yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Badiiy oʻqish

Badiiy oʻqish – estrada sanʼatining bir turi: adabiy asar (sheʼriy nasr, shuningdek publitsistika) yoki dramatik parchani omma oldida ijro etib, tinglovchilarga asar mohiyatini badiiytaʼsirchan qilib yetkazish. Oʻtmishda Badiiy oʻqish xalq baxshilari, ertakchilari, qiziqchilari ijodining asosi hisoblangan. Yunoniston, Rim va Fransiyada badihagoʻylik, deklamatsiya, ifodali oʻqish sanʼati keng rivojlangan. Rossiyada Badiiy oʻqishning ikki turi – oʻz asarlarini mohirlik bilan ijro etish va professional turlari boʻlgan. Ogʻzaki ifodali nutq qadimdan oʻzbek baxshi, ertakchi va dostonchilari, qissaxonlari sanʼatining asosini tashkil qilgan. Oʻzbek badiiy o`qish sanʼati tarixida Qosimqul Doʻstmurod, Hamrobibi Umarali qizi, Hasan Xudoyberdi oʻgʻli, Husanboy Rasul oʻgʻli kabi oʻzbek ertakchilari va Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Poʻlkan shoir, Islom shoir kabi xalq shoirlarining xizmatlari katta. Oʻzbek ertakchi va dostonchilari, baxshilari asarning tiliga, ifodalarining ixcham, sodda, tushunarli va obrazli boʻlishiga eʼtibor berish bilan birga ijro vaqtida ovozning bir tondan ikkinchi tonga oʻtishi (modulyatsiya)dan, nutqiy tasnifdan, taqdid uslubidan, mimika va qoʻl harakatlaridan hozirjavoblik, musiqa va xonandalik sanʼatidan ustalik bilan foydalanadilar. Shuningdek, Alisher Navoiy, Muqimiy, Furqat, Hamza, F.Gʻulom kabi oʻzbek adiblari ham oʻz asarlarini mohirlik bilan ijro etishgan. Oʻzbek badiiy o`qish sanʼatini rivojlantirishda A. Hidoyatov, Sh. Burhonov, O. Xoʻjayev, N. Rahimov, E. Komilov, M. Abduqunduzov kabi oʻzbek aktyorlarining ham xizmatlari bor. Badiiy soʻz ustasi, respublikada xizmat koʻrsatgan artist Muhsin Hamidov badiiy oʻqish sanʼati sohasida tanilgan professional ijrochidir. Badiiy o`qishning bir aktyor teatri, melodeklamatsiya, ifodali oʻqish kabi turlari mavjud.

Manbalar
Badik

Badik – folklor janri. Gul, gulafshon, koʻch-koʻch deb ham yuritiladi. Kishi tanasiga qizilcha, eshakyemi va boshqa toshmalar toshganda, goʻyo ularni "daf etish" uchun badikxon (badik aytuvchi)lar tomonidan ijro etilgan. Turkiy xalqlarda uchraydi. Asosan, badikxon bilan goʻyo bemor tanasiga joylashib olgan "yovuz ruh" oʻrtasidagi keskin kurashni aks ettiradi. Badik izchil shaklga ega boʻladi, hajmi turlicha, keskin buyruq ohangi bilan ijro etiladi. Badikning tili va badiiy-ifodaviy xususiyatlari xalq soʻz sanʼati hodisasi sifatida oʻrganiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiha

Badiha – xalq ogʻzaki ijodi anʼanalari asosida tuyqusdan, birdaniga aytilgan soʻz, sheʼr yoki qoʻshiq. Jahon xalqlari ijodida uchraydi. Muayyan asarni ijro yoki qayta ijro etganda ijodkorning unga kiritgan ijodiy oʻzgartishlari. Badiha sanʼatning barcha turiga xos boʻlib, tur va janrlar xususiyatiga koʻra turli koʻrinishlarda namoyon boʻladi. Badiha deganda, koʻp hollarda sheʼriy taʼbga ega, soʻzga chechan kishilarning tayyorgarliksiz, toʻsatdan, qandaydir ichki tugʻyon bilan aytgan jozibali soʻzlari, satrlari tushuniladi. Lekin har qanday badiha yuksak tajriba va iqtidor bilan bogʻliq. Baxshilar, askiyachilar, masharabozlar, ertakchilar sanʼatida bu yorqin namoyon boʻladi. Hatto xalq ogʻzaki ijodining ayrim janrlari toʻlaligicha badiha asosida ijro etiladi (masalan Askiya). Xalq ijodchilari orasida badiha sanʼati qadimdan yuksak qadrlanib kelgan. Poʻlkan, Islom shoir, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Ergash Jumanbulbul oʻgʻli va boshqa baxshi-shoirlar, Yusufjon qiziq, Amin buva, Joʻraxon Sultonov, Abdulhay Maxsum Qozoqov va boshqa soʻz ustalari ijodida badiha asosiy oʻrin tutadi. Yozma adabiyotda badiha asosan mushoira tarzida yaratilgan. Badihalar yaratish va aytish ayniqsa Alisher Navoiy zamonida taraqqiy etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badihagoʻylik

Badihagoʻylik – erkin tarzda ijro etilgan yoki ijod qilingan badiiy asarning oʻziga xosligi. Muayyan shakl, janr, uslub va boshqalarning ijodiy tartib-qoidalari asosida, yaʼni mavjud elementlarning yangi tarzda oʻzaro bogʻlanishi natijasida vujudga keladi. Turli sanʼat turlari (teatr, raqs, musiqa, poeziya)da mavjud. Ijodkorlardan yuqori mahorat, badiiy saviyani talab qiladi.

Manbalar
Badouniy Abdulqodir ibn Malikshoh

Badouniy Abdulqodir ibn Malikshoh (1541—1596) — Hindistonda Akbar davri (1556— 1605)da yashagan tarixchi olim va saroy imomi. B. Akbar va bosh vazir Abulfazl Allomiy tomonidan joriy qilingan "dini ilohiy" ning muxoliflaridan boʻlgan. B. saroy tarixchisi Nizomuddin Ahmadning "Tabaqoti Akbarshohiy" asari asosida "Muntaxab uttavorix" nomli asar yozgan. Asar 3 qismdan iborat: 1- qismida Akbar davrigacha boʻlgan, 2- qismida Akbar davridagi (to 1595-yillargacha) tarixiysiyosiy voqealar bayon qilinadi, 3- qismida esa Hindistonda yashagan ulamo va fuzalolar, shoirlar haqida turli maʼlumotlar beriladi, har qaysi davr siyosatini talqin etishda tanqidiy mulohazalar yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixchilar
Akbar
Badriddin

Badriddin (XIV asr) – samarqandlik binokor usta. Badriddin usta Shamsuddin va usta Zaynuddinlar bilan hamkorlikda Shohizinda ansambli (Samarqand)dagi Shodi Mulk ogʻo maqbarasini qurgan (1373). Bu haqda maqbara peshtoqining sharafasi va ustun bezagi orasiga yozilgan. Badriddin va uning hamkorlari binoning umumiy koʻrinishini nafis va jozibali qilib ishlash, bezak uslubini takomillashtirish, naqshlarini murakkablashtirish yoʻli bilan markaziy mujassamotli, bir xonali maqbaralar meʼmorligida burilish yasagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badriddin Kashmiriy

Badriddin Kashmiriy (toʻliq ismi Badriddin ibn Abdussalom ibn Sayyid Ibrohim al-Husayniy alkashmiriy) (XVI asr 2-yarmi) – tarixchi, adib, shoir. 1554-yil Kashmirdan Buxoroga kelgan va Joʻybor xojalaridan Xoja Muhammad Islom va uning vorislari Xoja Saʼd va Xoja Tojiddin Hasanning shaxsiy kotibi boʻlgan. Badriddin Kashmiriy Abdullaxon II ga bagʻishlangan "Zafarnoma" dostoni (1593), koʻplab masnaviy, gʻazallar, shuningdek umumiy tarixning Shayboniyxongacha boʻlgan davrini qamrab olgan "Rasulnoma" asarini yozgan.Badriddin Kashmiriyning bizgacha yetib kelgan tarixiy asarlaridan biri "Ravzat arrizvon va hadiqat algʻilmon" ("Rizvon (farishta) bogʻi va gʻilmon boʻstoni") boʻlib, u taxminan 1589–1590 yillarda yozilgan. Asar muqaddima, xotima va 7 bobdan (boblar fasllarga ajratilgan) iborat boʻlib, Joʻybor xojalarining hayoti, ularning shayboniy sultonlari bilan olib borgan yozishmalariga bagʻishlangan. Unda Movarounnahrning XVI asr 2-yarmidagi iqtisodiysiyosiy ahvoli, madaniy hayoti, Buxoro xonligining Eron, Shimoliy Hindiston, Qashqar, Xorazm, qozoqlar, qirgʻizlar bilan siyosiy aloqalariga oid koʻplab maʼlumotlarni uchratish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badriddin Chochiy

Badriddin Chochiy (taxalluslari: Chochiy, Badr, Shoshiy) (1285, Toshkent — 1344, Dexli) — shoir. Misrda va Bagʻdod shahrida tahsil olgan. Turkiy va forsiy tillarda ijod qilgan. 1332-yilda Toshkentdan Dehliga bordi va u yerda Sulton Muhammadshoh Tugʻluq saroyida xizmat qildi. Hukmdorlarga atab qasidalar yozdi. "Malik ush-shuaro" ("Shoirlar shogʻi"), "Faxr uz-zamon" ("Zamon faxri") unvonlariga musharraf boʻlgan. Badriddin Chochiy qasidalarida ijtimoiy turmushdagi kamchiliklarni hajv ostiga olgan, ushbu janrni yuqori bosqichga koʻtargan. Qasidachilikda vasfni qayta tiklagan. Badriddin Chochiy oʻz asarlarida adolatli, xalqparvar shohlarni orzu qilgan. "Qasidai shitoiya" ("Qish qasidasi"), "Qasidai sayfiya" (Yoz qasidasi"), "Qasidai rabbiya" ("Bahor qasidasi") kabi asarlarida tabiat goʻzalliklarini madh etgan. Badriddin Chochiyning 70 ga yaqin qasida, ruboiy, qitʼa va gʻazallarni oʻz ichiga olgan "Sharhi qasoidi Badri Chochiy" ("Badri Chochiy qasidalari sharhi", 1343) asari saqlanib qolgan. Shoir uslubi murakkabligi uchun keyinchalik uning asarlariga maxsus sharxlar bitilgan (Gʻiyosiddin Mustafo, "Kashf ul-asror", 1840/41; Muhammad Usmon Qays, "Nusxai Usmoniy", 1848 va boshqalar).

Badriddin Chochiy qasidalari toʻplamining 2 nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 1051, 151).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
1285-yilda tugʻilganlar
1344-yilda vafot etganlar
Oʻzbekistonlik shoirlar
Bayoz

Bayoz (arab. — oq, oqlik) — sheʼrlar toʻplami. B.lar ikki va undan ortiq shoirlar sheʼrlaridan tuziladi. Ilk Bayozlar, asosan, mashhur shoirlarning gʻazallaridan tuzilgan, keyinchalik bunga rioya qilinmagan. Bayozlar deyarli lirik janrdagi asarlardan tashkil topadi, unga nasriy parchalar ayrim hollardagina kiritiladi. Bayozlar biror gʻoya yoki maʼlum davr dunyoqarashini targʻib qilmaydi, umuman saylab olingan asarlarda davriylik ham boʻlmaydi, ular qatʼiy bob va boʻlimga ajratilmaydi, mualliflar ijodi sharhlanmaydi. Kimning sheʼridan qancha kiritish tuzuvchi xohishiga bogʻliq. Bayozlar sarbayoz (soʻz boshi), lirik sheʼrlar (asosiy qism), xotima va ilovadan tashkil topadi. Ayrim Bayozlarda sheʼrlari keltirilgan shoirlar nomi mundarija sifatida beriladi. Baʼzan Bayozlarga xalq ogʻzaki ijodi namunalari: oʻlan, latifa, mutoyiba, maqol, musiqiy asarlar (Buxoro shashmaqomi, Xorazm maqomlari, Fargʻona — Toshkent maqom yoʻllari, ashula va katta ashulalar) ham kiritiladi. Ilk Bayozlar arab sheʼriyati rivojlangan davr (750 — 1O55)da yuzaga kelgan (qarang Tammom, Saolibiy). Turkistonda bayozchilik 10-15-asrlar sheʼriyati taʼsirida vujudga keladi. 18-19-asrlarga kelib ular mundarija va mazmun jihatdan ancha boyidi. Ayniqsa, Bedil ijodiyoti taʼsirida Bayoz tuzish anʼanaviy tus oldi. Rasmiy va norasmiy Bayozlar bor. Rasmiy Bayoz maxsus kotib, naqqosh, sahhof tomonidan buyurtmaga yoki muayyan shaxs talabiga mos tarzda tuziladi. Norasmiy Bayozda bezak va matnlarning joylashishida muayyan tartib boʻlmaydi. Bundaylari oʻz navbatida yana ikkiga boʻlinadi: a) shoir yoki kotib oʻziga maʼqul shoirlarning asarlaridan tanlab tuzadi; b) tuzuvchining oʻz sheʼriy toʻplamiga boshqa shoirlar asarlaridan namunalar kiritiladi (mas, "Bayozi Miriy", "Bayozi Roziy", "Bayozi Nodim", "Bayozi Kamiy" va boshqalar).

Adabiy taraqqiyot jarayonida B.lar adabiyot namunasigina boʻlib qolmay, haqiqiy sanʼat asariga ham aylandi, oʻziga xos maktablar paydo boʻldi. Fargʻona, Buxoro, Xorazm, Toshkent maktablariga mansub B.lar asosan ikki tilda — oʻzbek va fors tillarida tuzilgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Muhammad Rahimxon Soniy (Feruz) tashabbusi bilan rasmiy B.lar tuzish rivoj topdi, yuzlab naqshdor Bayozlar tuzildi va noyoblaridan nusxalar koʻchirildi. 19-asr oxirlarida Turkistonda matbaa ishlarining rivojlanishi bilan qoʻlyozma B.lar tuzish davom etgani holda, Toshkent va Xivada toshbosma B.lar chop etish yoʻlga qoʻyildi. Bayoz Turkiston xalqlari adabiyoti tarixini va devon tuzmagan shoirlar ijodini oʻrganishda muhim manbadir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Hamidova M., Qoʻlyozma bayozlar — adabiy manba, T., 1981.

Sheʼriyat
Bayon

Bayon (arabcha) – 1) voqea, hodisa, fikr, mulohaza va sh.k.ning ogʻzaki yoki yozma ifodasi; 2) matnni oʻqib yoki aytib berilganlar asosida yozib chiqilgan ish. Oʻzbekiston umumtaʼlim maktablarida (asosan 2–8 sinflarda) oʻquvchilarning fikrlashini rivojlantirish boʻyicha sinf oʻquv (yozma) ishining asosiy turlaridan biri sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bayonqulixon maqbarasi

Bayonqulixon maqbarasi – Buxoroda qurilgan Oʻrta Osiyo meʼmorchiligining noyob namunasi (14-asr oʻrtasi). Maqbara 1358-yilda Buxorodagi shayxul olam Sayfiddin Boharziy maqbarasi yaqinida Chigʻatoy ulusi xoni Bayonqulixon qabri ustiga qurilgan. Maqbara binosi moʻjaz va serhasham. Ayniqsa peshtoqi mayda va nafis naqshga, sirkor bezaklarga boy. Ichkarisi gumbazli, sirkor bezakli ziyoratxona va kichik goʻrxonadan iborat. Ular lojuvard, feruza, oq rangli, islimiy va girih naqshli oʻymakor sopol parchinlari bilan ishlangan. Oʻrta Osiyo maqbaralaridagi mana shunday rangdor manzarali bezak uslubi Shohizinda ansambli (Samarqand)da yanada rivoj topgan. Bayonqulixon maqbarasi Amir Temur davri meʼmorligining ilk namunalaridan hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Buxoro meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro
Bayot

Bayot — 1) Oʻn ikki maqom tizimidagi muayyan sho'balar nomi (Navroʻzi Bayot, Bayoti Ajam); 2) Shashmaqomda Navo, Xorazm maqomlarida Navo va Dugoh maqomlari tarkibidagi shoʻʼbalar. Asosiy pardalar tovush qatori re ioniy - fa ioniyga toʻgʻri keladi. Shashmaqomning Navo maqomi tarkibida Talqini Bayot (taronasi bilan), Nasri Bayot (taronalari bilan) va Ufori Bayot shoʻʼbalaridan tashqari cholgʻu qismlardan Muhammasi Bayot mavjud. Bayot kuyi asosida yaratilgan namud esa bir necha koʻrinishlarga ega boʻlib, Navo maqomi tarkibidagi shoʻʼbalarning avjlarida keng qoʻllanadi; 3) Toshkent-Fargʻona maqom yoʻllarida besh qismli yirik ashula turkumi. Ularning parda tuzilishi Shashmaqomdagi Bayot shoʻʼbalarining aynan oʻzidir. Bayot qismlari bir-biridan, asosan usul jihatdan farqpanadi va mustaqil nomlarga ega emas. B. I — Sa-raxbor, B. II — Tarona, B. III — Savt, B. IV — Talqincha, B. V— Soqiynoma (yoki Qashqarcha) usullarida ijro etiladi. Ular shoʻʼba shaklida tuzilgan boʻlib, avjlarida Navo va B. namudlaridan unumli foydalanilgan. B.ning oʻziga xos yoʻli hisoblangan Hofiz Sheroziy gʻazali bilan aytiladigan B.i Sheroziy ham besh qismdan iborat turkumli asardir. Bastakorlar Bayot asosida koʻplab kuy, qoʻshiq va ashulalar yaratgan (Oʻyin B.i, Dutor B.i, Chapandozi B. va hokazo). Yu. Rajabiy ("Layli va Majnun", "Muqanna" musiqali dramalari), V. Uspenskiy, G. Mushel ("Farhod va Shirin" musiqali dramasi), M. Ashrafiy ("Dilorom" operasi) va boshqa ijodida Bayot yoʻllaridan foydalangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bajan Mikola

Bajan Mikola (taxallusi; asl ismi Nikolay Platonovich) (1903-yil 26-sentabr, Kamenes-Podolskiy – 1983-yil 5-iyun, Kiyev) – ukrain shoiri va jamoat arbobi. Ukraina Fanlar Akademiyasi akademik (1951), Oʻzbekiston xalq shoiri (1968), Ukrainada xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1966). Ukraina ensiklopediyasi bosh muharriri (1958–83). „Oʻn yettinchi soqchi“ ilk sheʼriy toʻplami 1926-yilda bosilgan. „Saflanish“ (toʻplam, 1929), „Gofman tuni“ (1929), „Soʻqirlar“ (1929–32) kabi tarixiy asarlarida yaxshilik bilan yomonlik oʻrtasidagi ziddiyat aks etgan. 20-yillarda futurizm va konstruktivizm taʼsirida ijod qila boshlagan, lekin tez orada realistik sheʼr va dostonlar yozishga kirishgan. Bajanning „Angliya taassurotlari“ (1948), „Odamlar, kitoblar, sanalar“ (1968), „Oʻylar va xotiralar“ (1983) kabi asarlari xalqlar doʻstligi, tinchlik uchun kurash mavzuida. Bajan 1930, 1941–1942 yillarda Oʻzbekistonda yashagan, taassurotlari „Oʻzbekiston sheʼrlari“ (1942) turkumiga kirgan sheʼrlarda aks etgan. Navoiyning „Farhod va Shirin“ dostonini ukrain tiliga tarjima qilgan (1947). Asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston SSR xalq shoirlari
Shoirlar
Bazal konglomerat

Bazal konglomerat (geol.) – dengiz transgressiyasi (quruqlikning dengiz suvi bosishi) natijasida hosil boʻlgan choʻkindi togʻ jinslarining ostki qismida uchraydigan sementlashgan shagʻal. Tarkibida qum, loy, temir oksidi yoki kremniy boʻladi. Bazal konglomerat yordamida turli davr qatlamlari bir-biridan yosh jihatidan farqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazal membrana

Bazal membrana – koʻpchilik umurtqasiz va umurtqali hayvonlar hamda odamda qoplovchi va biriktiruvchi toʻqimalarni chegaralab turadigan hujayralararo tayanch qavat yoki chegara parda. Bazal membrana govak modda va unda joylashgan tolalardan iborat. Moddalarning shimilishi va diffuziyasi yoʻlida toʻsiq hamda elastik tayanch vazifasini bajaradi. Ayrim organlar kabi tanlab oʻtkazish xususiyatiga ega. Surunkali yalligʻlanish, xavfli oʻsma va boshqa kasalliklarda zararlanganida Bazal membrana epiteliy ostidagi biriktiruvchi toʻqimaga botib kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazal tanacha

Bazal tanacha — hujayra ichidagi zichlashgan tuzilma; bir hujayrali organizmlarda har bir xivchin va tuk asosida, shuningdek koʻp hujayrali organizmlarning toʻqima hujayralarida va spermatozoidlarda boʻladi. Odatda silindr shaklida boʻlib, uzunligi qariyb 0,5 mkm, diametri 0,1 — 0,2 mkm. Bazal tanacha  sentrioldan vujudga kelsa kerak (mas, spermatidalarda sentriolning Bazal tanacha ga aylanishi kuzatiladi). Bazal tanacha  xivchinli boʻla oladi va sentriol kabi hujayraning boʻlinish duki hosil boʻlishida qatnashadi. Bazal tanacha  baʼzan blefaroplast deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazalioma

Bazalioma — teri oʻsmalarining bir xili, teri karsinomasi; teri bezlari epitelial hujayralaridan paydo boʻladi. Yuzda, baʼzan qoʻl-oyoq yoki boshqa joyda vujudga kelib, teridan sal koʻtarilib turadi; asta-sekin kattalashib yaraga aylanadi, qichishadi va yara usti poʻst bilan qoplanadi. Oʻrta yoshdagi va keksa kishilarda koʻproq uchraydi. Bazaliomaning xavfli turi regionar limfa tugunlariga, keyinchalik ichki aʼzolarga metastaz berishi bilan farqlanadi. Rentgenoterapiya, elektrokoagulyatsiya va jarroxlik usuli bilan davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazalt

Bazalt (lotincha basaltes, yun. basanos — sinov toshi) — magmatik togʻ jinsi. Rangi boʻz va qoramtir. Sof ogʻirligi 2,5-3 g. Tarkibi asosan plagioklaz (labrador)dan iborat; shuningdek piroksenlar, olivin hamda magnetit, titanit, apatit va hokazo ham boʻladi. Kimyoviy tarkibi uning chuqurlikdagi analogi boʻlgan gabbroga yaqin. Vulkan shishasi donador kristallar oraliqlarini toʻldirib turadi. Toʻla kristallangan Bazaltlar dolerit deyiladi. Bazaltning okean tubida paydo boʻlgan, temir va magniyga boy turi okeanit, tektonik yoriqlardan quruklikka oqib chiqib qotib qolgan turi esa platobazalt deyiladi. B. okean tubi va quruqlikda juda katta maydonni egallagan. Hozirgi vulkanlardan ham bazaltli lavalar oqib chiqadi. Tarkibida qaysi mineral borligiga qarab analsimli Bazalt, leysitli Bazalt, nefelinli Bazalt, magnetitli Bazalt, gayuinli Bazalt, apatitli Bazalt va hokazo deb ataladi. Bazalt kislotaga chidamli kimyoviy asboblar, quvurlar, elektroizolyatorlar yasashda, toshdan quyma buyumlar ishlab chiqarishda hamda qurilishda qoplama bezak materiallari sifatida ishlatiladi. Yaxshi silliqlanishi tufayli juda qadimdan haykaltaroshlikda Misr, Assuriya, Rim, Vizantiya, Armaniston va boshqa joylarda qoʻllanilib kelingan. Kamchatka, Zabaykalye, Armaniston, Ukrainada va Oʻzbekistonning Qurama, Turkiston, Tomdi togʻlari (paleozoy qatlamlari)da bor (yana qarang:Magmatik togʻ jinslari)

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Petrologiya
Bazda

Bazda — Qashqadaryo viloyatida ilk oʻrta asrlarda mavjud boʻlgan shahar, Nasafdan soʻng ikkinchi yirik shahar hisoblangan. Bazda oʻrnida hozir Qamashidan 10 km janubiy-gʻarbda joylashgan Koʻhna shahar harobasi mavjud. 9-10-asr manbalarida Nasaf viloyatidagi jomeʼ masjidi boʻlgan ikki shahardan biri (Kasba shahri bilan birga) sifatida tilga olingan. 10-asrda esa ayrim manbalarga koʻra, kattaligi jihatidan poytaxt shahar — Nasafdan ham yirik boʻlgan. Samoniy (12-asr) Bazdani Nasafdan Buxoroga boruvchi yoʻldagi "mustahkam qalʼa" deb qayd qilgan, Bazda yirik savdo markazi boʻlgan, shahar atrofida dehqonchilik rivojlangan. Shahar ahli quduqlardan suv ichgan. Bazda ark (150x100 m), mudofaa devori bilan oʻralgan shahriston (55 ga) va raboddan tashkil topgan. Bazda arkining eng quyi qatlamidan milodning boshlariga oid topilmalar chiqqan. Bazda va Kasbi shahri qalʼalari oʻrta asrlarda Qashqadaryoning quyi oqimi havzasidagi muhim strategik qalʼa boʻlgan. Har ikki qalʼa tepalikda, 20 km oraliqdagi masofada joylashgan boʻlib, bir tepalikdan ikkinchi tepalik koʻrinib turgan. Qadimda ular Qarshi vohasini koʻchmanchilar hujumidan mudofaa etish maqsadida qurilgan boʻlsa kerak. Shu tufayli 6-asrda sosoniylar sarkardasi Bahrom Choʻbin oʻz qoʻshini uchun qarorgoh qilib Nasafni emas Kasbini tanlagani bejiz boʻlmasa kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazedov kasalligi

Bazedov kasalligi, diffuz toksik buqoq — qalqonsimonbezning biror sababga koʻra zoʻr berib ishlashidan kelib chiqadigan kasallik. Nemis vrachi K. Bazedov batafsil tavsiflab bergan. Bazedov kasalligi deb ataladigan bu xastalikda ko'pincha kasal odamning ko'zlari notabiiy chaqchaygan bo'ladi. Kasallikni davolashda qalqonsimon bez funksiyasini pasaytiradigan preparatlardan foydalaniladi. Ba'zan bezning bir qismi olib tashlanadi.

Yana qarang 
 Buqoq

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazel

Bazel — Shveysariyaning shimoliy chekkasidagi shahar, Bazel-Shtadt yarim kantonining maʼmuriy markazi. Fransiya — GFR chegarasi yaqinida, Reyn daryosidagi port. Aholisi 170 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan 360 ming), koʻpchiligi nemis tilida soʻzlashadi. Bazel kattaligi jihatdan mamlakatda 2-oʻrindagi shahar. Xalqaro aeroport bor. Yirik savdo, moliya va sanoat hamda madaniyat markazi. Kimyo, poligrafiya, mashinasozlik, qurilish va metallsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Bazelda har yili yarmarka oʻtkaziladi. Xalqaro bank joylashgan. Universitet (1460-yildan), tarix va etnografiya muzeyi bor. Dastlab 374-yilda Baziliya deb qayd etilgan. 1501-yildan Shveysariya konfederatsiyasi tarkibida. 15-asr oxiri, 16-asrda Yevropadagi savdo, kredit operatsiyalari, hunarmandchilik markazlaridan biri boʻlgan. 1833-yilda mustaqil yarim kanton huquqini qoʻlga kiritgan. 11-19-asrlar meʼmoriy yodgorliklari: roman-gotika sobori (1185-1200), ratusha (1504-1608) saqlangan.

Fotogalereya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Shveysariya shaharlari
Bazzoz

Bazzoz (arab.) — gazlamafurush; ipgazlama bilan savdo qiluvchi doʻkondor. Qadimda Turkiston bozorlarida Bazzozlar koʻp boʻlgan. Ular gazlamalarni ot-aravalarga ortib, uzoq qishloqlarga ham olib borib sotganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazidiomitsetlar

Bazidiomitsetlar, bazidiyali zamburugʻlar (Basidiomycetes) — yuksak zamburugʻlar sinfi, jinsiy jarayonda maxsus jinsiy koʻpayish organlari — bazidiyalar hosil qilish xususiyatiga ega. Mitseliydagi mevali tanasi (kattaligi bir necha mm dan 1,5 m gacha) har xil shaklda. Mitseliy toʻsiqlarining oʻziga xos murakkab tuzilishi va mitseliyida yarim halqasimon harakatlar boʻlishi bilan boshqa zamburugʻlardan farq qiladi. Hujayralarning boʻlinishi tufayli yarim halqadan hosil boʻladigan hujayralarga qizlik yadrolar oʻtadi. Koʻpchilik Bazidiomitsetlar geteratallik xususiyatiga ega. Ularga 3 kenja sinf va 18 tartib, shu jumladan afilloforlar (koʻpchilik isteʼmol qilinadigan va zaharli zamburugʻlar), gasteromitsetlar, qorakuya, zang zamburugʻlari va boshqa kiradi. 30 mingdan ortiq turi maʼlum. Juda keng tarqalgan. Koʻpchilik turlari (qoʻziqorin, shampinon, oq zamburugʻ va boshqalar) isteʼmol qilinadi, baʼzilari (muxomor, oq poganka) zaharli. Koʻpgina Bazidiomitsetlar saprotrof va oʻsimliklarning fakultativ parazitlari hisoblanadi. Bazidiomitsetlar oʻsimlik qoldiqlarini parchalashda ishtirok etadi, oʻsimliklarda kasallik keltirib chiqaradi. Bir qancha turlari daraxtlar bilan mikoriza hosil qiladi. Ayrim turlari antibiotiklar ishlab chiqaradi. Daraxt tanasida uchraydigan poʻkak zamburugʻi daraxtni chiritadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazidiyalar

Bazidiyalar (yun. basidon — asos) — bazidiyali zamburugʻlarning spora hosil qiladigan organlari; dikariot giflar uchida ikki yadroli hujayralardan hosil boʻladigan toʻgʻnogʻichsimon bitta (xolobazidiya) yoki toʻrtta (fragmobazidiya) hujayradan iborat. Rivojlanishiga koʻra xalta (ask)ga oʻxshab ketadi. Bazidiyalarda jinsiy jarayon sodir boʻladi, yaʼni dikarionlar yadrolari qoʻshiladi va diploid yadro reduksion boʻlinadi, soʻngra 2-4 ta bazidiosporalar shakllanadi. Bazidiosporalar Bazidiyalardan tashqarida hosil boʻlishi bilan askosporalardan farqlanadi. Bazidiosporalar qulay muhitga tushgach yangi mitseliy hosil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazipetal rivojlanish

Bazipetal rivojlanish (yunoncha basis — asos, tub, tag va lotincha peto — institutilaman) — oʻsimliklar yon shoxlari yoki organlari qismlarining uchidan tubiga qarab rivojlanishi, bunday rivojlanish natijasida oʻsimliklarning yosh qismlari tubiga yaqinroq joylashadi. Mas, gulli oʻsimliklar bargining toʻqimalari bazipetal tarzda rivojlanib differensiallanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazis

Bazis (yunoncha: basis — asos) — 1) asos, negiz, tayanch, poydevor. 2) Geodeziyada — yer yuzining maʼlum joyida juda aniq oʻlchab olinadigan asosiy chiziq. Bazis uzunligi lentalar yoki maxsus (radiotoʻlqinlar va yorugʻlik nuri vositasida oʻlchovchi) asboblar bilan aniqlanadi. Triangulyatsiyal uchburchakning asosiy tomoni uzunligini topish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazis davr

Bazis davr — iqtisodiyotda joriy (hisobot) davri maʼlumotlari (koʻrsatkichlari)ni qiyoslash uchun qabul qilingan biror vaqt (oy, kvartal, yil va hokazo) yoki sana.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazis narx

Bazis narx — 1) rejali iqtisodiyotda doimiy deb qabul qilingan va xalq xoʻjaligi koʻrsatkichlari (mas, milliy daromad hajmi, sanoat, qishloq xoʻjaligi yalpi mahsuloti va boshqalar) dagi oʻzgarishlarni, indekslarni hisoblashda asos qilib olingan narx. Turli yillarda narxlar oʻzgarib turgani uchun mazkur koʻrsatkichlar dinamikasini narxlarga qarab hisoblab boʻlmagan, shu sababli hisob-kitob hamda rejalashtirish ishlarida Bazis narx  qoʻllangan; 2) sifat koʻrsatkichlari aniq boʻlgan tovarning kontrakt yoki preyskurant narxi. Haqiqiy narxlarga nisbatan oʻrta mezon vazifasini bajaradi. Sifati belgilangan (bazis) koʻrsatkichlarda farq qiladigan tovarlar yetkazib berilganda narx darajasi tovar sifati Bazis narxga ustamalar yoki tashlamalar yordamida belgilanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazitlar

Bazitlar — asosli magmatik togʻ jinslari. Tarkibida kremniy oksidi 50-55% dan oshmaydi, ammo A1, Sa, Fe, Mg koʻp. Kvars yoʻq. Gabbrobazalt turkumiga mansub togʻ jinslarining umumiy nomi. Oʻzbekistonda Quljuqtogʻ, Tomdi, Sulton Uvays, Hisor togʻlarida uchraydi. Mis, nikel, kobalt va boshqa foydali qazilma konlari Bazitlar tarqalgan hududlarda boʻladi. Bazitlardan tayyorlangan bezak koshinchalari imorat devorlarini pardozlashda, koshinkorlikda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazm

Bazm — toʻy munosabati bilan katta uy yoki keng hovli sahnida oʻtkaziladigan tomosha, katta mehmondorchilik, ziyofat, kecha. Bazmlar odatda sozandaxonanda, nogʻorachi, surnaychikarnaychilar, raqqos va raqqosalar, askiyabozlar ishtirokida oʻtkaziladi. Bazm juda qadim zamonlardan rasm boʻlgan. Bazm mazmuni, ishtirokchilari va Bazmdagi cholgʻu asboblariga qarab bir qancha turlarga boʻlinadi. Nogʻora, doira, oʻyinchilar ishtirokida oʻtkaziladigan toʻy Bazmi "Nogʻora Bazm" deyiladi. Kelinning dugonalari, tengqurlari yigʻini "Qizlar Bazmi" (baʼzi joylarda "Qizlar majlisi") deyiladi. Oʻzbek va tojiklarda Bazmning maxsus taklifsiz, hamma qatnashadigan turi "Doira xabar qiladigan Bazm" ham bor (odamlar doira ovozini eshitib, oʻzlari kelaveradilar). Ishtirokchilari koʻp, ziyofati toʻkin "Bazmi Jamshid" (shoh Jamshidning dabdabali Bazmlariga nisbatan), yaqin kishilar oʻrtasida yoki kuy va ashula ishqibozlari uchun musiqachilar uyushtiradigan Bazm "Bazm xosagi" deyiladi. Oʻtmishda xon va amirlar saroyida oʻtkaziladigan Bazmlar sanʼat asarlarini xalq orasida keng yoyishga xizmat qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazofiliya

Bazofiliya (bazis va yun. phileo-muhabbat, sevish) — 1) hujayra strukturasining ishqoriy boʻeqlar (mas, gematoksilin, azur, safranin va boshqalar) bilan boʻyalish xossasi. Bazofiliya odatda hujayra sitoplazmasidagi komponentlar, asosan ribonuklein kislota (RNK) ning kislotalik xususiyatlariga bogʻliq boʻlib, kam differensiallangan, tez oʻsayotgan va zoʻr berib oqsil sintez qilayotgan hujayralarga (ayniqsa oʻsma hujayralariga) xosdir; 2) periferik qonda bazofillar sonining koʻpayib ketishi shaklidagi leykotsitoz.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazudin

Bazudin, diazinon — oʻsimliklarni zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda ishlatiladigan kimyoviy modda; insektitsid. Oʻsimliklarga oʻsish davrida purkash uchun 60% li emulsiyalanuvchi konsentrat, urugʻlikni ekishdan oldin upalash uchun 40% li hoʻllanadigan kukun, 30% li kukun, ekish paytida solinadigan 5% va 10% li donador preparat holida ishlab chiqariladi. Bugʻdoy, qand lavlagi, beda, makkajoʻxori, sabzavot ekinlari va boshqalarning soʻruvchi va kemiruvchi zararkunandalar (toʻplamlar, shira, oʻrgimchakkana va boshqalar)ga qarshi qoʻllanadi. Taʼsiri 45 kundan ortiq saqdanadi.

Manbalar 

Moddalar
Kimyoviy moddalar
Bazumi tizmasi

Bazumi tizmasi - Kichik Kavkazdagi togʻ tizmasi. Armaniston Respublikasining shimoliy qismida joylashgan. Uzunligi 70 km. Eng baland joyi 3016 m. Asosan granitlardan tuzilgan. Yon bagʻirlari dasht, butazor va oʻrmondan iborat. Baland qismlarida subalp va alp oʻtloqdari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Bairiki

Bairiki – Kiribati poytaxti, Tarava atrofida. Aholisi 25,3 ming kishi (1996). Tinch okeanidagi port. Kopra va fosfat, baliq eksport qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baiya

Baiya – Braziliya shimoli-sharqidagi shtat. Maydoni 567 ming km². Aholisi 11,7 mln. kishi (1990). Maʼmuriy markazi – Salvador shahri Braziliya yassitogʻligining sharqiy qismida, San-Fransisko daryosi havzasida joylashgan. Mamlakatning eng koʻp neft qazib oladigan va qayta ishlanadigan hamda olmos olinadigan shtati. Yirik Paulu-Afonsu GES ishlab turibdi. Shtat janubida kakao, tamaki, shakarqamish plantatsiyalari bor. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, kimyo va boshqa bir qancha sanoat korxonalari mavjud. Chorvachilik ham rivojlangan.

Manbalar
Baiya-blanka

Baiya-blanka – Argentina shimolidagi shahar, Buenos-Ayres provinsiyasida. Atlantika okeani sohilidagi port. Avtomobil va temir yoʻl tuguni. Aholisi 271 ming kishi (1991, shahar atrofi bilan). Asosiy sanoat tarmoqlari – neftni qayta ishlash, oziq-ovqat (un qadoqlash, sut-goʻsht va boshqalar), koʻnteri. Pamparnining savdo markazi. Universitet bor. Shaharga 1828-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baybak

Baybak, choʻl sugʻuri (Marmota bobac) – sugʻurlar urugʻiga mansub sut emizuvchi hayvon. Tiyinsimonlar oilasiga kiradi. Tanasining uzunligi 60 sm gacha, dumi 15 sm gacha, ogʻirligi 6,5 kg gacha. Rossiya, Ukraina va Shimoliy Qozogʻiston choʻllarida tarqalgan. Tuproqda qazilgan inlarida oila boʻlib yashaydi. Ertalab va kechqurun faol hayot kechiradi. Qishda 6 oy uyquga ketadi. Soni kamayib ketganligi tufayli muhofaza qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Baydara vodiysi

Baydara vodiysi - Qrim yarim orolning janubiy gʻarbidagi soylik. Sevastopoldan janubiy sharqda. Uz. 16 km, eni 8 km gacha. Soylikda dehqonchilik qilinadi, bogʻ, tokzorlar barpo etilgan, yon bagʻrida daraxt va butalar oʻsadi. Yalta—Sevastopol shosse yoʻli Baydara vodiysi dan (Baydara Darvozasi dovoni orqali) oʻtadi. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Vodiylar
Yevropa
Baydarata qoʻltiqchasi

Baydarata qoʻltiqchasi – Kara dengizidagi qoʻltiq, materik qirgʻogʻi bilan Yamal yarim oral orasida. Uzunligi qariyb 180 km. Eni 78 km. Qishda muzlaydi. Ayrim yillari, hatto yoz oylarida ham muzlab yotadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qoʻltiqlar
Rossiya geografiyasi
Baydarka

Baydarka — xipcha yengil qayiq. Eshkaklari ilgaksiz. Rul bilan boshqariladi, rul oyoqda buriladi. Sport Baydarkasi — yaxlit yogʻoch yoki plastmassa qoplamali, turist Baydarkasi — yogʻoch, metall yoki plastmassadan yigʻma qobirgʻali qilib yasalib, suv oʻtkazmaydigan material qoplangan boʻladi. Turist Baydarkasi yigʻma holda koʻpincha 2 ta qopga jo boʻlib, ogʻirligi 27 – 50 kg keladi. 180 – 350 kg gacha yuk koʻtara oladi. Tinch suvdagi poygaga moʻljallangan sport Baydarkasi yupqa fanerdan yasaladi. Baydarka usti paluba bilan yopilib, 1, 2, 4 nafar eshkakchi uchun lyuklar ishlangan boʻladi. Bir eshkakchi uchun moʻljallangan Baydarkaning uzunligi 5,2 m, kengligi 51 sm, ogʻirligi 12 kg; ikki eshkakchi uchun moʻljallangani — 6,5 m; 55 sm; 18 kg; toʻrt eshkakchi uchun moʻljallangani — 11 m; 60 sm; 30 kg . Sportchilar ikki kurakli eshkakni oqimga qarab oʻtirgan holda eshadilar (qarang Baydarka va kanoeda eshkak eshish). Baydarkada poygalar erkaklar oʻrtasida 1936-yildan, ayollar oʻrtasida 1948-yildan olimpiya musobaqalari dasturiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baydarka va kanoeda eshkak eshish

Baydarka va kanoeda eshkak eshish — sport turi, poygalar va slalomdan iborat. Baydarka va kanoeda eshkak eshish musobaqalari 19-asrning 60-yillarida Yevropaning koʻpgina mamlakatlarida eshkakchilar klublari paydo boʻlgandan soʻng boshlandi va avval baydarkalarda, keyin kanoeda sport poygalari oʻtkaziladigan boʻldi. Xalqaro kanoe federatsiyasi (IKF, 1946-yil tashkil topgan) 54 milliy federatsiyani birlashtiradi (1991). 1936-yildan Baydarka va kanoeda eshkak eshish Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan, 1938-yildan jahon chempionatlari oʻtkaziladi. Baydarkalardagi musobaqalar ayollar va erkaklar oʻrtasida, kanoeda esa — faqat erkaklar oʻrtasida boʻladi. Baydarkalar bir kishilik, ikki kishilik va toʻrt kishilik, kanoe — bir kishilik va ikki kishilik. 1972-yildan baydarka va kanoeda slalom musobaqalari olimpiada musobaqalari dasturiga tajriba tariqasida kiritilgan.

Oʻzbekistonda bu sport turi havaskorlari 50-yillardan suv havzalari, anhor va daryolarda mashq qilib, musobaqalarda qatnasha boshladilar. Oʻzbekiston terma jamoasi 1996-yilgi 26-yozgi olimpiya oʻyinlarida va ayniqsa 1997-yilgi Osiyo birinchiligida muvaffaqiyatli ishtirok etdi. Sokchasiti (Janubiy Koreya) shahrida boʻlgan qitʼa chempionatida 12 ta oltin, 11 ta kumush, 9 ta bronza medali qoʻlga kiritilib, birinchi oʻrin egallandi. Jamoa muvaffaqiyatiga xalqaro sport ustalari aka-uka S. va V. Shoislomovlar (kanoe), D. Kovalenko (kanoe), T. Levina, I. Lyalina, A. Shpiganovich, I. Isakova (baydarka) katta hissa qoʻshishdi. Oʻzbekiston Baydarka va kanoeda eshkak eshish jamoasi 13-Osiyo oʻyinlari (Bangkok, 1998) chempioni nomini ham oldi, Baydarka va kanoeda eshkak eshish boʻiicha asosiy sport bazalari Toshkent dengizi, Chorvoq suv ombori, Samarqand eshkak eshuvchilar kanalida joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Sport turlari
Adolf von Baeyer

Adolf von Baeyer () (31-oktyabr 1835-yil, Berlin – 20-avgust, Shtarnberg) – nemis kimyogari. Peterburg Fanlar Akademiyasining xorijiy muxbir aʼzosi (1892). Boʻeqlar va atsiklik birikmalar sintezi asoschilaridan biri. 1883-yilda indigoni toʻliq sintez qilib, uning tuzilishini aniqladi. Sistransizomeriya tushunchasini amaliyotga tadbiq etdi. Pirrol va piridin asoslarini, siydik kislota guruhi birikmalarini oʻrgandi, kondensatsiya reaksiyalarini tadqiq qildi. Baeyerning atsetilen, aromatik va alitsiklik uglevodorodlar sohasidagi tadqiqotlari kuchlanishlar nazariyasining kashf etilishiga olib keldi. Nobel mukofoti laureati (1905)

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1835-yilda tugʻilganlar
31-oktyabrda tugʻilganlar
1917-yilda vafot etganlar
20-avgustda vafot etganlar
Berlinda tugʻilganlar
Bayera

Bayera (Baiera) — ginkgodoshlar oilasiga mansub qad. oʻsimliklar turkumi. Bargi dixotom tomirli, yarim toʻgarak yoki keng pona shaklida, asosigacha ayri shoxlanib, bir necha marta boʻlingan. Bargining ustki va ostki epidermis hujayralari va barg (ogʻizcha)lari har xil tuzilgan. Bayera bargining boʻlinishi va tomirlanishiga binoan turlarga ajratiladi. 20 ga yaqin turi maʼlum, shundan 3 tasi Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysida oʻsganligi isbotlangan. Qolgan turlari yer sharining shimoliy yarmidagi deyarli hamma davlatlarning yura, boʻr qatlamidan topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayir

Bayir, Boyir — qumli choʻllarda shamol taʼsirida paydo boʻlgan botiq joylar. Bayirda kichik chuqurliklar bilan birga qator qum tepalari ham boʻladi. Qrimda, Turkmanistonda togʻ oldi balandliklari bayir deb yuritiladi. Ustyurt va Manqishloqda usti yassi tepa, qirlar ham bayir deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baykal

Baykal yoki Baikal (turkiycha Boykoʻl; ; ) - Sharqiy Sibirning janubidagi chuchuk suvli koʻl. 456 m balandlikda joylashgan, togʻlar bilan oʻralgan. Maydoni 31,5 ming km². Uzunligi 636 km, oʻrtacha eni 48 km. Baykal dunyodagi eng chuqur (1620 m gacha) koʻl. Tektonik jarayonlar natijasida vujudga kelgan. Baykalga 336 ta daryo (shu jumladan Selenga, Barguzin, Yuqori Angara va boshqalar) quyiladi, Angara daryosi oqib chiqadi. Koʻlda 27 ta orol bor. Yanvarda muzlab, mayda muzdan boʻshaydi. Baykalda qariyb 1800 tur flora va fauna uchraydi. Baliq ovlanadi. Kema qatnaydi, yogʻoch tashiladi. Baykal sohilida Slyudyanka, Baykalsk shlari joylashgan. Listvyanka shaharchasida Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining Limnologiya instituti bor. Selenga daryosining quyi oqimi Rashiduddin (1247-1318) asarida Barkoʻjin yoki Barkoʻjintoʻkum deyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻrta Osiyo
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Rossiya koʻllari
Baykal tizmasi

Baykal tizmasi - Baykal koʻlining shimoli-gʻarbiy sohilidagi togʻ tizmasi. Uz. qariyb 300 km, eng baland nuqtasi 2572 m (Cherskiy togʻi). Baykal tizmasi  qadimgi kristalli jinslardan tarkib topgan. Baykal tizmasi ning gʻarbiy yon bagʻri (1200-1400 m gacha) TILOGʻOCH taygasi bilan, sharqiy yon bagʻri siyrak oʻrmon bilan, 1000-1600 m balandlikkacha oʻrmonli dasht, qaragʻay va tilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan. Oʻrmonlardan yuqorida lakana butalar, soʻngra qurumlar boshlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Togʻlar
Baykal-Amur magistrali

Baykal-amur magistrali, BAM — Sharqiy Sibir va uzoq. Sharkdagi temir yoʻl; Rossiyani Tinch okean bilan bogʻlaydigan 2-magistral temir yoʻl (birinchisi Transsibir magistrali). Umumiy uzunligi 4300 km, Tayshetdan Sovetskaya Gavan aholi punktigacha davom etadi. Baykal-Amur magistralining Ust-Kut (Lena daryosi boʻyida) — Komsomolsk-Amur qismi (3105 km; 1974-yil qurilishi boshlanib, 1984-yilda poyezdlar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan) 1989-yil foydalanishga topshirilgan. Baykal-Amur magistralining Tayshet — Ust-Kut va Komsomolsk-Amur — Sovetskaya Gavan qismlari 40-yillar oxiri — 50-yillar boshida qurilgan; Baykal-Amur magistrali — Tinda, Izvestkovaya — Ural va Volochayevka — Komsomolsk temir yoʻl liniyalari orqali Transsibir temir yoʻl bilan tutashadi. 1981-yilda Baykal-Amur temir yoʻl (boshqarma) tashkil etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Temir yoʻllar
Baylaqon

Baylaqon () — Ozarbayjonning Baylaqon tumani maʼmuriy markazi. Sovet davrida stalinchi arbob Andrey Jdanov sharafiga Jdanovsk () deb nomlangan. Sovet Ittifoqi qulashi ortidan 1991-yilda tarixiy nom qaytarilgan. Baylaqon Ozarbayjonning eng eski shaharlaridan biri. Araks va Koʻra daryolari birlashadigan yerga yaqin joyda joylashgan (Arronsa). 1221-yilda moʻgʻullar istilosi davrida vayron qilingan va 1403-yilda Amir Temur tomonidan qayta tiklangan.

Tarixi 
Baylaqon oʻrnida Oʻren qal’a manzilgohi boʻlgan. Ayrim tarixchilar Baylaqonni 6-7-asrlarda asosiy harbiy-siyosiy markaz vazifasini bajargan Paytakaran bilan bogʻlaydi. Biroq, boshqa tarixchilar Paytakaran Oʻren qal’adan 7-8 kilometr janubi-sharqda joylashgan alohida shahar boʻlganini taʼkidlaydi. Baylaqonga sosoniylar podshohi Qubod I (hukmronlik yillar 488-496, 498/9-531) asos solgan, deb ishoniladi. Rus sharqshunosi Vladimir Minorskiy „Baylaqon“ (ehtimol, Bēl-ākān) nomini Gilondagi Baylaman (Bel-mān, „Bellar uyi“) bilan bogʻliq deb hisoblagan. U bu nomni Baylaqon eronlik koʻchmanchilarni asosan Gilondan, shuningdek, Kaspiy dengizi janubidagi boshqa hududlardan qabul qilganidan dalolat deb hisoblagan. VI asrda „Paydangaron“ (uning nomi suryoniy tilida yozilgan) Sharqdagi Ossuriya cherkovining yeparxiyasi boʻlib, ulardan ikkitasining yepiskopi maʼlum. Musulmonlar istilosi paytida Baylaqon arab sarkardasi Salmon ibn Robiyaga (650-yilda vafot etgan) hech qanday qarshilik koʻrsatmasdan taslim boʻlganligi haqida xabar berilgan. Baylaqon oʻrta asr geograflari tomonidan kamtarona, ammo gullab-yashnayotgan shahar sifatida tilga olinadi, u oʻzining matolari va nāṭef nomli qandolatchilik mahsuloti bilan mashhur.

12-asrda shahar Gruziyaga soliq toʻlashga majbur boʻldi va 1221-yilda moʻgʻullar tomonidan talon-taroj qilindi, aholini oʻldirib, yoqib yubordi. Biroq, omon qolganlar keyinchalik qaytib kelib, uni qayta qurishdi. 14-asr oxirida u Temur tomonidan vayron qilingan, keyinchalik Amir Temurning oʻzi qayta tiklagan, ammo shahar tashlab ketilgan. Uning xarobalari hozirda Oʻren qal’a deb nomlanadi va Kabirli qishlogʻi yaqinida, zamonaviy Baylaqon shahridan 22 km uzoqlikda joylashgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil  
 
 
 
 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Ozarbayjon shaharlari
Osiyo tarixi
Sosoniylar shaharlari
Baynalmilalchilik

Baynalmilalchilik (arab, "baynalmilal" — millatlararo) — jahondagi turli millat va irqlarga mansub kishilarning xalqaro birdamligi; ularning bir-birlarini tushunishlari va oʻzaro ishonchining , madaniyatlar, qadriyatlar, bilim va texnologiyalar oʻzaro singib borishining asosi; millatchilikning ziddi. Insoniyat tarixi turli millatlar va elatlar orasida iqtisodiy, siyosiy va madaniy-maʼnaviy aloqalar oʻrnatilib, ularning tobora mustahkamlanib borishi jarayonidir, mazkur munosabatlarsiz esa ijtimoiy taraqqiyot amalga oshmaydi.

15-asr oxiridan boshlangan buyuk geografik kashfiyotlar, sanoat taraqqiyoti, fan va texnika sohasidagi olamshumul ixtirolar davlatlar va xalqlar orasida beqiyos darajada kengaygan iqtisodiy va siyosiy, madaniy, maʼrifiy hamda maʼnaviy aloqalarning jadallashuviga olib keldi. Bu baynalmilal aloqalar milliy ong va oʻz-oʻzini anglash, milliy ozodlik hamda mustaqillik gʻoyalarining shakllanishi va tarqalishiga; ilm-fan va texnika, madaniyat va maʼrifat soxalaridagi yutuqlarning ayirboshlanishiga keng yoʻl ochib berdi.

Mustabid shoʻrolar tuzumi davrida Baynalmilalchilik bir tomonlama talqin qilindi. faqat ishchilar sinfi, uning partiyalari mafkurasi va siyosatining asosiy prinsiplaridan biri, sotsializm va kommunizm uchun kurashdagi birligi, degan maʼnoda tushuntirilib, bunda "proletar internatsionalizmi"gina koʻzda tutildi. Aslida esa Baynalmilalchilik umuminsoniy hodisa boʻlib, barcha xalqlar va mamlakatlarning taraqqiyot sari harakatining , mustaqillik va milliy ozodlik kurashining gʻoyat zoʻr omilidir.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, oʻz ichki va tashqi siyosatida Baynalmilalchilik gʻoyalariga sodiq tarzda jahondagi barcha xalqlar va millatlar bilan doʻstona aloqalarni oʻrnatish hamda rivojlantirish yoʻlidan bormoqda. OʻzR ilgʻor mamlakatlar bilan barcha sohada hamjihatlik, hamkorlik va birdamlikni barqaror etishga institutilmoqda, xalqaro munosabatlarning umum tan olgan qoida va tamoyillariga rioya qilmoqda. Mamlakatda barcha fuqarolarning , ular millati va irqidan qatʼi nazar, oʻzaro ishonchi hamda birdamligini mustahkamlash, milliy-madaniy neʼmatlarini oʻzaro ayirboshlash yuzasidan izchil siyosat yuritilmoqda. Oʻzbekistonda jami 100 dan ziyod — rus, ukrain, belorus, qozoq, qirgʻiz, uygʻur, tatar, qoraqalpoq, tojik, nemis, koreys va boshqa xalqlarning milliy-madaniy markazlari, respublika milliy-madaniy markazi tashkil etilgan, barcha el-elatlarning maʼnaviy yuksalishi uchun teng imkoniyatlar yaratilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Urush davrida vayron qilingan va qayta tiklangan binolar
Urush haqidagi chala maqolalar
Urushlar
Bayram kunlari

Bayram kunlari – muhim voqealarga bagʻishlangan, anʼana sifatida nishonlanadigan, ish kuni hisoblanmaydigan kunlar. Oʻzbekiston Respublikasi hududida quyidagi kunlar bayram (dam olish) kunlari deb belgilangan: 1-yanvar – Yangi yil; 8-mart – Xotin-qizlar kuni; 21-mart – Navroʻz bayrami; 9-may – Xotira va qadrlash kuni; 1-sentabr – Mustaqillik kuni; 1-oktabr – Oʻqituvchi va murabbiylar kuni; 8-dekabr – Konstitutsiya kuni; Roʻza hayiti (Iyd al-Fitr)ning birinchi kuni; Qurbon hayiti (Iyd al-Adha)ning birinchi kuni. Bayram kunlari – texnika sharoitlari va boshqa sharoitlarga (uzluksiz ishlaydigan korxonalar, obʼyektlarni qoʻriqlash, ularning xavfsizligini taʼminlash qabilarga) koʻra ishni toʻxtatib turish mumkin boʻlmagan joylarda, aholiga xizmat koʻrsatish zarurati boʻlgan ishlarda, shuningdek kechiktirib boʻlmaydigan taʼmirlash va yuk ortish-tushirish ishlarida Bayram kunlari ishlashga yoʻl qoʻyiladi. Bayram kunlari bajarilgan ishlar uchun kamida ikki hissa miqdorida haq toʻlanadi. Toʻlanadigan haqning aniq miqdori jamoa shartnomasida, agar u tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi bilan kelishib belgilanadi. Bayram kunlardagi ish xodimning xohishiga qarab boshqa dam olish kuni (otpusk) berish bilan qoplanishi mumkin. Bayram kunlari dagi ish yoxud ish vaqtidan tashqari bajarilgan ish uchun boshqa dam olish kuni berilgan taqdirda, bunday ishlar uchun kamida bir hissa miqdorda mehnat haqi toʻlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayramalixon

Bayramalixon (XVIII asr) — Marv viloyati hokimi (1782/83 — 1785/86). Hojalar urugʻidan. Buxoro amirligi hukmdori amir Shohmurod bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan. Turkmanistondagi shahar va koʻhna Marv xarobalari yaqinidagi qalʼa Bayramali nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayramxon

Bayramxon (asl ismi Muhammad Bayramxon ibn Sayf Alibek) (? — 1561.1.2) — boburiylar davri siyosiy arboblaridan, shoir. Akbarjon otaligʻi (qarang Otaliq). Turkmanlarning qora qoʻyunli urugʻidan. Yoshligida Badaxshonda boburiylar xizmatiga kiradi. 1534-yil muhrdorlik mansabiga tayinlanadi. 1540-yil Shershoh isyoni sababli Humoyun bilan Eronga ketadi va 1545-yil Humoyunning inilari Mirzo Askariy va Komronlardan Qandahor hamda Kobulni qaytarib olish uchun qilingan urushda qatnashadi. Bayramxon shundan soʻng 10 yilcha Qandahorda yashaydi va badiiy ijod bilan shugʻullanadi. 1555-yil "Xoni honon" (bosh xon) unvoniga sazovor boʻladi. Bayramxon hajga ketayotib Gujarotning Patton degan joyiga yetganda lohani urugʻidan boʻlmish Muborakxon tomonidan oʻldirilib, dastlab Shayx Husomiddin maqbarasiga dafn etilgan, keyinchalik uning xoki Dehliga, 1563-yilda esa Mashhadga keltirilib, Imom Rizo maqbarasi yoniga qoʻyilgan. Bayramxonning turkiy, forsiy tillardagi sheʼrlaridan iborat devoni bizgacha yetib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
1561-yilda vafot etganlar
1-fevralda vafot etganlar
Akbar
Bayramxon Abdurahim

Bayramxon Abdurahim (1556 −1622, Dehli) – shoir, tarjimon. Bayramxon ibn Sayf Alibekning oʻgʻli. Akbar hukmronligi davrida „Xonlar xoni“ unvoniga sazovor boʻlgan. Bayramxon „Boburnoma“ asarini forschaga tarjima qilgan.

Hindiston tarixiga oid asarlarda „Rahimiy“ taxallusi bilan turk, arab, fors, hind va sanskrit tillarida yozgan sheʼrlari bor. J. Neru Bayramxonga yuksak baho bergan. Tarixchi Abulboqi Nihovandiy 1927-yilda Bayramxonga bagʻishlab „Maosiri Rahimiy“ni yozgan, unda shoirning hayoti va ijodi, oʻsha davrdagi siyosiy va madaniy hayotda tutgan oʻrni haqida maʼlumot bergan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Shoirlar
1556-yilda tugʻilganlar
1622-yilda vafot etganlar
Bayron Jorj Noel Gordon

BAYRON (Vugop) Jorj Noel Gordon (1788.22.1, London - 1824.19.4, Misolungi, Gresiya) — ingliz shoiri, Kembrij untida oʻqigan. Lordlar palatasi aʼzosi (1809-yildan). "Chayld Harold ziyorati" dostonini (1812, 1817-18) yaratdi. Sharq dostonlari turkumidagi "Kofir", "Abidoslik kelin" (1813), "Qaroqchi", "Lara" (1814), "Korinf qamali", "Parizod" (1816) kabi dostonlari Nizomiyning "Layli va Majnun", Firdavsiyning "Yusuf va Zulayho" asarlari taʼsirida yozilgan. Bayron 1817-1822-yillarda Italiyada yashaydi. "Tasso shikoyati" (1817), "Mazepa" (1818) poemalari, "Manfred" (1817), "Xotin" (1821) dramalarida adolatsizlikka qarshi kurashga chaqiradi, inson va dunyo muammosi yetakchi mavzu boʻlgan. Bayron 1818-yilda "Don Juan" sheʼriy romanini yozishga kirishgan. Asarda inson va muhit masalasi birinchi oʻringa chiqqan. Bunda Bayron romantizmdan realizmga oʻtgan (asar tugallanmagan). Uning qator sheʼrlari, "Chayld Harold ziyorati", "Manfred", "Shiylon tutquni", "Shiylon soneta" dostonlari oʻzbek tilida nashr qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ingliz shoirlari
1788-yilda tugʻilganlar
1824-yilda vafot etganlar