yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Optik pech

Optik pech — biron bir energiya manbai (mas, Quyosh, kuchli lampochka) ning nur energiyasini qaytargichlar vositasida toʻplab, kichikroq (odatda 1 – 30 mm, yirik pechlarda 350 mm gacha) sirtga fokuslash orqali yuqori (1000—5000°) temperatura hosil qiladigan qurilma. Hyp energiyasi manbaiga koʻra, quyosh pechlari (gelioqurilma), sunʼiy energiya manbalari (lampochkalar, grafit qizdirgichlar, yoy lampalar, ksenon lampalar, plazmaviy nurlatgichlar)dan foydalaniladigan xillarga boʻlinadi. Optik pech tarkibiga nur tarqatish manbai, nur qaytarish qurilmasi, nur oqimini rostlash qurilmasi va ish ka-merasi kiradi. Optik pech materiallarning fizikkimyoviy xossalarini tadqiq qilishda, qiyin eriydigan materiallarni suyuqlantirish, payvandlash va kavsharlashda, monokristallarni oʻstirishda, rangli metallarni aralashmalardan tozalash (rafinatsiyalash) va boshqa maqsadlarda keng qoʻllanadi. Yana q. Geliotexnika.

Manbalar
Optik prizma

Optik prizma – yassi sirtlar bilan chegaralangan va shaffof materi-allardan yasalgan jism. Bunday sirtga tushgan nur jismdan oʻtishida sinadi. Optik prizmalarning dispersion (spektral) va nur qaytarish xususiyatiga ega turlari bor. Spektral Optik prizmalar yorugʻlik disper-siyasp hodisasiga asoslanadi va koʻpin-cha spektral qurilmalarda ishlatiladi. Yorugʻlikning toʻla ichki qaytishi hodisasiga asoslangan Optik prizmalar nur yoʻnalishini oʻzgartirish uchun optik tizimlarda qoʻllanadi. Spektral prizmadagi nur yoʻnalishlari 1-rasmda koʻrsa-tilgan; VAS – prizmaning bosh kesimi. Agar VA sirtga turli toʻlqin uzunligidagi MN parallel nur dastasi tu-shayotgan boʻlsa, nur VA va AS sirtlarda sinadi. Yorugʻlik dis-persiyasiga asosan toʻlqin uzunligi katta nur dastasi PQ yoʻnalishda, kichigi PIQI yoʻnalishda chiqadi. 2-rasmda nur qaytarish xususiyatiga ega toʻgʻri burchakli prizma koʻrsatilgan. Bunday Optik prizma yordamida birlamchi nur dastasi bilan 90° yoki 180° li burchak hosil etadigan kaytgan nur dastasini olish mumkin.

Manbalar
Optik telegraf

Optik telegraf — axborotlarni semafor alifbosi yordamida vizual (koʻrib) uzatish sistemasi. 19-asr 1-yarmida keng tarqalgan. Birinchi Optik telegrafni 1794-yil aka-uka fransuzlar K. va I. Shapp Parij bilan Lill orasiga (225 km) qurgan. Qoʻzgʻaluvchan reykalardan iborat boʻlgan uzatuvchi semafor quril-ma minoraga oʻrnatilgan. Optik telegraf liniyasi birbiridan koʻrinib turadigan minoralar tizimidan iborat boʻlgan. Dunyodagi eng uzun Optik telegraf liniyasi Peterburg (Rossiya)dan Varshava (Polsha)gacha boʻlgan (1200 km) liniya 1835—54 yillarda ishlab turgan. Hozir Optik telegraf oʻrniga radiotelegraf, fototelegraf (faksimil), elektr telefaf aloqa qoʻllanadi.

Manbalar
Optik tizimlar

Optik tizimlar - optik elementlar (linza, koʻzgu, prizma, plastinka va hokazo) majmui. Quyidagi koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi: chiziqli apertura, burchakli yoki chiziqli kuzatish maydoni, optik kattalashtirish oʻlchamlari, tasvirning sifatliligi, ajrata olish qobiliyati va yorugʻlik energiyasini taqsimlay olishi. Optik tizimlar yordamida buyum tasviri fotoplastinka, fotoelement va boshqalarda hosil qilinadi yoki yorugʻlik manbaidan chiqqan nur dastasining yoʻnalishi, intensivligi va boshqa oʻzgartiriladi.

Optik tizimlar koʻrsatkichlariga tegishli masalalar ideal optik tizim qonunlari or-qali hal qilinadi. Tasvirning sifatliligi va ajrata olish qobiliyatida esa Optik tizimlarning quyidagi nozik xususi-yatlari ham hisobga olinadi: optik tizim aberratsiyasi, difraksion hodi-salar, Optik tizimlarning notoʻgʻri tayyorlanganligi va q.k. Tasvirning sifatliligini belgilaydigan omillar sifatida yo koʻndalang toʻlqin aberratsiyaning qiymati, yoki chastota-kontrast harakteristika kattaligi olinadi. Optik tizimlar kinotexnika, televideniye, fotografiya, mikroskopiya, harbiy ish va boshqa koʻp sohalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Optimetr

Optimetr (yun. optos — koʻrinuvchi va ... metr) — chiziqli oʻlchamlarni oʻlchaydigan asbob; richagli-optik mexanizm yordamida nisbiy usulda oʻlchaydi. Mexanizmda richagli uzatgich sifatida tebranma koʻzgu, optik oʻzgartirgich sifatida avtokollimatsion (fokusdan chiqqan yorugʻlik nurini avtomatik tarzda yana fokusga qaytaruvchi) naycha qoʻllanadi. Birinchi marta (1837-yil) nemis muhandisi N. Sakston oʻlchash asboblarida tebranuvchi koʻzgudan foydalangan. 1925-yil Germaniyada avtokollimatsion kuzatish trubasi va tebranuvchi koʻzgudan foydalanib O. tayyorlangan. Keyinchalik bunday asbob ancha takomillashtirilgan. O.ning vertikal va gorizontal xillari bor. Kuzatish trubasida oʻlchash natijasi okulyar yoki proyeksion usulda hisobga olinadi. O. trubasining shkalasi 1 mkm li boʻlinmalarga boʻlingan, shkala boʻyicha oʻlchash chegarasi ± 100 mkm. Boʻlinmalarning qiymati 0,2 mkm, oʻlchash chegarasi 25 mkm boʻlgan O. Ultraoptimetr deyiladi. O. kalibr, yassi-parallel plitalar va boshqalarning chiziqli oʻlchamlarini oʻlchashda ishlatiladi.

Manbalar
Oran qalʼa

Oran qalʼa, Oren qalʼa — Ozarbayjondagi oʻrta asr shahar harobasi (5 —13-asrlar). Baplaqon shahri harobasi. 1953-yildan Ozarbayjon arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan qazishma ishlari olib borilgan. Maydoni 36 ga. Mudofaa devorlari, minorlar, turar joylar, hammomlar, xumdonlar va boshqa qol-diqlar topilgan.

Manbalar 

Ozarbayjonning arvoh shaharlari
Ozarbayjon tarixi
Ozarbayjon arxeologiyasi
Oranj

Oranj (; ; golland shahzodasi Oranskiy nomidan) — Janubiy Afrikadagi daryo. Lesoto, JAR va Namibiya hududlaridan oqib oʻtadi. Uzunligi 1860 km, havzasining maydoni 1020 ming km². Drakon togʻlarining gʻarbiy yon bagʻridan, 1360 m balandlikdan boshlanib, Baland Vend qurgʻoqchil zonasi va Kap platosidan oqib oʻtadi. Bu yerda daralar hosil qilgan. Atlantika okeaniga quyiladi. Kur-gʻoqchil joylardan oʻtgan qismida oʻzani yezda baʼzan qurib qoladi. Yuqori va oʻrta oqimida ostona va sharsharalar bor. Quyi qismi (97 km) tekislikdan oqadi. Yogʻingarchilik mavsumi (noyabr —mart)da daryo toʻlib oqadi. Yillik oʻrtacha suv sarfi 200 m³/sek. Suvi loyqa. Okeanga yiliga 15 km suv, 153 mln. t oqiziq keltiradi. Suv sarfi yildan-yilga oʻzgarib turadi. Daryodan sugʻorishda, shaharlarni suv bilan taʼminlashda foydalaniladi. O.da gidroenergetika inshootlari qurilgan.

Manbalar 

 

Lesotodagi daryolar
Namibiyadagi daryolar
Janubiy Afrika Respublikasidagi daryolar
Oratoriya

Oratoriya (lot. oratorium – ibodatxona) – yakkaxon xonandalar, xor va orkestr uchun yaratilgan, odatda, dramatik syujetga asoslangan yirik musiqa asari. XVI-XVII asrlarda Italiyada diniy musika janri sifatida yuzaga kelgan. Opera va kantata bilan deyarlik bir davr (XVI-XVII asrlar)da Italiyada shakllangan. Lekin kantatadan yirikligi, muayyan syujetga asoslanganligi, operadan esa dramatik rivoj urniga bayon xususiyatlari yetakchiligi bilan ajralib turadi. Operaning keng kulamli mumtoz namunalarini G. Gendel yaratgan. U oʻz operalarida, asosan, Injil mavzulariga tayanib, xalq va uning qahramonlarini madh etgan. Opera Yevropa kompozitorlari (I. S. Bax, Y. Gaydn, G. Berlioz, F. List, R. Shuman, A. Onegger, P. Dessau, K. Pende-retskiy, Yu. Shaporin, A. Shnitke va boshqalar) ijodidan keng oʻrin olgan. Markaziy Osiyo mamlakatlarida Q. Moddobosanov (Qirgʻiziston), G. Jubanova (Qozogʻiston) va boshqalarning operalari mashhur. Oʻzbekistonda I. Akbarovning „Toshkentnoma“ va "Nakshbandiya, F. Yanov-Yanovskiyning „Chili“, M. Bafoyevning „Buxoronoma“, „Hajnoma“ kabi operalari tanilgan.

Toʻxtasin Gʻafurbekov.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Orbital stansiya

Orbital stansiya - Yer, boshqa sayyora va Oy atrofidagi orbitada uzok, vaqt faoliyat koʻrsatish uchun moʻljallangan boshkariladigan yoki avtomatik kosmik apparat. Orbital stansiyani orbitaga yigʻilgan holatda chiqarish yoki orbitaning oʻzida yigʻish mumkin. O.yeda Yer va kosmik fazo tadqiq qilinadi, tibbiybiologik, texnik eksperimentlar va boshqa ilmiy-amaliy ishlar utkaziladi. "Salyut" va "MIR" (Rossiya), "Skayleb" (AQSH) va boshqa kosmik apparatlar Orbital stansiya hisoblanadi.

Yana qarang 

 Xalqaro kosmik stansiya
 Kosmik apparat

Manbalar
Organik oʻgʻitlar

Organik oʻgʻitlar - tarkibida oʻsimlik yoki hayvon organik birikmalari shaklida oziq moddalari boʻlgan oʻgʻitlar. O.oʻ.ga koʻpgina mahalliy oʻgʻitlar, yashil oʻgʻit, shahar kommunal xoʻjaligi chiqindilari (axlat va ularning kompostlari, oqindi suvlar choʻkindilari, najas), oziq-ovqat, koʻn va boshqa sanoat tarmoqlari chiqindilari hamda sapropel (choʻkma loyqa), poxol va boshqa kiradi. O.oʻ. tuprokda biologik jarayonlarni kuchaytirib, uning fizik va kimyoviy xossalarini yaxshilaydi, oziq moddalar miqdorini oshiradi, tuproqning muhim agronomik xususiyatlariga har tomonlama taʼsir etadi va toʻgʻri qoʻllanilganda barcha ekinlar hosildorligini keskin oshiradi. Tup-roq mikroorganizmlari hayot faoliya-ti natijasida O.oʻ. parchalanganda oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan mineral birikmalar va chirindi hosil boʻladi. Masalan, tuproqqa goʻng orqali oʻsimliklar uchun kerakli barcha oziq moddalar (makro- va mikroelementlar) tushadi. Bunday oʻgʻitlar toʻliq oʻgʻitlar deb ataladi. O.oʻ. tuproqqa solingan yilida-gina emas, balki bir necha yil taʼsir etadi. O.oʻ. faqat oʻsimliklar uchun mineral oziq moddalar manbai boʻlib qolmasdan, SO2 manbai hamdir. O.oʻ. tuproq mikroorganizmlari uchun energetik material va oziq manbai boʻlib xizmat qiladi. Bundan tashqari, goʻng va najasning oʻzi mikrofloraga boy boʻladi. Shuning uchun O.oʻ.ning solinishi tuprokda azot toʻplovchi bakteriyalar, ammonifikatorlar, nitrifikatorlar va boshqa foydali mikroorganizmlar guruxlari faoliyatini kuchaytiradi. Mas, tipik soz tuproq yerlardagi gʻoʻzaga uzoq yillar davomida goʻng solinib turilganda tuproqning suv oʻtkazuvchanligi ancha yaxshilanadi. Egatlarga birinchi bor suv taralganda tuprok,ning bir soatda suv ichishi oʻgʻitlan-magan dalada gektariga 117 m3 ni, har yili goʻng solinadigan dalada esa 195 m3 ni tashkil etdi.

O.oʻ. gektariga 15—20 t va undan ortiq normada haydash vaqtida asosiy oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Ular gʻoʻza-bedagʻalla almashlab ekishda bedapoya haydalgandan keyin 5—6-yillari solinadi. O.oʻ. oʻsimliklarni oziqlantirishda mineral oʻgʻitlar bilan birgalikda ham qoʻllanadi.

Adabiyot 
 Skryabin F. A., Navoz v sisteme udobreniy xlopchatnika v oroshayemix usloviyax Sredney Azii, T., 1970; Rekomendatsii po primeneniyu udobreniy v respublikax Sredney Azii, T., 1974; Lignin asosidagi organik oʻgʻitlar yuqori hosil omili, T, 1978.

Ergash Ziyamuhamedov.

Manbalar
Orden

Orden (lotincha ordo — qator, daraja) — 1) metall nishon, takdirlash belgi-si, harbiy yoki fuqarolik xizmatlari uchun beriladigan faxriy mukofot. ordenning takdirlash belgisi sifatida vujudga kelishi ritsarlik tarixi bilan bogʻlikdir. Qadda ritsarlar alohida kiyim bosh kiyib, boʻyinlariga qimmatbaxr metalldan yasalgan krest taqib yurishgan, bu ularning muayyan ritsarlik tashkiloti (ordeni)ga tegishlili-gini bildirib turgan. "Falon orden kava-leri" (yaʼni aʼzosi) degan ibora ana shundan kelib chiqqan. XIV-XVI asrlarda saroy amaldorlarining belgilari paydo boʻldi, ular keyinroq mukofotlar tusini oldi (mas, 1348-yoki 1350-yildan inglizlarning Bogʻichlar ordeni; 1399-yildan Bani ordeni; 1429-yildan avstriyaliklar va ispanlarning Oltin Jun teri ordeni; 1579-yildan fransuzlarning muqaddas Ruh orden). Islom dini tarqalgan Turkiya, Eron, arab davlatlarida podsholar buyuk xizmatlar koʻrsatgan odamlarni boʻyniga taqishga moʻljallangan yarim oy shaklidagi nishonlar bilan takdirlashgan. Takdirlash marosimlari, aso-san, diniy va milliy bayramlarda oʻtkazilgan. Rossiyada birinchi ordenni Petr I 1698-yil taʼsis etgan (avliyo apostol Andrey Pervozvanniy orden). Oktabr toʻntarishidan keyin podsho orden va medallari bekor qilindi. Birinchi sovet Qizil Bayroq ordeni 1918-yilda RSFSR da taʼsis qilindi. Shoʻrolar hukumati keyinchalik juda koʻp orden, medal, faxriy yorlikdar taʼsis etdi. Lenin ordeni SSSRning eng oliy ordeni hisoblangan. SSSR tarqalib ketgandan soʻng Oʻzbe-kiston mustaqil respublikalar ichida birinchi boʻlib oʻz orden va medallarini joriy etdi hamda ularni, shuningdek, turli esdalik va kolleksiya tangalarini oʻzida ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydi (qarang Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallari); 2) Gʻarbiy Yevropada ritsarlarning harbiy-monaRxlik tashkilotlari; 3) baʼzi maxfiy jamiyatlarning nomi; mas, masonlik orden .

Manbalar
Order (meʼmorlik)

Order (meʼmorlikda) — meʼmoriy kurilmalardagi turli (vertikal va gorizontal) qismlarning oʻzaro uygʻunligi, ularning tarkibiy va badiiy us-lubi. Vertikal qismi ustun (kolonna)dan iborat boʻlib, tana, kapitel (bosha) va poyustun, baʼzan pyedestaldan tashkil topadi. Gorizontal (toʻsin) qismi arxitrav, friz va karnizni, ular bir-galikda antablementni tashkil qiladi. O.ning mumtoz tizimi Yunonistonda paydo boʻlgan. Asosiy O.lar yunon qabila va viloyatlarining nomlari bilan doriy, ioniy, korinf O.lari deb ataladi. O.ning dastlabki har xil tizimlari Qad. Misr va Eron xalq meʼmorligida koʻllanilgan. Qad. Rimda shakllangan mumtoz O.lar tizimi jahon meʼmorligining yuksalishiga katta hissa koʻshdi (qarang Memorlik orderlari).

Manbalar
Ergash Oripov

Ergash Oripov (2-mart 1931-yil, Toshkent viloyati – 17-noyabr 1997-yil, Toshkent) – kimyogar olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1993), kimyo fanlari doktori (1972), professor (1974). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1953). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo institutida direktor muovini (1976—82), laboratoriya mudiri (1965—95). Ergash Oripovning ilmiy ishlari tabiiy mineral sorbentlar gʻovakligi va sirt kimyosini boshqarishning fizikkimyoviy asoslari hamda usullarini, sirt-faol moddalar va suvda eruvchan polimerlar (polielektrolitlar) eritmalarida tuzilmalar hosil boʻlishi va gidrofob bogʻlanishiga taʼsir koʻrsatishga oid. Tabiiy mineral xom ashyolar asosida samarali adsorbentlar, toʻldirgichlar olish, tuproq strukturasini yaxshilash va koʻchma qumlarni kimyoviy mustahkamlashning asoslarini ishlab chiqqan.

Manbalar 
 Prirodnie mineralnie sorbenti, ix aktivirovaniye i modifitsirovaniye, T., 1970; Aktivnie sentri prirodnix mineralnix dispersiy, T., 1993.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Kimyogarlar
Cholgʻulashtirish

Cholgʻulashtirish — musiqiy ijod turi bo'lib, musiqa asarini muayyan cholgʻu ansambl yoki orkestr (orkestrlash) tarkibi va ijrosiga moʻljallab moslashtirishdir. Cholg'ulashtirish jarayonida kompozitor cholgʻular xususiyati va ifodaviy imkoniyatlari, shuningdek, asarning badiiy mazmunidan kelib chiqqan holda ovoz yoʻllarining qaysi sozda ijro etilishini belgilaydi. Cholg'ulashtirish yangi asarni ijod etish paytida hamda mavjud asarni boshqa musiqa jamoasi ijrosiga moslashtirish (aranjirovka) jarayonida namoyon boʻladi. Cholg'ulashtirish maxsus musiqa oʻquv yurtlarida ixtisoslashgan fan sifatida oʻqitiladi.

Manbalar
Daniel Ortega

Daniel Saavedra Ortega (1945-yil) — Nikaragua prezidenti (1985—90), Sandinochilar milliy ozodlik fronti (SMOF) Milliy rahbariyati ijroiya komissiyasi koordinatori (1985-yildan). SMOF Milliy rahbariyati aʼzosi (1965-yildan), Milliy uygʻonish hukumati Rahbarlik kengashi koordinatori (1981—1985). 2021-yilning noyabrida Daniel Ortega Oliy saylov kengashi tomonidan e'lon qilingan birinchi qisman rasmiy natijalarga ko'ra, 75% ovoz bilan to'rtinchi besh yillik muddatga qayta saylandi.

Manbalar 

 

Yashayotgan insonlar
Ortit

Ortit (yun. orthok — toʻgʻri) — silikatlar sinfiga mansub mineral. Monoklin singoniyali. Qattikligi 5,5-6; zichligi 4100 kg/m3. Rangi qoʻngir, qora, sargʻish-qoʻngʻir. Shishasimon yaltiroq. Kristall shakllari kalin prizmatik ustunsimon, baʼzan nayzasimon. Koʻproq xol-xol donalar, baʼzan yaxlit massalar holida boʻladi. Radioaktiv. Oʻzbekistonda granit, granit-pegmatit, siyenit tarkibida aksessor mineral sifatida, nordon intruziv va effuziv jinslarda mavjud. Ortit togʻ jinslarining yoshini aniklashda, siyrak yer elementlari (seriy, ittriy va boshqalar)ni olishda qimmatbaho xom ashyo hisoblanadi. Sinonimlari: allanit, uralortit, bodenit (eskirganlari: muromonit, trinorit).

Manbalar 

    

Minerallar
Abdurahmon Ortiqov

Ortiqov Abdurahmon (1918.15.12, Toshkent) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), falsafa fanlari doktori (1967), professor (1968). 1945-1950 yillarda Oʻrta Osiyo universitetida katta oʻqituvchi, ayni vaqtda "Qizil Oʻzbekiston" gazetasida boʻlim mudiri. Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat institutida katta oʻqituvchi, dotsent (1950—1956). 1956—2003-yillarda Toshkent politexnika instituti (ToshTU)da falsafa kafedrasi mudiri, professor Ilmiy ishlari din tarixi va hurfikrlilik, axloq, ijtimoiy falsafa mavzulariga bagʻishlangan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Isroil Ortiqov

Ortiqov Isroil (1907, Qoʻqon -1938.5.10, Toshkent) — jamoat arbobi. Otasi dashnaksutyunlar tomonidan oʻldirilgan (1918). Yoshlar tashkiloti idoralarida faoliyat koʻrsatgan (1928-yildan). Oʻzbekiston komsomoli MK 1-kotibi (1931—37). Ortiqov tashabbusi bilan Toshkentda zarbdor yoshlar koʻrigi (1931-yil 12-may) boʻlib, unda yigit-qizlar Oʻzbekistondagi yirik sanoat korxonalarini qurishda faol ishtirok etishga chaqirildi. Quvasoy sement kombinati, Toshkent toʻqimachilik kombinati, Chirchiq elektrokimyo kombinati, Buxoro va Samarkand ip yigiruv fabrikalari, Margʻilon shoyi toʻqish kombinati va boshqa inshootlar qurilishida yoshlar katta xizmat qilgan. Ortiqov maorif jabhasidagi yoshlar faoliyatini ham yoʻnaltirib turgan. 1937-yil 14-oktabrda hibsga olingan va unga Oʻzbekiston yoshlarini millatchilik ruhida tarbiyalaganlik aybi qoʻyilgan. SSSR Oliy sudi harbiy kollegiyasining Toshkentdagi sayyor majlisi qarori bilan "xalq dushmani" sifatida otishga hukm qilingan. O. 1956-yil 12-iyunda SSSR Oliy sudining qarori bilan toʻla oqlangan.

Ad:. Mahmudov M., Barhayot siymolar, T., 1981; Usmonov I., Qatagʻon qurbonlari, T., 1992.

Manbalar 

1907-yilda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
5-oktyabrda vafot etganlar
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Ortogenez

Ortogenez ( - orthos — toʻgʻri va ) — tirik tabiatning rivojla-nishi ichki omillar bilan bogʻliqligi toʻgʻrisidagi evolyusion taʼlimot konsepsiyasi. Ortogenez toʻgʻrisidagi tasavvurlar asosida nemis zoologi T. Eymerning qarashlari yotadi (1888—97 yildagi ishlari). Ortogenez taʼlimotiga kura, evolyusiya tabiiy tanlanish natijasida boʻlmasdan, balki irsiy oʻzgaruvchanlikning muayyan yoʻnalishda borishi bilan belgilanadi. Tirik sistemalarda yuz beradigan barcha oʻzgarishlar tashqi muhitning bevosita taʼsiri natijasi boʻlib, tabiat tomonidan belgilab berilgan qatʼiy yoʻnalishlar asosida roʻy beradi, soʻngra irsiyatga oʻtkaziladi. 20-asr ga kelib Ortogenez tarafdorlari evolyusiya yoʻnalishini moddiy asosga ega boʻlmagan yoki bunday asosga ega boʻlgan, lekin azaldan genetik kodga solingan ichki omillar bilan bogʻlashga urinish-mokda. Ortoseleksiya muhit taʼsirining yoʻnaltirilganligi tufayli tabiiy tanlanishni uzoq vaqt davomida muayyan bir yoʻnalishda borishi bilan Ortogenezdan farq qiladi. Ortogenez konsepsiyasi evolyusion jarayonni avtogenetik sabablarga bogʻlab tushuntirishga urinish bilan Ch. Darvin taʼlimotiga qarshi turadi.

Yana qarang 

 Avtogenez
 Evolutsiya

Manbalar
Ocetpcimohlap

Ocetpcimohlap (Acipenseridae) -suyak-togʻayli baliklar turkumi (qarang Bakrabaliq).

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Osiyo antitsikloni

Osiyo antitsikloni, Markaziy Osiyo antitsikloni, Sibir antitsikloni — Osiyo ustidagi yuqori atmosfera taʼsirining mavsumiy markazlaridan biri. Qish oylarining koʻp yillik oʻrtacha haritalarida Osiyo ustida joylashgan yuqori bosimli maydon. Osiyo antitsikloni markazida oʻrtacha bosim 1030 dan past boʻlmaydi. Bu sovigan quruklik ustida antitsiklonlarning tez-tez shakllanishi, ularning kuchayishi va turib qolishining statik natijasidir. Bunga mahalliy topografiya va orografiyaning taʼsiri juda katta. Osiyo antitsikloni uyushgan joyda alohida antitsiklon yoki oʻrkachlarning Tinch okean tomon muttasil harakati kuzatiladi va yuqori bosimli subtropik zona jonlanib turadi. Yezda Osiyo antitsikloni oʻrnini Gʻarbiy Osiyo termik depressiyasi egallaydi. Osiyoning materik qismida Osiyo antitsikloni davrida sovuq (yer yuzasiga yaqin qatlamlarda), sokin, kam bulutli, kam qorli ob-havo xukmronlik qiladi. Eng past temperatura Osiyo antitsiklonining shimoli-sharqida (Verxoyansk shahrida) kuzatiladi. Bunda temperatura —70° gacha pasayadi, yanvar oyidagi oʻrtacha temperatura —50°dir. Osiyo antitsiklonining pastki qatlamlarida sovuq havoning chiqib ketishiga Sayan, Oltoy va boshqa togʻ tizmalari toʻsqinlik qiladi, shuning uchun Osiyo antitsikloni statsionar turgʻun antitsiklondir. Osiyoning sharqiy chekkalarida, sharq va jan.sharqdan ahyon-ahyonda dengiz havosi bostirib kelishi natijasida antitsiklonning markaziy rayonlariga qaraganda qish issiqroq boʻladi. Osiyo antitsiklonining jan.-gʻarbiy qismi Oʻrta Osiyo hududiga taʼsir qilib, bu yerda turgʻun, ochiq, tinch ob-havoga sabab boʻladi. Yozda Osiyo antitsikloni Osiyo depressiyasiga almashinadi.

Manbalar
Osiyo depressiyasi

Osiyo depressiyasi, Janubiy Osiyo depressiyasi — Osiyo ustida paydo boʻladigan past bosimli barik maydon. Yozda Oʻrta Osiyoning janubi-sharqida quruq va issiq ob-havoni yuzaga keltiradigan frontsiz, 2 berk izobara bilan oʻralgan past bosimli, siklonli, sirkulyasiyasi yaxshi ifodalangan kuyi troposferada sodir boʻladi. Osiyo depressiyasi oʻrtacha 2,2—2,5 kun, baʼzi vaqtlar 5—7 kungacha davom etishi, shu davrda temperatura 40—45° gacha koʻtarilishi mumkin. Osiyo depressiyasi vaqtida eng past temperatura 30°. Osiyo depressiyasi qancha koʻp koʻtarilsa va uning mavjud davri kan-cha uzoq boʻlsa — yoz issiq, aks holda salqin keladi. Shamol va changtoʻzonlar koʻtariladi, uzoqni koʻrish sezgirligi 4–10 km gacha kamayadi.

Osiyo depressiyasi markazidagi bosim iyul oyida taxminan 995 gPa. Uning jan. qismi ekvatorial depressiya, yaʼni Osiyo materigining ekvatorial qismida qizigan va tropik kengliklarga siljigan havodan, shim. qismi esa materik ustida koʻp uchraydigan siklonlardan tashkil topadi. Osiyo depressiyasi yoz oylarining oʻrtacha koʻp yillik haritalarida beriladi.

Manbalar
Osiyo taraqqiyot banki

Osiyo taraqqiyot banki – xalqaro mintaqaviy bank. Bankni tuzish haqidagi bitim 15 ta davlat hukumatlari tomonidan imzolangan boʻlib 1966-yil 22-avgustda kuchga kirgan. OTB tarkibiga aʼzo sifatida BMTning iqti-sodiy va ijtimoiy masalalar boʻyicha Osiyo—Tinch okean komissiyasiga aʼzo boʻlgan davlatlargina kiritilishi mumkin. Hozirda bankka 68 mamlakat aʼzo. Bank faoliyatining asosiy maq-sadi Osiyodagi rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiy taraqqiyotiga va tashqi savdosiga koʻmaklashishi, moli-yaviy, texnik va iqtisodiy yordam koʻrsatish. Bank xususiy sektorni ri-vojlantirishga, mintaqaviy hamkorlik va atrof muhit tozaligini saqlashga alohida eʼtibor qaratadi. OTB tomonidan 1968—83 yilda 9,2 mlrd. dollar odatdagi kredit va 4,2 mlrd. dollar maxsus fond krediti berilgan. OTBning nizom jamgʻarmasi – 43,6 mlrd. AQSH dollariga teng . Bankning har qanday qarorini hamkorlikda 1/3 ovozga ega boʻlgan AQSH va Yaponiya toʻxtatib qoʻyishi mumkin. Ularning har biri nizom jamgʻarmasining 15,9% miqdorida ulushga ega. Shuningdek, bank huzurida 2 maxsus fond faoliyat koʻrsatadi – Osiyo taraqqiyot fondi va Texnika yordami maxsus fondi. Bankka rivojlangan davlatlarning taʼsiri katta: mablagʻlarning 50% ularga tegishli. Shtab kvartirasi Manila (Filippin)da. Oliy organi – Boshqaruvchilar kengashi. Yaponiya vakili hamisha bank prezidenti boʻladi. Oʻzbekiston Respublikasi 1995 yilda OTBga aʼzo boʻlgan. Respublikaning ushbu bankdagi kvotasi 310,5 mln. AQSH dollarini tashkil etadi. hozirgi paytda Oʻzbekistonda OTB ishtirokidagi umumiy miqdori 625,5 mln. AQSH dollariga teng boʻlgan 13 ta loyiha amalga oshirilmoqda.

Manbalar 

Xalqaro banklar
Bank
Banklar
Bankga oid chala maqolalar
Osma konstruksiyalar

Osma konstruksiyalar - asosiy yuk koʻtaruvchi qismlari qayishqoq materiallar (arqonlar, kabellar, troslar, zanjirlar, membrana va boshqalar) dan iborat boʻlgan osma tizimlar. Asosiy turlari — osma koʻpriklar, bino va inshootlarning baʼzi katta qulochli yopmalari, kanat yoʻllar, osma quvurlar va boshqa Qurilish mexanikasida, koʻpriksozlikda, jarlar ustidan yoʻllar oʻtkazishda, togʻli joylarda keng qoʻllanadi.

Manbalar
Osma koʻprik

Osma koʻprik — egiluvchan elementlar (kabel, sim, arqon, zanjir va boshqalar)ga osilgan koʻprik. Uning transport katnaydigan va odamlar yuradiganlari koʻproq qoʻllanadi. Osma tizimlar, asosan, avtomobil yoʻllarida, shahar koʻpriklarida, jarlar, koʻrfazlar ustidan yoʻl oʻtkazishda ishlatiladi.

Manbalar 

Texnika
Arxitektura
Osmatuzi

Osmatuzi, qanot osma — ziynat buyumi; Xorazm ayollarining boshga taqadigan taqinchogʻi. Tillaqoshdan Xorazm zargarligiga xos bezaklari — panjarali qanotlarining aylana naqshgullar bilan toʻldirib bezatilganligi, uzun shokilalarining koʻpligi, ayniqsa, qanotlar kelib tutashadigan markaziy shaklning oʻziga xosligi hamda ukpar, par oʻrnatiladigan naychasi borligi bilan farq qiladi. Osmatuzi chakka taqinchogʻi — yarimtirnoq bilan birga ansambl hosil qiladi.

Manbalar 

    

Zargarlik
Kiyim
Osmon mexanikasi

Osmon mexanikasi — astronomiyaning quyosh tizimiga kiruvchi tabiiy va sunʼiy jismlarning harakat nazariyasini yaratish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi. Osmon mexanikasi asoslarini Kepler Iogann, Isaac Newton, Leonhard Euler, Joseph-Louis Lagrange, P. Laplas, S. Nyukom, Henri Poincaré va boshqa ishlab chiqishgan. Asosiy boʻlimlari:

 Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) va boshqa sayyoralarga uchirilgan kosmik apparatlar harakat nazariyalarini yaratish;
 Koʻp jism masalasi doirasida quyosh tizimining har bir tabiiy jism uchun harakati nazariyasi va matematik qonuniyatlarini aniqlash;
 Kuzatuv maʼlumotlari asosida osmonning ixtiyoriy jismi orbitasi elementlarini hisoblash usullarini takomillashtirish;
 Sayyoralar va ular yoʻldoshlarining toʻlqinsimon harakati uchun analitik nazariyalar ishlab chiqish;
 Quyosh tizimidagi asosiy tabiiy jismlarning fazoviy oʻrni va harakatiga oid maʼlumotlarni oldindan aniq hisoblab, astronomik yilnomalar tuzish.

Bu boʻlimlar mos ravishda oʻz obʼyektlari turi boʻyicha alohida yoʻnalishlarga boʻlinadi. Xususan, YESY harakati nazariyasida unga taʼsir etuvchi quyidagi omillar boʻyicha maxsus yunalishlar mavjud:

 Yerning murakkab shakli va unda materiyaning notekis taqsimoti taʼsiri;
 Oy va quyoshning gravitatsion taʼsiri;
 Yer atmosferasi taʼsiri;
 Quyosh va oy nurlarining YESYga bosimi;
 Yerdagi koʻtarilish va pasayish hodisalar taʼsiri va boshqalar.

Maʼlumki, 3 va undan ortiq jismlar masalalari umumiy holda aniq yechimga ega emas. Shu sababli, osmon mexanikasida maxsus keltirilgan masalalar oʻrganilib, natijalari bunga mos sistemada qoʻllanadi. Bunda muammoni aniq yechish maqsadida ayrim fizik parametrlar boʻyicha nomaʼlum funksiyalarni qatorlarga yoyish usullari ishlatiladi. Masalan, yer va sayyoralarning gravitatsion potensiallari sferik funksiyalar boʻyicha qatori, elliptik orbita boʻyicha harakatlanuvchi osmon jismi koordinatasi ekssentrisitet darajalari boʻyicha qatori amalda tez-tez uchrab turadi.

Quyosh tizimidagi har bir jism orbitasi elementlari vaqtga bogʻliq funksiyalardir. Ular evolyusiyasini ifodalovchi tenglamalarni birinchi boʻlib Leonhard Euler topgan. Harakatlanuvchi jismga taʼsir etuvchi kuch oʻz potensialiga ega bulsa, unda orbita elementlari uchun Lagranj tenglamalaridan foydalaniladi. Ushbu potensial osmon mexanikasida perturbatsion funksiya deyilib, uni aniq bilish va nazariyasini yaratish juda muhim ahamiyatga ega. Bu funksiya, odatda, maʼlum qatorlar tarzida qoʻllanadi.

Osmon mexanikasining usullari, xususan, yangi kometalar va asteroidlarni ilgari maʼlum boʻlganlaridan farqlashda ham keng qoʻllanadi, chunki faqat orbita elementlari orqali bu muammoni hal etish qiyin masala. Bunda "kometa invarianti", Tisseran mezoni, Yakobi integrali kabi tushunchalardan foydalaniladi.

Manbalar 

    

Astronomiya
Osmos

Osmos (yun. osmos — turtki, bosim) — erituvchining eritma bilan erituvchi orasiga yoki konsentratsiyasi turlicha boʻlgan. 2 eritma orasiga qoʻyilgan yarim oʻtkazgichli parda orqali oʻtishi hodisasi. Erituvchi (mas, suv) O. tufayli suyuqroq eritmadan quyuqroq eritmaga oʻtadi. O. eritmalar konsentratsiyasi orasidagi farqni yoʻqotib, sistemani muvozanat holatiga keltirishga intiladi. Bu hodisani dastlab 1748-yilda A. Nolle kuzatgan. Nolle tubi mol pu-fagi bilan bekitilgan shisha nayga kand eritmasi solib, nayning pufakli qismini suvga botirganida nay ichiga pufak orkali suv kirib, naydagi suyuqlik koʻtarila boshlagan. Suvning pufak orqali nayga oʻtishi maʼlum bosim (osmotik bosim) tufayli sodir boʻladi. Suyukdik nayda maʼlum balandlik-ka qadar koʻtariladi; naydagi suyuklikning gidrostatik bosimi osmotik bosimga tenglashea, suyuqlik koʻtarilishdan toʻxtaydi. Bu balandlikning kattaligi osmotik bosimning oʻlchovi boʻlib xizmat qiladi. O. hajmi cheklangan suyuqlikning ichki tomoniga yoʻnalgan boʻlsa, endosmos, tashki tomoniga yoʻnalgan boʻlsa, ekzosmos deyiladi.

Yarim oʻtkazuvchi pardalarni polimer materialdan (mas, kollodiydan) yoki iviqsimon choʻkindilardan (mas, mis ferrotsianid Cu2[Fe(CN)6] choʻkmasidan) tayyorlash mumkin.

O. polimerlarning molekulyar tavsifini aniqlashda, eritmalarni konsentratsiyalashda, baʼzi bir polimer materiallar olishda, yuqori minerallashgan suvlarni tozalashda qoʻllanadi. O. hodisasi oʻsimlik va hayvon organizmlarida nihoyatda katta ahamiyatga ega, chunki organizmdagi har qaysi hujayra yarimoʻtkazgich vazifasini bajara oladi. Bir xil osmotik bosimga ega boʻlgan eritmalar izotonik eritmalar deyiladi. Agar eritmalarning osmotik bosimi ichki xujayra su-yukligining osmotik bosimidan katta boʻlsa, gipertonik, kichik boʻlsa gipotonik eritmalar deyiladi. Bir eritma maʼlum bir turdagi hujayra uchun gipertonik, boshqasi uchun izotonik, uchinchisi uchun gipotonik boʻlishi mumkin. Tibbiyotda, odatda, izotonik eritmalar, ammo baʼzan gipertonik eritmalar (jarohatlarni bogʻlov bilan bogʻlashda) ham qoʻllanadi. Daraxtlarda suv ham O. tufayli yuqoriga koʻtariladi.

Manbalar
Osmotik bosim

Osmotik bosim, diffuziya bosimi — suyuqlikda erigan moddaning diffuziya harakati tufayli paydo boʻladigan bosimi. Osmotik bosim erituvchi bilan eritma orasiga qoʻyilgan yarim oʻtkazuvchi (oʻzidan erituvchini oʻtkazib, erigan moddani oʻtkazmaydigan) parda va osmometr yordamida aniklanadi. Osmotik bosim eritmada erigan moddaning konsentratsiyasini oʻta kamaytirish uchun erituvchining eritmaga soʻrilishini yuzaga keltirib chiqaradi.

Osmotik bosim bir xil boʻlgan eritmalar izotonik yoki izoosmotik eritmalar, agar bir eritmaning Osmotik bosimi boshkasinikiga nisbatan yuqori boʻlsa, gipertonik, past boʻlsa gipotonik eritma deyiladi.

Osmotik bosimni oʻlchash usullari va texnikasi haqidagi taʼlimot osmometriya deb ataladi. Osmometriya, asosan, polimerlarning molekulyar massasini aniqlaydi. Hayvon, oʻsimlik hujayralari, mikroorganizmlar va biologik suyuqliklarning Osmotik bosimi ularning suyuq mu-hitida erigan moddalarning konsent-ratsiyasiga bogʻliq. Osmotik bosim turgʻunligi suv-tuz almashinuvi bilan taʼminlanadi. Oʻsimliklardagi Osmotik bosim ularning oʻsish sharoitiga bogʻliq.

Manbalar
Osteomalyasiya

Osteomalyasiya (yumshoqlik) — odam va hayvonlar (asosan, qoramollar)da uchraydigan kasallik. Bunda moddalar almashinuvi (ayniqsa, mineral moddalar almashinuvi) buzilib, koʻproq suyak toʻqimasi zararlanadi (suyak yumshab qoladi) va deformatsiyalanadi. Kasallikda suyak toʻqimalarida ishqorlik fosfatazalar faolligi oshib, vitamin D metabolitining hosil boʻlishi toʻxtab qoladi va bu skelet suyaklarida qayta qurilish roʻy berishiga olib keladi. Ayollarda, ayniqsa, homiladorlik davrida kuzatiladi. Bemorga servitamin ovqatlar buyuriladi. Hayvonlarda ozuqa ratsionida kalsiy, fosfor tuzlari, vitamin D yetishmasligi, oftobdan bahra oldirmaslik, yosh davrida qochirish Osteomalyasiyaga sabab boʻladi. Belgilari: hayvon boʻshashadi, koʻp yotadi, qaltiraydi, suyaklari yumshab moʻrtlashadi, chanoq, oyoq suyaklari qiyshayadi, tishi qimirlaydi, ishtahasi boʻgʻiladi, suyak va boʻgʻimlari ogʻriydi. Davosi: vitaminlarga, mineral moddalarga boy yem-xashak beriladi. Ratsionga suyak uni, fosforin, monokalsiy fosfat, bor, osh tuzi, baliq moyi kerakli miqdorda qoʻshiladi. Hayvonga sunʼiy ultrabinafsha nur tushiriladi. Kasallikning oldini olish uchun hayvonlarni toʻyimli va sifatli yem-xashak bilan boqish kerak.

Manbalar 

Kasalliklar
Ostinato

Ostinato (lotincha obstinatus — oʻjar, qatʼiy) — musiqada muayyan kuy yoki ritm tuzilmasining ketma-ket, koʻp marotaba takrorlanishi.

Manbalar
Ostit

Ostit (osteo... va lotincha itis — yalligʻla-nish) — suyak toʻqimasining yalligʻla-nishi. Odatda, osteomiyelit bilan birga uchraydi.

Manbalar
Aleksandr Ostrovskiy

Aleksandr Nikolayevich Ostrovskiy [1823.31.3 (12.4), Moskva- 1886.2 (14).4, Kostroma gubernyasi] — rus dramaturgi. Dastlab 1-Moskva gimnaziyasi (1835— 40), keyin Moskva universitetining yuridik fakultetida (1840—43) oʻqigan. Ammo oʻqishni tugatmay, Moskvadagi vyukdon sudi (1843—45) va tijorat sudida (1845—51) xizmat qilgan. Sud muassasalarida ishlash O.ga yozilajak pyesalari uchun boy material bergan. O.ning dastlabki "Kam-bagʻal qarzdor" va "Oilaviy baxt manza-rasi" komediyalari "Moskovskiy gorodskoy listok" ("Moskva shahri varana-si") gaz.da bosilgan (1847). O.ning "Kam-bagʻal qarzdor" pyesasi asosida yaratilgan "Qoʻynidan toʻkilsa koʻnjiga" komediyasi (1849) Moskvadagi teatr jamoatchiligiga manzur boʻlgan. Ammo asar Nikolay I tomonidan taqiqlanib, mu-allif politsiya nazorati ostiga olingan. O. qalamiga mansub asarlar jami 47 ta boʻlib, ular "Ostrovskiy teatri" degan adabiy hodisani tashkil etgan.

O.ning adabiy-estetik qarashlari V. G. Belinskiy asarlari taʼsirida shakllangan. 40-yillarda yashagan boshqa rus yozuvchilari singari, O. ham sanʼ-atkor oʻziga zamondosh jamiyatning turli qismlarini maxsus oʻrganib, zamon-doshlar uchun xalq hayotining hanuzgacha tasvir etilgan sohalarini kashf eti-shi lozim, deb hisoblagan. 40-yillarda yashagan rus yozuvchilari ijodidagi ana shu tamoyil "fiziologik ocherk"da, ayniqsa, yorqin koʻringan. O.ning dastlabki pyesalari mazkur "fiziologik ocherklar" uslubida yozilgan.

O. ijodi 3 bosqichdan iborat. Ijodining l-bosqichida dramaturg Rossiyadagi islohotlarga qadar boʻlgan hayotni tasvir etgan boʻlsa ("Oilaviy turmush", 1847; "Qoʻynidan toʻkilsa qoʻnjiga", 1849; "Bechora kelin", 1852; "Kambagʻallik ayb emas", 1853 va boshqalar), 2-bosqichida islohotdan keyingi rus jami-yati hayotini aks ettirgan ("Eski doʻstga nima yetsin" 1860; "Kechikkan muhab-bat", 1873; Balzaminovlar oilasi haqidagi trilogiya, 1856—61; "Quturgan pullar", 1869; "Boʻrilar va qoʻylar", 1875 va boshqalar). "Boy kelinlar" (1875) pyesasi bilan O. ijodining 3-bos-qichidagi "gʻamgin komediyalar" turku-mi boshlanadi. Dramaturg bu davrda "Haqiqat yaxshi-ku, ammo baxt afzal"(1876), "Yurak tosh emas" (1877), "Sep-siz qiz" (1878), "Aybsiz aybdorlar" (1883) singari asarlarini yozgan.

O. pyesalari sovet davrida Oʻzbekiston teatrlarida oʻzbek va rus tillarida namoyish etilgan. O.ning ayniqsa, "Momaqaldiroq", "Sepsiz qiz", "Aybsiz aybdorlar", "Kambagʻallik ayb emas" singari qator pyesalari oʻzbek tiliga tarjima etilib, uzoq, yillar davomida oʻzbek sahnalarida ijro etildi.

Manbalar 
 Pyesalar, T., 1956; Sobraniye sochineniy, t. 1-10, M., 1959-60.

Adabiyot 
 Filippov V. A., Velikiy russkiy dramaturg A. N. Ostrovskiy, M., 1948; A. N. Ostrovskiy v vospominaniyax sovremennikov, M., 1996.

 

Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Rossiya imperiyasi kishilari
Nikolay Ostrovskiy

Nikolay Alekseyevich Ostrovskiy (; ; 16-sentabr 1904-yil, Rovno viloyati Viliya qishlogʻi — 22-dekabr 1936-yil, Moskva) — rus yozuvchisi. Cherkov qoshidagi diniy maktabni tugatib (1913), 9 yoshida mehnat faoliyatini boshlagan. Dastlab 2 sinfli, keyin Oliy boshlangʻich bilim yurtida oʻqigan (1917—19). Soʻng koʻngilli sifatida frontga ketib, G. I. Kotovskiyning otliq brigadasi va Birinchi otliq armiyada xizmat qilgan. 1920-yilda ogʻir jarohat olgach, „mehnat fronti“da ishlab, komsomol tashkilotlarida faollik koʻrsatgan. 1927-yilda xastaligi ogʻirlashib, koʻzi nogiron, oʻzi esa toʻshakband boʻlib qolgan. Shunga qaramay, Ostrovskiy adabiy faoliyat bilan shugʻullanib, dastlab Kotovskiy brigadasi toʻgʻrisida qissa (1927—28), keyin „Poʻlat qanday toblandi“ romanini yozadi (1932—34). Fuqarolar urushi yillaridagi komsomol yoshlar jasoratiga bagʻishlangan va muharrirlar tomonidan qayta ishlangan mazkur asar sovet adabiyotining ulkan yutugʻi sifatida baholanib, uzoq davrlar mobaynida sovet yoshlari hayotiga bagʻishlangan sovet davri qahramoni obrazi yaratilgan asarlar uchun andoza boʻlib qolgan. Romanning bosh qahramoni Pavel Korchagin obrazi esa yoshlarni sovet davri gʻoyalari ruhida tarbiyalashda sovet targʻibot va tashviqot mashinasi uchun muhim vositalardan biriga aylangan. Dastlabki romanining katta muvaffaqiyat qozonganidan ilhomlangan Ostrovskiy yana fukarolar urushi mavzuida „Boʻron bolalari“ qissasini yozgan (1934—36) va publitsistik maqolalar eʼlon qilgan. Ostrovskiyning har ikkala romani oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Sochineniya, t. 1—3, M., 1969; Poʻlat qanday toblandi, T., 1970; Boʻron bolalari, T., 1985.

Adabiyot 
 Timofeyev V., Shiryayeva M., Nikolay Ostrovskiy. Kritikobiograficheskiy ocherk, M., 1957.

 
Rossiyalik yozuvchilar
Sovet yozuvchilari
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Mixail Ostrogradskiy

Mixail Vasilyevich Ostrogradskiy [1801.12(24)9, Poltava viloyati — 1861.20.12 (1862.1.1), Poltava] — rus matematigi, Peterburg matematika maktabi asoschilaridan biri, Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1830). Parijda Ostrogradskiy Koshi, P. Laplas, J. Furye qoʻlida oʻqigan (1822—28). Asosiy ishlari matematik analiz, sonlar nazariyasi, ehtimollar nazariyasi va boshqa sohalarga oid. U qattiq jism va suyukliklarda issiklik tarqalishi tenglamasini, hajm intefalini sirt integraliga oʻtkazuvchi formulani keltirib chiqardi (qarang Ostrogradskiy formulasi).

Manbalar 

 

1801-yilda tugʻilganlar
1862-yilda vafot etganlar
24-sentabrda tugʻilganlar
1-yanvarda vafot etganlar
Ot sporti

Ot sporti (lotincha: , , , 'ot') — otda yurish musobaqasi. Asosiy turlari: ot yoʻrttirish; konkur-ippik (toʻsiqlardan sakrab oʻtishning yuksak turi); uch kurash (manejda yurish), dalada sinash (yoʻdda yurish, stipl-cheyz, kross) va toʻsiqlardan sakrash; poyga, otda ov qilish, ot ustida mashq qilish va boshqa miloddan avvalgi 680-yildan boshlab antik Olimpiada oʻyinlari dasturiga ot aravalarda musobaqalar kiritilgan edi. Otda yurishning maxsus maktabi 16-asr boshida Italiya, Fransiya, Ispaniya, Avstriyada paydo boʻldi. Oʻrta Osiyo, Zakavkazye, Shimoliy Kavkaz, shuningdek, kazaklar yashaydigan joylar (Don, Kuban, Ural, Terek)da qadimgi zamonlardan milliy ot oʻyinlari rivojlangan. Oʻzbekiston hududida Ot sporti taxminan 3 mingyillik tarixga ega. Uloq (koʻpkari), olomon-poyga, "agʻdarish", "qiz quvdi" xalqning ommaviy milliy ot sporti oʻyinlari hisoblanib kelgan.

Hozirgi zamon ot sporti 1900-yildan Olimpiada oʻyinlaridan joy olgan. 1953-yildan jahon va Yevropa chempionatlari oʻtkaziladi. Ot sporti xalqaro federatsiyasi — FEI (1921-yil tuzilgan) 100 ga yaqin mamlakat milliy federatsiyalarini birlash-tiradi. Oʻzbekiston ot sporti federatsiyasi unga 1993-yildan aʼzo.

20-asrning 30-yillari boshida Oʻzbekistonda DOSARM (Armiyaga koʻmaklashuvchi koʻngilli jamiyat) tashkil qilingan edi. Unda armiyaning kavaleriya qismlari uchun otliqlar tayyorlanardi. 1953-yil DOSARM ot sporti klubi DOSAAF (Armiya, aviatsiya va flotga koʻmaklashuvchi koʻngilli jamiyat) ot sporti klubiga aylantirildi. Shu yildan oʻtkazila boshlagan butunittifoq mu-sobaqalarida oʻzbek sport ustalari mu-vaffaqiyatli qatnashgan. Aleksandr Kiselyov, Joʻra Alimov, Vladimir Arafyev, Roza Bagautdinovadan iborat jamoa aʼzolari DOSAAF mamlakat kubo-gini qoʻlga kiritdilar (1954). 1960-yilgacha Ot sporti faqat poytaxt Toshkentdagi yagona sport klubi bazasida rivojlangan boʻlsa, keyingi oʻn yil oraligʻida res-publikada bir qancha Ot sporti klublari va seksiyalari ochildi. Xalqaro toifadagi sport ustasi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan murabbiy M. Ismoilov, shuningdek, V. Dvoryaninov, A. Abduqodirov, Yu. Kovshov, Iskandar va Ibrohim Yoʻddoshev, V. Petrov, S. Lisitsin, A. Tankovlar olimpiada oʻyinlari, jahon va Yevropa chempionatlarida, boshqa xalqaro musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etdilar. 1990-yilgacha Ot sporti boʻyicha Oʻzbekiston terma jamoasi bu musobaqalarda 50 dan ortiq medalni qoʻlga kiritgan.

Oʻzbekistonda respublika Ot sporti oliy mahorati maktabi, 3 ta olimpiya zaxiralari maktabi va 5 ta bolalar hamda oʻsmirlar sport maktablari faoliyat koʻrsatadi (2003). Har yili Ot sporti boʻyicha respublika chempionati oʻtkaziladi. 1997-yildan Oʻzbekiston milliy terma jamoasi mustaqil ravishda xalqaro musobaqalarda qatnashadi. Oʻzbekistonliklar jahon kubogi musobaqalarida toʻsiqlardan sakrash boʻyicha 1-oʻrinni egalladi (2003-yil, Bishkek shahri), Gʻayrat Nazarov "Kovum" laqabli otida jahon kubogini qoʻlga kiritdi (1998, Olmaota), Sergey Shmelev, Iskandar Yoʻldoshev, Aleksandr Martinov, Anna Lisyak sovrinli oʻrinlarni egalladilar.

Manbalar

Havolalar 

 International Ot sporti federatsiyasi rasmiy bosh sahifasi 

 

Sport turlari

en:Equestrianism
Ot oʻyin

Ot oʻyin — sirk sanʼatining qad. turi. O.oʻ. harbiy mashqlar, chavandozlarning xalq oʻyinlari, musobaqalari ("chovgan", "qiz quvish", agʻdarish", poyga va hokazo) dan kelib chiqqan. 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida oʻzbek sirki tarixiga Rahmonovlar, Xoʻjayevlar, Zarifovlar sulolasi kirib keldi. Ular repertuaridan 1 tadan 6 tagacha ot oʻyna-tish, egarlangan va egarsiz ot ustida yakka yoki koʻpchilik boʻlib raqsga tu-shish, jonglyorlik, muallaqchilik, turli murakkab mashqlar tomoshalari oʻrin olgan. Hozirgi Zarifovlar sulolasi O.oʻ.i jahon arenalarida katta muvaf-faqiyat bilan namoyish etilmoqda.

Manbalar
Otajalol Nosirov

Otajalol Nosirov (1845, Buxoro — 1928, Samarqand) — hofiz, sozanda, bastakor. Dastlabki musiqa sabokdarini onasidan olgan, keyinchalik Tillaboy xrfizdan sozandalik hamda maqom ijrochilik sirlarini oʻrgangan. 1862-yildan Buxoro amirlari (Muzaffarxon, Abdulahadxon, Olimxon) saroylarida xonanda va sozanda boʻlib xizmat qilgan. 1920—27 yillar Buxorodagi Sharq musiqa maktabida, 1928-yili Samarqand musiqa va xoreofafiya institutida oʻzbek va tojik xalqlari mumtoz musika merosidan dare bergan. Shashma-qom yoʻllarini mukammal biluvchi ma-krmdon ustoz, murakkab usullar ustasi sifatida tan olingan. Xususan mushkilot kismlarini tartibga solgan, ayrim makom shoʻʼbalarini kengaytirgan, Segoh maqomiga savtlar bastalagan (Savti Ja-loliy). Uning ijro uslubi maqom yoʻllari usulining ravonligi, talaffuzining burroligi va ovozining katta taʼsir kuchiga ega ekanligi bilan ajralib tu-radi. 1923-yil O. J. ijrosida V. Uspenskiy Buxoro Shashmakrmining ashula va cholgʻu yoʻllarini tarixda ilk bor notaga yozib olib, 1924-yilda nashr ettirgan. Domla Halim Ibodov, Hoji Abdulaziz, Levina hofiz Boboxonov, B. Fayzullayev va boshqa O. J. shogirdlaridir.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Bastakorlar
Qaygʻisiz Otaboyev

Otaboyev Qaygʻisiz Sardorovich (1887, Zakaspiy viloyati Tajan uyezdi – 1937, Moskva) – davlat va jamoat arbobi. Turkiston ASSR Xalq komissarlari Soveti raisi (1920—22). Toshkentdagi oʻqituvchilar seminariyasini tugatgan. 1917 yilgacha Mari shahrida oʻqituvchi, bank xodimi boʻlib ishlagan. Marv Soveti ijroiya komiteti raisi oʻrinbosari va raisi (1917-19). 1920 yilda O. Toshkentga chaqirildi va Turkiston ASSR hukumati raisligiga tayinlandi. U shoʻrolar davrida „bosmachilik“ nomini olgan harakat aslida Turkiston xalklarining milliy ozodlik qarakati ekanligini tushunib yetgan va uni harbiy kuch bilan bostirishga qarshi chiq-qan. Samarqand viloyatida kizil armi-yaga qarshi kurashayotgan Bahrombek qoʻrboshi bilan teng asoslarda tinchlik shartnomasini imzolagani va uni qamoqqa olmaganligi sababli lavozimidan boʻshatildi va „qayta tarbiyalanish“ uchun Moskvaga yuborildi (1922). 1923 yil yozida BXSR Nozirlar Shoʻrosi raisining 1-oʻrinbosari. Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazilgach, Turkmaniston SSR XKSning 1-raisi (1925 yil fevral).

O. Moskvada qamoqqa olingan (1937 yil 11 iyun) va „xalq dushmani“ sifatida otib tashlangan. Keyinchalik oklangan. Ashxobodda haykali oʻrnatilgan (1967).

Manbalar
Otajon Hoshimov

Otajon hoshim (taxallusi; asl ism-sharifi Hoshimov Otajon) (1905—Toshkent — 1938.4.10) — adabiyotshunos, jamoat arbobi. Rus-tuzem maktabida, soʻngra oʻqituvchilar tayyorlash bilim yurtida oʻqigan (1919—21). Iqtidorli oʻquvchi sifatida Moskvadagi Buharin nomidagi ishchilar fakultetiga oʻqishga yuborilgan (1922). Uni tugatgan Otajon Hoshimov Kizil professorlar institutining tayyorlov boʻlimiga qabul qilingan (1923). O. H. mazkur institutda oʻqib yurgan kezlarida (1924—27) oʻzbek drama studiyasi tinglovchilariga dare bergan. Sogʻligʻi yomonlash-gani bois institutni tugatmay, ona vataniga qaytgan O. H. oʻzbek yozuvchilarining birinchi adabiy uyushmasi — "Qizil qalam" tashkilotiga rah-barlik qiladi (1926—29) va shu davr adabiy hayotida muhim voqea boʻlgan "Kizil qalam" majmualarini nashr etadi (1-kitob, 1928; 2-kitob, 1929). Oʻsha kezlarda Maorif xalq komissarligi huzuridagi ilmiy kengashga rais etib tayinlanadi. Otajon Hoshimov tashabbusi bilan 1927-yanvarda Samarqandda Oliy pedagogika instituti (hozirgi Samarkand davlat universiteti) tashkil etiladi. Oʻzbekistonda "burjua millatchilari"ga qarshi kurash kampaniyasi boshlanganda, respublika rahbariyati Otajon Hoshimovni Leningraddagi SSSR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik intining aspiranturasiga oʻqishga yuboradi (1929). Aspiranturani tugat-ganidan soʻng institutning ilmiy kotibi qilib olib qolinadi. 1933-yil dekabrida O. H. Toshkentga chaqirib olinib, Til va adabiyot ilmiy tadqiqot institutiga direktor etib tayinlanadi. Shuningdek, u Yozuvchilar uyushmasi tanqid va adabiyotshunoslik shoʻʼbasi raisi (1934-yildan), yangi tashkil etilgan Fanlar komiteti raisi oʻrinbosari (1937-yildan) sifatida ham qizgʻin ilmiytashkiliy faoliyat bilan shugʻullanadi. Shu vaqtda olimning tashabbusi bilan xalq ogʻzaki ijodi namunalari ("Oʻzbek folkloridan namunalar", 2 jildli; "Oʻzbek xalk, ertaklari", "Alpomish", "Malikai ayyor" va boshqalar), oʻzbek mumtoz va zamonaviy adabiyotiga bagʻishlangan ilmiy asarlar, bir kancha terminologik lugʻatlar nashr etiladi. Otajon Hoshimovning adabiyotshunos va jamoat arbobi sifatida faoliyati ayni qizigan bir vaqtda — 1937-yil 2 avgustda u "xalq dushmani" sifatida qamoqqa olinadi va koʻp oʻtmay Toshkentda otib tashlanadi.

Manbalar 

 
  
Adabiyotshunoslar
Qatagʻon qurbonlari
1905-yilda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
4-oktyabrda vafot etganlar
Rahim Otajonov

Otajonov Rahim Karimovich (1905.5.5, Fargʻona viloyati Chimyon qishlogʻi — 1996.17.9, Toshkent) — matematik olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975). Fargʻona taʼlimtarbiya texnikumini tugatgan (1924), shu yerda oʻqituvchi (1924—30), Fargʻona pedagogika instituti fizikamatematika fakulteti kechki boʻlimini tugatgan (1933), shu institutda oʻqituvchi, dekan va ilmiy boʻlim mudiri (1930—39), Toshkent pedagogika institutida katta oʻqituvchi (1939-47), dekan (1941-45; 1959-61), prorektor (1945—47), dotsent (1947— 59), professor (1971-yildan). Ilmiy ishlari geometrik yasash usullariga, konstruktiv geometriya elementlariga, darslarda geometriya oʻqitish usullari va boshqa ga oid. Bir necha darslik va qoʻllanmalar muallifi.

Manbalar 
 Geometrik yasash metodlari, T., 1958; Fakultativ darslarda geometriya, T., 1973; Konstruktiv geometriya elementlari, T., 1974.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Matematiklar
Ota-onalarning huquq va majburiyatlari

Ota-onalarning huquq va majburiyatlari — oila huquqi sohasi. Avvalo, ota-onalar oʻz bolalariga nisbatan teng huquq va majburiyatlarga egadirlar. Bu Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 46-moddasida nazarda tutilgan xotin-qizlar va erkaklarning teng huquqligidan kelib chiqadi. Bola haqida gʻamxoʻrlik qilish, unga taʼlimtarbiya berish ota-ona uchun faqat axloqiy qoida boʻlib qolmay, balki konstitutsiyaviy huquq va burchdan ham iborat.

Oilaviy huquq va m. 2 turga boʻlinadi: shaxsiy huquq va majburiyatlar; mulkiy ququq va majburiyatlar. Oʻzbekiston Respublikasi oila qonuniga koʻra, O.-o.h. va m.ga oʻz farzandlari bilan birga yashash, ularning tarbiyasi bilan shugʻullanish, ota-onalik huquklarini mustaqil ravishda amalga oshirish, bolalarning sogʻligʻi, jismoniy, ruhiy, maʼnaviy va axlo-qiy kamoloti haqida gʻamxoʻrlik kilish, bolalarning qonun hujjatlarida belgilangan zarur darajada taʼlim olishini taʼminlash, bolalarning huquq va manfaatlarini himoya qilish kabilar kiradi. Oilaviyhuquqiy munosabatlarda qonunchilik bolalar manfaatining ustuvorligini belgilaydi. Ota-ona va bolalar oʻrtasida kelish-movchiliklar mavjud boʻlganda, vasiylik va homiylik organi bolalarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun vakil tayinlaydi.

Manbalar