yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Darband

Darband, Derbent – Rossiya Federatsiyasining Dogʻiston Respublikasi janubi-sharqidagi shahar. Kaspiy dengizi boʻyidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 82 ming kishi (1992). Darband – Dogʻistonning yirik sanoat markazlaridan biri. "Elektrosignal", metall silliklash stanoklari zavodlari, oziq-ovqat (jumladan vino tayyorlash, meva konservalash), jun yigirish va gilam fabrikalari, teatr, oʻlkashunoslik, tarix-meʼmorlik muzeylari bor. Darbanddan Grozniyga neft quvuri oʻtkazilgan.

Darband 438 yilda tog yon bagʻridagi tepalikka qurilgan Norinqalʼa harbiy istehkomi sifatida vujudga kelgan. Keyinroq qalʼadan dengizgacha parallel qurilgan 2 noyob tosh devor oraligʻida shahar kengaya bordi. Xusrav I Anushirvon 6-asr oʻrtalarida qurdirgan bir necha darvozali, minorali devorlar Kavkaz togʻlari bilan dengiz oraligʻidagi kambar (3 km) yoʻlakni shimoliy va janubidan toʻsib turgan va oʻrta asrlarda muhim harbiystrategik ahamiyatga ega boʻlgan.

Darbandda uylar toshdan qurilgan. Keyinroq bozor maydonida jome masjidi barpo qilingan. Darband nomi 7-asrdan boshlab uchraydi. 627 yil qalʼani xazarlar egallagan. Shahar 7–9-asrlarda Arab xalifaligiga kirgan va musulmon olamining eng chekka qalʼasi hisoblanib, Kaspiy dengizi sohilidagi yirik port shahar sifatida maʼlum boʻlgan. Tashqariga zigʻir gazlama va roʻyan chiqarilgan. 10-asrda sultonlik poytaxti. 13-asrda moʻgʻullar vayron qilgan. Bu davrda shahar moʻgʻulcha Qahlagʻa, turkcha Temir Qapigʻ deb atalgan. Toʻxtamishxon Darbandda oʻz nomidan tanga zarb qildirgan. Amir Temur Toʻxtamishxonga qarshi urushganda va orqaga qaytishda Darbandda boʻlgan (1395–96). Shahar 15-asr oʻrtalarida tushkunlikka uchragan. 1509-yildan Eron tarkibida, 1578–1606-yillarda Turkiya tarkibida boʻlgan; Eron shohi Abbos davrida dengizda tosh minora qurilgan. 1722-yilda Rossiya bosib olgan, 1735-yilda yana Eronga oʻtgan. 1747-yildan Darband xonligining poytaxti. 1765-yildan Kuba xoni Fatxalining qarorgohi. 1796-yil Darbandni yana Rossiya egallagan, 1806-yil qayta bosib olgan. Darband eski va yangi (19–20-asrlarda qurilgan) dahadan iborat. Meʼmoriy yodgorliklaridan Jome masjidi majmuoti (8– 14-asrlar) va Madrasa (15–19-asrlar), Minorali masjid (14–19-asrlar), Qirqlar masjidi (17-asr), qad. karvonsaroylar, ravoq gumbazli hammomlar (17–18-asrlar), xon maqbarasi (18-asr), Norinqalʼa qoldiklari, devorning ayrim qismlari va b. saqlangan.

Adabiyot 
 Xan-Magomedov S. O., Derbent, M, 1958.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Dogʻiston
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Kaspiy dengizi aholi punktlari
Darband (maʼnolari)

Darband:
 Darband (yoʻl) (fors, dar – eshik, dara; band – mustahkam, berk, tugun, toʻsiq) – 1) ikki togʻ orasidan, daradan oʻtgan yoʻl.

Eron 
 Darband-e Sofla (Dargaz) – Razaviy Xuroson ustoni Dargaz shahristonidagi qishloq
 Darband-e Olya (Dargaz) – Razaviy Xuroson ustoni Dargaz shahristonidagi qishloq
 Darband (Kurdistan) – Kurdiston ustoni Devondara shahristonidagi qishloq
 Darband, Bojnord – Shimoliy Xuroson ustoni Bujnoʻrd shahristonidagi qishloq
 Darband (Lorestan) – Luriston ustoni Azno shahristonidagi qishloq
 Darband (Hamadon) – Hamadon ustoni Bahor shahristonidagi qishloq

Iroq 
 Qalatga Darband – Iroq Kurdistonida joylashgan qadimiy shahar

Ozarbayjon 
 Darbandiya – Shimoliy Ozarbayjondagi tarixiy viloyat

Rossiya 
 Darband – Rossiya Federatsiyasining Dogʻiston Respublikasi janubiy-sharqidagi shahar.
 Darband xonligi – Janubiy Dogʻistonda 1747—1813-yillarda mavjud boʻlgan xonlik
 Darband devorlari – Darband shahri va qalʼasini oʻrab olgan 2 qadimiy tosh devor harobasi

Tojikiston 
 Darband (Nurobod) – Nurobod tumanidagi qishloq

Turkiya 
 Derbent (Bartın) – Bartin viloyati Bartin tumanida joylashgan qishloq
 Derbent (Bismil) – Diyarbakir viloyati Bismil tumanidagi mahalla
 Derbent (Bayat) – Afyonkarahisar viloyatining Bayat tumanidagi qishloq

Oʻzbekiston 
 Darband (Boysun) – Surxondaryo viloyati Boysun tumanidagi qishloq

Yana qarang 
 Buzgalaxona – Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyati Boysun togʻlaridagi tor dara. Tojikchada Darbandi ohanin deb ham atalgan
 Derbentobruğu – Turkiyaning Amasya viloyati Gümüşhacıköy tumaniga qarashli qishloq
Darband devorlari

Darband devorlari - Darband sh. (Dogʻiston Respublikasi) va qalʼasini oʻrab olgan 2 qad. tosh devor harobasi. Devorlaridagi paxlaviy yozuvlariga koʻra, mil. 567 yilda bino etilgan. Janubiy tomondagi devordan 4 darvozasi va 3 burji boʻlgan kichik bir kiyom saqlanib qolgan. Shimoliy tomondagi devor esa 3 darvozasi va 30 burji bilan qariyb toʻla saqlangan. Devorlarning uz. 40 km dan ortiqroq, oʻrtacha bal. 6,5 m boʻlgan. D. d. gʻarb tomondan Norinqalʼa istehkomiga borib ulanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Dogʻiston
Darband xonligi

Darband xonligi - Jan. Dogis tonda 1747—1813-y.larda mavjud boʻlgan xonlik. 1796-yil D. x. qududi rus qoʻshinlari tomonidan egallangan. 1813-yilgi Guliston tinchlik shartnomasiga binoan uzil-kesil Rossiya tarkibiga qoʻshib olingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dogʻiston
Darbandiya

Darbandiya, Darbandi — Shim. Ozarbayjondagi tarixiy viloyat. Shirvon hukmdorlari sulolasi (1382—1538). Sulola asoschisi — Ibrohim I, uning ajdodlari Darband sh.ning hokimlari boʻlgan (sulola nomi shundan olingan). Ibrohimning vorislari — shirvonshohlardan Xalil (Xalilullox.) 1 (1417—62) va Farrux-Yosor (1462—1501) davrida Shirvon oʻz mustaqilligini saqlab qolgan. Safaviylar davlatining kuchayishi oqibatida shirvonshoh Shayxshoh (1502—24) 1519-yilda oʻzini safaviylarga vassal ekanligini tan olgan. 1538-yil Eron shohi Taxmasp 1 qoʻshinlari Shirvonni egallab, shirvonshoh Shoxruxni tutib, qatl etgan. Shirvon hukmdori etib Taxmaspning ukasi Alkas Mirzo tayinlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ozarbayjon tarixiy geografiyasi
Darvesh Mansur

Darvesh mansur (15-asr Sabzavor) — shoir va adabiyotshunos. Yahyo Sebak hamda oʻz davrining tasavvuf olimi Hofiz Ali Jomiydan dars olgan. Aruz ilmi va ilmi badeʼ boʻyicha Navoiyning ustozi. Aruz haqida 2 risola va qasidasi bor. Sheʼrlari ishqiy va falsafiy mavzuda. "Majolis un-nafois", "Radoyif ul-ashʼor" (Faxri Xirotiy), "habib us-siyar" (Xondamir) asarlarida sheʼrlaridan namunalar saqlangan. Navoiy "Majolis un-nafois" asarida D. M. ijodiga yuksak baho bergan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Adabiyotshunoslar
Shoirlar
Darvishali Changiy

Darvishali Changiy (toʻliq ismi: Darvish Aliyi Changiy al-Xoqoniy ibn Mirzo Ali Changiy ibn Abdulali Qonuniy ibn Xoʻja Abdullo Muhammad Marvarid; 16-asr, Hirot — 17-asrning 20-y.lari, Buxoro) — musiqashunos, bastakor, sozanda, hofiz va shoir.

Yoshligidan musiqaga qiziqib, Xojagiy Jaʼfar Qonuniy, Ali Doʻst Noyi, Amir Masti Qobuziy, Xasan Kavkabiylardan taʼlim olgan. Movarounnahr va Xuroson madaniy markazlari (Buxoro, Balx, Andijon, Kesh, Samarqand kabi shaharlar)da yashab ijod qilgan. Sheʼrlarini Changiy taxallusi bilan yozgan. Bir qancha qasida, gʻazal, ruboiylari va "Risolai musikiy" asarlari bizgacha yetib kelgan. "Risolai musiqiy"ning 1-nusxasi, 1572; 2-nusxasi "Tuhfatus-surur" ("Shodlik armugʻoni") nomi bilan ham mashhur, taxminan 1611, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi, inv. №№ 449, 468. Mazkur risola 16–17-asrlar musiqa madaniyatining asosiy manbai sifatida katta ilmiy ahamiyatga ega. Fors tilidagi 12 bobdan iborat bu qoʻlyozma Jomiy va Kavkabiy risolalari hamda Husayn Oxun, Imom Kuliy Udiy, Zaytun Gʻijjakiy kabi musiqa ustodlarining asarlaridan toʻplangan maʼlumotlar asosida yozilgan. Muallif Amir Xusrav Dehlaviyning musiqiy qarashlarini ham oʻz asariga kiritgan. Unda 16–17-asrlardagi musiqa hayoti, bastakorlik sanʼati, musiqa sozlari, musiqiy-nazariy (Oʻn ikki maqom, iyqoʼ va b.) va ijrochilik masalalari oʻzining ifodasini topgan. Risolaning tarixiy boblari adabiy tazkiralar uslubida yozilib, Movarounnahr va Xuroson musiqa arboblarining tarjimai holi, afsonaviy va tarixiy shaxslar (podshoh Bahrom va Dilorom Changiydan boshlab, Firdavsiy, Rudakiy, Amir Temur, Mirzo Ulugʻbek, Alisher Navoiy, sulton Husayn Boyqaro va oʻzining hamasrlari)ga bagʻishlangan. D.Ch. ulugʻ bastakor sifatida naqsh, amal, savt, peshrav shaklidagi kuylar yaratgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Semyonov A.A., Sredneaziatskiy traktat po muzike Dervisha Ali (XVII v.), T., 1946.

Dilbar Rashidova.
Darvoza

Darvoza — shahar, qalʼa, saroy, qoʻrgʻon, hovli va b.ning kirish joyiga oʻrnatiladigan katta eshik, qopqa. Qadimda Oʻrta Osiyo shaharlarining atrofi qalʼaband mudofaa devorlari bilan oʻralgan boʻlib, bir nechtadan darvozalari (mas, Toshkentning 12 ta, Buxoroning 11 ta, Xivaning 10 ta darvozasi.) boʻlgan. Darvozalar odatda archa, kayragʻoch daraxtlari yogʻochidan yasalib, usti temir hoshiya bilan qoplangan, turli zulfinlari badiiy naqshlar bilan bezatilgan. darvozalarning yuqori qismi koʻpincha panjarali boʻlgan.

Manbalar  

Arxitektura
Daryo oqimini tartibga solish

Daryo oqimini tartibga solish — daryodan oqayotgan suvni vaqt davomida va xalq xoʻjaligi ehtiyojlariga koʻra qayta taqsimlash. Muayyan davrda oqimni tabiiy daryo rejimiga nisbatan koʻpaytirish yoki kamaytirishdan iborat. Bunga daryoda suv talabga nisbatan koʻp boʻlganda uni suv omborlarida vaqtincha toʻplash, isteʼmol tabiiy oqimdan yuqori boʻlganda jamgʻarilgan suvni sarflash yoʻli bilan erishiladi. Suvni yigʻish va chiqarish siklining davomiyligiga qarab D.o.t.s. koʻp yillik, mavsumiy, haftalik va sutkalik boʻladi. Suvi kam daryolar oqimini sersuv daryolar hisobiga koʻpaytirish maqsadida koʻp yillik tartibga solish qoʻllanadi; mavsumiy tartibga solishda suv yil davomida fasllarga qarab qayta taqsimlanadi. Hafta va sutkalik D.o.t.s. suvni isteʼmol qilishning hafta va sutka davomida oʻzgarishiga bogʻliq boʻlib, gidroenergetika va suv taʼminoti maqsadlari uchun xizmat qiladi.

Oʻrta Osiyoda sugʻorish uchun asosan D.o.t.s.ning koʻp yillik va mavsumiy turlaridan foydalaniladi. D.o.t.s. grafigi birinchi navbatda sugorishning, soʻngra gidroenergetikaning suvga boʻlgan talabini hisobga olib tuziladi. Suvni tartibga soluvchi hajm (ombor) sifatida oʻzanli va toʻldiriladigan suv omborlari (yoki ularning kaskadi)dan, koʻllar va ayrim qulay sharoitlarda yer osti suvlarining suvli qatlamlaridan foydalaniladi. Oʻrta Osiyoda Sirdaryo (havzasida Toʻxtagʻul, Chordara, Qayroqqum, Chor-voq va b. suv omborlari mavjud), Amudaryo (havzasida Norak, Tallimarjon, Janubiy Surxon, Chimqoʻrgʻon, Tuyamoʻyin va b. suv omborlari qurilgan) oqimlari xalq xoʻjaligi ehtiyojlariga javob beradigan darajada tartibga solingan.

Toshtemir Bekmurodov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Gidrologiya
Daryo sistemasi

Daryo sistemasi — muayyan daryo havzasida bir-biriga qoʻshilib boruvchi daryolar majmui. Asosiy daryo va uning 1-tartibli, 2-tartibli va hokazo irmoklardan tashkil topadi. 1-tartibli irmoklar bevosita asosiy daryoga quyiladi, 2-tartibli irmoklar 1-tartibli irmoklarga quyiladi. Yirik daryolarda 20 tagacha tartibli irmoqlar boʻladi. D.s. eng uzun va sersuv boʻlgan asosiy daryo nomi bilan ataladi. Masalan, Sirdaryo sistemasi, Volga sistemasi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Gidrologiya
Daryo havzasi

Daryo havzasi — nam saqlaydigan jinslarni oʻz ichiga olgan yer yuzasining bir qismi, undan suv alohida daryo yoki daryo sistemasiga oqadi. Daryo havzasini koʻpincha daryoning suv yigʻish havzasi deyiladi. Har bir daryo havzasi yer usti va yer osti suv toʻplash havzalarini oʻz ichiga oladi. Yer usti suvlari yer yuzasining bir qismini egallab, undan suv daryo sistemasiga yoki aniq bir daryoga oqadi. Yer osti suvlari gʻovak yotqiziqlar qatlamini hosil qilib, undan suv daryo tarmoqdariga boradi. Yer usti havzasi hududi bilan yer osti havzasi hududi birbiriga toʻgʻri kelmaydi. Daryo havzasining yer osti suvlari chegarasini aniklash qiyin boʻlganidan biron daryoga oqar suvlar toʻplanadigan hudud shu daryo havzasi deyiladi. Daryo havzasi bir-biridan suvayirgʻichlar bilan ajralib turadi. Daryo havzasi maydoni turlicha: Amazonka havzasi dunyoda eng katta havza boʻlib, 7180 ming km, Amudaryoniki esa 465 ming km.

Dunyoning asosiy havzalari

Yana qarang 

 Berk oʻlka

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dariy tili

Dariy tili (دری) — gʻarbiy, sharqiy eroniylar (forslar, afgʻonlar va boshqalar) adabiy tili. 9-asr oxirlari va 16-asr boshlarida hozirgi Eron, Afgʻoniston, Ozarbayjon, qisman Markaziy Osiyo va Shimoli-Gʻarbiy Hindiston hududlarida tarqalgan. Sharqning koʻp shoirlari, xususan Rudakiy, Hofiz, Sheroziy, Umar Xayyom, Nosir Hisrav, Bedil, Nizomiy Ganjaviylar shu tilda ijod qilgan. Buyuk oʻzbek shoiri Alisher Navoiy dariy tilida yozgan sheʼrlaridan devon tuzgan ("Devoni Foniy"). Dariy tilini forsiy dariy, forsiy deb ham ataganlar. Dariy tili eroniy boʻlmagan xalqlar tomonidan ham rivojlantirildi va takomillashtirildi. Shunga koʻra, u baynalmilal — xalqlararo aloqa tili tavsifiga ega boʻldi. 15-asr 2-yarmidan boshlab dariy tili siyosiy va boshqa ijtimoiy sabablar bilan differensiatsiyalandi, 20-asrga kelib 3 koʻrinishga ega boʻldi (fors adabiy tili — Eronda; tojik adabiy tili — Tojikistonda; adabiy dariy tili — Afgʻonistonda). Hozirgi dariy tili Afgʻonistondagi ikki rasmiy tilning (pushtu tili bilan bir qatorda) biri. Bu til avval "Afgʻonistonning fors tili" yoki "forsi-kobuli" deb atalgan.

Tillar
Darmana

Darmana (Artemisia cina) — qoqidoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub oʻq ildizli chala buta. Boʻyi 40— 70 sm. Poyasi sershox, qizgʻish. Barglari ikki karra patsimon qirqilgan. Gullari kichik savatchalarda 3—6 tadan joylashgan. Sent.da gullab, oktabrda urugʻ beradi. Jan. Qozogistonda daryo boʻylarida, soylar, tekisliklar va togʻ etaklarida oʻsadi. D. ekiladi ham. Endigina ochila boshlagan toʻpgulidan santonin (S|5N|8O3) olinadi. Toʻpguli va barglarida efir moyi (1,5—3%), betain, xolin, boʻyoq moddalar, olma va sirka kislotalar bor. Toʻpgulining damlamasi hamda santonin gijjalarni tushirishda fonda beradi. D. dan olingan efir moyi (darminol) har xil mikroblarni oʻldiruvchi antiseptik dori sifatida, revmatizm va asab kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Bu moydan olinadigan gvayazulen nafas qisishi, revmatizm, ekzema kabi kasalliklarni davolashda va rentgen nurlaridan kuyganda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darrandachilik

Darrandachilik - teri (moʻyna) olish maqsadlarida qimmatbaho moʻynali hayvonlarni boqish; chorvachilik tarmogʻi. Darrandachilikda noyob moʻyna beradigan kumushrang-qora tulki, shimol (qutb) tulkisi, qorakuzan (norka), suvsar (sobol), nutriya (suv kalamushi), ondatra, qunduz va b. hayvonlar kataklarda boqib, yetishtiriladi. Koʻpgina mamlakatlarda sanoat asosida ishlaydigan maxsus Darrandachilik fermalari va xoʻjaliklari tashkil qilingan. Ular tovar (moʻyna) yetishtirish va naslchilik ishlari bilan shugʻullanadigan xoʻjaliklarga boʻlinadi (mas, Rossiyada tabiiy mutatsiyalar asosida rangli qorakuzanning 40 ga yaqin tipi, naslchilik ishlari natijasida qimmatbaho yirik qora suvsarlar zoti yaratilgan). Oʻzbekistonda 20-asr ning 70-y.laridan boshlab Darrandachilik sohasida Quyi Amudaryoda va Surxondaryo vi-loyatida havaskorlar tomonidan va matlubot jamiyatlari huzuridagi kichik fermalarda ondatra, qunduz, nutriya, tulki, qorakuzan boqiladi.

Darrandachilik tarmoq sifatda Rossiya, AQSH, Kanada, Daniya, Shvetsiya, Norvegiya, Finlandiya, Boltiqboʻyi mamlakatlari va b.da rivoj topgan.

Adiba Ahmadjonova.

Yana qarang 

 Moʻynali hayvonlar
 Chorvachilik

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jilDarrandachilik Toshkent, 2000-yil
Darsonvalizatsiya

Darsonvalizatsiya - yuqori kuchlanishli va yuqori chastotali oʻzgaruvchan tokni davo maqsadida qoʻllash; shu usulni tavsiya etgan (1891) fransuz olimi d’Arsonval nomi bilan atalgan. Umumiy (induktoterapiya) va mahalliy D. farq qilinadi. Gaz bilan toʻldirilgan shisha elektrod bemor badanida u yoq-bu yoqqa suriladi, bunda bemor badani bilan elektrod oʻrtasida kichik uchqun razryadlar hosil boʻlib, teridagi nerv oxirlarini qitiqlaydi. Ayni vaqtda terida bir oz issiqlik paydo boʻladi, qon tomirlari reflektor yoʻl bilan kengayadi. D. toʻqimalarning oziqlanishini yaxshilab, ogʻriqni qoldiradi. D.da toʻqimalarda maʼlum fizik va kimyoviy oʻzgarishlar roʻy beradi. Umumiy D. qon bosimini koʻtaradi, miya tomirlari tonusini barqarorlashtiradi, moddalar almashinuvini yaxshilaydi va hokazo. Mahalliy D. qon tomirlar tonusini oshiradi, moddalar almashinuvini tartibga soladi, toʻqimalar oziqlanishini yaxshilaydi, limfotsitlarning himoya faoliyatini kuchaytiradi va b. Periferik kon aylanishi buzilganda, yaʼni qoʻl yoki oyok, tomirlari torayib, toʻqimalar oziqlanishi oʻzgarishi natijasida et uvishib, xuddi chumoli yurayotgandek sezilganda bu usul (mahalliy D.) qoʻllanadi. Nevroz va yurak tomirlari spazmi oqibatida, yuza nervlar chigallari, gipertoniya kasalliklariga va ogʻriq bilan oʻtadigan b. kasalliklarga davo qilishda D.dan foydalaniladi. D. terining oziqlanishini yaxshilashi sababli bir kancha teri kasalliklarini davolash, kosmetikada ajin tushishi, shuningdek, soch toʻkilishining oldini olishda juda qoʻl keladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darxon

Darxon, Tarxon (qadimgi turk tilida keyin moʻgʻul tilida qoʻllangan — temirchi, kosib, ozod kishi) — Turk xoqonligi, keyinchalik esa Chingizxon va uning vorislari tomonidan hukmron sinf vakillariga, oddiy xalq orasidan chiqib, hokimlarga alohida xizmat koʻrsatgan kishilarga berilgan unvon. 

Darxonlik imtiyoziga ega boʻlgan kishi har qanday soliq va majburiyatlardan ozod qilingan, ulugʻ xon huzurida boʻlish huquqidan ham foydalangan. Undan tashqari, Darxonlar jinoyat qilib qoʻyganda ham, bunday jinoyat 9-marta sodir boʻlguncha javobgarlikka tortilmagan. Darxonlik moʻgullar, temuriylar va shayboniylar davrida Movarounnahr va Yaqin Sharqda keng tarqalgan edi.

Manbalar 

 
Unvonlar
Turkiy unvonlar
Davlat unvonlari
Darcha

Darcha — xalq meʼmorligida kichik eshik yoki deraza turi. Hovlilarda qoʻshimcha eshik vazifasini ham oʻtagan. Mehmonxona, turar joylarda xona ichiga yorugʻlik tushishiga, havo kirib turishiga xizmat qilgan. Koʻp hollarda deraza vazifasini oʻtagan D.larning yuzasi koʻpincha panjara bilan toʻsilgan. Hozir ham baʼzi binolarda meʼmoriy bezak sifatida qoʻllanadi.

Etimologiyasi 
Darcha – bu ot forscha-ruscha lug‘atda [dariche] shaklida, tojikcha-ruscha lug‘atda esa [daricha] shaklida keltiriladi. Ko‘rinadili, bu ot ,,eshik’, ,,deraza’ ma’nolarini anglatadigan dar[i] otiga kichraytirish ma’nosini ifodalaydigan o‘zbekcha -cha qo‘shimchasini qo‘shib hosil qilingan; ,,kichik deraza’ ma’nosini anglatish uchun ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Arxitektura
Dargʻin tili

Dargʻin tili – dargʻinlar tili. Dogʻiston tillari guruhiga mansub. Dogʻiston hududidagi 5 tuman (Akushin, Daxalayev, Qaytogʻ va b.) hamda b. tumanlardagi baʼzi qishloqlarga tarqalgan. Dargʻin tilida taxminan 300 mingga yaqin kishi soʻzlashadi. Kavkaz (iberiy-kavkaz) tillari Dogʻiston shoxobchasiga kiradi. Birbiridan keskin farq qiluvchi dialektlarga ega. Mas, akusha, uraxa (boshqacha atalishi xyurka), sudaxan, sirxa, munra, kubacha, qaytogʻ (haydogʻ). Soʻnggi ikki dialektga baʼzan mustaqil til sifatida ham qaraladi. Adabiy Dargʻin tiliga akusha dialekti asos boʻlgan. Fonetikasi yumshoq tanglay va kichik til ishtirok etadigan, tomoq va boʻgʻiz undoshlari mavjudligi bilan farqlanadi. Leksikasida tub soʻzlardan tashqari boshqa (arab, fors, turkiy, rus) tillardan oʻzlashgan soʻzlar koʻpgina. 20-asr 20-y.larigacha yozuvga ega boʻlmagan, dastlab arab grafikasi asosidagi yozuv qabul qilingan, soʻng lotin (1928—38), undan keyin (1938-yildan boshlab) kirill alifbosi asosidagi yozuvga oʻtilgan.

Manbalar 

Tillar
Dargʻon

Dargʻon (arab.— toʻgʻon, damba, toʻsiq va b. ning koʻpligi) — oʻrta asr shahar harobasi. Hazorasplan 130 km janubi-sharqda, Amudaryo boʻyidan 3-4 km masofada joylashgan. Dargʻon moʻgʻullar istilosiga qadar yirik shahar (50 ga) boʻlgan. Maqdisiyning yozishicha, Dargʻon poytaxt — Jurjoniyadan soʻng Xorazmning eng yirik shahri hisoblanib, katta jome masjidi boʻlgan. Janubiy Turkmaniston arxeologiya-kompleks ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan (1954). Hududida Dargʻon ota maqbarasi (14-asr) bor. Amudaryo kechuvlarining eng asosiylaridan biri Dargʻon yonida boʻlgan. Dargʻondan hozirda Dargʻon qalʼa, Oqqalʼa yohud Koʻhna qalʼa nomlari bilan mashhur qalʼa harobasi saqlanib qolgan. Uning maydoni taxminan 6 ga, atrofi qalin (2,60 m), balandligi 8 m paxsa devor bilan oʻralgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Xorazm
Xorazm viloyati
Darham

Darham — zardoʻzlikyaa murakkab mujassamot turi. Buyum yuzasi zamindoʻzi — guldoʻzi usulida ifodali yuza hosil qilib tikiladi, bunda ajoyib ranglar oʻyini va tilla jilosi hosil boʻladi. Xilma-xil choklar va rangli zamin (baxmal) buyumni yanada boyitadi. D. boy va hashamdor buyumlar (mas, Buxoro amirining kiyimlari)ga moʻljallangan. Bu mujassamotni malakali ustalargina bajara olgan. D.da asosan oʻsimliksimon naqsh qoʻllanadi, ayrim hollarda chiziqlar bilan boʻlingan maydonda romblar hosil qilingan, ularga oʻsimliksimon gullar ham kiritib boyitilgan. Bunday uygʻunlik anʼanaviy boʻlib, tarixi 12—13-asrlarga borib taqaladi. Davrlar davomida gul i va tikilish usuli murakkablashib borgan, ijrosi mukammallashgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastband

Dastband (fors— qoʻl va tugun) – 1) ashula va cholgʻu kuylar turkumida taʼlifiy qism, sarband (bosh kuy)ning sinonimi; 2) „Saqil ul-avval“ („birlamchi ogʻir, vazmin“) davr (usul)ining koʻrinishlaridan biri; 3) oʻrta asr musiqa risolalarida dastonning muqobili, yaʼni sozdagi muayyan parda maʼnosida ishlatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastlabki qamoq

Dastlabki qamoq — ehtiyot chorasi sifatida qamoqda (hibsda) saqlash. Ayblanuvchi, sudlanuvchi sodir etgan, OʻzR JKda nazarda tutilgan ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyatning xavfliligi tufayli u surishtiruvdan, dastlabki tergovdan va suddan yashirinishi mumkin, degan oʻrinli taxmin ham mazkur chorani tanlash uchun asos boʻlishi mumkin. Ehtiyot chorasi sifatida qamoqqa olish JKda 1 yildan ortiq (alohida hollarda — 1 yildan oshmaydigan) muddatga ozodlikdan mahrum etish tariqasida jazo berish nazarda tutilgan jinoyatlarga doyr ishlar boʻyicha; faqatgina ushlab turilgan, gumon qilinayotgan shaxsga yoki ayblanuvchi tariqasida ishda ishtirok etishga jalb etilgan shaxsga nisbatan turli muddatlar belgilanib qoʻllanishi mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Jinoyat
Jinoyat huquqi
Jinoyatchilik
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Sud ekspertizasi
Daston

Daston (fors.-arab.— barmoq oʻrni, bosqich, parda) — 8—9-asrlarda cholgʻu sozlarining dastasida barmoq bosiladigan joy (yaardo)larning nomi. Forobiy "Musiqa haqida katta kitob" asarida oʻz davri musiqa amaliyotida qoʻllangan pardalar nomini keltirgan. Mas, D. assabboba (koʻrsatkich barmoq pardasi), D. vusto (oʻrta barmoq pardasi), D. binsir (nomsiz barmoq pardasi), D. hinsir (jimjiloq barmoq pardasi) va b. 13—14-asrlarda D. oʻrniga maqom atamasi ishlatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastorgul

Dastorgul (Bellis perennis) — qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi 10-15 sm, uchi gul savat-chalari bilan tugaydi. Barglari poyaning ostki qismida joylashgan. Guli oq, och qizil va pushti. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda oʻsadi. Yovvoyi holda Yevropada, Rossiyada, Kavkazda, Kichik Osiyo va Shimoliy Amerikada uchraydi. Manzarali oʻsimlik sifatida ham ekiladi. Dastorgul erta bahordan kuzgacha gullab turadi. Dastorgul tarkibida efir moyi, saponinlar, oshlovchi moddalar, antoksantin, shilimshiq va organik kislotalar bor. Xalq tabobatida oʻpka kasalliklarida, kon ketganda va teriga toshmalar toshganda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ikki pallali oʻsimliklar
Bog‘ o‘simliklari
Yevropa dorivor oʻsimliklari
Dastur

Dastur, dastur, dasturchi yoki dasturlash quyidagilarni nazarda tutishi mumkin:

Biznes va boshqaruvlar 

 Dasturni boshqarish, bir nechta tegishli loyihalarni boshqarish jarayoni.
 Vaqt boshqarish.
 Dastur, rejalashtirishning bir qismiga aylangan edi.

San'at va o'yin-kulgi:

Audiolar: 

 Dasturlash (musiqa), musiqani elektron shaklda yaratilishi lozim.
 Radiodasturlash, radio uchun tarkibni rejalashtirish akti.
 Sintezator dasturchisi, musiqa asari uchun asboblarni ishlab chiqaruvchi shaxslar.

Video yoki televizor: 

 Eshittirish dasturlari, televidenie uchun tarkibni rejalashtirish.
 Dastur musiqasi, qo'shimcha musiqiy hikoyani musiqiy ko'rsatishga harakat qiladigan badiiy musiqa turi.
 Sintezator patchi yoki dasturi, xotirada saqlanadigan sintezator sozlamalari.
 "Dastur", LP Underground Elevendan Linkin Parkning instrumental qo'shig'i.
 Dasturchi, ikki tomonlama filmning pastki yarmida film; B-filmga qarang.

Fan va texnologiyasi: 

 Kompyuter dasturi, kompyuterga ma'lum bir vazifani qanday bajarishni tavsiflovchi ko'rsatmalar to'plami.
 Kompyuter dasturlash, kompyuterlarga vazifalarni bajarishga ko'rsatma berish harakati.
 Dasturlash tili, ko'rsatmalarni mashinaga etkazish uchun mo'ljallangan sun'iy til.
 O'yin dasturlash, video o'yinlar uchun dasturiy ta'minot ishlab chiqish.
 Matematik dasturlash yoki optimallashtirish eng yaxshi elementni tanlashdir.
 Dasturchi, dasturiy ta'minotni yozuvchi shaxs
 Dasturchi (apparat), elektron sxemalarni sozlaydigan jismoniy qurilma.
 Dastur (mashina), bajariladigan mashina yoki apparatning, shu jumladan kompyuterlarning xotirasida saqlanadigan texnik sozlamalar.
 Tadqiqot dasturi, fundamental tadqiqotlar olib boradigan olimlarning professional tarmog'i.
 Dasturiy ta'minot muhandisi, dasturiy ta'minotni ishlab chiqish jarayonida ishtirok etadigan kishi.

Boshqa foydalanish: 

 Yevropa Ittifoqining OAV dasturi
 Dastur (nemis notijorat), Berlindagi san'at va arxitektura uchun loyiha maydoni.

Yana qarang: 

 Amaliy dasturiy ta'minot.
 Dasturdan chiqarish.
 Dramatik dasturlar, xayoliy televizion kontent
 Neyro-lingvistik dasturlash, inson xatti-harakatlarini o'zgartirishga qaratilgan psevdo-ilmiy usul
 O'n ikki bosqichli dastur, giyohvandlik, majburlash yoki boshqa xulq-atvor muammolaridan xalos bo'lish uchun rahbarlik tamoyillari to'plami.
 Dastur (aniqlash)

Dasturchi
Dastur
Pragramma
Programm
Dasturchilar
Datchik

Datchik (ruscha), birlamchi oʻzgartirgich — oʻlchanayotgan fizik kattalik (bosim, temperatura, elektr kuchlanish, siljish va b.)ni uzatish, unga ishlov berish va qayd qilish uchun signal (odatda, elektr signal)ga aylantirib beradigan vosita. Oʻlchash, signal yoki rostlash qurilmalari tizimining muhim qismi; sezgir elementi tekshirilayotgan miqdorlar (bosim, temperatura, tezlik, yorugʻlik kuchi, elektr toki, kuchlanish va b.) taʼsirini sezadi. Ishi elektr qarshiligi, sigʻim, induktivlikka, shuningdek, nazorat qilinadigan mexanik, akustik, issiqlik, elektr, optik, magnit kattaliklar taʼsir etganda elektr yurituvchi kuch (e. yu. k.) hosil boʻlishiga asoslangan D.lar (sigim datchigi, induktiv D., induksion D. va hokazo) keng tarqalgan. Elektr zanjirlarida kontaktlarning ulanib-uzilishiga asoslangan D.lar (kontakt datchigi) va elektr mashina D.lari ham bor. Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va ilmiy tadqiqot ishlarining amaliy kis-mini bajarishda ishlatiladi. D. avtomatika va telemexanika qurilmalarining muhim qismi hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abatbay Dauletov

Abatbay Dauletov (1942-2019, Kegeyli tumani Xalqobod qishlogʻi) — qoraqalpoq tilshunosi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), professor (1992), filologiya fanlari doktori (1994). Qoraqalpogʻiston davlat pedagogika institutini tugatgan (1964). Qoraqalpogʻiston davlat universitetida kafedra mudiri (1978 — 1985; 1996-yildan), dekan (1985—1896). Ilmiy ishlari qoraqalpoq adabiy tili fonetikasi masalalariga bagʻishlangan ("Qoraqalpoq tilida vokalizm", 1976; "Qoraqalpoq tilida singarmonizm", 1993 va b.). Dauletov oliy oʻquv yurtlari hamda oʻrta maktab oʻquvchilari uchun qoraqalpoq tiliga oid dareliklar muallifi. "Qoraqalpoq tilining imlo lugʻati" (1986)ni tuzishda qatnashgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Filologiya fanlari doktorlari
Professorlar
Dafna

Dafna — yunon mifologiyasida daryo xudosi qizi. Apollon uni sevib qolib, taʼqib etgan, Dafna otasi — daryo xudosi Peneydan yordam soʻragan. Peney Dafnani lavr daraxti (dafna)ga aylantirib qoʻygan. Dafna haqidagi afsona nazmda (Ovidiyning "Metamorfozalar" asari), tasviriy sanʼat va haykaltaroshlikda (N. Pussen, L. Bernini va boshqalar) oʻz ifodasini topgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Dafna (daraxt)

Dafna, lavr — lavrdoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt yoki butalar turkumi. Bargi ketma-ket, qalin, toʻq yashil, usti yaltiroq, Guli oqishsariq. Mevasi qora yoki koʻk, danakli, birurugʻli. Asl D. vakanar D. turi bor. Asl D. koʻproq tarqalgan. Oʻrta dengiz atrofi va dengizdagi orollarda yovvoyi holda oʻsadi. Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyatida, Kavkaz va Qrimning Qora dengiz sohillarida, Ozarbayjonda oʻstiriladi. Quritilgan bargi ziravor sifatida ishlatiladi (k,. Dafna yaprogʻi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ikki pallali oʻsimliklar
Dafniyalar

Dafniyalar, suv burgalari (Daphnia) — bargoyoklilar (baʼzi manbalarga binoan shoxdormoʻylovlilar) turkumiga mansub qisqichbaqasimonlar urugʻi. Tanasining uz. 1–3 mm. Tanasi orqa va yon tomonidan shaffof ikki tabaqali chigʻanoq bilan qoplangan, bo-shining old tomoni oʻrdakning tumshugʻiga oʻxshab ketadi. Boshida ikkitadan yirik fasetkasi va oddiy koʻzi bor. Anennulalari mayda, kuchsiz. Antennalari ikki shoxli boʻlib, asosiy harakat organi hisoblanadi. D. ob-havo qulay sharoitda partenogenez xususiyatiga ega. Bir necha oʻn turi qutbdan tashqari hamma yerda uchraydi. D. chuchuk suv havzalarida baliqlarning asosiy ozigʻi, ayrim parazit chuvalchanglar uchun esa oraliq xoʻjayin hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daftar

Daftar ( - bargning toʻrtinchi qismi,   - "toʻrt") — yarmidan ikkiga buklangan va buklanish joyida ip yoki boshqa biron narsa bilan birlashtirilgan qogʻoz varaqlaridan iborat boʻlgan bosma yoki yozma axborot tashuvchi vosita.

Daftarni yana yelim yoki simli spiral bilan mahkamlangan va yozish uchun moʻljallangan alohida varaqlar deb atash mumkin.

Etimologiyasi 
Grekcha: διφθέρᾱ (diphthérā) "teri" > arabcha/forscha: daftar > o'zbekcha: daftar.

Tarixi 
Miloddan avvalgi 7-asrdan boshlab koʻplab turli xil vositalarni (qoʻrgʻoshin choyshablari, suyak plitalari va boshqalar) oʻzgartirib, yevropaliklar (yunonlar, rimliklar) oʻtkir tayoq bilan mum qatlami bilan qoplangan yogʻoch taxtalarga maʼlumotni (matn, chizmalarni) yozishni boshladilar. stilus). Yozilgan narsani planshetdan qayta foydalanish uchun stilusning teskari toʻmtoq uchi bilan oʻchirish mumkin edi. Bunday taxtalar toʻrt boʻlakka mahkamlangan, shuning uchun toʻrtta taxtaning jami   - toʻrtta birlashgan koʻrinishi shunday nomga ega boʻlgan.

 
209-282 yillarga oid qadimgi „maktab daftarlari“ ning „namunalaridan“ birida oʻqituvchining qattiq qoʻli bilan yunon tilida shunday yozilgan : „Tirishqoq boʻl, shunda kaltak ostida qolmaysan“ (Berlin davlat muzeylari, inventar raqami 13234). Shogird esa bu hikmatli fikrni toʻrt marta qunt bilan qayta yozgan.

Yozish uchun daftarlar 

Yozish uchun daftar varaqlari katak yoki chiziqli boʻladi. Koʻpincha ular oʻquvchilar va talabalar tomonidan qoʻllanadi. Standart varaqlar soni: 12, 18, 24, 36, 46, 48, 60, 80, 96. Koʻp varaqli daftar (taxminan 48 varoqli) umumiy daftar deb ataladi.

Eslatmalar
Daxlsizlik huquqi

Daxlsizlik huquqi - q. Diplomatik immunitet. Deputatning daxlsizligi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Xavfsizlik
Davlat
Elchilar
Huquq
Huquqshunoslik
Huquqiy atamalar
Huquqiy adabiyotlar
Tashqi siyosat
Datsit

Datsit (lotincha Dacia — Dakiya) — nordon effuziv togʻ jinsi. Granodiorit va kvarsli dioritlarning effuziv turi. D. paleozoy (Ural), mezozoy, kaynozoy (Kavkaz) davridagi vulkanlardan otilib chiqqan. Shuningdek, D. keyingi paytda Kamchatkadagi vulkan lavalaridan ham hosil boʻlgan. Oʻzbekistonda ChatqolQurama, Hisor togʻlarida tapqalgan. D. bor joyda alyuminiy, oltin, mis, polimetall konlari boʻlishi mumkin. D. qurilish materiali.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Petrologiya
Dashnobod

Dashnobod – Surxondaryo viloyati Sariosiyo va Uzun tumanlaridagi soy, Toʻpolondaryoning chap irmogʻi. Hisor tizmasining tarmogʻi – Qoldirgʻa togʻining janubi-gʻarbiy yon bagʻridan oqib tushuvchi 60 ga yaqin irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Boshlanishida Sulpasan, yuqori oqimida Obizarang, oʻrta oqimida Labob va quyi oqimida Dashnobod deb ataladi. Uzunligi 58 km, havzasining mayDashnobod 330 km. Dashnobod qor-yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 3,67 m-/sek. Tulin suv davri mart – iyunda kuzatiladi, suvining 85— 90% shu oylarda oqib oʻtadi. Dashnobodda suv aprelda keskin koʻpayib (oʻrtacha suv sarfi 12,3 m3/sek), oktyabr,—noyabrda kamayadi, baʼzan qurib qoladi. Bahorda koʻpincha sel toshqinlari kuzatiladi va daryo suvi 84,5 m3/sek.gacha ortadi. Dashnoboddan Obizarang, Shargʻun, Dashnobod, Soʻfi-yon qishloq ekinzorlari sugʻoriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jilDashnobod Toshkent, 2000-yil
 

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Dasht

Dasht — qora va kashtan tuproqlarda chim hosil qiluvchi gʻalla gulli oʻt oʻsimliklari oʻsadigan zonal landshaft tipi. Shim. va Jan. yarim sharlarda qurukliklarning ichki qismlaridagi moʻʼtadil va subtropik mintaqalarda dasht zonalarini hosil qiladi. Yevrosiyoda bu zona Oʻrta Dunay pasttekisligidan boshlanib, Ukraina, Rossiyaning Yevropa qismi jan.dan oʻtib, Qozogʻiston orqali Oltoy togʻ etaklarigacha choʻzilgan. Xitoyning shimoli-sharqida ham katta maydonni egallagan. Shim. Amerikada materikning oʻrta qismida Kordilyera togʻlariga parallel ravishda shim.dan janubga choʻzilgan. Jan. Amerikada 30°—40° kengliklar orasida And togʻ oldi tekisliklarida joylashgan. Avstraliyaning jan.-gʻarbiy va jan.-sharqiy qismlarida, Yangi Zelandiyada ham mavjudasht Turli joyda turli nom bilan ataladi: Vengriyada pushta, Ukraina va Rossiyada step, Shim. Amerikada preriya, Jan. Amerikada pampa deb yuritiladi. Dasht zonasi asosan tekisliklarda joylashgan. Iqlimi choʻlga nisbatan sernamroq, yillik yogʻin miqdori 400–500 mm. Yozda chuldagidek jazirama issiq boʻlmaydi, lekin yogʻin kam va yoz issiq bulganligidan Shim. yarim shardagi dasht zonasining jan.da tuproklar bir oz shoʻrlangan boʻlib, asta-sekin chala choʻlga oʻtadi. Asosiy oʻsimligi chalov, betaga, chillakoyoq va b. chim hosil qiluvchi oʻt oʻsimliklari. Daraxt, buta (xususan, yirik buta) uchramaydi. Hayvonlari asosan kemi-ruvchilar, tuyoqlilar; yirtqichlar ham kup. Dasht tuproqlari juda unumdor bulganligidan deyarli hamma joyda haydalib, ekinzorlarga aylantirilgan. Aholi yashaydigan yerlardan uzoqroq, dehqonchilik uchun noqulay joylarda dasht landshaftlari saqlanib qolgan.

Dasht termini dala, ovloq joy, choʻl maʼnolarida ham qoʻllanadi. Eronda — Eron yassitogʻligidagi toshloq choʻl joylar dasht deyiladi. Turkmanlar quruqtoshloq yerni, armanlar keng , tekis, ochiq joyni (Ararat tekisligi) dasht deyishadi. Arab sayyohi Ibn Battuta Qrim yarim orol bilan Itil (Volga) daryosi oraligʻidagi yerlarni dasht deb atagan. U "dasht yam-yashil, gullagan hudud, unda togʻ ham, tepa ham, birorta doʻng ham yoʻq" deb yozgan.

Oʻzbekistonda dashtlar tekislik yerlarda yoʻq. Faqat togʻlardagi balandlik mintaqasida mavjudasht dashtlar dengiz sathidan 500 m va 1200–1300 m balandliklar orasida bugʻdoyiq va har xil oʻt, efemerlar oʻsadigan mintaqani hosil qiladi. Tuprogʻi toʻq boʻz va jigarrang tuproklar. Balandroq boʻlgani uchun qishda qor qoplami saqlanib turadi. Qish va bahorda yogʻin koʻproq boʻladi. Lalmikor dehqonchilik va bogʻdorchilikda keng foydalaniladi. 1300–3000 m balandlikda togʻ oʻrmon-oʻtlokdi dasht mintaqasi joylashgan. Bu mintaqadagi barg toʻkuvchi oʻrtacha quruq daraxtzor va butazorlar orasida turli xil oʻt oʻsuvchi dasht maydonlari uchraydi. Bu mintaqa Gʻarbiy Tyanshan, Turkiston, Zarafshon, Hisor togʻlarida bor. Bu mintaqadan ekstensiv togʻ mevachiligida (yongʻoq, xurmo, anjir, unobi, olma) hamda qoʻy va echki, yilqi boqishda foydalaniladi. Bu mintaqa yaxshi rekreatsiya zonasi ham hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jildasht Toshkent, 2000-yil
Dashti qipchoq oʻzbeklari

Dashti Qipchoq oʻzbeklari - qadimdan Dashti Qipchoqning sharqiy qismida koʻchib yurgan turkiy-moʻgʻul qabilalari. Arlot, bahrin, burqutyaar, doʻrmon, iyjon, xitoy, qarluqlar, majar, qipchoq, qiyot, qoʻngʻirot, qurlovut, mangʻit, nayman, nukuz, tangut, uygʻurlar, merkit, qoʻshchi, oʻtarchi, jot, chimboy, kenagas, uysun, tuboyi, toymas, echki, tuman-ming, shodbaxtli, shunqorli va boshqa qabilalar 13-asr oxiri va 14— 16-asrlarda oʻtgan Sharq tarixchilari tomonidan umumiy bir nom bilan "oʻzbek" deb atalgan. Hamdulloh Qazviniy (1281 — 1350) ning "Tarixi guzida" ("Tanlangan tarix") asarida Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonga tobe yerlar va xalqlar haqida fikr yuritiladi va bu qabilalar koʻchib yurgan yerlar, yaʼni Sharqiy Dashti Qipchoq esa "ko'chmanchi oʻzibeklar mamlakati" deb koʻrsatiladi. "Oʻzbek" (oʻzibek) atamasini qabilalar uyushmasi va shu qabilalarga qarashli yerlarning nomi sifatida Oʻzbekxon davriga qadar ham qoʻllangan. Masalan, Mirzo Ulugʻbek oʻzining "Tarixi arbaʼ ulus" ("Toʻrt ulus tarixi") nomli tarixiy asarida, Oʻzbekxonning hokimiyat tepasiga kelishi zikrida, "oʻzbek ulusi unga berildi", deb yozadi. Roʻzbexon "Mehmonnomai Buxoro" kitobida Dashti Qipchoq oʻzbeklari 3 toifadan: shayboniylar (Shaybon ulusiga kirgan qabilalar), qozoqlar va mangʻitlarsan tashkil topganligini koʻrsatadi. Shaybon ulusi, manbalarning maʼlumotlariga koʻra, 1238-yilda tashkil topgan va Ural togʻining etaklaridan Tobol va Sarisuv daryolarigacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olgan [uning jan. chegarasi Orol dengizining shim. sohili, shim. chegarasi esa Chingi Tura (Tura)da boʻlgan]. Mangʻit ulusi Emba bilan Jayiq daryolari oraligʻidagi yerlarga joylashgan. Mangʻitlar 15-asrning 30 yillarida Abulxayrxonga boʻysundilar. Qozoqlar atamasi etnonim sifatida 1446-yildan boshlab paydo boʻldi. Oq Oʻrda xoni Oʻrusxon avlodi boʻlgan sultonlar: Kereyxon (Kirayxon) va Jonibek 15-asrning 40- yillarida Abulxayrxonga boʻysunishdan bosh tortib, oʻz tarafdor-tobelari bilan Chu va Yettisuv vohasiga ko'chib ketdilar va oradan koʻp oʻtmay Qozoq xonligiga asos soldilar (1465-yil). Abulxayrxondan qochib ketgan bu qabilalar tarixda "qozoq" nomini oldilar.

Dashti Qipchoq oʻzbeklari asosan chorvachilik bilan shugʻullangan, vohalarda qisman dehqonchilik qilishgan. Dashti Qipchoq oʻzbeklari faqat Oʻzbekxon zamonida islom dinini qabul qilganlar, lekin ularning urfodatlarida maʼjusiylikning ayrim alo-matlari saqlanib qolgan. Keyingi asrlarda Dashti Qipchoq oʻzbeklari Oʻrta Osiyo va Sharqiy Turkistondagi bir necha xalqning tarkibiga kirgan.

Yana qarang 
 Shayboniylar
 Oʻzbeklar

Adabiyot 
 Boʻriboy Ahmedov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbek qabilalari
Dashtobod

Dashtobod — Jizzax viloyati Zomin tumanidagi shahar (1974). 1937 yilgacha Qoratepa qishlogʻi, 1937—74 yillarda Obrucheve shahar posyolkasi, 1974-yildan 1996 yilgacha Ulyanova, oʻsha yildan Dashtobod nomi bilan yuritilgan. Viloyat markazi Jizzax sh.dan 50 km. Tumanning shimoli-sharqiy qismida, Turkiston tizmasining shim. togʻ oldi bilan Mirzachoʻl oraligʻidagi qad. karvon yoʻlida joylashgan. Aholisi 25 ming kishi (2000). Shaharda paxta tozalash zdi, un kombinati, devor qoplama materiallari, lak-boʻyoq, qurilish, avtotransport korxonalari, notoʻqima mato tayyorlash firmasi, dehqon bozori, savdo, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, mehmonxonalar, 5 umumiy taʼlim, sport maktablari, kasalxona, tugʻruqxona, sport majmuasi bor. Dashtoboddan Toshkent — Sa-marqand temir yoʻl va Katta Oʻzbekiston trakti kabi magistral yoʻllar oʻtgan. Zomin—Dashtobod suv kuvuri qurilgan.

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Zomin tumani
Jizzax viloyati shaharlari
Daʼvo

Daʼvo (huquqda) — buzilgan huquqi yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan man-faatlarini himoya qilish uchun hakamlar sudiga, arbitrajga yoki sudga qilinadigan murojaat. Daʼvo 3 elementdan — asos, mavzu va mazmundan iborat. Daʼvogarning talabi Daʼvo mavzuidir. Daʼvo bilan jarayon boshlanadi, taraflar (daʼvogar, javobgar) sud oldida oʻzlarining talab va eʼtirozlarini bayon qiladilar. Daʼvo arizasi sud yoki arbitrajga yozma tarzda beriladi, unda ariza berilayotgan sud yoki arbitrajning, daʼvogar va javobgarning nomi, yashash joyi, agar daʼvogar yuridik shaxs (tashkilot) boʻlsa, joylashgan joyi, agar ariza vakil tomonidan berilsa, vakilning nomi va manzili, daʼvogar talabini asoslaydigan hamda tasdiqlaydigan dalillar, daʼvogarning talabi, arizaga ilova qilingan hujjatlarning roʻyxati koʻrsatilishi kerak.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Davlat
Jinoyat
Jinoyatchilik
Jinoyatchilar
Jinoiy odil sudlov
Huquq
Huquqshunoslik
Huquqiy atamalar
Huquqiy adabiyotlar
Daʼvo muddati

Daʼvo muddati – shaxs oʻzining buzilgan huquqini daʼvo qoʻzgʻatish yoʻli bilan himoya qilishi mumkin boʻlgan muddat. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksiga koʻra, umumiy daʼvo muddati 3 yil qilib belgilangan. Ayrim turdagi talablar uchun qonunlarda umumiy daʼvo muddatiga qaraganda qisqartirilgan yoki uzaytirilgan daʼvo muddati belgilanishi mumkin. Daʼvo muddatlari va ularni hisoblash tartibi taraflarning kelishuvi bilan oʻzgartirilishi mumkin emas. Buzilgan huquqni himoya qilish talabi daʼvo muddati oʻtganligidan qatʼi nazar, sudda koʻrib chiqish uchun qabul etiladi va ushbu muddat sud tomonidan faqat nizodagi tarafning sud qaror chiqarguniga qadar bergan arizasiga muvofiq qoʻllanadi. Qonunda daʼvo muddati joriy qilinmaydigan talablar ham koʻzda tutilgan, ular sirasiga quyidagilar kiradi: shaxsiy nomulkiy huquqlarni va boshqa nomoddiy boyliklarni himoya qilish haqidagi talablar; omonatchilarning oʻz omonatlarini berish toʻgʻrisida bank oldiga qoʻyadigan talablari; fuqaroning hayotiga yoki sogligʻiga yetkazilgan zararni toʻlash haqidagi talablar; jinoyat tufayli yetkazilgan zararni toʻlash haqidagi talablar; mulkdorning yoki boshqa egalik qiluvchining oʻz huquqini har qanday buzishlarni bartaraf etish haqidagi talablari; mamlakat mustaqilligi eʼlon qilinishidan oldin uning chegaralaridan tashqariga olib chiqib ketilgan tarixiy, madaniy va ilmiy-badiiy qiymatga ega boʻlgan mol-mulkni va boshqa qimmatbaho obʼyektlarni qaytarib berish haqidagi talablar; qonunda belgilangan hollardagi boshqa talablar. Daʼvo muddati bilan bogʻliq qonun-qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining tegishli moddalarida koʻrsatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Davlat
Davlat apparati
Jinoyat
Jinoyatchilik
Jinoyatchilar
Jinoiy odil sudlov
Huquq
Huquqiy atamalar
Huquq falsafasi
Huquqshunoslik
Daʼvogar

Daʼvogar — qonuniy manfaatlarini yoki buzilgan huquqini tiklash maqsadida sudga, arbitraj yoki hakamlar sudiga murojaat qilgan fuqaro yoki yuridik shaxs (korxona, tashkilot, muassasa). Fuqarolik protsessida — oʻz huquqlari buzilgan yoki nizoga sabab boʻlgan deb hisoblovchi fuqaro yoxud yuridik shaxs (qarang Fuqaroviy daʼvogar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Jinoyat
Jinoyatchilik
Jinoyat huquqi
Huquq
Huquqshunoslik
Huquqiy adabiyotlar
Huquqiy atamalar
Daʼvoni taʼminlash

Daʼvoni taʼminlash - sud yoki arbitraj chiqaradigan qaror ijrosining asosliligini taʼminlovchi choralarni koʻrish; daʼvogar manfaatlarini himoya qilishning kafolatlaridan biri. Oʻzbekiston Respublikasi FPKga binoan sud (sudya) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga koʻra yoki oʻz tashabbusi bilan D. t. choralarini koʻrishi mumkin. D. t. choralarini koʻrmaslik sud chiqargan hal qiluv qarorining ijrosini qiyinlashtirsa yoki uni bajarib boʻlmaydigan qilib qoʻysa, D. t.ga yoʻl qoʻyiladi. Quyidagilar D.t. choralari boʻlishi mumkin:1) javobgarga tegishli boʻlgan va uning oʻzida yoki boshqa shaxsda turgan mol-mulk yoxud pul summasini xatlash; 2) javobgarning muayyan harakatlarni amalga oshirishini taqiqlash; 3) boshqa shaxslarning javobgarga mol-mulk berishini yoki unga nisbatan boshqa majburiyatlarni bajarishini taqiqlash; 4) mol-mulkni xatlashdan chiqarish toʻgʻrisida daʼvo qoʻzgʻatilgan taqdirda, uni sotishni toʻxtatish; 5) agar qarzdor ijro hujjati yuzasidan daʼvo tartibida nizolashayotgan boʻlsa va bunday nizolashishga qonun hujjatlarida yoʻl qoʻyilsa, bu hujjat boʻyicha undiruvni toʻxtatish. Ish haqini, daromadni, pensiya va stipendiyani xatlash orqali D. t. ga yoʻl qoʻyilmaydi. Zarur hrllarda sud D. t. chorasining bir necha turini qoʻllashi mumkin, lekin umumiy summa daʼvo bahosidan oshib ketmasligi kerak. D. t. toʻgʻrisidagi ariza ishni koʻrayotgan sudya (sud) tomonidan tushgan kuniyoq javobgarni va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarni xabardor qilmagan holda hal etiladi (FPK, 248—258-moddalar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Davlat
Sud
Jinoyat
Jinoiy odil sudlov
Jinoyatchilik
Jinoyat huquqi
Jinoyatlar
Jinoyatchilar
Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqiy adabiyotlar
Huquqiy hujjatlar
Huquqshunoslik
Huquqiy tizimlar
Daqiqiy

Daqiqiy (asl ismi Abu Mansur Muhammad ibn Ahmad) (956, Balx — 980, Buxoro) — Somoniylar davrining eng koʻzga koʻringan fors shoirlaridan biri edi. U birinchi boʻlib Eron milliy dostoni “Shohnoma”ni yaratishga kirishgan, biroq 977-yilda atigi 1000 misrani tamomlagandan soʻng oʻldirilgan. Uning ijodini zamondoshi Firdavsiy davom ettirdi.

Ismi  
Daqiqiyning ismi Muhammad ibn Ahmad, otasining ismi Abu Mansur bo'lib, to'liq ismi Abu Mansur Muhammad ibn Ahmad Daqiy edi. U manbalarda odatda Daqiqiy (arab va fors tillarida “aniq” degan maʼnoni anglatadi) taxallusi bilan mashhur.
Daqiqiy yoshligida oʻqish uchun Buxoroga kelgan va umrining oxirigacha shu yerda yashab qolgan. U somoniy amirlaridan Mansur ibn Nuh (961—76 yillar hukmronlik qilgan) hamda Abulqosim Nuh ibn Mansur (976—997 yillar hukmronlik qilgan) saroyida xizmat qilgan. Daqiqiy sharq adabiyotida mavjud lirikaning barcha janrlarida sheʼrlar yozgan. Eski manbalarda uning qasida, gʻazal, ruboiy, qitʼa, bahoriyot, chiston singari janrlardagi asarlardan tarkib topgan devoni borligi taʼkidlangan. Lekin hanuzgacha shoirning qoʻlyozmasi topilmagan. Shoir merosidan ayrim namunalar tazkira va lugʻatlardagina saqlanib qolgan. D. qasidagoʻylik va gʻazalnavislikda ustod sanʼatkor darajasiga koʻtarilgan. U oʻz sheʼrlarida doʻstlikni, muhabbatni, maʼrifatni kuylagan; qasidalarida donishmand, odil podsho boshchiligidagi markazlashgan davlat uchun kurash gʻoyasini ifodalagan. Bundan tashqari Daqiqiy Abulqosim Nuh ibn Mansur Somoniy topshirigʻi bilan qadimgi ajdodlar tarixi haqida "Shohnoma" yozishga kirishadi. Ammo 1000 baytdan iborat "Arjasp va Gushtasp" dostonini yozib tugatgan paytida oʻz gʻulomi tomonidan oʻldiriladi. Keyinchalik Firdavsiy bu dostonni oʻz "Shohnoma"siga kiritgan. Asarda Zardushtning paydo boʻlishi, Gushtasp va boshqa ayonlar uning dinini qabul qilishlari, Turon podshohi Arjaspning bu voqeadan noroziligi hamda Gushtasp bilan Arjasp oʻrtasidagi urush hikoya qilingan. Mazkur jangnoma Eron va Turon xalqlari tarixini, jumladan, zardushtiylik dinining paydo boʻlishini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bertels Ye. D., Istoriya persidsko-tadjikskoy literaturi, M., 1960.

Hamidjon Homidiy.
Dagʻalkanop

Dagʻalkanop, gʻoʻzor (Abutilon theophrasti Medic.) — gulxayridoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik usadi, sershox, tukli, boʻyi 40— 250 sm. Barglari yirik, uzun bandli, keng tuxumsimon, sertuk, navbatma-navbat joylashgan. Gullari bandi uzun, sariq yoki toʻq sariq, yirik, besh boʻlakli. Mevasi qobirgʻali qoʻngʻirsariq koʻsakcha. Oʻq ildizi 1 m dan koʻproq chu-qurlikka yetadi, yon ildizlari bor. Iyul—sentabrda gullab, avgust—oktyabrda mevalaydi. Bir tupi 1800 gacha urugʻ beradi. Issiqsevar, yorugʻsevar oʻsimlik. Maysalari aprelda paydo boʻladi. Oʻrta Osiyoda sugʻorma dehqonchilik yerlarida tarqalgan. Gʻoʻza va boshqa chopiq qilinadigan ekinzorlar, bedapoyalar, shuningdek, yoʻl yoqalari, bogʻlarda oʻsadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil