Xitoy-Saudiya Arabistoni munosabatlari

Xitoy-Saudiya Arabistoni munosabatlari ( , ) Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) va Saudiya Arabistoni Qirolligi oʻrtasidagi hozirgi va tarixiy ikki tomonlama munosabatlarga asoslanadi. Birinchi Xitoy-Saudiya rasmiy uchrashuvi 1985-yil noyabr oyida Ummonda ikki davlat oʻrtasidagi bir necha yil davomida mustahkamlangan aloqalardan soʻng boʻlib oʻtdi. Ikki hukumat oʻrtasida 1990-yil 21-iyulda rasmiy diplomatik munosabatlar oʻrnatildi 1990-yillarga qadar Saudiya Arabistoni va XXR oʻrtasida ikki tomonlama munosabatlar mavjud emas edi. 1975 yilda Saudiya Arabistoni XXR munosabatlarni oʻrnatish istagi va Saudiya Arabistoni siyosatini qabul qilishiga qaramay, XXRni davlat sifatida tan olishdan bosh tortdi. Aytilishicha, „neft munosabatlarning asosi“ boʻlib, Saudiya Arabistoni uzoq vaqtdan beri qurol-yarogʻ sotishda, jumladan, birinchisi hech qayerdan ololmaydigan qurollarni sotishda Xitoyga tayanib kelgan.

Xitoy va Saudiya Arabistoni yaqin va strategik ittifoqchilardir, ular oʻrtasidagi munosabatlar sezilarli darajada iliqlashmoqda. 2015-yilda oʻtkazilgan ijtimoiy soʻrovda Saudiya Arabistonining 61,3 foizi Xitoy haqida ijobiy fikr bildirgan, 34,2 foizi juda ijobiy, atigi 28,5 foizi esa salbiy fikr bildirgan. Xitoy va Saudiya Arabistoni energetika va moliyaviy sohalarda, "Bir kamar, bir yoʻl" tashabbusi boʻyicha hamkorlikni oshirib kelmoqda va bir qancha sohalarda koʻplab shartnomalar imzoladi. Qirol Salmon va valiahd shahzoda Muhammad bin Salmon, shuningdek, Xitoy Yaqin Sharqdagi diplomatik munosabatlarini oshirishi mumkinligiga ishora qilib, "Saudiya Arabistoni global va mintaqaviy tinchlik, xavfsizlik va farovonlikni qoʻllab-quvvatlash uchun Xitoy bilan qattiq ishlashga tayyorligini taʼkidladi.

Oʻzaro munosabatlarni oʻrnatish 
Musulmon boʻlgan Chjan Xe sayohatlari davomida Makka va Madinaga bir necha bor tashrif buyurdi.

1989 yil holatiga koʻra Saudiya Arabistoni Xitoy Xalq Respublikasi bilan hali ham diplomatik aloqalar oʻrnatmagan yagona arab davlati edi (garchi Saudiya Arabistoni Tayvan bilan diplomatik aloqalarni saqlab turgan boʻlsa ham). 1989 yil iyun oyida Pekinda boʻlib oʻtgan Tyananmin maydonidagi norozilik namoyishlaridan soʻng Saudiya Arabistonining XXR bilan munosabatlari yaxshilandi. Tadbirga qaramay, Saudiya Arabistoni voqeani tanqid qilmadi. Darhaqiqat, 1989 yil avgust oyida Saudiya Arabistoni Tashqi ishlar vazirligi rasmiysi XXR tashqi ishlar vaziriga ishonch yorliqlarini topshirdi. Bir yildan kamroq vaqt oʻtgach, 1990 yil 21 iyulda Saudiya Arabistonining AQShdagi elchisi shahzoda Bandar bin Sulton Pekinga diplomatik munosabatlar oʻrnatish kelishuvi bilan tashrif buyurdi. Bir necha kundan keyin Ar-Riyodda diplomatik aloqalar oʻrnatildi. Shu nuqtada Saudiya Arabistoni Tayvan bilan qirq yillik diplomatik aloqalarini tugatdi.

