yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Bosqinchilik

Bosqinchilik 1) ijtimoiy xavfli, oʻta ogʻir jinoyat, oʻzganing molmulkini talash maqsadida oshkora hujum qilish. Oʻzbekistonda Bosqinchilik jinoyati jabrlanuvchiga zoʻrlik ishlatib yoxud unga zoʻrlik qilish bilan qoʻrqitib sodir etilgan boʻlsa, jinoyatchi molmulki musodara etilib, 5 yildan 8 yilgacha ozodlikdan mahrum qilinadi (OʻzR JK 164modda). Boqinchoning xavflilik darajasiga qarab, jazoning yana ham ogʻir turlari belgilangan. Masalan, Bosqinchilik juda koʻp miqdordagi mulk talontaroji bilan bogliq holda oʻta xavfli residivist yoki uyushgan guruh tomonidan sodir etilsa, jinoyatchilar molmulki musodara qilinadi va ularga 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum etish haqida jazo belgilanadi; 2) hozirgi xalqaro huquqdagi tushuncha (qarang Agressiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Jinoyatchilik
Jinoyat huquqi
Bosqoq

Bosqoq (turkiycha — bosuvchi, ezuvchi) — moʻgʻul xoni tomonidan qaram mamlakatlarga maxsus yorliq bilan yuborilgan amaldor, noyib.

Moʻgʻul tilidagi darugʻachi (dorugʻa) va forscha shihna turkiylarning “bosqoq” atamasi bilan bogʻliq boʻlib, u bilan bir xil maʼnoda qoʻllangan.

Bosqoq oʻz maʼmuriy mavqeiga koʻra bek va lashkarboshilardan yuqori turgan. Plano Karpinining aytishicha, bosib olingan yerlardagi moʻgʻul boshliqlari bosqoqlar deb atalgan. Bosqoqqa maxsus harbiy otryad va turli mayda amaldorlar biriktirilgan boʻlib, uning vazifasi mahalliy hokimiyat faoliyatini nazorat qilish, soliq va oʻlpon yigʻish, tub aholini roʻyxatga olishdan iborat boʻlgan. Bosqoqlar soliq va oʻlpon yigʻishda benihoyat shafqatsizlik qilganlari boisidan mustamlaka mamlakatlarda tez-tez qoʻzgʻolonlar sodir boʻlib turgan. Xususan 1262-yilda Suzdal, Yaroslavl va Rostovda soliq toʻlashga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarilgan. 1327-yilda esa Tver qoʻzgʻoloni boʻlib oʻtgan. Keyinchalik bosqoqlar Oltin Oʻrdada elchilariga aylanishdi. Bosqoqlik XIII asrning oʻrtalarida Eron va Rusda ham joriy etilgan. Moʻgʻul xonlari XIV asrning boshlarida mazlum xalqlar kurashining kuchayishi munosabati bilan Bosqoqlikni bekor qilib, soliq va oʻlpon yigʻishni mahalliy hokimiyatga topshirishga majbur boʻlishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqunchoq

Bosqunchoq — RF Astraxon viloyatidagi tuzi tagiga choʻkib turadigan shoʻr koʻl. Volga daryosidan 50 km sharqda. Katta Bogdo togʻi yaqinida. Maydoni 106 km². B. okean sathidan 19,5 m past. B. oʻrni tektonik yul bilan paydo bulgan. Koʻlga koʻpdan koʻp shoʻr buloqlar va jilgʻalar quyiladi. B.dan tuz qazib olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yevropa
Rossiya koʻllari
Botallo yoʻli

Botallo yoʻli (16-asr italyan vrachi L. Botallo nomidan) (ductus Botallo), arterial yoʻl — quruqlikda yashovchi umurtqalilar embrionida oʻpka arteriyasini orqa aortasi bilan bogʻlaydigan 6arterial yoyning yuqori bulimi. Yurakning oʻng qorinchasi (yoki bir butun qorinchaning oʻng boʻlagi)dan kelgan qonning kupi hali takomil etmagan kichik qon aylanish doirasidan oʻtmay, Botallo yoʻli orqali aortaga boradi. Koʻpchilik hayvonlar tugʻilganidan keyin bu yoʻl berkilib, boylamga aylanib ketadi.

Odamlarda Botallo yoʻli homilaning oʻpka arteriyasini aorta bilan bogʻlaydi. Ona krrnidagi embrion taraqqiyoti davrida bolaning oʻsishi uchun zarur boʻlgan oziq moddalar, kislorod ona qoni orqali homilaga boradi. Onadan keladigan >d kislorodli qonning bir qismi yurakt ning oʻng boʻlmasiga quyilib, koʻp qis| mi ovalsimon teshik orqali chap boʻlmaI chaga, qolgan qismi oʻng qorinchaga, undan oʻpka arteriyasiga oʻtadi. Lekin homilada oʻpka hali ishlamasligi tufayli oʻpka arteriyasidagi qon yurakning embrion rivojlanishida paydo boʻlgan arteriya yoʻli orqali aortaga quyilib tanaga tarqaladi. Bola tugʻilishi bilan mustaqil qon aylanish boshlanib, kislorod almashishi oʻpka orqali bajariladi, natijada arteriya yoʻli puchayib, biriktiruvchi toʻqimali boylamga aylanadi. Baʼzan Botallo yoʻli berkilmay qolib, qon aylanishi keskin buziladi (qarang Yurak porogi), bunday hollarda albatta jarroxlik usuli qoʻllanadi.

Manbalar
Botanika sanatoriysi

Botanika sanatoriysi — balneologik kurort. Toshkent shahridan 30 km uzoqlikda. Chatqol togʻi etaklarida, Chirchiq shahridan 15 km masofada, dengiz sathidan 570 m balandlikda joylashgan. Maydoni 19,7 ga. Sanatoriy hududida dastlab temir yoʻl xodimlari uchun dam olish uyi (1942-yil gacha), harbiy gospital (1942-46), mavsumiy (1947-56) va yil boʻyi ishlaydigan (1956—66) dam olish uyi boʻlgan, 1966-yildan markaziy va periferik nerv sistemasi hamda hazm aʼzolari kasalliklari bilan ogʻrigan kishilar davolanadigan sanatoriyga aylantirilgan. Sanatoriy yaxshi koʻkalamzorlashtirilgan, yaqinidan Boʻzsuv oqib oʻtadi. Iqlimi kontinental: qishi yumshoq, yozi issiq, yanvar ning oʻrtacha temperaturasi — G, iyulniki +26°, nisbiy namlik 50%, quyoshli kunlar davomiyligi yiliga 2700 soat. Sanatoriydagi termal xloridgidrokarbonatnatriyli mineral suvdan ichish, vannalar uchun, ichaklarni chayish, meʼdani yuvish maqsadida, Jizzax viloyati Zomin tumani "Baliqli koʻl"dan olib kelinadigan balchiqsan esa chaplash (applikatsiya) va galvanik balchiq koʻrinishida foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, refleksoterapiya, davo fizkulturasi, massaj, issiq (parafin va ozokerit) hamda lazer bilan davolash usullari ham qoʻllanadi.

526 oʻringa moʻljallangan yotoq korpuslari (bir va ikki oʻrinli), yozgi va qishki klub, kutubxona, sport maydonchalari mavjud, Bolalar va onalari uchun yil davomida ishlaydigan 68 oʻrinli boʻlim ham bor (1990-yildan).

