yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Antimetabolitlar

Antimetabolitlar (anti… va yun. metabole — oʻzgarish) — tirik organizmlarda moddalar almashinuvi jarayonida hosil boʻladigan oraliq birikmalarning oʻzlashtirilishini izdan chiqaradigan moddalar. Organizmga yot moddalardan hisoblanadi. A. kimyoviy xossalari va tuzilishi bilan hayot uchun zarur moddalar (metabolitlar)ga yaqin turadi. Shuning uchun A metabolitlarning parchalanishi yoki sintezida ishti-rok etadigan fermentlar bilan reaksiyaga kirishib, kompleks birikmalar hosil qiladi. Natijada fermentlar faoliyati toʻxtab, biokimyoviy jarayonlar buziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimodda

Antimodda — antizarralardan tashkil topgan materiya tizimi. Antinu-klonlar antiyadroni, antiyadro bilan anti-elektronlar (pozitronlar) antiatomni, anti-atomlar antimolekulani hosil qiladi va hokazo Shu ravishda antizarralardan hosil boʻlgan turlicha antijismlar, antiyulduzlar, antigalaktikalar mavjud boʻlishi ehtimoldan xoli emas. Anti-elektron, antiproton, antineytron va boshqa ayrim antizarralar koʻplab tajribalarda aniqlandi. Antiproton bilan bir anti-neytrondan tashkil topgan antivodorod yadrosi va ikki antiproton bilan anti-neytrondan tashkil topgan antigeliy yadrosi borligi ham oʻgkazilgan tajri-balarda maʼlum boʻldi. Materiya va modda tushunchalari aynan tushunchalar emas. A. kabi modda ham materiya shakllaridan biri. Modda elektron, proton, neytron singari zarralardan tashkil topgan atom va molekulalar toʻplamidan iborat. Ma-teriyaning modda shaklida yashashi fanga koʻpdan maʼlum. Materiyaning A shaklida yashashi faqat 20-asr dagina aniqlandi. Yer yuzasi yoki kosmos mikyosida modda bilan Aning oʻzaro taʼsiri, jumladan, ularning annigilyatsiji natijasida rr beri-shi mumkin boʻlgan katta energiyali turli hodisalarni oʻrganish kelajak fizikasining muhim masalalaridandir. Atom va antiatom toʻqnashishda juft elektron-pozitronlarning, shuningdek, nuklon va antinuklonlarning shiddat-li annigilyatsiya jarayonlari yuz beradi. Barcha mazkur jarayonlar natijasida kat-ta miqdorda energiya ajralib chiqadi. Hozirchalik fan annigilyatsiya energiya-sidan foydalanishning samaraliligi haqida fikr yuritish imkonini bera oladigan darajada yetarli dalillarga ega emas. Bu energiyaning koʻp qismi ney-trino oqimiga hamda moddalar bilan suct oʻzaro taʼsirda boʻladigan gʻoyat qisqa toʻlqinli gamma-nurlarga toʻgʻri keladi. Shunga asoslanib aytish mumkinki, annigilyatsiyaning barcha energiyasidan toʻliq foydalanishga yaqin vaqtlarda eri-shish ehtimoddan uzoq. Agar haqiqatan bu gʻoya amalga oshadigan boʻlsa, inson gʻoyat bitmas-tuganmas energiya manbaiga ega boʻladi. Zotan, 1 kg modda va A.ning toʻliq oʻzaro taʼsirida ajralib chiqadigan energiya 3 milliard tonna toshkoʻmir yon-ganda olinadigan energiyadan 3 milliard marta, shuncha miqdordagi uranning atom reaktorida „yonishi“dan hosil boʻladigan energiyadan esa ming marta ziyod boʻladi.  Hozirda antimateriyaning bir kilosi 100 trilion dollar ga teng. Ad.: Shirokov Yu. M., Yudin N. P., Yadernaya fizika, M., 1972; Bekjonov P. B., Modda tuzilishi, T., 1997.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimonidlar

Antimonidlar — surma elementining metallar bilan hosil qilgan birikmalari. Erish temperaturalari nisbatan yuqori boʻlgan qattiq moddalar. Vodorod antimonid (stibin) nihoyatda zaharli gaz. Metall Antimonidlar uz xossalari bilan nitridlarga oʻxshaydi. Davriy sistemaning birinchi, ikkinchi va qisman uchinchi guruhlaridagi asosiy guruh elementlarning Antimonidlarida surma uch valentli boʻladi. Qoʻshimcha guruh metallarining Antimonidlarida surmaning valentligi uchdan ortiq yoki kam boʻlishi mumkin. Alyuminiy, galliy va indiy metallarining Antimonidlari yarimoʻtkazgich xossasiga ega. Baʼzi metallarning Antimonidlari yumshoq materiallarning qattiqlik va moʻrtligini oshirish maqsadida sanoatda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimutagenlar

Antimutagenlar (yun. ami – qarshi va mutagenlar) – sunʼiy (indutsirlangan) yoki tabiiy (spontan) mutatsiyalarning paydo boʻlishini kamaytirish xususiyatiga ega moddalar. Antimutagen taʼsirga ega boʻlgan preparatlar turli tipdagi kimyoviy birikmalardan iborat: purinli ribozidlar; alifatik poliaminlar; akridin va uning aminli hosilalari; xinakrin va uning analoglari; benzakridin va xinolin hosilalari; antibiotiklar (streptomi-sin, xloramfenikol, aktinomitsin D); sulfanilamidli preparatlar; digidro-piridinlar va 3-oksipiridinlar; baʼzi aminokislotalar; fenolli birikmalar (gʻallatlar, ionol, parakvatlar, katexinlar); aminopropionli kislotalarning anilidlari va boshqa Basharti kimyoviy muta-genlar tabiiy (spontan) mutatsiyalarning vujudga kelishida muhim ahamiyatga ega ekan, demak hujayralarda bu mutagenlar qarama-qarshi taʼsir koʻrsatuvchi anti-mutagen kuchga ega, ammo asosiy vazifasi mutatsiyalarning tabiiy sodir boʻlish tezligini susaytirishdan iborat bufer tizim ham boʻlishi kerak. Katalaza shunday taʼsirga ega. Katalaza ishtirokida vodorod peroksidining mutagen taʼsiri tezda toʻxtaydi. Atrof muhit omillari (radiatsion, kimyoviy va boshqalar) mutagen taʼsiri xavfining tobora oshib borishi sababli, universal antimutagenlarni yaratish muammosi oʻta muhim amaliy ahamiyat kasb etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Kimyoviy moddalar
Antineytrino

Antineytrino – neytrinotaga nisbatan antizarra; massasi neytrinoniki singari juda kichik yoki nolga yaqin. Elektr zaryadiga ega emas, neytrinoga nisbatan qarama-qarshi lepton zaryadiga ega. Ikki xil neytrino mavjud boʻlganidek, antineytrinoning ham ikki turi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Antinomiya

Antinomiya (yunoncha: „antinomia“ – qonunning ichki ziddiyati) – mantiqiy isbotlanadigan ikki qonun, mulohaza yoki xulosa oʻrtasidagi ziddiyat. Qadimgi dunyo mutafakkirlari asarlarida antinomiya aporiya shaklida ishlatilgan. 18-asrda antinomiya haqidagi taʼlimotni Kant ishlab chiqdi. Uningcha, inson aqli olamning mohiyatini bilmoqchi boʻlsa, bir-biriga zid boʻlgan xulosalarga keladi. Kant fikricha, shu tarzda toʻrtta antinomiya vujudga keladi: 1. Olam chekli va cheksiz. 2. Har bir murakkab javhar – substansiya oddiy narsalardan tuziladi va hech qanday oddiy narsa yoʻq. 3. Olamda erkinlik mavjud va determinizm hukmronpik keladi. 4. Olamning bosh sababchisi (xudo) mavjud va olamning bosh sababchisi yoʻq. Kantning bu taʼlimoti agnostitsizm bilan bogʻlangan. Antinomiya real olamning dialektik ziddiyatga ega ekanligini ifodalaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Taʼlimotlar
Antioksidlovchilar

Antioksidlovchilar, antioksidantlar, oksidlanish ingibitorlari – moddalarning molekulyar kislorod bilan oksidlanishiga yoʻl qoʻymaydigan yoki oksidlanishini sekinlashtiradigan moddalar. Antioksidlovchilarga koʻp atomli fenollar, aromatik aminlar, dialkilsulfidlar, dialkil fosfat va diarilditiofosfatlar (rux tuzi), dialkilditiokarbamatlar (kadmiy, rux tuzlari) va boshqa kiradi. Organik birikmalarning oksidlanish jarayoni zanjir reaksiya tarzida boradi; oksidlanishning birinchi bosqichi erkin holatdagi faol peroksid radikal (RO2), alkoksil (RO) va alkil ® radikallar ishtirokida boʻladi. Antioksidlovchilar shu radikallar bilan reaksiyaga kirishib, oksidlanishning toʻxtashi yoki sekinlashishiga – zanjir reaksiyaning uzilishiga sabab boʻladi. Samarali antioksidlovchilar moddalarga juda oz miqdorda (0,01 – 0,001%) qoʻshilganda ham ularning oksidlanish tezligini keskin kamaytiradi va maʼlum vaqtgacha (toʻxtash davri, induksiya) ularda oksidlanish mahsulotlari hosil boʻlmaydi. Antioksidlovchilarning taʼsirchanligi ularni reaksiyaga kiritish paytiga bogʻliq. Ular moddalarga oksidlanish jarayoni boshlanmasdan avval qoʻshilsa, juda yaxshi natija beradi. Transformator, turbina va motor moylariga Antioksidlovchilar qoʻshilganda, ularning ishlash muddati 2 – 4-martagacha uzayadi. Antioksidlovchilar kauchuk va oziq-ovqat sanoatida ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy moddalar
Antiox devori

Antiox devori – qadimgi Margʻiyona (Marv) vohasi atrofini oʻragan ulkan mudofaa inshooti. U salavkiylar hukmdori Antiox I Soter (Xaloskor) (miloddan avvalgi 324 – 261) davrida koʻchmanchi day (sak qabilalaridan biri) qabilalarining hujumidan Margʻiyonani mudofaa etish maqsadida qurilgan. Antik davr tarixchilaridan Strabon (miloddan avvalgi 64/63 – mil. 23/24)ning maʼlumotiga koʻra, Antiox devori uz. 1500 stadiy (1 stadiy – 148 – 210 m), yaʼni – 315 km boʻlib, qalinligi 5,2 m. 10-asr arab geografiyasi taxriy bu devor xarobalarini „Array“ nomi bilan tilga olgan. Antiox devori qoldiqpari Janubiy Turkmaniston arxeologik kompleks ekspeditsiyam tomonidan (1946-yil) oʻrganilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Turkmaniston
Antipassatlar

Antipassatlar – tropik kengliklarning troposferasida passatlar ustida esadigan gʻarbiy havo oqimi. Antipassatlarning quyi chegarasi oʻrta hisobda 4 km balandda; subtropiklardan ekvatorga tomon va qishdan yozga qadar kuchayib boradi. Antipassatlar Shimoliy yarim sharda asosan janubi-gʻarbdan, Janubiy yarim sharda esa shimoli-gʻarbdan esadi (qarang Passatlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geografik terminlar
Antipatiya

Antipatiya (antipatheia) — biron-bir kimsani yoxud narsani xush koʻrmaslik, yoqtirmaslik, yomon koʻrish, unga nisbatan sovuq munosabatda boʻlish. Yana qarang Simpatiya.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Antiperistaltika

Antiperistaltika (anti… va yun. peristaltikos – ichakdagi suyuqlikni suradigan kuch) – qiziloʻngach, meʼda va ichaklarning pastdan qisqarishi. Odatda ovqat moddalari, suyuqlik ogʻiz boʻshligʻidan halqum, qiziloʻngachning yuqoridan pastga qarab boʻgʻimma-boʻgʻim qisqarishi tufayli meʼdaga, soʻngra ichakka yoʻnaladi. Bunda hazm aʼzolari devoridagi halqasimon silliq muskullar yuqoridan pastga qarab navbat bilan qisqarsa, uzunasiga joylashgan muskullar esa qisqarib ichak boʻshligʻini kengaytirib, chayqaltiradi. Sifatsiz ovqat isteʼmol qilinganda halqasimon muskullar, aksincha, pastdan yuqoriga – ogʻiz boʻshligʻiga qarab qisqaradi. Uzunasiga joylashgan muskullar esa boʻshashadi. Natijada ichakdagi ovqat yuqoriga – ogʻiz bushligʻi tomon yoʻnalib, qusish jarayoni vujudga keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Tibbiyot
Antipirenlar

Antipirenlar (anti … va yun. rug -olov) – yogʻoch, mato va boshqa organik materiallarni oʻz-oʻzidan yonib ketishdan himoya qilish maqsadida ularga shimdiriladigan modda yoki aralashmalar. Antipirenlar taʼsir xususiyatlariga qarab quyidagi xillarga boʻlinadi: 1) quyi temperaturalarda zich suyuq parda hosil qilib materialning yonishi uchun zarur boʻlgan kislorod yoʻlini toʻsuvchi antipirenlar; 2) qizdirilganda materialning oʻz-oʻzidan yonish jarayonini susaytiruvchi antipirenlar; 3) parchalanib, koʻp miqdordagi issiqlikni yutuvchi va yonmaydigan gazlar hosil qiluvchi antipirenlar; 4) gaz holidagi va kondensirlangan fazalarda oksidlanishni susaytiruvchi antipirenlar; 5) reaksiya yoʻnalishini kul va qurumsifat mahsulotlar hosil boʻlish tarafiga oʻzgartiruvchi antipirenlar. Ammoniy fosfatlari (diammoniy fosfat, monoammoniy fosfat, mono- va diammoniy fosfat aralashmalari), ammoniy sulfat, bura va borat kislota kabi A keng tarkalgan. Amaliyotda yuqorida keltirilgan antipirenlar qatorida endigina boshlangan alangadan himoya qiluvchi moddalar: DSK-P (diammoniy fosfat, ammoniy sulfat va kerosinli kontakt), PPL – potash va kerosinli kontakt asosidagi suyukliklar, Fanlar Akademiyasi – mochevina – formaldegid smola koʻshilgan furfurol-atseton aralashma asosidagi boʻyoq, PXVO – perxlorvinil smola asosidagi, MXS – xlorparafin va boshqa komponentlar asosidagi moysimon; superfosfat – ohak – loy va boshqa asosidagi surkov moylari ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antipirogenlar

Antipirogenlar (anti … va "yun rug "— olov va „genos“ – tugilish) – koʻmir, rudalar va boshqalarning oʻz-oʻzidan yonishiga toʻsqinlik qiluvchi moddalar. Antipirogenlar sifatida suv, natriy silikat eritmalari, parda hosil qiluvchi eritmalar, oksidlanish ingibitorlari va boshqa qoʻllanadi. Antipirogenlar rudalardagi yongʻinni oʻchirish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Moddalar
Antipodlar

Antipodlar (anti … va lotincha podes – oyoq) – 1. Yer kurrasining bir-biriga tamomila qarama-qarshi nuqtalarida yashaydigan jonivorlar. 2. Urugʻli oʻsimliklarning murtak xaltachasida jinsiy apparatning qarama-qarshi tomonida joylashgan hujayralar. 3. (Koʻchma maʼnoda) qarashlari yoki mijozlari qarama-qarshi boʻlgan, bir-biridan tubdan farq qiladigan kishilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Atamalar
Antisemitizm

Antisemitizm — milliy va diniy bid’at-xurofot, yahudiylarga dushmanlik koʻzi bilan qarash. Irqiy shovinizmning eng mudhish koʻrinishidir. Tarixda turli shakllarda — atayin yolgʻon, tuhmat tarqatish, har xil kamsitishlardan tortib, to ommaviy ravishda aholini koʻchirib yuborish va qirgʻin qilish, genotsidgacha namoyon boʻlgan. German fashizmi oʻtkazgan siyosatda ayniqsa keskin tus olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antiseptika

Antiseptika -jaroxatga tushgan mikroblarga qarshi kurashish chora tadbirlar yigʻindisi, jarohatlarni va ularni tozalab davolashda ishlati-ladigan asboblarni kimyoviy moddalar bilan yuqumsizlantirish usuli. 1867-yilda ingliz olimi J. Lister fransuz bak-teriologi L. Paster tajribalariga asoslanib operatsion xona havosidagi, jarroh qoʻlidagi va jarohatga ishlati-ladigan narsalar (doka, jarrohlik as-boblari) dagi bakteriyalarni yoʻqotish bilan jarohatlarni koʻpgina asoratlardan saqlab qolish mumkin, degan xulosaga keldi. Buning uchun u 5% li karbol kis-lota eritmasiga hoʻllangan bir necha qavat bogʻlov ishlatdi. Antiseptik kimyoviy preparatlar yuza va chuqur qoʻllanadi. Yuza A.da jarohat va boʻshliklar xlora-min, xloratsid, vodorod peroksid, kaliy permanganat va boshqa moddalar eritmasi bilan yuviladi yoki jarohat yuzasiga antisep-tik mazlar (mas, A. V. Vishnevskiy mazi) surtiladi. Chuqur A.da esa avj olayotgan jarohat atrofidagi teri ostiga anti-septik suyuqliklar (furatsilin, riva-nol va boshqa eritmalar), teri osti, muskul orasi yoki venaga antibiotiklar singari antiseptik moddalar yuboriladi. Ikkala holda ham mikroblar yo oʻldiriladi yoki ularning hayot faoliya-ti uchun noqulay sharoit tugʻdiriladi. Hozir mexaniq fi-zik, kimyoviy va biologik A. usullari mavjud. A. jarrohlik davo usulining ajralmas tarkibiy qismidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antitezis

Antitezis (yunoncha: antithesis — te-zisga zid) — mantiqda, xususan, isbot-lash nazariyasida dastlabki asosiy fik-rga zid bayon qilingan mulohaza. A.da teskari fikr toʻgʻri deb faraz qilinadi va isbotlashda qoʻllanadi (qarang Isbot). Falsafada A. dialektik taraqqiyot ja-rayonining muayyan bir bosqichi, avvalgi asosiy holatning (tezisning) oʻz-oʻzidan inkor etilishi. Ammo A. mutlaq inkor emas, balki u tezisning maʼlum bir to-monini inkor etib, uning ijobiy maz-munini oʻzida saqlaydi va taraqqiyotni yuqoriroq bosqichga koʻtaradi. Bu bosqich inkorni inkor yoki sintez deb ataladi. A. uch bosqichli rivojlanish (triada)ning tarkibiy qismi sifatida birinchi marta Gegel tomonidan talqin qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antitireoid moddalar

Antitireoid moddalar (ti-reostatik preparatlar) — qalqonsimon bez faoliyatini susaytiradigan dorilar; asosan shu bez faoliyati kuchayganda tavsiya etiladi. Antitireoid moddalar yodli birikmalarning oksidlanishini va tireoid gor-monlar molekulasiga yod qoʻshilishini boshqaruvchi ferment tizimlari faoli-yatini susaytirib, qalqonsimon bezda gormonlar biosintezini toʻxtatib qoʻyadi (blokada) va bu bezni kattalashtiradi. Sintetik yoʻl bilan olingan juda koʻp do-rilar, asosan tiouratsil, tiomochevina hosilalari, paraaminosalitsilat kis-lota, sulfanilamid, tiotsianatlar va boshqa Antitireoid moddalarga kiradi. Baʼzi oʻsimliklar, mas, karam, sholgom va boshqada ham anti-tireoid taʼsir koʻrsatadigan birikmalar kam miqdorda uchraydi. Sintetik Antitireoid moddalar tireotoksikozni davolashda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antifiltratsion qoplamalar

Antifiltratsion qoplamalar, suv sizishiga qarshi qoplamalar — sugʻorish kanallari, hovuzlar, suv omborlari, turli gidroinshootlar tubi va yon bagʻirlarini qoplashda qoʻllanadigan maxsus materiallar.

Suvning sizishini bartaraf etish yoki kamaytirish maqsadlarida ishlatiladi. Suv inshootlari qurilishida qoplamalarning quyidagi asosiy zichlangan xillari qoʻllanadi: grunt, yaxlit beton, yigʻma temir-beton, asfalt-beton, yaxlit yigʻma beton yoki zichlangan grunt katlami bilan himoyalangan polimer, polietilen va polivinilxlorid parda-li ekran. Shuningdek, suv oʻtkazmaslik uchun gruntlarni mexanik shibba-lash (shibbalangan gruntlarni) va kanal oqiziqlari hamda muallaq zarrachalari yerdamida oʻzanni sunʼiy kolmataj kilish (kolmataj qilingan gruntlarni) kabi usullar ham qoʻllanadi. Aksariyat Antifiltratsion qoplamalar ikki va undan ortiq qavatli elementdan iborat boʻladi, ammo sharoitga qarab ularning har birini mustaqil qoʻllash mumkin. Antifiltratsion qoplamalarning koʻpi beton yoki temir-beton plitalardan quriladi; plitalar choki va oraligʻi neft hamda polimer mahsulotlaridan tayyorlanadi-gan maxsus elastik material — germetik bilan toʻldiriladi. A.Q, materiali tipi mahalliy sharoitlar (tuproq-grunt, relef va boshqalarning tuzilishi) va inshootlarning vazifasiga qarab texnik-iqtisodiy hisoblar asosida tanlanadi (mas, tagi pardali yaxlit yigʻma beton 35 — 40 yil xizmat qiladi). Kanallarga qoplamalar yotqizish suvning sizishini 25 — 30% kamaytirishga, uning f.i.k.ni 0,91 −0,99 ga yetkazishga imkon beradi. Antifiltratsion qoplamalar kanal zonasida grunt suvlari sathining koʻtarilishini, tuproqning zaxlanishi va qayta shoʻrlanishini, ka-nal qirgʻoqlarining oʻpirilishi va oʻzan deformatsiyasini bartaraf etadi, kanallarning oʻt bosishini kamaytiradi, natijada suvning oqish tezligi, kanalning suv oʻtkazish imkoniyati ortadi. Hozir Antifiltratsion qoplamalar yotqizish toʻla mexanizatsiyalashti-rilgan. Oʻzbekistonda xoʻjaliklararo kanallar (32,4 ming km)ning 9,7 ming km ga beton qoplama yotqizilgan (1995).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antifon

Antifon (yun. antiphonos – javoban sadolanuvchi; anti – qarshi va phon – ovoz, tovush) – ikki xorning yoki yakkaxon xonanda bilan xorning navbatma-navbat kuylashi. Kelib chikishiga koʻra yunon fojiasi bilan bogʻliq boʻlib, unda xor ikkiga ajralib kuylagan. Keyinchalik turli cherkov xorlariga, jumladan xristian diniy-musikiy marosimiga kiritilpsh. A. uslub sifatida Yevropa kompozitorlarining koʻp asarlarida qoʻllangan. Oʻzbek xalqi musiqasida ham A. uslubi mavjud, ayniqsa, anʼanaviy katta ashua, yalla va boshqa ijrochiligida kuzatiladi. „Shashmaqom“ning aytim yoʻllarini ijro etishda yakkaxon bilan bir guruh xonandalar yoki ayollar bilan erka-klarning navbatma-navbat kuylashi ham A. hisoblanadi. M. Burhonov, S. Boboyev, B. Umidjonov va boshqa oʻzbek kompozitorlarining joʻrsiz xor uchun yaratgan asarlari ham A. ga misol buladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antlar

Antlar — slavyan qabilalari ittifoqining VI - VII asr boshida Vizan-tiya va got tarixchilari asarlaridagi qadimgi nomi. „Ant“ soʻzi birinchi marta III asrga oid Kerch hujjatlarida tilga olinadi. A. Dnestr va Dnepr daryolari oraligʻida yashagan. IV -VIII asrlarda A.da chorvachilik, dehqonchilik va hunarmandchilik (kulolchilik, zargarlik, toʻqimachilik va temirchilik) ancha rivojlangan; hunarmandchilik mahsulotlari, asosan, ichki va tashqi savdo uchun tayyorlangan. Aning qadimgi madaniyati fanda „Chernyaxovskaya madaniyati“ nomi bilan yuritiladi. Ijtimoiy tuzumi — harbiy demokratiya. Gotlar, Vizantiya va avarlarga qarshi urush olib borganlar. A. Rim imperiyasi bilan savdo-sotiq qilgan. Arxeologik qazilmalarda Rimda yasalgan kumush tangalar, shisha, metall va sopol idishlar hamda zeb-ziynatlar uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mark Antoniy

Antoniy Mark (Marcus Antonius) (miloddan avvalgi 83 – 30) – Rim siyosiy arbo-bi va sarkardasi. A. 58 yilda Falastin va Misrga qarshi yurishda shuhrat qozondi. 54 yilda Sezar bilan birga Galliya urushida ishtirok etdi. Respublikachilar tor-mor qilingandan keyin (42) A. sharqiy viloyatlarga hokim qilib tayinlandi. U yerda Misr malikasi Kleopatraga uylandi. Sharqdagi koʻpgina yerlarni egallab, Kleopatraning bolalariga hamma vilo-yatlarni taqsimlab berdi. A.ning bu ishlaridan norozi boʻlgan senat unga qarshi urush e’lon qildi. 30 yilda Aksiy burni yonida boʻlgan jangda u Oktavian Avgustdan yengildi. Misrga qochib, u yerda oʻzini oʻldirdi. Nabotiylar shohi Maliku I ning Suvaysh kanalidagi Misr kemalarini yoqib yuborishi tufayli Kleopatra ham qochib keta olmay, oʻz joniga qasd qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antonimlar

Antonimlar (anti … va yun. onoma — ism, nom) — zid maʼnoli til birliklari. 3 turi mavjud: 1) leksik A. (baland — past, uzun — qisqa); 2) affik-A. (suvli — suvsiz); 3) sintaktik A. (yuz - bashara).

Antonimlar (zid maʼnoli soʻzlar) — grekcha anti — „zid“, „qarama-qarshi“ onoma yoki onyma — „nom“ degani boʻlib, qarama-qarshi tushunchalarni ifodalaydigan soʻzlar, yaʼni maʼnosi bir-biriga zid boʻlgan soʻzlar antonim deyiladi.

Antonimik juft hosil boʻlishi uchun ikkita mustaqil tushuncha maʼno jihatdan oʻzaro qarama-qarshi boʻlishi kerak. Feʼllardagi boʻlishli-boʻlishsizlik xususiyati antonimlikni vujudga keltirmaydi. Antonimlar baʼzan juft holda qoʻllanilib maʼno kengaytiradi yoki maʼno ifodalaydi: tunu kun (har doim). Koʻp maʼnoli soʻz oʻzining har bir maʼnosi bilan ayrim soʻzlarga sinonim boʻlishi mumkin: xafa soʻzi bir oʻrinda xursand soʻziga antonim boʻladi, yoki qattiq yer — yumshoq yer; baxil (xasis) odam — saxiy odam.

Bundan tashqari unga sinonim boʻlgan shod, xushvaqt kabi soʻzlarga antonim boʻla oladi. Demak, bir soʻz sinonimik qatorni tashkil etuvchi soʻzlarning har biri bilan atnonim boʻla oladi: baxil — yumshoq, saxiy; tez — sekin, ogʻir; chiroyli — xunuk, badbashara, badburush. Antonimik juftlar koʻchma maʼno ifodalashi mumkin: tunu kun (ravishga koʻchgan), achchiq-chuchuk (otga koʻchgan).

Antonim badiiy nutqda qoʻllanib tazod yaratish uchun xizmat qiladi: yaxshining ehsoniga yomonning boshi ogʻrir. Antonimlarni kel — kelma, bor — borma kabi birliklardan farqlamoq kerak, bu birliklar feʼlning boʻlishli va boʻlishsiz shaklidir. Antonimlar faqat bir xil soʻz turkumlari doirasida kuzatiladi yaxshilik — yomonlik (ot), uzun — qisqa (sifat), koʻp — oz (ravish), keldi — ketdi (feʼl). Nutqimizda lugʻaviy antonimlardan foydalanish fikrimizni taʼsirli ifodalashda katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, badiiy adabiyotda zid maʼnoli soʻzlarni bir-biriga zidlash asosida badiiy sanʼat hosil qilinadi. Bunday sanʼatga tazod sanʼati deyiladi.

Yana qarang 
 Sinonimlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Axborot resurslari 
   oʻzbek tili haqida
Antonin devori

Antonin devori — Rim imperatori Antonin Piy (138 — 161) Britaniyada urush olib borib, Adrian devori shimolidagi yerlarni bosib olgandan keyin yangi chegara boʻylab qurdirgan devor. Antonin devorining uzunligi 80 — 100 km. Antonin devorining tashqi tomoni bo'ylab harbiy yo'l o'tkazilgan, bu yoʻllar chetiga chuqur xandaqlar qazilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antotsianinlar

Antotsianinlar — kislorodli rangdor geterotsiklik birikmalar (antotsianidinlar)ning glikozidlari. Antotsianin oʻsimliklar tanasi, guli va mevasiga har xil rang berib turadi. Oʻsimlik rangi faqat Antotsianinga emas, balki oʻsimlik hujayralaridagi suyuklik miqdoriga hamda Antotsianining qanday metall bilan birikkanligiga ham bogʻliq. Masalan, Antotsianinning temir bilan hosil qilgan birikmasi qizil, molibden bilan koʻk va pushti, nikel yoki mis bilan esa oq boʻladi. Antotsianin kislotalar bilan qoʻshib qaynatilganda (yoki fermentlar taʼsirida) shakarga va antotsianidinlarga ajraladi. Antotsianning shakar qismi, koʻpincha, glyukoza, ramnoza, galaktoza boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antranil kislota

Antranil kislota -o-aminobenzoy kislota, rangsiz kri-stall. Mol. m. 137,14. Suyuqlanish temperaturasi 145°. Issiq xloroform, etanol va piri-dinda yaxshi eriydi. Haydalganda kar-boksil guruhini yoʻqotib anilinga ayla-nadi. Eritmalari shirin boʻlib, koʻk flu-oressensiyalanish xususiyatiga ega. Antranil kislota ftalimidning ishqoriy eritmasiga na-triy gipobromit yoki natriy gipoxlorit taʼsir ettirib olinadi. Sirka kislota eritmasida Antranil kislota kadmiy, kobalt, mis, nikel, rux, molibden, qoʻrgʻoshin va si-mob bilan ichki kompleks (kam eruvchan) bi-rikmalar hosil qiladi. Uning bu xusu-siyatidan mazkur elementlar miqdorini aniqlashda foydalaniladi. Antranil kislota turli azoboʻyoklar olish uchun asosiy xom ashyo-dir. Uning metil efiri atir-upa ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kislotalar
Antropometriya

Antropometriya (antropo … va yun. metreo — oʻlchayman) — antropologiyaning tekshirish usullaridan biri. U odam organizmi aʼzolarining hamma belgilari (uzunligi, eni, qalinligi, shakli, rangi va hokazo) oʻzgarib turishini miqdoriy tomondan tavsiflab beradi. Olingan maʼlumotlar organizmning ayrim boʻlaklari (bosh, boʻyin, koʻkrak qafasi, qorin va chanoq qismlari, qoʻl va oyoqlar)ga taqqoslanib, oʻsishi yoki oʻzgarishi kuzatib boriladi. Uzunlik, kenglik va burchak belgilari A. asboblari (uchi doʻmboq sirkul, sirgʻanuvchi sirkul, koordinatali sirkul, odam boʻyini oʻlchovchi antropometr, burchakni oʻlchovchi goniometr va jagʻni oʻlchovchi mandibulo-metr va hokazo) yordamida oʻlchanadi. Tana, ayniqsa bosh, yuz, burun, labning oʻlchash mumkin boʻlmaydigan belgilari — rang va shakllari maxsus ishlab chiqilgan shkala va etalonlarga qarab aniqlanadi. A. maʼlumotlaridan kriminalistikada jinoyatchilarni tavsiflash va aniqlashda ham foydalaniladi. Xo‘sh qalay

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antroponimika

Antroponimika (antropo … va yun. opuma — nom) — onomastikaning boʻlimi. Odamlar ismini, ularning tarqalganligi, kelib chiqishi, jamiyatda amalda qoʻllanishini va bundan tashqari antroponimik tizimlar tuzilishi hamda rivojlanishini oʻrganadi. Atoqli ot turlari, taxallus, laqab, nisba va shax-sni atashlikning turli usullari ham A. tadqiqot manbaidir. Mas, Sohibqiron Amir Temur Taragʻay Bahodir Koʻragoniy. Bunda faqat Temur shaxsning xos ismi, Amir — hukmdorlik darajasini an-glatadi, Sohibqiron — Temurga zamon-doshlari tomonidan berilgan sifat (asr, davr sohibi degan maʼnoni bildiradi), Taragʻay — otasining ismi (familiya hisoblanadi), Bahodir — otasining laqabi, Koʻragon — xonga kuyovlik nisbasi. Dunyodagi turli xalqlarda turlicha antroponimik tizim mavjud boʻlgan. Masalan, Qad. Rimda har bir erkak xos ismi oldidan keladigan nomga — avloddan av-lodga oʻtadigan urugʻ nomiga ega boʻlgan, bu urugʻning shajarasini tavsiflagan. Hozirgi Ispaniya va Portugaliyada bir kishi bir necha xos (katolik cherkovi roʻyxatidan olinadigan) ismga, otasi va onasining familiyasiga ega boʻlishi mumkin. Islan-diyada har bir kishi, bir necha xos ismga 566(cheklangan roʻyxatdan olingan) va fa-miliya oʻrnida otasining ismidan hosil boʻlgan nomga ega boʻladi. Xitoy, Koreya, Vetnamda kishi nomi bir boʻgʻinli fa-miliyadan (turli davrda ular 100 dan 400 gacha boʻlgan) va xos (odatda ikkita bir boʻgʻinli morfemadan tashkil topgan) ismga ega boʻladi, xos ismlar miqdori cheklanmaydi. A. tizimida kipokoristi-ka (erkalatib, kichrayti-rib atash — mas, Laziz(jon), Dilobar(xon), Homid(cha), Ahmad(cha) va hokazo) alohida oʻrin tutadi. A. maʼlumotlari tilshunoslikning boshqa sohalari uchun, jamiyatshunoslik-da, xalqlar tarixini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. Ernst Begmatov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antroponozalar

Antroponozalar (antropo … va yun. nosos — kasallik) — faqat odamga zarar yetkazadigan yuqumli kasalliklar. A.ga vabo, ich terlama, paratif, dizenteriya, poliomiyelit, difteriya, skarlatina, koʻkyoʻtal, qizamiq, gripp, terlama, bezgak, saramas, soʻzak, zaxm, traxomavab. kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kasalliklar
Anus

Anus, anal teshik – toʻgʻri ichakning oxirgi qismi – orqa chiqaruv teshigi. Anus dastavval mustaqil rivojlanib, keyin toʻgʻri ichakning pastki qismiga ochiladi. Baʼzan toʻgʻri ichak bilan anus oʻrtasida parda saqlansa, chaqaloqda ich boʻshalmaydi. Bunda jarrohlik yoʻli bilan parda teshiladi. Anus devorining ichki, shilliq qavati uzunasiga joylashgan burmalardan iborat boʻlib, vena qon tomiri chigallariga boy. Anusning muskul qavati koʻndalang-targʻil muskullardan iborat boʻlib, ixtiyoriy qisqaradi va u odam ixtiyoriga bogʻliq emas.

Adabiyotlar
Dmitriy Anuchin

Dmitriy Nikolayevich Anuchin (1843.27.8, Peterburg - 1923.4.6, Moskva) — rus antropologi, geografi, etnografi va arxeologi, Rossiyada antropologiya fani asoschilaridan biri. Peterburg fanlar akademiyasi akademik (1896) va faxriy a’zosi (1898). Tabiatshunoslik, antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyati prezidenti (1890-yildan). Rossiyada geograflar maktabini uyushtirgan. Asarlari etnik antropologiya va antropogenez, etnografiya, ibtidoiy arxeologiya, umumiy tabiiy geografiya, mamlakatshunoslik va fan tarixiga oid.

Manbalar 

1843-yilda tugʻilganlar
27-avgustda tugʻilganlar
1923-yilda vafot etganlar
6-aprelda vafot etganlar
Moskvada vafot etganlar
Anushirvon

Anushirvon (toʻliq ismi Xusrav I Anushirvon) — sosoniylar sulolasiga mansub Eron podshohi.

Anushirvon otasi — Qubod joriy qilgan idora usuli, soliq tizimi hamda harbiy sohalarda jiddiy islohotlar oʻtkazdi, mamlakatni raiyatparvarlik bilan boshqardi. Hind eposi „Kalila va Dimna“ Anushirvon topshirigʻi bilan paxlaviy tiliga tarjima qilindi, Avesto qayta koʻchirildi. Anushirvon shahar va qishloqlarni obod etish, koʻhna qadriyatlarni tiklashga alohida eʼtibor berdi, uning davrida zardushtiylik rivojlandi, oʻzaro urushlarga uzil-kesil barham berildi. Anushirvonning adolatliligi, maʼrifatparvarligi xalq orasida keng yoyiddi, ogʻzaki ijodda ham, yozma adabiyotlarda ham Anushirvon haqida qissalar toʻqildi. Firdavsiy Anushirvon haqida doston yaratgan va uni „Shohnoma“ga kiritgan. „Qobusnoma“, „Siyosatnoma“, „Jome ul-hikoyot“, „Gulzor“, „Miftoh ul-adl“ va boshqa kitoblarda Anushirvon toʻgʻrisida koʻplab hikoyatlar keltirilgan. Alisher Navoiy „Hamsa“sida ham u haqda maʼlumot uchraydi. Anushirvon asli tarixiy shaxs boʻlgan, keyinchalik Sharq xalqlari badiiy ijodida keng tarqalgan timsolga aylangan.

Manbalar

Havolalar 

Tarix
Eron tarixi
Sosoniy hukmdorlari
Anushtegin

Anushtegin (1050 – 1097) – Xorazmni boshqargan anushteginiylar sulolasining (1097-1231) asoschisi boʻlgan xorazmshohlardan biri hisoblanadi.

Ismi 
Anushtegin ismi eroncha nush/anush („oʻlmas“, „oʻlmas ota-onadan tugʻilgan“) va turkiy „tegin“ („shahzoda“) soʻzining birikmasidan iborat boʻlib, „oʻlmas tugʻilgan shahzoda“ degan maʼnoni bildiradi.

Hayoti 
Anushtegin – 1077—1097-yillarda Xorazmning shixna (harbiy maʼmuriyati), asli Garchistondan (hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan), Xorazmshohlarning Anushteginiylar sulolasining asoschisi. U asli turkiylardan boʻlgan. Yoshligida Garchistonda (Murgʻob vohasi) saljuqiy sipoxsolor Izzuddin Oʻnar Bilgategin (1097—1098-yillar) ga gʻulom qilib sotib yuborilgan. Soʻng, u saroyda sidqidildan qilgan xizmatlari evaziga Malikshoh uni tashtdorlik mansabiga koʻtargan. Oʻsha davrda Xorazmni idora qilish ham shu mansab vazifalari doirasiga kirgan boʻlib, Xuroson amiri Dodbek Habashiy, Anushtegin vafot etgach, uning oʻgʻli Qutbiddin Muhammadni Xorazm voliysi etib tayinlagan va unga xorazmshoh unvonini bergan.

1042-yilda yabgʻu Shoh Malik magʻlubiyatga uchragach, Xorazm saljuqiylar saltanati vakillari tomonidan boshqarilgan. Viloyat keyingi oʻn yilliklar davomida sharqiy islom tarixida ahamiyatsiz rol oʻynagan. Saljuqiy sultonlari Xorazm hokimligini ataylab saljuqiy shahzodalariga emas, balki turkiy qul askarlariga (gʻulomlarga) topshirganlar, bundan tashqari, Alp Arslon (1063—1072-yillar boshlari) davrida viloyatni boshqargan Arslon Argʻun bundan mustasno hisoblanadi. Geografik jihatdan Xorazm turkiy dashtlar bilan chegaradosh yarim orol boʻlib, natijada qoʻshni davlatlarning siyosiy va til taʼsiri ostida boʻlgan. Bu davrda Xorazmning mahalliy eron aholisi turklar bilan birga qoʻshilib keta boshlangan. Biroq, saljuqiylar davrida xorazm tili (bu soʻgʻd tiliga oʻxshagan va ozroq darajada osetin tiliga ham oʻxshash boʻlgan) keng tarqalgan soʻzlashuv va yozma til boʻlgan

Anushteginning hukumronlik faoliyati tafsilotlari bizgacha yetib kelmagan, ammo u 1097-yilda vafot etgan va xorazmshoh unvoni uning oʻgʻli Muhammad I ga oʻtishidan oldin qisqa muddat Ekinchiga berilgan. Ekinchi Xorazmni 1096—1097-yillar oralig'ida boshqargan. Boshqa xorazmshohlardan farqli ravishda Ekinchi Anushtegin avlodidan bo'lmagan. Muhammad I Xorazmshohlarning toʻrtinchi va eng koʻzga koʻringan hukumdorlaridan biri hisoblanadi (sulola 1097-yildan 1231-yilgacha mavjud boʻlgan). Bu yangi imperiya moʻgʻullar paydo boʻlgunga qadar sharqiy islom dunyosidagi eng qudratli davlatlardan biri hisoblangan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xorazm hukmdorlari
Anushteginiylar
1050-yilda tugʻilganlar
Xorazm
Anushteginiylar

Anushteginiylar-kelib chiqishi turkiy xalqlardan boʻlgan Anushtegin asos solgan Xorazmni, Eronni va Kavkazorti davlatlarni boshqargan sulola (1097-1231). 

Dastlab Saljuqiylar davlatiga qaram bir viloyat sifatida boʻlgan. Saljuqiylar davlati hukmdori Malikshoh oʻz noiblaridan biri Anushteginni Xorazmga hokim qilib tayinlaydi. Keyinchalik Saljuqiylar davlati zaiflashganidan soʻng Xorazm mustaqillikni qoʻlga kiritadi. Davlatga 1077-yilda asos solingan va moʻgullar bosqini tufayli oʻz mustaqilligini yoʻqotib, tarix sahnasidan oʻchirilgan. Taxminlarga koʻra, sulola 2,3 milliondan 3,6 million kvadrat kilometrgacha boʻlgan maydonni egallagan.

Tarixi 
Anushteginiylar sulolasining vakili, Anushteginnnng oʻgʻli Qutbiddin Muhammad (? -1127) 1097—1127 yillarda Xorazmni boshqardi. Otasi vafotidan keyin saljuqiylarning Xurosondagi isyonkor noibi amir Dodbek Habashiy tomonidan Xorazm noibi etib tayinlangan va xorazmshoh unvonini olgan (1097). Anushteginiylar-xorazmshohlar sulolasining tarixi aslida utbiddin Muhammaddan boshlanadi. 1100-yil saljuqiylar sultoni Barqiyoruq va ukasi Sanjar Dodbek Habashiy isyonini bostirganlar. Sanjar Xurosonni qoʻlga kiritgach, Qutbiddin Muhammadni Xorazm hokimligi mansabida qoldirib tasdiqlagan.
Qutbiddin Muhammad sulton Sanjarga sadoqat bilan xizmat qilgan, har yili ikki marotaba shaxsan sulton saroyiga borib turgan, Sanjar olib borgan janglarda oʻz qoʻshini bilan qatnashib, xiroj, oʻlponlarni oʻz vaqtida toʻlab turgan. Qutbiddin Muhammad oli-mu fuzalolarga homiylik qilgan ado-latli hukmdor boʻlgan. Jurjoniyning tabobatiga oid „Zahirayi xorazmsho-hiy“ asari Qutbiddin Muhammadga bagʻishlangan.

Moʻgʻullarning istilosi va Xorazmning qulashi

Adabiyot 
 Bartold V. V., Sochineniya, t. 2 (chast 2), M., 1964; Buniyodov 3., Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097—1231), T, 1998.

Osiyo tarixi
Xorazm hukmdorlari
Musulmon sulolalari
Turkiy sulolalar
Turkiy davlatlar
Anfilada

Anfilada (frans. enﬁ lade) – toʻgʻri chiziq boʻyicha bir-biri bilan tutashgan qator xonalar. Ularning eshiklari ham bir oʻq boʻylab joylashgan boʻlib, bu eshiklar ochiq turganida bino uzaygandek tuyuladi. A. koʻproq barokko va klassisizm uslubidagi saroy va muzey binolariga xos.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anshan

Anshan — Xitoyning shimoli-sharqidagi shahar, Lyaonin provinsiyasida. Aholisi 1,2 mln. kishidan ortiq. Anshan ogʻir sanoatning yirik markazlaridan biri. Metallurgiya kombinati, kimyo zavodi (kislota va kimyoviy oʻgʻitlar), konchilik jihozlari zavodi bor. Neftni qayta ishlash, ogʻir mashinasozlik va sement ishlab chiqaruvchi korxonalar mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angʻirt

Angʻirt, sariq gʻoz, atayka () – gʻozsimonlar turkumining oʻrdaklar oilasiga mansub parranda. Patlari ochiq sargʻish, boshi oqish. Yevropa va Osiyoning choʻl, dasht va togʻli hududlarida tarqalgan. Qishlash uchun Afrikaning shimoliy va Osiyoning jan. tomonlariga uchib ketadi; Oʻzbekistonda ham uchraydi, bir qismi shu yerda qishlaydi. Togʻ, choʻl va dasht zonalaridagi chuchuk suvli va shoʻr koʻllarda yashaydi. Inini tulki, qorsoq, boʻrsiq kabi hayvonlarning tashlab ketgan uyasiga va toshlar orasiga quradi, 8-12 tacha tuxum qoʻyadi. Erkagi uyaning atrofidan uzoqqa ketmasdan, urgʻochisini qoʻriqlab yuradi va tuxumdan chiqqan joʻjalarini boqishga koʻmaklashadi. Angʻirt har xil mayda jonivorlar va oʻsimliklar bilan ovqatlanadi. Angʻirt ov qilinadi. Goʻshti yozda (faqat jonivorlar bilan ovqatlanganda) bemaza va qoʻlansa, kuzda (oʻsimliklar bilan ovqatlanganda) mazali boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qushlar
Qushlar ekotizimi
Anhor (qahvaxona)

"Anhor" – qahvaxona-choyxona. Toshkentdagi Anhor sohilida qurilgan, xalq meʼmorligi anʼanalarini oʻzida aks ettirgan bino (1950, meʼmor V. Dmtriyev). Dastlab bino simmetrik reja asosida toʻgʻri toʻrtburchak shaklda barpo etilgan. Ovqatlanish xonasi 75 oʻrinli, toʻrida choyxona, oshxona va yordamchi xo-nalar, suvga qaragan yon tomonida ay-von boʻlib, xoʻjalik xonalari yer osti qismiga joylashtirilgan. Binoning old tarzi nisbatlar qonuni asosida hal etilib, peshtoq tepasida bezakli guldon, ikki tomonida antefikslar, 6 ustunli peshayvonning ikki chekkasida panjara boʻlib, oʻziga xos meʼmoriy koʻrinishga ega edi. Bino qayta qurish jarayonida (1979) qishlik (120 oʻrinli) va yozlik (160 oʻrinli) boʻlimlarga ajratilib, oshxona va choyxona qismi qaytadan quriddi. Orqa tomoni 2 qavatli boʻlib, birinchi qavatida choyxona, oshxona, somsaxona va kabobxona joylashgan, ularning moʻrisi minorasimon ishlangan. Yon qismiga (suv boʻyida) eni 5 m, uzunligi 30 m li 1 qavatli ayvon ishlandi. Qishlik zalning ichki tomonini „Meblomet“ firmasi (Polsha) bezagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aorslar

Aorslar – sarmat qabilalarining yirik ittifoqi. Aorslar haqida maʼlumotlar Strabon, Ptolemey, Pliniy va Tatsit asarlarida uchraydi. Xitoy yilnomalarida Aorslar yansay nomi bilan keltirilgan. Aorslar dastlab Orol yoki Kaspiy dengizining shimoliyda yashagan. Miloddan avvalgi 2-asrda Kaspiy dengizining shimoliy bilan Don daryosi oraligiga va Kavkaz togʻlari tomonga tarqalgan. Aorslar jangari koʻchmanchi chorvadorlar boʻlib, Kavkaz, Bospor davlati, Turkiston xalqlari oʻrtasidagi savdo ishlarida, Bospor davlatidagi taxt uchun oʻzaro urushlarda faol qatnashgan. 2-asrda alanlar boshchiligidagi yirik sarmat qabilalari ittifoqiga qoʻshilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarix
Millatlar
Aorta

Aorta (, ), shotomir – odam va hayvonlar organizmidagi eng katta, uzun yagona qon tomiri. Yurakning chap qorinchasidan chiqib organizmning barcha aʼzolari va toʻqimalariga tarmoqlanadi. Aorta devori qalinroq boʻlib, asosan ela-stik toʻqimadan tuzilgani uchun chap qorinchadan otilib chiqqan qon bosi-miga chidamli va kengayish xususiyati rivojlangan. Aorta yuqoriga koʻtariluvchi ravoq va pastga tushuvchi qismlardan iborat. Pastga tushuvchi qism koʻkrak va qorin Aortasiga boʻlinadi. Qorin Aortasi IV bel umurtqasi roʻparasida oʻng va chap umumiy yonbosh arteriyalarga ajraladi. Aortaning boshlanishidan oxirigacha boʻlgan qismidan chiqqan arteriya tolalari butun organizm toʻqimalari va aʼzolarini qon bilan taʼminlaydi.

Yana qarang 

 Arteriyalar
 Qon tomirlari

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Yurak qon-tomir sistemasi
Aortit

Aortit – aorta devorining yalligʻlanishi. Aortit infeksion va allergik boʻladi. Kasallik oʻtkir va surunkali kechadi. Mikroblar qon, limfa orqali va qoʻshni aʼzolardan oʻtishi mumkin. Bunda koʻpincha devorning oʻrta qavati shikastlanadi; aksariyat zaxm natijasida kelib chiqadi. Kasallikda toʻsh suyagining orqasi ogʻriydi va aorta bir qadar kengayadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yurak qon-tomir sistemasi
Apart

Apart (frans. aparte – bir tomonga) – goʻyo sahnadagilar eshitmaydi, deb faraz qilinib aytiladigan monolog va luqmalar. Apart usuli dramaturgiyada miloddan avvalgi ham qoʻllangan. Qatnashuvchining fikri, his-tuygʻulari va rejalarini izohlash uchun ishlatilgan. Apartlar 19-asrda keng qoʻllangan. Oʻzbek teatrida ham qoʻllanib kelinadi (masalan, Uygʻun, „Parvona“).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Atamalar
Aparteid

Aparteid, apartxeyd (afrikaans tilida apartheid — „alohida-alohida yashash“) — irqiy kamsitishning eng ashaddiy koʻrinishi. Muayyan aholi guruhlarining ular irqiy mansubligiga qarab, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va fuqarolik huquqlaridan mahrum etishni, hududiy jihatdan yakkalatib qoʻyishgacha borishni anglatadi. Aparteidning ayrim choralari genotsid tusini olishi mumkin. Hozirgi xalqaro huquq aparteidni insoniyatga qarshi jinoyat deb hisoblaydi. 1973-yilda aparteid jinoyatlarining oldini olish va jazolash toʻgʻrisida xalqaro konvensiya qabul qilingan. Yaqingacha aparteid JARda hukmronlik qilib kelgan, asosan oq tanli fuqarolardan iborat Milliy partiyaning siyosati edi. U mamlakat aholisini irqiy alomatlarga qarab, uch qism: 1) oq tanlilar; 2) qora tanlilar, yaʼni tub afrikaliklar; 3) indeyslar va duragaylarga boʻlib boshqarish siyosatini qoʻllab keldi. „Irqiy guruhlarni ajratib joylashtirish toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq, aholi 74% ini tashkil etuvchi qora tanlilar uchun soxta „davlatlar“ — bantustanlar tuzildi, afrikaliklarning oq tanlilar yashovchi shaharlarda istiqomat qilishi man etildi, aparteid qoidalarini buzganlarga nisbatan qattiq jazo choralari qoʻllandi. Afrikaliklar, ularga ergashgan indeyslar hamda oq tanlilar bir qismining Afrika milliy kongressi va boshqa vatanparvarlik tashkilotlari rahbarligida aparteid siyosatiga, irqchilar zulmi va kamsitishlarga qarshi uzoq davom etgan, jahon hamjamiyati tomonidan faol qoʻllab-quvvatlangan murosasiz ommaviy chiqishlari, shu jumladan, qurolli kurashi irqchilarni chekinishga majbur etdi. Mamlakat va xalqaro maydonda yakkalanib qolgan irqchilar siyosiy islohotlar oʻtkazishga majbur boʻldi. Tinch yoʻl bilan 1994-yil aprelda oʻtkazilgan demokratik saylovlar natijasida hokimiyat mamlakat tub aholisi vakillari qoʻliga oʻtdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apatit

Apatit (yun. apatao – aldayman) – fosfatlar sinfiga mansub mineral. Tarkibida R2O5ning miqdori 42%. Aralashmalari: SO2, Mp, kamyoviy elementlari, U, Sr va boshqa Oq, zangori, sariq, binafsha rang va boshqa rangdagi kristall va donador agregatlar. Qattiqligi 5. S. og. 3,2. Kimyoviy tarkibiga qarab apatit ftorapatit, gidroksilapatit va xlorapatitga boʻlinadi. Apatit magmatik, gidrotermal, pnevmatolit yoʻl bilan hosil boʻladi. Baʼzan apatit kvars yertomirlarida va kristalli slaneslarda ham uchraydi. Choʻkindi jinslarda apatit guruhiga kiradigan minerallar fosforitlar va qazilma suyaklar shaklida uchraydi. Apatit oʻgʻit, fosfor kislota va uning tuzlarini olishda xomashyo; qora va rangli metallurgiyada hamda keramika va xira oyna ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Kamyob yer elementlari qoʻshilgan sintetik apatit optikada qoʻllanadi. Oʻzbekistondagi fosforitlarning asosiy qismi apatitdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Minerallar
Javohirlar
Apatit (shahar)

Apatit – Rossiya Federatsiyasining Murmansk viloyatidagi shahar (1966-yildan). Imandra koʻli yaqinida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 88 ming kishi (1991). Apatit nefelin kon boyitish fabrikasi, Kareliya GRES, Rossiya Fanlar Akademiyasining Kola ilmiy markazi bor. Xibin koni ishga tushirilishi munosabati bilan 1935-yilda posyolka sifatida vujudga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sovet Ittifoqida qurilgan shaharlar va shaharchalar
Apeks

Apeks (lotincha apecks – uch, bosh) – Quyosh sistemasi yoki Yerning osmon sferasiga yoʻnalish nuqtasi. Quyosh sistemasining Apeksi Gerkules yulduz turkumida joylashgan. Yerning Apeksi Quyoshga nisbatan 90° gʻarb tomonda boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gallaktika
Apellyatsiya

Apellyatsiya (lot. appellatio – mu-rojaat qilish; shikoyat qilish; norozilik bildirish) – sud hukmi ustidan shikoyat arizasi berishning bir shakli. A. Fran-siya jinoyat-protsessual kodeksiga (1808-yil), jahonning boshqa koʻpchilik davlat-lari jinoyat-protsessual qonunlariga kiritilgan. OʻzRda 1994-yil 22 sentabrda qabul qilingan va 1995 yil 1 apreldan amalga kiritilgan Jinoyat-protsessual kodeksida ushbu tartib koʻrsatilmagan, ammo A. tartibida ish koʻrishning ayrim aniq masalalariga oid qismlari yangi JPKning 490-moddasida nazarda tutil-gan qoidaga koʻra, A. kassatsiya instansi-yasida ish koʻradigan sudda qoʻllanadi. Sud hukmi ustidan A. tartibida shikoyat berish yoʻl qoʻyilgan davlatlarning ji-noyat-protsessual qonunida A. tushuncha-si 2-bosqich sudida jinoyat ishini maz-munan hal qilish uchun yangidan koʻrish mumkinligini bildiradi. A. sudi (2-bosqich sudi) hukmning qonuniyligi va asosligini faqat shikoyat (protest)da koʻrsatilgan holatlar boʻyicha tekshiradi. A. sudi ishdagi yozma materiallarga taya-nib, oʻz qarorini qabul qiladi. Bu sudda 1-instansiya sudida soʻroq qilingan gu-voxlar takroran soʻroq qilinmaydi, da-lillarni bevosita va ogʻzaki tekshirish, sud ishlarini yuritishdagi tortishuv, mahkumni himoya huquqi bilan taʼminlash va ishni uzoq muddat davomida koʻrishdek holatlar chegaralanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Protsessual huquq
Apilak

Apilak, asalari suti — ishchi asalarilarning beli va koʻkrak qismidagi bezlarda ishlab chiqariladigan suyuqlikdan tayyorlanadigan oq yoki sargʻish quruq kukun. Biologik stimulyator xususiyati bor. A. tibbiyotda bolalarning gipotrofiya, kattalarning gipotoniya kasalliklarini hamda ayellardagi laktatsiya (sut hosil boʻlishi)ning buzilishini davolashda qoʻllanadi. A. atir-upa sanoatida ham ishlatiladi. Uning tarkibida oqsil, qand, yogʻ, mineral tuzlar, vitaminlar va D provitamin bor. Bu suyuqlik arilardan maʼlum davrda yigʻib olinadi va spirtda konservatsi-yalanadi.

Manbalar 

Asalarichilik
Aplikata

Aplikata (lotincha applicato, soʻzma-soʻz — qoʻyilgan) — fazoda dekart koordinatalaridan biri; koʻpincha, z harfi bilan belgilanadi (qarang Koordinatalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apogey

Apogey (yun. apogejos — Yerdan uzoqda joylashgan) — Yer yoʻldoshi orbitasining Yer markazidan eng uzoq nuqtasi. Masalan, Oyning A.i 405000 km.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gallaktikalar
Apokalipsis

Apokalipsis (Qiyomat) (yun. apokalypsis — bashorat) — yahudiy va xristian dinlarining yuzaga kelishiga oid diniy adabiyot namunalaridan biri; ilohiy karomatli rivoyatlar. Yahudiy va xristian dinining paydo boʻlishi jarayonida diniy karomat xususiyatiga ega boʻlgan koʻp yozuvlar vujudga kelgan, lekin ulardan faqat bittasi — „Ioann (Yuhanno) karomati“ xristianlikda Bibliya kano-niga kiritilgan, qolganlari: „Qadimgi ahd“ asarlaridan Yezdra va Varux A.lari, „Yangi ahd“ adabiyotidan Petr, Mess, Zostrian karomatlari va hokazo apokrif (soxta) deb eʼlon qilingan. Shuning uchun A. termini xristian anʼanasida faqat „Ioann karomati“ (68 — 69-yillarda tuzilgan) ga nisbatan ishlatiladi. „Ioann karomati“ oʻz mazmuni bilan „Qadimgi ahd“ yozuvlariga yaqin. Shunday boʻlsada yirik ruhoniylar (mas, Lyuter, Svingli) A.ga gumon bilan qaraganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apollon

Apollon — yunon mifologiyasi va dinida olimp xudosi, Zevs va Letoning oʻgʻli, shifo baxsh etuvchi, sohibkaromat va sanʼat homiysi. Apollonga siginish Kichik Osiyoda boshlanib, miloddan avvalgi 2-ming 578yillikda Yunonistonga, u yerdan Rimga tarqalgan. Dastlab choʻponlar homiysi, olmazorlar xudosi deb tanilgan. Uni sheʼriyat va musiqa homiysi sifatida ham eʼzozlashgan. Qadimgi  yunon sanʼatida Apollon qoʻlida oʻq-yoy yoki musiqa asbobi ushlagan yosh yigit qiyofasida tasvirlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar