yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Sklerodermiya

Sklerodermiya (sklero... va derma) — terining qotib qolishidan iborat kasallik. Kollagen kasalliklar guruhiga xos. S.ning cheklangan (oʻchokli), diffuz (tarqalgan), sistemali turlari bor. Oʻchoqli S. pilakcha shaklida, yoʻl-yoʻl va yuzaki boʻlishi mumkin. Pilakcha shaklli S.da terining turli joyida qizgʻish, dumaloq yoki uzunchoq dogʻlar yuzaga keladi. Keyinchalik ular qotib, teri sargʻimtir tusga kiradi va undagi tuklar toʻkilib ketadi. Bu davrda bemor hech qanday ogʻriq sezmaydi. Bir necha oy yoki yildan soʻng terining qotgan joyi atrofiyalanadi. Yoʻl-yoʻl S.da yuz va qoʻloyoq terisi zararlanadi. Koʻproq bolalarda uchraydi. Yuzaki S. ayollarda koʻp kuzatiladi, bunda koʻkrak, orqa va jinsiy aʼzolar terisida mayda, qattiq, koʻkishoq dogʻlar paydo boʻlib, keyin teri yuzaki atrofiyaga uchraydi. Tarqalgan S.da yuz, qoʻloyoq, tana va boshqa terisi shishib, qattiqlashadi, atrofiyalanadi. Bemorning yuzi mumdek qotib turadi, barmoklari qarakatlanmaydi, Sistem al i S. (sistemali avj oluvchi skleroz)da organizmning barcha biriktiruvchi toʻqimalari va mayda tomirlarda sklerotik oʻzgarishlar yuz beradi. S.ga teztez sovqotish, jismoniy, ruhiy shikastlanish va boshqa sabab boʻladi. Organizm biriktiruvchi toʻqimalari mikrotsirkulyasiyasi va funksiyasiningoʻzgarishi kasallikning avj olishiga imkon beradi. Kasallik sekinasta, qoʻloyoq tomirlarining spazmi (tortishishi), umumiy harakatning cheklanishi, boʻgʻimlarning ogʻrishi va terining zararlanishi bilan boshlanadi. Kasallik oraliq toʻqima va ichki aʼzolar tomirlariga oʻtganda, oʻpka, yurak va hokazo faoliyati buziladi.

Davos i. Kortikosteroidlar, tomir kengaytiruvchi moddalar, fizioterapiya, shuningdek, sanatoriylarda davolanish buyuriladi.

Adabiyot 
 Arifov S, Eshboyev E., Teri va tanosil kasalliklari, T., 1996.
 Yoqubova M.A., Muhammadjonova L.A. “KOLLAGENOZLAR” (Tibbiyot oliy oʻquv yurtlari davolash, tibbiy pedagogika, pediatriya va stomatologiya fakultetlari 4-kurs talabalari uchun oʻquv qoʻllanma) Andijon – 2018, 102 b.
Skleroz

Skleroz ( — yoqilgan. qattiqlashuv) — organlarning funktsional toʻqimasini zich biriktiruvchi toʻqima bilan almashtirish. Skleroz mustaqil kasallik emas, balki boshqa asosiy kasallikning namoyon boʻlishi sifatida xizmat qiladi.

Sklerozning sabablari turli xil boʻlishi mumkin: yalligʻlanish, qon aylanishining buzilishi, metabolik kasalliklar, yoshga bogʻliq oʻzgarishlar va boshqalar.

Patologik sharoitda qon tomirlari devorlarida (ateroskleroz), yurakda (kardioskleroz), buyrakda (nefroskleroz), oʻpkada (pnevmoskleroz), suyaklarda (osteoskleroz, melorheostoz) va boshqa organlar va toʻqimalarda sklerotik oʻzgarishlar rivojlanadi.

Markaziy asab tizimi butunlay neyroektodermadan qurilganligi sababli, unda biriktiruvchi toʻqima elementlari mavjud emas (qon tomirlarining bazal membranasi bundan mustasno), shuning uchun nevropatologiyada skleroz tarixiy nomga koʻra glioz deb ham ataladi — glia oʻlik asab toʻqimasini almashtiradi. Soʻzlashuv nutqida „skleroz“ odatda qarilik bilan bogʻliq boʻlgan xotira buzilishi deb ataladi. Ehtimol, bu soʻzning maʼnosi „miya aterosklerozi“ tushunchasidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Yoshga bogʻliq oʻzgarishlar tufayli keksa odamlarga xos boʻlgan tibbiy holat.

Birlamchi (diffuz, gipoksik) va ikkilamchi (almashtiruvchi, postnekrotik) skleroz mavjud.

Sklerozga misollar:

 Koʻp skleroz
 Ateroskleroz
 Amyotrofik lateral skleroz
 Otoskleroz
 Siroz
 Idiopatik fibrozlovchi alveolit
 Skleroderma
 Meloreostoz
 Tuberoz skleroz
 Lobar skleroz, yana bir nomi Pik kasalligi deb ataladi.
 Inkapsulyatsiya

Shuningdek eʼtibor bering 

 Qarilik sklerozi
 Fibroz

Eslatmalar 

Patologik anatomiya
Patogenez
Skleroz
Skopye universiteti

Skopye universiteti, Kirill va Mefodiy nomidagi Skopye universiteti — Makedoniyadagi eng yirik universitet. 1949-yil tashkil etilgan. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi, meʼmorlik, iqtisodiyot, huquq, elektromexanika, tibbiyot, adabiyot, tabiiy fanlar va matematika, texnologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 28 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 500 mingdan ortiq asar bor.

Makedoniyadagi universitetlar
Walter Scott

SKOTT (Scott) Valter (1771.15.8, Edinburg — 1832.21.9, Abbotsford) — ingliz yozuvchisi, tarixiy roman janrining asoschisi. 1799-yildan Selkirk grafligida sherif, 1806-yildan sud kotibi boʻlib ishlagan. Ilk asari — „Ivan oqshomi“ (romantik ballada, 1800). Shotland xalq balladalarini toʻplab, 3 jildli  toʻplamini (1803) nashr etgan. Skott 9 ta doston, 26 ta roman, bir nechta qissa hamda adabiytanqidiy va tarixiy asarlar muallifidir.

Skottning 1745-yilda Angliyada roʻy bergan tarixiy voqea — yakobitlar qo'zgʻoloniga bagʻishlangan „Ueverli“ romani (1814) unga katta shon-shuhrat keltirgan. Skottning romanlari orasida shotland xalqi hayotidan olingan „Puritanlar“ (1816) va „Rob Roy“ (1—3-jildlar, 1818) asarlari alohida ahamiyatga ega. Agar 1 romanida 1660-yilda tarix sahnasiga qayta chiqqan styuartlar sulolasiga qarshi 1679-yilda koʻtarilgan qoʻzgʻolon tasvirlangan boʻlsa, „Rob Roy“ asarida „shotland Robin Gudi“ — xalq qasoschisi obrazi yaratilgan. Skottning romanlaridagi Ueverli va Rob Roy obrazlari, garchand markaziy qahramonlar hisoblansalar-da, aslida bir-birlari bilan kurashayotgan turli siyosiy kuchlarni oʻzaro bogʻlovchi koʻprik vazifasinigina bajaradilar.

1819-yildan keyin Skottning ijodida roʻy bergan siljish natijasida yozuvchi asarlarining mavzu doirasi ancha kengaygan. Skott Angliya, Fransiya, Oʻrtayer dengizi mintaqasidagi mamlakatlar hayotiga ham murojaat etgan. Oʻrtayer dengizi tevaragida yashovchi xalqlar hayoti Skottning "Tumor" (1825) va „Graf Robert Parijli“ (1832) romanlarida oʻz ifodasini topgan. Angliyaning 12-asr oxiridagi, Fransiyaning Lyudovik XI davridagi tarixi bilan boglik voqealar esa "Ayvengo" (1—3j.lar, 1820), „Kenilvort“ (1—4-jildlar, 1823), „Vudstok“ (1-3-jildlar, 1826), „Pert guzali“ (1828) romanlarida katta mahorat bilan talqin qilingan. Soʻnggi asarlari tarixiy roman janrining shoh namunalari hisoblanadi. Skottning bu asarlarida Angliya va Shotlandiyada yagona milliy davlatning tashkil topish jarayonini kuzatish bilan birga (masalan, „Ayvengo“ asarida) jamiyatdagi turli qatlamlarning maishiy va maʼnaviy hayotini tasvirlashga (masalan, „Kenilvort“ asarda) katta eʼtibor bergan.

Skottning 20-yillar ijodida tanqidiy realizm ruhidagi „Sent Ronan soylari“ (1-3-jildlar, 1824) romanidan tashqari, tarixiy va tarixiy-adabiy mavzudagi „Napoleon Bonapart hayoti“ (1-9-jildlar, 1827), „Shotlandiya tarixi“ (1-3-jildlar, 1830), „Lord Bayronning oʻlimi“ (1825) singari asarlari muhim oʻrin egallaydi. Skott tarixiy roman janrining qonun-qoidalarini ham joriy etgan. Skott boshlab bergan tarixiy roman janri 19-asrning 2-yarmida Yevropa, 20-asr boshlarida Osiyo xalqlari adabiyotida keng rivoj topdi. Uning ayrim hikoyalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Sobraniye sochineniy, t. 1—20. M.L., 196065.

Adabiyot 
 Pirson X., Valter Skott, M.. 1983.

Britaniyalik tarixchilar
Britaniyalik yuristlar
Myron Scholes

SKOULS (Scholes) Mayron (1941, AQSH, Kaliforniya shtati) — amerikalik iqtisodchi. Chikago universitetida iqtisodiyot doktori (1969), Stanford universiteti professor F. Blek bilan hamkorlikda fond bozorida aksiyadorlar opsioni qiymatini anik/gashning prinsipial yangi usulini ishlab chikdi. Bu usul koʻpgina sohalarda iqtisodiy parametrlarni baholashga yangicha yondashuvlarga, shuningdek, moliya dastaklarining yangi tiplarini yaratish va jamiyatda tavakkalchilikni tartibga solishning yanada samaraliroq usulini qoʻllashga imkoniyat yaratdi. Nobel mukofoti laureati (Robert Merton bilan birgalikda; 1997).

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar
Yashayotgan insonlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Slanetslar

Slanetslar — turli xil tarkibdagi metamorfik togʻ jinslari. Tarkibiga kiruvchi jinslar deyarli parallel holda joylashgan choʻziq yoki varaqsimon minerallar majmuidan iborat boʻlgani uchun yupqa varaqlarga oson ajraladi. Regional metamorfizm darajasiga koʻra, slanetslar 2 yirik guruhga ajratiladi: kuchsiz metamorflashgan togʻ jinslari — gilli slanetslar va chuqur metamorflashgan kristalli slanetslar Gilli slanetslar koʻproq gilli minerallar, gidroslyudalar, baʼzan montmorillonitdan tarkib topgan boʻladi. Kristalli slanetslar orasida tarkibidagi minerallar (slyudalar, amfibollar, dala shpatlari va kvars)ga koʻra, slyudali slanetslarga (biotitli, muskovitli, baʼzan paragonitli) ajratiladi; bu slanetslarda dala shpatlari va kvarsning ortishi bilan gneyslarga, amfibolitli slanetslarda amfibolshyalarga aylanadi. Baʼzan kristalli slanetslar tarkibidagi nisbatan kam uchraydigan mineral nomi bilan ataladi: granitli, stavrolitli, kainitli slanetslar va hokazo. Fillitlar, xloritli S. va yashil S. gilli va kristalli slanetslar oraligʻidagi togʻjinslaridir, yuzaroq chuqurliklarda yashilslanets fatsiya deb ataladigan sharoitda metamorfizmga uchragan, ularning tarkibida, slyudalardan tashqari, yashil rangli minerallar (xlorit, epidot va turli amfibollar) koʻp. Yashil slanetslar choʻkindi va vulkan jinslaridan hosil boʻladi. Mukammal qavatqavatlangan gilli slanetslar tomlarni yopishda ishlatiladi. Gneyslarga yaqin boʻlgan kristalli slanetslardan kurilish materiali, olovbardosh mahsulotlar i. ch.da xom ashyo sifatida foydalaniladi. Organik moddalar bilan boyigan gilli slanetslar yonuvchi slanetslar sifatida qoʻllanadi. Qora rangli va tarkibida vanadiy, fosfor, bor kabi mikroelementlar boʻlgan. Slanetslar qishloq xoʻjaligida tabiiy oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Oʻzbekistonning Zirabuloq, Ziyovuddin, Nurota, Qizilqum, Sulton Uvays togʻlarida slanetslar keng tarqalgan. Slanetslarni oʻrganish ular bilan bogʻliq foydali kazilmalarni topishga imkon beradi.

Petrologiya
Slovakiya fanlar akademiyasi

Slovakiya fanlar akademiyasi —Slovakiya Respublikasining oliy ilmiy muassasasi. 1953-yil Bratislava shahrida tashkil etilgan. Dastlab 14 ilmiy muassasasi boʻlgan. 50 dan ortiq akademiklar, 60 dan ziyod muxbir aʼzosi, 50 ga yaqin ilmiy muassasasi bor. Bir qancha jurnal nashr etadi.

Fanlar akademiyalari
Smetana

Smetana () — suyuq qaymoqqa ivitqi — sut achitqi bakteriyalari qoʻshib tayyorlanadigan mahsulot. Sut zavodlarida yogliligi 10, 20, 25, 30, 36 va 40% boʻlgan S. ishlab chiqariladi. Suyuq qaymoq 85—95° haroratda pasterizatsiyalanadi, soʻngra 25—27° ga qadar sovitib tomizgi solinadi, ivitish 14—16 soat davom etadi. Ivigan S. 2—8° ga qadar sovitiladi va yetilishi uchun 24—28 soatgacha saqlanadi. S. tarkibida sut yogʻidan tashqari oqsil, sut qandi, organik kislotalar, mineral tuzlar, shuningdek, A, E, B1, B2, C va PP vitaminlari mavjud. S.ning kaloriyaliligi tarkibidagi sut yogʻining miqdoriga bogʻliq.

Yana qarang 

 Sut mahsulotlari
 Sut sanoati
 Sut
 Tvorog
 Qaymoq
Vernon L. Smith

SMIT (Smith) Vernon (1927, AQSH, Vichita, Kanzas shtati) — amerikalik iqtisodchi. Kaliforniya texnika instituti bakalavri (1941), Kanzas universiteti magistiri (1951), Garvard universiteti doktori (1955). Jorj Meyson universitetida professor S. iqtisodiy tahlilda empirik usullardan foydalanishni olgʻa surgan. Muqobil bozor mexanizmlarini keng oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (2002; D. Kanetan bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Yashayotgan insonlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Hamilton O. Smith

Hamilton Othanel Smith (1931.23.8) — amerikalik molekulyar biolog va genetik. Berklidagi Kaliforniya universiteti (1952) va tibbiyot kollejini tugatgan (1956). Vashington universitetidagi Varne, Detroytdagi (Michigan shtati) G. Ford shifoxonasida, Salomatlik milliy institutida, Michigan universitetida, J. Xopkins kollejining mikrobiologiya boʻlimida professor Syurix universitetidagi (Shvetsariya) molekulyar biologiya institutida ilmiy xodim. Ilmiy ishlari bakteriyalar irsiyati, nuklein kislotalar biokimyosi, bakteriofaglar irsiyati va profaglarning funksional mexanizmlarini oʻrganishga oid. Hamkasblari bilan birinchi boʻlib N. inﬂuenzal bakteriyasining restriksion endonukleazasini sof holda ajratib olishga muvaffaq boʻldi, bu ferment bakteriya DNKsini maʼlum bir nukleotidlar ketma-ketligi boʻyicha tarkibiy qismlarga ajratadi. S. bu ketma-ketlikni aniqlash usulini ishlab chikdi. Nobel mukofoti laureati (1978, V.Arber va Daniel Nathans bilan hamkorlikda)

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1931-yilda tugʻilganlar
23-avgustda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
21-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Smola

Smola (ruSmola) — yuqori molekulali organik birikma. Amorflilik, isitilganda astasekin yumshashi, eritilganda yopishqoq xolga kelishi, organik erituvchilarda eriganda parda hosil qilishi va suvda erimasligi koʻpchilik Smolalarning tavsifli xossalaridandir. Smola tabiiy va sintetik Smolaga boʻlinadi. Kanifol, dammara, kopal, sandarak, kahrabo va bitumlar tabiiy Smolaga kiradi. Ilgari tabiiy Smola lok, yelim, qogʻoz, grammofon plastinkalari va boshqa i.ch.da keng qoʻllangan. Hozirgi zamonaviy sanoatda tabiiy Smola oʻrnini istiqbollisintetik Smola egallamoqda. Fenolformaldegid, polivinilxlorid, karbolid, melaminformaldegid, poliamid va boshqa Smola sintetik Smolaga taalluqlidir. Sintetik Smola plastmassa, lok, yelim, sintetik tola, plyonka, elektr izolyasiya materiallari, organik shisha va boshqa olishda ishlatiladi.
Smolensk

Smolensk — Rossiyadagi shahar. Smolensk viloyati markazi. Dneprning har ikkala sohilida joylashgan. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 355,9 ming kishi (1998). 862-yildan savdo va hunarmandchilik markazi sifatida maʼlum. 882-yildan Kiyev Rusi tarkibida, 12-asrdan Smolensk knyazligining markazi. 1404—1514-yillarda Litva knyazligi, soʻngra Moskva davlati tarkibida, 1609—67-yillarda Polsha tasarrufida boʻlgan. 1667-yilda Andrusov sulhi boʻyicha Rossiyaga berilgan. 1708—19 va 1796—1929-yillarda Smolensk gubernyasi, 1776—96 yillarda Smolensk noibligi markazi. 1812-yilda Smolensk yonida rus qoʻshinlari bilan Napoleon qoʻshinlari oʻrtasida katta jang boʻlgan. 1941—43-yillarda Smolensk atrofida nemisfashist qoʻshinlari bilan shiddatli janglar olib borilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida Smolensk butunlay vayron qilingan. Urushdan soʻng shahar qaytadan tiklangan. Smolenskga qahramon shahar unvoni berilgan.

Sanoat 
Mashinasozlik (avtomatlashtirish vositalari, hisoblash mashinalari, elektr lampalar, sovitkichlar va boshqalar), yengil (trikotaj, zigʻir, poyabzal), oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. „Kristall“ zavodi (brilliantlarga sayqal berish), olmos asboblarni ishlab chiqarish korxonasi mavjud.

Taʼlim 
4 oliy oʻquv yurti, 2 teatr mavjud.

Madaniyat 
Smolensk zigʻiri muzeyi, ST. Konyonkov nomidagi haykaltaroshlik muzeyi, tarixiy va meʼmoriy-badiiy muzey qoʻriqxonasi, badiiy galereya bor.

Diqqatga sazovor joylari 
Qadimiy meʼmoriy yodgorliklardan Pyotr va Pavel (1146), Ioann Bogoslov (12-asr), Mixail Arxangel (1191—94) cherkovlari, Uspeniye sobori (1677—79), Kreml (16-asr — 17-asr boshlari) saqlangan. „Motamsaro ona“ haykali (1965), „Mangulik qoʻrgʻoni“ memoriali (1970) oʻrnatilgan.

Yana qarang

Manbalar 

 

Rossiya shaharlari
Shaharlar
George Davis Snell

George Davis Snell (19-dekabr 1903 – 6-iyun 1996) — amerikalik biolog va immunogenetik. Dartmut kolleji va Garvard universitetida oʻqigan. Garvard universiteti, Dartmut kolleji, Texase, SentLuisdagi Vashington universiteti, BarHarbordagi Jekson laboratoriyada ishlagan. Ilmiy faoliyati sut emizuvchilar irsiyati, koʻchirib oʻtkazish (transplantatsiya)ning irsiy qonuniyatlariga oid. S. hujayra sirtida joylashgan va immun reaksiyalarning boshk.aradigan genetik strukturalarni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1980, B. Benaserraf va J. Dosse bilan hamkorlikda)

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1903-yilda tugʻilganlar
19-dekabrda tugʻilganlar
6-iyunda vafot etganlar
1996-yilda vafot etganlar
Amerikalik olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Soat (yulduz turkumi)

Soat (lotincha ) — osmon sferasining Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eridan, Janubiy Gidra, Oltin Balik va Iskana yulduz turkumlari orasida joylashgan. Yer sharining jan. kengliklarida kuz va qishda kuzatiladi.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari
Dadaali Soatqulov

Dadaali Soatqulov (1917, Pop tumani – 1985, Toshkent) – kompozitor, sozanda (nay), musiqa jamoat arbobi. Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1953). Otasidan nay chalishni oʻrgangan. Toʻychi hofiz, Yunus va Rizqi Rajabiy, I. Ikromovlardan oʻzbek musiqa merosini oʻzlashtirgan. Chuyet – Pop tumanlararo kolxoz – sovkoz teatrida (1930— 1933), Qoʻqon teatrida sozanda, musiqa rahbari (1934—1940). Oʻzbekiston radiosi xalq cholgʻulari orkestrida sozanda, dirijyor va bosh dirijyor (1940— 1953). Oʻzbek davlat filarmoniyasida direktor va badiiy rahbar (1953—1959, 1960—1963, 1969—1970), Oʻzbek radiosida badiiy rahbar (1959—1960), bosh muharrir (1971—1972), Muqimiy teatrida direktor (1963—1969). Ijodida oʻzbek musika merosi (Fargʻona yoʻllari)ga tayangan. „Zarafshon qizi“ (1960, yangi taxriri, 1963), „Guli siyoh“ (1964), „Mahtumquli“ (1966, B. Giyenko bilan hamkorlikda), „Fargʻona tong otguncha“ (1967), „Oshiklar“ (1973), „Yusuf va Zulayho“ (1979) kabi musiqali dramalar, „Paxtakorlar —tinchlik uchun“ kantatasi (1953—54), nay va xalq, cholgʻulari orkestri uchun „Choʻli Iroq“ poemasi (1950), „Sayilga yurish“ kabi syuitalar, „Fargʻonacha kvartet“, qoʻshiqlar („Mohigul“, „Choʻpon qiz“) va romanslar („Ayladi“, „Zebosidan“, „Koʻk chashmasi“, „Navbahor“, „Gul boqqa“, „Gulistonim mening“) yaratgan, shuningdek, „Stadionda uchrashamiz“ (G. Mushel bilan hamkorlikda) kabi kinofilm va radiopostanovkalarga musiqa yozgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Zohid Sobitov

Zohid Zarifovich Sobitov (1909.21.10, Tatariston Respublikasi – 1982.11.7, Toshkent) – kinorejissyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Faoliyatini 1929-yil „Sharq kinosi“ studiyasida rejissyor yordamchisiligidan boshlagan. 1930—32 yillar „Mosfilm“da, 1933—35 yillar „Sharq kinosi“da rejissyor assistenti boʻlib, „Boʻlat Botir“, „Dumli yulduz“, „Samara guli“, „Yangi hayot“ filmlarini ishlashda qatnashgan. 1937—82 yillar „Oʻzbekfilm“ rejissyor i. „Oddiy ish“ (1940) kinonovellasi S.ning ilk badiiy filmidir. Urush yillari „Frontdagi doʻstlar“, „Vatanga sovgʻa“ (K. Yormatov bilan hamkorlikda), „Besh respublika konserti“ kabi badiiyhujjatli filmlar yaratdi. „Ogoh boʻl!“, „10 yil“, „Choʻldagi yoʻl“ singari hujjatli hamda „Stadionda uchrashamiz“, „Sahrodagi voqea“, „Farzandlar“, „Hamza“, „Samolyotlar qoʻna olmadi“, „Fidoyi“, „General Rahimov“, „Chinor“, „Favqulodda hodisa“, „Ikki jangchi haqida qissa“ kabi badiiy filmlari bilan oʻzbek kinosi rivojiga munosib hissa qoʻshdi. S. oʻzbek kinosida birinchilardan boʻlib detektiv janrda film yaratganlardan, uningfilmlari qahramonlik, doʻstlik va insoniylikni tarannum etadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

Manbalar

Havolalar 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jul-13-1982-1761938/

Oʻzbekiston xalq artistlari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1909-yilda tugʻilganlar
21-oktyabrda tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
11-iyulda vafot etganlar
O‘zbekiston kinorejissyorlari
Sodalit

Sodalit — sinchli alyumosilikatlar kichik sinfiga mansub mineral. Na8[AlSiO4J6CL2. Kimyoviy tarkibi Na2O25%, A12O331%, SiO2—37%, S1— 7%. Kub singoniyada kristallanadi. Donador agregatlar hosil qiladi, nefelin kristallari atrofida hoshiya koʻrinishida boʻladi. Rangi moviy, sargʻish, yashilboʻz, baʼzan pushti. Qattikligi 5,5—6, zichligi 2,3—2,5 g/sm³. Moʻrt. S. ishqorli magmatik, asosan, effuziv jinslarning birlamchi mineralidir. Qoʻshimcha anionlari tarkibida neogen, gayuin, lazurit va boshqa bor. Oʻzgarishlar natijasida natrolitga, kamroq seritsit, diaspor, gidroargillit va hokazoga aylanadi. Natriysi koʻp ishqorli togʻ jinslarida nefelin hisobiga hamda kontaktmetasomatik karbonatlarda hosil boʻladi. Turlari: gakmanit, molibdosodalit (M0O3 2,8% gacha), gidroslyudit, bunda xlorning bir qismi (ON)ga aralashgan boʻladi. Oʻrta Osiyo, Kavkaz (Armaniston), Ukraina, RF (Ural, Krasnoyarsk oʻlkasi), Norvegiya, Kanada va boshqa joylarda tarkalgan. Bezak toshi.

Bezak toshlari
Minerallar
Zargarlik
Frederick Soddy

Frederick Soddy () (1877.2.9, Istborn — 1956.22.9) — ingliz radiokimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1910-yildan). Oksford universitetini tugatgan (1898). 1900—02 yilda Monrealdagi MakGill universitetida Ernest Rezerford bilan, 1903—04 yillarda London universitetida U. Ramzay bilan ishlagan. Glazgo universitetida dars bergan (1904—14), Aberdin (1914— 19) va Oksford (1919—36) universitetlarida professor Asosiy ilmiy ishlari radioaktivlik tadqiqotiga oid. E. Rezerford bilan hamkorlikda toriyX (radiy224) radioelementa ni kashf etdi (1902) va 2 ta emanatsiya (radon220 va radon222)ning kimyoviy inertligini isbot qildi, radioaktiv parchalanish nazariyasi asoslarini ishlab chikdi (1902), "yarim yemirilish davri" tushunchasini fanga kiritdi. William Ramsay bilan hamkorlikda radiy va radon radioaktiv parchalanganda geliy hosil boʻlishini isbot qildi. O. Gan va L. Meytnerlarga bogʻliq boʻlmagan holda protaktiniyni kashf etdi. Nobel mukofoti laureati (1921). Uning sharafiga mineral (soddi) nomlangan.

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1877-yilda tugʻilganlar
2-sentabrda tugʻilganlar
1956-yilda vafot etganlar
22-sentabrda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Marat Sodiqov

Marat Fayziyevich Sodiqov (1945.27. 12, Gʻijduvon tumani ― 2021.1.08, Toshkent) — grafik rassom, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (2003). Uzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1999). Toshkent teatr varassomlik sanʼati institutini tugatgan (1973). Sodiqov litografiya, akvarel, guash, tempera usulida ijod qiladi, ijodida fidokorlik, rassom va zamon, inson va tabiat kabi mavzular yetakchi oʻrin tutadi, hayotda roʻy bergan muhim oʻzgarishlar uning asarlarida oʻz aksini topadi: "Gazli" (1971), "Navoiy kimyo kombinati" (1974), "Fashizm" triptixi (1975), "Hodisa" (1976), "Oq Buxoro" turkumi (1978—85), "Xronika" turkumi (1981), "Mening Buxoroim" (1982), "Oʻzbekiston boʻylab" (19842000), "Soʻqoq" (1985) va boshqa avtolitografiyalar turkumlari.

Sodiqov asarlaridan namunalar respublika va xorijiy mamlakatlar (AQSH, Angliya, Germaniya, Italiya, Avstraliya, Rossiya va boshqalar) muzey va toʻplamlarida saqlanadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1987).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Faxriddin Sodiqov

Faxriddin Sodiqov (1914.13.6 — Toshkent — 1977.27.10) — sozanda, bastakor. Oʻzbekistonda xizmat kursatgan sanʼat arbobi (1964). Toshkent musiqa texnikumini tugatgan (1931). Toshkent konservatoriyasida taʼlim olgan (1946—47, 195152). Oʻzbek musika anʼanalarini ^ M. Najmiddinov, Sh. Shoumarov, Abduqodir Ismoilov va boshqalardan oʻrgangan. Toshkent teatrlari va Oʻzbek davlat filarmoniyasida sozanda (192938). Dutorchi qizjuvonlar ansambli (1939), G. Raximova rahbarligidagi front konsert brigadasi (1942—45)da musika rahbari. Oʻzbekiston radiosi xalq cholgʻulari ansamblida changchi (1947—53, 1957—61), Oʻzbek estrada ansambli (1953—57), 1961-yildan Maqom ansamblining musiqa rahbari. Ayni paytda (1972-yildan) Toshkent konservatoriyasida pedagog (chang, dutor), maqom ansambli tashkilotchisi va rahbari boʻlib, maqom ansambli ijrochiligining yangi uslubini kashf etgan. Ansambl tarkibidagi barcha sozlarning ifodaviy, texnikaviy, dinamik imkoniyatlari, tembr xususiyatlaridan toʻlaqonli foydalanib, har bir asarning oʻziga xos "partiturasini" yaratgan.

S nodir ijroviy salohiyati va musika asarlari bilan milliy sanʼatimizning boyitilishiga katta ulush qoʻshdi. S. ijodidagi 400 ga yakin asarlaridan qoʻshiq, ashula, yalla va cholgʻu kuylar keng oʻrin olgan. "Vatan marshi", "Oʻzbekcha vals", "Gulnor", "Ishq" kabi cholgʻu kuylar, "Ey chehrasi tobonim", "Dutorim", "Yor bilib", "Bir goʻzal", "Zarafshon", "Toʻy muborak", "Gullar vodiysi", "Oʻzbekiston", "Shirmonoy", "Zarafshon", "Sulim bahor", "Xumor", "Laylomisansan" va boshqa vokal asarlari mashhur. V. Giyenko bilan "Ota oʻgʻli", S. Hayitboyev bilan "Saltanat larzada" kabi musiqali dramalar, "Yangi Toshkent" syuitasi (T. Toshmatov bilan)ni yozgan. Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida S. nomidagi sozandalar ansambli bor.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1914-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
27-oktyabrda vafot etganlar
Solist

Solist (lotincha solus — bir, yagona) — q. Yakkaxon.
Soliq akademiyasi

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasining Soliq akademiyasi yoki Soliq akademiyasi — soliq tizimiga yuqori malakali mutaxassislar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. Toshkent shahrida joylashgan. 2001-yil 10 yanvarda Soliq va bojxona organlari akademiyasi sifatida tashkil etilgan. 2003-yil 23 mayda Oliy harbiy bojxona instituti tashkil etilishi munosabati bilan qayta nomlanib, Oʻzbekiston davlat soliq qoʻmitasi tasarrufiga kiritilgan. Soliq akademiyasida solikdar va soliqqa tortish mutaxassisligi boʻyicha bakalavrlar tayyorlanadi, soliq tizimi xodimlarining malakasi oshiriladi. 10 kafedra bor. 2003/2004 oʻquv yilida 58 ta professoroʻqituvchi, shu jumladan, 10 fan doktori va 24 fan nomzodi ishladi. 200 talaba, bir yillik qayta tayyorlash kursida 25 talaba oʻqidi, 3 mingga yaqin soliq tizimi xodimlari malakasi oshirildi. Soliq ishi sohasida ilmiy tadqiqot ishlarini tashkil etish, xorijiy mamlakatlarning shu kabi oʻquv boʻlinmalari bilan amaliy, uslubiy aloqalar oʻrnatish, ilmiy adabiyotlar tayyorlash va nashr etish ishlarini bajaradi. Drlik va nomzodlik dissertatsiyalarini himoya qilish boʻyicha ixtisoslashgan ilmiy kengash mavjud. Aspiranturasi bor. Oʻquv qoʻllanmalari, dasturlar, ilmiy va metodik qoʻllanmalar nashr etadi.

Yana qarang 

 Soliq
 Soliq imtiyozlari
 Akademiya
Soliq imtiyozlari

Soliq imtiyozlari — davlat tomonidan soliq toʻlovchilarga berilgan yengilliklar; soliqlar miqdorini kamaytirish, soliq toʻlash shartini yengillashtirish yoki soliqdan toʻla ozod qilishdan iborat. Soliq imtiyozlari soliq undiriladigan daromad turlarini qisqartirib, umumiy kamaytirilgan daromaddan soliq olish, soliq olinmaydigan minimal daromadni belgilash, soliq stavkalarini kamaytirish, soliqni toʻlab boʻlish muddatini qulay qilish orqali amalga oshiriladi. Soliq imtiyozlari soliq toʻlovchilarga nisbatan tabaqalashtiriladi, muayyan ijtimoiy yoki iqtisodiy maqsadni koʻzlaydi. Soliq imtiyozlari davlat qoʻlida bozor iqtisodiyotini tartibga solishga xizmat qiladi. Ular orqali iqtisodiy faoliyatning maʼlum bir turlari ragʻbatlantiriladi. Sharoitga qarab Soliq imtiyozlari qayta koʻrib turiladi. Soliq imtiyozlari berishning xilmaxil shakllari jahondagi koʻpgina mamlakatlarning soliq amaliyotida qoʻllanadi. Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksi (1997)da ayrim yuridik shaxslar va faoliyat turlari uchun hamda jismoniy shaxslarning ayrim toifalari uchun Soliq imtiyozlari belgilangan.

Yana qarang 

 Soliq
 Soliq stavkasi
 Soliq islohotlari
Soliq stavkasi

Soliq stavkasi — soliq obyektining muayyan birligiga nisbatan undiriladigan soliq miqdori; pul summasi hisobida undiriladi. Masalan, ish haqi yoki foydaning pulda hisoblangan miqdori, yerning ga hisobidagi sathiga nisbatan hisoblangan soliq. Soliq stavkasi qonun yoʻli bilan turli usulda belgilanadi: qatʼiy yoki proporsional belgilangan stavkalar — soliq obyekti miqdoriga nisbatan oʻzgarmaydigan bir xil ulushda undiriladi. Masalan, Oʻzbekistonda korxonalar molmulkidan undiriladigan soliq 4% qilib belgilangan, ushbu Soliq stavkasi obyekt qiymati (molmulk qiymati)ning maʼlum ulushiga teng (4%) boʻladi; progressiv soliq stavkasi — soliq obyekti miqdoriga qarab ortib boruvchi stavkalar. Oʻzbekistonda soliq qonunchiligiga koʻra eng kam ish haqining 5 barobariga teng qismiga 13%, undan 10 marta oshgan qismiga 21% Soliq stavkasi belgilangan va daromad miqdorining ortib borishi bilan Soliq stavkasi ham oshib boradi (2004, 1 yanvar). Regressiv soliq stavkasi — daromadlarning oʻsishi bilan stavkalar miqdori kamayib boradi. Jahon mamlakatlari amaliyotida kamdankam, asosan, qazib oluvchi tarmoklarda qoʻllanadi. Nolli soliq stavkasi — eksportga moʻljallangan tovarlar i.ch.ni ragʻbatlantirishda qoʻllanadi. Masalan, toʻlangan qoʻshilgan qiymat soligʻi summasi boshqa tovarlar tushumi boʻyicha olinadigan qoʻshilgan qiymat soligʻi summasidan chegirib kamaytiriladi. Bunday Soliq stavkasini qoʻllash iqtisodiyotning rivojlanishiga ijobiy taʼsir etadi.

Yana q. 

 Soliq
 Soliq imtiyozlari
 Soliq islohotlari
Robert Solow

SOLU (Solow) Robert Merton (1924.23.8, AQSH, Nyu-York) - amerikalik iqtisodchi. Garvard universitetida V. Leontyev qoʻlida saboq olgan. Kolumbiya universitetini tugatgan. S. 1950-yildan Massachusets texnologiya institutida dars bergan. 1961—63 yillarda AQSH Prezidentining iqtisodiy maslahatchisi. S. gʻoyalari neokeynschilik taʼlimotini tanqid qilish asosida yuzaga keldi. S. neokeynschilikning ayrim qarashlarini tanqid qilish asosida iqtisodiy oʻsishning neoklassik nazariyasini rivojlantirdi va uni hisoblash usullarini yaratdi. Iqtisodiy oʻsishni taʼminlashda kapitalning eng muhim oʻrinda turishini koʻrsatdi. S, shuningdek, byudjet siyosati nazariyasi, shaharlar iqgisodiyoti va yerdan foydalanish, ishsizlik nazariyasi va boshqalarga ham katta hissa qoʻshdi. Nobel mukofoti laureati (1987).

Manbalar 

 

Yashayotgan insonlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Solgʻuriylar

Solgʻuriylar - Fors (Eron)dagi solgʻuriy otabeklar sulolasi (1148— 1270). S. turkmanlarga mansub boʻlib, solgʻur (yoxud solur) qabilasi saljuqiylarnchnt gʻarbga yurishi chogʻida Forsga kelib oʻrnashgan. S. sulolasi asoschisi Sonqur Janubiy Erondagi mavqeini mustahkamlash uchun saljuqiylarning oʻzaro ichki nizolaridan ustalik bilan foydalangan va Fors viloyatida mustahkam oʻrnashib olgan (1148—61). Saʼd ibn Zangi davri (1203—31)da viloyat maʼlum darajada yuksalgan boʻlsada, soʻng xorazmshohlar vassaliga aylangan, nikoh munosabatlari bilan ittifoqchilik mustahkamlangan. Saʼdning vorisi va oʻgʻli Abu Bakr davri (1231—60)da Fors moʻgʻul xonlaridan Oʻqtoyxon, soʻngra Hulokunkng vassali boʻlgan. Abu Bakr moʻgʻullardan Qutlugʻxon unvonini olgan. Uning nabirasi malika Abash xotun (1265 — 70) Hulokuning oʻgʻli Mangu Temurga turmushga chiqqach, S.ga qarashli hududlar moʻgʻullar izmiga oʻtgan. Shoir Sadiy otabek Abu Bakr saroyida yashagan.

Eron tarixi
Somnambulizm

Somnambulizm (lotincha: somnus uyqu va ambulo – yurmoq, lunatizm) – uyquda yurish, bunda bemor uyquda odatdagi harakatlarni gʻayri ixtiyoriy bajaradi (mas, yuradi, kiyinadi, buyumlarini olib taxlaydi) va yana oʻrniga yotib uyqusini davom ettiradi. Kuchli tovush yoki biror taʼsirlovchi yordamida uygʻotilsa, u darrov oʻziga keladi va qilgan xatti harakatlarini mutlaqo eslay olmaydi. Bunga oʻxshash holat epilepsiyasa ham kuzatiladi, shu bois uni somnambulizmdan farqlash lozim. S. juda charchab qolganda, astenik nevrozlarda, mstermyada, ogʻir kasalliklardan tuzalayotganda paydo boʻlishi mumkin. Somnambulizm uyqu paytvda markaziy nerv sistemasining tormozlanishi miyaning harakat funksiyasini belgilaydigan sohasiga tarqalmaganda roʻy beradi. Notoʻliq, yuzaki tormozlanishga uxlab yotgan odamning tushida gapirishi, oʻrnidan turib oʻtirishi misol boʻla oladi. Biroq ancha roʻyrost buzilishlar somnambulizm deb ataladi. Bunda uxlab yotgan odam oʻrnidan turib, maqsadsiz yuradi yoki koʻrgan tushiga qarab harakat qiladi, ertalab uyqudan turgach, buni zoʻrga eslaydi yoki butunlay eslay olmaydi.ga uchragan isterik tabiatdagi odam boʻlgan yuqeani lof urib gapiradi. Somnambulizm xurujlari paytida uyqudagi odam yiqilib tushishi, jarohatlanishi mumkin, Somnambulizm shundagina u uygʻonib ketadi. Baxtsiz hodisa roʻy bermasligi uchun S.ga uchragan kishi yotgan uyning derazalari va eshiklarini yopib, elektr asboblarini oʻchirib qoʻyish lozim. S. bilan kasallangan odamni xuddi uxlab yotgan odamni uygʻotgandek ohista, past ovoz bilan uygʻotish lozim. S.ga mubtalo boʻlgan odam oʻzini tekshirtirishi va davolanishi kerak.

Manbalar 

Kasalliklar
Somon

Somon — ezib maydalangan gʻalla poyasi; yem-xashak. Bugʻdoy, arpa, javdar, suli va boshqa gʻalla ekinlarini xirmonda hoʻkiz, ot, eshak bilan yanchishda (hoʻp) mol tuyogʻi taʼsirida poya ezilib, mayda Somon qosil boʻladi. 100 kg bahorgi arpa va bugʻdoy Somonnining toʻyimligi 22—33 ozuqa birligiga teng. Bugʻdoy va arpani kombaynda yanchishda esa barglarining koʻp kismi yanchish jarayonida maydalanib, ventilyator shamoli taʼsiridan uchib ketadi, maydalanmagan poya koʻp chiqadi. Somonda 30—42% kletchatka, 35— 40% atrofida azotsiz ekstrakt moddalar, 1,3—2,8% protein va boshqa bor. Mollarga yedirishdan oldin Somonga maxsus usullarda: qaynoq suvda boʻktirish, qaynoq bugʻda bugʻlash, barda, lavlagi turpi, qirqilgan ildizmevalar bilan aralashtirish, kaustik soda, kalsiyli soda, ammiakli suv, suyuq ammiak va ohak suvi, osh tuzi, karbamid eritmasi bilan ishlov berish uning xushxoʻrligi va toʻyimliligini oshiradi. Sdan mollar tagiga toʻshama uchun foydalaniladi. Shuningdek, Somon mahalliy qurilish materiali hisoblanadi, somonsuvokda loyga qoʻshiladi, suvoqning mustahkamligi va yorilmasligini taʼminlaydi.

Yana qarang 

 Pichan
 

Qishloq xoʻjaligi
Somoniy

Somoniy — Tojikiston Respublikasi pul birligi. 2000-yil 30 oktyabrda muomalaga kiritilgan. 1 S.q 100 dirham. Xalqaro ifodasi TAS. 1, 5, 10, 20, 50, 100 nominaddagi banknotlarda chikariladi. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari q 3,09 S. (2003., oktyabr).

Valyutalar
Tojikiston
Tojikiston iqtisodiyoti
Anastasio Somoza García

SOMOSA (Somoza) Anastasio (1896— 1956) – Nikaragua prezidenti (1936—1947, 1950—1956), amalda diktator. Oʻldirilgan.

Manbalar
Sonata

Sonata (,  – „yangramoq“) – kamer-cholgʻu musiqasining asosiy janrlaridan. 3 qismli turkum asar, baʼzan 1, 4, 5 qismlilari ham uchraydi. 3 qismli mumtoz sonataning 1 va 3 qismlari tez, 2qismi vazmin surʼatlidir. 1-qismi (sonata allegrosi) 3 yirik boʻlimdan tashkil topadi: qaramaqarshi musiqiy mavzularni namoyon qilish (ekspozitsiya), ularni birbiriga taqqoslab rivojlantirish (2-boʻlim), soʻngra asosiy kuylarni oʻzaro yaqinlashtirib birlashtirish (repriza). „sonata“ atamasi 16-asrdan maʼlum boʻlib, avvalboshda kantatadan farqdi oʻlaroq har qanday cholgʻu pyesa ham sonata deyilgan. 17-asr boshlarida sonataning 2 koʻrinishi (cherkov sonatasi va kamer sonata) shakllandi. 18-asr oʻrtalarida D. Skarlatti, F. E. Bax klavir sonatalar yozishgan, Y. Gaydn, V. Motsartlar sonataning mumtoz namunalarini yaratishdi. Sonata rivoji va yuqori choʻqqilarga chiqishida Lyudvig van Betxoven sonatalari muhim ahamiyatga ega boʻldi. L. Betxoven sonatani rang-barang mavzu va mazmun, murakkab shakl bilan boyitib, janr imkoniyatlarini kengaytirdi. F. Shopen, R. Shuman, F. List, I. Brams, E. Griglar sonata rivojiga katta hissa qoʻshdilar. Romantizm davri va 20-asr kompozitorlari ijodida ham sonata asarlari muhim oʻrin egalladi. Oʻzbekistonda ilk sonatalarni 1940—50 yillarda Ik. Akbarov, F. Nazarov, G. Mushel, A. Kozlovskiy kabi kompozitorlar yaratishgan. Keyinchalik, E. Solihov, N. Zokirov, A. Ergashev, D. Saydaminova, H. Rahimov, N. Gʻiyosov va boshqa kompozitorlar ijodida rivojlangan. Shuningdek, sonataning kichik hajmdagi turi – sonatina oʻzining soddaligi, ijro uslubining oddiyligi bilan ajralib turadi.

Manbalar
Sopol

Sopol — maxsus loy (tuproq, suv, qisman qum va toʻzgʻoq aralashmasi)dan ishlanib olovda qizdirib tayyorlanadigan magʻsulot; kulollik buyumlari. Loy 2 xil usulda — koʻlda hamda kulollik charxi yordamida shaklga solib yasaladi, soʻng gulxan (xumdon)da qizdirib Sopol tayyorlanadi. Roʻzgʻorda (piyola, kosa, lagan, koʻza, oftoba, xum va boshqalar), meʼmorlik (koshin, sopolak, parchin va boshqalar) hamda sanoat (utga chidamli qoliplar va boshqalar)da Sopol buyumlari keng qoʻllanadi; bolalar oʻyinchoqlari, ayrim bezak buyumlari (haykalcha, yirik haykallar) ham shu usulda tayyorlanadi. Foydalaniladigan loy tarkibiga qarab Sopolning rangi turlicha (och sariq, qizgʻish, kulrang va boshqalar) boʻladi. Angob (loya)ga chayib olingan Sopol soyada quritilib, yana xumdonda pishiriladi. Sta bezak ishlash ham turlicha: boʻrtma, oʻyma naqshlar uning hoʻlligida, qirma gullar Sopol angobga chayib olingandan soʻng ishlanadi; xumdonga bir bor kirib chiqqan buyumlar gullar ishlangandan keyin yana bir bor xumdonda qizdiriladi. Sopol buyumlar 2 xil — sirlangan Sopol hamda sirlanmagan Sopol (terrakota)ga boʻlinadi. Sopol neolit davridan maʼlum boʻlib, sirlanmagan Sopol kadimiydir. Sirlangan Sopol buyumlar ishlab chiqarish. Oʻrta Osiyoda 10—12-asrlardan yuksak taraqqiy etdi. Oʻzbekiston hududida Sopol buyumlar ishlab chiqarish. keng yoʻlga qoʻyilgan; Sopol buyumlarni bezatilishi jihatidan birbiridan farqlanuvchi kulollik maktablari shakllangan.

Yana qarang 

 Keramika
Sosnovets

Sosnovets – Polshaning jan qismidagi shahar. Yuqori Sileziya aglomeratsiyasida, Katovitse voyevodasida. Aholisi 244,1 ming kishi (1999). Toshkoʻmir qazib olinadigan rayon markazi. Qora metallurgiya, kon mashinasozligi, toʻqimachilik, tikuvchilik, oziqovqat sanoati korxonalari, togʻ muzeyi bor.
Sosoniylar

Sosoniylar - Yaqin va Oʻrta Sharqda mil. 3—7-asrlarda hukmronlik qilgan eroniy sulola; kelib chikishlari Porso viloyati (qarang Fors)dan boʻlib, Porsoning Sosoniylar urugʻidan boʻlgan 1shohi Papakning otasi Soson nomi bilan atalgan. Papakning oʻgʻli Ardashir I Sosoniylar davlatining asoschisi boʻlgan. Sosoniylar sulolasining gullabyashnagan davri Shopur I, Yazdigard II, Feruz va Xusrav I Anushirvon davrlariga toʻgʻri keladi. Sosoniylar sulolasi vakillari: Ardashir I (224—239); Shopur I (239-272), Hurmuzd I (272-273); Bahrom I (273—276); Bahrom II (276-293); Bahrom III (293); Narse (293-302); Hurmuzd II (302-309); Shopur II (309-379); Ardashir II (379-383); Shopur III (383-388); Bahrom IV (388-399); Yazdigard I (399—420); Bahrom Goʻr (421—439); Yazdigard II (439—457); Hurmuzd III (457-459); Feruz (459-484); Balash (484—488); Qubod I (488—496, 498-531); Zamasp (496498); Xusrav I Anushirvon (531—579); Hurmuzd IV (579-590); Xusrav II Parviz (591-628); Qubod II (628); Ardashir III (628-629); Yazdigard III (632-651).

 

Davlat yetakchilari
Eron tarixi
Ferdinand de Saussure

Ferdinand de Saussure (26-noyabr 1857 – 22-fevral 1913) — shveysariyalik tilshunos. Jeneva (1875), Leypsig, Berlin (1876—80) universitetlarida oʻqigan. Jeneva universitetining professori (1891-yildan). Saussurening birinchi asari hind-yevropa tillari vokalizmini oʻrganishda, tilshunoslikda qiyosiy-tarixiy metodning shakllanishi va rivojlanishida muhim rol oʻynagan boʻlsa, uning "Umumiy tilshunoslik kursi" (1916) XX asr Yevropa tilshunosligi rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan. Saussure birinchi boʻlib tilni muayyan tizim sifatida oʻrganishni taklif etdi, til lingvistikasi bilan nutq lingvistikasini, diaxroniya bilan sinxroniyani oʻzaro farqladi; tilshunoslikni semiologiya (semiotika) ning bir qismi deb hisoblab, lisoniy belgi tabiatini kashf etdi. Saussurening tilshunoslikdagi qarashlari Jeneva tilshunoslik maktabi vakillari Sh.Balli, A. Seshe asarlarida, fransuz sotsiologik maktabi namoyandalari A. Meye, J. Vandriyes va boshqalarning ilmiy ishlarida, strukturalizm kridalarida aks etgan. Yevropa strukturaviy tilshunosligi asoschisi sifatida Saussure tilshunoslikning, shuningdek, xorijiy semiotikaning ayrim yoʻnalishlari, antropologiya, adabiyotshunoslik va estetikaning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar

Havolalar 
 The poet who could smell vowels: an article in The Times Literary Supplement (John E. Joseph, 14-noyabr, 2007).
 Original texts and resources, published by Texto,  (fransuzcha).
 Hearing Heidegger and Saussure (Elmer G. Wiens).

Kishilar
Sofiya

Sofiya — Bolgariya poytaxti. Sofiya soyligining janubiy chekkasida, Vitosha togʻi etaklarida, 530–650 m balandlikda joylashgan. Sofiya viloyatining maʼmuriy markazi. Bankya, NoviIskir va boshqa shaharlar bilan alohida maʼmuriy birlik — Katta Sofiyani tashkil etadi. Aholisi 1,09 mln. kishi (2001). Iqlimi moʻʼtadil kontinental iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 2°, iyulniki 20°, yillik yogʻin 600–650 mm. Shaharning sharqiy chekkasidan Iskir daryosi oqib oʻtadi, shahar atroflarida mineral buloklar bor. Sofiya Gʻarbiy va Markaziy Yevropa davlatlarini Yaqin Sharq mamlakatlari bilan bogʻlab turuvchi vodiylar orqali oʻtgan qad. yoʻllar ustida joylashgan transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Shaharga Serdika nomi bilan mil.av. 1-asrda asos solingan va Rim, keyinroq Vizantiyaga qarashli Bolqon yerlarining muhim maʼmuriy markazi va savdo punkta boʻlgan. 809 yilda Sredets nomi bilan Birinchi bolgar qirolligi (681—1018) tarkibiga kirdi. 1018—1194-yillarda Vizantiya hukmronligi ostida boʻlgan. 14-asr oxiridan Sofiya deb (Ayo Sofiya cherkovi nomidan) atalib kelinmoqda. 1382-yilda Sofiyani turklar bosib oldi va Rumayla beklarbekligining qarorgohiga aylantirildi. 16—18-asrlarda Sofiya Bolqon yarim orolning Istanbuddan keyin 2oʻrindagi yirik hunarmandchilik va madaniy markazi boʻlgan. 1877—78 yillarda rus qoʻshinlari Sofiyani turklardan ozod qildi. 1879-yildan Bolgariya poytaxti.

S— mamlakatning iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazi. Mamlakatda ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining 1/6 qismi Sofiyaga toʻgʻri keladi. Mashinasozlikning turli sohalari, xususan, elektrotexnika va radioelektronika, stanoksozlik va priborsozlik, koʻtarmatransport jihozlari ishlab chiqarish., rangli va qora metallurgiya, kimyo, rezina, sellyulozaqogʻoz, poligrafiya, oziqovqat, yengil sanoat korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Bolgariya Fanlar akademiyasi, universitet, intlar, geogr. jamiyati, konservatoriya, badiiy galereya, arxeologiya, etnografiya va boshqa muzeylar, teatrlar bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Ayo Sofiya cherkovi (5—6-asrlar), Aleksandr Nevskiy maqbarahaykali (1904—12) va boshqa saqlangan.

  

Bolgariya
Sofiya ibodatxonasi

Ayasofya (; ; ; ), rasman Ayasofya masjidi (), Turkiyaning Istanbul shahrida joylashgan yirik madaniy, tarixiy masjid va sobiq cherkov. Sharqiy Rim imperiyasi tomonidan bu yerga ketma-ket qurilgan uchta cherkov binosining oxirgisi hisoblanadi. Masjid milodiy 537-yilda qurib bitkazilgan. Ushbu bino eramizning 360-1453 yillarigacha yunon pravoslav cherkovi boʻlgan. Toʻrtinchi salib yurishi va 1261-yillar oʻrtasida Lotin katolik cherkovi sifatida foydalanilgan. 1453-yilda Konstantinopol qulagandan soʻng 1935-yilgacha masjid boʻlib xizmat qilgan, shundan soʻng muzeyga aylangan. 2020-yilda unga yana masjid maqomi berildi.

Hozirgi inshoot Vizantiya imperatori Yustinian I tomonidan 532-537-yillarda Vizantiya imperiyasi uchun Konstantinopol xristian cherkovi sifatida qurilgan. Bino yunon geometriyachilari Miletlik Isidor va Tralleslik Anthemius tomonidan loyihalashtirilgan. U rasmiy ravishda Xudoning Muqaddas Hikmat cherkovi deb atalgan (). Bino Vizantiya arxitekturasining timsoli sanaladi. Keyingi davr Vizantiya meʼmorchiligidan boshlab, Ayasofya paradigmatik pravoslav cherkoviga aylandi va uning meʼmoriy uslubi ming yil oʻtgach Usmonlilar tomonidan taqlid qilindi. U „ xristian olamida oʻziga xos mavqega ega“ va Vizantiya va Sharqiy pravoslav sivilizatsiyasining meʼmoriy hamda madaniy belgisi sifatida tasvirlangan.

Tarixi 
Birinchi cherkov Buyuk Cherkov (; ) nomi bilan tanilgan. Chunki shahardagi zamonaviy cherkovlarning oʻlchamlari bilan solishtirganda uning kattaligi birinchi oʻrinda turadi. 5-asrdagi cherkov tarixchisi Konstantinopol Sokratining maʼlumotlariga koʻra, imperator Konstantiy Irene deb nomlangan cherkov yonida Buyuk cherkov qurdirdi, u juda kichik boʻlgani uchun imperatorning otasi tomonidan kengaytirilib, obodonlashtirildi. 7 yoki 8-asrlardagi anʼanaga koʻra, bino Konstantsiyning otasi Buyuk Konstantin tomonidan qurilgan (). Miletlik Gesychius Konstantin Ayasofiyani yogʻoch tom bilan qurdirganini va bu joydan 427 ta (asosan butparast) haykallarni olib tashlaganini yozgan.

Yaqin atrofdagi Aya Irina („Muqaddas Tinchlik“) cherkovi avvalroq qurib bitkazilgan, Buyuk cherkov qurib boʻlinmaguncha sobor sifatida xizmat qilgan. Aya Irinadan tashqari, shahar markazida 4-asr oxirigacha boʻlgan yirik cherkovlar haqida hech qanday maʼlumot yoʻq. Rowland Mainstonning taʼkidlashicha, 4-asrda cherkovga hali Ayasofiya deb nom berilmagan edi. Uning „Buyuk cherkov“ nomi boshqa Konstantinopolitan cherkovlariga qaraganda kattaroq ekanligini bildiradi.

Ken Dark va Yan Kostenecning fikriga koʻra, IV asr bazilikasining yana bir qoldigʻi Yustinian cherkovining gʻarbiy tomonidagi joylashgan boʻlishi mumkin. Devorning yuqori qismi V asrga oid tamgʻalari bilan muhrlangan gʻishtdan qurilgan, pastki qismi esa IV asrga xos gʻishtdan qurilgan. Bu devor, Konstantin va Teodosiya Buyuk cherkovlarining gʻarbiy qismidagi propylaeumning bir qismi boʻlgan.

Manbalar 

Turkiya meʼmoriy yodgorliklari
Sofiya universiteti

Sofiya universiteti, Kliment Oxridskiy nomidagi Sofiya universiteti — Bolgariyaning birinchi va yirik oliy oʻquv yurti. 1888-yil oliy ped. kurslari sifatida tashkil etilgan. 1889-yil Oliy bilim yurti, 1904-yildan universitet; 1905-yildan slavyan maʼrifatparvari, qad. bolgar adabiyeti asoschilaridan biri Kliment Oxridskiy nomida. 1944-yil qayta tashkil etilgan. Ikkinchi jahon urushidan soʻng Bolgariyaning yetakchi ilmiyped. markaziga aylangan. Uning negizida tibbiyot, iqtisodiyot, agronomiya, zootexnika, qishloq xoʻjaligi., oʻrmon xoʻjaligi, veterinariya institutlari tashkil etilgan. 1970y.lardan universitet ftlari Bolgariya Fanlar akademiyasi ilmiy muassasalari bilan oʻzaro hamkorlik qiladi (oʻquv markazlari doirasida). Falsafa, tarix, slavyan filologiyasi, garb filologiyasi, matematika, fizika, kimyo, biol., geologiya, geogr., huquqshunoslik va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 14 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kugubxonasida 700 mingdan ortiqasar bor. Ilmiy asarlar nashr etadi.

Bolgariyadagi universitetlar
Soyuz

SOYUZ — kosmosda uzoq vaqt uchish, manyovrlar oʻtkazish, orbitada boshqa kosmik kema (KK)larga yaqinlashish va ular bilan tutashishga moʻljallangan koʻp oʻrinli sovet KKlarining hamda KK larni ishlab chiqarish. va uchirish dasturining nomi. 1967—81 yillarda orbitaga 40 ta "S", chiqarilgan. Shu jumladan, 2 tasi kosmonavtsiz uchirilgan. "S", bazasida "Salyut" va "Mir" orbital styalariga ekipaj aʼzolarini olib chiqish va kosmonavtlarni Yerga qaytarib olib tushish uchun moʻljallangan "S. T" va "S. TM" kosmik kemalari ishlab chiqiddi. 1979—86 yillarda 15 ta, "S. T" kosmik kemasi (shulardan 1 tasi kosmonavtsiz), 1986—94 ylarda 19 ta "S. TM" kosmik kemasi (shulardan 1 tasi kosmonavtsiz) uchirilgan.

Yana qarang 

 kosmik kema
Damin Sohibov

Damin Nazarovich Sohibov (1907-yil 5-may, Kattaqoʻrgʻon shahri – 1990-yil 1-oktabr, Toshkent) – biokimyogar olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973), tibbiyot fanlari doktori (1949), professor (1949). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgach (1933), biokimyo kafedrasida assistent (1937-1939), dotsent (1939), ayni vaqtda Toshkent farmatsevtika institutida ilmiy oʻquv ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari, direktori (1944—1952) va biokimyo kafedrasi mudiri. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—1944). Toshkent tibbiyot akademiyasi biokimyo kafedrasi (1954—1962) va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻlka tibbiyoti instituti professor (1962—1964), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo institutida laboratoriya mudiri (1964—1969; maslahatchi). 1969-yildan Toshkent Davlat Universiteti biologiya fakultetida professor Ilmiy ishlari, asosan, ilon zaharidan turli biologik faol moddalar ajratib olish, ularning organizmga taʼsirini oʻrganishga oid.

Manbalar 
 Ximiya i bioximiya zmeynix yadov (v soavtorstve), T., 1972.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sohibqiron (doston)

"SOHIBQIRON" — oʻzbek xalq dostoni. Oʻgay onalar tuhmati bilan chaqaloqligidayoq ota-onasidan ajratilgan egizaklar taqdiri haqidagi dostonlar turkumi ("Qironxon", "Oyparcha", "Odilxon", "Choryor", "Zorliq bilan Mungliq" va boshqalar)ga kiradi. "S."da farzandsizlik tufayli chekilgan ohu zorlar, kundoshlarning moldunyo orttirish yoʻlidagi gʻarazli niyatlari, qabixdiklari, shohning adolatsiz hukmi, Boʻtakoʻzning zindonda azob tortishi, egizaklar taqdiri, sarguzashtlari va hokazo fantastik hodisalar bilan uygʻunlikda ifodalangan. Unda muhim ijtimoiy, maʼnaviyaxloqiy masalalar, omma ongiga oson yetib boradigan uslubda bayon kilingan. "S." dagiga oʻxshash syujet boshqa xalqlar yozma adabiyotiga ham oʻtgan (A. S. Pushkinning "Shoh Sulton, ulik malika va yetti bahodir haqida ertak" asari).

Nashri: Sohibqiron, Doston, T., 1964.

Doston
Oʻzbek xalq ijodi
Boris Spasskiy

Boris Vasilyevich Spasskiy (1937.30.1, Leningrad) — shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1956), jahonning chempioni (T. V. Petrosyan ustidan gʻalaba qozongan, 1969—72). Koʻp xalqaro turnirlar gʻolibi. 1976-yildan Fransiyada yashaydi.

Manbalar 

 

Yashayotgan insonlar
Shaxmatchilar
Rossiya shaxmatchilari
Shaxmat grossmeysterlari
Alifbo boʻyicha sportchilar