Gaitidagi qamoqdan qochish voqealari (2024)

Gaitida 2018-yildan beri davom etayotgan tartibsizliklar fonida 2024-yil mart oyida qurollangan guruhlar mamlakatdagi ikkita eng yirik qamoqxonaga bostirib kirishi natijasida 4700 dan ortiq mahbus qochib ketdi. Guruhlar Bosh vazir Ariel Henryning isteʼfoga chiqishini talab qilib, uning mamlakatga kirishiga toʻsqinlik qilish maqsadida Tussen Luvertura xalqaro aeroportiga hujum qiladi va uni yopib qoʻyadi. Gaiti hukumati zoʻravonlik va tartibsizlikni jilovlash maqsadida Ouest departamentida 72 soatlik favqulodda holat va tungi komendantlik soatini eʼlon qildi. 2024-yil 12-martda Henry vaziyatning yomonlashuviga javoban bosh vazirlikdan isteʼfoga chiqish niyatidaligini bildirdi.

Boshlanishi 
Gaiti 2018-yildan beri davom etayotgan inqiroz, shu jumladan, siyosiy qotilliklar va 2023-yildan beri jinoiy guruhlar urushini boshidan kechirmoqda.

2024-yil 1-martda Gaiti bosh vaziri Ariel Henry Keniyaning Nayrobi shahrida Gaitiga 1000 nafar Keniya politsiyasi xodimlarini joylashtirishga ruxsat berish toʻgʻrisidagi kelishuvni imzoladi.

Voqealar 
Port-au-Princedagi „G9 Family and Allies“ toʻdasining rahbari Jimmy Chérizier Ariel Henryning operatsiya bilan Gaitiga qaytishiga yoʻl qoʻymasligi haqidagi videoni namoyish qildi. 1-mart kuni „Gaitiga qaytish xavfsizmi?“ degan savolga Henry yelkasini qisish bilan javob berdi. Mamlakatning Haiti Creole tilida soʻzlashuvchi aholisidan tashkil etilgan „Viv Ansanm“ nomli ittifoq tarkibining bir qismi boʻlganligi uchun hamda „birgalikda yashash“ maqsadida boshqa jinoiy guruhlar Chérizierning xatti-harakatlarini qoʻllab-quvvatlagan. Garchi bu ittifoq tezda tarqalib ketgan boʻlsa-da, boshqa jinoiy guruhlar Chérizierning G9 guruhi bilan birgalikda bosqinchilik qilishda davom etishadi.

2– va 3-mart kunlari qurolli guruhlar Gaitidagi Croix des Bouquets va Port-au-Princeda joylashgan ikkita eng yirik qamoqxonalarga hujum qilishdi. Buning oqibatida 4700 dan ortiq mahbus qochishga muvaffaq boʻldi. Xabarlarga koʻra, janglar paytida Gaitida toʻliq boʻlmagan 9000 nafar askar ishlagan va jinoiy guruhlar tomonidan qurolsizlantirilgan. Insight Crime maʼlumotlariga koʻra, 400 Mawozo toʻdasi Croix-des-Bouquets hududini nazorat qiladi va qamoqxonaga ham oʻz taʼsirini oʻtkaza oladi. Zoʻravonliklarning kuchayishi uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga olgan Chérizierning aytishicha, uning maqsadi Gaiti hukumati amaldorlarini, shu jumladan politsiya boshligʻini qoʻlga olish boʻlgan. Mojaro natijasida 12 nafardan ortiq odam halok boʻlgan. BMT hisob-kitoblariga koʻra, Port-au-Princedagi ziddiyat oqibatida 15 ming kishi qochishga muvaffaq boʻlgan.

Moliya vaziri Michel Patrick Boisvert boshchiligidagi Gaiti hukumati zoʻravonlik va tartibsizlikni toʻxtatish maqsadida 72 soatlik favqulodda holat va tungi komendantlik soatini eʼlon qildi. Chérizier hujumlarning kuchayishini oʻz zimmasiga olib, Henryning isteʼfosini talab qildi hamda bosqinlarning koʻpayishidan maqsad asosiy hukumat amaldorlarini, jumladan politsiya boshligʻini qoʻlga olish ekanligini qoʻshimcha qildi. Ziddiyatga qamoqdan qochgan koʻplab guruh rahbarlari qoʻshildi va Gaitidagi jinoiy guruhlar urushida raqib guruhlar oʻrtasidagi ittifoq Gaiti elitasini agʻdarish uchun shakllantirilayotgani haqidagi taxminlarni toʻgʻriligini kuchaytirdi.

4-mart kuni mahalliy vaqt bilan soat 13:00 atrofida qurolli guruhlar Henryning Gaitiga qaytishi haqidagi mish-mishlardan soʻng hududni nazorat qilish maqsadida politsiya va Gaiti qurolli kuchlari bilan kuchli qoʻriqlanadigan Toussaint Louverture xalqaro aeroportiga qurolli hujum uyushtirdi. 5 Seconds jinoiy guruhi rahbari Johnson Andréning hujumlarga aloqador ekanligi ayon boʻldi. Hujumlar aeroport hududining yopilishiga olib keldi va Henryning mamlakatga kirishiga toʻsqinlik qildi. Qoʻzgʻolonchilarning boshqa rahbarlari, jumladan, Guy Philippe Gaiti prezidentligini egallashga harakat qilishlarini bildirdi. Stade Sylvio Cator maydoni va milliy bank hujumga uchradi. Boshqa davlat muassasalari, jumladan maktablar va banklar yopildi.

5-mart kuni qamoqdan qochish yana uch mahbusning oʻlimiga olib kelgani haqida xabar berildi. Gaiti politsiyasi qochishga urinishlarni toʻxtata oldi. 6-mart kuni Bas-Peu-de-Chose shahridagi politsiya boʻlimiga jinoiy guruhlar hujum uyushtiradi va u yerni yoqib yuboradi.

7-mart kuni Ouest departmentdagi favqulodda holat, jumladan tungi komendantlik soati va norozilik namoyishlarini oldini olish uch kundan bir oyga (3-aprelgacha) uzaytirildi.

8-mart kuni jinoiy guruhlar Milliy saroy yaqinidagi ikkita politsiya boʻlimiga hamda saroyning oʻziga hujum qildi va ichki ishlar vazirligini yoqib yubordi. Toussaint Louverture xalqaro aeroporti atrofidagi xavfsizlik perimetri jinoiy guruhlar tomonidan buzilgan, Port-au-Prince boʻylab otishma ovozlari eshitilgan.

9-mart kuni jinoiy guruhlar Port-au-Princedagi Ijtimoiy taʼminot instituti shtab-kvartirasiga hujum qilib, uni egallab oldi. Dominikan Respublikasi hukumati esa oʻz amaldorlari va fuqarolarini Port-au-Princedan evakuatsiya qilish rejasini eʼlon qildi.

21-mart kuni Petion-Villeda Makandal nomi bilan tanilgan jinoiy guruh rahbarlaridan biri bwa kale tomonidan oʻldirilgan. Voqeadan bir kun oʻtib, oy boshida qamoqdan qochgan Delmas 95 rahbari Ernst Julme xuddi shu hududda politsiya tomonidan oʻldirilgan. Julmening oʻlimi Chérizier uchun Port-au-Princeni egallashga urinishlarida katta muvaffaqiyatsizlik sifatida tasvirlangan.

Munosabatlar

Xalqaro 

 : Kolumbiya Tashqi ishlar vazirligi Gaitidan Jovenel Moïsening oʻldirilishida aybdor deb topilgan 18 nafar sobiq kolumbiyalik askarga „maxsus himoya“ berilishini soʻradi — ular qamoqxonadan qochish paytida oʻz kameralarida qolgan.
 : Prezident Joe Biden Gaitidagi vaziyatning yomonlashuvidan xavotirdaligini bildirdi hamda Gaitidagi holatni barqarorlashtirish uchun muvofiqlashtirilgan xalqaro choralar koʻrish zarurligini taʼkidladi. Davlat departamenti Gaiti milliy politsiyasi va boshqa mahalliy muassasalarining jamoat xavfsizligini taʼminlash hamda jinoiy guruhlar zoʻravonligiga qarshi kurashish yoʻlidagi salohiyatini oshirishga yordam berish boʻyicha davom etayotgan saʼy-harakatlarni taʼkidladi.
 : Bosh vazir Andrew Holness chigallashib borayotgan vaziyatni hal qilish uchun muvofiqlashtirilgan xalqaro choralarni koʻrishga chaqirdi. Yamayka Tashqi ishlar va Tashqi savdo vazirligi Gaitidagi yaqinda koʻplab mahbuslarning qochishiga sabab boʻlgan qamoqdan qochish voqeasidan xavotirdaligini bildirdi.
 : Tashqi ishlar vaziri Melanie Joly 18 nafar kanadalikni Gaitidan olib chiqqanini eʼlon qildi. Operatsiya Kanadaning Port-au-Princedagi elchixonasida xavfsizlik va favqulodda vaziyatlarni rejalashtirishda yordam berish uchun Joint Task Force 2 (JTF2)ni joylashtirishni oʻz ichiga oldi.
 : Port-o-Prensga tijorat havo qatnovidagi uzilishlar tufayli Yevropa va Tashqi ishlar vazirligi Qurolli Kuchlar vazirligi bilan hamkorlikda eng zaif fuqarolarga mamlakatdan qochishga yordam berish uchun maxsus samolyotlar tashkil qilmoqda.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 
Qoʻzgʻolonlar
2024-yil fevral oyida sodir boʻlgan voqealar