yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Gidrazobirikmalar

Gidrazobirikmalar - gidrazin molekulasida organik qoldiqlar saqlovchi birikmalar; G. bir oʻrin almashgan, simmetrik va nosimmetrik, dioʻrin almashgan, uch- va tetra urin almashgan birikmalarga boʻlinadi. Alifatik (alkilgidrazinlar), aromatik (arilgidrazinlar) yoki geterotsiklik guruhpar qoldiklari sifatida boʻlishi mumkin. Gidrazid xilidagi oʻrin almashgan birikmalar mono-, atsil- va di- oʻrin almashgan birikmalardan tashkil topadi. G.ga gidrazon va azinlar ham kiradi.

Quyi alkilgidrazinlar gigroskopik, havoda tutovchi birmuncha agressiv (teri, kauchuk va shishani yemiradi) xususiyatga ega boʻlgan oʻziga xos hidli suyuqliklardir. Ular spirt, suv va efirda eriganda kup miqdorda issiqlik ajralib chiqadi. Mono- va dial-kilgidrazinlar oʻz xossalari jihatidan gidrazinga oʻxshash asoslardir. Gidrazinning organik oʻrin almashgan birikmalari kuchli qaytaruvchilar boʻlib, atmosfera kislorodi xona haroratida ularni asta-sekin oksidlaydi. Yuzasi keng boʻlgan joyda esa ular oʻzoʻzidan alangalanib ketishi mumkin.

Gidrazidlar nitrit kislota bilan birikib azidlar hosil qiladi, ulardan esa Kursius reaksiyasidan foydalangan holda aminlar hosil qilish mumkin; bu reaksiyalarning ketma-ketligi karbon kislotalardan aminlar olishning qulay usulidir. Arilgidrazinlar birmuncha faol moddalar boʻlib, qayta gidrazinlanish reaksiyalariga kirisha oladi. Kislotali muhitda Fisher reaksiyasi orqali qayta guruxlanib indol hosilalarini hosil qiladi.

Nosimmetrik dialkil- va diaril-gidrazinlar sanoatda platina yoki nikel katalizatori ishtirokida nitro-zaminlarni gidrirlash usulidan foydalanib olinadi.

Gidrazinning organik oʻrin almashgan birikmalari doridarmonlar, boʻyoqlar, sunʼiy oqartiruvchilar, polimerlanish va gʻovak hosil boʻlish jarayonlarini tezlashtiruvchi moddalar sifatida qoʻllanadi. Benzol va toluolsulfokislotalar gidrazidlari, 1,3,5-trigidrazinosim-triazin, 2,2-azobis-izobutironitril, nosimmetrik dimetilgidrazinlar muhim raketa yoqilgʻilaridan hisoblanadi.

Qudrat Axmerov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidralar

Gidralar (Hydrida) – boʻshliqichlilar tipiga mansub umurtqasiz hayvonlar turkumi. Koʻpincha yakka, baʼzan vaqtincha koloniya hosil qilib yashaydi. Skeleti yoʻq. Tanasi xaltaga oʻxshash, ichi kovak. Uzunligi 3 sm gacha. Tanasining ostki yassi tovonga oʻxshash tomoni bilan suvdagi narsalar (toshlar, usimliklar, mollyuskalar chigʻanogʻi va b.)ga yopishib oladi, tovoni oʻrtasida torgina teshik bor. Tanasining yuqori uchida joylashadi ogʻiz teshigi paypaslagichlar (4-20 ta) bilan oʻralgan. Tana devori tashqi – ektoderma va ichki – endodermadan iborat. Bu ikki qavatni yupqa tayanch plastinka (mezogleya) parda ajratib turadi. Ektodermada, ayniqsa paypaslagichlarda kuydirish xususiyatiga ega boʻlgan juda koʻp otuvchi hujayralar boʻladi. Ular yordamida gidralar dushmandan himoyalanadi yoki siklop va boshqa mayda jonivorlarni tutib oladi. Gidralar yil fasllariga qarab jinssiz (kurtaklanib) yoki jinsiy usulda koʻpayadi. Ular meduza hosil qilmaydi. Ayrim jinsli yoki germafrodit. Germafrodit gidralarda erkaklik va urgʻochilik jinsiy bezlari tanasining turli qismlarida hosil buladi. Gonadasida faqat bitta tuxum hujayra yetiladi. Tuxum hujayra tanasida urugʻlanadi. Urugʻlangan tuxum hujayra oʻz atrofiga qalin pust ishlab chiqarib sistaga aylanadi va qishlab qoladi. Qishda ona gidralar nobud boʻladi. Bahorda esa zigotadan yosh gidralar rivojlanadi. Gidralarning 10 dan ortiq turi chuchuk suvlarda yashaydi. Chuchuk suv havzalarida asosan oddiy, yaʼni poyachasiz gidra (Hydra vulgaris), poyachali, yaʼni qoʻngʻir gidra (Pelmatohydra oligactis), qorongʻi joyda yashay olmaydigan yashil gidra (Chlorohydra viridisisima) va boshqalar uchraydi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrant

Gidrant (gidro…) – vodoprovod tarmogʻiga (yoʻliga) urnatiladigan suv olish kolonkasi yoki krani. Koʻchalarga suv sepish, yongʻinni uchirish, ichimlik suv bormagan joylarga suv olib ketish va b. uchun qoʻllanadi (yana q. Oʻt uchirish gidranti).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidratlar

Gidratlar (yun. hydor - suv) - oddiy va murakkab moddalar (tuzlar, kislotalar, asoslar va organik birikmalar)ning gidratlanishi natijasida hosil boʻladigan qattiq, suyuq yoki gaz holidagi moddalar. Gidratlar tarkibidagi suv molekulalar shaklida buladi. Kimyoviy formulalarda suv ayrim yoziladi, mas, MgCl2-6H2O yoki [Mg(H2O)6Cl2j. Haroratni oshirib yoki atrofdagi bugʻ bosimini kamaytirib, gidratlardagi suvni yoʻqotish mumkin. Baʼzi tabiiy minerallar (gips, kizerit, karnallit va hokazo) gidratlardan iborat. Magniy xlorid MgCl2 2, 4, 6, 8 va 12 molekula suvli kristall ogidratlar hosil qiladi. Suvli eritmalarda gidratlar holida kristallangan tuzlar, kislotalar va asoslar kristallogidratlar debataladi, ulardagi suv esa kristallizatsiya suvi deb yuritiladi. Kristallogidratlar kimyoviy individual moddalar sifatida namoyom boʻladi.

Kolloid holidagi zarralarning gidratlanishi natijasida adsorbsion gidratlar vujudga keladi. Ularning tarkibi oʻzgaruvchan boʻlib, bugʻ bosimi va temperaturasiga bogʻliq, mas, silikat kislota gelida 25% gacha suv boʻlishi mumkin. Baʼzi moddalar (mas, seolitlar, proteinlar) kristallari ham bir qadar suv molekulalarini yuta oladi. Gidroksidlar, spirtlar va uglevodlar gidratlar emas, chunki ularda suv molekulalari oʻrniga element yoki gidroksil guruh (N va ON) boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidridlar

Gidridlar— kimyoviy elementlarning vodorod bilan hosil qilgan birikmalari. Tuzsimon, metallsimon, uchuvchan gidridlarga boʻlinadi.

Tuzsimon gidridlarga ishqoriy va ishqoriyer metallarning gidridlari kiradi. Bu gidridlarda bogʻlanish ionli boʻlib, vodorod atomi manfiy zaryadlanadi. Tuzsimon gidridlar oq kristall modda, yuqori temperaturada vodorod ajratib suyuqlanadi. Bunday gidridlarni olish uchun metallar yuqori temperaturada vodorod atmosferasida qizdiriladi. Kuchli qaytaruvchi (mas, metallarni oksidlaridan yoki galogenidlaridan qaytarish, poʻlat va qiyin suyuqdanuvchan metallar yuzasidagi qurumni yoʻqotishda) va istiqbolli raketa yonilgʻisi sifatida qoʻllanadi.

Metallsimon gidridlar kimyoviy bogʻlanishi jihatdan metallarga yakin boʻlib, metallarning kristall panjarasida vodorod atomlarining joylanishi natijasida hosil boʻladi. Metallsimon gidridlar — xrom, marganes, temir, mis va platina guruhidagi metallarning gidridlari tegishli metallarni yuqori temperaturada vodorod atmosferasida qizdirish yoʻli bilan olinadi.

Uchuvchan gidridlar — davriy sistemaning IV, V, VI va VII guruhlari bosh guruhlaridagi elementlarning gidridlarida kimyoviy bogʻ qutbli yoki kovalent boʻladi. Ularga SiH4, SnH4, PH3, AsH3, SbH3, H2S, H2Se, H2Te va quyi borvodorodlar kiradi. Shu guruxdardagi ogʻir zlementlarning gidridlari beqaror. Gidridlar organik moddalarni sintez qilishda, kuchli qaytaruvchi sifatida qoʻllanadi. Texnikada yuqori vakuum ostida vodorod biriktirish uchun ishlatiladi (mas, kizdirilgan metallarga suv bugʻi taʼsir ettirish usuli). Gidridlar oʻzgaruvchan valentli metallarning turli kimyoviy reaksiyalarida katalizatorlik vazifasini oʻtaydi. gidridlarning termik parchalanishi natijasida baʼzi elementlar (mas, kremniy, germaniy) sof holda olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroagregat

Gidroagregat (gidro... va agregat) — gidravlik turbina va gidrogenerator (elektr generatori)dan iborat qurilma. Gorizontal va vertikal xillari boʻladi. Gidroelektr stansiyalarda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroakustika

Gidroakustika (yun. hydor - suv va akustika) — akustikaning suv osti lokatsiyasi, aloka maqsadlari va b. uchun tovush toʻlqinlarining suv (koʻllar, dengizlar, okeanlar va b.)da tarkalish, qaytish va soʻnish xususiyatlarini oʻrga-nadigan boʻlimi. Tovush suv ostida havodagiga nisbatan deyarli soʻnmasdan uzoq masofaga tarqala oladi. U mas, 500— 2000 Gs chastota oraligʻida suv ostida 15–20 km uzoqlikka, UT (ultratovush) chastotasi oraligʻida esa 3–5 km ga yetadi. Tovushning suvda tarqalish uzoqligi suvning qovushoqlik xossasiga, tovush refraksiyasiga, muhitning bir jinsli boʻlmasligiga bogʻliq boʻladi. Tovush refraksiyasi (tovushning suv ostida juda katta masofaga tarqalishi hodisasi) sababchilari chuqurlik oʻzgara borgan sari gidrostatik bosim, tuz miqdori va temperatura oʻzgarib suv xossalari balandlik boʻyicha bir jinsli boʻlmasligidir. Natijada tovushning tarqalish tezligi chuqurlik boʻyicha oʻzgara boradi; yuqorida tarqalish tezligi temperaturaning koʻtarilishi sababli ortadi, pastda esa chuqurlik ortishi bilan gidrostatik bosimning ortishi sababli tezlik ortadi. Shuningdek, tarqalish tezligi yil mavsumiga ham bogʻliq (rasmga q.), qishda yozdagidan uzoqroqqa tarqaladi, chunki yozda suvning yuqori va pastki qatlamlari orasida temperaturalar farqi boʻlgani uchun nurlar pastga tomon egilib, ancha energiyasini yoʻqotadi. Agar tovush manbai va qabul qilgichini shu qatlamda joylashtirilsa, hatto oʻrtacha tezlikdagi tovush (mas, massasi 1–2 kg boʻlgan kichik zaryadli portlash tovushlari) ham yuzlab va minglab km masofalarda qayd qilinishi mumkin. G. harbiy maqsadlarda, baliqchilikda, kemalarni boshqarish va b.da keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroaeroionizatsiya

Gidroaeroionizatsiya — elektr zaryadli suv zarralari va gaz ionlarining hosil boʻlishi. Tabiiy sharoitda shalolalarda, tez oqadigan daryolar boʻyida, dengiz suvi koʻtarilganda, favvora va boshqa joylarda gidroaeroionizatsiya boʻladi. Gidroaeroionizatorlar yordamida sunʼiy yoʻl bilan ham hosil qilinadi. Nafas aʼzolari, yurak-tomir, asab sistemasi va boshqa. kasalliklarni davolashda boshqa davo muolajasi bilan birga qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Aeroionoterapiya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroaeromexanika

Gidroaeromexanika (gidro..., aero... va mexanika) — mexanikaning suyuq va gazeimon muhitlar muvozanati va harakatini, ularning birbiriga va qattiq jismlarga taʼsirini oʻrganish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Gidroaeromexanika kundalik hayot ehtiyojlari bilan chambarchas bogʻliq holda rivojlandi. Gidrotexnika qurilmalari (kanallar, quduqlar), suvda suzish vositalari (sol, qayiq) qadim zamonlardan maʼlum. Gidroaeromexanika ga asos solgan Arximed gidrostatika qonunlarini kashf qilgan, suyuqliklar muvozanati nazariyasini yaratgan. Keyinchalik, Leonardo da Vinchi jismlarning suyuqpik va gazlardagi harakatini oʻrgangan, qushlarning uchishini kuzatib, muhit qarshiligi mavjudligini kashf qilgan. B. Paskal suyuqlikning istalgan nuqtasida bosim kuchi hamma yoʻnalishda bir xil boʻlishini aniqlagan. I. Nyuton gidroaeromexanika qonun va tenglamalarini nazariy isbotlab bergan. Nazariy gidroaeromexanika asoschilari L. Eyler. D. Bernulli gidroaeromexanikani mexanikaning qonunlariga tatbiq qilishgan. 19-asr boshida gidroaeromexanikada qovushoq suyuqliklar harakati oʻrganildi, u gidravlika, gidrotexnika va mashinasozlikning tez rivojlanishiga turtki boʻldi. Qovushoqlik kuchi har qanday harakatga qarshilik qilishini tajriba koʻrsatdi.

19-asr oxirida gidroaeromexanikaning yana bir yoʻnalishi — siqiluvchan muhitlar oqishini oʻrganish rivojlandi. Barcha suyuqliklar amalda siqilmaydi, aksincha, gazlar hajmini (yaʼni zichligini, bosim temperaturasini oshirib) osongina oʻzgartirsa boʻladi; gidroaeromexanika ning siqiluvchan muhitlar harakatini oʻrganadigan boʻlimi gaz dinamikasi deyiladi. Aviatsiya va raketa texnikasining rivojlanishi, EHM, kompyuterning paydo boʻlishi munosabati bilan aerodinamika va gaz dinamikasi ham rivojlandi. Gidroaeromexanikaning siqilmaydigan suyuqliklar harakati muvozanatini oʻrganadigan boʻlimi gidromexanika, iqlim va obhavoni oʻrganadigan boʻlimidinamik meteorologiya deyiladi. Gidroaeromexanika matematika, fizika va kimyo fanlari bilan uzviy bogʻlangan. Gidroaeromexanika usullari va tavsiyalari aviatsiya, gidromashinasozlik, kemasozlik, sanoat aerodinamikasi, qurilish, q. h. sohalarida keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrogenlash

Gidrogenlash (hydrogenium — vodorod) — oddiy moddalar (kimyoviy elementlar)ga yoki murakkab birikmalarga katalizatorlar ishtirokida vodorod biriktirish reaksiyasi. Kimyoviy birikmalardan vodorodni ajratish — degidrogenlash esa G.ning aks reaksiyasidir. G. va degidrogenlash organik moddalarni katalizatorlar ishtirokida sintez qilishning muhim usullari boʻlib, oksidlanish-qaytarilish reaksiyalariga asoslangan. Bu reaksiyalar sanoatda ulkan reaktorlarda olib boriladi. Yogʻlar va kumirni G. shular jumlasiga kiradi. Boshqa qator reaksiyalarda G. va degidrogenlash reaksiyalari mujassamlashgan holda amalga oshiriladi. Etil spirtning katalizatorlar ishtirokida atsetaldegidga aylanishidan iborat qaytar reaksiya bunga misol boʻla oladi.

T-ra koʻtarilganda va N2 bosimi pasayganda atsetaldegid, aks holda etil spirti hosil boʻladi. G. va degidrogenlashda baʼzi metallar (Fe, Ni, Co, Pt, Os va hokazo), oksidlar (NiO, CoO, Sg2O3, MoO2 va hokazo), shuningdek sulfidlar (WS2, MoS2, CrnSm) katalizatorlar boʻlib xizmat qiladi.

G. va degidrogenlash sanoatda keng qoʻllanadi. Masalan, koʻpgina kimyo korxonalariga xom ashyo boʻladigan va erituvchi hisoblanadigan metil spirt uglerod monoksidini pyx-xrom oksidlari (katalizator) ishtirokida gidrogenlab olinadi. Boshqa katalizatorlar ishlatilganda, yuqori spirtlar ham shu usul bilan olinadi. Margarin i.ch. yogʻlarni G.ga asoslangan. Kapron, anid (naylon) va b. materiallar ishlab chiqarila boshlashi munosabati bilan oraliq mahsulotlar (fenoldan siklogeksonal, adipin kislota dinitrilidan geksametilendiamin va anilindan siklogeksilamin) olishda G.dan keng foydalaniladi. SO ni turli katalizatorlar ishtirokida gidrogenlab, benzin, qattiq parafinlar yoki kislorodli organik birikmalar olish mumkin. Yuqori bosim ostida azot bilan vodorodni oʻzaro taʼsir ettirib, ammiakni sintezlash ham G.dir. G. monomerlar sanoatida kauchuk va smolalarsh sintez qilishda keng qoʻllanadi. Sintetik polimerlar i.ch.da, stirol va uning hosilalarini olishda, alkilaromatik uglevodorodlardan — etilbenzolni stirolga, izopropilbenzolni metilstirolga aylantirishda degidrogenlashning ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrodinamika

Gidrodinamika (gidro... va dinamika) — mexanikaning siqilmaydigan suyuqliklar harakati va ularning qattiq jismlar bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganadigan boʻlimi. G. suyuqliklar va gazlar mexanikasining eng rivojlangan qismi boʻlib, gaz dinamikasiga oid masalalar ham shu boʻlimda oʻrganiladi. Suyuqliklarning nazariy modelini tuzish asosida yotuvchi fizik xossalari qatoriga ularning uzluksizligi yoki tutashligi, yaʼni suyuqlikni tavsiflovchi fizik koʻrsatkichlarning fazoda uzluksiz taqsimlanishi, yengil harakatlanishi yoki oquvchanligi kiradi. G. nazariyasida tutashlik va oquvchanlikka, shuningdek suyuklik ichidagi ishqalanishni tavsiflovchi qovushoqlikka ega boʻlgan suyuqlik harakatini tavsiflash uchun uzluksizlik tenglamasi va Navye-Stoks tenglamasidan foydalaniladi. Ushbu tenglamalar suyuqlikning elementar hajmiga massa va harakat miqdorining saqlanish qonunlarini tatbiq qilish natijasidir. Ularni umumiy holda yechish ancha murakkab boʻlib, ayrim xususiy hollarda va ushbu soddalashtiruvchi taxminlardagina yechim oxi riga yetkazilishi mumkin: qovushoqlik mavjud emas (ideal suyuqlik) — bu hol gidrodinamikaning Eyler tenglamalariga olib keladi; kichik qovushoqlik holi (havo, suv), uyurmasiz yoki potensial oqim; turgʻunlashgan, yassi oʻqaviy simmetrik bir oʻlchamli harakat. Suyuqlik ayrim elementar hajmlarining jadal aralashuvi bilan ifodalanuvchi turbulent harakat holida vaqt boʻyicha "oʻrtachalashgan" suyuqlik modeli ishlatiladi. G. tenglamalarining ushbu hollar va b. hollarda yechishda oʻxshashlik mezonlaridan foydalanuvchi oʻxshashlik nazariyasiga asoslangan gidrodinamik tajribalardan foydalaniladi.

G. tarkibiga filtrlanish nazariyasi, suyuqlikning toʻlqin harakatlari nazariyasi, uyurmalar nazariyasi, kavitatsiya nazariyasi, glissirlash nazariyasi kiradi. G. usullari vositasida gidravlika, gidrologiya va gidrotexnika masalalarini hal qilish hamda gidroturbinalar, nasoslar, quvuroʻtkazgichlar (truboprovodlar) va b.ni muvaffaqiyatli hisoblash mumkin, ulardan samolyotlar va kemalarni loyihalashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroizolyatsiya

Gidroizolyatsiya (gidro... va frans. isolation — ajratish) — qurilish konstruksiyalari, binolar va inshootlarni suv va b. agressiv (yemiruvchi) suyuqliklar taʼsiridan, shuningdek inshootlarni suv yuvib ketishidan, filtrlanishidan himoya qilish. Gidroizolyatsiyaishlari bino, inshoot va uskunalardan normal foydalanishni taʼminlaydi hamda ularning puxtaligini, koʻpga chidamliligini oshiradi. Gidroizolyatsiyabajariladigan ish tarziga koʻra — filtrlanishga qarshi, korroziyaga qarshi xillarga; ishlatiladigan asosiy material turiga koʻra — bitumli, plastmassali, mineral va metall qoplamaning qoplanishiga koʻra — boʻyaladigan, suvaladigan, yelimlanadigan, quyiladigan, shimdiriladigan, inʼyeksiyalanadigan, toʻqma xillarga; asosiy vazifasi va konstruktiv xususiyatiga koʻra — yuzaki qoplanadigan G., "qisilishga ishlaydigan" va "ajralishga ishlaydigan" gidroizolyatsiyaxillarga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrokarbonatlar

Gidrokarbonatlar, bikarbonatlar — karbonat kislota (N2SO3)ning nordon tuzlari, mas, NaHCO, (natriy gidrokarbonat). Karbonatlarga yoki gidroksidlarga suv ishtirokida SOg taʼsir ettirib olinadi. Qizdirilganda karbonatlarga aylanadi. Masalan, 2NaHCO3>Na2CO3+H2O+CO,T. Hammasi suvda eriydi. Kalsiy gidrokarbonat — Sa(NSO3)2 suviing qattiqligini oshiradi. G. qon reaksiyasini doim bir xil saqlaydigan bufer moddalar boʻlib, organizmda muhim fiziologik rol oʻynaydi. Koʻproq ishlatiladigani — natriy gidrokarbonat (natriy bikarbonat, ichimlik soda, NaHCO3) meʼda shirasida kislota koʻpayganda, mevda va oʻn ikki barmoq ichakning yara kasalligida, shuningdek atsidoz bilan davom etadigan kasalliklar (qandli diabet, yuqumli kasalliklar va hokazo)da poroshok, tabletka va eritmalari buyuriladi, oziq-ovqat sanoatida ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroksilamin

Gidroksilamin, NH2OH -rangsiz kristallar. Mol. m. 33,0298, rombik panjarali, 32"da eriydi, zichligi 1335 kg/m3 (10° da). Gidroksilamin issiqlik taʼsiriga chidamsiz, gigroskopik modda, qizdirilganda (100° dan yu kori da) portlashi mumkin. Parchalanganda ammiak, azot va suv hosil qiladi. Suv, metanol va etanol bilan turli nisbatda aralashadi, lekin efir va benzoldya erimaydi. Gidroksilamin kislotali muhitdagi suvli eritmada barqaror boʻlib, kimyoviy reaksiyalarga oksidlovchi sifatida ham, qaytaruvchi sifatida ham kirisha oladi. Mas, temirni uch valentli birikmalaridan ikki valentli, misni ikki valentli birikmalaridan bir valentli va plutoniyni toʻrt valentli birikmalaridan uch valentli birikmalarigacha qaytara oladi. Havo kislorodi gidroksilaminni sekin NO2 va N2O2 ga oksidlaydi.

Suyuq holdagi gidroksilamin faol oksidlovchilar bilan alangalanib shiddatli, brom, kaliy xromat, kumush nitrat va b. bilan sust reaksiya ga kirishadi. Gidroksilamin tarkibidagi azot va kislorod atomlarida boʻlinmagan elektron juftlari borligi sababli mustahkam (barqaror) komplekslar hosil qiladi. Uning platina va nikel bilan hosil qilgan komplekslari 100° ga chidamli kam gigroskopik moddalardir.

Gidroksilamin kuchli kislotalar bilan gidroksil-ammoniy kationi tutuvchi tuzlar hosil qiladi, bulardan xlorid NH,OHC1, sulfat (NH3OH)2SO4 va perxlorat NH3OHC1O4 lar ahamiyatlidir. Gidroksilamin molekulasidagi vodorod atomlari turli anorganik va organik krldiqlarga almashtirilishi mumkin. Natijada gidroksilaminsulfonatlar, giponitritlar, giponitratlar olish mumkin boʻladi. Sanoatda gidroksilamin platina katalizatori ishtirokida NO ni vodorod bilan qaytarib yoki nitrat kislotani palladiy ishtirokida gidrirlab olinadi. Gidroksilamin va uning tuzlari oksimlar, gidroksim kislotalari va baʼzi b. moddalarni sintez qilishda qoʻllanadi. Gidroksilamin sulfati rangli fotova kinotasmada ochiltirgich (proyavitel) sifatida ishlatiladi. Gidroksilamin perxlorati esa raketa qattiq yoqilgʻisi uchun oksidlovchidir. Gidroksilamin va uning tuzlari zaharli.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroliz

Gidroliz (gidro... va yun. lysis —ajralish, parchalanish) —moddalar bilan suv oʻrtasida oʻzaro taʼsir natijasida turli birikmalar (kislota, asos va b.) hosil boʻlishi, jumladan (tuzlarda) ion almashinuv reaksiyasi. Gidrolizni qoʻyidagi umumiy tenglama bilan koʻrsatish mumkin: A-V+N-ON "± A-N+V-ON, bu yerda A—V —gidrolizlanuvchi modda (tuz), A—N (kislota). V—ON (asos) — gidroliz mahsuloti. Gidroliz anorganik va organik birikmalarda koʻp tarqalgan muhim jarayondir. Gidroliz tuzlar, uglevodlar, oqsillar, efirlar, yogʻlar va b. turli sinfga mansub birikmalarda uchraydi.

Tuzlar gidrolizlanishi massalar taʼsiri qonuniga boʻysunadi. Koʻpchilik hollarda tuzlar gidrolizi qaytar reaksiyadir. Gidroliz natijasida erimaydigan yoki yengil uchuvchan modda hosil boʻlsa, reaksiya tuz butunlay parchalanguncha davom etadi. Kuchsiz kislota bilan kuchli asosdan tarkib topgan tuzlar gidrolizlanganda eritma ishqoriy muhitli boʻladi:CH,COONa+HOH# <± CH,COOH+Na+OHKuchsiz asos bilan kuchli kislotadan tarkib topgan tuzlar gidrolizlanganda esa eritma kislota muhitli boʻladi:NH4C1+HOH <± NH4OH+H+C1.

Kuchsiz kislota va kuchsiz asosdan tarkib topgan tuzlar toʻla gidrolizga uchraydi:A12S3+6H2O=2A1(OH)3+3H2ST 2Ar+3S2-+6H2O=2Al(OH)3+3H2St.

Kuchli kislota va kuchli asosdan tarkib topgan tuzlar gidrolizga uchramaydi,ularning suvdagi eritmalari neytral boʻladi. Muhitning kislotali yo ishqorli boʻlishini taʼminlaydigan bufer eritmalar gidroliz tufayli mavjud boʻla oladi. Bunday eritmalarning fiziologik ahamiyati ham juda muhim — organizmning normal hayot faoliyati uchun N+ ionlari doim birday konsentratsiyada boʻlishi zarur. Yer poʻstining bir qancha geologik oʻzgarishlari, minerallar hosil boʻlishi va tuproqning shakllani

shi tuzlarning gidrolizlanishiga bogʻliq.

Tuzlarning gidrolizlanishi kimyo sanoatidagi koʻpgina muhim jarayonlarga asos boʻlib xizmat qiladi. Organik birikmalarning gidrolizlanishi — ularning suv taʼsirida parchalanib ikki yoki undan ortiq modda hosil qilishi demakdir. Organik moddalar aksari kislota yoki ishqorlar ishtirokida gidrolizlanadi. Yana q. Gidroliz sanoati.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik axborot

Gidrologik axborot — suv manbalari (daryo, koʻl, suv ombori va hokazo) ning oʻtgan davrdagi, hozirgi va kelajakda kutiladigan holati haqidagi gidrologik maʼlumotlar toʻplami. Gidrologik maʼlumotlar maxsus kuzatish joylari (gidrologik stansiya va gidrologik kuzatuv manzilits) toʻplanadi. Bu maʼlumotlar qayta ishlanib, tahlil qilinib G.a. sifatida umumlashtiriladi. G. a. aholi, ishlab chiqarish va b. manfaatdor muassasalarga maxsus rasmiy xabarnoma (byulleten) yoki ommaviy axborot vositalari (televideniye, radio, gazeta) orqali yetkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik yil

Gidrologik yil - daryo havzasida namlikning toʻplanishi va sarflanishi siklini toʻla qamrab oladigan vaqt. Bu vaqt oraligʻi daryolar havzasida qorning yogʻishi, toʻplanishi, eriy boshlashi va undan suv oqimi hosil boʻlishi davrini oʻz ichiga oladi. Joyning geografik oʻrni, iqlim sharoiti, relyefiga bogʻliq holda gidrologik yilning boshlanishi va tugashi turli geografik kengliklarda turlicha vaqtlarga toʻgʻri keladi. Shim. kengliklarda gidrologik yilning boshlanishi sifatida shim.dan jan.ga tomon mos ravishda 1 sentabrdan 1 yanvar gacha oralikdagi biror muddat qabul qilinadi (Gidrologik yil boshi tegishli oyning birinchi kunidan boshlanadi). Gidrologik yil boshini oʻrtacha oylik havo temperaturasi va atmosfera yogʻinlarining yil davomida taqsimlanishiga qarab ham aniqlasa boʻladi. Oʻrta Osiyo daryolari uchun gidrologik yil boshi sifatida 1 oktabr qabul qilingan, tabiiyki, gidrologik yil oxiri 30 sent.ga toʻgʻri keladi. Gidrologik tadqiqotlarda kalendar yil oʻrniga gidrologik yildan foydalanish ancha qulay.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik hisoblashlar

Gidrologik hisoblashlar - muhandislik yoki amaliy gidrologiyaning boʻlimlaridan biri. Alohida fan sifatida 19-asrning 2-yarmida shakllana boshlagan. G.h.ning vazifasi daryolar suv rejimining turli miqdoriy koʻrsatkichlari (suv sathi, suv sarfi, oqim moduli, oqim qalinligi, oqim koeffitsiyenti va b.)ning qiymatlarini hisoblash va aniqlash usullarini ishlab chiqish hamda amaliyotga tatbiq etishdan iborat. G. h.da turli hisoblash usullari qoʻllanadi. Bunda matematik statistika, ehtimollar nazariyasi, haritagrafiya fanlari yutuqlaridan foydalaniladi. Kam yoki umuman oʻrganilmagan daryolarning oqim meʼyori (normasi), bahorgiyozgi toʻlinsuv hamda kuzgi-qishki kam suvli davrlardagi oqim miqdorlari, oqimning yil davomida taqsimlanishi, uning eng katta va eng kichik qiymatlari, loyqa oqiziqlari koʻrsatkichlari, temperatura rejimi, gidrokimyoviy koʻrsatkichlari va b. aniqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrometriya

Gidrometriya (gidro... va metriya) —gidrologiya fanining oʻlchov qismi. Suv obʼyektlarining gidrologik rejimi elementlari, suv sathi, suv sarfi, suvning oqish tezligi, loyqaligi, kimyoviy tarkibi, harorati, muzlanish hodisalari, suv yuzasining nishabligi va b. oʻlchash, kuzatish usullari va asboblarni ishlab chiqish hamda ularni bevosita amalga oshirish ishlari bilan shugʻullanadi.

Qaysi suv turi oʻrganilishiga qarab, gidrometriya atmosfera suvlari gidrometriyasi —gidrometeorologiya, yer usti suvlari gidrometriyasi — amaliy okeanografiya va daryo gidrometriyasiga, yer osti suvlari gidrometriyasiga hamda sugʻorish tizimlaridan foydalanish jarayonida rivojlangan gidrometriyaning muhim sohasi — amaliy gidrometriyaga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidromexanika

Gidromexanika (gidro... va mexanika) —mexanika boʻlimi; suyuqpik va gazsimon muhitlarning muvozanati va harakatini, shuningdek suyuqlikning unga botirilgan yoki suyukliqda harakatlanayotgan jism bilan oʻzaro taʼsiri qonuniyatlarini oʻrganadi; gidrodinamika va gidrostatikata boʻlinadi. gidromexanika amaliyot bilan uzviy bogʻlangan holda rivojlandi. Dastlabki gidrotexnik qurilmalar (kanallar, quduqlar) va suzib yuruvchi vositalar (sol, qayiqlar) qadimdan maʼlum. Nisbatan murakkab boʻlgan aero va gidromexanik qurilmalar (eshkak, yelkan, rul, nasos)ning ixtiro qilinishi ham uzoq oʻtmishga borib taqaladi. Dengizda suzish, harbiy ishlarning rivojlanishi mexanika asoslarining , xususan gidromexanikaning paydo boʻlishiga asos boʻldi. Muhit (suv, havo) bilan unda harakatlanayotgan yoki tinch turgan jism orasidagi taʼsirlar gidromexanikaning asosiy masalalari hisoblanadi. Arximed kashf qilgan qonun va suyuqliklar muvozanati nazariyasi porshenli nasoslar yaratishga asos boʻldi. Leonardo da Vinchi jismlarning suyuklik va gazlardagi harakatni oʻrgandi, qushlarning uchishini kuzatib, muhit qarshiligi mavjudligini kashf qildi. B. Paskal suyuqliklarda bosim tarqalish qonunlarini kashf qildi. I. Nyuton suyuqliklarda ichki ishqalanish qonunlarini tahlil qilib berdi. Bu esa suyuqliklarning jism yuzasiga ishqalanishi natijasida hosil boʻladigan qarshilik kuchlarini hisoblashga asos boʻldi. Bu dinamikaning asosiy qonunlari va tenglamalarini belgilab berdi. L. Eyler va D. Bernulli nazariy gidrodinamikaning asoslarini yaratdilar. J. Lagranj va O. Koshi, G. Kirxgof, G. Gelmgolʼs, N. Ye. Jukovskiy, asarlarida ideal suyuqliklarda harakatlanayotgan jismlarning suyriligini aniqlashning analitik usullari ishlab chiqildi; bu usullar suyuqliklarning turli shakldagi kanallarda harakatlanishiga, qattiq jismlarning suyuqlik va gazlarda harakatlanishiga tegishli koʻpgina masalalarni yechishda tadbiq qilindi. Qovushoq suyuqliklar harakatini oʻrganish gidravlika, gidrotexnika va mashinasozlikning (ishqalanuvchi yuzalarni moylash) rivojlanishiga asos boʻldi. Zamonaviy gidromexanika koʻpgina boʻlimlardan iborat boʻlib, boshqa fanlar, xususan matematika, fizika, kimyo bilan uzviy bogʻlangan (yana q. Gidroaeromexanika).

Kudratilla Latipov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidromonitor

Gidromonitor (gidro... va monitor) —katta bosimli suv oqimi hosil qiladigan va uni zarur joyga yoʻnaltiradigan apparat. Konlarda koʻmir va togʻ jinslarini yemirish va tashish uchun; qishloq xoʻjaligida lavlagi, kartoshka va b.ni loydan tozalash uchun ishlatiladi. Katta bosimli suv G. stvolidan otilib chiqqan paytda teskari kuch paydo boʻlmasligi uchun quvurdan keladigan yuqori bosimli suv ikki yonga barobar ajralib, soʻngra yana birlashadigan quvurlar yordamida G.ga beriladi. G. vazifasiga koʻra, ochiq joylarda, yer ostida ishlatiladigan va maxsus; ish tarziga qarab, oʻyadigan va yuvadigan xillarga; vujudga keltiradigan bosimi boʻyicha yuqori bosimli va past bosimli apparatlarga boʻlinadi. G.lar qoʻl yordamida va uzokdan boshqariladigan gidravlik uzatmali qilib ishlab chiqariladi. Uzokdan boshqariladigan oʻziyurar G. ayniqsa keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidronefroz

Gidronefroz (gidro... va yun. nephros —buyrak) —buyrak istisqosi. Buyrak jomi va kosachalarining kengaya borishi natijasida buyrak oʻlchamining kattalashaverishi bilan namoyon boʻladi. Asosan buyrak jomining siydik nayiga oʻtish qismida (piyeloureteral segment) mexanik toʻsiq borligi G.ga sabab boʻladi. Shu sohada tosh turib qolishi yoki oʻsma paydo boʻlishi ham G.ga olib keladi. G. chaqaloqlarda ham, keksalarda ham uchraydi. Bu asosan mexanik toʻsiqning kattakichikligi va toʻsilib qolgan sohaning qanchalik torayganligiga bogʻliq. G.da bolalar baʼzan bezovta boʻlib, qorni yoki kindik atrofi simillab ogʻriydi. Katta yoshdagilarda esa G. bor tarafdagi bel sohasi uvishib, ogʻriydi, vaqt-vaqti bilan ogʻriq kuchayishi ham mumkin. Siydikda leyqotsitlar, baʼzan eritrotsitlar paydo boʻlib, vaqt oʻtgan sari siydik zichligi kamaya boradi. Bemorning qorni paypaslanganida buyrak qoʻlga unnashi mumkin. Kechiktirilgan hollarda esa hatto qorin old devori boʻrtib turadi. Ultratovush tashhisda va ekskretor urogrammada buyrak kosacha-jom sistemasi kengayganligi qayd etiladi. Tashhis qoʻyish kechikkan sari buyrak tobora kattalashaverib, nihoyat suyuqlik bilan toʻla xaltachaga oʻxshab qoladi va oʻz faoliyatini yoʻqotadi. Bu holda jarroxdik usuli bilan buyrak olib tashlanadi.

Klassifikatsiyasi
1)tug'ma yoki orttirilgan
2) to'la yoki qisman
3)bir tomonlama yoki bilateral

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Buyrak kasalliklari
Gidroponika

MassChallenge - olimlari gidroponika tushunchasiga boshqacharoq ta'rif bergan. Gidroponika - bu o'simliklarni suvda va ozuqaviy eritmalarda o'stiradigan bog'dorchilik amaliyotidir deb ta'rif beradi. Chunki, o'simlikni shunchaki havoda o'stiradigan bo'lsa bu mutloqo boshqa tushuncha bilan nomlanadi. Shuning uchun gidroponika usulida suvdan va boshqa eritmalardan foydalanilib o'simlik yetishtiriladi. 
Gidroponika ( [gidro] — suv va  [ponos] — mehnat, ishlash) —oʻsimlikni tuproqsiz, sunʼiy muhitda oʻstirish. Gidroponikaning bir necha usuli bor. Oʻsimlikni mayda shagʻal yoki qumda oʻstirish usuli koʻproq qoʻllanadi. Shagʻal yoki qum solish uchun chuq. 25—30 sm, eni 80 sm va uz. 240 sm li yassi oxur tayyorlanadi, ichiga oziq moddalar aralashtirilgan suv kelib turishi uchun teshikli quvurchalar oʻrnatiladi. Quvurchalarning teshiklari berkilib qolmasligi uchun usti sim toʻr bilan qoplanadi. Oxur shagal yoki toza qum bilan toʻldiriladi. Urugʻ kumga ekiladi. Keyin yilning fasliga, oʻsimlikning yoshi va xiliga, eritmaning xususiyatiga qarab kuniga 1—5 marta oziq aralashmasi beriladi. Aralashmani berish 30—50 daqiqa davom etadi. Aralashma konsentratsiyasi vaqt-vaqti bilan tekshirilib, yangilab turiladi. Shagʻal va qum bir necha yilgacha almashtirilmaydi. Gidroponika usulida, asosan, sabzavot, gul, rezavor meva, chorva mollari va parrandalar uchun servitamin koʻkatlar oʻstiriladi. Bu yoʻl bilan yiliga 4—5 marta hosil olish mumkin. Oziq aralashmasida oʻsimlik uchun zarur hamma moddalar (azot, fosfor, kaliy, kalsiy, magniy, oltingugurt, temir, marganes, bor, mis, rux, molibden, kobalt va b.) boʻlishi shart. Ularning nisbati yilning fasliga, oʻsimlik xili va yoshiga qarab oʻzgartirib turiladi.

Rixsivoy Joʻrayev.

Galereya

Yana qarang 

 Tomchilatib sugʻorish
 Aeroponika

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrosamolyot

Gidrosamolyot (gidro… va samolyot) – suvdan koʻtarilishga, suvga qoʻnishga va suvda suzishga moslangan samolyot. Samolyot shassisiga gʻildiraklar oʻrniga qalqovuchlar oʻrnatiladi yoki korpusi toʻgʻridan-toʻgʻri suvga qoʻnishga moslashadi. Qalqovuchlar yogʻoch yoki metaldsan ichi boʻsh qilib yasaladi. Barcha katta gidrosamolyotlar „uchuvchi qayiq“ shaklida metalldan ishlab chiqariladi. Baʼzi gidrosamolyotlarda ham gʻildirak, ham qalqovuch boʻladi („samolyot-amfibiya“). Gidrosamolyotdan baliq toʻdalarini qidirish, dengizda halokatga uchragan odamlarni qutqarish, oʻrmondagi yongʻinni oʻchirish va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroslyudalar

Gidroslyudalar —qatlam strukturali alyumosilikatlar guruhining slyudasimon minerallari. Tarkibida qoʻshimcha suv va oksoniy (N3O|+) boʻlishi mumkin. Gidroslyudalar turli slyudalartit kaolin, montmorillonit, vermikulit va xloritlarga bosqichli oʻtishidagi oraliq mahsulotidir. Gidroslyudalarning eng koʻp tarqalganlari: gidromuskovit (illit), rektorit, glaukonit, gidrobionit. Qizdirilganda gidroslyudalarning hajmi ancha kengayadi. Gidroslyudalarning aksariyati granit, pegmatit va b. togʻ jinslardagi slyudali minerallarning nurashi va oʻzgarishidan vujudga keladi. Shuningdek, gidroslyudalar alyumosilikatli dengiz choʻkindilarining diagenez natijasida parchalanishidan ham hosil boʻladi. Kamdan-kam gidroslyudalar past haroratli gidrotermal hosilalarida yondosh jinslardagi rudali tomirlarning oʻzgarishidan paydo boʻladi. Gidroslyudalar adsorbent, mineral oʻgʻit sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Minerallar
Gidrosulfitlar

Gidrosulfitlar, bisulfitlar —sulfit kislota H2SO3 ning nordon tuzlari, mas, KHSO3. Gidrosulfitlar quyidagi reaksiyada hosil boʻladi: K2CO3+2SO2+H2O-"2KHSO3+CO2T. H2SO3 ning aksari oʻrta tuzlari —sulfitlarga qarshi oʻlaroq, barcha gidrosulfitlar suvda yaxshi eriydi, eritmalarda havo kislorodi bilan sekin-asta sulfatlargacha oksidlanadi. Natriy yoki kaliy gidrosulfitlar qizdirilganda pirosulfitlar (metabi-sulfitlar) hosil boʻladi: 2KHSO3=K2S2O5+H2O. Natriy gidrosulfitlar (NaHSO3) fotografiyada hamda turli materiallarni oqartirish maqsadida, kalsiy gidrosulfitlar Ca(HSO3)2 yogʻochdan sellyuloza olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotexnik melioratsiya

Gidrotexnik melioratsiya -tuproqning noqulay suv-havo va tuz rejimi (qurgʻoqchilik ortiqcha namlik va b.)ni tubdan yaxshilashga moʻljallangan injenerlik-texnika tadbirlari majmui. Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan zonalarida G.m.ning quyidagi turlari qoʻllanadi: sugʻorish, yaylovlarni suv bilan taʼminlash, yerlarning zaxini qochirish, ortiqcha yer osti suvlarini chiqarib yuborish, tuproqni shoʻrsizlantirish, tuproq eroziyasiga qarshi kurash, daryo oqimini tartibga solish va boshqalar G.m. qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining boshqa turlari bilan birga tuproqning tuz va suv rejimini boshkarishga imkon beradi, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishning barqarorligini taʼminlaydi, suv va yer resurslaridan unumli foydalanish imkoni-yatini yaratadi.

G.m. tadbirlarini amalga oshirish maqsadida gidrotexnika inshootlari quriladi, ularning ishlashi sugʻoriladigan yerlar suv balansining kirim (suv manbalari) va chiqim (sarflari) qismlari koʻrsatkichlarini tubdan oʻzgartirib yuboradi. Sugʻoriladigan yerlarga (sugʻoriladigan hudud bilan birga) suv chiqarish va uni taqsimlashni taʼminlovchi injenerlik inshootlari va qurilmalar turkumi sugʻorish tizimini tashkil etadi. Daryolar oqimini tartibga solish uchun ularning oʻzani chuqurlatiladi va kengaytiriladi, toʻgʻon va koʻtarmalar, suv omborlari quriladi. Shoʻr bosgan yerlarda shoʻr yuvishga ishlatilgan suvlar kollektor-drenaj tarmoqlari orqali chiqarib yuboriladi (qarang Drenaj). Suv eroziyasiga qarshi kurash maqsadlarida togʻ yon bagʻirlarida suv yigʻuvchi kanallar qaziladi, terassalar yasaladi, ekin ekiladigan yerlarni seldan saqlash uchun seldan himoya vositalari qoʻllanadi, selxonalar quriladi. G.m. tashkiliy-xoʻjalik va agrotexnika tadbirlari (almashlab ekish, qishloq xoʻjaligi ekinlari yetishtirishda ilgʻor agrotexnika) bilan birga olib bori lad i, qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining kimyoviy melioratsiyasi, agrooʻrmon melioratsiyasi va b. turlari bilan birgalikda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tabiiy sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan yagona kompleksiga kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Selskoxozyaystvennie gidrotexnicheskiye melioratsii, Kiyev, 1977.

Odil Qodirov.
Gidrotexnika inshootlari

Gidrotexnika inshootlari — suv resurslaridan foydalanish yoki suvning yemirish taʼsiriga qarshi kurash uchun quriladigan inshootlar. G. i. vazifasi boʻyicha 2 guruhga —umumiy ahamiyatga ega boʻlgan va maxsus inshootlarga boʻlinadi.Umumiy ahamiyatga ega boʻlgan G. i. tarkibigasuv damlagich, suv olgich, suv tashlama va suv rostlagich inshootlari kiradi. Suv damlagichlar (toʻgʻon, damba) inshootning oldi va orqasida suv bosimi yoki suv sathida farqlar hosil qiladi. Suv olgich (suv qabul qilgich) inshootlar suvni manba (daryo, koʻl, suv ombori va sh. k.)dan kanallarga oqizish uchun xizmat qiladi. Suv oʻtkazgich (vodovod) suvni tegishli joylar (kanal, nov, akveduk, dyuker, quvurlar, gidrotexnika tunellari)ga yoʻnaltirish maqsadida quriladi; tutashtiruvchi inshootlar (suv tushirgich, tezoqar, shovva, kanal rostlagichlari) G. i. turli qismlarining ravon birlashishini taʼminlaydi. Suv tashlama inshootlar suv omborlari, kanallar, bosimli havzalardan ortiqcha suvni chiqarib yuborishga xizmat qiladi. Chiqarib (tashlab) yuboriladigan suv miqdorini rostlash uchun suv tashlama inshootlarga zulfinlar oʻrnatiladi. Rostlagich (yoʻnaltirgich) inshootlar suv oqimi tabiiy sharoitlarini oʻzgartirish va yaxshilashga, oʻzan va qirgʻoqlarni yuvilib ketishdan, oqiziqlarning toʻplanib qolishidan, muz taʼsiri va b.dan himoya qilishga moʻljallangan. Maxsus G. i. gidroenergetika (gidroelektr stansiya binolari, bosimli havzalar va sh. k.), suv transporti (kema kutargich shlyuzlar, pristanlar va b.) inshootlari, meliorativ (magistral va taqsimlovchi kanallar, suvni kerakli balandlikka koʻtarish uchun nasos stansiyasi, kollektor-drenaj tarmogi, tindirgich, suv taqsimlagichlar, suv oʻlchash qurilmalari va b.) inshootlar, suv taʼminoti hamda kanalizatsiya inshootlari va b. kiradi.

G.i. vazifasiga koʻra asosiy (toʻgʻonlar, bosimli devorlar, suv tashlama, rostlash inshootlari, tunnellar va b.) va yordamchi inshootlar (muzdan himoya inshootlari, ajratish devorlari va b.)ga boʻlinadi. G.i. kapitalligi boʻyicha 4 darajaga (4darajaga yordamchi inshootlar kiradi) boʻlinadi. Qabul qilingan kapitallik darajasiga muvofiq G. i.ning mustahkamlik darajasi, yaʼni chidamlilik va barqarorlilik darajasi aniqpanadi, hisobiy maksimal suv sarfi (l/s yoki m’/s), qurilish materiallariga talablar belgilanadi. G.i. boshqa muhandislik inshootlardan doimiy ravishda oqib yoki tinch turgan suv taʼsiri ostida boʻlishi bilan farqlanadi. Suv G.i.ga mexanik (statistik va dinamik yuk, suvning zilzila paytidagi bosimi, filtratsiya bosimi, muz bosimi, oqiziqlarning yemirish taʼsiri va b.), fizik va kimyoviy (materiallarning zanglashi, gruntdagi tuzlar erishi, katta tezlik va vakuum paydo boʻladigan kvitatsiya va b.), biologik (oʻt oʻsishi va b.) taʼsir oʻtkazadi. Shu sababli G.i. qurishda maxsus gidrotexnik beton, temir-beton va b. pishiq materiallar qoʻllanadi. G.i.dan foydalanishda zamonaviy avtomatika va telemexanika vositalari qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofitlar

Gidrofitlar (gidro... va yun. phyton —oʻsimlik) —suvda oʻsadigan oʻsimliklar. Pastki qismi suvda, ustki qismi suvdan koʻtarilib oʻsadi (mas, qamish). Baʼzi gidrofitlar daryo, dengiz, koʻl qirgʻoqlarida va suvi qurib qolgan nam yerlarda ham oʻsaveradi. Gidrofitlarda ildiz boʻlmaydi yoki juda kuchsiz rivojlangan boʻladi. Bargi tuksiz. Poyasi va barglarining hujayraaro boʻshliqlari katta, havoga toʻla boʻladi. Shu sababli gidrofitlar suvda qalqib turadi. Koʻpchilik gidrofitlar torf hosil qiladi. Baʼzi gidrofitlar, ayniqsa bir yilliklari chorva mollari uchun ozuqadir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofob qoplamalar

Gidrofil qoplamalar — gidrofil (suv bilan yaxshi taʼsirlashadigan) materiallar sirtiga yupqa qatlamda beriladigan suv oʻtkazmaydigan moddalar. Materiallarga gidrofoblash eritmalari, emulsiyalari yoki bugʻlari bilan ishlov berib, monomolekulyar satlam yoki yupqa parda koʻrinishidagi G. q. hosil qilinadi. Bunday G. q. suv bilan kam taʼsirlashib, material sirtida mustahkam oʻrnashib qoladi. Gidrofoblagichlar sifatida yogʻli kislotalarning hamda mis, alyuminiy, sirkoniy va b. metallarning tuzlari, organik birikmalar ishlatiladi. G. q. turli materiallar (metall, yogʻoch, plastmassa, charm, tolali materiallar)ni suvning yemiruvchi yoki namlash taʼsiridan himoya qiladi. Mashinasozlik, qurilish va toʻqimachilik sanoatida keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvafobiya

Akvafobiya (aqua — suv va yun. φόβος —choʻchish, qoʻrqish), suvdan choʻchish —qoʻrquv holati; bemorga bir qultum suv ichirilsa, suv koʻrsatilsa yoki suv eslatilsa, uning yutish muskullari tortishib qoladi, u qattiq choʻchib tushadi va ogʻriq sezadi. Quturish, qoqshol, isteriyada kuzatiladi .
Bu fobiyani shuningdek zarar yetkazmaydigan narsalardan qoʻrqishni keltirib chiqargani tufayli ham boshqalaridan ajralib turadi.

Manbalar

Fobiya
Gidrofon

Gidrofon (gidro... va fon) —suv ostida tovush tebranishlari va ultratovush (UT) signallarini qabul qiladigan va ularni elektr tebranishlarga aylantiradigan kurilma. Suv ostidagi signallarni tutish va shovqinlarni eshitish, suv ostida masofalarni oʻlchash maqsadlarida qoʻllanadi, yoʻnaltirilgan gidroakustik antennaning bir qismi hisoblanadi. Elektrodinamik, pyezoelektrik va magnitostriksion effektlarga asoslangan gidrofonlardan keng foydalaniladi. Gidrofonning eng muhim koʻrsatkichi —sezgirlik; uning sezgir elementlari (oʻzaklari) yupqa plastinalardan yigʻiladi. Gidrofon gidroakustik qurilmalar (gidrolokator, shovqin pelengatorlari, akustik mina portlatgichlar va b.)da ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hidrosele

Hidrosele — urugʻdon bilan moyak pardasi orasiga suyuqlik yigʻilishi. Hidrosele tugʻma boʻlishi yoki moyak va ortigʻining turli yalligʻlanish kasalliklarida, ularga shikast yetganida vujudga kelishi mumkin. Tugʻma va orttirilgan, bir yoki ikki tomonlama, oʻtkir yoki surunkali xillari bor. Suyuqlik urugʻdon atrofiga asta-sekin yigʻilib, kattalashaveradi. Taranglashgan xilida yorgʻoqning oʻng yoki chap tarafida qattiq oʻsmasimon tuzilma aniqlanadi, taranglashmaganida esa u ancha elastik boʻladi. 

Tutashgan shaklida bemor yetganida tuzilma ancha kichrayadi, tutashmagan xilida esa oʻlchamlari bir xil turaveradi. Taranglashgan xilini tezroq operatsiya qilish lozim. Hidroseleni vaqtida jarrohlik yoʻli bilan bartaraf etilmasa, urugʻdon atrofiyaga uchrab, bepushtlikka olib kelishi mumkin.

Manbalar

Havolalar 
 Texas Pediatric Surgical Associates – Hydrocele

Kasalliklar
Gidrotsilindr

Gidrotsilindr —porsheni ilgarilama-qaytma harakatlanadigan gidravlik dvigatel. Bir va ikki tomonlama harakatlanadigan, porshenli, plunjerli, membranali, teleskopli va b. xillari bor. Stanoklarda asosiy harakatni uzatishda, osma mashinalar, qurilish, yoʻl qurilishi va q.h. mashinalarining organlarini siljitishda, prokat stanoklarining qisish qurilmalarini yopibochishda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giyerapol

Giyerapol (yun. Hierapolis —muqaddas shaqar) —Suriyadagi shahar, Furot daryosi kechuvi yaqinida; ellinistik va Qad. Rim imperiyasining ilk davrida muhim savdo va axborot markazi. Buyuk ipak yoʻli G.dan ham oʻtgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Suriyadagi cherkas jamoalari
Giyon

Giyon —Eron hududi (Hamadondan 70 km jan.da)dagi qad. oʻtroq qabilalar manzilgohi. Uning 19 m li madaniy qatlami 5 kompleksga boʻlinadi. Giyon V (mil. av 5-ming yillikning oxiri — 4-ming yillik) 4 bosqichdan iborat. Giyon V—A da geometrik chiziqli naqshlar solingan sopol idishlar koʻp tarqalgan. F.V—V da mis buyumlari paydo boʻlgan, baʼzi idishlarda echki surati bor. Giyon V—S da qush surati tushirilgan buyumlar uchraydi. Giyon V—D dan Suza-A tipidagi kulolchilik mahsulotlari topilgan. Giyon IV (mil. av. 3-ming yillik) qatlami muayyan uslubga ega boʻlgan qush surati tushirilgan idishlarning oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. Bu qatlamga tegishli qabrlardan koʻpgina mis buyumlar (bolta, nayza uchlari, toʻgʻnogʻich va b.) topilgan. Giyon III (mil. av. 3-ming yillik oxiri —2-ming yillik) qatlamida naqshli qadahlar uchraydi. Giyon II da qush surati va naqshlar bilan bezatilgan idishlar bor. Giyon I (mil. av. 2-ming yillikning oxiri —1ming yillik)da naqshsiz, qizil yoki qora rangli sopol buyumlar asosiy oʻrinni egallaydi, temir bugomlar ham uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giksoslar

Giksoslar —osiyolik koʻchmanchi qabilalar; mil. av. taxminan 1700-yil Mil. avv XVIII asr oxirida kõchmanchi giksoslar Misrga hujum qiladi. Quyi Misrni bosib olishgan. Deltaga oʻrnashib olgan giksoslar poytaxt shahar —Avarisga asos solganlar. Mill. avv. 16-asr boshida G. hukmronligi misrliklar tomonidan tugatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qadimgi dunyo tarixi. 32-sahifa. 2017-yil
 

Nil deltasi
Gil

Gil, soz loy —choʻkindi togʻ jinsi; 0,01 mm dan kichik subkolloid va kolloid zarrachalardan tashkil topadi. Shuning uchun gil yuqori gigroskopiklik xususiyati va nam sigʻimiga, koʻp boʻkish, katta yopishqoqlik, qovushqoqlik xususiyatlariga ega. Suvda tez boʻkib, qovushqoq massa hosil qiladi, quriganda esa namligidagi shaklni saqlab qoladi. Gil har xil togʻ jinslarining nurashidan hosil boʻlgan mahsulotlarning dengiz hamda koʻl havzalari ostida yotqiziqlar hosil qilishi natijasida paydo boʻladi; katta chuqurlikdagi qatlamlarda u haddan tashqari qattiq berch gilli jinslarga aylanadi. Mineralogik tarkibiga koʻra gil kaolinit, montmorillonit, galluozit va b. minerallardan iborat. Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik hududlarida tarqalgan tuproqlar tarkibidagi kaolinit, montmorillonit koʻproq oʻrganilgan. Bunday mineralli gil tuproqda yaxshi suv va ozuqa rejimini vujudga keltiradi hamda uni donador qiladi. Shuning uchun qumli va toshli tuproqlar unumdorligini oshirish maqsadida ularga tarkibida koʻp organik modda tutuvchi gilli minerallar (mas, bentonit) solinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Petrologiya
Gilam

Gilam —badiiy toʻqimachilik buyumi; uy jihozi. Gilamchilik mahsuloti. Polga toʻshash, devorga osish, xonani bezash, isitish, tovushni pasaytirishga xizmat qiladi. Qoʻlda gorizontal yoki vertikal dastgoxlarda jun, ipak, kanop, paxta va b. iplardan toʻqiladi. Toʻqilishiga koʻra gilamning patli va patsiz (palos), bezagiga koʻra naqshli va mavzuli turlari farqlanadi. Naqshli gilam mujassamoti handasiy yoki oʻsimliksimon bezaklar, turli xil belgi-ramzlardan iborat, ayniqsa, islimiy mujassamotlar nihoyatda goʻzal; mavzuli mujassamotlarda ov manzaralari, gullagan bogʻlar aks etadi. Yaratilishiga koʻra, toʻqima (guli toʻqiladigan), tikma (guli tikiladigan), bosma (guli boʻyab bosiladigan) turlari bor. Naqsh mujassamoti (handasiy, islimiy, girih va b.) va unda markaziy maydon bilan hoshiyasi orasidagi nisbat, sifati (patli yoki patsizligi, patining uzun-qisqaligi), boʻyogʻi, ranglar uygʻunligi, xom ashyosi, hajmi gilamning badiiy qimmatini belgilaydi.

Qoʻlda va korxonalarda mashinada toʻqiladigan Markaziy Osiyo, Moldova, Rossiya, Ruminiya va boshqa gilamlari keng tarqalgan (qarang Gilamchilik sanoati). Ijro usuli, sifati va mujassamotining murakkabligi bilan qoʻlda toʻqilgan gilamlar betakrordir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil