahalliy aholi oʻrtasida katta eʼtibor qozongan hamda xon huzurida maslahatchi darajasiga koʻtarilgan. U Pokistondan olgan meros mulkiga shu madrasani qurdirgan.

Madrasa tarhiga koʻra, murakkab, 3 hovlili; 2 hovli sharq-gʻarb oʻqi boʻylab, 3-hovli esa jan.dan yondashgan. Hovlilarning har biri taʼlimning turli darajalari uchun moʻljallangan: birinchisi adno, oʻrtasi avsat, eng balandi alo edi. Madrasaga kiriladigan asosiy yoʻl jan. hovlining gʻarbidan peshtoq gumbazli darvozaxona orqali kiriladi. Yogʻochdan ishlangan darvozani mahalliy usta Iskandarxoʻja oʻyma naqshlar bilan bezagan. Jan. hovli (32x26) atrofida xujralar joylashgan, uning jan. tomonidagi masjid koʻp ustunli, tarhi toʻgʻri toʻrtburchak, tekis tomli. Madrasa hovlisining janubi-sharqida uncha katta boʻlmagan minora saqlangan. Sharqiy hovli (35x20 m) va gʻarbiy qovli (23 x 11 m) atrofida ham hujralar joylashgan. Sharqida ayvon (saqlanmagan), gʻarbida esa darexona bor. Madrasa tomlari kulohiy, qubbali va toʻsinli usullarda qoplangan. Tashqarisi sirkor pishiq gʻishtdan ishlangan, ichi esa ganch qorishmasida suvalgan. Uning bunday hovlilar tizimiga ajratilishi oʻqitiladigan fanlarning guruxlantirilishi bilan bogʻliq deb taxminan qilinadi. Madrasada diniy bilimlardan tashqari boshqa fanlar qam oʻqitilgan. Jami madrasa 24 hujradan iborat edi. Muqimiy ham shu madrasada taʼlim olgan.

Hozirgi kunda bu madrasada Muqimiy hujra-muzeyi faoliyat yuritadi.

Adabiyot 
 Azimov I., Fargʻona vodiysining arxitektura yodgorliklari, T., 1986.

Manbalar 

Qoʻqon meʼmoriy yodgorliklari
Qoʻqon madrasalari
XIX asrda qurilgan madrasalar
1861-yilda qurilgan madrasalar
Miyonqol qoʻzgʻoloni

Miyonqol qoʻzgʻoloni — Buxoro amirligida Amir Haydarning soliq siyosatiga qarshi xitoy–qipchoqlar qoʻzgʻoloni (1821—1825).

Miyonqol XIX asrning boshlarida oʻzaro ichki nizo avj olgan hududga aylangan. Katta soliq va majburiyatlar, amaldorlarning oʻz mansablarini suisteʼmol qilishlari dehqon va hunarmandlar turmushiga juda salbiy taʼsir qilmoqda edi. Miyonqol aholisi uchun Marvda harbiy xizmatni oʻtash yana bir ogʻir majburiyat boʻlgan. 1820-yil Amir Haydar qoʻshini orasida vabo kasali tarqalgan, shu tufayli 1821-yil bahorda Miyonqoldagi qabilalardan 500 kishini Marvga safarbar etish haqida yangi farmon eʼlon qilingan. Kattaqoʻrgʻon viloyati hokimi — Ayozbiy muddatidan avval xirojni yigʻib olish haqida koʻrsatma bergan, soliq toʻlamagan dehqonlar ayovsiz jazolangan. Dehqonlarning amirga qilgan shikoyatlari natijasiz chiqqan.

Miyonqol qoʻzgʻoloni 4 yil davom etgan, unda mehnatkash xalqning barcha tabaqalari, shuningdek, amir siyosatidan norozi boʻlgan ayrim mulkdorlar, amaldorlar ham qatnashgan. Qoʻzgʻolon yangidan-yangi tumanlarni qamrab olgan.

Amir Haydar qoʻzgʻolonni bostirish uchun yangidan safarbarlik eʼlon qilish, qoʻshimcha soliqlar undirish haqida farmon chiqargan. Qoʻzgʻolonning soʻnggi bosqichida uning mulkdor tabaqaga mansub ayrim rahbarlari xiyonat yoʻliga oʻtishgan. Amirning koʻplab aygʻoqchilari qoʻzgʻolonchilar qarorgohida tayyorlanayotgan jang rejalari haqida maʼlumot yetkazib berib turardilar. Qoʻzgʻolonchilarda jangovar harakatlarning aniq rejasi yoʻq edi, harbiy kuch va texnika jihatdan ustunlik amir tomonida edi, bundan tashqari, iqtisodiy qiyinchiliklar va xiyonat, aldov natijasida qoʻzgʻolonchilar taslim boʻlganlar.

Manbalar 

    

Qoʻzgʻolonlar
Mizidlar

Mizidlar () — oliy qisqichbaqasimonlar turkumi. Gavdasining uzunligi 0,5 sm dan 2,5 sm gacha; suvning chuqur qatlamlarida yashovchi mizidlar 37 sm gacha. Tashqi koʻrinishi krevetkalarga oʻxshaydi. Karapaksi 3 juft koʻkrak oyoqlari bilan birga qoʻshilib oʻsgan. Oyoqjagʻlari bir juft; koʻkrak oyoqlari ikki shoxli; koʻzlari yirik poyacha ustida joylashgan. Muvozanat organlari uropodlarning ichki shoxlarida oʻrnashgan. Tuxumlari koʻkrak ostidagi maxsus xaltada turadi. 500 ga yaqin turi maʼlum. Asosan, dengizlarda, qisman chuchuk suvlarda, suv yuzasida va suv ostida, ayrim turlari gʻorlarda yashaydi. Mizidlar – koʻpchilik baliqlar, jumladan, ovlanadigan va sunʼiy koʻpaytiriladigan baliqlarning asosiy ozigʻi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Nikolay Mikluxo-Maklay

Nikolay Nikolayevich Mikluxo-Maklay [1846.5.(17).7, Rojdestvenskoye selosi, Novgorod viloyati — 1888.2(14).4, Peterburg] — rus sayyohi, antropolog va etnograf.

Yevropa universitetlarida oʻqigan. 1866—67 yillarda Kanar orollari va Marokashga sayohat qilgan. Dastlabki ilmiy tadqiqot ishlari dengiz hayvonlarini oʻrganishga bagʻishlangan. Malay arxipelagi, Malakka yarim orol, Okeaniya orollari va Avstrali-yaga qilgan sayohatlarida oʻsha joylarning relyefi, meteorologiyasi, dengizlarini tavsiflagan. Jan,-Sharqiy Osiyo, Avstraliya, Tinch okeandagi orollarda yashovchi tub joy aholisining madaniyati, turmushi, antropologiyasi va etnografiyasini oʻrgangan. Bir necha yil Yangi Gvineya orol sohilida va Avstrali-yaning Sidney shahrida yashab ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. 1886-yil Avstraliyadan Rossiyaga qaytgan.

Mikluxo-Maklay antropologiya va etnografiya tadqiqotlariga asoslanib, inson zotining birligi va odam irqlarining oʻzaro qardosh ekanligi gʻoyasini ilgari surdi. U oʻsha vaqtda Yangi Gvineya aholisi (papuaslar)ning boshqa irqlardan farq qiladi degan qarashni inkor etdi. Mikluxo-Maklayning sayohat kundaligi 1923-yil nashr etilgan. M.-M. nomi 1947-yil Rossiya Fanlar akademiyasi Etnografiya institutiga berilgan.

Adabiyotlar 
 Sobr. soch., t. 1-5, M.-L., 19501954.

Manbalar 

 

Rossiya kishilari
Olimlar
Etnologlar
Mikoil

Mikoil, shuningdek, Mekoil – islom, xristianlik, yahudiylik va bahoiylik dinlarida 4 bosh farishtadan biri (islomda, Azroil, Jabroil, Isrofil bilan birga). Diniy anʼanada koinotni moddiy taʼminlovchi farishta hisoblanadi. U Qurʼonda Jabroil bilan bir qatorda tilga olinadi. Rivoyatlarda aytilishicha, Mikoil Jabroil bilan birga Odam atoga birinchi boʻlib sajda qilgan, Muhammadning koʻksini yorib, yuragini poklagan. Badr jangida musulmonlarga boshqa farishtalar bilan birga yordam qilgan.

Manbalar 

O‘lim farishtalari
Mikrobiologik himoya usuli

Mikrobiologik himoya usuli — ekinlarni kasalliklar va zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda mikroorganizmlardan foydalanish, biologik himoya usulinint tarkibiy qismi. Mikrobiologik himoya usuliu.ning shakllanishida 2 yoʻnalish: antagonistmikroorganizmlar yordamida tuproqni zararsizlantirish (sogʻlomlashtirish) va oʻsimliklarni antibiotiklar yordamida davolash vujudga kelgan. Oʻsimlik kasalliklariga qarshi kurashda antagonist bakteriyalarni qoʻllash samarali. Oʻsimliklar zararkunandalari va kasalliklariga qarshi kurashda mikroorganizmlardan foydalanish yaxshi samara beradi. Bargxoʻr qattiqqanotlilar va Kolorado kartoshka qoʻngʻiziga qarshi entobakterin va boverin, pomidor, dukkaklilarning ayrim bakteri-al kasalliklariga qarshi arenarin, trixotsetin, zigʻir, gʻalla ekinlari kasalliklari, gʻoʻza viltiga qarshi trixodermin muvaffaqiyatli qoʻllanadi. Entomofaglar, atpgraktantlar,yuvenil gormonlar va repellentlar, antibiotiklar, kimyoviy vositalarni birgalikda qoʻllash Mikrobiologik himoya usuliu. samaradorligini yanada koʻtaradi (q Biologiya himoya u suli).

Kasalliklarga qarshi kurashda kompost, donador mineral oʻgʻitlar va boshqalarni mikrobantagonist hamda antibiotiklar bilan boyitish; urugʻlikni ularning oʻzi bilan yoki fungitsidlar qoʻshib dorilash (antibiotiklar bilan upalash yoki antibiotikli suyuklikda boʻktirish, biopreparatlar bilan drajilash va boshqalar); tuproqqa foydali mikroorganizmlarni biopreparatlar shaklida (bular patogen formalarni mavsumiy yoki bir necha yil davomida rivojlanmasligini taʼminlaydi) hamda vegetatsiya davrida oʻsimlikni oziqlantirish bilan birga qoʻshimcha ravishda antibiotik va mikrobantagonistlar solish usullari qoʻllanadi.

Sulton Mimuhamedov.

Manbalar
Mikrobiologiya sanoati

Mikrobiologiya sanoati - sanoat tarmogʻi; ishlab chiqarish jarayonida turli nooziq-ovqat xom ashyo turlari (neft va gaz uglevodorodlari, gidrolizatlar, yogʻoch)dan va qand lavlagi, makkajoʻxori, moyli va yormabop ekinlar va boshqalarning donini sanoatda qayta ishlash chiqindilaridan qimmatli mahsulotlarni mikrobiologik sintez qilib olishga asoslanadi. Oqsilvitaminli konsentratlar, aminokislotalar, vitaminlar, ferment preparatlari, antibiotiklar, oʻsimliklarni zararkunanda va hasharotlardan himoya qilishda qoʻllanadigan bakteriyali va virusli lre-paratlar, bakteriyali oʻgʻitlar, shuningdek, oʻsimlik xom ashyosini kompleks qayta ishlash mahsulotlari — furfurol, ksilit va boshqa ishlab chiqaradi. Mikrobiologiya sanoati fantexnika taraqqiyoti yutuqlari negizida vujudga kelgan va mikrobiologiya texnikasi, kimyo, fizika, kimyoviy texnologiya, biotexnologiya va boshqalarning eng yangi yutuqlariga tayanadi. Mikroorganizmlarga xos boʻlgan moddalarning fermentlar taʼsirida oʻzgarishlarida yuzaga keladigan ulkan energiyadan qishloq xoʻjaligi va sanoat uchun zarur mahsulotlarni maqsadga muvofiq sintez qiladigan mukam mal muhandislikbiologik sistemalar barpo etilgan. Mikrobiologiya sanoati mahsulotlarining katta qismi biologik jihatdan yuqori sifatli aralash yem ishlab chiqarishda ishlatiladi. Yemga qoʻshilgan 1 t yem achitqi tirik vaznda qoʻshimcha 1,5—2 t parranda goʻshti yoki 15—25 ming dona tuxum olishni taʼminlaydi va 3,5—5 t donni tejash imkoniyatini beradi. Yem achitqilari bilan birga ratsionda yetishmaydigan vitaminlar va aminokislotalar, yem antibiotiklari, fermentli preparatlar mollarning ozuqa ratsioniga qoʻshiladi.

Mikrobli va virusli insektitsidlar odamlar, foydali hayvonlar va hasharotlar uchun xavfsiz hisoblanadi. Fermentli preparatlar qishloq xoʻjaligi xom ashyolariga ishlov berishda bir qator texnologik jarayonlarni ancha tezlashtiradi, oziq-ovqat, goʻsht, sut sanoati, yengil sanoatda mahsulot chiqishini oshiradi va sifatini yaxshilaydi. Fermentli preparatlar, shuningdek, kimyo va qora metallurgiya sanoatida, sanoat va kommunal oqova suvlarini tozalash tizimlarida qoʻllanadi. Mikrobiologiya sanoati mahsuloti boʻlgan lizin, fermentli va oqsilli preparatlar non va non mahsulotlarini, oziq-ovqat kotsentratlarini oqsil bilan boyitish, ularning ozuqalik qimmatini oshirishda foydalaniladi. Oʻzbekistonda Mikrobiologiya sanoati mahsulotlari "Qoʻqon spirt zavodi" aksiyadorlik jamiyati (1989; don (bugʻdoy)dan rektifikatsiya qilingan etil spirti), "Andijon biokimyo zavodi" aksiyadorlik jamiyati (1953; furfurol, spirt, etil spirti, quruq xlorella va boshqa mikrobiologiya mahsulotlari); Yangiyoʻl "Biokimyo" aksiyadorlik jamiyati (1949; etil spirti, oʻsimlik xom ashyosidan texnik spirt, yem-xashak achitqisi, quruq yem-xashak qoʻshimchasi), Fargʻona furan birikmalari kimyo zavodi (1946; chigit shulxasi, sholi qipigʻi, paxta lin-ti va boshqalardan furfurin, etil, texnik spirtlar)da ishlab chiqariladi. Mikrobiologiya sanoatining ayrim mahsulotlari "Oʻzfarmsanoat" kompaniyasi korxonalarida tayyorlanadi.

Rixsivoy Yoqubov.

Manbalar 

 

Fanlar
Mikroiqlim

Mikroiqlim (mikro... va iqlim) — yer yuzasiga yaqin havo qatlamining iqlimi; mahalliy iqlim doirasida yer yuzasining kichik farqlari tufayli roʻy beradi. Mas, biron oʻrmonning mahalliy iqlimida oʻrmon ichidagi yalangliklar, oʻrmon chetining M. i, shaharning mahalliy iqlimida ayrim maydonlar, koʻchalar, xiyobonlar, hovlilar Mikroiqlim va hokazo farq qshshnadi. Yer yuzasidan baland kutarilgan sari M. farqlari tez yoʻqola boradi. M. koʻp jihatdan obhavo sharoitiga bogʻliq: havo ochiq va shamolsiz boʻlganda M. ta-fovutlari kuchli boʻladi, osmon bulut boʻlganda esa, M. bir-biridan kam farq qiladi. Mahalliy iqlim, M. kichik hududlar iqlimidir. Joyning mikro-iqlimiy xususiyatlarini aniqlash uchun meteorologik kuzatishlar oʻtkaziladi. Kuzatishlar, odatda, qisqa vaqt ichida va har xil balandliklarda olib boriladi. Kuzatish natijalari muntazam ishlaydigan st-yalarda shu vaqtlar davomida oʻtkazilgan kuzatish natijalari bilan taqqoslanadi.

Manbalar
Mikroiqtisodiyot

Mikroiqtisodiyot (yunoncha μικρός – kichik; οἶκος – uy; νόμος – qonun) – ishlab chiqarish, taqsimlash, isteʼmol va ayirboshlash faoliyatida alohida iqtisodiy agentlarni oʻrganuvchi iqtisodiyot nazariyasining boʻlimi. Iqtisodiyot nazariyasi oʻrganadigan asosiy obyektlarga uy xoʻjaligi va nisbatan katta boʻlmagan korxonalar kiradi. Mikroiqtisodiy darajada amalga oshirilgan tadqiqotlarga koʻra makroiqtisodiy modellar tuziladi. Mikroiqtisodiyot marketing, menejment kabi yoʻnalishlar uchun nazariy baza vazifasini oʻtaydi.

Tarixi

Iqtisodiy bazis tushunchalar

Talab va taklif modeli 

Talab va taklif modeli, „Marshall qaychisi“ bozorda muvozanat narx (p*) va muvozanat miqdor (q*) belgilab beruvchi model hisoblanadi.

Talab 

Talab – bu maʼlum vaqt oraligʻida, mumkin boʻlgan har bir narxda isteʼmolchi sotib olishga xohish va imkoniyati boʻlgan tovarlar soni. Talab – bu pul bilan taʼminlangan ehtiyoj.

Taklif 

Maʼlum vaqt oraligʻidagi narxlarning muayyan darajasida ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchilar tomonidan maʼlum turdagi tovar va xizmatlarning foyda olish maqsadida bozorga chiqarilgan miqdoriga taklif deyiladi.

Bozor muvozanati

Bozor strukturasi

Mukammal raqobat 
Mukammal raqobat – bozorda toʻsiq mavjud boʻlmagan, barcha sotuvchilar teng sharoitda savdo qiluvchi bozor turi.

Monopolistik raqobat 
Monopolistik raqobat – bu koʻpgina sotuvchilar oʻxshash boʻlgan, ammo bir xil boʻlmagan tovarlarni taklif qiluvchi bozor turi. Monopol raqobatlashgan bozordagi mahsulot tabaqalashgan, yaʼni bir xil ehtiyojni qondiruvchi tovarni har bir firma oʻziga xos ravishda ishlab chiqarib sotadi va uning mahsuloti boshqa firmalarning mahsulotidan sifati, koʻrinishi, xizmat koʻrsatish turi, uslubi, foydalanilgan materiallari va brendi bilan farq qilishi mumkin. Tovarning differensiallashuvi deganda bozorda sotiladigan tovarni turli xilligi, yagona qolipda emasligi tushuniladi.

Oligopoliya 

Oligopoliya – tarmoqdagi bir necha yirik ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining narx va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi hukmronlik holatidir.

Monopoliya 

Monopoliya (yunoncha mono – tanho, poleo – sotaman) – iqtisodiyotning bir sohasida tanho hukmronlik; bozorni tashkil etish shakli.

Xulq-atvor iqtisodiyoti 

1979-yilda Daniel Kahneman va Amos Tversky hammuallifligida iqtisodiy agentlar xulq-atvori toʻgʻrisida maqola chop etildi. Maqolada ratsional iqtisodiy agent va chekli naflilik gʻoyalari tanqid qilingan edi. Muallliflar fikricha, iqtisodiy agent qoʻshimcha naflilikdan koʻra yoʻqotishlarga koʻproq ahamiyat beradi.

Adabiyotlar

Manbalar
Mikrokator

Mikrokator — detallarning chiziqli oʻlchamlarini oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob. Ishi tegishish (kontakt) usuliga asoslangan. Choʻzilganda maʼlum burchakka buriladigan lentasimon prujinadan iborat oʻzgaruvchan elementi (mexanizmi) bor. Oʻlchanadigan uzunlikni prujinaning oʻrtasiga mahkamlangan shkala mili koʻrsatadi. Mikrokator mexanizmi ixcham prujinali oʻlchash kallaklari — mikatorlarda, prujinarichagli indikatorlar—minikatorlarda, prujina-optik oʻlchash kallaklari — optikatorlarda qoʻllanadi. Mikrokatorning oʻlchash aniqligi + 0,5%.

Manbalar
Mikrometr

Mikrometr (mikro... va metr) — 1) Xalqaro birliklar tizimi SI da uzunlik birligi ulushi. Metrning milliondan bir boʻlagiga teng. Qisqacha mk, mkn bilan belgilanadi; 1mk=10^6 m=104 sm =10-3mm. Mikrometr 1967-yilgacha mikron deb atalgan; 2) oʻzgartiruvchi mexanizmi (vintgaykadan iborat mikrojuft) yordamida kichik oʻlchamlarni oʻlchashda ishlatiladigan asbob (rayemga qarab). Ishi qoʻzgʻalmas gaykada vintni oʻq boʻylab siljitishga asoslangan. Vintning siljishi uning oʻq boʻylab burilish burchagiga toʻgʻri proporsional. To'la aylanishlar Mikrometr tanasidagi shkaladan, aylanish ulushlari esa barabandagi doiraviy shkaladan hisoblanadi. Odatda 0 dan 25 mm gacha, 26 dan 50 mm gacha va boshqa uzunliklarni oʻlchashda ishlatiladigan tipik oʻlchamli mikrometrlar chiqariladi.

Mikrometr silliq, richagli, list materiallarni oʻlchaydigan, trubalarni oʻlchaydigan, rezba oʻlchaydigan, tish oʻlchaydigan, dastakli va stolga oʻrnatiladigan xillarga boʻlinadi. Stolga oʻrnatiladigan ixcham (20 mm gacha) detallarni oʻlchashda ishlatiladi; 3) astronomiyada astronomik truba yoki oʻlchash mikroskopining moslamasi. Kichik masofalarni oʻlchash uchun ishlatiladi. Odatda, oʻlchash uchun anik, mikrometrik vintdan foydalaniladi. Silliq, richagli, list materiallarni oʻlchaydigan, trubalarni oʻlchaydigan, rezba oʻlchaydigan, tish oʻlchaydigan, dastakli va stolga oʻrnatiladigan xillarga boʻlinadi. Stolga oʻrnatiladigan ixcham (20 mm gacha) detallarni oʻlchashda ishlatiladi; 3) astronomiya da astronomik truba yoki oʻlchash mikroskopining moslamasi. Kichik masofalarni oʻlchash uchun ishlatiladi. Odatda, oʻlchash uchun anik, mikrometrik vintdan foydalaniladi.

Manbalar nutromer
Mikroorganizmlar

Mikroorganizm yoki Mikrob ( — kichik, bios — hayot) — mikroskopik oʻlchamdagi organizm boʻlib, u bir hujayrali yoki hujayralar koloniyasi sifatida namoyon boʻlishi mumkin. Mikroorganizmlarga bakteriyalar, aktinometsitlar, achitqilar, viruslar, mogʻor zamburugʻlari, mikroskopik suvoʻtlar va boshqalar kiradi. Mikroorganizmlar prokariotlar (hujayrasida yadro va xromosoma apparati yoʻq organizmlar) va eukariotlar (hujayrasida sitoplazma va membrana bilan ajratilgan yadrosi bor bir yoki koʻp hujayrali organizmlar)ga boʻlinadi. Mikroorganizmlar tabiat (tuproq, suv, oʻsimlik qoldiqlari va boshqalar)da keng tarqalgan. 1 g tuproq yoki suv osti gruntida 2–3 milliardgacha mikroorganizmlar boʻladi. Mikroorganizmlarning oʻlchami turlicha boʻlib, ular mikronning oʻndan bir qismidan bir necha mikrongacha boʻladi. Mikroorganizmlarning fiziologik-morfologik xususiyatlari va hayot sikli har xil. Koʻpgina mikroorganizmlar bir hujayrali, baʼzilari, masalan, mogʻor zamburugʻlari koʻp hujayrali iplar (mitseliy)ga ega. Mikroorganizmlar, odatda, xlorofillsiz, ammo baʼzilarida bakterioxlorofill va xlorofill bor. Koʻpchiligi boʻlinib, baʼzilari kurtaklanib, shuningdek, konidiya va sporalar hosil qilib koʻpayadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi Mikroorganizmlar ham mavjud. Mikroorganizmlar tashqi muhitning har xil omillari taʼsiriga juda chidamli. Mikroorganizmlar tabiatda moddalar aylanishida katta rol oʻynaydi. Mikroorganizmlar oʻsimlik va hayvon qoldiqlarini parchalab, yashil oʻsimliklar oʻzlashtirishi mumkin boʻlgan mineral birikmalar (masalan, karbonat angidrid gazi, ammiak va boshqalar)ga aylantiradi. Azot toʻplovchi mikroorganizmlar va tuganak bakteriyalari molekulyar azotni yigʻish xususiyatiga ega. Mikroorganizmlar fosfor, azot, uglerod, oltingugurt, temir va boshqalarning tabiatda aylanishida ishtirok etadi. Bundan tashqari, tuproqda koʻpayib, soʻng nobud boʻlib, uni organik moddalarga boyitadi. Mikroorganizmlar hayot faoliyati natijasida tuproq unumdorligi ortadi.

Kashf etilishi

Mikroskopik organizmlarning mavjudligi koʻp asrlar davomida XVII asrda kashf etilishidan oldin muhokama qilingan. Miloddan avvalgi VI asrga kelib, hozirgi Hindistonning jaynlari nigodalar deb ataladigan mayda organizmlarning mavjudligini taxmin qilishgan.  Bu nigodalar to‘da bo‘lib tug‘iladilar; ular hamma joyda, jumladan oʻsimliklar, hayvonlar va odamlarning tanasida yashaydilar; va ularning hayoti faqat soniyaning bir qismiga davom etadi. Jaynizmning 24-vosihi Mahaviraning soʻzlariga koʻra, odamlar ovqatlanish, nafas olish, oʻtirish va harakat qilishda bu nigodalarni katta miqyosda yoʻq qiladi. Koʻpgina zamonaviy jaynlarning taʼkidlashicha, Mahavira taʼlimoti zamonaviy ilm-fan tomonidan kashf etilgan mikroorganizmlarning mavjudligini oldindan aytib beradi.

Yana qarang 

 Bir hujayrali
 Prokariot
 Eukariotlar
 Mikroflora

Manbalar
Mikroskop

Mikroskop, zarrabin (mikro… va yun. skopeo – qarayman) – mikrozarralarni, koʻzga koʻrinmaydigan juda mayda narsalarni kattalashtirib kursatadigan optik asbob. M.ning kattalashtirishi difraksion hodisalar (qarang Difraksiya) tufayli cheklangan; u atigi 1500—1000-martani tashkil qiladi. Odam koʻzi 250 mm uzoqlikdagi zarralar oʻrtasidagi masofani 0,08 mm gacha aniqlikda farq qila oladi (bu raqam koʻpchilik odamlarda 0,90 mm ni tashkil etadi). Lekin mikroobyektlar (bakteriya, mayda kristallar va boshqalar) oʻlchami bundan ham kichik. Shu sababli, elementlari orasidagi masofa 0,25 mkm li strukturalarni farq qilishga imkon beradigan (yaʼni ajratish qobiliyati 0,25 mkm boʻlgan) M. mavjud (elektron M.niki – 0,01—0,1 nm). Ikki linzadan iborat tizimning tasvirni kattalashtirib berishi 16-asrdayoq Niderlandiya va Italiyadagi koʻzoynaksoz ustalarga maʼlum boʻlgan, (ikki linzali M.ni niderland ustasi 3. Yansen 1590-yilda kurgan), lekin birinchi M.ni 1609—10 yillarda G. Galiley ixtiro qilgan, murakkab M.ning hisobini 1872-yilda E. Abbe qilgan. M.da obyektiv sifatida bir-biriga yopishtirilgan sferik linza va koma (tasvir buzilishi)ga toʻgʻrilangan axromatik linzalardan foydalaniladi. M.da koʻp linzali obyektiv emas, balki ikki linza orasiga maxsus tiniq suyuqlik quyilgan immersion obyektiv ishlatiladi. Immersion obyektivda nur sochilishi kamayadi. Ultrabinafsha, infraqizil spektr sohasida ishlatiladigan M. obyektivi yana ham sifatli boʻlishi zarur. M.da tekshiriladigan preparatlar oʻzidan yorugʻlik chiqarmaydi, shu sababli uni yoritish lozim. Obʼyektni yoritishning turli usullari mavjud. Uning yoritilishiga qarab tasvir kon-trastlari (anikligi) ortadi.

Okulyar ham M.ning muhim qismi. Tekshiriladigan obyektga qarab okulyarlar turlicha boʻladi. Okulyar sifatida koʻrish trubasi (koʻpincha, Gyuygens tipidagi okulyar) ishlatiladi. Yoritishda mikrokondensorlardan foydalaniladi; u linzalar tizimidan iborat. Mikrokondentorlarga iris diafragmasi oʻrnatiladi. Mikrokondensorlarning tuzilishi ham har xil; baʼzilari bitta linzasi olib qoʻyiladigan qilib yasaladi, bu hol mikroobyektlarni tekshirishni osonlashtiradi.

Ishlatish sohasiga qarab lyuminessent, ultrabinafsha, qutblovchi, interferension M.lar; tekshirish obʼyektiga qarab, biologik, elektron, metallografik M. va boshqa boʻladi. Lyumi-nessent M. boshqa M.lardan ikkita (kondensor oldida va obyektivdan ke-yin qoʻyiladigan) yorugʻlik filtri mavjudligi bilan farqlanadi. Bulardan tashqari, maxsus M.lar ham mavjud, mas, tez va sekin oʻtadigan jarayonlarni kinolentaga tushiradigan M., jarroxdik M.i, oziq-ovqat sifatini tekshiradigan M. va hokazo. Fotografiya, tibbiyot, biol., fizika va kimyo sohalarida M. koʻp ishlatiladi.

Manbalar
Mikrosʼyomka

Mikrosʼyomka — detal va obyektlardan fotosurat yoki kinosuratga kattalashtirib olish. M. optik mikroskop yordamida 3500-martagacha, elektron mikroskop yordamida 100000-martagacha kattalashtirib olinadi. Detal yoki obyekt tasvirini yorugʻ sezgir materi-allarga tushirishda yo faqat mikro-skopning optik tizimi, yo bulmasa, foto yoki kinoapparatning "mikroskop + obyektiv" tizimi qatnashadi. Eng odsiy mikroqurilma mikroskop va 16 yoki 35 mm li lentali kinoapparatdan iborat. Ilmiy tadqiqotlar uchun murakkab mikroqurilmalar ishlab chiqariladi. M. — detal va obyektlarning tashqi koʻrinishi, strukturasi va ularda oʻtadigan jarayonlarni Urganish uchun fan va texnikaning turli sohalarida, qishloq xoʻjaligida keng qoʻllanadi.

Manbalar
Mikroelektronika

Mikroelektronika - elektron uzellar, bloklar va qurilmalarni juda mitti integral qurilmalar tarzida yaratish bilan shugʻullanadigan elektronika sohasi. 20-asr 60-yillarida vujudga keldi. Qattiq jism fizikasi M.ning asosi hisoblanadi.

Ayrim qurilmalarda alohida tayyorlangan bir necha ming elektron lampa, tranzistor, kondensator, rezistor, transformator va boshqalarni qoʻllab, ularni kavsharlab yoki payvandlab yigʻilishi natijasida apparatlar kupol boʻlgan. Bosma montaj, mikromodul, integral sxemaning yaratilishi bilan bu kamchiliklar deyarli bartaraf qilindi.

M.ni bir-birini toʻldiruvchi bir necha yoʻnalishlar: integral elektronika, vakuum mikroelektronika, optik elektronika va funksional elektronika kabi yoʻnalishlarga ajratish mumkin. Integral elektronika eng keng rivojlangan. Bu sohaning vujudga kelishi radioelektron apparatlarni mikrominiatyuralashga (mittilashga) imkon berdi. Integral sxema (mikrosxema) hisoblash texnikasi va kosmik sistemalarda ham, xoʻjalikda ishlatiladigan apparatlarda ham qoʻllanadi. Yarimoʻtkazgichli integral sxemalar 1959-61 yillarda yaratildi. Bunday integral sxemalarning integrallash darajasi yuqori (bitta yarimoʻtkazgich kristallida 10000 gacha va undan koʻpelement). Guruxlab tayyorlash usuliga oʻtish yoʻli bilan yarimoʻtkazgichli material plastinkalaridagi aktiv (diodli, tranzistorli) elementlar tayyorlash texnologiyasining takomillashtirish bosma montaj texnikasining va passiv mikrominiatyur komponentlarni yaratish texnologiyasining rivojlanishiga, bu esa, oʻz navbatida, plyonkali integral sxemalarni ishlab chiqishga olib keldi.

Yarimoʻtkazgichli va plyonkali integral sxemalardan tashkari, aralash integral sxema tayyorlanadi. Aralash integral sxemaning integrallash darajasi yarimoʻtkazgichli integral sxemanikiga yaqin turadi. Keyinchalik vakuum integral sxemalar ishlab chiqildi va yangi yoʻnalish — vakuum elektronika yaratildi. Vakuum integral sxemalar barcha komponentlari vakuumga joylashtirilgan qurilma va osma mikrominiatyur elektrovakuum asboblari boʻlgan plyonkali integral sxema koʻrinishida ishlab chiqarilishi mumkin. Bunday integral sxemaning chidamliligi yuqori boʻladi.

Integral sxemalarning barchasi ishlash belgilariga qarab raqamli (mantiqiy) va chiziqli xillarga boʻlinadi. Raqamli integral sxemalar EHMlarda ishlatish uchun, chiziqli integral sxemalar esa, asosan, elektr signallar (kuchaytirish, modulyasiya va boshqalar)ni chiziqli kattaliklarga aylantirish uchun moʻljallangan.

M., asosan, ikki yoʻnalishda rivojlandi: integral sxemalarning integrallash darajasini va zichligini oshirish, sxematexnik yoki sistematexnik ishlarga moʻljallangan elektron qurilmalar yaratish uchun yangi fizik prinsip va hodisalarini izlash.

Manbalar
Mikrooʻgʻitlar

Mikrooʻgʻitlar — tarkibida oʻsimliklar uchun zarur mikroelementlar (bor, mis, kobalt, rux, molibden, marganets va boshqalar) boʻlgan oʻgʻitlar. M. asosiy oʻgʻitlar (azotli, fosforli va kaliyli) bilan birga oʻsimliklarning so-gʻlom oʻsishi va hosildorlikni taʼminlashda muhim ahamiyatga ega. Tuproqsa oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan mikroelementlar yetishmagan hollarda qoʻllanadi. Bulardan tashqari, tarkibida bir necha mikroelementi boʻlgan polimikrooʻgʻitlar ham ishlatiladi. Bor, marganets, rux qoʻshilgan superfosfatlar, nitrofoskalar, molibden va bor qoʻshilgan fosforkaliyli oʻgʻitlar, bor, mis, rux va boshqa mikroelementlar qoʻshilgan har xil aralash oʻgʻitlar makro- va mikroelementlarning eng samarali aralashmasi hisoblanadi. M. sugʻoriladigan zonalarda ekinlarga kam miqdorda: borli M. gektariga 1 kg, molibdenli M. 0,5– 1 kg, misli M. 1–2 kg, ruxli M. 2 kg, marganetsli M. 4–6 kg taʼsir etuvchi modda hisobida solinadi. Mas, tuproqqa borli oʻgʻitlar solinganda 1 ga yerdagi qand lavlagi hosili 20—40 s, sebarga va beda urugʻi 0,5—1,0 s, zigʻir urugʻi va tolasi 1—2 s, beda pichani hosili 5—7s; marganetsli oʻgʻitlar solinganda gʻalla, sabzavot hamda rezavor-mevali ekinlar hosili 10% oshadi. M. tuproqqa ekishdan oldin solish, qoʻshimcha oziqdantirish (mikro-elementlarning 0,1—0,05% eritmasini purkash), urugʻlikka ekishdan oldin ishlov berish (urugʻlikni ularning 0,02—0,05% eritmalari bilan hoʻllash) usullarida ishlatiladi.

Manbalar
Mikstura

Mikstura (lotincha mixtura — aralashma) — suyuq dori shakli; bir necha xil dorilarning biror suyuklikda eritilgan yoki choʻkmaydigan aralashma holiga keltirilgani. M. tarkibiga nastoykalar, qaynatma, ekstraktlar, emulsiya, eruvchan va erimaydigan poroshoklar kirishi mumkin. Ichiladi.

Manbalar
Milan (shahar)

Milan – Italiyaning shimoliy qismidagi shahar, Padana tekisligining markazida joylashgan. Lombardiya viloyati va Milan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Mamlakatning yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Aholisining soni jihatidan (2001-yilda 1,8 mln. kishi) Rim shahridan keyin 2-oʻrinda. Transport yoʻllarining yirik tuguni. Kema qatnaydigan kanallar orqali Po daryosi bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Milan – mamlakatning muhim sanoat, ilmiy va madaniy markazi. Iqtisodiy faol aholining yarmidan koʻprogʻi sanoatda ishlaydi. Sanoatining yetakchi tarmogʻi – mashinasozlik (motorsozlik, avtomobilsozlik, samolyotsozlik, traktorsozlik va boshqalar) va metallurgiya. Neftni qayta ishlash, kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoatlari ham rivojlangan. Toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, poligrafiya korxonalari bor. Italiyaning yirik nashriyotchilik markazi. Geografik jurnallar, xarita, atlas, yillik toʻplam va hokazolarni nashr qiladigan mashhur „Turing klub Italyano“ shu shahardan joy olgan. Milanda bir qancha oliy oʻquv yurtlari, jumladan universitet, texnika instituti, katolik, savdo universitetlari, konservatoriya, Nafis sanʼat akademiyasi va boshqa ilmiy muassasa, kutubxonalar, „La Skala“ opera teatri va boshqa teatrlar, muzeylar, rasmlar galereyasi bor. Meʼmoriy yodgorliklar juda koʻp: cherkov va soborlar (katta cherkovlar), jamoat binolari saqlangan. Savdo universiteti, Milan koʻrgazma zali kabi zamonaviy binolar qurilgan.

Milanga miloddan avvalgi 4-asrda asos solingan. Miloddan avvalgi 196-yildan Rim tarkibida (lotincha nomi Mediolanum). 11—12-asrlarda hunarmandchilik va savdo markazi boʻlgan. 1535-yilda Ispaniyaga qoʻshib olingan. 1802-yildan Italiya Respublikasining, 1805-yildan Italiya qirolligining poytaxti. 1815—1859-yillarda Avstriya tarkibida boʻlgan. 1861-yilda Italiya qirolligiga qoʻshilgan.

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Milan provinsiyasi kommunalari
Qishki Olimpiada oʻyinlari mezbon shaharlari
Milan
Militarizm

Militarizm (lotincha militaris — harbiy) — muayyan mamlakat xukmron do-iralarining davlatning harbiy qudratini kuchaytirish maqsadida foydalanadigan siyosiy, iqtisodiy va gʻoyaviy vositalari tizimi. Qurollanish poygasi, harbiy byudjetlarning oʻsishi, chet ellarda harbiy kuchlarni ushlab turishga zoʻr berish, bosqinchilikni koʻzlovchi harbiysiyosiy bloklar tuzish, mamlakat iqtisodiyoti va uning tashqi hamda ichki siyosatida harbiysanoat majmuining taʼsirini kuchaytirish M.ga xosdir.

Manbalar
Merton Miller

MILLER (Miller) Merton (1923.16.5, Boston) — amerikalik iqtisodchi. Jon Gopkins untida iqtisodiyot doktori ilmiy darajasini olgan (1952). Chikago universiteti qoshidagi Oliy biznes maktabi professor (1961), Ekonometrika jamiyati aʼzosi, Amerika moliya assotsiatsiyasi prezidenta (1976). M.ning asosiy ilmiy faoliyati xususiy korporatsiyalarning moliya muammolarini, 1980*-yillarning boshlaridan moliyaviy harajatlar, qimmatli qogʻozlarni iqtisodiy va maʼmuriy tartibga solish muammolarini tadqiq etishga bagʻishlangan. "Dividend siyosati, iqtisodiy oʻsish va aksiyalar qiymatini baholash" (1961) asarida muvozanat sharoitlarida dividend siyosati firma qiymatiga taʼsir koʻrsatmasligini isbotladi. Nobel mukofoti laureati (1990; G. Markovits va U. Sharp bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Milli...

Milli... (lotincha mille — ming) — birliklarning old qoʻshimchasi. Ming marta kichiklikni (mingdan bir ulushni) bildiradi. Mas, 1 millimetr (mm) metr (m) ning mingdan bir qismi (1 mm = 0,001 m ) ga teng .

Manbalar
Milligramm

Milligram (mg) - bu xalqaro birliklar tizimida (SI) massa birligi boʻlib, grammning mingdan bir qismiga teng. Yaʼni, 1 milligram = 0.001 gramm. Milligram odatda dorilar, kimyoviy moddalar va biologik namunalar uchun kichik miqdorlarni oʻlchashda ishlatiladi. Milligramlar tibbiyotda, farmatsevtika sanoatida va ilmiy tadqiqotlarda keng qoʻllanadi.

 
oʻlchov birliklar
Milliy valyuta

Milliy valyuta — muayyan davlat (davlat markaziy banki) tomonidan chiqariladigan valyuta. Birinchi navbatda mamlakat hududida, quvvati va holatiga qarab tashqi savdo va xalqaro hisob-kitob ishlarida qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Valyuta

Manbalar
John Stuart Mill

Mill Jon Styuart (1806.20.5, London – 1873.8.5, Avinon) – ingliz faylasufi, iqtisodchi va jamoat arbobi. Ost-Indiya kompaniyasida (1823—58) xizmat qilgan. 1865—68 yillarda parlament aʼzosi. Liberal va demokratik islohotlarni qoʻllab-quvvatlagan. M.ning dunyoqarashi D.Rikardo, I.Bentam, J.Berkli, D.Yum va boshqalarning falsafiy, iqtisodiy nazariyalari taʼsirida shakllangan. U murosali siyosat va davlatning iqtisodiyotga aralashmaslik, shuningdek, ijtimoiy islohotlar tarafdori boʻlgan. Oʻzining „Erkinlik toʻgʻrisida“ (1859) asarida individual faoliyat erkinligiga aralashmaslik tamoyilini ilgari surgan, lekin amaliy faoliyat sohasida davlatning taʼlim va mehnat shartnomalari borasidagi roliga yuqori baho bergan. „Siyosiy iktisodni asoslash va ularning ijtimoiy filosofiyaga ayrim iloalari“ (1848) asarida A.Smitning „Xalqlar boyligi“ asari gʻoyalarini D.Rikardo, J.Sey, T.Maltus va boshqa iqtisodchilarning gʻoyalarini hisobga olgan holda bayon etishga harakat qilgan.

Garchi M. oʻz asarini A.Smitning „Xalqlar boyligi“ asarining zamonaviylashtirilgan koʻrinishi deb taʼkidlagan boʻlsa ham, lekin u iqtisodiyot nazariyasiga koʻpgina original gʻoyalar kiritdi, jumladan, uning talab va taklif nazariyasini ishlab chiqishi eng muhim hissa boʻldi. Jeyms Millning talab va taklif omillarini narx nazariyasiga kiritib, neoklassik narx nazariyasining vujudga kelishiga yoʻl ochib berdi.

Manbalar 

 

Jahon adabiyoti
Faylasuflar haqidagi chala maqolalar
Faylasuflar