yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Fransiy

Fransiy (lotincha Francium), Fr — Mendeleyev davriy sistemasining I guruhiga mansub radioaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 87, mol. m. 223,0197. Fransiyning barqaror izotoplari yoʻq. 27 ta radioaktiv izotopi maʼlum, ularning massa sonlari 202— 229. Dastlab fransuz radiokimyogari Fransiy Perey 1939-yilda 227As ning ayemirilish mahsuloti sifatida 223Fr ni kashf qildi. Fransiy nomi ana shu tadqiqotchi ayolning vatani "Fransiya" nomidan olingan. Tabiatda faqat 223Fr uchraydi. Uning yarim yemirilish davri 22 minut, oʻzidan rnur chiqarib AsX ga aylanadi. Fransiyning boshqa izotoplari kup zaryadli ionlar bilan turli elementlarning atomlari orasidagi yadro reaksiyalari natijasida hosil boʻladi. Fransiyning Yer poʻstidagi miqdori 24,5 mg ni tashkil qiladi. Fransiyning fizik xossalariga oid barcha maʼlumotlar ekstrapolyatsiya (interpolyatsiya) yoʻli bilan hosil qilingan. Zichligi 2,5 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 8° atrofida. Fransiy kimyoviy jihatdan seziyga oʻxshaydi. Seziyning barcha kimyoviy shakllari Fransiyda ham kuzatiladi. Fransiy ning oksidlanish darajasi +1. Fransiy kimyoviy xossalariga koʻra ishqoriy metallar ichida eng faol element hisoblanadi. Fransiy ishqoriy metallarga mansubligi sababli uning suvda erimaydigan tuzlari bir nechta. Fransiy oʻz birikmalarining suvdagi eritmalaridan (kislotali muhitda) rubidiy va seziyning perxloratlari va xlorplatinatlari taʼsirida birga choʻkadi.

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Fransiya instituti

Fransiya instituti - Fransiyaning asosiy rasmiy ilmiy muassasasi. 1795-yil tashkil etilgan (1806-yilgacha Fan va sanʼat milliy instituti deb nomlangan). Fransiya akademiyasi, Yozuv va nafis ogʻzaki ijod akademiyasi (1663; qad. va sharq tillari, oʻrta asr lahjasi, tarix boʻyicha tadqiqotlar olib boradi), Tabiiy Fanlar akademiyasi (1666; 130 haqiqiy, 160 muxbir, 80 xorijiy aʼzo), Sanʼat akademiyasi (1803; 50 haqiqiy, 50 muxbir, 15 xorijiy aʼzo), Axloqiy va siyosiy fanlar akademiyasi (1832; 50 haqiqiy, 60 muxbir, 12 xorijiy aʼzo)ni birlashtiradi.

Manbalar 

Akademiyalar
Gumbazlar
Fransiya-Vyetnam urushlari

Fransiya-Vyetnam urushlari (XIX-asr) — Vyetnamni Fransiya tomonidan mustamlaka qilish maqsadida olib borilgan urushlar. 1858—62 yillardagi urush fransuzlarni Vyetnamni mustamlaka kilishlarini boshlab bergan; urushda Ispaniya Fransiya tomonidan turib qatnashgan. 1862-yildagi Fransiya—Ispaniya—Vyetnam bitimiga kura, Fransiya Janubiy Vyetnamdagi 3 viloyatni olgan. Vyetnam, Fransiya va Ispaniyaga tovon tulashi lozim bulgan. 1883—84 yillardagi urush bilan Vyetnamni bosib olish tugallangan: 1884-yildagi Fransiya — Vyetnam bitimi Fransiya protektoratligini urnatgan.
Fransuzlar

Fransuzlar — xalq. Fransiyaning asosiy axoliyey. 57 millionga yaqin kishi (1990-yillar oʻrtalari). Fransuz tilida soʻzlashadi. Dindorlari katoliklar. Fransuzlarning etnogenezida miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalarida hozirgi Fransiya hududiga kelib joylashgan kelt qabilalari (rimliklar ularni gallar deb atashgan) muhim rol oʻynagan. Rim imperiyasi Galliyani (hozirgi Fransiya hududi) bosib olgach (miloddan avvalgi 58—52 yillar), fransuzlar ular bilan aralashib ketgan. Gallarning romanlashishi bn, ularning tili "lotin tili" boʻlib qolgan. 5-asrda german qabilalari — vestgotlar, burgundlar, franklarnint Galliyaga bostirib kirishi fransuzlarning etnik tarixida muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Frank davlashi tashkil topgan. 9-asrda bu davlat Buyuk Karl tomonidan yirik imperiyaga aylantirilgan. 9-asrda fransuzlar xalq boʻlib shakllangan. 18-asr oxiridagi Buyuk fransuz ishilobi fransuzlarning millat boʻlib shakllanishida hal qiluvchi omil boʻlgan. Fransuzlarning aksariyati sanoatda band, qisman dehqonchilik bilan shugʻullanadi.

Manbalar
Yozef Fraungofer

Yozef Fraungofer (Joseph Fraunhofer) (1787.6.3, Shtraubing 1826.7.6, Myunxen) — nemis fizigi. Bavariya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1823). Mustaqil maʼlumot olgan. Myunxen matematika va optika instituti direktori (1818-yildan), Myunxen universiteti professor Asosiy ilmiy ishlari fizik optikaga oid. Fraungofer Quyosh va sayyoralarning spektrlarini oʻrgangan. Dispersiyani tadqiq qilishga, axromatik linza olishga muhim hissa qoʻshgan. Katta axromatik obʼyektivlar tayerlash texnologiyasini takomillashtirish, spektrometr, axromatik mikroskop, okulyar mikrometr va geliometrni ixtiro qilgan. Quyosh spektridagi qora chizikdar (fraungofer chiziqlari)ni birinchi boʻlib oʻrgangan, toʻlqin uzunligini oʻlchagan. Difraksion panjara ixtiro qilgan va uni parallel nurlar difraksiyasini tadqiq qilishda qoʻllagan.

Nemis fiziklari
1778-yilda tugʻilganlar
1826-yilda vafot etganlar
Freyburg universiteti

Frenburg universiteti, Albert Lyudvig nomidagi Freyburg universiteti — Germaniyadagi qad. universitetlardan biri. 1457-yil ersgersog Albrext VI tomonidan Albertin nomi bilan tashkil etilgan. Tarkibida teologiya, yuridik, badiiy va tibbiyot ftlari boʻlgan. Mashgʻulotlar 1460-yildan boshlangan. 1620-yildan muhim lavozimlarni iyeuzitlar egallagan. 1767-yil davlat oʻquv yurtiga aylangan. 19-asr boshlaridan Albert Lyudvig nomi bilan ataladi (untga badenlik gersog Lyudvig katta yordam koʻrsatgan). Teologiya, huquq, iqtisodiyot, tibbiyot, falsafa, matematika, fizika, kimyo, biol., farmakologiya, Yer haqidagi fan, oʻrmon xoʻjaligi boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1974-yil tashkil etilgan)da 2 mln.ga yaqin asar saqlanadi. 23 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

Olmoniyadagi universitetlar‎
Freydizm

Freydizm — 3. Freyd falsafiyantropologik va psixologik konsepsiyasining va shu asosda rivojlangan jami taʼlimotlar va maktablarning umumiy nomi. Freyd inson, jamiyat va madaniyatga taalluqli hodisalarni tushuntirish uchun Freydning psixologik taʼlimotini qoʻllashga harakat qiladi. Freyd insondagi 2 xil instinktga katta eʼtibor beradi: birinchisi — hayotni davom ettirishga karatilgan jinsiy instinktlar, ikkinchisi — hayotni barbod qilishga yoʻnaltirilgan vayronkor (destruktiv) instinktlar. Bu instinktlar guruhining har biri oʻz quvvat manbaiga ega. Birinchisiniki — nafs (libido), ikkinchisiniki — tajovuzkorlik. Freydga kura, inson hayotida jinsiy nafs va tajovuzkorlik quvvati ijobiy evrilishga uchraydi, yaʼni ijtimoiymadaniy qadriyatlar yaratishga qaratiladi, evrilishning turlari sportda, akdiy mehnatda, ijod va boshqa sohalarda namoyon boʻladi. Sivilizatsiyani aynan shu ijtimoiy evrilishga duch kelgan "tuban" biologik quvvatlar yaratadi. Freyd vakillari — A. Adler, K.G. Yung va boshqa XX-asrning 30-yillari oxirida neofreydizm kelib chikdi. U psixoanaliz bilan AQSH sotsiologax va etnografik nazariyalari qoʻshilishi jarayonida vujudga keddi.
Frigiya

Frigiya (Phrygia) — Kichik Osiyoning shim.gʻarbiy qismidagi qad. mamlakat. Aholisi miloddan avvalgi 15—13-asrlarda Yevropadan koʻchib kelgan hindevropa kabilalari — frigiyaliklar. Frigiya miloddan avvalgi 13-asr da yunonlarga qarshi kurashda Troyata yordamlashgan. Miloddan avvalgi 10—8-asrlarda poytaxti Gordion shahri boʻlgan podsholik vujudga kelgan. Miloddan avvalgi 546 y. forslar, miloddan avvalgi 333 y. Aleksandrta tobe boʻlgan. Miloddan avvalgi 133 y. frigiyaning bir qismi rimliklar qoʻl ostiga, sharqiy qismi Galatiya provinsiyasi tarkibiga oʻtgan. Vizantiya imperiyasi davrida frigiya geografik va siyosiy mavqeini yoʻqotgan.

Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Milton Friedman

Milton Fridmen (Fridman; 1912.31.7, Nyu York) — amerikalik iqtisodchi, iqtisodiy nazariyada Chikago maktabining yetakchi vakili. Ratgers universitetini tugatgan (1932). Falsafa (1946) va huquq (1968) doktori. Chikagodagi universitetda iqtisodiyot professor (1948-yildan). 1971—74 yillarda AQSH prezidenti R. Niksonnnnt iktisodiy masalalar boʻyicha maslahatchisi. Asosiy ilmiy ishlari pul muomalasi nazariyasi va amaliyoti masalalariga bagʻishlangan. F. makroiktisodiyotda monetarizm yoʻnalishi asoschisi, milliy daromadning monetar nazariyasini va AQShning deyarli 100 yillik pul muomalasi tarixini oʻrganib pulning miqdoriy nazariyasini asoslab bergan. Keynschshshkka qarshi boʻlgan F. tadbirkorlik erkinligi, bozor mexanizmlarining oʻzi davlat iktisodiyotga faol aralashmagan hollarda ham takror ishlab chiqarishning oʻz meʼyorida borishini taʼminlaydi deb qaragan. F. nuktai nazariga koʻra, davlatning vazifasi muomaladagi pul miqdori oʻsishini tartibga solish bilan chegaralanishi lozim.

Asosiy asarlari
"Inflyatsiyani bartaraf etishda soliqqa tortish", 1943;
"Pozitiv iqtisodiy nazariya ocherklari", 1953;
"Isteʼmol funksiyalari nazariyasi", 1957;
"Narxlar nazariyasi", 1962;
"Amerika Qoʻshma Shtatlarida pul muomalasi tarixi, 1867—1960-yillar", 1963;
"Inflyatsiya sabablari va oqibatlari", 1963.

Mukofotlari
Nobel mukofoti laureati (1976).

Manbalar 

Olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Friz

Arxitekturada friz  keng markaziy qism bo'lib, ion yoki Doric bezagi tekis bo'lishi yoki barelyef bilan bezatilgan bo'lishi mumkin. Paterae odatda frizlarni bezash uchun ham ishlatiladi. Frizni koʻplab yunon va rim binolarida topish mumkin, Parthenon frizi eng mashhur va, ehtimol, eng koʻp ishlab chiqilgani hisoblanadi. Bu uslub forslarga xosdir.

Ichki makonda xonaning frizi devorning rasm relslari ustidagi va toj mog'orlari yoki kornis ostidagi qismidir. Kengaytmaga ko'ra, friz - bu odatda ko'z darajasidan yuqori boʻlgan bo'yalgan, haykaltarosh yoki hatto kalligrafik bezakning uzun qismi. Friz bezaklari sahnalarni diskret panellar ketma-ketligida tasvirlashi mumkin. Friz qilingan material gips, o'yilgan yog'och yoki boshqa dekorativ vosita bo'lishi mumkin.

Binoning jabhasidagi meʼmoriy friz misolida, Afinadagi Rim agorasidagi sakkiz burchakli Tower of the Winds frizida sakkizta shamolning relyef haykallari tasvirlangan.

Pulvinatsiyalangan friz (yoki pulvino) qavariqdir. Bunday frizlar 17-asr shimoliy mannerizmining o'ziga xos xususiyatlari edi, ayniqsa yordamchi frizlarda va ichki me'morchilikda hamda mebelda koʻp qoʻllanadi.

Friz tushunchasi friz naqshlarining matematik qurilishida umumlashtirildi.

Ahamoniylarning frizlari

Yunon frizlari

Hind frizlari

Manbalar 

WikiLug'at
Arxitektura elementlari
Qurilish
Ragnar Frisch

Ragnar Frisch (; 1895.3.3 Oslo 1973.31.1) - norveg iqtisodchisi, Norvegiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1931). Oslo shahridagi universitetda oʻqigan. Oslo universiteti huzuridagi Iqtisodiyot instituti direktori (1931—1965); Yel (1930), Sorbonna (1933) universitetlarida iqtisodiyot boʻyicha leksiyalar oʻqigan. Iqtisodiy nazariyada matematik yoʻnalish vakili. Ekonometrika asoschisi, birinchilardan boʻlib makro va mikroiqtisodiy taxlil sohalari chegaralarini koʻrsatdi, iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilishda qoʻllaniladigan iqtisodiy siklning dinamik modelini yaratgan. Iqtisodiymatematik programmalashtirish usullaridan foydalangan holda iqtisodiy rejalashtirishda qarorlar qabul qilish modelini ishlab chiqdi. Frisch taklif etgan iqtisodiy oʻsish usullari va modellari, shuningdek, milliy hisoblarni tuzish tartiblari Norvegiya va boshqa mamlakatlarning byudjet, statistika organlari faoliyatida keng qoʻllangan. Iqtisodiyot sohasidagi birinchi Nobel mukofoti laureatlaridan biri (Ya. Tinbergen bilan birga, 1969).

Manbalar 

Olimlar
1895-yilda tugʻilganlar
1973-yilda vafot etganlar
3-martda tugʻilganlar
31-yanvarda vafot etganlar
Mixail Frunze

Mixail Vasiliyevich Frunze [1885.21.1 (2.2), hozirgi Bishkek shahri 1925.31.10, Moskva] — Turkistonda sovet rejimini qurol kuchi bilan oʻrnatgan shoʻro harbiy arboblarvdan biri. Rossiyada 1905—07 yillar inqilobida faol qatnashgan. Ivanovo—Voznesensk gubernya partiya komiteta va gubernya ijroiya qoʻmitasi raisi hamda Yaroslavl gubernyasi harbiy komissari (1917—18). Sharqiy frontdagi 4-armiya qoʻmondoni (1918—19), Sharqiy front (1919-yil iyuldan), Turkiston fronti (1919-yil avgust — 1920-yil sentyabr) qoʻmondoni. Butun Rossiya MIK va RSFSR XKSning Turkiston komissiyasi (Turkkomissiya) aʼzosi (1919-yil oktabr — 1920-yil sentyabr). Buxoro bosqini (1920-yil 28-avgust 2-sentyabr)ning asosiy tashabbuskori sifatida Samarqandda turib qizil armiyaning harbiy harakatlarini boshqargan. Shu harakat tufayli Buxoro obidalarining aksariyati vayron etilib, minglab begunoh odamlar nobud boʻlgan. Buxoroda amirlik tuzumi agʻdarib tashlangach, oʻsha paytda jahondagi eng katta xazinalardan biri hisoblangan amirlikning butun xazinasini 2 eshelonda (har birida 14 tadan vagon) Moskvaga joʻnatgan va uning maʼlum qismini oʻzi oʻzlashtirgan.

Janubiy front qoʻmondoni (1920-yil oktabrdan) sifatida Frunze Qrimni bosib olishda qatnashgan. Ukraina SSR XKS raisi oʻrinbosari (1922—24). SSSR harbiy inqilobiy kengashi raisi oʻrinbosari va raisi, harbiy va dengiz ishlari boʻyicha xalq komissari (1924—25). Ayni paytda IshchiDehqon Qizil armiyasi shtabi va Harbiy akademiya boshligʻi (1924-yil apreldan). RKP (b) MK Siyosiy byurosi va RKP(b) MK Tashkiliy byurosi aʼzoligiga nomzod (1924—25). Shoshilinch operatsiya qilingach, shubhali tarzda vafot etgan va Moskva Qizil maydoniga dafn qilingan.

Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrvda], T., 2000; Rajabov Q., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002; Qahramon Rajabov.

 

1885-yilda tugʻilganlar
1925-yilda vafot etganlar
31-oktyabrda vafot etganlar
2-fevralda tugʻilganlar
Ftiziatriya

Ftiziatriya (yun. phthisis — oriqlash, darmonsizlanish va iatreia — davolash) — tibbiyotning bir boʻlimi. Silning kelib chiqish sabablari, rivojlanish mexanizmi, klinikmorfologik alomatlari, davolash, oldini olish choralarini oʻrganadi. "F." termini fanga Gippokrat tomonidan kiritilgan. F. mustaqil ilmiyamaliy fan sifatida terapiyatsap ajralib chiqqan. Davolashprofilaktika muassasalari va ilmiy tadqiqot intlari silga qarshi kurashni uyushtiruvchi tashkiliy metodik markazlar boʻlib, silga qarshi dispanserlar, sanatoriylar, kasalxonalar ishini boshqarib turadi, silning turli shakllarini davolash, oldini olish usullarini, shuningdek, F.ning nazariy asoslarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. F.da klinik, rentgenradiologik, endoskopik, epidemiologik, funksional, ultratovush tekshiruvi, shuningdek, biokimyoviy, bakteriologik, immunologik usullar va hokazo qoʻllanadi. F.ning ftizioxirurgiya, ftiziopediatriya, ftiziourologiya, ftizioginekologiya singari sohalari bor. F.da gigiyena va sanitariya rejimi, sunʼiy pnevmotoraks, simptomatik va xirurgik davodan tashqari maxsus dori vositalaridan ham foydalaniladi.

1932-yil Samarqandda Sil kasalliklari ilmiy tadqiqot instituta tashkil etilib, 1935-yil mazkur institut Toshkentga koʻchirilgan. Shundan boshlab Oʻzbekistonda silga qarshi kurash ishlari ancha kuchaytirildi va F. faniga asos solindi.

F. fani Oʻzbekistonda asosan 40-yillardan tez rivojlandi. Bunda, asosan, Oʻzbekiston Sil instituti xodimlari: akademik Sh.A. Alimov (ilk bor sil kasalligi reabilitatsiyasini ishlab chiqqan), professor R.A. Aʼzamov, A.A. Saidahmedov, A.A. Kalonxoʻjayev va boshqa olib borgan ilmiy izlanishlar va kuzatishlar muxim ahamiyat kasb etdi. Shu institut xodimlari tomonidan Oʻzbekistonda silning tarqalish darajasi, uning sabablari oʻlka sharoitlarini hisobga olgan holda atroflicha oʻrganildi. Silni aniqlash va davolashning yangi usullari, chunonchi dorilarni nafas yoʻllari orqali kiritish (ingalyatsiya usuli), kimyoviy preparatlarni organizm immunitetini oshiruvchi moddalar bilan birga qoʻllash (immunokimyoterapiya), mikroelementlar va vitaminlar, shuningdek, mehnat bilan davolash usullari ishlab chikildi va keng tatbiq etildi.

Keyingi yillarda respublikada yuzaga kelgan ekologik oʻzgarishlarni silning kelib chiqishi va kechishiga taʼsiri hamda bemorlarni davolash usullari ustida ilmiy ishlar olib borildi.

Hozirgi kunda F.ga oid ilmiy tadqiqotlar pulmonologiya sohasi bilan birga olib borilmoqda. Bu ilmiy ishlar va tadqiqotlarga akademik A.M. Ubaydullayev, professor T.M. Qoriyev, SI. Orifxonova, M.E. Eshonxonov, Q.M. Maxamatov, R.Sh. Hamroqulov, P.X. Nazirov, G.A. Vohidova, A.B. Boltaboyev, M.A. Ibrohimov, D.Z. Muxtorov, K. Gʻofurov va boshqa katta xissa qoʻshmoqdalar. Toshkent tibbiot akademiyasi, SamTI, Andijon tibbiyot instituti, Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti va boshqalarda F. kafedralari bor, ular sil kasalligining oldini olish, uni oʻz vaqtida aniklash va davolashning yangi usullari ustida ilmiy izlanishlar olib bormoqdalar.

Abdulla Ubaydullayev.
Ftoridlar

Ftoridlar — ftorning boshqa elementlar bilan boʻlgan birikmalari. Mendeleyev davriy sistemasi I va II guruh elementlari ftoridlari element ftor ion bogʻli qattiq moddalar; VI va VII guruh elementlarining koʻpchilik ftoridlari elementftor kovalent bogʻli gazlardir; tarkibida uglerod boʻlgan ftoridlar ftororganik birikmalar sinfini hosil qiladi; koʻpchilik metallar (V, Mo, W, Re va boshqalar)ning yuqori valentli ftoridlari uchuvchan moddalardir. Ftoridlar tabiatda uchraydi. Galogenlar, inert gazlar, kislorod, azot hamda boshqa koʻpgina yuqori darajada oksidlanadigan elementlarning ftoridlari — oksidlovchilar; margimush, surma, bor ftoridlari kuchli kislotalardir. Ftoridlar elementlarga ftor taʼsir ettirib, vodorod ftoridni metallar bilan reaksiyaga kirishtirib va boshqa usullarda olinadi. Ftoridlardan vodorod ftorid, kislorod ftoridlari, azot ftoridlari keng qoʻllanadi. Xlor ftoridlari raketa texnikasida, ftorlovchi agent sifatida, metall qoplamalari, optik shishalar tayyorlashda ishlatiladi.
Fuzayl Maxdum

Fuzayl maxdum - Abdugʻafurbek oʻgʻli, Hoji Abdulkarim (XIX-asrning soʻnggi choragi, Karmana — XX-asrning 30-yillari) — Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat rahbarlaridan biri. Yirik ulamo sifatida Buxoro amirligida shuhrat qozongan. 20-asr boshlaridan Qrrateginda beklik qilgan.

Buxoro bosqinidan soʻng Sharqiy Buxoroga qizil armiya qismlari bostirib kelganida Fuzayl Maxdum Qorategin qoʻrboshisi sifatida Ibrohimbeknint asosiy oʻrinbosari hisoblangan. 1921-yilda uning koʻl ostida 3 ming yigitdan iborat 26 ta qoʻrboshilar dastalari harakat qilgan. U Qorategin va Sherobod muzofotlarida qizil armiyaga qarshi kurash olib borgan. Fuzayl Maxdum 1921-yil martda Darvoz (markazi — Qalʼayi Xumb)ni ozod etib, bu yerda bolsheviklar hukmronligiga barham bergan.

Fuzayl Maxdum Garm shahrida miltiqsozlik, oʻqdori yasash, harbiy kiyimlar tikish ustaxonalari ochgan. U oʻzi boshqargan viloyat hududida mustaqil siyosat yuritgan. Sadriddin Ayniynint yozishicha, "Fuzayl Maxdum oʻz davlatini mustahkamlash uchun qogʻoz aqcha ham bosib chikargan".

Qorategin va Darvoz qizil askarlar tomonidan bosib olingach, 1923-yil avgust oyida Fuzayl Maxdum kichik miqdordagi askarlari bilan Afgʻonistonga oʻtib ketgan. Keyinchalik u bir necha marta Sharqiy Buxoro hududiga qaytib, qizil askarlarga keskin zarbalar bergan.

Keyinchalik Hoji Abdulkarim nomi bilan Sharqiy Turkiston (Qashqar)dagi milliy ozodlik kurashida faol qatnashgan. XX-asrning 30-yillari oʻrtalarida u Qashqardagi sovet elchixonasiga topshirilgach, sovet rejimi tomonidan qatl qilingan.

Yana q. 

 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

Adabiyot 
 Sadriddin Ayniy, 2j., T., 1964; Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000.

Qahramon Rajabov.

 

Qoʻrboshi
Afgʻon fuqarolar urushi (1928–1929)
Fukidid

Fukidid (Thukydides) (miloddan avvalgi taxminan 460—400) — yunon tarixchisi. Afinalik badavlat aslzoda oilasida tutilgan; qarindoshlaridan unga Frakiya sohilidagi oltin konlar meros qolgan. Yaxshi taʼlim olgan, oʻz zamonasining faylasuf va tabiatshunoslari bilan yaxshi aloqada boʻlgan. F. siyosiy hayotda faol qatnashgan. Peloponnes urushi davrida (424 yil) strateg va Frakiya sohillari yaqinidagi Afina eskadrasi qoʻmondoni. Biroq, Sparta sarkardasi Brasidning Amfipolni egallab olishiga toʻsqinlik kila olmagani uchun Afinada qattiq qoralanib, quvgʻin qilingan. Vatanidan olisda 20 yil quvgʻinlikda yurgan F. uzining tarixiy asari uchun material toʻplagan. 404 yil urush tutashi bilan Afinaga qaytib kelgan. Peloponnes urushi tarixiga (miloddan avvalgi 411 yilgacha) bagʻishlangan "Tarix" asari (8 kitobdan iborat) antik davr tarixshunosligining eng goqori choʻqqisi hisoblanadi.

 

Fukididni siyosiy realizm maktabining otasi deb atashadi. Siyosiy realizm shaxslarning siyosiy xulq-atvori va davlatlar o'rtasidagi munosabatlarning natijalarini o'rganadi. Fukididning qo'lyozmalari hali ham butun dunyo universitetlari va harbiy kollejlarida o'rganiladi. Melian dialogi xalqaro munosabatlar nazariyasining asosiy qo'lyozmasi sifatida qaraladi, uning Periklning "Dafn marosimi nutqi" versiyasi esa siyosiy nazariyotchi, tarixchi talabalar tomonidan keng o'rganiladi.

Hayoti 
Fukidid tarixchi bo'lishiga qaramay, zamonaviy tarixchilar uning hayoti haqida kam ma'lumotga ega. Eng ishonchli ma'lumot Peloponnes urushi tarixidan olingan bo'lib, unda Fukidid o'zining millati, otasi va tug'ilgan joyini eslatib o'tadi. Fukididning aytishicha, u urushda qatnashgan, vabo bilan kasallangan va demokratlar tomonidan surgun qilingan. Fukidid Samiya qo'zg'olonini bostirishda ham ishtirok etgan bo'lishi mumkin. He may have also been involved in quelling the Samian Revolt.

Klassik davrga oid dalillar 
Fukidid o'zini Afinalik, otasining ismi Olorus ekanligini va u ham Afinadan ekanligini aytadi. Hali 10-12 yoshli yoshligida u otasi bilan Afina agorasiga bordi va u yerda yosh Fukidid tarixchi Gerodotning ma'ruzasini tingladi. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, yosh Fukidid ma'ruzani tinglaganidan keyin quvonchdan yig'lab, tarixni yozish uning hayotining ajralmas qismiga aylanishiga  qaror qildi. Xuddi shu ma'lumotlarga ko'ra, ma'ruzadan keyin Gerodot yoshlar va Fukididning otasi bilan gaplashib, shunday degan: "O'g'lingiz bilimga chanqoq". Umuman olganda, bu ma`lumotlar uning hayoti haqidagi keyingi yunon yoki rim hikoyachilaridan olingan. Fukidid Perikl va boshqa ko‘plab afinaliklarni o‘ldirgan Afina vabosidan omon qoldi.

Manbalar

Qadimgi Afina tarixchilari
Fukuoka

Fukuoka — Yaponiyadagi shahar. Kyusyu o.ning shim.gʻarbida. Fukuoka prefekturasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 1,34 mln. kishi (2000). Xakata qoʻltigʻi soxilidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Aviatsiya, kemasozlik va elektronika mashinasozligi, oziq-ovqat, metallsozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, oynakeramika, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Milliy badiiy buyumlar (uyinchoklar, matolar) ishlab chiqariladi. Baliq ovlash floti bazasi. Untlar, ibodatxonalar bor. Turizm rivojlangan. Fukuoka yaqinida tosh kumir koni topilgan.

Yaponiya shaharlari
Fula

Fula, fulbe, fulfulde, fulani, ful, pyol, tukul o r — kongokordofan tillark oilasining gʻarbiy atlantik tarmogʻiga mansub, Gʻarbiy Afrikada Atlantika okeani qirgʻoqlaridan Chad koʻligacha boʻlgan hududda (Nigeriya, Gvineya, Mali, Kamerun, Senegal, BurkinaFaso, Niger va boshqa mamlakatlarda) tarqalgan til. Baʼzi hududlarda, ayniqsa, Gvineya va Shim. Kamerunda qabilalararo, urugʻlararo aloqa vositasi boʻlib xizmat qiladi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 23 mln. kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Asosiy laxjalari: futatoro (Senegal), futajallon (Gvineya), masina (Mali), shim. Nigeriya (Nigeriya), adamaua (Gʻarbiy Nigeriya, Kamerun).

Fulaning fonetik belgilari: undoshlar tizimida jarangsiz, jarangli, boʻgʻiz, burun undoshlari farklanadi; unlilar kiskalik — choʻziklik boʻyicha ajratiladi. Fula tuzilishi, asosan, sintetik, qisman agtlyutinativ xususiyatga ega.

Fulada 17— 19-asrlarda diniy, tarixnavislik, maishiy mazmundagi matnlar yaratish maksadida arab yozuvining ajamiy deb nomlangan turidan foydalanilgan; 20-asrning 2yarmida lotin grafikasi asosidagi yozuv keng tarqaladi, folklor matnlari, marosim va epik sheʼriyat namunalari nashr etiladi. Shunday boʻlsada, umumiy adabiy meʼyor mavjud emas.

Adabiyot 
 Koval A. I., Zubko G. V., Yazik fula, M., 1984.
Fumarollar

Fumarollar (ital. Fumarola) — Yer qaʼridan qaynoq vulkan gazlari hamda suyuq holatga aylangan suv bugʻlari oqib chiqadigan yoriq va teshiklar. Magmadan ajralib chiqqan qaynoq gazlar (N2O, HCL, HF, SO2, CO2, CO, H2S va boshqalar) birlamchi, hali sovib ulgurmagan lava okimlari va piroklastik yotqiziqlardan chiqqan gazlar i k kilamchi fumarollar lar deyiladi. Fumarollar kraterlarda, vulkanning yuqori va pastki qismlarida boʻladi. Fumarollardan gazlarning chikishi bosim ostida sodir bulib, ovoz chiqarib turadi. temperatura pasayishi bilan suv bugʻlari suyuq holatga aylanadi; termodinamik sharoitga bogʻliq holda, unda birgalikda ajralayotgan baʼzi gazlar hamda yonatrofdagi jinslar bilan reaksiyaga kirishish natijasida hosil boʻladigan va Yer yuzasiga kutarilayotganda birga olib chiqilgan gaz va moddalar eriydi, harakatdagi vulkanlar rnida gidrotermal eritmalar hosil boʻladi. Dengiz ostida vulkanik gazlarining otilib chikishi suv osti fumarollar deyiladi.
Fungitsidlar

Fungitsidlar (lot. fungus zamburugʻ va caedo — oʻldiraman) — qishloq xoʻjaligi ekinlari kasalliklariga qarshi qoʻllaniladigan kimyoviy moddalar, pestitsidlarttt bir guruhi. F. oʻsimliklar kasalligi qoʻzgʻatuvchilarini yoʻq qiladi, ularning rivojlanishini batamom yoki qisman toʻxtatadi.

Kimyoviy xususiyatlariga qarab F. anorganik (bordo suyuqligi, ohakoltingugurt qaynatmasi, tuyilgan va kolloid oltingugurt, mis kuporosi, temir kuporosi, misning xlor oksidi va boshqalar) va organik (kaptan, vektra, karatan, topaz, bronotak va boshqalar) birikmalariga, shuningdek, antibiotiklar qatoriga kiradi. Kasallik qoʻzgʻatuvchilariga taʼsir etishiga koʻra, F. himoyaviy (oldini olish) va davolovchi turlarga boʻlinadi. Himoyaviy Fungitsid oʻsimliklarning zararlanishi va kasallik tarqalishi oldini oladi, asosan, qoʻzgʻatuvchilarning boʻlinish (koʻpayish) organlarini yoʻqotadi. Davolovchi Funoʻsimlik kasallanganidan keyin zamburugʻ mitseliysi, qoʻzgʻatuvchining koʻpayish organlari va qishlaydigan bosqichlariga taʼsir etib, ularni nobud qiladi.

Oʻsimlik toʻqimalari ichida tarqalish xususiyatiga koʻra, sirtdan va singib (ichdan) taʼsir koʻrsatadigan turlarga boʻlinadi. Sirtdan taʼsir etuvchi F. oʻsimlik sirtidagi kasallik qoʻzgʻatuvchilariga bevosita tegib, ularni nobud qiladi. Ularning samaradorligi taʼsir qilish muddati, miqdori (dozasi), ishlov berilgan sathdan ushlanib qolish darajasi, tuproqhavo sharoitlariga bogʻliq. Singib taʼsir etuvchi Fungitsidlar oʻsimlik toʻqimasiga barg, tana (poya), ildiz orqali oʻtib, kasallik qoʻzgʻatuvchilariga taʼsir etadi yoki oʻsimliklarda modda almashinuvi jarayonida qoʻzgʻatuvchilarning rivojlanishini toʻxtatadi; samaradorligi oʻsimlik toʻqimalariga singish tezligi (qisman meteorologik sharoitlarga bogʻliq) bilan belgilanadi. Ishlatilish sharoitlariga koʻra, F. urugʻlikni dorilashda, tuproqdagi kasallik qoʻzgʻatuvchilarini yoʻqotishda, oʻsimliklarning tinim davrida (erta bahor — kurtak koʻkargunicha, kech kuz va qishda qoʻzgʻatuvchilarning qishlaydigan bosqichlariga), vegetatsiya davrida (asosan, yozda kasalliklarning oldini olish preparatlari), omborlarni dudlash va purkashda qoʻllaniladigan turlarga boʻlinadi.

Hozirgi davrda 200 dan ortiq F. maʼlum, ularning 1500 dan ortiq birikmalari va preparatlari dust, emulsiya konsentratlari, suspenziya, kukun, hoʻllanuvchi kukun, aerozol, pasta koʻrinishida ishlab chiqariladi. F.ni ishlatish usullari: purkash, changlatish, sepish, urugʻlikni dorilash, urugʻlikni va omborlarni gazlash (fumigatsiya) va boshqa F. bilan ishlashda texnika xavfsizligiga amal qilish lozim.

Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligida 90-yillardan boshlab Yaponiya, Germaniya, AQSH, Shveysariya, Hindiston firmalarida hamda "Navoiy elektrokimyo zavodi" aksiyadorlik jamiyatidya ishlab chiqarilgan yuqori samarador F. qoʻllanilmoqda. Koʻpgina mamlakatlarda, shu jumladan, Oʻzbekistonda F.ni qoʻllash qonun bilan tartibga solinadi.

Adabiyot 
 Fungitsidi, T., 1980; Oʻzbekiston Respublikasida ishlatish uchun ruxsat etilgan oʻsimliklarni himoya qilish vositalari roʻyxati, T., 2003.

Abdukarim Zikiryoyev.
Funt

Funt (lotincha pondus — vazn, ogarlik) — 1) ingliz oʻlchov tizimida asosiy massa birligi. 1 bilan belgilanadi. 1 F. (savdoda)=0,409512 kg =1 kadok; 1F. (dorixonada) =0,35832336 kg; 2) rus oʻlchov tizimida massa birligi: 1F.=0,40951241 kg =1/40 pud.

Oʻlchov birliklari
Furye Jan Batist Jozef

FURYE (Fourier) Jan Batist Jozef (1768.21.3, Oser 1830.16.5, Parij) — fransuz matematigi, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1817). Oserdagi harbiy maktabni tugatgan, oʻsha maktabda, keyin Politexnika maktabida oʻqituvchi boʻlib ishlagan (1796—98). Dastlabki ilmiy ishlari algebraga doir. Asosiy ilmiy ishlari matematik fizikaga oid. Uning qattiq jismlarda issiqlikning tarqalishi nazariyasi toʻgʻrisidagi ilmiy ishi matematik fizikaning rivojlanishi tarixida alohida oʻrin tutgan. "Issiklikning analitik nazariyasi" asarida u issiklik oʻtkazuvchanlikning differensial tenglamasini chiqargan va uni yechish usulini tavsiya etgan. Furyening oʻzgaruvchilarni ajratish usuli keyinchalik S. D. Puasson, M. V. Ostrogradskiy va boshqa olimlar ishlarida rivojlantirildi.

 

Matematiklar
Furqat tumani

Furqat tumani — Fargʻona viloyatidagi tuman. 1992-yil 9-aprelda tashkil etilgan. Shim.dan Tojikiston Respublikasi va Dangʻara tumani, gʻarbdan Beshariq, janubiy va sharkdan Oʻzbekiston tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 0,31 ming km². Aholisi 88,7 ming kishi (2003). Tumanda shaharcha va qishloq fuqarolari yigʻini (Navbahor, Qushchi, Qizil qiyoq, Jangketmon, Qulbobo, Eshon shaharcha, Besh og'a qishlog'i, Toʻrgʻay qishloq, Gʻirri qishloq, Kichik yangi qishloq, Katta yangi qishloq, Koʻk doʻppi qishloq, Xayit qishloq, Shunqor qishloq, Qoʻqonboʻy, Gʻallakor, Gʻuncha va hokazo) bor. Markazi — Navbahor shahar. Aholisi, asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, tatar, rus, qirgʻiz va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km² ga 286,1 kishi (2003).

Iqtisodiyoti 
Tumanda sanoat, qurilish, davlat tashkilotlari, koʻshma va 600 dan ziyod kichik korxonalar mavjud. „Ishonch“ ipyigiruv korxonasi, paxta tozalash, gʻisht zavodlari, MTP, mahalliy sanoat korxonalari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari ishlab turibdi. Tuman qishloq xoʻjaligi paxtachilik, gʻallachilik va chorvachilikka ixtisoslashgan. 5 shirkat, 600 dan ziyod fermer xoʻjaliklari faoliyat koʻrsatadi. Furqat tumanidagi sugʻoriladigan yerlarga paxta, don, sabzavot va poliz, kartoshka, beda va ozuqa ekinlari ekiladi.

Tumandagi jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, qoʻy va echki, parranda boqiladi. Bogʻdorchilik (bodom, gilos, nok, shaftoli, anjir, anor, uzum), pillachilik, baliqchilik bilan ham shugʻullaniladi. Tuman hududi orqali Toshkent — Andijon temir yoʻl va Fargʻona — Oʻsh avtomagistrali oʻtgan.

33 umumiy taʼlim (qariyb 24 ming oʻquvchi), bolalar musiqa va sport maktablari, ixtisoslashgan litseyinternat, 2 kasbhunar kolleji (1900 talaba) faoliyat koʻrsatadi. Jumladan, 2004-yilning sentabr oyida ishga tushgan ijtimoiyiqtisodiy kasbhunar kollejida bank ishi, soliq va soliqqa tortish, huquqshunosiqtisodchi, moliya, boshlangʻich sinflarda jismoniy tarbiya oʻqituvchisi, bolalar va xotinqizlarga tibbiyijtimoiy yordamni tashkil etish yoʻnalishlarida 600 oʻquvchi taʼlim oladi. Tumanda klub muassasalari, markaziy kutubxona va uning 27 filiali, madaniyat va istirohat bogʻi, 6 madaniyat uyi aholiga xizmat koʻrsatadi.

Markaziy stadion, bir qancha futbol, voleybol, basketbol maydonlari, sport zallari va boshqa sport inshootlari ishlab turibdi. 4 kasalxona, 3 poliklinika, 18 feldsherakusherlik va 11 qishloq vrachlik punktlari, kishloq vrachlik ambulatoriyalari, Salomatlik markazi, dorixonalar mavjud. Tarixiy va meʼmoriy yodgorliklardan Qilich Mergan bobo tarixiy qabristoni, Abduqahdor ota ziyoratgohi, jomeʼ masjidlar bor. 2002-yildan „Navbahor“ tuman gaz. chop etiladi.

Manbalar 

Fargʻona viloyati tumanlari
Furqat tumani
Futshtok

Futshtok () - dengiz, daryo yoki koʻlda suv sathini nazorat qilib turish uchun moʻljallangan moslama (darajalarga boʻlingan reyka). Suv oʻlchash postlariga oʻrnatiladi. Futshtok suv havzasida faslga qarab suv sathi oʻzgarib turishini oʻrganish, oʻrtacha suv sathini aniqlash, suvning chuqurligini oʻlchash, suv toʻlqinlanganda qanchalik baland koʻtarilishini bilish va boshqa maqsadlarda qoʻllanadi. Portlar va gidrotexnika inshootlari qurishda ham Futshtok asqotadi. [[Mutlaq balandliklar Kronshtat (Rossiya) F.gidagi nuldan oʻlchanadi (qarang [[Mutlaq balandlik).
Fuchik Yulius

Fuchik Yulius (1903.23.2, Praga 1943.8.9, Berlin) — chex yozuvchisi, tanqidchi va jurnalist. CHSSR Milliy qahramoni. Plzendagi real gimnaziyani tugatgach (1921), Praga universitetining falsafa fakultetida oʻqigan. 1922-yildan adabiyot va teatr masalalariga oid maqolalar chop eta boshlagan. "Kmen" ("Stvol", 1927—29) va "Tvorba" ("Ijod", 1927—28) jur.lariga muharrirlik qilgan paytida barcha ilgʻor kuchlarni yagona front atrofida birlashtirishga uringan. 1930 va 1934—36 yillarda SSSRda boʻlib, safar taassurotlari asosida "Ertangi kunimiz kechagi kun boʻlib qolgan mamlakatda" (1932) kitobini yozgan. SSSRga qilgan 2safari vaqtida Oʻzbekistonda birmuncha vaqg yashab, mamlakatimizda roʻy bergan oʻzgarishlarni kuzatgan va oʻzbek xotinqizlari hayotiga bagʻishlangan "Tojixon Shodiyeva tarixi", "Roziyaxon Mirsoatova" singari ocherklar yozgan. F. Oʻrta Osiyo xalqlari hayotiga doir 24 ta ocherk va maqola eʼlon qilgan. Fuchikning 30-yillar soʻngidagi adabiytanqidiy faoliyatida umuminsoniy qadriyatlarni fashizm xavfidan saqlab qolish gʻoyalari ustuvorlik qiladi. 1942-yil aprel da Chexoslovakiya kompartiyasining yashirin nashrlariga rahbarlik qilgani uchun gestapo tomonidan hibsga olingan va 1943-yilning yozida Germaniyaga olib ketilib, qatl etilgan. F. Pragadagi Pankrats qamoqxonasida "Dor ostidagi soʻz" (1942) kitobini yozgan. Koʻpgina tillarga tarjima etilgan ushbu kitob fashizmga qarshi mardona kurash olib borgan kishilar, shu jumladan, F. ning oʻzi haqidagi, ularning matonati va jasorati haqidagi hujjatli qissadir.

F. Tinchliktarafdorlarining 2butunjahon kongressida Xalqaro tinchlik mukofoti bilan takdirlangan(1950). Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Oʻrta Osiyo haqida, T., 1961; Dor ostidagi soʻz, T., 1975; Izbrannoye, kn. 1—2, M., 1982.

Ad..Fuchikova G., Vospominaniya o Yu. Fuchike, M., 1973.
Fuqarolar urushi

Fuqarolar urushi — bir mamlakat ichidagi ijtimoiy guruhlar oʻrtasida davlat hokimiyati uchun olib boriladigan qurolli kurash. Fuqarolar urushi ijtimoiy keskinliklar zaminida vujudga keladi. Tarixda Fuqarolar urushi turli shakl va koʻrinishda namoyon boʻlgan:
 qullar qoʻzgʻoloni,
 dehqonlar urushi,
 partizanlar urushi,
 xalqning hukumatga qarshi qurolli kurashi va hokazo.

Fuqarolar urushi davlatlar oʻrtasidagi urushlar, chet el bosqinchilariga qarshi kurash va milliy ozodlik harakati bilan qoʻshilib ketishi mumkin. Hokimiyatdagi hukmron guruhdar bir-biriga qarshi turgan Fuqarolar urushi ham boʻladi (Rim respublikasining agʻdarilishi davridagi Fuqarolar urushi, Angliyadagi Qizil gul va Oq gul urushlari).

Fuqarolar urushi etnik (2000—2003-yillarda Ruandada), separatistik (2000—2002-yillarda Serbiyada), konfessional (bir necha bor Shimoliy Irlandiyada) sabablarga koʻra kelib chiqishi mumkin. Fuqarolar urushida ishtirok etayotgan tomonlarning biri diniy, ikkinchisi dunyoviy shiorlar ostida (1992—95 yillarda Tojikistonda) harakat qilishi mumkin. Fuqarolar urushi iqtisodiy boʻhronlar, koʻplab odamlarning qurbon boʻlishiga olib keladi.

Yana qarang 
 Tojikiston fuqarolar urushi
 Afgʻon urushi (1979—1989)
Fuqarolik kodeksi

Fuqarolik kodeksi (FK) – fuqarolik huquqlarining eng muhim va asosiy qoidalarini belgilaydigan kodifikatsiyalashtirilgan normalardan iborat qonun hujjati. Fuqarolik Kodeksi fuqarolik huquqining asosiy manbai hisoblanib, fuqarolik huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi boshqa qonun hujjatlari unga zid boʻlmasligi kerak. Fuqarolik Kodeksi fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining huquqiy holatini, mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlarning, intellektual faoliyat natijalariga boʻlgan huquqlarning vujudga kelish asoslarini hamda ularni amalga oshirish tartibini belgilaydi, shartnoma majburiyatlari va oʻzga majburiyatlarni, shuningdek, boshqa mulkiy hamda u bilan borlik shaxsiy nomulkiy munosabatlarni tartibga soladi.

Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi 2 qismdan iborat boʻlib, uning 1qismi 1995-yil 21-dekabrda, 2-qismi 1996-yil 29-avggustda qabul qilingan. Faqat ikkala qismi ham bir vaqtda – 1997-yil 1-martda kuchga kirgan. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi 6 boʻlim, 71 bob va 1199 moddadan tashkil topgan. Fuqarolik Kodeksining 1-qismida fuqarolik huquqining umumiy qoidalari, tamoyillari, fuqarolik huquqiy munosabatlar subʼyektlari, mazmuni va obʼyektlari, vakillik va ishonchnoma, muddatlar va daʼvo muddati, mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlar, majburiyat huquqining umumiy qoidalari, shartnomalar toʻgʻrisidagi umumiy qoidalar belgilangan boʻlsa, kodeksning 2-qismida majburiyatlarning alohida turlari hisoblangan fuqarolik huquqiy shartnomalarni, shartnomadan tashqari majburiyatlarni, intellektual mulk huquqi obʼyektlari bilan bogʻliq munosabatlarni, vorislik huquqini va xalqaro xususiy huquq normalarini fuqarolik xuquqiy munosabatlarga tatbiq etilishini tartibga soluvchi qoidalar mustahkamlangan.

Davlat apparati
Kodekslar
Fuqarolik protsessual kodeksi

Fuqarolik protsessual kodeksi (FPK) — fuqarolik protsessual huquq normalarining tizimga solingan majmui. Fuqarolik ishlarini koʻrishda sud faoliyatini, sudning qaror va ajrimlarini bajarishda sud ijrochisi, shuningdek, protsess ishtirokchilarining huquq va majburiyatlarini tartibga soladi. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksida fuqarolik sud ishlarini yurgizish vazifalari mamlakatning ijtimoiy va davlat tuzumini, fuqarolarning siyosiy, mehnat, uy-joy va boshqa shaxsiy hamda mulkiy huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya etishga xizmat qiladi. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi  1997-yil 30-avgustda qabul qilingan va 1998-yil 1-yanvardan kuchga kirgan. Unga Oʻzbekiston Respublikasining 2000-yil 14 dekabrdan 163P-sonli qonuni bilan oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritilgan. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi  5 boʻlim, 40 bob, 391 moddadan iborat. Birinchi boʻlim umumiy qoidalardan iborat boʻlib, sud qarorlari va bayonnomalari, sudga taalluqli ishlar, protsess ishtirokchilari, dalillar, sud xarajatlari, sud jarimalari, protsessual muddatlar, sud xabarnomalari va chaqiruvlari normalarini oʻz ichiga oladi. 2-boʻlim 1 instansiya sudida ish yuritish tartiblaridan iborat boʻlib, unda daʼvo ishlarini yuritish, davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek, mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyat va arizalar boʻyicha ish yuritish, alohida tartibda ish yuritishga oid normalar oʻz ifodasini topgan, 3 boʻlim sud qarorlari ustidan shikoyat berish va ularni qayta koʻrish, 4 boʻlim sud qarorlarining ijrosi, 5 boʻlim fuqarolik protsessida chet el fuqarolari va tashkilotlari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslarning ishtiroki toʻgʻrisidagi qoidalarni oʻz ichiga oladi.

 

Kodekslar
Fuqarolik huquqi

Fuqarolik huquqi quyidagilarni nazarda tutadi:

 Fuqarolik huquqi (umumiy huquq), huquqning  yuridik va jismoniy shaxslarga tegishli qismi
 Fuqarolik huquqi (huquqiy tizim) yoki qit'a huquqi, kontinental Evropada paydo boʻlgan va Rim huquqiga asoslangan huquqiy tizim
 Xususiy huquq - xususiy shaxslar o'rtasidagi munosabatlarga tegishli fuqarolik-huquqiy tizimdagi huquq sohasi
 Munitsipal huquq, xalqaro huquqdan farqli ravishda davlatning ichki huquqi

Yana qarang 

 Fuqarolik kodeksi
 Fuqarolik (aniqlash)
 Ius civile, lotincha "fuqarolik huquqi"
 Umumiy qonun (aniqlash)
 Jinoyat huquqi
Fuqarolik huquqiy javobgarlik

Fuqarolik huquqiy javobgarlik — yuridik javobgarlikning mustaqil turi. Mulkiy xususiyatga ega boʻlgan sanksiyalar koʻrinishida ifodalanadi. Odatda, Fuqarolik huquqiy javobgarlikj. majburiyatlarning buzilishi natijasida vujudga keladi. Fuqarolik huquqiy javobgarlikj. qarzdorga yoki huquqbuzarning mulkiy ahvoliga salbiy taʼsir etish orqali huquqi buzilgan shaxsning yoki jabrlanuvchining huquqlarini tiklashga va mulkiy ahvolini yaxshilashga qaratilgan javobgarlik shaklidir. Neustoyka va yetkazilgan zararni qoplash Fuqarolik huquqiy javobgarlikj. choralari hisoblanadi.

 

Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Fyun

Fyun — Daniya orollari guruhidagi orol. Maydoni 2976 km². Katta va Kichik Belt boʻgʻozlari oʻrab turadi. Qirgʻoqlari past, buxtalar bilan parchalangan. Relyefi morenali sertepa tekislik, eng baland joyi 131 m. Tabiiy yaylovlar bor. Sut chorvachiligi rivojlangan. Bugʻdoy, arpa, qand lavlagi ekiladi. Koʻpriklar orqali Yutlandiya yarim orol bilan bogʻlangan. Bosh shahri — Odense.

 

Orollar
Xabar bermaslik

Xabar bermaslik (jinoyat huquqida) – odil sudlovga qarshi jinoyat turi. Tayyorgarlik koʻrilayotgan yoki sodir etilgan ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyat haqida aniq bilgani holda davlat hokimiyati yoki huquqni muxofaza qiluvchi organlarga xabar qilmaslik jinoyatga daxldorlik hisoblanadi va Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi JKda buning uchun jazo chorasi belgilangan (241-moddaning 1-qismi). Jinoyat haqida Xabar bermaslikning ijtimoiy xavflilik darajasi jinoyat huquqi nazariyasida ham, jinoyat qonunida ham taʼkidlab oʻtilgan. Qonunda faqat ogʻir va oʻta ogʻir jinoyatlar haqida xabar bermaganlik uchungina javobgarlik belgilangan. Agarda shaxs ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan va uncha ogʻir boʻlmagan jinoyatlar toʻgʻrisida xabar bermaydigan boʻlsa, jinoiy javobgarlikka tortilmaydi.

Huquqiy atamalar
Xabarovsk

Xabarovsk (1893-yilgacha Xabarovka) – Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1880-yildan), Xabarovsk oʻlkasi markazi, Amur daryosining oʻng sohilidagi port. Uzoq Sharqning muhim transport yoʻllari chorraxasi. Transport yoʻli stansiyasi. Aeroport bor. Aholisi 583,1 ming kishi (2002).

Shahar 1858-yil Xabarovka harbiy posti sifatida vujudga kelgan, 1880-yildan Primorye viloyatining maʼmuriy markazi. 1884-yildan Priamurye general gubernatorligi markazi. 1893-yildan rus sayyohi Ye. P.Xabarov sharafiga Xabarovsk deb atalgan. 1902-yilda Xabarovskda „Arsenal“ harbiy zavodi qurilgan. 1904-yildan Amur harbiy flotining bazasi. XX asr boshlarida Xabarovsk Uzoq Sharqning yirik savdo markaziga aylandi. 1926-1938 yillarda Uzoq Sharq oʻlkasi markazi.

Mashinasozlik va metallsozlik (stanoksozlik, kemasozlik va kema taʼmirlash, kabel va boshqa zavodlar), neftni qayta ishlash, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor; qurilish materiallari ishlab chiqariladi, kimyofarmatsevtika zavodi faoliyat koʻrsatadi. 8 ta oliy oʻquv yurti, 7 ta ilmiy tadqiqot instituti, 3 ta teatr, oʻlkashunoslik, adabiyot, badiiy muzeylar, telemarkaz bor. Shahar atrofida 3 ta sanatoriya, dam olish uylari mavjud.

Manbalar 

 

Rossiya shaharlari
Edwin Hubble

Edwin Hubble (oʻqilishi: Edvin Pauell; 1889.20.11, Marshfild, Missuri shtati – 1953.28.9, SanMarino, Kaliforniya shtati) – amerikalik astronom, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1927-yildan). Yerk rasadxonasi (Chikago) (1914—1917) va Maunt-Vilson rasadxonasida (1919) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari galaktikalarni, Koinotning uzluksiz kengayish xususiyatini oʻrganishga oid. Koinotda kuzatiladigan tumanliklarni ikki guruhga, yaʼni bizning Galaktikamiz (gazchangdan tashkil topgan) ga kiruvchi va Galaktikamizdan tashqarida joylashgan galaktikalarga ajratdi (1922). 1924—1926 yillarda bizga yaqin boʻlgan boshqa galaktik tumanliklar tabiati bizning Galaktikamizga oʻxshash va yulduzlardan tashkil topganini koʻrsatib berdi. Bu bilan Koinotda Galaktikamizga oʻxshash yulduz sistemalari mavjudligini isbotlagan. Yaqin galaktikalarda bir nechta sefeid, sharsimon va gaz tumanliklari, qizil va zangori utagigantlarni ochgan. Galaktikalararo masofa bilan ularning nuriy tezliklari orasida kosmologik bogʻlanishni aniqlagan (1929) (qarang Kosmologiya, Xabbl qonuni).

Manbalar

Tashqi havolalar

 Vaqt profili
 Luisvil universitetidagi astronomiya — Edvin Xabblning [[Yangi Albani o'rta maktabi (Indiana)|Yangi Albani o'rta maktabi]dagi fotosuratlari ].
 
 Amerika fizika jamiyatining Hubble bio 
 [ Edvin Pauell Xabbl — Kosmosni kashf etgan odam]
 Kengayayotgan koinot muammosi, 1942 yil Edvin Xabbl

 

20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik olimlar
1889-yilda tugʻilganlar
1953-yilda vafot etganlar
Astronomlar
Xabbl qonuni

Xabbl qonuni – koinotning uzluksiz kengayishi xususiyatini ifodalovchi qonun; 1929-yilda E.Xabbl taklif etgan. Bu kengayishning eng oddiy modeli bolalar sharini puflaganda uning kattalashishidir. Bunda shar sirtidagi boshlangʻich nuqtalar bir-biridan vaqt davomida uzoqlashib boradi. Kuzatuvchi shu nuqtalarning (galaktikalar toʻdasining) birida joylashgan, deb tushuntiradi. Galaktikalar toʻdalari va kvazarlarning bizdan uzoqligi R va uzoqlashish tezligi V orasidagi bogʻlanish quyidagicha ifodalanadi: V=HR; bunda N – Xabbl doimiysi. Xabbl qonuni katta masshtabda doimo oʻrinli, N doimiy fizik tabiatiga koʻra, vaqtga bogʻliq funksiya boʻlib, gravitatsion tortish kuchlari Koinot kengayishini sekinlashtirishi mumkin.

Xabbl qonuni amalda keng qoʻllanadi. Uning yordamida, xususan, bizning galaktikamizdan juda uzoqda joylashgan obyektlargacha boʻlgan masofa osonlik bilan aniqlanadi. Buning uchun obyektning spektridan uning qizilga siljishi qiymati topilib, yuqoridagi formuladan masofa qiymati hisoblanadi. Koinot galaktikalari, odatda, koʻproq toʻdalarni hosil qilib, ularga kirmaydiganlari (oʻz xususiy tezliklari boʻlgani uchun) Xabbl qonuniga taxminan 15% xatolik bilan boʻysunadi.

Manbalar
Xabertioz

Xabertioz – chorva mollarining invazion kasalligi. Koʻproq qoʻylarda uchraydi, ularning yoʻgʻon ichagida parazitlik qiluvchi Chabertia ovina nematodalari qoʻzgʻatadi. Hayvonlar invazion lichinkalarni suv yoki oʻt bilan yutganda zararlanadi. Kuchli oriqlash, junning hurpayishi va toʻkilishi, kamqonlik va ich ketish bilan kuzatiladi. Yosh mollar oʻsish va rivojlanishdan orqada qoladi.

Davosi: 1 kg vazniga 0,5 g fenotiazin yoki 0,5 g diterezinni hoʻllangan kepakka yoki boshqa yemga qoʻshib berish; nilverm preparatini teri ostiga yuborish yoki ichirish; 1% li formalin aralashmasi bilan chuqur klizma qoʻyish.

Oldini olish: hayvonlarni yaylovga chiqarishdan oldin gelmintsizlantiriladi.

Manbalar 

Kasalliklar