yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Andijon neft koni

Andijon neft koni — Fargʻona vodiysining janubi-sharqidagi konlardan biri. Andijon shahridan 14 km janubida. Birinchi qidiruv ishlari 1932-yildan boshlangan. 1935-yilda boshlangan burgʻulash natijasida 1937-yil 3-gorizontdan kuniga 35 t neft chiqa boshladi. Key-ingi qidiruv ishlari natijasida 5-go-rizontdan (1940), soʻngra 1-gorizontdan neft topildi. Andijon neft koni k. 1937-yilda foydala-nishga topshirilgan. Andijon neft koni k. antiklinal burma bilan bogʻliq boʻlib, bu burmaning uz. 23 km, eni 6 km. Bur-maning shimoli-gʻarbiy qanotida qatlamlar ogʻishi 10°dan osh-maydi, janubi-sharqining baʼzi joylarida 30-35° gacha yetadi. Burmaning mar-kazida neogen yotqiziqlari yer yuzasiga chiqib qolgan. Ularning ostida umumiy qalinligi 3000 mdan ortiq boʻlgan pa-leogen va boʻr yotqiziqlari joylashgan. Antiklinal burma koʻndalang uzilmalar boʻyicha bloklarga boʻlingan. Bir necha mayda uzilma va surilmalar ham uchraydi. Sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan neft neogenning baqtriya yotqiziqlaridagi 1-gorizontda va paleogenning 3-, 5-, 6-, 7-gorizontlarida uchraydi. 1-gorizont baqgriya yarusining ostki qismida yotadi va qumtoshdan iborat. Uning kalinli-gi burmaning janubiy qanotida 7-12 m va shimoliy qanotida 40 m ga yetadi. 1-gorizont ostki massaget yarusining yotqiziqlariga nomuvofiq yotadi. Massaget yotqiziklari orasida gʻovak qumtosh qatlamlari boʻlib, bu qatlamlarda ham baʼzan neft uch-raydi. 3-gorizont sumsar yarusi gil qatlamlarining ustki qismida boʻlib, qumtoshdan iborat. Umumiy kalinligi 18-21 m, neftli qismining kalinligi 10 m. Bukilmaning eng yuqori qismida ozgina gaz uchraydi. Dastlabki vaqtlarda har qaysi quduqdan (burgʻu kovagidan) bir kecha-kunduzda 14-70 t neft chiqqan. Neftning s.ogʻ. 0,859. 5-gorizont Turki-ston qatlamlarida boʻlib, qumli ohaktosh va ohakli qum-toshdan iborat. Umumiy qalinligi 14 m, neftli qismining qalinligi 9 m. Dastlabki vaqtlarda har bir quduqdan bir kecha-kunduzda 15-120 t neft chiqqan. 6-gorizont, asosan, angi-drit va ostki qismi qumtoshdan iborat. Neft 6-gorizontda surilma ostidagi qanotda boʻlib, tarkibi 5-gorizont ne-ftiga oʻxshash.7-gorizont olay yarusidagi dolomit-li ohaktoshdan iborat boʻlib, neft oz. Gʻarbiy, markaziy va sharqiy bloklarda-gi neft deyarli butunlay olib boʻlingan. Gorizontning umumiy kalinligi 42 m, neftli qismining kalinligi 20 m. Dast-labki vaqtlarda har bir qudukdan bir ke-cha-kunduzda 40-90 t neft olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston neft konlari
Andijon tumani
Andijon qora uzumi

Andijon qora uzumi, Qora andijoniy, Qora — xalq seleksiyasida chiqarilgan oʻrtapishar xoʻraki va mayizbop uzum navi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi toʻgarak, besh boʻlmali, kertikli, toʻq yashil, orqa tomoni tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi choʻziq, 250-300 g, shingillari tigʻizligi oʻrtacha. Gʻujumi yirik, dumaloq, rangi tim qora, poʻsti yupqa, tarang, eti shirali, tarkibida 25-27% qand moddasi bor. Hosili faol harorat 2700-2750° boʻlganda 128-140 kunda pishib yetiladi (avgust oxiri). Hosildorligi 150-200 s/ga. Zamburugʻli kasalliklar va zararkunandalarga chidami oʻrtacha, sovuqqa chidamsiz. Fargʻona va Andijon viloyatlarida keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Uzum navlari
Andijonyogʻmoy

"Andijonyogʻmoy" Aksiyadorlik Jamiyati — oziq-ovqat sanoati korxonasi, Andijon shahrida joylashgan. "Oʻzyogʻmoytamakisanoat" uyushmasi tarkibiga kiradi. Paxta chigitidan moy, xoʻjalik sovuni, shulxa, kunjara va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi. 1907—1954 yillarda Andijon yogʻ zavodi, 1954—1994 yillarda Andijon yogʻ-moy kombinati, 1994-yil dekabrdan hoz. nomda va ochiq turdagi ak-siyadorlik jamiyati. 1907-yil "T. K. Solovev va uning kompaniyasi" xususiy firmasi tomonidan tashkil etilgan (sutkasiga 50 t chigitni qayta ishlash quvvatiga ega boʻlgan). 1930—1931 yillar qisman qayta jihozlash ishlari oʻtkazilib, chigitdan tuk ajratib oluvchi sex va bugʻ qozoni, ta’mirlash sexi, laboratoriya qurildi, ish quvvati sutkasiga 200 t chigitni qayta ishlashga yetkazildi. 1949-yildan uzluksiz ekstraksiya usuli bilan yogʻ olish oʻzlashtiriddi. 1960-yilda sovun sexi ishga tushirilgach, ishlab chiqarish koʻrsatkichlari uch baravar oshdi. 1962-yildan yogʻni soapstokdan yog' kislotalarini distillyatsiya usuli orqali olish sexi ishga tushirildi, natijada sovun sifatini yaxshilashga erishildi. 1983—1993 yillarda korxonaning asosiy ishlab chiqarish sexlari zamonaviy xorijiy texnologik liniyalar bilan jihozlandi. 1975—1996 yillarda korxonaning quvvati sutkasiga 540 t chigitni qayta ishlashga va 85 t xoʻjalik sovuni ishlab chiqarishga yetkazildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shirkatlar
Andijonnoma

"Andijonnoma" – Andijon viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Andijon shahrida, oʻzbek tilida, haftada 2-marotaba chop etiladi.

Dastlab 1921-yil 30-maydan „Qizil qoʻshchi va dehqon“ nomi bilan dunyo yuzini koʻrgan. Keyinchalik turli nomlarda, jumladan „Darxon“, „Paxta fronti“; 1938-91 yillarda „Kommunist“ nomlarida chop etilgan. 1992-yilda „Andijonnoma“ nomiga oʻzgartirilgan.

Gazetada turli davrlarda Abdulhamid Choʻlpon, Asqad Muxtor, Saida Zunnunova, Olimjon Xoldor kabi yozuvchilar, taniqli tarjimon Rustam Abdurahmonov faoliyat koʻrsatgan. Turli yillarda tahririyatda mehnat qilgan Gʻulomjon Zaynobitdinov, Obloqul Egamov, Karimjon Yoʻldoshev, Yusufjon Gʻiyosov, Sobirjon Shokarimov, Muhammadjon Abdukarimov, Muqimjon Niyozov, Mahmudjon Norxoʻjayev, Rahbarxon Fayziboyeva, Toʻlqinboy Satimov, Abdumutal Abdullayev, Zahriddin Muhitdinov, Foziljon Siddiqov, Maxpiratxon Tojixalilova, Nazirjon Saidov, Najmiddin Ikromiy kabi qalami oʻtkir jurnalistlar faoliyat yuritgan.

Tahririyatda ishlagan jurnalistlar orasida Respublikada xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi, Respublikada xizmat koʻrsatgan jurnalist faxriy unvonlariga sazovor boʻlganlar ham bor.

Gazeta tahririyati tashabbusi bilan 1970-yillarda tashkil etilgan ishchi va qishloq muxbirlari maktabini 2000-yilga qadar 1000dan ziyod tinglovchi bitirdi.

„Andijonnoma“ Andijon viloyatining oynasi sifatida bu yerda boʻlayotgan yirik qurilishlarning borishi haqida ba-tafsil maqolalar yoritgan. Jumladan, Andijon suv ombori qurilishi, Katta Fargʻona kanali qurilishi, toʻqimachilik va yengil sanoat qurilishlari, „An-teks“ hamda boshqa qoʻshma korxonalar qurilishlari doimiy ravishda gazetaning diqqat markazida turgan. 2000-yil 31-mayda „Andijonnoma“ va „Andijanskaya pravda“ gazetalari birlashgan tahririyati tashkil etildi.

Tahririyatda iqtisodiyot, agro-sanoat, xatlar va ommaviy ishlar, ij-timoiy masalalar va maʼnaviyat hamda sport boʻlimlari ishlab turibdi. Oʻzbek tilidagi gazetaning adadi 2 mingdan ortiq (2023-yil holatiga).

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston gazetalari
Andiz

Andiz (Inula) – qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. 100 ga yaqin turi bor. Andiz asosan Yevropa, Osiyo va Afrikada tarqalgan. Oʻzbekistonda 9 turi uchraydi. Boʻydor andiz (kora andiz-I. helenium va sariq andiz-I. grandis) turlari koʻproq tarqalgan. Bu turlarning poyalari baland boʻyli (1- 2,5 m), bir oz qirrali, tukdor ildizpoyasi (tanasi) yoʻgʻon; barglari butun, cheti notekis, poyaning quyi qismida yirik (uz. 40-50 sm, eni 20-25 sm), yuqorisida esa maydaroq (uz. 10-30 sm, eni 3-12 sm); guli savatcha, gulbandi yoʻgʻon, chetdagi gullari urugʻchili, oʻrtadagilari esa ikki jinsli, sariq. Iyunning oxiridan sentabr gacha gullaydi. Adir va togʻlarda 500-2000 m gacha balandlikda oʻsadi. Kora andiz ildizpoyasi tarkibida 3% gacha efir moyi, 44% gacha inulin, saponin va boshqa moddalar bor. Ildizpoyasining kaynatmasi balgʻam koʻchiruvchi dori sifatida ishlatiladi. Sariq andiz ham tabobatda siydik haydovchi dori oʻrnida qoʻllanadi. Sariq andiz ildizpoyasidan esa levulyoza (fruktoza) olinadi. Andizning baʼzi turlari xushmanzarali.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik turlar
Andisha

Andisha – axloqiy tushuncha. Oʻzaro muomalada sharm-hayo, bosiqlik va muloyimlik bilan munosabatda boʻlishni talab qiladi. Andishali odam birovlarning izzat-nafsiga tegmaydi, kattalar, oqsoqollar hurmatini joyiga qoʻyadi; oʻta bosiqlik bilan fikr yuritib biror ishni hal qiladi. Andisha sharm-hayo, uyat, istihola, iffat, ibo kabi odob tushunchalari bilan uzviy bogʻliq.

Andisha (forscha oʻy, mulohaza, fikr, or-nomus, iffat, sharm-hayo, uyat, ibo, istihola, bosiqlik) – yuksak maʼnaviyatga xos, tarbiya natijasida shakllanadigan maʼnaviy-axloqiy tushuncha boʻlib, kishidagi xulq-odob, tarbiya va maʼnaviyat bilan bogʻliq sifatlarni ifoda etadi.

Andisha inson tabiatida chuqur ildiz otgan, tarixi uzoq oʻtmishga borib taqaladigan, ilm va hikmatga boy xalqning tafakkur bulogʻidan suv ichgan maʼnaviy hodisa. Andisha asrlar mobaynida ardoqlanib, ajdodlardan avlodlarga meros boʻlib oʻtmoqda. Andisha iffat, sharm-hayo, uyat, istihola, or-nomus kabi odob-axloq tushunchalari bilan uzviy bogʻliq. Andishali inson hamisha aql-idrok va hokisorlik bilan ish yuritadi, betgachoparlik qilmaydi, oʻz xatti-harakatining oqibatini oʻylaydi. Andishali kishi hech qachon oʻzgalarning izzat-nafsiga tegmaydi, yoshi ulugʻlarning, ayollarning hurmatini joyiga qoʻyadi. Qilayotgan har bir ishiga bosiqlik bilan yondashadi, shoshma-shosharlik, oʻziboʻlarchilikka yoʻl qoʻymaydi. Andishali odamlarda oʻz xalqi va millati taqdiriga nisbatan masʼuliyat hissi yuqori boʻladi. Ular nafaqat oʻz xalqi, millati, balki boshqa xalq, millat va elatlarga ham hurmat bilan qaraydi. Bagʻrikenglik andishali odamlarga xos xususiyatlardan biri. Andishali odamlar nojoʻya harakatlardan oʻzini tiya oladi, oʻzgalarga ham nojoʻya ishlarni ravo koʻrmaydi. Hadislarda aytilganidek, andishali inson „Odam, eng avvalo, oʻzidan uyalishi kerak“ degan aqidaga amal qiladi. Hazrat Alisher Navoiy bejiz andisha, vafo va hayoni axloqiy fazilatlar ichida birinchi oʻringa qoʻymaganlar. Andishali odamlar oʻz qadr-qimmatini hamisha yuqori tutadi va boshqaga ham shuni ravo koʻradi. Andishali, or-nomusli, sharm-hayoli odamlar elim-yurtim deb yashaydi, oʻzgalarga muruvvat qilishni, yordamga muhtoj kishilarga koʻmak berish va toʻgʻri yoʻl koʻrsatishni oʻzi uchun vijdoniy burch va masʼuliyat deb biladi. Andishali kishilarda milliy gʻurur, milliy iftixor, oriyat kuchli boʻladi. Ular oʻz millati, el-ulusi manfaati va sharafini himoya qilishni katta baxt deb biladi. Andishali odamlar taʼmadan hazar qiladi, undan nafratlanadi, birovlarga qilgan yaxshiligini minnat qilmaydi, yuziga solmaydi.

Yurtimizda andisha, odob-axloq, odamiylik kabi xislatlarning qaror topishida Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Usurulmaoliy Kaykovus, Yusuf Xos Hojib, Abu Rayhon Beruniy, Ahmad Yugnakiy, Mahmud Koshgʻariy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Avaz Oʻtar, Abdulla Qodiriy, Abdurauf Fitrat, Choʻlpon singari siymolarning xizmatlari beqiyos. Mustaqillik yillarida xalqimizga xos boshqa fazilatlar kabi andisha ham milliy maʼnaviyatimizning ajralmas qismiga aylanib, haqiqiy qadr-qimmat kasb etib bormoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Axloqiy nazariyalar
Andoqsoy

Andoqsoy – Navoiy viloyati Xatirchi tumani hududidagi soy. Oqtogʻning janubiy yon bagʻrida 1400 m balandlikdan boshlanib, janubiga oqadi. Andoqsoyning yuqori qismida vodiysi tor (50-70 m) va chuqur (150 m), 2-3 terrasasi bor. Janubiy roqda soy ikki tarmoqqa boʻlinib soʻngra yana qoʻshiladi. Sel kelgan vaqtlarda Andoqsoy Oqdaryogacha yetib keladi. Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi (Dara qishlogʻi yaqinida) 80-100 l/sek, aprelda 200 l/sek.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Andreevlar shirkati

Andreevlar shirkati ("An-dreevskoye tovarishestvo") —19-asr oxi-ri — 20-asr boshlarida Oʻzbekiston iqtisodiyotida hukmron boʻlgan, ajnabiy va rus kapitalining qudratiga tayangan yirik aksiyadorlik jamiyati. A.sh.ni 1912-yil Oʻzbekistondagi yirik sarmoya-dorlar Rus-Osiyo banki ishtirokida tash-kil etganlar. Bunga "Aka-uka Knoplar savdo uyi" firmasi tashabbuskor boʻlgan. A.sh.ning dastlabki asosiy kapitali 750 ming soʻm boʻlib, 1915-yilda 5 mln. soʻmga yetgan. A.sh. 1917-yil 31 paxta tozalash, 6 paxta yogʻi va sovun ishlab chiqarish zavodlariga egalik qilgan. A.sh. Rossiyada-gi "Salomas" aksiyadorlik jamiyatining faoliyatida qatnashgan. "Salomas"ning 20% aksiyasi 1917-yil A.sh. qoʻlida boʻlgan. A.sh. dehqonlar yetishtirgan paxtaning katta qismini arzon garovga xarid qilib, tolasini Rossiya va Polshaga so-tar, chigitidan yogʻ va sovun tayyorlar edi. A.sh. 1918-yil mart — aprel oylarida Sovet hokimiyati tomonidan natsionalizatsiya qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiston general-gubernatorligi
Androgenlar

Androgenlar — erkaklar jinsiy bezi gormonlari (testosteron, androsteron va androstenolon); moyak toʻqimasida sintezlanadigan erkaklar gormonlari turkumini va bir qator kamroq faoliyatga ega buyrak usti bezi poʻst qavati mahsulotlarini oʻz ichiga oladi. Bu turkumga kiradigan 30 dan ortiq tabiiy birikmalar kashf etilgan. Androgenlar sperma, qon va siydikda boʻladi, erkaklar ikkilamchi jinsiy belgilarining rivojlanishini taʼminlaydi. Jinsga xos taʼsirdan tashqari, androgenlar organizm metabolizmiga anabolik naf koʻrsatadi, oqsillar sintezini kuchaytiradi, organizmda azot ushlanishini oshiradi. Tibbiyotda jinsiy faoliyat buzilganda va klimakteriya davrida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andromeda tumanligi

Andromeda galaktikasi spiral tuzilishga ega hamda galaktikalar ichida Somon yo'liga eng yaqin galaktika hisoblanadi. U dastlab Andromeda tumanligi deb nomlangan va Messier 31, M31 va NGC 224 kabi kataloglarga kiritilgan. Andromedaning diametri taxminan 152 000 yorug'lik yiliga teng. Galaktikaning nomi Andromeda yulduz turkumidan kelib chiqqan. Turkumning nomi esa yunon mifologiyasida Perseusning xotini boʻlgan malika sharafiga nomlangan. Andromeda galaktikasining massasi taxminan Somon yo'li bilan barobar, ya'ni 1 trillion quyosh massasiga teng. Ikkala galaktikaning massasini ham aniqlik bilan hisoblash qiyin, lekin Andromeda galaktikasi Somon yo'lidan 25% dan 50% gacha kattaroq bo'lishi mumkin degan taxminlar uzoq vaqtdan beri ilgari surilgan. Lekin bu taxminni  21-asr boshlarida olib borilgan tadqiqotlar yo'qqa chiqargan. Ushbu tadqiqot natijasi Andromeda galaktikasi Somon yo'lidan ko'ra kamroq massaga ega ekanligini ko'rsatgan.  Andromeda galaktikasining diametri taxminan 152 000 yorug'lik yiliga kengayishi uni Somon yo'liga yaqin galaktikalar guruhining eng yirik aʼzosiga aylantirgan. Somon yo‘li va Andromeda galaktikalarining bir-biri bilan to‘qnashishi taxminan 4–5 milliard yil ichida sodir bo'lishi kutilmoqda. Bu galaktikalar birlashib ulkan elliptik galaktika  yoki katta lentikulyar galaktikani hosil qiladi. Koʻrinma yulduz kattaligi 3,4 ga teng boʻlgan Andromeda galaktikasi Messier obʼyektlari ichida eng yorqinlari qatoriga kirgan. Yerning atmosferasi o'rtacha darajada ifloslangan joylarida ham hattoki hech qanday teleskoplarsiz koʻrish mumkin.

Kuzatuv tarixi 
Andromeda galaktikasi qorong'u osmonda oddiy ko'z bilan ko'rinadi. Taxminan milodiy 964-yilda Fors astronomi Abdurrahmon al-So‘fiy birinchi bo‘lib Andromeda galaktikasini rasman tasvirlab bergan. U o'zining "O'zgarmas yulduzlar kitobi" da uni "kichik bulut" deb atagan. O'sha davrdagi yulduz jadvallari uni Kichik bulut deb atagan.  1612-yilda nemis astronomi Simon Marius teleskopik kuzatishlar asosida Andromeda galaktikasining dastlabki tavsifini bergan.  Per Lui Maupertuis 1745-yilda tuman olami deb tasvirlagan.  1764-yilda Charlz Messier Andromedani M31 ob'ekti sifatida katalogga kiritgan. 1785-yilda astronom William Herschel Andromeda yadrosi hududida zaif qizg'ish nuqtani qayd etgan.  U Andromedani barcha "buyuk tumanliklar " ichida bizga eng yaqini deb hisoblagan. Tumanlikning rangi va kattaligiga asoslanib, u Sirius yulduzi masofasidan 2000 marta yoki taxminan 18 000 yorug'lik yili yaqinroq masofada ekanligini haqida noto'g'ri taxmin qilgan.  1850-yilda 3-Rosse grafi William Parsons Andromedaning spiral tuzilishining birinchi rasmini chizgan.
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

NGC obyektlari
Anemiyaga qarshi moddalar

Anemiyaga qarshi moddalar — gemoglobin va qizil qon tanachalari miqdorini oshirish, shuningdek anemiyani davolashda ishlatiladigan dorilar. Anemiyaga qarshi moddalardan temir, kobalt, mis preparatlari, sianokobalamin (V12 vitamin) va folat kislota (V, vitamin) tibbiyot amaliyotida koʻp qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anesteziologiya

Anesteziologiya — klinik tibbiyot sohasi, jarrohlikda organizmni ogʻriqsizlantirish, operatsiya vaqtida uning muhim hayotiy funksiyalarini boshqarish masalalarini oʻrganadi. Anesteziologiya mustaqil fan sifatida bundan bir necha oʻn yil ilgari shakllandi. Oʻzbekistonda anesteziologiya xizmati bekamu koʻst yoʻlga qoʻyilgan; yirik shifoxonalarda maxsus anesteziologiya boʻlimlari bor. Anesteziologiya kafedralarida anesteziolog mutaxassislar tayyorlanadi va ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Anesteziologiya
Anjabor

Anjabor (, ) — yoronguldoshlar oilasining geranlar turkumiga mansub bir-biriga yaqin bir qancha turlardan iborat kup yillik oʻtlar. Bargi keng toʻgarak, rombsimon boʻlaklarga boʻlingan, guli koʻkish-pushti. Oʻzbekiston togʻlarida oʻsadi. Tarkibida 23-54% tannin (oshlovchi) va boshqa moddalar bor. Ildizining qaynatmasi tabobatda ichdan qon ketishini toʻxtatish, ogʻriqni qoldirish va meʼda kasalliklarini davolashda foydalaniladi. Anjabor teri oshlashda ham qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Raʼnogulilar
Anje

Anje, Anjer — Fransiyadagi shahar, Maine-et-Loire departamentining maʼmuriy markazi, Anju tarixiy viloyatining eng katta shahri. Aholisi 141 ming kishi (1990). Men daryosi Luaraga quyiladigan yerdagi pristan. Anje tuguni. Anje mashinasozligi, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poyabzal sanoati korxonalari, sanʼat va hunar milliy maktabi, roman-gotika cherkovi (12—13-asrlar), qasr (1228—1238-yillar), arxeologiya va suratli gilamlar muzeylari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Maine-et-Loire shaharlari
Anjir (naqsh)

Anjir, anjirgul — anjirsimon naqsh; amaliy bezak sanʼati (oʻymakorlik, kulolchilik va boshqalar)da keng qoʻllanadi. Anjir qadash usuli bilan yaratiladi. Anjir sopol buyumlarning chetlariga hoshiya shaklida ishlanadi. Xalq ustalari bu usuldan qadim zamonlardan beri keng foydalanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Naqshlar
Anjomasozlik

Anjomasozlik — temirchilikning anjoma yasovchi sohasi. Anjomasozlik asosan, yirik shaharlarda rivojlangan. Oʻtmishda anjoma turlarini bir ustaning oʻzi yoki bir necha maxsus usta yasar edi. Anjomasozlik ishlari ham pichoqchilik, taqachilik kabi bozorda maxsus ishxona (doʻkon)da olib borilardi. Anjomasozlik doʻkonida usta, korgar, devonavachcha va damgarlar ishlardi. Korgar va devonavachchalar „arvohi pir“ bergan xalfalar boʻlib, damgarlikni shogird olib borardi. Keyingi yillarda xalq hunarmandchiligiga eʼtibor kuchayib, anjomasozlik ham rivojlanmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anju orollari

Anju orollari — Novaya Sibir arxipelagining markaziy, eng yirik orollari. Kotelniy, Faddeev, Novaya Sibir, Belkovskiy va Bunge Yeri orollarini oʻz ichiga oladi. Umumiy maydoni 29 ming km² ga yaqin. 1821 — 23 yillarda Arktika tadqiqotchisi, Rossiya admirali P. F. Anju (1796 — 1869) boshchiligidagi ekspeditsiya tomonidan tadqiq qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Arxipelaglar
Rossiya geografiyasi
Anzirat goʻshtxoʻr

Anzirat goʻshtxoʻr, tragakant (Tragacantha) — astragalning Astragalus piletacladus, A. dasyahthus, A. gummifera va boshqa turlaridan olinadigan rangsiz yoki sargish muguzsimon yelim; suvda boʻkadi. Qadimdan Sharq, jumladan, Oʻrta Osiyo tabobatida anzarut katiro nomi bilan koʻp kasalliklarni davolashda ishlatib ke-lingan. Tulkimashoq (tulki soka)ning A. dasyahthus turidan olinadigan yelim (Sharqda katiro nomi bilan mashhur) buy-rak, yurak kasalliklari va gipertoniyani davolashda, shuningdek toʻqimachilik, koʻnchilik, qogʻoz ishlab chiqarish, qandolat, boʻyoqchilik sanoatlarida qoʻllanadi. A.g. aqoqiyo va agar-agar oʻrnida ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anid

Anid (naylon) — sunʼiy polia-mid tola. Elastik, suvga chidamli, oson qoliplanadi, chirimaydi. Toʻqimachilik, mashinasozlik sanoatida, balik, toʻrlari toʻqish va boshqa maqsadlarda qoʻllanadi (qarang Poliamid tolalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anilidlar

Anilidlar, C6H5NHCOR – anilin va turli radikalli karbon kislotalarning hosilalari. Bu moddalar ani-linning amin guruhidagi bitta vodorod atomi kislota qoldigʻi (atsil guruhi) bilan almashinishi natijasida hosil boʻladi, masalan:C6H5NHCOCH3 – atsetanilid C6H5NHCOC6H5 – benzanilid C6H5NHCHO – formanilid anilidlar suyultirilgan kislota yoki ishqor taʼsirida anilin va karbon kislotaga parchalanadi. Koʻp anilidlar tibbiyotda dori sifatida, qishloq xoʻjaligida esa begona oʻtlarga qarshi kurashda (karsil, solan va boshqalar) ishlatiladi. Ayrim anilidlar azoboʻyoqlarning komponenti sifatida va kinofotomateriallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar
Anilin

Anilin (aminobenzol, amidobenzol, fenilamin) umumiy formulasi C6H5NH2 boʻlgan aromatik aminlarning eng oddiysidir. Molyar massasi 93,2. Anilin rangsiz boʻlib, suvda oz (100 g suvda 20° da 3,4 g) eriydi, oʻziga xos yomon hidli suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi – 6,15°, qaynash temperaturasi 184,4°, 20° da zichligi 1027 kg/m3.

Anilin etil spirt, efir va benzolda yaxshi eriydi. Nilin bugʻi juda zaharli. Anilinni birinchi marta 1826-yilda O. Unferdorben indigoni ohak bilan birga havosiz qizdirish yoʻli bilan olgan va „kristallin“ deb atagan. 1841-yilda Y. F. Fritsshe indigoga oʻyuvchi ishqor taʼsir ettirib olgan moddani nilin deb nomlagan. 1842-yilda esa N. N. Zinin nitrobenzolni (NH4)2 SO3 taʼsirida qaytarish reaksiyasi orqali nilinni sintez qildi va uni „benzidom“ deb nomladi. Bu usul sanoatda keng miqyosda tatbiq etildi. 1843-yilda yuqorida koʻrsatib oʻtilgan usullar yordamida olingan barcha moddalarning bir xil birikma ekanligini isbotladi va shu bilan anilin boʻyoqlar sanoatiga asos solindi. Anilin kuchsiz asos xossali boʻlib, unga tegishli reaksiyalar orasida diazotlash reaksiyasi, yaʼni nitrit kislota bilan boʻladigan reaksiya katta ahamiyatga ega, chunki bunda olinadigan diazobirikmalar koʻpchilik organik boʻyoqlarni sintez qilishda ishlatiladi. Anilin oksidlansa qora nilin va emeraldin degan boʻyoqlar hosil boʻladi. Anilin farmatsevtika moddalari, plastmassalar olishda ham ishlatiladi.

Manbalar
Animalizm

Animalizm, zoolatriya (lot. animal — hayvon) — biror hayvonni ilohiylashtirish bilan bogʻliq boʻlgan eʼtiqod va tasavvurlar majmui. Animalizmning kelib chiqishi ovchilik eʼtiqodlariga (hayvonlar oʻlgandan keyin tirilishiga ishonish uning harakterli xususiyatidir), totemizmta borib taqaladi. Qadimgi odamlar ovchilik bilan tirikchilik qilgan davrlarda oʻljani qoʻlga kiritish uchun ov oldidan hayvonlarni sehrlovchi turli marosimlar qilganlar (paleolit gʻorlaridagi rasmlar shundan darak beradi). Hayvonlarni eʼzozlash koʻp xalqlarda uchraydi. U odamning hayvondan kelib chiqqanligi haqidagi miflar (keyinroq u urgʻochi hayvonlar odamlar avlodini boqib tarbiyalagan, degan tasavvurlar shaklini ham olgan) da, u yoki bu hayvonni isteʼmol yoki ov qilishning man etilishida, biron qabila, urugʻni hayvonlar nomi bilan atalishi va boshqalarda koʻrinadi. Shimoliy Osiyo va Shimoliy Amerikada ayiqning, Hindistonda sigirning, Avstraliyada kenguruning muqaddas hisoblanishi animalizm qoldigʻidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniq quyish

Aniq (Presizion) quyish — metallurgiyada mexanik ishlov berishni talab qilmaydigan quymalar olish usuli.

Qiyin ishlov beriladigan materiallar (legirlangan poʻlat, olovbardosh va qattiq qotishmalar va hokazolar)ni quyishda aniq quyish ishlatiladi. Aniq quyish quyidagi jarayonlarni oʻz ichiga oladi: buyum namunasini tayyorlash; mum modellar quyish uchun press-qolip tayyorlash; mum modellar quyish; quyma qolipini tayyorlash; mumni eritish va qolipini qizdirish; metallni eritish va qolipga quyish; quygichlarni urib chiqarish va quymani tozalash. Aniq quyish usuli sanoatning turli sohalarida keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniq ekish

Aniq ekish — urugʻlikni muayyan masofada belgilangan miqdorda uyalarga tashlab ekish. Bu usuldan maqsad urugʻ sarfini kamaytirish, oʻsimliklarning bir meʼyorda rivojlanishiga sharoit yaratib berish, ularni parvarish qilishda mehnat sarfini kamaytirishdan iborat. Oʻzbekistonda gʻoʻza, makkajoʻxori, qand lavlagi singari qator orasiga ishlov berish talab etiladigan ekinlarni yetishtirishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqlik sinflari

Aniqlik sinflari — 1) mashi-nasozlikda — detallarni aniq tayyorlash mezonlari. Davlat standartlari (andozalari)da koʻrsatilgan yoʻl qoʻyiladigan xatolik (dopusk)lar qiymati bilan belgilanadi. Aniqlik sinflari buyumlarning alohida parametrlari (chiziqli oʻlchamlari, burchaklari, tishli gʻildiraklarning parametrlari)da, yaxlit buyum (metall kesish stanoklari va boshqalar)da belgilangan boʻlishi mumkin. Standart tizimlarida barcha Aniqlik sinflari dagi dopusklar nominal (meʼyoriy) oʻlchamga bogʻliq boʻlgan dopusk birligi asosida aniqlanadi. Har qaysi dopusklar tizi-mida bir necha Aniqlik sinflari mavjud boʻladi. Ular tartib raqamlari bilan belgilanadi. Dopu-sklarning oshishi bilan Aniqlik sinflari raqamlari ham oshadi. „Valteshik“ tizimi uchun 19 kva-litet belgilangan (dastlabki 6 tasi kalibrlar, qolganlari aniq buyumlar uchun qoʻllanadi). Bu aytilgan Aniqlik sinflari sobiq Ittifoqda amal qilgan, hozir Rossiyada ham amal qilmoqda. Oʻzbekistonda yangi standartlar qabul qilinishi munosabati bilan Aniqlik sinflari toifalari ham oʻzgartirilmoqda; 2) oʻlchov vositalarining umumlashtiril-gan tafsiloti; ular uchun aniqlikka taʼsir qiladigan va davlat standartlarida belgilangan asosiy va qoʻshimcha xatoli-klar hamda boshqa parametrlari chegarasi koʻrsatkichi vazifasini oʻtaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqlovchi (matematika)

Aniqlovchi (determinant) — matematik tushuncha. Aniqlovchi nazariyasi ixtiyoriy chiziqli algebraik tenglamalar sistemasini yechish yo'lida vujudga kelgan boʻlib, XVIII-asr ikkinchi yarmi va XIX-asr birinchi yarmida yaratildi. Aniqlovchi iborasi K. Gauss tomonidan kiritilgan; hozirgi belgilanishi ingliz matematigi A. Keliga mansub.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqmas koeffitsiyentlar usuli

Aniqmas koeffitsiyentlar usuli — matematik ifodalar ilgaridan maʼlum boʻlganda koeffitsiyentlarni topish uchun ishlatiladigan usul. Bu usul matematikaning turli tarmoqlarida keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqmas tenglama

Aniqmas tenglama — bittadan ortiq nomaʼlumlarni oʻz ichiga oluvchi tenglama. Nomaʼlumlar soni tenglamalar sonidan katta boʻlgan tenglamalar sistemasini Aniqmas tenglama lar sistemasi deyiladi. Aniqmas tenglama cheksiz kup yechimga ega. Aniqmas tenglama atamasi sonlar nazariyasida ishlatiladi; unda Aniqmas tenglamaning biror arifmetik shartlarga javob beradigan yechimlari qaraladi. (Odatda, Aniqmas tenglamaning butun yoki ratsional sonlardagi yechimlari izlanadi). Bu xil yechimlarni izlash Diofant tenglamalari nazariyasining vazifasidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anker

Anker (nem. anker — yakor) — 1) soat mexanizmining yakor (vilka) koʻrinishidagi qismi. Soat mexanizmining bir meʼyorda yurishini taʼminlaydi. Ossillyator (mayatnik yoki balans) bilan ishga tushirish gildiragi orasida-gi boglovchi zveno. Ankerli soat, anker-li yurish suzlari A.dan kelib chiqqan; 2) inshoot va mashinalar qismlarini mahkamlaydigan detal. Inshootlarda devor, poydevorlar, gumbazlarga qoʻyib ketiladi. „A“, atamasi „oraliq detal“ maʼnosida ham qoʻllanadi (ankerli plita, ankerli bogʻ va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankerit

Ankerit — karbonatlar guruhiga kiruvchi mineral. Qattiqligi 3,5-4. C.ogʻ. 2,9-3,1. Kristallari yassi rombo-edr shaklida. Rangi shishasimon va sarg'ish, sargʻish-qoʻngʻir, qizgʻish. Nurash na-tijasida qoʻngʻir tusga oʻtganligi uchun ilgari qoʻngʻir shpat deb ham atalar edi. A. ko'pincha ruda konlarida kvars, flyu-orit, kalsit, xalkopirit, galenit, argentit, tugʻma kumush, siderit, nikelin va boshqa minerallar bilan uchraydi. A. ohaktoshning siderit (FeCO3) bilan almashinishi natijasida ham hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Ankilostomidoz

Ankilostomidoz — odam ichagida parazitlik qiladigan yumaloq chuvalchanglar — ankilostomidlar qoʻzgʻatadigan gijja kasalligi. Issiq iqlim kasalliklaridan. Asosiy belgilari kasallik yuqqanidan 2-3 oy keyin namoyon boʻladi. Asosan meʼda-ichak faoliyati buzilib, darmonsizlik, mehnatga layoqatsizlik, baʼzan ogʻir shakldagi kamqonlik, bosh aylanishi, bosh ogʻrigʻi, bolalarda jismoniy va aqliy jihatdan oʻsishning orqada qolishi va boshqalar kuzatiladi. Bemor kasalxonada davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kasallik alomatlari
Parazitologiya
Ankona

Ankona – Italiyaning sharqiy qismidagi shahar. Ankona provinsiyasining va Marke viloyatining maʼmu-riy markazi. Aholisi 103,5 ming kishi (1990). Adriatika dengizidagi port va harbiy dengiz bazasi. Mashinasozlik, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari bor. Musiqa asboblari va shisha buyumlar ishlab chiqariladi. 530Farmatsevtika sanoati mavjud. Chetga oltingugurt va asfalt chiqariladi. Baliq ovlanadi. A.da tarixiy yodgorliklar koʻp. Marmardan ishlangan Trayan zafar arki (115 yildan keyin qurilgan), 12-13-asrlarga oid sobor, Milliy muzey, rasmlar galereyasi bor. Balneologik kurort.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankorij

Ankorij — AQShdagi shahar, Alaska shtatida. Aholisi 226 ming kishi (1990). Tinch okeanning Alaska qoʻltigʻi sohilidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Transport yoʻllari tuguni Alaskaning savdo-moliya markazi; yogʻochsozlik, oziq-ovqat (baliq qayta ishlanadi), poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 2 universitet, Arktika indeyslari va eskimoslar muzeyi bor. Ankorijga 1915-yilda asos solingan. 1964-yil halokatli zilziladan keyin qayta tiklangan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Annuitet

Annuitet (frans. annuite — yillik badal) — 1) kreditorlarga qarzni uzish hisobiga foizi bilan birga har yili toʻlanadigan pul; 2) mijozga shartnomada koʻrsatilgan muayyan muddatlarda muntazam pul summasi keltiradigan investitsiyalar; 3) muddatli davlat qarzi, qarzlarning muayyan qismi har yili foizi toʻlangan holda uzib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Annulyatsiya

Annulyatsiya (lotincha annullo - yoʻq qilaman) — biron-bir hujjat, shartno-ma, huquqlar yoki vakolatlarning bekor qilinishi, ular haqiqiy emas, deb e’lon etilishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anov madaniyati

Anov madaniyati — Ashxobod yaqinidagi Anov qishlogʻi atrofida joylashgan ilk eneolit va soʻnggi jez davrlariga oid qadimgi dehqonchilik manzilgohlari va shahar harobalari. Eneolit va jez davri manzilgohlari saqlanib qolgan shimoliy va jan. Anov te-paliklari ayniqsa dunyoga mashhur. Anov madaniyati ni dastlab amerikalik geolog R. Pompelli va angliyalik arxeolog Shmidt tekshirgan. Anov madaniyati qatlamlaridan xom gʻishtdan qurilgan binolar qoldiqlari, turli mis buyum va zeb-ziynatlar, tosh yorgʻuchoqlar, sirtiga rang-barang naqshlar ishlangan sopol idishlar hamda jamiki borliqni vujudga keltiruvchi qudrat timsoli hisoblangan ayol haykalchalari topilgan. Arxeologik qazishlar va aerofoto suratlar eneolit davridayoq Oʻrta Osiyo hududida eng ilk sugʻorish inshootlari barpo boʻlganligini koʻrsatadi. Eneolitdan jez davriga oʻtish bosqichida sopol buyumlarga naqsh ishlash bilan birga inson va hayvonlar shaklini ham chizish keng tus olgan. Anov madaniyati yodgorliklarini boshqa mintaqa topilmalari bilan qiyosiy oʻrganilishi natijasida jez davrida, mil. av. 3-2 ming yillik oxirida Oʻrta Osiyo janubida ilk shahar madaniyati, qadimgi Sharq tipidagi mahalliy madaniyat vujudga kelgan deb hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Turkmaniston
Anod batareyasi

Anod batareyasi — bir necha galvanik element yoki akkumulyatoram tashkil topgan va elektron lampalar anod zanjirini elektr energiyasi bilan taʼminlaydigan kuchlanish manbai. Kimyoviy tok manbalarini oʻzaro ketma-ket (kuchlanishni oshirish uchun) va parallel (tok kuchini oshirish uchun) ulash mumkin. Anod batareyasi koʻpincha oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok tarmogʻi boʻlmagan joylarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anodgidravlik ishlov

Anodgidravlik ishlov — metall buyumga elektrolit (anod eritmasi) oqimida ishlov berish usuli. Metallning elektrolitda erishi (elektroliz)ga asoslangan. Murakkab shakldagi detallar (shtamplar, turbinalarning kuraklari va boshqalar)ga ishlov berishda, gravyura va hokazoda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anod-mexanik ishlov

Anod-mexanik ishlov — metall buyumga elektrolit muhitida elektr kimyoviy va elektr erozion tarzda taʼsir etib ishlov berish usuli. Rus olimi V. N. Gusev ixtiro qilgan (1943). Ishlanuvchi detal va elektrod asbob elektrolit (anod eritmasi) ichiga botiriladi va zanjirga past kuchlanishli (25-30 V) oʻzgarmas tok ulanadi (rasm). Elektrod asbobning materiali sifatida kam ugle-rodli poʻlat olinadi. Elektrod asbob de-tal sirtidagi himoya pardasini yemirishi natijasida uning ostida tok zichligi ortib, elektrolit taʼsirida metall yemi-riladi. Anod-mexanik ishlov stanoklarida metallarni toʻgʻri va egri chiziq boʻylab kesish, qattiq qotishmali keskichlarni charxlash, silliqlash va boshqa ishlarni bajarish mumkin. Bu usul hozir ham qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anomaliya

Anomaliya (yun. anomalia) — meʼyor (norma)dan chetga chiqish (ogʻish); umumiy 533qonuniyatga zid holat: 1) biologiya va tib-biyotda — biror aʼzo yoki butun organizm tuzilishi va funksiyasining odatdagidan koʻra boshqacharoq boʻlishi, normadan chetga chiqishi. Odam va hayvonlardagi A.lar tugʻma (ona qornidayoq) va tugʻilgandan keyin paydo boʻlishi mumkin. Tugʻma nuqsonlardan majruhlik koʻproq uch-raydi. Orttirilgan A. (eshitish va koʻrish nuqsonlari, aqliy rivojlanishdan orqada qolish) turli kasalliklar oqibatida vujudga keladi; 2) pedagogika va psixologiyada — shaxsning jismoniy va aqliy rivojlanishda normadan chetga chiqishi. Bolalar A. sini maxsus ped. (defektologiya) oʻrganadi. Bosh miyada biror nuqsonni toʻldirib yuborish xu-susiyati kuchli boʻlganligi uchun bolalarda A. hodisasiga qarshi keng pedagogik ishlar olib borish mumkin; 3) magnit A.lar — Yer sirtidagi magnit maydon qiymatining meʼyordagidan ogʻishi, yaʼni qiymati magnit A. tarqalish hududidan ancha katta boʻlgan hududda geomagnit maydonni ifodalaydi. Qamrab olingan hudud kattaligi boʻyicha mintaqaviy, hududiy va cheklangan magnit A.lariga boʻlinadi; 4) ogʻirlik kuchi Axi — amaldagi ogirlik bilan yer sharining tuzili-shiga qarab hisoblab chiqilgan ogʻirlik kuchi oʻrtasidagi farq; bu farq yer sharining umumiy tuzilishiga va kuzatilayot-gan nuqta atrofidagi togʻ jinslarining zichligiga bogʻliq. Jinslar zichligi yer sharining oʻrtacha zichligidan farq qilsa, ogʻirlik kuchi A. si roʻy beradi. Ogirlik kuchi va magnit A.larini oʻrganish geologik tadqiqotlarda, xususan, foy-dali qazilmalarni geofizik usullar bilan qidirishda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anonim

Anonim (yun. anonymos – nomsiz) muallifi nomaʼlum xat, asar va shunga oxshash maʼlumotlar) xati yoki asarida oʻz nomini yashirgan muallif. „Abushqa“ lugʻatining muallifi Anonimdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anor (naqsh)

Anor, anorgul — anor koʻrinishidagi islimiy naqsh turi; kulollik, naqqoshlik, kashtachilikda keng qoʻllanadi. Anor tasviri qadimdan toʻqchilik va toʻkin-sochinlikni ifodalagan. Anor gohida aynan oʻzi, gohida uslublashtirib ifodalanadi. Baʼzan uning kesimi va ichidagi donalari ham tasvirlanadi. Bunda idishning shakliga mos tushgan yorqin boʻyoqli naqsh nafis koʻrinadi, nur taʼsirida sir tovlanib, 535 jonli manzara hosil boʻladi. Har bir bezakning shakli va qayerda ishlatilishi ustalarning noziq didiga bogʻliq. Anor tasviri xalq amaliy sanʼatining boshqa turlarida ham qoʻllanadi. Jumladan anor naqsh sifatida oʻzbek milliy toʻqimachiligida 19-asrning 2-yarmida keng tarqaldi. Masalan, dasturxon va shu kabu buyumlar guli anorsimon gul shaklida boʻyalgan.

Manbalar 

Sanʼat
Naqshlar
Ant

Ant — A. N. Tupolev rahbarligida 1922-40 yillar yaratilgan samolyotlarning umumiy nomi. Masalan, AHT-1, ANT-2, ANT-3, ANT-4, ANT-9, ANT-20, ANT-25 va boshqa (qarang Aviatsiya). A. harfi konstruktor ismining, N-otasi ismining, T-familiyasining bosh harfi. 1940-70 yillarda A. N. Tupolev samolyotlari TU deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antablement

Antablement (frans. entablement — stol, taxta) — binoning yuqorisi. Mumtoz meʼmoriy orderlarning ustun tepasida joylashgan ajral-mas qismi. Antablement 3 qismdan: koʻtarib turuvchi — arxitrav, friz va karnizyaan iborat. Fakat arxitrav va karnizdan (friz-siz) tashkil topgan — toʻliq boʻlmagan A. ham boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antagonizm

Antagonizm ( — bahs, kurash) — bir-biriga qarama-qarshi kuchlar, gʻoyalarning keskin kurashini ifodalaydigan ziddiyat. Antagonizm tushunchasi biologiya, tibbiyot, matematika, fizika va boshqa fanlarda ham qoʻllanadi. Masalan, mikroblar va dorilar antagonizmi, harakat va qarshi harakat, musbat va manfiy elektr zaryadi va boshqa antagonizm tabiat va jamiyat hodisalarida oʻziga xos shakl va mazmunga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antaliya

Antaliya, Adaliya – Turkiyaning janubidagi shahar, Antaliya elining maʼmuriy markazi. Aholisi 378 ming kishi (1990). Oʻrta dengiz boʻyidagi port. Kemasozlik rivojlangan, kema remont qilinadi. Metallurgiya, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Antaliya va oʻrmon mahsulotlari bilan savdo qilinadi.

Antaliyadan, shuningdek, Turkiyaning aksariyat kurortlaridan boshqa sayyohlik joylariga koʻplab ekskursiyalar mavjud. Sayyohlik agentliklarining statistik maʼlumotlariga koʻra, Antaliyadagi eng mashhur ekskursiyalar Istanbul, Kappadokia, Efes, „Likiya dunyosi“ va Pamukkalega sayohatlardir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Turkiyadagi Oʻrta yer dengizi port shaharlari va shaharchalari
Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Antarktida zoogeografiya oblasti

Antarktida zoogeografiya oblasti — dunyo okeani zoogeografiya oblastlaridan biri, Tinch va Atlantik okeanlarining Antarktida qitʼasi atrofidan 60° janubiy kenglikkacha boʻlgan qismini oʻz ichiga oladi, faqat ayrim joylarda (mas, Janubiy Amerikaning Tinch okeani qirgʻoqlari boʻylab) bu shartli chegaradan yuqoriroq koʻtariladi. Suv yuzasi harorati past, koʻpincha muz bilan qoplangan. Faqat sovuq va iliq oqimlar toʻqnash keladigan subantarktida suvlarida fito va zooplankton koʻpayishi uchun juda qulay sharoit vujudga keladi. Shuning uchun Antarktida zoogeografiya oblasti o.ga chegaradosh suvlarda kitsimonlarning koʻp turlari yashaydi. Moʻylovdor kitlardan janub va pakana kitlar; quloqli tyulenlardan yoldor tyulen, janub dengiz mushugi; haqiqiy tyulenlardan yirik tyulen — dengiz qoploni, Uedella va Rossa tyuleni hamda nisbatan kichik, lekin koʻp sonli krabxoʻr tyulen endemik turlar hisoblanadi. Antarktida zoogeografiya oblasti o.da uchraydigan janub dengiz fi-lining uz. 5,5 m, ogʻirligi 2,5 t ga yetadi. Qushlardan pingvinlar koʻpchilikni 543tashkil etadi. Ular orasidan imperator va qirol pingvinlari, Adeli pingvini va boshqa, gigant boʻron qushi, kap kabutar-chasi endemik hisoblanadi. Antarktida zoogeografiya oblasti o.da al-batroslarning bir necha turi yashaydi, dengiz sudralib yuruvchilari uchramaydi. Baliqlar va umurtqasizlarning turlari koʻp emas, lekin ulardan anchaus baligʻi, qisqichbaqasimonlarning ayrim turlari va boshqa umurtqasizlar katta biomassa hosil qiladi. Antarktida zoogeografiya oblasti o. hayvonlari odam taʼsiriga kam uchragan. Hozir Antarktida va uning sohillari yaqinida suvlar xalqaro qoʻriqxona hisoblanadi. 

Ad..Kobishev Antarktida zoogeografiya oblasti ,Kubansev B. S, Geografiya jivotnix s osnovami zoologii, M., 1988.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antatsid moddalar

Antatsid moddalar (anti … va lotincha aciditas – kislota) – ishqoriy xossaga ega boʻlgan va meʼda shirasi tar-kibidagi xlorid kislotani neytrallash (bartaraf etish) uchun qoʻllanadigan dorilar. Antatsid moddalar dan natriy gidrokarbo-nati, magniy oksidi va boshqa meʼda shirasida kislota koʻpayib ketgan gastritlarda, meʼda va oʻn ikki barmoq ichak yaralarida qoʻllanadi.

Mg va Al li antatsidlar P ning soʻrilishiga toʻsqinlik qiladi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antey

Antey — yunon mifologiyasidagi pahlavon, Liviya hukmdori, maʼbud Po-seydon bilan yer maʼbudasi Geyaning oʻgʻli. Ona-yerdan doimo kuch olib turgani uchun yengilmas boʻlgan. Gerakl uni yerdan uzib olib boʻgʻib oʻldirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

MIfologik qahramonlar
Antekliza

Antekliza (anti … va yun. klisis — ogʻish) — yotiqroq antiklinal koʻtarilma shaklidagi platforma poydevorining asosiy tektonik tuzilmasi. Antekliza yadrosi yoki asosiy platforma poydevori kembriydan oddingi kristall jinslardan tuzilgan; bu jinslar ustida esa choʻkindi jinslar qatlami yotadi. Antekliza asosan bir necha geologik davrlar ichida yuqoriga yoʻnalgan tektonik harakatlar natijasida paydo boʻladi. Bu harakatlar taʼsirida Antekliza yadrosidagi kristall jinsli poydevor har xil tezlik bilan koʻtarilishi natijasida ayrim qismlarga ajralib ketadi. Choʻkindi jinslar qalinligi Antekliza gumbazida uning yon bagʻirlaridagiga qaraganda koʻproq boʻladi. Anteklizaning koʻp joylarida choʻkindi jinslar umuman boʻlmaydi, bunday yerlarda kristall jinsli poydevor yer yuzasiga chiqib qoladi (qarang Sinekliza).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antennalar

Antennalar — oʻrgimchaksimonlardan boshqa hamma boʻgʻimoyoqlilar boshidagi bir juft moʻylovlar. Qisqichbaqasimonlarda koʻpincha sezgi organi, shoxdor moʻylovlilarda harakatlanish vazifasini bajaradi. Antennalar hasharotlarda juda xilma-xil (qilsimon, taroqsimon, yelpigʻichsimon, plastinkasimon va boshqalar) boʻlib, hid bilish, tuygʻu, taʼm bilish, eshitish, harorat, namlikni sezish va boshqa vazifani bajaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anti

Anti … (yunoncha: anti — qarshi, zid) — muayyan soʻzlarga old tomondan qoʻshilib, oʻzi qoʻshilgan soʻz maʼno ifodasi biror narsaning qarama-qarshisi, zidliligini anglatadi. Mac., antonimlar, antifashist.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antib

Antib — Fransiya janubidagi shahar va port, iqlim kurorti. Dengiz boʻyi Alp togʻlari etagida, Moviy qirgʻoqda, Kann shahridan sharqda joylashgan. Aholisi 63 ming kishi (1990). Turizm markazi. Gulchilik va badiiy kulolchilik bilan shugʻullaniladi. Sobiq Grimaldi saroyida Pablo Picasso muzeyi, Antib hududida botanika bogʻi va Napoleon muzeyi bor. Shaharga miloddan avvalgi IV asrda yunonlarning Antipolis koloniyasi sifatida asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Fransiya shaharlari
Antivitaminlar

Antivitaminlar (anti … lotincha vitaminlar) — tirik hujayraning vi-taminlardan foydalanishiga toʻsqinlik qiladigan moddalar. Ular vitaminlarni parchalab, nofaol shaklga aylantiradi; kimyoviy tuzilishiga koʻra vitaminlarga yaqin boʻlsada, qarama-qarshi biologik taʼsirga ega. Masalan, glyukoaskorbin kis-lota askorbin kislota (S vitamin)ning antivitaminidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antigona

Antigona — yunon afsonasiga koʻra, xudolar irodasi bilan mudhish gunoh ish qilib qoʻygan Fiva davlati shohi Edipning qizi. Antigona otasi bilan quvgʻinlikda uning azob-uqubatlariga sherik boʻlib yuradi. Antigona otasi vafotidan keyin vataniga qaytib keladi. Fivaga qarshi qurol koʻtargan ukasi Polinik jasadini, shoh Kreontning taqiklashiga qaramay, dafn qiladi. Shundan keyin shoh buyrugʻi bilan Antigona maqbaraga qamab qoʻyiladi va shu yerda u oʻzini halok etadi. Sofokl va boshqa mualliflarning asarlarida Antigona obrazi ota-onaga muhabbat va olijanob fidokorlik ramzi sifatida talqin etiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Antidetonatorlar

Antidetonatorlar — motor yonilgʻilariga ularning detonatsiyaga qarshi turgunligini oshirish uchun oz miqdorda (1% gacha) qoʻshiladigan ki-myoviy birikmalar. Eng samarali A. ga qoʻrgʻoshin tetraetil R (S2N5)4, koʻrgʻoshin tetra-metil R (SN3)4, mar-ganes metilsik-lopentadiyeniltrikar-bonil SN3S5N4Mp(SO)3, temir penta-karbonil Fe(CO)5 va boshqa kiradi. Bulardan qurgʻoshin tetraetil keng qoʻllanadi, chunki boshqa A. ishlatilganda karbyu-rator dvigatellarining yonish kamerasi devorlarida koʻp miqdorda qattiq qurumlar hosil boʻlib, uning ishlashiga salbiy taʼsir etadi. Bu A. tarkibiga „qoʻrgʻoshinni biriktirib oluvchilar“ (etilbromid, dibrometan, dibrompro-pan) qoʻshiladi. Ular qoʻrgʻoshin bilan uchuvchan birikmalar hosil qilib yonish kamerasidan oson chiqib ketadi. Tarki-bida qoʻrgʻoshin tetraetil boʻlgan motor yonilgʻilar etillangan motor yonilgʻilar deb ataladi. Ular oʻta zaharli boʻlganligi uchun ishlatayotganda juda ehtiyot boʻlish kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antidotlar

Antidotlar, ziddizaharlar (yunoncha: antidoton — zaharga qarshi) — organizmga har xil yoʻllar bilan kirgan zaharli moddalarni zaharsizlantiruvchi kimyo-viy moddalar. Ular xilma-xil boʻlib, zaharlangan organizmga turli (ichish, sur-tish va hokazo) yoʻllar bilan yuboriladi. Organizmga kirgan zahar qonga shimi-lib ulgurmasdan uni chiqarib yuborish yoki neytrallash chorasi kuriladi: meʼda yuviladi, A. yuboriladi (mas, odam kis-lotalardan zaharlanganda natriy bi-550karbonat, magniy oksid kabi ishqorlar, ishqorlardan zaharlanganda esa limon kislota yoki limon shirasi, sirka, suyul-tirilgan sirka kislota va boshqa ichiriladi), Zahar qonga shimilib ketgan boʻlsa, ney-trallanadi yoki zaharsizlantiriladi: qonga glyukoza yuboriladi va maxsus cho-ralar koʻriladi, mas, mishyak (arsen)li moddalar (lyuizit), ogʻir metall tuzlari (sulema va boshqalar)dan zaharlanganda qonga unitiol, paratsetamoldan zaharlanganda atsetisistein, sianidlardan zaharlanganda amilnitrit, fosfororganik moddalar (xlorofos va boshqalar), zaharli qoʻziqorin (mu-skarin) dan zaharlanganda atropin yubo-riladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Antidotlar
Antik teatr

Antik teatr – yunon teatri va uning taʼsirida rivojlangan baʼzi (ellin madaniyati taʼsiridagi) Sharq mamlakatlari teatri hamda qadimgi Rim te-atrini umumlashtiruvchi tushuncha. Antik teatr rivoji davri (miloddan avvalgi XI asr – mil. IV-VI asrlar)da Yevropada ilk haqiqiy te-atr sanʼati yuzaga keddi, doimiy teatr inshootlari, sahna texnikasi va deko-ratsiya jihozlarining dastlabki namu-nalari paydo boʻldi

Yana qarang 

 Yunoniston
 Qadimgi Rim

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antikoagulyantlar

Antikoagulyantlar (anti… va lotincha coagulatio — ivitmoq) — qon ivi-shini susaytiruvchi dorilar, ular qon ivishining kuchayishi bilan bogʻliq boʻlgan kasallik holatlarining (trombozlar, tromboemboliyalar, tromboflebitlar) oldini olish va davolash maqsadida ish-latiladi. A.ning 2 xili farq qilinadi. Bevosita taʼsir etuvchi A. (geparin va geparinoidlar) organizmda ham, orga-nizmdan tashqarida ham qon ivishiga toʻsqinlik qiladi, venaga yuborilganda darrov taʼsir koʻrsatadi. Bilvosita taʼsir etuvchi A. (dikumarin, neodiku-marin, shuningdek, fenilin, omefin va boshqalar) faqat organizmda qon ivishiga toʻsqinlik qiladi. Bular ichiladi, erit-malari toʻgʻri ichakka va venaga yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil