Wisława Szymborska

Maria Wisława Anna Szymborska (Polyak tilida: [viˈswava ʂɨmˈbɔrska]; 1923-yil 2-iyul — 2012-yil 1-fevral) polshalik shoir, essenavis, tarjimon va 1996-yil adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti laureati edi. Prowent (hozirgi Kornikning bir qismi boʻlgan hudud) da tugʻilgan, u umrining oxirigacha Krakovda yashagan. Garchi uning oʻzi „Niektórzy lubią poezję“ (Baʼzilarga sheʼriyat yoqadi) sheʼrida „ehtimol ming kishidan ikkitasiga sheʼriyat yoqar“ deb yozgan boʻlsa ham, Polshada Szymborskaning kitoblari sotuvi mashhur nasr mualliflarining kitoblari bilan raqobatlashadigan darajaga yetdi.

Szymborska 1996-yilda „Inson voqeligining parchalarida tarixiy va biologik kontekstni kinoyaviy aniqlik bilan yoritishga imkon beradigan sheʼriyat uchun“ adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan. Shunday keyin u xalqaro miqyosda ham tanildi. Uning asarlari ingliz va koʻplab Yevropa tillariga, shuningdek, arab, ibroniy, yapon, fors va xitoy tillariga ham tarjima qilingan.

Hayoti 

Wisława Szymborska 1923-yil 2-iyulda Polshaning Prowent shahrida (hozirgi Polshaning Kornik hududida) Wincenty Szymborski va Anna (Rottermund) Szymborska oilasida tugʻilgan.Uning otasi oʻsha paytda polshalik vatanparvar va xayriya homiysi graf Wladislav Zamoyskiyning ish boshqaruvchisi edi. 1924-yilda Zamoyskiy vafotidan soʻng uning oilasi Torunga, 1931-yilda esa Krakovga koʻchib oʻtdi, u yerda shoira 2012-yil boshida vafot etgunigacha yashab ijod qildi.

1939-yilda Ikkinchi jahon urushi boshlanganda u yer osti sinf xonalarida oʻqishni davom ettirdi. 1943-yildan boshlab u temir yoʻl xodimi boʻlib ishladi va Germaniyaga majburiy mehnat uchun deportatsiya qilinmaslikka muvaffaq boʻldi. Shu vaqt ichida uning rassom sifatidagi faoliyati ingliz tilidagi darslik uchun rasmlar tayyorlash bilan boshlandi. U shuningdek, hikoyalar va vaqti-vaqti bilan sheʼrlar yozishni boshladi. 1945-yilda u Krakovdagi Jagiellonian universitetida sotsiologiyaga yoʻnalishiga oʻtishdan oldin polsha adabiyotini oʻrganishni boshladi. U yerda u mahalliy yozuvchilar davrasiga qiziqa boshladi va Czesław Miłosz bilan boʻlgan uchrashuvi unga kuchli taʼsir qildi. 1945-yil mart oyida u oʻzining birinchi „Szukam słowa“ („Soʻzlarni qidiryapman“) sheʼrini „Dziennik Polski“ kunlik gazetasida nashr etdi. Uning sheʼrlari bir necha yillar davomida turli gazeta va davriy nashrlarda chop etilishida davom etdi. 1948-yilda u moliyaviy ahvoli yomon boʻlganligi sababli diplom olmasdan oʻqishni tashladi; Xuddi shu yili u shoir Adam Wlodekga turmushga chiqdi. 1954-yilda esa, ajrashdi. Ular 1986-yilda Wlodek vafot etguniga qadar bir-birlari bilan doʻstdona munosabatda boʻlishdi. Ularning farzandlari boʻlmagan. Turmush hayoti davrida u ikki haftada bir marta chiqadigan taʼlim jurnalida kotib, shuningdek, rassom boʻlib ishlagan. Uning birinchi kitobi 1949-yilda nashr etilishi kerak edi, lekin u „sotsialistik talablarga javob bermagani“ uchun senzuradan oʻtmadi.

Szymborska oʻz faoliyatining boshida Polsha Xalq Respublikasining (PRL) rasmiy mafkurasiga sodiq boʻlib, 1953-yilda shou sudida xiyonatda ayblangan polshalik ruhoniylarni qoralagan mash’um siyosiy petitsiyaga imzo chekdi. Uning dastlabki asarlari sotsialistik mavzularni qoʻllab-quvvatlagan, bu uning „Dlatego żyjemy“ debyut toʻplamida ham oʻz aksini topgan, toʻplamdan „Lenin“ va Krakov yaqinida Stalinistik sanoat shaharchasi qurilishi haqida „Młodzieży budującej Nową Hutę“ („Nova Huta qurayotgan yoshlar uchun“) sheʼrlari oʻrin olgan. U boshqaruvdagi Polsha Birlashgan ishchilar partiyasiga aʼzo boʻldi.

Dastlab rasmiy partiya chegarasiga yaqin boʻlgan boʻlsa-da, Polsha Kommunistik partiyasi stalinchi kommunistlardan „milliy“ kommunistlar safiga oʻtishi bilan Szymborska sotsialistik mafkuradan uzoqlashdi va avvalgi siyosiy faoliyatidan voz kechdi. 1966-yilgacha u Kommunistik partiyani rasman tark etmagan boʻlsa-da, dissidentlar bilan aloqa oʻrnatishni boshladi. 1957-yilda u oʻzi hissa qoʻshgan Parijdagi nufuzli muhojirlar jurnali Kultura muharriri Jerzyi Giedroyc bilan doʻstlashdi. 1964-yilda u kommunistlar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan The Times gazetasiga mustaqil ziyolilarga qarshi norozilik namoyishiga qarshi chiqdi va buning oʻrniga soʻz erkinligini talab qildi.

1953-yilda Szymborska Życie Literackie (Adabiy hayot) adabiy taqriz jurnali xodimlariga qoʻshildi va u yerda 1981-yilgacha ishlashni davom ettirib, 1968-yildan boshlab Lektury Nadobowiązkowe nomli taqrizlar ruknini olib bora boshladi. Uning bu davrdagi koʻplab esselari keyinchalik kitob holida nashr etilgan. 1981-yildan 1983-yilgacha u Krakovda joylashgan NaGlos (Baland ovoz) oylik davriy nashrining muharriri boʻlgan. 1980-yillarda u oʻzining muxolif faoliyatini kuchaytirib, „Stanczykowna“ taxallusi ostida davriy „Arka“ nashriga, shuningdek, „Kultura“ ga oʻz hissasini qoʻsha boshladi . 1990-yillarning boshida Gazeta Wyborcza da chop etilgan sheʼri bilan u sobiq kommunistlarni hokimiyatga qaytargan birinchi kommunistik boʻlmagan hukumatga ishonchsizlik votumini qoʻllab-quvvatladi. Szymborska tirikligida nashr etilgan soʻnggi toʻplam „Dvukropek“ Polshaning „Gazeta Wyborcza“ oʻquvchilari tomonidan 2006-yilning eng yaxshi kitobi deb tan olindi. U shuningdek, fransuz adabiyotini polyak tiliga, xususan, barokko sheʼriyati va Fransiya diniy urushlari davridagi Gugenot askar-shoiri Agrippa d’Aubigne asarlarini tarjima qilgan. Germaniyada Szymborska oʻzining tarjimoni Karl Dedecius bilan yaqin hamkorlikda ishlab, u yerda oʻz asarlarini ommalashtirish uchun koʻp ishlarni amalga oshirgan.

Oʻlim va soʻngi asarlari 
Szymborska 2012-yilda 88 yoshida Krakovdagi uyida, uyqu ichida, doʻstlari va qarindoshlari qurshovida oʻpka saratonidan vafot etdi. U vafot etishidan avval ham yangi sheʼrlar ustida ishlayotgan edi, lekin oxirgi sheʼrlarini oʻzi xohlagan tarzda nashr eta olmadi. Uning soʻnggi sheʼri 2012-yilda nashr etilgan boʻlib, 2013-yilda uning adabiy merosi sharafiga Wisława Szymborska mukofoti taʼsis etildi.

Mavzular 
Szymborska falsafiy mavzular va fikrlarni yoritishda istehzoli aniqlik, paradoks, qarama-qarshilik va kinoya kabi adabiy vositalardan tez-tez foydalangan. Uning koʻp sheʼrlarida urush va terrorizm tasvirlangan. U Marhum sohibining boʻsh xonadonida qolib ketgan mushuk kabi gʻayrioddiy nuqtai nazarlardan foydalanib yozgan. Uning ijodi 350 tadan kamroq sheʼr jamlangan toʻplamlardan iborat. „Nega bunchalik kam sheʼrlar chop etdingiz“, degan savolga u „Chunki, uyimda axlat qutisi bor“, deb javob bergan.

Pop janri madaniyati 
Szymborskaning „Buffo“ sheʼri 1985-yilda Barbara Maria Zakrzewska-Nikiporczyk tomonidan qoʻshiqqa aylantirilgan.

Uning „Love at First Sight“ sheʼri Takeshi Kaneshiro va Gigi Leung ishtirokidagi "Turn Left, Turn Right" filmida foydalanilgan. Krzysztof Kieślovskining „Three Colors: Red“ filmi ham „Love at First Sight“ sheʼridan ilhomlanib suratga olingan.

Hayotining soʻnggi yilida Szymborska polshalik jazz trubachi Tomas Stańko bilan hamkorlikda ishlagan edi. Tomas oʻzaro hamkorlik va idojkorning sheʼriyatidan ilhomlangan holda oʻzining „Wislawa“ (ECM, 2013) qoʻshigʻini uning xotirasiga bagʻishladi.

Szymborskaning „People on the Bridge“ sheʼri asosida Beata Poznyak film suratga oldi Film butun dunyo boʻylab va New-Delhi kinofestivalida namoyish etildi. Mukofot sifatida u Hindistonning 18 shahrida yana 36 marta namoyish etiladigan boʻldi.

Major works 

 1952: Dlatego żyjemy („Thatʼs Why We Are All Alive“)
 1954: Pytania zadawane sobie („Questioning Yourself“)
 1957: Wołanie do Yeti („Calling Out to Yeti“)
 1962: Sól („Salt“)
 1966: 101 wierszy („101 Poems“)
 1967: Sto pociech („No End of Fun“)
 1967: Poezje wybrane („Selected Poetry“)
 1972: Wszelki wypadek („Could Have“)
 1976: Wielka liczba („A Large Number“)
 1986: Ludzie na moście („People on the Bridge“)
 1989: Poezje: Poems, bilingual Polish-English edition
 1992: Lektury nadobowiązkowe („Non-required Reading“)
 1993: Koniec i początek („The End and the Beginning“)
 1996: Widok z ziarnkiem piasku („View with a Grain of Sand“)
 1997: Sto wierszy — sto pociech („100 Poems — 100 Happinesses“)
 2002: Chwila („Moment“)
 2003: Rymowanki dla dużych dzieci („Rhymes for Big Kids“)
 2005: Dwukropek („Colon“)
 2009: Tutaj („Here“)
 2012: Wystarczy („Enough“)
 2013: Błysk rewolwru („The Glimmer of a Revolver“)

Sovrinlar va mukofotlar 

 1954: The City of Kraków Prize for Literature
 1963: The Polish Ministry of Culture Prize
 1974: Knightʼs Cross of the Order of Polonia Restituta
 1990: Kościelski Award
 1991: Goethe Prize
 1995: Herder Prize
 1995: Honorary Degree of the Adam Mickiewicz University (Poznań)
 1996: The Polish PEN Club prize
 1996: Nobel Prize in Literature
 1996: Person of the Year by Wprost
 1997: Honorary Resident of the Royal Capital City of Kraków
 2005: Gold Medal for Merit to Culture — Gloria Artis
 2011: Order of the White Eagle

Taqrizlar 

 1998 Boston Review: Poems — New and Collected 1957-1997 by Francis Padorr Brent
 2001 The New Republic: „Miracle Fair: Selected Poems of Wislawa Szymborska“ by Ruth Franklin
 2006 The Christian Science Monitor: A fascinating journey with two women poets by Elizabeth Lund
 2006 Moondance magazine: Stories/Poems. Plain and Simple. — Mapping the Words of Wislawa Szymborska on Her Latest Book, Monologue of a Dog by Lys Anzia 
 2006 Sarmatian Review: Wislawa Szymborskaʼs 'Conversation With a Stoneʼ — An Interpretation by Mary Ann Furno 
 2006 Words Without Borders: Monologue of a Dog — New Poems of Wislawa Szymborska by W. Martin
 2015 All roads will lead you home Poetic Alchemy: Wislawa Szymborskaʼs Map: Collected and Last Poems by Wally Swist [vacpoetry.org/journal/]

Yana qarang 

 List of female Nobel laureates
 List of Nobel laureates in Literature
 List of Polish Nobel laureates
 List of Polish-language poets
 Wisława Szymborska Award
 Polish Writers on Writing featuring Wislawa Szymborska. Edited by Adam Zagajewski (Trinity University Press, 2007).

Havolalar 

Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari
2012-yilda vafot etganlar
1923-yilda tugʻilganlar
Ayollar Nobel mukofoti laureatlari