Amir al-Moʻminin unvoni

Amir al-Moʻminin () arabcha unvon boʻlib, islom jamoasining oliy rahbarini bildiradi. Odatda " Mo''minlar Amiri " deb tarjima qilingan boʻlsa-da, baʼzida " Moʻminlar shahzodasi " deb ham tarjima qilinadi, bu tarjima  soʻzining qirollik yoki monarxiyalar hukmronligidagi davlatlarda yakka hukmronlik unvoni sifatida qoʻllanilishidan kelib chiqqan. Biroq, sharqshunos tarixchi HAR Gibbning fikricha, bu tarjima „na filologik, na tarixiy jihatdan to‘g‘ri“.

Tarix

Tarixiy foydalanish 
Bu unvon harbiy qoʻmondon,  degan umumiy arabcha atamadan olingan boʻlib, Muhammad alayhissalomning hayoti davomida musulmon harbiy qoʻmondonlari uchun ishlatilgan. Bu vazifani, masalan, Qodisiyya jangida musulmon qoʻmondoni oʻz zimmasiga olgan . Umar ibn Xattob (r.a.) 634 yilda xalifa boʻlganlarida (634-644), Ikkinchi Rashidun xalifasiga unvon berilgan. „At-Tabaqat al Kubro“da yozilishicha, Abu Bakr vafot etganida o‘sha davrdagi musulmonlar: „Biz mo‘minmiz, Umar esa bizning amirimizdir“, deyishgan . Shundan soʻng, Amir al-moʻminin unvonini Umar ibn Xattob egallagan, u ham bu unvonni birinchilardan boʻlib olgan   . Bu harbiy maʼnosi uchun emas, balki Qur’onning „Allohga itoat qiling, Rasulga va oʻzlaringizdan boʻlgan amrga itoat qiling“ (4-sura, 58-62-oyatlar) degan amridan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi . Fred M. Donnerning soʻzlariga koʻra, unvonning qabul qilinishi tugʻilayotgan musulmon davlatini markazlashtirish yoʻlidagi qadam boʻldi, chunki  kengayib borayotgan musulmonlar imperiyasining markaziy hokimiyati sifatida tan olinib, generallarni tayinlash va ishdan boʻshatish uchun masʼul edi. dagi valiylar yirik siyosiy qarorlar qabul qilib, fath oʻljasidan ulushga ega boʻlgan moʻminlar roʻyxatini tuzganlar . Umardan boshlab unvon xalifalik unvonlarining doimiy qismiga aylandi ; Darhaqiqat, bu ilk xalifalarning bosh unvoni  boʻlgan. Haqiqiy xalifa unvoni paydo boʻlganda Umaviylar xalifasi Abd al-Malik ibn Marvon ( 685-705), ikkinchchifitnadan keyin qonuniyligiga darz ketgan oʻz mavqeyini mustahkamlash uchun vosita sifatida shu unvonni qabul qilgan .

Sunniylar orasida  unvonini qabul qilish xalifalikka daʼvo qilish bilan barobar boʻldi. Natijada, bu unvon musulmon jamiyati ustidan umumjahon yetakchiligiga daʼvo qilgan buyuk islom sulolalari: Umaviylar, Abbosiylar va Fotimiylar tomonidan qoʻllangan . Keyingi asrlarda u mintaqaviy hukmdorlar tomonidan, jumladan, musulmon dunyosining gʻarbiy qismlarida ham qabul qilindi, ular xalifalik darajasidan oʻzlarining mustaqil hokimiyati va qonuniyligini taʼkidlash uchun foydalanganlar . Kordovadagi Umaviylar uni 928 yilda qabul qilganlar, shu sababli u Andalusning boshqa bir qancha kichik hukmdorlari tomonidan ham foydalanilgan. 1253-yildan boshlab Ifriqiya hafsiylari xalifalikka daʼvogarlik qildilar va undan keyin Marokashning mariniylari ergashdilar, ulardan keyingi barcha Marokash sulolalari — so‘nggi ikkisi, Saʼdiylar sulolasi va hozirgi Alaviylar sulolasi (shuningdek, ularning kelib chiqishiga Muhammad  deb taxmin qilinadi) ham buni daʼvo qilganlar . Marokash Konstitutsiyasida haligacha  atamasi Marokash qirolining asosiy unvoni sifatida, „[monarxiyaning] gegemon rolini va uning muhim konstitutsiyaviy cheklovlardan tashqaridagi mavqeyini qonuniylashtirish“ vositasi sifatida ishlatib kelinmoqda .

