Ortodontiya

Ortodontiya ( „toʻgʻri; toʻgʻri“ +  „tish“) – stomatologiyaning dentofasiyal anomaliyalarning etiologiyasi, diagnostikasi, oldini olish va davolash usullarini oʻrganadigan boʻlimi. Ortodontiyadagi aralashuvlarning asosiy maqsadi bolalar va oʻsmirlarning chaynash-nutq apparati hisoblanadi. Ammo shuni taʼkidlash kerakki, bolalarda ortodontik faoliyat sohasi yuz skeleti va ogʻiz boʻshligʻining oʻzidan tashqariga chiqadi. Ortodontiya predmeti chaynash-nutq apparatini shakllantirish jarayonida yuzaga keladigan buzilishlardir. Ortodontiya deformatsiyalar bilan shugʻullanmaydi, yaʼni shikastlanish yoki kasallik natijasida kelib chiqadigan zarar,genetik jihatdan aniqlangan nuqsonlar kabi faqat rivojlanish anomaliyalarini tuzatadi. Ortopedik stomatologiya deformatsiyalarni tuzatish bilan shugʻullanadi .

Kattalar ortodonti tishlarning yoʻqolishi, yoshga bogʻliq oʻzgarishlar va periodontal kasalliklar natijasida yuzaga keladigan deformatsiyalar bilan shugʻullanadi. Zamonaviy stomatologiya koʻpincha ortodontik ilimsiz malakali yordam koʻrsata olmaydi.

Tarix 
Tishlarning holatini tuzatishga urinishlar haqida birinchi eslatmalar Gippokratning asarlarida uchraydi.Hozirgi zamonga qadar qadimgi tadqiqotchilarning asarlari toʻgʻri rivojlanmagan va faqat 1728 yilda Per Fouchard „Tish shifokori jarrohi yoki tishlar haqida risola“ kitobini nashr etgan boʻlib, unda boʻlimlardan biri toʻliq muammolarga bagʻishlangan edi. Tishlarni tekislash .

18-asrning 50-yillarida stomatologiyaning alohida sohasi sifatida ortodontiya shakllanishi boshlandi. Ushbu yoʻnalishning asoschisi Norman Kingsli hisoblanadi. U birinchi boʻlib chiqadigan tishlarni tuzatish uchun ekstraoral traksiyondan foydalangan. Oʻsha paytda asosiy eʼtibor yuz nisbatlarini tuzatishga qaratildi, ortopedik sabablarga koʻra tishlar olib tashlanmadi.1880 yilda Norman Kingsli „Ogʻzaki deformatsiyalar haqida traktat“ kitobini yozdi .

Shuningdek, ortodontiya asoschilaridan biri Farrar(JN Farrar)boʻlib, u birinchi marta ortodontiyada davolanish uchun uzoq vaqt davomida moʻtadil kuchlardan foydalanishni taklif qilgan .

1890-yillarda yoʻqolgan tishlarni protezlar bilan almashtirish va tishlashlarni tuzatish muammolari boʻyicha tadqiqotlar boshlandi. Oʻsha yillarda nashr etilgan Edvard Angl (Dr. Edvard Angl) malokluziyalarni tasniflash boʻyicha ishlaydi .

1900-1901-yillarda Edvard Engl va uning 12 nafar hamkasblari ortodontiya bilan shugʻullanuvchi stomatologlar assotsiatsiyasini tuzdilar, keyinchalik Amerika ortodontistlar assotsiatsiyasi ishlab chiqildi .

1930- yillarda Amerika Qoʻshma Shtatlarida estetik stomatologiya jadal rivojlandi. Uzoq muddatli, yuqori sifatli okklyuzyonni taʼminlash uchun tishlarni olib tashlash keng tarqalmoqda. Koʻproq stomatologik aralashuvlar tibbiy sabablarga koʻra emas, balki estetik sabablarga koʻra amalga oshirila boshlandi .

1940-yillarda sefalometrik usul paydo boʻldi va stomatologlarning bosh suyagi suyaklarining nisbiy joylashuvi va hajmining tishlash shakllanishiga taʼsiri haqidagi bilimlari kengaydi. Ushbu nisbatlarni oʻzgartirishga va shu bilan ogʻiz apparati nuqsonlarini tuzatishga qaratilgan yangi davolash usullari paydo boʻladi. Suyak tuzilmalarining oʻsishi istalgan natijaga qarab buziladi, sekinlashadi yoki ragʻbatlantiriladi.

20-asrning oxirida shakl xotirasi bilan yangi materiallarning paydo boʻlishi yanada rivojlangan va samarali tuzatuvchi qurilmalarni yaratishga imkon berdi.21-asrda ortodontistlarning say-harakatlari eng koʻzga koʻrinmas tuzatuvchi asboblarni yaratishga qaratilgan .

Rossiyada ortodontiya 
Rossiyada ortodontiya nisbatan yaqinda,20-asrning oxirida keng tarqaldi;Sovet davrida ortodontik davolash asosan tibbiy sabablarga koʻra amalga oshirilgan,SSSR parchalanganidan keyin estetik maqsadlarda ortodontik operatsiyalar soni ortib bormoqda. Hozirgi vaqtda ortodontik manipulyatsiyani amalga oshirish uchun har qanday universitetning stomatologiya fakulteti diplomi va ortodontiya boʻyicha rezidentura boʻlishi kerak.

Oʻrganilgan savollar 
Ortodontiya tomonidan hal qilinadigan asosiy masala-bu turli xil tish anomaliyalarini tuzatish.

Tish anomaliyalarining etiologiyasi va patogenezi 
Chaynash-ogʻiz apparatining rivojlanishi uzoq va murakkab fiziologik jarayondir. U homilaning embrion rivojlanishining beshinchi haftasidan boshlanadi va 18-20 yoshda doimiy tishlar paydo boʻlishi bilan tugaydi.Etiopatogenez nuqtai nazaridan rivojlanishning butun davrini 2-qismga boʻlish mumkin .

 Intrauterin . Prenatal davrda rivojlanish onaning tanasi va genetik moyilligiga bogʻliq, tashqi omillarning taʼsiri minimaldir.
 Postnatal . Anomaliyalarning rivojlanishida birinchi navbatda ekologik omillar irsiy moyillikning namoyon boʻlishiga u yoki bu darajada taʼsir qiladi.

Tish anomaliyalarining tasnifi 
Ortodontiyada oʻrganiladigan anomaliyalarning koʻplab tasniflari mavjud. Rossiyada eng keng tarqalgan JSST tasnifi(1975) .

I. Jagʻning oʻlchamidagi anomaliyalar

 Makrognatiya (yuqori, pastki, birlashtirilgan)
 Mikrognatiya (yuqori, pastki, kombinatsiyalangan)
 Asimmetriya

 Prognatiya (yuqori, pastki)
 Retrognatiya (yuqori, pastki)
 Asimmetriya
 Jagʻning egilishi

III. Tish yoylari munosabatlarining anomaliyalari

 Distal tishlash
 Mesial tishlash
 Haddan tashqari insizal overjet (gorizontal, vertikal)
 Chuqur tishlash
 Ochiq tishlash (old, lateral)
 Crossbite (bir tomonlama – ikki xil; ikki tomonlama – ikki xil)

 shakl anomaliyalari

 Toraytirilgan tish yoyi (simmetrik yoki U shaklidagi, V shaklidagi, O shaklidagi, egar shaklidagi; assimetrik)
 Oldinga tekislangan (trapezoidal) tish yoyi

 oʻlchamdagi anomaliyalar

 Kattalashgan yoy
 Qisqartirilgan yoy

 Tishlar sonining buzilishi (edentiya, gipodentiya, giperodentiya)
 Tishlarning oʻlchami va shaklidagi anomaliyalar (makrodentiya, mikrodentiya, birlashtirilgan tishlar, konusning yoki boʻri shaklidagi tishlar)
 Tishlarning shakllanishi va tuzilishidagi buzilishlar (gipoplaziya, emal displaziyasi, dentin)
 Tish otilishining buzilishi (taʼsirlangan tishlar, tutilgan sut tishlari)
 Distopiya yoki individual tishlarning moyilligi (vestibulyar, ogʻiz, mezial, distal, baland, past holat; diastema, trema; transpozitsiya; tortoanomaliyalar; qattiq holat)

Ortodontiyada qoʻllanadigan harakat va kuch turlari 
Ortodontiyaning vazifalari tishlarning shakli va hajmini normallashtirish, jagʻning apikal asoslari, jagʻ suyaklarining oʻsishi va rivojlanishini toʻgʻrilash, okklyuzionni normallashtirish va qoʻzgʻatuvchi va abduktor mushaklarining optimal dinamik nisbatini yaratishdir. Ortodontiyaning yakuniy maqsadi yuz estetikasini yaxshilash va ideal oklüzyonu taʼminlashdir. Koʻpincha, bu maqsadlarga erishish uchun bir yoki bir nechta tishlarni sagittal, vertikal, transversal yoʻnalishlarda yoki bir vaqtning oʻzida bir nechta yoʻnalishda harakatlantirish kerak. Transversalda tish qismi kengayadi yoki torayadi. Sagittal yoʻnalishda tishlar mezial yoki distal tomonga siljiydi. Vertikal yoʻnalishda choʻzish (tish jagʻdan tashqariga chiqadi) yoki qisqartirish (tish jagʻga botadi) amalga oshiriladi. Shuningdek, tishning oʻz oʻqi atrofida aylanishi (burilish) ajralib turadi.

Tish harakatining ikki turi mavjud – korpusli va oblik-rotatsion. Tana harakati tish toji va ildizining bir vaqtning oʻzida bir xil yoʻnalishda harakatlanishini nazarda tutadi, yaʼni tishning toji va ildizi bir xil masofada harakat qiladi. Tishning oblik-aylanish harakati tish toji va ildizining turli masofalarda harakatlanishini oʻz ichiga oladi. Ildiz va tojga qoʻllanadigan kuchlar har xil.

Ortodontik davolash kuchni tishlarga, tishlarga, jagʻ suyaklariga va butun yuz skeletiga oʻtkazishga asoslangan. Bunda 3 ta asosiy komponent hisobga olinadi .

 Samarali kuch
 Taʼsir etuvchi kuchni qoʻllash nuqtasi
 Qoʻllab-quvvatlash

Ortodontiya mexanik taʼsir etuvchi, funktsional yoʻnaltiruvchi kuchlardan foydalanadi. Mexanik kuch birlamchi yoki ikkilamchi boʻlishi mumkin, bu toʻgʻridan-toʻgʻri strukturaviy oʻzgarishlarga olib keladi.

Anomaliyalarni tuzatish uchun rezina tortish koʻpincha taʼsir qiluvchi kuch sifatida ishlatiladi. Taʼsir qiluvchi kuchni qoʻllash joyiga qarab, kauchuk tortishning uch turi mavjud. Bu taʼsir birlamchi ogʻiz ichidagi kuchlarni bildiradi .

 Bitta tish boʻylab qoʻllanadi, bu sizga tishlarni tish boʻylab distal va mesial tomonga siljitish imkonini beradi.
 Maksillerlararo tortishish, tishlarning yuqori qatori distalga harakat qilganda, pastki qator mezial harakat qiladi.
 Yuqori tishlar qatori mezial, pastki qator distal tomonga harakat qilganda maksillerlararo tortish.

Koʻpincha bunday taʼsir turlarining kombinatsiyasiga ehtiyoj bor.

Anomaliyalarni tuzatish uchun ogʻizdan tashqari ikkilamchi mexanik kuchlar ham qoʻllanadi. Ogʻizdan tashqari kuchlar yuz kamonlari va iyak slinglari yordamida hosil boʻladi. Tayanch nuqtasi ogʻiz boʻshligʻidan tashqarida joylashgan boʻlib, bunday taʼsir usullari, harakatlanuvchi tishlardan tashqari, bosh suyagining suyak skeletiga taʼsir qilish imkonini beradi.

Oʻrtacha tishlarni harakatlantirish uchun quyidagi kuchlar talab qilinadi .

 Bir ildizli tishning moyil-aylanma harakati 50-70 g ni tashkil qiladi.
 Bir ildizli tishning tana harakati 70-90 g.
 Koʻp ildizli tishning tana harakati 90-150 g.
 Tish ildizi harakati uchun („moment“) 150 gs.
 Tish ekstruziyasi uchun 25 g.

Ushbu kuchlarning taʼsiri nafaqat ijobiy, balki salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligini hisobga olsak, taʼsir kuchini tanlash juda muhimdir. Hozirgi vaqtda uzoq muddatli oʻrta va kuchsiz kuchlarga ustunlik beriladi.

Diagnostika usullari

Klinik 
Klinik usullarga anamnezni olish, ogʻiz boʻshligʻini tekshirish, palpatsiya, perkussiya, zondlash, auskultatsiya kiradi.Ushbu usullar maxsus jihozlar yoki qimmat manipulyatsiyalarni talab qilmaydi, ammo ularsiz bemor uchun instrumental, ixtisoslashtirilgan diagnostika usullaridan qaysi biri koʻrsatilganligini aniqlash mumkin emas. .

 Homiladorlikning tabiati.
 Tugʻilganlar soni.
 Tugʻilganda chaqaloqning vazni.
 Oziqlantirish turi.
 Bolada uchraydigan kasalliklar.
 Sut tishlarining chiqish vaqti.
 Ularni yoʻqotish vaqti; sabablar – muddatidan oldin yoʻqotish tufayli.
 Bola yura boshlagan va gapira boshlagan yosh.
 Nafas olish turi (ogʻiz, burun).
 Yomon odatlarning mavjudligi (barmoq soʻrish, begona qattiq narsalar, tirnoqlarni tishlash)
 Tuprikni yutish usuli.
 Ilgari ortodontik davolash oʻtkazilganmi, agar shunday boʻlsa, qanday davolash.

Tekshiruv davomida shifokor bemorning quyidagi xususiyatlariga eʼtibor beradi .

 Jismoniy rivojlanish
 Qoʻl shakli
 Bosh shakli.
 Nazolabial va iyak burmalarining ekspressivligi
 Yuz konturlarining silliqligi
 Ogʻiz boʻshligʻi
 Alveolyar qism, lablar va iyakning chiqib ketishi
 Yuzning pastki qismini qisqartirish
 Yuz assimetriyasi

Palpatsiya paytida yumshoq toʻqimalar ham, steoartikulyar tizim ham tekshiriladi. Shifokor quyidagi fikrlarni hisobga oladi.

 Dudoqlarning mushak tonusi va ularning yumshoq toʻqimalarining qalinligi aniqlanadi.
 Temporomandibular boʻgʻinlar va tashqi eshitish yoʻllari paypaslanadi. Harakat yoki bosimni oʻzgartirganda sekin urish, ogʻriq, deformatsiya mavjudligiga eʼtibor qaratiladi.
 Keyin ogʻiz boʻshligʻi tekshiriladi. Shilliq qavat, yumshoq va qattiq tanglay, til va uning harakatchanligi, jagʻlarning shakli va tuzilishi, tishlarning soni va joylashishi, ogʻriq va deformatsiyalarning mavjudligi baholanadi.

Paraklinik 
Klinik tekshiruvni tugatgandan soʻng, ortodont tashxisni aniqlashtirish uchun instrumental tadqiqot usullariga murojaat qiladi. Bularga  kiradi:

 Jagʻning diagnostik modellarini oʻrganish
 Tishlar va yuzning fotosuratlarini oʻrganish
 Simmetroskopiya yordamida tishlar shaklini oʻrganish
 Sefalometriya (teleradiografiya yoki TRG)
 Elektromyotonometriya
 Rentgen tekshiruvi usullari
 Temporomandibular boʻgʻimning MRI

Paraklinik usullarning kombinatsiyasi anomaliyalarning joylashuvi va hajmini aniq aniqlash va ularni davolash taktikasini aniqlash uchun imkonini beradi.

Rentgen tekshiruvi usullari ichiga oladi. Ortopantomogramma yoki panoramali tasvir, lateral va frontal teleroentgenogrammani oʻz ichiga oladi.

Panoramali fotosurat koʻchiriladigan tishlarning periodontal holatini, tish kurtaklarining mavjudligi va sonini, tish ildizlarining shakllanish yoki rezorbsiya darajasini aniqlash imkonini beradi. Frontal telerentgenogramma koʻndalang(koʻndalang)yoʻnalishda jagʻ suyaklarining assimetriyasini aniqlashga imkon beradi;lateral telerentgenogramma ortodontlarga yuqori va pastki jagʻlarning mutlaq oʻlchamlari, ularning holatini (old yoki orqa) rivojlanmagan yoki haddan tashqari rivojlanishini baholashga imkon beradi.)bosh suyagining miya qismiga nisbatan, jagʻning oʻsish yoʻnalishi (vertikal yoki gorizontal), jagʻlar asosiga nisbatan kesma tishlarning moyillik burchaklari (protrusion yoki retrusion, yaʼni oldinga yoki orqaga), interinsizal. Burchak, uning pasayishi individual tishlarni olib tashlamasdan davolash uchun koʻrsatmalarni keskin kamaytiradi. Yuqoridagi barcha maʼlumotlar statistik jihatdan tasdiqlangan meʼyor maʼlumotlari bilan taqqoslanadi va sizga ortodontik davolanishni malakali rejalashtirish imkonini beradi.

Davolash usullari 
Hozirgi vaqtda koʻpchilik ortodontistlar sut tishlari oʻsishi boshlangan paytdan boshlab anomaliyalarni tuzatishni boshlash kerak degan fikrda. Buning sababi shundaki, bolalik davrida tuzatishning eng erta boshlanishi eng uzoq davom etadigan taʼsirga ega va suyak tuzilmalarining tez oʻsishi va toʻqimalarning elastikligi tufayli u qisqa vaqt ichida amalga oshirilishi mumkin. Ortodontiyaning samaradorligi bemorning yoshi va anomaliyaning tabiati bilan chegaralanadi. Shunday qilib, ortodontiya tishlar va tishlarning nisbiy holatini samarali oʻzgartirishi mumkin, ammo jagʻlar va yuz skeletining rivojlanishidagi anomaliyalarga samarali taʼsir koʻrsatishga qodir emas .

Ortodontiyada quyidagi davolash usullari qoʻllanadi :

 Uskuna
 Uskuna-jarrohlik
 Jarrohlik
 Funktsional (davolovchi gimnastika va boshqalar)

Davolash 2 bosqichdan iborat: faol va ushlab turish. Faol boʻlganda, anomaliya bevosita yoʻq qilinadi. Saqlash bilan olingan natija asboblarni olib tashlaganidan keyin barqaror remissiyani taʼminlash uchun birlashtiriladi. Shuni taʼkidlash kerakki, asboblar koʻpincha tish emaliga va periodontal kasalliklarga zarar etkazishi va keyinchalik turli tish kasalliklarini keltirib chiqarishi mumkin. Ushbu asoratlarning oldini olish uchun asboblarni oʻz vaqtida almashtirish va kerakli ish kuchini toʻgʻri hisoblash muhimdir.

Ortodontik asboblar 
Yuqorida aytib oʻtilganidek, ortodontiyadagi asboblar qoʻllab-quvvatlash nuqtalari va taʼsir qilish usullariga koʻra boʻlinadi. Quyidagi qurilmalar guruhlari ajralib turadi.

 Mexanik qurilmalar (faol) Qavslar, ushlagichlar .

 Ruxsat etilgan mexanik qurilmalar.
 Olinadigan mexanik qurilmalar.

 Funktsional qurilmalar (passiv)

 Olib boʻlmaydigan funktsional qurilmalar.
 Olinadigan funktsional qurilmalar.

Tadqiqotlarga koʻra, ortodontik asboblar MRI tasvirlarida artefaktlarni yaratishi mumkin, masalan, signal intensivligidagi buzilishlar yoki tekislikda anatomik asossiz boʻshliq tasvirlari.

Kompyuter tizimlari 
Ortodontiyada kompyuter diagnostika tizimlari va uch oʻlchovli tishlash modellari qoʻllangan va hozirda juda tez rivojlangan.

Shuningdek qarang 

 Qavslar
 Kappa
 Hizalagich
 Tutuvchi

Manbalar

Adabiyot