yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Xerson viloyati

Xerson viloyati — Ukrainadagi viloyat. 1944-yil 30-martda tashkil etilgan. Maydoni 28,5 ming km². Aholisi 1145,4 ming kishi (2004), ukrain, rus, belorus, yahudiy va boshqa yashaydi. 18 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 8 shahar va 29 shaharcha bor. Shahar aholisi 59%. Markazi — Xerson shahri. Muhim shaharlari — Xerson, Kaxovka, Syurupinsk.

Tabiati 
Viloyat Ukrainaning janubida Qora dengiz boʻyi pasttekisligida joylashgan. Janubidan Qora va Azov dengizlari bilan oʻralgan. Yer yuzasi tekislik, janubiga tomon bir oz qiya. Kumli orollar, qum tillari, kichikroq qoʻltiqlar uchraydi. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi janubida −3° dan shimolida −5° gacha, iyulniki janubida 21,5° — 23,5°. Yozi issiq va quruq, ayrim vaqtda boʻronlar boʻlib turadi. Vegetatsiya davri 215-230 kun. Yillik yogʻin 300-400 mm. Asosiy daryolari: Dnepr, uning oʻng irmogʻi — Ingulets. Tuproqlari janubida chirindisi kam qoratuproq, toʻq kashtan tuproqlar dengiz sohilida kashtan, shoʻrtob va shoʻrxok tuproqlar. Viloyat hududida Askaniya Nova, Qora dengiz qoʻriqxonalari, shuningdek, AzovSivash qoʻriqxonaovchilik xoʻjaligi bor. Viloyat hududining 2,6% oʻrmon va butazorlar hisoblanadi.

Iqtisodiyoti 
Mashinasozlik va metallsozlikda kemasozlik zavodlari, kombayn, kardan vallari va elektr mashinasozlik (Xerson), elektr payvandlash jihozlari va avtomobil taʼmirlash zavodlari (Kaxovka) bor. Xersonda neftni qayta ishlash zavodi va Ukrainada shisha idishlar ishlab chiqaruvchi eng yirik zavodlardan biri, Syurupinskda sellyulozaqogʻoz kombinati, Novaya Kaxovkada mebel fabrikasi ishlab turibdi. Yengil sanoatda toʻqimachilik yetakchi oʻrinda (Xerson ipgazlama kombinati). Ip-gazlama ishlab chiqarish boʻyicha Xerson viloyati Ukrainada 1oʻrinda. Oziq-ovqat sanoati konserva, un va yorma, goʻshtsut, baliq va boshqa tarmoqlardan iborat.

Qishloq xoʻjaligida gʻallachilik, sabzavotchilik, polizchilik, tokchilik, bogʻdorchilik va goʻshtsut chorvachiligi rivojlangan. Gʻalla, kartoshka va sabzavot, yemxashak ekinlari ekiladi. Chorvachiligi goʻshtsutga ixtisoslashgan, choʻchqachilik va mayin junli qoʻychilik, pillachilik, baliqchilik rivojlangan (9 baliqchilik xoʻjaligi bor). Transport yoʻli uzunligi 1100 km. Avtomobil yoʻllari uzunligi 6 ming km. Muhim portlari: Xerson, Skadovsk, Genichesk, Xorli. Dneprda kema qatnaydi. Aeroport bor. 4 oliy oʻquv yurti, 2 muzey, 2 teatr, filarmoniya, telemarkaz faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Xerson viloyati
Dudley R. Herschbach

XERSHBAX (Herschbach) Dadli Robert (1932.18.6., San-Xose, Kaliforniya shtati) — amerikalik kimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Kaliforniya universitetida ishlagan (1958—1963). 1963-yildan Garvard universiteti professor Ilmiy ishlari fizikkimyoga oid. X. 1960—1970 yillarda kimyoviy reaksiyalar tezligi va mexanizmini tadqiq qilish natijasida toʻgʻri elementar jarayonlar deb nomlangan 3 ta oʻzaro farqlanadigan yangi mexanizmlar (toʻxtatish, urinish va oraliq mexanizmlar)ni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1986; Ya. L i va J.Ch.Polyani bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1932-yilda tugʻilganlar
18-iyunda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Stanford universiteti bitiruvchilari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Alfred Hershey

Alfred Hershey (1908.4.12, Lansing Michigan shtati — 1997.22.5) — amerikalik genetik va virusolog, Amerika fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi. AKGL Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1958-yildan). Michigan universitetini tugatgan (1930). 1934—50 yillarda Vashington universitetida dare bergan. 1950-yildan Karnegi institutida iishagan (1962-yildan direktor). Ilmiy faoliyati bakteriofaglar genetikasi va DNK virusi kimyosiga oid. X. bakteriofaglar xromosomasining genetik xaritasini tuzdi; bakteriofaglar irsiyatini tashuvchisi uning DNK si ekanligini aniqladi. Nobel mukofoti laureati (1969, Maks Delbryuk va Salvador Luriya bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
AQShlik virusologlar
1908-yilda tugʻilganlar
1997-yilda vafot etganlar
4-dekabrda tugʻilganlar
22-mayda vafot etganlar
Amerikalik kimyogarlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik olimlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Kosta Xetagurov

<Kosta Xetagurov (taxallusi, asl ism-sharifi Konstantin Levanovich Xetagurov), 1859.3(15).10, hozirgi Shimoliy Osetiya, Alagir tumani Nor qishlogʻi – 1906.19.3(1.4), Qorachoy-Cherkas viloyati Kosta Xetagurov qishlogʻi; Vladikavkazda dafn etilgan] – osetin shoiri va jamoat arbobi. Osetin adabiyotining asoschisi. Peterburgda oʻqigan (1881— 85). 1891-yil hukumat qarorlariga qarshi publitsistik maqolalari uchun 5 yilga Tver viloyatiga surgun qilingan. 1893-yil fevraldan „Severniy Kavkaz“ („Shimoliy Kavkaz“) gazetasida ishlab, chor hukumatining Kavkazdagi siyosatiga qarshi mafkuraviy kurash olib borganligi sababli 1899-yilda Xerson viloyatiga badargʻa etilgan. 1902-yil surgundan qaytgan. 1903-yilda ogʻir kasallikka chalinib, ijodiy va ijtimoiy faoliyat bilan shugʻullana olmagan. Xetagurovning adabiy merosi lirik sheʼrlar, masallar, romantik va xajviy dostonlar hamda sheʼriy rivoyatlardan iborat. X.ning rus tilida yozgan sheʼrlari „Sheʼrlar“ (Stavropol, 1895), osetin tilida yozganlari esa „Iron fandir“ („Osetin sozi“, 1899) toʻplamlarida eʼlon qilingan. X. sheʼriy ijodining markazida osetin xalqining tarixiy takdiri bilan bogʻliq masalalar yotadi („Fotima“, 1889; „Sud oldida“, 1893; „Yigʻloki qoya“, 1894 dostonlari; „Kimdir“ etnografik ocherki). Xetagurovga qadar ham osetin tilida sheʼrlar yozilganiga qaramay, u gʻoyaviybadiiy va lisoniy jihatdan yuksak asarlari bilan milliy adabiyotga tamal toshini qoʻydi. Vladikavkazda X.ning uymuzeyi bor.

1859-yilda tugʻilganlar
1906-yilda vafot etganlar
Xett podsholigi

Xett podsholigi — Kichik Osiyodagi qadimgi davlat (miloddan avvalgi 18—12-asr boshlari). Tarkibiga xettlar, xettlar va boshqa etnik guruhlar kirgan. Xettlar podshosi Anittas davri (taxminan XVIII asr)da Anatoliyaning baʼzi viloyatlari birlasha boshlagan. U Nesa, Xattusas shaharlarini bosib olgan. Kussar shahrini poytaxt qilgan. Qadimgi xett sulolasining asoschisi — Labarna (XVII asr boshlari) Xett podsholigi hududini kengaytirgan. Labarnaning vorisi Xattusilis I davri (XVII asr oʻrtalari)da Kichik Osiyoning shimolidagi Salpa shahri va Kichik Osiyoning bir qancha jan.sharqiy viloyatlari batamom bosib olingan. U poytaxtni Xattusasga koʻchirgan. Xattusilis I ning oʻgʻli Mursilis I (XVII asr oxiri) davrida Xett podsholigining harbiy qudrati nihoyatda oshgan. 14—12-asrlarda Xett podsholari Shimoliy Suriya va Shimoliy Mesopotamiyada yashaydigan xurriy qabilalardan boʻlgan. Podsho Suppiluliumas I (14-asr boshlari) uzoq davom etgan urushlardan keyin Mitanni (Shim. Mesopotamiyadagi qad. davlat)ni bosib olgan. Ugarit (Shimoliy Finikiyadagi qad. shahardavlat)ni oʻz vassaliga aylantirgan. Mursilis II hukmronligi (14-asr oxiri)dan boshlab Xett podsholigi bilan Misr oʻrtasida Suriya uchun kurash ketgan. 13-asr oxiri — 12-asr boshlarida Xett podsholigi oʻzaro urushlar, qaram viloyatlar va ittifoqdosh podsholiklarning ajralib ketishi tufayli inqirozga uchragan. Qad. Xett podsholigining oxirgi yirik podshosi Telepinu (16-asr oxiri) boʻlgan. Kichik Osiyoning sharqiga jan. va gʻarbdan xalqdarning koʻchib kelishi bilan podsholik barxam topgan.

Manbalar
Xett tili

Xett tili — oʻz yozuviga ega boʻlgan eng qadimiy hind-yevropa tillaridan biri; xatt, palayya, lidiya va boshqa tillar bilan xett — luviy tillari (anatoliya tillari) guruhini tashkil etgan oʻlik til. Xett tilida soʻzlashuvchi aholi qadimiy Anatoliyaning markaziy va shimoliy kismlarida yashagan. Xett tili tarixida 3 davr farqlanadi: qadimiy davr (miloddan avvalgi XVIII—16-asrlar), yjDTa davr (miloddan avvalgi XV asr — 14-asr boshi) va yangi davr (miloddan avvalgi 14-asr oʻrtalari — 13-asr). Bizgacha yetib kelgan matnlarning aksariyati Yangi podsholik davriga mansubdir. Xett tilining asosiy grammatik xususiyatlari: feʼl qoʻshimchalari 2 turga boʻlingan, otlar 2 grammatik jins kategoriyasiga boʻlingan. Leksikasida xatt, akkad va xurrit tillaridan oʻzlashgan soʻzlar — asosan terminlar koʻp boʻlgan. Xett tili yozuvi — mixxat boʻlib, u shimoliy Suriyadan, ehtimol, qadimiy akkad mixxatidan oʻzlashtirib olingan. Yozma yodgorliklari asosan 1906—07 yillardagi arxeologik qazishmalar chogʻida Xattusasdagi (Turkiya, hozirgi Boʻgʻozkoʻy) podsholik arxividan topilgan.

Tillar
Hamadon

Hamadon — Eronning gʻarbiy qismidagi shahar. Hamadon ostonining maʼmuriy markazi. Aholisi 483,8 ming kishi (2004). Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Mamlakat gʻarbiy qis-mining muhim savdo markazi. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Hunar-mandchilikda gilam va matolar toʻqiladi, mis va teridan turli buyumlar tayyorlanadi. Universitet bor.

Shahar miloddan avvalgi 11-asrdan maʼlum. H. nomi dastlab Ossuriya mixxatlarida Amatana, qad. fors tilida Hag-matana, yun. Agbatana yoki Ekbatana shaklida uchraydi. Miloddan avvalgi 7—6-asrlarda Midiya poytaxti, miloddan avvalgi 550—549 yillardan keyin Axomaniylarning yozgi qarorgohi. Salavkiylar, parfiyaliklar va sosoniylar davrida Mesopotamiyadan Sharqning boshqa mamlakatlariga oʻtuvchi savdo yoʻlining muhim markazlaridan biri. 7-asrdan Arab xalifaligi tarkibida. 11-asrda shaharni oʻgʻuzlar egalladilar. 1118—94 yillarda Gʻarbiy Erondagi Saljuqiylarga tobe boʻlgan Iroq sultonligining poy-taxti. 1220-yilda H.ni moʻgʻullar bosib olib, vayron qilganlar. 16— 18-asrda Safaviylar davlati tarkibida. Eron—Turkiya urushlari davrida (16—18-asrlar) bir necha bor turklar qoʻl ostiga oʻtgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Eron shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Eron ustonlari markazlari
Hamadon ustoni shaharlari
Chilonzor (qishloq)

Chilonzor qishlogʻi — Surxondaryo viloyatining Boysun tumanidagi qishloq. Qishloq tuman markazidan 52 kilometr masofada joylashgan.

Qishloqdan uni tumanning boshqa bir qishlogʻi — Xoʻjamayxona bilan bogʻlovchi avtotrassa oʻtgan. Qishloqda davolanish maskani bor.

Maorifi

Maktablari 
Chilonzor qishlogʻida 45-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi faoliyat olib boradi. Maktab 320 oʻringa moʻljallangan boʻlib, hozirgi kunda ikki navbatda 605 oʻquvchilarga dars mashgʻulotlari olib borilmoqda. Maktab Boysun tumani hokimligi tomonidan 2007-yil 5-maydagi qarori asosida roʻyxatga olingan. Maktabga Mengli Doʻsimqulov direktorlik qiladi.

Maktab koʻmir va oʻtin bilan isitiladi. Maktabda tibbiy xonalar, tish davolash xonasi, qizlar gigiyena xonasi, yuvinish xonalari mavjud emas.

Maktabning Oʻzbekiston maktablari haqida axborot tizimidagi pasportida yozilishicha, „maktabda keying oʻquv yillarida oʻquvchilar soni oʻsib borayotganligi sababli sinf xonalarning yetishmasligi natijasida uch navbatda dars mashgʻulotlari olib borishga toʻgʻri kelmoqda“.

Manbalar 

Surxondaryo viloyati qishloqlari
Norman Haworth

Norman Haworth () (1883.19.3, Chorli — 1950.19.3, Birmingem) — ingliz organik kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1928-yildan). Manchester universitetida (1911), Shotlandiyadagi Sent-Andrus universiteti kollejida ishlagan (1912-yildan professor). Nyukasldagi Darxem universiteti (1920—25), Birmingem universiteti (1925—48) professor Asosiy ilmiy ishlari uglevodlar kimyosiga oid. Metilsulfat va ishqorlardan foydalanib kandlarning metil efirlarini olish usulini taklif etgan (1915). Bu usul uglevodlar tuzilishini oʻrganishda muhim rol oʻynagan. S vitaminning tuzilishini aniklagan va uni ilk bor sintez qilgan (1933, T. Reyxshteyn bilan bir vaqtda). Nobel mukofoti laureati (1937).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1883-yilda tugʻilganlar
1950-yilda vafot etganlar
19-martda tugʻilganlar
19-martda vafot etganlar
	

Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xibin togʻlari

Xibin togʻlari (fin tilida: xibin — kichik tepa maʼnosini anglatadi) — Kola yarim oroldagi togʻ massivi. Rossiya Federatsiyasi Murmansk viloyatida. Maydoni 1300 km², eng baland joyi 1191 metr Plato shaklida boʻlib atrofi botqoklashgan pastbaland tekislik. Togʻ tundrasi mavjud. Togʻ yon bagʻirlari va etaklari igna bargli oʻrmon va past boʻyli qayinzorlar bilan krplangan. Ayrim joylarida muzlik va qorliklar bor. Qor koʻchkilari tez-tez kuzatiladi. Yovvoyi hayvonlardan lemming, qutb tulkisi, tundra kakligi, oq boyoʻgʻli yashaydi. Xibin togʻlari intruziv massivi, nefelin, siyenitlardan tashkil topgan. Boy apatitnefelin rudalari konlari ochilgan. Ular negizida apatit sanoati yuzaga kelgan. Vudyevrchor togʻida dunyodagi yagona qutbalp botanika bogʻi joylashgan.

 

Togʻlar
Xiva gilami aksiyadorlik jamiyati

Xiva gilami aksiyadorlik jamiyati – gilamchilik sanoatining yirik korxonasi. „Oʻzbekyengilsanoat“ davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Gilam, gilam maxsulotlari, kalava ip ishlab chiqaradi. Korxona Xiva gilam kombinati nomi bilan qurilgan (yillik loyiha quvvati 2450 ming m2 gilam, 4000 t dan ortiq kalava). 1-navbati 1977-yilda, 2-navbati 1978-yil oxirida ishga tushirilgan.

1988–yilda komtinat va Hazorasp ip yigiruv fabrikasi qoʻshilib, Xiva gilam ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirildi. 1990 yilda korxonada 2450 ming m2 gilam va 4022 t kalava ip ishlab chiqarildi. 1994-yildan korxona „Xiva gilami“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. 2001 – yilda Hazorasp ip yigiruv fabrikasi mustaqil korxona sifatida ajralib chiqdi. Keyingi yillarda korxona rekonstruksiya qilindi. Zamonaviy PPM240 Sh ip yigiruv mashinalari, Rossiyaning ACH214 tarash apparatlari bilan jihozlandi, korxonada gilam ishlab chiqarish quvvatlarini toʻliq taʼminlaydigan hajmda yarim jun kalava ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. 2002- yilda korxona ishlab chiqarish maydonining yarmida (30 toʻquv stanogi) tashki bozorda xaridorgir boʻlgan jun gilamlar ishlab chiqaradigan „Xiva Karpet“ Oʻzbekiston—Germaniya qoʻshma korxonasi tashkil etildi.

2003 – yilda korxonada 1430 t kalava, 756 ming m2 gilam ishlab chiqarildi. Mahsulotlari Rossiya, Ukraina, Germaniya va boshqa davlatlarga eksport qilinadi.

Manbalar 

 

Gilam
Xiva ichan qalʼa muzey-qoʻriqxonasi

Xiva ichan qalʼa muzey-qoʻriqxonasi – Xiva shahridagi muzey-qoʻriqxona; Xorazmning qadimiy moddiy va madaniy yodgorliklarini, avloddanavlodga oʻtib kelayotgan oʻziga xos anʼanalarini saqlash, oʻrganish va targʻib qilish bilan shugʻullanadigan madaniymaʼrifiy muassasa. 1920-yil Koʻhna Ark (Arzxona)da koʻrgazmamuzey tarzida ochilgan; 1924-yil Toshhovlita koʻchirilgan. 1969-yildan Xorazm tarixiyinqilobiy muzeyi „Ichan qalʼa“ muzeyqoʻriqxonasi bilan birlashtirilib, hozirgi nomi bilan ataladi. 1990-yilda Ichan qalʼa oʻzining tarixiy ahamiyatga ega maydonlari (Dishan qalʼa devori xarobalariga qadar boʻlgan hududi) bilan Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Muzey-qoʻriqxona 26 ga maydonni egallagan boʻlib, uning tarkibida 54 ta tarixiy obidalar bor, 3253,2 kv. m maydonni Xorazmning qadimdan hozirgi davrigacha boʻlgan boy tarixi, moddiy va maʼnaviy madaniyatini oʻzida aks ettirgan 13 ta doimiy muzeyekspozitsiyalar tashkil qiladi: Koʻxna Arkda – Qad. Xorazm; Muhammad Rahimxon madrasasida – Tarix va adabiyot; Qozi Kolon madrasasida – Musiqa tarixi; Shergʻozixon madrasasida – Tabobat; Islomxoʻja madrasasida – Xalq amaliy sanʼati; Abdullaxon madrasasida – Tabiat; Muhammad Panoh Madrasasida – Avesto; Toshhovlida – Hunarmandchilik; Arabxon madrasasida – Asosiy fond va boshqa

Muzey-qoʻriqxona fonddagi 50 mingdan ziyod eksponatlar (2004) – arxeologik topilmalar (1109 ta), qurolaslahalar (120), turli davrlarda zarb qilingan nodir tangalar (14895), amaliy sanʼat buyumlari (2309), uyroʻzgʻor anjomlari (1815), tasviriy sanʼat asarlari (127), noyob kitob va hujjatlar (4954), fotofotonegativ hujjatlar (3071) va boshqa noyob osoriatiqalarni, tarixiy obidalarni avaylab asraydi, ilmiy jihatdan oʻrganadi, ularni topilmalar bilan boyitadi va boshqa ishlarni amalga oshiradi.

Mustaqillik yillarida Shayx Mavlon bobo, Koʻhna Ark, Sayd Mahroʻyekon majmuasi, Shayx Qalandarbobo, Qibla Tozabogʻ majmualari, Bibi Xojar maqbarasi, Muhammad Rahimxon, Musa Toʻra madrasalari, „Ichan qalʼa“ koʻchalarida taʼmirlash va obodonlashtirish ishlari nihoyasiga yetkazildi. Muzeyqoʻriqxona hududida sayyohlar uchun internet markazlari ochilgan.

Oʻzbekistondagi muzeylar
Xivchinlilar

Xivchinlilar (Mastigophora) — sarkomastigoforalar tipiga mansub bir hujayrali hayvonlar sinfi (boshqa sistemaga koʻra kenja tip). 2 kenja sinf — oʻsimliksimon xivchinlilar va hayvonsimon xivchinlilarga ajratiladi. Oʻsimliksimon xivchinlilarni botaniklar oʻsimliklar dunyosiga kiritishadi. Xivchinlilarga 13turkumga birlashtiriladigan 7000 dan ortik, tur kiradi. Tanasi duksimon, tuxumsimon, silindrsimon, sharsimon va boshqa shaklda. Uzunligi 2—3 mkm dan (leyshmaniya) 1 mm gacha (ayrim opalinalar). Xivchinlari 1 tadan bir necha mingtagacha, uz. bir necha 10 mkm. Ayrim xivchinlilar xivchini asosida kinetoplast (kelib chiqishi bilan mitoxondriyalarga yaqin boʻlgan DNK saqlovchi organoid) boʻladi (kinetoplastidlar). Koʻpchilik dengiz va barcha parazit xivchinlilarning qisqaruvchi vakuoli boʻlmaydi. Hujayra yadrosi, odatda, bitta; 2 yadroli (lyambliya) va kup yadroli (opalinalar) xivchinlilar ham bor. Odatda, boʻyiga 2 ga boʻlinish orqali jinssiz koʻpayadi. Bu jarayon oxirigacha bormaganida (boʻlinadigan individlar ajralib ketmaydi) koloniya hosil boʻladi. Koʻpchilik xivchinlilarda jinsiy koʻpayish gametalar kopulyatsiyasi orqali boradi. Tuban xivchinlilarda jinsiy koʻpayish izogamiya (bir xil tipdagi jinsiy hujayralarning qoʻshilishi), boshqalarda geterogamiya (har xil tipdagi hujayralarning qoʻshilishi)dan iborat. Erkin yashovchi xivchinlilar (5100 ga yaqin) chuchuk suv va dengizlarda, qisman tuproqda uchraydi. Tabiatda moddalar aylanish jarayonida katta ahamiyatga ega (ayniqsa, plankton xivchinlilar). Koʻpchilik xivchinlilar suvlar ifloslanishining biologik indikatorlari hisoblanadi. Bir qancha xivchinlilar odam va hayvonlarda parazitlik qilib, ogʻir kasalliklar (tripanosoma, leyshmaniya va boshqalar)ga sabab boʻladi. Ayrim xivchinlilar termitlar ichagida simbioz yashab, qiyin hazm boʻladigan oziq moddalarning hazm boʻlishiga yordam beradi.
Inomjon Xidiraliyev

Inomjon (Inogʻomjon) Xidiraliyev (1891.23.2, Namangan uyezdi Pop volostidagi Iskovat qishlogʻi — 1928.31.12, Moskva) — davlat va jamoat arbobi, diplomat. Xidiraliyev 1919-yildan turli sovet idoralarida masʼul lavozimlarda ishladi: Fargʻona viloyati partiya qoʻmitasining kotibi (1920—21), Turkiston ASSR Yer ishlari xalq komissari (1922), Turkiston ASSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi raisi (1922—24). RSFSR Yer ishlari, federal komiteti Prezidiumi aʼzosi (1923—24). Turkiston ASSR ning RSFSRdagi muxtor vakili (1924 yil yanvar—noyabr). X. Turkiston respublikasi manfaatlarini himoya qilib, bolsheviklarning shovinistik siyosatiga qarshi kurashgan. Yer ishlari xalq komissari (1925) sifatidaX. Oʻzbekistonda yersuv islohotini amalga oshirishda faol qatnashgan. Paxtakor dehqonlarni iqgisodiy jihatdan qoʻllabquvvatlash, ijtimoiy himoya qilish tarafdori boʻlgan.

Moskvaning Vagankovo qabristonida dafn etilgan. Xidiraliyev vafotidan keyin, 1937-yildagi ommaviy repressiya davrida "xalq dushmani" sifatida qoralangan edi. Andijondagi koʻcha, Qoʻrgʻontepa tumanidagi maktabga X. nomi berilgan.

Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida]. T., 2000; Shamsutdinov P., Istiqdol yoʻlidashahid ketganlar, T., 2001; Rajabov Q.,Haydarov M., Turkiston tarixi (1917— 1924 y.), T., 2002.

1891-yilda tugʻilganlar
1928-yilda vafot etganlar
Ali Xidirov

Ali Xidirov (1944.27.9, Jizzax tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand davlat universitetini tugatgan (1971). 1971—99 yillarda Jizzax tumanidagi 18, 4-maktablarda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Bekzod Xidirov

Bekzod Sultonmurodovich Xidirov (1981.18.12, Toshkent) — bokschi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi (2002), „Oʻzbekiston iftixori“ (2002)? 57 kg vazn toifasida musobaqalashadi. Oʻzbekiston (1999—2001), Markaziy Osiyo oʻyinlari (2003, Dushanba), Osiyo chempioni (2002, Seremban), Osiyo oʻyinlari kumush medali sovrindori (2002, Pusan), olimpiada oʻyinlari qatnashchisi (2004, Afina). Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (2003). Oʻzbekiston kasaba uyushmalari jismoniy tarbiya va sport jamiyatining sport yoʻriqchisi (2004).

Manbalar 

1981-yilda tugʻilganlar
18-dekabrda tugʻilganlar
Oʻzbekiston bokschilari
SSSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston SSRda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Bokschilar
Oʻzbekiston kishilari
Xiyobontepa

Xiyobontepa — Toshkent shaharlarning Eski shahar qismi markazida, Kaykovus kanali boʻyida joylashgan arxeologik yodgorlik, qishloq tutashgan qasrkoʻshk (7-asr; 9—13-asr boshi). 1924-yil M.Ye.Masson tomonidan qayd etilgan, Toshkent arxeologik ekspeditsiyasi tekshirgan (1968—69). Xom gʻishdan qurilgan koʻshkning eng baland tagkursi kismi xarobalari sakdangan. Saqdanmagan yuqori madaniy qatlami 9—12-asrlarga mansub boʻlib, oʻsha davrda qasr Binkatning ichki rabodi tarkibiga kirgan va uning xarobalari rabod binolari ostida qolib ketgan. Xiyobontepa shahar hududi sifatida moʻgʻullar istilosiga kadar (13-asrning 1-choragi) mavjud boʻlgan.

    

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Toshkent tarixi
John Hicks

XIKS (Hicks) ser Jon Richard (1904.8.4, Uorik 1989) - ingliz iqgisodchisi. Oksford universitetida oʻqigan (1922—26), Londondagi iqtisodiyot maktabida dars berdi (1926—1935). Manchester (1938—46) va Oksford (1952—65) universitetlari professor Oʻz asarlarida iqtisodiy nazariyadagi matematika maktabining umumiy iktisodiy muvozanat nazariyasi va eng yuqori naflilik nazariyasi gʻoyalarini rivojlantirdi. Shuningdek, iqtisodiy oʻsish va ish haqi muammolarini oʻrgandi. Asosiy asarlari: "Ish haqi nazariyasi", 1932; "Iqgisodiy sikl nazariyasiga doyr", 1950; "Kapital va iktisodiy oʻsish", 1965; "Keynschilik iqtisodiy nazariyasining inqirozi", 1974 va boshqa U iktisodiy tarix nazarisiga ham muhim hissa qoʻshdi, ayniqsa, iktisodiy rivojlanishning tarixiy mantigʻini keng yoritdi. Nobel mukofoti laureati (1972; K.Errou bilan birga).

Manbalar 

Olimlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xilvatiy

Xilvatiy (taxallusi; asl ismi Mulla Yoʻldosh Toʻraboy oʻgʻli) (1858— hozirgi Namangan viloyati Uychi tumani Jiydakapa qishlogʻi — 1921) — shoir. Namangandagi Azizxoʻja madrasasida mudarris va bosh mudarris boʻlgan. Oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan. Sheʼrlarida Bedil, Jomiy, Navoiy, Fuzuliy anʼanalarini davom ettirgan, ularga nazira, tatabbuʼ va muxammaslar bogʻlagan. X.dan bizgacha 2 ta dastxat (shoir oʻzi yozgan) devoni saqlanib qolgan. 1devonga jami 6886 bayt oʻzbek tilida va 53 ta — 770 bayt fors tilidagi sheʼrlar kiritilgan. 2devoniga esa 4540 bayt oʻzbek va fors tilida yozilgan sheʼrlari jamlangan. Devondagi sheʼrlar orasida boshqa oʻzbek va fors shoirlari sheʼrlari ham uchraydi (239 bayt). Xilvatiy asarlarining asosiy kismini ishqmuhabbat mavzuidagi lirik sheʼrlar tashkil etadi. Uning ijodida sarguzashtiy sheʼrlar alohida urin tutadi. X. hayotlik chogʻida uning 3 ta — "Mavludi sharifi turkiy", "Sayr uljibol min sayr irrijol" ("Erkaklar sayridan boʻlmish togʻ sayri"), "Chirogʻi maktab" sheʼriy risolasi chop etilgan va ular xalq orasida mashhur boʻlgan. "Sayri jibol" (1328) masnaviy usulida yozilgan boʻlib, asarda Pochcha ota havosi, manzaralari, oʻsimlik dunyosi va suvlari haqida xikoya qilingan. "Charogʻi maktab" — axloqiy, diniytarbiyaviy sheʼriy asar. Bu asar aqoidlar (eʼtiqodlilar) haqida yozilgan va boshlangʻich maktab bolalariga moʻljallangan. Unda Allohning sifatlari, uning yaratuvchiligi, mutlaqligi, Qurʼonda zikr kilingan 25 paygʻambar nomlari, oxirgi paygʻambar Muhammad (sav) sifatlari: meʼroj voqeasi va boshqa sheʼriy tarzda bayon etilgan. X. ustozi Langariy domlaning iltimosiga koʻra, "Mavludi sharif"ni turkiyda yozgan. Bu mumtoz adabiyotda paygʻambar mavludlari haqida oʻzbek tilida yaratilgan birinchi sheʼriy rivoyat (doston)dir. Mazkur asar 1908, 1911, 1912, 1916-yillari Gʻulom Hasan Orifxonov bosmaxonasida bir necha bor chop etilgan. Asar 2000 yil "Namangan" nashriyotida (tuzatilgan matni) A. Qurbonov va I. Abdullayev tomonidan qayta nashr etilgan. X.ning uzi tartib bergan "Devoni Xilvatiy" qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida, ikkinchisi esa X. jiyanining oʻgʻli Abdulla Yoʻldoshev qoʻlida saqdanadi.

Abduqayum Pardayev.

    

Shoirlar
Archibald Hill

Archibald Hill (1886-yil 26-sentyabr, Bristol, Angliya – 1977-yil 3-iyun, Kembrij) – ingliz fiziologi; London qirollik jamiyati aʼzosi (1918-yildan; 1935—1945 yil sekretar), Kembrij universitetini tugatgan (1907); shu universitetda fizik kimyodan va Manchester universitetida fiziologiyadan dars bergan (1914—1919); shu universitet hamda Londondagi universitet kollejida fiziologiya professor (1920—1923; 1923—1925). Fan va taʼlimni qoʻllabquvvatlash jamiyati raisi (1946—1963; 1963-yildan prezidenti). Ilmiy ishlari muskullar faoliyati termodinamikasi va muskullar qisqarishi mexanizmiga oid. Nobel mukofoti laureati (1922, Otto Fritz Meyerhof bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1886-yilda tugʻilganlar
26-sentyabrda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
3-iyunda vafot etganlar

Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xinaguldoshlar

Xinaguldoshlar (Balsaminaceae) - xinagulnamolar qabilasiga mansub oila. Poyasi sersuv. Barglari oddiy, patsimon tomirli, navbatlashib yoki qaramaqarshi joylashgan, yon bargchasiz. Gullari zigomorf, ikki jinsli. Kosachabarglari 5 ta. Mevasi biror tashki taʼsirot natijasida atrofga sochilib ketadigan koʻsakcha, baʼzan rezavor. X.ning toʻrt turkumi va 600 ga yaqin turi bor. Ular, asosan, Osiyo, Afrikaning tropik qismida, baʼzi vakillari Yevropa va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda X.ning 2 yovvoyi va 1 madaniy turi tarqalgan. Xinaguldoshlar vakillaridan gulxina yoki bogʻxina, choʻpxina ekiladi.
Xingan

Xingan — Uzoq Sharqdagi togʻ sistemasi, asosan, Xitoyning shimoli-sharqiy qismi va qisman Xabarovsk oʻlkasida. Xingan 2 kiyem: Katta X. va Kichik X. togʻlariga boʻlinadi. 1) Katta Xingan togʻlari, aksari qismi Ichki Mongoliya hududida boʻlib, Markaziy va Sharqiy Osiyo oʻrtasidagi shartli tabiiy chegara vazifasini oʻtaydi. Shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga 1200 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 1949 m. Asosan, granit va boshqa vulkan jinslaridan tuzilgan. Choʻqqilari yassi, yon bagʻirlari yotiq. Shimolida tayga oʻrmonlari, koʻp yillik toʻng yerlar bor. Janubiy keng bargli oʻrmonlar, oʻrmondasht va dashtlardan iborat. Yogʻoch tayyorlanadi, moʻynali hayvonlar ovlanadi; 2) Kichik Xingan toglari — Xabarovsk oʻlkasi va Xitoyning shimoli-sharqida. Uzunligi 500 km, eng baland joyi 1150 m. Gneys, granit, kristalli slanets, bazalt jinslardan tuzilgan. Choʻqqilari yassi, yon bagʻirlari yotiq, toshloqli. Gʻarbida vulkanlar guruhi bor. Togʻ oʻrmonlari bilan qoplangan.

Togʻlar
Xitoy geografiyasi
Rossiya geografiyasi
Xindemit Paul

Paul Xindemit (Hindemith) (1895.16.11, Xanau 1963.28.12, FrankfurtMayn) – nemis kompozitori, skripkachi, dirijyor, musika nazariyotchisi. 20-asr musiqa namoyandasi, musiqiy neoklassitsizm vakili. Frankfurt Mayn konservatoriyasida taʼlim olgan (1909—15). Shu shaharda opera teatrida skripkachikonsertmeyster (1915—23), torli kvartet sozandasi (alt, 1921—29), Berlindagi Oliy musiqa maktabi professor (1927—37). 1938 yildan Shveysariya va 1940 yildan AQSH da yashagan. Ijodiy uslubi rivojlangan polifoniya vositalari, kompozitsion muvozanatli shakllar, vazmin obrazlari bilan ajralib turadi. Keng va serqatlam badiiy merosida yirik, rivojlangan dramaturgiyaga asoslangan janr (opera, simfoniya, sonata, konsert kabi)lar bilan birga havaskor musiqa jamoalar hamda bolalar ijrosiga moʻljallangan ommabop asarlar urin olgan. Ayniqsa, „Kardilyak“, „Rassom Matiss“, „Koinot garmoniyasi“ operalari, „Kamer musika“ turkumlari, sonatalar, torli kvartetlar, simfoniyalar, „4 temperament“ va boshqa baletlar, fortepiano va boshqa sozlar uchun konsertlari mashhur. Kompozitsiyata doyr kitob, qoʻllanma va dareliklar yaratib, oʻziga xos ijodiynazariy tamoyillarni kashf etgan. Shveysariyada „Xindemit jamgʻarmasi“ faoliyat koʻrsatmoqda (1968 yildan).
Xinolin

Xinolin, 2, 3 benzopirid i n, C9H7N — geterotsiklik birikma; oʻziga xos hidli rangsiz sutokdik. Molyar massasi 129,15. Qaynash temperaturasi 238°; suvda oz, spirt va efirda yaxshi eriydi. Xinolin — kucheiz asos, kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi. Toshkumir smolasida boʻladi. Sunʼiy yoʻl bilan ham olinadi. Oltingugurt, fosforni eritishsa, aromatik kislotalarni dekarboksillashda va boshqa reaksiyalarda ishlatiladi. Xinolin hosilalari (masalan, plazmotsid, plazmoxin, sovkain, atofan va boshqalar) tibbiyotda dori sifatida ishlatiladi. X. sianin boʻyagichlar i.ch.da qoʻllanadi; koʻpgina alkaloidlar X. hosilalaridir.
Cyril Norman Hinshelwood

Cyril Norman Hinshelwood (1897.19.6 — London — 1967.9.10) — ingliz fizik-kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1929) va prezidenti (1955—60). Oksford universitetining Beylyel kollejini tugatgan (1924); shu universitetda professor (1937— 64). Asosiy ilmiy ishlari zanjir reaksiyalar sohasiga oid. Rus olimi Nikolay Semyonov bilan bir vaqtda zanjir reaksiyalar nazariyasi asoslarini yaratdi. Hinshelwood anorganik va organik lgoddalarning, mas, kaliy permanganat, aldegidlar, keton va boshqa moddalarning boʻlinish kinetikasini tadqiq etgan. Bakteriyalarning turli muhitlarda oʻsish muammolari bilan shugʻullangan (1938-yildan). Nobel mukofoti laureati (1956; N.N. Semyonov bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1897-yilda tugʻilganlarBritaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
19-iyunda tugʻilganlar
1967-yilda vafot etganlar
9-oktyabrda vafot etganlar
Xirbat al-Mafjar

Xirbat al-Mafjar - Iordaniyadagi meʼmoriy yodgorlik (VIII asr); umaviylar saroyi. Iordan daryosining gʻarbida, qadimgi Iyerixonning shimolida joylashgan. Saroy (atrofi burjli mustahkam devor bilan oʻralgan), devordan tashqaridagi masjid, hammom, ichki va tashki hovlilar bilan yagona majmua hosil qilgan. Xirbat al-Mafjar binolari toshohaktoshlardan bunyod etilgan, gumbazlar bilan yopilgan, hovlilar yuzasiga tosh plitalar yotqizilgan. Saroy umaviylar saroyiga xos anʼanaviy mujassamotga ega: murabba tarxli hovli galereya va sharqiy hamda gʻarbiy tomoni boʻylab gʻisht gumbazli 2 qavatli binolar bilan oʻralgan. Saroy binosi toʻrtburchak tarhli (67x63 m), tarzlari ravoqlar qatori bilan quyoshdan toʻsilgan. Saroy miyonsaroyi minora koʻrinishida, tarzlari oʻyma turunjlar bilan bezatilgan va yuqorisi davdanalar bilan yakunlangan; miyonsaroy 2 (tashqi murabba va ichki toʻrtburchak tarhli) xonadan iborat boʻlib, xonalar oʻzaro keng eshik bilan bogʻlangan, tashqi xona devorlariga burchak ustunlariga oʻrnatilgan ravoqlar ishlangan, ichki xona gumbazli; miyonsaroy devori boʻylab oʻrnatilgan oʻrindiqlar qabulxona vazifasini oʻtaganidan darak beradi. Tarzlari piltavor boʻrtiqlar shaklidagi hammom binosi murabba tarhli katta xona (30x30 m) hamda uning shim.gʻarbidagi kichik xona (4,5x4,5 m)dan iborat (kichik xona saroy egasining xos xonasi boʻlgan deb taxmin qilinadi). Masjid toʻrtburchak tarhli (23,6x17,1 m), 2 qator marmar ustunli, yonida poydevorga oʻrnatilgan minora joylashgan. Tashqi katta hovli oʻrtasida hovuz boʻlib, ustiga 4 ustunga oʻrnatilgan gumbaz tomli koʻshk ishlangan. Xirbat al-MafjarM. binolari tosh va ganch oʻymakorligida handasiy, islimiy naqshlar bilan serhasham bezatilgan, naqshin bezaklar orasida boʻrtma tasvirlar, haykaltaroshlik (ayollar boshlari, atlant va boshqalar) bezaklari ham uchraydi. Miyonsaroy, hammom va boshqa xonalarning pollari ajoyib (handasiy, toʻgʻri va egri chiziqlar, aylana, toʻrtburchaklar uygʻunligidagi) mozaika bilan qoplangan.

  
‎

Iordaniya meʼmoriy yodgorliklari
Xirmon

Xirmon – „Xirmon“ soʻzi koʻpincha gʻalla, don yoki boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yigʻish va saqlash uchun maxsus ajratilgan joyni anglatadi. Odatda, xirmon yer yuzasida katta, ochiq maydon shaklida boʻladi, bu yerda hosil yigʻib olinadi, tozalanadi va quritiladi. Tarixiy jihatdan, xirmon qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilarining asosiy inshootlaridan biri boʻlgan, u yerda hosilni saqlash va uni xarid qiluvchi yoki tashuvchi kompaniyalarga tayyorlash amalga oshirilgan. Xirmonning oʻlchamlari va ularning oʻlchovlari haqida aniq maʼlumot qishloq xoʻjaligi mintaqasi, hosilning turi va yigʻish hajmiga bogʻliq holda farq qilishi mumkin. Odatda, xirmonning oʻlchamlari yigʻilgan hosilning hajmi va saqlash talablariga bogʻliq boʻlib, katta fermalarda yirik maydonlar, kichik xususiy yer egalari esa kichik xirmonlar tashkil qiladilar. Baʼzi joylarda xirmonning oʻlchami bir necha yuz kvadrat metr boʻlishi mumkin, boshqalarida esa koʻproq. Gʻallachilikda shamol yaxshi esadigan teparoq joylarda, paxtachilikda dala yonida boʻyi 70–80 metr, eni 45– 60 metrli maydon.

Manbalar 

Qishloq xoʻjaligi
Xiromiy

Xiromiy (taxallusi; ismi Mullo Qurbon) (1796, Kitob viloyati Charmgaron guzari – ?) – shoir. Baʼzi manbalarda „Mirzo Qurbon“, „Muhammad Qurbon“ deb ham tilga olingan. Kenagas urugʻidan. Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil koʻrgan. Iqtisodiy tanglik tufayli madrasani tugata olmagan, 25 yoshida Kitobga qaytgan. Xattotlik, tabiblik, charmgarlik qilib roʻzgʻor tebratgan. Xiromiy Nasrullaxonttg bosqinchilik siyosatiga qarshi kurashuvchilar safida turgan, Kitob mudofaasida qatnashgan.

Xiromiy isteʼdodli va sermahsul shoirlardandir. U oʻtmish allomalar ijodidan oʻrgangan, zamondoshlari Shavqiy, Hoziq, Vola va boshqa bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. Dastlab Saʼdiy, Navoiy, Zebunniso gʻazallariga muxammaslar bogʻlagan, ularning badiiy mahorat sohasidagi anʼanalarini davom ettirgan.

Xiromiy XIX asr hayotidagi yaramas illatlarni, adolatsiz hukmdorlar, noqobil hokimlar, zamin, zamon, kishilar toʻgʻrisidagi qarashlari ifodalangan „Chor darvesh“ (1834), „Mahfil oro“ (1844—56), „Toʻtinoma“ (1854), „Raʼno va Zebo“ (1856), „Yusuf va Zulayho“ (1862) dostonlarini yozgan. Bularning orasida keng tarqalgani „Chor darvesh“ dir. Asar qoliplash usulida yozilgan, qoliplovchi xikoya Ozodbaxt hikoyasi, dir. Ozodbaxt oʻz farzandsizligidan soʻz boshlab, darveshlar sarguzashtini tinglaydi. Doston Ozodbaxtning Baxtiyor ismli farzand koʻrib, parilarning ulugʻ shoiri Malik Shohboz yordamida murodmaqsadlariga yetishi bilan tugaydi.

Xiromiyning hajman eng yirik asari „Toʻtinoma“ 12 ming misradan iborat.

Asarning bosh goyasi – vafo va sadoqat. Toʻtining barcha hikoya va qissalari shu gʻoyani asoslash, isbotlashga qaratilgan. „Raʼno va Zebo“ dostoni ham qoliplash usulida boʻlib, qoliplovchi hikoya Raʼno va Zebo sarguzashtlaridir. Pok muhabbatni ulugʻlash dostonning asosini tashkil etadi. Unda inson huquqi, ijtimoiy tenglik, adolat, olijanoblik kabi gʻoyalar yoritilgan.

Adabiy merosining umumiy hajmi 30 ming misra atrofida. Asarlari qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida („Chor darvesh“, inv.№ 359, 9251, 1675, 7713, 4819, 7847, 217 (II); „Toʻtinoma“, inv. № 1795; „Raʼno va Zebo“, inv. № 217; „Yusuf va Zulayho“, inv. № 1799) va SamDUning asosiy kutubxonasida saqlanadi.

Manbalar 
 Chor darvesh, T., 1960; Raʼno va Zebo, T., 1962.

Ad.:Qorayev T., Xiromiy Mulla Qurbon, T., 1975; Oʻzbek adabiyoti tarixi [5j.li], 4j., T., 1978.

Begali Qosimov

Shoirlar
Xitin

Xitin (yunoncha, chiton — kiyim, teri, qobiq) — polisaxaridlar guruhiga mansub tabiiy birikma; boʻgʻimoyoqlilar va bir qator umurtqasiz hayvonlar tashqi skeletining asosiy komponenti; zamburugʻlar, bakteriyalar va ayrim suvoʻtlarning hujayra devori tarkibida boʻladi. Tayanch vazifasini bajaradi. Xitin Natsetilglyukozamin qoldigʻidan iborat. Suv, suyultirilgan kislota, ishqor, spirt va boshqa organik erituvchilarda erimaydi; konsentrlangan kislotalarda eriydi. Xitinning tuzilishi, fizikkimyoviy xossasi va biologik ahamiyati oʻsimlik sellyulozasiga oʻxshash.

 

uglevodlar
Xitoy (urugʻ)

Xitoy (Qtoy, Kidan) — turkiy urugʻlardan biri. 
Ularning ajdodlari qadimgi kidanlar boʻlgan. XI asrga kelib ularning Shimoliy Xitoydagi davlati tugatilgach, bir qismi Markaziy Osiyoga koʻchib oʻtgan. Manbalarda ularni qoraxitoy deb atashgan. XVI asrda xitoylarning bir qismi Shayboniyxon qoʻshinlari tarkibiga kirgan. XVII asrda xitoylarning katta guruhi qipchoqlar bilan birgalikda xitoy-qipchoqlar qabilaviy ittifoqini tuzganlar va Zarafshon vohasining oʻrta qismiga koʻchib oʻtganlar. Hozirda ham Zarafshon vohasida Xitoypoyon mahallasi kabi shu urug'ga mansub qishloqlar mavjud. Bu qabilaviy ittifoq XIX asrning oʻrtalarigacha davlatning siyosiy hayotida muhim oʻrin tutib kelgan. Xitoylar 3 katta uruqqa boʻlingan: qanjigʻali xitoy, qoʻshtamgʻali xitoy va oʻtarchi. 1870-yillarda Samarqand viloyatida yashovchi xitoylar 45 ming kishini tashkil qilgan. Xitoylar Buxoro, Xorazm viloyatlarida ham yashaganlar. Xitoylar qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird va boshqa turkiy xalqlar tarkibiga kirgan.

Adabiyot 
 Shaniyazov K., K etnicheskoy istorii uzbekskogo naroda, T., 1977.
 Shoniyozov Karim, Oʻzbek xalqining shakllanishi jarayoni, T., 2001.
 

Oʻzbek qabilalari
Oʻzbek urugʻlari
Xitoylar

Xitoylar (oʻzlarini xanszu, xanʼ deb ataydilar, asosan tayvan, tay xalqi tasirida asimilyasiya boʻlgan turk(tatar)halqlari) – xalq. XXRning asosiy aholisi. Shuningdek, Xitoyliklar Tailand, Malayziya, Indoneziya, Singapur, Vyetnam, Birma, Filippin va Kambodjada yashaydi. Dunyoda son jihatdan eng koʻp xalq hisoblanadi. Umumiy soni taxminan 1,325 mlrd. kishi (2003 y.). Xitoy tilish soʻzlashadilar. X.ning asosiy qismi mongoloid irk?shing Tinch okean tarmogʻiga, X.ning kichik guruhlari esa Sharqiy Osiyo va Janubiy Osiyo variantiga mansub. Yozuvi iyerogliflardan iborat. Dindorlari – asosan, budda diniga, daosizm, konfutsiylikka eʼtiqod qiladi, musulmonlar, xristianlar ham bor. Qadim zamonda X. sya, xuasya deb nomlangan. Sya etnonimining xanga aylanishi Xitoyni 2marta birlashtirgan xan sulolasi nomi bilan bogʻliq. Xan etnonimi odatga kirgandan soʻng ushbu xalq tili xanyuy, yozuvi xanszi deb ataldi. Xitoylar 4000 yillik yozma tarixga ega boʻlib, ular ilk bor Xuanxe (Qoramuron) daryosi quyi oqimi boʻylarida yashashgan. X. ajdodlari qatoriga mil. av. 2ming yillikda turli xil madaniyatlar (Yanshao, Lunshan va boshqalar)ni yaratgan, Xuanxe va Yanszi daryolari havzasida dehqrnchilik bilan shugʻullangan qabilalar kirgan. Mil. av. 2ming yillikda hozirgi Xenan, Shensi, Shansi viloyatlari xududida ibtidoiy jamoa munosabatlarining asosiy belgilari saqlanib qolgan In davlati paydo boʻldi. Inliklarning gʻarb tomonida ularga kardosh boʻlgan chjou qabilalari yashab, ular mil. av. 11-asrda In davlatini istilo qilishgan. Mil. av. 11—3-asrlarda hozirgi Xitoy hududida in va chjou xalqlarining avlodlari bilan aralashib ketgan turli xalqlar (man, jun, di, i) yashagan. Shuningdek, mil. av. 1-ming yillik oʻrtalaridan xitoy manbalarida Yanszi daryosidan janubida yashagan koʻp sonli yue qabilasi ham tilga olingan. Bu qabilalarning koʻpchiligi, asosan, tay xalqlarining, shuningdek, indonezlar, vyetnamlar va monkxmer xalklarining ajdodlari hisoblangan. X.ning oʻziga xos mentaliteti, anʼanasi, urfodatlari, axloq normalari, milliy goyasi va madaniyati mavjud. Asosan, qishloq xoʻjaligi (sholi, paxta yetishtirish), pillachilik, bogʻdorchilik, choy yetishtirish bilan shugʻullanadilar. Xitoy chinnisi dunyoda juda mashhur.
Xishrov

Xishrov – Samarqand viloyatidagi shaharcha. Samarqand shahridan 7 km uzogʻlikda, Dargʻom kanalining oʻng sohilida joylashgan. Maʼmuriy jihatdan Samarqand shahar Kengashiga qaraydi. 1951 yilda tashkil etilgan. Aholisi 4,5 ming kishi (2003). Xishrovda: avtokorxona, „Oʻzelektrqurilish“ mexanizatsiyalashgan kolonnasi, Xishrov GES kaskadi, „Samarqand“ kichik styasi, gidrotsex, transport sexi, tikuvchilik atelyesi, dehqon bozori va boshqa bor. Umumiy taʼlim, musiqa maktablari, kasalxona, ambulatoriya, tibbiy punkt mavjud. Kutubxona, madaniyat uyi aholiga xizmat koʻrsatadi.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Samarqand viloyati
Xlamidoz

Xlamidoz - OOZ, rikketsioz, keratokonʼyunktivit — hayvonlarning oʻtkir yuqumli kasalligi. Koʻp hollarda X. katta iktisodiy zarar keltiradi, kasallik hayvonning koʻr boʻlishi bilan tugashi mumkin. Kasallikni reketsiyalar qoʻzgʻatadi. Xlamidoz bilan barcha qishloq xoʻjaligi hayvonlari, koʻproq qoramollar zararlanadi. Kasallik yilning barcha fasllarida uchrashi mumkin, biroq issiq paytida koʻproq va ogʻirroq kechadi. X.ning yashirin davri 2— 12 kun. Koʻproq bir koʻz, kamroq ikkala koʻz ham zararlanadi. Tana harorati koʻtariladi, holati yomonlashadi, koʻzidan koʻp miqdorda shilliqyiringli suyuqlik oqadi. Soʻngra abssess oʻzoʻzidan yoriladi, uning oʻrnida yara hosil boʻladi. Hayvonning ahvoli yaxshilanib, astasekin sogʻayadi. Kasallikning epizootologiyasi, klinik belgilari hamda konʼyunktiva surtmasini mikroskopda tekshirish orqali tashhis qoʻyiladi.

Davolash
Kasal mollar salqin xonalarda saqlanib, antibiotiklar qoʻshilgan turli malham dorilar (mazlar yoki linementlar) qoʻllanadi. Ogʻir hollarda novokainli blokada qilish yaxshi samara beradi.

Oldini olish: hayvonlarni statsionar nosogʻlom xoʻjaliklardan chiqarmaslik tavsiya etiladi. Mollar kish faslida bir oyda bir marta, yoz oylarida esa har kuni koʻzdan kechiriladi. Sogʻlom mollarning koʻziga profilaktika maqsadida antibiotiklardan tayyorlangan mazlar yoki emulsiyalar suriladi, pashshalarga qarshi kurashiladi.
Xloratlar

Xloratlar — xlorat kislota (HClO3) tuzlari. Oddiy temperaturada barqaror kristall modda, qizdirilganda yoki katalizatorlar ishtirokida kislorod chiqarib parchalanadi. Koʻpchilik xloratlar suvda va baʼzi organik erituvchilarda eriydi. Organik va oson oksidlanadigan moddalar bilan portlovchi aralashmalar hosil qiladi. Metall xloridlarning suvdagi eritmalarini elektrokimyoviy oksidlanish, metall gidroksidlarni xlorlash usullari bilan olinadi. Xloratlardan natriy xlorat NaClO3, kaliy xlorat KClO3 (bertolle tuzi), kalsiy xlorat Ca(ClO3)2, magniy xlorat Mg(ClO3)2 sanoat miqyosida ishlab chiqariladi. Natriy xlorat gugurt va pirotexnik tarkiblarni tayyorlashda, kalsiy xlorat kaliy xlorat olishda oraliq mahsulot sifatida ishlatiladi.

Magniy xlorat desikantlar guruhiga kiradi. Unga oz miqdorda etanolamin fosfatning suvdagi eritmasini qoʻshib samarali taʼsir etuvchi defoliantlar olinadi. Bu preparatlar gʻoʻzaga qoʻllanganda yosh yashil koʻsaklar saqlanib qoladi, barglar qurimasdan 80—90% gacha toʻkiladi, hosil gektariga 3—4 s ga ortadi.

    

Moddalar
Xlorbenzol

Xlorbenzol, C6H5Cl — oʻziga xos hidli rangsiz suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi —45,6°, qaynash temperaturasi 132°; suvda oz eriydi, Spirt, efir benzol va boshqa organik erituvchilarda eriydi. Suv bilan azeotrop aralashma (71,6% X, qaynash temperaturasi 90,2°) hosil qiladi. Sanoatda benzolni katalizator (FeCl3, AlCl3) ishtirokida 40—60°da xlorlab olinadi. Xlorbenzol va uning baʼzi hosilalari organik sintezda va erituvchilar sifatida qoʻllanadi.

Kimyo
Xlorella

Xlorella (Chlorella) – bir hujayrali xlorokokk suvoʻtlar urugʻi. Hujayrasi sharsimon, 15 mkm, qobigʻi silliq, 4—8 (baʼzan 16) tagacha avtosporalar hosil kilish orqali jinssiz koʻpayadi. 20 ga yaqin turi, jumladan, Oʻzbekistonda bir necha turi tarqalgan. Chuchuk va dengiz suvlarida, nam tuprokda uchraydi; lishayniklar va suvda yashovchi organizmlar tanasida simbioz yashaydi. Oqar suvlarni biologik tozalashda, yopiq ekosistemalar (masalan, kosmik kemalar, suv osti kemalari)da havoni qayta tozalashda va fotosintez jarayonlarini oʻrganishda keng miqyosda foydalaniladi.
Xlorella juda tez koʻpayadi. Bir kecha-kunduz yashagan har bir yosh hujayra ham boʻlina boshlaydi.
Kuz kelishi bilan xlorella qalin, zich qobiqqa oʻralib, sporaga aylanadi va shu holda qishlaydi. Bahor kelib, qulay sharoit tugʻilgach, spora shaklida qishlagan hujayraning oddiy boʻlinishi natijasida bir necha xlorella hosil boʻladi. Ular hujayra qobigʻini yorib chiqadi va mustaqil hayot kechira boshlaydi.
Xloridlar

Xloridlar — xlorning kislorod va ftordan boshqa barcha elementlar (metallar va metallmaslar) bilan hosil qilgan birikmalari. Metallarning xloridlari qattiq moddalar, ular suvda yaxshi eriydi. Metallmaslarning xloridlari gazsimon, suyuq yoki qattiq moddalardir. Natriy, kaliy, magniy, kaltsiy xloridlari tabiatda keng tarkalgan (X.ning xossasi, olinishi va ishlatilishi haqida tegishli elementlarning Xloridlariga q.).
Xloridlar (mineral)

Xloridlar (tabiiy xloridlar) — NS1 tuz kislotasining tuzlari, minerallar sinfi. Tarkibi, xususiyati va hosil boʻlish sharoitiga qarab Xloridlar 2 guruhga boʻlinadi. Birinchi guruhga (28 ta mineral) Na, K, NH4, Mg, Ca, Al, Mn va Gʻe ning erish xususiyatiga ega boʻlgan suvli va suvsiz X. kiradi. Asosiy minerallari: galit, silvin, bishofit, karnallit, taxgidrit, rinneit va boshqa boʻlib, tarkibida 20—70% S1 mavjud. Kub yoki trigonal singoniyada kristallanadi. Odatda, rangsiz; kattikligi 1—2, zichligi 1,6—3,2 g/sm3. Gigroskopik, suvda, kisman spirtda eriydi, achchiq va shoʻr mazali. Koʻllardagi choʻkindilarda, shoʻr tuproqlarda, vulkanik va fumarol faoliyati mahsulida hosil boʻladi. Koʻpgina Xloridlardan kimyo va oziq-ovqat sanoatida, qishloq xoʻjaligida keng foydalaniladi. Ikkinchi guruhga (49 ta mineral) Si, Pb, Ag, Hg, As, Sb va Bi ning erish xususiyatiga ega boʻlmagan X. kiradi. Asosiy minerallari: nantokit, atakamit, konnelit, laurionit, matlokit, mendipit, xlorarnirit va boshqa boʻlib, tarkibida 6— 35% S1 mavjud. Romb va tetragonal singoniyada kristallanadi. Rangsiz, koʻk, yashil, sariq, qattiqligi 4, zichligi 3,7—8,3 g/sm3. Suvda erimaydi. Quruq iqlim sharoitida rudali konlarning oksidlanish zonasida; rudali minerallar va sanoat shlaklariga shoʻr suvlarning taʼsiri boʻlganda, vulkan harakatlari jarayonida hosil boʻladi. Oksidlangan rudalar tarkibida Si, R, Ag olish uchun xom ashyo hisoblanadi.

    

Kimyoga oid chala maqolalar
Kimyoviy moddalar
Xmelnitskiy viloyati

Xmelnitskiy viloyati (1954 yilgacha Kamenets-Podolskiy) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1937 yil 22 sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 20,6 ming km². Aholisi 1396 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar (90,8%); shuningdek, rus, polyak, yahudiy, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 32%. Muhim shaharlari: Xmelnitskiy, KamenetsPodolskiy, Shepetovka, Slavuta. 20 tuman, 24 shaharcha bor. Markazi — Xmelnitskiy shahri.

Tabiati 
Xmelnitskiy viloyati Podoliya qirlarining markaziy qismida joylashgan. Iklimi moʻʼtadil, kontinental. Yozi iliq va sernam; iyulning oʻrtacha tempaturasi 19,4°; qishi yumshoq, yanvarning oʻrtacha tempaturasi −5,6°. Yiliga 563-622 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 217 kun. Daryolari Dnestr, Janubiy Bug, Gorin, Sluch. Tuprogi, asosan, kam chirindili qoratuproq, podzollashgan krratuproq, sur va och sur tusli, qumoq, chimlipodzollashgan, chimlikarbonatli tuproklar. Xmelnitskiy viloyati, asosan, oʻrmonli dasht zonasida. Hududining 13,4% oʻrmon (dub, qayin, togʻterak, grab, zarang, joʻka oʻsadi). Quyon, tulki, boʻri, yelik, los, tiyin, kemiruvchilar bor.

Iqtisodiyoti 
Oziq-ovqat sanoatida, ayniqsa, shakarqand tarmogʻi rivojlangan. Moysir korxonalari, goʻsht kombinatlari, sabzavotkonserva, pivo, qandolatpazlik sanoat tarmoqlari bor. Yengil sanoat tarmoklaridan movut ishlab chiqarish, tikuvchilik, trikotaj, koʻnattorlik, poyabzal, yigiruvtoʻquv tarmoklari rivojlangan. Stanoksozlik va asbobsozlik zavodlari, elektrotexnika, avtomatlashtirish va boshqaruv sistemasi vositalari priborsozligi, radiotexnika, traktor va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, avtoagregat, mashinasozlik (yengil va oziq-ovqat sanoatlari uchun mashinalar) zavodlari bor.

Qishloq xoʻjaligi gallachiliklavlagikorlik bilan sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Gʻalla, sabzavot va kartoshka, yemxashak, texnika ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik rivojlangan. Krramol, choʻchqa, qoʻy va parranda boqiladi. Hovuz baliqchiligi va asalarichilik bilan ham shugʻullaniladi. Transport yoʻli uzunligi 732 km. Dnestr daryosida kema qatnaydi. Xmelnitskiy shahri avialiniyalari orqali Kiyev, Lvov, Chernovsi va boshqa viloyatlar bilan bogʻlangan. 3 oliy oʻquv yurti, 3 muzey, 2 teatr, filarmoniya bor.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Xmelnitskiy viloyati