Shu bilan birga, unvon  („Muqaddas urush“)ga buyruq maʼnosini saqlab qolgan va xalifalikka daʼvo qilishni nazarda tutmagan holda tarix davomida shunday ishlatilgan  . Bu maʼnoda ilk Usmonli sultonlari, ayniqsa, 1517 yilda Abbosiylardan xalifalik unvonini olganlaridan keyin kamdan-kam qoʻllaganlar, shuningdek, zamonaviy davrgacha Gʻarbiy Afrikaning turli musulmon sarkardalari tomonidan ishlatilgan . Bu unvon Boburiylar imperiyasining oltinchi imperatori Avrangzeb tomonidan ishlatilgan . Bu unvonni Qo‘qon xonligidagi Muhammad Umarxon ham qabul qiladi .

Abdulqodir al-Jazoiriy 1834 yilda bu unvonni egallagan  . Afgʻon hukmdori Doʻst Muhammadxon 1836 yilda sikhlarga qarshi  eʼlon qilganida ham xuddi shunday usulni qoʻllagan   .Tarixchi Richard Pennelning fikriga koʻra, bu namuna mintaqa hukmdorlari uchun ustidan keng koʻlamli va mutlaq hokimiyat, xorijiy davlatlar bilan aloqalar oʻrnatish, shariatni saqlash va musulmonlar hududini dinsizlardan himoya qilish   maʼnosi bilan ishlatilishini aks ettiradi. Temur (Tamerlan) ham shu unvondan foydalangan.

Zamonaviy foydalanish 
1996 yilda bu unvon Tolibon yetakchisi Muhammad Umar tomonidan qabul qilingan . Mulla Muhammad Umar 1996 yil aprel oyida Qandahorda Tolibon tomonidan chaqirilgan taxminan 1000-1500 nafar afgʻon ulamosidan iborat shoʻro (yigʻilish) tomonidan Paygʻambarning ridosini olomon oldida namoyish qilganida bu unvonga sazovor boʻlgan. Bu unvon Umarning Afgʻonistondagi rahbariyatiga va uning Burhoniddin Rabboniy boshchiligidagi hukumatga qarshi jihod eʼlon qilganligiga qonuniylik berdi. Uning izdoshlari va boshqa jihodchilar, xususan, Al-Qoida rahbari Ayman az-Zavohiriy Umarni haligacha Amir al-Moʻminin deb atashgan. Mulla Umarning vorisi Mulla Axtar Muhammad Mansurga 2015-yil iyul oyida Tolibonning yangi rahbari etib tayinlanganidan keyin bu unvon berilgan edi. Tolibonning uchinchi oliy rahbari Hibatulloh Oxundzoda ham 2016-yilda saylanganidan so‘ng, bu unvonga sazovor bo‘ldi va 2021-yilda Afg‘oniston rahbari bo‘ldi . Marokash konstitutsiyasiga koʻra , Marokash Qiroli Amir al-Moʻminin deyiladi  . 2005 yilda " Islomiy davlat " yetakchisi Abu Umar al-Bagʻdodiy bu unvonni „Islomiy davlat“ 2014 yilda oʻz xalifaligini eʼlon qilishidan toʻqqiz yil oldin qabul qilgan . Abu Umar al-Bagʻdodiy 2006 yilning oktyabrida Mujohidlar Shoʻrosi tomonidan yangi eʼlon qilingan Iroq Islom Davlatining birinchi amiri sifatida tayinlanganidan keyin bu unvonga sazovor boʻlgan . Richard Pennel izohlaganidek, unvonni daʼvo qilish orqali ular oʻzlarini potensial „kutib turgan xalifalar“  sifatida koʻrsatishdi, ammo hozircha bu unvon shunchaki ularning oʻzlari egallagan va nazorat qilgan hududlardagi „faol hokimiyat“ga daʼvolarini ifodalash edi.

Shia qarashlari 
Shia musulmonlari bu unvonni faqat Muhammadning kuyovi, shialar tomonidan birinchi imom va Muhammadning rasman tayinlangan vorisi deb hisoblangan imom Aliga  qoʻllaydi. Shialarning fikricha, Muhammad tirikligida bu unvon unga berilgan yagona shaxs boʻlgan .

Ismoiliylik qarashlari 
Ismoiliy Fotimiy xalifalari bu unvonni oʻz unvonining bir qismi sifatida ishlatgan  va ismoiliylardan boʻlgan  Nizoriy har doim hozirgi zamon imomi hisoblanadi . Nosiriddin Tusiyning " Sayohat " (" Sayr va-suluk ") asarida u mo‘minlarning qalblari mo‘minlar amiriga bog‘langanligini, faqat Amr (yozma so‘z)ning o‘zi emasligini tushuntiradi. Dunyoda doimo hozir tirik imom bor va unga ergashgan moʻmin hech qachon adashmaydi .

Zaydiylik qarashlari 
Zaydiylar orasida bu unvon ga rahbarlik qilish bilan bogʻliq maʼnoni saqlab qoldi va shuning uchun qurol kuchi bilan oʻz huquqini talab qilish uchun chiqqan har qanday imom bu unvonga haqli edi . Shunday qilib, unvon Yaman monarxiyasining oxirigacha Yamanning Zaydiy imomlari unvonining bir qismi edi. Rustamiylar sulolasidan tashqari xorijiylar bu atamani ishlatmaganlar .

Musulmon boʻlmagan foydalanish 
Bahoiylikning ilohiy asari boʻlgan " Kitob-i-Iqon "da Islom paygʻambari Muhammadning kuyovi Aliga moʻminlar amiri unvoni qoʻllanadi .

Shunga oʻxshash (lekin bir xil emas) nom  Turkiy tilda soʻzlashuvchi Lipka tatarlari tomonidan Polsha-Litva Hamdoʻstligi monarxiga Litva Buyuk Gersogi sifatida berilgan. Otalik unvoni „vatan“ („Vatan“)dagi kabi „Vatad“ deganda ishlatilgan, bu „noislomiy mamlakatlardagi musulmonlar huquqlarini himoya qiluvchi“ degan maʼnoni anglatadi. Buyuk Gersoglik yangi vatan sifatida qaraldi. Vatad Oltin Oʻrda va Polsha (Lechiston) va Litva (Lipka) mamlakatlari oʻrtasidagi diplomatik eslatmalarda „Dovud“ nomi bilan tanilgan Litvadagi Vitautas yoki Polshadagi Vładisłav nomining oʻzgarishi sifatida koʻrib chiqildi. Aytish mumkinki, Buyuk Kasimir davridan beri Polsha-Litva monarxi Polsha qiroli sifatida yahudiylar va boshqa nasroniy boʻlmaganlarning huquqlarini himoya qilish vazifasini yuklagan.

Badiiy adabiyotda 
Jeyms Joysning 1939-yilda chop etilgan " Finneganlar uyg‘onishi " romanida (34.6-bet) bosh qahramon haqida yomon mish-mishlar tarqatayotgan xabarchi „O‘sha yerda, qo‘rqinchlilarning sardori“ sifatida tasvirlangan.

Fransiyaning Iznogoud komedik serialida serialning bosh qahramonlaridan biri boʻlgan xalifa Xorun Al Pussaga koʻpincha quyilar tomonidan sodiqlar qoʻmondoni sifatida murojaat qilinadi (asl fransuz tilida commandeur des croyants).

Margaret Atvudning 1985 yilgi distopik romanida "Choʻrining ertagi" nomli xayoliy Gilad respublikasi rahbarlari, militaristik teonomiya „Moʻminlarning qoʻmondonlari“ deb ataladi.

Yana qarang 

 Almamiy
 xalifa
 Sahobaga sunniy qarash
 Taqqoslash
 Eʼtiqod himoyachisi
 Muqaddas Rim imperatori
 Shura

Manbalar 

 
  
 

Xalifalar