Aloqa tarixi

Aloqa texnologiyalari tarixi (ommaviy axborot vositalari va tegishli yozuv vositalari) siyosiy-iqtisodiy tizimlar va ularning kengaytmasi hamda hokimiyat tizimlaridagi siljishlar bilan birgalikda rivojlandi. Muloqot juda nozik almashinuv jarayonlaridan tortib, toʻliq suhbatlar va ommaviy kommunikatsiyalargacha boʻlishi mumkin. Muloqot tarixini nutqning paydo boʻlishidan miloddan avvalgi 100 000-yillardan boshlab kuzatish mumkin. Aloqada texnologiyadan foydalanish ramzlardan birinchi marta miloddan avvalgi 30 000-yil davomida foydalanishdan boshlab koʻrib chiqilishi mumkin. Ishlatilgan belgilar orasida gʻor rasmlari, petrogliflar, piktogrammalar va ideogrammalar mavjud. Yozish katta yangilik edi, shuningdek, bosib chiqarish texnologiyasi, yaqinda telekommunikatsiya va internet shular qatoriga qoʻshilib bordi.

Ibtidoiy vaqtlar 
Odamlarning muloqoti nutqning kelib chiqishi bilan miloddan avvalgi 100 ming yillikda boshlangan. Belgilar taxminan 30 000 yil oldin ishlab chiqilgan. Nutqning nomukammalligi gʻoyalarni oson tarqatish imkonini berdi va oxir-oqibat aloqaning yangi shakllarini yaratishga olib keldi, odamlar muloqot qilish doirasini va maʼlumotlarning uzoq umrini yaxshiladi. Bu ixtirolarning barchasi ramzning asosiy konsepsiyasiga asoslangan edi.

Muloqot uchun yaratilgan eng qadimgi maʼlum belgilar yuqori paleolit ​​davriga oid gʻor rasmlari, qoyatosh sanʼatining bir turi edi. Maʼlum boʻlgan eng qadimgi gʻor rasmi Chauvet gʻorida joylashgan boʻlib, u miloddan avvalgi 30 000-yilga tegishli. Bu rasmlarda ortib borayotgan maʼlumotlar bor edi: odamlar birinchi kalendarni bundan 15 000 yil avval yaratgan boʻlishi mumkin. Chizma va yozuv oʻrtasidagi bogʻliqlik yana tilshunoslik tomonidan koʻrsatilgan; Qadimgi Misr va Qadimgi Yunonistonda chizma va yozish tushunchalari, soʻzlari bir xil edi (Misrcha: 's-sh', yunoncha: 'grapheinʼ).

Petrogliflar 

Aloqa tarixidagi navbatdagi yutuq petrogliflar, tosh yuzasiga oʻymakorlik rasmlari ishlab chiqarish bilan bogʻliq. Homo sapiensning birinchi gʻor rasmlaridan taxminan 10 000-12 000 yil oldin neolit ​​va oxirgi yuqori paleolit ​​chegarasiga tegishli boʻlgan birinchi petrogliflarga oʻtishi uchun taxminan 20 000 yil kerak boʻldi.

Ehtimol, oʻsha davrdagi Homo sapiens (odamlar) koʻpincha mnemonikmaqsadlarda boshqa aloqa shakllaridan foydalangan boʻlishi mumkin — maxsus tartibga solingan toshlar, yogʻoch yoki tuproqda oʻyilgan belgilar, quipuga oʻxshash qoyalar, tatuirovkalar, lekin eng bardoshli oʻyilganlardan farqli oʻlaroq, toshlar hozirgi kungacha saqlanib qolgan va Afrika yoki Okeaniya kabi hali ham mavjud boʻlgan „ovchi-yigʻuvchi“ madaniyatlarni kuzatish asosida ularning mavjudligi haqida taxmin qilish mumkin.

Piktogrammalar 

Piktogramma (piktografiya) tushuncha, obyekt, faoliyat, joy yoki hodisani illyustratsiya orqali ifodalovchi belgidir. Piktografiya proto-yozuv shakli boʻlib, unda gʻoyalar chizish orqali uzatiladi. Piktogrammalar aloqa evolyutsiyasining navbatdagi bosqichi edi: petrogliflar va piktogrammalar oʻrtasidagi eng muhim farq shundaki, petrogliflar shunchaki voqeani koʻrsatadi, ammo piktogrammalar voqea haqida hikoya qiladi, shuning uchun ularni xronologik tartibda tartibga solish mumkin.

Piktogrammalar butun dunyodagi turli qadimiy madaniyatlar tomonidan miloddan avvalgi 9000-yillardan boshlab, oddiy rasmlar bilan belgilangan tokenlar asosiy qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yorliqlash uchun ishlatila boshlangan va miloddan avvalgi 6000-5000-yillarda tobora ommalashib ketgan.

Ular mixxat va ierogliflarning asosi boʻlib, miloddan avvalgi 5000-yillarda logografik yozuv tizimiga aylana boshlagan.

Ideogrammalar 

Piktogrammalar, oʻz navbatida, gʻoyani ifodalovchi ideogramma, grafik belgilarga aylandi. Ularning ajdodlari, yaʼni piktogrammalar faqat ularning shakliga oʻxshash narsani ifodalashi mumkin edi: shuning uchun aylana piktogrammasi quyoshni anglatishi mumkin, ammo „issiqlik“, „yorugʻlik“, „kun“ yoki „Quyoshning buyuk Xudosi“ kabi tushunchalarni emas. Ideogrammalar esa mavhumroq tushunchalarni ifodalashi mumkin edi.

Baʼzi gʻoyalar universal boʻlganligi sababli, koʻplab turli madaniyatlarda oʻxshash ideogrammalar ishlab chiqilgan. Masalan, Kaliforniyadagi tubjoy amerikaliklarning ideogrammalarida yosh bilan koʻz „qaygʻu“ degan maʼnoni anglatadi, xuddi Azteklar, dastlabki xitoyliklar va misrliklar uchun boʻlgani kabi. 

Ideogrammalar logografik yozuv tizimlarining kashshoflari edi.

Yozuv

Dastlabki yozuvlar 
Yozuvning eng qadimiy maʼlum boʻlgan shakllari, birinchi navbatda, piktogramma va ideografik elementlarga asoslangan logografik xususiyatga ega edi. Koʻpgina yozuv tizimlarini uchta toifaga boʻlish mumkin: logografik, boʻgʻin va alifbo (yoki segmental); ammo, uchalasini ham har qanday yozuv tizimida turli nisbatlarda topish mumkin, bu koʻpincha tizimni yagona tasniflashni qiyinlashtiradi.

Birinchi yozuv tizimlarining ixtirosi taxminan eramizdan avvalgi 5-ming yillikning oxiri neolit ​​davri bronza davrining boshiga toʻgʻri keladi. Birinchi yozuv tizimi odatda tarixdan oldingi Shumerda ixtiro qilingan va miloddan avvalgi 4-ming yillikning oxirlarida mixxat yozuviga aylantirilgan deb ishoniladi. Misr ierogliflari, shifrlanmagan proto-elam yozuv tizimi va Indus vodiysi yozuvi ham shu davrga toʻgʻri keladi, biroq baʼzi olimlar Hind vodiysi yozuvining yozuv tizimi sifatidagi maqomini shubha ostiga olishgan.

Asl Shumer yozuv tizimi tovarlarni ifodalash uchun ishlatiladigan loy belgilari tizimidan olingan. Miloddan avvalgi 4-ming yillikning oxiriga kelib, bu raqamlarni yozish uchun turli burchaklardagi yumshoq loydan yasalgan yumaloq shakldagi stilusdan foydalangan holda hisob yuritish usuliga aylandi. Bu asta-sekin hisoblangan narsalarni koʻrsatish uchun oʻtkir qalam yordamida piktogramma yozuv bilan toʻldirildi. Taxminan miloddan avvalgi 2700-2000-yillarda dumaloq va oʻtkir qalamli yozuv asta-sekin xanjar shaklidagi qalamcha (shuning uchun mixxat atamasi) yordamida yozish bilan almashtirildi, dastlab miloddan avvalgi 2800-yildagi elementlar faqat logogrammalar uchun, lekin fonetik yozuvlarni oʻz ichiga olgan holda ishlab chiqilgan. Miloddan avvalgi 2600-yillarda mixxat yozuvi shumer tilining boʻgʻinlarini ifodalay boshladi.

Nihoyat, mixxat yozuvi logogrammalar, boʻgʻinlar va raqamlar uchun umumiy maqsadli yozuv tizimiga aylandi. Miloddan avvalgi 26-asrga kelib, bu yozuv boshqa Mesopotamiya tiliga, akkad tiliga va undan hurriy va xet tiliga moslashtirildi. Ushbu yozuv tizimiga oʻxshash koʻrinishdagi skriptlarga ugarit va qadimgi fors tillari kiradi.

Xitoy yozuvi Yaqin Sharq yozuvlaridan mustaqil ravishda, miloddan avvalgi 16-asrda (Shang sulolasining boshlarida) paydo boʻlgan boʻlishi mumkin. Miloddan avvalgi 6000-yil Amerika qitʼasining Kolumbiyagacha boʻlgan yozuv tizimlari, jumladan Olmec va Mayya ham, odatda, mustaqil kelib chiqishi borligiga ishoniladi.

Alifbo 

Birinchi sof alifbolar (toʻgʻrisi, „abjadlar“, yakka belgilarni bitta fonemada koʻrsatish, lekin har bir fonemani belgiga aylantirish shart emas) miloddan avvalgi 2000-yillarda Qadimgi Misrda paydo boʻlgan, ammo oʻsha paytgacha alifbo tamoyillari ming yil davomida Misr ierogliflariga kiritilgan edi.

Miloddan avvalgi 2700-yilga kelib, Misr yozuvida oʻz tilining bir undoshi bilan boshlanadigan boʻgʻinlarni ifodalash uchun taxminan 22 ieroglif toʻplami, shuningdek, ona tilida soʻzlashuvchi tomonidan taʼminlanadigan unli (yoki unlisiz)lari mavjud edi. Ushbu ierogliflar logogrammalar uchun talaffuz qoʻllanmasi sifatida, grammatik qoʻshimchalarni yozishda va keyinchalik oʻzlashtirilgan soʻzlar va xorijiy nomlarni transkripsiya qilish uchun ishlatilgan.

Biroq, tabiatan alifbo boʻlib koʻrinsa ham, asl Misr uniliterallari tizim emas edi va ular hech qachon Misr nutqini kodlash uchun ishlatilmagan. Oʻrta bronza davrida „alifbo“ tizimi baʼzilar tomonidan miloddan avvalgi 1700-yillarda markaziy Misrda semit ishchilari uchun yoki ular tomonidan ishlab chiqilgan deb oʻylashadi, ammo biz bu dastlabki yozuvlarni oʻqiy olmaymiz va ularning aniq tabiati talqin qilish uchun ochiq.

Keyingi besh asr davomida bu semit „alifbosi“ (aslida Finikiya yozuvi kabi boʻgʻinli) shimolga tarqalib ketganga oʻxshaydi. Dunyodagi barcha keyingi alifbolar (faqat koreyscha hangul tilidan tashqari) undan kelib chiqqan yoki uning avlodlaridan biri ilhomlantirgan deyiladi.

Yunon alifbosi quyidagi xususiyatlarga ega edi:

1. Bizga maʼlum boʻlgan yunoncha harflar miloddan avvalgi VIII asrga toʻgʻri keladi.

2. Ilk yunon yozuvlari yigirma ikkita gʻarbiy-semit harflaridan foydalangan va beshta qoʻshimcha harfni oʻz ichiga olgan.

3. Ilk yunoncha tuzilish jihatidan bir xil boʻlmagan va koʻplab mahalliy oʻzgarishlarga ega edi.

4. Yunoncha harflar lapidary yozuv uslubidan foydalangan holda yozilgan.

5. Yunon tili bustrofedon uslubida yozilgan.

Olimlarning fikricha, bir vaqtning oʻzida ilk yunon yozuvlari gʻarbiy-semit alifbosiga juda yaqin edi. Vaqt oʻtishi bilan yunon alifbosiga kiritilgan oʻzgarishlar yunonlar oʻz soʻzlashuv tilini toʻgʻriroq ifodalashining yaxshi yoʻllarini topish zarurati natijasida kiritildi.

Olimlar gʻarbiy-semit alifbosi bilan yunon alifbosining yaratilishi oʻrtasida bogʻliqlik bor degan fikrga qoʻshiladilar. Olimlar oʻrtasida yunon alifbosini yaratish uchun kiritilgan oʻzgarishlar tufayli yunon alifbosining eng qadimgi qoʻllanishi toʻgʻrisida munozaralar mavjud.

Ogʻzaki muloqot 
Ogʻzaki muloqot — insoniy muloqotning eng qadimgi shakllaridan biri boʻlib, ogʻzaki hikoya qilish anʼanasi tarixning turli davrlariga borib taqaladi. Muloqotning ogʻzaki shaklda rivojlanishini maʼlum tarixiy davrlar asosida tasniflash mumkin. Ogʻzaki muloqotning murakkabligi har doim oʻsha davrdagi vaziyatga qarab aks ettirilgan. Ogʻzaki muloqot hech qachon maʼlum bir sohaga bogʻlanmagan, aksincha, u global miqyosda umumiy muloqot anʼanasi boʻlgan va shunday boʻlib qolmoqda. Odamlar baʼzi misollar sifatida qoʻshiq, sheʼr va qoʻshiqlar orqali muloqot qildilar. Odamlar guruhlarga yigʻilib, hikoyalar, afsonalar va tarixlarni aytib berishardi. Hind-Yevropa mintaqalaridan kelgan ogʻzaki shoirlar ogʻzaki soʻzni yaxshi bilganligi va hikoya qilish qobiliyati uchun „soʻz toʻquvchisi“ sifatida tanilgan. Koʻchmanchi xalqlarning ogʻzaki ijodi ham boʻlgan, ular oʻz xalqi tarixini keyingi avlodga yetkazish uchun hikoya qilib berganlar.

Koʻchmanchi qabilalar ogʻzaki hikoyatning mash’alchisi boʻlgan. Arabistonning koʻchmanchilari tarix davomida ogʻzaki hikoya qilishni oʻz tarixlari va xalqlari tarixini hikoya qilish vositasi sifatida ishlatgan koʻplab koʻchmanchi qabilalarning namunasidir. Koʻchmanchi hayotning tabiatiga koʻra, bu shaxslar koʻpincha arxitekturasiz va oʻzlariniki deb ataydigan mulksiz qolib ketishgan va koʻpincha oʻzlaridan deyarli hech qanday iz qoldirmaganlar. Koʻchmanchilar hayoti va madaniyatining boyligi avloddan-avlodga oʻtib kelayotgan sheʼr va hikoyalarni toʻplagan ilk musulmon olimlari tomonidan saqlanib qolgan. Ushbu arab koʻchmanchilari tomonidan yaratilgan sheʼrlar shoir nomi bilan mashhur mutaxassislar tomonidan oʻtkaziladi. Bu shaxslar ushbu koʻchmanchi qabilalarning hikoyalari va tarixini tarqatdilar va koʻpincha urush vaqtlarida ushbu hikoyalar orqali bu qabila aʼzolarining ruhiyatini mustahkamladilar. 

Ogʻzaki muloqot oʻzining tabiiy shaklida odamlar uchun oʻz xabari, tarixi va anʼanalarini dunyoga tarqatishning eng yaxshi usullaridan biri boʻlgan va shunday boʻlib qolmoqda.

Xronologiya

Yozish texnologiyasining xronologiyasi 
• Miloddan avvalgi 30 000-yil — muzlik davridagi Yevropada odamlar oy taqvimidan foydalanib, vaqtni kuzatib borish uchun fil suyagi, suyak va toshni naqshlar bilan belgilaydilar.

• Miloddan avvalgi 14 000-yil — Ukrainaning hozirgi Mejirich shahrida xaritasi boʻlgan birinchi artefakt suyak yordamida yaratilgan. 

• Miloddan avvalgi 3500-yilgacha — aloqa mahalliy qabilalarning rasmlari orqali amalga oshirilgan.

• Miloddan avvalgi 3500-yillar — Shumerlar mixxat yozuvini, misrliklar esa ieroglif yozuvini rivojlantirdilar.

• Miloddan avvalgi 16-asr — Finikiyaliklar alifboni ishlab chiqdilar.

• 105-yil — Tsay Lun qogʻozni ixtiro qildi.

• 7-asr — Hindu-Malayya imperiyalari huquqiy hujjatlarni mis plastinka varoqlariga yozadilar va boshqa hujjatlarni tez buziladigan vositalarga yozadilar.

• 751-yil — Talas jangidan keyin musulmon dunyosiga qogʻoz kiritildi.

• 1250-yil kviling yozish uchun ishlatiladi.

Chop etish texnologiyasining xronologiyasi 
• 1305-yil — Xitoyliklar yogʻoch blokli harakatlanuvchi turdagi bosib chiqarishni ishlab chiqdilar.

• 1440-yil — Yoxannes Gutenberg metall harakatlanuvchi turdagi bosmaxonani ixtiro qildi.

• 1844-yil — Charlz Fenerti cheklangan miqdordagi latta qogʻozni yoʻqotib, yogʻoch qipigʻidan qogʻoz ishlab chiqardi.

• 1849-yil — Associated Press Nyu-York gazetalari uchun soʻnggi Yevropa yangiliklarini yetkazish uchun Yangi Shotlandiya pony ekspressini tashkil qiladi.

• 1958-yil — Chester Karlson ofisda foydalanish uchun mos boʻlgan birinchi nusxa koʻchirish mashinasini taqdim etdi.

Telekommunikatsiya tarixi 
Telekommunikatsiya tarixi — aloqa uchun signallarni masofadan uzatish; ming yillar oldin Afrika, Amerika va Osiyoning baʼzi qismlarida tutun signallari va barabanlardan foydalanish bilan boshlangan. 1790-yillarda Yevropada birinchi sobit semafor tizimlari paydo boʻldi, ammo faqat 1830-yillarda elektr telekommunikatsiya tizimlari paydo boʻla boshladi.

Dastlab:

• Milodiy 26—37-yillar — Rim imperatori Tiberiy Kapri orolidan quyoshni aks ettirish uchun metall koʻzgular bilan xabarlar orqali imperiyani boshqaradi.

• 1520-yil — Ferdinand Magellanning sayohatidagi kemalar bir-biriga toʻpdan oʻq uzish va bayroqlarni koʻtarish orqali signal berishdi.

Telegraf 
• 1792-yil — Klod Chappe birinchi uzoq masofali semafor telegraf liniyasini ixtiro qildi.

• 1831-yil — Jozef Genri elektr telegrafini taklif qildi va qurdi.

• 1836-yil — Samuel Morze Morze kodini ishlab chiqdi.

• 1843-yil — Samuel Morze birinchi uzoq masofali elektr telegraf liniyasini qurdi.

Statsionar telefon 

• 1876-​​yil — Aleksandr Grem Bell va Tomas A. Uotson Bostonda elektr telefonini namoyish qilishdi.

• 1889-yil — Almon Strowger toʻgʻridan-toʻgʻri terish uchun patent oldi.

Fonograf 
• 1877-yil — Tomas Edison fonografga patent oldi.

Radio va televideniya 
• 1920-yil — Pitsburgda joylashgan KDKA radiostansiyasi birinchi eshittirishni boshladi.

• 1925-yil — Jon Logie Baird birinchi televizion signalni uzatdi.

• 1942-yil — Xedi Lamarr va Jorj Anteyl chastotaviy sakrashli spektrli aloqa texnikasini ixtiro qildilar.

• 1947-yil — Toʻliq miqyosli tijorat televideniyasi birinchi marta efirga uzatildi.

• 1963-yil — Artur C. Klarkning maqolasidan 17,5 yil oʻtgach, birinchi geosinxron aloqa sunʼiy yoʻldoshi uchirildi.

• 1999-yil — Sirius sunʼiy yoʻldosh radiosi taqdim etildi.

Faks 
• 1843-yil — „Elektr bosma telegraf“ uchun patent berilgan, bu faks mashinasining dastlabki asoschisi edi.

• 1926-yil — radiofaksning tijoratda mavjudligi.

• 1964-yil — Savdoda sotiladigan birinchi zamonaviy faks mashinasi (Long Distance Xerography).

Mobil telefon 
• 1947-yil — Bell laboratoriyasidan Duglas H. Ring va U. Rae Yang „uyali telefonlar“ ga olib kelgan hujayraga asoslangan yondashuvni taklif qilishdi.

• 1965-yil — Kichik Chandros Rypinski Bell Labsga litsenziyalangan birinchi koʻp kanalli radiotelefon tizimini patentladi (patent raqami US3173996A).

• 1981-yil — Comvik dunyodagi birinchi avtomatik mobil telefon xizmatini taqdim etdi, undan bir hafta oʻtib Nordic mobil telefoni paydo boʻldi.

• 1991-yil — GSM ishga tushirildi.

• 1992-yil — Neil Papworth Vodafone tarmogʻida birinchi SMS (yoki matnli xabar) yubordi.

• 1999-yil — Avstraliyaliklarning 45 foizi mobil telefonga ega.

• 2014-yil — Mobil aloqalar soni dunyo aholisidan oshib ketdi.

Kompyuterlar va internet 
• 1946-yil — Pensilvaniya universiteti birinchi dasturlashtiriladigan, elektron, umumiy maqsadli raqamli kompyuter ENIAC ni taqdim etdi.

• 1949-yil — Klod Elvud Shennon, „axborot nazariyasining otasi“,  Nyquist-Shannon namuna olish teoremasini matematik tarzda isbotladi.

• 1957-yil — Gordon Gould lazer va optik kuchaytirgichni ixtiro qildi.

• 1965-yil — Birinchi elektron pochta xabari yuborildi (MITda).

• 1966-yil — Charlz Kao kremniy dioksidiga asoslangan optik toʻlqin oʻtkazgichlar yorugʻlikni umumiy ichki aks ettirish orqali oʻtkazishning amaliy usulini taklif qilishini tushuntirdi.

• 1969-yil — Internetning ajdodi boʻlgan ARPANET ning birinchi xostlari ulandi.

• 1971-yil — Erna Shnayder Guver telefon trafiki uchun kompyuterlashtirilgan kommutatsiya tizimini ixtiro qildi.

• 1971-yil — 8 dyuymli floppi disk kompyuterlar uchun olinadigan xotira muhiti joriy etildi.

• 1973-yil — Optelecom, Inc. AQSh armiyasi raketa qoʻmondonligiga ARPA shartnomasi boʻyicha birinchi operativ optik aloqa tizimini va Chevronga birinchi tijorat tolali optik tizimni yetkazib berdi. 

• 1975-yil — „Birinchi roʻyxat serverlari“ taqdim etildi. 

• 1976-yil — Shaxsiy kompyuterlar bozori paydo boʻldi.

• 1977-yil — Donald Knut TeX ustida ish boshladi.

• 1981-yil — Hayes Smartmodem taqdim etildi.

• 1983-yil — Microsoft Word dasturi ishga tushirildi.

• 1985-yil — AOL ishga tushirildi.

• 1989-yil — Tim Berners-Li va Robert Kayliau CERNda Butunjahon Internet tarmogʻiga aylangan prototip tizimini yaratdilar.

• 1989-yil — WordPerfect 5.1 soʻzni qayta ishlash dasturi chiqarildi.

• 1989-yil — Lotus Notes dasturi ishga tushirildi.

• 1991-yil — Anders Olsson sekundiga 32 milliard bit maʼlumot uzatish tezligi bilan optik tola orqali yolgʻiz toʻlqinlarni uzatadi.

• 1992-yil — Internet2 tashkiloti yaratildi.

• 1992-yil — IBM ThinkPad 700C noutbuk kompyuteri yaratildi. U oʻzidan oldingilariga nisbatan yengil edi.

• 1993-yil — Mosaic grafik veb-brauzeri ishga tushirildi. 

• 1994-yil — Internet radioeshittirish tugʻildi.

• 1996-yil — Ciena Corp. tomonidan birinchi zich toʻlqinli boʻlinish koʻpaytma (WDM) tizimi oʻrnatildi, WDM keyinchalik barcha telekommunikatsiya tarmoqlarining umumiy asosi va Internetning asosiga aylandi.

• 1996-yil — Motorola StarTAC mobil telefoni taqdim etildi. Bu avvalgi uyali telefonlardan sezilarli darajada kichikroq edi.

• 1997-yil — SixDegrees.com ishga tushirildi, u bir qator dastlabki ijtimoiy tarmoq xizmatlaridan birinchisi edi.

• 1999-yil — Napster fayl almashishi ishga tushirildi. 

• 2001-yil — Cyworld ijtimoiy tarmoq xususiyatlarini qoʻshdi va bir qator ommaviy ijtimoiy tarmoq xizmatlarining birinchisiga aylandi.

• 2003-yil — Skype video qoʻngʻiroqlar dasturi ishga tushirildi.

• 2004-yil — Facebook ishga tushirildi va 2009-yilda eng yirik ijtimoiy tarmoqqa aylandi.

• 2005-yil —YouTube video almashish sayti ishga tushirildi.

• 2005-yil — Reddit ishga tushirildi.

• 2006-yil — Twitter ishga tushirildi.

• 2007-yil — iPhone ishga tushirildi.

• 2009-yil — WhatsApp ishga tushirildi.

• 2010-yil — Instagram ishga tushirildi.

• 2011-yil — Snapchat ishga tushirildi.

• 2015-yil — Discord ishga tushirildi.

Manbalar 
 
Aloqa
Tarix
Yozuv