Hiragana

yapon tili yozuv tizimining bir qismi boʻlgan sillabik yozuv uslubi. Katakana va kanji bilan birgalikda qoʻllanadi.

Bu fonetik harf tizimi. Hiragana soʻzi soʻzma-soʻz „oddiy“ kana (murakkab kanjidan farqli oʻlaroq) degan maʼnoni anglatadi   .

Hiragana va katakana kana tizimining ikki qismidir. Bir nechta istisnolardan tashqari, yapon tilidagi har bir boʻgʻin ikkala tizimda ham bitta belgi (yoki bitta digraf) bilan ifodalanadi. Bu /a/ (hiraganaあ) kabi unli tovush; /ka/ (か) kabi undoshdan keyin unli; yoki /N/ (ん), kontekstga qarab m, n yoki ng ([ ŋ ]) burun sonoranti boʻlishi mumkin. Kana belgilari bir undoshlarni ifodalamaganligi sababli (yuqorida aytib oʻtilgan ん bundan mustasno), kana alifbo harflari emas, balki boʻgʻin belgilari deb ataladi.

Hiragana okurigana (kanjidan foydalanib yoziluvchi feʼl va sifatlar ildizlarini toʻldirish uchun foydalaniladigan kana), turli grammatik vazifa bajaruvchi soʻzlarni, yuklama va kelishiklar, hamda muqobil kanjisi mavjud boʻlmagan mahalliy soʻzlarni yozish uchun ishlatiladi. Bir hil kanji bilan ifodalanuvchi ammo turli hil maʼnoga ega boʻlgan soʻzlarni ham farqlab olish uchun hiraganada yozilishi mumkin. Shuningdek, hiragana kanji belgilarining toʻgʻri talaffuzini koʻrsatuvchi furigana vazifasini ham bajaradi.

Hiragananing ikkita asosiy tartiblash tizimi mavjud: eski iroha tartibi va keng tarqalgan yangi gojuon tartibi.

Yozuv tizimi 

Yuzlab hentaiganalardan (hiragana belgilarining eski koʻrinishlari) voz kechilgan 1900-yilgi yozuv islohotidan soʻng, hiragana yozuvi 48 ta belgilardan iborat boʻlib, ulardan ikkitasi (ゐvaゑ) faqat baʼzi tegishli nomlarda qoʻllanadi:

 5 ta birlik unlilar:あ/a/,い/i/,う/u/,え/e/,お/o/ (mos ravishda talaffuz qilinadi [a], [i], [ɯ], [e] va [o])
 42 undosh-unli birikmasi: masalanき/ki/,て/te/,ほ/ho/,ゆ/ju/,わ/wa/ (mos ravishda talaffuz qilinadi: [ki], [te], [ho], [yu] va [wa])
 n shaklida lotinlashtirilgan 1 ta birlik undosh (ん) .

Ular yuqoridagi jadvalda koʻrsatilganidek, 5×10 oʻlchamdagi jadval (gojūon, , „Ellik tovush“) shaklida tartiblangan. Oʻqilishi:        va boshqalar (lekin si → shi, ti → chi, tu → tsu, hu → fu, wi → i, we → e, wo → o). Nazariy jihatdan mumkin boʻlgan 50 ta kombinatsiyadan yi, ye va wu toʻliq ishlatilmaydi. w qatoridagi ゐ va ゑ zamonaviy yapon tilida kam uchraydi. wo を belgisi [o] deb talaffuz qilinadi va asosan kelishik sifatida qoʻllanadi. Birlik undosh  esa gojūondan tashqarida hisoblanadi.

Jadvaldagi asosiy hiragana bielgilar turli yoʻllar bilan oʻzgartirilishi mumkin. Dakuten(゛) dikritik belgisini qoʻshish orqali , jarangsiz undosh jarangli undoshga aylanadi: k → g, ts/s → z, t → d, h → b va ch/sh → j (shuningdek <i id="mwAYg">u</i> → v(u)). Masalan, か(ka) – が(ga) ga aylanadi. h (yoki f) tovushi bilan boshlanadigan hiragana belgisiga handakuten (゜) diaraktik belgisini qoʻshib h (f) ni p ga oʻzgartirish mumkin. Masalan, は(ha) belgisi talaffuzi ぱ(pa) ga aylanadi.

Ya, yu yoki yo (ゃ, ゅ yoki ょ) belgilari i (い）tovushi bilan tugaydigan boshqa hiragana belgilariga qoʻshilishi mumkin. Bu i unli tovushini siljitib (palatalizatsiya) a, u yoki o ga oʻzgartiradi. Masalan, き (ki) + ゃ (kichik ya) (kya) ga aylanadi. Kichik y kana belgisining qoʻshilishi yōon deb ataladi.

Sokuon deb ataladigan kichik tsu っ belgisi oʻzidan keyin keluvchi undoshni ikkilantiradi. Yapon tilida bu talaffuzdagi muhim farqlanishga olib keladi; masalan, (saka) „tepalik“ bilan  (sakka) „muallif“ni solishtiring. Ammo sokuon n tovushini ikkilantira olmaydi. Bu maqsadda n tovushi bilan boshlanuvchi boʻgʻin oldiga n (ん) undoshi qoʻshiladi, masalan: みんな (minna, „barchasi“). Sokuon baʼzan soʻzlarning oxirida ham qoʻllanishi mumkin, bu yerda u glottal toʻxtashni bildiradi:  ( [iteʔ], „Voy!“).

Ikki hiragana belgilari kontekstga bogʻliq turli talaffuzlarga ega:

 は (ha) yuklama sifatida ishlatilganda [wa] kabi;
 へ [he] kelishik sifatida ishlatilganda [e] deya talaffuz qilinadi.

Hiraganada choʻziq unlilarni ikkinchi kana unlisi qoʻshilishi bilan yoziladi; masalan, おかあさん (o-ka-a-sa-n, „ona“). Katakanada ishlatiladigan chōonpu (uzun unli belgisi) (ー) hiragana bilan kamdan-kam qoʻllanadi, masalan, rāmen  soʻzida, lekin bu foydalanish yapon tilida nostandart hisoblanadi. Biroq, Okinava tilida choonpu hiragana bilan ham ishlatiladi. Norasmiy yozuvda besh unli kana belgilarining kichik versiyalari baʼzan choʻziq tovushlarni ifodalash uchun ishlatiladi (, haa, , nee).

Tarixi 

Hiragana 5-asrda qoʻllanila boshlangan manʼyōgana - yapon tiliagi soʻzlar talaffuzi uchun qoʻllangan xitoy ierogliflaridan kelib chiqqan. Manʼyōgananing eng qadimgi namunalari Inariyama Kofunda qazilgan temir qilich – Inariyama qilichida topilgan. Bu qilich  yilda (milodiy 471-yil deb qabul qilingan) yasalgan deb taxmin qilinadi. Hiragana belgilarining shakllari Xitoy xattotligining kursiv yozuv uslubidan kelib chiqqan. Jadvalda hiragananing kursiv yozuv orqali manyōganadan kelib chiqqani koʻrsatilgan.

Hiragana ishlab chiqilgan vaqti koʻpchilik tomonidan qabul qilinmagan. Ziyolilar va elita qatlami faqatgina kanjining oʻzidan foydalanishni afzal koʻrardi . Tarixan, Yaponiyada odatiy yozuv (kaisho) shakli erkaklar tomonidan ishlatilgan va  „erkaklar yozuvi“ deb atalgan, kursiv yozuv (sōsho) shakli esa asosan ayollar tomonidan foydalanilgan. Shu sabab, hiragana dastavval erkaklar kabi taʼlim olish imkoniyatiga ega boʻlmagan ayollar orasida ommalashd va saroy ayollari orasida shaxsiy muloqot va adabiyot vositasi sifatida keng qoʻllandi.  „ayollar yozuvi“ nomi shundan kelib chiqadi. Masalan, "Genji ertagi" romani kabi ayol mualliflarning asarlarida hiraganadan keng foydalanilgan. Bugungi kunda ham hiragana ayollik xususiyatiga ega deb talqin qilinadi.

Keyinchalik erkak mualliflar ham hiraganada yozishni boshlaydi. Hiragana norasmiy yozishma va xatlar uchun ishlatilsa, katakana va kanji esa rasmiy hujjatlarda ishlatilardi. Hozirgi vaqtda hiraganadan foydalanish katakana yozuvi bilan aralashib ketgan. Katakana hozirda chet tillaridan kirib kelgan yangi soʻzlar (19-asrdan boshlab), transliteratsiya qilingan ismlar, hayvonlarning nomlari, telegrammalar va maxsus urgʻu berish kabi qoʻllanishlarga yoʻnaltirilgan.

Dastlab, barcha boʻgʻinlar uchun bittadan koʻp muqobil hiragana belgilari mavjud edi. 1900-yilgi yapon yozuvi islohotida tizim soddalashtirilib, bir boʻgin uchun faqat bitta belgi qoldirildi. Foydalanilmay qoʻyilgan hiragana belgilari hozirda  nomi bilan tanilgan.

Yozish tartibi va yoʻnalishi 
Quyidagi jadvalda har bir hiragana belgisini yozish tartibi koʻrsatilgan. Jadval yuqori oʻngdan boshlanib va ustun boʻylab pastga oʻqiladigan anʼanaviy tarzda tuzilgan. Raqamlar va oʻqlar mos ravishda yozish tartibini va yoʻnalishini koʻrsatadi.

Shuningdek qarang 

 Bopomofo (Zhùyīn fúhào, „fonetik belgilar“), 1900-yillarda ishlab chiqilgan va Tayvanda keng tarqalgan xitoycha yozish uchun 37 belgidan iborat fonetik tizim.
 Ikklantirish belgisi hiragana bilan ishlatiladigan ikkilantirish belgilarini tushuntiradi.
 Yapon fonologiyasi yaponcha talaffuzni batafsil tushuntiradi.
 Yapon tipografik ramzlari boshqa kana boʻlmagan, kanji boʻlmagan belgilarni beradi.
 Yapon yozuv tizimi
 Katakana
 Nüshu, Xitoyning Xunan provinsiyasidagi ayollar tomonidan ishlatiladigan boʻgʻinli yozuv tizimi
 Shodo, yapon xattotligi.

Manbalar 
 
 Yujiro Nakata, Yapon xattotligi sanʼati, , onode va onnade rivojlanishi tarixi haqida maʼlumot beradi.

Tashqi havolalar 

 Hiragana unicode diagrammasi
 Xiragana jadvali animatsiyalar bilan
 Hiraganani mashq qiling
Yapon yozuvi
Kana (yozuv tizimi)
Yapon tilidagi matnni oʻz ichiga olgan maqolalar
Hiragana
Katakana
Kanji
Yaponiya
Yapon