yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Aleksey Pavlovich Okladnikov

Aleksey Pavlovich Okladnikov (1908-yil 20-sentyabr, Konstantinovshchina, hozirgi Irkutsk viloyati — 1981-yil 18-noyabr, Moskva) — rus arxeologi, tarixchi va etnograf. SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1968 -yildan). 1966-yildan Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining Tarix, filol. va falsafa instituti direktori. Teshiktosh gʻoriazm neandertal odamning bosh suyagi qoldiqlarini topgan va oʻrgangan (1938—39). Sibir, Oʻrta Osiyo va Mongoliya arxeologiyasi, etnografiyasi sohasida uzoq vaqt ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. Mongoliya hududida birinchi bor paleolit davri yodgorliklarini tekshirgan. Oʻrta Osiyoda tosh davriga oid yodgorliklarni qazish va ilmiy tadqiq qilishda faol ishtirok etgan. Oʻzbekistonda tosh davrining oʻrganilishiga asos solgan.

Manbalar 
 Neolit i bronzoviy vek Pribaykalya, t. 1—3, M— L., 1950—53; Sentralnoaziats-kiy ochag pervobitnogo iskusstva, Novosibirsk, 1972.

Kishilar
Tarixchilar
Olimlar
Arxeologiya
Etnografiya
1908-yilda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
Oklaxoma-siti

Oklaxoma-siti - AQShning jan. qismidagi shahar. Oklaxoma shtatining maʼmuriy markazi. Axrlisi 506,1 ming kishi (2000), shahar atrofi bilan 1 mln. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo-moliya markazi. Aviatsiya, avtomobilsozlik, radioelektronika (jumladan, EHM va aloqa vositalari ishlab chiqarish) sanoatlari rivojlangan. Metallsozlik, neft sanoati uchun jihozlar, kimyo, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari, universitet bor.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
AQSh shaharlari
Oklend (shahar)

Oklend – Yangi Zelandiyadagi shahar, shimoliy orolda, Oklend yarim orolni Shimoliy orolning asosiy qismi bilan bogʻlab turuvchi boʻyinda joylashgan. Aholisi 1,1 mln. kishi (2000). Tinch okeanning Xauraki qoʻltigʻidagi muhim dengiz porti, yiliga 16 mln. t yuk ortib-tushiriladi. Chetga jun, goʻsht chiqaradi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oklend (shahar) stansiyasi. Mamlakatning muhim sanoat markazi (mamlakatdagi sanoat mahsulotining 1/ 3 qismi ishlab chiqariladi). Mashinasozlik (xususan, transport, qishloq xoʻjaligi, elektrotexnika mashinasozligi), metallsozlik, kimyo, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet (1882) sanʼat galereyasi, maoriylar sanʼati muzeyi bor.

Manbalar 

 

Yangi Zelandiya shaharlari
Okop

Okop (ruscha, okop — xandaq, chuqur) — harbiy ishda  jonli kuchlar va jangovar texnikani dushman oʻqidan pana qiladigan, jangovar marra (pozitsiya) vazifasini o'taydigan harbiy muhandislik inshooti. Bobur va Shayboniyxon qoʻshinlarida Okop "moʻljar" istilohi bilan ataladi. Toʻfang va miltiqning paydo boʻlishi (16-asr 1-yarmi) natijasida Okopga ehtiyoj sezildi. Okopning keyingi taraqqiyoti oʻyiq stvolli qurollarning paydo boʻlishi bilan bogʻliq(19-asr 2-yarmi). Odatda, Okop bir kishi, boʻlim, pulemyot, minomyot, toʻp, tank va boshqa uchun moʻljallangan boʻladi. Bir kishilik Okop yotgan odam koʻrinmaydigan darajadagi oʻlchamda (110—150 sm chuqurlik, 150—170 sm uzunlikda) kaziladi. Bir kishilik Okop oʻzaro birlashtirilib, boʻlinma uchun okop hosil qilinadi. Boʻlim Okoplari atrofi tuproq bilan shibbalangan chukurlik (transheya), 1—2 kishiga moʻljallangan oʻq otish joylari, qoʻl pulemyoti uchun maydoncha, shaxsiy tarkib uchun oddiyroq pana joy, oʻq-dorilar qoʻyiladigan tokchalardan iborat boʻladi. Minomyot, toʻp, tank va boshqa uchun qurilgan Okopda oʻt ochish maydonchasi, ekipaj (raschyot) uchun pana joy, jangovar texnikaning Okopga kirishi va chiqishi uchun yoʻlak hamda brustver (tuprok, koʻtarma) boʻladi. Okopbarcha turdagi jangovar harakatlarda, ayniqsa, mudofaada keng kullaniladi. Okopsinguvchi radiatsiyani ancha qaytaradi, zarb toʻlqinini va yorugʻlik nurining shikastlash doirasini kamaytiradi. Okopni qoʻshinlar oʻz kuchi va maxsus Okop kavlash mashinalari bilan kaziydi. Okopning devorlari chim, taxta, shox-shabba va boshqa narsalar bilan mahkamlanadi. Transheya va aloqa yoʻllarining himoya quvvatini oshirish uchun baʼzan ularning usti yopiladi. Togʻli joylarda Okop tosh va harsanglardan terib hosil qilinadi. Yer portlatilib, chukurlik ochiladi. Mustahkam boʻlishi uchun toshlar orasiga tuprok, baʼzan kum solingan qoplar joylashtiriladi. Barcha xildagi Okopjoyning tabiiy koʻrinishiga moslab niqoblanadi. Ommaviy qirgʻin kurollari, kimyoviy, biologik (bakteriologik) kurollar mavjud boʻlgan hozirgi sharoitda Okop oʻz ahamiyatini ancha yoʻqotdi, lekin hozir ham sharoit taqozosi bilan Okopdan foydalaniladi.

Yana q. 

 Xandaq
 Transheya
 Mudofaa inshootlari

Manbalar 

Urushlar
Okrug

Okrug – bir qancha davlatlar (masalan, Islandiya, Portugaliya)da maʼmuriy-hududiy birlik, Harbiy okrug; 3) vaqtinchalik tuzilgan hududiy boʻgʻin (masalan, saylov okrugi); 4) muayyan organlar vakolati tarqaladigan hudud (masalan, sud okrugi, notarial okrug).

Manbalar 

Maʼmuriy birliklar
Koʻp maʼnoli atamalar
Oks

Oks, Oksus — Amudaryonint yunon, lotin va oʻrta asrlardagi Yevropa manbalarida tilga olingan nomi. Baʼzi olimlar (V. V. Bartold, B. Gʻofurov) Oksni suv xudosi Vaxshning (Vaxsh — Oxsho) nomi desalar, boshqa olimlar (S. P. Tolstoye, Ya. Gʻ. Gʻulomov, H. Hasanov) qadimiy turkiy Oʻquz — "daryo" soʻzining fonetik varianti deb hisoblaydilar.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksalatlar

Oksalatlar (yunoncha: oxalis — shovul) — shovul kislota NOOS—SOON tuzlari. Nordon O. (mas, NOOS—COOK) va oʻrta O. (mas, NaOOC—COONa) mav-jud. O. tabiatda keng tarqalgan. Kalsiy oksalat Sa(SOO)2 barcha oʻsimliklarning hujayra va toʻqimalarida boʻladi. Odam va hayvon siydigida ham oz miqdorda kalsiy oksalat minerallar holida uchraydi. O. — kristallar; qizdirilganda parchalanmasdan suyuklanadi; suvda oz eriydi (ishqoriy metallarning oʻrta O.i bundan mustasno). Oksalatlar analitik kimyoda (ammoniy O.i), fotografiyada, boʻyoqchilikda ishlatiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksi ...

Oksi ... (lotincha oxygenium — kislorod) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Birikma va aralashmalarda kislorod borligini bildiradi; mas, oksigemoglobin.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksigemoglobin

Oksigemoglobin (oksi va gemoglobin), NO2 — molekulyar gemoglobinning kislorod bilan birikmasi; oʻpkadan toʻqimalarga kislorod yetkazib beradi. Toʻqimalarda oson parchalanadi. Arterial qonning och kizil rangi O.ga bogʻliq. Bunda gemoglobin tarkibiga kiradigan temirning valentligi oʻzgarmaydi. Issiq qonli hayvonlar va odamda kislorodning koʻproq qismi toʻqimalarga O. tarkibida boradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksidimetriya

Oksidimetriya (nemischa, oxydiren -oksidlash va yun. metreo — oʻlchayman), aniqrogʻi redoksimetriya — oksidlanish-qaytarilish reaksiyalariga asoslangan miqdoriy analiz usullari majmui. O. yodometriya, permanganatometriya, bromatometriya, titanometriya, serimetriya kabi bir qancha usullarga boʻlinadi. O. anorganik va organik moddalarni analiz qilishda keng qoʻllanadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksidlanish

Oksidlanish, oksidlanish jarayoni – tor maʼnoda – turli moddalarning kislorod bilan birikishi. Kengroq maʼnoda – atomlar yoki ionlar elektronlarni tortib olishi bilan sodir boʻladigan kimyoviy reaksiya (Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari). Eng muhim oksidlovchilarga kislorod O2, ozon O3, vodorod peroksid H2O2, molekular xlor Cl2, ftor F2, kaliy permanganat KMnO4 va boshqalar kiradi.

Manbalar 

Kimyoviy moddalar
Oksidlar
Oksidlanish zonasi

Oksidlanish zonasi (geologiyada) — sulfidli konlarning yer yuziga yaqin qismini oʻz ichiga olgan va yer osti suvlari sathidan yuqorida joylashgan qismi. Oksidlanish zonasida yer yuzasidan chuqurroq qatlamlarga oʻtayetgan suv va unda erigan kislorod, karbonat angidrid va kislotalar taʼsirida turli minerallar yemirilib, muayyan sharoitda past bosim va temperaturaga mos yangi kristalli va kolloid birikmalar hosil boʻladi. Bu birikmalar kimyoviy tarkibi jihatidan yemirilayotgan mineral va jinslarga yakin boʻlib, kislorod va suv molekulasining koʻpligi bilan ajralib turadi.

Oksidlanish zonasi uchun turli gillar, temir va marganetsning kislorodli va suvli birikmalari turgʻun hisoblanadi. Mazkur zonada oltingugurtli metall rudalari hamda oltingugurt, tuz va toshkoʻmir konlari tez oʻzgaradi. Bunda metallarning sulfidli birikmalari oksid, gidroksid, karbonat, sulfatlar bilan oʻrin almashadi. Oltingugurt oʻrnida alunit va gips uyumlari hosil boʻla-di, tosh tuzi qatlamlari boʻlgan joyda gips toʻplanadi. Oksidlanish zonasi yer yuzasidan grunt suvlarigacha, odatda, bir necha m dan yuzlarcha m gacha boʻlgan joyni egallaydi. Oksidlanish zonasi geologiyasi va mineralogiyasini oʻrganish temir va marganets rudalari, boksit, turli gillar va boshqa foydali qazilma boyliklarni topish va razvedka qilishda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari — elektronlarning atomlardan atomlarga butunlay yoki qisman oʻtishi bilan bogʻliq kimyoviy reaksiyalar. Elektronlar chiqarilishi oksidlanish, elektronlar biriktirib olinishi qaytarilish deyiladi. Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari atamalari dastlab metall oksidlarining hosil boʻlish va parchalanish reaksiyalarida qoʻllanadi. Cu+’/2O2=CuO metallarning oksidlanishiga, CuO+H2=Cu+H2O metall oksidlaridan metall hosil boʻlishi (qaytarilishi)ga misol boʻladi.

Atom yoki ionlari reaksiya jarayonida elektron biriktirib oladigan moddalar oksidlovchilar,elektron beradigan moddalar esa qaytaruvchilar deb ataladi.Oksidlovchi reaksiya vaqtida oksidlanadigan moddadan elektronni tortib olib,oʻzi qaytariladi,qaytaruvchi esa elektronlar yoʻqotib, oʻzi oksidlanadi. Har qanday oksidlanish qaytarilishsiz boʻla olmaydi, chunki kimyoviy reaksiyada atomlar oksidlanish dara-jasi (p)ning yigʻindisi doimiydir. N2+S12=2NS1 reaksiyasida p (N) 0 dan + 1 gacha oʻzgaradi, binobarin, vodorod (N) oksidlanadi; p(S1) 0 dan — 1 gacha oʻzgaradi, binobarin, xlor S1 qaytariladi.

Oksidlanish-qaytarilish jarayoni keng tarqalgan kimyoviy reaksiyalar jumlasiga kiradi, uning tabiatda va texnikada ahamiyati katta. Barcha turdagi yoqilgʻilarning yonishi, turli metallarning rudalardan ajratib olinishi oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari jarayoniga asoslangan. Metallarning korroziyaga uchrashi, koʻpgina muhim kimyoviy mahsulotlarning hosil boʻlishi ularning oksidlanishi tufaylidir. Elektr-kimyo sanoati O.-q.r.ga asoslangan. Mis, nikel, oltin, rux va boshqa eritmalardan elektrolitik qaytarilish yoʻli bilan olinadi yoki tozalanadi. Kimyoviy tok manbalari — akkumulyatorlar va galvanik elementlar O.-q.r. tufayli ishlaydi va hokazo.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksidlar

Oksidlar, tabiiy oksidlar (yun. oxys — nordon) — elementlarning kislorod bilan tabiiy kimyoviy birik-malari, minerallar sinfi. 300 tacha mineralni oʻz ichiga oladi. Tabiatda eng koʻp uchraydigan O.dan biri — suv (vodorod oksidi). Silikat angidrid (SiO2) koʻpgina togʻ jinslari tarkibiga kiradi. Eng keng tarqalgan O. hosil qiluvchi elementlar: Si, Fe, Mn, Al, kamroq miqsorida — Cu, U. O.ning aksariyati — ion aloqali birikmalar, ammo kremnezyom (Si), nemetall (As, Se, Te) va xalkofil (Si, Pb, Zn, Sn, Hg, Cd, In, Bi, Sb) elementlar minerallari kovalentli aloqalar bilan tavsiflanadi. Odatda, O. tarkibida gid-roksid va oksigidratlar (bir paytda O2~ va ON~) birlashmalari mavjud. Normal oksid molekulasi tarkibidagi barcha kislorod atomlari faqat oʻsha element atomlariga birikkan boʻladi, lekin oʻzaro birikmaydi. Peroksid, superoksid va ozonidlar tarkibiga kislorod atomlari faqat element atomlariga birikib qolmay, bir-biri bilan ham birikadi (mas, SnO2 — normal oksid, VaO2 — peroksid). Normal O. elementlarning kislorod bilan bevosita birikishidan, elementlarning gidroksidlari karbonat, nitrat, sulfat va boshqa kislorodli kislotalar tuzlarining ajralishidan hosil boʻladi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksidlar
Oksidlar (birikma)

Oksidlar — elementlarning kislorodli birikmalari. Normal oksid molekulasi tarkibidagi barcha kislorod atomlari faqat oʻsha element atomlariga birikkan boʻladi, lekin oʻzaro birikmaydi. Peroksid, superoksid va ozonidlar (peroksid va peroksid birikmalar) tarkibida kislorod atomlari faqat element atomlariga birikib qolmay, bir-biri bilan ham birikadi (mas, SnO2 — normal oksid, Na2O2 — peroksid). Normal oksidlar elementlarning kislorod bilan bevosita birikishidan, elementlarning gidroksidlari karbonat, nitrat, sulfat va boshqa kislorodli kislotalar tuzlarining ajralishidan hosil boʻladi.

