yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Pampa

Pampa, Pampas (kechua indeyslari tilida pampa — oʻtloq) — 1) Janubiy Amerikadagi, asosan, oʻt oʻsimliklari oʻsadigan baʼzi bir tekisliklarning nomi. Aslida Argentina hududining 29—39° j.k.lar orasi va gʻarbda Sʼyerras-de-Kordova togʻlarigacha boʻlgan joylar P. deyiladi. Yer yuzasi sharqida botqoqli pasttekislik. Gʻarbidadyunalar uchraydi; janubi-sharqida togʻlar bor (eng baland joyi 1250 m). Iqlimi subtropik, gʻarbida kontinentalroq iqlim. yanvarning oʻrtacha temperaturasi 19—24°, iyulniki 6—10°. Iillik yogʻin 800–950 mm, gʻarbida 300–500 mm. Jan.dan kuchli shamol (pamperos) esib turadi. Oqar suv kam. Eng yirikdaryosi — Parana va uning irmoklari. Tuprogʻi sharqida qiz-gʻish-qora, gʻarbida boʻzjigarrang tuproq. Hozirgi vaqtda P.ning tabiiy oʻsimliklari deyarli butunlay yoʻq qilinib, oʻrni ekinzor (bugʻdoy, makkajoʻxori) va yaylovga aylantirilgan. P. Argenti-naning asosiy iqtisodiy rayoni. 2) Janubiy Amerika jan.ning tekislik qismlarida oʻsuvchi subtropik dasht oʻsimliklari.

Manbalar
Pamflet

Pamflet (ing. pamphlet — qoʻldagi bir varaq) — biror siyosiy tuzum, ijtimoiy voqelik, u yoki bu toʻda hamda guruhlar faoliyatini, xatti-harakatlarini fosh qiluvchi hajviy-tanqidiy publitsistik asar. Pamflet boshqa hajviy janrlardan badiiy toʻqimaning ozligi, aniq hujjatlarga, tarixiy hujjatlarga asoslanishi bilan farq qiladi. Pamfletda jamiyatdagi, turli shaxslar xarakteridagi nuqsonlar achchiq kinoya, oʻtkir sarkazm vositalari bilan fosh etiladi. Pamfletning ilk namunalari antik davrda yaratilgan
Pamfletlar koʻpincha kichik xajmdagi asarlar (maqola, ocherk va boshqa tarzda) boʻlgan. Keyinchalik katta hajmdagi badiiy asarlar ham Pamflet usulida yaratildi. (J. Svift "Gulliverning sayohatlari" romani, B. Brexptnng "Mister Uining martabasi" pyesasi va boshqalar). P. janr sifatida Reformatsiya davrida shakllandi (M.Lyuter, Erazm Rotterdamskiy). 19—20-asrlarda V. Gyugo, E. Zolya, G. Mann, L. N. Tolstoy va boshqa P.lari keng tarqaldi. Uzbek adabiyotida Abdulla Qodiriy ("Lahmi kadid", "Sa-namparast tentaklar"), Gʻafur Gʻulom ("Sharaf qoʻlyozmasi"), Abdulla Qahhor ("Baron Fon Ring") P.lari maʼlum.

Manbalar
Pana joy

Pana joy (harbiy ishda) — kishilarni turli zaharlovchi moddalar, snaryad, aviatsiya bombasi, atom qurollari va hokazodan muhofaza qilish uchun moʻljallangan muhandislik inshooti. Pana joy yogʻoch, beton, temir-beton yoki toshdan quriladi. Aholi yashaydigan joylarda, odatda, aholini muho-faza qilish uchun alohida qurilgan yoki fuqaro va sanoat binolarining yertoʻlalarida qurilgan turli xil Pana joylar boʻladi. Qoʻshinlarning shaxsiy tarki-bini himoya qilish uchun esa vzvod, rota, artilleriya va minomyot batareyalari, kuzatish vatibbiy punktlaruchun kotlovan yoki yer osti Pana joylar quriladi. Kotlovan tipidagi Pana joylarning ustiga toʻkilgan tuproqning qalinligi 150 sm va undan qalin, yer osti tipidagi Pana joy ustidagi tuproqning qalinligi 4 m va undan qalin boʻlishi lozim. Dala sharoitidagi Pana joylar 20— 30 kishi va undan koʻproqqa moʻljallab quriladi (yana qarang Bombapana).

Manbalar
Pandiron masjidi

Pandiron masjidi - Qashqadaryo viloyati Pandiron qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik (15—16-asrlar). Masjid tepalikka qurilgan. Bosh tar-zi chuqur ravoqli, peshtoqli, pastak gumbazli darvozaxonadan 3 gumbazli xonaga oʻtiladi. Xonalar murabba tarqli (tashqi tomoni 12,5 x 11,6 m, ichki tarhi 10x10 m). Uch tomoniga qurilgan ayvonlar saqlanmagan. Xonalarning yon tomonlarida kichik ravoqli eshik, tepasiga tobadonlar ishlangan. Xonaqoh gumbazi (diametri 4,15 m) qalqonsimon bagʻallarga tayangan. Pandiron masjidi pishiq gʻisht(26—27 x 5 sm)dan, ganch qorishmasida qurilgan. Pandiron masjidi oʻziga xos mahalliy meʼmorlik uslubi, mahobati va nisbati bilan ajralib turadi.

Manbalar 

    

Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Kasbi tumani
Panj

Panj — Amudaryoning yuqori qismi. Vaxsh daryosi quyilgan joygacha shu nom bilan ataladi.

Manbalar 

 

Tojikistondagi daryolar
Afg‘oniston daryolari
Afgʻoniston va Tojikiston chegarasi
Panja

Panja — bilaguzuk turi; rangbarang (odatda, koʻzli va boshqalar) munchoklar yoki marjonlar orasiga kumush va zarhallangan yaproq, gʻuncha va boshqa shakllar terib tayyorlanadi. Rang jihatdan taʼsirchan va marjonga oʻxshagan turli shakldagi bezakli taqinchoqyaratiladi. Panjani ayollar va bolalar bilaklariga taqadi. Qadimda va oʻrta asrlarda yomon koʻzdan asrashi maqsadida tosh va sopoldan qoʻl (panja) shaklidagi osilchoklar qilingan. 23 yoshdan qizlar metalldan yasalgan bilaguzuklar taqishgan.

Manbalar 

    

Zargarlik
Kiyim
Panja qanotli baliqlar

Panja qanotli baliqlar  — balikdar infra sinfi (baʼzan kenja sinfi yoki katta turkumi). Ilk devondan maʼlum, boʻr davri oxiriga kelib deyarli qirilib ketgan. Oʻrta devonda Panja qanotli baliqlar  dastlabki quruqlikda yashovchi umurtqalilar kelib chiqqan. Uzunligi 7 sm dan 5 m gacha. Bosh qutisi toʻliq suyaklangan, yuqori jagʻi bosh qutisi bilan bogʻlangan. Tishlari koʻp, konussimon. Chanoq kamari 2 ta plastinkaga oʻxshash. Juft suzgichlari yoʻgʻon, muskulli, bir necha panjasimon tarmoqdangan boʻgʻimlardan iborat; tayanch funksiyasini ba-jaradi. 5 ta (jumladan, 4 ta qazilma) turkumi mavjud. Chuchuk suv ripidistlari suvda va quruqlikda yashovchshshrning bevosita ajdodi hisoblanadi. Selakantasimonlar turkumiga mansub 1 ta turi hozirgi Hind okeani (Afrikaning sharqiy sohillari yaqini)da uchraydi.

Manbalar
Panjakent

Panjakent, Panjikent (, , ) — Tojikistonning Sugʻd viloyatidagi shahar (1953-yilacha shaharcha). Zarafshon daryosi vodiysida, Samarqanddan 68 km janubi-sharqda joylashgan. Panjakent tumanining maʼmuriy markazi. Aholisi 40 ming kishiga yaqin (2013).

Sanoati 
Oltin ruda kombinati, oziq-ovqat (vino, sut, tamaki fermentatsiya, konserva zavodlari, goʻsht, sholi un kombinattlari) sanoati mavjud. Tarix oʻlkashunoslik muzeyi, pedagogika bilim yurti bor.

