U Thant

U Tan (, ; 22.1.1909 – 25.11.1974) – Birmalik diplomat, BMTning 3-bosh kotibi (1962-yildan 1971-yilgacha).

Biografiyasi 
Birmaning Pantanau shahrida oʻrtacha boy er egalari va guruch savdogarlari oilasida tugʻilgan. Toʻrt oʻgʻilning toʻngʻichi. Uning Kalkuttada tahsil olgan otasi Po Xnit bu shaharda ingliz tilida yaxshi gaplasha oladigan yagona odam edi. Birma tadqiqot jamiyatining asoschisi boʻlgan va Rangunda „Thuriya“ („Quyosh“) gazetasini yaratishga yordam bergan. Uning oila aʼzolari etnik bamarlar va dindor buddistlar boʻlishgan.

Po Xnit turli Amerika va Britaniya kitoblaridan iborat shaxsiy kutubxonani toʻplagan va farzandlarida kitob oʻqish odatini oʻstirgan. Natijada, Tant oʻquvchiga aylandi va uning maktabdagi doʻstlari unga „Faylasuf“ laqabini berishdi. Oʻqishdan tashqari, u turli xil sport turlarini, jumladan, piyoda yurish, suzish va chinlon oʻynashni yoqtirardi. Pantanawdagi Milliy oʻrta maktabga bordi. Oʻn bir yoshida Tan 1920-yilgi Universitet qonuniga qarshi ish tashlashlarda qatnashdi. U jurnalist boʻlishni orzu qilgan va Birma Boy Skautlar Ittifoqi jurnaliga maqola yozib, oilani hayratda qoldirgan. Tan oʻn toʻrt yoshga toʻlganda, otasi vafot etdi va bir qator meros nizolari moliyaviy qiyinchiliklarga duchor boʻldi.

Otasining oʻlimidan soʻng, Tan toʻrt yillik oʻqishni tamomlay olmasligiga ishondi va 1926-yilda Rangun universitetida ikki yillik oʻqituvchilik sertifikati uchun ishladi. Toʻngʻich oʻgʻil sifatida oila oldidagi farzandlik burchi va mas’uliyatini bajarishi kerak edi. Universitetda Tan, boʻlajak Bosh vazir Nu bilan birgalikda DGE Hall qoʻmitasida tarixni oʻrgangan. Nuga uzoqdagi qarindoshi Tanga gʻamxoʻrlik qilishni aytdi va ular tez orada yaqin doʻst boʻlishdi. Tan universitet falsafiy uyushmasining kotibi va adabiy munozaralar jamiyatining kotibi etib saylandi. Rangunda Tan muntazam ravishda hissa qoʻshgan The Birma Book Club va The World of Books jurnalining asoschisi JS Furnivall bilan uchrashdi. Yaxshi lavozimni vaʼda qilgan Furnivall Tanni toʻrt yillik universitet kursini tugatib, davlat xizmatiga kirishga undadi, ammo Tan rad etdi. Sertifikatni qoʻlga kiritgandan soʻng, 1928-yilda oʻrta maktabda katta oʻqituvchi sifatida dars berish uchun Pantanavga qaytib keldi. U muntazam ravishda maqolalar yozgan va tarjima tanlovlarida qatnashgan.

1931-yilda Tant Birma oʻqituvchilari uchun imtihonda birinchi oʻrinni egalladi va yigirma besh yoshida maktab direktori boʻldi. Tanning taklifiga koʻra, uning doʻsti Nu maktablarning mahalliy boshligʻi lavozimini egalladi. Tan muntazam ravishda „Thilava“ taxallusi ostida bir nechta gazeta va jurnallarga oʻz hissasini qoʻshgan. Millatlar Ligasi haqidagi kitoblarni tarjima qilgan. Uning asosiy kumirlari ser Stafford Cripps, Sun Yat-sen va Mahatma Gandi edi.

Ikkinchi jahon urushi paytida yaponlar Birmani bosib oldi. Taʼlimni qayta tashkil etish qoʻmitasiga rahbarlik qilish uchun Tanni Rangunga olib kelishdi. Biroq, Tan Pantanavga qaytib keldi. Pantanava oʻrta maktablarida yapon tilini oʻqitish majburiy holga keltirilgach, Tan buyruqlarga qarshi chiqdi va kuchayib borayotgan antiyapon harakatlari bilan hamkorlik qildi.

1948 yilda Birma Buyuk Britaniyadan mustaqillikka erishdi . Nu yangi mustaqil Birmaning bosh vaziri boʻldi va 1948 yilda Tantni radioeshittirish direktori etib tayinladi. Bu vaqtga kelib fuqarolar urushi boshlangan edi. Karen qoʻzgʻoloni boshlandi va Tant tinchlik uchun muzokaralar olib borish uchun Karen lagerlariga borish uchun oʻz hayotini xavf ostiga qoʻydi. Muzokaralar buzildi va 1949 yilda oldinga siljigan isyonchilar uning tugʻilgan shahrini, shu jumladan uyini yoqib yuborishdi. Qoʻzgʻolonchilar orqaga zarba berishdan oldin frontni poytaxt Rangunga toʻrt milya masofaga surib qoʻyishdi. Keyingi yili Tant Birma hukumatining Axborot vazirligiga kotibi etib tayinlandi. 1951 yildan 1957 yilgacha Tant bosh vazirning kotibi boʻlib, U Nu uchun nutqlar yozgan, chet elga sayohatlarini uyushtirgan va chet ellik mehmonlar bilan uchrashgan. Bu butun davr mobaynida u U Nuning eng yaqin ishonchli va maslahatchisi edi. 

Xalqaro konferentsiyalarda ishtirok etgan va 1955-yilda Indoneziyada qoʻshilmaslik harakatining paydo boʻlishiga olib kelgan Bandung konferentsiyasining kotibi boʻlgan. 1957-yildan 1961-yilgacha Birmaning Birlashgan Millatlar Tashkilotidagi doimiy vakili boʻlgan. Jazoir mustaqilligi boʻyicha muzokaralarda faol ishtirok etgan. 1961-yilda Tan BMT Kongo komissiyasining raisi etib tayinlandi. Birma hukumati unga Pyidaungsu Sithu buyrugʻi bilan „Maha Thray Sithu“ unvonini berdi.

1961-yil sentabrida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Dag Hammarskjold Kongoga ketayotgan samolyot halokatida halok boʻldi. Ikki hafta ichida Amerika Qoʻshma Shtatlari va Sovet Ittifoqi Tanni Hammarsheldning qolgan muddatiga Bosh kotib vazifasini bajaruvchi etib tayinlashga kelishib oldilar. Biroq, ikki qudratli davlat uning tayinlanishi tafsilotlari ustida yana toʻrt hafta bahslashdi. 1961-yil 3-noyabrda Xavfsizlik Kengashi 168-rezolyutsiyada Tanni tavsiya qildi. Bosh Assambleya Tanni 1963-yil 10-aprelda tugaydigan vakolat muddatiga tayinlash uchun bir ovozdan ovoz berdi.

Oʻzining birinchi muddatida Kuba raketa inqirozini bartaraf etish va Kongodagi fuqarolar urushini tugatishdagi roli uchun keng hurmatga sazovor boʻldi.

Tan 1966-yilda ikkinchi muddatga saylanmasligini eʼlon qildi. 1966-yil 2-dekabrda Bosh Assambleya Xavfsizlik Kengashining bir ovozdan tavsiyasiga binoan Tanni 1971-yil 31-dekabrgacha muddatga qayta tayinladi. Oʻzining ikkinchi muddati davomida oʻnlab yangi Osiyo va Afrika davlatlarining BMTga kirishini nazorat qildi va Janubiy Afrikadagi aparteidga qatʼiy qarshi chiqdi. BMTning rivojlanish va atrof-muhitni muhofaza qilish agentliklari, fondlari va dasturlarini (BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP), BMT universiteti, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Savdo va Taraqqiyot Konferensiyasi, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim va Tadqiqot Instituti (UNITAR) va BMT Atrof-muhit dasturi) bajarilishini nazoratga oldi. Arab davlatlari va Isroil oʻrtasidagi Olti kunlik urush, Praga bahori va undan keyin Sovet Ittifoqining Chexoslovakiyaga bostirib kirishi, Bangladeshning tugʻilishiga olib kelgan Hindiston-Pokiston urushi davrida bosh kotib lavozimida boʻlgan.

1971-yil 23-yanvarda Tan „hech qanday sharoitda“ uchinchi muddatga Bosh kotib boʻla olmasligini qatʼiyan eʼlon qildi. Yangi bosh kotib saylovida har bir nomzodga veto qoʻyilganidan soʻng, Kurt Valdxaym uchinchi turda gʻalaba qozondi. AQSh, Buyuk Britaniya va Xitoy veto qoʻyishni muvofiqlashtira olmadi va barchasi betaraf qoldi.

Nafaqaga chiqqanidan soʻng, Tan Adlai Stivenson nomidagi xalqaro munosabatlar institutining katta ilmiy xodimi etib tayinlandi. Hayotining soʻnggi yillarini haqiqiy global hamjamiyatni rivojlantirish, bosh kotiblik davrida ilgari surishga harakat qilgan boshqa umumiy mavzularni yozish va himoya qilish bilan oʻtkazdi. Bosh kotib sifatida ishlagan Tan Bronks shtatidagi Riverdeyl shahrida, Palisade va Duglas prospektlari orasidagi 232-koʻcha yaqinidagi mulkda yashagan. 1974-yil 25-noyabrda Nyu-York -Presviterian kasalxonasida oʻpka saratonidan vafot etdi.

Manbalar