Qoʻshma Shtatlar vitse-prezidenti

Qoʻshma Shtatlar vitse-prezidenti () — AQSh federal hukumati ijroiya hokimiyatidagi ikkinchi muhim lavozim.

AQSh vitse-prezidentning asosiy konstitutsiyaviy vazifasi Amerika Qoʻshma Shtatlari Prezidenti vafot etgan, isteʼfoga chiqqan yoki prezidentlikdan voz kechgan taqdirda, uning oʻrnini egallashdir. U ham rasman AQSh Senati va Kongressning yuqori palatasiga rahbarlik qiladi. Qoʻshma Shtatlarning hozirgi vitse-prezidenti Kamala Xarris boʻlib, u 2021-yil 20-yanvarda oʻz lavozimini egallagan. 2020-yil 3-noyabrda AQSh Prezidentlik saylovlarida AQSh prezidenti bilan bir vaqtda saylangan.

Saylov tartibi 
Vitse-prezident AQSh Prezidenti bilan birga saylanadi. AQSh vitse-prezidenti va Prezident bilan bir xil siyosiy partiyada boʻladi, lekin Konstitutsiyaga koʻra, boshqa shtatdan boʻlishi kerak (shuning uchun, saylov uchastkasidagi hech bir shtat imtiyozli shartlarda ikkita „oʻz“ nomzodiga ovoz bermaydi).

AQSh Konstitutsiyasining oʻn ikkinchi tuzatishga koʻra, Qoʻshma Shtatlar vitse-prezidenti lavozimiga nomzodlik uchun prezidentlik lavozimiga nomzod bilan bir xil talablar qoʻyiladi (nomzod kamida 35 yosh, AQSh fuqarosi va kamida 14-yil yashagan boʻlishi lozim). Vitse-prezident xizmat qilishi mumkin boʻlgan muddatlar soni boʻyicha hech qanday muddat oʻrnatilmagan (1948-yilda joriy etilgan ikki muddatli prezidentlik lavozimidan farqli oʻlaroq).

AQSh Konstitutsiyasining yigirmanchi tuzatishga koʻra, Amerika Qoʻshma Shtatlari vitse-prezidentlika saylov yilidan keyingi yilning 20-yanvar kuni tushdan keyin oʻz lavozimiga kirishi belgilangan. AQSh prezidentining inauguratsiya marosimida saylangan vitse-prezident saylangan prezidentdan bir necha daqiqa oldin qasamyod qiladi (shu qisqa vaqt ichida, u shtatdagi birinchi shaxs degan mashhur fikr qonunga toʻgʻri kelmaydi). Prezidentlik qasamyodidan farqli oʻlaroq, vitse-prezidentlik qasamyodi AQSh Konstitutsiyasida belgilanmagan. 1884-yildan beri qasamyodning turli xillari qoʻllangan, kongressmenlar va hukumat aʼzolari ham qasamyod qilishgan. Qasamyoddan parcha: „Men Amerika Qoʻshma Shtatlari Konstitutsiyasini barcha tashqi va ichki dushmanlardan himoya qilishga va asrashga tantanali ravishda qasamyod qilaman. Men unga qatʼiy boʻysinaman va sodiq qolaman. Men ushbu majburiyatni hech qanday ichki shartlarsiz yoki undan qochish maqsadisiz erkin qabul qilaman. Va hozir menga berilayotgan vazifalarini yaxshi va vijdonan bajaraman. Xudo menga yordam bersin“.

Vakolatlari 
Vitse-prezident rasmiy ravishda AQSh Senatini boshqaradi. Vitse-prezident Senatda ovozlar yarmiga ega boʻlingandagina hal qiluvchi ovozga ega hisoblanadi (aslida esa uning rahbari Senatning vaqtinchalik prezidenti hisoblanadi). AQSh Konstitutsiyasining oʻn ikkinchi tuzatishga koʻra, u Senat saylovchilar ovozlarini sanab chiqish uchun yigʻilganda unga raislik qiladi. Prezident topshirigʻiga koʻra, uning boshqa qator davlat vazifalari ham bor. Vitse-prezident faqat davlat rahbari nomidan va uning topshiriqlarini amalga oshiradi.

Prezident vakolatlarining oʻtishi 
Amerika Qoʻshma Shtatlari Prezidenti vafot etgan, isteʼfoga chiqarilgan yoki oliy martabali shaxslarni javobgarlikka tortish eʼlon qilingan taqdirda, vitse-prezident Qoʻshma Shtatlarning toʻliq huquqli Prezidenti hisoblanadi (rasmiy ravishda, bu qoida faqat 1967-yilda Konstitutsiyaga 25-tuzatish sifatida qabul qilingan. Aslida, ilgari bunday hollarda vitse-prezident Amerika Qoʻshma Shtatlari Prezident deb eʼlon qilinardi. Shunda, Konstitutsiyaning asl matni qoidalarida noaniqliklar tugʻiladi. Yaʼni, vitse-prezident faqat prezident vazifasini bajaruvchisi boʻla oladi .

1967-yilgacha, agar vitse-prezident isteʼfoga chiqqan, vafot etgan yoki prezidentlik lavozimini egallagan boʻlsa, yangi vitse-prezident tayinlanmas edi. Yangi saylovlargacha bu lavozim boʻsh qolardi. Endi, xuddi shu Konstitutsiyaning 25-tuzatilishiga koʻra, ushbu lavozim boʻsh qolgan taqdirda AQSh Kongressi joriy prezidentning taklifiga binoan yangi vitse-prezidentni tayinlashi kerak boʻlgan qoida qoʻshiladi. 1973-1974-yillar davomida bunday tayinlash ikki marta sodir boʻlgan. Vitse-prezident Spiro Agnyu isteʼfoga chiqqanidan soʻng, Kongress Richard Niksonning taklifiga binoan Jerald Fordni vitse-prezident lavozimiga tayinlandi. Sakkiz oy oʻtgach, Nikson isteʼfoga chiqdi, Fordning oʻzi prezident boʻldi va Kongress Nelson Rokfellerni vitse-prezident sifatida tasdiqladi.

Vitse-prezidentlik instituti mustaqil nomzod sifatida saylanmagan. Vitse-prezidentlik nomzodiga koʻpincha unchalik taniqli boʻlmagan siyosatchi birdaniga davlat rahbari boʻlib qolishi va siyosatini tubdan oʻzgartirishi mumkinligi uchun bir necha bor tanqid qilingan. Boshqa tomondan, toʻrt yillik muddat davomida prezidentlik bir partiya qoʻlida qolish imkonini bergan.

Vazifalarni vaqtincha bajarish 
AQSh Konstitutsiyasining (1967-yil) yigirma beshinchi tuzatishga koʻra, Prezident oʻz vakolatlarini (vaqtinchalik) amalga oshirishga layoqatsiz boʻlgan taqdirda, Prezidentning oʻzi yoki hokimiyatning ijro etuvchi hokimiyat aʼzolari tomonidan belgilab qoʻyilgan vazifalarni vitse-prezident amalga oshiradi va oʻsha paytdagi AQSh prezidenti vazifasini bajaruvchi hisoblanadi. Bush oʻz vakolatlarini vaqtinchalik amalga oshirishga layoqatsiz boʻlgan bir paytda vitse-prezident Cheyni 2002 va 2007-yillarda davlat boshqaruvini oʻz qoʻliga olgan.

2001-yil 11-sentabrdagi terroristik urushdan keyin Vitse-prezident D.Cheyni koʻpincha oʻzining yashirin joyida boʻladi. Bu terrorchilarni bir vaqtning oʻzida ikki oliy mansabdor shaxsga suiqasd uyushtirishga urinishlarini oldini olish uchun qilingan.

Yana qarang 

 Qoʻshma Shtatlar vitse-prezidentlari roʻyxati

Adabiyotlar 

 Polunin B. L. Qoʻshma Shtatlar vitse-prezidenti (konstitutsiyaviy va haqiqiy maqom). – M. .: Nauka, 1988 yil. – 127 b. – 2750 nusxa. – ISBN 5-02-012800-7

Manbalar

Havolalar 
AQSh vitse-prezidentining rasmiy sayti

AQSh
Prezidentlar
Davlat