Tarixiy obidalari 
Hozirgi Panjakentdan 1,5 km janubi-sharqda qadimgi Panjakent shahri harobalari joylashgan. Uning maydoni 13,5 ga, shahriston, koʻhandiz, rabod va qabristondan iborat. Panjakentni 1938—40 yillarda arxeolog V. R. Cheylitko tekshirgan. Shahar harobalarini muntazam oʻrganishni A. Yu. Yakubovskiy 1946-yildan boshlab berdi, 1953-yildan tekshirish ishlarini A.M.Belenitskiy davom ettirdi. Shahristondan koʻp koʻcha tarmoqlari, Xom gʻisht va paxsadan qurilgan 2 qavatli ayvonli turar joy binolari, hunarmandchilik ustaxonalari va doʻkonlar qoldigʻi topildi. Shaxriston markazida 5—7-asrlarga oid ibodatxona koʻrinishida 2 ta bino boʻlgan. Shahar devoridan gʻarbda uch qavat istehkom bilan oʻralgan koʻhandiz joylashgan. Shahardan sharqsa esa 2 qavat uyli hovlilar (chorbogʻlar) boʻlgan. Koʻxandizda qamal vaqtida yashashga moʻljallangan mustahkam minora (donjon) va hokim saroyi joylashgan. Arxeologik qazishlar jarayonida Panjakentdan bir necha ming jez va kumush tanga topilgan. Bulardan Panjakentda zarb qilingan sugʻd tangalari alohida qimmatga ega. Sopol parchalariga sugʻd tilida va kamdan-kam arab tilida tush-siyoxda yozuvlar bitilgan. Kupchiligi yongʻin paytida kuyib ketgan sopol haykallar, oʻyib ishlangan yogʻoch shakllar, shuningdek, har xil mazmundagi manzaralar tasviri va naqshgul solingan yogʻoch gʻoʻlalar topildi. Ayniqsa, devorlarga ishlangan rasmlarda — oqsuyaklar bazmlari, diniy marosimlar, ov, janglar manzaralari va mifologik shakllar tasvirlangan. Shahar 5—8-asr oʻrtalarida ravnaq topgan, 8-asr 1-choragida shaharni arab bosqinchilari vayron qilgan. 8-asr 2-yarmida Panjakent butunlay harobaga aylanib, aholi yashamagan. Qadimgi Panjakent asosida muzey qoʻriqxona tashkil etilgan.

Adabiyot 
 Якубовский А. Ю., Древний Панджиканд, в сборнике: По следам древних культур, М., 1951
 Беленицкий А. М., Распопова В. И., Древний Пенджикент, Душанбе, 1971
 Беленицкий А. М., Монументальное искусство Пенджикента. Живопись. Скульптура, М., 1973

Manbalar

Havolalar 
 http://meridian-tour.tj/tj-cities/penjikent-rodina-rudaki.html  Пенджикент – родина Рудаки
 http://meridian-tour.tj/tj-cities/penjikent-rodina-rudaki/penjikent-na-foto-i-kartinkah.html  Пенджикент на фото
 http://www.gupsayoh.tj/penjikent.html 
 http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00058/15800.htm 
 http://www.advantour.com/rus/tajikistan/penjikent/sarazm-settlement.htm

 

Tojikiston shaharlari
Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari

Panjakent tumani aholi punktlari
Panjara

Panjara — meʼmoriy boʻlak; kataksimon toʻqima shakl, toʻsiq. Binolarning eshik, darcha, tuynuk, zinapoyalarida, ayvonlarda toʻsiq va ayni paytda bezak vazifasini oʻtaydi. Turar joy, bogʻlarda, koʻchalarda, uyroʻzgʻor buyumlarida, amaliy sanʼat va hunarmandlik buyumlarida ham bezak sifatida foydalaniladi. Panjara yogʻoch taxtachalarni, gʻishtni qalab, ganch va metallni quyib va oʻyib, toshni qalab va oʻyib oʻsimliksimon, handasiy shakl hosil qilib tayyorlanadi. Sodda va murakkab turlari bor. Panjara tayyorlash usuli panjaraning xom ashyosiga, vazifasiga, oʻrni, ustaning malakasi va mahoratiga bogʻliq. Panjaraning keng Tapkalgan turi yogʻoch panjara uchun oldin rom tayyorlanib, chizma boʻyicha hozirlangan taxtachalar uning ichiga qalabyigʻib chiqiladi (yogʻoch boʻlaklarining porsi qilingan, tish chiqarilgan joylari birbiriga bolgʻacha bilan urib jipslashtiriladi). Bu ustadan koʻp mehnat, ma-horat, aniqlik talab qiladi. Taxtani parma va iskana bilan oʻyib ham panjara tayyorlanadi. Ganch panjara ganchning eng yaxshi navidan qolipga quyib yoki tayyor ganch taxtani oʻyib hosil qilinadi, soʻng pardozlanadi. Shakli oldin ganchdan yoki gʻishtdan qalab tayyorlanib, ustiga koshin qoplangan panjara ham bor. Metall Panjaralar kamdankam boʻlib, quyib yoki mis taxtani oʻyib tayyorlangan (hozir koʻpincha choʻyandan quyilib tayyorlanmoqda). Zamonaviy meʼmorlikda metall va beton panjaralar keng qoʻllanadi.

Arxeologik materiallar panjara sanʼati qadimdan mavjudligini, ayniqsa, Sharq mamlakatlarida keng tarqalganligini koʻrsatadi. Tuproqqalʼa (II asr) saroylarida ham xom gʻishtni qalab, Varaxsha (8-asr) binolarida ganchni oʻyib ishlangan panjara qoldiqlari bor, Ismoil Somoniy maqbarasida pishiq gʻishtni qalab panjara hosil qilingan. Temuriylar davrida jozibador ishlangan Panjara namunalari yaratilgan Shohi zinda majmuasi (XIV asr)da mahorat bilan ishlangan yogʻoch panjara va boshqa meʼmoriy yodgorliklarda marmardan ishlangan panjara namunalari saqlangan.

Mir Arab, Abdullaxon (XVI asr Buxoro), Sherdor (XVI asr, Samarqand) madrasalarida rangli koshinlardan mozaika panjaralarining ajoyib namunalari, Sitorai Mohi Xosa majmui (1913), Xivadagi Toshhovli, Samarqanddagi Imom al-Buxoriy majmui, Toshkentdagi Navoiy teatri, Oʻzbekiston tarixi muzeyi, Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi, "Koʻk gumbaz" kafe va choyxonasi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, "Oʻzbekiston" mehmonxonasi va boshqa binolarda panjaraning jozibador namunalarini koʻrish mumkin.

Manbalar 

Arxitektura
Panjgoh

Panjgoh (fors. – besh parda, besh pogʻona) – 1) Oʻrta asr Oʻn ikki makom tizimida muayyan shoʻba nomi; 2) Shashmaqom tarkibidagi Rost maqomi mushkilot boʻlimida „Muhammasi Panjgoh.“ nomi bilan yetib kelgan cholgʻu qism. Uning oʻziga xos ijod yoʻllaridan biri Rosi Panjgoh deb ataladi; 3) Xorazm maqomlarining biri. Turkumda soʻnggi oʻrin egallagan boʻlib, faqat cholgʻu qismlardan iborat. Parda tuzilishi hamda kuy mavzulari Rost maqomiga tutash boʻlgani sababli Panjgoh mustaqil maqom darajasida tan olinmagan; 4) uygʻur oʻn ikki muqomlarshganlardan biri.

Manbalar
Panjob (viloyat)

Panjob – Pokistonning shimoliy-sharqiy qismidagi viloyat. Hind daryosining Chinob va boshqa irmoqlari havzasida. Maydoni 205,3 ming km². Aholisi 72,6 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi – Lohur shahri Yer usti allyuviy jinslardan tuzilgan. Daryolar yozgi musson davrida toshib, oʻzanini oʻzgartirib turadi. Relyefi bir oz qiya, jarlar bor. Iqlimi quruq tropik iqlim. Oʻrtacha temperatura yanvarda 13—16°, mayniki 35°. Yillik yogʻin 150 mm.

Panjob – mamlakatning iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan qismi. Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi sugʻorma dehqonchilik. Mamlakat hududining 1/4 qismi, aholisining yarmidan ortigʻi Panjob hissasiga toʻgʻri keladi. Panjob Pokistonda yetishtirilayotgan bugʻdoy, sholi, paxta va shakarqamishning asosiy qismini, sanoat mahsulotining deyarli yarmisini beradi. Asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlari – bugʻdoy, grem, bajra, sholi, jovar, makkajoʻxori, paxta, shakarqamish va moyli ekinlar. Chorvachilik bilan viloyatning shimoliy. va gʻarbiy rayonlarida shugʻullaniladi, asosan, qoʻy, echki boqiladi. Koʻmir, surma, toshtuz, tabiiy gaz, neft qazib chiqariladi. Layalpur va Moʻlton shaharlarida ip gazlama sanoatining nisbatan yirik korxonalari joylashgan. Oziq-ovqat, koʻnteri, mashinasozlik, metallsozlik, kimyo, qogʻoz, sement, paxta tozalash korxonalari bor. Hunarmandchiliqsa metall va sopoldan uy roʻzgʻor buyumlari, fil suyagidan badiiy buyumlar tayyorlanadi.

Manbalar 

Pokiston viloyatlari
Panjhir

Panjhir — ilk oʻrta asrlarda Tohariston viloyati shahri (hozirgi Afgʻonistonning Nuriston viloyatidagi Panjshir shahri). 10-asrda Panjhir atrofida boy kumush koni boʻlgan. Panjhir shahri togʻ tepasida joylashgan boʻlib, uning yonidan Andarob va Koson daryolari oqqan. Bu yerda bogʻlar koʻp boʻlsada, yerlar haydalmagan, ishlov berilmagan. Samongshning maʼlumotiga koʻra, urush vaqtida Panjhir 10 ming jangchi yetkazib bera olgan. Panjhirning barcha aholisi Panjhir dokimi egalik qilgan Kumush togʻdagi konda ishlaganlar. Kondan qazib chiqarilgan kumush maʼdani 3 qismga taqsimlangan: bir qismini sulton vakili, 2-qismini uni qazib olgan konchi olgan, 3-qismi esa konchilik bilan mashgʻul boʻlgan mahalliy aholiga tekkan, ular uni savdogarlarga sotishgan. Muqaddasiyning yozishicha, 10-asrda Panjhirda koʻplab dirhamlar zarb qilingan. Panjhir zarbxonasi 8-asrning 2-yarmida ham mavjud edi. 10-asrda somoniylar davrida Panjhirda harbiy qarorgoh joylashgan boʻlib, uning oʻz zarbxonasi boʻlgan.

Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharista-na po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XSH vv., T., 1996.

Shamsiddin Kamoliddinov.

Manbalar
Panislomizm

Panislomizm (pan... va islom) — turkiyaqo'l ostida 19-asr oxirida butun musulmon olamini mustamlakachilarga qarshi kurashda birlashtirish toʻgʻrisidagi harakatga Rossiya va Angliya imperiyalari, shuningdek. SSSR tomonidan berilgan sunʼiy nom.

19-asrda Kursaviy, Marjoniy, Ahmad Donish kabi yirmk ulamolar va maʼrifatparvarlar islom dinini isloh qilish fikri bilan chiqib. muayyan dasturlar tuzishgan. Ularnish bu fiqolari Buxoroda ayrim mutaassib jamolarning jiddiy qarshiligiga uchragan. Afgon maʼrifatparvari, diniy va siyosiy arbob Jamoliddin al-Afgʻoniy 19-asrning 70-yillaridan boshlab bu qarashlarni yaxlitlashtirib, islomchilik nazariyasiga asos solgan. Keyinchalik uni rivojlantirishda Muhammad Abdu, Ikrom domla, Gasprinskiy, Fitrat, Behbudiy, Abdurashid Ibrohimov, Munavvarqori kabi siymolarning muayyan darajada xizmatlari boʻlgan.

Fitrat oʻzining "Rahbari najot" ("Najot yoʻli"; 1914) asarida millatni mustamlakachilik zulmi va koloklik girdobidan qutqarishda Qurʼoni karimni musulmonlarning rahbar va rahnamosi — najot dasturi (yoʻli) deb tushunadi. Bu muqaddas kitob va islom dini gʻoyalari atrofida millatni jipslashtirishga daʼvat etadi.

Islomchilik gʻoyasi Turkistonda mintaqa jamoatchiligi ongida islom dini va jamiyatni isloh qilish, uni yangilash, boshqa sivilizatsiyalarning ilgʻor ilmiy, texnikaviy va madaniy yutuklaridan foydalanish, fan, taʼlim sohalarini rivojlantirish gʻoyalari bilan uygʻunlashgan tarzda kuchayib borgan.

Turkiston oʻlkasi general gubernatori S.M.Duxovskiy "Turkistondagi islom" (T., 1899) nomli maxsus maʼruzasida Rossiya imperiyasida yashovchi musulmonlarning ijtimoiy-siyosiy faolligi kuchayganligini eʼtirof etib, maʼmurlarni Panislomizmga karshi kurashga chaqiradi.

Islomchilik gʻoyasi Turkiston mintaqasida sovet rejimiga karshi olib borilgan qurolli kurashda maʼlum rol oʻynagan. Shuningdek, u Turkiya, Eron, Afgʻoniston va boshqa Sharq mamla-katlarida boʻlgan inqiloblarda musulmon xalqlarini birlashtiruvchi gʻoya sifatida maydonga chiqqan. Ikkinchi jahon urushipgm keyin mustamlakachilik tizimining yemirilishida uning ham hissasi boʻlgan.

Biroq islomchilik gʻoyasi vujudga kelgan paytidan boshlab Rossiya va Angliya hukmron doiralari tomonidan panislomizm (ulugʻ islomchilik) tarzidasoxtalashtirilgan edi. Xususan, Rossiya bolsheviklarining fikricha, bu gʻoya butun islom xalqlarini yagona davlat — xalifalik tuzish uchun kurashga daʼvat qilar emish.

Sovet Rossiyasi va SSSR rahbariyati Panislomizmga qarshi kurashda xuddi turkchilik va turonchilikka nisbatan boʻlga-nidek qatiy choralar koʻrgan. Ular Panislomizm va Panturkizmpp jadidchilik va bosmachilik harakatining asosiy mafkurasi deb hisoblashgan.

Adabiyot 
 Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Fitrat, Najot yoʻli, T., 2001; Goldsiyer I., Islom haqida maʼruzalar, T., 2001; Rajabov K,., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002.

Manbalar
Panorama kino

Panorama kino — kinofilmlarni suratga olish va namoyish qilish usullaridan biri. Kinofilmlar maxsus apparatlar bilan kinoga olinadi va juda katta (bir necha yuz m2 yuzali) doiraviy ekranga tushiriladi. Kinoga olishda bir biriga nisbatan 48° burchak ostida joylashgan 3 obʼyektivli apparat ishlatiladi. Kadrlar 35 mm li 3 ta kinoplyonkaga olinadi (har kaysi plyonkaga umumiy panorama kadrining 1/3 qismi tushiriladi). Kinoplyonkalar kinoga olish apparatlarida 712,5 mm/s tezlik bilan harakatlanadi. Filmlar juda botiq silindrik ekranli (eni 20–30 m li) kinoteatrlarda 3 ta kinoproyektor bilan namoyish kilinadi. Bunda tasvir gorizontal boʻyicha 150°—170°, vertikal buyicha esa 55° burchak ostida hosil boʻladi.

Ovoz stereofonik usulda 35 mm li plyonkaga qayd qilinadigan 7 yoki 9 ta kanalga yozib olinadi va eshittiriladi. Harakat bilan olingan film kadrlari namoyish kilinganda tomoshabinlar oʻzlarini goʻyo ekranda boʻlayotgan voqealar qatnashchisidek sezadilar. Bunda stereoskopik effekt (kinoga olingan asosiy obʼyektlarning yonida joylashgan narsalarni koʻrish taassuroti) hosil boʻladi, bu esa filmni tushunishni osonlashtiradi.

Birinchi Panorama kino tizimini fransuz rejissyori Abel Gance ("Napoleon") 1927-yil yaratgan. Panorama kino murakkabligidan 20-asr 60-yillar boshidan boshlab uning oʻrniga kinoga olish va koʻrsatishda bir obʼyektivli usuldan va 70 mm li standart kinoplyonkadan foydalaniladigan tizim qoʻllanila boshladi. Baʼzi shaharlarda (mas, Moskvada) hozir ham bor (2003).

Manbalar
Panpsixizm

Panpsixizm (pan... va yun. psyche — ruh, jon) — tabiatni umuman jonli deb hisoblovchi tasavvur. Panpsixizmning tarixiy shakllari xilma-xil boʻlib, ibtidoiy eʼtiqod boʻlgan animizm va yunon falsafasidagi gilozoizmdan tortib to ruh va psixikani dunyoning haqiqiy mohiyati deb talqin etuvchi rivojlangan taʼlimot (G.V.Leybnitsning monada konsepsiyasi, G.T.Fexner, K.G.Yung va boshqalarning falsafiy gʻoyalari)gacha oʻz ichiga oladi.

Manbalar
Papirus

Papirus ( ,  ) yoki biblios ( ,  ), shuningdek, harta ( ,  )  - yozuv materiali, qadimgi davrlarda Misrda, keyinroq esa butun qadimgi dunyoda keng tarqalgan. Papirusni ishlab chiqarish uchun shu nomdagi suv-botqoq oʻsimlik ( Cyperus papyrus ) ishlatilgan. Qadimgi Oʻrta yer dengizi hududida papirus oʻsimlik Nil deltasi va Fayum vohasida, Sitsiliyada, ehtimol, Falastin va Suriyada ham oʻstirilgan. Bu oʻsimlik texnik maqsadlarda (arqonlar, boʻyra toʻqish va hatto kemalar qurish uchun), chorva ozuqasi, inson rasionida qoʻpol tola manbai sifatida, baʼzan tibbiy maqsadlarda keng qoʻllangan.

N16-V22-V28-G43-M15

Abbosiy Misrda papirus ishlab chiqarish va papirus shakllari Vizantiya anʼanalarini davom ettirdi. O‘ramning birinchi sahifasida – “protokol”da papirus davlat korxonasida ishlab chiqarilganligini tasdiqlovchi rasmiy shtamplar bo‘lgan . Yustinian qonunchiligiga koʻra (noyabr, 44, 2) har bir rasmiy hujjatda uning haqiqiyligidan dalolat beruvchi yozuv boʻlishi kerak edi . Islom davriga oid hujjatlarda arab tilida bayonnoma mavjud boʻlib, koʻpincha Qurʼon iborasi, xalifaning ismi, Misr hokimining ismi, moliya xodimining ismi turli kombinatsiyalarda boʻlgan. Baʼzan papirusning ishlab chiqarilgan yili va joyi koʻrsatilgan; bu formulalar davlat monopoliyasiga tegishli boʻlgan boshqa mahsulotlarga joylashtirilganlarga oʻxshash. Protokollar hijriy toʻrtinchi asrga qadar, yaʼni nasroniylik davrining X asriga qadar doimiy ravishda qoʻllangan. Amerikalik tadqiqotchi Mett Malchitskiyning fikriga koʻra, rasmiy hujjatlarni yuritishda protokollardan foydalanish chastotasi va xalifalikning Misr ustidan nazorat qilish darajasi oʻrtasida toʻg'ridan-toʻg'ri bogʻliqlik mavjud ( Horun ar-Rashid nomi bilan yettita protokol, oʻn bir - al-Mutavakkil - va Umaviylar xalifasi Valid ibn Abdulmalikdan oltmishdan ortiq).

Zamonaviy "papirus" va " papirologiya " atamalari yozish uchun ishlatiladigan oʻsimlik oʻsadigan joy va juda koʻp papirus matnlari topilgan hudud sifatida Misr bilan chambarchas bogʻlangan. 16-asrda Uygʻonish davridagi Yevropada shaxsiy kolleksiyalarda yunon tilidagi papiruslar boʻlgan, ammo ularning kelib chiqishi va ahamiyati zamondoshlariga maʼlum emas edi . Pliniy Elder taʼrifiga koʻra papirus texnologiyasini taxminan tiklash boʻyicha birinchi nazariy urinishlardan biri 1572 yilda Venetsiyada nemis botanigi Melhior Viland  "Papirus, uchta sharh" risolasini nashr etganida qilingan edi  .

Havolalar 

 wikiБиблиос или папирус // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 
 
 
 

Qadimgi adabiyot
Tarix
Afrika bog‘ o‘simliklari
Nil deltasi
Parabola

Parabola (yun. parabole — qiyos, cho-gʻishtirish, oʻxshatish) — badiiy adabiyotda ramzga moyil kinoyaviy obraz. Ramziy hikoyaga, majozga yaqin boʻlsada, ulardan farq qiladi. Baʼzan Parabolani ramz va ramzli hikoya oraligʻidagi tur deb ham yuritishadi. Ramziylikka yaqinlik Parabolaning kinoyaviy obraz si-fatidagi vazifasini susaytirmaydi. Mazmunni atroflicha keng va chuqur ifodalash imkoniyatining mavjudligi tufayli Paraboladan koʻp yozuvchilar unumli foydalanganlar: F. Kafka "Sud jarayoni", E. Xeminguey "Chol va dengiz", Garsia Markes "Yuz yil tanholikda", Abe Kobo "Qumdagi xotin" va boshqa Oʻzbek yozuvchilaridan A. Muxtor, Sh. Xolmirzayev, N. Eshonqul va boshqa oʻz asarlarida Paraboladan foydalanganlar.

Yana qarang 

 Giperbola

Manbalar
Parabola (chiziq)

Parabola (yun. parabole) – 2-tartibli yassi egri chiziq; har bir nuqtasidan fokus deb ataladigan nuqta va direktrisa deb ataladigan toʻgʻri chiziqqacha masofalari teng boʻladi (rasm, a). Fokusdan oʻtib, direktrisaga tik boʻlgan FN toʻgʻri chiziq Parabolaning oʻqi, oʻq bilan Parabolaning kesishish nuqtasi uchi deyiladi. Parabola oʻz oʻqiga nisbatan simmetrik chiziq. Havo qarshiligi hisobga olinmasa, boshlangʻich tezligi vertikal boʻlmagan, erkin harakatlanayotgan jiyemning trayektoriyasi Parabola chizadi. Parabolani oʻz oʻqi atrofida aylantirib hosil qilingan sirt (aylanma paraboloid) parallel nurlarni bir nuqtaga yigʻadi va, aksincha, fokusidan tarqalayotgan nurlar paraboloiddan qaytib, parallel dasta hosil qiladi. Parabolaning bu xossasidan projektor va avtomobil faralari yasashda, quyosh energiyasini qoʻllash (konsentratorlar)da foydalaniladi.

Yana qarang 

 Giperbola
 Geometriya
 Konus kesimlari

Manbalar
Parad

Parad (frans. — parade, ispancha — parade, lotincha — rago — tayyorlayman) — 1) rasmiy bayramlar munosabati bilan qoʻshinlarning jangovar texnika bilan (qarang Qoʻshinlar paradi), fizkulturachilar (sportchilar) va boshqa jamoalarning tantanavor saf tortib oʻtishi; 2) sirk va teatrda — tomosha oldidan yoki soʻnggida sahna (arena)ga barcha qatnashchilarning umumiy chiqishi.

Manbalar
Parallaktik uchburchak

Parallaktik uchburchak - sferik uchburchak. Osmon sferasitsa meridian yoyi, vertikal doyra yoyi va yoritqich bilan olam qutbini birlashtiruvchi yoyning kesishishidan xosil boʻladi.

Manbalar
Parallelepiped

Parallelepiped (yun. parallelos — parallel va epipedon — tekislik) — qarama-qarshi yoqlari oʻzaro parallel va teng parallelogrammlardan iborat oltiyoqlik. Parallelepipedning 8 uchi, 12 qirrasi boʻladi. Yon qirralari asos tekisligiga tik boʻlgan Parallelepiped toʻgʻri, aks holda ogʻma Parallelepiped deyiladi. Toʻgʻri Parallelepipedning yon yoklari toʻgʻri toʻrtburchaklardan iborat. Asosi toʻgʻri toʻrtburchakdan iborat Parallelepiped toʻgʻri burchakli Parallelepiped, yoklari kvadratlardan iborat Parallelepiped kub deyiladi. 

Hajm —

Yana qarang 

 Parallelogramm
 Geometriya
 Parallel
 kvadrat
 romb

Manbalar
Parametr

Parametr (yunoncha: parametron — oʻlchaydigan) — 1) matematik formula va ifodalarda qoʻllaniladigan kattalik. Parametr qiymatlari orqali biror toʻplam elementlari bir-biridan farqlanadi. 2) texnikada — texnologik jarayon, hodisa, tizim, texnik qurilma va boshqalarning biror xossasini ifodalaydigan kattalik. Mas, mexanik tizimlarda massa, ishqalanish koeffitsiyenti, inersiya momenti va hokazo.

Manbalar
Parasimpatik nerv sistemasi

Parasimpatik nerv sistemasi — vegetativ nerv sistemasining bir qismi. Parasimpatik nerv sistemasi. Oʻzi innervatsiya qiladigan aʼzolarga xilma-xil, koʻpincha, simpatik nerv sistemasi taʼsiriga qarama-qarshi taʼsir koʻrsatadi. Parasimpatik nerv sistemasi simpatik nerv sistemasi bilan birga barcha ichki organlar va bezlar faoliyatini boshqarishda qatnashadi.

Yana qarang 

 Vegetativ nerv sistemasi

Manbalar 

    

Nerv sistemasi
Paratireoid bezlar

Paratireoid bezlar (; para... va yun. thyreoides  — qalqonsimon) — qalqonsimon bez oldi bezlari; odam va hayvonlarning ichki sekretsiya aʼzolari. Ular baʼzi sut emizuvchilar (sichkrn, kalamush)da bir juft, boshkalari (it, quyon, tuya, echki)da va odamda 2 juft. Paratireoid bezlar organizmda kalsiy va fosfor almashinuvini boshqaradigan parati-reoid gormon (paratgormon) ishlab chiqaradi.

Yana qarang 

 Qalqonsimon bez
 Endokrin bezlar

Manbalar
Parashyut

Parashyut (para...  va fransuzcha parachute — „qulashga qarshi“) atmosferada qulayotgan obyektni havo qarshiligi yordamida sekinlashtiruvchi moslamadir. Parashutlar yengil, qattiq matodan tayyorlanadi (ipak, neylon kabi). Parashut obyekt vertikal tezligini kamida 75% ga kamaytirishi lozim, aks holda foydalanish mumkin emas. Parashutlar yordamida osmondan yerga turli yuklar, masalan, odam, ulov, oziq-ovqat, bomba, fazoviy kapsulalar tushiriladi.Yuqoridan (mas, samolyotdan) tushayotgan odam yoki yuk tezligini atmosfera qarshiligi hisobiga kamaytiradigan apparat. Leonardo da Vinchi P. gʻoyasini ilmiy asoslab bergan. 18-asrda fransuz J. Mongolfye oddiy P. bilan minoradan sakragan. Hozirgi aviatsiya P.ini Rossiyada birinchi marta G.Ye.Kotelnikov yaratgan (1911).
P. gumbaz va osma tizimlardan ibo-rat (rasm). Samolyotdan sakrash, borish qiyin boʻlgan joylarga yuk tashlash, yongʻindan muqofaza xizmatchilarini oʻrmonning yonayotgan joylariga tushirish; maxsus havo-desant qoʻshinlari va harbiy texnikani tashlash va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Shunga koʻra, qutqaruv, qoʻndiruv, tormoz va sport P.lari kabi xillarga boʻlinadi. P. pishiq matodan tayyorlanadi.

Vertolyot yoki samolyotdan sakrashda ishlatiladigan P.lar parashyutchi tomonidan tortish halqasini bevosita tortish yoʻli bilan yoki sakrovchining ishtirokisiz ochiladi. Yuk tashlat P.lari odam ishtirokisiz ochiladi. Buning uchun maxsus tizimcha boʻlib, bir uchi samolyotga, ikkinchi uchi tortish halqasiga mahkamlab qoʻyiladi. Parashyutchi samolyotdan tizimcha uzunligicha uzoklashishi bilan halqa tortila-di va P. gumbazi ochiladi. P. gumbazining yuzasi 0,01 dan bir necha ming m2 gacha boʻlishi mumkin. P.ning tushish tezligi 1–5 m/s; 2) lift shaxtasida bosh arqon uzilib ketgan yoki tormoz ishlamay qolgan xrllarda, shuningdek, klet yoʻl qoʻyilgan tezlikdan tez tushganda uni ushlab qoluvchi kurilma.

Manbalar
Georgi Parvanov

Georgi Parvanov (1957.28.6, Sirish-chnik shahri) — Bolgariya davlat arbobi. Sofiya universitetining tarix fakultetini tugatgan (1981). Tarix fanlari doktori. Bolgariya Ijtimoiy tarix institutida ilmiy xodim, katta ilmiy xodim (1981—91), Bolgariya sotsialistax partiyasi (BSP) Oliy kengashi aʼzosi, BSP Tarix va siyosatshunoslik tadqiqotlari markazi direktori (1991—94), "Demokratax soʻllar" koalitsiyasining parlamentdagi fraksiya yetakchisi (1997—2001), 2001-yil iyun—noyabrda "Bolgariya uchun" koalitsiya fraksiyasi yetakchisi. BSP raisi oʻrinbosari, soʻng raisi (1994—2001), 2002-yil 22-yanvardan Bolgariya Respublikasi prezidenti.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Parda

Parda — 1) dramatik asar, teatr spek-taklining boʻlimi (akt.). Mavzuning murakkabligi va davomiyligiga qarab pyesa va spektakl 1 P.dan 5 P.gacha boʻlishi mumkin. Mumtoz dramaturgiya va oʻtmishdagi teatrda P.lar koʻp boʻlgan. Zamonaviy pyesalar va spektakllar esa, odatda, 2 P.dan iborat. P.lar koʻri nishlarga (ular baʼzan voqealar, sahnalardeb ataladi) boʻlinadi. 1-P.da koʻ-pincha ekspoziyasiya va voqeaning tuguni, soʻnggi P.da yechimi beriladi. Asosiy P.larda voqealar rivojlanib borib choʻqqiga koʻtiriladi va tugalla-nadi. Baʼzi sahna asarlarida maxsus mukaddima va yakun boʻlib, ular prolog va epilog deb ataladi; 2) anʼanaviy teatrda musavvirlar tomonidan chizilgan maxsus suratli P.lar boʻlib, tomosha oldidan ayvon, koʻshk yoki tirgo-vichlarga osib qoʻyilgan. Oʻrta asrlarda ayol sanʼatkorlar harir oq P.lar ortida soz chalgan, kuylagan va raqsga tushgan. Qoʻgʻirchoq teatrining "Chodir xayol" va "Chodir jamol" turlarida tomoshalar 3 tomoniga P. tortilgan va oldi ochiq chodirlarda koʻrsatilgan; 3) teatr sahnasi oldidagi ikki tomonga sirgalib ochiladigan (baʼzan yukrriga koʻtariladigan) baxmal toʻsiqlar, sahnaning yonlarida va orasida spektakl mavzusini ochuvchi rassom tomonidan oʻylab chizilgan bezaklar ham P. deb ataladi. Kichik voqealar avansah-nada oʻynalayotganda P. yarim yoki butunlay yopilishi va yana ochilib asosiy vokealar davom etishi mumkin. Bunday P. intermediya P.si deyiladi. Teatrlarda yongʻindan saqlovchi (temir yoki asbestdan) P.lar ham uchraydi; 4) xonani quyosh nuri, shamol, yot koʻzdan toʻsish yoki bezak uchun deraza va eshiklarga tutiladigan matolar. Taxmon, tokcha, burchak yoki xonaning biron qismini toʻsish uchun ham qoʻllanadi. Kelinkuyov uchun solingan joylardan toʻsib turuvchi P. chimildiq deb ataladi. P.lar turli gazlamalardan tikiladi. Hozirgi kunda "jalyuzi" P.lar urf boʻlmoqda.

Muhsin Qodirov.

Manbalar
Paritet

Paritet (  "tenglik" ) - ba'zi parametrlarda ikki yoki undan ortiq tomonlar o'rtasidagi munosabatlar tengligiga aytiladi. U kuchlarning nisbiy muvozanat holatini, maqsadlar ekvivalentligini, to'lov vositalarining tengligini, huquq va majburiyatlarning tengligini va hokazolarni anglatishi mumkin.

Bu so'z quyidagi atamalarning bir qismidir:

 Xarid qilish qobiliyati pariteti xalqaro bozorlarda yagona narx qonunini shakllantirishdir.
 Foiz stavkasi pariteti arbitraj bo'lmagan shartlardir.
 Yadro pariteti - tomonlar teng darajada yadroviy qurolga ega boʻlgan geosiyosiy holat.
 Paritet kompyuter texnologiyasida xisob nazorati bilan sinonimdir.

Manbalar
Parkent kanali

Parkent kanali — Toshkent viloyatida qurilgan yirik gidrotexnika inshooti. Kanal viloyatning Boʻstonliq, Parkent, Yuqori Chirchiq va Ohangaron tumanlari togʻ oldi yonbagʻiri hududidan oʻtgan. Chirchiq daryosida qurilgan Chirchiq GES kaskadi (Gʻazalkent gidrouzeli) inshootidan suv….. oladi. Kanal n ing 1-navbati (69 km) 1975-1983-yillarda, 2-navbati (14,3 km) 1988—1997-yillarda qurilgan. Uning loyiha uz. 96 km, foydalanishga topshirilgan qis-mi 83,3 km. Kanalning bosh qismi kengligi 6-7 m, chuq. 3,6—3,8 m, quyi qismida esa tegishlicha 2—2,5 va 2,1 — 2,4 m. Bosh qismida eng koʻp suv sarfi 51-57 m³/s, quyi qismida 7-10,4 m³/s. Kanal trassasi murakkab relyef va geologik sharoitlarda (tuproqli, qoya va yarim qoya, yirik tosh jinslari) barpo etilgan. Oʻzanning 38,7 km ga beton toʻshama yotqizilgan. Ayrim joylarda tuproq 30-40 m gacha chuqurlikda qazilgan yoki 20 m gacha balandlikda koʻtarmalar barpo kilingan. Kanalda 12 ta dyuker, 8 ta akveduk, 1 ta suv toʻsish inshooti, 1 ta temir yoʻl koʻprigi, 86 ta suv chiqargich, 7 ta gidropost, 8 ta toshqin tashlamasi, 8 ta sel tashlamasi, 9 ta seleduk, 46 ta kanal osti quvuri, 21 ta avtomobil koʻprigi va boshqa inshootlar kurilgan. Yirik dyukerlar jumlasiga Oqsoqotasoy (uz. 204,7 m, suv oʻtkazish imkoniyati 57m³/s), Ulkanotchisoy (54 m³/s), Yuzuriksoy, Yoyilmasoy, Parkentsoy, Otchopkansoy, Samsaraksoy va boshqa kiradi.

Kanal Chirchiq daryosining chap vodiysidagi 30,3 ming ga sabzavot, gʻalla ekinlari, tokzor va bogʻlarni sugʻorishga xizmat qiladi.

Ziyomiddin Artukmetov.

Manbalar 

 

Toshkent viloyati
Kanallar

Chirchiq tarmogʻi
Toshkent viloyati kanallari
Azix gʻori

Azix yoki Azox gʻori ( - ayiq g'ori, qadimgi turkiycha azik - ayiq) – ashel madaniyatiga mansub manzilgoh. Ozarbayjonning Xoʻjavend tumanidagi Azix qishlogʻi yaqinidagi olti kamerali gʻor. Kichik Kavkazning janubi-sharqiy qismida, Kuruchay daryosining chap qirgʻogʻida, dengiz sathidan taxminan 900 m balandlikda, Fuzuli shahridan 14 km shimoli-gʻarbda joylashgan. Ozarbayjondagi eng katta karst g'ori. Gʻor shimol va janubdan togʻ oldi oʻrmoni bilan oʻralgan. Oltita kirish qismi mavjud.

Azix g'orida ko'p qatlamli manzilgoh - Ozarbayjondagi eng qadimiy odamzod yashagan maskan va Yevrosiyoda odamsimonlarning eng qadimgi izlari mavjud sobiq SSSR hududidagi ibtidoiy odamlarning eng qadimgi manzilgohi. G‘ordan topilgan asboblarning yoshi kamida 700 ming yil ekani taxmin qilinadi. Paleolit ​​davri birinchi marta 1960 yilda ozarbayjonlik sovet arxeologi Mamedali Huseynov tomonidan topilgan. Arxeologik qazishmalar davomida ikkita mustye va ikkita ashel madaniy qatlamlari topilgan. G‘orda umumiy qalinligi 10-14 metr bo‘lgan 10 ta madaniy qatlam topilgan.

Yuqori ashel qatlamida qo'l boltalari, qo'pol qirg'ichlar va uchli nayzalar mavjud. Bu yerda, 1968-yilda azixantrop nomi bilan mashhur bo'lgan archantropning pastki jag'ining bo'lagi topilgan. Pastki qatlam qadimiyroqdir. Bu qatlamdan bolta, maydalagich va tosh asboblar topilgan. Gʻorning oltinchi qatlami ostidan yoshi 700 ming yildan ortiq boʻlgan, Olduvay tipidagi shagʻal madaniyatini eslatuvchi yoki Olduvay madaniyatiga oid Kuruchay madaniyati ashyolari topilgan. O'sha paytda g'orda Homo habilis vakillari yashagan. Ibtidoiy odamlarning g'orlari Kavkaz orqali tabiiy yo'lda joylashgan bo'lib, u orqali ilk odamsimonlar va hayvonlar Afrikadan Yevropa va Osiyoga ko'chib o'tishlari mumkin bo'lgan. G'orda uchta turdagi odamsimonlarning - Heidelberg odami, Neandertal odami va g'orda navbatma-navbat yashagan Homo sapiensning tarqoq qazilma qoldiqlari mavjud.

Adabiyotlar

Ozarbayjoncha 

Kitoblar
  
  
  
  
 
 
 
Maqolalar

Inglizcha 

Maqolalar

Ruscha 

Kitoblar
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Maqolalar

Fransuzcha

Yana qarang 
 Azixantrop

Manbalar

Havolalar 

 Азыхская пещера

Gʻorlar
Ozarbayjon gʻorlari
Ozarbayjon arxeologik yodgorliklari
Tarixdan oldingi Ozarbayjon
Akkretsiya

Akkretsiya — koinot jismiga (ayrim turdagi yulduzlar, galaktikalar yadrolari va boshqalar) atrof muhitdan yoki qoʻshni obyektdan moddaning uzluksiz tushib borish jarayoni. Akkretsiya jarayoni oq mitti pulsar va qora oʻra kabi obʼyektlar uchun alohida oʻrganilgan. Kuzatuvlarga koʻra, galaktikamiz juda ham zich qoʻshaloq yulduzlarga  boy va, xususan, yangi yulduz hodisasi koʻpincha aynan ularda roʻy bermoqda. Fizik va dinamik bogʻlangan qoʻshaloq yulduzning biri oddiy yulduz boʻlsa, uning sirtidan asosan vodoroddan iborat modda ikkinchi komponentga — oq mittiga tushib yigʻilib boradi. Oq mittining oʻz vodorodi allaqachon yonib tugagani, yigʻilayotgan vodorod massasi va temperaturasi esa asta oshib borishi sababli toʻsatdan termoyadro reaksiyasi sodir boʻlib, yangi yulduz hodisasi kuzatilishi mumkin. Pulsarlar atrofida esa Akkretsiya hodisasi sodir boʻlish-boʻlmasligi ularning yoshiga bogʻliq. Yosh pulsar yuqori energiyali zarrachalar manbai boʻlgani uchun unda akkretsiya yuz bermaydi. Pulsar yoshi taxminan 106-107-yilga yetgach akkretsiya roʻy bera oladi. Pulsar sirtidagi gravitatsion potensial 0,15 s2 ekanligi sababli (s — nur tezligi), agar u qoʻshaloq tizim aʼzosi boʻlsa, Akkretsiya tufayli kuchli rentgen nurlanishi vujudga keladi. Kosmik apparatlardan olib borilgan kuzatuvlar yordamida qator rentgen pulsarlari (Sep X-3, Her X-1 va boshqalar) topilgan. Qora oʻralar yaqinidagi ayrim faol jarayonlar ham akkretsiya modeli yordamida oson va toʻgʻri tushuntirilmoqda.

Umumiy holda Akkretsiya turlarini 3 sinfga ajratish mumkin: disksimon, sferik va nosimmetrik. Bular ichida disksimon akkretsiya yaxshi oʻrganilib, adabiyotda akkretsion disk atamasi tez-tez uchrab turadi. Gap shundaki, oddiy yulduzdan relyativistik yoki kompakt (zichligi katta, oʻlchami kichik) yulduzga oqib tushayotgan massa impuls momentiga ega boʻlib, u akkretsiya diskini hosil qiladi (rasm). Bu moment yoʻqolmagunga qadar akkretsiya massasi kompakt yulduzga tusha olmaydi. Shu sababli, uning atrofida aylanuvchi akkretsion disk vujudga keladi. Akkretsiya natijasi kompakt yulduzning magnit maydoniga ham bogʻliq. Diskning eng qaynoq ichki qismida issiqlik va dinamik beqarorliklari yuz beradi. Markazdan tarqalayotgan nurlanish bosimi va elektromagnit kuchlar taʼsirida akkretsiya diskining oʻqi yoʻnalishlari boʻylab moddaning harakat tezlanishi yuz beradi. Bu kuzatilayotgan faol jarayonlar sababli boʻlishi kerak. Kvazarlar va galaktikalar yadrolari faolligi ham akkretsiya diski modeli yordamida tushuntiriladi.

Manbalar 

 

Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Akkumulyativ relyef

Akkumulyativ relyef – relyef shakllari majmui. Dengiz, daryo, koʻl, Muzlik va boshqa yotqiziqlar, shuningdek vulqon faoliyati (lava, koʻl va hokazo) mahsulotlari toʻplanishi (akkumulyasiya) natijasida hosil boʻladi. Suv akkumulyativ relyef, muzlik-akkumulyativ relyef, eol-akkumulyativ relyef, gravitatsion akkumulyativ relyef, vulkanik akkumulyativ relyef, orogen-akkumulyativ relyef boʻladi.

Manbalar
Al-Axrom

"Al-Axrom" („Ehrom“) – kundalik gazeta. Qohirada 1875-yildan arab tilida chiqadi. Chet ellarda oʻz muxbirlariga ega, koʻpgina arab mamlakatlariga tarqatiladi.

Manbalar
Aleksandr I Karageorgiyevich

Aleksandr I Karageorgiyevich (16-dekabr 1888-yil — 10-sentyabr 1934-yil) — Yugoslaviya (1929-yilgacha serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi) qiroli (1921-yildan). 1929-yil harbiy-monarxik diktatura oʻrnatgan. Ulugʻ serb shovinistik ichki siyosati olib borgan, tashki siyosatda Fransiya taʼsirida boʻlgan. Marselda (Fransiya tashqi ishlar vaziri L. Bartu bilan birgalikda) xorvat millatchilari — ustashlar tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar 

1888-yilda tugʻilganlar
17-dekabrda tugʻilganlar
1934-yilda vafot etganlar
9-oktyabrda vafot etganlar
Pavel Aleksandrov

Aleksandrov Pavel Sergeyevich (1896.25.4, Noginsk - 1982.17.12, Moskva) — rus matematigi. Akademik (1953). Topologiyadan ilmiy maktab asoschisi. 1921 y.dan Moskva untida ishlagan. Moskva Matematika jamiyati prezidenti (1932—64), 1964 y.dan shu jamiyat faxriy prezidenti. Asosiy ilmiy ishlari topologiyaga va haqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyasiga bagʻishlangan. Bikompakt fazolar nazariyasini yaratgan, qator "ikkilamchilik qonunlari"ni isbot qilgan va hokazo. Umumiy topologiyaning bir qancha tushuncha va teoremalari A. nomi bilan yuritiladi. AQSH Milliy FA aʼzosi (1947).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Manbalar
Ali ar-Rizo

Ali Ar-Rizo yoki Ali ibn Muso (765 yoki 770–818) — shialarning sakkizinchi imomi. Madinada yashagan. 816-yilda xalifa al-Maʼmun moʻtadil shialar bilan ittifoqlashish va ular yordamida oʻz hokimiyatini mustahkamlash maqsadida A. ar-R.ni taxt vorisi deb eʼlon qilgan. Lekin bu ittifoq uzoqqa choʻzilmagan. Sunniylar bunga qarshi harakat boshlagan. Xalifa shialar bilan munosabatini uzgandan keyin A. ar-R. Xurosonda Tus sh. yaqinidagi Nukan qishlogʻida zaharlab oʻldirilgan va Sanobad qishlogʻiga dafn qilingan, keyinchalik uning qabriga maqbara barpo etilgan va shialar uchun ziyoratgoh, asosiy muqaddas joylardan biriga aylangan. Qabr joylashgan qishloqqa A. ar-R. sharafiga Mashhadi Ali Rizo nomi qoʻyilib (A.ar-R. shahid boʻlgan joy), u yirik shahar (hozirgi Mashhad)ga aylangan.

Manbalar 

 

818-yilda vafot etganlar
Husayniylar
Alibey al-Kabir

Aliboy al-Kabir (1728-1773) -mamluklarsan boʻlgan Misr hukmdori (1769-72). 1768-74 yillardagi rus-turk urushi davrida qoʻzgʻolon koʻtargan va turk poshosini mamlakatdan quvib chiqarib Misrni mustaqil (1769), oʻzini sulton deb eʼlon qilgan (1769) hamda Turkiyaga qarshi urush ochgan. 1772-yil Turkiya bilan urushga qarshi boʻlgan mamluk beylari tomonidan taxtdan agʻdarilgach, Falastinga qochgan.

Manbalar
Alitegin Ibn Husayn

Alitegin Ibn Husayn (?-1035) — Movarounnahr ilikxoni (1025-34). Qoraxoniylardan. Movarounnahrni somoniylarash tortib olishda ishtirok etgan (999-1012). Nasr ibn Ali vafoti (1013)dan soʻng taxt uchun kurash chogʻida arslonxonlardan Muhammad ibn Ali tomonidan asir olingan. taxminan 1025-yil asirlikdan qochib Buxoroni egallagan va saljuqiylardan Arslon ibn Saljuq bilan ittifoq tuzgan. Aliga qarshi ilikxon Mansur ibn Ali qoʻshin tortib kelgan, biroq magʻlubiyatga uchragan. Shuvdan soʻng Alitegin Movarounnahrning markaziy qismi (Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo vodiysi) ilikxoni boʻlgan. Aliga qarshi Mahmud Gʻaznaviy va qoraxoniylarning Sharqiy Turkistondagi xoqoni Qodirxon Yusuf harbiy ittifoq tuzib (1025) Samarqand yaqinida Ali qoʻshini bilan toʻqnashgan. Ali Samarqand va Buxoroni tashlab choʻlga chekingan, xotini va qizi raqiblari qoʻliga asir tushgan. Biroq Mahmud Gʻaznaviyning asl maqsadi Alini faqat zaiflashtirish boʻlgani sababidan bir oz vaqtdan soʻng Movarounnahrni tashlab chiqqan. Ali yana oʻz mulkini qaytarib olgan. 1032-yil xorazmshoh Oltuntosh sulton Masʼud Gʻaznaviynnt topshirigʻiga koʻra, Alini yerlariga hujum qilib Buxoroni egallagan, biroq Dabusiya yaqinidagi jangda yarador boʻlib, vafot etgan. Xorazm qoʻshini sulh tuzib yurtiga qaytib ketgan.

Manbalar
Aluminiy oksidi

Aluminiy oksidi (Al2O3) — rangsiz kristall modda. Suyuqlanish harorati — 2072 °C, suvda erimaydi. Aluminiy oksidi amfoter oksiddir, konsentrlangan kislotalarda erib, aluminiy tuzlarini, ishqorlarda erib, aluminat kislota tuzlari — aluminatlarni hosil qiladi. Aluminiy oksidining har xil tarkibli gidratlangan (suvli) shakllari maʼlum. Aluminiy gidroksidga gidrargilit (gibbsit) va sunʼiy yoʻl bilan olinadigan bayerit kiradi. Aluminiy oksidi aluminiy olishda ishlatiladi, aluminiy oksidining oʻzi esa boksit, nefelin va kaolindan olinadi. Tabiatda aluminiy oksidi kristallari korund, yoqut va sapfir hollarida uchraydi; korund nihoyatda qattiq boʻlganidan qayroqtosh va jilvir sifatida, yoqut va sapfir zargarlikda ishlatiladi. Aluminiy oksididan oʻtga chidamli material va buyumlar tayyorlashda ham foydalaniladi.

Manbalar 

Metall oksidlari
Kimyoviy birikmalar
Yuriy Alyabyev

Yuriy Aleksandrovich Alyabyev (1903.23.12, Tambov viloyati Michurinsk shahri — 1983.18.10, Samarqand) — aktyor va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1959). Moskva drama sanʼati bilim yurtini tugatgan (1921). 1923 — 35 yillarda Samarqand yosh tomoshabinlar teatrida ishlagan. 1933 — 74 yillarda Samarqand rus drama teatrida rejissyor, 1948 — 64 yillarda bosh rejissyor „Revizor“ (1936), „Otello“ (1950), „Tartyuf“ (1951), „Olchazor“ (1951), „Oila“ (1952), „Rus masalasi“ (1957), „Shohi soʻzana“ (1974) va boshqa asarlarni sahnaga kUygan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1903-yilda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
18-oktyabrda vafot etganlar
Oʻzbekiston rejissyorlari
Amin Rayhoniy

Amin Rayhoniy (1876-1940) – arab yozuvchisi (Livan). Amin Rayhoniy oʻz asarlari („Faysal birinchi“, 1925; „Iroq qalbi“, „Najdning yangi tarixi“, 1929 va boshqalar)da bir xalq ustidan ikkinchi bir xalqning hukmronlik qilishiga, adolatsizlik va zulmga qarshi chiqdi. Uning asarlari arab adabiyoti rivojiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arab yozuvchilari
Amir al-moʻminin

Amir al-Moʻminin (arabmoʻminlar amiri) – ilk islom davridagi xalifalarning unvoni. Islom taʼlimotida Muhammad (sav) oxirgi paygʻambar, xalifalar esa paygʻambarning oʻrinbosarlari hisoblanadi. Diniy, dunyoviy va harbiy hokimiyat ularning qoʻllarida jamlangan. Bu vazifalarni bajaruvchilar „xalifa“, „imom“, „amir“ istilohlari oʻrniga, har uchala mazmunni ifodalovchi yagona Amir al-moʻminin istilohi bilan atalgan. Mazkur unvon ilk dafʼa Abu Bakrdan keyingi ikkinchi xalifa Umarga berilgan, keyingi barcha xalifalar (Usmon, Ali va boshqalar) ham shu unvon bilan atalgan.

Manbalar 

Islom
Amr ibn Lays as-Saffor

Amr ibn Lays As-Saffor (?-902) – safforiylar amiri (879-902). Manbalarning xabar berishicha, u yoshligida xachir yetaklovchi, soʻng toshtaroshlik bilan shugʻullangan. Keyinchalik akasi Yaʼqub ibn Laysga qoʻshilgan. Yaʼqub vafot etgach (879 yil) qoʻshin tomonidan sipohsolor deb tan olingan Amr ibn Lays As-Saffor xalifaga tobeligini bildirgan. Buning evaziga u Xuroson, Fors, Isfahon, Seyiston, Kermon va Sind viloyatlarini bosh-qarish huquqini olgan. Xurosonda hokimiyatni mustahkamlash uchun raqiblari Ahmad ibn Abdulloh al-Xujustoniy, Rofe ibn Harsama va Husayn ibn Tohirlarga qarshi kurashgan; bu kurash jarayonida xalifa ikki marotaba (885 yil va 890 yil) Amr ibn Lays As-Saffor ni mansabidan olinganligi haqida farmon chiqargan, birinchi galda hatto minbardan turib uni duoibad ham qilgan; nihoyat 892 yil xalifa uning noibligini tan olgan, biroq Amr ibn Lays As-Saffor oʻzining soʻnggi raqibi Rofe ibn Harsama ustidan faqat 896 yilgina gʻalaba qilgan. Oʻzidan avval oʻtgan Xuroson noiblariga oʻxshab u ham Movarounnahrga daʼvogarlik qilgan. Xalifa 898 yil fevralda Movarounnahr taxtidan Ismoil ibn Ahmadni tushirib oʻrniga Amr ibn Lays As-Saffor oʻtqazilgani haqida farmon chiqaradi. Biroq Ismoil raqibidan ildamroq harakat qilib 899 yil Amr ibn Lays As-Safforning sarkardasi Muhammad ibn Bashar qoʻmondonligidagi qoʻshinni yengib, 900 yil Balx yaqinida Amr ibn Lays As-Safforni asir olgan va uni Bagʻdodga joʻnatgan. Xalifa al-Muʼtadid 902 yil Amr ibn Lays As-Saffor ni qatl ettirgan. Manbalarda yozilishicha, Amr ibn Lays As-Saffor davlat va qoʻshinni qattiqqoʻllik bilan boshqargan. Poytaxti Nishopur va vatani Seyistonda koʻplab jamoat binolari qurdirgan.

Manbalar 

hukmdorlar
Parma

Parma — metall, yogʻoch va boshqa materialdan yasalgan buyumlarga teshik ochish, chuqurcha oʻyish uchun ishlatiladigan kesuvchi asbob. Ish va quyruq qismidan iborat. Ish qismida kesish elementlari joylashgan. Quyruq qismi konus va silindr shaklli boʻladi. Tuzilishiga koʻra, spiral (vintsimon), chuqur teshiklar teshadigan, markazlovchi, patsimon tigʻli va boshqa xillari boʻladi. Metall buyumlarga teshik ochishda spiral P. keng qoʻllanadi (1-rasm). Uning ish qismi kesuvchi qirralar, qirindini chiqarib turuvchi ariqchalar va yoʻnaltiruvchi lentachalardan iborat. Bunday P.lar uglerodli yoki keskir poʻlatdan yasaladi, baʼzan, kesuvchi qir-ralarga qattiq qotishmalardan tayyorlangan plastina yopishtiriladi. Yogʻoch buyumlaruchun moʻljallangan P.larning kesuvchi qismi boshqacharoq tuzilgan (2-rasm). Silindrik va vintsimon xillarga boʻlinadi. Silindrik P.ning markazlovchi va qoshikli, vintsimon P.ning spiralsimon, shneksimon, shtopor va boshqa xillari bor. Yogʻoch uchun qoʻl parma ham ishlatiladi.

P.lar mexanik asboblar (elektr P., elektr drel), parmalash stanoklari, tokarlik stanoklari, dastaki stanoklarga oʻrnatib ishlatiladi.

Manbalar