Vigdís Finnbogadóttir

Vigdís Finnbogadóttir (1930-yil 15-aprel, Reykyavik, Islandiya) — islandiyalik siyosatchi, 1980—1996-yillarda Islandiyaning toʻrtinchi prezidenti boʻlgan. Vigdís dunyoda demokratik yoʻl bilan prezident etib saylangan birinchi ayoldir. Islandiya prezidenti sifatida 16 yil faoliyat yuritgan, u tarixdagi eng uzoq muddat saylangan ayol davlat rahbari hisoblanadi. U Islandiyaning hozirgacha boʻlgan yagona ayol prezidenti hisoblanadi. Vigdís UNESCO Goodwill elchisi va Madrid klubi aʼzosi.

Biografiyasi 
Vigdís 1930-yil 15-aprelda Reykyavikda tugʻilgan. Uning otasi qurilish muhandisi, onasi esa milliy hamshiralar assotsiatsiyasini boshqargan hamshira edi.  Uning ukasi Þorvaldur Vigdísdan bir yildan keyin tugʻilgan; ammo u Hredavatnda choʻkib, vafot etgan. Vigdís 1949-yilda Grenobl universitetiga oʻqishga kirdi, keyinroq oʻqishini Sorbonne Universitetiga oʻtkazdi. U ingliz va fransuz adabiyotini oʻrganib, asosiy eʼtiborini sahna asarlariga qaratgan  va 1953-yilda oʻqishni bitirgan.

Vigdís 1954-yilda turmushga chiqdi. Xuddi shu yili u teatr guruhiga asos solib, aktyorlik faoliyatini boshladi. U bir qancha fransuz pyesalari tarjimasi ustida ham ishlagan. U 1957-yilda Kopengagen universitetiga oʻqishga kirdi va u yerda keyingi yilgacha teatr tarixini oʻrgandi. U 1963-yilda ajrashgan. Vigdís 1960 va 1970-yillarda Amerika Qoʻshma Shtatlari harbiylarining Islandiyada boʻlishiga norozilik bildirgan harbiylarga qarshi namoyishlarda qatnashgan. Vigdís 1972-yilda bir qizni asrab olib, Islandiyada farzand asrab olgan birinchi yolgʻiz ayolga aylandi.

Vigdís 1972-yildan boshlab RÚV uchun televizorda fransuz tilidan dars bergan va bu uni butun mamlakat boʻylab taniqli shaxsga aylantirgan  Xuddi shu yili u Reykyavik teatr kompaniyasining badiiy rahbari etib tayinlandi. U 1976-yilda Skandinaviya mamlakatlaridagi madaniyat masalalari boʻyicha maslahat qoʻmitasi aʼzosi, 1978-yilda esa tashkilot raisi boʻldi.  U 1980-yilda Islandiya prezidenti boʻlgunga qadar ushbu lavozimlarda davom etdi . Uning boshqa ishlari qatoriga bir qancha kollejlarda, jumladan Islandiya universitetida fransuz tili oʻqituvchisi sifatidagi faoliyati va yozda Islandiya sayyohlik byurosida ekskursiya boʻyicha gid boʻlib ishlaganligini kiritish mumkin. Keyinchalik u Islandiya sayyohlik byurosining rahbari boʻldi.

Prezidentlik faoliyati (1980-1996) 

Vigdís 1980-yilgi prezidentlik saylovlarida qatnashgan. Uning harakatlari davomida uning harbiylarga qarshi pozitsiyasi va AQSh harbiylarining Islandiyada boʻlishiga qarshiligi uning kommunizmga xayrixoh ekanligi haqidagi qarashlarga olib keldi. Vigdís ayollar siyosiy harakatlarni boshqarishga qodirligini isbotlash uchun prezidentlikka daʼvogarlik qildi va u bu saylovda gʻalaba qozonishni kutmagan edi. Shunga qaramay, Vigdís 1980-yil 29-iyundagi saylovda gʻalaba qozondi. Ovoz toʻrt nomzodga boʻlingan va u 33,6% ovoz bilan gʻalaba qozongan edi.  Vigdís 1980-yil 1-avgustda prezidentlik faoliyatiga kirishdi. U Islandiyaning toʻrtinchi prezidenti va istalgan mamlakatda demokratik yoʻl bilan davlat rahbari etib saylangan birinchi ayoldir . U bu lavozimga kirishganidan koʻp oʻtmay, Islandiya Parlamenti (Althing)dagi ayollar soni sezilarli darajada oʻsdi.

Vigdís 1984-yilgi prezidentlik saylovlarida muxolifatsiz qayta saylandi.  U 1986-yil 11-12 oktyabrda Amerika prezidenti Ronald Reagan va SSSR prezidenti Mixail Gorbachyov oʻrtasida boʻlib oʻtgan Reykyavik sammitini boshqargan, bu mamlakatlar oʻrtasidagi munosabatlarni yaxshilash va Sovuq urushni tugatishga yordam bergan. 1988-yilgi prezidentlik saylovlarida Vigdís Islandiyaning prezidentlik saylovlarida raqibga duch kelgan birinchi amaldagi prezidenti boʻldi. Saylovda uning raqibi yomon natija koʻrsatdi va Vigdís 92,7% ovoz bilan gʻalaba qozondi. 1992-yilda u yana prezidentlikka muxolifatsiz qayta saylandi. 

Prezidentlik koʻpincha rasmiy vazifa boʻlsa-da, Vigdís faol prezident boʻlib, bu roldan u oʻz millatiga vakillik qilish va madaniy tashabbuslari orqali xalqini milliy oʻziga xoslikdan xabardor qilish uchun foydalangan.  Vigdís atrof-muhit muhofazasi faoli boʻlib, u oʻz prezidentligidan atrof-muhit muammolarini himoya qilish uchun platforma sifatida foydalangan. U Islandiyada oʻrmonlarni qayta tiklash harakatini olib bordi va barchani tuproqning yuqori qatlamini yoʻqotishning oldini olishga chaqirdi. Bundan tashqari Vigdís pasifist ham boʻlib, oʻzini „tinch odam“ deb taʼriflaydi. U, shuningdek, prezident sifatida geylar huquqlari himoyachisi edi. 

Vigdís oʻz faoliyatidagi „eng ogʻir epizod“ deb hisoblagan qaror 1994-yilda Yevropa Iqtisodiy hududiga qoʻshilish boʻyicha munozaralar chogʻida qabul qilingan. Islandiyada Yevropa Integratsiyasiga qarshi kuchli muxolifat mavjud edi, lekin Vigdís Yevropa Ittifoqi va Yevropa integratsiyasini qoʻllab-quvvatladi va u Islandiyaning Yevropa Iqtisodiy hududi bilan birlashishiga toʻsqinlik qilish uchun prezidentlik vetosidan foydalanishni rad etdi. Vigdís prezident sifatida beshinchi marta nomzodini qoʻymaslikka qaror qildi va uning vakolati 1996-yilning avgustida yakunlandi.  U 16 yil prezident sifatida faoliyat yuritdi. 2016-yil holatiga koʻra, u tarixda qayd etilgan eng uzoq vaqt xizmat qilgan saylangan ayol davlat rahbari boʻlib qoldi.

Prezidentlikdan keyingi faoliyati 
Vigdís 1996-yilda Jahon Lider Ayollari Kengashining asoschisi boʻldi va 1997—2001-yillarda Ilmiy bilimlar va texnologiyalarda etika boʻyicha Butunjahon komissiyasining birinchi raisi boʻldi. 1998-yildan beri Vigdís UNESCOning tillar boʻyicha Goodwill elchisi boʻlib ishlaydi. U, shuningdek , Fond Shiracning sharaf qoʻmitasi aʼzosi.

Vigdís prezidentlik faoliyati yakunlanganidan keyin ham tinchlik himoyasi uchun harakatlarini davom ettirdi. 2016-yilda u Reykyavik sammitida boʻlgani kabi, oʻzaro kelishmovchiliklarni muhokama qilish yoʻli bilan hal qilish uchun AQSh va Rossiya arhbarlarining Islandiyaga tashrif buyurish istagini bildirdi. U ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlarni yangi sovuq urush deb taʼrifladi.

Vigdís Madrid klubi aʼzosi.

Unvonlari

Milliy unvonlar 

 :
  „Lochin ordeni va katta xoch“ (Grand Cross with Collar of the Order of the Falcon) (1-Avgust 1980-yil)

Xorijiy unvonlar 

 :
  „Oq atirgul ordeni va katta xoch“ (Grand Cross with Collar of the Order of the White Rose) (1982-yil)
 :
  „Niderlandiya sheri ordeni va ritsar katta xochi“ (Knight Grand Cross of the Order of the Netherlands Lion) (18-sentabr 1985-yil)
 :
  „Charles III ordeni va ritsar katta xochi“ (Knight Grand Cross with Collar of the Order of Charles III) (11-sentabr 1985-yil)
 :
  „Hammom ordeni va faxriy ayol katta xochi“ (Honorary Dame Grand Cross of the Order of the Bath) (25-iyun 1990-yil)

Manbalar

Havolalar 

 Rasmiy CV
 Shimoliy madaniyat jamgʻarmasi tomonidan video intervyu (dancha)
 Islandiya universiteti gumanitar fanlar maktabining video intervyusi (islandcha)
 Parlamentdagi ayollar global forumiga videomurojaat (inglizcha)

|-

Yevropadagi birinchi ayol prezidentlar
Italiya Respublikasi oldidagi xizmatlari uchun katta xochli ordeni sohiblari
Yevropadagi ayol prezidentlar
Islandiya Prezidentlari
Yashayotgan insonlar
1930-yilda tugʻilganlar