Semioz

Semioz (yunonchadan σημείωσις soʻzidan olingan boʻlib , σημειῶ 'belgilamoq'), yoki belgi jarayonini ifodalaydi. Har qanday faoliyatni, xulq-atvor yoki jarayon shaklini oʻz ichiga oladi. Belgi — bu oʻzidan boshqa, belgining maʼnosini yetkazadigan har qanday narsa. Maʼnosi aniq maʼnoga ega boʻlgan soʻz kabi tasodifiy yoki notasodifan boʻlishi mumkin, masalan, belgi muayyan tibbiy holatning belgisi boʻlgan holda boʻlishi mumkin. Belgilar har qanday his-tuygʻular orqali, yaʼni koʻrish, eshitish, tutish, hidlash yoki taʼsir orqali ifodalanishi mumkin.

Ushbu atama Charlz Sanders Pirs (1839-1914) tomonidan belgilarni ularning maʼnolariga ishora qilgan holda tushuntiradigan jarayonni tasvirlash uchun ishlatilgan, bu uning belgi munosabatlari nazariyasida yoki semiotika asoslari tasvirlangan. Boshqa belgi jarayonlari nazariyasi baʼzan Ferdinand de Saussure (1857-1913) asarlarida namoyon boʻladi va bu semiologiya nomi ostida amalga oshiriladi.

Umumiy xulosa 
Pirs, birinchi navbatda, mantiqqa, Sossyur esa, tilning funksiyalari va tuzilmalarini oʻrganuvchi tilshunoslik bilan qiziqdi. Biroq, ularning ikkalasi ham tilshunoslikda nutq va yozishdan koʻra koʻproq muhimroq narsalarga muhtoj ekanligini tan oldilar. Buni hisobga olgan holda, ular tilni inson va noinsoniy belgilar tizimlari bilan bogʻlash uchun semioz gʻoyasini ishlab chiqdilar. Bugungi kunda operatsion sabab va natija borasida kelishmovchiliklar mavjud. Bir fikr maktabi til semiotik prototip ekanligini taʼkidlaydi va uni oʻrganish boshqa belgilar tizimlariga qoʻllanishi mumkin boʻlgan tamoyillarni yoritadi. Qarshi qarashlar, meta belgi tizimi mavjudligini va bu til shunchaki maʼnoni yetkazish uchun koʻplab kodlardan biri ekanligini isbotlaydi, bunda inson chaqaloqlari ogʻzaki tilga ega boʻlgunga qadar oʻz atrof-muhitini oʻrganish usullariga tayanadi. Qaysi biri toʻgʻri boʻlishidan qatʼi nazar, semiozning dastlabki taʼrifi tinglovchilar tomonidan talqin qilinishi kerak boʻlgan belgilar oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrnatish orqali maʼnoni yetkazish uchun har qanday harakat yoki taʼsir boʻlib qolaveradi.

Muzokara 
Semioz — bu belgilarni oʻz ichiga olgan murakkab elementdir. Garchi inson koʻp narsalarni bilmasdan aytishi mumkin boʻlsa-da, odamlar odatda gapirish yoki yozish orqali biron bir javobni keltirib chiqaradi. Biroq, semiozning taʼsirini qanday qilib amalga oshirilishning aniq ifodalash yetarli emas, bu esa „ishora“ soʻzining kundalik foydalanilish sababli aksariyat odamlar uning maʼnosini tushunishadi. Ammo semiotika aniq texnik taʼriflarni taklif qilmagan va belgilarni qanday tasniflash kerakligi haqida kelishuv mavjud emas.

Hasharot (yoki har qanday hayvon, inson yoki boshqa) oʻz atrof-muhitida harakatlanayotganda, barcha his-tuygʻular miyaga taqdim etiladigan maʼlumotlarni toʻplaydi. Biroq, hissiy ortiqcha yuklanishni oldini olish uchun faqat diqqatga sazovor maʼlumotlar ongning kognitiv elementlarining toʻliq eʼtiborini oladi. Bu jarayonning bir qismini haqiqiy dunyo model taʼsiri ostida boshqarish kerakligini koʻrsatadi, bu maʼlumotlar elementlarini ularning ahamiyatiga qarab tartibga solishi va omon qolish uchun ahamiyatsiz maʼlumotlarni filtrlash imkoniyatiga ega. Bosh miya yoki tinglovchi uni orqa shovqindan ovozni ajratib olmaguncha, belgi ishlashi mumkin emas. Bu sodir boʻlganda, belgi maʼlumotlar kiritilgan maʼlumotlarni tushuntirish va uni maʼnoli maʼlumotga aylantirish uchun kognitiv faoliyatni qoʻzgʻatadi.

Yana qarang 

 Semiot terminlarining indeksasi

Adabiyotlar 

 Bains, Pol. Semiozning boshlangʻichligi: munosabatlarning ontologiyasi. Toronto: Toronto universiteti nashriyotlari. (2006)
 Hoffmeyer, Jesper. Koinotdagi maʼno belgilari. Bloomington: Indiana universiteti nashriyotlari. (1996)
 Kul, Kalevi. Tanlov va oʻrganish: Semioz — bu tanlov. Ishonch tizimlari tadqiqotlari 46 (4): 452-466. (2018]

Semiotika
Charlz Pirs