yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Soniya

Soniya, Sekund (belgilanishi: s) — SI xalqaro birliklar sistemasining oʻlchov birliklaridan biri hisoblanib, vaqtni oʻlchaydi.

Sekund, sekunda (lot. secunda divisio — ikkinchi boʻlish) — 1) vaqt oʻlchov birligi. s, sek bilan belgilanadi. S. oʻrtacha Quyosh sutkasining 1/86400 qismiga teng: 1 sek = 1/60 min = soat. 20-asr 30 yillarida kvars soati yordamida Yerning oʻz oʻqi atrofida notekis harakatlanishi isbotlandi. Shu asosda, Xalqaro astronomiya kengashining tavsiyasiga koʻra, 1960-yil oktyabr oyida Parijda boʻlib oʻtgan 11 Xalqaro oʻlchov va ogʻirlik bosh konferensiyasi vaqtning asosiy oʻlchov birligi — efemerid S.ning yangi taʼrifini qabul qildi. Unga koʻra, S oʻlchovi qilib 1900tropik yil (qarang Yil) ning 0yanvar, efemerid vaqt bilan soat 12 dagi 1/31556925,9747 qismi qabul qilindi. Molekulyar va atom soatlari paydo boʻlishi bilan 1967-yil 13Xalqaro oʻlchov va ogʻirlik bosh konferensiyasida atom S.ining davomliligi qilib, tashqi maydonning toʻlqinlanishi nol boʻlganda yagona barqaror izotop seziy l33Cs atomlarining maʼlum energetik satxlar orasida oʻtishiga mos nurlanishining 9192631770,0 davri olindi (verguldan keyingi nol bu sonning kelgusida oʻzgarmasligini biddiradi); 2) yassi burchak oʻlchov birligi (qarang Gradus). 60~2 gradusga yoki 60~’ minutga teng, 1 S. (") bilan belgilanadi.

Bir soniyada nima roʻy berishi mumkin? 

 Yorugʻlik nuri vakuumda 299 792 458 metr mafosani bosib oʻtadi (Qarang:Yorug'lik tezligi)
 Yer Quyosh orbitasi boʻyicha 29 785,9 metrga teng yoʻl bosadi (Qarang:Yer)
 Kvarst soatlari kristallari 32 768 marta tebranadi
 1 soniya 1900-yilgi Yerning Quyosh atrofida aylanish vaqtining 1 / 31 556 925,9747 qismiga taqriban tengdir
 Atom massasi 133 ga teng seziyning, oʻtishi mos keladigan ikkita maʼlum atomlar orasida, 9 192 631 770 ga teng davrda nurlanish hosil boʻladi

Yana qarang: 

 SI Xalqaro birliklar sistemasi
 Vaqt o'lchov birliklari

Manbalar 

Fizika
Vaqt oʻlchov birliklari
SI asosiy birliklar
4chan

4chan — inglizcha imageboardlardan tarkib topgan veb-sayt. Yaponcha Futaba Channel degan saytg asoslanib yaratilgan. 2003-yili 1-oktabrda ishga tushirilgan bu sayt avvalboshda asosan anime va mangaga oid bahslashuvlar uchun moʻljallangan edi. Hozirda esa saytning mashhurligi keskin koʻtarilib (bir vaqtning oʻzida 20 mingdan ortiq odam kiradi), muloqot mavzulari turli-tuman boʻlib ketgan. Saytda roʻyxatdan oʻtish talab etilmaydi, xabarlar anonimlarcha yoziladi.

Tarixi 
4chan Nyu-Yorklik "moot" (mut) laqabli 15-yashar talaba tomonidan 2003-yil oktabrida ishga tushirilgan. Mootning asl ismi noaniq, baʼzi manbalarda Christopher Poole (Kristofer Pul), deb koʻrsatiladi.

Tuzilishi 
4chan 35 ta imageboard (tasvir taxtasi), 19 ta textboard (matn taxtasi), bitta oekaki va bitta flash taxtalaridan iborat. Har bir taxtaning qisqa nomi bor, masalan /a/ — anime, /mu/ — musiqa uchun va hokazo. Ulardan eng mashhuri /b/ (random; tasodifiy, aralash-quralash) taxtasidir. Qatʼiy qoidalardan xoli /b/ taxtasida koʻplab internet-memlar tugʻilgan.

Manbalar

Havolalar 
 4chan
 4chan arxivi
Harorat

Harorat (temperatura) (lotincha temperatura — kerakli aralashma, o'rtacha holat) — moddaning holatini issiq-sovuqligini tavsiflaydigan fizik kattalik.

Harorat — bu jismni tashkil qiluvchi elementar zarralar (atom va molekulalar)ning harakati kinetik energiyasining oʻrta statistik intensivligini ifodalovchi fizik kattalik. Xarorat birligi sifatida Kelvin gradusi qabul qilingan. SI birliklar tizimida 1K suvning uchlanma nuqtasi termodinamik xaroratining 1/273.16 qismiga teng deb qabul qilingan. Shuningdek Kelvin gradusini mutloq nol xarorat xam deb yuritiladi. Chunki 0 K da xar qanday moddada molekulyar harakat toʻxtaydi.
Texnikada esa kelvin shkalasidan tashqari Tselsiy shkalasi xam keng qoʻllanadi. Tselsiy shkalasi suvning qaynash va muzlash xaroratlariga asoslangan va kelvin bilan quyidagi bogʻliqlikka ega: 1K =273,15 S.
Farengeyt shkalasiga koʻra esa 0S = 32F va 100S = 212F. Farengeyt shkalasi nochiziqli shkala boʻlib, tS = 5/9 (tF-32) va aksincha tF=9/5 (tS +32) tarzida nisbatda boʻladi.
Reomyur shkalasiga koʻra esa suvning muzlash xarorati 0R va qaynash xarorati 80R etib belgilangan. 1R=1.25 S

Harorat umumiy qilib aytganda, predmet va atrof muhitning shunaqa xususiyatiki, qaysiki inson sezgi organlariga sovuq, issiq va xok. sifatida ta'sir etadi. Harorat, modda zarralarining kinetik energiyasi bilan o'zaro bog'liqdir.

Harorat SI da kelvinlarda (K) o'lchanadi. Yordamchi o'lchov birligi sifatida esa Tselsiy darajasidan (°C) keng foydalaniladi.

Haroratni o'lchashda termometr, termal tomoshabin, termopara, optik pirometr va xok. ishlatiladi.

Tarixi 
Qadimda «harorat», tanasi issiqroq odamlarda boshqa odamlarga nisbatan, ko'proq o'ziga xos xususiyatga — teplorodga ega deb tushunilgan. Shuning uchun harorat deganda kuchli tananing o'ziga xos xususiyati va teplorod tushunilgan. Shundan kelib chiqib spirtli ichimliklarning quvvati va harorat, bir xil — graduslarda o'lchanadi.

Harorat shkalalari

Harorat shkalalarini solishtirish 

¹ 
Inson tanasining o'rtacha harorati — 36.6 ° C ±0.7 ° C, yoki 98.2 °F ±1.3 °F. 
Jadvaldagi ba'zi qiymatlar yaxlitlanilgan!

Havolalar 

 Temperature of a Healthy Human (Body Temperature)  (inglizcha)
 Shkalalarni biridan boshqasiga o'zgartirish (online)

Manbalar 

Fizika
SI
Chiziqli tenglama

Chiziqli tenglama — bu ikkala tomoni ham birinchi darajali (nomaʼlum) koʻphadlardan iborat tenglamadir.

Chiziqli tenglamalar (matematikada) — nomaʼlumlarning faqat birinchi darajalari aniq koeffitsiyentlar bilan qatnashib, ularning yuqori darajalari, oʻzaro koʻpaytmalari va murakkab funksiyalari qatnashmagan tenglamalar. Bir nomaʼlumli Chiziqli tenglamalar ax= koʻrinishda boʻladi. Bir necha nomaʼlumli hollarda esa Chiziqli tenglamalar sistemalari bilan ish koʻriladi. Aniqlovchi va matritsa toʻgʻrisidagi taʼlimotlar paydo boʻlganidan keyin Chiziqli tenglamalar nazariyasi rivojlandi. Chiziqlilik tushunchasi algebraik tenglamalardan matematikaning boshqa sohalaridagi tengliklarga koʻchiriladi. Masalan, chiziqli differensial tenglama nomaʼlum funksiya va uning hosilalari chiziqli, yaʼni 1-darajaliga kiradigan tenglamadir.

Chiziqli tenglamani quyidagi koʻrinishda ifodalash mumkin: ax + b = 0, bu yerda a - nol boʻlmagan son, b - ozod had.

Bir x oʻzgaruvchili chiziqli tenglama deb ax=b (bu yerda a va b – haqiqiy sonlar) koʻrinishidagi tenglamaga aytiladi. Bu yerda a – oʻzgaruvchi oldidagi koeffitsient, b esa ozod had deyiladi.ax = b chiziqli tenglama uchun uchta hol roʻy berishi mumkin:
 a ≠ 0; bu holda tenglama ildizi 

ga teng;
 a=0, b=0; bu holda tenglama 0*x=0 ko’rinishga keladi va har qanday x da to’g’ri bo’ladi;
 a=0, b≠0; bu holda tenglama 0*x=b ko’rinishga keladi va ildizga ega bo’lmaydi.

Havolalar 
 Chiziqli tenglamalar va tengsizliklar  

Tenglamalar
Plzeň

Plzeň(chex. Plzeň, ingl. Pilsen) - Chexiyadagi shahar, Bero-unka daryosi boʻyida. Aholisi 171 356 kishi (atrofidagi tumanlar bilan 225 000 ga yaqin). Chexiyaning 4-yirik shahri (Praga, Brno va Ostravadan keyin). Mamlakatning yirik transport yoʻllari tuguni va muhim sanoat markazi. Ogir mashinasozlik rivojlangan. AES uchun jihozlar ishlab chiqarish, elektrotexnika, lokomotiv va vagonsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Badiiy galereya bor. Plzenga 1292-yilda asos solingan. 14— 15-asrlarda yirik hunarmandchilik va savdo shahri boʻlgan. 14—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Plzen o'zining "Shkoda Holding" avtomobilsozlik sanoati va pivosi (Pilsner Urquell, Gambrinus) bilan tanilgan. Shuningdek, koʻp tarixiy bino va inshootlar mavjud.

Tarixi

Tarixiy yodgоrliklаri

 Shahar markazidagi gotik uslubda 1292-yilga qurilgan Bartolomney cherkovi. Balandligi 102 metr bo'lib, g'arbiy Chexiyadagi eng baland cherkovdir.
 1300-yilda barbo etilgan Frantishkan monastiri
 Jozef Tyl teatri
 1893-yilda qurib bitkazilgan Yahudiy Sinagogasi. Kattaligi bo'yicha dunyoda 3-o'rinda (New York va Budapesht sinagogalaridan keyin) turadi.
 Uzunligi 17,5 km boʻlgan Plzen tarixiy yer osti yo'llari
 G'arbiy Chexiya muzeyi

Transport tizimi 

Shaharda markaziy temir yo'l vokzali bor. Shuningdek, shahar yo'lovchi tashish transport turlaridan avtobus, trolleybus va tramvay mavjud.

Plzenning mashxur shaxslari 

 Petr Chex, futbolchi, darvozabon
 Pavel Nedved, futbolchi
 Peter Grunberg fizik, Nobel mukofoti sovrindori
 Katerina Emmons o'q otish bo'yicha olimpiada va jahon chempioni

Havolalar 
 Plzen shahar rasmiy veb sayti 
 The University of West Bohemia in Pilsen (UWB) 
 SHAHAR BO'YLAB VIRTUAL SAYOHAT 
 Shahar jamoat transporti veb sahifasi

Manbalar 

Geografiya
Chexiya shaharlari
Algebraik ifoda

Algebraik ifoda - algebraik amallar (qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish, boʻlish, butun musbat darajaga koʻtarish va butun koʻrsatkichli ildiz chiqarish) ishoralari bilan biriktirilib, harf va sonlardan tuzilgan ifoda. Algebraik ifodada sonlar va harflarning ildiz ishoralari (radikallar) qatnashmasa, bunday ifoda ratsional algebraik ifoda agar radikallar qatnashsa, irratsional algebraik ifoda deyiladi. Agar ratsional algebraik ifodada harfli ifodaga boʻlish amali qatnashmasa, bunday algebraik ifoda butun, agar qatnashsa, kasrli algebraik ifoda deyiladi.
Diqqat bilan eʻtibor kilsak shuni koʻramizki, f(x)=0 tenglamaning taqribiy echimlarini vatarlar va urinmalar usuli bilan topganda aniq echimga ikki chekkadan yaqinlashib kelinadi. Shuning uchun ikkala usulni bir vaktning oʻzida qoʻllash natijasida maqsadga tezrok erishish mumkin. Bu usulni kombinatsiyalangan usul deb ataydilar. Kombinatsiyalangan usul yuqorida keltirilgan usullarning umumlashmasi boʻlgani tufayli bu toʻgʻrida koʻp tuxtalmaymiz.

Manbalar 
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopеdiyasi 
 (Arxiv.uz) 

Matematika
Algebra

is:Liðun
Nominalizm

Nominalizm - universaliylar masalasida real narsalarning haqiqatan ham mavjudligiga shubha bilan qarovchi yoʻnalish. Ularning fikricha, hech qanday real narsa mavjud emas, faqat ularning nomlarigina mavjud, oʻzlari esa mavjud emas.

Nominalizm (lotincha nomen — ism, nom) — oʻrta asr sxolastik falsafasidagi yoʻnalish. Realizmga qarama-qarshi ravishda N. olamda faqat yakka narsalar, predmetlar mavjud, umumiy tushunchalar (universaliylar) esa faqat narsalarning nomlaridangina iborat deb, yoki inson aql-idrokida boʻladigan sof tafakkur hosilalari (konseptlar, moʻtadil N.ning "konseptualizm" nomi shundan) deb hisoblaydi. Vakillari: I. Rosselin, Dune Skot, U. Okkam. N. 11 —12-asrlarda paydo boʻldi, ayniqsa, 14—15-asrlarda rivojlandi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Pyorl Harborga hujum

Pyorl Harborga hujum (yoki Gavayi amaliyoti) - 1941-yilning 7-dekabrida Yaponiya harbiy dengiz kuchlari tomonidan AQShning Tinch okeanidagi Gavayi shtatidagi Pearl Harbor harbiy bazasiga kutilmaganda harbiy havo hujumidir. Ushbu hodisa AQShni ikkinchi jahon urushida ishtirok etishiga olib keldi. Ma’lumki, ikkinchi jahon urushi davrida Germaniyaning asosiy hududi ittifoqdoshlarning harbiy havo hujumlari oqibatida vayron boʻlgan. Drezden va boshqa shu kabi bir-biridan goʻzal shaharlar xarobazorga aylantirilgan. Yaqinda germaniyalik tarixchi Ioxim Fest ittifoqdoshlar urush davrida koʻp bor adolatsiz qarorlar qabul qilgani va xatoliklarga yoʻl qoʻyganini aytib oʻtdi. 
Uning fikricha, bir qator nemis shaharlari harbiy zaruriyat yuzasidan emas, shunchaki havo hujumiga duchor qilingan. Aslida 1945 yil fevral oyining oʻrtalaridan boshlab, harbiy yurishlarga ehtiyoj qolmagandi. Chunki Gitler armiyasining inqirozi Germaniya chegaralari buzilgan paytdayoq ayon boʻlgandi. Ardendagi “Rojdestvo sovgʻasi”, ya’ni kutilmagan va shiddatli hujum fashistlarning magʻlubiyatini deyarli hal qilgandi. Shuning uchun Drezdenni oʻqqa tutish voqeasi hanuz bahslarga sabab boʻlmoqda. Shaharga qilingan havo hujumi umuman, hatto harbiy jihatdan ham haqiqatga toʻgʻri kelmaydi. 
Drezden hodisasidan soʻng inglizlar yana bir qator yirik madaniy markazlar — Vyurtsburg, Potsdam, Gildesgeym, Xalbershtadt shaharlariga hech qanday harbiy zaruriyatdan kelib chiqmagan holda bomba yogʻdirishgan. Ular bu harakatlarni havo hujumidan muhofaza qiluvchi tizimlarni yoʻq qilish maqsadi bilan xaspoʻshlashgan. “Bombalar urushi” qoidaga koʻra faqat harbiy korxonalar va transport aloqalariga qarshi yoʻnaltiriladi, tinch aholi hayotini barbod qilish yoki madaniy obidalarni xarobaga aylantirish vmumkin emas. Lekin Bomber command RAF boshqaruvchisi Xarris ushbu qonunni boshqa ma’noga burib yuborgan. U tinch aholi yashaydigan nuqtalarni nishonga olgan. 
Urush tugaganligiga 60 yil toʻlayotgan boʻlsa-da, ba’zi masalalar oʻz yechimini kutib yotibdi. Shuningdek, turli tarixiy harakatlarning yangicha koʻrinishlari vujudga kelmoqda. Xususan, endi shakllanayotgan neonatsizm yaqinda Bunday qilgani uchun ittifoqdoshlardan oʻch oling!” shiorini koʻtarib chiqdi. 
Hozirda neonatsistlar soni koʻpayib bormoqda. Bunday xavfli guruhlarning asosini yoshlar tashkil qilayotir. “Ayrimlar neonatsistlikni qabul qilishayotgan ekan, demak ular hech narsani anglab yetishmabdi. Bu kabi hozirgi zamon qolipiga toʻgʻri kelmaydigan guruhlarning paydo boʻlishiga asosan, ommaviy ishsizlik sabab boʻlayotganligi achinarli hol. Neonatsist boʻlish umuman aqlga toʻgʻri kelmaydi. Demokratik jamiyat shartlari va usullari bu kabi harakatlarni keskin qoralaydi, rad etadi. 
XX asr oʻrtalaridagi “fyurer”lar, “duche”lar, “dohiy”lar va “diktator”larning tuzumlari qayta qaror topishiga yoʻl qoʻymaydi. Masalaga qonuniy, adolatli tomondan qaraydigan boʻlsak, urushdagi yoʻqotishlardan shovinistik ruhda emas, vatanparvarlik nuqtai nazaridan xulosa chiqarmoq darkor” deb oʻz fikriga yakun yasaydi nemis tarixchisi Ioxim Fest.

Havolalar 

Ikkinchi Jahon Urushi operatsiyalari va janglari
Masʼuliyati cheklangan jamiyat

Masʼuliyati cheklangan jamiyat (qisqartmasi: MChJ) xoʻjalik shirkatining bir boʻlib, uning mulki (kapitali) muassislar orasida tegishli nizomlarda koʻrsatilganidek taqsimlanadi.

Masʼuliyati cheklangan jamiyat — aʼzolari jamiyat majburiyatlari boʻyicha faqat oʻzlari qoʻshgan ulush doirasida javobgar boʻladigan jamiyat. Ikkitadan kam boʻlmagan jismoniy yoki yuridik shaxslarning kelishuviga koʻra, umumiy xoʻjalik faoliyati bilan shugʻullanish maqsadida ularning ulushlarini qoʻshish yoʻli bilan tashkil etilishi mumkin. Bunday jamiyat yuridik shaxs hisoblanadi. Jamiyat tarkibida yuridik shaxs boʻlgan ishtirokchilar oʻz mustaqilligini va huquqiy shaxsligini saqlab qoladilar. Jamiyat mablagʻlari qatnashuvchilarning ulushi hisobidan shakllantiriladi. Muomalaga aksiyalar chiqarmaydi. Jamiyat aʼzolariga pay guvohnomalari beriladi. Jamiyat aʼzosi oʻz ulushini boshqa shaxsga faqat jamiyat roziligi bilan oʻtkazishi, sotishi mumkin. Bunday jamiyatlar turli mamlakatlarda turlicha nomlanadi Mas., AQSH va Angliyada — Ltd. va LLC, Germaniyada — GmbH (Gesellschaft mit beschränkter Haftung), Fransiyada — SA va SARL va boshqa

Manbalar 

Huquqshunoslik
Andrey Arshavin

Andrey Sergeyevich (Shava) Arshavin (} (29-may, 1981, Leningrad)— rossiyalik futbol oʻyinchisi, Krasnodarning Kuban jamoasida toʻp suradi.

Rossiya futbolchilari
Yashayotgan insonlar
2009-yil oltin toʻp sovrini nomzodlari
Angliya Premyer-ligasi futbolchilari
Neptun

Neptun (belgisi: ) — Quyosh tizimidagi Quyoshdan uzoqligi boʻyicha 8-sayyora. Koʻzga koʻrinmaydi, belgisi if yoki T. Fransuz astronomi U. Leveryening matematik hisoblari asosida 1846-yil nemis astronomi I. Galle kashf etgan. Quyoshdan oʻrtacha uzokligi 30,071 astronomik birlik (4498,6 mln. km). Orbitasining ekssentrisiteti 0,008, orbita tekisligi ekliptika bilan G46’ burchak tashkil etadi. Quyosh atrofidagi aylanish davri 164,788 yil, oʻz oʻqi atrofida 16 soatda aylanib chiqadi. Neptunning ekvatorial radiusi 24750 km, massasi Yer massasining 17,25 baravariga teng. Neptun moddasining oʻrtacha zichligi boshqa gigant-sayyoralarniki kabi 1,71 g/sm³ ga teng. Ekvatorda ogʻirlik kuchi tezlanishi 15m/s2, Neptun sirtida ikkinchi kosmik tezlik 25 km/s. Neptun atmosferasi vodorodning metan bilan bir oz aralashmasidan iborat molekulalaridan tashkil topgan. Neptun tashki qatlamining temperaturasi 200° atrofida. Oddiy koʻz bilan Neptunni kuzatib boʻlmaydi. Teleskopda burchak diametri taxminan 2,5" boʻlgan yashil disk boʻlib koʻrinadi. Neptunning 8 ta tabiiy yoʻldoshi boʻlib, ulardan 2 tasi katta — Nerida va Triton bor.

Neptunning kashf etilishi astronomiyaning katta yutuqlaridan biridir. Uran kashf etilgandan ikki yil oʻtgandan keyin, 1783-yil rus astronomi A. N. Lek-sel (1740—84) uning harakatini oʻrga-nib, Uranning hisoblangan yoʻldan muntazam ravishda ogʻishini aniqladi, bu ogʻish 8-nomaʼlum sayyoraning taʼsiri ekanligini aytgan. Bu gipotezani fransuz fizigi D. F. Arago qoʻllab-quvvatlagan. J. K. Adame va U. Leveryelar bir-biridan mustaqil holda uning oʻrnini mustaqil ishlab chiqqan.

Neptun Quyosh tizimining Quyoshdan uzoqliligi boʻyicha sakkizinchi oʻrinda turuvchi sayyoradir.

Yana qarang

Manbalar 

Astronomiya
Quyosh tizimi
Astronomik birlik

Astronomik birlik – astronomiyada masofa birligi; Yerdan Quyoshgacha boʻlgan o'rtacha masofaga teng. Astronomik birlikni aniqlash uchun Quyoshning gorizontal parallaksi aniqlanishi lozim. Astronomik birlikning aniq qiymati Yerga juda yaqin keladigan sayyoralarni kuzatish usuli (yoki boshqa usullar) bilan topiladi. Deyarli barcha asronomik hisoblashlarda 1 a.b.=149.6 mln. km deb olinadi. Aniq qiymati:

Astronomik birlik – astrono-miyada masofa birligi; Yerdan Quyoshgacha boʻlgan oʻrtacha masofaga teng. A.6.ni aniqlash uchun Quyoshning gorizontal pa-rallaksi aniqlanishi lozim. Astronomik birlikning aniq qiymati Yerga juda yaqin keladi-gan sayyoralarni kuzatish usuli (yoki boshqa usul) bilan topiladi. 20-asr gacha bu maqsadda Marsning buyuk roʻpara turish vaqtlarida kuzatilgan natijalardan foydalanilar edi. Quyosh parallaksini Yerga juda yaqin oʻtadigan ayrim kichik sayyoralarni kuzatish yoʻli bilan aniqlashga urinish Eros kashf qilinganidan keyin boshlandi. 1930– 31 yillarda Eros Yerdan 22 mln. km uzoqliqdan oʻtdi. Oddindan tuzilgan dasturga koʻra jahonning 24 ra-sadxonasida, shu jumladan, Toshkent ra-sadxonasida ham kuzatuvlar olib bori-lib, R"e=8.790"ga tengligi aniqlandi.1961–63 yillarda sobiq Ittifoq va AQShda Merkuriy, Venera va Mars ra-diolokatsiya qilinishi natijasida Astronomik birlik hisoblandi. Astronomik birlik ni butun olam tortishish qonunita asoslangan dinamik va yorugʻlik tezligiga asoslangan fizik usullar bilan ham topish mumkin. Astronomik birlikning eng aniq qiymati (1 a.b.=149597870±2 km) avto-matik kosmik kemalar harakatini kuza-tib topildi. Deyarli barcha astronomik hisoblashlarda 1 a.b.=149,6 mln. km deb olinadi.

1 a.b. = 149 597 870 691 ± 30 m.

Tarixi 
XX asrgacha bu maqsadda Misrning buyuk ro'para turish vaqtlarida kuzatilgan natijalardan foydalanilar edi. Quyosh parallaksini Yerga juda yaqin o'tadigan ayrim kichik sayyoralarni kuzatish yo'li bilan aniqlashga urinish Eros kashf qilinganidan keyin boshlandi. 1930-1931 yillarda Eros Yerdan 22 mln. km uzoqlikdan o'tdi. Oldindan tuzilgan dasturga ko'ra jahonning 24 rasadxonasida, shu jumladan, Toshkent rasadxonasida ham kuzatuvlar olib borilib, Р"е=8.790" ga tengligi aniqlandi. 1961-1963 yillarga sobiq Ittifoq va AQSHda Merkuriy, Venera va Mars radiolokatsiya qilinishi natijasida "Astronomik birlik" hisoblandi. Astronomik birlikni butun olam tortishish qonuniga asoslangan dinamik va yorug'lik tezligiga asoslangan fizik usullar bilan ham topish mumkin.

Havolalar

Manbalar
Chilonzor yoʻli

Chilonzor yoʻli — Toshkent metropoliteni yoʻllaridan biri. 1977-yil 6-noyabrda ishga tushirilgan.

Yoʻlga qoʻyish xronologiyasi

Qayta nomlanish tarixi

O`tish bekatlari

Bekatlar 
1. Chinor
2. Yangihayot
3. Sergeli
4. Oʻzgarish
5. Choshtepa
6. Olmazor
7. Chilonzor
8. Mirzo Ulugʻbek
9. Novza
10. Milliy bogʻ
11. Xalqlar doʻstligi
12. Paxtakor
13. Mustaqillik maydoni
14. Amir Temur xiyoboni1
15. Hamid Olimjon
16. Pushkin
17. Buyuk ipak yoʻli

Harakat tarkibi 
Chilonzor yoʻlida 81-717/714 raqamli vagonlar toʻrt-vagonli poyezdda harakatga qoʻyilgan.

Havolalar 
http://metrotashkent.narod.ruda Chilonzor yoʻli

Toshkent metropoliteni
Metropoliten
Chilonzor yoʻli liniyasi
Martin Luther King Jr.

Martin Luther King, Jr. (; 15-yanvar, 1929 — 4-aprel, 1968) — afroamerikalik baptist rohibi hamda Amerika inson huquqlari faoli va yetakchisi boʻlgan. U bugun AQSh tarixida inson huquqlari taraqqiyoti uchun muhim hissa qoʻshgan shaxs sifatida eslanadi. U AQShda qora tanli aholining fuqarolik huquqlari uchun kurash rahbarlaridan biri boʻlgan boʻlib, kuch ishlatmasdan, tinch yoʻl bilan kurashish usuli tashabbuskoridir. Baptistlar ruhoniysi (1954-yildan). „Xristian rahbarlarining janubiy konferensiyasi“ uyushmasining asoschisi (1957). Tinchlik boʻyicha Nobel mukofoti laureati (1964). Irqchilar tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar 

AQSh kishilari
Grammy mukofoti sovrindorlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Mirzo Ulugʻbek (metro bekati)

"Mirzo Ulugʻbek" — Toshkent metropoliteni Chilonzor yoʻli bekati hisoblanadi. Mirzo Ulugʻbek bekati Chilonzor va Novza bekatlari oraligʻida joylashgan.

Manbalar 

Mirzo Ulugʻbek sharafiga nomlangan joylar
Yunusobod yoʻli

Yunusobod yoʻli — Toshkent metropoliteni yoʻllaridan biri. 2001-yil 26-oktyabrda yoʻlga qoʻyilgan. 2016-yil noyabrda avvaldan qurilishi rejalashtirilgan Yunusobod va Turkiston bekatlarini qurish ishlari boshlab yuborildi. Qurilishga 108 million dollar ajratilgan. Bekatlar 2020-yil 29-avgustda foydalanishga topshirildi. Shuningdek, Fayzulla Xoʻjayev, Bobur, Toʻqimachilar, Usmon Nosir, Janubiy bekatlari loyihasi bekor qilindi.

Bekatlar 
 Mingoʻrik (metro bekati) (26-oktyabr 2001-yilda ishga tushgan) — Oʻzbekiston yoʻlining Oybek bekatiga o'tiladi.
 Yunus Rajabiy (metro bekati) (26-oktyabr 2001-yilda ishga tushgan) — Chilonzor yoʻlining Amir Temur xiyoboni bekatiga o'tiladi.
 Abdulla Qodiriy (metro bekati) (26-oktyabr 2001-yilda ishga tushgan) —
 Minor (metro bekati) (26-oktyabr 2001-yilda ishga tushgan) —
 Bodomzor (metro bekati) (26-oktyabr 2001-yilda ishga tushgan) —
 Shahriston (metro bekati) (26-oktyabr 2001-yilda ishga tushgan) — 2015-yil 16-iyungacha nomi "Habib Abdullayev" bo'lgan
 Yunusobod (metro bekati) (29-avgust 2020-yilda ishga tushgan) —
 Turkiston (metro bekati) (29-avgust 2020-yilda ishga tushgan) —

Harakat tarkibi 
Yunusobod yoʻlida 81-717/714 raqamli vagonlardan iborat toʻrt vagonli poyezd harakatlanadi.

Avariya 
 2019-yil 18-dekabrda Yunusobod bekati qurilishida yon devorning qulab tushishi oqibatida avariya holati kelib chiqqan. Hodisa joyiga huquq-tartibot organlari xodimlari, qutqaruchilar, shifokorlar yetib kelishgan, qidiruv-qutqaruv ishlari boshlangan Oʻzbekiston Bosh vaziri boshchiligida avariya oqibatlarini bartaraf etish komissiyasi tuzildi
 Hodisaga kuchli yomgʻir natijasida beton devorning orasiga suv toʻplanib, devor ogʻirlik oqibatida qulab tushgani aytildi.
 Qutqaruv yakunlandi. Qurbonlar soni 6ta ekani aytildi.
 19-dekabr kuni Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi tomonidan hodisa yuzasidan jinoiy ish ochildi
 Saylovlar doirasidagi anjumanlarda deptatlar qurilish sohasiga mas’ul shaxslarni tanqid qilishgan. Go Uzbekistan loyihasi muallifi esa Yunusobod bekatiga „Quruvchilar“ nomini berishni taklif qilgan.
 Oʻzbekiston temir yoʻllari halok boʻlgan har bir ishchining oilasi uchun 100 million soʻm (taqriban 10400 dollar) tovon puli ajratdi.

Manbalar 

Toshkent metropoliteni
Metropoliten
Yunusobod yoʻli liniyasi
2001-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
AS Roma

Roma — Rim sharafini himoya qiluvchi Italiya futbol klubi.

Yutuqlari 
 Italiya chempioni: 1942, 1983, 2001
 Italiya vitse-chempioni: 1931, 1936, 1955, 1981, 1984, 1986, 2002, 2004, 2007, 2008, 2010, 2014, 2015, 2017
 Italiya kubogisohibi: 1964, 1969, 1980, 1981, 1984, 1986, 1991, 2007, 2008
 Italiya kubogi finalchisi: 1937, 1941, 1993, 2003, 2005, 2006, 2010, 2013
 Italiya superkubogisohibi: 2001, 2007
 Chempionlar kubogi finalchisi: 1984
 Yarmarkalar kubogi sohibi: 1961
 UEFA kubogi finalchisi: 1991

Oʻyingoh 

 1927—1929 — „Motovelodromo Appio“
 1929—1941 — „Kampo Testachchio“
 1941—1953 — Milliy fashistik firqasi oʻyingohi (keyinroq „Stadio Flaminyo“)
 1953—1989 — „Stadio Olimpiko“
 1989 — „Stadio Flaminyo“ (1990-yilgi JCH tufayli „Stadio Olimpikoda“ taʼmirlash ishlari olib borilgan)
 1990—hozir — yana „Stadio Olimpikoda“

Taniqli futbolchilar 
  Franchesko Totti
  Ivan Pelitsoli
  Kristian Panuchchi
  Vinchentso Montella
  David Pisarro
  Yon Arne Riise
  Julio Baptista
  Sergey Gurenko
  Dmitriy Alenichev
  Eldor Shomurodov

Futbolchilar

Joriy tarkib

Primavera jamoasi

Shartnomasi mavjud boshqa futbolchilar

Ijaraga berilgan futbolchilar

Ayollar jamoasi

Mashhur futbolchilar

Muzlatilgan raqamlar 
2017-yildan beri “Roma” 2017-yilda futboldan ketgan Francesco Tottini Rim jamoasidagi faoliyati uchun hurmat yuzasidan 10-raqamni birorta futbolchiga berilmagan. 10-raqamni 2022-yilda Paulo Dybalaga berilishi kerak edi, ammo Dybala 10-raqam o‘rniga 21-raqamni tanlagan.
 (1993–2017)

Manbalar

Havolalar 
 Rasmiy sayt 
 AS Roma Ultras 
 AS-Roma.ru — MDH dagi Romaning fan-klubi 
 Roma Giallo Rossa 
 Latest Team News. Goal.com  
 AS Roma Blog 

Italiya futbol klublari
Rimda Sport
1927-yilda tashkil etilgan futbol klublari
Alifbo boʻyicha futbol klublari
Germaniya milliy futbol terma jamoasi



Tarkibi 
2008-yil iyun oyiga koʻra:

Darvozabonlar

Himoyachilar

Yarimhimoyachilar

Hujumchilar

Tarix

Yaratilishdan Birinchi Jahon urushigacha (1899-1914) 
1899-yildan 1901-yilgacha Germaniya va Angliya jamoalari oʻrtasida beshta xalqaro futbol oʻyini oʻtkazildi, ularni qaysidir nuqtai nazardan Germaniya terma jamoasining birinchi oʻyinlari deb hisoblash mumkin. Shu bilan birga, nemislar ushbu besh oʻyinning barchasida magʻlub boʻlishdi va ular Germaniya futbol assotsiatsiyasi tomonidan rasmiy hisoblanmagan. Bunday oʻyinlar nemis tarixshunosligida "Ur-Länderspielen" deb atalgan. Ushbu uchrashuvlarning tashabbuskori Germaniya futbolining asoschisi hisoblangan Valter Bensemanndir.

1900-yilda Germaniya futbol assotsiatsiyasi tashkil etilgandan soʻng, sport mutasaddilari ittifoqning asosiy maqsadlaridan biri sifatida doimiy terma jamoani yaratish haqida gapira boshladilar. Terma jamoani moliyalashtirish uchun mablagʻ yoʻqligi sababli uzoq vaqt davomida hech qanday oʻyin oʻtkazishning imkoni boʻlmagan: 1908-yilgi Olimpiada oʻyinlariga jamoa tayyorlashga urinish muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Biroq oʻyinlardan keyin terma jamoaga qiziqish yana qaytdi. Nemis amaldorlari 1912-yilgi Olimpiadada qatnashish uchun jamoa tayyorlashlari kerak boʻlgan.

Germaniya futbol assotsiatsiyasi tashkil etilganidan sakkiz yil oʻtib, 1908-yil 5-aprelda Germaniya va Shveysariya terma jamoalari oʻrtasida birinchi rasmiy oʻyin boʻlib oʻtdi, bu Germaniya futbol assotsiatsiyasi tomonidan milliy terma jamoaning birinchi oʻyini sifatida tan olingan. Birinchi marta bunday turdagi uchrashuv "oʻrtoqlik uchrashuvi" deb nomlandi. Oʻyin Bazeldagi Landroff stadionida boʻlib oʻtdi va mezbonlar 5:3 hisobida gʻalaba qozonishdi. Shveysariya hali ham Germaniya terma jamoasining eng asosiy raqibi hisoblanadi: jahon urushlari va GDR paydo boʻlganidan keyingi dastlabki oʻyinlarda Germaniya terma jamoasi Shveytsariyaga qarshi oʻynadi. Nemislar 1909-yil 4-aprelda Karlsrueda yetti ming tomoshabin ishtirokida 1:0 hisobida gʻalaba qozonib, Shveysariya terma jamoasi ustidan birinchi gʻalabani qoʻlga kiritdi. 2008-yil 26-martda Germaniya terma jamoasining birinchi oʻyinining yuz yilligi arafasida nemislar Shveysariya terma jamoasi bilan oʻzlarining yubiley, 800-uchrashuvini oʻtkazdilar va 4:0 hisobida gʻalaba qozonishgan.

Germaniya terma jamoasi Rossiya imperiyasi jamoasiga qarshi oʻyin arafasida – bu uchrashuv nemislar foydasiga 16:0 rekord natija bilan yakunlangan. Olimpiya oʻyinlari doirasida birinchi yirik futbol turnirlari boʻlib oʻtgan. Germaniya terma jamoasi 1912-yilgi Olimpiadada debyutini oʻtkazishga muvaffaq boʻldi, ammo birinchi bosqichda Avstriya jamoasiga yirik 1:5 hisobida magʻlub boʻldi. Tasalli beruvchi turnirda nemislar Rossiya jamoasi darvozasiga 16 ta gol urishdi, bu Germaniya terma jamoasi uchun rekord va Rossiya imperiyasi jamoasi uchun antirekord boʻldi. Turnir va milliy rekordni Gotfrid Fuchs oʻrnatdi, u ushbu uchrashuvda oʻnta gol urdi.

Manbalar 

Yevropa milliy assotsiatsiyasi futbol jamoalari
Chinor (metro bekati)

Chinor — Toshkent metropoliteni Chilonzor yoʻlining bekatlaridan biri. Bekat 2020-yil 30-avgustda ishga tushirilgan. Nomi 2023-yil avgustda Chinor deb o'zgartirgan, oldin esa 5-bekat edi.

Galereya

Manbalar 

2020-yilda ochilgan temiryoʻl bekatlari
2020-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Yunusobod (metro bekati)

Yunusobod – Toshkent metropoliteni Yunusobod yoʻlining bekatlaridan biri.
Vokzal shu nomdagi tuman – „Yunusobod“ nomi bilan atalgan.

Tavsifi 
Bekat ustunli, ikki oraliqli, sayoz, egri platformali (Toshkent metrosining egri platformali yagona bekati), ikkita yer osti vestibyulli. Bekat dizayni platforma markazida bir qator relyef ustunlari bilan noyob qiyalik uslubida qurilgan. Kirish qismida Toshkentning zamonaviy va qadimiy qiyofasini aks ettiruvchi oyna koʻrinishidagi rasmlar oʻrnatilgan. Platformaning devorlarida oltita ekran kompozitsiyasi mavjud.

Qurilishi 
2016-yilning 7-noyabr kuni Oʻzbekiston Prezidenti vazifasini bajaruvchi Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan avval yer osti suvlari sizib chiqishi sababli toʻxtatilgan „Yunusobod“ va „Turkiston“ bekatlari qurilishi qayta tiklandi. Qurilish jarayonida Germaniya va Rossiyadan kelgan qurilish texnikalaridan foydalanilgan. Loyihada nemis texnologiyasi qoʻllangan, buning natijasida suvli qatlam temir-beton quvurlar yordamida bartaraf etilgan. 2019-yil 30-noyabr kuni yer osti oʻtkazgich qurilishi munosabati bilan avtomobil yoʻlining ayrim uchastkalari vaqtincha yopildi. 2020-yil 15-iyunda yakunlandi. „Oʻzbekiston temir yoʻllari“ aksiyadorlik jamiyati matbuot xizmati xabariga koʻra, Yunusobod va „Turkiston“ stansiyalari qurilishining umumiy qiymati 103,8 million AQSH dollarini tashkil etgan. 2020-yil 29-avgustda Yunusobod stansiyasi foydalanishga topshirildi.

Avariya 
2019-yil 18-dekabrda bekat qurilishida yon devorning qulab tushishi oqibatida avariya holati kelib chiqqan. Hodisa joyiga huquq-tartibot organlari xodimlari, qutqaruchilar, shifokorlar yetib kelishgan, qidiruv-qutqaruv ishlari boshlangan Oʻzbekiston Bosh vaziri boshchiligida avariya oqibatlarini bartaraf etish komissiyasi tuzildi Hodisaga, birinchidan kuchli yomgʻir natijasida beton devorning orasiga suv toʻplanib, yaxshi mustahkamlanmagan devor ogʻirlik oqibatida qulab tushgani, ikkinchidan avtomobil qatnovi toʻxtatilmagani oqibatida yerdagi tebranish devorni qotirishga halal bergani aytildi. 19-dekabr kuni qutqaruv yakunlandi. Qurbonlar soni 6ta ekani aytildi. Shu kuni Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi jinoyat kodeksining 257-moddasi bilan (texnika xavfsizligi qoidalarini buzish) jinoiy ish ochildi. Keyinchalik, bu jinoyat ishi dalillar yetarli emasligi sabali yopildi. Saylovlar doirasidagi anjumanlarda deptatlar qurilish sohasiga mas’ul shaxslarni tanqid qilishgan. Deputat, „Go Uzbekistan“ loyihasi muallifi Fazliddin Hojimuhammedov esa Yunusobod bekatiga „Quruvchilar“ nomini berishni taklif qilgan Oʻzbekiston temir yoʻllari halok boʻlgan har bir ishchilarning oilasi uchun 100 million soʻm (taqriban 10400 dollar) tovon puli ajratdi. Shuningdek, ularning har bir oilasi ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda, doimiy moddiy taʼminlab turilishi aytildi

Galereya

Manbalar 

2020-yilda ochilgan temiryoʻl bekatlari
2020-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
AQSh prezidenti

Amerika Qoʻshma Shtatlari Prezidenti —  Amerika Qo'shma SHtatlari Konstitutsiyasiga muvofiq,  Amerika Qo'shma SHtatlari davlat va ijroiy hukumat boshligʻi hamda  Amerika Qo'shma SHtatlari armiyasi va floti bosh qoʻmondonidir.

Amerika Qo'shma SHtatlari Prezidenti  Amerika Qo'shma SHtatlari Kongressi tomonidan qabul qilingan qonun loyihalariga (bill) veto lar kiritishga haqli. 

Ushbu mansab  Amerika Qo'shma SHtatlari Konstitutsiyasiga 1787-yil, yaʼni Konstitutsiya qabul qilingan yilda kiritilgan. 
Birinchi  Amerika Qo'shma SHtatlari Prezidenti 1789-yil George Washington boʻldi.

Joriy  Amerika Qo'shma SHtatlari Prezidenti - Joe Biden. U 2021-yil 20-yanvardan ushbu lavozimga 46-prezident boʻlib rasman kirishdi.

Talablar 
Amerika Qo'shma SHtatlari Prezidentligiga saylov kuniga qadar 35 yoshdan kam boʻlmagan, kamida 14 yil  Amerika Qo'shma SHtatlarida yashagan  Amerika Qo'shma SHtatlari fuqarolar saylanishi mumkin. Shuningdek, ushbu fuqaro  Amerika Qo'shma SHtatlarida tugʻilgan boʻlishi shart.  Amerika Qo'shma SHtatlari Prezidenti vakolati muddati 4 yil boʻlib, bir kishi ikki martadan ortiq (surunkali yoki tanaffus bilan boʻlishidan qatʼiy nazar) ushbu lavozimga saylanishi taʼqiqlanadi.

Manbalar

Havolalar 
 Amerika Qo'shma SHtatlari Prezidenti rasmiy sayti
Michelle Obama

Michelle LaVaughn Robinson Obama (talaffuzi: Mishel LaVon Robinson Obama; 17-yanvar, 1964) Amerika Qoʻshma Shtatlarining sobiq Birinchi Xonimi (2009-2017-yillar mobaynida), 44–AQSh prezidenti Barack Obamaning rafiqasidir. U birinchi xonim mansabini egallagan ilk afroamerikalik ayoldir.

Chikagoning janubiy qismida voyaga yetgan Obama Prinston universiteti va Garvard yuridik fakultetini tamomlagan. O‘zining dastlabki yuridik karerasida u Sidley Ostin advokatlik firmasida ishlagan va u yerda bo‘lajak turmush o‘rtog‘i Barak Obama bilan tanishgan. Keyinchalik u notijorat tashkilotlarda va Chikago universitetida dekan yordamchisi sifatida ishlagan. Undan so‘ng Chikago universiteti tibbiyot markazining jamoatchilik va tashqi ishlar bo‘yicha vitse-prezidenti bo‘lib ishlagan. Mishel 1992-yilda Barakga turmushga chiqdi va ularning ikki qizi bor.

Obama xonim erining 2008 va 2012-yillardagi prezidentlik kampaniyalarida qatnashgan. U birinchi xonim sifatida xizmat qilgan birinchi afro-amerikalik ayol edi. Birinchi xonim sifatida Obama ayollar uchun namuna bo‘lib xizmat qildi va qashshoqlikdan xabardorlik, ta’lim, ovqatlanish, jismoniy faollik va sog‘lom ovqatlanish uchun himoyachi sifatida ishladi. U amerikalik dizaynerlarni qo‘llab-quvvatlagan va moda timsoli hisoblangan. Erining prezidentligidan keyin Obamaning ta’siri yuqoriligicha qolmoqda.

Manbalar

Havolalar  

Yashayotgan insonlar
Grammy mukofoti sovrindorlari
LGBT huquqlari faollari
AQSh birinchi xonimlari
Sharqiy Turkiston

Sharqiy Turkiston — Oʻrta Osiyodagi hudud, Xitoy tomonidan bosib olingan va hali hanuz u yerdagi uygʻurlar Xitoy Xalq Respublikasi tomonidan tahqirlanadi, XXR tomonidan ularning madaniyati va dini yoʻq qilinishga harakat qilinadi. (Shinjyang-Uygʻur avtonom rayoni XXR).

XX asrda Sharqiy Turkiston hududida 2 marotaba mustaqil davlatlar tashkil topgan.

 Sharqiy Turkiston Islom Jumhuriyati (1933).
 Sharqiy Turkiston Inqilobiy Jumhuriyati (1944—1949).

Tarixi 
Sharqiy Turkiston hududida yaqin kunlargacha xitoyliklar yashamagan. Bu hudud asosan Islom diniga eʼtiqod qiluvchi Uyg'urlar va qisman Qozoqlar yashashgan.

Bir vaqtlar hozirgi Sharqiy Turkistonning tub aholisi tomonidan buyuk tamaddun yaratilgan va Xitoy hamda O'rta Osiyo madaniyatiga katta tasir koʻrsatgan.
Oʻz vatida Sharqiy va Gʻarbiy Turkiston yagona davlatga birlashgan edi.

Hududdagi nizolar natijasida vujudga kelgan notinch vaziyatdan unumli foydalanib olgan Jung'orlarning xoni Galdan Sharqiy Turkistonni bosib oladi. Keyinchalik Xitoyning Manchjur sulolasi tomonidan bosib olinadi.1759-yilga kelib Uygʻuriston toʻliq xitoy-manchjur askarlari tomonidan bosib olinadi.Bosib olingan yer xitoy tilida Sintzyan (Yangi yer) deb atala boshlandi.

Butun XIX asr davomida Sharqiy Turkiston aholisi faqat ozodlik uchun boʻlgan inqiloblar ostida yashaydi (1825—1828, 1857, Yettishahar 1862—1872 yillar). XX asrda esa 1931—1933, 1944—1949 yillarda boʻlib oʻtadi.

 Hozirda XXR hududga xitoyliklarni koʻchirish faol siyosatini olib bormoqda.

Havolalar 

 Vatanga sayohat 
 Uygʻuriston — mening yurtim
 Uygʻurlar-Xitoy devoridagi buyuk bomba 
 Sharqiy Turkiston Respublikasi (1944-49gg.)
 Sintzyandagi inqilob 1944 g. 
 Uygʻur separatizmi 
  
 Sharqiy Turkistondagi Britaniya elchisi (1944—1949) 
 Uygʻur muammosi

 East Turkistan to the Twelfth Century (by William Samolin, 1964)

Turkiston
Sharqiy Turkiston
Sharqiy Turkiston tarixi
Xitoyda Islom
Xitoyning tarixiy hududlari
Xitoy tarixiy davlatlari
Geosiyosiy terminologiya
Sharqiy Turkiston istiqlol harakati
Shinjon geografiyasi
Xitoydagi siyosiy qarama-qarshiliklar
Xitoyning hududlari
Xitoyda separatizm
Shinjon mojarosi
Turkiy toponimlar
Mamlakatlar boʻyicha separatizm
Alifbo boʻyicha davlatlar
Shifokor

Shifokor — tibbiyot xodimi, kasallikka chalingan yoki jarohatlangan odam sogʻligʻini tiklash bilan shugʻullanuvchi kasb egalari hisoblanadi. Xalq orasida — „doktor“, „vrach“, „tabib“ (asosan xalq tabobatiga oid) kabi nomlari tarqalgan. Qadimda mazkur kasb egalarini „hakim“ deb atashgan.

Shifokorlik, deb hisoblanuvchi kasblarga misollar:

 Pediatr
 Jarroh
 Oftalmolog
 Tish shifokori
 Terapevt
 Ginekolog
 Urolog
 Psixiatr va hokazo.

Yana qarang 
 Hamshira
 Sanitar
 Veterinar

Kasblar
Tibbiyot
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Vladimir Visotskiy

Vladimir Semyonovich Visotskiy (rus.: Владимир Семёнович Высоцкий; 25-yanvar, 1938 - 25-iyul, 1980) rus shoʻro shoiri, bardi, yozuvchisi va aktyori boʻlgan.Tagankadagi Moskva drama va komediya teatrida aktyor (1964—1980). 30 ga yaqin filmlarda suratga tushgan. Visotskiy ijodida 400 dan ortiq qoʻshiqlar mavjud: kulgili va hajviy, lirik qoʻshiqlar, romantik balladalar va hokazo Ayniqsa, uning qudratli zavq va haqqoniyat tuygʻusi bilan yoʻgʻrilgan, kuchli ichki hissiyot va zoʻr ehtiros ila ijro etilgan fojiali asarlari mashhur. Visotskiy bir necha bor Oʻzbekistonda boʻlgan va Toshkent, Navoiy, Chirchiq kabi shaharlarda konsert bergan (1973, 1979).

Manbalar 

 Vladimir Visotskiy 

Shoirlar
Rossiyalik yozuvchilar
Rossiyalik erkak aktyorlar
Sovet erkak aktyorlari
Rossiya yozuvchilari
Qahvaxona

Qahvaxona yoki kafe — restorandan kichik va cheklangan assortimentli jamoat yemxonasidir. Asosiy ichimligi qahva boʻlgani uchun shunday nomlanadi. Odatda qahvaxonalarda spirtli ichimliklar sotilmaydi. Tezpishar taomlar (hot-dog, gamburger va hokazo) tayyorlanadi. Baʼzan kichikroq kafelar kafeteriy ham deyiladi. Islom olamidagi birinchi qahvaxonalar Damashqda qahveh khaneh (forscha qahvaxona) paydo boʻlgan. Bu Usmonli qahvaxonalari 15-asrda Arabiston yarim orolida Makkada ham paydo boʻlgan, soʻngra 16-asrda Usmonlilar imperiyasining poytaxti Istanbulga tarqalgan. Kofexonalar odamlar qahva ichish, suhbatlashish, shaxmat va nard kabi stol oʻyinlarini oʻynash, hikoyalar va musiqa tinglash, yangiliklar va siyosatni muhokama qilish uchun yigʻiladigan mashhur uchrashuv joylariga aylandi. Ular oʻzlari jalb qilgan mijozlar turi va erkin va ochiq nutqlari uchun „donolik maktablari“ nomini oldilar.

Yana qarang 
 Choyxona
 Restoran

Manbalar 

Qahva
Qahva madaniyati
Choyxona

Choyxona asosan choy ichish uchun moʻljallangan jamoat taomxonasidir. Oʻrta Osiyo mamlakatlari, Eron va Turkiyada keng tarqalgan. Oʻzbek choyxonalaridagi asosiy taomlar — palov, somsa, lagʻmon, qozonkabob, dimlama va hokazo. Choyxonalarda spirtli ichimliklar sotilmaydi.

Choyxona, samovar — choy ichib tamaddi qilinadigan, hordiq chiqariladigan jamoat joyi. Issiq iqlim va sharoit taqozosi bilan Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Oʻtroq xalqlarda qadimdan (arablar istilosidan ilgari ham) Choyxona kabi qishki va yozgi tamaddixonalar boʻlgani haqida maʼlumotlar bor. Choyxonalar rabotlar, bozor, guzarlar va mahallalardagi xushmanzara joylarga qurilgan, ularda choy va nondan tashqari turli qand-qurs, meva qoqilar sotilgan, taomlar ham tayyorlangan. Choyxonalar musofirlar, yoʻlovchilar tunab qoladigan joy vazifasini ham bajargan. Oʻtxonali suv qaynatish qurilmasi — rus samovarlari paydo bulishi bilan Choyxonalarda choy, albatta samovarda qaynab turgan suvdan damlangan (Choyxonaning "samovar" nomi shundan). 20-asrning 20-yillaridan boshlab sobiq sovet davlatida Choyxonalar — "qizil burchaklar" tashkil qilingan targʻibot-tashviqot, tashkiliy ishlar markaziga aylantirildi. 90-yillar boshidan qishloq markazlarida, korxonalarda, shahar mahallalari va oshxonalar huzurida ishlab turgan Choyxonalarda milliy urf-odatlarni tiklash masalalariga alohida eʼtibor berildi. Choyxonalarni milliy uslublarda qurish, bezash va jihozlash, xizmat koʻrsatish, madaniy hordiq chiqarish shart-sharoitlari yaratildi. Choyxonalar madaniyat va istirohat bogʻlarining zaruriy unsuriga aylanib, dam oluvchilarga xizmat koʻrsata boshladi.

Toshkentdagi "Salom", "Moviy gumbazlar", "Samarqand", "Fargʻona", "Otalar choyxonasi", Samarqand, Namangan, Qoʻqon shahridagi namunali Choyxonalar binolari atrof muhit bilan uygʻunlashtirib qurilgan, ularning zamonaviy jihozlanishiga alohida ahamiyat berilgan.

Sulton Xolnazarov.

Yana qarang 
 Qahvaxona
Mosh

Mosh (Phaseolus aureus) — dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik dukkakli ekin; loviya turlaridan biri. Hindiston, xitoy va eron kenja turlariga boʻlinadi. M.ning vatani — Jan.gʻarbiy Osiyo, miloddan avvalgi 4—3ming yillikda ekila boshlagan. Hozir M. Oʻrta Osiyoda, Hindiston, Pokiston, Afgʻoniston, Eron, Xitoy, Yaponiya va boshqa mamlakatlarda ekiladi. Oʻq ildizi tuproqqa 1,5 metrgacha kirib boradi, azot toʻplaydigan tuganaklar hosil qiladi. Sershox poyasi 20—100 sm yoyilib, tik yoki chirmashgan holda oʻsadi, barglari keng, yirik. Guli ikki jinsli, kapalaksimon, barg qoʻltiklarida 3—12 ta boʻlib joylashadi, rangi sariq yoki sargʻish-yashil. Mevasi dukkak, ingichka, silindrsimon, uz. 6— 18 sm, ichida 6—15 ta urugʻ boʻladi. Urugʻi sariq, yashil va qora; 1000 dona urugʻi vazni 40—80 g. M. issiqsevar, urugʻi 12—15° haroratda 5—7 kunda unib chikali. Maysalari —1°, —2° da nobud boʻladi. M. namsevar oʻsimlik. Urugʻining koʻkarib chiqishi uchun vazni barobarida suv berish kerak. Ayniqsa, shonalash davrida suvni koʻp talab qiladi. Soya joylarda yaxshi rivojlanmaydi. Unumdor oʻtloqi tuprokda yaxshi oʻsadi. Asosan, oʻzidan changlanadi. Oʻzbekistonda doni bahorda ekilgani 85—95, yoz oxirida ekilgani 60—65 kunda yetiladi. Hosil dukkaklarining 75—80% pishganda yigʻiladi. Doni tarkibida 24— 28% oqsil, 46—50% kraxmal, 2—4% moy va vitaminlar bor. M. oziq-ovqatda qoʻllanadi, oson hazm boʻladi, unidan makaron tayyorlashda foydalaniladi. Koʻkati chorvachiliqsa toʻyimli ozuqa, poyasidan silos bostirish mumkin.

Oʻzbekistonda Pobeda 104 (1948-yildan) va Radost (1984-yildan) navlari ekiladi. Sugʻoriladigan yerlarda gektaridan 10—16, angʻizga ekilganida 8—12 s hosil olinadi.

Kasall iklari : fuzarioz, bakterioz, askoxitoz, sariq mozaika; zararkunandalari: chertmakchi qoʻngʻizlar, yalangʻoch shilliq qurt, dala qandalasi.

Halima Otaboyeva.

Mosh Vigna radiata oʻsimligining urugʻidir. Vatani — Hindiston yarimoroli. Moshguruch, moshxoʻrda kabi taomlarning asosiy masalligʻidir.

Manbalar
Urumchi

Urumchi (), — shimoli-g'arbiy Xitoydagi eng katta va tez rivojlanayotgan shahar. Aholisi soni 2,1 milliondan ortiq, Shinjong Uyg'ur Avtonom Rayonining poytaxti. Urumchi dengizdan eng uzoq boʻlgan katta shahardir. Tyanshan tog'larining shimolida joylashgan.Ishlab chiqarishda neft,tekstil va metallurgiya asosiy o'rin egallaydi. Urumchida Xitoydagi eng katta Shamol energiyasi markazi ishlaydi.

Urumchi - Xitoydagi shahar. Sintszyan Uygʻur muxtor rayonining maʼmuriy markazi. Tyanshan togʻlarining shim. Etagida, Urumchi daryosi vodiysidagi vohada. Aholisi 2 mln. kishidan ziyod (2004), asosan, xitoylar. Muhim iktisodiy va madaniy markaz. Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Xitoyni Yevropa mamlakatlari bilan bogʻlaydigan temir yoʻl U. orqali oʻtgan. Toʻqimachilik, oziqovqat, metallurgiya, kimyo, mashinasozlik sanoatlari, sement, qogʻoz korxonalari mavjud. Untlar (Sintszyan universiteti, Islom universiteti), muzey (5—6 ming yillik tarixga ega eksponatlar: Taklamakon choʻli atrofidagi qad. shaharlar xarobalari orasidan topilgan jasadlar va matolar boʻlaklari saqlanadi) bor. Shahar oʻzining kechki bozorlari bilan mashhur. Turizm markazlaridan. Shahar yaqinida toshkoʻmir qazib olinadi.

Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, U. oʻrnida 2500-yil muqaddam turar joylar boʻlgan. Shahar sifatida Taklamakon choʻlining shim.dan oʻtgan savdo yoʻli yoqasida vujudga kelgan. Biroq shaharning siyosiy, harbiy va iqtisodiy ahamiyati 18-asr oʻrtalaridan ortib bordi. 19-asrdan 20-asr oʻrtalarigacha U.ni xitoylar Dixua deb ataganlar. Koʻhna budda ibodatxonasi boʻlgani sababli shaharning Xungmyaozi (Qizil budda ibodatxonasi) degan nomi ham boʻlgan. 1954-yildan shaharning avvalgi nomi boʻlgan U. (moʻgʻul tilida — atrofi oʻralgan dala) uning rasmiy nomi. U.da xukumat va maʼmuriy binolar joylashgan.

Havolalar 
 Urumchining rasmiy sayti 

Xitoy shaharlari
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
18-asrda tashkil etilgan aholi punktlari
Qozon

Qozon () — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi shahar, Tatariston Respublikasining poytaxti, Volga daryosining soʻl qirgʻogʻidag yirik port shahar. Rossiyaning iqtisodiy, siyosiy, ilmiy, madaniy markazlaridan biri. Volga daryosi chap sohilida. Yirik daryo porti. Qozon stansiyasi. Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aeroport bor. Aholisi 1105,3 ming kishi (2002). 5 maʼmuriy tumanga boʻlingan.

Qozonga 1-ming yillik oxirida Qozon daryosining oʻrta oqimida bulgʻorlar asos solgan. 1399-yilda Moskva knyazi Yuriy Dmitriyevich qoʻshinlari tomonidan Qozon vayron qilindi va 30 — 40 yildan soʻng qayta tiklandi. Keyinchalik shahar oʻrnida Kreml qurildi. XV asrdan Oʻrta Volga boʻyining yirik iqtisodiy va savdo markazi, 1438-yildan Qozon xonligining poytaxti. 1552-yilda rus podshosi Ivan Grozniy qoʻshinlari tomonidan bosib olingan. 1708-yil dan Qozon gubernyasi markazi. XIX asrda Qozonda sanoat korxonalari paydo boʻla boshladi. 1804-yilda universitet ochildi. q. 1920—90 yillarda Tatariston ASSR poytaxti.

Mashinasozlik (aviasozlik, motor-sozlik, „Teplokontrol“, vakuum texnikasi ishlab chiqarish birlashmalari; kompressor, elektron-hisoblash texnika mahsulotlari ishlab chiqarish va boshqalar) va metallsozlik, kimyo va neft kimyosi („Kazan-orgsintez“, „Tasma“, kimyo-farmatsevtika korxonalari; sintetik kauchuk, uy-roʻzgʻor kimyosi mahsulotlari va boshqalar), yengil (moʻyna, koʻn-teri mahsulotlari va boshqalar), oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. 11 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet, konservatoriya), 6 teatr (opera va balet teatri va boshqalar), 8 muzey (Tatariston Respublikasi, tasviriy sanʼat, M.Gorkiy nomidagi muzeylar va boshqalar) bor. Shaharda meʼmoriy yodgorliklardan Kreml va yodgorliklar majmuasi (XVI—XVIII asrlar), shu jumladan, Suyumbeka minorasi (XVII—XVIII asr boshlari), Petropavlovsk sobori (XVIII asr, hozirgi sobor binosi — planetariy), Marjoniy masjidi (XVIII asr), gubernator saroyi (XIX asr), qozon universiteti majmuasi (XIX asr, klassitsizm uslubida qurilgan) saqlangan. Qozonda shaharning bunyod etilganiga 1000-yil toʻlganligi munosabati bilan bir yoʻla 5 ming kishi namoz oʻqiydigan toʻrt minorali Qul Sharif jome masjidi oʻz oʻrnida qayta tiklandi. Yevropada eng katta boʻlgan bu masjid 1552-yil Ivan Grozniy Qozonni bosib olgan vaqtda butunlay buzib tashlangan edi.

Qozon Kremli YUNESKO tomonidan Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan (2000). 2005-yil Qozonning 1000-yilligi nishonlandi. Metropoliten ishga tushirildi.

Tarixi 
Volga Bulg'oriyasi chegarasida qal’a sifatida qurilgan. XIII—XIV asrlarda Qozon Oltin Oʻrda tarkibidagi muhim savdo va siyosiy markaz boʻlgan. 1438-yildan boshla Qozon xonligining poytaxtiga aylangan.
Shahar nomining maʼnosi kelib chiqishi haqida turli xil fikrlar bor.

 1408 — yilda Qozon oʻz tanga pullarinin zarb qila boshladi.
 1552 — Ivan Grozniyning yurushidan soʻng Qozon xonligi Rossiya tarkibiga qoʻshib olindi.
 1708 — yildan boshlab Qozon guberniyasining markazi.
 1920 — yilda Tatar ASSR poytaxtiga aylandi.
 1990 — yildan boshlab Tatariston Respublikasining poytaxtiga aylandi.
 2005 — yilda shaharning ming yilligi nishonlashi sababli Qozon metropoliteni ishga tushirildi.

Oltin Oʻrda shaharlari
Panturkiylik

Panturkiylik (Panturkizm, Panturanizm) — madaniy va siyosiy oqim, ideologiya, turkiy xalqlar yashaydigan yurtlarda keng tarqalgan. Panturkiylikning asosiy maqsadi — barcha turkiy yurtlarni birlashtirish, yagona til, yagona yozuv yaratish. XIX asrning boshlarida vujudga kelgan.

Yana qarang 

 Turkiy davlatlar tashkiloti
 Xalqaro Turkiy Madaniyat Tashkiloti

Panturkizm
Turkiy xalqlar
Kampaniya

Kompaniya bilan adashtirmang.
Kampaniya (- "maydon") deb biror maqsadga erishish yoʻlida bajariladigan amaliyotlar toʻplamiga aytiladi. Kampaniyalar turli xil boʻladi, jumladan:
 Saylovoldi kampaniyasi (saylovdagi nomzodlarning saylovoldi dasturlari, reklamalari)
 Harbiy kampaniya (harbiy va ularni qoʻllab-quvvatlovchi siyosiy amaliyotlar)
 Reklama kampaniyasi (keng targʻibot amaliyoti).

Yana qarang 

 Kompaniya