Qora bozor

Qora bozor, yashirin iqtisod yoki yashirin iqtisodiyot — bu noqonuniy bozor yoki bir qator bitimlar boʻlib, u qandaydir noqonuniy jihatga ega yoki institutsional qoidalar toʻplamiga rioya qilmaslik bilan tavsiflanadi. Agar qoida ishlab chiqarish va tarqatish qonun bilan taqiqlangan tovarlar va xizmatlar majmuini belgilasa, qoidaga rioya qilmaslik qora bozor savdosini tashkil etadi, chunki bitimning oʻzi noqonuniy hisoblanadi. Taqiqlangan tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarish yoki tarqatish bilan shugʻullanuvchi tomonlar  aʼzolari hisoblanadi. Masalan, giyohvand moddalarning noqonuniy savdosi, fohishalik (taqiqlangan joylarda), noqonuniy valyuta operatsiyalari va odam savdosi kabilarni misol keltirish mumkin. Daromad soligʻini toʻlashdan boʻyin tovlash bilan bogʻliq soliq kodeksining buzilishi ham yashirin iqtisodiyotga misoldir .

Soliq toʻlashdan boʻyin tovlash yoki qora bozor faoliyatida ishtirok etish noqonuniy boʻlgani uchun ishtirokchilar oʻz xatti-harakatlarini hukumat yoki tartibga soluvchi organdan yashirishga harakat qilishadi. Noqonuniy operatsiyalarda naqd pul eng maqbul ayirboshlash vositasi tanlovidir, chunki naqd pul operatsiyalarini kuzatish oson emas. Qora bozorlarda faoliyat yuritishning umumiy asosiy sabablari kontrabanda savdosi, soliq va qoidalardan qochish, narxlarni nazorat qilish yoki ratsiondan foydalanish kabilardir. Odatda bunday faoliyatning jami aniq nomi bilan ataladi, masalan , „buta goʻshtidagi qora bozor“.

Qora bozor „kulrang“ bozordan farq qiladi, unda tovarlar qonuniy boʻlsa-da, norasmiy, ruxsatsiz yoki original ishlab chiqaruvchi tomonidan moʻljallanmagan yoʻllar orqali taqsimlanadi hamda savdo qonuniy va rasmiy boʻlgan bozor oq bozor deb ataladi.

Qora pul — bu daromadlar va boshqa soliqlar toʻlanmagan va faqat pul yuvishning qandaydir shakllari bilan qonuniylashtirilishi mumkin boʻlgan noqonuniy operatsiyadan tushgan mablagʻlardir. Qora iqtisodiyotning yashirin tabiati tufayli uning hajmi va qamrovini aniqlash imkonsiz.

Tarixi 

Qora bozor boʻyicha adabiyotlar umumiy terminologiyani hali yaratmagan va buning oʻrniga koʻplab sinonimlarni taklif qilgan: yer osti, yashirin, kulrang, soya, norasmiy, noqonuniy, kuzatilmagan, xabar qilinmagan, qayd etilmagan, ikkinchi, parallel va qora kabilardir.

Yagona yashirin iqtisodiyot mavjud emas; ular juda koʻp. Bu yer osti iqtisodiyotlari hamma joyda mavjud boʻlib, ular bozorga yoʻnaltirilgan va markazlashtirilgan rejalashtirilgan davlatlarda mavjud boʻlib, ular rivojlangan yoki rivojlanayotgan boʻladi. Yer osti faoliyati bilan shugʻullanuvchilar ishlab chiqarish va ayirboshlash bilan shugʻullanuvchi rasmiy agentlarni tartibga soluvchi qoidalar, huquqlar, qoidalar va ijro jazolarining institutsional tizimini chetlab oʻtadilar, undan halos boʻlishga harakat qilishadi yoki undan chiqarib tashlanadi. Yer osti faoliyatining turlari ular amal qilmaydigan muayyan institutsional qoidalarga koʻra ajratiladi:

 noqonuniy iqtisodiyot
 hisobot qilinmagan iqtisodiyot
 qayd etilmagan iqtisodiyot
 norasmiy iqtisodiyot

„Noqonuniy iqtisod“ tijoratning qonuniy shakllari doirasini belgilab beruvchi qonun hujjatlarini buzgan holda olib boriladigan iqtisodiy faoliyatdan iborat. Noqonuniy iqtisodiyot ishtirokchilari giyohvand moddalar, qurollar va fohishalik kabi taqiqlangan tovarlar ishlab chiqaradi va xizmatlar koʻrsatadi

„Hisobot qilinmagan iqtisodiyot“ soliq kodeksida kodekslangan tarzda institutsional tarzda oʻrnatilgan fiskal qoidalarni chetlab oʻtadi yoki amal qilmaydi. Hisobot etilmagan iqtisodning umumiy koʻrsatkichi soliq organiga xabar qilinishi kerak boʻlgan, ammo bunday hisobot berilmagan daromad miqdoridir. Hisobot qilinmagan iqtisodiyotning qoʻshimcha koʻrsatkichi bu " soliq boʻshligʻi " deb nomlanadi, bunda fiskal organ tomonidan toʻlanishi kerak boʻlgan soliq tushumlari miqdori va haqiqatda undirilgan soliq tushumlari miqdori oʻrtasidagi farq hisoblanadi. AQShda hisobga kiritilmagan daromad 2 trillion dollarni tashkil etadi bundan „soliq boʻshligʻi“ miqdori450-600 milliard

Narxlash 
Noqonuniy ravishda sotib olingan va/yoki noqonuniy tarzda amalga oshirilgan tovarlar va xizmatlar qonuniy bozor bitimlari narxidan yuqori yoki pastroq ayirboshlanishi mumkin:

 Ular qonuniy bozor narxlaridan arzonroq boʻlishi mumkin. Yetkazib beruvchi ishlab chiqarish xarajatlari va/yoki soliqlarni toʻlashi shart emas. Bu odatda yashirin iqtisodiyotda sodir boʻladi. Jinoyatchilar tovarlarni oʻgʻirlab, qonuniy bozor narxidan pastroq sotadilar, lekin kvitansiya, kafolat va boshqalar yoʻq. Agar biror kishi ish bajarish uchun yollangan boʻlsa va mijoz xarajatlarni hisobdan chiqara olmasa (ayniqsa, uyni taʼmirlash yoki kosmetologik xizmatlar kabi ish uchun keng tarqalgan), mijoz evaziga arzonroq narxni (odatda naqd pulda) talab qilishga moyil boʻlishi mumkin. xizmat koʻrsatuvchi provayderga soliq deklaratsiyasida daromadlar toʻgʻrisida hisobot berishdan qochish imkonini beruvchi kvitansiyani oldindan koʻrsatish.
 Ular qonuniy bozor narxlaridan qimmatroq boʻlishi mumkin. Misol uchun, agar mahsulot sotib olish yoki ishlab chiqarish qiyin boʻlsa, ishlov berish xavfli boʻlsa, qatʼiy ratsionga ega boʻlsa yoki qonuniy ravishda osonlikcha mavjud boʻlmasa. Agar tovarlar almashinuvi davlatning qandaydir sanktsiyalari bilan, masalan, baʼzi dori vositalari bilan noqonuniy boʻlsa, bu sanktsiya natijasida ularning narxi koʻtariladi.

Isteʼmolchi muammolari 

Hatto yer osti bozori pastroq narxlarni taklif qilsa ham, isteʼmolchilar imkon qadar qonuniy bozorda xarid qilish uchun ragʻbatga ega, chunki:

 Ular qonuniy etkazib beruvchilarni afzal koʻrishlari mumkin, chunki ular qatʼiy tartibga solinadi va ular bilan bogʻlanish osonroq. Bundan farqli oʻlaroq, qora bozor sotuvchilari tartibga solinmagan va ular koʻrsatadigan mahsulot(lar) va/yoki xizmat(lar)da xato boʻlgan taqdirda javobgarlikka tortish qiyin;
 Amerika Qoʻshma Shtatlari kabi baʼzi yurisdiktsiyalarda mijozlar bila turib qora iqtisodiyotda, hatto isteʼmolchi sifatida qatnashsa, jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin;
 Ular qora marketingni axloqiy yoqtirmasliklari mumkin;
 Baʼzi yurisdiktsiyalarda (masalan, Angliya va Uels) oʻgʻirlangan tovarlarga ega boʻlgan isteʼmolchilar, agar ular oʻgʻirlanganligini bilmasalar ham, ularni olib ketishadi. Garchi ularning oʻzlari odatda jinoiy javobgarlikka tortilmasalar ham, ular hali ham toʻlagan tovarlarsiz va pullarini qaytarib olish uchun hech qanday imkoniyatga ega emaslar. Bu xavf, ular qonuniy boʻlsa ham, ular yer osti bozoridan boʻlishi mumkin boʻlgan tovarlarni sotib olishdan baʼzilarini toʻxtatib qoʻyishi mumkin (masalan, avtomobil yukxonasi savdosida sotilgan narsalar).

Biroq, baʼzi holatlarda, isteʼmolchilar qora bozor xizmatlaridan foydalanish yaxshiroq degan xulosaga kelishadi, ayniqsa hukumat qoidalari aks holda qonuniy raqobatbardosh xizmat boʻlishiga toʻsqinlik qilganda. Misol uchun, Baltimorda koʻplab isteʼmolchilar noqonuniy taksi taksilarini faol ravishda afzal koʻrishadi, chunki ular qulayroq, qulayroq va adolatli narxga ega.

Sotiladigan tovarlar va xizmatlar 
Yashirin iqtisodiy faoliyatning baʼzi misollari:

Shaxsiy maʼlumot 
Shaxsiy identifikatsiya maʼlumotlari, kredit karta va bank hisobi maʼlumotlari kabi moliyaviy maʼlumotlar va tibbiy maʼlumotlar asosan darknet bozorlarida sotib olinadi va sotiladi. Odamlar oʻgʻirlangan maʼlumotlarning qiymatini ommaga ochiq maʼlumotlar bilan jamlash orqali oshiradi va maʼlumotlari oʻgʻirlangan odamlarga yetkazilishi mumkin boʻlgan zararni koʻpaytirib, foyda olish uchun yana sotadi.

Noqonuniy giyohvand moddalar 

XIX-asr oxiri va XX-asrning boshlaridan boshlab, koʻplab mamlakatlar giyohvand moddalarga qarshi kurashda boʻlgani kabi, baʼzi koʻngilochar dorilarni saqlash yoki ulardan foydalanishni taqiqlashni boshladilar. Shunga qaramay, koʻp odamlar noqonuniy giyohvand moddalarni isteʼmol qilishda davom etmoqdalar va ularni etkazib berish uchun qora bozor mavjud. Huquqni muhofaza qilish organlari ularni ushlab turishga qaratilgan saʼy-harakatlariga qaramay, talab yuqoriligicha qolmoqda, bu uyushgan jinoiy guruhlarga giyohvand moddalarni yetkazib berishda katta foyda keltirmoqda . Birlashgan Millatlar Tashkilotining xabar berishicha, noqonuniy giyohvand moddalarning chakana bozor qiymati 446 milliard dollarni tashkil qiladi.

Huquqni muhofaza qilish organlari noqonuniy giyohvand moddalarning bir qismini ushlab, yuz minglab ulgurji va chakana sotuvchilarni qamoqqa tashlagan boʻlsa-da, bunday dori-darmonlarga boʻlgan juda barqaror talab va yuqori daromadlilik yangi distribyutorlarni chakana narxlarni pasaytirmasdan bozorga kirishga undaydi. Giyohvand moddalarni qonuniylashtirish faollari 1920-yillarda Qoʻshma Shtatlarda noqonuniy giyohvand moddalar savdosi va spirtli ichimliklarni taqiqlash oʻrtasida oʻxshashliklarni keltirib chiqaradi.

Qurollar 

Koʻpgina mamlakatlarning qonun chiqaruvchi organlari qurolga shaxsiy egalik qilishni taqiqlaydi yoki cheklaydi. Ushbu cheklovlar kichik pichoqlardan tortib to oʻqotar qurollargacha, umuman yoki tasnifi boʻyicha boʻlishi mumkin (masalan, kalibrli qurollar, avtomatlar, avtomatlar va portlovchi moddalar). Qora bozor qonuniy ravishda olish mumkin boʻlmagan yoki faqat ruxsatnomalar va toʻlovlar toʻlanganidan keyin qonuniy ravishda olinishi mumkin boʻlgan qurollarga boʻlgan talablarni taʼminlaydi. Bu qurollarni qonuniy ravishda sotib olingan yoki oʻgʻirlangan mamlakatlardan kontrabanda yoʻli bilan olib oʻtish yoki mamlakat ichidagi qurol ishlab chiqaruvchilardan insayderlar yordamida oʻgʻirlash orqali boʻlishi mumkin. Yashirin xoʻjalik oʻqotar qurollarni kontrabanda qilish imkoniga ega boʻlmagan hollarda, ular oʻzlarining oʻqotar qurollarini yasash orqali talablarni qondirishlari mumkin. Bu yoʻlni sotib olishi mumkin boʻlganlar orasida noqonuniy faoliyat uchun foydalanish uchun jinoyatchilar, qurol yigʻuvchilar va boshqa yoʻl bilan oʻz uylarini, oilalarini yoki bizneslarini himoya qilishdan manfaatdor boʻlgan qonunga boʻysunuvchi fuqarolar kiradi.

Angliya va Uelsda ov uchun ishlatiladigan qurollarning ayrim toifalari malakali aholiga tegishli boʻlishi mumkin, lekin mahalliy politsiyada roʻyxatdan oʻtkazilishi va qulflangan kabinetda saqlanishi kerak. Qora bozorda qurol sotib olishlari mumkin boʻlganlar orasida roʻyxatdan oʻtish uchun qonuniy talablardan oʻta olmaydigan odamlar bor — jinoyatchilar yoki ruhiy kasalliklarga chalinganlar.

Noqonuniy kesilgan yogʻoch 
Interpol maʼlumotlariga koʻra, yogʻochni noqonuniy kesish baʼzi mamlakatlardagi giyohvand moddalar ishlab chiqarish sanoati bilan tengdir.

Hayvonlar va hayvonlardan olingan mahsulotlar 
Koʻpgina rivojlanayotgan mamlakatlarda tirik hayvonlar yovvoyi tabiatda tutilib, uy hayvonlari sifatida sotiladi. Yovvoyi hayvonlar, shuningdek, goʻshti, terisi va organlari uchun ovlanadi va oʻldiriladi, ikkinchisi va hayvonlarning boshqa qismlari anʼanaviy tibbiyotda foydalanish uchun sotiladi.

Amerika Qoʻshma Shtatlarining bir qator shtatlarida sutni pasterizatsiya qilishni talab qiluvchi qonunlar xom sut va baʼzan xom sutli pishloqda qora bozorlarni yaratdi, bu bir qator Evropa Ittifoqi mamlakatlarida qonuniy, ammo AQShda 60 kundan kam boʻlsa taqiqlangan.

Spirtli ichimliklar 

Rum-running yoki bootlegging — bu qonun bilan taqiqlangan spirtli ichimliklarni tashish (kontrabanda) boʻlgan noqonuniy biznes. Kontrabanda odatda soliqqa tortish yoki taqiqlovchi qonunlarni chetlab oʻtish uchun amalga oshiriladi. Rom-yugurish atamasi koʻproq suv ustida kontrabandaga nisbatan qoʻllanadi; bootlegging quruqlikdagi kontrabandaga nisbatan qoʻllanadi. PBS tomonidan taqiqlangan hujjatli filmga koʻra, minglab shahar aholisi butun yirik shaharlar va qishloq joylarida oʻzlarining oyoqlarida saqlagan idishlardan spirtli ichimliklarni sotganlarida „bootlegging“ atamasi ommalashgan. „Rum-yugurish“ atamasi, ehtimol , Qoʻshma Shtatlardagi taqiqning boshida (1920-1933 yillarida ) paydo boʻlgan, oʻshanda Bagama orollarining gʻarbiy qismidagi Bimini kemalari Florida shtatiga arzon Karib dengizi romini tashishgan . Rumning arzonligi uni rumchilar uchun kam daromadli mahsulotga aylantirdi va ular Kanada viskisi, fransuz shampani va ingliz jinini Nyu-York va Boston kabi yirik shaharlarga kontrabanda yoʻli bilan olib oʻtishdi, u yerda narxlar yuqori boʻlgan. Aytishlaricha, baʼzi kemalar bir yoʻla 200 ming dollar kontrabanda olib yurgan.

Tamaki

Birlashgan Qirollik 
Birlashgan Qirollik tamaki mahsulotlariga dunyodagi eng yuqori soliqlarga ega va boshqa mamlakatlardan bojsiz olib kirish mumkin boʻlgan tamaki miqdori boʻyicha qatʼiy cheklovlar mavjud, bu esa nisbatan arzon tamaki mahsulotlarini Buyuk Britaniyaga soliq toʻlovchi past mamlakatlardan noqonuniy olib kirishga urinishlarning keng tarqalishiga olib keladi. Bunday kontrabanda harakatlari dam oluvchilarning oʻz bagajlarida nisbatan kichik miqdordagi tamaki mahsulotlarini yashirishidan tortib, uyushgan jinoyatchilikka aloqador yirik korxonalargacha boʻlgan harakatlarni qamrab oladi. Britaniya hukumati bunday noqonuniy importni aniqlash va musodara qilishga, qoʻlga olinganlarni jinoiy javobgarlikka tortishga agressiv harakat qildi. Shunga qaramay, „qora bozorda sigaretaning 27 foizi va oʻzingiz ishlab chiqaradigan tamakining 68 foizi sotib olinadi“ deb xabar berilgan.

Qoʻshma Shtatlar 
Bir yuk mashinasi sigaretni AQShning past soliqli shtatdan yuqori soliqqa tortiladigan shtatiga kontrabanda yoʻli bilan olib oʻtish 2 million dollargacha foyda keltirishi mumkin. AQSh davlat chegaralarini kesib oʻtuvchi transport harakati odatda mamlakatning xalqaro chegaralarida sodir boʻladigan darajada toʻxtatilmagani yoki tekshirilmaganligi sababli, bunday kontrabandani (ayniqsa, davlatlararo savdoga katta toʻsiqlar keltirmasdan) toʻxtatish qiyin. Kam soliq solinadigan davlatlar asosan tamaki ishlab chiqaruvchilari boʻlib, soliqlarni oshirishni istamaganliklari uchun tanqid ostiga olinadi. Shimoliy Karolina oxir-oqibat soliqlarni 20 ta sigaret qutisi uchun 5 sentdan 35 sentgacha oshirishga rozi boʻldi, garchi bu milliy oʻrtacha koʻrsatkichdan ancha past boʻlib qolmoqda.  Janubiy Karolina daʼvoga ergashishni va soliqlarni har bir paket uchun etti sentdan (AQShdagi eng past koʻrsatkich) oshirishdan bosh tortdi.

Biologik organlar 
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) maʼlumotlariga koʻra, organlarning noqonuniy savdosi tijorat operatsiyalari uchun organlar tanadan chiqarilganda sodir boʻladi. JSST ushbu masala boʻyicha oʻz pozitsiyasini „… organlar uchun toʻlov eng kambagʻal va eng zaif guruhlardan nohaq foyda olishi mumkin, altruistik donorlikni buzadi va foyda olish va odam savdosiga olib keladi“ deb taʼkidlaydi. Taqiqlarga qaramay, u taxmin qilingan  2005-yilda organ retsipiyentlarining 5 % tijorat organ transplantatsiyasi bilan shugʻullangan. Tadqiqotlar koʻrsatadi  noqonuniy organlar savdosi koʻpayib borayotgani, soʻnggi hisobot bilan Global Financial Integrity tomonidan noqonuniy organlar savdosi koʻplab mamlakatlarda yiliga 600 milliondan 1,2 milliard dollargacha qilmoqda.

Reketlik 
Raketa — bu muammoni hal qilish uchun firibgarlik yoʻli bilan taklif qilinadigan xizmat, masalan, aslida mavjud boʻlmagan yoki agar raketa mavjud boʻlmasa, mavjud boʻlmagan muammo uchun. Reket oʻtkazish reket deb ataladi. Potentsial muammo, uni hal qilishni taklif qilgan tomon tomonidan yuzaga kelishi mumkin, garchi bu fakt yashirin boʻlsa ham, reket uchun doimiy homiylik qilish niyatida. Arxetip — bu himoya raketasi boʻlib, unda shaxs yoki guruh (masalan, jinoiy guruh) doʻkon egasiga oʻz doʻkonini potentsial zarardan, xuddi shu shaxs yoki guruh etkazilishi mumkin boʻlgan zarardan himoya qilishi mumkinligini bildiradi. tahdid va himoya koʻproq yoki kamroq inkor etilishi mumkin, bu uni toʻgʻridan-toʻgʻri tovlamachilik harakatidan ajratib turadi. Reket koʻpincha uyushgan jinoyatchilik bilan bogʻliq. Bu atama Chikago ish beruvchilar uyushmasi tomonidan 1927-yil iyun oyida Teamsters uyushmasiga uyushgan jinoyatchilikning taʼsiri haqida bayonotda kiritilgan.

Transport provayderlari 
Taksilar, avtobuslar va boshqa transport provayderlari hukumat tomonidan qatʼiy tartibga solingan yoki monopollashtirilgan joylarda, odatda, yomon xizmat koʻrsatiladigan yoki haddan tashqari qimmat jamoalarni transport bilan taʼminlash uchun qora bozor rivojlanadi. Amerika Qoʻshma Shtatlarida baʼzi shaharlar taksi bozoriga medallion tizimi bilan kirishni cheklaydi (taksilar maxsus litsenziya olishlari va uni avtomobildagi medalyonda koʻrsatishlari kerak). Bunday yurisdiktsiyalarning koʻpchiligida medalyonlarni sotish qonuniydir, ammo cheklangan taʼminot va natijada medalyonlarning yuqori narxlari litsenziyasiz avtomashinalar / noqonuniy taksi operatsiyalari bozoriga olib keldi. Masalan, Merilend shtatining Baltimor shahrida xususiy shaxslar shahar aholisi uchun noqonuniy taksi xizmatini taqdim etishlari odatiy hol emas.

Uy-joy ijarasi 
Ijara nazorati mavjud joylarda uy-joy uchun qora bozor boʻlishi mumkin. Misol uchun, Buyuk Britaniyada ijtimoiy uy- joylarni noqonuniy ijaraga berish mavjud, bu yerda ijarachi uyni noqonuniy ravishda yuqori ijaraga ijaraga beradi. Shvetsiyada tartibga solinadigan ijaraga ega boʻlgan ijara shartnomalarini qora bozorda yoki hozirgi ijarachidan yoki baʼzan toʻgʻridan-toʻgʻri mulk egasidan sotib olish mumkin. Ixtisoslashgan qora bozor dilerlari mulk egalariga bunday operatsiyalarda yordam beradi.

Qalbaki dori-darmonlar, asosiy samolyotlar va avtomobil qismlari 
Dori-darmonlar va asosiy samolyotlar va avtomobil qismlari (masalan, tormozlar, motor qismlari va boshqalar) katta miqyosda qalbakilashtiriladi.

Mualliflik huquqi bilan himoyalangan ommaviy axborot vositalari 
Mualliflik huquqi qonunlari kam taʼminlangan mamlakatlarda, xususan, Osiyo va Lotin Amerikasida koʻcha sotuvchilari koʻpincha filmlar, musiqa kompakt disklari va videooʻyinlar kabi kompyuter dasturlari nusxalarini, hatto baʼzan nomi rasmiy nashr etilishidan oldin ham sotadilar. Bir necha yuz dollarga ega boʻlgan aniq soxta sotuvchi asl nusxaga raqamli oʻxshash boʻlgan nusxalarini sifatini yoʻqotmasdan yaratishi mumkin; isteʼmolchi DVD va CD yozuvchilaridagi yangiliklar va nusxa koʻchirishdan himoya qilish texnologiyasining aksariyat shakllari uchun Internetda yoriqlarning keng tarqalganligi buni arzon va oson qiladi.

Mualliflik huquqi egalari va mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonunlarning boshqa tarafdorlari bu hodisani sud orqali toʻxtatish qiyin deb topdilar, chunki operatsiyalar tarqatilgan va keng tarqalgan.  milliy chegaralarni va shu tariqa huquqiy tizimlarni kesib oʻtish. Raqamli maʼlumotlar sifatini yoʻqotmasdan qayta-qayta koʻpaytirilishi va elektron shaklda kam yoki hech qanday xarajatsiz uzatilishi mumkinligi sababli, ommaviy axborot vositalarining samarali er osti bozor qiymati nolga teng boʻlib, uni er osti iqtisodiy faoliyatning deyarli barcha shakllaridan ajratib turadi. Mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonunni qo‘llashga hukumatlar ham, umuman olganda ham jamoatchilik eʼtiboridan chetda qolayotgan keng ko‘lamli befarqlik muammoni yanada kuchaytirmoqda. Koʻpchilik uchun mashina oʻgʻirlash jinoyat sifatida koʻriladi, lekin musiqa yoki oʻyinning ruxsatsiz nusxalarini olish emas. Bundan tashqari, hamma ham mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonunlarga qoʻshilmaydi, chunki ular raqobatni adolatsiz ravishda jinoyat deb hisoblaydi, bu mualliflik huquqi egasiga tegishli sohalarni samarali monopollashtirishga imkon beradi. Mualliflik huquqi egalari, shuningdek, tanlangan populyatsiyalarni narx va mavjudlik nuqtai nazaridan kamsitish uchun mintaqaviy kodlashdan foydalanishlari mumkin.

Avtomobil oʻgʻirlash bilan solishtirish, garchi keng tarqalgan boʻlsa ham, haqiqatan ham oʻxshash emas. Avtomobilni oʻgʻirlash, mulk huquqi ikkinchi shaxsga oʻtgan holda egasidan olib tashlanishiga olib keladi. Ommaviy axborot vositalarini qaroqchilik — bu takrorlash jinoyati boʻlib, hech qanday jismoniy mulk oʻgʻirlanmaydi. Mualliflik huquqining buzilishi toʻgʻrisidagi qonun, lenta yoki diskka koʻchirilgan " mikstaplar " va boshqa shunga oʻxshash materiallarni noqonuniy deb hisoblashgacha boradi. Mualliflik huquqi egalari odatda oʻgʻirlik harakatini qaroqchilarga oʻtkazib yuborilgan foyda deb tasdiqlaydilar. Biroq, bu, agar fayl almashish yoki boshqa vositalar orqali mavjud boʻlmaganida, qaroqchilar mualliflik huquqi bilan himoyalangan materialni sotib olgan boʻlardi, degan asossiz taxminni keltirib chiqaradi. Mualliflik huquqi egalari, shuningdek, oʻzlarining mualliflik huquqi bilan himoyalangan materiallarini yaratishda ishlaganliklarini va oʻz ishlari uchun tovon olishni xohlashlarini aytishadi. Rassomlar va boshqa ijodkorlarga oʻz ishlari uchun kompensatsiya toʻlash uchun mualliflik huquqidan boshqa tizim topilmadi,  va koʻplab rassomlarning muqobil daromad manbai yoki boshqa ishi yoʻq. Koʻpgina rassomlar va kino prodyuserlari ommaviy axborot vositalarini tarqatishda qaroqchilik rolini qabul qildilar. Fayl almashish orqali materialning tarqalishi sanʼatkorlar uchun reklama manbai boʻlib, ijrochini jonli koʻrishga moyil boʻlishi mumkin boʻlgan muxlislar bazasini yaratadi (jonli ijrolar muvaffaqiyatli ijrochilarning daromadlarining asosiy qismini tashkil qiladi, lekin hamma ham rassomlar emas. jonli ijrolar qilishlari mumkin, masalan, fotograflar odatda faqat bitta daromad manbaiga ega: ularning fotosuratlarini litsenziyalash).

Valyuta 
Pulning oʻzi qora bozorda sotiladi. Bu bir yoki bir nechta sabablarga koʻra sodir boʻlishi mumkin:

 Hukumat mahalliy valyutani oʻzboshimchalik darajasida uning haqiqiy bozor qiymatini aks ettirmaydigan boshqa valyutaga oʻrnatadi („qoziqlar“).
 Hukumat oʻz fuqarolariga koʻp yoki biron bir xorijiy valyutaga egalik qilishni qiyinlashtiradi yoki noqonuniy qiladi.
 Hukumat mahalliy valyutani boshqa valyutalar bilan bir yoʻnalishda yoki har ikkalasida ayirboshlash uchun soliq oladi (masalan, chet elliklar mahalliy valyutani sotib olish uchun soliqqa tortiladi yoki rezidentlardan chet el valyutasini sotib olish uchun soliq olinadi).
 Pul birligi qalbaki .
 Valyuta noqonuniy yoʻl bilan olingan va pulni ishlatishdan oldin uni yuvish kerak.

Hukumat oʻz valyutasini boshqa valyutalar, masalan, AQSh dollari bilan almashish kursini rasman belgilashi mumkin. Buni qilganda, qoziq mahalliy valyutani, agar u suzuvchi valyuta boʻlsa, uning bozor qiymatiga nisbatan haddan tashqari oshirib yuborishi mumkin. „Qattiqroq“ valyutaga ega boʻlganlar, masalan, chet el ishchilari, qora bozordan mahalliy valyutani rasmiy ravishda olish mumkin boʻlgandan koʻra yaxshiroq kurslarda sotib olishlari mumkin.

Moliyaviy beqarorlik va inflyatsiya sharoitida fuqarolar chet el valyutasini milliy valyutaga almashtirishlari mumkin. AQSh dollari nisbatan barqaror va xavfsiz valyuta sifatida qaraladi va koʻpincha chet elda ikkinchi valyuta sifatida ishlatiladi. 2012-yilda 340 milliard dollar, yaʼni butun AQSh valyutasining taxminan 37 foizi chet elda muomalada boʻlgan deb hisoblangan. most recent Xorijda saqlanayotgan valyuta koʻrsatadiki, hozirda AQSh valyutasining atigi 25 foizi xorijda saqlanadi. AQSh valyutasini mahalliy valyutaga keng miqyosda almashtirish de-fakto dollarizatsiya deb ataladi va Kambodja kabi oʻtish davri mamlakatlarida va baʼzi Lotin Amerikasi mamlakatlarida kuzatilgan. Ekvador kabi baʼzi davlatlar oʻzlarining milliy valyutalaridan voz kechdilar va hozirda AQSh dollaridan foydalanmoqdalar, asosan shu sababli, de-yure dollarizatsiya deb nomlanuvchi jarayon. (Shuningdek, 1970 va 1980-yillardagi Gana sedisi misoliga qarang.)

Mahalliy fuqarolar uchun chet el valyutasini olish qiyin yoki noqonuniy boʻlsa, ular uni olish uchun mukofot toʻlaydilar. AQSh valyutasi nisbatan barqaror qiymat ombori sifatida qaraladi va u qogʻoz iz qoldirmaydi,  u AQShda ham, xorijda ham noqonuniy operatsiyalar uchun ham, hisobot etilmagan daromadlar uchun ham qulay ayirboshlash vositasidir.

Yaqinda bitkoin kabi kriptovalyutalar qora bozor operatsiyalarida ayirboshlash vositasi sifatida ishlatilgan. Kriptovalyutalar baʼzan their anonymous nature tufayli markazlashtirilgan valyutaga nisbatan afzalroqdir va ularning internet orqali savdo qilish qobiliyati.

Yoqilgʻi 
Yevropa Ittifoqida biror shaxs yoki korxonaning Yevropa Ittifoqining bir davlatida boshqa davlatda o‘z ehtiyojlari uchun yoqilg‘i sotib olishi noqonuniy emas, lekin boshqa tovarlarda bo‘lgani kabi, soliq odatda yakuniy mijoz tomonidan sotib olingan joyda to‘lanadi. . 

Irlandiya Respublikasi va Shimoliy Irlandiya oʻrtasida tez-tez benzin va dizelda qora bozor mavjud edi. Kontrabanda yoʻnalishi soliqlarning oʻzgarishiga va evro va funt sterling kursiga qarab oʻzgarishi mumkin; Haqiqatan ham, baʼzida dizel yoqilgʻisi bir yoʻnalishda, benzin esa boshqa yoʻnalishda noqonuniy olib oʻtiladi. 

Baʼzi mamlakatlarda qishloq xoʻjaligi yoki maishiy maqsadlarda foydalanish uchun moʻljallangan dizel yoqilgʻisi boshqa transport vositalariga nisbatan ancha past stavkada soliqqa tortiladi. Bu boʻyalgan yoqilgʻi sifatida tanilgan, chunki rangli boʻyoq qoʻshiladi, shuning uchun uni boshqa transport vositalarida ishlatilsa aniqlash mumkin (masalan, Buyuk Britaniyada qizil boʻyoq, Irlandiyada yashil boʻyoq). Shunga qaramay, tejamkorlik qishloq xoʻjaligi dizelida qora bozorni yaratish uchun etarlicha jozibador. 2007-yilda 350 million funt sterling gained in profit olinmagani taxmin qilingan edi buning natijasida, Buyuk Britaniyada.

Hindiston va Nepal kabi mamlakatlarda yoqilgʻi narxi hukumat tomonidan belgilanadi va yoqilgʻini belgilangan narxdan ortiq sotish noqonuniy hisoblanadi. Nepaldagi benzin inqirozi davrida, ayniqsa, ommaviy benzin taqchilligi davrida yoqilgʻida qora marketing keng tarqalgan. Baʼzida odamlar yonilgʻi olish uchun soatlab yoki hatto tunda navbatga turishardi. Benzin nasoslari operatorlari yoqilgʻini yigʻib, qora bozorchilarga sotishga majbur boʻlgan. 2015-yilgi Nepal blokadasi paytida avtomobil/pishirish yoqilgʻisida qora marketing keng tarqaldi. Bu iqtisodiy blokada yumshatib, benzin importi tiklanganidan keyin ham odamlar yoqilg‘ini ko‘ngildagidek olmay, qora bozorga o‘tishdi.

Uyushgan jinoyatchilik 
Qora bozor bilan shugʻullanuvchi odamlar oʻz bizneslarini qonuniy boʻlgan oldingi biznes orqasida yashiringan holda yuritishlari mumkin.

Koʻpincha noqonuniy mahsulotlarning ayrim turlari bir- traded against one another geografik joylashuviga qarab .

Sabablari

Urushlar 
Qora bozorlar urush paytida gullab-yashnaydi. Umumiy urush yoki boshqa keng koʻlamli, kengaytirilgan urushlarda qatnashayotgan davlatlar koʻpincha oziq-ovqat, benzin, kauchuk, metall va boshqalar kabi urush harakatlari uchun zarur boʻlgan muhim resurslardan foydalanishga cheklovlar qoʻyadi, odatda ratsion orqali. Keyin qora bozor ratsionli tovarlarni oʻta yuqori narxlarda etkazib berish uchun rivojlanadi. Ikkinchi jahon urushi davrida koʻplab mamlakatlarda qoʻllangan ratsion va narxlarni nazorat qilish qora bozorning keng tarqalishini ragʻbatlantirdi. Urush davridagi qora bozor goʻshtining manbalaridan biri fermerlarning oziq-ovqat vazirligiga uy hayvonlari tugʻilishini haqiqatda sodir boʻlganidan kamroq deb eʼlon qilishlari edi. Britaniyadagi yana bir narsa AQShdan kelgan taʼminot boʻlib, faqat AQSh armiyasining Britaniya eridagi bazalarida foydalanish uchun moʻljallangan, ammo mahalliy Britaniya qora bozoriga oqib tushgan.

Misol uchun, 1945-yil 17-fevralda Buyuk Britaniya parlamentida aʼzolar „ Sharqiy Angliyaning butun kurka ishlab chiqarishi qora bozorga oʻtdi“ va „qora bozor uchun taʼqiblar [qora bozorga] urinish kabi edi“ dedi. jangovar kemada sizib chiqishni toʻxtating" va aytilishicha, bunday oziq-ovqatlarning rasmiy narxlari shunchalik past boʻlganki, ularning ishlab chiqaruvchilari koʻpincha oʻz mahsulotlarini qora bozorda qimmatroq narxlarda sotishgan; shunday yoʻnalishlardan biri (Norfolk shtatidagi Diss shahridagi bozorda ishlaydi) jamoat aʼzolariga tirik parranda goʻshti sotish edi; har bir xaridor koʻpaytirish uchun qushlarni sotib olishini vaʼda qilgan vaʼda qogʻozga imzo chekardi, lekin keyin ularni ovqat uchun uyiga olib boradi.

Vetnam urushi paytida amerikalik askarlar harbiy toʻlov sertifikatlarini xizmatkorlik xizmati va jinsiy oʻyin-kulgi uchun sarflaydilar.  Bundan tashqari, agar Vetnam fuqarosi olish qiyin boʻlgan narsani xohlasa, uni oylik ratsion kartasi boʻlgan va shuning uchun harbiy doʻkonlarga kirish imkoniga ega boʻlgan askarlardan biridan ikki baravar qimmatga sotib olardi.  Tranzaktsiyalar amalga ran through mahalliy aholiga xizmatkorlar. Garchi bu harakatlar noqonuniy boʻlsa-da, faqat ochiqchasiga yoki yirik qora bozorchilar harbiylar tomonidan javobgarlikka tortildi.

Qonunlar va qoidalar 
Qora bozorni yaratadigan yangi tartibga solishning klassik namunasi spirtli ichimliklarni taqiqlashdir . Bunday qonun yoʻqolsa, qora bozor ham yoʻqoladi. Marixuanani qonuniylashtirish uchun dalillardan biri qora bozorni yoʻq qilishdir, natijada bu iqtisodiyotda soliqlar hukumatga toʻla miqdorda toʻlanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar

Qoʻshimcha oʻqish 

 
 
 
 Frey, B. S., and Schneider, F. (2015). Informal and Underground Economics. In: James D. Wright (ed.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, 2nd edition, Vol. 12. Oxford: Elsevier, pp. 50–55.

Havolalar 

 Havocscope Black Markets — Qora bozor faoliyati boʻyicha maʼlumotlar bazasi va statistikasi
 2000 yil mart oyida Fransiya parlamentining fransuz deputatlari Vinsent Peillon va Arno Montebourg tomonidan Yevropada moliyaviy jinoiy faoliyat va pul yuvishni nazorat qilish va bostirish boʻyicha toʻsiqlar toʻgʻrisidagi rasmiy hisoboti, uchinchi boʻlim „Lyuksemburgning moliyaviy sektorga siyosiy qaramligi: Clearstream ishi“. (bet. PDF versiyasida 83-111)
 Siyosat tahlili milliy markazidan yashirin iqtisodiyot (1998)
 Er osti iqtisodiyoti: uning hajmi va taʼsirining global dalillari (1997)
 Qora bozorning taklif va taklifdan foydalanish taʼsiri 

CS1 errors: missing periodical
Jinoyat
Soliqlar