Bardaa

Bardaa (, arabchadan — egar; armancha — Partav) — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1948-yildan). Qorabogʻ tekisligidagi Terter daryosi boʻyida. Yevlax temir yoʻl stansiyasidan 26 km janubda. Yevlax — Agʻdam avtomobil yoʻli yoqasida. Aholisi 31,6 ming (1991). Paxta tozalash, yogʻ-sir va temir-beton buyumlari zavodlari, tikuvchilik fabrikasi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Aftidan milodiy 4-asrda ham mavjud boʻlgan. 5-asrda bir muncha vaqt Perozapat (ehtimol sosoniy shohlaridan Peroz yoxud Feruz nomidan olingan boʻlsa kerak) deb atalib Kavkaz Albaniyasining poytaxti boʻlgan. 6-asr oʻrtasida koʻchmanchilarning tez-tez hujumlari natijasida alban katolikoslarining qarorgohi oʻrta asr Chol shahridan Bardaaga koʻchirilgan.

8- asr boshida butun Albaniya kabi Bardaani ham arablar fath qilgan. Hosildor tekislikda, Sharq karvon yoʻllari kesishgan joyda joylashgan Bardaa yirik savdo-hunarmandchilik shahriga aylangan. Bardaaning mudofaa devori, xandaqi, tosh koʻpriklari, timlari boʻlgan. 10-asrda saluriylar, soʻngra shimoldan kelgan ruslar tomonidan egallangan. Harbiy harakatlar natijasida tanazzulga yuz tutgan. 13-asr 1-yarmida moʻgʻullar istilosidan soʻng qishloqqa aylangan. Bardaa shahar harobasi — Ozarbayjondagi hozirgi Bardaa shahridan bir necha km masofada joylashgan. Bardaada naxichevanlik meʼmor Ahmad tomonidan 1322-yil qurilgan gʻishtin maqbara (diametri 10 m, balandligi 14 m) saqlanib qolgan.

Tarixi

Oʻrta asrlar tarixi 

Shahar taxminan 789-yilda Arminiya provinsiyasi hokimining (ostikan) ikkinchi muqobil poytaxti (Dvindan keyin) boʻldi. Uning hokimlari shimoldan kelayotgan xazarlar bosqiniga qarshi turish maqsadida shahar mudofaasini kuchaytirdilar. 768-yilda barcha armanlarning katolikosi Sion I Bavonats'i Partavda cherkov kengashini chaqirdi, u arman cherkovini boshqarish va nikoh amaliyoti bilan bogʻliq masalalarni hal qiluvchi yigirma toʻrtta qonunni qabul qildi. IX-X asrlarga kelib Bardaa oʻzining iqtisodiy ahamiyatini yaqin atrofdagi Gandzak/Ganja shahriga nisbatan sezilarli darajada yoʻqotdi. Albaniya cherkovi katolikosining oʻrni ham Bardakka (Berdakur) koʻchirilib, Partav yepiskoplik qilib qoʻyildi. Musulmon geograflari Istaxriy, Ibn Havqal va Muqaddasiylarning fikricha, oʻziga xos Kavkaz alban tili (geograflar uni ar-Raniya yoki arroniy deb atashgan) ilk islom davrida saqlanib qolgan va X asrda ham Bardaada soʻzlashilgan. Ibn Havqal Bardaa ahli arroniy tilida gaplashishini taʼkidlasa, Istaxriy esa Arroniy tili „Barda mamlakati“ning tili boʻlganini aytadi.

Bu vaqt ichida shahar musulmon arab aholisi bilan fahrlanar edi, shuningdek, xristian jamoasi ham katta edi. Bardaa hatto 10-asrda Nestorian (xristian) yepiskopining qarorgohi boʻlgan. XI asr oxiridagi voqealarga ishora qilib, XII asr arman tarixchisi Edessalik Metyu Partavni „Arman shahri [“K’aghak’n Hayots'"] deb taʼriflagan, u Paytakaran deb ham atalgan va keng dengiz [Kaspiy] yaqinida joylashgan". Musulmon geograflari ham Bardaani qalʼa, masjid (Arran xazinasi shu yerda joylashgan), aylanma devor va darvozalar hamda „Karaki“, „Koraki“ yoki „al-Kurki“ (yunoncha κυριακή [kyriaki], Xudoning kuni va yakshanbasidan olingan nom; armancha kiraki ham xuddi shunday kyriaki soʻzidan olingan) deb nomlangan yakshanba bozori boʻlgan gullab-yashnayotgan shahar deb taʼriflashgan. 914-yilda shahar ruslar tomonidan bosib olindi va uni olti oy davomida egallab oldi. 943-yilda u ruslar tomonidan yana bir bor hujumga uchradi va talon-taroj qilindi. Bu, ehtimol, X asrning ikkinchi yarmida Bardaaning tanazzulga uchrashiga, qoʻshni viloyatlar hukmdorlarining bosqinlari va zulmiga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin, chunki shahar nufuz jihatdan Baylaqondan ortda qolgan.

Asrlar davomida sodir boʻlgan zilzilalar va nihoyat, moʻgʻullar istilosi shaharning diqqatga sazovor joylarining koʻp qismini vayron qildi, 14-asrda meʼmor Ahmad ibn Ayyub Naxichevoniy tomonidan qurilgan Ahmad Zocheybana qabri bundan mustasno. Maqbara silindrsimon gʻishtli minora boʻlib, firuza koshinlar bilan bezatilgan. Shuningdek, yaqinda qurilgan Imomzoda masjidi ham bor, u toʻrt minorali.

Zamonaviy davr 
Qishloq xoʻjaligi hududdagi asosiy faoliyat turi hisoblanadi. Mahalliy iqtisodiyotning asosini paxta, ipak, parrandachilik va sut mahsulotlari ishlab chiqarish va qayta ishlash tashkil etadi. 1994-yilda Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi yakunida tuzilgan otashkesim liniyasi Bardaadan bir necha kilometr gʻarbda, Terter yaqinida joylashgan.

2020-yil 27-oktyabrda Armaniston raketalari shaharga zarba berdi, natijada kamida 21 nafar tinch aholi, jumladan, 7 yoshli qiz halok boʻldi va 70 kishi yaralandi. Human Rights Watch va Amnesty International Armaniston tomonidan kassetali oʻqlardan foydalanilganini tasdiqladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Barda tumani aholi punktlari
Sosoniylar shaharlari
Kavkaz Albaniyasi
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Ozarbayjon shaharlari
Yelizavetpol guberniyasi