yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Vladimir ot zoti

Vladimir ot zoti — ogʻir yuk tortuvchi ot zoti. Rossiyaning Vladimir va Ivanovo viloyatlari xoʻjaliklarida 20-asrning 30-y.larida mahalliy yirik yuk tortuvchi ot zotlarini kleydestal, tayr va suffolok kabi Angliya ot zotlari bilan chatishtirib yaratilgan. 1946 yilda zot sifatida tasdiqlangan. V. o.z.ning tuyey toʻriq, peshonasi va oyoqlarida oq belgilari bor. Aygʻirlarining vazni 700 kg , biyalariniki 550 kg , toychalari tugʻilganida 50–60 kg . Mashhur aygʻirlari si nov paytida 16 t dan ortiq yuk tortgan. V.o.z. Rossiyaning oʻrta mintaqalarida boqiladi. Bu zot Oʻzbekistonda ham uchraydi. V. o. z.dan koʻpchilik mamlakatlar va mintaqalarda mahalliy ot zotlarini yaxshilashda foydalanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Otlar
Ot zotlari
Biologik turlar
Sutemizuvchilar
Georgiy Vladimirov

Vladimirov Georgiy Petrovich Georgiy Petrovich Vladimirov (7-aprel 1914-yil, Kanadey qishlogʻi, Simbirsk viloyati – 27-iyul 1996-yil, Toshkent shahri, Oʻzbekiston) – sovet adabiyotshunosi, filologiya fanlari doktori (1964), professor (1955), „Zvezda Vostoka“ jurnali bosh muharriri. 1960-yilda Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi hamda 1973-yilda Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti laureati boʻlgan.

Biografiyasi 
Georgiy Petrovich 1914-yil 7-aprelda Kanadey qishlogʻida (hozirgi Ulyanovsk viloyati Novospasskiy tumani) tavallud topgan.

Petrov 1934-yilda Oʻrta Osiyo davlat universitetining ishchilar fakultetini tamomlagan. Keyin, 1939-yilda esa Toshkent pedagogika institutining filologiya fakultetini bitirgan.

1939–1945-yillarda maxsus maktablarda o‘qituvchi boʻlib ishlagan.

Petrov 1943-yilda nomzodlik dissertatsiyasini, 1953-yilda esa Jahon adabiyoti institutida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

Georgiy 1945-yildan Lenin nomidagi Oʻrta Osiyo davlat universitetida (SADU) oʻqituvchi, dotsent lavozimlarida faoliyat olib borgan. 1953-yildan rus adabiyoti kafedrasi mudiri hamda 1953–1958-yillarda SADU filologiya fakulteti dekani boʻlib ishlagan.

U 1952-yildan hay’at va prezidium aʻzosi, 1963–1965-yillarda esa Oʻzbekiston SSR Yozuvchilar uyushmasining ikkinchi kotibi boʻlgan.

1968-yildan „Zvezda Vostoka“ jurnalida bosh muharriri lavozimida faoliyat olib borgan.

Georgiy 1963–1965-yillar va 1967–1969-yillar oraligʻida ikki marta Toshkent shahar ijroiya qoʻmitasining deputati etib saylangan.

Deputat Petrov 1996-yil 27-iyulda Toshkent shahrida vafot etgan va Doʻmbirobod qabristoniga dafn etilgan.

Ijodi 
Petrov 1940-yillarning oʻrtalaridan boshlab ijodini boshlagan. Georgiy XIX-XX asrlarda koʻpmillatli adabiyot taraqqiyoti muammolari, shuningdek, oʻzbek adiblari ijodiga bagʻishlangan 100 dan ortiq nashr va maqolalar muallifi.

Georgiy yozuvchi D. A. Furmanov va shoir Sergey Borodin ijodi boʻyicha mutaxassis, 1958–1960-yillarda uning muharrirligida shoirning besh jildlik asarlari toʻplami nashr etilgan.

1975-yilda G. P. Vladimirovning ikki jildlik tanlangan asarlari toʻplami nashr etilgan.

Mukofotlari 
Petrov „Velikoye yedinstvo“ tanqidiy maqolalar toʻplami uchun 1973-yilda Hamza nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti sohibi boʻlgan. Bundan tashqari, „Mehnat Qizil Bayroq“ ordeni, „Hurmat Belgisi“ ordeni, medallar va toʻrt marta OʻzSSR Oliy Kengashi Prezidiumining Faxriy yorliqlari bilan taqdirlangan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Adabiyotshunoslar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Oʻzbekiston adabiyotshunoslari
1914-yilda tugʻilganlar
7-aprelda tugʻilganlar
27-iyulda vafot etganlar
1996-yilda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Ninel Vladimirova

Ninel Vladimirova (1928, Nikolayev,Ukraina) — sharqshunos, tarjimashunos, tarjimon. Filologiya fanlari doktori, professor. 1950-yilda Toshkent davlat universitetini (hozirgi OʻzMU) bitirgan. O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan fan arbobi (1982). Beruniy nomidagi O‘zbekiston davlat mukofoti sohibasi.

Faoliyat 
1950-yildan OʻzFA TAIda laborant, kichik ilmiy xodim, ilmiy xodim

1958-yildan katta ilmiy xodim

1981 — 1985-yillarda institutning ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari
1985-yildan (umrining oxirigacha) yetakchi ilmiy xodim

Ilmiy yoʻnalishi 
Hozirgi zamon oʻzbek adabiyoti, tarjima nazariyasi. 15 monografiya va koʻpgina ilmiy ishlar muallifi. Ilmiy maqolalari Moskva, Leningrad, Tbilisi, Boku hamda Markaziy Osiyo respublikalari jurnallarida chop etilgan. Bir qancha Xalqaro ilmiy konferensiya va simpoziumlar ishtirokchisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), Beruniy nomidagi Davlat mukofoti (1985) va „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni (1991) sohibasi.

Ilmiy ishlari 
 Nomz. diss. mavzusi: „Nekotorie problemi xudojestvennogo perevoda s russkogo na uzbekskiy yazik“. — Tashkent, 1958.
 Dokt. diss. mavzusi: „Razvitiye janra rasskaza v uzbekskoy literature“. — Tashkent, 1980.

 Nekotorie voprosi xudojestvennogo perevoda s russkogo na uzbekskiy yazik. — Tashkent, 1957. — 185 s.
 Formirovaniye geroya. — Tashkent: Fan, 1965. — 180 b.
 Ideya i obrazi v uzbekskom rasskaze. — Tashkent: Fan, 1969. −170 s.
 Milliylikni tarjimada aks ettirish muammosi // Tarjima sanʼati. — Toshkent: Adabiyot va sanʼat, 1973. — B.153 — 163.
 Said Ahmad. — Toshkent, 1975. — 87 b.
 Razvitiye janra rasskaza. — Tashkent, 1977. — 191 s.
 Sherali Turdiyev // Oʻzbek tili va adabiyoti. — Toshkent, 1983. — № 6. — B.66 — 67. — hammualliflikda.
 Tarjima va hozirgi adabiy jarayon // Hozirgi adabiy jarayonning aktual problemalari. — Toshkent: Fan, 1984.
 Antologiya uzbekskoy poezii. Polsha, 1986. — 550 b.
 Antologiya uzbekskogo rasskaza „Tisyacha i odna jizn“. — Tashkent, 1988.
 Istoriya uzbekskoy sovetskoy literaturi, v pyati tomax, t. 3. — Tashkent: Fan, 1988.
 Iskusstvo perevoda. — Tashkent: Oʻzbekiston, 1989. — 230 b.
 Xudojestvenniy perevod kak proyavleniye literaturnix vzaimosvyazey // Osobie mejliteraturnie obщnosti. — Bratislava, 1992. −15 b.
 Choʻlpon — novellist // Adabiy meros. — Toshkent, 1994.
 Chulpan rasskazchik // Xudojestvenniy mir Chulpana. — Tashkent, 1994. — S. 95 — 115.
 Iz istorii perevoda na uzbekskiy yazik Pushkina // Pushkin v Uzbekistane. — Tashkent, 1999. — S. 34 — 64.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Oʻzbekistonlik sharqshunoslar
Adabiyotshunoslar
Oʻzbek tarjimonlari
Vladimir (davlat)

Vladimir — SUZDAL KNYAZLIGI — Shim.-Sharqiy Rusdagi yirik kad. rus davlati. 10—12-asr oʻrtalarida Kiyev Rusi tarkibidagi Rostov-Suzdal udel knyazligi boʻlgan. Poytaxtlari — Rostov, Suzdal, 12-asr oʻrtalaridan ulugʻ knyazlik. Poytaxti — Klyazma daryosi boʻyidagi Vladimir sh. (1157). Moʻgʻullar tomonidan 1238-yil vayron qilingan. Vladimirning ulugʻ knyazi unvoni 13—14-yillarda Shim.-Sharqiy Rusda bosh unvon sanalgan. V.-S. k. yerlari Rus davlati tarkibiga kirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yevropadagi sobiq monarxiyalar
Nina Vlasova

Vlasova Nina Aleksandrovna (1930.5.5, Voronej viloyati, RF) — biolog-botanik. Oʻzbekistan FA Akademik (2000), biol. fanlari d-ri (1975). Oʻrta Osiyo universitetining biol.-tuproqshunoslik fakultetini tamomlagan (1951). Oʻzbekiston FA Oʻsimliklar eksperimental biol.si institutida ilmiy xodim, katta ilmiy xodim (1957-82), paxta tolasining rivojlanish biol.si laboratoriyasi rahbari (1982—95). Ilmiy ishlari seleksiya maqsadlarida turli genomli guza navlarini embriologik, sitologik va anatomik tadqiq etish, chigitda tola va tuklarning hosil boʻlishi va rivojlanishi masalalariga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vobkent minorasi

Vobkent minorasi — Buxoro viloyati Vobkent shahardagi meʼmoriy yodgorlik (XII-asr). Qoraxoniylar davrida Abdulaziz Sadr  tomonidan 1198-yilda bunyod etilgan. Hozirgi kunda Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi 
Vobkent minorasi Buxoro viloyatining Vobkent tumanida Qoraxoniylar davrida 1198-yilda sadrlar avlodidan boʻlgan Abdulaziz Sadr tomonidan qurilgan. Mazkur minoraning oldida madrasa va masjid boʻlgan va hozirgi kunda ayrim qismlari saqlanib qolgan. Vobkent monorasi yuqori qismi alohida koshin havo rangdan iborat boʻlib, har birida bir nechta harf mavjud. 1989-yil minorada olib borilgan izlanishlar natijasida minora qurilishida tepadagi yozuv bloklar joylari almashtirib terilgan boʻlgan. Mazkur tepadagi yozuvda hadis keltirilgan boʻlib, Paygʻambar (unga salomlar boʻlsin!) aytdi, soʻzi bilan boshlangan. Naqshlar kufiy xatida yozilgan. Bundan tashqari yuqoridagi yozuvida 1198-yil minora qurib bitkazilganligi qayd etilgan. Vobkent minorasining pastki qismida ham yozuvlar mavjud boʻlib, shunday yozilgan edi: „Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan (boshlayman). Bu minora Parvardigorning rahmatidan umidvor sadr, buyuk imom, shahid, baxtli, (millat va din hujjati) Abdulaziz ibn Muhammad ibn Sadr, buyuk imom, shahid (millat va din qilichi) Umar ibn Sadr, buyuk imom, bagʻrikeng (millat va din hujjati) Abdulaziz Umar farmoni bilan 593-yilning jumodul avval (1196-yil mart-aprel) oyida bunyod etilldi. Alloh uni qabul aylasin“. Mustaqillik yillarida Vobkent minorasida taʼmirlash ishlari olib borilgan.

Meʼmorchiligi 

Vobkent minorasi pishiq gʻisht, yogʻoch, tosh va ganchdan bunyod etilgan. Minora oʻn ikki qirrali supa asosga oʻrnatilgan gʻoʻla (quyi qismining diametri 6,19 metr, yuqori qisminiki — 2,81 m) shaklida rangdor, pishiq gʻishtlardan qurilgan. Bir paytlar yonida mavjud boʻlgan masjid tomonidan kirib, yuqoriga aylanma zinapoya orqali chiqilgan. Boʻrtma naqshli 10 belbogʻ bilan qismlarga ajratilgan, har bir qismi bir-biriga oʻxshamaydigan qilib gʻisht terib naqshlangan, quyisidagi naqshlar orasida qurilgan yili va qurdirgan shaxs (Sadr Burhoniddin Abdulaziz II) ning nomi kufiy uslubida yozilgan. Minoraning uchi kengaytirilib, qafasa ishlangan (diametri 3,66 m), gʻisht terib ishlangan 10 ravoq orasida 10 darcha hosil qilingan, darchalarning quyisi gʻisht panjara bilan toʻsilgan. Minoraning tashqi koʻrinishi koʻp jihatdan Minorai Kalonga oʻxshaydi, lekin muqarnaslari ancha sodda. Minora supasi tuproq ostida qolgan, qurilgan paytida uning baladligi 2,3 m boʻlganini arxeologik tadqiqotlar koʻrsatadi. Minoraning umumiy balandligi esa 40,3 metrni tashkil etadi.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Oʻzbekiston minoralari
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro arxitekturasi
Vobkent tumani
Vodorod yodid

Vodorod yodid, HJ — vodorod bilan yod birikmasi: rangsiz, havoda tinmay tutaydigan boʻgʻuvchi gaz; qaynash temperaturasi —35,4°, suyuqlanish temperaturasi — 50,9°, zichligi 2,86 g/sm3, yuqori temperaturada parchalanib, vodorod bilan yodga ajraladi. Suvdagi eritmasi yodid kislota deyiladi. U juda kuchli kislota va qaytaruvchidir; havoda oson oksidlanib, yod ajratib chiqaradi. Sanoatda 500° da vodorodni katalizator (platina) ishtirokida yod bilan biriktirib, laboratoriyada esa fosfor yodidni gidrolizlab olinadi. Vodorod yodid yodidlar tayyorlashda, organik sintezda qaytaruvchi sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Kimyoviy birikmalar
Vodorod ftorid

Vodorod ftorid, HF — oʻtkir hidli rangsiz gaz. Vodorod ftorid 19,43° dayoq suyuqlikka aylanadi. Havoda kuchli tutab, uning namligi taʼsirida tomchisimon eritma hosil qiladi. Suyuq holdagi vodorod ftoridning zichligi 991 kg/m3, qaynash temperaturasi 19,43°, suyuqlanish temperaturasi — 83,1°. Suvda cheksiz miqdorda erib ftorid kislota hosil qiladi. Vodorod ftorid boshqa kislotalardan farqli oʻlaroq kremniy (IV)-okchh bilan reaksiyaga kirishadi: SiO2+4HF=SiF4+2H2O. Vodorod ftoridning shishalarni xiralashtirishi shu reaksiyaga asoslangan boʻlib, sanoatda undan shishalarga gul va turli belgilar chizishda foydalaniladi. Vodorod ftorid tabiiy birikma — flyuorit (CaF2) ga konsentrlangan sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Vodorod ftorid ftor, sunʼiy kreolit va ftororganik birikmalar olishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Kimyo
Vodorod sianid

Vodorod sianid, sianid kislota, HCN — kuchli zahar; rangsiz, uchuvchan, oʻziga xos hidli suyuqlik; qaynash temperaturasi 25,7°; suyuqlanish temperaturasi —13,1°, juda kuchsiz kislota; achchiq bodom, oʻrik, shaftoli va olcha magʻzida glyukozidlar tarzida uchraydi. Sanoatda ammiak va metanning havo bilan aralashmasini katalizator (platima) ishtirokida, lab.da esa baʼzi sianidlar (NaCN), K4[Fe(CN4),,)] ga suyultirilgan sulfat kislota qoʻshib, qizdirish yoʻli bilan olinadi. Vodorod sianid organizmda fermentativ jarayonlarni toʻxtatadi. Vodorod sianid qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurash, dezinfeksiyalashda ishlatiladi. Kime sanoatida polimerlar (akrilonitril, metakrilat va boshqalar) i. ch. da, sintetik sut kislota tayyorlashda, tuzlari oltinni rudalardan ajratib olishda va boshqa maqsadlarda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod elektrod

Vodorod elektrod —vodorod atmosferasida vodorod ionlari N+ boʻlgan eritmaga yarmisigacha tushirib qoʻyiladigan platina plastinka yoki maydalangan platina qoplangan sim. Platina bilan eritma oʻrtasida quyidagi reaksiya: N2 0 2N+ +2 ye hisobiga hosil boʻluvchi potensiallar farqi vodorod ionlari konsentratsiyasi, gaz holdagi vodorod bosimi va temperaturaga bogʻliq. V- e.dan kuchli oksidlovchilar, qaytaruvchilar, toʻyinmagan organik birikmalar va baʼzi metallar (mas., qoʻrgʻoshin, mis, kumush, oltin) tuzlari bor muhitda foydalanish mumkin emas. V. e. galvanik zanjirlarning elektr yurituvchi kuchini, alohida elektrodlar potensiali va vodorod koʻrsatkich rN ni oʻlchash uchun qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andrey Voznesenskiy

Andrey Andreyevich Voznesenskiy (; 1933-yil 12-may, Moskva — 2010-yil 1-iyun, Moskva) — rus shoiri. Sheʼrlari oʻta zamonaviylashtirilganligi, murakkab obrazliligi va ritmik tizimi bilan ajralib turadi. „Aksildunyolar“ (1964), „Vitraj ishlari ustasi“ (1976), „Adashtiruv“ (1978) toʻplamlari, „Ustalar“ (1959), „Lonjyumo“ (1963). „Oza“ (1964), „Avos“ (1972), „Choh“ (1986) va boshqa poemalar muallifi. Voznesenskiyning „Video—sheʼriyat“, „Rossiya—qimorxona“, „Chalkash shamollararo“ kabi sheʼriy va nasriy kitoblari nashr qilingan. Shoʻro tuzumi davrida Voznesenskiy haqgoʻyligi, adolatparvarligi uchun taʼqibga uchragan. 1966-yilgi Toshkent zilzilasi paytida Toshkentda boʻlib, „Toshkentga yordam bering!“ dostonini yozgan. Voznesenskiy Alisher Navoiy haqida „Alisher Navoiy — ulugʻ shoir… Navoiyning ming yillarga tatirli ahamiyati bor…“, deb unga yuksak baho bergan.

„Mangu rizq“ asari Sirojiddin Sayyid tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1990).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1933-yilda tugʻilganlar
2010-yilda vafot etganlar
Rossiyalik shoirlar
SSSRda tugʻilganlar
Rossiyada vafot etganlar
Rossiya kishilari
Ethel Lilian Voynich

Etel Lilian Voynich (1864. 11.5, Kork, Irlandiya—1960. 28.7, Nyu-York) — ingliz adibasi. Berlindagi oliy musiqa maktabini tugattan (1885). 1887—89-yil larda Rossiyada yashagan. 1920 y dan AQShda. Italiya xalq ozodlik harakati (1830—40) ga bagʻishlangan „Soʻna“ (1897) romani yozuvchiga xalqaro shuhrat keltirdi. Voynichning „Jek Reymond“ (1901), „Oliviya Latam“ (1904), „Uzilgan doʻstlik“ (1910), „Poyabzalingni yech“ (1945) romanlari Italiya, Rossiya, Polsha xalqlarining inqilobiy kurashi haqida. „Soʻna“ romani Mirzakalon Ismoiliy tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1956).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ingliz yozuvchilari
Vokzal

Vokzal (ing. Vauxhall — Londondagi sayrgoh bogʻning nomi) — yoʻlovchilar va transportga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan bino yoki binolar majmui. 17-asrda ingliz Jeyn xonim Voks (Jane Vaux) London yaqiniga bogʻ va koshona zal qurdirdi. Temir yoʻl kurilgandan keyin stansiyadagi bino ham "voksal" (Vokszal i) deb yuritildi. Dastlabki V. (Angliyada Stokton—Darlington liniyasidagi V.) 19-asr boshlarida qurildi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida deyarli barcha katta shaharlarda V. lar paydo boʻldi.

V. ning temir yoʻl vokzal i, aerovokzal, avtovokzal xillari bor. V.da stansiya binosi, yoʻlovchi platformalari (perron) va oʻtish yoʻllari boʻladi. V. binosida bilet kassalari, maʼlumotlar byurosi, kutish zali, pochta va telegraf, tibbiyot punkti, bolali onalar xonasi, restoran va bufetlar, yuk xonalari, qoʻl yukini saqlash kameralari; katta V. larda esa avtomatik yuk saqlash kameralari, bilet bosish va sotish mashinalari, elektr komposterlar va maʼlumot berish avtomatlari ham boʻladi. Toshkentda ikki temir yoʻl vokzal i — "Markaziy" (birinchi binosi 1901 yilda, hozirgi 1957 yilda qurilgan) va "Janubiy" (1985Y.) vokzal bor. "Markaziy" temir yoʻl vokzalida yuqoridagi qulayliklardan tashqari, perronga olib chiqadigan yer osti yoʻlagi ham bor. Avtovokzal shaharlar orasida va shahar atrofiga qatnaydigan avtobus yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan inshootlar majmuidan iborat. Toshkentdagi "Toshkent" va "Samarqand" avtovokzallarida yuqorida aytib oʻtilgan qulayliklarning kupi bor (qarang Avtovokzal). Aerovokzal havo transporti yulovchilariga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan binolar majmui; aeroportning asosiy inshooti. Aerovokzalda biletlar sotiladi va qayd qilinadi; bagajlar qabul qilinadi va beriladi; samolyotlarning kelishi va ketishi haqida maʼlumot berib turiladi; yulovchilarga pochta va tibbiyot xizmati koʻrsatiladi va hokazo. Xalqaro havo yoʻllaridagi aerovokzalda chet elga ketayotgan va chet eldan kelayotganlarning hujjatlari va bagajlari tekshiriladigan boʻlim ham boʻladi. Aerovokzaldagi barcha binolar vazifasiga qarab 3 guruhga boʻlinadi: yoʻlovchilar uchun moʻljallangan zallar (bilet sotish va kayd qilish zallari; kutish zali; kafe va restoranlarning savdo zallari); qoʻshimcha binolar (yukxonalar, bolali ayollar uchun ajratilgan xonalar, aloqa boʻlimi va b.); Yoʻlovchilarga qulaylik tugʻdirish va asosiy aerovokzalning ishini yengillatish uchun katta shaharlarda qoʻshimcha aerovokzallar tashkil qilinadi. Masalan, Toshkentdagi aerovokzali prik V.lar jumlasiga kiradi. Unaa mahalliy trassalarda qatnaydigan samolyotlar uchun moʻljallangan qoʻshimcha aerovokzal bor. Oʻzbekistonning deyarli barcha viloyatlari markazlarida temir yoʻl vokzal i, aerovokzal va avtovokzal bor. Bir yoʻla t. i. avtobus, suv va havo transporti yoʻlovchilariga xizmat qiladigan birlashgan (kompleks) V. lar ham boʻladi. Birlashgan V. yoʻlovchilarga juda qulaylik tugʻdiradi. Masalan, bir shahardan poyezdda bir V. ga kelib tushgan yoʻlovchi oʻsha joyning oʻzida boshqa shaharga yoki atrofiga qatnaydigan avtobusga bilet olishi mumkin va aksincha. Oʻzbekyastonda birlashgan V. lar yoʻq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vokoder

Vokoder (ing . voill coding — tovushni kodlash)—aloqa kanalidan nutq emas, balki nutqni tahlil qilish natijasida hosil boʻladigan signallar (kodlar) uzatiladigan telefon aloqa tizimi. Tovush signalining chastota spektrini (tovush toʻlqinlari yigʻindisiii) qisqartirib beradi, bir normal telefon aloqa kanali oʻrnida yuzdan ortiq aloqa kanali hosil qilishga imkon beradi. V. asosan tovush analizatori va tovush sintezatoridan iborat. Tovush analizatori parallel ishdovchi bir necha elektr filtrdan tuzilgan. U uzatilayotgan tovush signallarining ayrim xususiy belgilarini aniqlab, ularni liniyaga uzatadi. Tovush sintezatori esa shu belgilarga qarab asosiy tovushni qayta tiklaydi. V. ning kamchiligi shuki, tiklangan tovush uzatilayotgan tovushga oʻxshamaydi ("mexanik tovush" hosil boʻladi). V. maxsus aloqa yoʻllarida qoʻllanadi.

Markaziy temir yoʻl vokzali (Toshkent, 2000).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vola

Vola (asl ismi Eshonxoʻja Mirinoyatullo oʻgʻli)) 1770-1842-yillarda Samarqand viloyati Ishtixon tumanida yashagan oʻzbek shoiri. 

Volaning "Suhbatdoshlar tarjimai holidan doʻstlarga tuhfa" tazkirasida keltirilishicha Vola tugʻma koʻzi ojiz boʻlgan. Shunga qaramay u turkiy va forsiy tillarda ijod qilgan. 19-asr Kattaqoʻrgʻon adabiy muhitiga mansub Shavqiy, Nodim, Xiromiylar bilan ijodiy muloqotda boʻlgan. Navoiy, Hofiz sheʼrlariga tazmin, muhammaslar bogʻlagan. Sheʼrlari ijtimoiy, falsafiy va ishqiy mavzuda. Ularda mehnatkash xalq hayoti, turmush mashaqqatlari, oʻz qashshoqligidan norozilik, shu bilan birga ezgu orzular ifoda etilgan. Baʼzi manbalarda sheʼrlaridan 2 ta devon tartib bergani va bayozlar tuzgani haqida maʼlumot keltiriladi, ammo ular hali topilmagan. Turli bayozlarga kirgan 3 ming misradan ortiq sheʼrlari bizgacha yetib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
Turkiy shoirlar
AvtoVAZ

Volga avtomobil zavodi (VAZ) — Rossiyaning yengil avtomobillar ishlab chiqaruvchi yirik sanoat korxonasi. Samara viloyatining Tolyatti shahrida joylashgan. Yillik loyiha quvvati 660 ming avtomobil ishlab chiqarishga moʻljallangan. 1967-yil qurilishi boshlanib, Yillik loyiha quvvati 220 ming avtomobil boʻlgan 1-navbati 1971-yil Italiyaning "Fiat" korporatsiyasi bilan hamkorlikda qurilgan. "FIAT-124" avtomobili negizida yaratilgan "Jiguli" VAZ-2101 rusumli kichik litrajli yengil avtomobillarini ishlab chiqargan. 2-navbati 1972-yilda ishga tushirilgan (loyiha quvvati 220 ming avtomobil). Keyingi yillarda korxona "Jiguli" rusumidagi yengil avtomobillarning bir necha modifikatsiyalarini yaratdi va ishlab chiqardi (VAZ-2103, VAZ-2104, VAZ-2105, VAZ2106, VAZ-2107, VAZ-2108, VAZ-2109 vahokazo). 80-yillar oxiriga kelib korxona VAZ-2199 rusumdagi zamonaviy dizayn va turli qulayliklarga ega boʻlgan yengil avtomobillarni (5 oʻrindiqli) ishlab chiqarish ni yoʻlga qoʻydi. Hozirgi vaqtda korxona shu vaqtgacha ishlab chiqarayotgan yengil avtomobillarning baʼzi takomillashtirilgan rusumlari bilan birga butunlay yangi rusumdagi "Knyaz Vladimir" yengil avtomobillarni yetkazib bermoqda (2000). Korxona oʻz mahsulotlarini eksportga ham chiqaradi (qarang Avtomobil sanoati). 90-yillar boshigacha Oʻzbekistonda shaxsiy avtomobillarning asosiy qismini VAZ avtomobillari tashkil etgan.

Shuningdek 

 Sovet va Rossiya yengil avtomobillari (20 asr)
 Rossiya yengil avtomobillari (21 asr)

Manbalar
Volga bulgʻorlari

Volga bulgʻorlari, Volga-Kama bulgʻorlari (Kama bulgʻorlari, bulgʻorlar) — Azov boʻylarida 7-asrda koʻchmanchilik qilib yurgan, soʻngra (7-asrning 2-yarmida) Oʻrta Volga boʻylariga koʻchib borgan turkiy qabilalar. Oʻrta Volga (Idel) va Kama daryosi boʻylarida Volga bulgʻorlari ugor-fin til oilasiga mansub mahalliy qabilalar bilan aralashib ketganlar va kuchli harbiy tashkilotga ega boʻlganlari tufayli Volga-Kama havzasida siyosiy gegemonlikni qoʻlga olganlar, bu yerda turkiy tillar keng tarqala boshlagan. Volga bulgʻorlari boshqa mahalliy qabilalarni xalq boʻlib shakllanishida va davlat (qarang Volga-Kama Bulgʻoriyasi) barpo etilishida bosh rolni oʻynagan. Ularning avlodlari — chuvashlar, Qozon tatarlari va boshqalar.

Yana qara 

 Volga-Kama Bulgʻoriyasi
 Qozon xonligi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Millatlar
Volgograd

Volgograd (1925 yilgacha Saritsin, 1961-yilga qadar Stalingrad) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Volgograd viloyatining markazi. Volga daryosining oʻng sohilida. Yirik daryo porti, aeroport bor. Temir yoʻl tuguni. Kema qatnaydigan Volga-Don kanalining boshlangʻich punkti. Aholisi 1005 ming kishi (1999). Shaharga 1589-yilda asos solingan. 18-asr oxiriga qadar harbiy istehkom boʻlgan. 1942-yil iyulidan 1943-yil fevralgacha Volgogradda nemis qoʻshinlari bilan shiddatli janglar boʻlgan. Volgograd Rossiya Federatsiyasining yirik sanoat markazlaridan biri. Sanoatning yetakchi tarmoqlari: mashinasozlik va metallsozlik (traktorsozlik, kemasozlik, neft mashinasozligi, motorsozlik va boshqalar), metallurgiya (alyuminiy, quvur, poʻlat sim-kanat zavodlari). Yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati, qurilish materiallari ishlab chiqarish, elektr energetika ham rivojlangan. Konserva, margarin, sut, pivo zavodlari, konditer fabikasi, goʻsht kombinatlari, temir-beton, uysozlik zavodlari, yengil sanoat korxonalari (koʻn zavodi, tikuvchilik fabikalari va boshqalar) bor. Volgogradda 7ta oliy oʻquv yurti (shu jumladan 3ta universitet), 5ta teatr, muzeylar (Mamay qoʻrgʻonidagi yodgorlik ansambli, oʻlkashunoslik muzeyi, tasviriy sanʼat muzeyi va boshqalar), mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Volin viloyati

Volin viloyati — Ukrainaning shimoli-gʻarbidagi viloyat. 1939 yil 4 dekabrda tuzilgan. Maydon 20,2 ming km. Aholisi 1071 ming kishi (1999), shaharliklar 49%. 11 shahar, 21 shaharcha bor. Markazi — Lutsk shahri.

Volin viloyatining koʻp qismi Polese pasttekisligida, ozroq (jan.) qismi Volin qirlarining shimoli-gʻarbida joylashgan. Foydali qazilmalari: toshkoʻmir, torf, boʻr, gil, qum, ohaktosh, mergel. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Iyulning oʻrtacha tempaturasi 18,6°, yanvarniki −4,5°. Yiliga 550-600 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 200 kun. Daryolari: Pripyatning bosh qismi va uning oʻng irmoqlari. Tuprogʻi chimli podzol va qrratuproq. Hududining ‘/5 kismi oʻrmon, ‘/4 kismi botqoqlik.

Oziq-ovqat (shakarqand, goʻsht), mashinasozlik (avtomobilsozlik, priborsozlik, qishloq xoʻjaligi mashinalari, podshipniklar va boshqalar) sanoati yetakchi oʻrinda. Lvov-Volin havzasida koʻmir qazib chiqariladi. Oʻrmon va yogʻochsozlik sanoati korxonalaridan taxta tilish zavodlari (Suman. Zabolote, Kiversi), yogʻochsozlik (Kiversi), mebel kombinati (Suman) va kimyo-oʻrmon xoʻjaliklari (Lutsk, Kovel), yengil sanoat tarmoqlaridan tikuvchilik va poyabzal fabrikalari (Lutsk, Vladimir-Volinskiy va Kovel) bor. Donli ekinlar (kuzgi bugʻdoy, grechixa, arpa, makkajoʻxori), texnika ekinlari (qand lavlagi, tolali zigʻir), sabzavot, kartoshka ekiladi. Sutgoʻsht chorvachiligi va choʻchqachilik asosiy oʻrin tutadi. Qoʻy va echki ham boqiladi. Stir daryosida kema qatnaydi.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Volin viloyati
Aleksandr Volkov (harbiy)

Aleksandr Matveyevich Volkov (1903-yil 30-avgust Samarqand, Samarqand viloyati, Turkiston general-gubernatorligi, Rossiya imperiyasi – 1975-yil 21-fevral Moskva) – sovet harbiy va davlat arbobi. Birinchi chaqiriq Ukraina SSR Oliy Radasi deputati (1938—1947). KP(b)U MK aʼzosi (1938—1940). Polkovnik (1940).

Biografiyasi 
1903-yil 30-avgustda Samarqand shahrida, hozirgi Samarqand viloyati, Oʻzbekiston temiryoʻlchi oilasida tugʻilgan. Gimnaziyaning beshta sinfini va temir yoʻl maktabini tamomlagan. 1918-yildan Samarqanddagi temir yoʻlda taʼmirchi boʻlib ishlagan. 1918-yilda u temir yoʻlchilarning Qizil gvardiya batalyonida xizmat qilgan.

1919-yilda komsomoliga ishga oʻtgan, 1921-yilgacha Samarqand okrug komiteti kotibi, Toshkent shahar Turkiston komsomol komiteti siyosiy maʼrifat boʻlimi mudiri lavozimlarida ishlagan.

1921-yil noyabrda VCHK organlariga ishga yuborilgan, 1925-yilgacha Samarqand, Buxoro, Ashxobod, Andijon, Qoʻqon shaharlarida Oʻrta Osiyo temir yoʻli transport boʻlimida ishlagan.

1925-yilda harbiy xizmatga chaqirilib, Oʻrta Osiyoda SSSRning Afgʻoniston bilan chegarasini qoʻriqlash uchun joʻnatilgan va chegarada 1937-yilgacha komendant yordamchisi, komendant, chegara otryadi komandiri lavozimlarida xizmat qilgan. 1927–1929-yillarda Moskvadagi Oliy chegara maktabida oʻqigan. 1934—1937-yillarda M.Frunze nomidagi Qizil Armiya Harbiy Akademiyasida tahsil olgan.

1937—1939-yillarda u 23-Qizil bayroqli Kamianets-Podilskiy chegara otryadining boshligʻi lavozimida ishlagan.

1938-yil 26-iyunda u Kamianets-Podilskiy viloyatining 5-sonli Chemerovets saylov okrugida birinchi chaqiriq Ukraina SSR Oliy Radasi deputati etib saylangan. BP(b)U MK aʼzosi (1938—1940), KP(b)U Kamianets-Podilskiy viloyat qoʻmitasi byurosi aʼzosi (1938—1939) boʻlib faoliyat yuritgan.

1939-yil avgustdan 1944-yil maygacha SSSR NKVDning Uralsdagi Usollag boshqarmasi boshligʻi boʻlgan. 1944-yil may-dekabr oylarida Aleksandr 1-Belorussiya frontining 18-Qizil bayroqli chegara otryadi boshligʻi boʻlgan. 1944-yil dekabrdan u NKVD qoʻshinlari 1-Belorussiya frontining qoʻriqlash shtab boshligʻi boʻlgan.

U 21-fevral kuni Moskvada vafot etgan.

Harbiy unvonlari 

 kapitan (1936-yil 29-avgust)
 mayor
 polkovnik (1940-yil 31-avgust)

Mukofotlari 

 Qizil Bayroq ordeni (1945-yil 6-aprel).
 2-darajali Suvorov ordeni (1945-yil 16-sentyabr).
 1-darajali Vatan urushi ordeni.
 Qizil yulduz ordeni

Manbalar 

Webarxiv andozasi wayback havolalari
Moskvada vafot etganlar
Samarqandda tugʻilganlar
Qizil Yulduz ordeni sohiblari
1-darajali Vatan urushi ordeni sovrindorlari
Qizil Bayroq ordeni sohiblari
1975-yilda vafot etganlar
21-fevralda vafot etganlar
1903-yilda tugʻilganlar
12-sentyabrda tugʻilganlar
Vollastonit

Vollastonit [ingliz kimyogari U. X. Vollaston (1766—1828) nomidan] — yuqori temperaturada hosil boʻladigan metamorfik mineral. Kimyoviy formulasi Ca3(Si3O9). Triklin singoniyali. Koʻpincha yelpigʻich yoki uzunchoq va tola holidagi kristallar. Rangi oq, kulrang yoki qizgʻish tusli. Sadafsimon yaltiroq. Qattiqligi 4,5—5; s. of. 2,8—2,9. V. Markaziy Osiyodagi granit intruziyalarining ohaktoshlar bilan tutashgan joyida hosil boʻlgan. Tabiatda piroksen, granat, amfibol, kalsit va kvars bilan birga uchraydi. V. yuqori kuchlanishlarga bardosh bera oladigan elektr issiqlik izolyatorlari, koshinlar, gʻisht, mineral paxta, maxsus filtrlar i.ch.da qoʻllanadi. Gʻarbiy Oʻzbekistonning ZirabuloqZiyovuddin, Nurota, Qoratepa hamda Chatqol, Hisor va Qurama togʻlarida koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda V.ning 40 dan ortiq yirik konlari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vologda

Vologda — Rossiyadagi shahar, Vologda viloyatining markazi. Temir yoʻl tuguni. Vologda daryosi boʻiidagi pristan. Aholisi 311,8 ming kishi (2024). Shahar haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1147 yildan boshlab uchraydi. 16—17-asrlarda yirik savdo-sotiq markazi boʻlgan. Sanoatining asosiy tarmogʻi mashinasozlik va metallsozlik. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Yengil sanoat ham katgagina oʻrin tutadi: zigʻir tola kombinati, tikuvchilik, poʻstin fabrikalari, mebel kombinati, qurilish materiallari korxonalari bor. Toʻr (krujevo) toʻqishning muhim markazi. 3 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, 3 muzey, jumladan suratlar galereyasi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Volxov

Volxov () — RF Yevropa qismining shim.-gʻarbidagi daryo. Ilmen koʻlidan boshlanib, Ladoga koʻliga quyiladi. Uzunligi 224 km. Havzasining mayd. 80,2 ming km. Quyi qismida Volxov GES bor. noyabr oxirlarida muzlab, aprel boshlarida muzdan boʻshaydi. V .da boshidan oxirigacha kema qatnaydi. V. Vishniy Volochyok suv sistemasiga kiradi. Asosiy pristanlari: Novgorod, Volxov, Kirishi, Novaya Ladoga.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Volta

Volta — Gʻarbiy Afrikadagi daryo, asosan Gana hududidan oqib oʻtadi. Oq V. va Qora V.ning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Gvineya qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Uzunligi 1600 km, havzasining mayd. 384 ming km. Asosiy irmogʻi — Oti daryosi. Yogʻingarchilik davri (iyul — oktyabr) da toʻlib oqadi, baʼzan toshadi. Bu vaqtda suv sathi 14 m gacha koʻtariladi. Quyilish yeridan boshlab 400 km masofada kema qatnaydi. Daryo oʻzani serostona. Baliq ovlanadi. Gidroenergiya resurslariga boy. V.da yirik Akosombo GES (Ganada) va Volta suv ombori qurilgan. Asosiy portlari: Kete-Krachi va Akosombo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ganadagi daryolar
Burkina Fasodagi daryolar
Voltampermetr

Voltampermetr — oʻzgaruvchan va oʻzgarmas elektr zanjiridagi tok kuchi va kuchlanishni oʻlchaydigan asbob.

Magnitoelektr, elektromagnit, elektrodinamik, toʻgʻrilagich, issiqlik va raqamli mikroelektron turlari bor. Voltampermetrlar koʻchma va shchitlarga oʻrnatiladigan qilib ishlab chiqariladi. Voltampermetr laboratoriyalarda, zavod sexlarida, kundalik turmush va dala sharoitlarida qoʻllanadi. Keyingi vaqtlarda voltampermetrlarning ancha ixcham va puxta ishlaydigan zamonaviy xillari ishlab chiqarilmoqda. Ularning asosini mikroelektron sxemalar tashkil etadi. Voltampermetr tok kuchini amper (A), kuchlanishni volt (V)larda oʻlchaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voltamperommetr

Voltamperommetr – elektr zanjiridagi tok kuchi, kuchlanish va qarshilikni oʻlchaydigan asbob. Asosan magnitoelektr milliampermetr va yarimoʻtkazgichli toʻgʻrilagich asosida turli voltamperommetrlar ishlab chiqarshgadi. Masalan, S56 rusumli V. 0,0003 dan 6 ampergacha tok kuchini, 0,3 dan 600 voltgacha kuchlanishni, 3000 kOm gacha qarshilikni oʻlchaydi. Keyingi vaqtlarda oʻta ixcham va puxta raqamli voltamperommetrlar ishlab chiqarilmoqda. Voltamperommetrlar kundalik turmushda, zavodlarda, laboratoriyalarda har xil elektr va radiojihozlarni tekshirish, tuzatish hamda radiomontaj ishlarini bajarishda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Fizika
Voltmilliampermetr

Voltmilliampermetr - tok zanjiridagi kuchlanish va tok kuchini oʻlchaydigan elektr asbobi. Magnitoelektr, elektromagnit, elektrodinamik, issiqlik, toʻgʻrilagich va b. universal V.lar bor. Magnitoelektr V.lar oʻzgarmas tok kuchi va kuchlanishni, boshqalari esa oʻzgarmas va oʻzgaruvchan tok va kuchlanishni oʻlchaydi. V. kuchlanishni volt (V)da, tok kuchini milliamper (MA)da koʻrsatadi. V.lar kundalik turmushda va i.ch.da qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voltommetr

Voltommetr — tok zanjiridagi kuchlanish va qarshilikni oʻlchaydigan elektr asbobi; voltmetr va ommetrdan iborat. Voltommetrlar oʻzgarmas tok zanjirida qoʻllanadi. Toʻgʻrilagich voltommetrlar universal asbob boʻlib, oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok zanjiridagi kuchlanishni, oʻzgarmas tok zanjiridagi qarshilikni oʻlchaydi. U oʻlchash mexanizmi, yarimoʻtkazgichli toʻgʻrilagich va qoʻshimcha rezistorlardan iborat. Universal voltommetrlarning zamonaviy variantlari mikroelektron sxemalar asosida yaratilmoqda. Ular ancha ixchamligi va puxtaligi bilan lampali va tranzistorli oʻlchov asboblaridan ajralib turadi. Ularni ishlatish ancha qulay va oson. Voltommetrlar elektr energiyasi ishlatiladigan joylarda, kuchlanish va qarshilikni oʻlchash va kuzatib turish zarur boʻlgan lab., sexlar va elektr ustaxonalarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volf soni

Volf soni — Quyosh faolligining miqdoriy (sonli) koʻrsatkichlaridan biri. Shveysariya astronomi R. Volf 19-asr oʻrtalarida kiritgan. Ushbu formula R=k (10g+/) bilan ifodalanadi (formuladagi / — Quyosh gardishidagi dogʻlar va bu dogʻlarni birlashtiradigan guruhlar soni, k — koeffitsiyent). Koeffitsiyent k koʻp omillarga (teleskopning kattakichikliligiga, koʻrinuvchanlik sharoiti va b.ga) bogʻliq boʻladi. Xalqaro sistema sifatida Syurix (Shveysariya) rasadxonasi 1849 yilda eʼlon qilgan V.s. {k=\) qabul qilingan. V.s. qiymati 2000-yildan ortiq vaqt (1749 yildan) mobaynida aniqlangan, shunga qaramay u juda aniq son hisoblanmaydi. V.s. Quyosh faolligini va b. koʻpgina geofizik hodisalarni taqqoslash uchun qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volfram

Volfram ( soʻzidan olingan boʻlib, „boʻri-shlak“ degan maʼnoni bildiradi, yaʼni volfram birinchi marta kashf qilinganida metall rudalaridagi zararli qoʻshimcha deb hisoblangan va kashf etilganidan keyin 100-yil mobaynida volfram umuman ishlatilmagan) — D. I. Mendeleyev davriy sistemasining VI guruh elementi; tartib raqami 74, atom massasi 183,84; oq-kumush rangli, qiyin suyuqlanuvchi ogʻir metall. Tabiiy volfram massa soni 180 (0,16%), 182 (26,35%), 183 (14,32%), 184 (30,68%) va 186 (28,49%) boʻlgan beshta barqaror izotop aralashmasidan iborat.

1781-yilda shved kimyogari Carl Wilhelm Scheele Volframni tungsten minerali (keyinroq esa sheelit) dan volfram angidridi WO, sifatida ajratib olgan. 1783-yilda ispan kimyogarlari aka-uka d’ Elxuyarlar \UO3ni volframit mineralidan va uni uglerod bilan qaytarib, metallning oʻzini olishdi va uni Volfram deb atashdi. Volfram uzok-yillar davomida sanoat miqyosida qoʻllanilmay keldi. Tabiatda kam tarqalgan boʻlib, Yer poʻstidagi miqdori ogʻirligi jihatidan 110-4%. Mineral holida asosan volframatlar sifatida uchraydi. Bulardan volframit (Fe, Mn) WO va sheelit CaWO4 sanoat ahamiyatiga ega.

Volfram kub shaklida kristallanadi, zichligi 19,3 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 3380+10*, qaynash temperaturasi 5900°. 400-500° da W havoda sezilarli darajada WO, gacha oksidlanadi, Suv bugʻlari 600° dan yuqorida uni WQj gacha oksidlaydi. Galogenlar, oltingugurt, uglerod, kremniy va bor Volfram bilan yuqori temperaturada (ftor esa kukun holatdagi Volfram bilan xona temperaturasida) reaksiyaga kirishadi. Vodorod bilan suyuqlanish temperaturasigacha reaksiyaga kirishmaydi; azot bilan 1500° dan yuqorida nitrid hosil qiladi. Oddiy sharoitda Volfram xlorid, sulfat, nitrat va ftorid kislotalar hamda zar suvi taʼsiriga chidamli; 100° da ular bilan bir oz reaksiyaga kirishadi; Ftorid va nitrat kislotalar aralashmasida tez eriydi. Volfram oʻz birikmalarida 2 dan 6 gacha valentli boʻlib, yuqori valentlilari barqaror.

Volfram toʻrtta oksid hosil qiladi: yuqori oksidi — 6-oksid WO3 (volfram angidridi), past oksidi — 4-oksid WO2 va ikki oraliq oksidi — W10O2, bilan W,OM. Volfram angidridi limon rangli kukun boʻlib, ishqor eritmasida eriganda volframatlar hosil qiladi. Suv hamda kislotalarda erimaydigan sariq kukundan iborat volframat kislota — H2WO4188° da suv ajratib, WO3 ga oʻtadi. Volfram xlor bilan xloridlar hamda oksixloridlar hosil qiladi. Bulardan muhimlari WC16 va WO2C12 dir. V oltingugurt bilan ikki sulfid —WS2 va uch sulfid WS, hosil qiladi. Volfram karbidlari — WC va W2C qiyin eruvchi birikmalar boʻlib, 1000—1500° da Volframning uglerod bilan birikishidan hosil boʻladi.

Volframit hamda sheelit konsentratlari (50—60% WO3) Volfram va uning birikmalari uchun xom ashyo boʻlib xizmat qiladi.

Volfram hozirgi zamon texnikasida toza metall hamda qotishmalar sifatida ishlatiladi. Elektr lampalarda, radioelektronika va rentgen texnikasida elektrovakuum asboblari tayyorlash uchun foydalaniladi. Volframning birikmalari texnikaning turli tarmoklarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 Temirjon Otatsoʻziyev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Kimyoviy unsurlar
Volfram qotishmalari

Volfram qotishmalari - volframnint metallar — molibden (Mo), reniy (Re), mis (Si), nikel (Ne), kumush (A) va b., oksidlar (ThO2), karbidlar (TiC — titan karbidi) va b. birikmalar bilan hosil qilgan qotishmalari. Kukun metallurgiyam usulida yoki komponentlar (tarkibiy qismlar)ni yoyli pech va elektron-nurli pechda qovushtirish yoʻli bilan olinadi. Komponentlar volfram (W)HHHr oʻtga chidamliligini oshiradi, plastikligini yaxshilaydi (t-ra 500° gacha boʻlganda), ishlov beriluvchanligini osonlashtiradi, unda zarur fizikaviy xossalar paydo qiladi. Sanoatda asosan metall-keramik V.q. ishlatiladi. Ular volfram karbidi kukunlari bilan titan karbidi kukunlariga bogʻlovchi modda (kobalt) qoʻshib aralashtirish, hosil boʻlgan aralashmani maxsus qoliplarda presslash, shundan keyin 1500°—2000° da qovushtirish yoʻli bilan tayyorlanadi. Bundam qotishmalar nihoyatda qattiq boʻladi, bunga sabab ularning taxminan 95 foizi karbidlardan iboratligi. V.q. elektr-vakuum asboblarda qizdirgichlar, ekranlar tayyorlash uchun, 2500° gacha temperaturada ishlatiladigan termopar materiallar sifatida, raketa va samolyotlarning baʼzi detallarini, giroskop rotorini tayyorlashda ishlatiladi. Tarkibida 3—10% nikel va 2—5% mis boʻlgan V.q. "ogʻir qotishmalar" deb ataladi. Ular radioterapiyada — nurlanishdan himoya qiladigan material hamda radioaktiv preparatlar saqlanadigan konteynerlar tayyorlanadigan material sifatida ishlatiladi. Tarkibida 15% molibden boʻlgan qoʻsh V.q- reaktiv dvigatellarning parraklarini tayyorlashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volframatlar

Volframatlar — volframat kislotalarning tuzlari. V. normal (tarkibida WO42" ioni boʻlgan oddiy V., monovolframatlar), izopolivolframatlar (izopolivolframat kislotalarning tuzlari), polivolframatlar (tarkibida \UpOz~+1 ioni boʻlgan V.) va geteropolivolframatlar (geteropolivolframat kislotalarning tuzlari)ga boʻlinadi. Oksidlanish darajasi + 1 va +3 ga, goho +2 (Sa, Sr, Va, R)ga teng boʻlgan metall monovolframatlarning strukturasiga WO4 tetraedrlari kiradi. Ishqoriy metallar, magniy va talliy (I)-monovolframatlar suvda yaxshi eriydi; eritmalaridan kristallogidratlar holida ajralib chiqadi. Monovolframatlar metall tuzlari eritmalariga ishqoriy metallar V.ini taʼsir ettirib yoki stexiometrik miqdordagi metall oksidlari WO3 bilan birga 600—800° da qizdirib olinadi. Tabiatda monovolframatlar sheellit CaWO4, volframit (Fe, Mn) WO4 va b. minerallar koʻrinishida uchraydi. Monovolframatlarga 600—800° da WO3 taʼsir ettirilsa polivolframatlar hosil boʻladi. Monovolframatlar eritmalaridagi \UO42~anionlarining kislotali muhitda polikondensatsiyalanishi natijasida izopolivolframatlarning anionlari hosil boʻladi. Ishqoriy metallar V. va silikat, fosfat, arsenat yoki borat kislotalarning tuzlaridan tashkil topgan eritmalarda kislotali muhitda geterovolframatlarning kompleks anionlari, mas., [x(W3Ol0)J (8-p) hosil boʻladi. Bu yerda x—Si, P, As, Bi, p—oksidlanish darajasi. Geterovolframatlar eritmalardan kristallogidratlar holida ajralib chiqadi, mas., K3[P(W3O,0)4]4H2O. Kaliy va natriy monovolframatlari volfram bronzalari i.ch.da qoʻllanadi. Magniy, kadmiy va rux monovolframatlari — lyuminoforlar ishqoriy metallar va nodir elementlarning qoʻsh V. tarkibiga kiradi. Ba3WO6 termokatodlar tayyorlashda, kadmiy va terbiy monovolframatlari lazer materiali sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volframit

Volframit — volframatlar guruhiga mansub mineral, kimyoviy formulasi (Fe, Mn) [WO4]. Qoʻshimchalari Zn, Mg, Ta, Nb, Th, Sc va b. Monoklin singoniyali. Prizmatik kristallar. V.ning temirga boy turi — ferberit, marganesga boy turi — gyubnerit.

Rangi qoʻngʻir-qora. Qattiqligi 5—5,5; s. ogʻ. 6,7—7,5. Tarkibida temir boʻlgan xillari ogʻirroq, kuchsiz magnitli xususiyatga ega. Greyzenlar va kvars tomirlarida muskovit, topaz, flyuorit, berill, vismutin, kassiterit, molibdenit, arsenopirit, kamroq antimonit bilan birga uchraydi. Volfram olinadigan asosiy ruda. V.dan olingan volfram metallurgiyada oʻta qattiq qotishmalar tayyorlashda, elektrotexnika, kimyo, chinni sanoati va kulolchilikda ishlatiladi. V. Oʻzbekistonning Chatqol va Nurota togʻlarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Volyuta

Volyuta (ital. voluta – jingalak) – oʻrtasida „koʻz“ ishlangan chulgʻam (spiral)simon meʼmoriy bezak. Ioniy orderida ustun boshasinchng tarkibiy qismi. Korinf orderida va b. uslublarga xos kallaklarda ham uchraydi (qarang Meʼmorlik orderlari). V. bino qismlarini tutashtiruvchi meʼmoriy qism, karniz, peshtoklarni, eshik va deraza hoshiyalarini (asosan Soʻnggi Uygʻonish va barokko meʼmorligida) bezagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Vonsovskiy

Sergey Vasilevich Vonsovskiy (1910.20.8(2.9), Toshkent — 1998.11.8) — fizik olim, Akademik (1966). Ilmiy ishlari metallar hamda yarimoʻtkazgichlarning magnit va elektr xossalarini, ferromagnetizmni oʻrganishga, oʻtish metallari va qotishmalar uchun oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasini yaratishga bagʻishlangan. V. ferromagnitlar qutb modellarini taklif qilgan va bu modellar asosida Kyuri nuqtasi yaqinidagi ferromagnitlarning umumiy nazariyasini ishlab chiqqan (k,. Antiferromagnetizm).

Manbalar 

1910-yilda tugʻilganlar
2-sentabrda tugʻilganlar
1998-yilda vafot etganlar
11-avgustda vafot etganlar
Rossiya olimlari
Toshkentlik olimlar
Voyaga yetmaganlar

Voyaga yetmaganlar — amaldagi OʻzR qonunchiligiga koʻra, 18 yoshga yetmagan fuqarolar. V.ye.ni tarbiyalash vazifasi — davlat burchi, fuqarolarning esa konstitutsiyaviy majburiyati hisoblanadi. OʻzR Konstitutsiyasida fuqarolar kabi V.ye.ning bilim olish, mehnat qilish, dam olish, mulqdor boʻlish kabi huquqlari taʼminlangan (36,40,41-moddalar). Oʻzbekiston Respublikasi FKda 14 yoshdan 18 yoshgacha boʻlgan V.ye.ning muomala layoqati belgilangan, ular ota-onalari, farzandlikka oluvchilari va homiylari roziligisiz mustaqil ravishda: 1) oʻz ish haqi, stipendiyasi va b. daromadlarini tasarruf etish; 2) fan, adabiyot yoki sanʼat asarining , ixtironing yoxud oʻz intellektual faoliyatining qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa natijasining muallifi huquqini amalga oshirish; 3) qonunga muvofiq kredit muassasalariga omonatlar qoʻyish va ularni tasarruf etish; 4) mayda maishiy bitimlarni hamda boshqa bitimlarni tuzishga haqpi ekanligi koʻrsatilgan, boshqa bitimlarni ular oʻz ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki homiylarining yozma roziligi bilan tuzadilar. Ular roziligiga binoan tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanayotgan yoki mehnat shartnomasi boʻyicha ishlayotgan 16 yoshga toʻlgan V.ye. muomalaga toʻla layoqatli deb eʼlon qilinishi mumkin (27-, 28-, 29-moddalar). V.ye. mehnatga oid munosabatlarda katta yoshdagi xodimlarga tenglashtiriladi, lekin mehnat muhofazasi, ish vaqgi, taʼtillar berish va b. mehnat shartlari boʻyicha qoʻshimcha imtiyozlardan foydalanadi. OʻzR Mehnat kodeksida 18 yoshga toʻlmagan shaxslarni ishga qabul qilishdagi kafolatlar, ularning mehnatga oid huquqlari va hokazo belgilab berilgan (239—247-moddalar). V.ye.ning jinoiy ishlarini yuritishda maxsus qonun meʼyorlari orqali qoʻshimcha huquqlar kafolatlangan (qarang Voyaga yetmaganlar javobgarligi). OʻzR Vazirlar Mahkamasi, viloyat, shahar va tuman hokimliklari huzurida Voyaga yetmaganlar ishi bilan shugʻullanuvchi komissiyalar tuzilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voha chigirtkasi

Voha chigirtkasi, italiya chigirtkasi (Calliptamus italicus L.) — chigirtkalar oilasiga mansub zararkunanda hasharot. Erkagi tanasining uz. 14,5—24 mm, urgʻochisiniki 24—41 mm. Baquvvat tanasi toʻq qoʻngʻirdan och kulrang yoki sargʻish kulranggacha. Tuxumli koʻzachasining kattaligi 14—41 mm boʻlib, koʻpincha uvatlarga, dala, yoʻl chetlari, partav yerlardagi chimga qoʻyadi. Yevropa, Shim. Afrika, Xitoy, Kavkaz, Gʻarbiy Sibir, Janubiy Oltoy oʻlkasi, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. V.ch. shuvoq-boshoqli oʻsimliklar oʻsadigan choʻllarga xos. Juda koʻpayib ketgan yillari gʻoʻza, dukkakli, poliz, boshoqli va b. ekinlarga zarar keltiradi (yana q. Chigirtka).

Manbalar  

Biologik turlar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Vrach

Vrach (rus.) — oliy maʼlumotli tibbiyot xodimi; ogʻzaki nutqda "doktor" (lot.) V. maʼnosini anglatadi (mahalliy talaffuzda "doʻxtir" deyiladi). V. faoliyati bemorlarni davolash va kasalliklarning oldini olish choralarini koʻrishdan iborat. V. shifokor burchi haqidagi tushunchani ham oʻz ichiga oladigan vrachlik etikasi (qarang Tibbiyot deontologiyasi)t& amal qiladi. Birinchi shoshilinch tibbiy yordam berish — V. burchlaridan biridir. V.lar bir nechta mutaxassisliklarga ajratiladi: bakalavr, umumamaliyot shifokori, magistr, sogʻliqni saqlash tashkilotchilari, terapevtlar (ichki kasalliklar boʻyicha), pediatrlar (bolalar kasalliklari boʻyicha), neonatologlar (yangi tugʻilgan chaqaloqlarga qaraydigan), jarroxlar, sanitariya V.lari, akusher-ginekologlar (ayollar kasalliklari boʻyicha), nevropatologlar (nerv kasalliklari boʻyicha), psixiatrlar (ruhiy kasalliklar boʻyicha), dermatovenerologlar (teri va tanosil kasalliklari boʻyicha), stomatologlar (tish va ogʻiz boʻshligʻi kasalliklari boʻyicha), otorinolaringologlar (quloq, tomoq va burun kasalliklari boʻyicha), ortopedtravmatologlar (tugʻma va orttirilgan shikastliklar boʻyicha), onkologlar (oʻsma kasalliklari boʻyicha), gematologlar (qon kasalliklari boʻyicha), transfuziologlar (qon xizmati boʻyicha), urologlar (siydik ajratish tizimi kasalliklari boʻyicha), infeksionistlar (yuqumli kasalliklar boʻyicha) va hokazo V.ning asosiy vazifasi inson sogʻligʻini saqlashdir; bu Oʻzbekiston vrachining qasamyodida bayon etilgan. Oʻzbekistonda 1- va 2-Toshkent, Samarqand, Andijon, Buxoro tibbiyot institutlari, Toshkent tibbiyot pediatriya instituti hamda Urganch, Nukus, Fargʻona untlarining tibbiyot fakultetlari V.lar yetkazib beradi. V.larni ixtisoslashtirish va malakasini oshirish maqsadida ular maxsus institut (Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti va b.) va chet ellarga yuborib turiladi. Amaliy faoliyati va mehnat stajiga koʻra oliy, birinchi va ikkinchi toifali V.lar boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil