yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Kosmik aloqa

Kosmik aloqa — Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) orqali yerdagi punktlar orasida yoki kosmik apparatlar (KA) orasidagi aloqa. Yerdagi punkt bilan kosmosdagi inson oʻrtasida aloqa birinchi marta 1961-yilda Yu. A. Gagarinnkyat "Vostok" kosmik kemasida parvoz kilganda oʻrnatildi. Kosmosda, asosan, radioaloqa, baʼzan, optik aloqa qoʻllanadi. Kosmik aloqa tizimida koʻproq radioaloqadan, Yerdagi punktlar orasida aloqa bogʻlash uchun elliptik va doiraviy statsionar orbitalar boʻyicha harakatlanuvchi YESY dan foydalaniladi. KA lari orasida Kosmik aloqa birinchi marta 1962-yilda "Vostok-3" va "Vostok-4" kemalari orasida amalga oshirilgan. Yerdagi punktlar orasida Kosmik aloqa oʻrnatish uchun kuchli antennalar, radioshovqin darajasi juda kichik boʻlgan qabul qiluvchi asboblar, qidirilayotgan signalni ajratib oladigan maxsus appa-ratlardan foydalaniladi. KA ning bort apparaturalari juda puxta, yengil va ixcham boʻlishi kerak. Kosmik aloqa kanallari uchun ularning vazifasi va yoʻnalishlariga koʻra turlicha chastota dia-pazonidan foydalaniladi. Chastotalarni taqsimlash va ulardan foydalanish tartibi radioaloqa reglamenti bilan belgilanadi. Kosmik aloqa tizimlarining Yerdagi aloqa tizimlaridan asosiy farqi KA vaziyatining uzluksiz oʻzgarib turishi, KAning har ondagi koordinatalarini bilish zarurligi, qabul qilinayotgan signallar chastotasining tez-tez oʻzgarib turishi, KA bortidagi radiouzatkichlar quvvatining cheklanganligi, masofaning uzoqligi va boshqalardan iborat.

Yer bilan K A orasidagi aloqa yordamida kosmovideniyeta asos solinadi, natijada insoniyat odamning ochiq kosmosga chiqishi va Oyda yurishining shohidi boʻddi. Sayyoralararo avtomatik st-yalar Venera va Marsga uchirilganda 350 mln. km masofada ikki tomonlama turgʻun radioaloqa oʻrnatildi. "Mars" va "Mariner" tipidagi kosmik st-yalarga oʻrnatilgan apparatlar yordamida Mars va Venera sayyoralarining atrofi, atmosferasi, temperaturasi tekshirildi va telemetrik kanallar orqali tasvirlari Yerga uzatildi.

ESY orqali aloqada turli orbita va balandlikda parvoz qilayotgan YESYdan foydalaniladi. Uzoq ma-sofalar orasida televizion aloqa oʻrnatishda, odatda, bevosita koʻrinadigan bir qancha oraliq va ikkita asosiy punktdan iborat radiorele tarmoqlari — retranslyatorlardan foydalaniladi. YESY bortiga oʻrnatilgan bitta retranslyator yordamida Yerda birbiridan 10—15 ming km uzoq joylashgan punktlar orasida aloqa oʻrnatish mumkin. KA orasidagi aloqaga boshqa KAdan olingan maʼlumotlarni retranslyasiya qilish, ularning orbitadagi vaziyatini oʻlchash va harakatini boshqarish yoki ularga yakinlashish, navigatsiya masalalarini hal qilishga oid aloqalar ham kiradi. KAning antennalarini oʻzaro yoʻnaltirish ancha qiyin, shu sababli, ular orasida yoʻnaltirilmagan aloqa qilinadi.

Lazerlar ixtiro qilingandan keyin optik aloqa masalasi hal qilina boshladi.

Manbalar
Kosmik apparat

Fazoviy apparat — kosmosda ilmiy tadqiqot larni, meteorologik kuzatishlarni, navigatsiya oʻlchashlarini oʻtkazadigan, radio- va telealoqalarni taʼminlaydigan uchish apparati. Kosmik apparat boshqarilishi boʻyicha (boshqarilmaydigan, avtomatik boshqariladigan, orbital st-yalar, kosmonavt uchuvchisi boʻlgan kosmik kemalar); uchish trayektoriyasi boʻyicha (Yer yoki sayyoralarning sunʼiy yoʻldoshlari, Yerga yoki sayyoraga qoʻndirish apparatlari, sayyoralardan uchib chiqish uchun apparatlar); foydalanilishi boʻyicha (bir marta va koʻp marta foydalaniladigan) turlarga boʻlinadi. Tarkibiga butun appa-raturalarning ishini, berilgan trayektoriya boʻyicha ishini, oriyentatsiyasini va boshqalarni taʼminlaydigan bort tizimlari kiradi. Bu tizimlarga yonilgʻi zahirasi boʻlgan dvigatel qurilmasi, harakatni boshqarish tizimi, bort komplekslari, issiqlik rejimini boshqarish, bort apparaturalarini energetik taʼminlash, uchish vaqtida harakatni boshqarish va Yer bilan aloqa bogʻlash tizimlari kiradi. Yer sunʼiy yoʻldoshlarini past orbitaga uchirishda eltuvchi raketalardan, yuqori orbitalarga yoki sayyoralararo orbitalarga oʻtkazishda qoʻshimcha raketa komplekslaridan foydalaniladi.

Yana qarang 

 Orbital stansiya
 Kosmik kema
 Kosmos

Manbalar
Kosmik kema

Fazoviy kema — kishilarning kosmosga parvoz qilishi uchun moʻljallangan aparat bo‘lib 1961-yil 12-aprelda Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitasiga chiqarilgan "Vostok" kemasi birinchi Kosmik kema hisoblanadi. Uning ichida kosmonavt-uchuvchi Yuriy  Gagarin boʻlgan. Bundan tashqari, "Vosxod", "Soyuz", "Merkuriy", "Jemini", "Apollon", "Chellenjer" va boshqa Kosmik kemalar uchirilgan. Geotsentrik orbita boʻyicha uchadigan Kosmik kema yoʻldosh kema, odam va yuklarni orbital stansiyaga eltib beradigan Kosmik kema transport kema, sayyora yoki tabiiy yoʻldoshlarga eltuvchi Kosmik kema qoʻndiruvchi, sayyora yoki uning yoʻldoshidan uchadiganiga uchib chiqish kemasi deyiladi. Kosmik kemaning asosiy tizimlari: xayotni taʼminlash, meteoritlar, radiatsiya va boshqalardan qimoya qilish, dvigatel qurilmasi (uchish trayektoriyasiga tuzatish kiritish, oriyentirlash va uchishni barqarorlash uchun raketa yoqilgʻisi bilan), kosmik st-yalarni izlash, ularga Kosmik kemani yaqinlashtirish va tutashtirish, ekipajni Kosmik kemadan kosmik st-yaga oʻtishini taʼminlash, Quyosh batareyasidan foydalanish, Yerga qoʻndiriladigan boshqarish tizimi va boshqa Kosmik kemaning bir va koʻp marta foydalaniladigan xillari bor. Bir marta foy-dalaniladigan Kosmik kemada tushiruvchi apparatning sirti issiqsan izolyasiyalaydigan qoplama bilan qoplanadi, koʻp marta foydalaniladigan Kosmik kemada Yerga qaytib tushayotganda atmosferada tormoz berish ishi murakkab boʻlgani uchun uning barcha boʻlmalari issiqliqdan himoya qilinadigan qoplamalar bilan qoplanadi.

Yana qarang 

 Kosmik apparat

Manbalar
Kosmik rasadxona

Kosmik rasadxona - Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitasida harakatlanuvchi kishi boshqaradigan yoki avtomatik ravishda ishlay oladigan ilmiy tadqiqot kompleks stansiya. Avtomatik ishlaydigan Kosmik rasadxona boshqa sayyoralarga (Oy, Venera, Mars va hokazo) ham uchirilgan. Kosmik rasadxonalar yordamida Yer va uning atrofidagi kosmik muhit, radioastronomik holat hamda meteorologiyaga oid kuzatishlar olib boriladi; Kosmik rasadxona lardagi sharoitda turli kimyoviy elementlar va biologik birikmalar tekshiriladi. Kosmik rasadxona dan harbiy maqsadlarda ham foydalaniladi. Sobiq Ittifoq, AQSH va boshqa davlatlarda maʼlum maqsadlarga moʻljallangan qator Kosmik rasadxona lar yaratilgan. Ularga oʻrnatilgan teleskoplar va ilmiy kuzatuv asboblari yordamida Quyoshdagi fizik jarayonlar, yulduzlararo va galaktikalararo muhitga oid ilmiy ishlar oʻtkaziladi, Quyosh sir-tidagi portlashlar natijasida yuzaga keladigan kuchli kosmik nurlarning tarqalishi, bu nurlarning Yer atmos-ferasida yutilishi va boshqa tabiati chuqur oʻrganildi, koinotdagi rentgen nurlari manbalari aniqlanadi. Kosmik fazoni oʻrganish va oʻzlashtirish maqsadlarida moʻljallab tuzilgan hamda amalga oshirilayotgan qator alohida davlatlar (Rossiya, AQSH, Germaniya va boshqalar) dasturlari mavjud.

Manbalar
Kosmik suratga olish

Fazoviy suratga olish (kosmik) - Yer, osmon jismlari va boshqa fazodagi hodisalarni Yer atmosferasi tashkarisida turgan uskunalar (Yer sunʼiy yoʻldoshlari, fazoviy kema  va boshqalar) yordamida suratga olish; elektromagnit spektrining turli sohalaridagi tasvirni beradi. Yerni fazoviy suratga olishning saviyaviy ölchami 1:1000000 - 1000000 bölib, bunda juda katta maydonning (bir necha ön ming [km] dan tortib, deyarli Yerning yarim shari sirtigacha) bir butun harakterli tasvirini suratga olish mumkin. Fazoviy suratga olish usullari: aylanish davri qisqa bölgan fazoviy uskunalar 150–300 [km] balandlikdan, aylanish davri uzun boʻlgan kosmik apparatlar yordamida 300–950  [km] balandlikdan suratga olish, radiotelevizion sistemalar asosida tasvirlarni Yerga uzatish, 36 ming km balandlikdagi geostatsionar yoʻldoshlardan tasvirlar olish va Yerga uzatish, Oy va sayyoralar sirtidan Yerni suratga olish va radiotelevizion yoʻl bilan axborotlarni Yerga uzatish. Olingan fotosuratlar, Yer atmosferasi, litosferasi, gidrosferasi va biosferasining regional, strukturali, global xususiyatlarini oʻrganishga imkon beradi. Shuningdek, Kosmik suratga olish. Yerning maʼlum regionini qisqa vaqt ichida qayta-qayta suratga olish mumkin. Bu esa davriy (sutkali, fasliy va boshqalar) va hodisaviy (vulqon otilishi, oʻrmon yongʻinlari, suv toshqinlari va boshqalar), xöjalik faoliyatlarining turli körinishlari (hosilni yiġish, suġorish, suv havzalarini toʻldirish va boshqalar) kabi hodisalarning serharakat tuzilishini oʻrganish uchun sharoit yaratadi. Fazodan suratga olish birinchi marta: raketa yordamida — 1946-yil da, Yer sunʼiy yoʻldoshlari yordamida — 1960-yilda, fazoviy kema yordamida — 1961-yilda boshlandi. Fazoviy suratga olishda oq-qora, rangli foto va televizion suratga olishdan tashqari, infraqizil, mikrotoʻlqinli, spektroölchamlik va fotoelektron tasvirlarni olish ham amalga oshiriladi.

Manbalar 
2. Habibulloh Azimjon.(2024)
Kosovo va Metoxiya

Kosovo va Metoxiya – Serbiyadagi oʻlka. Maydoni 11 ming km². Aholisi 1,9 mln. kishi (1997). Poytaxti – Prishtina shahri K. va M. hududining katta qismi Kosovo-Pole va Metoxiya soyliklaridan iborat, ularda Drin va Ibar daryolari oqadi. Iqlimi moʻtadil kontinental iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0°, iyulniki 20°. Yillik yogʻin 600–700 mm.

K. va M. hududi 8—12-asrlarda Rashki, soʻngra Serbiya davlati tarkibida, 15-asrdan 1912-yilgacha Usmonli turk saltanati tarkibida boʻlgan. 1913-yildan London tinchlik shartnomasiga koʻra, K. va M. hududini Serbiya va Chernogoriya boʻlib oladilar. 1918-yil dan Serb, xorvat va slovenlar qirolligi (1929-yildan Yugoslaviya qirolligi) tarkibida. 1945-yildan Yugoslaviya tarkibidagi muxtor viloyat, 1963—1969-yillarda K. va M. muxtor oʻlkasi, 1969—1990-yillarda Kosovo muxtor oʻlkasi, 1990-yildan K. va M. oʻlkasi. 1980-yillarning boshlarida albanlar oʻlka aholisining 90% ni tashkil etdi. K. va M. dagi etnik muammolar 1998-yilda qurolli toʻqnashuvlarga aylandi. Bu toʻqnashuvlarning asosiy sababi Kosovo albanlarining mustaqil davlat boʻlishga harakatidir.

K. va M. – agrar rayon. Donli ekinlar, tamaki ekiladi. Polizchilik, bogʻdorchilik va tokchilik rivojlangan. Togʻ yaylovlarida qoramol, qoʻy boqiladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Qoʻrgʻoshin, lignit, xromit va magnezit qazib olinadi. Kimyo, yogʻochsozlik, sement, qogʻoz, toʻqimachilik korxonalari bor.

Yana qarang 

 Kosovo
 Kosovo maydoni

Manbalar
Kosovo maydoni

Kosovo maydoni () - Dinar tog'laridagi hudud. Balandligi 500–700 m. 1389-yil 15-iyunda Kosovo maydonida Serbiya — Bosniya qoʻshinlari (15—20 ming kishi, knyaz Lazar boshchiligida) Turkiya sultoni Murod I armiyasi (27—30 ming kishi)dan mag'lubiyatga uchragan. Serbiya Usmonli turk saltanati vassaliga aylangan. Maydoni - 10 ming 887 kilometr kvadrat. Hozir Kosovo konida Kosovo davlati joylashgan.

Yana qarang 

 Kosovo
 Kosovo va Metoxiya

Manbalar
Kosonsoy jome masjidi

Kosonsoy jome masjidi -Namangandagi meʼmoriy yodgorlik (18-a). Atrofi devor bilan oʻrab olingan maydonga qurilgan. Unga jan.dan peshtoqli darvozaxona, gʻarbidan ravoqli masjid (28,6x 10,8)ning naqshinkor eshigi orqali kiriladi. Gʻarbiy devoriga 3 qirrali mexrob ishlangan. Tashqi pogʻonali gumbazi ravokli qubbalar (burchaklaridan chiqarilgan)ga qoʻndirilgan. Bir-biri bilan kesishgan 4 ravoq yon qanotlarga asos boʻlib xizmat qiladi. Ravoqlarning oʻzi esa alohida yoki devorga tutashib chiqqan gʻishtin ustunlarga tayanadi. Bino bezagida 2 xil (oq va novvot) rang koʻproq qoʻllangan. Darvozaxona ortiqcha hashamsiz, shinamgina, ammo ayni paytda shakli-shamoyili bilan ulugʻvordir. Peshtoqining yuqori qismi mayda tyoshik ravoqchalar tizmasi bilan bezatilgan, usti karniz bilan yakunlanib, darvoza atrofi yassi ravoqchalar bilan oʻralgan. Peshtoqining ikki burchagidagi ustungoʻsha yuqorisi qubba bilan tugallangan. 1993-yil ayvon, oʻquv xonalari va boshqa qoʻshimcha binolar qurilgan. Kosonsoy jome masjidi m. Fargʻona vodiysida yagona namozgoh uslubidagi bino hisoblanib, mahalliy meʼmorlarning qurilish faoliyatidagi mahorati yorqin aks etgan.

Masjid qurilishi tarixi 
Kosonsoydagi Jomeʼ masjidi qurilishiga XVII asrlarda Abdullaxon podsholigi yillarida asos solindi. Podshoning oʻzi-“Bismillohir rahmonir rahim” kalimasi bilan birinchi gʻishtni qoʻyib beradi. Masjid gʻishtlari ortib qolgach, uning roʻparasiga katta hammom qurib bitkaziladi. Shahar ulamolari toʻplanib, duo-i fotiha berilib masjid ish boshlaydi. Bundan yuz yil oldin masjid oldiga darvoza quriladi. Darvozaning gʻishtlari Oqqoʻrgʻondan olib keltirilgan edi. Sobiq sovet davrida avval omborxona keyinchalik esa maktab bo'ladi. Oʻzbekiston Respublikasining mustaqilligi sharofati bilan 1991-yilda ushbu inshoot yana masjidga aylantiriladi.
Qurilishda sinch, pishgan gʻisht, ganch, yogʻoch ishlatilgan. Masjidda 84 ta hujra, gumbazli madrasa, oʻquvchilar xonalari bor. Masjid yangi binosi Aʼloxon Maxdum uyiga qurilganligi uchun 1992-yilda Aʼloxon Maxdum nomi berilgan. Peshtoq va gumbaz-lari naqshinkor, koshinkor, oʻymakorlik, ganchkorlik, nafis sanʼat bilan ishlangan. Bu yerda 8 ta xona boʻlib, kengligi 2m, balandligi 9m dan. Binoning kengligi 27m, balandligi 16m, gumbaz balandligi 27m. Masjidda 7500 kishi ibodat qiladi. 
Jomeʼ masjidi oʻz arxitekturasi va salohiyati bilan Oʻrta Osiyoda yagona hisoblanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Namangan
Oʻzbekistondagi masjidlar
Kostroma

Kostroma — Rossiya Federatsiyasining Kostroma viloyatidagi daryo. Volga daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 354 km, havzasining maydoni 16 ming km². Galich qirlaridan boshlanadi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi Buy shahri yaqinida (quyilish joyidan 124 km) 71 m³/sek, eng koʻp suv sarfi 1620 m³/sek. Noyabrda muzlab, aprel— mayda moʻzdan boʻshaydi. Buy shahridan quyilish joyigacha kema qatnaydi. Kostroma daryosida yogʻoch oqiziladi. Kostroma daryosining boʻyida Soligalich shahri joylashgan.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar‎
Kostroma (shahar)

Kostroma – Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kostroma viloyati markazi. Volga daryosining har ikkala sohilida. Port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 289,4 ming kishi (1998-yil). Toʻqimachilik sanoatining (asosan, zigʻir tola) qad. markazi. Mashinasozlik („Motordetal“, ekskavator, „Kostromatekstilmash“ zavodlari), yogʻochsozlik, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 3 oliy oʻquv yurti, drama teatri, tarixiy-meʼmoriy muzey-qoʻriqxonasi, tasviriy sanʼat muzeyi, yogʻoch meʼmorchiligi muzeyi, Bogoyavleniye monastirining sobori (XVI asr), Ipatiy monastiri ansambli (XVI—XVIII asrlar), Voskreseniye cherkovi (XVII asr), shahar markazining mumtoz majmuotlari: savdo rastalari (XVIII asr oxiri – XIX asr boshlari), maʼmuriy binolar (XIX asr), oʻt oʻchirish minorasi (XIX asr boshi), gauptvaxta (XIX asr) saqlangan. Kostromaga XII asrda asos solingan.

Kostroma 1152-yilda tashkil etilgan va oʻsha yildan shahar hisoblanadi. Ilk eslatilishi 1213-yilda boʻlgan.

Manbalar 

 
Rossiya shaharlari
Kotangens

Kotangens (lotincha so — birgalikda, tangens — urinma) — 1) trigonometrik funksiyalardan biri, ctgx bilan belgilanadi; 2) toʻgʻri burchakli uchburchakda oʻtkir burchakning K.si, shu burchakka yopishgan katet uzunligining burchak qarshisida yetuvchi katet uzunligiga nisbatiga aytiladi.

Manbalar 

 

Matematika
Koti

Koti — Yaponiyadagi shahar. Sikoku o.ning janubi-sharqida. Koti prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 322 ming kishi (1995). Tinch okeanning Tosa qoʻltigʻidagi port. Sellyuloza-qogʻoz, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement, harbiy sanoat korxonalari, kema verfi bor. K. atrofi rivojlangan mevachilik va sabzavotchilik rayoni.

Kōchi, boshqa yirik Shikoku shaharlariga qaraganda, ikki barobar ko'p yog'ingarchilik miqdorini oladigan nemli subtropik iqlimga ega (Köppen Cfa iqlim tasnifi). Bu shuningdek, Tinch okeaniga bevosita aloqador boʻlganligi sababli bo'ron Yaponiyada katta shaharlarda ro'y berishi mumkin boʻlgan joydir, lekin shamollar mamlakatga kirib, ikki baravar 50 santimetrga tushgan. Bo'rondan bir kun yomg'ir yog'di.

Manbalar 

Yaponiya shaharlari
Kotib chalabiy

Kotib chalabiy, Hoji Xalifa (asli ismi Mustafo ibn Abdulloh; 1609, Istanbul - 1657.24.7) -turk geografi, tarixchisi. Yevropada Hoji Xalifa taxallusi bilan mashhur boʻlgan. Dastlabki ilmni otasi Iso Xalifa al-Qrimiydan olgan. Keyinchalik boshqa olimlardan tarix, ilmi nujum, geogr. va matematika fanlarini oʻzlashtirgan. 1622-yildan saroyda kotiblik qilgan. 1627—35 yillarda harbiy yurishlarda qatnashgan. 1643-yildan saroyda muhosib ishlari bilan shugʻullangan. K. Ch. tarixiy "Taqvim ut-tavorix" ("Tarixlar taqvimi"), dengiz janglari tarixi toʻgʻrisida "Tuhfat ul-kibor fi asfor il-bihor" ("Dengiz yurishlari haqida ulugʻlarga tuhfa"), tarixiy-geo-grafik "Jahonnamo" ("Jahon koʻzgusi"), bibliografik "Kashf uz-zunun" hamda moliya masalalariga oid asarlar muallifi. "Jahonnamo" toʻplamida boshqa xalqlap tarixi, etnografiyasi, geografiyasi, shuningdek, topografiya va toponimikaga oid qiziqarli maʼlumotlar berilgan. Muallif bu asarni yozishda Sharq olimlarining bizgacha yetib kelmagan koʻpgina asarlaridan foydalangan. Asarda hozirgi Oʻrta Osiyo hududiga qariyb 2 bob ajratilgan. Unda Oʻrta Osiyo geografiyasi, xalqlarining tarixiga oid maʼlumotlar bor. "Jahonnamo" da K.Ch. birinchi boʻlib yevropalik va Sharq olimlarining mamlakatlar haqidagi maʼlumotlarini qiyoslagan.

Manbalar
Kotoraya

Kotoraya, paxtaron, ftormeturon, fluometuron (C10HnF3N2O) — singib va tanlab taʼsir etuvchi gerbitsid, 80% li hoʻllanuvchi kukun, rangi oq yoki kulrang. Paxtazorlarda bir yillik, asosan, ikki pallali begona oʻtlarga qarshi qoʻllanadi. Machin, olabuta, ituzum, semizoʻtlarni quritadi, shamak, itqoʻnoq, gʻumay va boshqalarni esa shikastlaydi. Oʻsimlikka ildizi orqali singadi. Preparatning taʼsir kuchi 2—3 oy. Tuproqda tez parchalanadi. Bahor quruq kelganda, shuningdek, shoʻrxok tuproqlarda preparatning taʼsir kuchi kamayadi. K. chigitni ekish bilan bir vaqtda lenta usulida solinadi. Sarf meʼyori: yalpi sepishda 1,3—2,8 kg/ga (taʼsir etuvchi modda boʻyicha), qator orasiga solishda 0,65—1,4 kg/ra. Kam zaharli.

Manbalar
Ronald Coase

KOUZ (Coase) Ronald (1910.29.12, Uilsden, Buyuk Britaniya - 2013) — amerikalik iqtisodchi. London iqtisodiyot maktabini tugatgan (1932). Virginiya universiteti (1951—64) va Chikago universiteti (1964—82) professor Chikago universitetining faxriy professor (1982-yildan), "Huquq va iqtisodiyot" jurnal muharriri (1964—82). K. iqtisodiyotning muassasaviy tarkibi tushunchasi mohiyatini va uning amal qilish mexanizmini ochib bergan, mulkchilik huquqi muammolarini tadqiq qilgan. Tarmoqni tashqil qilishni transaksion harajatlar nuqtai nazaridan oʻrgandi. Nobel mukofoti laureati (1991).

Manbalar 

 

Britaniyalik tarixchilar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Koshi integral teoremasi

Koshi integral teoremasi -kompleks oʻzgaruvchili funksiyalar nazariyasining fundamektal teoremasi. Gʻ(7.) — kompleks tekislikdagi bir boglamli D sohada aniqlangan golomors funksiya, u esa D sohada yotuvchi boʻlakli silliq yopiq chiziq boʻlsin. U holda boʻladi. Bu teorema O. Koshi tomonidan 1825-yilda eʼlon qilingap. Uning toʻla isbotiii 1884-yilla E. Gure bsrli. Koshi integral teoremasi t. golomorf funksiyalar xossalaryning asosiy harakteristikalarilap birini ifodalaydi. Uzluksiz funksiyalar uchun Koshi integral teoremasi t.ga teskari teoremaga Marera teoremasi deyiladi.koʻrinishlagi integral; bunda u — toʻgʻrilaiuvchi yopiq egri chiziq, f(^) — kompleks oʻzgaruvchili funksiya boʻlib, u u — chiziq bilan chegaralangan chekli D sohada golomorf va bu sohaning yopigʻi Oda uzluksizlir. Agar nuqta D sohaga tegishli boʻlsa, u holda Koshi integral teoremasi f(g) ga teng boʻladi, yaʼni D sohala golomorf va uning yopigi D la uzluksiz har qanday funkniyaning D soxadagi qiymati chegaralari qiymatlari orqali Koshi integral teoremasi vositasida ifolalanadi.

Koshi integral teoremasinikg umumlashmalari Koshi tipidagi integrallardir. ularning koʻrinishi ham Koshi integral teoremasi koʻrikishila boʻlali, lskik u egri chiziq yopiq boʻlishi va f funksiya golomorf boʻlishi shart emas, Koshi tipidagi iktegrallar matematik fizika va gidrolinamikaning ayrim masalalarini yechishda qoʻllanadi.

Manbalar
Koshi masalasi

Koshi masalasi - differensial tenglamalar nazariyasining asosiy masalalaridan biri. Birinchi marta O. Koshi oʻrgangan. Differensial tenglamaning maʼlum boshlangʻich shartlarni qanoatlantiruvchi yechimi (integrali)ni izlashdan iborat. Agar oʻrganilayotgan fizik jarayon fazoviy oʻzgaruvchilar va paytga bogʻliq desak, Koshi masalasi fazoviy oʻzgaruvchilarga nisbatan cheksiz sohalarda yoki chekli boʻlsa ham chegaraning taʼsiri boʻlmagan jarayonlarni oʻrganishda yuzaga keladi. Mas, cheksiz uzunlikdagi yoki chekli boʻlsa-da, tebranish chetlarigacha yetib bormaydigan torning tebranishi haqidagi masala Koshi masalasiga olib keladi. Bunda t — vaqt boʻyicha t = /0 boshlangʻich momentda tebranish va uning tezligi maʼlum boʻlsa, ixtiyoriy t(l>tt)) vaqtda tebranishni aniqlash — Koshi masalasi boʻladi. Shuningdek, t= tu boshlangʻich vaziyatda manbadan tarqalayotgan issiqlik miqdori maʼlum boʻlsa, istalgan vaqtda issiqlik tarqalishini aniqlash masalasi Koshi masalasiga olib kelali.

Matematika nuqtai nazardan bu masala — biror bir tabiiy jarayonni ifodalovchi differensial tenglamani va qoʻshimcha (boshlangʻich) shartni qanoatlantiruvchi nomaʼlum funksiyani aniqlashdan iborat. Koshi masalasi yordamida fizika va texnikaning juda koʻplab muhim masalalarini hal qilish mumkin.

Manbalar
Koshi tengsizligi

Koshi tengsizligi - ixtiyoriy haqiqiy sonlar " a2,... ai, br b,... bn uchun bajariladigan tengsizlik. Quyidagicha ifodalanadi: sla bunda a. = ]boʻlsa, Koshi tengsizligi ayniyatga aylanadi. 1821-yilla O.5\.Koshi aniqlagan. Koshi tengsizligini integrallarga (qarang Buryakovskiy tengsizligi), shuningdek, Gilbert fazosi vektorlariga tatbiq qilish mumkik. Matematikaning turli sohalarida va matematik fizikada keng qoʻllanadi.

Manbalar
Parchin

Parchin (fors.) — meʼmorlik bezaklarida ishlatiladigan sirlangan sopol taxtachalar; turli ranglarda sirlanishi bilan koshindan farq qiladi. Naqsh, yozuv, tasvirlar ishlash (mozaika)da parchindan foydalaniladi. Shakli: teng tomonli uchburchak, murabba, toʻrtburchakli, baʼzan 6, 8 qirrali ham boʻladi. Usta parchin usulida bezak yaratishi uchun avval xom loydan taxtachalar tayyorlaydi, ularni xumdonda pishirib sopol holiga keltiradi, soʻng ustidan sir beradi (boʻyay-di). Sirlangan taxtachalar xumdonda yana pishirib olinadi, shundan soʻng binolar bezagida ishlatiladi. Oʻzbekiston hududida parchin bilan bezatilgan meʼmoriy obidalar koʻp (Registon ansambli va boshqalar). Hozirgi kunda ham meʼmorlikda parchin keng qoʻllanadi (Xalqlar doʻstligi saroyi, Oliy Majlis, Oʻzbekiston konservatoriyasi binolarida va hokazo).

Yana qarang 
 Parchinlash
 Koshin

Manbalar 

 
   

Arxitektura
Husayn Voiz Koshifiy

Husayn Voiz Koshifiy (taxallusi; asl ismi Kamoliddin; Voiz — laqabi)(taxminan 1442/46, Sabzavor qishlogi — 1505, Hirot) — notiqlik sanati namoyandasi va nazariyotchisi, mutafakkir, ilohiyotchi olim.

Arab, fors, turk tillarini yaxshi bilgan, matematika, kimyo, astronomiya, musiqa, adabiyot va fiqh dan toʻla maʼlumot olgan. Yoshligidan voizlik bilan shugʻullangan. Nishopur Mashhadda (1455—68), keyinchalik Hirotda (1468 yildan) yashagan. Asarlarini fors tilida yozgan. Navoiy bilan ijodiy hamkorlik qilgan, unga bagʻishlab asar yozgan („Mavoqibi oliya“ — „Oliy tuxeralar“). Falsafa, axloq, tilshunoslik, adabiyotshunoslik siyosat, din tarixi, voizlik, sheʼr sanʼati kabi fanlarga oid 200 dan ortiq asar muallifi. Axloq haqidagi eng mashhur asarlaridan biri „Axloqi muxsiniy“ („Yaxshi xulqlar“) Husayn Boyqaronipg oʻgʻli Abulmuhsin Mirzoga bagʻishlangan. „Futuvvatnomai sultoniy yoxud juvonmardlik tariqati“ asari oʻzbek tilila vashr etilgan (1994). K.ning 45 nomdagi asarlarining 197 qoʻlyozma va 75 toshbosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Adabiyotlar 

 L().: Navoiy zamondoshlari xotirasida. T.. 1986;
 Nisoriy H. Muzakkiri ahbob; T.. 1993.

Manbalar

Havolalar 

Kishilar
Olimlar
1505-yilda vafot etganlar
Koshon

Koshon — Eronning markaziy qismidagi shahar, Tehron ostonida. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 201,3 ming kishi (1997). K. da toʻqilgan gilamlar dunyoda mashhur. Ipak gilamlarning asosiy qismi eksport qilinadi. Ip gazlama, shoyi, chinni qanjillar, misgarlik va kulolchilik buyumlari ishlab chiqariladi. K. oʻrta asrlarda Eronning eng yirik badiiy-hunarmandchilik markazi boʻlgan. Msʼmoriy yodgorliklardan Maydon masjidi (13-asr, 15-asrda qayta qurilgan), Zayniddin minorasi (11-asr), Imom-zola Habib ibn Muso maqbarasi (13-asr), shoh Abbos I saganasi (17-asr) saqlangan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Eron shaharlari
 
Isfahon ustoni shaharlari
Koeffitsiyent

Koeffitsiyent (lotincha ko — birgalikda, efﬁ ciens —hosil qiluvchi) — algebraik ifodada oʻzgaruvchi yoki nomaʼlum miqdor oldidagi koʻpaytuvchi, odatda, oʻzgarmas yoki maʼlum miqdorni ifodalaydi. Mas, 5 ob2ifodada 5 soni ab2 oldidagi K.dir; x3 — ʼrx + q = 0 tenglamada x3 oldidagi K. 1 ga, x oldidagi K. — ʼr ga teng. Aylana uzunligi formulasi L=2nr dagi 2p soni K.dir. Toʻgʻri chiziq tenglamasi u =kx + b dagi k soni burchak K.i deb ataladi. Koʻpgiva K. fizika, kimyo, texnika fanlari va boshqalardagi formulalarda maxsus nomlarga ega. Mas, kengayish K.i, ishqalanish K.i va hokazo.

Manbalar
Kraystcherch

Kraystcherch — Yangi Zelandiyadagi shahar, Janubiy orolning sharqiy sohilida, Tinch okean qirgʻoqlari yaqinida. Aholisi 342 ming kishi (2000). Aeroporta xalqaro ahmiyatga ega, yirik dengiz porti. Sanoatining asosiy tarmogʻi — transport mashinasozligi. Kimyo, jun, oziq-ovqat, metallsozlik. metallurgiya, yogʻochsozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari mavjud. Yirik qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Universitet, geofizika va astronomiya rasadxonasi, muzey bor.

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Yangi Zelandiya shaharlari‎
Okeaniya
Krakov universiteti

Krakov universiteti, Yagaylo universiteti — Polshadagi qad. universitet, Markaziy Yevropadagi dastlabki davlat universitetlaridan biri. Krakov shahrida joylashgan. 1364-yil Bukj Kazimir tomonidan asos solingan. 1400-yil Vladislav Yagaylo tomonidan Parij universiteti namunasida qayta tashqil etilgan (nomi shundan olingan). huquq, falsafa, tarix, filol., matematika, biol., geogr. va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 10 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1364)da 1 mln.dan ortik, asar saqlanadi.

Manbalar 

Polshadagi universitetlar‎
Vladimir Kramnik

Vladimir Borisovich Kramnik (1975.25.6, Tuapse, Rossiya) — rossiyalik shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1992), jahonning 14-chempioni (2000-yildan), jahon shaxmat olimpiadalari chempioni (1992, 1994, 1996). "Shaxmat Oskari" sovrindori (2000).

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Shaxmatchilar
Rossiya shaxmatchilari
Shaxmat grossmeysterlari
Shaxmat olimpiadasi ishtirokchilari
Alifbo boʻyicha sportchilar
SSSRda tugʻilganlar
Krasnovodsk platosi

Krasnovodsk platosi - Oʻrta Osiyodagi choʻl plato. Kaspiy dengizining sharqiy sohilidagi Krasnovodsk yarim orolda, Turkmanistondagi Qoraboʻgʻozgoʻl va Krasnovodsk qoʻltiqlari orasida. Eng baland joyi 306 m. Asosan, gips aralash ohaktosh va mergeldan tarkib topgan. Yassi qir va keng botiqlar, shuningdek, qoldiq togʻlar (nisbiy balandligi 40 m gacha) bor. Krasnovodsk platosi janubida Kubadogʻ joylashgan. Gilli va toshloq choʻllar kattagiva hududni egallagan. Shoʻra va shuvoq, shim. qismida qumlikda cherkez, qora saksovul oʻsadi. Shimoli-sharqida shoʻrxok botiqlar bor.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Kraton

Kraton (yun. kratos — kuch, mustahkamlik) — Yer poʻstining alpinotip burmalanishi oʻzgarishlariga layoqatsiz konsolidatsiyalashgan qismlari. Nemis geologi X. Shtille K.ni koʻtarilgan K. — aksari sial (Si, AI) tarkibli (kad. tokembriy platformalari yoki poʻsti kontinental tuzilishga ega hozirgi geologik qalqonlar) massivlari va choʻkkan K. — simatik (Si, Fe, Mg) zaminli (koʻpincha Yer poʻstining "granitmetamorfik" qatlamiga ega boʻlmagan okean tubi maydonlari) massivlariga ajratgan. "K" terminini fanga Shtille kiritgan (1940) va xorij adabiyotlarida ruscha "platforma" terminining sinonimi sifatida keng qoʻllanadi.

Manbalar
Kraxmal

Kraxmal () – oʻsimlikning asosiy uglevod zaxirasi. Umumiy formulasi (S6N|()O5)g. Rangsiz amorf modda. Fotosintez jarayonida oʻsimliklarning barglarida hosil boʻladi. Kraxmalni toʻla gidrolizlab, glyukoza olinadi. U oʻsimliklarning turli qismlarida, ayniqsa, kartoshka tugunagida, ildizida, bugʻdoy, sholi va makkajoʻxori donida donachalar shaklida tuplanadi. Kraxmal miqdori bugʻdoyda 75%, makkajuxorida 72%, guruchda 80%,kartoshkada 12— 24% ga yetadi. Turli oʻsimliklardan olingan kraxmal donachalarining shakli va hajmi har xil. Masalan, kartoshka kraxmal dovachalari nisbatan yirik (kundalangi 25—100 mk), guruch kraxmal dovachalari esa mayda (koʻndalangi 3—7 mk). Kraxmal dovachalari suvda isitilganda parchalanib, kleyster hosil qiladi. Deyarli barcha kraxmallar ikki xil polisaharid – amiloza vaamilopektindan iborat. Kraxmal sovuq suv, spirt, efir va boshqa organik erituvchilarda erimaydi. Kislotalar taʼsirida gidrolizlanib, avval dekstrinlarga, soʻngra toʻla gidroliz natijasida D-glyukozaga aylanadi. Fermentlar taʼsirida ancha tez gidrolizlanadi. Kraxmal gidrolizini katalizlovchi fermentlar amilazalar deb ataladi.

Odam va hayvonlar uchun oʻsimlik kraxmali qimmatli oziq modda hisoblanadi. Insonning uglevodlarga boʻlgan ehtiyoji, asosan, non, kartoshka, krupalar va boshqa tarkibadagi kraxmal bilan qoplanadi. Sanoatda kraxmal, asosan, kartoshka, makkajoʻxoridan olinadi. Kartoshka kraxmali (kartoshka uni) olishda maydalab qorilgan kartoshka massasi suv bilan ishlanadi. Hosil boʻlgan kraxmal sutini tindirib yoki sentrifugalab kraxmal ajratib olinadi. Kraxmal oziq-ovqat, qandolatchilik, goʻsht mahsulotlari tayyorlashda keng qoʻllanadi. Etil spirt, butil spirt, atseton va sut kislota, sitrat, glyukonat kislota, yelim ishlab chiqarishda kraxmalan xom-ashyo sifatida foydalaniladi. Antibiotiklar, vitaminlar, poroshoklar tayyorlashda ishlatiladi. Kraxmal va uning mahsulotlari toʻqimachilik, qogʻoz sanoatida qoʻllanadi.

Manbalar 

Bioximiya
Oziq-ovqat
Hans Adolf Krebs

Hans Adolf Krebs (1900. 25.8, Xildesxaym, Germaniya — 1981)— ingliz biokimyogari. London qirollik jamiyati (1947-yildan) va AQSH Milliy Fanlar akademiyasi (1964-yildan) aʼzosi. Gyottingen, Freyburg, Myunxen va Berlin universitetlarida oʻqigan (1919—1925) va ishlagan (1926—33). Oksforddagi Qirol kasalxonasi professor (1967-yildan). Asosiy ishlari hayvonlar organizmida moddalar almashinuvini oʻrganishga oid. 1932-yilda aminokislotalardan karbamid (siydikchil) hosil boʻlishini aniqlagan (ornitin halqasi). 1937-yilda trikarbon kislotalar halqasini (qarang Krebs halqasi), shuningdek, organizmda dikarbon va trikarbon kislotalar siklini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1953).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar

1900-yilda tugʻilganlar
25-avgustda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
22-noyabrda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Kredit (buxgalteriya)

Kredit (lotincha credit — ishonmoq) — buxgalteriya hisobvaraqlarining oʻng tomoni. Aktiv hisobvaraqlarda K.dagi yozuvlar mablagʻlarning kamayishini, passiv hisobvaraqlardagi yozuvlar koʻpayishini koʻrsatadi. Hisobvaraqning chap tomoni debet deb ataladi.

Manbalar
Kredit kartochkasi

Kredit kartochkasi, kredit karta — plastik kartochka koʻrinishidagi shaxsiy (nomi yozilgan) toʻlov hisob-kitob hujjati. Bank yoki kredit muassasasi tomonidan beriladi. Beriladigan kredit hajmi kredit kartochkasi turiga bogʻliq (oddiy, oltin, korporativ kredit kartochkalari). Kredit kartochkasida pul egasining identifikatsiya raqami, familiyasi, joriy hisob varagʻidagi summa koʻrsatiladi. Oʻz egasiga kompyuter qurilmalari bilan taʼminlagan chakana savdo (xizmat koʻrsatish) tarmoqlarida naqd pulsiz tovarlar va xizmatlar xarid qilish huquqini beradi. Kredit kartochkasiga koʻra, maxsus kompyuterlashtirilgan hisobkitob tizimi orqali xaridor kredit kartochkasidagi pul summasi uning hisob raqamidan olinib, tovar sotgan (xizmat koʻrsatgan) korxona hisobiga oʻtkaziladi. Kredit kartochkasi muomaladagi naqd pul miqdorini keskin kamaytirishga imkoniyat yaratadi. Birinchi marta 1946-yilda Nyu-York milliy bankida qoʻllangan. Turli mamlakatlarda Amerika moliya-kredit guruhlarining (Visa, Master card, American Express) Kredit kartochkasilari qoʻllanadi. Yevrokard Kredit kartochkasilari ham bor. Oʻzbekistonda 1996-yildan Oʻzbekiston Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki dastlab „viza kard“ Kredit kartochkasi chiqarishni tashkil qildi va Kredit kartochkasilariga xizmat koʻrsata boshladi. 2000-yillar boshida Oʻzbekistonning boshqa banklarida ham jahonning koʻpgina rivojlangan mamlakatlaridagi banklar bilan Kredit kartochkasi orqali mijozlarga xizmat koʻrsatish yoʻlga qoʻyiladi.

Manbalar
Kreditor

Kreditor (eng. creditor) – ssuda bergan va shu sababli debitordan uni oʻz vaqtida qaytarishi yoki boshqa majburiyatlarni ijro etishni, birinchi navbatda foizlar toʻlashni talab qilish huquqiga ega boʻlgan subʼyekt (yuridik yoki jismoniy shaxs).

Manbalar 

 

Moliya
Kreking

Kreking (ing. cracking — parchalanish) —neft yoki uning fraksiyasini destruktiv (strukturasini buzib) qayta ishlash jarayoni; ogir uglevodo-rodlar molekulalarining parchalanishi (ajralib chiqishi) va qayta joylashishiga asoslangan. Asosan motor yonilgʻisi, plastik massalar, tolalar, eritgichlar uchun kimyoviy xom ashyo olishda qoʻllanadi. K.ning 2 asosiy (termik va katalitik) turi bor. Term i k K. yuqori temperatura taʼsirida amalga oshadi; uning 3 ta: yuqori bosim ostida suyuq fazali (40—60 at. bosimda, 470 — 540° temperaturada), past bosim ostida yoki bug fazali (3 at., 500—550°), past bosim va yuqori temperaturada yoki piroliz (1 at., 650—750°) usullari bor. Katalitik K. bir vaqtda yuqori temperatura va katalizatorlar taʼsirida amalga oshiriladi. 1918-yilda N. D. Zelinskiy birinchi boʻlib katalitik K.ni tatbiq etgan. Katalizator sifatida alyuminiy-xlorid ishlatilgan. 1936-yilda fransuz muhandisi Ud-ri yangi texnologik sxema (katalizator — alyumosilikat) yaratgach, katalitik K. keng qoʻllanila boshladi. Bu esa oktan soni 80 — 85 boʻlgan yuqori sifatli aviatsiya benzini olishga imkon berdi. Neftning kerosin — gazoyl fraksiyasi xom ashyo boʻlib xizmat qildi. Katalitik K.lash 450—520° ga yaqin temperatura va 2—3 atm. bosimida amalga oshadi. K. suv bugʻi ishtirokida, vodorod bosimi ostida ham boradi (gidro kreki n g). Shuningdek, K. jarayonining borish sharoiti (temperatura, bosim) ga, xom ashyoning vazifasi va turiga, texnologik jiqozlanishiga bogʻliq boʻladi. Jarayonning borish sharoitiga qarab gaz, benzin bugʻi va ogʻir fraksiyalar (ligroinli, kerosinli, gazoylli, solyarli va qoldiq) dan tashkil topgan mahsulotlar aralashmasi hosil boʻladi. Zavonaviy K. koʻpgiva kimyoviy mahsulotlar (atsetilen, etilen, benzol, ksilollar, vaftalin va boshqalar), shuningdek, qayta ishlanayotgan mahsulot massasiga nisbatan 70% gacha benzin olishga imkon beradi.

Manbalar
Kremen

Kremen — kristalli va amorf kremnezyom, yaʼni qumtuproq (opal, xalsedon yoki kvars)dan tashqil topgan mineral tuzilma. K. Yer poʻstida konkretsiya, gʻurra, linza va qatlam koʻrinishida keng tarqalgan, koʻpincha, ohaktoshlar va boʻr yotqiziqlari orasida muvofiq holda yotadi. Kimyoviy tarkibida SiO2 koʻproq. Qattiqligi minera-logik shkala boʻyicha 7. Rangi sariq, qoʻngʻir yoki qora. Choʻkindilarning diagenezi, togʻ jinslari katagenezi va nurash natijasida hosil boʻladi. Sinishi chigʻanoqsimon. Singanda chekkasi oʻtkir qirra hosil qilganligi uchun juda qadimdan temir davrigacha odamlar tomonidan tosh qurollar yasashda ishlatilgan (qarang Tosh davri). Fayans, emal, glazur va hokazo tayyorlashda foydalaniladi.

Manbalar
Kremniy vodorodlar

Kremniy vodorodlar, silanlar — kremniyning vodorodli birikmalari. Umumiy formulasi SinH2n+2Mac, SiH4, Si2H6, Si3H8, Si4H10 va hokazo Si—Si bogʻlanish S—S bogʻlanishga nisbatan juda kuchsiz boʻlganligi sababli kremniy atomlari uglerod atomlari singari uzun zanjirlar hosil qilmaydi. Silanlar fizik xossalariga koʻra uglevodlarga oʻxshash, lekin havo va suvda beqaror moddalardir. Ularni metall silitsidlarga mineral kislotalar taʼsir ettirish yoʻli bilan olish mumkin. Mas, monosilan SH4 magniy silitsidga xlorid kislota taʼsir etishidan hosil boʻladi: Mg2Si + 4HC1 = SiH4 + + 2MgCl2. Monosilan suv bilan quyidagi reaksiyaga kirishadi: SiH4+2H2O-> ->SiO2 +4H2T. Havo kislorodi taʼsirida u oʻz-oʻzidan yonib ketadi: SiH4+2O2—" ->SiO2+2H2O. Silanlar kuchli qaytaruvchi moddalar.

Manbalar 

Kimyoviy birikmalar
Kremniy karbid

Kremniy karbid, karborund, SiC — kremniyning uglerod bilan birikmasi. Toza Kremniy karbid — rangsiz kristall, tarkibida qoʻshimchalari boʻlgan texnik Kremniy karbid — kulrang, yashil yoki koʻkimtir-qora modda. Kremniy karbidning geksogoval romboedrik tuzilishga ega boʻlgan a- va kubsimon r-modifikatsiyalari maʼlum. r—SiC beqaror boʻlib, 2100° da a-SiC ga aylanadi; 1200° dan yuqori temperaturada 3 GPa bosim ostida a —> r oʻtish holati kuzatiladi. Zichligi 3200 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 2830° (ajralish bilan), suyuqlanganda grafit va uglerodning kremniydagi eritmasi hosil boʻladi. Kremniy karbid — yarim oʻtkazgich, qattiqligi olmosga yaqin, mineral kislotalar (HF, HNO3 va N3RO4 dan tashqari) va ishqor eritmalari taʼsiriga chidamli, karbonatlar, sulfatlar, ishqoriy metallar gidroksidlari eritmalari taʼsirida parchalanadi. Kremniy karbid 1600—2800° da SiO2 ga koʻmir taʼsir ettirib (Acheson usulida NaCl3 qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi), 1150° dan yuqori temperaturada elementlardan, kremniyning gazsimon birikmalari (mas, CH,SiCl3)HH piroliz qilib olinadi. Qattiq abraziv materiallar (turli xil charxlar va boshqalar), olovbardosh va kislotaga chidamli buyumlar, sozlovchi yarimoʻtkazgich diodlar va fotodiodlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar
Kremniyli jinslar

Kremniyli jinslar (silitsitlar) — tarkibida kremnezyom miqdori 50% va undan ortiq boʻlgan yotqiziklar. Mineral tarkibi boʻyicha opal-kristobalitli va xalsedon-kvarsli guruhlarga boʻlinadi. Birinchi guruhga trepel, opoka, geyzerit, kremniyli tuf, kremniyli konkretsiya (gʻudda), radiolarit va spongolit, ikkinchisiga esa ftanit va yashma kiradi. Geyzerit va kremniyli tuf issiq buloq (geyzer) suvlarida erigan kremniy oksidining choʻkishi tufayli, kremniyli konkretsiyalar esa diagenez jarayonida hosil boʻladi. Diatomitlar bir hujayrali diatomey suv oʻtlari, radiolyarit, spongolit, trepel va opokalar hayvon qoldikdarining toʻplanishidan, yashma va ftanitlar esa birlamchi kremniyli jinslarning oʻzgarishidan yuzaga keladi. Kremniyli jinslar muhim foydali qazilma hisoblanadi.

Zeb-ziynat buyumlari (yashma) tayyorlashda, moy va vino mahsulotlarini tozalashda (opoka, trepel), sement ishlab chiqarishda va qurilish sanoatida keng qoʻllanadi.

Kremniyli jinslar dunyo okeani choʻkindilari va materik platformalarida, asosan, Shimoliy va Janubiy yarim sharlarning yuqori kengliklarida keng tarqalgan, shuning-dek, ular geosinklivallarda ham ancha rivojlangan. Hozirgi davrda dengiz suvlari kremnezyom bilan toʻliq toʻyinmagan va Kremniyli jinslarning xemogen choʻkishi sodir boʻlmayapti, faqatgina organik Kremniyli jinslar toʻgatanmokda.

Manbalar 

Petrologiya
Kremniyorganik birikmalar

Kremniyorganik birikmalar — molekulasida kremniy (Si—S) tutgan organik birikmalar. Goho tarkibida kremniy boʻlgan barcha organik birikmalarni Kremniyorganik birikmalar qatoriga qoʻshishadi. Kremniyorganik birikmalar tarkibida bir yoki bir nechta kremniy atomlaridan iborat boʻlgan "monomer" va kremniyorganik polimerlarga boʻlinadi. Organogalogensilanlar RnSiX4 n (bu yerda — X — galogen, p=1+3) va RnSiHmX4 (n va t=1,2; t+p=2,3); alkoksisilanlar va aroksislanlar Si(OR)4, Rn Si(OR)4 m; organogidrosilanlar Rn SiH4 n; organoaminosilanlar Rn Si( NRj )4_n; organosilanollar RnSi(OH)4m; organoatsiklosilanlar RnSi(OCOR’)4_ n (n=l+3); silatranlar va boshqa; tarkibida bir necha kremniy atomi boʻlgan birikmalar Si— O—Si organosiloksanlar, Si—N—Si boglari boʻlgan organosilazanlar; Si— S—Si bogʻlari boʻlgan silatianlar; Si— Si bogʻlanishi boʻlgan poliorganosilanlar va boshqa yaxshi oʻrganilgan. Shuningdek, organik radikali tarkibida galogen, amino-, gidroksi-, alkoksi-, epoksiguruhi va boshqa; SiM, SiOM yoki SiRM (M—metall yoki metallmas atomi, mas, Li, Na, K, V, A1, Sn, Ti, P, Fe) guruhi boʻlgan kremniyorganik birikmalar deb nomlanadigan karbofunksioval Kremniyorganik birikmalar ham katta guruhni tashqil etadi. Bundan tashqari, halqasida bir yoki bir nechta kremniy atomi tutgan geterotsiklik birikmalar (dimetilsilatsiklobutan, digidrofevantren yoki "oksafen" va boshqalar) ham mavjud. Xalqaro nomenklaturaga binoan tarkibida bir atom kremniy boʻlgan Kremniyorganik birikmalar silan (SiH4) ning hosilalari deb karaladi. Kremniyorganik birikmalarning aksarisi rangsiz suyuqliklar, baʼzilari [siklosiloksanlar (R2SiO3)] qattiq kristall moddalar. Odatda, Kremniyorganik birikmalar termik barkaror moddalar, uglevodlar, xlorlangan uglevodlar, efirlar va boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi; suv bilan ara-lashmaydi, oson gidrolizlanadi. Hosil boʻlgan organogidroksisilanlar molekulalararo kondensatsiyaga kirishib organosiloksanlar beradi, ajralib chiqqan yoki qoʻshilgan kislota taʼsirida polikondensatsiyalanib kremniyorganik polimerdarga aylanadi. Monomer Kremniyorganik birikmalar, asosan, kremniyorganik polimerdar olishda, mono- va di-funksioval Kremniyorganik birikmalar kremniyorganik su-yukdiklar ishlab chiqarishda, difunksioval Kremniyorganik birikmalar kremniyorganik kauchuklar ishlab chiqarishda, di-, tri-, tetra va polifunksioval Kremniyorganik birikmalar smola va lok ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Kremniyorganik birikmalar gidrofobizatorlar, antiadgezivlar, plastmassa sanoatida toʻldirgichlar, mikroelektron qurilmalar maxsus keramika uchun krplamalar va boshqa ishlab chiqarishda ham ishlatiladi.

Manbalar
Krestoviy dovoni

Krestoviy dovoni, Gudauri dovoni () — Katta Kavkazning Suvayirgʻich tizmasi orqali Terek daryosi vodiysidan Aragvi daryosi vodiysiga oʻtiladigan dovon. Balandligi 2379 m. Krestoviy dovoni orqali Gruziya harbiy yoʻli (Vladikavkaz — Tbilisi) oʻtadi. Nomini, dovondan oshish nuqtasini belgilash uchun 1824-yilda oʻrnatilgan tosh butdan olgan.

Manbalar 

Gruziya geografiyasi
Dovonlar
Krivoy Rog

Krivoy rog — Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyatidagi shahar (1919-yildan), Ingulets daryosining bosh qismida. Krivoy rog tuguni. Aholisi 711 ming kishi (1997). Krivoy Rog temir ruda havzasi markazi. Kon boyitish kombinatlari, metallurgiya kombinati, koks kimyosi zavodi, mashinasozlik (kon jihozlari), yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. 2 oliy oʻquv yurti, teatr, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Krivoy rogga 1775-yil asos solingan.

Manbalar 

 

Ukraina shaharlari
18-asrda tashkil etilgan aholi punktlari
Krivoshipli mexanizm

Krivoshipli mexanizm - qoʻzgʻalmas oʻq atrofida aylanib bir tur harakatni ikkinchi tur harakatga aylantiruvchi zvenosi (krivoship yoki tirsaqli val) boʻlgan mexanizm. Krivoshipli mexanizmda, odatda, aylanma va ilgarilanma kinematik juftlar boʻladi. Krivoshipli mexanizmningyassi (barcha zvenolari parallel tekisliklarda harakatlanadigan) va fazoviy, 4 zvenoli va koʻp zvenoli turlari bor. Mashinasozlikda eng koʻp tarqalgan yassi 4 zvenoli Krivoshipli mexanizm 3 guruhga: 4 zvenoli krivoship-polzunli, sharnirli va krivoship-kulisali turlarga boʻlinadi. Krivoship — polzunli mexanizm aylanma harakatni toʻgʻri chiziqli ilgarilama-qaytma yoki aksincha harakatga aylantiradi. Uning aksial va dezaksial turlari bor; porshenli dvigatellar, kompressor, presslar vasoslar va boshqalarda qoʻllanadi. Krivoship koromisloli mexanizm aylanma harakatni tebranma harakatga aylantiradi. Toʻquv avtomatlaridagi 4 zvenoli krivoshipkoromisloli mexanizm batan mexanizmi deyiladi. Bunday mexanizmlar xamir qorish mashivalarida ham ishlatiladi. Tarkibida 2 krivoship boʻlgan 4 zvenoli mexanizm qoʻsh krivoshipli mexanizm deyiladi (mas, sharnirli antiparallelogramm mexanizmi). K. m. ning yana boshqa turlari ham bor (yana qarang Kuliskali mexanizm, Sharnirli mexanizm).

Manbalar
Krijovnik

Krijovnik (Grossularia) - toshyorardoshlar oilasiga mansub koʻp yillik buta, rezavor meva ekini. 50 dan ortiq turi bor. Asosan, Shimoliy Amerikada (46 xil turi) uchraydi. Koʻproq 3 turi: madaniy yoki ekma K. (G. reclinata) — Rossiyaning Yevropa qismi, Kavkazda, shuningdek, Yevropa mamla-katlari, Oʻrta Osiyoda oʻstiriladi; ti kapli K. (G.acicularis) Oʻrta Osiyo togʻlarida, Oltoyda, Sayan togʻlarida; bure i n K. (G.burejensis) Uzoq Sharqda uchraydi. Novdasi tikanli, boʻyi 1,5—2 m, popuk ildizli. Barglari 3—5 boʻlakchali. Gullari 2 jinsli, 1—3 tadan shingil boʻlib joylashgan. Mevasi soxta rezavor meva. Yumaloq yoki choʻziqroq, oq, sariq, qirmizi,qora, koʻp urugʻli; mevasi iyunning 2-yarmida yetiladi, oʻrtacha ogʻirligi 3,6—6 g. 1 tupi 2,5—4 kg hosil beradi. Mevasi tarkibida 7—18% qand, 30—60 mg% S, Vr R vitaminlari, karotin, pektin, temir, fosfor, kalsiy, 1—3% gacha organik kislotalar mavjud. K. mevasi yangiligida yeyiladi, murabbo, jem, kompot, sharbat va hokazolar tayyorlanadi. K. parhish qilish, yogʻochlangan va koʻk qalamchalaridan koʻpaytiriladi.

Oʻzbekistonda AQShda chiqarilgan Qora Negus, Purman, Xauton, Rossiya navlaridan Rus K. navlari koʻproq tomorqa bogʻlarida yetishtiriladi.

Adabiyot 
 Abdullayev R., Yagudiva S, Tomorqada yetishtiriladigan rezavor mevalar, T., 1989.

Rixsivoy Joʻrayev.

Manbalar
Kriz

Kriz (frans. crise — xuruj) — bemor ahvolining toʻsatdan ogʻirlashib qolishi; mavjud kasallik zaminida vujudga keladi. K., asosan, bosh miya qon to-mirlari faoliyatidagi jiddiy oʻzgarishlar oqibatida kelib chiqadi. Miya, yurak, buyrak va boshqa hayotiy muhim aʼzolarda toʻsatdan roʻy bergan tomirlar spazmi natijasida vaqtinchalik qon aylanishi boʻzilib, shu aʼzolar faoliyatida jiddiy oʻzgarishlar kuzatiladi. Qattiq charchash, hayajonlanish, mehnat va dam olish sharoitlarining toʻgʻri yoʻlga qoʻyilmaganligi, ob-havoning oʻzgarishi, bemorga toʻgʻri kelmaydigan ovqatlar yeyish, ichkilik ichish, chekish va boshqa noxushliklar K.ga sabab boʻlishi mumkin. K. vaqtida bemor bezovtalanadi, bosh ogʻrigʻi zoʻrayadi, qoʻl-oyoq titraydi va uvoʻshadi, koʻz xiralashib, quloq shangʻillaydi va hokazo. Gipertonik, gipotonik, triotoksik K., shuningdek, bosh miya qon tomiri krizi, vegetativ tomir krizi va boshqa xil K.lar farq qilinadi. K.ning oldini olish uchun asosiy kasallikni davolash kerak.

Manbalar 

 

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Krizis (tibbiyot)

Krizis (tibbiyotda) — isitmali oʻtkir kasallikning kechishida keskin oʻzgarish (odatda, sogʻayish tomonga) roʻy berishi. K. yuqumli kasalliklar: bezgak, qaytalama terdama, chechak va boshqalarga xos boʻlib, bunda isitmalab yotgan bemorning temperaturasi birdan normallashib, gʻaraq-gʻaraq terlash, darmonsizlanish, uykuchanlik va hokazo koʻrinishida namoyon boʻladi. Soxta K. (psevdokrizis) ham koʻzatilib, bunda temperatura qisqa vaqt pasayadi va bemorning ahvoli yax-shilanib turadi. Organizmdagi yiring oʻchogʻi yoʻqotilgandan yoki mikroblarga qarshi kuchli dorilar berilgandan keyin ham temperatura K. yoʻli bilan pasayishi mumkin.

Manbalar
Francis Crick

Francis Crick (8-iyun 1916, Xortxempton — 28-iyul 2004, San Diego) — ingliz fizigi, molekulyar biol. asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1959-yildan). Kembrij universiteti professor (1939-yildan). Asosiy ilmiy ishlari nuklein kislotalarning tuzilishini oʻrganishga oid. 1953-yilda J. Uotson bilan hamkorlikda qoʻsh spiral shaklidagi DNK modelini taqlif etgan (Uotson-Krik modeli). Shu model asosida hujayralarning boʻlinishida DNK molekulalaridan nusxa olish mexanizmini tushuntirib bergan (qarang Replikatsiya). Genetik kod tamoyillarini birinchi boʻlib aniqlagan. Nuklein kislotalarning molekulyar tuzilishi va irsiy axborotni oʻtkazishdagi ahamiyatini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1962, J. Uotson va M. Uilkins bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
8-iyunda tugʻilganlar
28-iyulda vafot etganlar

Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari