Armaniston togʻligi

Armaniston togʻligi — Gʻarbiy Osiyodagi uch togʻlikdan biri, asosan, butun Armaniston hududi va Gruziyaning janubiy qismini, qisman Turkiya va Eronni ishgʻol etgan. Armaniston togʻligi gʻarbda Kichik Osiyo togʻligiga, sharqda Eron togʻligiga qoʻshilib ketadi. Maydoni taxminan 400 ming km². Relyefi uchlamchi va toʻrtlamchi davrlarning lava tuf jinslaridan tuzilgan yassitogʻliklar, vulqon konuslari va tektonik botiqlardan iborat, bu botiqdarni burmali-palaxsali tizmalar ajratib turadi. Koʻpgina tizmalar bir qancha soʻngan vulkanlardan iborat. Eng yirik vulkanlari: Katta Ararat (5165 m), Sebelan (4821 m), Syupxan (4434 m). Xrom, mis, temir, toshkoʻmir, alunit va boshqalar foydali qazilmalari bor. Togʻlikdan Kura, Araks, Furot daryolari boshlanadi. Mineral buloqlar mavjud. Baʼzi bir botiklar koʻllar bilan band (Van, Sevan va hokazo). Eng katta botiqlari: Ararat, Arzirum, Tabriz va boshqalar Iqlimi subtropik, kontinental. Togʻlarda yiliga 300 — 800 mm, botiqlarda 150 — 300 mm yogʻin yogʻadi. Botiqlar quruq dasht va chala choʻllardan iborat, togʻ yon bagʻirlarining pastroq qismlarida keng bargli va igna bargli oʻrmonlar hamda butazorlar bor.

Geografiyasi 
Armaniston togʻligi gʻarbda Kichik Osiyo,
sharqda Eron togʻliklari, shimolda Katta Kavkaz, janubda Mesopotamiya
pastekisliklari bilan chegaralangan. Maydoni 400000 km2
atrofida. Togʻlik
tektonik tuzilishi, relef xususiyatlari, iqlimining kontinentalligi bilan
Kichik Osiyodan farq qiladi. Armaniston togʻligida Kichik Osiyo va Eron
togʻliklaridagiga nisbatan burmali togʻlar bir-biriga yaqin joylashgan va
oʻzaro tutashgan. Kars yassi togʻligidan boshqa keng ichki yassi togʻliklar
yoʻq. Qadimgi burmalar paleozoyda sodir boʻlgan. Kaynozoyda qaytadan
burmalanib, tizmalar va bukilmalar hosil qilgan. Asosiy relef tiplari
neogen va antropogenning lava-tuf jinslaridan tuzilgan tizmalar, togʻliklar,
platolar, vulkan konuslari va tektonik botiqlardan iborat. Botiqlar burmali-palaxsali tizmalar bilan oʻralgan. Tizmalarning koʻpchiligi qator soʻnggan vulkanlardan tashkil topgan. Eng yirik vulkanlari va baland choʻqqilari
Katta Ararat (5165 m), Sebelan (4821 m), Syupxan (4434 m), Jilo (4168
m), Aragas (4090 m), Kichik Ararat (3925 m), Kaputjux (3904 m) va
boshqalar.
Togʻlikning shimolida balandligi 3000-4000 m dan oshadigan Kichik
Kavkaz (Mesxet, Trialit, Shoxdogʻ, Qorabogʻ, Vardenin, Zangezur
tizmalari), Tolish togʻlari, janubida balandligi 2500-3500 m ga yetadigan
Sharqiy yoki Armaniston Tavr togʻlari, Kurdiston tizmalari joylashgan.
Togʻ tepaliklarida alp relef shakllari keng tarqalgan. Togʻoraligʻi botiqlari
orasida eng yiriklari Kolxida, Kura, Ararat, Arzirub, Tabriz va boshqalar
dengiz sathidan 100 m dan 2000 m gacha balandlikda joylashgan. Barcha
botiqlar aholining zichligi tufayli kuchli oʻzlashtirilgan, ayrimlari koʻllar
bilan band.
Armaniston togʻligining iqlimi subtropik, kontinental. Yer yuzasining
katta qismi baland boʻlganligi va togʻlik ustida antisiklon sharoiti vujudga
kelganligi tufayli qish sovuq boʻladi va uzoq davom etadi. Yanvarning
oʻrtacha harorati −15°S gacha tushadi. Yozi jazirama issiq, botiqlarda
iyulning oʻrtacha harorati +24°,+30°S ni tashkil etadi. Togʻ
yonbagʻirlarida va platolarida yozda moʻtadil issiq boʻlib, oʻrtacha harorat
+20°S dan oshmaydi. Kolxida va Kura botiqlarida, Lenkoran
pastekisligida qish oylarining harorati 0°S dan yuqori. Kura-Araks
pastekisligida yanvarning oʻrtacha harorati +1°,+3°S ga, Kolxida
pastekisligida +4°,+6°S ga teng. Togʻlarning baland choʻqqilarida harorat
yil davomida 0°S dan past boʻladi. Togʻ tizmalarining tashqi
yonbagʻirlarida yogʻin miqdori 1000 mm gacha yetadi. Lenkoran
pastekisligi va Tolish togʻ etaklarida bu koʻrsatkich 1200-1700 mm,
Kolxidada 1500-1800 mm ni tashkil etadi. Ichki hududlarning gʻarbida
yillik yogʻin miqdori 500-700 mm, sharqida 300-500 mm ga teng. Qor
chizigʻi 4200-4300 m balandlikdan oʻtadi.
Oʻlkaning shimol tomonga oqadigan daryolari Kaspiy va Qora dengiz
havzalariga, janub tomon oqadigan daryolari Fors qoʻltigʻi havzasiga
qaraydi. Armaniston togʻligidan Kura, Araks, Dajla, Frot kabi yirik
daryolar boshlanadi. Ular qorlar, muzliklar va yomgʻir suvlaridan toʻyinib,
bahorda va yozda toʻlib oqadi. Daryo suvlari qishloq xoʻjalik ekin
maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi. Armaniston togʻligida
uchraydigan tektonik koʻllar turli balandliklarda joylashgan. Ular orasida eng kattasi boʻlgan Urmiya (Rezaye) koʻli dengiz sathidan 1275 m
balandda joylashgan. Maydoni 5800 km2
, chuqurligi 15 m, suvining
shoʻrligi 150
/00 dan 23‰gacha koʻtariladi. Bahorda yogʻin koʻp paytida
koʻlning suv sathi koʻtarilib, qirgʻoq chizigʻi oʻzgaradi, qirgʻoqdagi
pastqam yerlarni suv bosadi. Kattaligi jihatidan ikkinchi oʻrinda Van koʻli
turadi. Uning balandligi 1720 m, maydoni 3764 km2
, chuqurligi 25 m,
suvining shoʻrligi 20‰. Sevan koʻlining balandligi 1900 m, maydoni 1400
km2
, chuqurligi 86 m. Sevanga 30 ga yaqin kichik daryolar kelib quyiladi
va undan Razdan daryosi oqib chiqadi. Kolxida pastekisligida qadimgi
lagunaning qoldigʻi boʻlgan Paleostomi koʻli bor.
Oʻlka iqlimi quruq kontinental boʻlganligi sababli togʻ, dasht va chala
choʻl landshaftlari keng tarqalgan. Katta-katta maydonlarni qoplagan och
tusli kashtan, qoʻngʻir, och tusli qoʻngʻir tuproqlarda dasht, chala choʻl
oʻsimliklari, kserofit butalar oʻsadi. Daryo vodiylarida butazorlar,
oʻtloqzorlar va qamishzorlar mavjud. Oʻrmonlar togʻ tizmalarining yogʻin
koʻproq tushadigan togʻ yonbagʻrida oʻsadi. Togʻ etaklari, botiqlar va
pastekisliklarda paxta, sholi, tamaki, bugʻdoy, makkajoʻhori ekiladi, sitrus
plantasiyalari, turli xil mevali bogʻlar va tokzorlar barpo etilgan.

Havolalar 
 Maʼlumotlar ombori 
 https://uz.wikipedia.org/wiki/G%CA%BBarbiy_Osiyo
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Armaniston
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Gruziya
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Turkiya
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Eron
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Kichik_Osiyo_tog%CA%BBligi
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Vulqon
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Ararat
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Kura

 https://uz.wikipedia.org/wiki/Araks
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Furot
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Sevan
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Arzirum
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Tabriz
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Van

Manbalar 

 T. V. Vlasova. Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)- Oʻqituvchi. T., 1981[1]
 X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI -Toshkent ,2021[2]
Kichik Osiyo yarimoroli
Geografiya
Togʻlar