yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Pekin universiteti

Pekin universiteti - Xitoydagi qad. va eng yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1898-yil Oliy poytaxt mak-tabi sifatida tashkil etilgan. 1911-yildan Pekin universiteti deb yuritiladi. 1920-yillarda universitetda yozuvchi Lu Sin dare bergan. 1937—45 yillardagi milliy ozodlik urushi davrida Pekin universiteti Yunnan viloyatining Kunmin shahriga koʻchirilgan. 1952-yilda u qayta tashkil qilinib, unga Pekindagi boshqa oliy oʻquv yurtlarining baʼzi fakultetlari qoʻshilgan, universitetning bir necha fakulteti mustaqil institutlarga aylan-tirilgan. "Madaniy inqilob" deb atalgan davrda mashgʻulotlar 1970-yilgacha toʻxtatib qoʻyilgan. Keyinchalikoʻquvda-sturini qisqartirish hisobiga 3 yillik taʼlim muddati belgilangan. Pekin universiteti matematika, fizika, kimyo, biol., geol., geogr., tarix, psixologiya, falsafa, xitoy tili va adabiyoti va boshqa boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 3 mln.dan ortiqasar saqlanadi. Universitetda 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

Manbalar
Peloponnes

Peloponnes — Gretsiya janubidagi yarim orol. Bolqon yarim orolning janubiy qismi, materikka Korinf boʻyni orqali tutashgan. Maydoni 21,4 ming km². Ioni va Egey dengizlari bilan oʻralgan. Qirgʻoq chizigʻi notekis. P.ning jan. qismi toʻrtta yarim oroldan iborat. Re-lyefi togʻlik. Aksari qismining balandligi 800–1200 m. Eng baland joyi 2404 m (Tayget tizmasidagi Ayos-Ilias choʻqqisi). P.ning oʻrta qismida karst relyefli Arkad yassitogʻligi (balandligi 600– 800 m) bor. Sohili allyuvial pasttekislik. Iqlimi subtropik, Oʻrta dengiz atrofiga xos iqlim. Yanvarnichg oʻrtacha temperaturasi 8 —11°, iyulniki 24—27°. Yillik yogʻin 400–1000 mm. Yirik da-ryolari: Alfey, Evrot. Oʻsimliklari, asosan, doim yashil butazorlar (makvis va frigana)dan iborat. Aholisi chorvachilik, dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan shugʻullanadi. Muhim shahar va portlari: Patra, Korinf. P.da Sparta, Olimpiya, Mikena, Korinf tarixiy geografik viloyatlari joylashgan. Turizm rivojlangan.

Manbalar
Pemza

Pemza ( — gʻovak) — nordon vulkan shishasinnng sergʻovak (gʻovakligi 60-70%dan baland) turi. Tarkibida koʻpincha boshqa turli kristalli donachalar (plagioklaz, kvars, piroksen va boshqalar) qoʻshilgan boʻladi. Strukturasi kichik va katta govaklilarga, teksturasi esa tolali, uyali, koʻpikli, qavariqlilarga ajratiladi. Tarkibida FeO va Fe2O3 miqdoriga qarab rangi oq va zangoridan sariq, toʻq qizil, qoragacha oʻzgaruvchan boʻladi. Qattiqligi 5-6,5, zichligi 2000–2300 kg/m3, hajmiy ogʻirligi 400-900 kg/m3. Kimyoviy jihatdan inert, oʻtga chidamli, 1300-1400° temperaturada yumshaydi. Pemza yogʻoch, tosh va metallarga abraziv ishlov berishda, kimyo sanoatida filtr va katalizatorlar tayyorlashda, neftni qayta ishlash sanoatida, nitroglitserinli portlovchi moddalar sezgirligini oshirish uchun qoʻshimcha sifatida, shisha va yaltiroq boʻyoqlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar
Arno Allan Penzias

Arno Allan Penzias (1933.26.6, Myunxen) — amerikalik radiofizik va astrofizik. Kolumbiya universitetni tugatgan (1958). 1961-yildan "Bell telefon laboratoris" firmasida ishlab, 1964-yilda R. Vilson bilan hamkorlikda reliktiv nurlanishni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1978, R. Vilson bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Yashayotgan insonlar
Amerikalik olimlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Penitsillin

Penitsillin — kimyoviy tuzilishi bir-biriga yaqin tabiiy va yarim sintetik antibiotiklar guruhi. Tibbiyot amaliyotida ilk bor qoʻllangan, P.ni Penicillium turkumiga mansub zamburugʻlar ishlab chiqaradi. 1928-yilda amerika bakteriologi A. Fleming zamburugʻlarning bakteriyalarga taʼsir etuvchi xossasi borligini tasodifan aniqlagan. Ammo, faqat 1941-yilda A. Fleming, ingliz patologi X.Flori bilan birga mogʻor zamburugʻining bulon filtratidan P.ni ajratib olib, 1945-yil P. va uning yuqumli kasalliklarni davolashda samaradorligini kashf etganlari uchun Nobel mukofo-tiga sazovor boʻldi.

Hozirgi tibbiyotda tabiiy va yarim sunʼiy P.lardan foydalaniladi. Tabiiy P.ga benzilpenitsillinning natriyli va kaliyli tuzi, bitsilin -1, -3, -5 va fenoksimetilpenitsillinlar ki-radi. P. molekulasining asosiy qismini 6-aminopenitsillin kislota tashkil qilib, bu betalaktam va tiazolin halqalaridan tashkil topgan murakkab geterotsiklik birikma hisoblanadi. Tabiiy P.ning taʼsir doirasi tor. Tabiiy P. stafilokokk, streptokokk, pnevmokokk, gonokokk, meningokok-klar, gazli gangrena, qoqshol, botulizm, kuydirgi, difteriya, zaxm kabi kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilariga juda faol taʼsir etadi. Shuning uchun u pnevmoniya, septik endokardit, jarohatlanish oqibatida kelib chiqqan kasalliklar, saramas, peritonit, sistit, osteomiyelit, difteriya, skarlatina va boshqa kasalliklarda qoʻllanadi.

Yarim suniy P.ga biologik va kimyoviy yoʻllar bilan olinadigan har xil moddalar kiradi. P. kislotasidagi benzil radikali oʻrniga har xil boshqa radikallar qoʻshilishi natijasida yarim sunʼiy P.ning bir qancha avlodlari olindi, bular antibakterial doirasi, penitsillinazaga chidamliligi va boshqa xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi. Yarim sunʼiy P.ning za-harliligi kam, organizmdagi suyukdik va toʻqimaga yengil soʻriladi.

P.ning aktibakterial taʼsir mexa-nizmi, hujayra devori sintezining buzilishi bilan bogʻliq boʻlib, bunda peptidoglikam (murein) moddasini sintez qiluvchi reaksiya toʻsib qoʻyiladi. Shu sababli P. guruhi dorilari, asosan, oʻsuvchi bakteriya hujayralariga taʼsir qiladi. Shu bilan birga maʼlum bir bakteriyalar x,ujayra devorining sintezi buzilsa ham oʻz xayot faoliyatini saqlab qolib, L - shakldagi mikroorganizmga aylanishi mumkin.

P. guruhi antibiotiklarini koʻllashda bakteriyalarni ularga nisbatan taʼsirchanligi eʼtiborga olinadi va shi-fokor maslahatiga koʻra qoʻllanadi.

P.ning nojoʻya taʼsiriga, asosan, allergik reaksiyalar, parenteral yoʻl bilan yuborilgandagi asoratlar (ogʻriq, abssess, flebit va boshqalar), disbakterioz misol boʻla oladi.

Manbalar
Pensiya jamgʻarmasi

Pensiya jamgʻarmasi - aholini davlat tomonidan kafolatlangan ijtimoiy himoya qilishni amalga oshirish uchun zarur moliyaviy bazani yaratish, pensiya va nafaqalarni qonunda belgilangan miqdorlarda toʻlashni mablagʻ bilan taʼminlashni amalga oshi-radigan jamgʻarma. Dastlab Oʻzbekistonda Pensiya jamgʻarmasi 1991-yil 14-yanvarda sobiq SSSR Pensiya jamgʻarmasining Oʻzbekiston Respublikasi boʻlinmasi maqomida tu-zilgan. 1993-yil 4 avgustda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarma-siga aylantirilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mah-kamasining 1996-yil 27 dekabrda "Oʻzbekiston Respublikasi Ijtimoiy taʼminot vazirligi huzurida Pensiya jamgʻarmasini tashkil etish toʻgʻrisi-da"gi qarori bilan Ijtimoiy taʼminot vazirligi huzurida tashkil etildi. 2001-yil 1-yanvardan Byudjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi ga aylantirildi.

Pensiya jamgʻarmasining asosiy vazifalari: fuqarolarning ijtimoiy taʼminotga va ijtimoiy sugʻurtaga boʻlgan davlat tomonidan kafolatlangan huquqlarini toʻliq amalga oshirish; davlat ijtimoiy sugʻurtasiga badal va ajratmalarni yigʻish va jamlash; "Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida" qonunga muvofiq pensiyalarning oʻz vaqtida toʻlanishiga, shuningdek, ijtimoiy sugʻurta boʻyicha nafaqalar toʻlash harajatlarini mablagʻ bilan taʼminlash va boshqa Pensiya jamgʻarmasi mablagʻlaridan ijtimoiy taʼminot organlari tomonidan tayinlanadigan pensiyalar; bolalikdan nogironlarga, davlat pensiya taʼminoti huquqiga ega boʻlmagan keksa va mehnatga layoqatsiz fuqarolarga nafaqalar; vaqtincha mehnatga layoqat-sizlik nafaqalari, shu jumladan, homiladorlik va tugʻish nafaqasi; bola tugʻilganda beriladigan nafaqalar; dafn marosimi nafaqalari; qonun hujjatlariga muvofiq, Pensiya jamgʻarmasidan mablagʻ bilan taʼminlanadigan boshqa toʻlovlarberiladi. Pensiya jamgʻarmasi mablagʻlari mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar korxo-nalar, muassasalar va tashkilotlarning sugʻurta badallari (37,3%), fuqarolarning ish haqidan majburiy sugʻurta badallari (2,5%), shuningdek, yuridik shaxs boʻlmasdan tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi jismoniy shaxslar hamda dehqon xoʻjaliklari aʼzolardan qonunda belgilangan miqdorda; mulkchilik shakllaridan qati nazar korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning sotilgan mahsulot (ish, xizmat)larning amaldagi 0,7 % miqdorida majburiy ajratmalari summalaridan va boshqa qonunda belgilangan ajratmalardan shakllanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Pensiya jamgʻarmasining jami daromadlari 480748349,38 ming soʻmni, jami harajatlar 477988271,96 ming soʻmni, davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisidagi qonunga asosan, pensiya va nafaqa oluvchilar soni 2905976 kishini tashkil etadi (2003; 1-yanvar). Respublika Pensiya jamgʻarmasining Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar boʻlimlari va 213 ta tuman va shahar shoʻʼbalari bor (2003).

Norsoat Allayev.

Manbalar 

Moliya
Maks Penson

Maks Penson  (1883-yil 17-mart, Velij qishlogʻi, Smolensk yaqinida – 1959-yil, Toshkent) – fotograf, Oʻzbekistonda foto sanʼati asoschilaridan. „Pravda Vostoka“ gazetasi fotomuxbiri.

Hayoti 
Maks Penson 1893-yil 17-martda Velij qishlogʻida (hozirgi Smolensk viloyati) yahudiy, mahalliy bosmaxona xodimi oilasida tugʻilgan. U 1911-yilda Velij shahar maktabini tamomlagan, soʻngra olti oy Poltava viloyatining Mirgorod shahridagi sanʼat maktabida, soʻngra Vilnadagi Antokolskiy jamiyatining badiiy va sanoat maktabida (dekorativ va rassomchilik boʻlimida) oʻqigan.

1915-yilda Maks Penson oilasi bilan Qoʻqonga koʻchib oʻtadi va u yerda 1917-yilgacha dastlab hisobchi, bir vaqtning oʻzida mahalliy maktabda sanʼat oʻqituvchisi boʻlib ishladi. Qoʻqondagi hunar maktablarida rassomlik sanʼati va chizmachilikdan dars bergan, keyinchalik fotografiya bilan shugʻullangan. Soʻngra 1917—1922-yillarda Qoʻqon xalq taʼlimi boʻlimida oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalari mudiri boʻlib ishladi.

1921-yildan „Pravda Vostoka“ gazetasida fotomuxbir. Penson Oʻzbekistonning fotoyilnomasini yaratishga hissa qoʻshgan. „Oʻzbek madonnasi“, „Oʻgʻil savod chiqardi“ va boshqa fotosuratlari haqiqiy fotosanʼati asaridir. Penson respublika va xorijiy foto koʻrgazmalari ishtirokchisi. Uning foto suratlari respublika va xorijiy nashrlarda chop etilgan. Pensonning oʻgʻillari Miron Maksiyevich (1928-yil 15-mart) va Zahar Maksimovich (1930-yil 6-dekabtr), qizi Dina Maksimovna (1932-yil 23-may) ham moxir fotograflardir. 1923-yildan Maorif xalq komissarligi buyrugʻi bilan Toshkent shahriga chaqirib olingan. Keyin Maorif xalq komissarligida shtat qisqartirilganidan keyin 1925-yilgacha Toshkentdagi tamaki ustaxonasida hisobchi boʻlib ishladi. 1925-yildan fotoreportajlar tayyorlay boshladi va 1926-yilda „Pravda Vostoka“ gazetasi tahririyatida fotomuxbir boʻlib ishlay boshladi. Uning fotoreportajlari XX asrning 20-30-yillarida Sovet Ittifoqida juda mashhur edi. „SSSR on Construction“ jurnali bilan hamkorlik qilgan.

Uning eng mashhur surati, 1937-yilda Parijdagi Butunjahon koʻrgazmasida oliy mukofotga sazovor boʻlgan „Oʻzbek madonnasi“ portretida roʻmolini yechib, farzandini emizayotgan ozodlikka chiqqan musulmon ayol tasvirlangan.

1949-yilda unga fotojurnalist sifatida ishlashni davom ettirish taqiqlangan. Bu uning jamoat fotografi sifatidagi faoliyatini yakunladi.

Kelib chiqishi yahudiy boʻlgan Penson 1959-yil Sovet Ittifoqida avj ola boshlagan antisemitizm tufayli oʻz joniga qasd qilgan. U Yevropa-Yahudiy qabristoniga dafn etilgan (Toʻqimachilik).

U olgan rasmlar koʻrgazmasi 2007-yil Londonda (Buyuk Britaniya) Gilbert kolleksiyasida, 2005-yil Toshkent Fotosuratlar uyida (Oʻzbekiston), 2004-yil BMT shtab-kvartirasida, 2003-yil Rimda Xalqaro fotofestivalda (Italiya), 2003-yil Moskva Fotosuratlar uyida (Rossiya), 2001-yil „Bildens Hus“ fotosuratlar muzeyida (Shvetsiya), 2000-yil Sanʼat markazida (Rossiya), 1998-yil Luvrda (Parij, Fransiya) namoyish etilgan.

Manbalar

Havolalar 
 Nekrolog

1959-yilda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Lev Penkovskiy

Lev Minayevich Penkovskiy (1894.01.31(02.12), Kremenchug- 1971.26.7, Moskva) — rus shoiri, uzbek sheʼriyatining tarjimonlaridan biri. Adabiy faoliyati 1917-yilgacha boshlangan boʻlishiga qaramay, 20-yillarning 2-yarmida shoir sifatida tanila boshlagan. 30-yillardan boshlab asosan badiiy tarjima bilan shugʻullangan. Oʻrta Osiyo xalklari ogʻzaki ijodi, mumtoz sheʼriyati obidalari va zamonavii shoirlarining koʻplab asarlarini rus tiliga tarjima qilgan. Penkovskiy Firdavsiyning "Shohnoma", Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin", Bedilning "Komde va Modan" dostonlari, Umar Xayyom ruboiylari, Bobur gʻazal va ruboiylari, Oybek, Xdmid Olimjon, Zulfiya va boshqa uzbek, gruzin, arman, eston, tatar, boshqird, chuvash, yoqut shoirlarining sheʼrlarini, shuningdek, oʻzbek xalqining "Alpomish", "Orzigul", qirgʻiz xalqining "Manas", qozoq xalqining "QizJibek" singari epos va dostonlarini rus tiliga tarjima qilgan. U ayni paytda Gyote, Geyne, Beranje, Gyugo kabi jahon mumtoz shoirlarining asarlarini ham rus tiliga oʻgirgan. Penkovskiy qaysi tidsan tarjima qilgan boʻlsa, shu tilning lisoniy va musiqiy xususiyatlarini, u yoki bu shoirning ijodiy-individual uslubini oʻrganish, tarjima qilinayotgan asardagi milliy ruhni saqlashga alohida eʼtibor bergan. Tarjimalari "Tanlangan sheʼriy parchalar" (1956), "Asrlar va yillar osha" (1960), "Chang" (1971) toʻplamlarida nashr qilingan.

Manbalar 
 Skvoz veka i godi, T., 1960.

    

1894-yilda tugʻilganlar
31-yanvarda tugʻilganlar
1971-yilda vafot etganlar
27-iyulda tugʻilganlar
Rossiyalik yozuvchilar
Peptizatsiya

Peptizatsiya (yun. peptein — qayta gtishirmoq) — koagulyasiya natijasida olingan choʻkmaning qaytadan kolloid eritma (zol)ga oʻtish jarayoni. P. koagulyasiyaga teskari, yaʼni choʻkmaga tushgan yirikroq agregatlarning qay-tadan kolloid zarracha holatiga oʻtishi (dezagregatsiyalanishi). P. jarayonini amalga oshirish uchun koagulyasiya mah-sulotiga biror elektrolit yoki sirt faol modda qoʻshib, erituvchi bilan aralashtiriladi. Kolloid eritma olishda ishlatilgan elektrolit va baʼzi sirt faol moddalar peptizatorlar deyiladi. P. tezligiga turli omillar (peptizatorning kimyoviy xossasi, konsentratsiyasi, choʻkmaning holati va miqdori, temperatura, aralashtirish tezligi, vodorod ionlarning eritmadagi konsentratsiyasi, ultratovush, radioaktiv nur va hokazo) taʼsir etadi. P. murakkab jarayon boʻlib, uning mexanizmi dis-persion muhit va peptizatorning choʻkma sirtiga adsorblanishiga, solvat qavatlar hosil boʻlishiga, choʻkma bilan peptizator orasida bir qator oraliq mahsulotlar paydo boʻlishiga bogʻliq. Bevosita va bilvosita P. boʻladi. Agar qoʻshilayotgan modda toʻgʻridan-toʻgʻri peptizator vazifasini oʻtasabevosita yoki adsorbsion P., koʻshilayotgan modda choʻkma sirti bilan reaksiyaga kirishganida peptizator hosil boʻlsa, jarayon bilvosita yoki dissolyusion P. deyiladi. Uzoq vaqt saqlangan choʻkmani P. Qilib boʻlmaydi. P.dan kolloid kimyoda va tex-nikada keng foydalaniladi.

Manbalar
Perimetr

Perimetr ( - peri va  - metr) — yopiq egri chiziqning uzunligi. Koʻpburchakning perimetri uning hamma tomonlari yigʻindisiga teng. Aylananing perimetri esa uning uzunligi, yaʼni 2*π*R ga teng.

Yana qarang 

 Yuza
 Hajm

Manbalar
Perifraza

Perifraza (yun. periphrasis — tasviriy ibora; kinoya, istiora) — borliqdagi narsa va voqealarning nomini toʻgʻridan-toʻgʻri atamasdan, ularni bilvosita, yaʼni turli xil soʻz yoki tasviriy iboralar bilan ifodalash; majoziy ifodalardan biri (mas, "sher" oʻrnida "hayvonlar shohi"; "paxta" oʻrnida "oq oltin", Alisher Navoiy oʻrnida "oʻzbek adabiy tilining asoschisi" iboralarining qoʻllanishi). Perifazada tasvirlanayotgan tushunchaning ayni matn va vaziyat uchun eng muhim sifati, belgisi, xususiyati birinchi oʻringa qoʻyiladi. Perifazaning asosiy vazifasi matnning ifodaviyligini, bayonning taʼsirchanligini oshirishdir.

Perifaza, asosan, badiiy adabiyot tilida, publitsistik va ogʻzaki nutqda uchraydi, ilmiy nutqda esa tasviriylikdan xoli boʻladi va termin sifatida qoʻllanadi. Funksional jihatdan perifazaning 2 turi farqlanadi: hamma tomonidan qabul qilingan, hamma tushunadigan perifaza (frazeologizmlar, hikmatli iboralar) va vaziyatga bogʻliq boʻlgan, mazmuni, maʼnosi muayyan matnqagina aloqador bulgan individual perifaza (bularning baʼzilari izchil qoʻllanish natijasida 1-turdagi perifazalar qatoriga oʻtadi). Shu bilan birga badiiy, obrazli perifazalar (oq oltin — paxta, zangori olov — gaz, poʻlat qush — samolyot kabi) va mantiqiy perifazalar (mas, evfemizmlar, tabular) oʻzaro farqlanadi. Aksariyat perifazalar otli birikmalar boʻlib, metafora, metonimiya, sinekdoxa singari koʻchima gaplar asosida yuzaga keladi.

Manbalar 

Adabiyot
Oʻzbek badiiy sanʻat turlari
Perkussiya

Perkussiya (lot. percussio — tukillatish) — bemorning ichki aʼzolaridagi kasallikni aniqlash uchun qoʻlla-niladigan fizik usul. Tananing tekshirilayotgan joyiga barmoq yoki bolgʻacha bilan tukillab urib koʻriladi. Bunda chiqadigan tovushga qarab, tekshirilayotgan aʼzoning ahvoli haqida fikr yuritiladi; bir necha xil boʻladi; 1) auskultator P. — tekshirilayotgan joyga stetofonendoskop qoʻyib, chiqqan tovushni tinglash; 2) asbob-l i P. — plessimetr va bolgʻacha bilan tukillatish; 3) bevosita P. — tana yuzasini bevosita barmoklar bilan tukillatish; 4)vositali P. — tana yuzasiga bir qoʻl barmoqlarini qoʻyib, ustidan ikkinchi qoʻl barmogʻi bilan tukillatish yoki plessimetr ustidan bolgʻacha bilan tukillatish. P. qilib havosi bor yoki havosi yoʻq organlar oʻrtasidagi chegarani topish, oʻpka, yurak, jigar kabi aʼzolar holati va shaklini belgilash mumkin.

Manbalar
Aleksandr Perov

Aleksandr Petrovich Perov (1935.7.1, Chimkent shahri, Qozogʻiston) – rang-tasvir ustasi. Oʻzbekiston xalq rassomi (2002). Perov Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1955) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1965)ni tugatgan. 1974-yildan xrz. Respublika tasviriy sanʼat litsey-internatida pedagog. Perov asarlarining ranglar uygʻunligida taʼsirchanlik, obrazlilik, kompozitsiya yechimida yuksak mahorat koʻzga tashlanadi; ijodidan qishloq mehnatkashlari, zamondosh ziyolilar, oʻlkaning tarixiy manzaralari keng oʻrin olgan: „Zamondosh“, „Yoshlar“, „Mehmonda“, „Qish“, „Ona“, „Matluba“, „Obi hayot“, „20-yillar“, „Qoʻriq yer“, „Samarqand. Amir Temur maqbarasi“, „Xiva“ turkum asarlari, „Dala gullari“ va boshqa 1965-yildan respublika va xorijdagi badiiy koʻrgazmalarda ishtirok etadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1935-yilda tugʻilganlar
7-yanvarda tugʻilganlar
Vasiliy Perovskiy

Vasiliy Alekseyevich Perovskiy (1795.19(20).2, Pochep shahri, hozirgi Bryansk viloyati - 1857.8(20).12, Alupka] — rus harbiy arbobi, general-adyutant (1833), kavaleriya generali (1843), graf-(1855-yildan). 1812-yilgi Fransiya-Rossiya urushi va rus-turk urushi (1828—29)da qatnashgan. Imperator Nikolay 1 ga yaqin boʻlgan. 1832-1842 va 1851—1857 yillarda Orenburg guberniyasi harbiy gubernatori va alohida Orenburg korpusi komandiri. 1839—40 yilda josuslik maqsadida Xivaga qilingan yurishga rahbarlik qilgan, bu yurish muvaffaqiyatsizlik bilan tugagan (qarang Perovskiy ekspeditsiyasi). 1853-yil rus qoʻshinlari Perovskiy qoʻmondonligi ostida Oqmachit qalʼasini (Perovskiy forti, keyinchalik Perovsk shahri, hozirgi Qizil oʻrda) egallaganlar. Sirdaryo boʻyida bir qancha istehkomlar qurganlar, bu Orol harbiy flotiliyasi barpo etilishi bilan bir qatorda keyinchalik Qoʻqon xonligini bosib olinishiga imkon bergan.

Manbalar 

 

1795-yilda tugʻilganlar
1857-yilda vafot etganlar
Peroksidlar va peroksid birikmalar

Peroksidlar va peroksid birikmalar — tarkibida oʻzaro bogʻlangan ikki kislorod atomidan iborat guruhi —O—O— boʻlgan murakkab moddalar. P. va p.b.ning eng oddiysi vodorod peroksid N—O—O—N dir. Ishkrriy metallarning va kalsiy, stronsiy, bariyning peroksidlarida O; ionlar mavjud. Sanoatda natriy peroksid natriyni havo kislorodi bilan oksidlab olinadi. Natriy peroksid Na2O2 — och sariq rangli nihoyatda gigroskopik kristall modda; 310— 400° da tarkibidagi kislorodini yoʻqo-ta boshlaydi, 540°da shiddatli ravishda parchalanadi. Bariy peroksid xreil qilish uchun bariy oksid — VaO 500° dan past temperaturada havo kislorodi bilan reaksiyaga kiritiladi. Bariy peroksid VAO2 700° da ya na VaO va kislorodga parchalanadi. Rux va kadmiy peroksidlari qizgʻish rangli. Ularni tegishli oksidlarga, gidroksidlarga yoki tuzlarga N2O2 taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Rux peroksid Zn2O2 yara va kuyganda jarohatni davolashda qoʻlla-niladigan maz komponenti sifatida va krrason kasalligini davolashda ishlatiladi. Simob peroksid Hg2O2 qizdirilganda va zarba taʼsirida portlovchi sariq rangli a- va barkapop qizgʻish rangli (3- shaklida mavjud. Metall peroksidlarni vodorod peroksid kislotaning tuzlari deb qaraladi. Agar vodorod peroksid N2O2 tarkibidagi vodorod atomlari oʻrnini kislota qoldiklari egallasa, peroksokislotalar hosil boʻladi. Masalan, HSO3— O—O—SO3H yoki H2S2O8 — peroksosul-fat kislota, N —O—O—SO3H yoki H2SO5 — Kapo kislotasi, N2Sg06 peroksoxromat kislota va hokazo Peroksokislotalar gidrolizga uchraganda vodorod peroksid hosil boʻladi. R—O— O—Rʼ tarkibli organik moddalar organik peroksidlar deb yuri-tiladi (R va Rʼ organik radikal). Per-oksidlaridan tashqari giperoksidlar (mas, K2O4 Rb2O4 va boshqalar) ham maʼlum. P. va p.b. toʻqimachilik, qogʻoz va kosmetika, qurilish, oziq-ovqat sanoatlarida, tibbiyotda, qishloq xoʻjaligida, pirotexnikatsa, reaktiv dvigatellarda va havoni rege-neratsiyalashda qoʻllanadi.

Manbalar
Jean Baptiste Perrin

Jean Baptiste Perrin (1870.30.9, Lill - 1942.17.4, Nyu-York) — fransuz fizigi va fizik-kimyogari, Fransiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1923 — 1938 prezidenti). 1940-yildan AQSHda Katod nurlarini manfiy zaryadlangan zarralar oqimidan iboratligini tajribalarda asoslagan (1895), Broun harakatini tekshirgan (1908—1913), boshqa usullar bilan topilgan qiymatiga moye keluvchi Avogadro sonini aniqlagan, molekulaning mavjudligini isbotlagan. Perrin sovun koʻpigining tuzilishini oʻrganib, har qanday koʻpik bir qancha bimolekulyar qatlamlardan iborat ekanligini aniqlagan. Perrin rentgen nurlarning tabiatini, gazlarning oʻtkazuvchanligini, fluoressensiya, radioaktivlikni tekshirgan. Nobel mukofoti laureati (1926).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1870-yilda tugʻilganlar
1942-yilda vafot etganlar
17-aprelda vafot etganlar
30-sentabrda tugʻilganlar
Perron

Perron (frans. perron) – 1) temir yoʻl stansiyalarida yoʻlovchi poyezdlari kelib toʻxtaydigan va joʻnab ketadigan sahna – platforma (Vokzal); 2) meʼmorlikda – binoga taqab quriladigan past peshayvon (terrasa).

Manbalar 

Atamalar
Perseveratsiya

Perseveratsiya (lot. perseveratio — qatʼiylik) — baʼzi bir harakat, ayrim fikr, soʻz, ibora yoki kuyning inson ongida (bosh miya yarim sharlarida) koʻp martalab ixtiyorsiz, ham tinimsiz takrorlanishi. Perseveratsiya oliy nerv faoliyati harakatchanlik xususiyatining buzilishi natijasida kelib chiqadigan baʼzi kasallik holatida ham roʻy beradi. Hara-kat, sensor (hissiy idrok), aqliy sohalardagi perseveratsiya turlari bor. Harakat sohasidagi perseveratsiyaning alohida shaklidan biri — nutq buzilishidan iborat. U miya poʻstining chap yarim sharlari muayyan boʻlimining shikastlanishi natijasida yuzaga keladi. Sensor  perseveratsiya tovushlarni takrorlashda va boshqalarda koʻzga tashlanadi. Aqliy  perseveratsiya chap yarim sharlar peshona qismining shikastlanishi tufayli paydo boʻladi. Bu aqliy amallarni notoʻgʻri takrorlashda yuzaga chiqadi. U diqqat tarqoqligida, qattiq toliqishda vujudga kelishi mumkin. Bu holat aqli zaif bolalarga ham taalluqlidir.

Ergash Gʻoziyev.

Manbalar
Persey (yulduz turkumi)

Persey — osmon sferasining Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzlari — a (Mirfak) va r (Alxor) (1,8 va 2,2 —3,5 vizual yulduz kattaligida). Kursi, Andromeda, Uchburchak, Hamal, Savr, Aravakash va Jiraf yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Oʻzbekistonda oktyabr — dekabr oylarida koʻrinadi.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari
Persepol

Persepolis, Persipolis, Taxt-e Jamshid — Sheroz shahri (Eron)dan 50 km shim.-sharqda joylashgan qadimgi shahar. Miloddan avvalgi 6-asr oxirida barpo etilgan Ahamoniylar davlatining poytaxt shaharlaridan biri. Miloddan avvalgi 330-yil Aleksandr (Iskandar) tomonidan bosib olinib, yondirilgan va shahar tashlandiq holga kelgan. P.da asosiy qazishma ishlari 20-asrning 30-yillaridan olib borilgan. Togʻ etagida bunyod etilgan mahobatli meʼmoriy-haykaltaroshlik majmui (miloddan avvalgi taxminan 520—450 yillar) atrofi gʻishtdan qurilgan 2 qatorli devor bilan oʻralgan; tantanalar oʻtkazilgan zal — Apadana deb nomlangan. Doro va Kserksning tosh relyeflar bitilgan saroylari, haramxona binosi, Jahon darvozasi, Shoh zali („Yuz us-tunli“) harobalari aniqlangan. Axomaniy podshoxlarining bitiklari va elam tilida yozilgan minglab sopol parchalari topilgan. P.ning gʻarb tomonida katta otashgohning qoldiqlari saqlangan. P. saroyi qabulgohidan Arabiston, Turon, Hindiston, Habashistondan kelgan elchilar, sarbozlar, savdogarlar, xunarmandlarning yuzlab su’ratlari toshga oʻyib tasvirlangan, yozuvlarda ifodalangan.

Hamidjon Homidov.

Manbalar 

Arxeologiya
Eron tarixi
Erondagi Jahon merosi obyektlari
Eronning qirollik qarorgohlari
Eronning arxeologik manzilgohlari
Eron madaniyati
Persona non grata

Persona non grata (lotincha: persona non grata — nomatlub shaxs) — 1) biror davlatga diplomatik vakil etib tayinlanishiga oʻsha davlat hukumati tomonidan rozilik berilmagan yoki ishonchni yoʻqotgan va chaqirib olinishi lozim boʻlgan diplomatik vakil. Persona non grata deb eʼlon qilish mazkur diplomat, uning oila aʼzosi yoki diplomatik vakillikning boshqa biror xodimini shu mamlakat hududida bundan buyon boʻlishi nomatlub deb topilganligini bildiradi. Bunday qarorga kelish davlat tomonidan oʻzining tegishli odamini aytilgan muddatda chaqirib olishni taqozo etadi, agar muayyan muddat belgilanmagan boʻlsa, iloji boricha tezroq chaqirib olish chorasi koʻrilishi kerak. Agar talab bajarilmasa diplomatni mahalliy maʼmurlar xususiy shaxs deb eʼlon qilib, unga oddiy xorijiy fuqaro sifatida munosabatda boʻladilar; 2) koʻchma maʼnoda — xayrixohlik bilan qaralmaydigan odam.

Manbalar
Personaj

Personaj (lot. persona — shaxs) — sanʼat va badiiy adabiyotda muallif tomonidan tasvir etilgan shaxs. P.lar asar voqealarida qatnashuvi, tasvirlanishi va umumlashtirilishi darajasiga koʻra asosiy P.lar, yordamchi P.lar, epizodik P.larga boʻlinadi. Badiiy asar voqealarining boshidan oxirigacha faol qatnashgan va yozuvchining asosiy gʻoyaviyestetik niyatini tashuvchi shaxslar asosiy P.lar hisoblanadi. Ular asarning bosh qahramoni deb ataladi. Barcha voqealarda toʻla qatnashmasada, yozuvchining gʻoyaviy niyatini toʻlaroq ochishga xizmat qiladigan faol obrazlar yordamchi P.lardir. Asarning makrostrukturasida yanada kamroq qatnashadigan shaxslar epizodik P. boʻlib qolaveradi. Epizodik P.lar asosiy qahramon tabiatidagi muhim xususiyatlarni ishonarli yoritishga xizmat qiladilar.

Yozuvchi munosabatiga qarab P.lar ijobiy yoki salbiy shaxslar tarzida tasvirlanadi. Badiiy asarda bunday qaramaqarshi qahramonlarning ifo-dalanishi adabiyotning azaliy muammosi boʻlmish hayotning yaxshilik va yomonlikdan iborat ekanligiga ishoradir. P.lar orqali hayot hodisalari turli darajada ifodalanadi. Chukur va mukammal tasvirlangan, umumlashtiruvchi kuchga ega boʻlgan P. tip darajasiga kutariladi. Tip badiiy asarda ishtirok etuvchi P.larning eng oliy choʻqqisini egallaydi. Tipga kura, kamroq umumlashma quvvatiga ega P.lar obraz yoki harakter deb yuritiladi.

Manbalar
Perujino Pyetro

Perujino (Perugino; asli Vannuchchi, Vannuci) Pyetro (1445/1452, fevral, Chittadella-Pyeve,Umbriya — 1523, mart, Fontinyano) — italyan rassomi, Umbriya maktabi namoyandasi. Pyero della Francheska, niderland ustalari, shuningdek, A.Verrokkodan (1470-yildan uning Florensiyadagi ustaxonasida ishlagan) taʼsirlangan. Pyetroning yaratuvchanlik hissi bilan toʻliq rangtasviri mayin kompozitsiya ritmi va Umbriyaning olis adirlarini aks ettiruvchi hissiyotli manzarali zamini bilan ajralib turadi; fazo kurilishidagi aniqlik va vazminlik uning asarlariga alohida uygʻunlik baxsh etadi: "Avliyo Petrga kalitni topshirish", 1481—82, Vatikandagi Sikst kapella-ida; "Isoga motam", taxminan 1494—95, Uffitsi galereyasida; "Xochga mixlash", 1496, Santa Mariya Maddalena dei Patssi, Florensiyada; koʻplab madonnalar obrazlari) va boshqa Pyetro ijodi shogirdi Rafael kuchli taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar
Max Perutz

PERUTS (Perutz) Maks Ferdinand (1914.19.5 Vena — 2002.6.2) — ingliz biokimyogari (asli avstriyalik). 1936-yildan Kembrij universitetida ishlagan. London qirollik jamiyati (1954), Amerika sanʼat va fan akademiyasi (1963), Avstriya Fanlar akademiyasi (1963) akademik, Kembrij universitetining molekulyar biologiya laboratoriyasi mudiri (1962-yildan). Asosiy ilmiy ishlari molekulyar biologiya bilan bogliq. Izomorf almashtirish (ogʻir metallar atomlarini oqsil molekulasiga kiritish) metodini ishlab chiqqan (1953). Rentgen-strukturaviy taxlil qilish, izomorf almashtirish usullari hamda kompyuter texnologiyasi yordamida gemoglobin molekulasi strukturasini aniklagan va uning modelini yaratgan (1960). Nobel mukofoti laureati (1962, J. K. Kendryu bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1914-yilda tugʻilganlar
19-mayda tugʻilganlar
2002-yilda vafot etganlar
6-fevralda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Yakov Pesin

Yakov Yefimovich Pesin (1914.31.3, Belorussiyaning Bixov shahri — 1998.30.6, Toshkent) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Yuridik fanlari doktori (1972), professor (1974). Moskva yuridik institutini tugatgan (1939). Toshkent yuridik institutida katta oʻqituvchi, kafedra mudiri, direktor oʻrinbosari, dekan (1949-yildan). Ilmiy ishlari oila huquqi, fuqarolik protsessi masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1914-yilda tugʻilganlar
31-martda tugʻilganlar
1998-yilda vafot etganlar
30-iyunda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Johann Pestalozzi

Johann Heinrich Pestalozzi (1746.12.1, Syurix – 1827.17.2, Brugg) – shveysariyalik pedagog, boshlangʻich taʼlim nazariyasi asoschisi. Karolinum kollegiumining ikki kursini tugatgan. Neyxofda „Kambagʻallar uchun muassasa“, Stans shahrida yetimxona, Burgdorf va Iverdonda institutlar ochgan va ularga rahbarlik qilgan. Pestalozzi fikricha, tarbiyaning maqsadi insonlarning barcha tabiiy kuchlari va qobiliyatlarini har tomonlama va uygʻun oʻstirishdan iborat. Uning elementar maʼlumot nazariyasiga koʻra, tarbiyalash oddiy elementlardan boshlanib, asta-sekin murakkabroq darajaga koʻtarilib borishi kerak. Pestalozzi bolalarga ilk bor hisob, oʻlchash va nutqni oʻrgatish metodikasini ishlab chiqdi, boshlangʻich taʼlimga geom., geogr., rasm solish, ashula, gimnastikadan oddiy maʼlumotlarni kiritib, uning mazmunini kengaytirdi. Asosiy asarlari: „Lingard va Gertruda“ (1781—87), „Oqqush qoʻshigʻi“ (1826), „Gertruda oʻz bolalarini qanday qilib oʻqitadi“ (1801).

Manbalar 

1746-yilda tugʻilganlar
12-yanvarda tugʻilganlar
1827-yilda vafot etganlar
17-fevralda vafot etganlar
Pedagogika
Petyofi Shandor

Petyofi (Petoﬁ ) Shandor (1823.1.1, Kishkyoryosh — 1849.31.7, Fexeredxaza) — venger shoiri. Lirikasida vatanparvarlik, oddiy xalq turmushi haqidagi qaygʻusi yetakchi oʻrinda. "Yanosh botir" epik dostoni (1844)da jasur, oliyjanob dehqon yigitining qiyinchiliklarni yengib, maqsadga yetishuvi tasvirlangan. "Yoʻlbars va sirtlon" (1845) dramasi, "Jallodning arqoni" romani (1846), "Saroy va kulba" (1847), "Havoriy" (1848) dostonlari va boshqa asarlarida isyonkor shoir tuygʻulari, mehnatkash xalqning orzu, intilishlari aks etgan. "Yanosh botir" (1965) dostoni, "Tanlangan asarlari" (1973) o'zbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

    

1823-yilda tugʻilganlar
1-yanvarda tugʻilganlar
1849-yilda vafot etganlar
31-iyulda vafot etganlar
Petrozavodsk

Petrozavodsk — Kareliyadagi shahar (1777-yildan). Kareliya Respublikasi poytaxti. Temir yoʻl tuguni. Onega koʻlidagi port. Aholisi 282,3 ming kishi (1998). Petrozavodsk Kareliyaning muhim sanoat markazi (respublika yalpi sanoat mahsulotining 1/4 qismini beradi). Asosiy sanoat tarmoqpari: mashinasozlik va metallsozlik. "Petrozavodskbummash", Onega traktor, stanoksozlik, kemasozlik, radio zavodlari, uysozlik va taxta tilishmebel kombinatlari, slyuda fabrikasi bor. Yengil, oziq-ovqat (shu jumladan, baliq) sanoatlari mavjud. Petrozavodskda Rossiya Fanlar akademiyasining Kareliya filiali, Petrozavodsk instituti, pedagogika institut, 4 teatr, oʻlkashunoslik va tasviriy sanʼat muzeylari ishlab turibdi. Petrozavodskga 1703-yilda asos solingan. Ikkinchi jahon urushi davrida vayron boʻlgan Petrozavodsk qayta qurildi. Shaharda klassitsizm uslubida qurilgan 18-asrga oid binolar ansambli saqlangan.

Manbalar 

 

Rossiya shaharlari
Yelizaveta Petrosova

Yelizaveta Artyomovna Petrosova (1913. 14.8, hozirgi Margʻilon – 1997), Lizaxonim — raqqosa, baletmeyster. Qoraqalpoqsahna raqsining asoschilaridan. Oʻzbekiston va Qoraqalpogʻiston xalq artisti (1957). Qoraqalpoq ashula va rake ansamblining tashkilotchisi (1956). Tamaraxonim va Gavhar Rahimovaning singlisi, Yayra Abdullayevaning onasi. Usta Olim Komilov va opalaridan oʻzbek raqsi va ritmlarini oʻrgangan. Ijodiy faoliyatini Andijon teatrida raqqosa va aktrisalikdan boshlagan (1929). Osiyo ("Arshinmol-olon"), Qumrixon ("Oʻrtoqlar"), Qunduzxon ("Niqob yirtildi") kabi obrazlarni yaratgan. 1933—1936 yillarda Samarqand teatrida, 1936—1938 yillar Oʻzbek davlat musiqali teatrida, 1938— 56 yillar Uzbek davlat filarmoniyasida, urush yillari G. Rahimova rahbarligidagi oʻzbek xotin-qizlar front ansamblida raqqosa va baletmeyster. 1956—65 va 1967—70 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat filarmoniyasida baletmeyster va badiiy rahbar. 1985-yildan Gʻaniyeva nomidagi front konsert brigadasi ansamblida. "Nozigim", "Gul bargi", "Pilla", "Sadr", "Ufori soxta" kabi raqslarni mohirona ijro etgan. "Qashqar qizlari", "Fargʻona qizlari raqsi", "Siynaxiroj" singari raqslarni, "Qoraqalpoq toʻyi" raqs-syuitasi, 70 dan ortiq yakka va ommaviy ijro etiladigan ("Qiz uzatish", "Baliqchilar", "Ilme Sulton", "Choʻponlar", "Oq oltin", "Qirq qiz" va boshqalar) qoraqalpoq raqslarini va spektakllar ("Suymaganga suykanma", "Gʻariboshiq" va boshqalar)dagi raqslarni sahnalashtirgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1969).

Ac: Qoraqalpoq raqsi, T., 1976.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
1913-yilda tugʻilganlar
14-avgustda tugʻilganlar
Ashot Petrosyans

Ashot Ivanovich Petrosyans (1910.10.5, Mari — 1976.2.3, Moskva, Toshkentda dafn etilgan) — dirijyor, pedagog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1954). Hamza nomidagi musiqa bilim yurtida oʻqituvchi (1936—49), Toshkent konservatoriyasida xalq cholgʻu asboblari kafedrasining tashkilotchisi va mudiri (1948-yildan), professor (1970). 1935-yildan oʻzbek (shuningdek, qirgʻiz, qoraqalpoq va boshqalar) anʼanaviy cholgʻulari rekonstruksiyasi ustida ish olib borgan. Petrosyans Oʻzbek davlat filarmoniyasining re-konstruksiyalangan oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestrining asoschilaridan va badiiy rahbari, bosh dirijyor (1938—41, 1943—58). Darsliklar, oʻquv qoʻllanmalar muallifi.

Manbalar

Havolalar  
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jul-16-1978-3573835/

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Petrotektonika

Petrotektonika, togʻ jinslarining mikrostrukturali tahlili – petrografiyaning dinamometamorfizmlashgan jinslar – tektonitlarni urganadigan boʻlimi. Petrotektonikaga nemis olimi B.Zander asos solgan (1930). Bunda geologik kesimdagi urganilayotgan jinedan namunalar olinadi va shliflari mikroskopda urganiladi hamda natijalari stereografik jadvalga tushiriladi. Olingan grafiklar tahlili togʻ jinslarining deformatsiya bulganligi va metamorfizmlanish jarayonlarining sabablarini urganishga imkon beradi. Diagrammalarni toʻliq deshifrovka qilish (oʻqish) uchun turli minerallar va togʻ jinslarining plastik deformatsiyalanishini urganish maqsadida yuqori bosim va temperatura sharoitlarida kerakli qoʻshimcha eksperimentlar bajariladi.

Manbalar
William Petty

PETTI (Petty) Uilyam (1623.26.5, Romsi shahri, Xempshir – 1687.16.12, London) – ingliz klassik siyosiy iqtisodining asoschisi. Leyden, Parij va Oksford universitetlarida tibbiyotdan taʼlim olgan. U serqirra qobiliyatga ega boʻlib, 1647-yilda nusxa koʻpaytiradigan mashina ixtiro qilgan. 1649-yilda fizika doktori ilmiy darajasini olgan, 1651-yilda musiqa va anatomiyadan professor Petty yirik yer egasi edi. Petty Angliyada 17-asrda boʻlib oʻtgan burjua inqilobidan keyin oʻz hokimiyatini mustahkamlab olgan ingliz burjaziyasining nazariyotchisi sifatida tanildi. „Soliqlar va yigʻimlar haqidagi risola“ (1662), „Soʻz donishmandlarga“ (1665) „Irlandiyaning siyosiy anatomiyasi“ (1672), „Pul haqida soʻz“ (1682), „Siyosiy arifmetika“ (1683) kabi asarlarida qiymatning mehnat nazariyasini asoslab berdi. Petty merkantilistlardan farqli ravishda, boylik manbai muomala sohasida emas, ishlab chiqarishda deb hisoblagan. Petty jamiyatning iqtisodiy taraqqiyotini obyektiv qonunlarga bogʻliq deb qaraydi, lekin ijtimoiy va iqtisodiy qonunlar tabiat qonunlariga oʻxshash abadiy va uzgarmasdir, deb izohlaydi. Petty iqtisodiy hodisalarni tahlil qilishda tabiatshunoslik fanlarining tadqiqot usullaridan foydalandi va uni statistik tahlil bilan toʻldirdi. Petty mehnatning qiymat nazariyasini birinchi boʻlib asoslab bergan.

Pettyning „Mehnat boylikning otasi, yer esa uning onasidir“ degan fikri butun dunyo iqtisodchilari tomonidan tan olinadi. Petty tovarlar qiymatini ularni ishlab chiqarish uchun sarflangan mehnat bilan aniqlash nuqtai nazaridan qoʻshimcha qiymatnint kelib chiqishi muammosini hal etishga urindi. Uning fikriga koʻra, renta qoʻshimcha qiymatning umumiy shakli boʻlib, yer rentasi va pul rentasi (foiz) tar-zida namoyon boʻladi. P. differensial yer rentasi muammosini iqtisodchi olimlar orasida birinchi boʻlib oʻrgandi, yerning bahosi toʻgʻrisidagi masala ham Petty tomonidan ilmiy jihatdan toʻgʻri qoʻyildi. Petty davlat statistika xizmati tuzish zarurligi masalasini koʻtardi va statistik maʼlumot toʻplashning ayrim yoʻnalishlarini belgilab berdi.

Manbalar 

1623-yilda tugʻilganlar
25-mayda tugʻilganlar
1687-yilda vafot etganlar
16-dekabrda vafot etganlar
Pechak

Pechak () — pechakdoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik chirmashuvchi yoki ilashib oʻsuvchi oʻsimliklar turkumi, begona oʻt. 250 dan ortiqturi bor. Uzbekistonda 5 turi — dala pechagi yoki qoʻypechak (), soxtakantabrik Pechak yoki oq partak (), chimyon pechagi (), qalami Pechak yoki chumchuqoyoq (), da-gʻal tukli Pechak yoki mingbosh () uchraydi. Ulardan Oʻzbekistonning barcha hududlarida oʻsadigan dala pechagi yoki qoʻypechak turi dala ekinlari orasida, shuning-dek, yoʻl yoqalari, kanallar boʻylarida kup uchraydi.

Yoʻqotish qi-yin boʻlgan begona oʻt hisoblanadi. Barglari yoysimon yoki nayzasimon. Gullari toʻgʻri, kar-naysimon, ikki jinsli, yirik, uz. 6—7 sm, kosabarglari 5 ta, tu-tashmagan. Mevasi koʻsakcha, iyun—oktyabrda gullab urugʻlaydi. Il-diz bachkilari va urugʻidan koʻpayadi, bir oʻsimlik unish qobiliyatini 2 yilgacha saqlaydigan 400—600 urugʻ beradi. Kurash choralari: kuzdayerni chu-qur shudgorlash, ildiz bachkilarini kultivatorlar, lushchilniklar bilan maydalash, don ekinlari maydonlariga 2,4 D, makkajoʻxorizorlarga simazin gerbitsidlarini purkash.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Dorivor oʻsimliklar
Pechora

Pechora (, ) — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismining shimoli-sharqidagi daryo. Uzunligi 1809 km, havzasining maydoni 322 ming km². Shimoliy Ural togʻlaridan boshlanib, Pechora pasttekisligi boʻilab oqadi. Barens dengizining Pechora qoʻltiqchasiga quyiladi. Qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oktyabr noyabrda muzlab, may oyida muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari — Us a, Laya, Shapkina, Shchugar, Ilich (oʻngda), Ijma, Kojva, Pijma, Silma, Sula (chapda). Quyilish joyida oʻrtacha suv sar-fi 4100 m³/sek. P.da muntazam kema qatnaydi. Dengiz kemalari Naryanmargacha kira oladi. Baliq ovlanadi. Havzasida toshkoʻmir (Pechora kumir havzasi), neft (Uxt a) va gaz konlari bor.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Peshayvon

Peshayvon (fors, pesh — old va ayvon) — asosiy xona oldiga qurilib, soyabon vazifasini bajaradigan ayvon. Peshayvon unga yondosh xonalarning salqin va bahavo boʻlishini taʼminlaydi. Xalq meʼmorligida keng qoʻllanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Arxitektura
Peshin namozi

Peshin (fors.) — kunning yarmi oʻtgan payti va shu paytda oʻqiladigan namoz. Peshin namozi 4 rakat sunnat, 4 rakat farz va 2 rakat sunnatdan iborat. Peshin namozi quyosh qiyomdan ogʻa boshlashidan to asr namozining vaqti kirguncha ado etiladi.

Yana qarang 
 Namoz
 Bomdod namozi
 Asr namozi
 Shom namozi
 Xufton namozi
 Vitr namozi

Manbalar
Peshovar

Peshovar — Pokistonning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Bar daryosi (Kobulning irmogʻi) boʻyida, Haybar dovonidan 18 km narida, Shim.-gʻarbiy Chegara viloyatining maʼmuriy markazi.

Aholisi 988 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. K,.x. (bugʻdoy, makkajoʻxo-ri, shakarqamish, tamaki) rayonining savdosanoat markazi. Toʻqimachilik, oziqovqat, metal-lsozlik korxonalari bor. Hunarmandchilikda nafis shoyi, ip gazlama, movut, charm, metall va kulolchilik buyumlari ishlab chikariladi. P. qadimda va oʻrta asrlarda Af-gʻoniston, Eron va Turkistondan Hindistonga borishda savdo karvonlarining toʻxtab oʻtadigan joyi boʻlgan. P.ning qad. nomi — Purushapura. 1-asrda Kushon podsholigi poytaxti. Bo-buriylar davrida muhim savdo shahri edi. 1849—1947-yillarda shahar in-glizlarning Britaniya Hindistoni shim.-gʻarbidagi tayanch punkti. P.da universitet (1950), islom kolleji, ilmiy tadqiqot institutlari, kutubxonalar, mu-zeylar bor. Shaharning qad. qismi 16 darvozali devor bilan oʻralgan. Meʼmoriy yodgorliklardan qalʼa (16-asr boshlari), Mahobatxon masjidi (17-asr) saqlangan.

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Pokiston shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Peshrav

Peshrav (fors. — oldinda yuruvchi) — 1) ashula yoʻllarida cholgʻu muqad-dima vazifasini bajaruvchi kuy tu-zilmasi. Bastakorlik ijodiyoti rivojlanishi jarayonida P. mustaqil cholgʻu kuy sifatida shakllangan. 14— 17-asrlarda "P." nomi ayrim ashula namunalariga ham ishlatilgani maʼlum; 2) Shashmaqom va Xorazm maqomlari tarkibidagi cholgʻu qism nomi. Shashmaqom majmuasidagi Dugoh ma-qomi mushkilot boʻlimida P.i Dugoh asari mavjud. Xorazm maqomlarida P. asosiy cholgʻu qismlaridan biri hisoblanadi; 3) kuy rivoji vositasi, us-lubi. Unga koʻra, har navbatdagi yuqoriroq joylashgan pardalardan biri zabt etilib, pogʻonama-pogʻona pastga qarab siljish orqali tayanch pardagacha kay-tib kelinadi. Deyarli barcha mumtoz cholgʻu kuylarda P. vositasi qoʻllangan. Keng maʼnoda maqom cholgʻu yoʻllari P. uslubi taʼsiri ostida bastalangan. P. tojik, uygʻur, ozarbayjon, turk, eron, arab va boshqa sharq xalklari musiqasida ham katta oʻrin tutadi. 20-asr uzbek bastakorlari (T.Jalilov, Yu.Rajabiy, K.Jabborov va boshqalar) P. xu-susiyatlaridan foydalanib ashula, ommabop qoʻshiqlar yaratishgan. 

Ravshan Yunusov.

Manbalar
Henry Purcell

PYORSELL (Purcell) Genri(taxminan 1659 – London – 1695.21.11) – ingliz kompozitori va organchi. Milliy kompozitorlik maktabi namoyandasi, milliy opera asoschisi („Didona va Eney“, 1689). Uygʻonish davri imitatsiyali hamda yordamchi ovozli polifoniya vositalari bilan rang-barang garmoniya hamda gomofoniya unsurlarini oʻziga xos tarzda chatishtirib, yaxlit uslub yaratgan. Kuylar xalkchilligi va nafisligi, ingliz ogʻzaki nutqi intonatsiyalarini mahorat bilan qayta ishlaganligi bilan ajralib turadi. Qoʻshiqlar, xor va musikali teatr asarlari, kamer-cholgʻu asar (triosonata, fantaziya, pyesa)lar va boshqa muallifi. Angliyada bi-rinchi boʻlib Sharq mavzulariga muro-jat etgan: „Hindlar qirolichasi“ ope-rasi (1695), „Abdulazir, yoxud Mavr qasdi“ pyesasiga musiqasi (1695) va boshqa 1876-yildan Angliyada P. jamiyati faoliyat koʻrsatmoqda.

Manbalar 

1659-yilda tugʻilganlar
1695-yilda vafot etganlar
Bastakorlar
Musiqachilar
Musiqachilar haqidagi chala maqolalar
Ingliz musiqachilari
Pyotr I

Pyotr I (1672.30.5(9.6), Moskva – 1725.28.1(8.2), Peterburg) – rus podshosi (1682-yildan), Rossiyaning 1-imperatori (1721-yildan). Podsho Aleksey Mixaylovich (1629–76)ning kichik oʻgʻli. Rossiyaning davlat, harbiy va madaniyat arbobi, diplomat. Davlatni boshqarishda bir necha islohotlar oʻtkazgan (senat, kollegiyalar, oliy davlat nazorati va siyosiy qidiruv organlari tuzilgan; cherkov davlatga boʻysundirilgan; mamlakat gubernalarga boʻlingan; yangi poytaxt – Sankt-Peterburg qurilgan). Rossiyaning Gʻarbiy Yevropadagi ilgʻor davlatlardan ortda qolganligiga barham berish uchun sanoat va savdo sohasida merkantilizm siyosati oʻtkazgan (manufakturalar, metallurgiya, konchilik zavodlari, kemasozlik korxonalari, pristanlar, kanallar qurishga rahnamolik qilgan). 1695–96-yillarda Azov yurishlarida, 1700–21-yillarda Shimoliy urush va boshqalarda armiyani boshqargan, Noteburgni olishda (1702), Lesnaya daryosi (1708) va Poltava jangi (1709)da qoʻshinlarga qoʻmondon boʻlgan. Flot va muntazam armiya tuzishga rahbarlik qilgan. Mutlaq hokimiyat tizimining yirik mafkurachisi sifatida dvoryanlarning iqtisodiy ahvolini yaxshilash va siyosiy mavqeini mustahkamlashga yordam bergan. Pyotr I tashabbusi bilan bir qancha oʻquv yurtlari, Fanlar akademiyasi ochilgan, diniy-slavyan alifbosi oʻrniga grajdan alifbosi qabul qilingan va hokazoP.1 islohrtlari moddiy imkoniyatlar va odam kuchini qattiq ekspluatatsiya qilish, xalq ommasini ezish (jon soligʻi va boshqalar) hisobiga oʻtkazilganki, natijada, bunga qarshi qoʻzgʻolonlar (Streletslar, 1698; Astraxan, 1705–06; Bulavin, 1707–09 va boshqalar) boʻlib hukumat tomonidan ayovsiz bostirilgan.

Manbalar 

 

Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Rossiya imperiyasi kishilari
Rossiya imperatorlari
Pyotr I tizmasi

Pyotr I TIZMASI — Tojikistondagi togʻ tizmasi, Surxob va Obixingov daryolari oraligʻida. Gʻarbda Yafuch qishlogʻidan boshlanib, sharqda Somoniyon choʻqqisigacha 200 km ga choʻzilgan. Sharqda Darvoz va Fanlar akademiyasi tizmalari bilan tutashib, Garmo togʻ tugunini hosil qiladi. Tizmaning balandligi gʻarbda 5000 m dan sharkda 6000 m gacha (eng baland joyi 6785 m). Asosan, qumtosh va konglomeratlardan tarkib topgan. Qor chizigʻi ham shu yoʻnalishda 4000 m dan 4500 m gacha oʻzgaradi. Shimoliy yon bagʻrida 29 ta muzlik (umumiy maydoni 385 km²), jan. yon bagʻrida 16 muzlik (maydoni 123 km²) bor. Ulardan eng kat-talari Sagʻron, Gando muzliklari.

Vaxsh daryosining asosiy irmoqlari Surxob va Obixingov daryolari shu muzliklardan boshlanadi. 700–900 mm yogʻin tushadi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —6°, —12°, iyulniki pastrokda 22°, togʻ tepalarida 10°.

Manbalar 

Togʻlar
Tojikiston
Pyotr II Alekseyevich

Pyotr II Alekseyevich (1715.12(23).10, Peterburg — 1730.18(29). 1, Moskva) — Rossiya imperatori (1727—30). Pyotr I ning nabirasi. Uning davrida davlatni amalda A.D.Mentikov, keyin Dolgorukovlar boshkargan. Pyotr I oʻtkazgan bir qancha islohotlarni bekor qilgan.Uning o'rniga Yekaterina I Alekseevna.

Manbalar 

Rossiya imperatorlari
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Pianino

Pianino ( — kichik fortepiano) — torli urma-klavishli musiqa cholgʻusi, fortepiano turi. Royaldan torlari, dekasi (rezonans tax-tasi) va mexanikasining vertikal joylashganligi, tovushi uncha kuchli va rang-barang boʻlmaganligi bilan farqlanadi. Pianinoning zamonaviy turi Amerikada J.I.Xokins (1800), Avstriyada M.Myuller (1801), Angliyada T.Laud (1802) yaratgan namunalari asosida yuzaga kelgan. 19-asr oʻrtalarida pianino hozirgi shakli va konstruksiyasi (choʻyan rama, ustma-ust kesishib tortilgan torlar, pastki va yuqorigi dempferli mexanika, 7 oktavali diapazon)ga ega boʻldi. Bunday pianinolar, asosan, xona (kabinet) ijrosiga moʻljallangan. Baʼzan konsert (7’/4 oktavali) pianinolari ham uchraydi.

Manbalar
Pigmeylar

Pigmeylar (yunoncha: pygmaios – musht-dek) – negrilli irqiga mansub xalqlar guruhi, tropik Afrikaning past boʻyli tub joy aholisi. „Pigmey“ nomi yunon. pigma – tirsakdan mushtgacha boʻlgan oraliq masofaga teng uzunlik oʻlchovidan olingan. Bantu (tva, 185 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari; Ruanda, Burundi, Kongo Demokratik Respublikasi), adamaua – sharkiy guruh. (aka, binga va boshqa, 35 ming kishi; Kongo, MAP) va shari-nil guruhi (asua, efe va boshqa, 60 ming kishi; Kongo Demokratik Respublikasi) ga mansub tillarda soʻzlashadi. Koʻpgina P. darbadar xayottar-zi, arxaik madaniyat, anʼanaviy diniy eʼtiqodlarini saqlab qolishgan.

Manbalar