Yana qarang 

 Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti

Manbalar
Walther Bothe

Walther Wilhelm Georg Bothe () (8-yanvar 1891, Oraniyenburg, Berlin yaqinida — 8-fevral 1957, Geydelberg, Germaniya) — nemis fizigi. Max Planck shogirdi. Moye tushishlar usuli muallifi (1924); uni kosmik nurlarni tadqiq qilishga tadbiq qiddi. Bothe va X. Geyger elektronlarda qattiq unurlar tarqalganda energiyaning saqlanish qonuni bajarilishini isbotlashdi (1925). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1954).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Nemis fiziklari
1891-yilda tugʻilganlar
8-yanvarda tugʻilganlar
1957-yilda vafot etganlar
8-fevralda vafot etganlar
Roald Botirov

Roald (Ravil) Ismoiloshch Botirov (1931.4.4, Astraxon) — kinorejissyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1952). Buxoroteatrida bosh rejissyor (195259). Teatrda 20 ga yaqin spektakl qoʻygan: "Momaqaldiroq", "Oqpadar", "Tohir va Zuhra", "Oltin koʻl" va boshqa Shuningdek, Namangan teatrida "Revizor", Hamza teatrida "Vassa Jeleznova" spektakllarini qoʻygan. 1959—90 yillar "Oʻzbekfilm"da rejissyor 1990-yildan oʻzi tashkil etgan "Inson" kinostudiyasining badiiy rahbari. Mashhur filmlari: "Dorbozlar", "26otilmasin", "41yil olmalari", "Seni kutamiz, yigit", "Unutilmagan qoʻshiq", "Muhabbat va nafrat" (Yugoslaviya bilan hamkorliqda), "Mana oʻsha yigit qaytib keldi", "Leytenant Nekrasovning xatosi", "Ikkinchi davra" va boshqa Obrazli tasvir, musiqa, kadr va kadr ortida yangraydigan badiiy matnni aktyor oʻyini bilan bogʻlash, film qahramonlarining harakterini ochib berish, xalqlarning maʼnaviy birligini kuylash B. ijodiga xos. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotining laureata (1986).

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Oʻzbekistonlik ssenariychilar
O‘zbekiston kinorejissyorlari
1931-yilda tugʻilganlar
4-aprelda tugʻilganlar
Botiq

Botiq — quruqlikda yer yuzasining, shuningdek okean va dengizlar tubining atrofga nisbatan ancha pastga botgan joylari. Tubi koʻpincha tekis, chuqurligi har xil boʻladi. Botiq koʻproq tektonik yoʻl bilan vujudga keladi. Shakli odatda, yumaloq, oval hamda uzunchoq boʻladi. Diametri yoki uzunligi oʻn va yuzlarcha km ga yetadi (Fargʻona, Sariqamish, Borsakelmas botiqlari). botiq soʻzi soylik, depressiya, bukilmalar terminlarining sinonimi sifatida ishlatiladi. Tinch okeanda Mariana (11022 m), Tonga (10882 m) botiqlari bor. botiq ilgari choʻkma deb yuritilgan. botiq atamasi Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida qayd qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Geografik terminlar
Botmon

Botmon (arab.) – ogʻirlik oʻlchov birligi. Yaqin va Oʻrta Sharqmamlakatlari (Arabiston, Misr, Suriya, Iroq, Eron, Turkiya, Hindiston) da, shuningdek Oʻrta Osiyoda qoʻllanib kelingan. Shariatga koʻra, botmon (manni sharʼiy) asosan 0,832 kg ni tashkil qilgan, lekin turli mamlakatlar va turli davrlarda uning mezoni har xil boʻlgan. Oʻrta Osiyoda ham botmonning vazni oʻzgarib turgan. Maye, XIX asrda Xorazmda botmon 20,16 kg dan 40,95 kg gacha, Buxoro va Samarqandda asosan 8 pud (131,044 kg), Fargʻonada 8—10 pud (131,044—163,805 kg) boʻlgan. Bu oʻlchov paxta va mevalarni oʻlchashda qoʻllangan. 1884-yil maʼlumotlariga koʻra, Qoʻqonda 1 botmon 10 pudga, yaʼni 163,805 kg ga teng boʻlib, donlarni ulchashda qoʻllangan. Toshkent va Chimkentda 1 botmon 10,5 pud (171,995 kg) boʻlgan. Oʻrta Osiyoning koʻp joylarida botmon yer sathini oʻlchash birligi sifatida ham qoʻllanilib, 1 botmon yer deganda 1 botmon don ekiladigan maydon tushunilgan. Masalan, Samarqandda 1 botmon (8 pud) bugʻdoy 1,63881 ga yerga sepilganligi sababli, shunday kattalikdagi yer bir botmon deb atalgan. Hozirgi vaqtda botmon taxminan bir gektarga teng sath oʻlchov birligi hisoblanadi. Baʼzi Sharq mamlakatlarida botmondan ogʻirlik oʻlchov birligi sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

Oʻlchov birliklari
Mann

Mann —

1) qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati Xorazmda 15-asrgacha 1M. 3 qadok, yaʼni 1,255 kg, 17-asrda 10 va 12 qadoqqa teng boʻlgan. 19-asr oʻrtalaridan asosan, 1M.=48 qadoq =480,409512 kg =19,657 kg bulgan. Buxoroda 1671-yil 1M =5120 misqol =25,6 kg boʻlgan (1 misqol = 5g). Buxoro "katta ogʻirligi"da 1M = 25600 misqol = 128 kg. 1723-yil maʼlumotlariga koʻra, Qarshida 1M = 10 qadoq = 4,095 kg, Samarqandda 1M = 20 kg ga teng boʻlgan. Toshkentda M. oʻrnida koʻproq botmon ishlatilgan: 1 Toshkent botmoni, asosan, 10,5 pud = 171,995 kg boʻlgan. Hindistonda 14-asrda 1M = 12,832 kg, Boburiylar davrida M.ning bir necha turlari boʻlgan. Shulardan Akbarshoh M.i, yaʼni Akbariy Mann 25,156 kg ga teng boʻlgan;

2) qad. yuza ulchov birligi, mamlakatimiz xududida ekin maydonlarini ulchashda qoʻllangan; qiymatlari ham har xil. Amalda "katta ogʻirlik M." guruhi yer maydonini oʻlchashda koʻproq qoʻllangan. Toʻppi M.idagi (boshqacha nomi — mani taki) donning ogʻirligi 4,32 kg boʻlgan (14-a; Buxoro). Demak, toʻppi M.i 4,32 kg don ekilgan maydonni ifodalagan. Katta ogʻirlik Mann Samarqandda (15—16-asrlar.) 20 kg ga, Buxoroda (19-asr) 1M = 2 tanob boʻlgan. Xorazmda esa 1 tanob yerga 5 botmon bugʻdoy (1 botmon = 20 kg) ekilgan.

Ogʻirlik oʻlchovi M.ining qiymatlari har xil boʻlgani uchun ularga mos keladigan maydonlar ham har xil boʻlgan.

Manbalar 

Oʻlchov birliklari
Botniya qoʻltigʻi

Botniya qoʻltigʻi – Boltiq dengizining shimoliy qismi, Shvesiya va Finlandiya oraligʻida. Maydoni 117 ming km². Uzunligi 668 km, eni 240 km gacha. Eng chuqur joyi shimolda 112 m, janubda 290 m. Gidrologik rejimi dengiznikiga oʻxshash. Suvining shoʻrligi shim.da 2—3‰, jan.da 5‰ gacha. Oktabr—iyun oylarida muzlaydi. Botniya qoʻltigʻiga kiraverishda Aland o.lari joylashgan. Asosiy portlari: Vasa, Oulu (Uleaborg), Pori (Finlandiya); Luleo, Sundsvall (Shvesiya).

Manbalar 

Qoʻltiqlar
Botrik toʻpgul

Botrik toʻpgul (yunoncha botrys — shingil, shoda) — monopodial (oddiy) shoxlanadigan toʻpgul. Gullari pastdan yuqori tomonga navbat bilan ochiladi. Dastlab poyaning pastki tomonidagi, soʻngra poyaning eng uchida joylashgan gullar ochiladi. Gul oʻqining oʻsishi uzoq davom etadi. Botrik toʻpgul oddiy (shingil, boshoq, soʻta, soyabon, kallakcha, shoda, savatcha) va murakkab (murakkab boshoq, soyabon, murakkab qalqon) boʻladi. Botrik toʻpgul ning aksi simoz toʻpguldir.

Manbalar
Botriomikoma

Botriomikoma (yunoncha botrys shingil, mykes — zamburugʻ, oma — oʻsma), piogen granulyoma — teri yoki shilliq qavatdan shingilga oʻxshab osilib turadigan oʻsmtasimon tuzilma; xavfsiz oʻsmta, yumshoq, tez qonaydi, qizgʻishjigarrang. Terining shikastlanishi, tirnalishi, unga biror narsa yoki yiring paydo qiluvchi mikroblar tushishi sabab boʻladi. Koʻproq qoʻl barmoqlarida, yuz sohasida uchraydi. Jarrohlik yoʻli bilan davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botu

Botu (taxallusi; asl ismi Mahmud Hodiyev) (1904.15.5, Toshkent – 1938.9.5) – shoir, jurnalist. Rustuzem maktabi (1914–17), oʻqituvchilar tayyorlash kursi (1918–20), Moskva davlat unversitetining iqtisod fakulteti (1921 – 27) da oʻqigan. „Fargʻona“ gazetasida, „Alanga“ jurnalida bosh muharrir, ayni vaqtda Oʻzbekiston xalq maorifi komissari oʻrinbosari boʻlib ishladi (1928– 30). Dastlabki sheʼrlarida Munavvar qori singari milliy istiqlolchilar taʼsiri seziladi. „Umid uchqunlari“ (1925), „Toʻlqin tovushlari“ (1929) toʻplamlari nashr etiladi. U yangi tuzumga chin dildan ishongan, xalqqa haqiqiy tenglik, ozodlik, baxtsaodat beradi, deb umid qilgan. Shu maʼnoda yangilikni, yoshlikni, xotin-qizlar ozodligini kuyladi. Botu „Yangi qishloq“ (1928), „Hoshimjon“, „Tursun“ (1929), shuningdek bolalarga bagʻishlangan hikoyalari („Bolalar yolgʻoni“, „Mening kitobim“ va boshqalar)da yangi ijtimoiy munosabatlar hamda bolalar dunyosi ruhiyatini tasvirladi.

Botu oʻzbekarab alifbosini lotin grafikasi asosidagi alifboga almashtirish tashabbuskorlaridan boʻlgan (1920). Tilshunoslik va adabiyotshunoslik masalalariga oid bir qator maqolalar muallifi. Botu 1930-yilda nohaq ayblanib, qamoqqa olindi va qatagʻon qurboni boʻldi. Toshkent koʻchalaridan biriga va maktabga Botu nomi qoʻyilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Yoz kuni: sheʼrlar, dostonlar, hikoya va maqolalar, T., 1980.
 Sharipov B., Shoir va jamoatchi, T., 1989.

Kishilar
Shoirlar
Oʻzbekistonlik yozuvchilar
1904-yilda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
Oʻzbekistonlik shoirlar
Botur xuntayji

Botur xuntayji, Erdeni Botur Xuntayji (? – taxminan 1660) – Oyrot xonligi hukmdori (1635-yildan). B. X. oʻz otasi Hara (Qora) Xulaning siyosatini davom ettirib, markaziy hokimiyatga itoat etishdan bosh tortgan oyrot hokimlari qarshiligini bartaraf qilgan. 1635-yil Gushixon bu kurashda yengilib, Jungʻoriyadan Kukunorga ketgach, B. X. Oyrot xonligining barcha eʼtirof etgan yagona hukmdoriga aylandi. 1640-yil B. X. tashabbusi bilan oyrot, xalxa va qalmiq mulkdorlari yigʻini uyushtirilib, unda „Moʻgʻul oyrot qonunlari“ deb atalgan qonunlar qabul qilindi. B. X. bir necha marta Rossiyaga oʻz elchilarini yuborib, u bilan tinchtotuv yashash va savdo-sotiqni rivojlantirishga intilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hukmdorlar
Oyrot xonligi hukmdorlari
Botqoq oʻsimliklari

Botqoq oʻsimliklari — balchiqda oʻsishga moslashgan oʻsimliklar (mas. qamish, qoʻgʻa, qiyoq va boshqalar). Botqoq oʻsimliklarning aerenxima toʻqimasi yaxshi rivojlangan; poya va ildizlarida havo yoʻllari va hujayralararo havo kameralari boʻladi. Botqoq oʻsimliklarining urugʻlari suv va qushlar orqali tarqaladi.

Manbalar
Botqoqi tuproqlar

Botqoqi tuproqlar — oʻta nam sharoitda hosil boʻladigan tuproqlar; bunday tuproqda namsevar oʻsimliklar rivojlanadi. Botqoqi tuproqlar da torf gorizonti, chirimagan va chala chirigan holdagi organik moddalar juda koʻp, oʻsimlik oziq moddalarida esa kul moddalari kam boʻladi. Shuningdek Botqoqi tuproqlar koʻllar, sekin oqadigan daryolarning har xil suvoʻtlar, qamish, qiyoqlar bosishi jarayonida ham rivojlanadi. Botqoqi tuproqlar ni tasniflashda ulardagi torf hosil boʻlish jarayoni hamda shoʻrlanish darajasi hisobga olinadi. Botqoqi tuproqlar torfbotqrqli, allyuvial, soz, allyuvialloyqabotqoqli tuproqlarga, ular esa oʻz navbatida shoʻrlanmagan va shoʻrlangan turlarga boʻlinadi. Quritish hamda boshqa agromeliorativ tadbiriy choralar qoʻllagandan soʻng bunday tuproqlarga qishloq xoʻjaligi ekinlarini ekish mumkin. Asosan Shimoli yarim sharda — Rossiya, Kanada, AQSH, shuningdek Braziliya, Argentina, Indoneziyada tarqalgan. Oʻrta Osiyoda yerlarni quritish melioratsiyasi tadbirlari va suvdan toʻgʻri foydalanishni izga solish tufayli Botqoqi tuproqlar maydoni juda kamaygan. Oʻzbekistonda Botqoqi tuproqlar ni faqat Markaziy Fargʻona, Chirchiq daryosi vohasi va Amudaryoning quyi oqimida uchratish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tuproqshunoslik
Botqoqlanish

Botqoqlanish, tuproq botqoqlanishi – tuproqning yer usti yoki grunt suvlari bilan ortiqcha namlanishi natijasida paydo boʻladigan jarayon. Bunda tuproqda anaerob sharoit vujudga keladi, gleylanish belgilari roʻy beradi, yarim chirigan oʻsimlik qrldiklari yigʻilib boradi, suvhavo rejimi oʻzgaradi. Asosan, atm. yogʻinlari bugʻlanishdan ustun boʻlgan zonalarda tarqalgan. Arid zonada B. sof holda kam uchraydi; aksariyat tuproq shoʻrlanishi bilan birga yuz beradi, natijada ekinlar yaxshi rivojlanmaydi va nobud boʻladi. B. tabiiy va sunʼiy sabablarga koʻra yuz beradi. Tabiiy sabablar: grunt suvlarining oqib ketishini qiyinlashtiradigan relyef xususiyatlari va geologikgidrogeologik sharoitlar (mas, Fargʻona, SurxonSherobod vodiylaridagi quyi terrasalar, tekis hudud va botiqdardagi daryolarning qayir terrasalari); toshqinlar natijasida yerlarni suv bosishi; suvning daryo va qoʻllardan sizishi va shahrik.; insonning xoʻjalik faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan sunʼiy sabablar – grunt suvlarining oqib ketishi tabiiy qiyin boʻlgan yerlarni drenajlar qurmasdan sugʻorish; sugorish va shoʻr yuvishda meʼyordan ortiqcha suv berish; kanal va suv omborlaridan siziladigan suvlar hisobiga yerlarni muntazam zax bosishi, yer usti suvi okimlarining tartibga solinmaganligi; sugʻorish va kollektordrenaj tarmoqlarining qoniqarsiz holati va boshqa Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan zonal arid a yerlarning katta qismi (deyarli 35—50%) da u yoki bu darajada Botqoqlash xavfi mavjud. Yerlarni Botqoqlashdan saqlash maqsadida kollektordrenaj tarmogʻi quriladi. Botqoqlashga qarshi kurashish uchun agrotexnik, meliorativ va ekspluatatsion kompleks choratadbirlar oʻtkaziladi, yaʼni daraxtzorlar barpo etiladi, koʻp yillik oʻtlar bilan almashlab ekish joriy qilinadi; sugʻoriladigan maydonlar toshqin va muz tikinlari davrlarida suv bosishdan sakdanadi, shoʻr yerlarni yuvish texnologiyasiga rioya qilinadi; drenaj va suv tashlash tarmoqlarining optimal zichligi taʼminlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botsman

Botsman (gollandcha bootsman, boot — qayiq, kema va man — odam) — kema ekipajidagi kichik komandirlik lavozimi, bevosita paluba komandasi boshligʻi. Yirik harbiy kemalarda bir necha B. boʻladi va ulardan biri — bosh B.hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Carl Bosch

BOSH (Bosch) Karl (1874.27.8 1940.26.4) — nemis kimyogartexnologi. Leypsig universitetida oʻqigan. 1935-yildan "I. G. Farbenindustri" konserni zavodlarining bosh direktori. Bosch rahbarligida temir katalizatorligida ammiak ishlab chiqarish korxonasi ishga tushirilgan. Bosch ammiakli koloniyalarning yuqori bosimda portlash sabablarini aniqlagan. Uglerod qoʻsh oksid va ammiakdan siydikchil (mochevina) olishni yoʻlga qoʻygan (1913). Birinchi jahon urushi vaqtida sintetik gazolin ishlab chiqarish usulini ishlab chiqqan. Germaniyada boʻyoqlar ishlab chiqarish sanoatining asoschilaridan boʻlgan. Nobel mukofoti laureati (1931, F. Bergus bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1874-yilda tugʻilganlar
27-avgustda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
26-aprelda vafot etganlar
Bosh aylanishi

Bosh aylanishi — muvozanat buzilib, atrofdagi narsalarning aylanayotgandek sezilishi. Sogʻlom odam keskin harakat qilganida, mas, oʻrnidan sakrab turganida, balandda yurganida ham boshi aylanishi mumkin (fiziologik Bosh aylanishi ). Ichki qulokdagi muvozanat saqlovchi aʼzo (labirint), eshituv nervining muvozanat saqlovchi qismi (vestibulyar nerv), miya ustunidagi vestibulyar nerv hujayralari va tolalari hamda bosh miya yarim sharlari chakka qismining shikastlanishi Bosh aylanishi ga sabab boʻladi (qarang Quloq). Vestibulyar apparati oʻta taʼsirchan kishilarda Bosh aylanishi koʻproq kuzatiladi. Bunday kishilar bolalik vaqtidayoq transportda yurganida, argʻimchoq uchganida oʻzini yomon his qiladi. Vestibulyar apparatining buzilishiga turli kasalliklar (miya shikastlanishlari, ensefalit, gipertoniya kasalligi, miya oʻsmasi va boshqalar) sabab boʻladi. Shuningdek hayajonlanish, stress holati, homiladorlik, zaharlanish, oʻrta va ichki quloq kasalliklari oqibatida ham Bosh aylanishi kuzatiladi. Bosh aylanganda bemor koʻngli aynib qusadi, qulogʻi shangʻillaydi, yaxshi eshitmaydi, oʻrnidan turganida aksari yiqilib tushadi, baʼzan qisqa muddat hushdan ketadi. Bosh aylanishi sababini aniqlab, davo qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Tibbiyotga oid chala maqolalar
Kasalliklar
Kasallik alomatlari
Bosh barmoq

Bosh barmoq — qad. uzunlik oʻlchov birligi; qiymat jihatidan 3 barmoqqa teng, faqat gozni oʻlchashda qoʻllanadi. 1B. b.=3 barmoq= 3(2,18^2,28)= 6,54^6,84 sm yoki oʻrtacha 6,69 sm ga teng. Baʼzi adabiyotlarda "Asba kaʼima" nomi bilan ham ataladi. Asosan, Sharq mamlakatlarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshlangʻich narx

Boshlangʻich narx — auksionga qoʻyilgan tovarlar toʻpi (partiyasi)dagi tovarga uning egasi tomonidan qoʻyilgan dastlabki narx. Boshlangʻich narx minimal yoki aksincha (maksimal) boʻlishi mumkin. Bu narx auksion boshlanishi oldidan eʼlon qilinadi.

Manbalar 

  

Iqtisodiy atamalar
Boshlangʻich taʼlim

Boshlangʻich taʼlim – umumiy oʻrta taʼlimning dastlabki bosqichi. Oʻzbekiston Respublikasida Boshlangʻich taʼlim 1—4-sinflarda bolalarga ilk taʼlim berish, ularni maʼnaviy kamol toptirishning boshlanish davri hisoblanadi. U 1—4-sinflarni oʻz ichiga oladi va oʻqish 6—7 yoshdan boshlanadi. Bunda taʼlim mazmunini belgilash muhim ahamiyatga ega. Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yil 29-avgustda qabul qilingan „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonunida Boshlangʻich taʼlim umumiy oʻrta taʼlim olish uchun zarur boʻlgan savodxonlik, bilim va koʻnikma asoslarini shakllantirishga karatilgan. Boshlangʻich taʼlim sinflari uchun oʻquv rejasi va dasturlari mavjud. Boshlangʻich taʼlimda oʻquv rejasi asosida ona tili, matematika, tibbiyot, tarix (tarixiy mavzulardagi matnlar asosida), rus tili, tasviriy sanʼat, jismoniy tarbiya boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkaziladi. Ona tili darsida xatsavod oʻrgatiladi, nutqni oʻstirish, oʻqish va yozishga oʻrgatish yuzasidan maxsus mashgʻulotlar oʻtkaziladi, dastur asosida imlo qoidalari va baʼzi grammatik vositalar toʻgʻrisida dastlabki maʼlumotlar beriladi. Matematika darsida 4 arifmetik amal ichida hisoblash (qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish va boʻlish) oʻrgatiladi, algebra va geometriyaga oid ilk tushunchalar bilan tanishtiriladi. Boshlangʻich taʼlimda maktab dasturida belgilangan bilim, malaka va koʻnikmalarni oʻrgatish hamda hosil qilishga erishish uchun taʼlimning turli usullari, shakllari hamda vositalaridan foydalanish asosida ish olib borish talab qilinadi (yana qarang Boshlangʻich maktab.

Manbalar 

maktab
Boshlangʻich urugʻchilik

Boshlangʻich urugʻchilik — yangi hamda rayonlashtirilgan ekin navlari va duragaylari urugʻlarining navdorlik va mahsuldorlik sifatlarini saqlab qolgan holda yalpi koʻpaytirish. Istiqbolli yangi navlar elitasi navni dastlabki koʻpaytirish urugʻchilik xoʻjaliklarida, rayonlashtirilgan navlar elitasi ixtisoslashtirilgan elitaurugʻchilik xoʻjaliklarida yetishtiriladi. Yangi va rayonlashtirilgan navlar dastlabki koʻpaytirish ustidan mualliflik nazoratini seleksiya muassasalari — orginatorlar olib boradi. Ekin turiga kura (donli, moyli, texnika, yemxashak va boshqalar) ekinlarni tashkil etishda turli sxemalar qabul qilingan. Masalan, gʻoʻza urugʻchiligi sxemasida Boshlangʻich urugʻchilik bosqichi 1yilgi urugʻlik koʻchatzori (superelita) va 2-yilgi urugʻlik koʻchatzori (elita)ni oʻz ichiga oladi (qarang Urugʻchilik).

Manbalar 

  

Botanika
Boshlangʻich pay

Boshlangʻich (Qoʻr) pay — shirkat aʼzolarining umumiy ish uchun qoʻshgan dastlabki pul mablagʻi (kooperativ pay, aksiyador pay va boshqalar). Boshlangʻich pay qoʻshish korxona egasiga aylanishning sharti hisoblanadi va korxona mol-mulkida uning ilk hissasiga teng boʻladi. Agar korxona aksiyadorlik jamiyatiga aylantirilgan boʻlsa, boshlangʻich pay qoʻshgan kishi dastlab uning summasiga teng aksiyani, aksiya miqdoriga qarab esa dividend opgit. Boshlangʻich pay jamoa mulkini barpo etish yoʻllaridan biri, bozor iqtisodiyotiga utishning eng zarur sharti hisoblanadi.

Manbalar 

Iqtisodiy atamalar
Boshoyoqli mollyuskalar

Boshoyoqli mollyuskalar (Cephalopoda) — yuksak tuzilgan dengiz mollyuskalari sinfi. Tanasi (uz. 1 sm dan 5 m gacha) bilateral simmetriyali, odatda, tana va yirik boshboʻlimlaridan iborat. Oyogʻi voronkaga aylangan. Tanasi qalin mantiya bilan qoplangan. Ichki organlari keng mantiya boʻshligʻida joylashgan. Ogʻiz teshigi atrofida 8 yoki 10 ta paypaslagichlari (oyoqlari) boʻladi. Paypaslagichlarida bir necha qator boʻlib joylashgan juda koʻp soʻrgʻichlari bor. Koʻpchilik turlarining chigʻanogʻi evolyutsiya jarayonida reduksiyaga uchragan yoki mantiya burmalari ichida plastinka holida saqlanib qolgan. Haqiqiy chigʻanoq faqat nautilusda boʻladi. Urgʻochi argonavt chigʻanogʻi esa tuxumlarini olib yurishga moslashgan. Bosh miyasi togʻay skelet bilan qoplangan. Toʻtiqush tumshugʻiga oʻxshash egilgan bir juft jagʻlari ozigʻini ushlab turish va maydalash uchun xizmat qiladi. Qirgʻichlari va 2 juft soʻlak bezlari bor. Orqa ichagiga siyoh xaltasi yoʻli ochiladi. Bosh miyasi yirik, boshining ikki yonida yirik va yaxshi rivojlangan koʻzlari joylashgan. Boshoyoqli mollyuskalar rangini tez oʻzgartirish xususiyatiga ega (niqoblanish). Aksariyat turlarida nur taratuvchi organlari boʻladi. Qon aylanish sistemasi deyarli yopiq. Ayrim jinsli, baʼzi turlarida jinsiy dimorfizm yaxshi rivojlangan. Erkagi paypaslagichlarining oʻzgarishidan hosil boʻladigan spermatofori (gektokotil) yordamida urugʻ hujayralarini urgʻochisining mantiya boʻshligʻiga yoki urugʻ qabul qilgichiga kiritadi. Tuxumlari yirik, sariq moddasi koʻp. Tuxumdan voyaga yetgan davriga oʻxshash mollyuska chiqadi. Boshoyoqli mollyuskalar, odatda, reaktiv usudda faol harakat qiladi. Buning uchun boshining pastida joylashgan 2 ta tirqish orqali suv mantiya boʻshligʻiga kiradi; mantiya devorida muskullar kuchli qisqarganda suv voronkasi orqali kuch bilan otilib chiqib, mollyuska tanasini suradi. Koʻpchilik turlarida tanasining keyingi tomonida va ikki yonida bir juft suzgichlari boʻladi. Hozirgi Boshoyoqli mollyuskalar ning 650 ga yaqin turi okean va ochiq dengizlarda tarqalgan, 2 ta (toʻrt jabralilar, ikki jabralilar) kenja sinfga boʻlinadi. Toʻrt jabralilar eng qad. sodda tuzilgan (mas, nautilus), ikki jabralilar esa qolgan barcha hozirgi mollyuskalarni uz ichiga oladi. Pelagik va dengiz tubida hayot kechiradi. Yirtqich, bentofag va plantofag oziqlanadi. Koʻpchilik Boshoyoqli mollyuskalar goʻshti uchun ovlanadi. Ayrim turlari farmatsevtika sanoati uchun xom ashyo hisoblanadi. Dunyo boʻyicha har yili 1,63 mln. t ga yaqin Boshoyoqli mollyuskalar ovlanadi (qarang Mollyuskalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshoq

Boshoq – toʻpgul yoki toʻpmeva xili. Asosan donli oʻsimliklarga xos boʻlib, boshoqchalardan tashkil topgan. Boshoqcha toʻpgulda bir qancha gullar ikkita qipiq orasiga joylashgan. Shunday boshokchalardan bir nechtasi poyaning uchida zich oʻrnashib, B.ni hosil qiladi. Shuning uchun boshoqcha poyaning gulchi (generativ) shoxchasidan iborat boʻlib, oddiy toʻpgul deyiladi. B. esa juda koʻp boshokchalardan hosil boʻlgan murakkab toʻpguldan tashkil topgan. Shunga koʻra oddiy, murakkab va siyrak gulli B. boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Botanika
Bosh skeletsizlar

Bosh skeletsizlar, boshqutisizlar – xordalilar kenja tipi, ayrim maʼlumotlarga koʻra, bosh xordalilar sinfi. Boshi ixtisoslashmagan, bosh qutisi boʻlmaydi. Tanasi va ayrim ichki organlari, jumladan ayirish sistemasi va jinsiy bezlari hamda muskullari segmentlashgan. Sezgi organlari sodda tuzilgan, faqat terisida va nerv nayi boʻylab sezgir hujayralar joylashgan, yuragi boʻlmaydi, qisqarib turuvchi aortasi yurak funksiyasini bajaradi. 2 urugʻi (lansetniklar, asimmetron) maʼlum. Atlantika va Tinch okeani dengizlarida keng tarqalgan. Qora dengizda ham uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqariladigan gaz muhiti

Boshqariladigan gaz muhiti — germetik berk kameralarda sunʼiy yaratilgan atmosfera. Sanoat usulida sabzavot, meva, uzum va boshqalarni uzoq saqlashda qoʻllanadi. Muayyan harorat, namlik va gaz muhiti talab etiladi. Masalan, 3% SO2, 5% O2, 92% N tarkibli muhitda va namlik 90—98%, harorat 02° da uzumni 8—9 oygacha sifatini buzmay sakdash mumkin. Gaz muhitining moʻʼtadilligi gazogeneratorpar bilan taʼminlab turiladi. Yirik omborxonalarda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqarish mexanizmlari

Boshqarish mexanizmlari — ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qilish uchun moʻljallangan qurilmalar. Maye, paxta titish avtomatida paxtaning qalinligi bir xil boʻlishini taʼminlaydigan mexanizm; avtomat toʻquv dastgohida ip uzilganda dastgohni toʻxtatuvchi moslama. Toʻqimachilik, mashinasozlik va yengil sanoatda, metallurgiya, qishloq xoʻjaligi va boshqa sohalarda texnologiya jarayonlarining maʼlum dastur asosida borishini taʼminlash uchun qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqarish pulti

Boshqarish pulti — sanoat korxonalari, energetika, transport, hisoblash mashinasi va boshqa obʼyektlarning boshqarish organlari, signal koʻrsatkichlari, nazoratoʻlchash asboblari majmui. Boshqarish pulti boshqarilayotgan qurilmaning oʻziga yoki obʼyektdan uzoqqa oʻrnatilishi mumkin. Boshqarish pulti murakkab agregatlar, zavodavtomat, hisoblash mashinalarida keng qoʻllanadi. Uni nazoratchi operatorlar boshqarib va kuzatib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqaruvchi mashina

Boshqaruvchi mashina — murakkab jarayonlarni boshqarishda odam vazifalarini bajaruvchi avtomatik qurilma. Masalan, EHMlari yadro fizikasi, elektronika, avtomatika, telemexanika, matematika, tilshunoslik, fan va texnikaning boshqa sohalaridagi ishlarda asqotmoqaa. Boshqaruvchi mashina lar oddiy elektron raqamli hisoblash mashinalaridan bir oz farq qiladi: ularda arifmetik, xotirlovchi, kirituvchi va chiqaruvchi, boshqaruvchi qurilmalardan tashqari mashinani boshqarilayotgan obyekt bilan bogʻlaydigan qoʻshimcha qurilmalar boʻladi. Boshqaruvchi mashina 2 qism: hisoblovchi qism va obyekt bilan bogʻlangan qismdan iborat. Boshqaruvchi mashina boshqarilayotgan obyektga 2 usulda ulanadi. Birinchi usulda mashina ga obyektdan kerakli axborotlar (x,, x2,... xp) va shu obyekt uchun tuzilgan dastur (algoritm) beriladi (rasm, a). Mashina shularga asosan hisoblab, baʼzi parametrlarni oʻzgartirish kerakligi haqida maʼlumot (ug u2,... ul) beradi. Ikkinchi usulda rostlagichlardan foydalaniladi (rasm, b). Bu rostlagichlar mashinadan olingan axborotga asosan oʻzgaruvchi parametrlarni turgʻunlashtirib turadi. Boshqaruvchi mashina yordamida obyektlar, asosan, uch bosqichda boshqariladi: 1) boshqariluvchi obyekt oʻrganilib, kerakli axborotlar yigʻiladi; 2) boshqarish jarayonining matematik modeli tuziladi; 3) tuzilgan dastur amalga oshiriladi. Boshqaruvchi mashina lardan ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish, poyezdlarni haydash, samolyotlarni uchuvchisiz boshkarish va boshqa sohalarda foydalanish mumkin. Ular korxonalarni yalpi avtomatlashtirishga, mehnat unumdorligini oshirishga, ishlab chiqarishni kengaytirishga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqirdiston davlat universiteti

Boshqirdiston universiteti, Boshqirdiston davlat universiteti — Rossiyadagi yirik untlardan biri. Ufa shahrida joylashgan. K. A. Timiryazev nomidagi Boshqirdiston pedagogika instituti negizida 1957-yil tashkil etilgan. Fizika, matematika, biol., filol., tarix, geogr., kimyo, yuridik fanlari boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 8 mingdan ortiqtalaba taʼlim oladi. Universitet ilmiy asarlar nashr etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi universitetlar
Boshqorongʻilik

Boshqorongʻilik — boʻyida boʻlgan (homilador) ayol organizmida roʻy beradigan oʻzgarishlar ifodasi; ishtaha yoʻqolishi yoki zoʻrayishi, shuningdek nordon, achchiq, shoʻr narsalarni qoʻmsash, gilvata, shama va odatdan tash qari boshqa narsalarni koʻngil tusashi; oʻqtinoʻqtin koʻngil aynishi, qusish, soʻlak oqishi; piyozdogʻ, atir, tamaki va hokazo hidini yoqtirmaslik, ran koʻtara olmaslik, jizzakilik, salga toliqish, bosh aylanishi, uyquchanlik, kayfiyatning oʻzgarib turishi. Bunday hollarda ayol (ayniqsa, qusayotgan) akusherginekolog vrachdan tegishli maslahat olishi kerak (qarang Homiladorlik).

Manbalar
Boyozid Puroniy

Boyazid puroniy (XV asr 2-yarmi XVI asr boshlari) — xattot, Buxorodagi Masjidi kalon (1514) mehrobini chiroyli xatlar bilan bezagan. Mehrobning yon tomonidagi bezaklar orasiga uning nomi bitilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqiy Jarroh Samarqandiy

Boqiy jarroh samarqandiy (16-asr, Samarqand —17-asrning boshi, Hisor) — tabib, sozanda, hofiz, bastakor. Musiqa ilmi va boshqa bilimlarni otasidan oʻrgangan. Baʼzi maʼlumotlarga Karaganda, keyinchalik Kavkabiyta shogird boʻlgan. Sulton Saidxon saroyida musiqachi va tabib vazifalarini bajargan. Bir qancha musiqa asarlari (jumladan, Navo va Rost maqomlari hamda Segoh shoʻʼbasi ohanglari asosida naqsh, peshrav, amal va boshqalar)ni yaratgan. Umrining oxirlarida Hisor hokimi Temurxon saroyida yashagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Kishilar
Musiqachilar
Samarqandda tugʻilganlar
Tarixiy shaxslar
Boqixon Toʻra

Boqixon Toʻra (19-asr boshlari Qoʻqon — 1888) — oʻzbek shoiri, tabib. Mumtoz sheʼriyatning turli janrlarida ijod qilgan. Qoʻqonlik mashhur shaxslar vafotiga bagʻishlab qator tarixlar yozgan. Mushrifning "Ansob ussalotin va taʼvorixi xavoqin" ("Sultonlar nasablari va xoqonlar taʼrixlari"), shoir va tabib Hokimiy (1850— 1930)ning "Taʼrix uliloj" asarlarida Boqixon Toʻra haqida qisqa maʼlumot uchraydi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961.
  

Shoirlar
Oʻzbekistonlik shoirlar
Safo Bogʻbekov

Safo Bogʻbekov (1903, Xiva 1978) — xivalik yogʻoch oʻymakori, Xiva badiiy oʻymakorlik maktabi vakili. Otasi usta Bogʻbek Abdurahmonov va oʻymakor usta Ota Polvonovdan hunar oʻrgangan. B. anʼanaviy islimiy naqshni rivojlantirdi. Jamoat va turar joy binolari uchun oʻyma naqshli eshik, ustunlar, namoyonlar, badiiy buyumlar (quticha, lavh va boshqalar) tayyorlagan. Navoiy teatri foyelari eshiklari (1945— 46, hamkorlikda), Urganch temir yoʻl vokzali binosi eshiklari (1951—52) ni badiiy oʻyma naqshlar bilan bezagan, "Oʻzbekiston" teploxodi ichki bezaklari (1970) va Urganchdagi "Inturist" mehmonxonasi tantanalar zali (1974) uchun namoyonlar yaratgan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. 18—19-asrlar Xiva meʼmoriy obidalarini taʼmirlashda qatnashgan. B. ishlaridan namunalar muzeylar (Toshkent, Moskva, SanktPeterburg va boshqalar)da saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1903-yilda tugʻilganlar
Xivada tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
Bogʻi safid

Bogʻi safid — Shohrux Boysunqur Mirzoga atab Hirotning shimoli-sharqida qurdirgan bogʻ. U hijriy 813 yilning 24 zulqaʼdasida (1411-yil 20-mart) tantanali suratda ochiddi. Bogʻdagi qasr oq (safed) marmardan qurilgan. Abdurazzoq Samarqandiy B. S.ning bino etilishini taʼriflab, qasrini bezashda "Epchil qoʻlli naqqoshlar har bir xonaga (oʻz xunarlaridan) bir nusxa yasaganlar va har bir boloxonaga... bir manzarani ishlaganlar, qasr devorining izorasi va bogʻ atrofi devorlarining ustiga yashma toshi qoʻyilgan, ustiga boʻrttirib ishlangan rasmlar chizib, naqshlangan", deb yozadi. Boysunqur Mirzo bogʻda istiqomat qilib, oʻz ilmiy, adabiy anjumanlarini ham shu yerda oʻtkazgan.

Manbalar
Bogʻlov

Bogʻlov — singan, chiqqan, lat yegan, tirnalgan, yorilgan, jarohatlangan aʼzolarni ifloslanish va boshqa taʼsirlardan saqlash, shuningdek gavdaning biror qismini qimirlamaydigan qilib qoʻyish va bosib turish uchun qoʻllaniladigan vosita. B.lar qattiq va yumshoq hamda oddiy va murakkab boʻladi. Mahkamlovchi, bosuvchi, taxtakachlovchi (qarang Immobilizatsiya), qotiruvchi (qarang Gips bogʻlov) va shina B.lar bor. Mahkamlovchi B.ning plastirli, yelimli va bintli turi koʻp ishlatiladi. B.lar boshoqsimon, sakkizsimon, spiralsimon va hokazo shakdda boʻladi. Ular jarohatni toza saqlash, yara seli va yiringni shimish, shikastlangan toʻqimaga shifobaxsh taʼsir koʻrsatish, infeksiyaga qarshi kurashish maqsadida ishlatiladi. B. tayyorlashda turli bogʻlov materiallaridan foydalaniladi. Dokadan salfetka, bint va tamponlar tayyorlanadi. Yaraga bevosita bogʻlanadigan B. materiallari sterillangan boʻlishi lozim (qarang Antiseptika, Aseptika). Gigroskopik boʻlmagan paxtani isituvchi kompresslarda ishlatish, shina ostiga qoʻyish yoki gips B.da qoʻllash mumkin. Sterillangan va sterillanmagan B. materiallari: salfetka, bint, paxta oʻrami, bogʻlov paketa va boshqa dorixonalarda sotiladi.

Manbalar 

Tibbiyot
Tibbiyot terminlari
Bogʻot

Bogʻot — Xorazm viloyatidagi qishloq. Bogʻot tumani markazi. Bogʻot shim.gʻarbda Xoʻjalik, jan.sharqda Beshariq qishloqlariga yondosh. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Xonqadan 12 km. Bogʻotdan Urganchgacha 30 km. Aholisi 8,8 ming kishidan ziyod (2000). Tarixiy manbalardan B. 2000 yillik tarixga ega ekanligi maʼlum. Bogʻot janubidagi Qalʼajiq (Dovudqalʼa) dan topilgan buyumlar milod boshlariga oidligi aniqlangan. Bu qalʼa „Buyuk ipak yoʻli“da joylashganligi sababli iqtisodiy, ijtimoiysiyosiy hayotda katta rol oʻynagan. Hozirgi kungacha qalʼaning gʻarbiy qismi mahalliy aholi oʻrtasida „Choʻyanbozor“ deb yuritiladi. Hozirda qalʼaning ayrim qismlarigina saqlanib qolgan.

Bogʻotda toʻqimachilik, tikuvchilik fabrikalari, paxta tozalash zavodi, non mahsulotlari kombinati, MTP va boshqalar sanoat korxonalari mavjud. Bogʻot hududidan Urganch — Hazorasp, Xiva — Hazorasp avtomobil magistrallari oʻtgan. Bogʻotda 19-asr oxirlarida katta karvonsaroyli bozor boʻlgan. Bozor ochiq hovlidan iborat toʻrtburchak shakdda qurilgan, rastalari yopiq boʻlib, burchaklarida salobatli gumbazlari boʻlgan. Paxsa devorli va asosi mustahkam boʻlmaganidan saqlanmagan. Bozor atrofida kosib va hunarmandlarning kichik uylari qurilgan. Bogʻot 1970-yildan soʻng bosh reja loyihasiga koʻra rivojlanib bormoqsa. Madaniyat saroyi, Yoshlar uyi, musiqa maktabi, mehmonxona, markaziy kasalxona binolari, ishlab chiqarish binolaridan toʻquv va tikuvchilik fabrikalari, non kombinati, ochiq va yopiq „Navroʻz“ bozori majmuasi, „Xumo“ choyxonasi, „Baxt uyi“, 300 oʻrinli tennis korti kabi jamoat binolari mavjud. 4 ommaviy va bolalar kutubxonasi, musiqa maktabi, 3 umumiy taʼlim maktabi, kattalar taʼlim markazi, bolalar va oʻsmirlar ijod uyi, 6 maktabgacha bolalar muassasasi, istirohat bogʻi, sport va sogʻlomlashtirish majmui faoliyat koʻrsatadi (2000).

Manbalar 

Oʻzbekiston shaharlari
Bogʻot tumani
Xorazm viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Brabant

Brabant (Brabant) — oʻrta asrlardagi gersoglik. 15-asr oxiridan Niderlandiyadagi tarixiy viloyatlardan biri. Keyinchalik bir qismi Niderlandiya (Shimoliy Brabant viloyati), bir qismi Belgiya (Brabant viloyati, 1830-yildan) tarkibida boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brage Tixo

BRAGE (Brahe) Tixo (1546.14.12, Knudstrup – 1601.13.10, Praga) – daniyalik astronom; amaliy astronomiya islohotchisi. Brage boshchiligida qurilgan rasadxona (1576) Uraniborg, yaʼni „astronomlar uyi“ deb atadi. Brage rasadxonada 20 yildan ortiq yulduz, sayyora va kometalar ustida tadqiqotlar olib bordi. Oy harakatidagi yillik notekislik va variatsiyalarini, kometalar atmosfera hodisasi emasligi (ularning Oydan ham yiroqda ekanligi)ni aniqladi. Yoruglikning Yer atmosferasidagi refraksiyasch jadvallarini tuzdi. Yillik presessiya qiymatini juda aniq (51") topdi. Brage Kopernik sistemasini tan olmagan. U Yer olam markazida joylashgan, Quyosh uning atrofida aylanadi, sayyoralar esa Quyosh atrofida aylanadi, degan fikrga kelgan. Brage ning Marsni kuzatuvlari natijalari asosida I. Kepler sayyoralarning harakatlanish qonunini yaratgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

 
 

Astronomlar
1546-yilda tugʻilganlar
1601-yilda vafot etganlar
Braguylar

Braguylar — Pokistondagi xalq. Asosan Balujiston va Sind viloyatlarida (750 ming kishi), Eron va Afgʻonistonda ham yashaydi. Umumiy soni 835 ming kishi (1992). Braguy tilida soʻzlashadi. Dindorlari — musulmonsunniylar. Balujistonni inglizlar bosib olguniga qadar B. bu oʻlkada hukmron elat boʻlib, ular orasidan 1666-yildan baluj va braguy qabilalari konfederatsiyasini boshqargan Kalat xonlari kelib chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xalqlar
Bradikardiya

Bradikardiya (yunoncha bradys — sekin va kardia — yurak) — yurak qisqarishlarining sekinlashishi, yurakning sekin (1 min. da 60 dan kam) urishi. Sogʻlom kishilarda (masalan, sportsmenlarda) ham kuzatiladi, koʻproq yurakning ayrim kasalliklari (yurak blokadasi, sinus tugun kasalliklari va boshqalar) belgisi boʻlishi mumkin. Och yurish, baʼzi zaharlanishlar, yurak glikozidlarini suiisteʼmol qilish ham bradikardiyaga sabab boʻladi. Badikardiyani bartaraf etish uchun eng avval uni keltirib chiqargan kasallik davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kardiologiya
Bradley

Bradley, Bredli (Bradley) Jeyms (1693, Sherborn, Angliya — 1762.13.7, Chalford, Angliya) — ingliz astronomi, London Qirollik jamiyati aʼzosi (1718), Oksford universiteti professor (1721-yildan). Yorugʻlik aberratsiyasini (1725), yer oʻqi nutatsiyasini (1748) kashf etgan. E. Galley vafotidan soʻng Grinvich rasadxonasita direktorlik qilgan (1742-yildan). B. yulduzlarning xususiy harakatlarini aniqlash uchun meridian kuzatuvlari olib borgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Astronomlar
Angliyalik astronomlar
Bradford

Bradford — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyada. Aholisi 460 ming kishidan ziyod. Bradford tuguni. Jun (movut) sanoatining yirik markazi. Mashinasozlik (jumladan, toʻqimachilik va elektrotexnika mashinalari), tikuvchilik, poligrafiya, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet bor. 14—18-asrlar meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Buyuk Britaniya shaharlari
Brayl yozuvi

Brayl shrifti - boʻrtma nuqtalardan iborat shrift. Koʻzi ojizlar oʻqish va yozishi uchun moʻljallangan. L. Brayl tomonidan yaratilgan. Brayl shrifti asosida 6 nuqtani turli vaziyatda uygʻunlashtirish yotadi. Ixtirochi lotin alifbosidagi harflar tartibini qabul qilgan. Alifboning oldingi harflarini belgilash uchun 6 nuqtaning yuqori va oʻrta nuqgalaridan (rasmga q.) foydalanilgan. Keyingi harflarni belgilash uchun qoʻsh nuktalar chapdan, soʻng chap va oʻngdan, undan keyin oʻngdan qoʻshilgan. Mazkur belgilar bilan oʻzbekkirill va oʻzbeklotin harflari ham ifodalangan. 6 nuqganing turli holatdagi uygʻunlashuvidan sonlar, tinish belgilari, matematika, kimyo va nota belgilarini ham ifodalash mumkin.

Brayl shriftida dastlabki kitob Fransiyada 1837-yil chop etilgan. Oʻzbekkirill alifbosi ifodalangan Brayl shriftida oʻzbek yozuvchilaridan A. Qodiriy ("Oʻtgan kunlar") va V. Gʻafurov ("Vafodor") asarlari nashr qilingan. BRAK (rus. brak — nuqsonli) (ishlab chiqarishda) — davlat standartlari, texnik shartlar, etalonlar va shahrikga toʻgʻri kelmaydigan mahsulot. Brayl asosan tuzatib boʻladigan va tuzatib boʻlmaydigan turlarga boʻlinadi. Mahsulotni texnologik qayta ishlash natijasida uning nuqsonlariga barham berish mumkin boʻlsa, bunday mahsulottuza tib boʻladigan brayl, mahsulotning nuqsonini tuzatish qiyin va iqtisodiy jihatdan nomaqbul deb topilsa, bunday mahsulot tuzatib boʻlmaydigan brayl deyiladi va undan ishlab chiqarish chiqindisi sifatida foydalaniladi. Brayl korxonalarda mahsulot va pul hisobida ifodalanadi. Oʻzbekiston korxonalarida brayl mahsulot zavodning texnik nazorat boʻlimlarida hisobga olinadi va tekshiriladi. Bundan tashqari import tovarlarning mamlakat miqyosida (bojxona nazorati, davlat standarti va sertifikatsiyalash markazi) ham sifat nazorati olib boriladi. Mavjud meʼyorlarga javob bermaydigan tovar (mahsulot)lar brayl deb topiladi va isteʼmoldan chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brakonidlar

Brakonidlar (Braconidae) -napdaqanotlipar turkumiga mansub foydali (entomofag) hasharotlar oilasi. Tanasining uzunligi 5–15 mm. Qornining dastlabki 3 boʻgʻimi (segmenti) kalta, baʼzan birinchisi bir oz uzunroq. Oyoqlari, odatda ixcham, boldirida pixi bor, oʻtirgʻich yoki poyasimon qorinli; 2—3boʻgʻimlari oʻzaro harakatsiz birikkan. Qattiq qanotlilar, tangaqanotlilar, tengqanotlilar turkumi vakillarida parazitlik bilan hayot kechiradi. Brakanidlarning koʻpgina turlari qandalalar, qoʻngazlar, kapalaklar, arrakashlar, chumolilar va pashshalarning ichki parazitidir. Voyaga yetgan  gul nektari yoki soʻruvchi hasharotlarning chiqindilari (shirasimon suyuklik) bilan oziqpanadi. Katta yoshdagi lichinkasi xoʻjayin qurtida qishlaydi. Yilda 5— 6 avlod beradi. Brakanidlarning koʻpchiligi serpusht (1000 tagacha tuxum qoʻyadi). Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqasida  Brakanidlarning eshilgan apanteles (Apanteles condestus Nees.), porac (Rhogas dimidiatus Spin), mikroplitus (Microplitis spectabilis Hal.), amikroplus [Amicroplus (Macrocentrus) collaris Spin.], brakon (Habrobracon hebetor Say.) va boshqa turlari tarqalgan. Brakonidlarda koʻpgina vakillaridan zararkunanda hasharotlarga qarshi biologik kurashda keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brakonerlik

Brakonerlik (frans. braconnier — it bilan ov qiluvchi) — ov, baliqchilik qoidalarini va hayvonot olamini muhofaza qilish haqidagi qonunchilikning boshqa talablarini buzgan holda yovvoyi hayvonlarni ovlash va qirish. O‘zbekistonda Oʻzbekiston Respublikasi JK 202-moddasiga binoan, ovchilik, baliqchilik yoki hayvonot dunyosining boshqa turlarini ushlash qoidalarini buzish, noyob hayvonlarni tutishning belgilangan tartibi yoki shartlarini, shuningdek maxsus qo‘riqlanadigan tabiiy hududlardagi hayvonot olamidan foydalanish tartibini buzish ancha miqdorda zarar yetkazilishiga sabab bo‘lsa eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarima yoki 2 y.gacha axloq tuzatish ishlari yoxud 6 oygacha qamoq bilan jazolanadi. O‘sha qilmishlar hayvonlar, parrandalar, baliq, hayvonot dunyosining Qizil kitobga kiritilgan boshqa turlarini nobud qilish bilan; ko‘p miqdorda zarar yetkazgan holda; bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib sodir etilgan bo‘lsa, eng kam oylik ish haqining 50 baravaridan 75 baravarigacha miqdorda jarima yoki 2 y.dan 3 y.gacha axloq tuzatish ishlari yoxud molmulk musodara qilinib yoki musodara qilinmay 3 y.gacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. O‘sha qilmishlar, xavfli residivist tomonidan; shaxsning o‘z xizmat mavqeidan foydalanib; yer, suv yoki havoda ishlatiladigan mexanizatsiyalashtirilgan vositalardan foydalanib; portlash qurilmalari, zaharli kimyoviy moddalar yoki boshqa yalpi qirib yuboradigan yoki nobud qiladigan usullarni qo‘llagan holda; uyushgan guruh tomonidan; juda ko‘p miqdorda zarar yetkazgan holda sodir etilgan bo‘lsa, eng kam oylik ish haqining 75 baravaridan 100 baravarigacha miqdorda jarima yoki molmulk musodara qilinib yoki musodara qilinmay 3 y.dan 5 y.gacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brams Iogannes

BRAMS (Brahms) Iogannes (7-may 1833-yil – 3-aprel 1897-yil) – nemis kompozitori, pianinochi va dirijyor, musiqiy romantizmning yorqin vakili. Brams turli tarkibdagi ijrochilarga moʻljallangan jami 400 ga yaqin vokal (qoʻshiq, romans, duet, xor va boshqalar) asarlar yaratdi. Bular orasida Hofiz Sheroziy sheʼrlariga yozilgan „Toʻqqizta qoʻshiq va sadolar“ hamda „Beshta qoʻshiq“ (ovoz va fortepiano uchun, 1863, 1864—68) Bramsning eng yorqin oriyental (umumsharqiy) asarlaridir. Shuningdek, mashhur „Vengercha raqslar“ (jami 21 ta, 1880), qayta ishlangan venger, loʻli va boshqa xalqlar qoʻshiqlarida ham sharqona uslub xususiyatlari seziladi. Bramsning „Nemischa rekviyem“i (1868), 4 ta simfoniyasi (1874—85), fortepiano va orkestr (2 ta), skripka va orkestr, skripka, violonchel va orkestr uchun konsertlari, fortepiano uchun 3 ta sonatasi, intermessolari va boshqa asarlari Yevropa romantik musiqasi durdonalari qatoridan oʻrin olgan. Bramsning simfoniyalari, kamercholgu va vokal asarlari Oʻzbekistonda ham ijro etib kelinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar