yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Nurpeyis Boygʻonin

Nurpeyis Boygʻonin (1860-yil, Axtyube viloyati Boygʻonin tumani — 9-aprel 1945-yil) — Qozoq xalq oqini, yirik jirov. Kozogʻistonda xizmat koʻrsatgan sanʼatarbobi (1939). Yoshligidan ovullarda oʻlanlar aytgan, 17 yoshidayoq "bola jirchi" nomini olgan. "Qoʻblandi", "Er Targʻin", "Toʻraxon" kabi xalq dostonlarini, ayniqsa botirlik jirlarini yaxshi bilgan. Oʻz termalarida hayotni, doʻstlik, botirlik, insonparvarlik va mehnatni ulugʻlagan. Oqinning "Kubugul", "Norqiz", "Alpamis", "Oqkenja", "Qiz Jibek", "AymanSholpan", "Toʻraxon" va boshqa dostonlarida qozoq xalqining hayoti haqiqiy aks ettirilgan. Nurpeyis Boygʻoninning "Oʻzbekistan" sheʼrida Oʻzbekistonning goʻzal tabiati, oq koʻngil, mehnatsevar odamlari kuylanadi.

Manbalar 

1860-yilda tugʻilganlar
1945-yilda vafot etganlar
9-aprelda vafot etganlar
Bokiy

Bokiy (taxallusi; asl ismi Mirzaabdulla Nasriddinov) (1882.9.5 — 1967.4.4, Fargʻona viloyati Rishton qishlogʻi) — oʻzbek adabiyotshunosi (manbashunos), shoir. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1943). Sharq-mumtoz adabiyotini chuqur bilgan, xalq orasida navoiyxon, bedilxon degan nom olgan. Alisher Navoiy yubileyini oʻtkazish Respublika qoʻmitasi tuzilishi (1938-yil 15-sentabr) munosabati bilan qoʻmita ilmiy maslahatchisi (1938). Oʻzbekiston Til, adabiyot, tarix institutida bosh maslahatchi (1940—43). Navoiy asarlarini eski oʻzbek yozuvidan yangi yozuvga oʻtkazishda koʻmaklashgan. Muqimiy, Nodim Namangoniy, Rojiy Margʻiloniy va Rojiy Koʻxandiylar bilan oʻtkazilgan mushoaralarda qatnashgan. Oʻzbek va fors tillarida gʻazallar yozgan, Navoiy asarlariga muhammaslar bogʻlagan. Navoiyning "Tuhfat ulafkor" qasidasini forschadan oʻzbekchaga tarjima qilgan (1939).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Boku neft-gaz rayoni

Boku neft-gaz rayoni — Ozarbayjon Respublikasining Apsheron ya. o. va Kaspiy dengizining yarim orolga tutash akvatoriyasidagi nisbatan katta zaxiraga ega boʻlgan neftgaz konlari. Janubiy Kaspiy neftgaz havzasiga mansub 80 dan ortiq kondan iborat. Neft konlari murakkab burmalanishga uchragan qatlamlar (braxiantiklinallar) orasida, baʼzan balchiq vulkanlarida, qum, qumtosh va gillardan tashkil topgan oʻrta pliotsen davri jinslarida joylashgan. Umumiy maydoni 8500 km². Boku neft-gaz rayoni g. r.da 20 mingga yaqin burgʻ qudugi kavlangan. Neft uyumlari 4500 m chuqurlikkacha boʻlgan qatlamlarda uchraydi. Konlar ishga solingandan buyen jami 1 mlrd. t dan ziyod neft qazib olingan. Apsheron ya. o.da neft oddiy quduqlardan jun usullar bilan juda qadimdan olib kelingan. 1869-yilda birinchi burgʻ qudugʻidan neft olina boshlanishi bilan neft sanoati ham rivojlana boshladi. 20-asr boshida Boku neft-gaz rayoni g. r. neft qazib olish boʻyicha dunyoda 1 oʻringa chikdi (1901-yilda 11,4 mln. t). Ammo 1 jahon urushi arafasida neft olish 7,7 mln. t ga tushib qoldi. 1920- yillargacha neft yuza qatlamlarda joylashgan faqat 6 ta kondan olingan. Keyinroq yangi konlar ochilib, nasosli va kompressorli usullar qoʻllanila boshladi. Neftni qayta ishlovchi korxonalar (asosan Bokuda joylashgan) ham qayta jihozlandi. 1940-yilda Ozarbayjon Respublikasida 22 mln. t neft qazib olindi (bu oʻsha davrda Ittifokda qazib olingan neftning 71%ni tashkil etdi). 1940- yillar oxirida Kaspiy dengizi tubidan katta neft konlari ("Neft toshlari", Darvin sayozligi va boshqalar) topilib ishga tushirildi. Dengizdagi konlar quruqlik bilan estakadalar orqali tutashtirilgan. Hozir neft 7—8 ming m dan ortiq chuqurliklardan ham olinmoqda. Gaz kondensata va neftgaz.kondensata konlari ham bor. Tabiiy gazning katta zaxirasi Qoradogʻ gazneft konida joylashgan. Gaz konlaridan foydalanish 1950- yillar oxiridan boshlangan.

Boku neft-gaz rayoni g. r. nefti metannaften turiga mansub. Zichligi 849,0–920 kg/m3, tarkibidagi oltingugurt 0,13—0,39%, parafin 0,61—6,04% ni tashkil etadi. Gazning tarkibi 90—96% metan, 1,7— 5,3% etan, 0,51,5% propan, 0,31,5% butan, 0,3—1,5% pentan va boshqalardan iborat.

Boku neft-gaz rayoni g. r.da yangi yirik istiqbolli neftgaz konlari topildi. Gazning zaxirasi 16,5 mlrd. m3. Gaz konlaridan Ozarbayjonning sanoat shaharlariga gaz quvurlari tortilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Boku
Bolalar jinoyatchiligi

Bolalar jinoyatchiligi — q. Voyaga yetmaganlar javobgarligi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolalar kutubxonasi

Bolalar kutubxonasi – maktab yoshidagi bolalar va usmirlarga xizmat koʻrsatadigan muassasa. Oʻzbekistonda bunday kutubxonalar ommaviy ravishda 30-yillarda vujudga kela boshlagan. Yosh avlodni davr talabi darajasida tarbiyalashda Bolalar kutubxonasi muhim ahamiyatga ega. Bolalar kutubxonasining kitob jamgʻarmasi tarbiya vazifalari va kitobxonlarning yosh xususiyatlariga muvofiq tashkil etiladi. Kitob oʻqish yuzasidan bolalarga yakka tartibda yoʻl-yoʻriq koʻrsatiladi, turli ommaviy tadbirlar oʻtkaziladi. 1965-yilda tashkil qilingan Respublika bolalar kutubxonasi respublika viloyatlari bolalar kutubxonalariga, bolalar bilan ishlaydigan muassasalarning kutubxonalariga uslubiy rahbarlik vazifasini bajara boshladi (kutubxona jamgarmasi 300 mingdan ortiq, 1998). Yoshlarni bilimli, maʼnaviy barkamol qilib tarbiyalash, ularda oʻqish madaniyatini shakllantirishda Bolalar kutubxonalarining olib borayotgan ommaviy ishlari qoʻl kelmoqda (mashhur kishilar bilan uchrashuvlar, „Kitobxonlar konferensiyalari“, „Ovozli oʻqishlar“, „Adabiy ertaliklar“, „Kitoblar haftaligi“ va hokazo).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolalar musiqasi

Bolalar musiqasi – bolalarning tinglashi va ijro etishi uchun moʻljallangan musiqa asarlari. Bolalar musiqasi namunalari sodda shakli, yorqin ifodasi, jonli badiiy mazmuni bilan ajralib turadi. Bolalar hayoti, xalq ertaklari, tabiat manzaralari, hayvonot dunyosi Bolalar musiqasida oʻz ifodasini topadi. Bolalar ijrosiga moʻljallangan asarlarda ularning ijro imkoniyatlari (bolalar ovozining koʻlami, xorda kuylashga tayyorligi, ijro usuli murakkabligi va hokazo) nazarda tutiladi. Bolalar tinglashi uchun maxsus yaratilgan musiqa asarlari orasida talaygina sahna asarlari (opera, balet, musiqali spektakl), kinofilm va multfilm, telekoʻrsatuv va radioeshittirishlarga yozilgan musiqalar ham mavjud. Bolalar va ayni ular uchun kattalar tomonidan ijro etiladigan xalq musiqa ijodiyoti namunalari (qoʻshiq, musiqiy tomosha va oʻyinlar) Bolalar folkloriga kiradi.

I. S. Baxning „Anna Magdalena Baxning nota daftari“, P. Chaykovskiyning „Bolalar albomi“, R. Shumanning „Yoshlar albomi“, K. SenSansning „Xayvonlar karnavali“ orkestr fantaziyasi, S. Prokofyevning „Petya va boʻri“ simfonik ertagi, K. Orfning „Bolalar uchun musiqa“ 5 jildli toʻplami (G. Ketman bilan hamkorlikda) Bolalar musiqasining yorqin namunalaridir.

Oʻzbekistonda Bolalar musiqasi 20-asrning 30-yillarida yuzaga kelgan. Ilyos Akbarov, H. Muhamedova, K. Abdullayevlar birinchi bolalar qoʻshiqlari, V. Uspenskiy, B. Nadejdinlar bolalar uchun ilk fortepiano asarlari yaratgan. Lekin 1950-90-yillardagina Bolalar musiqasi tizim tarzida rivoj topdi. M. Burhonov, A. Muhamedov, F. Qodirov, N. Norxoʻjayev, Ye. Shvars, A. Mansurov va boshqa ommabop qoʻshiqlar, S. Varelas, B. Giyenko, D. Zokirov, G. Mushel, F. Nazarovlar turli janrlarda cholgʻu asarlar. X Azimov, S. Abramova, P. Xoliqov, Gʻ.Qodirov kabi kompozitorlar bolalar musiqa taʼlimiga oid asarlar yozgan. Bolalar uchun opera („Yoriltosh“, S. Boboyev; „Alovuddinning sehrli chirogʻi“, S. Varelas; „Malikai ayyor“, S. Jalil; „Ali Bobo va qirq qaroqchi“, V. Milov; „Xayvonlar sultoni“, A. Mansurov va boshqalar) va baletlar („Oltin kalitcha“, B. Zeydman; „Goʻzal Vasilisa“, A. Berlin), musiqali komediya („Dono qiz va ahmoq podsho“, D.Zokirov va boshqalar) yaratilgan. Kompozitorlardan T. Toshmatov, N. Norxoʻjayev, M. Bafoyev, A. Ergashev, A. Nabiyev, A. Mansurov va boshqa yosh tomoshabinlar va qoʻgʻirchoq teatrlarida sahnalashtirilgan spektakllarga musiqalar yaratishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Musiqa
Bolalar poliklinikasi

Bolalar poliklinikasi – 14 yoshgacha boʻlgan bolalarga tibbiy yordam koʻrsatadigan davolashprofilaktika muassasasi. Bolalar poliklinikasi bolalar kasalxonasi tarkibiga kirishi yoki mustaqil holda faoliyat koʻrsatishi hamda koʻp tarmoqli boʻlishi mumkin. Qishloq joylarda markaziy tuman kasalxonalari qoshidagi poliklinikalarda bolalar maslahatxonasi boʻladi.

Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda (Toshkent shahrida) kattalar va bolalar poliklinikalari hamda ayollar maslahatxonasida „oilaviy vrach“ omillari asosida tibbiy yordam koʻrsatadigan oilaviy poliklinikalar tashkil qilingan. Bu joylarda Bolalar poliklinikasi vazifasini oilaviy poliklinikalar bajaradi. Shu bilan birga bolalar konsultativdiagnostika poliklinikalari (markazlari) ham ochilgan. Bolalar poliklinikasida ixtisoslashtirilgan tibbiy yordam koʻrsatadigan xonalar (jarroh, logoped, revmatolog, tish, koʻz, buruntomoq va quloq kasalliklari, badantarbiya va uqalash xonalari), uyda yordam koʻrsatish va sogʻlom bolalar boʻlimi, sut oshxonasi mavjud. Bolalar poliklinikasida tez-tez qoʻzib turadigan kasalliklardan aziyat chekadigan bemorlar dispanser kuzatuvida boʻladi (qarang Dispanserizatsiya). Bolalar poliklinikasida bir necha vrach boʻlsa, ularning har biri maʼlum uchastkalarga biriktirib qoʻyiladi. Uchastka hududida yashaydigan har bir vrachga 1-2 hamshira yordam beradi. Bolalar poliklinikasi sogʻlom bolalarning asabiy, ruhiy, jismoniy rivojlanishini muntazam kuzatib borish, maslahatlar berish, bolalar va ularning ota-onalarini sanitariya va gigiyena jihatidan tarbiyalash ishlarini amalga oshiradi. Shuningdek, bolaning jismoniy rivojlanishiga alohida ahamiyat beriladi; gavda vazni oʻlchamlari (antropometriya) qayd qilib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tibbiyot va sogʻliqni saqlash tashkilotlari
Bolalar psixologiyasi

Bolalar psixologiyasi – psixologiya sohasi, bolalar psixologik rivojlanishining umumiy va alohida xususiyatlarini, turli yosh bosqichlarida bu jarayon qanday kechishi, uni harakatlantiruvchi kuchlar va qonuniyatlarni tadqiq qiladi. Shu sababli bolalar psixologiyasini koʻpincha „Yosh psixologiyasi“ deb ataydilar.

Bolalar psixologiyasi bolalarda psixik jarayonlar (maʼrifiy, nutqiy, hissiy, irodaviy va hokazo) paydo boʻlishi va rivojlanishini, psixik xususiyatlar qaror topishini, xilma-xil faoliyatning (oʻyinlar, oʻqish, mehnat) rivojlanishini, bolaning shaxs sifatida shakllanishini oʻrganadi. Bolalar psixologiyasi umumiy psixologiyada ishlab chiqilgan tadqiqot usullaridan foydalanadi, biroq uni qoʻllashning oʻziga xos xususiyatlari bor. Bola shaxsi yosh xususiyatlarini oʻrganishda koʻndalang, kesma va longityud deb nomlangan tadqiqotlar oʻtkaziladi.

Birinchi holatda birgina psixik jarayonning oʻzi bir vaqtda turli yosh guruhlariga taalluqli boʻlgan bolalarda tadqiq qilinadi. Ikkinchi holatda (longityud) esa maʼlum bir (alohida tanlab olingan) bolalarning psixik xususiyatlari koʻp yillar davomida tadqiq qilinadi. Bu esa oʻz navbatida ular psixikasi rivojlanishining umumiy kechishini kuzatish imkoniyatini beradi. Bolalar psixologiyasida asosan ota-onalarga bolaga unga boʻlgan ishonch, hurmat, qoʻllab-quvvatlash, unga boʻlgan eʼtiborlarini his qildirish. Mumkin boʻlgan va mumkin boʻlmagan holatlar oʻrgatiladi.

Bola dunyoni, atrofni ota-ona koʻzlari bilan anglaydi. Ota-onaga nima yomon boʻlsa, bola shuni yomon deb hisoblaydi. Ota-ona kimni xush koʻrsa, bola uchun u inson yaxshi boʻladi. Bu holat bolani 10-12 yoshiga qadar davom etadi. Undan keyin bola oʻzi xulosa qilishga oʻrganishni boshlaydi. Shunday ekan, bolaning har bir harakati – bu koʻzgudagi sizning aksingiz.

Bolalar psixologiyasi 19-asr oʻrtalarida mustaqil fan sifatida ajralib chiqa boshladi. U pedagogika psixologiyasi, pedagogika, oliy asab faoliyati fiziologiyasi bilan chambarchas bogʻlangandir. Uning maʼlumot va xulosalari yosh avlodni oʻqitish va tarbiyalash nazariyasi va amaliyoti uchun, umumiy psixologiya uchun muhim ahamiyatga ega. Oʻzbekistonda Bolalar psixologiyasi masalalari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Psixologiya
Bolalar teatri

Bolalar teatri – 1) Bolalar tomonidan ijro etiladigan spektakllar. Gʻarbiy Yevropa oʻquv yurtlarida 15-asrdan maʼlum. Sobiq Ittifoq Respublikalarida 20-asrning 20-yillaridan paydo boʻldi. Bolalar badiiy havaskorligining bir turi sifatida oʻquvchilar uyi va saroylari, maktab va boshqa joylarda tashkil topdi; 2) bolalar va oʻsmirlar uchun xizmat qiladigan professional teatr. Yosh avlodni badiiy, estetik va gʻoyaviy jihatdan tarbiyalashga xizmat qiladi. Repertuari ertak va bolalar adabiyoti naʼmunalari asosida yozilgan inssenirovkalardan, mumtoz dramaturgiyaning maktabda oʻtiladigan namunalaridan, bolalarbop pyesalardan iborat. Dramatik (yosh tomoshabinlar teatri) va qoʻgʻirchoq teatri kabi turlari bor.

Oʻzbekistonda Bolalar teatri ilk bor 1928-yilda Toshkentda (Rus yosh tomoshabinlar teatri) tashkil topdi. Shu jamoa qoshida dastlab oʻzbek qoʻgʻirchoq teatri, 1929-yilda teatr studiyasi yuzaga keldi. Studiyani tashkil etishda S. Etyen, N. Eshmuhamedov va A. Ismoilovlarning xizmati katta. 1930-yil shular tashabbusi bilan studiya professional Bolalar teatri ga aylantirildi. 1930-1940-yillarda Toshkent, Namangan, Andijon, Qoʻqon, Fargʻona, Urganch, Toʻrtkoʻl va boshqa shaharlarda Bolalar teatrlari samarali ish olib bordilar va diqqatga sazovor spektakllar qoʻydilar: „Tohirning xanjari“ (E. Hamroyev), „Yoriltosh“ (Sh. Saʼdulla), „Semurgʻ“ (Zulfiya), „Abdulla Nabiyev“ (A. Rahmat) va boshqa shular jumlasidan. 1968-yil Birlashgan Yosh tomoshabinlar teatri Rus yosh tomoshabinlar teatri va Y. Oxunboboyev nomidagi oʻzbek Yosh tomoshabinlar meampura ajratildi. „Mardlar qissasi“ (B. Rahmonov), „Amu qahramonlari“ (P. Tlegenov), „Qovoqvoy va Chanoqvoy“ (P. Moʻmin), „Ali Vali“ (L. Mahmudov), „Chiranma gʻoz —hunaring oz“ (H. Nazir), „Masharaboz Ali“ (L. Boboxonov), „Sehrli nay“ (M. Xalil) va boshqa eng yaxshi spektakllardir.

Respublika davlat qoʻgʻirchoq teatri, Andijon davlat bolalar va yoshlar teatri, Andijon qoʻgʻirchoq teatri, Buxoro qoʻgʻirchoq teatri, Samarqand qoʻgʻirchoq teatri va boshqa teatrlar ishlab turibdi.

Respublika Bolalar teatrini yoʻlga qoʻyish va rivojlantirishda J. Obidov, A. Doniyorov, A. Turdiyev, Y. Aʼzamov, A. Ginzburg, N. Ladigin, N. Doʻstxoʻjayev, I. Ahmedov, O. Tolipov, I. Yoqubovlarning hissasi katta. V. Qodirov, B. Nurmuhamedov, M. Hamidova, L. Saʼdullayev, G. Saʼdullayeva, M. Yoʻldosheva va boshqa eng yaxshi bolalar aktyorlaridir. Oʻzbekistonda 6 ta qoʻgʻirchoq, 3 ta yosh tomoshabinlar teatri ishlaydi (1998).

Hamid Ikromov, Mohina Ashirova.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Teatrlar
Bolalar texnika ijodi

Bolalar texnika ijodi — bolalar faoliyatining turi. Odatda bu faoliyat modellar, mexanizmlar, oddiyroq mashinalar, asboblar, radioelektron qurilmalarini yasashdan iborat. Bolalar texnika ijodi bolalarda texnikaga qiziqishning shakllanishiga, ratsionalizatorlik va ixtirochilik qobiliyatlarining rivojlanishiga yordam beradi, taʼlim-tarbiya vositalaridan biri boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekistonda birinchi bolalar texnik ijodiyot markazi 1930-yil texnika va qishloq xoʻjaligi stansiyasi nomi bilan tashkil qilingan edi. Oʻzbekiston Respublikasidagi 142 texnik ijodiyot markazida 8309 dona toʻgarak ishlab turibdi, ularda bolalar texnika ijodi bilan shugʻullanmoqda (2000). Bunday toʻgaraklar va ular ishining mazmuni bolalarning yosh xususiyatlari va tayyorgarlik darajasiga muvofiqlashtiriladi. Bolalar texnika ijodi bilan maktabdan tashki taʼlim muassasalari hisoblangan oʻquvchilar saroy va uylari, klublarida ham shugʻullanadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolalar falaji

Bolalar falaji – nerv sistemasining turli zararlanishlari oqibatida roʻy beradigan va reflektor-harakat faoliyatining, baʼzan ruhiyat va nutqning buzilishi bilan kechadigan kasalliklar guruhi. Bosh miyaning spastik (iyerebral) falaji va periferik nervlar zararlanishidan kelib chiqadigan (shalviratuvchi) falajlikdan farq qiladi. Bolalar spastik falaji koʻpincha qoʻl, oyoq va tana muskullari falaji, aqliy rivojlanishning sekinlashuvi, tutqanoq tutishi, giperkinez (ixtiyorsiz harakatlar paydo boʻlishi), zararlangan qoʻl-oyoqlarda trofik oʻzgarishlar roʻy berishi koʻrinishida namoyon boʻladi. Koʻkyoʻtal, difteriya, qizamiq, gripp va boshqa yuqumli kasalliklar ensefalit bilan asoratlanganda spastik falaj kuzatilishi mumkin. Tugʻruq ogʻir kechganda, tugʻruq vaqtida bola kallasi shikastlanganda va boshqa hollarda koʻpincha spastik falaj kelib chiqadi. Bolaning chala yoki boʻgʻilib tugʻilishi, miyasiga qon quyilishi oqibatida ham spastik falaj roʻy berishi mumkin. Buni birinchi boʻlib ingliz shifokori U. Litl tavsif etgani uchun Litl kasalligi deb ham yuritiladi. Bunday falaj ogʻir kechganida, bola tugʻilganda qimirlamaydi, oyoqlari bir tekis tarang turadi, maʼlum vaqtdan keyin muskullari tortishib oyoqlari chalishadi, bola oʻtira olmaydi yoki yura olmaydi; bora bora uning ahvoli bir oz yaxshilanishi mumkin. Falaj yengil boʻlsa, bola oʻsgani sari ahvoli yengillashadi, kech oʻtiradi, kech yuradi, qoʻllarini yaxshi ishlata olmaydi. Muskullar oʻta tarangligi tufayli bola yurganda oyoqlari chalishadi, sonlari ichkariga buralib, tizzalari bir-biriga taqalib turadi, u faqat oyoq uchida mayda qadam tashlab yuradi. Bola hayajonlanganda, behosdan qattiq tovush eshitganda va boshqalarda muskullar tortishuvi kuchayadi, ixtiyoriy harakatlar qiyinlashadi va aqliy rivojlanishi kechikadi. Bemorni faqat shifokor davolaydi, kasallikning barcha shakllarida mutaxassisga oʻz vaqtida murojaat etish va uning tavsiyasiga binoan davolanish zarur boʻladi.

Manbalar 

Kasalliklar
Tibbiyot
Bolalar folklori

Bolalar folklori — ogʻzaki ijod namunalari. Odatda bolalar yoki ular uchun kattalar tomonidan yaratiladi. Folklor janrining tarkibiy qismi. Oʻzbek Bolalar folklori alla, ertak, ermaklar, tez aytish, topishmoq, bolalar oʻyin qoʻshiqlari, rekalama, masharalama va boshqalarni oʻz ichiga oladi. Bolalar folklori bolaning tinglashiga, aytib yurishiga, oʻyiniga, qoʻshigʻiga moslangan boʻladi. Oʻzbekistonda Bolalar folklori namunalari toʻplam holida 1932-yildan nashr etila boshladi. Kattalar tomonidan yaratiladigan alla, ovutmachoq va erkalamalar onalar mehrmuhabbati bilan yoʻgʻrilgan boʻlib, ularda goʻdakning istiqboliga oid orzuumidlar, bola yashayotgan muhit oʻz ifodasini topadi. Bolani belash, oʻtqazish, atakchechak yurgizish, sakratish, oʻynatish va ovutishlarda "Toytoy", "Bordibordi" va boshqa ovutmachoklar aytiladi. Bolalar qoʻshiqlarining koʻplari yil fasllari bilan bogliq. "Boychechak", "Oftob chiqdi olamga", "Chittigul", "Laylak keldi, yoz boʻldi", "Qurbaqa", "Qaldirgʻoch" kabi qoʻshiqlarni bolalar tom boshida, dalalarda, qishloq koʻchalarida aytishadi. Ular bahor kelishi, yomgʻir yogʻishi, quyoshning olamni isitishi, ilk chechak, birinchi qor kabi fasl va tabiat hodisalari bilan bogʻliq. "Bu bogʻchada olcha", "Zuvzuv boragʻon", "Chamandagul", "Oq sholi, koʻk sholi" va boshqa qoʻshiqlar turli davrda aytilaveradi. Ularda ovchilik, dehqonchilik, chorvachilik, hunar va sanʼat bilan bogʻliq mehnat jarayonlari, kattalar xatti-harakatlariga taqlid aks etadi. Oʻyinlar ham, qoʻshiqlar ham bolalarning aqliy va jismoniy kamolatga yetishiga yordam beradi, ularda zavq uygʻotadi. Oʻyinlar Bolalar folklori ning murakkab turi boʻlib, ularda drama va musiqa unsurlari chatishib ketadi. Oʻyinlarni kichik yoshdagi bolalar "Choriy chambar", "Hakkalakam" kabi sanama oʻyinidan, katta bolalar "Qushim boshi" degan topishmoqdan boshlaydi.

Bolalar bogʻchalari, maktablarda oʻyinlardan keng foydalaniladi. Bolalar folklori yosh avlodni intizomli, jasur, qatʼiyatli, qiyinchiliklarni yengishga, oʻrtoqlariga yordam berishga tayyor boʻlish singari yaxshi sifatlarga ega boʻlib oʻsishlariga yordam beradi. Uning ayrim namunalari maktab darsliklari va oʻqish kitoblariga kiritilgan (yana qarang Bolalar oʻyin qoʻshiqlari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Jahongirov F., Oʻzbek bolalar folklori, T., 1975; Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi, T., 1980; Safarov O., Oʻzbek bolalar poetik folklori, T., 1985.
Bolalar oʻyin qoʻshiqlari

Bolalar oʻyin qoʻshiqlari — folklor janri. Bolalar oʻyini jarayonida aytiladi. Bolalar oʻyinining tarkibiy qismi boʻlib, oʻyin uchun zamin, kayfiyat hozirlaydi, ishtirokchilar harakatini toʻldiradi, dramatik holatni yuzaga keltiradi. Oʻzbek bolalarining koʻplab anʼanaviy oʻyini qoʻshiqlari bor. Odatda, bolalar oʻz oʻyinlarini chek tashlash yoki sanamalar ("Bir, ikki ...oʻn olti", "Choriy chambar" va boshqalar), shuningdek "Oʻrta qoʻl topish", "Guldur gup" va boshqa yordamida boshlaydilar. Oʻgʻil va qiz bolalar oʻrtasida "Toʻp", "Toʻp tosh", "Chittigul" kabi oʻyinlar keng tarqalgan va oʻziga xos qoʻshiqdari ham bor. Bolalar oʻz davrasida ularni aytish orqali qoʻshiqchilik mahoratini namoyish etadilar, akalari, kelinoyilari va boshqalarni tasvirlaydilar. Koptok oʻyinida aytiladigan qoʻshiq koptokning yer yoki devorga urilishiga hamohang boʻlib, u orqali yutuqlar soni hisoblanadi. Harakat va ovozning ritmik birligi oʻziga xos musiqiylik yaratib, bolaning oʻyin holatidagi kayfiyatini ifodalaydi. Unda maʼlum tarixiy davr, bolalar oʻsayotgan sharoit, oilaviy muhit va bunga ularning munosabati, shuningdek kayfiyat va kechinmalari yaqqol sezilib turadi.

Bolalar oʻrtasida keng tarqalgan "Oq terakmi, koʻk terak?", "Chuchvara qaynaydi", "Tepdim, sandiq ochildi", "Dumsiz tulki", "Quyonim, quyonim, ne boʻldi" kabi oʻyin va ularning qoʻshiqlari Oʻzbekistonning turli joylarida turlicha nomda uchrasa ham, mazmuni asosan bir xil. Bolalarning oʻzaro muomala madaniyatining oshishi, kirishimlilik, dilkashlik kabi fazilatlarining shakllanishi, shuningdek ham jismoniy, ham maʼnaviy oʻsishida bunday qoʻshiqlar muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Bolalar oʻyinlari

Bolalar oʻyinlari — bolalarni aqliy, axloqiy, jismoniy va estetik tarbiyalash vositalaridan biri. Bolalar oʻyinlari bolalarning har tomonlama kamol topishiga katta taʼsir qiladi. Oʻyin vaqtida sezgi, idrok, tafakkur, xayol, xotira, diqqat, iroda, hissiyot va boshqa ruhiy jarayonlar ishtirok etadi. Bolalar oʻyinlarining 3 asosiy xususiyati bor. Birinchidan, bola oʻyin faoliyatini erkin, oʻz xohishi bilan bajaradi. Ikkinchidan, mazkur faoliyatning ijodiy va faolligidir. Uchinchidan, oʻyin harakatlarining joʻshqinligi: bola oʻyinga qiziqib ketadi, zavqlanadi, unda oʻrtoqlik hissi kuchayadi va hokazo. Bolalar oʻyinlari mazmuniga qarab oʻyinchoqli, voqeaband (syujetli), harakatli va didaktik oʻyinlarga boʻlinadi: 1) oʻyinchoqli oʻyinlar asosan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning oʻyinlaridir (sodda oʻyinchoqlar, mas, shiqildoq, kubiklar oʻynash; qum bilan oʻynash); 2) voqeaband oʻyinlarda bolalar kattalar faoliyatiga tadbid qilishadi. Bu oʻyinlar bolaning tashqi muhitidagi voqelikni aks ettiradi (mas, "bola boqish", "ovqat pishirish", "bogʻchabogʻcha" oʻynash va boshqalar) Bolalar ulgʻaygan sari ularning voqeaband oʻyinlari ham murakkablasha boradi; 3) harakatli oʻyinlarni bolalar yakka-yakka yoki birgalikda bajaradilar (koptok oʻynash, tez yugurish va boshqalar). Bu oʻyinlar maktab yoshidagi bolalarga ayniqsa foydalidir: bolalar sogʻligʻini mustahkamlaydi, ularni irodali qilib tarbiyalashga yordam beradi. Bolalarning sport oʻyinlari ham harakatli oʻyinlardandir; 4) didaktik oʻyinlarni tarbiyachilar oʻylab topadi. Bu oʻyinlar bogʻchalarning katta guruxlarida tarbiyalanadigan va boshlangʻich sinflarda oʻqiydigan bolalarga moʻljallanadi (tabiiy-ilmiy mavzularga, chet tili soʻzlarini eslab qolishga oid, loto oʻynash va hokazo.). Bu oʻyinlar bolalarda sezgi, idrok, diqqat, xotira, zehn kabi sifatlarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Bolani sogʻlom va baquvvat boʻlib oʻsishiga imkon beradi.

Manbalar
Bolaliktepa

Bolaliktepa — termizshohlar qalʼa qasri harobasi (5-6-asrlar). Termiz shahridan 30 km shimolda. Katta va kichik tepaliklardan iborat boʻlgani uchun shunday atalgan. Bolaliktepani sanʼatshunosarxeolog L. I. Albaum oʻrgangan (1953— 55). Qalʼaqasr toʻrtburchak shakldagi paxsa poydevor (30×30×6 m) ustiga xom gʻisht (50×30×10 sm) dan qurilgan boʻlib, 16 xonadan iborat (ulardan 11 tasi 5-asrda, 5 tasi 6-asrda bunyod etilgan). Tashqariga qaragan xonalarning devorlari nishon tuynukli. Eng katta xona oʻrtasiga xom gʻishtdan davra tarhli otashkada (diametri 1,2 m, bal. 60 sm) ishlangan. Undagi kul qoldiqlari ichidan kuygan bugʻdoy doni va oʻrik danaklari topilgan. Xonalardan sopol va shisha idishlar, turli musiqiy asbob boʻlaklari, naqshinkor chilim, taqinchoqlar qadalgan ipak kiyimlar parchasi, chordana qurib bola emizayotgan ayol tasviri tushirilgan shisha turunj (medalon), yogʻoch qoshiq va boshqa topilgan. Xonalardan birida devorlarida toʻy marosimi aks ettirilgan devoriy rasmlar topilgan.

Manbalar 

Arxeologiya
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Bolan yoʻlagi

Bolan yoʻlagi — Pokistonning gʻarbidagi, Makron va Sulaymon togʻlari tutashgan joydagi togʻ yoʻlagi. Bolan dovoni (balandligi 1792 m), Bolan daryosi vodiysi va Shirinob daryosi irmoqlaridan birining vodiysi orqali oʻtiladi. Qadimgi karvon yoʻllaridan biri. Sukkurdan Kvetta shahriga va undan Afg'oniston chegarasigacha boruvchi temir yoʻl va shosse yoʻli oʻtgan.

Manbalar

Pokiston geografiyasi
Bolasogʻun

Bolasogʻun – oʻrta asrlardagi yirik shahar (7-14-asrlar). Qadimgi Yettisuv viloyatining markazi. Uning xarobalari Toʻqmoq shahrining (Qirgʻiziston) janubi-gʻarbida, 12 km masofa (Chu vodiysi) da joylashgan. Tarixda Goʻbaliq („Yaxshi shahar“), baʼzan Koʻzbaliq, Qoʻz ulush, Xosun ordu (Kuchli Oʻrda) deb ham atalgan. Bolasogʻun 11-12-asr 1-yarmigacha qoraxoniylar 12-asr 2-yarmidan qoraxitoylar davlati poytaxti. 14-asrdagi oʻzaro urushlar natijasida vayron boʻlgan. Maxmud ibn Valining „Bahr ul-asror“ asarida yozilishicha, Bolasogʻunda 12-asr da 40 ta jome va 200 ta kichik masjid, 20 ta xonaqoh boʻlgan. A. N. Bernshtam olib borgan arxeologik qazishlar natijasida shahar chekkasida 7-8-asrlarga oid budda ibodatxonasi qoldiqlari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qirgʻiziston tarixi
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Vayron qilingan aholi punktlari
Bolbollar

Bolbollar, tosh maʼbudlar — tosh haykallar yoki tosh taxtalarga boʻrttirib ishlangan odam tasviri. Markaziy Osiyo, Tuva, Oltoy, Janubiy Sibir, Moʻgʻulistonning turkiy xalqlar yashagan dashtlaridagi tepaliklarga oʻrnatilgan. Ohangaron vodiysidan topilgan erkak shakli boʻrttirib ishlangan tosh taxta muhim ahamiyatga ega. Bolbollar asosan 6-8-asrlarda, baʼzi yerlarda 12-asrgacha rasm boʻlgan. Bolbollarni ilmiy jihatdan oʻrganishga V. V. Bartolʼd, N. I. Veseldvskiy asos solishgan.

Bolbollar qabrlar, shuningdek maxsus tepaliklarga oʻrnatilgan. Ular asosan erkak, ayrim hollarda ayol haykallari boʻlgan. Koʻpchilik Bolbollar qoʻlida idish ushlagan qurolli erkak shaklida tasvirlangan. Baʼzi olimlar Bolbollar oʻlgan odam (jumladan qabila zodagoni) ning, ayrimlari esa oʻldirilgan dushmanning tasvirini anglatadi deb hisoblaydilar.

Bolbollarga topinish va ular oldida turli marosimlarni oʻtkazish ajdodlar ruhiga sigʻinish bilan bogʻliq. Bolbollarni oʻrganish turkiy xalqlarning ijtimoiy tuzumi, urfodatlari, sanʼati, tarixi kabi masalalarni tushunishda katta yordam beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolgar tili

Bulg'or tili — bolgarlar tili. Slavyan tillari (jan. guruxi) ga mansub. Bolgar tilida 7,85 mln. kishi soʻzlashadi (1992). Bolgar tili boshqa slavyan tillaridan oʻziga xos talaffuz meʼyoriga koʻra farqlanadi; "sht" va "jd" qorishiq tovushga ega. Hozirgi adabiy Bolgar tili 16-asr 2-yarmidan shakllangan, 19-asr 2-yarmiga kelib toʻliq qaror Yettisuvdan topilgan bolbollar (4-8-asrlar) topgan. Bunga shimoli-sharqiy bolgar shevalari asos boʻlgan. Yozuvi yunon grafikasi asosidagi kirillitsa alifbosida.

Manbalar

Tillar
Slavyan tillari
Bulgʻor qalampiri

Bulgʻor qalampiri - (Capsicum annuum L), chuchuk garmdori — tomatdoshlarga mansub bir yillik sabzavot ekini. Vatani — Amerika. Barcha mamlakatlarda yetishtiriladi. Markaziy Osiyoda, ayniqsa Oʻzbekistonda koʻp ekiladi. Tupi oʻrtacha, tik, kam barg, yashil. Koʻkarib chiqqandan keyin mevasi 130—138 kunda yetiladi. Bargi yirik (boʻyi 10—11 sm, eni 5—6 sm), tuxumsimon, yashil. Gultoj barglari oq, gulkosasi yalpoq. Mevasi oʻrtacha, boʻyi 8—8,5 sm, eni 4,5—5 sm, ogʻirligi 60—115 g, yashil, ayrim navlari pishganda kizil rangga kiradi. Pusti dagʻalroq, eti 2–3 mm, tarkibida 10— 11% quruq modda, 2—6% qand, kraxmal, 1,5% oqsil, yogʻ, kletchatka, vitamin S (100 g da 800 mg), oz miqdorda vitamin V va V2, karotin bor. Urugʻi fevral boshida parnik yoki issiqxonaga sepiladi. 8—12 kunda maysalari koʻrinib qoladi. Birinchi chinbarg chiqarganda koʻchirib, 5—8 sm oralikda oʻtqaziladi. Koʻchatlari parnikda 5—10 kun oralatib, ikki marta (10 l suvga 7—8 g selitra, 25 g superfosfat va 15 g kaliy tuzi) oziqlantiriladi. Koʻchatlar dalaga aprelning birinchi yarmida 70x30 sm oraliq bilan ekiladi. Har gektar yerga 100 kg sof azot, 120 kg sof fosfor, 60 kg sof kaliy hisobidan mineral oʻgʻit va 10—15 t chirigan goʻng solinadi. Goʻngning hammasi, fosfor va kaliyli mineral oʻgʻitning 75% kuzgi shudgorlash oldidan, qolgan qismi va azotli oʻgʻit oʻsish davrida yerga solinadi. Dastlab har 8—10 kunda, keyin har 11 — 13 kunda sugʻorilib, qator oralari 4—5-marta yumshatiladi. Yetilishiga qarab bir necha marta terib olinadi. Har gektardan 300 s gacha hosil beradi. Ovqatga ishlatiladi va konservalar tayyorlanadi. Oʻzbekistonda ekiladigan navlari: Bolgar 79. Oʻrtapishar nav, mevasi yashil, kesik piramida shaklida.

Toshkent sovgʻasi. Oʻrtapishar nav, kasallikka chidamli, mevasi konussimon, serhosil, urugʻi kam, ogʻirligi90—115g.

Yirik sariq903. Mevasi toʻq yashil, xiyol qovurgʻali (yana qarang Qalampir).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Boʻriyev H., Abdullayev A., Tomorke sabzavotchiligi, T., 1994.

Orif Qodirxoʻjayev.
Bolgariya telegraf agentligi

Bolgariya telegraf agentligi (BTA) - 1898-yilda tashkil etilgan. Sofiyada joylashgan. 1973-yildan Bolgariya Vazirlar Kengashi huzuridagi qoʻmita maqomini olgan. Bolgariyaning yirik shaharlarida, shuningdek xorijiy mamlakatlar poytaxtlarida (NyuYork, London, Parij, Moskva, Berlin, Ankara, Qohira, Dehli, Pekin va boshqalar) muxbirxonalari bor. Mamlakat gaz va radiosini ichki va tashki hayot masalalariga doir xabarlar bilan taʼminlaydi. Chet ellarga bolgar xalqi iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti haqida maʼlumotlarni tarqatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolgariya fanlar akademiyasi

Bolgariya fanlar akademiyasi — Bolgariyaning oliy ilmiy muassasasi. Sofiya shahrida joylashgan. 1911-yil tuzilgan. 1949-yilda qayta tashkil etilgan. Asosiy vazifasi mamlakatda tabiiy va ijtimoiy fanlarni rivojlantirish hamda ularni muvofiklashtirishdan iborat. Akademiya tarkibida 50 dan ortiq akademiklar, 80 dan ortiq muxbir aʼzo, 90 dan ziyod xorijiy aʼzo, 10 ta tadqiqot va oʻquv markazi, kutubxona bor. Intlarning "Doklad", "Axborot"larini, shuningdek turli ilmiy davriy nashrlarni chop etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Fanlar akademiyalari
Boldir

Boldir — tizza bilan oyoq panjasi oʻrtasidagi qism. Yuqoridan taqim oʻrtasidan oʻtgan gorizontal chiziq bilan, pastdan boldir oyoq kafti boʻgʻimi bilan chegaralangan. Boldir skeleti katta va kichik boldir suyaklaridan iborat. Suyaklar orasi ochiq boʻlib, uni qalin parda toʻldirib turadi. Suyaklar va pardaning old tomonida uchta, tashqi tomonida ikkita va orqa tomonida sakkizta muskul ustma-ust joylashgan. Ular tizza boʻgʻimini bukadi, panja va barmoqlarni bukadi va yozadi, panjani ichki va yon tomonga koʻtaradi. Boldirning ichki tomonida muskul boʻlmaydi. Orqadagi eng ustki kambalasimon muskul Boldirga maʼlum shakl berib turadi. U uch joydan, yaʼni son suyagining ikki cheti va boldir suyagining orqa yuzasidan boshlanganligi uchun "uch boshli muskul" deb ham yuritiladi. Bu muskulning yoʻgʻon, pishiq, kuchli payi (Axill payi) tovon suyagiga yopishadi va oyoqni erkin koʻtarib yurishga imkon beradi. Boldir terisiga sezuvchi, muskullarni harakatlantiruvchi nervlar hamda qon tomirlar keladi. Boldir oyoqning boshqa qismlari bilan birga gavdani koʻtarib turishda, yurishda qatnashadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Anatomiya
Tibbiyot
Osteologiya
Boldirpanja boʻgʻimi

Boldirpanja boʻgʻimi — katta va kichik boldir suyaklarining pastki boʻgʻim yuzasi, oʻng va chap toʻpiqlarning boʻgʻim yuzasi bilan oyoq panjasining oshiq suyagi ustki boʻgʻim yuzalarining oʻzaro qoʻshilishidan vujudga kelgan boʻgʻim. Boldirpanja boʻgʻimi gʻaltaksimon boʻgʻim boʻlib, unda faqat bukilish va yozilish harakati roʻy beradi. Toʻpiqlar boʻgʻimni yon tomonga bukilishdan saqlaydi, natijada yurish oson boʻladi. Boldirpanja boʻgʻimini birlashtirib turuvchi boylamlar ham asosan ikki yon tomonda joylashib, boʻgʻim hosil qiluvchi suyaklarni oʻzaro birlashtirib turadi.

Manbalar 

  

Tibbiyot
Osteologiya
Anatomiya
Artrologiya
Boldirqora

Boldirqora (Adiantum capillus-veneris L.) — qirqquloqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Togʻlardagi gʻorlarda, qoyalarning soya va sernam yoriqlarida, buloq yoqasida o'sadi. Boldirqoraning poya va barglaridan tayyorlanadigan kukun va ekstrakt safro va siydik haydovchi, balgʻam koʻchiruvchi, koʻkrak ogʻriqlari va nafas qisishini bosuvchi dori sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Uy o‘simliklari
Yevropa bog‘ o‘simliklari
Osiyo bog‘ o‘simliklari
Dorivor oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Afrika o‘simliklari
Boldirgʻon

Boldirgʻon () — raʼnodoshlar oilasiga mansub oʻsimlik turi (qarang Maymunjon).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Raʼnodoshlar
Boldoq

Boldoq — 1) koʻzsiz silliq uzuk; 2) isirgʻa turi, faqat halqadan iborat, nafis va bezakdor boʻladi. Turkistonda uning oy tasvirli oy Boldoq, fargʻonacha Boldoq, qashqarboldoq va boshqa turlari keng tarqalgan; 3) biror asbob yoki buyumga yorilib ketmasligi uchun kiydiriladigan metall halqa; arava toʻgʻini japsarining ikki uchini qisib turuvchi bellikka kiydiriladigan temir halqa; 4) qilichning dastasi bilan tigʻi birikkan joydagi (qoʻlni toʻsib turadigan) halqasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolero

Bolero (ispancha bolero) — ispan xalq raqsi. Surʼati oʻrtacha, oʻlchovi 3/4. Bolero odatda gitara va baraban joʻrligida ijro etiladi, raqsga tushuvchilar kastanyetalarda murakkab ritmlarni chalib, baʼzan qoʻshiq ham aytishadi. Yakka, juft va boshqa turlari mavjud. Bolero taxminan 1780-yilda paydo boʻlgan, ispan xalq bayramsayillarida ijro etilgan. 19-asrda kompozitorlarning sahna asarlari (xususan, opera va balet) ga kiritilgan, keyinchalik mustaqil musiqa asari (F. Shopen, I. Albenislarning fortepiano kuylari, M. Glinka, A. Dargomijskiy, L. Deliblarnint romanslari va boshqalar) sifatida ham rivoj topgan. Oʻzbekistonda Nayuiy nomidagi opera va balet teatrida M. Ravelning mashhur "Bolero" asari asosida balet sahnaga koʻyilgan, kompozitor S. Karimxoʻjayevning "M. Ravel xotirasiga" deb nomlangan xoreografik poemasi (1974) aynan mazkur asariga taqlidan yuzaga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boliviyaliklar

Boliviyaliklar (oʻzlarini bolivianos deb ataydilar) — xalq, Boliviyaning asosiy aholisi. 

Boliviyada (3 mln. kishi), Argentinada (150 ming kishi), Braziliya, AQSH, Peru va Chilida ham yashaydilar. Umumiy soni 3,2 mln. (1992). Boliviyaliklarni kanichana, kayuvava nomli indeys xalqlari; ispan-indeyslardan tarqalgan metislar (cholo); qisman ispanlardan tarqalgan kreollar tashkil qiladi. Ispan va guarani tilitsy gaplashadilar. Dindorlari — katoliklar. Asosan dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Boliviya
Bolish

Bolish, loʻla bolish — yostiq turi, uzunchoq va dumaloq shaklda boʻladi. Kashta tikib bezatilgan jildi bolinpoʻsh, takyapoʻsh deb ataladi. Yana qo'shimcha Yostiqpoʻsh ham deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maxash Bolmahambetov

Maxash Bolmahambetov (1914—1977, Nukus) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiyachi serjant. Dasht fronti 7-armiyasining 73-gvardiyachi oʻqchi diviziyasi alohida oʻqchi bataloni 2-rotasining boʻlinma komandiri. Bolmahambetov 1943-yil 9-sentabrda oʻz boʻlinmasi bilan batalonda birinchilardan boʻlib Dnepr boʻyidagi Borodayevka qishlogʻiga yorib kirib, tungi hujum vaqtidagi nayzabozlik jangida koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (22.02.1944). Dushmanning bir nechta oʻt ochish nuqtasini portlatgan. Urushdan keyin Nukus shaharda yashagan.

Biografiyasi 
1914-yilda Qoraqalpogʻistonning Qorauzyak tumani, Oxunboboev nomidagi kolxozning 6-son qishlogʻida chorvachi oilasida tugʻilgan. Millati qozoq. U kolxozda hisobchi va texnik boʻlib ishlagan.

Oʻzbekiston SSR Qoraqalpogʻiston Muxtor SSR Qoraqalpogʻiston Avtonom SSR Qorauzyak tuman harbiy komissarligi tomonidan 1943-yilda Qizil Armiya safiga chaqirilgan. 1943-yil mart oyidan Ulugʻ Vatan urushi janglarida qatnashgan. 1944-yildan KPSS(b)/KPSS aʼzosi boʻlgan.

1943-yil 25-sentyabrda gvardiya serjanti Maxash Balmahambetov boshchiligidagi alohida oʻquv batalonining 2-rota otryadi (73-gvardiya miltiq diviziyasi, 7-armiya, Dasht fronti) batalonda birinchi boʻlib qishloq yaqinida Dnepr daryosini kesib oʻtdi.

Kun davomida uning qoʻmondonligi ostidagi otryad miltiq kompaniyasining boshqa boʻlinmalarini kesib oʻtishni taʼminlab, dushmanning uchta qarshi hujumini qaytardi. Tungi hujum paytida jangchilar Borodayevka qishlogʻi chetiga bostirib kirib, qoʻshimcha kuchlar kelguniga qadar bosib olingan chiziqni ushlab turishdi. 1943-yil 28-sentyabrga oʻtar kechasi u dushmanning bir nechta oʻq otish joylari boʻlgan uyni portlatib yubordi, bu batalonning rivojlanishiga va qishloqni bosib olishga yordam berdi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 22-fevraldagi „Qizil Armiya ofitserlari, serjantlari va askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan „Qizil Armiyaning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganliklari uchun Dnepr daryosidan oʻtishda qoʻmondonlik, daryoning oʻng qirgʻogʻida harbiy muvaffaqiyatlarning rivojlanishi va bir vaqtning oʻzida koʻrsatilgan jasorat va qahramonlik“ Lenin va Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

1945-yilda katta serjant unvoni bilan demobilizatsiya qilindi. U Qoraqalpogʻiston Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasining poytaxti — Nukus shahrida yashab ijod qilgan. 1977-yil 29-sentyabrda vafot etgan.

Manbalar

Havolalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1914-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
29-sentabrda vafot etganlar
Bolonya universiteti

Bolonya universiteti () — Yevropadagi qadimgi universitetlardan biri. Italiyaning Bolonya shahrida joylashgan. 1088-yili Bolonya shahrida asos solingan. 12—15-asrlarda mashhur boʻlgan; 13-asrda untdagi oʻquvchilar soni 10 mingga yetgan. Bolonya universiteti yuridik, siyosiy fanlar, iqtisodiyot va tijorat, falsafa va sanʼat, ped., tibbiyot, dorishunoslik, kimyo, muhandislik, qishloq xoʻjaligi, veterinariya va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bolonya universitetida 60 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Universitet kutubxonasida 1 mln.ga yakin asar saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Italiyadagi universitetlar
Abdulla Boltayev

Abdulla Boltayev (1896 — Xiva 1966) — naqqosh, Oʻzbekiston xalq rassomi (1950). Xorazm naqqoshligining yirik vakillaridan bo'lib, chizma va boʻyama naqsh ustasi. Boʻyoqchi, matoga gul bosuvchi usta oilasida tugilgan. Xivalik mashhur naqqosh va koshinkor usta Eshmuhammad Xudoyberdiyevdan hunar oʻrgangan. Yirik hashamatli binolar ( Islomxoʻja madrasasi va minorasi, 1912) qurilishida va ularni bezashda ishtirok qilgan. 1920-yildan mustaqil ishlay boshlagan. 1924-yildan Xorazm viloyati oʻlkashunoslik muzeyida ilmiy xodim. Xorazm vohasidagi atoqli ganch, tosh, yogʻoch oʻymakorlari, naqqosh larning eng yaxshi naqshlarini toʻplagan, ularni ijodiy oʻrganib, oʻzi ham naqsh na'munalari yaratgan. Xiva naqqoshligiga xos shox, poya (tanob, raftor), barg, gul va gʻunchalarga oʻxshash aylanma islimiy naqshlar Abdulla Boltayev ijodida asosiy oʻrin egallaydi. Naqsh namunalari, axtalari va girixlarida islimiy naqshlar uygʻunlashtirilgan. Koʻpgina xorazmlik ustalar uning chizmalari asosida ishlagan. Maye, Ota Polvonov uning chizmalari asosida bezagan ustun va eshik 1937-yil Parijda Amaliy sanʼat koʻrgazmasida namoyish qilingan. Abdulla Boltayev ishtirokida Koʻhna Ark, Toshhovli, Nurullaboy saroyi va boshqa meʼmoriy yodgorliklar taʼmirlangan. 1946—1947 yillarda Toshkentdagi Navoiy teatri binosining Xiva zalini bezagan ustalarga rahbarlik qilgan, shu teatr binosi eshiklari, tosh detallaridagi naqshlar uning chizmalari asosida ishlangan. Abdulla Boltayev tayyorlagan naqsh namunalari, uning chizmalari asosida ishlangan kulollik buyumlari Moskva (Sharq xalqlari sanʼati muzeyi), Toshkent (Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi, Amaliy sanʼat muzeyi, Oʻzbekiston Adabiyot akademiyasi Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi), Xivadagi muzeylarda saqlanadi.
U 30 yil Xiva muzeylarida saqlovchilik qilgan, SSSR davlat mukofoti laureate bo‘lgan.

Manbalar 

 Xoʻjayev A., Naqqosh Abdulla Boltayev,T., 1963.
 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari

Kishilar:Madrasalar
1896-yilda tugʻilganlar
Xivada tugʻilganlar
1966-yilda vafot etganlar
Abdurauf Boltayev

Abdurauf Boltayev (1909.2.6, Kattaqoʻrgʻon 1978.6.10, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1964). 1931—34 yillarda Qoradaryo, Narpay, Sariosiyo tumanlari, Kattaqoʻrgʻon shahri, Qashqadaryo viloyati teatrlarining tashkilotchilaridan, 1934—39 ylar Samarqand viloyat teatri da, 1939-yildan Muqimiy teatrida aktyor. Mashhur rollari: Qozi ("Maysaraning ishi"), Boboxon ("Tohir va Zuhra"), Jiyanboy ("Gʻunchalar"), Umurzoqboy ("Paranji sirlari"), Flores ("Qoʻzibuloq"), Qozi ("Navoiy Astrobodda"), Mulla Kamol ("Nurxon") va boshqa "Opasingillar", "Qutlugʻ qon", "Qalbingda quyosh" filmlari, "Nashtar" satirik kinojurnalining koʻp sonlarida turli rollar ijro etgan. B. kulgili, hajviy rollarda tanilgan. U oʻz kahramonlarining asosiy xususiyatlarini boʻrttirib tasvirlaydi, hajv va kinoya vositalaridan keng foydalangan. B. yaratgan qahramonlar soddaligi va samimiyligi bilan ajralib turgan.

Manbalar

Havolalar  
 Abdurauf Boltayevga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Oʻzbekiston xalq artistlari
1909-yilda tugʻilganlar
2-iyunda tugʻilganlar
Samara viloyatida tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
6-oktyabrda vafot etganlar
Toshkentda dafn etilganlar
Boltayev Botir

Boltayev Botir (1942. 15. 12, Xiva) — meʼmoriy yodgorliklarni taʼmirlash ustasi, meʼmor. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasining akademik (1997). Toshkent politexnika institutini tugatgan (1974). Madaniyat ishlari vazirligining Madaniy yodgorliklarni asrash ilmiy ishlab chiqarish boshqarmasining maxsus loyihalash ustaxonasida meʼmor, usta. Meʼmor, naqqosh, koshinkor va oʻymakor usta sifatida qad. meʼmoriy obidalarni taʼmirlashda faol ishtirok etadi. 90- yillarda Mchan qalʼadatn Toshhovli (haramxona), Koʻhna Ark (arzxona), Qibla Tozabogʻdagi masjid, Pahpavon Mahmud maqbarasi, Uch avliyo maqbarasi, Shahrisabzdagi Gumbazi Sayidon, Koʻk gumbaz masjidi, Buxorodagi Bahouddin majmuasi va boshqalarni taʼmirlashda qatnashdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1942-yilda tugʻilganlar
15-dekabrda tugʻilganlar
Xivada tugʻilganlar
Muhammad Nazarovich Boltayev

Boltayev Muhammad Nazarovich (1928. 1.10, Buxoro) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978), falsafa fanlari doktori (1966), professor (1968). Buxoro davlat pedagogika institutini tugatgan (1950). Dushanbe, Toshkentdagi oliy oʻquv yurtlarida falsafadan dare berdi. Qarshi davlat pedagogika instituti rektori (1977—86), Buxoro davlat universiteti falsafa kafedrasi mudiri (1986-yildan). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo mutafakkirlarining falsafiy fikr taraqqiyotiga qoʻshgan hissasi, tasavvuf vakillarining inson hayotining maʼnosi haqidagi fiqolariga, umuminsoniy maʼnaviyaxloqiy qadriyatlarga bagʻishlangan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1928-yilda tugʻilganlar
1-oktyabrda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
Hojixon Boltayev

Hojixon Boltayev (1902, Xonqa (hozirgi Yangiariq) tumani Qorchimon qishlogʻi 1987.12.8, Chorjoʻy (Xonqa tumani qabristoniga dafn etilgan)) — xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Xorazmmaqomchilik maktabining namoyandasi. Xorazm viloyati musiqali drama teatrida (1934— 41, 1949-61), milliy estradada (1942-49), M. Xudoybergenov rahbarligidagi maqom ansamblida (1942— 45) ishlagan. 1962—72 yillarda Urganch shahri madaniyat uyida oʻzi tashkil etgan maqomchilar ansamblining rahbari. Repertuaridan Xorazm maqomlari, suvoralar va boshqa yirik ashula yoʻllari oʻrin olgan. Jarangdor va yoqimli ovoz sohibi. Tovush kuchini ravon taqsimlash, avjlarga yengil chiqa borish va ularni uzoqsaqlay olish B. uslubiga xos. B. toʻla ijro etgan Buzruk, Segoh maqomlari Sanʼatshunoslik instituti, koʻplab suvora va maqom yoʻllari Oʻzbekiston radiosi hamda Toshkent gramyozuv studiyasi tomonidan yozib olingan. Hajixon Boltayev Xorazm maqomchilaridan N. Yusupova, Q. Iskandarov, hofizlardan R. Jumaniyozov, K. Hojiyev, S. Avazov va boshqa ning ustozi. 1990-yildan Xorazmda B. nomida xonandalar tanlovi oʻtkazilmoqda.

Manbalar 

  

Oʻzbekiston xalq artistlari
1902-yilda tugʻilganlar
Xorazmda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
12-avgustda vafot etganlar
Boltatumshuq

Boltatumshuq – chumchuqsimonlar turkumining targʻilboshlilar oilasiga mansub sayroqi qush. Yevropa va Osiyoning oʻrta mintaqalarida tarqalgan. Qishlash uchun janabiga – Qora dengiz atrofi va Sharqiy Xitoyga uchib ketadi. Afgʻoniston, Pokiston va Shimoliy Gʻarbiy Hindistonda oʻtroq yashaydi. Oʻzbekistonda Hisor-Olay togʻlarida uchraydi. Oʻrmon va bogʻlarda yashaydi. Tumshugʻi katta va baquvvat, meva danaklarini chaqishga yaxshi moslashgan. Uyasini daraxtga quradi. 4–5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini urgʻochisi bosadi. Erkagi unga oziq tashiydi. Bolasi 14 kunda tuxumdan chiqadi, yana 11–14 kundan soʻng uchirma boʻladi. Oʻzbekiston togʻlaridagi archazorlarda archa boltatumshugʻi uchraydi. Turli xil mevalar, oʻsimliklar urugʻi va don bilan oziqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Qushlar
Biologik turlar
Qushlar ekotizimi
Boltayutar

Boltayutar – yirtqich qushlar turkumining qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub qush. Oʻzbekistonda uchraydigan yirtqich qushlarning eng yirigi. Uzunligi 1,1 m gacha, qanoti yoyilganda 2,7 m ga boradi. Boshi va tanasining qorin tomoni oqish yoki sargʻish, orqa tomoni qoramtir. Tumshugi ostida qattiq qilsimon patlardan hosil boʻlgan bir tutam kokili bor. Boltayutar Markaziy Osiyo, Arabiston, Janubiy Yevropa va Afrikaning shimoli sharqida tarqalgan, Oʻzbekistonda togʻlarning qoyali joylarida yashaydi. Nurota togʻlaridek past togʻlarda ham, Pomir va Tyanshan kabi baland togʻlarda ham uchraydi. Uyasini qoyalar orasiga quradi. Dekabr–yanvarda 1–2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini erkagi bilan urgʻochisi galma-gal bosadi, lekin urgʻochisi koʻproq oʻtiradi. 55–60 kunda bola ochadi, bolasi 4 oyda uchirma boʻladi. Boltayutar odamga va yirik sut emizuvchilarga hujum qilmaydi. Oʻlimtiklar va suyaklar bilan oziqlanadi. Qanoti katta va keng boʻlib, oʻlimtiklar axtarib uzoqqa uchishga moslashgan. Baʼzan kaklik, quyon, sugʻurlarga hujum qiladi. Kopetdogʻ etagida toshbaqalar bilan oziqlanishi aniqlangan. Boltayutar toshbaqa kosasini kuchli tumshugʻi bilan sindira oladi. Suyaklarni ham hazm qiladi. Tirnoqlari toʻmtoq, barmoklari kaltaligidan tirik hayvonlarni tutib oʻldira olmaydi, lekin oʻljasini panjalari bilan changallab ucha oladi. Boltayutar koʻpchilik mamlakatlar Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qushlar
Qushlar ekotizimi
Boltzmann taqsimoti

Bolsman taqsimoti — ideal gaz zarralarining tashqi kuch maydoni (mas, tortishish maydoni) da energiyalari Ye boʻyicha muvozanatli taqsimlanishi; taqsimlanish funksiyasi f~erE/kl orqali aniqlanadi, bunda Ye — zarralarning kinetik va potensial energiyalari yigʻindisi, T — mutloq temperatura, k — Bolsman doimiysi. Bolsman taqsimoti zarralarning tezliklari boʻyicha Maksvell taqsimotining L. Bolsman tomonidan topilgan umumiy xulosasidir (1868—71).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ludwig Boltzmann