Oksidlarning nomlanishi quyidagicha: a) agar element kislorod bilan faqat 1 ta kislorodli birikma hosil qilsa, u oksid deb ataladi. Masalam, Al2O3 — alyuminiy oksid, MgO — magniy oksid; b) elementning bir necha oksidlari maʼlum boʻlsa, uning oksidlanish darajasi eʼtiborga olinadi: CuO mis (-oksid, CuO — mis (II)-oksid, Cr2O3 — xrom (III)-oksid, CrO3 — xrom (VI)-oksid va hokazo; v) elementning oksidi suv taʼsirida kislotaga aylansa (yoki kislotadan yoxud uning tuzidan olinishi mumkin boʻlsa) ayni oksid oʻsha kislotaning angidridi deb ataladi: SO3— sulfat angidrid, SO2 — sulfit angidrid.

Normal oksidlar — asosli, kislotali amfoter (oraliq) va befarq oksidlar deb, 4 guruhga boʻlinadi. Mendeleyev davriy sistemasida davr ichida chapdan oʻngga utgan sari oksidlarning xossalari asoslilikdan amfoterlilikka, soʻngra kislotalikka aylanadi. Mas, III davr elementlari ok-sidlaridan Na2O, MgO asosli O; Al2O3 — amfoter oksid; SiO2, P2O5, SO3 va S12O7— kislotali oksidlardir. Elementning oksidlanish darajasi ortgan sari oksidlarning asoslik xossalari kuchsizlanib boradi: MpO — asos xossasiga, Mg>02 — amfoter xossaga, Mp2O7 — kislota xossasiga ega.

Baʼzi oksidlar tuzlar hosil qilmaganligidan ularga indifferent yoki befarq oksidlar nomi berilgan (mas, CO va NO). Koʻpchilik oksidlar tabiatda uchraydi. Tabiatda eng koʻp uchraydigan oksidlar dan biri suv — vodorod oksiddir. Silikat angidrid (SiO2) koʻpgina togʻ jinslari tarkibiga kiradi.

Oksidlar turmush va texnikada keng qoʻllanadi. Masalan, soʻndirilmagan ohak CaO — qurilishda, NO2, SO2 — nitrat va sulfat kislota ishlab chiqarishda, baʼzi metallarning oksidlaridan iborat aralashmalar esa katalizatorlar sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksidlar
Oksidlash

Oksidlash (nem. Oxydierung) — metall buyumlar sirtini oksidlovchi eritmalar yordamida kimyoviy, elektrkimyoviy yoʻl bilan havoda qizdirib korroziyadan saqlash yoki koʻrkamlashtirish usuli. K imyoviy O.ning keng tarqalgani ishqorli va ishqorsiz O.dir. Ishqorli O.da buyum kaynab turgan natriy yoki kaliy ishqori eritmasi muqitidan oʻtkaziladi. Ishqorsiz O.da esa buyum fosfat kislota, kaliy yoki bariy nitrat va marganets fosfat aralashmasida 100° temperaturada qizdirib oksidlanadi. Kimyoviy O.da buyum sirtida 3 |x cha oksid qatlam xreil boʻladi. Bu qatlam loklanganidan yoki moylanganidan soʻng metall korroziyaga bar-doshli boʻladi. Bu usullar poʻlat, choʻyan va rux buyumlarni O.da qoʻllanadi.

Elektr-kimyoviy O. (anodlash) tok taʼsirida utkaziladi. Bu usul kimyoviy O. ga nisbatan yaxshiroq nati-ja beradi. Mas, 20—60 min. davomida 30° isitilgan 20% li sulfat kislota (tok kuchi 1,5—2,5 a va kuchlanishi 10— 20 v) tok bilan O. natijasida buyum sir-tida 20 s qalinlikda oksid parda hosil boʻladi. Oksidlangan buyum sirti loklanadi. Anodlashda oksid qatlam qalinligini 600 s gacha yetkazish mumkin. Bu usul, asosan, alyuminiy, mis va boshqa metall qotishmalarini O.da qoʻllanadi. Havoda O. poʻlat buyumlarini kizdirib, sirtini moylashdan iborat.

Manbalar 

    

Oksidlar
Oksidoreduktazalar

Oksidoreduktazalar (yunoncha: „oksido“ — nordon va reducto — orqaga qaytaraman) — tirik hujayralardagi oksidlanish-qaytarilish reaksiyasini katalizlaydigan fermentlar. Hamma tirik hujayralarda uchraydi. Hujayrani energiya bilan taʼminlashda muhim rol uynaydi. Oksidoreduktazalarning eng muhimlari - degidrogenazalar (nafas olganda va fotosintez jarayonida vodorod va elek-tronlarni bir moddadan ikkinchi moddaga oʻtkazadi), oksidazalar (ularda O2 oksidlovchi), peroksidazalar (oksidlovchi — N2O2), gidrolazalar (moddaga O2 ning bir atomini beradi), oksige-nazalar (moddaga O2 ning ikkala atomini beradi).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oksiprolin

Oksiprolin (gidroksiprolin, 4-gidroksipirolidin -2-karbon kislota) — aminokislota, rangsiz kristall modda. Molyar massasi 131,13. 4 ta optik faol stereoizomerlari mavjud. L-O.ning suyuqlanish temperaturasi 274°. Suvda, etanolda oz eriydi. Biriktiruvchi toʻqimalardagi oqsillar — kollagen (13% gacha), shuningdek, elastin tarkibiga kiradi. L-O — almashtirib boʻlmaydigan aminokislota, biosintez jarayonida peptid zanjirga qushilmaydi, prolin krldiklarining fermentativ gidroksillanishida hosil buladi. Oksiprolinning organizmdagi metabolizm maqsulotlari — pirrol -2-karbon va glutamin kislotalar. Kollagen va boshqa oqsillarning gidrolizatorlaridan olinadi. Oksiprolinni ilk bor 1902-yilda nemis oli-mi E. Fisher jelatindan ajratib olgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kimyo
Oksitotsin

Oksitotsin (Oxytocinum), pitotsin — neyrogipofizial gormon; gipofiz orqa boʻlagi gormonlarndan biri; 9 ta aminokislota qoldigʻidan tuzilgan siklik peptid. Oksitotsin tuzilishi va taʼsiriga koʻra, boshqa neyrogipofiz gormoni — vazopressinga yaqin turadi. Bir kator tabiiy analoglari mavjud, sintetik yul bilan ham olinadi. Bachadon (ayniqsa, homilali bachadon) va sut bezining silliq muskullarini qisqartiradi. Dard tutishi susayganda, bachadondan atonik qon ketganda buyuriladi. Ampulalarda 1 ml dan chiqariladi.

Manbalar 

Gormonlar
Oksixinolin

Oksixinolin (oksin, 8-gidroksixinolin) — rangsiz, oʻziga xos hidli kristall modda. Mol. m. 145,15, suyuqlanish temperaturasi 75—76°, qaynash temperaturasi 266,6°. Spirt, atseton, xloroform, benzol, kislota va ishqorlarda eriy-di, suvda va efirda erimaydi. 40 dan ortiq kimyoviy elementlarni (mas, mis, rux, magniy va boshqalar) ajratish va aniqlashda, alyuminiy, rux, vanadiy va hokazo elementlarni kolorimetrik aniklashda qoʻllanadi. Baʼzi hosilalari fungitsidlar va antiseptiklar si-fatida ishlatiladi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kimyo
Oktan soni

Oktan soni — karbyuratorli yoki injektor ichki yonuv dvigateli yonilğilarining detonatsiyaga turğunligini ifodalaydigan koʻrsatkich. Yonilğining Oktan soni etalon yonilği aralashmasiga taqqoslab aniqlanadi. Etalon yonilgi sifatida izooktan (2, 2, 4-uch metilpentan) va geptan aralashmasi qabul qilingan. Izooktanning detonatsiyaga turgʻunligi 100, normal geptanniki nol deb olingan. Etalon yonilgʻi aralashmasidagi izooktanning foizlardagi miqdori sinaladigan yonilgʻining Oktan sonini belgilaydi. Yonilgining Oktan soni qancha katta boʻlsa, detonatsiyaga moyilligi shuncha kichik boʻladi. Avtomobillarda Oktan soni 66—98 ga teng benzin, siqish darajasi yuqori boʻlgan dvigatellarda Oktan soni yuqori benzinlar ishlatiladi.

Manbalar
Oktanlar

Oktanlar (yun. okto — sakkiz), CgH18 — toʻyingan uglevodorod. Mol. m. 114,22 18 ta izomer Oktanlar bor. N-O. — SN3(SN2)6SN3 ning suyuqlanish temperaturasi — 56,8°; qaynash temperaturasi 125,67°; zichligi 702,5 kg/m3. Neftda, benzinda boʻladi. Oktanlardan izooktanning O. soni yuqori (97) boʻlganligi uchun etalon yonilgʻi sifatida ishlatiladi. n-oktanning O. soni juda kichik (17—19).

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kimyo
Oktant

Oktant (lotincha ) — osmon sferasining Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Yulduz kattaligi 3,8. Oʻzbekistondan koʻrinmaydi.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari
Astronomiya
Oktaedr

Oktaedr (yun. okto — sakkiz va hedra — yoq) — 1) matematikada — sakkizta uchburchak bilan chegaralangan jism, sakkizyoklik. O.ning 6 ta uchi, 12 ta qirrasi va 8 ta yogʻi boʻladi. O. yoklari muntazam uchburchaklardan iborat boʻlib, har bir uchidan 4 tadan qirra chiqadi. Agar O. qirrasi a ga teng boʻlsa, hajmi V = formula bilan hisoblanadi (qarang Koʻpyoklik); 2) kristallografiyada — elektroliz va kimyoviy reaksiyalar natijasida eritma, gaz va qattiq jismlardan hosil boʻladigan kristallar shakllaridan biri (bunda O.dan tashkari diedr, romboedr, tetraedr va boshqalar) shakllar ham hosil boʻladi (qarang Kpuctallanish).

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Okulyar

Okulyar (lot. ocularus — koʻzga oid) — murakkab optik asbob (kuzatish trubasi, mikroskop, durbin)ning kuzatuvchi qaraydigan qismi. Bitta linza yoki linzalar tizimidan iborat boʻladi. Obyektiv boshqa optik tizimlar (mas, prizma, kollimator) bilan hosil qilgan tasvir Okulyar yordamida koʻriladi. Dastlab (1609-yil) Okulyarlar astronomik koʻrish trubalarida ishlatilgan (Galiley Okulyarlari). Keyinchalik niderland olimi X. Gyuygens (17-asr) va ingliz olimi J. Ramsden (18-asr) ikki xil Okulyar kashf qilishgan. Ular amalda hozirgacha ishlatiladi. Bunday Okulyarni obyektiv bilan birga yasab buyumning tasviri olinadi.

19-asr oxirlaridan, ayniqsa, harbiy optika rivojlanishi munosabati bilan durbin, periskop va boshqalarda takomillashtirilgan Okulyarlar ishlatiladi. Okulyarlar musbat va manfiy linzali boʻlishi mumkin. Musbat linzali Okulyar oʻzidan oʻtayotgan yorugʻlik nuri dastasini toʻplaydi (toraytiradi), manfiy linzali Okulyar nur dastasini sochadi (kengaytiradi). G. Galiley Okulyarlari manfiy linzali oddiy (kuzatish burchagi kichik), X. Gyuygens va J. Ramsden Okulyarlari musbat linzali boʻlgan (rayem). Ularda kuzatish burchagi katta (kengrok)ligi uchun hozirgacha ishlatiladi. Okulyarlarning asosiy optik xossasi fokus masofasi (linzaning bosh fokusidan uning optik markazigacha boʻlgan masofa), odatda, 15–25 mm bilan ifodalanadi. Okulyarning aniq koʻrsati-shi shu masofaga bogʻliq boʻladi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ol

Ol (aldamoq soʻzidan) — oʻrta asrlarda Movarounnaxrda dushmanni chalgʻitish maqsadida qoʻllangan hiyla, taktik usul. Kichik bir qismni chekinishga buyurib, uni taʼqib qilib, hujumga oʻtgan dushmanni pistirma iskanjasiga olingan. O. usullaridan biri toʻlgʻama deb atalgan. O.dan Chingizxon, Amir Temur va Abdullaxon II oʻz yurishlarida ustalik bilan foydalangan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olabuta eshakshoʻra

Olabuta eshakshoʻra () — shoʻradoshlarga mansub bir yillik oʻtsimon yoki yarim buta oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda O.ning maydagul O. (), tatar O.si (), yelpigʻichsimon O. () turlari uchraydi. Poyasi tik, shoxlanib oʻsadi, boʻyi 1 m yoki undan ortiq. Barglari bandli, unsimon, kumushrang gʻubor bilan qoplangan, pastdagilari doirasimon shaklda, yuqoridagilari esa uzunchoq — nashtarsimon. Toʻpguli boshoqsimon. Mevasi — tekis yumaloq xaltacha. Urugʻi yasmiqsimon, qora, yaltiroq, kattaligi 1 — 1,5 mm. Iyuldan sentabrgacha gullaydi va meva tugadi. Bir oʻsimlik 100 mingga yaqin urugʻ beradi, toʻkilgan urugʻlari bahorda yana unib chiqadi. Begona oʻt sifatida yoʻl yoqasida, ekin-zorlar orasida va tashlandiq yerlarda oʻsadi.

Kurash choralari: almashlab ekish, kultivatsiya; urugʻlarni saralab ekish, gerbitsidlardan ekish vaqtida kotoraya, prometrin yoki kotofor qoʻllanadi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Bog‘ o‘simliklari
Kseromorfizm
Olabugʻasimonlar

Olabugʻa baliqlar (Perciformes), okunsimonlar — suyakli baliklar turkumi. Uzunligi 1 sm dan 5 m gacha, vazni grammning bir necha ulushidan 900kg gacha. Kupchiligining suzgich pufagi bor. Suzgichlari tikanli, orqa suzgichi 2, qorin suzgichlari 6 yoki kamroq nurli. Tangachalari ktenoidli, baʼzan sikloidli, ular modifikatsiyasidan iborat yoki boʻlmaydi. 149 oila, 1200 urugʻ va 6500 ga yaqin turi bor. Barcha dengiz, okean va chuchuk suvlarda tarqalgan. Olabugʻa baliqlar baliqlarning eng yirik turkumi, barcha maʼlum turlarning 40%ini uz ichiga oladi. Barcha dengizlarning sohil boʻyi suvlarida stavridalar, dengiz itchalari, xoʻkizchalar, serransimonlar, gubanlar; ochiq dengizlarda tunetslar, yelkanlilar, korifenlar va boshqa kengtarqalgan. Yevrosiyo va Shim. Amerika suvlarida olabugʻalar, Afrika va Jan. Amerikada sixlidalar, Shimoliy Amerikada sentdarxidlar, Jan. Osiyo va Afrikada labirintlilar koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda Olabugʻa baliqlarning 4 oilasi (buka baliqlar, aterinlar, olabugʻalar, toshbuqalar), 9 urugʻi va 13 turi tarqalgan. Oddiy olabugʻa va oq yela Amu va Sirdaryoning quyi oqimlarida, Orol dengizida yashaydi. Koʻpchilik Olabugʻa baliqlar Orol dengizi bilan bogʻliq boʻlgan. Bir qancha Olabugʻa baliqlar sanoat miqyosida ovlanadi, sunʼiy suv havzalarida koʻpaytiriladi.

Manbalar 

Hayvonlar
Olakoʻzan

Olakoʻzan (lotincha) – suvsarsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Urugʻning yagona turi.

Tavsifi 
Gavdasining uzunlig oʻrtacha 26 sm dan 35 sm gacha boʻladi, dumining uzunligi taxminan 11—20 sm atroflarida boʻladi . Tanasi xipcha va uzun, oyoqlari kalta, dumi baroq. Rangi qora, sargʻish ola, sargʻish yoki kulrang dogʻli. 3 tadan 8 tagacha bola tugʻadi. Koʻrsichqon, sichqon va boshqa mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadi.

Olakoʻzanning eng faol davri asosan sutkaning ertalab va kechqurun boʻladi.[8][3] Uning koʻrish qobiliyati ancha past boʻlib, faqatgina yaxshi rivojlangan hid bilish qobilayatiga tayanadi. Ular yolgʻiz yashashadi va ular 0,5–0,6 km² oraligʻida hudud belgilab oʻsha hududda keng harakatlanadi. Odatda oʻtroq tarzda hayot kechiradi va bir marta qurgan uyasida umrbod yashab qoladi. Agar Olakoʻzanlar oʻzining hududida boshqa bir Olakoʻzanga duch kelsa, unga hujum qiladi.

Xavfni sezgan Olakoʻzan oyoqlarida tik koʻtarilib, dumi tikka-tikka boʻladi. Bundan tashqari, oʻzidan kuchliroq begona hayvonga duch kelganda tishlarini koʻrstagan holda irillashi mumkin. Agar tahdid qilinsa, u dumi ostidagi kattalashgan anus bezlaridagi sassiq hidli gazni chiqarib yuborishi mumkin.

Soni 
Qishloq xoʻjaligi maqsadida yerlarning jadal oʻzlashtirilishi bilan bogʻliq ravishda tur areali keskin ajralib qolgan va soni keskin kamaygan. Mirzachoʻl, Qarshi choʻlining katta qismi va Turkiston togʻining yonbagʻirlarida ushbu tur jonivorlari yoʻqolib ketgan. Mamlakatimizdagi taxminiy soni – 5 mingta atrofida. Angren yassi tekisligidagi yuqori togʻ qismida – taxminan 500 ta.

Tarqalishi 
Janubiy—Sharqiy Yevropa va Osiyoda, asosan, dasht va choʻllarda tarqalgan. Qora dengiz yaqinidagi choʻllarda, Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Oltoy va Tuvada uchraydi. Oʻzbekistonda Qizilqum choʻli, Ustyur yassi tekisligi (Qoraqalpogʻiston), Mirzachoʻl va Qarshi choʻli, Gʻarbiy Tyan-Shan va Pomir-Oloy togʻ tizmalarining togʻ yonbagʻirlari va yuqori kamarlari, Surxondaryoning quyi qismi, Ohangaron daryosining yuqori qismida arealning ajrab qolgan yuqori togʻ qismi joylashgan boʻlib bu tarixan sugʻur va relikt yumronqoziq makonlari bilan bogʻliq. Qoʻriq yerlarning oʻzlashtirilishi tufayli soni keskin kamayib ketgan. Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Muhofaza choralari 
Qizilqum qoʻriqxonasi va Zarafshon Milliy tabiat bogʻida muhofaza ostiga olingan. Angren yassi tekisligida qoʻriqlanadigan hududlar, shuningdek, saqlanib qolgantur yashovchi tekislik joylarda kichik buyurtmaxonalar tashkil qilingan.

Kichik turlari 
Vormela peregusnaning kichik turiga quyidagilar kiradi:

Vormela peregus alpherakyi

Vormela peregus euxina

Vormela peregus negans

Vormela peregus pallidor

Vormela peregus peregusna

VVormela peregus syriaca

Manbalar 

Biologik turlar
Yirtqichlar
Hayvonlar
Olakoʻl

Olakoʻl — Krzogʻistondagi oqmas shoʻr koʻl. Balxash-Olakoʻl soyligining sharqida, 343 m balandlikda. Maydoni 2200 km². Chuq. 45 m gacha. Yanvardan aprelgacha muz bilan qoplanadi. O.ga Emel daryosi quyiladi. Baliq ovlanadi.

Manbalar 

 

Qozogʻiston koʻllari
Olam oʻqi

Olam oʻqi — osmon sferasintg markazidan oʻtuvchi va Yerning aylanish oʻqiga parallel deb tasavvur qilinadigan toʻgʻri chiziq. Olam oʻqi osmon sferasini olamning shim. va jan. qutblarida kesib oʻtadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olam qutblari

Olam qutblari — olam oʻqi bilan osmon sferasining kesishgan nuqtalari. Ular olamning shimoliy va janubiy qutblaridir. Olam qutblarida osmon jismlari joylashmagan, lekin olamning shimoliy qutbi yaqinida (Uzoqlikda) qutbyulduzi bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olamiy ruh

Olamiy ruh — neoplatonizm falsafasidagi markaziy tushunchalardan biri. Platonning koinotni harakatga keltiruvchi ibtido boʻlgan Olamiy ruh toʻgʻrisidagi taʼlimotidan kelib chiqqan; ideal (jismeiz) dunyo bilan olamiy ruh yaratgan hissiy dunyo oraligʻida turadi. Olamiy ruh haqidagi taʼlimot Uygonish davri panpsixizmi (italyan neoplatoniklari, J.Bruno), nemis romantizmi va XIX asr idealistik falsafasi (F.V.Shelling, G.T.Fexner, E.Gartman) tomonidan qabul qilingan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olamning geliotsentrik sistemasi

Olamning geliotsentrik sistemasi — Yer va Kuyosh sistemasidagi boshqa sayyoralar Quyosh atrofida aylanib turadi, degan taʼlimotga asoslangan sistema; N.Kopernik yaratgan (k,. Geliotsentrik sistema).

Manbalar 

Quyosh tizimi
Olamning geotsentrik sistemasi

Olamning geotsentrik sistemasi – olamning markazi Yer boʻlib, uning atrofida boshqa barcha osmon jismlari harakatlanadi, degan qadimgi dunyoqarash. Olamning geotsentrik sistemasi haqidagi taʼlimotni dastlab Aristotel miloddan avvalgi IV asrda ishlab chiqqan. Uning fikricha, Yer qoʻzgʻalmas Oy, Merkuriy, Venera, Quyosh, Mars, Yupiter va Saturnga tegishli yettita osmon bilan oʻralgan. Sakkizinchi osmon qoʻzgʻalmas yulduzlarga tegishli. Toʻqqizinchi osmonda esa barcha osmon sferalarini harakatlantiruvchi „ruh“ joylashgan, deb tushuntiradi. Ana shu taʼlimotni Ptolemey (milodiy 2-asr) „Almagest“ asarida quyidagi 4 farazga asoslanib keltirgan: 1) Yer koinotning markazi; 2) Yer qoʻzgʻalmaydi; 3) barcha osmon jismlari Yer atrofida aylana boʻylab harakatlanadi; 4) osmon jismlari tekis bir tezlikda harakatlanadi. Olamning geotsentrik sistemasiga asosan barcha sayyoralar, Oy, Quyosh va yulduzlar Yer atrofida bir sutkada tekis aylanib chiqadi, sayyoralar epitsikllar boʻylab, epitsikllarning markazi esa deferent deb atalgan aylana boʻylab harakatlanadi. Oy va Quyosh esa faqat deferentlarda harakat qiladi. Olamning geotsentrik sistemasi taʼlimoti to 16-asrgacha xukm-ron boʻlib keldi. 16-asrdan olamning geotsentrik sistemasi oʻrnini geliotsentrik sistema egalladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olamushuk adiri

Olamushuk adiri - Fargʻona botigʻining janubi-sharqiy qismi (Andijon viloyati hududi)da joylashgan adir. Janubiy va janubiy-sharqda Oʻsh-Aravon adirorti botigʻi, gʻarbda Aravon — Shahrixon yoyilma konuslari orasida. Gʻarbda Andijon adiri bilan tutashgan, shimolida Qoradaryoga yaqinlashadi. Olamushuk adiri janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa 15 km masofaga choʻzilgan, eni 300–700 m, eng baland joyi 919 m. Atrofidagi tekisliklardan 300–400 m ga koʻtarilgan, janubi-sharqiy yon bagri tikroq.. Yon bagʻirlari koʻplab quruqsoylar va jarliklar bilan kesilgan. Tektonik jihatdan braxiantiklinal struktura. Paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr konglomerati, loytosh, qumtosh, qumoq jinslardan tashkil topgan. Ular quyi yerlarda qalin lyossimon jinslar bilan qoplangan, relyefi tekisroq. Adirning quyi qismi toʻrtlamchi davrda sodir boʻlgan yangi tektonik harakatlar natijasida koʻtarilgan. Iklimi qurgʻoqchil, yozi issiq, yillik yogʻin 20–300 mm. Tuprogʻi boʻz tuproq. Rang, koʻngʻirbosh, shaytonkovush kabi oʻsimliklar oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan qoʻshoyoq, boʻrsiq, jayra, tulki, kalamush, kaltakesak, ilonlar va boshqa uchraydi. Tabiiy boyliklardan neft, tabiiy gaz, oltingugurt bor. Olamushuk adiri yerlari yaylov sifatida ham foydalaniladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olapoʻchoq

Olapoʻchoq — kechpishar qovun navi. Shakli choʻziq, tuxumsimon, yirik, uchi ingichka, uzunligi 28—35 sm, ogʻirligi 4–6 kg. Dum tomoni biroz tilim-tilim, uch tomoni gʻadir-budur, toʻr bilan qoplangan, tusi toʻqsariq. Sirtining gullari qoʻshaloq, keng, toʻq yashil dogʻlari bor. Poʻsti qattiq, eti toʻq yashil, qalinligi 5,5—6 sm, sersuv, shirin. Tarkibida 9,8% qand, shu jumladan, 6,5% saharoza, 11,7% quruq modda bor.

Olapoʻchoqning urugʻxonasi unchalik katta emas, urugʻi yirik. Ekilgan urugʻi unib chiqqanidan keyin, hosili 95—110 kunda pishadi. Hosildorligi 250—300 s/ga. Qishda asrashga va uzoq joylarga olib borishga yaroqli. Boʻz tuproqli unumdor yerlarda moʻl hosil beradi.

Manbalar 

Qovun navlari
Olatogʻ

Olatogʻ, Olatov – koʻp yillik qrr va muzliklari xdmda balandlik mintaqalari boʻlgan togʻlar. Baland togʻlarda doimiy qorlar oppoq, yalangʻoch qoyalar esa qoramtir, oʻtloqlar yam-yashil boʻlib koʻrinadi. Olatogʻ togʻlar nomini ham bildiradi. Masalan, Jungʻariya Olatovi, Orqa Ili Olatovi, Kungay Olatov, Terskay Olatov, Talas Olatovi, Qirgʻiziston Olatovi, Olatogʻ soʻzidagi „ola“ turkiy tillardagi ala (ola, ola bula, gulli) soʻzidan kelib chiqqanligi aniq seziladi. Lekin moʻgʻulcha ola („togʻ“) soʻzidan kelib chiqqan degan taxminlar ham bor. Boshqa variantida „ola“ arabcha „oliy“ (baland) soʻzidan olingan fikrlar ham mavjud.

Manbalar 

 

Geografik terminlar
Onomastika
Olacha

Olacha — ingichka yoʻlli mato; odatda, paxta ipidan (arqoq va tanda ipi), baʼzan ip va ipak (arqogʻi ip, tandasi ipak)dan qoʻlda toʻqiladi. Yoʻl-yoʻl boʻlgani uchun O. deb atalgan. Tanda ipi boʻyalgani uchun 2 tomoni ham bir xil boʻladi. Qadimdan Oʻrta Osiyoda koʻplab ishlab chiqarilgan. O.dan, asosan, toʻn va boshqa tayyorlanadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Old osiyo togʻligi

Old Osiyo togʻligi - Osiyoning gʻarbiy qismidagi bir guruh togʻliklar. Uzunligi gʻarbdan sharqqa qariyb 4000 km, eni 600–1500 km. Umumiy maydoni 3,5 mln. km². Tarkibida Kichik Osiyo, Armaniston va Eron togʻliklari bor. Balandligi markaziy qismida 1000– 2000 m li yassitogʻliklar va balandligi 2000– 4000 m li chekka togʻliklardan iborat. Iqlimi aksari qismida subtropik, kontinental iklim. Yozi quruq va issiq (faqat Eron togʻligining sharqiy yon bagʻrida musson yomgʻirlari yogʻadi), qishi sovuq, bahori sernam. Oʻsimliklari, asosan, butazorlardan iborag Landshafti koʻp joylarda quruq subtropik, janubda quruq tropik, togʻlarning sernam yon bagʻirlarida nam subtropik va tropik.

Manbalar 

 

Togʻlar
Osiyo
Oldi-sotdi

Oldi-sotdi (huquqda) — fuqarolik huquqiy munosabatlarida keng tarqalgan shartnoma. Uning asosiy vazifasi tovar-pul almashinuvini amalga oshirishdir. Oldi-sotdi shartnomasiga muvofiq, 1 taraf—sotuvchi ikki taraf—sotib oluvchiga tovarni mulk qilib topshirish majburiyatini oladi, 2 taraf (sotib oluvchi) esa tovarni qabul qilish va uning haqini toʻlash majburiyatini oladi.

Oldi-sotdi shartnomasi kadim zamonlardan kishilar oʻrtasida keng qoʻllaniladigan shartnomalar sirasiga kiradi. U taraflarning maxsus (ogʻzaki yoki yozma) kelishuvi asosida amalga oshiriladi. Tovar bu shartnomaning predmeti hisoblanadi. Tovar-ashyolar. koʻchar va koʻchmas mol-mulk, qimmatlp qogʻozlar, mulkiy huquqlar hamda pul shartnoma predmeti boʻladi. Fuqarolar, yuridik shaxslar va davlat shartnoma subʼyektlari hisoblanadi. Oldi-sotdi shartnomasining asosiy shartlarp: taraflar, predmet, baho, taraflarning huquq va majburiyatlari, shartnoma shartlarini buzganlik uchun taraflarning javobgarligidir. O.-s. shartnomasining chakana O.-s, mahsulot yetkazib berish, kontraktatsiya (qarang Kontraktatsiya shartnomasi), energiya taʼminoti, koʻchmas mulkni sotish kabi turlari mavjud.

Koʻpgina davlatlarda O.-s. fuqarolik kodeksi va boshqa qonun hujjatlari talablari asosida amalga oshiriladi. Ichki, shuningdek, xalqaro bozorda ham turli tovarlar O.-s.siga oid operatsiyalarni mukammal tartibga soluvchn maxsus savdo (tijorat) kodekslari mavjud.

Oʻzbekiston Respublikasi FK da Oldi-sotdi shartnomasining turli jihatlari va uning shartnoma taraflarining huquqlari, majburiyatlari va javobgarligini aniq koʻrsatgan holda amalga oshirilishiga oid qonun talablari katʼiy belgilangan. Xorijiy yuridik va jismoniy shaxslar, shuningdek, chet el davlatlari ishtirokida amalga oshiriladigan O.-s. operatsiyalari Oʻzbekiston Respublikasining chet el investitsiyalari toʻgʻrisidagi qonunchiligi, Oʻzbekiston Respublikasining xorijiy davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan tuzgan ikki tomonlama va koʻp tomonlama bitimlari bilan tartibga solinadi.

Sayd Gʻulomov, Nurillo Imomov.

Manbalar 

    

Huquqshunoslik
Oldrij Jeyms

Oldrij Jeyms (1918. 10.7, Uayt-Xils, Viktoriya shtati, Avstraliya) – ingliz yozuvchisi va jamoat arbobi. London universitetida oʻqigan. Ikkinchi jahon urushi davrida jangovar reportaj va ocherklar yaratgan. „Dengiz burguti“ (1944), „Diplomat“ (1949) kabi romanlari va „Oʻzga vatan oʻgʻloni“ (1962), „Xavfli oʻyin“ (1966) romanlaridan iborat dilogiya muallifi. „Choʻl ufqi qahramonlari“ (1954), „Uning oʻlimini istamayman“ (1957), „Soʻnggi quvgʻin“ (1961) romanlarini Sharq mavzuiga bagʻishlagan. „Yangi Misr“ (1967) ocherkida uygʻonayotgan mamlakat hayotini realistik manzaralarda ifodalagan. O.ning siyosiy ruhdagi publitsistik maqolalari ham bor. Bir qancha asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan: „Alvido, Antiameri-ka“ (1973), „Farzandlarga saboq“ (1966) va boshqa 1979-yilda Oʻzbekistonda boʻlgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Buzz Aldrin

Oldrin Edvin (1930.20.1) — AQSH astronavt-uchuvchisi, harbiy-havo kuchlari polkovnigi. AQSH Harbiy akademiyasini tugatgan (1951). AQSHning Aeronavtika va kosmik fazoni tadqiq qilish Milliy boshqarmasi astronavtlari guruhiga qabul qilingan. 1966-yil noyabrda „Jemini-12“ kosmik kemasida kosmosga parvoz qilgan; 1969-yil iyulda „Apollon-11“ kosmik kemasida (N. Armstrong va M. Kollinz bilan birga) birinchi marta Oyga tarixiy parvozini amalga oshirgan. „Apollon-1 1“ kosmik kemasining oy boʻlmasida 20-iyulda Oyga qoʻngan va 21-iyulda O. Armstrongdan 20 daqiqa keyin Oy sathiga qadam qoʻygan va 1,5 soat yurgan. Oyning orqa tomonidagi kraterga Oldrin nomi berilgan.

Manbalar 

 

Yashayotgan insonlar
Amerikalik fazogirlar
1930-yilda tugʻilganlar
Oleg Svyatoslavich

Oleg Svyatoslavich (?-1115) -Qadimgi Rus knyazi. Rostov-Suzdal yeri, Volinda knyazlik qilgan. Mulklaridan ajralib (1076) Tmutarakanga qochgan. Qipchoklar (polovetslar) yordamida 2-marta Chernigovni olgan. Xazarlar qoʻlida tutqunlikda, Vizantiyaga tegishli Rodos orolida surgunda boʻlgan. Oleg Svyatoslavichni qipchoklar bilan aloqasi rus yilnomachilari tomonidan qoralangan. „Igor polki jangnomasi“da Gorislavich deb atalgan.

Manbalar 

1115-yilda vafot etganlar
Olein kislota

Olein kislota (lotincha oleum - yog , moy), CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH— bir asosli toʻyinmagan yogʻ kislota. Mol. m. 282,46, kristall holdagi 2 ta modi-fikatsiyasi (a,R) bor: a - shaklining suyuqlanish temperaturasi 13,4°, (3- shaklining suyuqlanish temperaturasi esa 16,3°. Qaynash temperaturasi 225—226°. Olein kislota — tabiatda keng tarqalgan kislotalardan biri; hayvon va oʻsimlik yogʻlarida triglitserid holidauchraydi. Olein kislota lok, emal, alifmoy va boʻyoqlarning asosi boʻlib xizmat qiladi. Baʼzi efirlari sellyuloza plastifikatorlari sifatida ishlatiladi. Olein kislota tuzlari sovundir.

Manbalar 

    

Kislotalar
Olenek

Olenek (, Ölöön) – Saxadagi daryo, bosh qismi Krasnoyarsk oʻlkasida. Uzunligi 2292 km, havzasining maydoni 220 ming km². Vilyuy platosidan boshlanadi. Chapdan Bur daryosi quyilgandan ke-yin Shimoliy Sibir pasttekisligi boʻylab shimoli-gʻarbga buriladi. Laptev dengizining Olenek qoʻltigʻiga quyilish joyida delta (maydoni 475 km², uz 20 km) hosil qilgan. Yirik irmoqlari: chapdan – Bur, Buolkalax. Qor va yomgʻirdan toʻyinadi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 1210 m³/sek. Sentabr oxiri – oktabrda muzlab, may— iyunda muzdan boʻshaydi. Daryoda baliq turi koʻp. O. boʻyida Olenyok, Taymilir, Ust-Olenyok aholi punktlari joylashgan.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Oleum

Oleum (lotincha oleum — moy) — 100% li sulfat kislota H2SO4. 96—98% li H2SO4 ga sulfat angidrid SO3 yuttirish yoʻli bilan olinadi. O. tarkibida erkin holda boʻladigan SO3 miqdori O.ning qoʻllanish maqsadiga qarab 18,5—20% gacha yetadi. O.ni suvda eritib, har qanday konsentratsiyali juda toza sulfat kislota olish mumkin. Boʻyagichlar, portlovchi moddalar va boshqalar ishlab chiqarishda ishlatiladi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olyokma

Olyokma () — Rossiya Federatsiyasining Chita va Amur viloyatlari hamda Saxa (Yakutiya)dagi dare. Lenaning yirik oʻng irmogʻi. Olekmin-skiy Stanovik togʻlarining shimol yon bagʻirlaridan boshlanib, avval shimoli-sharq, soʻngra shimoli-gʻarbga oqib Olyok-minsk shahri yaqinida Lena daryosiga quyiladi. Uz. 1436 km, havzasining maydoni 210 ming km². Olyokma, asosan, yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1950 m³/sek. Daryo oktabr oʻrtalaridan may oʻrtalariga qadar muz bilan qoplanib yotadi. Asosiy irmoqlari: oʻngda — Tungir, Nyukja; chapda — Chara. Yenyuk st-yasidan quyilish joyigacha kema qatnaydi. Tungir irmogʻi quyilgan joydan yogʻoch oqiziladi.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Olivin

Olivin (lotincha: oliva — zaytun; nomi zaytunsimon-yashil-xrizotil rangidan) — ortosilikatlar kichik sinfiga mansub minerallar guruhi. Kimyoviy tarkibi (Mg)2Fe)2[Si04]. Unda 8— 12 %, baʼzan 20 % GʻeO va 45-50% MgO boʻladi. O. guruhiga forsterit Mg2[SiOJ, fayalit Fe2[SiO4], tefroit Mn2[Si04], knebelit (Gʻe, Mn)2[SiO4], montichellit CaMg[SiOJ, izomorf qatorli minerallar — gortonolit (MgFe)2[SiO4J, pikrotefroit (Mn, Mg)2[SiO4] kiradi. O. Tarkibidagi Mg, Fe, Mn izomorf shaklida Ni, Co, Sa, Sg bilan almashadi. Tarkibida fayalit molekulali O. tabiatda koʻproq tarqalgan (10—30%), marganets qoʻshilgan molekulali turlari kamroquchraydi. Romb singoniyada kristallanadi. Donador agregat va kristallar holida boʻladi. Rangi sargʻish-yashil, sariq, zaytun rangli, shaffof. Qattiqpigi 6,5—7; zichligi 3,2—4,4 g/sm3. O. asosli va oʻta asosli jinslar (dunit, peridotit, gabbro, bazalt, pikrit va boshqalar) hosil qiladi. U topilgan joyda koʻpincha nikel, xrom, temir konlari boʻladi. O.ning shaffof sariqyashil turi — zabarjad (xrizolit yoki peridot) qimmatbaxr tosh hisoblanadi. Forsterit — oʻtga chidamli materiallar uchun xom ashyo.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olivye de serr

Olivye de serr — qishki nok navi. Vatani — Fransiya. Oʻzbekistonda 19-asr oxiridan ekila boshlangan. Daraxti oʻrtacha kattalikda. Hosil shoxlari koʻp, barglari oʻrtacha va mayda, oʻzidan changlanadi. Mevasining oʻrtacha vazni 150—160 g, baʼzan 500—600 g va undan ortiq. Tarkibida 13,68% qand, 23,3% quruq modda, 0,31% kislota bor. Behi payvandtagga ulangan koʻchati 3—4 yilda, yovvoyi nokka payvand qilingani 4—5 yilda hosilga kiradi. 8—10 yoshida tupi oʻrtacha 20–40 kg, 25—30 yoshida 110–120 kg hosil beradi. Hosili sentabr-oktyabr oylarida teriladi, fevral oylarigacha saqlanadi. Oʻzbekistonda qishki noklarning eng shirini hisoblanadi. 1959-yildan respublikaning barcha viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oligarxiya

Oligarxiya (yun. oligarchia — ozchilik hokimiyati) — davlat boshqaruv shakli; unda siyosiy va iqtisodiy hukmronlik aristokratlar yoki boylarning kichik guruhi tomonidan amalga oshiriladi (mas, moliya O.si). "O." termini dastlab yunon yozuvchilari (Aristotel, Polibiy) asarlarida aristokratiya tugatilishi oqibatida vujudga keladigan davlat tuzumi shaklini ifodalash uchun qoʻllangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oligo...

Oligo... (yun. oligos — kam, oz, ozgina) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, biror narsaning kamligini, oz miqdorda ekanligini bildiradi (mas, oligofreniya).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oligoklaz

Oligoklaz (oligo... va yun. klasis — sinish, yorilish) — natriy-kalsiyli dala shpatlari (plagioklazlar) guruhiga mansub minerallarning nordon xili. Tarkibi 10—30% anortit va 70— 90% albitning izomorf aralashmasidan iborat. Triklin singoniyali. Tarkibida 5—25% anortit boʻlgan turi peristerit (yun. peristera — kaptar; moviy rangiga koʻra) deb ataladi. O.— magmatik va metamorfik mineral turlariga kiradi.

Manbalar 

 

Minerallar
Kimyo
Oligofreniya

Oligofreniya (oligo... va phren — akl), aqliy norasolik — tugʻma yoki 3 yoshgacha boʻlgan davrda orttirilgan ruhiy rivojlanmay qolish bilan kechadigan kasalliklar guruhi. Bu nom nemis psixiatri E.Krepilin tomonidan berilgan. Oligofreniya ayollarga nisbatan erkaklar orasida koʻproquchraydi. Oligofreniyaning yengil — debillik, oʻrtacha — imbetsillik va ogʻir idiotlik (idiotizm) turi farq qilinadi. Oligofreniyaning sabablari xilma-xil. Bularga genetik-irsiy omillar, xromosomalarning buzilishi, ota-ona kasalliklari, ayniqsa, onaning homiladorlik vaqtidagi kasalliklari va zaharlanishlari, bolaning tug'ilish davridagi shikastlanishlari hamda bola tugʻilgandan keyin 3 yil ichida oʻtkazgan ogʻir kasalliklari (meningit, ensefalit va hokazo), miyaning shikastlanishlari va boshqa kiradi.

Oligofreniyaning asosiy belgisi ruhiy faoliyatning hamma tomonlama yetishmasligi, shaxsning bilim va koʻnikmalarining yetuk emasligi, tafakkuri, fikrlash qobiliyatining chegaralanganligi yoki umuman yoʻqligi ham kirishi mumkin. Shaxsiy rivojlana va kamol topa borgani sari uning fikrlashi abstraktlasha boshlaydi, yaʼni aniq narsalar va belgilarga qarab tafakkuri boyiydi. Dastlab bir sonni boshqasiga qoʻshish kerak boʻlsa, bunda bolalar konkret predmetlarni koʻzda tutadilar. Keyinroq predmetlashgan sonlar oʻrniga faqat quruq sonlarning oʻzi qolaverishi mumkin boʻlib qoladi, yaʼni oʻsha konkret narsalar, buyumlar (predmetlar) mavhumlashadi. Mana shu jarayonga ular tushunib yetmaydilar. Karra jadvalni yodlab olib aytib berish — konkret hodisadir, konkret xotira faoliyatidir. Biroq bu jadval ichida ayirish, qoʻshish, boʻlish kabi amallarni bajarishda mavhumlashgan fikrlar zarur boʻladiki, buni bajarishda aqli zaif bolalar juda qiynaladilar yoki butunlay bajara olmaydilar. Fikrlarni abstraksiya qilish qobiliyatining yoʻkligini, soʻzlarning maʼnosiga tushunib yetmaslik holatlarini ham koʻrish mumkin. Oligofreniyada soʻz boyligi, soʻzlash qobiliyati, hissiyotlar, harakatlar ham sayoz boʻladi. Koʻpincha bunday bemorlarda turli xil tugʻma nuqsonlar (anomaliyalar) kuzatiladi. Bularga muskullarning zaifligi (parez), bosh miya chanogʻining katta yoki kichikligi hamda qiyshiq boʻlishi, koʻz, quloq, burun, ogʻiz boʻshligʻi, qoʻl-oyoq panjalari kamchiliklari yoki nuqsonlari va boshqa kiradi. Kattaroq yoshga yetgan aqliy noraso bemorlarda daydilik, ovqatlanish va jinsiy hislarning oshishiga taalluqli xattiharakatlar, itoat etmaslik, qaysarlik yoki tajovujkorlik belgilari kuzatiladi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oligofrenopedagogika

Oligofrenopedagogikaagogika (Oligofreniya va pedagogikaagogika) — aqli zaif bolalarni oʻqitish, tarbiyalash, korreksiyalash (tuzatish), ijtimoiy xayotga jalb etish masalalarini oʻrganuvchi defektologiya tarmogʻi. O.ning asosiy vazifasi akli zaif bolalarning rivojlanishida korreksion tarbiyaning mohiyatini ochib berish, ulardagi nuqsonning rivojlanishini va nuqsonning oʻzini bartaraf etish yoʻllarini, maxsus maktab va maktabgacha tarbiya muassasalarida akli zaif bolalar uchun maxsus taʼlimtarbiya va korreksion rivojlantiruvchi ish va metodlarni ishlab chiqish hamda takomillashtirishdan iborat. O. umumiy va maxsus pedagogika., psixologiya, anatomiya, fiziologiya, genetika, nevropatologiya, pedagogikaiatriya, oligofreniya klinikasi yutuklariga asoslanadi. 19-asr boshlarida tibbiyot va pedagogika.ning rivojlanishi tufayli muayyan yoʻnalish si-fatida vujudga keldi. Oʻsha asrning oʻrtalarida fransuz vrachi va pedagogikaagogi E.Segen (1812—80) aqli zaif bolalarni oʻqitish va tarbiyalash nazariyasini ishlab chikdi. Ayniqsa, uning "Akliy normal boʻlmagan bolalar tarbiyasi, gigiyenasi va axloqiy davosi" asari (1846) O.da katta yutuq boʻldi. Chet ellarda O.ning shakllanishi J.Demor va O. Dekroli (Belgiya), B.Mennel va A.Fuks (Germaniya), A.Bine, J. Filipi va I.Bonkur (Fransiya), V.M.Bexterev, P.F.Lesgaft, L.S. Vigotskiy (Rossiya) va boshqa nomi bilan bogʻliq. Oʻzbekistonda S.T.Aytmetova, K. K.Mamedov, P. M.Poʻlatova, M.I.Soa-tovalar tomonidan O. boʻyicha oʻquv qoʻllanmasi tayyorlanib nashr etilgan. Oʻzbekistonda akli zaif bolalarni tarbiyalash va oʻqitish maxsus yordamchi maktablaraa amalga oshiriladi. O.da bola his-tuygʻusini boyitishga, nutq-ini rivojlantirishga katta ahamiyat berilib, taʼlimtarbiyaviy jarayonda koʻrgazmali qurollar va boshqa metodlardan keng foydalaniladi. Akli zaif bolalarni psixologik-pedagogikaagogik oʻrganish asosida har bir bolaga individual yondashiladi. Oʻzbekistonda oligofreno-pedagogikaagoglarni Toshkent pedagogika. universiteti va pedagogika. institutlarining defektologiya fakultetlari tayyorlaydi. O.ga oid ilmiy tadqiqot ishlari Oʻzbekiston pedagogika. fanlari ilmiy tadqiqot institutida, Toshkent pedagogika. universiteti va ayrim pedagogika. intlarining defektologiya kafedralarida olib boriladi.

Lola Moʻminova.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi