Falafel

Falafel (; ) Misrda paydo boʻlgan qattiq qovuriladigan yumaloq yoki oval shaklidagi fritterlar boʻlib, Yaqin Sharq oshxonasida, xususan, Levant oshxonasida ham uchraydi. U loviya, maydalangan noʻxat yoki har ikkala mahsulot ralashmasidan ham tayyorlanadi.

Falafel koʻpincha pide, samun, lafa yoki tabun deb nomlanuvchi yassi nonga oʻralgan holda dasturxonga tortiladi. „Falafel“ shu tarzda tayyorlangan oʻralgan sendvichga ham oʻxshab ketadi. Falafel toʻplarini salatlar, tuzlangan sabzavotlar va issiq souslar bilan ham tortish mumkin. Falafel toʻplarini faqat gazak sifatida isteʼmol qilishadi.

Falafel butun Yaqin Sharqda isteʼmol qilinadi. U ayni shu hududlarda keng tarqalgan koʻcha taomidir. Falafel odatda Misr oshxonasiga xos boʻlgan boqla, Falastin oshxonasidagina foydalaniladigan noʻxot, yoki oddiy noʻxot, yo Iordaniya, Livan va Suriyada ikkala massaliqning kombinatsiyasi asosida tayyorlanadi. Bu taom butun dunyo boʻylab vegetarianlar orasida mashhur boʻlgan. Falafelning falastincha noʻxatli versiyasi Isroil oshxonasining asosiy taomiga aylangan boʻlib, oʻziga xos xususiyatga ega va Isroilning milliy taomi deb atalgan. Falastinliklar va boshqa arablar bunday holatda tayyorlangan falafelni tanqid qilishgan.

Etimologiyasi 
 soʻzi () arabcha soʻz boʻlib,  () soʻzining koʻpligidir. Filfil 'qalampir' degan maʼnoni anglatadi va forscha  () soʻzidan olingan. Shuningdek, sanskritcha  () soʻzi ham ayni shunday maʼnoda „uzun qalampir“; yoki oromiycha , yoki  'kichik yumaloq narsa, qalampir noʻxati', hamda palpēl 'dumaloq,' soʻzlaridan ham olingan boʻlishi mumkin.

 soʻzi butun dunyoda qoʻllanadi. Ingliz tilida (shuningdek, falafel, felafel, filafel va filafil shakllari ham mavjud) birinchi marta 1936-yilda tasdiqlangan.

Tarixi 

Falafelning aynan kelib chiqishi aniq emas. Taom Misrda paydo boʻlgan. Uning tarixi qadimgi Misrga borib taqalishi mumkin. Biroq, Misr manbalaridan falafel haqidagi eng qadimgi yozma maʼlumotlar 19-asrga toʻgʻri keladi va neft qadimgi Misrda chuqur qovurish uchun ishlatish uchun juda qimmat boʻlgan.

Iskandariya port shahri boʻlgani uchun taom Yaqin Sharqning boshqa hududlarida ham keng tarqalgan. Keyinchalik bu taom shimolda ham tarqalib Levantga qadar yetib borgan, u yerda fava loviya oʻrniga noʻxotdan foydalana boshlangan va u yerdan Yaqin Sharqning boshqa qismlarida ham keng tarqalgan.

Yaqin Sharq 
Falafel Misrda, shuningdek, Levant boʻylab Yaqin Sharqda ham keng tarqalgan koʻcha taomlaridan biridir. Kroket asosan mezening bir qismi sifatida isteʼmol qilinadi. Ramazon oyida falafel toʻplari baʼzan iftorlikning asosiy taomi sifatida isteʼmol qilinadi. Falafel shu qadar mashhur boʻlganki, McDonald's bir muddat Misrdagi nonushta menyusida „McFalafel“ tayyorlab, sotishni ham yoʻlga qoʻygan.

Falafel qibtiylar oshxonasidagi mashxur taomlardan biri boʻlib, diniy bayramlarda juda koʻp miqdorda pishiriladi. Falafel arab nasroniylari orasidagi Lentenlarning taomnomasidan ham joy olgan.

Falafelning falastinliklar tomonidan tayyorlangan noʻxatli versiyasi Isroil oshxonasidan joy olgan boʻlib, u yerda ayrim oʻzgarishlarga ham uchragan. Falafel Isroilning milliy taomi sifatida tan olingan, falastinliklar va boshqa arablar buni tanqid qilgan va mazkur holatni madaniy oʻzlashtirish deya baholashgan.

Yevropa 
Arablar va turklarning migratsiya toʻlqinlari falafelni Yevropa orqali tarqatgan, xususan, koʻp turk aholisiga ega boʻlgan Germaniyada ham tarqalgan. Avvaliga bu asosan migrantlar tomonidan isteʼmol qilinadigan taom boʻlgan. 1970-yillarning boshlarida turk taomlari doʻkonlari va restoranlarining paydo boʻlishi bilan falafel nemislar orasida ham keng tarqalgan va natijada taom retsept oʻzgartirib ketgan.

Shimoliy Amerika 
Shimoliy Amerikada, 1970-yillarga qadar, falafel faqat Yaqin Sharq, Oʻrta yer dengizi va yahudiy mahallalaridagi restoranlardagina sotilgan. Bugungi kunda bu taom Shimoliy Amerikaning koʻplab shaharlarida keng tarqalgan boʻlib, mashhur koʻcha taomi hisoblanadi.

Vegetarianizm 
Falafel butun dunyo boʻylab vegetarianlar orasida mashhur boʻlgan.

Falafel goʻsht asosida tayyorlangan koʻcha ovqatlariga muqobil sifatida olingani uchun vegetarianlar va veganlar orasida mashhur boʻlgan. Falafel goʻsht oʻrnini bosuvchi sifatida isteʼmol qilinadi. Baʼzi vegetarianlar retseptlarida goʻshtli non, suyuq joelar, spagetti va köfte singari taomlar ham mavjud.

Tayyorlanishi 
Falafel fava loviyasi yoki noʻxotdan yoki har ikkalasining aralashmasidan tayyorlanadi. Falafel odatda Misr oshxonasida fava loviyalarining oʻzidan tayyorlanadi. Iordaniya, Livan va Suriya shuningdek Yaqin Sharq mamlakatlarida loviya va noʻxotning kombinatsiyasi asosida tayyorlangan turi mashhur boʻlgan. Taomning ayni shu xili Gʻarbda eng mashhur koʻcha taomlaridan biri hisoblanadi.

Taomni tayyorlashda noʻxotdan foydalanilganda, ular avvaldan pishirilib qoʻyilmaydi (noʻxot pishirilsa falafel parchalanib ketishi mumkin). Buning oʻrniga ular bir kecha oldin ivitib qoʻyiladi (baʼzan soda bilan), keyin maydanoz, piyoz va sarimsoq kabi turli ingredientlar bilan birga qoʻshib maydalanadi. Zira va koriander kabi ziravorlar koʻpincha qoʻshimcha lazzat berish uchun qoʻshiladi. Quritilgan fava loviyasi suvga solib ivitib qoʻyiladi, soʻngra koʻk piyoz, maydanoz, yashil koriander, zira va quruq koriander bilan qoʻshib maydalanadi. Ularga toʻp yoki kotlet shakli boʻladi. Falafelga qoʻlda yoki aleb falafel (falafel qolipi) deb nomlangan asbob yordamida bu shaklni berish mumkin. Odatda qattiq qovuriladi yoki pechda pishirilishi ham mumkin.

Falafel odatda toʻp shaklida boʻladi, lekin baʼzida boshqa shakllarda ham tayyorlanadi. Falafelning ichki qismi yashil (petrushka yoki yashil piyoz singari yashil koʻkatlar hisobiga) yoki sargʻish boʻlishi mumkin. Baʼzida falafelni qovurishdan oldin u kunjutga botirib olinadi.

Manbalar

Havolalar 

 2008 yil 12-fevral uchun kun retsepti – The New York Times
Ko‘cha taomlari
Iroq oshxonasi
Iordaniya oshxonasi
Suriya oshxonasi
Isroil oshxonasi
Misr oshxonasi
Arab oshxonasi
Lanten taomlari
Bahrain oshxonasi
Falastin oshxonasi
Saudiya Arabistoni oshxonasi