Vera Menchik

Vera Francevna Mencikova (turmush oʻrtogʻining familiyasi Stivenson, chex tilida Věra Menčíková, inglizcha Vera Menchik) — 16-fevral 1906-yilda tavallud topgan, 1944-yil 26-iyunda nemis aviatsiya qoʻshinlari xujumidan halok boʻlgan. Shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasida birinchi Jahon chempioni (1927 — 1944).

Bolaligi 
Vera Mencikova 1906-yil 16-fevralda Moskvada yarim ingliz va chex millatiga mansub Olga va Frantishek Menchik oilasida tugʻilgan. Uning bir yoki ikki yildan keyin tugʻilgan singlisi Olga bor edi. Uning onasi va otasi rus zodagonlarining aʼzolari boʻlgan mulk egalari uchun ishlagan. Uning onasi gubernati boʻlib, uy egalarining bolalari uchun shaxsiy tarbiyachi boʻlib ishlagan, otasi esa ularning mulklarini boshqargan. Menchik toʻqqiz yoshida otasi tomonidan shaxmat oʻynashni oʻrgatgan. U oʻn bir yoshga toʻlganda, 1917-yilda boshlangan rus inqilobi uning hayotini oʻzgartira boshladi. Uning oilasi oʻz kvartirasidagi qoʻshimcha joyni oʻz binosining pastki qavatidagi kambagʻal aholi bilan boʻlishishga majbur boʻldi. Menchik oʻz taʼlimini xususiy qizlar maktabidan sovet davlat maktabiga oʻzgartirdi va otasining tegirmonini tortib oldi. Uning yangi maktabida oʻquvchilar oʻtgan yili Moskvada shaxmat toʻgaragini ochishgan. Menchik klubga qoʻshildi va u yerda 14 yoshida oʻzining birinchi turnirini boshqa talabalar va oʻqituvchilar bilan oʻtkazdi, ularning hech biri ayol yoki qiz emas edi. Garchi turnir yakunlanmagan boʻlsa-da, Menchik ikkinchi yoki uchinchi oʻrinni egallagan boʻlardi.

Oradan koʻp oʻtmay, Menchik 1921-yilda ota-onasi ajralishi va ularning oilasi boshqa uyga koʻchib oʻtishga majbur boʻlgan bir paytda Rossiyani tark etdi. U va singlisi onalari bilan qoldi va urush tufayli Moskvadan Xastingsga joʻnab ketgan onasi Mari bilan yashash uchun Angliyaning janubi-sharqiy sohilidagi Xastingsga koʻchib oʻtdi. Ayni paytda, uning otasi Bystra nad Jizeroudagi bolalik uyida yashash uchun Bogemiyaga qaytib keldi.

Menchik Angliyaga kelganida, u faqat rus tilida gaplasha oldi. U qisman shaxmatga koʻproq eʼtibor qarata boshladi, chunki u oʻynash uchun ingliz tilini yaxshi bilishi shart emas edi. Menchik 1923-yil mart oyida 17 yoshida Hastings shaxmat klubiga qoʻshildi.

Shaxmatdagi faoliyati

Dastlabki yillar 

Menchik 1923-yilda Xastings shaxmat klubida oʻzining birinchi oylarida ayollar jamoasi va uchinchi toifadagi oʻyinchilar jamoasi oʻrtasidagi klub ichidagi oʻyindan boshlab shaxmat turnirlarida muntazam qatnasha boshladi. U birinchi marta oʻsha iyun oyida Sexton Cup klublararo musobaqasida Hastingsni 28 va yakuniy taxtada oʻynagan. Sentabr oyida bir necha oy oʻtgach, u Sharqiy Sasseks uchun okrug darajasida 60 tadan 39-oʻrinda oʻynay boshladi.
Oʻsha yili u ishtirok etgan eng muhim turnir 1923/24 yilgi Hastings Rojdestvo Kongressining birinchi toifali qismi boʻlib, u avvalgi oylarda oʻynagan ikkinchi sinf darajasidan yuqori va taniqli eng yuqori xalqaro darajadan ikki darajadan past edi. Garchi u 3½/9 ball bilan oʻn nafar oʻyinchi orasida ettinchi oʻrinni egallagan boʻlsa-da, ayollar oʻrtasida ikki karra amaldagi Britaniya chempioni Edit Prays bilan durang oʻynadi.

Dastlabki Jahon chempionati 
Menchikning 1927-yildagi eng katta gʻalabasi 21 yoshida ayollar oʻrtasidagi ilk jahon chempioni boʻlishi edi. Xalqaro shaxmat federatsiyasi (FIDE) 1927-yil iyul oyida birinchi shaxmat olimpiadasini oʻtkazdi va bu musobaqa bilan birgalikda ayollar turnirini oʻtkazishga qaror qildi. Tadbir tashkilotchilari FIDEni ayollar oʻrtasidagi turnir gʻolibini birinchi FIDE ayollar oʻrtasidagi jahon chempioni deb eʼlon qilishga retroaktiv tarzda ishontirishga muvaffaq boʻlishdi. Turnir 12 oʻyinchidan iborat boʻlib, sakkizta Yevropa davlati vakillari ishtirok etdi. Menchik Edit Mishel bilan faqat bir marta durang oʻynab, 10½/11 hisobida ustunlik qilgan turnirda gʻolib chiqdi. U ikkinchi oʻrindagi Katarina Beskoudan 1,5 ochko oldinda marraga erishdi va teng ball bilan oltinchi oʻrinni egallagan Pricedan 5 ochko oldinda.
Menchik 1928-yilda, may oyida Skarborodan boshlab, ikkita taklif qilingan amerikalik oʻyinchi mavjud boʻlmaganidan keyin Premer-boʻlimga kiritilgan edi. U Premer darajasida raqobatlasha olishini koʻrsatdi va teng 4½/9 ball toʻpladi va oʻntadan ettinchi oʻrinni egalladi. Oʻsha paytdagi jahon chempioni Aleksandr Alekhine shunday degan edi:
 "U, shubhasiz, fenomen va uning birinchi raundda [[[Fred] Yeyts]] ustidan qozongan g'alabasi tarixiy bo'ladi".

Keyingi yillar 
Menchik birinchi ikki marta 1930 va 1931-yillarda Gamburg va Pragadagi Olimpiadalarda ayollar oʻrtasidagi jahon chempioni unvonini himoya qilgan. U ikkala turnirda ham gʻolib boʻldi, ularning har biri bir xil beshta oʻyinchi ishtirokida qoʻsh davra sifatida oʻynaldi. U 1930-yilda 6½/8 va 1931-yilda mukammal 8/8 ball toʻpladi.
 1930-yillarning boshlarida Menchikning boshqa eng katta muvaffaqiyatlari Angliyada sodir boʻldi. 1930-yilda jahon chempionligini saqlab qolishdan tashqari, Menchik oʻsha yili birinchi va yagona marta Hastings klubi chempioni boʻldi va klublar chempionatida 13½/14 ball toʻpladi.
Menchik 1935-yilda toʻrtinchi marta ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatida chempionlik unvonini himoya qilganidan keyinVarshavada, Menchik va Graf 1937-yilda ayollar oʻrtasidagi navbatdagi jahon chempionati turniriga bir oy qolganda ikkinchi oʻyinni oʻtkazishdi. Oldingi oʻyin kabi, bu safar ham oʻyinga homiylik qilgan estoniyalik hashamatli mehmonxona xoʻjayini Uilyam Zimdin koʻmagida xususiy tarzda tashkil etildi. Avstriyaning Semmering shahridagi Panhans mehmonxonasida boʻlib oʻtadi. Oldingi oʻyindan farqli oʻlaroq, oʻsha paytda FIDE tomonidan ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati kubogi uchun boʻlmasa-da, jahon chempionligi unvoni sifatida rasman tan olingan edi. Uchrashuvda Menchik 11½-4½ (+9-2=5) hisobida ishonchli gʻalaba qozondi. Graf oq donalarda teng 4/8 ball olgan boʻlsa-da, u qora donalarda dastlabki ettita oʻyinda magʻlub boʻldi.

Angliya sharafini himoya qilish 
Menchik 1937-yilda turmushga chiqqanidan soʻng, u Britaniya fuqaroligini olish va musobaqalarda Angliyani himoya qilish imkoniyatiga ega boʻldi. U 1938-yilda Buyuk Britaniya va Gollandiya oʻrtasidagi oʻyinda qatnashib, Villem Myuringga qarshi oʻnta oʻyindan sakkizinchi oʻrinni egalladi. Uchrashuvda Britaniya bir ochko farqi bilan gʻalaba qozondi. Oʻsha yilning oxirida Menchik Britaniya chempionatida ishtirok etgan birinchi ayol boʻldi, bu uning tadbirdagi yagona ishtiroki edi. U teng 5½/11 ball toʻpladi va oʻn ikkita oʻrindan ettinchi oʻrinni egalladi.

Eʼtirof 
Vera Menchik shaxmat boʻyicha tarixda ayollar oʻrtasida eng uzoq vaqt hukmronlik qilgan jahon chempioni boʻlib, bu unvonni 17 yil davomida egallab kelgan. Uning zamondoshlari ustidan ustunligini Sonya Grafga qarshi oʻyinlarida ayniqsa yaqqol namoyon boʻlgan. Graf oʻsha paytda dunyoning ikkinchi eng kuchli ayollar shaxmatsi edi va unga afsonaviy Siegbert Tarrash murabbiylik qilgan, lekin Menchik undan ustunligini doimo koʻrsatib qoʻygan. Toʻrtinchi jahon chempioni, Alekhine, 1939-yilda Sonya Grafga qarshi gʻalabalaridan biridan soʻng shunday yozgan edi:
 "Miss Menchik kabi taniqli o'yinchini juda past o'yinchilardan tashkil topgan turnirlarda yildan-yilga o'z unvonini himoya qilishga ko'ndirish mutlaqo adolatsizlikdir"

Ayollar shaxmat olimpiadasida gʻolib boʻlgan jamoaning kubogi Vera Menchik kubogi deb ataladi.
U 2011-yilda Butunjahon shaxmat shon-shuhrat zaliga kiritilgan.

Shaxsiy hayoti 
1937-yilda, 31 yoshida Menchik oʻzidan 28 yosh katta, Britaniya shaxmat jurnalining obuna boʻyicha muharriri, Gʻarbiy London shaxmat klubi aʼzosi va keyinchalik Faxriy kotibi boʻlgan Rufus Genri Streatfeyld Stivensonga (1878—1943) turmushga chiqdi. Stivenson ayollar oʻrtasida shaxmat boʻyicha toʻrt karra Britaniya chempioni Agnes Stivensonga turmushga chiqqan holda beva qolgan edi. Rufus Stivenson 1943-yilda vafot etgan.

Natijalar

Hastings Rojdestvo Kongressi 
Menchik faoliyatining koʻp qismida turli darajadagi boʻlimlarga ega boʻlgan Hastings Rojdestvo Kongressining ishtirokchisi boʻlgan.

Ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati turnirlari 
Menchik ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatining ettita turnirida qatnashib, ularning barchasida gʻalaba qozongan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha sportchilar
Rossiya shaxmatchilari