yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Pluton

Pluton (belgilari:  va ) — Quyosh sistemasidagi mitti sayyoradir. Koʻrinma kattaligi — 13,65. Uni 1930-yili amerikalik astronom Klayd Tombo kashf etgan. Astronomik belgisi R. Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 39,4 astronomik birlikka teng (29 astronomik birlikdan 49 astronomik birlikkacha oʻzgarib turadi). Orbitasining ekssentrisiteti 0,253, ekliptikaga ogʻmaligi 17"8’. Quyosh atrofini 247,7 yilda (oʻrtacha 4,7 km/s Pluton va uning yoʻldoshi Xaron. Koʻrinishdan suv muzi bilan qoplangan tosh yadrolardan iborat tezlik bilan) toʻla bir marta aylanib chiqadi. Pluton 1979-yildan 20-asrning oxirigacha Neptunga nisbatan Quyoshga yaqin boʻlgan. Yerdan ancha uzoq boʻlgani uchun uning tabiatini oʻrganish qiyin. Tabiiy tuzilishi katta sayyoralar — Yupiter, Neptun va Urannikidan keskin farq kiladi. Pluton diametri taxminan 3000 km, massasi 1,791022 kg, zichligi 2100 kg/m3. Plutonning oʻz oʻqi atrofida aylanish davri 6,3 sutka. 1978-yilda amerikalik astronom Jeyms Uolter Kristi Plutonning yoʻldoshi Xaronni kashf etdi. Xarondan tashqari Plutonning yana toʻrtta (jami beshta) yoʻldoshi maʼlum: Stiks, Nikta, Kerber va Gidra.

1992-yilda qator oʻxshash jismlar ochilishi bilan Plutonning sayyora mavqei muhokama qilina boshlandi. 2005-yilda Plutondan 27% massivroq Erida kashf etilgach, Xalqaro astronomiya ittifoqi "sayyora" atamasi taʼrifini aniqlashtirdi, bu taʼrifni Pluton qanoatlantirmasligi tufayli u sayyoralar safidan chiqarilib, "mitta sayyora" (aniqrogʻi plutoid) deb sinflashtirildi.

Manbalar
Plutoniy

Plutoniy (lotincha Plutonium), Pu — sunʼiy yoʻl bilan olingan, aktinoidlar guruhiga mansub radioaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 94, atom massasi 244,0642. Plutoniyning barqaror izotoplari yoʻq; uning massa sonlari 232 dan 246 gacha boʻlgan 15 ta radioaktiv izotopi maʼlum. Plutoniyning ahamiyatga ega izotopi 244Ri(T1/2=8,26-107 yil)dir. Plutoniy 194041-yillarda amerikalik olim Plutoniy Siborg rahbarligida uranni ogʻir vodorod — deytronlar bilan nurlantirib olingan. Plutoniyning nomi Pluton planetasi sharafiga qoʻyilgan. Uranni a- zarrachalar bilan bombardimon qilib, Plutoniyning yengil izotoplari olingan. Uranni neytronlar bilan yoritganda, uran neytronlarni ketma-ket qamrab olishi natijasida Plutoniyning ogʻir izotoplari hosil boʻladi. Plutoniy barcha izotoplari yarim yemirilish davrining muddati Yerning yoshidan anchagina kichik, shuning uchun barcha boshlangich Plutoniy (Yer planetasi tashkil topayotganda mavjud boʻlgan) butunlay parchalanib ketgan.

Plutoniy yaltiroq oq metall. Sutoklanish temperaturasi 640°, qaynash temperaturasi 3352°, zichligi 19,86 g/sm3, atom radiusi 1D62A. Plutoniyning kimyoviy xossalari uran va neptuniyning xossalariga oʻxshash. Plutoniy kimyoviy faol element. Oʻz birikmalarida 3, 4, 5 va 6 valentli. Plutoniy kislorodda yondirilsa, uning eng barqaror oksidi RiO2 hosil boʻladi. Plutoniy vodorodni yutish xossasiga ega. Boshqa metallar va metallmaslar bilan birikmalar hosil qiladi.

Plutoniyning sanoatda ishlab chiqarilishi yadro reaktorlarida 238U yadrosiga neytronlar taʼsir ettirishga asoslangan. Plutoniy, odatda, PuF3, PuF4 yoki PuO2 ni bariy, kalsiy yoki litiy bugʻlari bilan qaytarib olinadi. Plutoniy nihoyatda zaharli. Organizmga kirganida chiqib ketmaydi, suyakka oʻtib, yigʻiladi. Plutoniyni ishlatishda ehtiyot choralariga rioya qilish kerak.

Manbalar 

 

Kimyoviy unsurlar
Pnevmokokklar

Pnevmokokklar (lotincha pneumon -nafas va kokklar, streptococcus pneumoniae) — streptokokklar turkumiga mansub bakteriyalar. Hujayrasi (diametri 0,5—1,25 mkm), odatda, juft, harakatsiz, dumaloq yoki oval shaklda, grammusbat aeroblar. P. tashki muhit sharoiti taʼsiriga kam chidamli, patogenlik xususiyatiga ega. Pnevmoniya va nafas organlarining boshqa kasalliklarini qoʻzgatadi.

Manbalar
Po

Po — Italiyadagi eng katta dare. Uzunligi 652 km, havzasining maydoni 75 ming km². Gʻarbiy Alp togʻlaridan boshlanib, koʻp qismi Padana tekisligidan oqadi va Adriatika dengiziga botqoqli delta (maydoni 1,5 ming km²) hosil qilib quyiladi. Vodiysi keng, oʻzani egri-bugri. Daryoga juda koʻp irmoklar qoʻshilgan, delta qismida esa tarmoqlarga boʻlinadi. May—iyun va oktyabr,— noyabrda toʻlib oqadi, tez-tez toshib turadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 1460 m³/sek. Dare dengizga yiliga 46 km suv, 13—15 mln. t oqiziqkel-tiradi. Podan sugʻorishda foydalaniladi. GESlar qurilgan. Quyilish yeridan Pyachensa shahrigacha kema katnaydi. Irmoklari va kanallar orqali Lagomajore, Komo, Garda va boshqa koʻllar bilan tutashgan. Dare boʻyidagi yirik sha-harlar: Turin, Pyachensa, Kremona va boshqa.

Manbalar 

    

Alfavit boʻyicha daryolar
Italiyadagi daryolar
Daryolar
Dengizlar
Italiya
Okeanlar
Shoh

Shoh () — Yaqin va Oʻrta Sharqdagi ayrim musulmon mamlakatlari va Hindistonda (Dehli sultonligi) hukmdor (podshoh, qirol) unvoni. Sh. unvoni dastlab Sosoniylar davlatida qoʻllangan. Eronda shahanshoh koʻrinishida saqlangan.

Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya
 Podshoh

 

Unvonlar
Forscha soʻzlar va iboralar
Dmitriy Pojarskiy

Pojarskiy Dmitriy Mixaylovich (1578.1.11 - 1642.20.4) - knyaz, boyar (1613-yildan), L/ininning safdoshi. 1-zemstvo koʻngillilar qoʻshini qatnashchisi (1611), 2-zemstvo koʻngillilar qoʻshini va muvaqqat Zemstvo hokimiyati rahbarlaridan biri. Moskvani polyaklar intervensiyasidan mudofaa qilgan (1612). 1617—40 yillar Moskvada turli mahkamalarni boshqargan. Zaraysk (1610), Novgorod (1628— 31) va Pereyaslavl-Ryazan (1638) shaharlar voyevodasi. Pojarskiy XVII asrning 1-yarmida Rossiyadagi eng yirik yer egalaridan biri boʻlgan. Moskva (Minin bilan birga qizil maydonda) va Nijniy Novgorod shaharlarida haykal oʻrnatilgan.

Manbalar
Pozitsiya

Pozitsiya (lotincha positio — holat, vaziyat) — 1) biron narsaning joylashishi, dastlabki oʻrni (mas, shaxmat taxtasidagi donalar P.si); 2) biron-bir masala yuzasidan bildirilgan fikr, nuqtai nazar; dalil, voqea, hodisaning muayyan bahosi; shu bahoga muvofiq amalga oshirilgan xatti-harakat.

Manbalar
Pozitsiya (harbiy)

Pozitsiya (harbiyda) — harbiy qismlar egallagan yoki ularning joylashishi uchun tayyorlangan maxsus oʻrin. P. muhandislik jihatidan puxta ji-hozlanadi va eshelonlashtirilgan mudofaa doirasining asosiy qismi hisoblanadi. P.ning asosini mudofaadagi qism yoki boʻlinmalarning oʻzaro yagona oʻt ochish tizimi bilan birlashtirilgan tayanch nuqtalar (punktlar) tashkil etadi. Har bir P. okoplar, pana joylar, aloqa yoʻllarini tutashtiruvchi transheyalar bilan oʻraladi. Bunday mu-handislik jihoz shaxsiy tarkib, qurolyarogʻ, oʻqdorilarning yashirin joylashishiga imkon yaratadi va P.da harbiy kuchlarning manyovr qilishiga yaxshi koʻmak koʻrsatadi. Muayyan vari-antlarda mudofaa doirasi ichkarisida oraliq P. qurilishi ham ehtimoldan xoli emas. Dushmanni chalgʻitish maqsa-dida muxim yoʻnalishlarda mudofaa chi-zigʻidan ancha oldinda P. barpo etiladi. Bundan tashqari, mudofaa ichkarisida soxta P. qurilishi, boʻlinma va oʻt ochish vositalarining jang vaqtidagi hara-katlari uchun qoʻshimcha yoki muvaqqat P. ham tashkil etilishi mumkin. Yalpi hujumga oʻtish oddidan boshlangʻich yerlarda motorlashtirilgan piyoda boʻlinmalar va tanklar uchun kutish P.si, raketa qoʻshinlarining uchirish qurilmalari uchun start P.si, artilleriya, minomyot va hokazo oʻt sochish qurollari uchun oʻt ochish P.si barpo etiladi.

Manbalar
Poznan

Poznan — Polshaning gʻarbiy qismidagi shahar, Varta daryosi boʻyida. Poznan voyevodasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 578,2 ming kishi (1999). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Poznan — mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Mashinasozlikning turli sohalari (jumladan, transport, qishloq xoʻjaligi, aniq mashinasozlik, elektrotexnika, priborsozlik va podshipniklar ishlab chiqarish) rivojlangan. Oziq-ovqat, rezina, parfyumeriya, tikuvchilik, oynashisha, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Poznanda har yili xalqaro va milliy yarmarkalar oʻtkaziladi. Universitetlar, teatrlar, muzeylar bor. Shaharga IX asrda asos solingan. X—XI asrlarda Polsha knyazlari qarorgohi boʻlgan. XIII—XIX asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar, xususan, gotika kostyoli (XIII—XV asrlar), ratusha (XIII—XVI asrlar) saqlangan.

Manbalar 

Polshadagi shaharlar
Poygohtepa

Poygohtepa — oʻrta asrlarda Bu-xoro vohasi atrofida barpo etilgan Kanpir devor tizimidagi oxirgi isteh-kom harobasi. Navoiy tumanidagi Turkiston qishlogʻi hududida joylashgan. Arxeolog H.Muhamedov kuzatish ishlari olib borgan (1958). Antik davrda P. Buxoro vohasi aholisini tashqi xujumdan mudofaa etish maqsadida har 8–10 km masofada bino etilgan is-tehkomlarning oxirgisi. Vohaning shim.-sharkdda, Zarafshon daryosining toqqa juda yaqin masofada oqib oʻtayotgan joy va togʻ oraligʻidagi tor yoʻlakda barpo kilingan. Dastlab 6-asrda qurilib, soʻngra 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida yangidan tiklangan va muhim har-biy strategik ahamiyatga ega boʻlgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Navoiy viloyati
Polvontosh neft-gaz koni

Polvontosh neft-gaz koni - Andijon viloyatidagi kon. Polvontosh antiklinal burmasida joylashgan. Razvedka-parmalash ishlari 1942-yil boshlangan. Polvontosh burmasi jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan boʻlib, paleogen yotqiziqlari boʻyicha uz. 5 km, eni 1,1 km. Shim.-garbiy qanoti 20— 25°, jan.sharqiy qanoti 50—70° en-kaygan. Burmani kesib oʻtgan tektonik siniklar uni bir necha qismlarga aj-ratib turadi. Kon yura, paleogen, neogen davrlariga mansub jinslardan tu-zilgan. Yura yotqiziklari konglomerat, qumtosh va gillaodan tarkib topgan. Qalinligi 160–215 m. Boʻr yotqiziqlari quyi va yuqori boʻlimlardan iborat. Quyi boʻr yotqiziqlarida toʻq yashil, qoʻngʻirsimon-qizil har xil donali qumtosh va gillar bor. Qalinligi 330– 410 m. Yuqori boʻr yotqiziklari qizgʻish gil, qumtosh, ohaktosh va dolomitdan tashkil topgan. Qalinligi 720–850 m. Paleogen yotqiziqlarining quyi kis-mi oq gipsdan, yashilkulrang qumtosh hamda kulrang ohaktoshdan tuzilgan; oʻrta qismi — yashil, qizil gil va och kulrang ohaktoshlar, ustini qizil rang gil qoplagan. Paleogen yotqiziklarining umumiy qalinligi 635–715 m. Neogen yotqiziqlari qizgʻish jigarrang qumli gillardan, och pushti, och qoʻngʻir gillardan iborat. Umumiy qalinligi 520–650 m. Yura, bur, neogen qatlamlarida neft va gaz bor.

Polvontosh neft-gaz koni-g.k. neftining zichligi 834–874 kg/m3, tarkibidagi oltingugurt 0,15— 0,32%, parafin 5,7—7,4%. Gaz tarkibida 78,3—79,30% metan, 0,02% oltingugurt, 0,15—0,43% karbon kislota, 7,1 — 13,2% azot gazlari bor.

Manbalar 

    

Andijon viloyati geografiyasi
Oʻzbekiston neft konlari
Oʻzbekiston gaz konlari
Polesye pasttekisligi

Polesye pasttekisligi, Polesye — Belarus, Ukraina va Rossiya Federatsiyasidagi pasttekislik. Sharqiy Yevropa tekisligining gʻarbiy qismida, Pripyat, Dnepr va Desna daryolarining havzasida joylashgan. Belarusning jan. viloyatlarini Belarus Polesyesi, Ukrainaning shim. viloyatlarini Ukraina Polesyesi va Rossiya Federatsiyasi ning bir qismini (Bryansk viloyati) — Bryansk-Jizdra Polesyesi egallagan. Umumiy maydoni 270 ming km². Balandligi 150–200 m. Iqlimi moʻʼtadil. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —4° dan —8° gacha, iyunniki 17°— 19°. Yiliga 550–650 mm yogʻin tushadi. Polesye pasttekisligining katta qismi botqoklik, koʻl koʻp. Polesye pasttekisligining 1/3 kismeta yaqini oʻtloq. Polesye pasttekisligida melioratsiya sohasida koʻpgina ishlar qilingan. Javdar, arpa, bugdoy, zigʻir, kartoshka, sabzavot, yem-xashak ekinlari ekiladi. Muhim foydali qazilmalari: neft, qoʻngʻir kumir, torf, kaliy tuzlari.

Manbalar
Poliakrilonitril tolalar

Poliakrilonitril tolalar — poliakrilonitril eritmasidan yoki tarkibida 85% akrilonitril boʻlgan sopolimerlardan tayyorlanadigan sintetik tolalar. Metilakrilat, metilme-takrilat, vinilatsetat, metakrilamid, 2-vinilpiridin, 2-metil-5vinilpiridin, vinilpirrolidon, itakon kislota va boshqa sopolimer uchun komponent sifatida ishlatiladi. Bu komponentlar Poliakrilonitril tolalarga turli xil rang berish, ka-yishqoq qilish imkonini beradi. Poliakrilonitril tolalar trikotaj mahsulotlari, dekorativ va texnik gazlamalar tayyorlashda ishlatiladi. Koʻpgina davlatlarda quyidagi nomda ishlab chiqariladi: nitron (MDH mamlakatlari); orlon, amrilon, kreslon (AQSH); krilor (Fransiya), vol-pryula, redon, dolan (GFR), kurtel (Angliya), kashmilan (Yaponiya) va hokazo

Manbalar
Poliamid tolalar

Poliamid tolalar — poliamidlar eritmasidan tayyorlanadigan sintetik tolalar Poliamid tolalar olish uchun, odatda, mol. m. 15000 dan 30000 gacha boʻlgan chi-ziqsimon poliamidlardan foydalaniladi. Poliamid tolalar pishiq, juda qayishoq, yeyilmaydi, koʻpgina kimyoviy moddalar taʼsiriga chidamli, oʻziga boʻyoq oladi. Konsentrlangan mineral kislotalarda (ayniqsa, qaynatilganda), fenol, krezol va boshqalarda eriydi. Bir xil tolalar termooksidlanishga, yorugʻlik-ka, ayniqsa, ultrabinafsha nurlarga chidamsiz; bu kamchiliklarni bartaraf qilish maqsadida poliamidga turli mikroqoʻshimchalar (turli metall tuzlari, aromatik aminlar va hokazo) qoʻshiladi. Poliamid tolalarni tayyorlash texnologik ja-rayoni 3 bosqichdan: polimerii sintez qilish, tolani shakllantirish va ishlov berishdan iborat. Poliamid tolalar ning quyidagi turlari bor: Poligeksameti-lenadipinamid tolasi — anid (MDH mamlakatlari), naylon (AQSH), perlon, dederon (GFR), maranil, luron (Angliya). Poli —e—kaproa-mid tolasi — kapron (MDH mamlakatlari), neylon, kaprolon (AQSH), perlon (GFR), silon (Chexiya), amilan (Yaponiya), akulon (Gollandiya), grilon (Shveysariya), Pol i - w- ena ntoa-mid tolasi — enant (MDH mamlakatlari), naylon (AQSH). Poli-shundekanamid tolasi — undekan (MDH mamlakatlari), naylon (AQSH), rolsin (Angliya), rilsan (Fransiya, Italiya). Poliamid tolalar uzluksiz ip va shtapel tola xrlida chiqariladi.

Manbalar
Polivinil spirt p

POLIVINIL SPIRT [-SN2-—SN(ON)—]p — oq rangli qattiq polimer modda. Mol. m. (5—200)-103. Suyuqlanish temperaturasi 225—230°, parchalanish temperaturasi 170—230°; zichligi 1270–1300 kg/m3; gigroskopik. Suvda, glikol va glitserinda eriydi, alifatik va aromatik uglevodorodlar (benzin, benzol va hokazo)da deyarli erimaydi. Polivinil spirt p oʻzining murakkab poliefirlari (mas, poli-vinilatsetat)ni gidrolizlab olinadi. Polivinilatsetatlar olishda qoʻllanadi. Tola, emulgator, yelim, dorilarni va oziq-ovqat mahsulotlarini quyultirgichlar sifatida, xirurgiya ipagi va hokazo tayyorlashda ishlatiladi. Polivinil spirt p plyonkalari pishiq, gaz oʻtkazmay-di, ozonga chidamli.

Manbalar
Polivinilatsetat

POLIVINILATSETAT (movilit, vinilit X, radopas) [—SN2SN— —(OSOSN3)—]„ — shaffof, rangsiz, amorf polimer. Mol. m. 10000 dan bir necha mln. gacha (olinish sharoitiga kura). Yumshash temperaturasi 30—50°, zichligi 1190 kg/m3. Ketonlar, murakkab efirlar, aromatik uglevodorodlar va me-tanolda yaxshi eriydi. Suv, alifatik uglevodorodlar, benzin, mineral, moylar va glikollarda erimaydi. Sanoatda P. vinilatsetatni eritmada, emulsiyada yoki suspenziyada radikal polimerlash usuli bilan olinadi. Yelimlar, taxta, qogʻoz va matoga shimdiriluvchi tarkiblar tayyorlashda, emulsiyali boʻyoklar olishda, betonning sifatini oshirishda qoʻllanadi.

Manbalar
Poligenizm

Poligenizm (poli... va  - genez) - odam irklari oʻrtasidagi farq kattaligi, irklar bir-biridan mustaqil holda kelib chiqqanligi va har xil biologik turlar ekanligi toʻgʻrisidagi dunyoqarashlar sistemasi. Repressiyaga xos xato tasavvur odam irklarining yaxshi oʻrganilmaganligi sababli kelib chiqqan. 19-asrning oxiri va 20-asr boshlarida reaksion olimlar Repressiya haqidagi qarashlardan irqiy nazariyalarni asoslash uchun foydalanishgan (mas, AQShda, ayniqsa, 1861—65 yildagi grajdanlar urushi, Germaniyada 2-jahon urushi davrida). Repressiyaning asossizligini hozirgi odam irklarining eng mu-him belgilari kompleksi (qoʻllar, tovon, bosh miya va boshqalar) boʻyicha oʻxshashligi va irqlarning cheksiz ravishda oʻzaro aralashuvi isbotlaydi.

Yana qarang 

 Irqchilik

Manbalar
Poliginiya

Poliginiya (poli... va yun. gyne -xotin, koʻp xotinlilik) — asosan, patriarxatga xos boʻlgan nikoh shakli. Ayrim xalqlarda, koʻproq, musulmon xalqlarida saqlanib qolgan (qarang Haram). Baʼzan P. poligamiya (koʻp nikoxlilik) shaklida ham qoʻllanadi. P. aslida guruxli nikohning qoldigʻidir, unda bir urugʻning barcha ayollari boshqa urugʻning barcha erkaklariga umumiy xotin hisoblangan. Keyinchalik davrlar oʻtishi bilan jamiyat ishlab chikaruvchi kuchlari va madaniy hayot yuksalishi tufayli bir nikohlik — monogamiyaga oʻtilgan.

Oʻzbekistonda 20-asrning 20-yillaridagi iqtisodiy-ijtimoiy va madaniy oʻzgarishlar natijasida ayollarning ijtimoiy mehnatga faol tortilishi, erkak va ayollarning amaldagi tengligi vujudga kelishi bilan xotinlarning erlarga iqtisodiy qaramligi yoʻq qilingan. Oʻzbekiston Respublikasida koʻp xotinli boʻlish qonun bilan jazolanadi (Oʻzbekiston Respublikasi JKning 126-moddasi).

Manbalar 

Huquq
Poligonometriya

Poligonometriya (yun. polygonos — koʻpburchakli va ...metriya) — Yer sir-tidagi nuqtalarning oʻzaro vaziyatini aniqlash usullaridan biri. Serdaraxt va koʻp binoli joylarda triangulyasiya oʻrniga qoʻllanadi. Geodezik tayanch shoxobchalarini (qarang Geodezik punkt) yasashda qoʻl keladi. Poligonometrik tarmoklar va yurishlarning aniqligi hamda navbatiga qarab, P. triangulyasiya talablariga javob beradigan 4 sinfga boʻlinadi. Geodezik tayanch shoxobchalari yordamida topografik sʼyomkalardagi tayanch punktlari tizimi tuziladi va qurilish loyihalari chiziladi. P.ning tayanch punktlari shu punktlarni birlashtiruvchi toʻgʻri chiziqlar (poligonometrik yurishlar)ni va ular orasidagi gorizontal burchaklarni oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi. Biror joyda 1, 2, 3,... p, p+h nuqtalarini tanlab olib, ular orasidagi masofa S, S2,... Sn lar, burchak r,, R2,...r„ lar oʻlchanadi. Tanlangan nuqtalar koordi-natalari biror nuqtaning maʼlum di-reksion burchagi an asosida hisoblanadi. Amalda poligonometrik yurish maʼlum Ri nuqtadan boshlanadi. Koʻpincha, nazorat nuqtasi sifatida koordi-natalari aniqlangan oxirgi poligonometrik nuqta olinadi. Burchaklar, asosan, teodolit yordamida 1"—10" aniklikda, masofa Sj lar invar yoki poʻlat sim (lenta) bilan oʻlchanadi (yoki bazis usulida ham hisoblab topish mumkin), Uzunlik va burchak oʻlchash ishlarini katta hajmda olib borishni talab etishi, ish tamomlangunga qadar oʻlchash aniqligini nazorat qilib boʻlmasligi P.ning kamchiligi-dir. Lekin bu usulda bir punktdan faqat ikkita yoʻnalishining koʻrinishi yetarli boʻlgani uchun tayanch punktlari zichligini ixtiyoriy ravishda oshirish mumkin. P. usulining bu qulayligi ayniqsa shahar va qishloklarda katta masshtabli sʼyomkalar oʻtkazish ishlarida qoʻl keladi.

Manbalar
Polikondensatlanish

Polikondensatlanish (yunoncha: polys — koʻp sonli va kondensatsiya) — bi - yoki polifunksional monomer va (yoki) oligomerlar taʼsirida poli-merlar sintez qilish jarayoni. Bunda polimer bilan bir qatorda suv, spirt, ammiak, vodorod galogenid, tegishli tuzlar va shunga oʻxshash quyi molekulali moddalar ajralib chiqadi.

P. reaksiyasi gomopolikondensatlanish va geteropolikondensatlanishga boʻlinadi. Gomopolikondensatlanish da bir moddaning 2 xil funksional guruhi oʻzaro reaksiyaga kirishib, polimer hosil qiladi. Bunday reaksiyaga aminokislotalar, amino-spirtlar va oksikislotalarning polikondensatlanishi misol boʻla oladi (mas, aminokapron kislotadan poli-kaprolaktam hosil boʻlishi). Getero-polikondensatlanish reaksiya-sida funksional guruxlari bir xil boʻlgan bifunksional guruxli 2 modda qatnashadi. Geksametilendiamin va adipin kislotadan poligeksametilen-adipinamid hosil boʻlishi bunday reaksiyaga misol boʻla oladi. Bifunksional birikmalarning polikondensatlanishi natijasida faqat chiziqsimon polimerlar hosil boʻladi. Bunday ja-rayon chiziqsimon polikondensatlanish deyiladi. Reaksiyaga kirishayotgan monomerlarning birida 3 va undan ortiq funksional guruxlar boʻlishi polikondensatlanish reak-siyasini murakkablashtiradi va toʻrsimon hamda fazoviy tuzilishga ega boʻlgan makromolekulalar hosil qiladi. Bujarayon fazoviy polikon-densatlanish deyiladi. P. jarayo-nining tabiat va texnikadagi ahamiya-ti katta. P. va unga oʻxshash reaksiyalar muhim biopolimerlar — oqsillar, nuklein kislotalar, sellyuloza va hokazo biosintezining asosini tashkil etadi.

P. reaksiyalari yuqori molekulali birikmalar (poliamidlar, poliefirlar, polikarbonatlar, fenol-formaldegid, mochevina-formaldegid, melamin-formaldegid smolalar, kremniy organik va maxsus xossali polimerlar) olishda qoʻllanadi.

Manbalar
Polikristallar

Polikristallar - tartibsiz joylashgan va bir-biriga kirishib ketgan koʻp sonli mayda kristallardan tashkil topgan qattiq jismlar. Tabi-atda uchraydigan va sintez usuli bilan olinadigan koʻpgina materiallar (togʻ jinslari, metallar, krtishmalar va hokazo) P. hisoblanadi. P. xossalari uni tashkil qilgan kristall zarrachalarining xossalari va oʻlchamlariga (1 — 2-10~6 mkm dan bir necha mm gacha), ularning oriyentatsiyasi va chegaralarining tuzilishiga bogʻliq. Agar kristall zar-ralari tartibsiz oriyentatsiyalangan va ularning oʻlchami P. oʻlchamidan kichik boʻlsa, P.da monokristallarga xos anizotropiya xususiyati vujudga kelmaydi. Agar kristall zarrachalari maʼlum da-rajada kristallografik oriyentatsiyalangan boʻlsa, P. teksturlangan hisoblanadi va u anizotropiya xususiyatiga ega boʻladi. Kristall zarrachalari chegaralarining qoʻshilib ketishi P. ning fizik, ayniksa, mexanik xossalariga taʼsir qiladi; chegaralarda oʻtkazuvchan elektronlarning sochilishi, disloka-siyalarnchnt susayishi va hokazo kuzatiladi.

Manbalar
Polimerlanish

Polimerlanish — quyi molekulali modda (monomer)larning kovalent bogʻ orqali birikib, yuqori molekulali birikma (makromolekula)lar hosil qilish jarayoni. Makromolekulaning elementar tarkibi (uning chek-ka guruhini nazarga olmaganda) monomerning tarkibidan farq qilmaydi. P.ning polikondensatlanishdan mu-him farqi ham ana shunda.

Makromolekulada initsiatorlar ishtirokida faol markaz (•) hosil qilish P.ning asosiy bosqichi hisoblanadi. Bu markaz reaksiyaning oʻsishini boshlab yuboradi va monomer molekulasini faol markazga qoʻshadi. Agar bu markaz turgʻun (uzoq vaqt mavjud boʻluvchi) boʻlsa, P. bosqichsimon deyiladi. Agar oraliq mahsulot turgʻun boʻlmasa (qisqa vaqt mavjud boʻla olsa), P. zanjirsimon deyiladi. P.da qatnashuvchi faol markazlar tabiatiga koʻra, P. radikalli va ionli boʻladi. P.da bir vaqtda 2 yoki undan ortik, turli monomerlar qatnashishi mumkin.

Radikalli P. faqat zanjirli mexanizm boʻyicha boradi. Erkin radikallar oraliq faol mahsulotlarning funksiyasini oʻtaydi. Etilen, vinil-xlorid, vinilatsetat, vinilidenxlorid, ftoretilen, akrilonitril, me-takrilonitril, metilakrilat, metil-metakrilat, stirol, butadiyen, xlorop-ren va boshqa radikalli P.ga kirishadigan monomerlarga mansubdir. Radikalli P.ni xona harorati va quyi temperaturalarda amalga oshirish uchun oksidlanishqaytarilish initsiatorlashdan foydalaniladi. Lab. amaliyotida fotokimyoviy initsiatorlash qoʻllanadi. Radikalli P.ni u-nurlari, tezkor elektronlar, x-zarrachalar, neytronlar va hokazo taʼsirida hosil qilish ham mumkin. Bu usuldagi initsiatorlash radi -atsion kimyoviy initsiatorlash deyiladi.

Radikalli P.da zanjir uzatilish re-aksiyasining ahamiyati muhim. Buning mohiyati shundaki, oʻsuvchi radikal biror molekula (zanjir uzatuvchi molekula)ning atomi yoki bir guruh atomini uzib oladi. Natijada oʻsuvchi radikal toʻyingan valentli molekulaga aylanib, kinetik zanjirni davom ettirishga moyil yangi radikal hosil qiladi.

Ionli P.da oraliq faol mahsulotlar ionlar, ionlar jufti yoki qutblangan komplekslardan iborat. Ionli P. zanjirli mexanizm boʻyicha ham, bosqichli mexanizm boʻyicha ham borishi mumkin. Zanjirsimon ionli P. kationli va anionli P.ga boʻlinadi. Kationli P.da oʻsuvchi zanjir uchidagi reaksiya ga kirishuvchi ionlar musbat zaryadli boʻladi. Izobutilen, propilen, metilstirol, vinilalkil efirlar, izopren va hokazo monomerlar kationli P.ga oson kirishadi. Kationli P.ni past temperaturada amalga oshirishda katali-zatorlar bilan komplekslar hosil qiluvchi sokatalizatorlar (suv, proton kislotalar, spirtlar, galogenalkillar, efirlar va hokazo) ishlatiladi.

Sianid viniliden, nitroetilen, akrilonitril, metakrilonitril, akril va metakril efirlar va hokazo anionli P.ga oson kirishadi. Koordinatsion-ionli P. olinayotgan mahsulotlarning xossalarini aniq tekshirishga imkon beradi. Butun dunyoda ishlab chikariladigan polimerlarning 3/4 ga yaqin qismi P. jarayoni asosida olinadi.

Adabiyot 
 Asqarov M. A., Jalilov A. T., Rashidova S. Sh., Trubitsina S. N., Regulirovaniye protsessa radikalnoy polimerizatsii, T., 1975; Ismoilov I. I., Rafikov A. S, Donorno-ak-septorniy mexanizm polimerizatsii, T., 2003.

Isroil Ismoilov.

Manbalar
Linus Pauling

Linus Carl Pauling (; 1901.28.2, Portlend — 1994.19.8) — amerikalik fizik va kimyogar, jamo-at arbobi. Falsafa doktori (1925; Kaliforniya (1931), Stanford (1969—74) universitetlari professor, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Amerika kimyogarlar jamiyati raisi (1948-yildan). Kristall panjaralardagi „defekt struktura“ tipi tushunchasini joriy etgan. Amerikalik fi-zikkimyogar D. Slayter bilan birga mo-lekulalar strukturasini tasvirlash va oʻrganishning kvant-mexanik bogʻlar usulini ishlab chiqqan. Ksenon birikmalarini (XeF6 va XeFg) sintez qilish usulini koʻrsatib bergan (1933). Oqsillarni strukturaviy tahlil qilish usuliga asos solgan (J. D. Benal va U. L. Bregg bilan). Oqsil molekulasining a-spiral tuzilishini ifodalab bergan (R. Korn bilan). Kamkrnlik kasalligi (ane-miya)ning kelib chiqish sabablarini oʻrgangan. Dezoksirobonuklein kislota (DNK)ning 3 ta polidezoksiribonuk-leotid zanjirdan iborat gipotetik modelini ishlab chiqqan. Paguosh kon-ferensiyasi tashkilotchilaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1954).

Manbalar 

Kimyogarlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar
1901-yilda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Polinom

Polinom (poli... va lotincha nomen — nom) — koʻphadning boshqacha nomi.

Manbalar
Poliploidiya

Poliploidiya (poli- Koʻp va yun.{ploidiya} eidos — koʻrinish, shakl) — tirik organizmlar hujayrasidagi xromosomalari sonining ularning gaploid miqdoriga nisbatan 3 yoki undan koʻproq marta oshib ketishi. Bunday hujayra yoki undan rivojlangan organizm poliploid deyiladi. Xromosomalar soni 3-marta oshganida triploid, 4-marta oshganida tetraploid deyiladi. Poliploid organizm otaona organizmga nisbatan yirik va kuchli boʻladi. P. oʻsimliklar orasida keng Tap-kalgan; madaniy oʻsimliklar, odatda, poliploid boʻladi. P. hayvonlar orasida ayrim qisqichbaqasimonlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, as-karidalarda uchraydi. Sunʼiy P. yuqori harorat, nurlanish, kimyoviy moddalar (kolxitsin va boshqalar) taʼsir et-tirib hosil qilinadi. P. katta amaliy ahamiyatga ega. Poliploid oʻsimliklar yirik va serhosil boʻladi. P. dan oʻsimlik navlari xususiyatini yaxshilash, yirik va serhosil navlar yetishtirishda keng foydalaniladi.

Rus olimi B. L. Astaurov tut ipak qurti ikki xil zotining duragaylaridan serpusht tetraploid zotni yetish-tirgan. Ana shu asosda Astaurov ayrim jinsli hayvonlarning poliploid formalari partenogenez va gibridizatsiya usuli bilan kelib chiqishi mumkinligini amalda isbot qildi.

Manbalar
Polipropilen

Polipropilen – propilennmg termoplastik polimeri [—CH2—CH2(CH3)—]"; rangsiz kristall modda. Mol. m. 30000—500000. Suyuqlanish temperaturasi 172°, zichligi 920–930;kg/m3. Kislotalar, ishqorlar, erituvchilar va anorganik yemiruvchi muhitlarga chidamli. Benzol, organik erituvchilar va efirda eriydi. Polipropilen propilenni oddiy temperatura va 10—40 atm. bosimda katalizator ishtirokida polimerlab olinadi. Polipropilen mahsulotlari puxta va yeyilmaydi, dielektrik. Tolalar, plyonkalar, idishlar, agressiv muxitlar uchun quvurlar, sovitkich va radio detallari ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar 

Plastiklar
Polis

Polis (yun. polis, lotincha civitas) — shahar-davlat. Yunoniston va Qad. Italiyada jamiyat va davlatni ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tashkil etishning alohida shakli. P. davlat apparati toʻla huquqli erkak fuqarolarning xalq majlisi (apella, ekklesiya), kengash (gerusiya, areopag, bule, senat) va turli saylanuvchi mansabdor shaxslar (magistratlar) dan tashkil topgan. P.lar oligarxik (mas, Sparta) yoki demok-ratik (mas, Afina) boʻlgan. P.dagi shahar aholisining bir qismi (meteklar, perieklar, har qanday huquklardan mahrum boʻlgan qullar) fuqarolar tarkibiga kiritilmagan va huquqsiz boʻlgan. P. Yunonistonda miloddan avvalgi 4-asrning boshida (eng rivojlangan davri miloddan avvalgi 5-asr), Rimda miloddan avvalgi 3—1asrlarda (eng rivojlangan davri miloddan avvalgi 5—3-asrlar) inqirozga uchragan.

Manbalar
Sugʻurta shartnomasi

Sugʻurta shartnomasi - jismoniy yoki yuridik shaxs (sugʻurta qildiruvchi) bilan sugʻurta tashkiloti (sugʻurtalovchi) oʻrtasida vujudga keladigan fuqarolik huquqiy munosabatlar asosi. Sugʻurta boʻyicha majburiyatlar shartnoma tuzish yoki majburiy sugʻurtani rasmiylashtirish orqali vujudga keladi. Sugʻurta shartnomasi yozma shaklda tuzilishi lozim. Sugʻurta shartnomasi bitta hujjatni tuzish asosida yoki sugʻurtalovchi tomonidan sugʻurta qildiruvchiga uning yozma arizasi yoki ogʻzaki murojaatiga binoan imzolanadi. Sugʻurta shartnomasining shartlarini oʻz ichiga olgan sugʻurta polisi (guvohnomasi) topshirish yoʻli bilan tuzilishi mumkin. Sugʻurtalovchi shartnoma tuzish chogʻida sugʻurtaning alohida turlari boʻyicha Sugʻurta shartnomasining oʻzi ishlab chiqqan shakllarini qoʻllashga haqli.

Sugʻurta shartnomasining muhim shartlari Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksida (929 modda) belgilab qoʻyilgan. Mulkiy Sugʻurta shartnomasida sugʻurta qildiruvchi bilan sugʻurtalovchi oʻrtasida: 

sugʻurta obʼyekti boʻlgan muayyan mol-mulk yoxud boshqa mulkiy manfaat toʻgʻrisida; yuz berishi ehtimoli tutilib sugʻurta amalga oshirilayotgan voqea (sugʻurta hodisasi)ning xususiyati toʻgʻrisida; sugʻurta puli miqdori toʻgʻrisida; sugʻurta tovoni miqdorini aniklash tartibi haqida, agar shartnomada uni sugʻurta pulidan oz miqdorda toʻlash mumkinligi nazarda tutilgan boʻlsa; sugʻurta mukofotining miqdori va uni toʻlash muddati; shartnomaning amal qilish muddati haqida kelishuvga erishilishi lozim. Shaxsiy Sugʻurta shartnomasida taraflar oʻrtasida: sugʻurtalangan shaxhgʻaqida; sugʻurtalangan shaxs hayotida yuz berishi ehtimoli tutilib sugʻurta amalga oshirilayotgan voqea (sugʻurta hodisasi)ning xususiyati; sugʻurta puli miqdori; sugʻurta mukofotining miqdori va uni toʻlash muddatlari; shartnomaning amal qilish muddati va boshlar a xaqida kelishuvga erishilishi lozim.

Sugʻurta shartnomasi tuzilayotganda sugʻurta qildiruvchi oʻziga maʼlum boʻlib, sugʻurta hodisasi yuz berishi ehtimolini va uning yuz berishi tufayli kutilajak zarar miqdori (sugʻurta xavfi)ni aniqlash uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan xarakatlarni sugʻurtalovchiga xabar berishi shart. Sugʻurta shartnomasi boʻyicha taraflar oʻz majburiyatlarini bajarmaganda yoki lozim darajada bajarmaganda qonun hujjatlarida belgilab qoʻyilgan tartibda va asoslarda javobgar boʻladi. Sugʻurta shartnomasi amal qilishining boshlanishi, muddatidan oldin bekor boʻlishi yoki oʻz-oʻzidan haqiqiy hisoblanmasligi hollari qonunda koʻrsatilgan. Umrbod Sugʻurta shartnomasi 20 yoshdan 70 yoshgacha boʻlgan fuqarolar bilan tuziladi. 1guruh nogironlari bilan bunday shartnoma tuzilmaydi.

Manbalar  

Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Polietilen

Polietilen, politen, polieten [—CH2—CH2—]l – karbozanjirli polimer. Rangsiz, yarim shaffof modda. Suyuqlanish temperaturasi olinish usuliga koʻra 105—130°, zichligi 920– 970&kg/m3. Elastikligi va choʻzilishga mustahkamligi yuqori. Ishqorlar, xlorid, sulfat, ftorid va organik kislotalar taʼsiriga chidamli; xlor va ftor taʼsirida parchalanadi. 80°dan yuqorida uglevodlar va ularning xlorli hosilalarida eriydi; radioaktiv nurlar taʼsiriga chidamli; fiziologikjihatdan zararsiz. Polietilen – jahon miqyosida termoplastlar ishlab chiqarishda birinchi oʻrinda turadigan eng arzon polimerlardan biri. Sanoatda 3 xil usulda: etilenni yuqori bosimda (1200—1500 at), oʻrtacha bosimda (30—40 at) va past bosimda (1—7 at) polimerlab olinadi. Elektr izolyasiya qoplamalari, plyonkalar, yemiruvchi muhitlardan saqlovchi materiallar, sinmaydigan idishlar va boshqa tayyorlashda qoʻllanadi.

Manbalar
Polk

Polk (qad. slavyancha pʼlk — qoʻshin) — barcha qurolli kuchlarning har xil qoʻshin turlari va maxsus qoʻshinlaridagi harbiy qism. P.ning oʻqchi, piyoda askarlar, otliq askarlar, tank, artilleriya, aviatsiya, raketa va boshqa turlari boʻladi. Har bir P.da mustaqil shtab, bir qancha batalon (divizion, eskadrilya, rota), taʼminot boʻlinmalari va ichki boʻlinmalar mavjud. P., odatda, qoʻshilmalar (diviziya, brigada) tarkibiga kiradi. P. shaklidagi harbiy birlik, dastlab 10-asrlardayoq vujudga kelib, turli armiyalarda har xil nomlar bilan atalgan. P. tuzilish jihatdan oʻzgarib turgan. l-jahon urushida piyoda askarlar P. i 3— 4 batalon (har bir batalonda 3—4 ro-ta)dan iborat boʻlgan. Ikkinchi jahon urushi arafasida tank, motorlashtirilgan aviatsiya, havo desanti va boshqa P.lar yuzaga kelgan. Piyoda askarlar P.lariga esa artilleriya, minomyot, tank, zenit pule-myotlari boʻlinmalari va boshqa kiritilgan. Hozirgi bir qancha armiyalarda (AQSH va boshqa mamlakatlarda) P. oʻrnida jangovar gu-ruxlar mavjud.

Manbalar 

 

Harbiy tuzilmalar
Poloniy

Poloniy (Polonium), Po — Mendeleyev davriy sistemasining VI guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 84, atom massasi 208,9824. Poloniy radioaktiv elementlar yemirilishida oraliq mah-sulot sifatida hosil boʻladi. Uning massa sonlari 194 dan 218 gacha boʻlgan 25 ta izotopi va yadro izomerlari maʼlum. Eng uzok, mavjud boʻluvchi izotopi 209Ro(T|/2=103 yil), sunʼiy yoʻl bilan olingan. Har bir tabiiy iztopining radioaktiv elementlar qatorida joylanishiga qarab maxsus nomi va belgisi bor, chunonchi: 2|(|Ro—RaF bilan, 2||Ro— AsS bilan, 2l2Po-ThC bilan, 2l4Po-RaC bilan, 215Ro—AsA bilan, 216Ro—ThA bilan va 2l8Po—RaA bilan belgilanadi. Poloniyning 210Ro izotopi (T1/2=138,4 kun) muhim amaliy ahamiyatga ega.

Poloniy (2|0Ro) ilk bor 1898-yilda Poloniy Sklo-dovskaya-Kyuri va Poloniy Kyuri tomonidan uran rudasida radioaktiv element sifatida kashf etilgan va Poloniy Sklo-dovskayaKyuri vatani — Polsha (lotincha Polonia) sharafiga Poloniy deb atalgan. Poloniy — kumush kabi oq va yumshoq metall, fizik xossalari jihatidan vismut va qoʻrgʻoshinni eslatadi. Suyuqlanish temperaturasi 254°, qaynash temperaturasi 962°, zichligi 9,4 g/sm3, atom radiusi 1,7 A. Yer pustila massa jihatidan 2-10 15% ni tashkil qiladi.

Poloniy birikmalarda —2, +2, +4, +6 valentli. Uning oksidi, xloridlari, sulfati va kompleks birikmalari maʼlum.

Poloniy uran rudasini qayta ishlashda hosil boʻladigan murakkab moddalarning eritmalarini elektrkimyoviy usulda kaytarib olinadi. 1 t uran rudasida 0,1 mg chamasida Poloniy boʻladi. PoS ni vakuumda 273° da qizdirish yoʻli bilan ham olinadi. Poloniyning izotopi 2|0Ro o-zarralar manbai sifatida ishlatiladi. 2|0Ro ning berilliy bilan aralashmasi turli materiallarni analiz qilishda neytronlarning manbai boʻlib xizmat qiladi.

Manbalar 

 

Kimyoviy unsurlar
Poltava

Poltava — Ukrainaning Poltava viloyatidagi shahar. Viloyat markazi. Vorskla daryosi (Dneprning chap irmogʻi) boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aeroport bor. Aholisi 287 ming kishi (2024). Poltova Ukrainaning yirik sanoat markazlaridan biri. Mashinasozlik va metallsozlik sanoatlari (avtoagregat, kimyo sanoati uchun mashinalar, gazchiroq lampalari, turbomexanika ishlab chiqariladi), shahar yalpi sanoat mahsulotining 41,2%ni beradi. Sunʼiy olmos va olmos asboblari, tibbiy shisha, chinni va boshqa zavodlar bor. Yengil (ip-yigi-ruv, koʻnchilik, tikuvchilik, trikotaj, poyabzal va boshqa korxonalar), oziq-ovqat (goʻsht, yogʻmoy kombinatlari) va qurilish materiallari sanoatlari rivojlangan. Yogochsozlik, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Oynashisha va badiiy buyumlar ishlab chiqariladi, musiqa asboblari fabikasi mavjud. 5 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, 6 muzey (shu jumladan, muzey-qoʻriqxona, "Poltava jangi maydoni", badiiy muzey, V. G. Korolenkoning adabiy-memorial muzeyi, ukrain yozuvchisi I. P. Kotlyarevskiy muzeyi) bor. Shahar qadimgi solnomalarda, 1174-yildan, "Ltava" nomi bilan maʼlum (1430-yilgacha shu nomda). 1569-yildan Polsha, 1654-yildan Rossiya davlati tarkibida. Poltovada tarixiy meʼmoriy yodgorliklardan: Krestovozdvijensk monastiri sobori (17—18-asrlar), markazdagi klassitsizm uslubida qurilgan ansambl (19-asrdan boshlab), Poltava jangiga bagishlangan monumentlar (19—20-asrlar boshlari) saqlangan.

Manbalar 

 

Ukraina shaharlari‎
Pomeshchiklar

Pomeshchiklar (rus.) – 1917-yil Oktabr toʻntarishigacha Rossiyada dvoryan yer egalari. Dastlab davlat xizmatidagi kishilar, yaʼni davlat xizmatini oʻtaganlari uchun yer (pomestye)dan foydalanish huquqiga ega boʻlgan kishilar. Pomestyelar sekin-asta merosiy boʻla borib, 1714-yildan Pomeshchiklarning xususiy mulkiga aylangan. Oktabr toʻntarishi Pomeshchiklar va ularning yer mulkini tugatgan.

Manbalar
Pomirdaryo

Pomirdaryo — Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati bilan Afgʻoniston chegarasidagi dare. 4126 m balandlikda joylashgan Zoʻrkoʻl koʻlidan boshlanadi va Langar qishlogʻidan quyiroqda Vahondaryo bilan qoʻshilib, Panj daryosi (Amudaryo havzasi) nomini oladi. Yulmozor irmogʻining quyilish joyiga qadar keng vodiyda sekin oqadi, keyin esa nishabi kattalashib, tor vodiyda tez oqadigan togʻ daryosiga aylanadi. Uzunligi 100 km dan ziyod.

Manbalar 

Tojikistondagi daryolar
Afg‘oniston daryolari
Afgʻoniston va Tojikiston chegarasi
Pomir-Olay togʻlari

Pomir-Olay — (Pomiro-Olay deb ham ataladi, ) Oʻrta Osiyoning janubi-sharqidagi togʻli oʻlka. Fargʻona vodiysidan janubida, Tojikiston (shim.-sharqsa), Oʻzbekiston Respublikasi (gʻarbda) va Turkmenistan (jan,gʻarbda) hududlarida joylashgan. HisorOlay togʻlari, Tojikiston depressiyasi va Pomir kabi 3 asosiy qismdan iborat. Tyan-Shan togʻlaridan gʻarbga choʻzilgan toʻrtta asosiy togʻ tizmalarini oʻz ichiga oladi va Pomirning asosiy tizmasidan shimolda joylashgan. Ular turlicha Tyan-Shan, Pomir yoki alohida togʻlar tizimi tarkibiga kiradi. „Pomiro-Oloy“ atamasi, shuningdek, Pomir, Pomir-Oloy (keyinchalik „Hissaro-Oloy“ deb yuritilgan)ni oʻz ichiga olgan togʻli hududga nisbatan ham qoʻllanadi.

Pomir-Oloy shimolda Sirdaryo (Fargʻona vodiysi) va janubda Vaxsh daryosi oraligʻida joylashgan. Uning eng baland choʻqqisi — Pik Skalisty, 5621 metrdir. Pomir-Oloyning uzunligi gʻarbiy-sharqiy yoʻnalishda taxminan 900 km, gʻarbiy qismida esa 150 km gacha.

Asosiy tizmalar
Pomir-Oloy quyidagi togʻ tizmalariga boʻlinadi:
Turkiston tizmasi (5,621 m)
Olay tizmasi (5,544 m)
Zarafshon tizmasi (5,489 m), Fon togʻlarini ham oʻz ichiga oladi
Hisor tizmasi (4,643 m), Koʻhitang tizmasini ham oʻz ichiga oladi

Manbalar

Havolalar

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Ponsod

Ponsod, ponsad, ponsadboshi (forscha ponsad — besh yuz) — Oʻzbek xonliklarida qoʻllangan harbiy unvon. Baʼzan "dastaboshi" ("otryad boshligʻi") deb ham yuritilgan. Ponsod 500 kishidan iborat harbiy qismga boshchilik qilgan. Ponsod, odatda, xon yoki bek tomonidan tayinlanib, baʼzi soliqlardan (masalan, oʻziga tegishli mulkdan olinadigan) qisman yoki butunlay ozod qilingan hamda unga xar yili ikki marta maʼlum miqdorda gʻalla, pul va sarpolar berilgan. Qoʻqon xonligidagi harbiy unvonlar orasida ponsadboshi mingboshidan keyingi yuqori unvon sanalgan. Turkistonda sovet rejimiga qarshi kurash olib borgan guruhlarning rahbarlari ham Ponsod deyilgan. (masalan, Toʻxtasin Ponsod).

Manbalar
Pop-art

Pop-art (ing. pop art — ommabop sanʼat) — zamonaviy tasviriy sanʼatda avangard yoʻnalish; abstrakt sanʼat taʼsirida yuzaga kelgan, dadaizm (ayniqsa, M. Dyushan ijodi) va syurrealizm bilan aloqada boʻlgan. 1950-yillarning 2yarmida eng avvalo AQSH (R.Ra-ushenberg, K. Oddenberg, J.Rozenkvist va boshqalar) va Buyuk Britaniya (P. Bleyk, R. Gamilton va boshqalar)da paydo boʻlgan, soʻngra Fransiya (N. de Sen-Fal va boshqalar), Germaniya (P. Vunderlik va boshqalar) kabi Gʻar-biy Yevropa mamlakatlarida tarqalgan. Abstrakt sanʼatning borliqdan, real hayotdan ajralib borishiga qarshi hara-kat koʻrinishida shakllangan. P.-a. vakillari real borliqqa qaytish, keng koʻlamda ishlab chiqarilayotgan buyumlarning estetik qiymatini ommaviy yoʻllar (reklama, foto, reproduksiya, komiks va hokazo) vositasida yoritishni asosiy maqsad qilib oldi. Shahar hayotida keng ishlatiladigan buyumlar (uy-roʻzgʻor anjomlari, oʻrov qutichalari, mashina boʻlaklari va hokazo)ni xuddi oʻziga oʻxshatib ishlab, ularning oʻzidan (koʻpincha kollaj va boshqa usullar yordamida) kompozitsiyalar tuzadi. P.-a.da tanlangan buyumlar tasodifiy, bir-biri bilan bogʻliq boʻlmagan holda birlashtirilishi mumkin. Muhimi bir-biri bilan moye tushmaydigan buyumlarni birlashtirish orqali tomoshabin fikri va tasavvuriga zid hissiyotlarni uygʻotishdan iborat. Masalan, rassom romkaga tortilgan toza matoga uning diagonali boʻyicha rangli sharifni bogʻlashi yoki unga dastroʻmol qoʻyib koʻrgazmada namoyish etishi mumkin. P.-a. texnika imkoniyatlaridan keng foydalanadi, fotosurat, slaydadan polotno (yuza)ga tushirilgan tasvir konturlarini yorqin boʻyoqlarda ishlaydi, sanoatda ishlab chiqarilayotgan yorqin rangli buyumlarni oʻz asarlarida koʻrsatadi, ulardan kompozitsiyalar tuzadi.

Manbalar
Popurri

Popurri (frans. pop-pourri — har xil narsalar) — biron opera, operetta, balet, kinofilm va boshqalardagi mashhur, ommaviylashgan kuylar yoki xalq qoʻshiqlari, raqs kuylari va hokazodan tuzilgan cholgʻu asar. Odatda, foydalanilgan kuylar deyarli rivojlantirilmaydi, faqat ketmaket ijro etishga moʻljallanadi. "P." termini dastlab 1711-yili (fransuz noshiri K.Ballar nashr etgan pyesalar toʻpla-mida) ishlatilgan. P. 19-asrdan, asosan, puflama sozlar orkestri, estrada ansambli asari sifatida keng rivoj topgan. Uzbek kuylari asosida ilk P.larni F.Leysek ("Osiyocha popurri", 1890; "Oʻzbek qoʻshiklaridan popurri", 1924), keyinchalik Yu. Rajabiy, D. Zokirov va boshqa yaratgan.

Manbalar
Poraxoʻrlik

Poraxoʻrlik— pora olish, pora berish, bu ishda vositachilik qilish kabi mansabdorlik jinoyatlari. Poraxoʻrlik moddiy boylik yoki mulkiy manfaat evaziga muayyan harakatlarni bajarish yoki bajarmaslik bilan tavsiflanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga koʻra, u boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar sirasiga kiradi. Jinoyat kodeksi boʻyicha, pora olish deganda mansabdor shaxsning oʻz xizmat mavqeidan foydalangan holda sodir etishi lozim yoki mumkin boʻlgan muayyan harakatni pora berayotgan shaxsning manfaatini koʻzlab bajarishi yoki bajarmasligi evaziga shaxsan oʻzi, yoki vositachi orqali moddiy qimmatliklar olishi yoki mulkiy naf koʻrishi tushuniladi. Bunday jinoyat uchun — eng kam oylik ish haqining 50 baravaridan 100 baravarigacha miqdorda jarima yoki muayyan huquqdan maxrum etilgan holda 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilangan. Ushbu jinoyat ogʻirlashtiruvchi holatlarda sodir etilganda 10 yildan 15 yilgacha ozodlikdan maxrum qilish jazosi ta-yinlanadi. (Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, 210modda). Pora berish deganda mansabdor shaxsning oʻz xizmat mavqeidan foydalangan holda sodir etishi lozim yoki mumkin boʻlgan muayyan harakatni pora bergan shaxsning manfaatlarini koʻzlab bajarishi yoki bajarmasligi evaziga unga bevosita yoki vositachi orkali moddiy qimmatliklar berish yoki uni mulkiy manfaatdor etish tushuniladi. Pora berish jinoyati uchun eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarimadan 5 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishtacha jazo tayinlanadi (Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, 211-modda). Basharti, shaxsga nisbatan pora soʻrab tovlamachilik qilingan boʻlsa yoki bu shaxs jinoiy harakatlar sodir etilgandan keyin bu haqda oʻz ixtiyori bilan arz kilsa, chin

Manbalar
Porox

Porox — koʻp komponentli portlovchi moddalarning zichlashtirilgan qattiq (kondensirlangan) aralashmasi. Poroh havosiz muhitda barqaror yonib, katta miqdorda qizigan gazsimon mahsulotlar hosil qilish xususiyatiga ega. Porohning yonishi tashqi bosimning keng oraligʻida (0,1—1000 MPa) issiqlikni qavatdan qavatga oʻtkazishga asoslangan. 2 xil poroh farqdanadi: 1) tutunsiz poroh (nitrotsellyuloza asosidagi) piroksilinli poroh, karbitlar va ballistitlarga boʻlinadi; 2) aralashmali poroh (yoqilgʻi va oksidlovchidan iborat), jumladan tutunli poroh (qora poroh) kon ishida dekorativ toshlar (marmar, diabaz va boshqalar)ning yirik boʻlaklarini ajratib olishda, tutunsiz poroh karyerlarda portlash ishlarida, artilleriya va oʻqli qurollarning oʻqdorilari sifatida, pirotexnik qurilmalar va boshqalarda qoʻllanadi.

Manbalar 

Qurollar
George Porter

George Porter (1920.6.12, Steynfort, Yorkshir) — ingliz fizikkimyogari, London Qirollik jamiyati aʼzosi (1960). Kime professor (1963), Buyuk Britaniya Qirollik instituti direktori (1966-yildan), fotobiologiya boʻyicha Xalqaro komitet (1968-yildan), Buyuk Britaniya kimyogarlar jamiyati (1970-yildan) prezidenti. Gaz fazasida tezkor fotokimyoviy reaksiyalar ustida tadqiqot olib borgan. Impuls fotoanaliz usulini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1967, R. Norrish va M. Eygen bilan hamkorlikda)

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1920-yilda tugʻilganlar
6-dekabrda vafot etganlar
31-avgustda vafot etganlar
2002-yilda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Rodney Robert Porter

Rodney Robert Porter (1917.8.10, Ashton — 1985.7.9) — ingliz immunologi va biokimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1964); Liverpul va Kembrij universitetlarini tugatgan (1939). Londondagi tibbiyot tadqiqotlari milliy instituti ilmiy xodimi (1949—60); Sent-Meri kasalxonasi qoshidagi tibbiyot oliy makta-bi (1960—67) va Oksford universiteti (1967) professor Asosiy ilmiy ishlari immunologiyaga oid. Antitelolar molekulasining tuzilish sxemasini taklif etgan (1962). Bu sxemaga koʻra, immunoglobulin molekulasi 4 ta — 2 ta "ogʻir" va 2 ta "engil" zanjirdan tashkil topgan; zanjirlar oʻzaro disulfid bogʻlar orqali birikadi. Nobel mukofoti laureati (1972, J.Edelman bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1917-yilda tugʻilganlar
8-oktabrda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
7-sentabrda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Portik

Portik (lotincha: particus)— asosan, bino bosh tarziga, ayrim hollarda 2 yoki 3 tomoniga ishlangan qator ustun, kolonnalar. Qad. meʼmorlikda keng tarqalgan. Yunoniston sayrgohlarida P.lar boʻlgan. 18—19-asrlarda klassitsizm davri meʼmorligida, 20-asrda, asosan, jamoat binolari (oʻquv korpuslari, teatr binolari, madaniyat saroylari)da qoʻllangan. Toshkentdagi Oʻzbekiston matbuot va axborot agentligi hamda Madaniyat vazirligi binosi, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti va boshqa binolardagi P.lar oʻziga xos uslubda ishlangan.

Manbalar
Portlend

Portlend — AQShning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar, Oregon shtati-da. Aholisi 529,1 ming kishi (2000). Uillamett daryosining Kolumbiya daryo-siga quyilish joyida, okeandan 170 km ichkaridagi port (okean kemalari ham kira oladi), chetga oʻrmon mahsulotlari va gʻalla chiqariladi. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. P. — mamlakatning Tinch okean sohilidagi muhim sanoat va savdomoliya markazlaridan. Rangli va qora metallurgiya rivojlangan. Radioelektronika (EHM, aloqa vositalari va hokazo), priborsozlik sanoati, kemasozlik va kema taʼmirlash, metallsozlik korxonalari mavjud. Sanoat ji-hozlari, yuk mashinalari, temir yoʻl vagonlari ishlab chiqariladi. Yogʻochsozlik, oziq-ovqat, sellyulozaqogʻoz, kimyo, neftni qayta ishlash, poligrafiya sanoati korxonalari ishlab turibdi. Un-t bor. Bogʻ koʻp. Har yili atirgullar koʻrgazmasi oʻtkaziladi. Shaharga 1845-yilda asos solingan.

Manbalar
Portlovchi moddalar

Portlovchi moddalar – tashqi taʼsirlar (zarba, issiklik va boshqalar) natijasida katta tezlik bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib, koʻp issiklik va gaz ajratib chiqaradigan kimyoviy birikmalar yoki moddalar aralashmasi. Bu reaksiyalar Portlovchi moddalarning qizishi, unga berilgan zarb, ishqalanish, shuningdek, boshqa Portlovchi moddalarning portlashi yoki qandaydir tashqi taʼsir natijasida sodir boʻladi va zaryad boʻylab issiqlik tashigich (yonish) yoki zarbiy toʻlqin (detonatsiya) yordamida energiya uzatish hisobiga tarqaladi. Kondensatlangan qattiq va suyuq moddalar, gazlar, shuningdek, gazlardagi qattiq yoki suyuq moddalarning muallaq zarralari Portlovchi moddalar boʻla oladi. Detonatsiyada reaksiya shiddatli boradi va gazsimon mahsulotning temperaturasi bir necha ming gradusgacha koʻtarilib, hajmi zaryadning dastlabki hajmigacha siqiladi, bosimi bir necha yuz ming kg.kuch/sm gacha koʻtariladi. Siqilgan gaz tez kengayib, tevarakka kuchli zarb bilan tarqaladi – portlash yuz beradi. Portlay oladigan koʻpgina moddalardan 20—30 ga yaqini Portlovchi moddalar sifatida ishlatiladi. Shulardan asosiylari: trinitrotoluol, tetril, geksogen, oktogen, nitroglitserin, ten (tet-ranitropentaeritrin) va boshqa.

Manbalar