Ikki tomonlama tashriflar 
Saudiya Arabistoni va Xitoy Xalq Respublikasi oʻrtasidagi birinchi diplomatik tashrif 1999 yilda, XKP Bosh kotibi Szyan Szemin Ar-Riyodga tashrif buyurganida, 1999 yilda strategik neft hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim imzolangan edi. Shartnomada Saudiya Arabistoni xitoylik sarmoyadorlar uchun razvedka va rivojlantirish imkoniyatlariga ruxsat bersa, XXR oʻzining neftni qayta ishlash sektorini Saudiya Arabistoni uchun ochishini nazarda tutgan edi. Shartnoma ikki tomonlama munosabatlar uchun boshlangʻich nuqta boʻlib xizmat qilgan boʻlsa-da, kelishuv natijalari unchalik katta boʻlmagan, chunki Xitoy Saudiya Arabistonining yangi zaxiralari bilan taʼminlangan xom neftning katta qismini Xitoyning qayta ishlash zavodlarida ishlata olmadi.

Xitoy va Saudiya Arabistoni diplomatik va iqtisodiy munosabatlari 2000-yillarda yaqinlashdi. 2004 yilda Xitoy Xalq Respublikasi va Saudiya Arabistoni muntazam siyosiy uchrashuvlar oʻtkazish tashabbusi bilan chiqdi. Oʻsha yili Xitoyning davlat neft kompaniyasi Sinopec Saudiya Arabistonidagi Boʻsh kvartalda (Rub' al-Xali) gazni qidirish boʻyicha shartnoma imzoladi. Keyin, 2005 yil dekabr oyida Xitoy Xalq Respublikasi va Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti (OPEK) oʻzlarining birinchi rasmiy muzokaralarini oʻtkazdilar.

2006 yil yanvar oyida qirol Abdulla Saudiya Arabistoni davlatining birinchi rahbari sifatida Xitoyga tashrif buyurdi. Qirol Abdulla Xitoyda boʻlganida energetika sohasida hamkorlik boʻyicha beshta yirik shartnoma imzoladi. Tashrif, shuningdek, kengroq iqtisodiy savdo, soliq va texnik kelishuvlar, kasb-hunar oʻrgatish boʻyicha kelishuvni muhokama qilish, shuningdek, Saudiya Arabistoni Taraqqiyot banki uchun Xitoyning Shinjon viloyatidagi shaharsozlik kreditini yakunlash uchun foydalanildi. XKP Bosh kotibi Xu Szintao bu ikki tomonlama hamkorlik „yangi asrda Xitoy va Saudiya Arabistoni oʻrtasidagi doʻstona hamkorlikning yangi sahifasini yozishini“ taʼkidladi. Uning tashrifi Xitoy rahbari Xu Szintao tomonidan oʻsha yilning 22 aprelida amalga oshirildi. Xu Szintao tarixda Saudiya Arabistoni qonunchilik kengashida nutq soʻzlash uchun ruxsat olgan ikkinchi xorijiy davlat rahbari boʻldi. Bu vaqt ichida ikki davlat rahbarlari energiya qidiruvi va xavfsizlik sohasida hamkorlikka oid bir qancha kelishuvlarni imzolagani aytiladi. Taʼkidlanishicha, Saudiya Arabistoni XXR bilan iqtisodiy aloqalarga ijobiy nuqtai nazardan qaraydi, chunki ular „hech qanday muammosiz“ keladi va siyosiy emas, balki iqtisodiy masalalarga eʼtibor qaratadi. Iqtisodiy boʻlmagan ishlar haqida uning yagona eslatishi „urush va harbiy kuch hech qachon muammoning doimiy yechimi emas“ boʻlib, „mojarolarni adolatli hal qilish va siyosiy yoʻllar bilan kelishmovchiliklarni bartaraf etishda davom etishni“ maslahat berdi.

2009 yil fevral oyida Xu qirol Abdulla bilan „umumiy manfaatdor boʻlgan xalqaro va mintaqaviy masalalar boʻyicha fikr almashish“ uchun Saudiya Arabistoniga ikkinchi marta tashrif buyurdi. Bu tashrif davomida Xu Saudiya Arabistonida sement zavodining ochilishini yodga oldi va ikki tomonlama aloqalarni mustahkamlashga harakat qildi.

2019-yil fevral oyida Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmon Xitoyga tashrif buyurib, Xitoy rahbari va bir qator yuqori lavozimli amaldorlar bilan uchrashdi. Valiahd shahzoda oliy rahbar bilan bir qatorda Xitoy bosh vaziri, tashqi ishlar vaziri va boshqalar bilan uchrashdi va ular ikki tomon oʻrtasida allaqachon mustahkam boʻlgan tijorat aloqalarini rivojlantirishga kelishib oldilar. Ikkala tomon ham oʻzlarining uzoq muddatli strategik rejasiga ega boʻlganligi sababli, Xitoyning „Bir kamar, bir yoʻl“ va Saudiyaning 2030 yilga moʻljallangan koʻrinishi, ikkalasi ham ushbu strategiyalarni amalga oshirishda hamkorlik qilish istagini bildirdi. Bundan tashqari, ikki tomon dengiz transporti sohasida tadqiqotlarni kuchaytirish boʻyicha hamkorlik shartnomasini imzoladilar. Saudiya valiahd shahzodasi Xitoyda neftni qayta ishlash va neft-kimyo majmuasini tashkil etish uchun 10 milliard dollar ajratishga rozi boʻldi. Tashrif chogʻida Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasi Saudiya Arabistoni maktab va universitetlarida xitoy tilini oʻqitishga tayyorligini maʼlum qildi.

2022-yil dekabr oyida Xitoy Kommunistik partiyasi Bosh kotibi Si Szinpin Saudiya Arabistoniga tashrif buyurib, Saudiya Arabistoni qiroli Salmon va valiahd shahzoda Muhammad bin Salmon bilan uchrashdi.

Savdo va investitsiyalar 

2000 yildan beri Xitoy va Saudiya Arabistoni savdosi sezilarli darajada oshdi. 2005 yilning oʻzida savdo hajmi 59 foizga oʻsdi va bu Saudiya Arabistoniga birinchi marta Xitoyning eng yirik neft manbai sifatida Angolani ortda qoldirish imkonini berdi. 2005-yilda taxtga daʼvogarlik qilgach, qirol Abdulla osiyoparast, „sharqqa qara“ savdo siyosatini qabul qildi, Saudiya neftining yarmidan koʻpi Osiyoga yoʻnaltirildi. Saudiya Arabistoniga tegishli Saudiya Basic Industries Corporation (SABIC) birgina Xitoyga yiliga 2 milliard dollardan ortiq neft-kimyo mahsulotlarini eksport qiladi. 2008 yilda Xitoy va Saudiya Arabistoni oʻzaro savdosi 32 500 000 000 yevroni tashkil qildi Saudiya Arabistonini Xitoyning Gʻarbiy Osiyodagi eng yirik savdo sherigiga aylandi. 2010 yilning birinchi choragida Saudiya Arabistonining Xitoyga neft eksporti 1 million barreldan oshib, AQShga eksport qilinganidan oshib ketdi. Xitoy-Saudiya savdosining katta oʻsishi bilan Saudiya Arabistoni XXRda muhim investor sifatida paydo boʻldi. Saudiyaliklar Xitoyga yirik neft yetkazib beruvchi maqomini taʼminlash uchun Xitoyning neft sanoati bilan bogʻliq loyihalarga sarmoya kiritishga tayyor. Masalan, 2004 yilda Saudiya Arabistonining Saudi Aramco Overseas kompaniyasi Xitoyning janubi-sharqidagi Futsziyan provinsiyasida 8 million tonna Saudiya xomashyosini qayta ishlash rejalashtirilgan neft-kimyo obyekti qurilishi uchun zarur boʻlgan 3 milliard dollarlik mablagʻning qariyb 1/3 qismini sarmoya kiritdi. Ushbu loyiha tugallangach, neftni qayta ishlash zavodi oʻz quvvatini uch baravar oshirib, Saudiya Arabistoni „qoldiq“ xomashyosini Xitoyda qayta ishlash imkoniga ega boʻladi. Bundan tashqari, 2006 yilda XXR va Saudiya Arabistoni birgalikda Xitoyning Xaynan orolida neft saqlash omborini qurishga kelishib oldilar va Saudiya Arabistoni Xitoy firmalarini 624 milliard dollarlik infratuzilmani rivojlantirishda ishtirok etishni taklif qildi. 2012 yil 6 aprelda SABIC Shanxayning Kangchiao hududida yangi texnologiya markazini barpo etish uchun 100 million dollarlik yangi investitsiya rejasini eʼlon qildi. Bundan uch kun oldin, 3 aprel kuni SABIC Tyanszin va Chongsin shaharlarida neft-kimyo zavodlari qurilishi loyihalarining ikkinchi bosqichini boshladi, ular davlat Sinopec guruhi bilan polikarbonat ishlab chiqarish majmualarida ishlab chiqarishni koʻpaytirishni davom ettirish uchun 11 milliard AQSh dollari miqdoridagi loyihaning bir qismi edi. . Neft bilan bogʻliq kompaniyalardan tashqari, Saudiya Arabistoni Bosh Investitsion Authority (SAGIA) va Saudi Arabian Airlines kabi boshqa yirik Saudiya kompaniyalari Xitoyda oʻz vakolatxonalarini ochgan. 2006 yilda Saudiya Arabistoni Xitoyga 1,1 milliard dollar sarmoya kiritdi, bu 2000 yildan beri birinchi yirik sarmoyadir. Xuddi shunday, 2006 yilda Xitoyning eng yirik alyuminiy ishlab chiqaruvchisi – Aluminium of China (Chalco) Saudiya Arabistonida 3 milliard dollarlik alyuminiy zavodini qurish uchun Saudiya kompaniyalari bilan hamkorlik qildi. 2009-yilda Xitoy temir yoʻllari kompaniyasi Makkada ziyoratchilarni tashishga yordam berish uchun monorels qurish uchun 1,8 milliard dollarlik taklifni yutib oldi. 2019 yilning may oyida Xitoyning Saudiya nefti importi 43 foizga oshdi. Bu Saudiya Arabistonini Xitoyga yetakchi yetkazib beruvchiga aylantirdi.

Harbiy munosabatlar 
Saudiya Arabistoni va Xitoy oʻrtasida rasmiy diplomatik aloqalar 1990-yillargacha oʻrnatilmagan boʻlsa-da, mudofaa munosabatlari 1980-yillarda boshlangan. Qoʻshma Shtatlar Saudiya Arabistoniga F-15 qiruvchi samolyotlari uchun uzoq masofaga moʻljallangan yonilgʻi baklarini sotishdan bosh tortganida, shahzoda Xolid bin Sulton ballistik raketalarni sotib olish uchun Xitoyga bordi. Saudiya Arabistoni 1988 yilda Xitoy bilan ellikdan oltmishtagacha yadroviy yuk tashish qobiliyatiga ega CSS-2 oʻrta masofali ballistik raketalarni olish boʻyicha kelishuv tuzdi. Sharhlovchilardan biri taʼkidlaganidek, „xitoyliklar mohiyatan saudiyaliklarni aldab, yadroviy kallaksiz antiqa raketa tizimini sotib olishdi“. Ushbu oʻzaro taʼsirdan soʻng, shunga oʻxshash operatsiyalarning hujjatlashtirilgan dalillari yoʻq. Biroq, Xitoy va Saudiya Arabistoni strategik harbiy hamkorligi oʻsishda davom etgani haqida taxminlar mavjud. Mutaxassislarning fikricha, Xitoy mingdan ortiq harbiy maslahatchilarini Saudiya raketa inshootlarida joylashtirgan. Matbuot xabarlariga koʻra, Xitoy Saudiya Arabistoniga zamonaviy raketa tizimlarini sotib olish imkoniyatini taklif qilgan. (yaʼni 373 mil masofali CSS-6, 1118 mil masofali CSS-5 qattiq yoqilgʻi raketalari, 3418 mil masofali CSS-2 qitʼalararo ballistik raketa.) Xitoy ushbu turdagi texnologiyani yetkazib beruvchi kam sonli davlatlardan biri va shuning uchun naqd pul oʻtkazmasini talab qilishga qodir. Saudiya Arabistoni ularni birinchi marta 2014 yilda omma oldida namoyish qilgan

2014-yil yanvar oyida Newsweek Saudiya Arabistoni 2007-yilda yashirincha bir qator CSS-5 oʻrta masofali ballistik raketalarni sotib olganini oshkor qildi. Ular, shuningdek, Amerika Markaziy razvedka boshqarmasi raketalar yadro kallaklarini tashiy olmaydigan qilib oʻzgartirilgan ekan, kelishuvni amalga oshirishga ruxsat berganini aytishdi. Koʻrfaz urushidan soʻng, Saudiya va Markaziy razvedka boshqarmasi Xitoyning CSS-5-larini sotib olishga yashirincha ruxsat berish uchun birgalikda ishladilar. CSS-5 CSS-2 kabi suyuq yonilgʻi oʻrniga qattiq yoqilgʻida ishlaydi, shuning uchun ishga tushirishga tayyorgarlik koʻrish uchun kamroq vaqt talab etiladi. U 30 metr CEPgacha aniq boʻlib, unga birikmalar yoki saroylar kabi aniq nishonlarga hujum qilish imkonini beradi. Saudiyaliklar mobil ishga tushirish moslamalariga ega emaslar, lekin dastlab CSS-2 bilan sotib olingan 12 ta ishga tushirish moslamalaridan foydalanishlari mumkin. Xarid qilingan CSS-5 raketalari soni nomaʼlum. Newsweek’ning taxminiga koʻra, kelishuv tafsilotlari oshkor qilinayotgan Saudiyaning Eronga qarshi choralarining bir qismi. 2014-yil sentabrida Saudiya Arabistoni Makka va Madinani himoya qilish uchun Xitoydan CSS-5s ballistik raketalarini sotib oldi, dedi Saudiya qurolli kuchlarining isteʼfodagi general-mayori doktor Anvar Eshki. AQSh razvedkasi maʼlumotlariga koʻra, Saudiya Xitoyning yordami bilan ballistik raketa dasturini sezilarli darajada oshirgan.

Saudiya Arabistoni Yamanga harbiy aralashuv paytida hutiy isyonchilarini bombalash uchun Xitoyda ishlab chiqarilgan PLZ-45 gaubitsalari va CAIG Wing Loong dronlaridan foydalangan. Xitoyda ishlab chiqarilgan CASC Rainbow (CH) dronlarini ishlab chiqarish uchun litsenziya Saudiya Arabistoniga 2017 yilda berilgan

Xitoy va Saudiya Arabistoni 2019-yilda birinchi qoʻshma dengiz mashgʻulotlarini oʻtkazdi

2021-yilda CNN xabariga koʻra, sunʼiy yoʻldosh tasvirlari Saudiya Arabistoni Xitoy koʻmagida nomaʼlum turdagi qattiq yoqilgʻida ishlaydigan raketalarni ishlab chiqarayotganini koʻrsatgan.

Stipendiya va yordam 
2008 yil Sichuan zilzilasidan keyin Saudiya Arabistoni Xitoyga 40 000 000 evroga yaqin moliyaviy yordam va qoʻshimcha 8 000 000 evrolik yordam materiallarini taqdim etgan eng yirik yordam donori boʻldi. Saudiya Arabistonidagi Xitoy kompaniyalari Saudiya Arabistoni talabalariga Xitoyda chet elda oʻqish imkonini beruvchi stipendiyalar ajratdi. Xitoy hukumati talabalar va mutaxassislarga malaka oshirish uchun bevosita stipendiyalar taklif qilmoqda.

Yadroviy hamkorlik 
2012-yilning 15-yanvarida Xitoy va Saudiya Arabistoni yadroviy hamkorlikni kengaytirish toʻgʻrisidagi bitimni imzoladilar. Saudiya Arabistoniga koʻra, maqsad „ikki davlat oʻrtasida atom energiyasidan tinch maqsadlarda foydalanish va rivojlantirish boʻyicha hamkorlikni kengaytirish“dir. Bitim Xitoy Xalq Respublikasi va Saudiya Arabistoni oʻrtasida atom elektr stansiyalari va tadqiqot reaktorlariga texnik xizmat koʻrsatish va rivojlantirish, shuningdek, yadroviy yoqilgʻi yetkazib berish kabi sohalarga eʼtibor qaratib, ilmiy, texnologik va iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlash uchun zamin yaratadi. Bu kelishuv Saudiya Arabistonining Fransiya, Argentina va Janubiy Koreya bilan tuzilgan bunday kelishuvlardan keyingi toʻrtinchi yadroviy kelishuvidir. Bitim Xitoy Bosh vaziri Ven Szyabaoning Yaqin Sharqqa olti kunlik safari doirasida Saudiya Arabistoniga birinchi safari yakunida imzolangan. AQSh razvedkasi maʼlumotlariga koʻra, Saudiya Xitoyning yordami bilan yadro dasturini kengaytirgan.

Havolalar 

 Xitoyning Saudiya Arabistonidagi elchixonasi 
 Saudiya Arabistonining Xitoydagi elchixonasi
Xitoyning ikki tomonlama aloqalari