Sharqiy Onadoʻli viloyati

Sharqiy Onadoʻli mintaqasi () Turkiyaning geografik mintaqasi. Mintaqadagi aholisi eng zich joylashgan viloyat Van viloyatidir. Malatya, Erzurum va Elazig viloyatlarida ham aholi zich.

Shimolda Qora dengiz va Gruziya, gʻarbda Markaziy Onadoʻli mintaqasi, janubi-gʻarbda Oʻrta yer dengizi mintaqasi, janubda Janubi-Sharqiy Onadoʻli mintaqasi va Iroq, sharqda Armaniston, Ozarbayjon va Eron bilan chegaradosh.

Mintaqa Gʻarbiy Armanistonning koʻp qismini oʻz ichiga oladi va arman genotsidigacha mahalliy armanlarning katta qismi yashagan. Onadoʻli yarim oroli tarixda hech qachon hozirgi kabi „Sharqiy Onadoʻli“ deb nomlanuvchi hududni qamrab olmagan, hududga nisbatan Arman togʻlari atamasi qoʻllangan. 1920-yillarda yangi tashkil etilgan Turkiya Respublikasi tomonidan qayta nomlangan. Bu Turkiyaning mintaqadagi arman tarixini yoʻqotishga urinishi sifatida baholanadi.  

Turkiyaning yetti mintaqasi ichida eng yuqori oʻrtacha balandlik, eng katta geografik hudud va eng siyrak aholi zichligiga ega.

Etimologiyasi 

Ingliz tilidagi nomi Anatolia () yunoncha  dan olingan () „Sharq“ degan maʼnoni anglatadi va umuman (yunoncha nuqtai nazardan) sharqiy mintaqalarni bildiradi. Onadoʻli sharqiy chegarasi Qora dengizdan hozirgi Sharqiy Onadoʻli mintaqasining gʻarbiy qismida joylashgan Aleksandretta koʻrfazigacha boʻlgan yarim orol hisoblangan. Geografik atama sifatida bu taʼrifdan foydalanishda davom etmoqda.

Tarixan mintaqa Armaniston togʻlari yoki Gʻarbiy Armaniston deb atalgan. 1923-yilda yangi tashkil etilgan Turkiya Respublikasi arman genotsididan keyin barcha turkiy boʻlmagan joy nomlarini oʻzgartirish siyosatining bir qismi sifatida hududni „Sharqiy Onadoʻli“ deb oʻzgartirgan. 1880-yildan boshlab Armaniston nomini Usmonli imperiyasining rasmiy hujjatlarida qoʻllash taʼqiqlanadi, bu esa armanlarning mintaqadagi rolini pasaytirish maqsadida qilingan. Sulton Abdulhamid II hukumati Armaniston nomini „Kurdiston“ yoki „Onadoʻli“ kabi atamalar bilan almashtirgan. Buyuk Porte, agar Armaniston boʻlmasa, arman masalasi boʻlmaydi, deb hisoblardi. Toponimlarni „milliylashtirish“ jarayoni Turkiya Respublikasi tashkil topganidan keyin otaturkchilar davrida davom ettirilgan va jadal rivojlangan.

Mintaqa Gʻarbiy Armanistonning katta qismini oʻz ichiga oladi () va arman genotsidigacha mahalliy armanlarning katta qismi yashagan. Onadoʻli yarim oroli hech qachon „Sharqiy Onadoʻli“ deb atalgan hududni qamrab olmagan, bu esa Turkiya tomonidan mintaqaning arman tarixini oʻchirishga urinish sifatida koʻrilgan.

Boʻlinishi 
Sharqiy Onadoʻli mintaqasida toʻrtta boʻlinma mavjud:

Toʻliqligicha Sharqiy Onadoʻli mintaqasida joylashgan viloyatlar:

 Agʻri
 Bingol
 Elazigʻ
 Malatya
 Hakkari
 Igʻdir
 Kars
 Tunceli
 Van

Asosiy hududi Sharqiy Onadoʻli mintaqasida joylashgan viloyatlar:

 Ardahan
 Erzurum
 Sirnak

Joylashuvi va chegaralari 
Sharqiy Onadoʻli mintaqasi Turkiyaning eng sharqiy qismida joylashgan. Gʻarbdan Turkiyaning Markaziy Onadoʻli mintaqasi; shimolda Turkiyaning Qora dengiz mintaqasi; janubda Turkiyaning Janubi-Sharqiy Onadoʻli mintaqasi va Iroq; sharqda Sharqiy Anatoliya Kavkazorti mintaqasi va Kichik Kavkaz togʻ platosi bilan tutash Eron, Ozarbayjon, Armaniston va Gruziya bilan chegaralangan.

Viloyatning maydoni  , bu Turkiyaning umumiy maydonining 20,9% ni tashkil qiladi.

Aholisi 
Mintaqaning umumiy aholisi 5 966 101 kishini (2019-yil hisobi), 2000-yildagi aholini roʻyxatga olishda 6 100 000 kishiga yaqinni tashkil etgan. Aholi zichligi () Turkiyadagi oʻrtacha koʻrsatkichdan past ()[ manba kerak ]. Mintaqa Turkiyada Qora dengiz mintaqasidan keyin ikkinchi eng koʻp qishloq aholisiga ega mintaqadir. Migratsiya darajasi asosan Marmara mintaqasiga yoʻnalgan. Boshqa hududlarga va xorijga migratsiya aholining tabiiy oʻsishidan yuqori. Arman genotsidigacha, mintaqada, shuningdek, Gʻarbiy Armaniston sifatida ham tanilgan mahalliy armanlarning katta qismi va qoʻshimcha ravishda gruzinlar, Pont va Kavkaz yunonlarining muhim ozchiliklari yashagan.

Geografiyasi 
Oʻrtacha balandligi . Asosiy geografik obyektlarga tekisliklar, platolar va massivlar mansubdir. Bugungi kunda vulqon faolligi kuzatilmoqda.

 Sharqiy Onadoʻli mintaqasida joylashgan Aras va Kura daryolari Turkiya hududidan tashqaridagi Kaspiy dengiziga; Furot, Dajla va Zab daryosi suvlari esa Fors koʻrfaziga quyiladi.
 Viloyat oqimlarining rejimi tartibsiz. Buning sababi; yogʻingarchilik rejimining tartibsizligi va qishki yogʻingarchilikning qor shaklida tushishi. Qor uzoq vaqt erimasdan yerga tushishi sababli daryolarning oqim tezligi pasayadi. Bahor va yoz oylarida qor erishi oqimlarning tezligini oshirishga va shiddat bilan oqishiga olib keladi. Boshqa tomondan, viloyat daryolari yuqori gidroenergetika salohiyatiga ega. Buning sababi shundaki, mintaqa balandliklar va qiyaliklardan tashkil topganligidadir.
 Butun mintaqadagi yoriqlar ustida koʻllar hosil boʻlgan. Turkiyaning eng katta koʻli Van va u bilan birga yana Childir, Nazik, Erchek, Hazar, Baliq, Hachli va Akdogʻan koʻllarii ushbu mintaqada joylashgan.

Massiv va togʻlari

Plato va tekisliklari 

 Mintaqaning eng katta platosi Erzurum-Kars platosidir.
 Mintaqada Malatya, Elazigʻ, Bingoʻl, Mush tekisliklari va Van koʻli havzasi joylashgan.
 Mintaqadagi eng katta tekislik Igdir. Ikkinchi eng katta tekislik esa Mushdir.

Koʻl va daryolari

Koʻllari

Daryolari

Iqlimi

Mintaqaning yillik harorat farqi Turkiyada eng yuqoridir. Mintaqaning baʼzi hududlarida turli mikroiqlim mavjud. Misol tariqasida, Igʻdir (Ararat togʻi yaqinida) yumshoqroq iqlim shakllangan.

Viloyat Turkiyaning umumiy oʻrmon maydonining 11% ni oʻz ichiga oladi va mahalliy oʻsimliklar va hayvonlarga boy. Oʻrmonlarning koʻp qismini eman va sariq qaragʻaylar tashkil qiladi.

Viloyat gidroenergetika boʻyicha yuqori salohiyatga ega.

Galereya

Manbalar

Turkiya mintaqalari
Sharqiy Onadoʻli mintaqasi