yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Ivan Krilov

Ivan Andreyevich Krilov (; 1769-yil 13-fevral – 1844-yil 21-noyabr) – rus yozuvchisi, masalchi. „Pochta duxov“ (1789), „Zritel“ (1792) jurnallarini nashr ettirgan. 1786—1788-yillarda poytaxt dvoryanlarining axloqiy buzuqligini fosh etuvchi komediya („Gʻazabnok oila“, „Toʻpolonchilar“, "Qizlarga saboq va boshqalar), tragediya („Kleopatra“, „Filomela“), komik operalar („Bahodir Ilya“, 1870) yozgan. Hukumatga qarshi yozilgan „Trumf“ („Chimchilash“) tragediyasi (1799–1800) qoʻlyozma holida tarqatilgan. „Qalb“ qissasi (1792) da podsholik tuzumi va Yekaterina IIning yasama liberalizmi ustidan kuladi. 1809—1843-yillarda 200 dan optiq masallar yozgan. Birinchi „Masallar“ kitobi 1809-yil nashr qilingan. Ularda ijtimoiy illatlar fosh etilgan, zulm va zoʻrlik qoralangan („Boʻri bilan qoʻzichoq“, „Hayvonlar oʻlati“, „Boʻrilar va ovchilar“, „Dehqonlar va daryo“ va boshqalar), vazirliklarning qayta tashqil etilishi („Kvartet“), Arakcheyevning zolimligi tanqid qilingan („Baliqlar raqsi“). 1812-yildagi Fransiya-Rossiya urushi yillarida yozgan „Mushuk va oshpaz“, „Itxonaga kirib qolgan boʻri“, „Qargʻa va tovuq“, „Mushuk va Churtan baliq“ va boshqa masallarida vatanparvarlik gʻoyalari ilgari surilgan. Asarlarida sofdil va mehnatsevar kishilar ulugʻlangan, dangasa, qoʻrqoq, ikkiyuzlamachilar tanqid qilingan. Masallari demokratik ruh bilan sugʻorilgan. Satirasi kuchli, tili oʻtkir va taʼsirchan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

1769-yilda tugʻilganlar
1844-yilda vafot etganlar
Moskvada tugʻilganlar
Rossiyalik yozuvchilar
Rossiya imperiyasi kishilari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Kriminologiya

Kriminologiya (lotincha criminis -jinoyat va yun. logos — taʼlimot, tushuncha) — jinoyatchilik, uning sabablari, jinoyatchining shaxsi, jinoyatchilikning oldini olish yoʻllari, vositalari haqidagi fan. Mustaqil fan sifatida K. 20-asr oʻrtalarida jinoyat huquqi fanidan ajralib chikdi. Bu fanning vazariy asosi belgiyalik sotsiolog L. A. J. Ketle, italiyalik kriminalistlar Ch. Lombrozo, E. Ferri va boshqalarning taʼlimoti hisoblanadi.

K. jinoyatchilikni kishilarning jinoyatta oid qonun talablariga zid boʻlgan ijtimoiy xavfli qilmishlaridan iborat ijtimoiy hodisa sifatida tadqiqqiladi. Shuningdek, K. jinoyatchilikka oid maʼlumotlarni umumiy tarzda, shu bilan birga jinoyatlarning ayrim turlari va guruhlari boʻyicha hamda K.ga oid ayrim muammolar (mas, voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi, retsidiv jinoyatchilik, guruh jinoyatchiligi) boʻyicha tekshiradi. Jinoyatchilik sabablari, yaʼni umuman jinoyatchilikka va muayyan jinoyatlarni sodir qilishga taʼsir etadigan ijtimoiy omillar, hodisalar, jarayonlar ham K. predmeti hisoblanadi.

K. jinoyatchi, yaʼni turli jinoyatlarni sodir etgan shaxslarning feʼlatvoriga biron-bir darajada taʼsir etuvchi ijtimoiy xususiyatlar hamda ijtimoiy ahamiyatga molik xususiyatlar, belgilar, sifatlar, aloqalar hamda munosabatlarni har tomonlama oʻrganadi. Jinoyatchilik va uning alohida turlarini aniq sotsiologik tadqiq qilish jinoyatchilik bilan turli ijtimoiy jarayonlar oʻrtasidagi bogʻliklikni belgilash va shu asosda uning oldini olish choralarini ishlab chiqish imkonini beradi. Hozirgi K. zavonaviy hisoblash texnikasi, shuningdek, boshqa bir-biriga bogʻliq fanlar — sotsiologiya, ijtimoiy psixologiya va shaxs psixologiyasi, pedagogika, iqtisodiyot va shahrik.ning yutuqlaridan keng foydalanadi. K.da hozirgi demokratik jamiyatda jinoyatchilikka qarshi kurashning asosiy yoʻnalishlaridan birini tashqil qiluvchi jinoyatlarning oldini olish muammosi muhim oʻrin tutadi.

Adabiyot 
 Usmovaliyev M., Karaqstov Y., Jinoyatchilikni oldini olishning kriminologik choralari, T., 1995; Antonyan Yu. M., Terrorizm. Kriminologicheskiye i ugolovno-pravovie issledovaniya, M., 1998.

Mamajon Usmovaliyev.

Manbalar
Krinitsa

Krinitsa — Polshadagi iqlim kurorti, Visla daryosi havzasida, NoviSonch togʻlaridan jan.-sharqda, 600 m balandlikda. Iqlimi moʻʼtadil nam, qishi yumshoq quyoshli (yanvarning oʻrtacha temperaturasi —5°) va yozi moʻʼtadil iliq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 17°), yiliga 800 mm yogʻin yogʻadi. Karbonat angidridli mineral suvlar, torfli balchiq bilan davolanadi. 19-asr oʻrtalaridan boshlab kurort sifatida rivojlangan. Dam olish, turizm va togʻ changʻi sporti markazi.

Manbalar
Krioturbatsiya

Krioturbatsiya (krio... va lotincha turbatio — gʻijimlangan, tartibsiz) — dispers togʻ jinslarining tekstura shaklida joylashishi. Bunda kesmadagi qatlamlar shakli girdob, bukilma, halqa va hokazo koʻrinishda boʻladi. Jinslarning dispers qatlamida haddan ortiqcha doimiy yigʻilgan namlikning muzlashi yoki erishidan dinamik deformatsiya taʼsirida vujudga keladi.

Manbalar
Kristallogidratlar

Kristallogidratlar (kristallar va gidratlar) — tarkibida suv boʻlgan kristall birikmalar (qarang Gidratlar).

Manbalar 

Kimyoviy birikmalar
Kristallofizika

Kristallofizika, fizik kristallografiya — kristallografiya boʻlimi; kristallar va kristall agregatlarining fizik xossalarini, shuningdek, bu xossalarning tashqi taʼsirlar natijasida oʻzgarishini oʻrganadi. Bu xossalarga kristallar deformatsiyasi, mustahkamligi, issiqlik oʻtkazuvchanligi, sirt energiyasi, adsorbsiyasi, spektroskopiyasi, lyuminessensiyasi va magnit, shuningdek, oʻta oʻtkazuvchanlik, ferromagnetizm, segnetoelektr, piroelektr, pyezooptik, pyezoelektr va boshqa xossalari kiradi. Kristallarning fizik xossalari har xil optik yoʻnalishlarda birdek boʻlmaydi. Ularni simmetrik yoʻnalishlarda ekvivalent xossalarga ega boʻlgan bir jinsli va anizotrop muhit deb qarash mumkin (qarang Anizotropiya).

K.da anizotrop muhitning xossalarini miqdoriy ifodalashda matematik apparat — tenzor analizdan va guruhlar nazariyasidan foydalaniladi. Mas, ikki vektor kattalik (muhitning qutblanishi R va elektr maydon kuchlanganligi YE; tok zichligi j va elektr maydon kuchlanganligi £) yoki ikki psevdovektor kattalik (mas, magnit induksiyasi V va magnit maydon kuchlanganligi N)lar orasidagi oʻzaro bogʻliklikni tavsiflovchi anizotrop muhitning fizik xossalari (mas, dielektrik qabulchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, magnit kabul-chanligi, tenzorlari) ikkinchi tartib (rang) li qutb bilan aniqlanadi. Yuqori tartibli tenzorlar bilan anizotrop muhitning fizik xossalari, mas, pyezoelektr effekt, elektrostriksiya, magnitostriksiya, elastiklik va boshqa shunga oʻxshash xossalari aniqlanadi.

Kristall panjarasiaati har xil nuqsonlar (vakansiyalar, dislokatsiyalar, domenlar va hokazo) va ularni kristallarning fizik xossalari (plastikligi, mustahkamligi, elektr oʻtkazuvchanligi, mexanik aslligi va boshqalar) ga taʼsiri urganiladi. Kristallardagi nuqsonlar ularning plastikligi, mustahkamligi, elektr qarshiligi va boshqa xossalariga taʼsir qiladi. Shuning uchun amalda ishlatiladigan maʼlum fizik xossali kristallarni topish K. ning asosiy masalalaridan biri hisoblanadi.

K. asosida kristallooptika vujudga keldi. K. yutuqlari tufayli qattiq jism fizikasi jadal rivojlana boshladi. U kristallokimyo bilan ham bevosita bogʻliq. K. ning oʻsha paytdagi holatini nemis fizigi V. Fogt (1850—1919) bayon qilgan, uning statik va dinamik nazariyasini M. Born rivojlantirgan. F. Ioffe K. ga maʼlum hissa qoʻshgan.

Kristallarning atom tuzilishini, tarkibi va strukturalarini atom va ion oqimlari orqali oʻrganishga, ularning fizik xususiyatlarini oʻzgartira olish imkoniyatlarini yaratishga oʻzbek fizik olimlaridan N. Yu. Toʻrayev, professor E. S. Parilis va boshqa ham katta qissa qoʻshdilar.

Adabiyot 
 Ioffe A. F., Fizika kristallov, M. — L., 1929; Vay Dj., Fizicheskiye svoystva kristallov i ix opisaniye pri pomoshi tenzorov i matrits [per. s angl.], M., 1967;Parilis E.S., Turayev N. Yu., Teoriya rasseyaniya ionov srednix energiy va poverxnosti monokristalla, T., 1970; Vasilyev D. M., Fizicheskaya kristallografiya, M., 1972.

Manbalar
Krit

Krit – Oʻrta dengizning sharqiy qismidagi orol, Yunoniston hududi. Maydoni 8,3 ming km². Uzunligi gʻarbdan sharqqa 260 km, eni 12 km dan 55 km gacha. Shimoliy qirgʻoqlari qoʻltiqlar bilan parchalangan, jan. kam parchalangan, jarli. Relyefi togʻli. Togʻ massivlari (eng baland joyi 2456 m, Ida togʻi) ohaktosh va slanetslardan tuzilgan, karst hodisasi keng tarqalgan. Iqlimi Oʻrta dengiz iqlimi, yozi quruq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12°, iyulniki 26°. Togʻlarda qor may oyigacha saqlanadi. Yiliga 600 mm dan 1600 mm gacha (sohil qismida) yogʻin yogʻadi, asosan, qish oylarida. Oʻrta dengiz butalari (frigana) oʻsadi, togʻ tepalari yaylov. Tokzor va zaytunzorlar bor. Donli ekinlar, tamaki ekiladi. Aholi qoʻychilik, baliq ovlash bilan ham shugʻullanadi. Samariya milliy bogʻi tashqil etilgan (togʻ flora va fauvasi muhofaza qilinadi). Antik davr va oʻrta asrlarda qurilgan koʻplab meʼmoriy yodgorliklar (qalʼa, cherkovlar) saqlangan. Asosiy portlari: Iraqlion, Xanya.

Krit – Yevropa madaniyatining eng qadimgi oʻchoqlaridan. Orolda miloddan avvalgi 3-ming yillikda ilk quldorlik davlatlari vujudga kelgan. Miloddan avvalgi XX-XV asrlarda bu davlatlar juda rivojlangan. Miloddan avvalgi I asrda Krit Yunonistoning siyosiy va madaniy hayotida muhim oʻrin tutgan. Miloddan avvalgi 67-yilda orolni rimliklar egallagan. Rim imperiyasi parchalanib ketgandan soʻng (395-yil) Krit Sharqiy Rim imperiyasi, 823—961- yillarda arablar qoʻl ostida boʻldi, 961 – 1204-yillarda Vizantiya tarkibiga kirdi. 1669-yil dan Usmonli turk saltanati tasarrufida. Bolqon urushlarishn soʻng Yunoniston—Turkiya shartnomasi bilan tasdiklangan 1913-yildagi London sulh shartnomasiga asosan, Krit Yunonistonga oʻtdi.

Manbalar 

Yevropa
Kritik massa

Yadro muhandisligida kritik massa barqaror yadro zanjiri reaksiyasi uchun zarur boʻlgan eng kichik bo'linadigan materialdir. Bo'linadigan materialning kritik massasi uning yadroviy xususiyatlariga (aniqrog'i, uning yadroviy bo'linish kesimi), zichligiga, shakliga, boyitilganligiga, tozaligiga, haroratga va atrof-muhitga bog'liq. Ushbu tushuncha yadro qurolini loyihalashda muhim ahamiyatga ega.

Shuningdek qarang 

 Tanqidiylik (holat)
 Kritik hodisa
 Yadro muhimligi xavfsizligi
 Geometrik va material parametri

Adabiyotlar 

Yadro fizikasi
Fizika
Milliy Fizika
Kritik holat

Kritik holat — ikki fazali (bir komponentli yoki koʻp komponentli) sistemaning muvozanat holati; bunda mavjud fazalar fizik xossalari jihatidan bir xil boʻlib qoladi. Izotrop fazalar (suyuqlik — suyuqlik, suyuqlik — bugʻ va gaz — gaz) muvozanatda yoki kristall panjara bir xil fazalar boʻlgandagiva Kritik holat vujudga kelishi mumkin. Sistemaning holat diagrammasida Kritik holatga mos nuqta kritik nuqta deyiladi. Sistemaning shu nuqtadagi parametrlari. — kritik bosim rk, kritik temperatura Tk, kritik hajm VK va boshqa uning kritik parametrlari deyiladi. Suyuqlik — bug sistemasining Kritik holatida suyuqlik va bugʻ fazalarining solishtirma. hajmlari bir xil boʻladi, faza oʻtish issikdigi nolga aylanadi, fazalar chegarasi yoʻqolib ketadi, sirt tarangligi boʻlmaydi. Shuning uchun Kritik holatni bir fazali sistemaning chekka holati deb qarash mumkin.

Kritik holat. En- r dryus diagrammasi: KB dan oʻngdagi va yuqorisidagi soha va KA dan chapdagi soha — mos holda moddaning gazeimon va suyuq holatlari; izotermalar V oʻqqa parallel boʻlgan soha — suyuqlik va uning toʻyingan bugʻlari orasidagi muvozanat holatiga mos keladi.

Bunday sistemaning suyuq va gazeimon holatlarini ifodalovchi parametrlari orasidagi bogʻlanish Endryus diagrammasi orqali grafik tasvirlanadi; har bir egri chiziq oʻzgarmas temperatura (izoterma)da r ning Vra bogʻliqligini ifodalaydigan grafik hisoblanadi. Rasmdan koʻrinib turibdiki, holati r^D^ parametrlar bilan belgilanuvchi sistemalarning kritik nuqtasida faqat bitta, yaʼni suyuqlik — bugʻ muvozanati mavjud.T < Tk da izoterma gorizontal siniq egri chiziqdan iborat. Gorizontal qism suyuq va bugʻ fazaning muvozanatiga mos keladi. temperatura koʻtarilishi bilan gorizontal qism kichraya boradi va kritik temperaturada izoterma sidirgʻa egri chiziqqa aylanadi. Bu izotermada faqat bitta burilish nuqtasi bor va u kritik nuqta hisoblanadi. Kritik temperaturadan yuqorida suyuqlik va bugʻ har qanday bosimda ham muvozanatda boʻlmaydi.

Manbalar 

 

Holatlar
Krishan Chandar

Krishan Chandar (1914, Vazirobod — 1977, Bombey) — hind yozuvchisi va jamoat arbobi. Hozirgi zamon urdu adabiyotining yirik vakili. Hindiston taraqqiyparvar yozuvchilar uyushmasi rahbarlaridan biri (1953). Dastlabki hikoyalar toʻplami — „Tilsimi xayol“ (1937). Adibning turli janrlarda 80 ga yaqin kitobi chop etilgan. „Xoin“, „Biz vahshiymiz“ (1949) toʻplamlarida Hindistonning boʻlinishi (1947) va hind — musulmonlar qirgʻini mavzui yoritilgan. „Magʻlubiyat“ (1958), „Boʻron kurtaklari“ (1954), „Kumush yara“ (1964) romanlari, „Koʻcha ortga qaytadi“ (1961), „Ikkinchi qor yogʻishdan avval“ (1967) qissalari va avtobiografik qissalari („Loy oʻyinchoqlar“, 1956; „Xotiramdagi chinorlar“, 1968) va boshqa asarlarida Kashmir xalqi hayoti aks ettirilgan. Krishan Chandar „Eshakning sarguzashtlari“ (1958—1965), „Dadar koʻprigidagi bolalar“ (1958), „Qogʻoz qayiq“ (1966) romanlaridan iborat trilogiya muallifi. Krishan Chandar Oʻzbekistonda boʻlgan. Asarlari xorijiy tillarga, jumladan, oʻzbek tiliga ham Amir Fayzulla, Shahzod Kenjaev va boshra tarjimonlar tomonidan tarjima qilingan.

Adabiyotlar 
 Bir qizga ming oshiq [roman], T., 1965;
 Otash nafaslar [hikoyalar, toʻplam], T., 1977;
 Xotiramdagi chinorlar [qissa va hikoyalar], T., 1986;
 Dadar koʻprigidagi bolalar [qissa], T., 1999.

Havolalar 
 Krishan Chandar. „Bir doʻstimning bolasi“
Kromanonlar

Kromanyonlar (Fransiyadagi Kromanyon gʻori nomidan) — soʻnggi paleolit davrining hozirgi (odam) koʻrinishida boʻlgan qazilma odamlarining umumlashma nomi. Dunyoning barcha qismida K.ga oid suyak qoldiqlari topilgan. K.ning yuz tuzilishi hozirgi zamon odamiga oʻxshaydi. Ular taxminan 140 ming yil muqaddam paydo boʻlishgan.

Manbalar
Dorothy Hodgkin

Dorothy Hodgkin (1910.12.5, Qohira — 1994.29.7, Ilmington) — ingliz kimyogari va biokimyogari. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1947). Rossiya Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1991). Murakkab fiziologik faol birikmalarning tuzilishini rentgenostrukturaviy tahdil qilgan. Asarlari sterinlar, peptidlar, kofermentlar va boshqalarga bagʻishlangan. Penitsillin (1946), vitamin V|2 (1956) tuzilishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1964).

Manbalar 

 

1910-yilda tugʻilganlar
12-mayda vafot etganlar
1994-yilda vafot etganlar
29-iyulda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari

Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Ksantogevatlar

Ksantogevatlar (yun. xcanthos — sariq va gennao — tugʻaman) — ksantogen kislota ROC(S)SH hosilalari (tuz yoki efirlari). Umumiy formulasi:RO-C// \SR’R — uglevodorod radikali, R’ — metall (tuz) yoki uglevodorod radikali (efir). K. — oq-sariq rangli, qoʻlansa hidli barqaror birikmalar. Kaliy K.i rangli metallar rudasini boyitishda flotoreagent sifatida ishlatiladi. K. ichida ksantogʻevat sellyuloza muhim ahamiyatga ega. Vatriy gidroksid (NaOH) eritmasida suyultirilgan ksantogʻevat sellyuloza viskoza deyiladi va u viskoza tolalar va sellofan ishlab chiqarishda ishlatiladi. K. shuningdek, gerbitsidlar, insektitsidlar, foʻngitsidlar olishda, surkov moylariga qoʻshimcha, azotli oʻgʻitlarta ingibitorlar sifatida qoʻllanadi.

Manbalar
Ksenofan Kolofonlik

Ksenofan (Xenophanes) Kolofonlik (miloddan avvalgi 580—577, Kolofon, Kichik Osiyo — miloddan avvalgi 490—485, Eleya, Janubiy Italiya) — yunon faylasufi, shoir. Eleya maktabining asoschisi. Tafakkur, ong, sezgi — hammasi moddiy ekanligini aytgan. Ksenofan Xudoni inson qiyofasida tasvirlashni va yunon dinidagi koʻpxudolikni tanqid qilgan. Ksenofan shoir sifatida oʻzining tanqidiy uslubi, satiralar, sheʼrlar yozishi bilan mashhur boʻlgan. Shuningdek, Ksenofan oʻzining jamiyatining sport gʻalabalari, anʼanaviy qadriyatlarini tanqid qiluvchi elegik sheʼrlar yozgan. Ksenofanning sheʼrlari saqlanib qolmagan. Faylasuflar va adabiyotshunoslarning iqtiboslarida Ksenofanning ayrim asarlaridan parchalarigina saqlanib qolgan.

Hayoti 
Diogen Laertiusning xabar berishicha, Ksenofan hozirgi Turkiyaning Ioniyada bir paytlar mavjud boʻlgan Kolofon shahrida tugʻilgan.

Maʼlumotlarga koʻra, Ksenofan 25 yoshida oʻz vatanini tark etgan, soʻngra 67 yil boshqa yunon yurtlarida yashab, 92 yoshidan keyin vafot etgan sayyor shoir boʻlgan. Qadimgi keltirilgan maʼlumotlarda Ksenofanning oʻgʻillarini dafn qilgani qayd etilgan boʻlsa-da, Ksenofan yoki Ksenofanning oilasi haqida ishonchli biografik maʼlumotlar kam.

Falsafasi 
Ijtimoiy tanqidchi sifatida Ksenofan simpoziumda toʻgʻri xulq-atvor haqida sheʼrlar yozgan va sportchilarning madaniy ulugʻlanishini tanqid qilgan. Ksenofan ilohiy tabiat haqidagi tushunchani isloh qilishga intilgan. Ksenofan bulutlar va kamalaklarning paydo boʻlishi kabi hodisalarga tushuntirishlar yaratgan, oʻz davrining anʼanaviy diniy qarashlarini inson prognozlari sifatida satiriklashtirgan.

Manbalar 

Qadimgi Kolofoniyaliklar
Qadimgi Yunoniston elegiya shoirlari
Qadimgi Yunoniston epistemologlari
Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Deist faylasuflari
Yunon ilohiyotchilari
Iambik shoirlari
Qadimgi Ioniya faylasuflari
Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Faylasuflar
Shoirlar
Falsafa
Kseroderma

Kseroderma, pigmentli kseroderma ( – quruq va derma) — terining nasldan-naslga oʻtadigan tugʻma kasalligi; dermatozlarta kiradi. Bunda teri quyosh nuri (ultrabinafsha nur)ga oʻta sezgir boʻladi. Asosan, bola hayotining birinchi yillaridayoq namoyon boʻladi. Oftob badanning ochiq joylariga (yuz, qoʻl-oyoqqa) tushganidan keyin, u yerda eritematoz (qarang Eritema) va pigmentli dogʻlar paydo boʻla boshlaydi: teri quruqshab, qazgʻoqlaydi, bora-bora teri yupqa tortib, burishadi (burun qirralashib, ogʻiz tortishib qoladi), konʼyunktivit, koʻz qovoqlarining qayrilib qolishi va hokazolar kuzatiladi. Bolaning yoshi kattalashgan sayin (8—10 yoshlarda) terisida soʻgalsimon yoki papillomatoz oʻsimtalar paydo boʻlib, epiteliomalar (rak, bazalioma, melanoma va boshqalar) ga aylanishi mumkin (qarang Papilloma). Bemorga kortikosteroidlar, vitaminlar, rentgenterapiya buyuriladi, baʼzan jarrohlik usuli qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Tibbiyot
Kasalliklar
Tugʻma kasalliklar
Ksilollar

Ksilollar (dimetilbenzollar), S6N4(SN3)2 — organik birikmalar. Benzol gomologik qatoridagi aromatik uglevodorodlar, oʻziga xos hidli suyuqliklar. Mol. m. 106,16. Orto-, meta- va paraksilol izomerdari bor. Toshkoʻmir qoramoyining yengil fraksiyasidan neftni va neft mahsulotlarini piroliz qilib yoki katalizator ishtirokida qayta ishlab olinadi. Benzolga nisbatan oson alkillanadi, xlorlanadi, sulfolanadi, nitrolanadi. Oksidlanganda sanoat uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan tereftalat va ftalat kislotalar hosil boʻladi. Sintetik tolalar, ksilidinlar, plastifikatorlar ishlab chiqarishda lok, boʻyoq va mastikaga erituvchi hamda motor yonilgʻilariga yuqori oktanli qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi.

Manbalar
Ksilofon

Ksilofon ( — daraxt +  — tovush) — maʼlum bir balandlikdagi zarbli musiqa asbobi. Bu maʼlum bir notalarga sozlangan turli oʻlchamdagi yogʻoch bloklar seriyasidir. Yogʻoch boʻlaklari sferik uchlik tayoqchalar (malet) yoki kichik qoshiqlarga oʻxshash maxsus bolgʻachalar bilan uriladi. Zamonaviy ksilofon diapazoni 3 1/2 oktava, Fa kichik oktavadan 4-oktavaning Do sigacha. Ksilofonni chalganda, tayoq boshchalarining materiali juda muhim boʻlib, uning yordamida asbobdan tovush chiqariladi. Shunday qilib, masalan, rezina boshli tayoqlar sokin va yumshoq ovoz chiqaradi. Plastik boshli tayoqlar esa oʻtkir va juda baland ovoz beradi.

Ksilofonning tembri keskin, forteda chertish, pianoda yumshoq.

Asbobning tarixi 
Ksilofon qadimiy kelib chiqishga ega — bu turdagi eng oddiy asboblar Afrika, Janubi- Sharqiy Osiyo, Lotin Amerikasining turli xalqlari orasida boʻlgan va hozir ham topiladi.

Evropada ksilofon haqida birinchi eslatmalar XVI asrning boshlariga toʻgʻri keladi: Arnolt Shlik musiqa asboblari haqidagi risolasida hueltze glechter deb nomlangan shunga oʻxshash asbobni eslatib oʻtadi. XIX asrga qadar Evropa ksilofoni juda oddiy asbob boʻlib, oʻnga yaqin yogʻoch boʻlaklardan iborat boʻlib, zanjir qilib bogʻlangan va chalish uchun tekis yuzaga qoʻyilgan. Bunday asbobni olib yurish qulayligi sayyor musiqachilarning eʼtiborini tortgan.

Ksilofonni takomillashtirilishi 1830-yillarga toʻgʻri keladi. Yahudiy musiqachisi Mixoel Guzikov uning diapazonini ikki yarim oktavagacha kengaytirdi, shuningdek, dizaynni oʻzgartirib, boʻlaklarni toʻrt qatorga maxsus tarzda joylashtirdi. Ksilofonning ushbu modeli keyinchalik yuz yildan koʻproq vaqt davomida ishlatilgan.

Zamonaviy ksilofonda boʻlaklar pianino klavishlari kabi ikki qator joylashtirilgan, tunuka naychalari koʻrinishidagi rezonatorlar bilan jihozlangan va harakatlanish qulayligi uchun maxsus stol-stendga joylashtirilgan.

Ksilofonning musiqadagi roli 
Ksilofon, 1810-yilda yozilgan, Ferdinand Kauerning „Yetti variatsiya“ orkestrida birinchi marta qoʻllangan. Fransuz kompozitori Kastner uning qismlarini oʻz asarlariga kiritgan. Ksilofon ishtirok etgan eng mashhur kompozitsiyalardan biri bu Kamil Sen-Sansning „Oʻlim raqsi“ (1872) simfonik asari boʻlib, birinchi tinglovchilar simfonik orkestrda va notada ksilofondan foydalanishidan hayratda qolishgan, Sent-Sans partiturasi eslatmasida hatto ksilofon nima ekanligi va uni qayerdan sotib olish mumkinligi haqida tushunchalar ham mavjud. Shuningdek, Ksilofonga mashhurlikni, XX asr boshidan beri nemis tilida soʻzlashuvchi mamlakatlarda mashhur boʻlgan, Gustav Piterning „Rents sirki xotiralari“ gallopi olib kelgan.

Hozirgi vaqtda ksilofon simfonik orkestrda, sahnada, shuningdek, yakkaxon ijro asbobi sifatida qoʻllanadi (ksilofon va orkestr uchun „Yapon nashrlari mavzularidagi fantaziya“, Op. 211, (1964) Alan Hovaness tomonidan).

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
musiqa asboblari
Ktesifon

Ktesifon (arabchada Taysafun, Madoin) — Furot daryosi chap qirgʻogʻidagi qadimiy shahar (hozirgi Bagʻdod yaqinida). Ktesifon Parfiyaning harbiy tayanch punkti (miloddan avvalgi 3-asrdan), keyinchalik parfyan shohlarining qarorgohi boʻlgan. Rim imperatori Trayandan boshlab rimliklar bir necha marta Ktesifonni egallashgan. Ktesifon 266-yilda Sosoniylar poytaxti boʻlib, soʻnggi antik davrning eng katta va boy shaharlaridan biri sifatida shuhrat qozongan. Sosoniylarning hashamatli saroy harobalari saqlangan. Ktesifon 637-yilda arablar tomonidan bosib olingan va vayron qilingan. Bagʻdod barpo etilganidan keyin (762-yil) uzil-kesil oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.

Nomlari 
Lotincha Ctesiphon nomi qadimgi yunoncha Ktēsiphôn (Κτησιφῶν) soʻzidan olingan. Bu kishi ismiga qoʻyilgan yunoncha toponim yoki Tisfōn yo Tisbōn shaklida rekonstruksiya qilingan mahalliy nomning ellinlashgan shaklidir. Sosoniylar davriga oid forsiyzabon manbalarda Tyspwn nomi bilan uchraydi, bu moniy parfiya tilida, oʻrta forschada Tīsfōn, Tēsifōn, nasroniy Sugʻd tilida (Suryoniy yozuvida) 𐭲𐭩𐭮𐭯𐭥𐭭 shaklida oʻqilishi mumkin. Yangi fors tilidagi shakli esa Tisfun (تیسفون)dir.

Sharq cherkovi sinodlaridan olingan matnlar shaharni Qṭēspōn (klassik suryoniycha: ܩܛܝܣܦܘܢ) yoki baʼzi paytlarda Salavkiya-Ktesifon metropolisi haqida soʻz ketganda Māḥôzē (klassik suryoniycha: ܡܚܘܙ̈ܐ) deb atagan.

Zamonaviy arab tilida bu nom odatda Ṭaysafūn (طيسفون) yoki Qaṭaysfūn (قطيسفون) yo al-Madaʼin (المدائن Katta Ktesifonga ishora qilib „Shaharlar“) deb nomlanadi."Hamzadan iqtibos keltirgan Yoqutga […] koʻra, asl shakli Ṭūsfūn yoki Tūsfūn boʻlib, u Ṭaysafūn deb arabchalashtirilgan". Shaharning armancha nomi Tizbon (Տիզբոն) edi. Ktesifon birinchi marta Qadimgi Ahdning Ezra kitobida Kasfia/Casphia (Kas etnik nomining hosilasi, Kaspiy va Qazvinning qarindoshi) nomi bilan tilga olingan. Talmudda Aktisfon nomi bilan ham tilga olingan. Boshqa bir Talmud maʼlumotnomasida Ardashir shahridan Dajla daryosining narigi tomonida joylashgan Akistfon deb yozilgan.

Joylashuvi 

Ktesifon taxminan al-Madoinda, Iroqning zamonaviy Bagʻdod shahridan 35 km (22 milya) janubi-sharqda, Dajla daryosi boʻyida joylashgan. Ktesifon maydoni 30 kvadrat kilometr boʻlgan, bu IV asrda 13,7 kvadrat kilometrlik imperiya poytaxti Rimdan ikki baravar koʻproq degani.

Chosroes arki (Toq Kasro) bir vaqtlar Ktesifonda qirollik saroyining bir qismi boʻlgan va eramizning 3—6-asrlarigacha boʻlganligi taxmin qilinadi. U hozirgi Iroqning Salman Pak shahrida joylashgan.

Manbalar

Havolalar  

 Ctesiphon and Taq Kasra photo gallery
 Ctesiphon Exhibition by the Islamic Art Museum at the Pergamon Museum in Berlin in 2016 (Video)
 Livius.org: Ctesiphon 
 Ctesiphon (Metropolitan sanʼat muzeyidagi profili)

Arxeologiya
Iroq tarixi
 
Parfiya shaharlari
Sosoniylar shaharlari
Qadimgi Mesopotamiya
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Shohnomadagi joylar
Kub

Kub ( - Kubos) (matematikada) — muntazam oltiyoqlik. Kub 6 yoq, 12 qirra, 8 uchga ega. Kub yoqlari kvadratlardan iborat boʻlib, har qaysi uchida oʻzaro perpendikulyar uchtadan qirra birlashadi. Kub simmetriya markazi, 9 tadan simmetriya oʻqi va simmetriya tekisligiga ega. Qirrasi a boʻlsa, Kubning sirti S=6a², hajmi V=a³ga teng; 
Kubning barcha qirralarining yigʻindisi L=12a boʻladi.>.

Yana qarang 

 Parallelepiped
 Kvadrat
 Geometriya
 Shar

Manbalar
Kubok

Kubok-suyuqliklarni quyish yoki ichish uchun ishlatiladigan ochiq idish . Stakanlar shisha, metall, chinni, loy, yog'och, tosh, polistirol, plastmassa, alyuminiy yoki boshqa materiallardan tayyorlanishi mumkin Odatdatutqichlar yoki boshqa bezaklar bilan o'rnatiladi.Choy va boshqa suyuqliklarni berishda ko'pincha likopcha ishlatiladi.

Manbalar

Yana qarang 

 Plita
 dastasi bilan krujka
 mo'ylovli chashka
 choy piyola
 Kofe chashka
 qirg'oq
Al-Quvayt

Kuvayt, Al-Kuvayt – Kuvaytning poytaxti. Fors qoʻltigʻidagi Kuvayt buxtasining janubiy sohilida. Aholisi 1 million kishi (1998). Iqlimi quruq tropik iqlim, oʻrtacha temperatura yanvarda 11°, iyulda 34°, yillik yogʻin 1000 mm dan ziyod. Kuvayt 18-asr boshidan qurila boshlagan. 1756-yildan Saboh amirligining poytaxti. 1871-yilda Kuvaytni turklar, 1899-yilda inglizlar bosib olgan. 1961-yildan mustaqil mamlakat poytaxti.

Mamlakatning savdo-moliya va taqsimot markazi. Kuvayt – yirik dengiz porti (mamlakat importining 70% Kuvayt orqali oʻtadi). Avtomobil yoʻllari tuguni. Savdo firmalari, hukumat banklari, asosan, Al-Quvayt Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, sovitkich, televizorlar ishlab chiqarish, oziq-ovqat, sement, neft kimyosi, kema remonti korxonalari, dengiz suvini chuchuklantirib beruvchi zavod, issiqlik elektr stansiyasi mavjud. Baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Milliy universitet (1966), ilmiy tadqiqot institutlari (neft geologiyasi boʻyicha), markaziy kutubxona (1936), etnografiya va arxeologiya muzeylari va boshqa bor. 6-asrda qurilgan qad. ibodatxona qoldiqlari saqlangan.

Manbalar 

 

Fors koʻrfazi port shaharlari va shaharchalari
Kuvez

Kuvez (frans. couveuse – inkubator) – maʼlum haroratli, havosi namlangan va kislorodga boy moslama (apparat); chala va nimjon tugʻilgan chaqaloqlarning tana haroratini bir maromda saqlash uchun qoʻllanadi. K.ning ochiq (felka-karavot) va yopiq (tibbiy inkubator) xillari bor. Qadimda chala tugʻilgan chaqaloqlarni issiq jun mato yoki paxta va shunga oʻxshashlarga oʻrabchirmab telpakka solib parvarishlashgan. 19-asr ning 2- yarmidan boshlab Rossiya, Avstriya, Fransiya, Shvetsiya va boshqa mamlakatlarda ancha takomillashtirilgan K. ishlab chiqarila boshlandi. Ulardan keng tarqalgani Kredes vannochkasi boʻlib, uning devorlari ikki qanat metalldan yasalgan, tubida sovuq suv chiqib ketadigan yoʻli boʻlgan. Devorlari orasiga vaqt-vaqti bilan voronka orqali issiq suv quyib turilgan. Uning anchagiva kamchiliklari ham boʻlgan. 1878-yilda Parijda yogʻochdan yasalgan K.lar rasm boʻldi. Keyinchalik elektr K.lar ishlab chiqarila boshlandi. Boʻlar metalldan yasalgan boʻlib, devorlari orasida K. ichidagi haroratni bir xil ushlab turadigan moslamalar mavjud, ular yordamida tashqaridan turib ichkaridagi chaqaloqlarga mos va xos iqlimni yaratish mumkin boʻladi. Bu K.larning yuqori qismi ochiq boʻlgani bois, chaqaloqlar choyshabga oʻralib toʻgʻridan-toʻgʻri K. ichiga yotqiziladi, soʻngra hamshira kerakli muolajani bemalol bajaraverishi va hatto uni choʻmiltirishi ham mumkin. Oʻzbekiston Respublikasining tugʻ-ruq komplekslari va shifoxonalarning bolalar boʻlimlarida chala tugʻilgan chaqaloqlar boʻlimi mavjud, ular barcha qulayliklari bor K.larda parvarish qilinadi. Xususan, hozir mamlakat tugʻruqxonalarida Yaponiyaning „Xitachi“ firmasidan grant asosida olingan K.lardan foydalanilmokda. Bu K.lar hozirgi zamon talabiga javob beradigan barcha moslamalar (moʻʼtadil harorat, namlik, kislorod, chaqaloq vaznini oʻlchash tarozlari, kvars lampalari va hokazo) bilan jihozlangan. Moslamalar orqali shifokor qoʻllari bilan K.ning old devoridagi eshikchalardan bolani tekshirishi, muolajalar qilishi va vaqt-vaqti bilan ketliklarini yangilashi, tarozida tortib ogʻirligini nazorat qilib turishi mumkin. K. de-vorlari oyvasimon plastmassadan yasalgan, bu bola holatini koʻzatib turish imkonini beradi. K. ichida chaqaloq yalangʻoch holatda maxsus karavotchada yotadi. K. ni steril tarzda ushlab turish mumkin, buning uchun uning devorlari yuviladi, ichi esa kvars lampasi orqali mikroblardan tozalanadi.

Manbalar 

Tibbiyot
David Kugultinov

David Nikitich Kugultinov (13-mart 1922 - 17-iyun 2006) Choxan — Avganara qishlogʻi) — Qalmoq xalq shoiri (1969). Ijodi 1936-yildan boshlangan. Qalmoq va rus tillarida ijod qiladi. Birinchi sheʼriy toʻplami — "Yoshlik sheʼrlari" (1940). "Moabit tutquni" (1958), "Sar-Gerel" (1963—64), "Aql qoʻzgʻoloni" (1965—1971) kabi dostonlar; "Hayot va oʻylar" (1963—1967) va "Butun umr" (1939—1967) sheʼrlar majmui hamda "Men sening tengdoshingman" (1966), "Aprel chaqirigʻi" (1975) kabi sheʼrlar toʻplami muallifi.

Manbalar 

 

Sovet yozuvchilari
Daniil Kuguchkov

Daniil Mironovich Kuguchkov (1897.20.12, hozirgi Stavropol oʻlkasi, Georgiyev tumani — 1970.11.4, Samarqand) — tuproqshunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1958), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1955), professor (1957). Orjonikidzedagi Gorek qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1931). Oʻzbekiston qishloqxoʻjaligi institutining tuproqshunoslik va umumiy dehqonchilik kafedrasi mudiri (1934—1970). Kuguchkov karbovatlar bilan shoʻrlangan tuproqlar tasnifini ishlab chiqdi. Zarafshon vodiysidagi gidromorf tuproqlarda shoʻrlanishning yangi — karbonat-magniyli turini aniqladi va uning ekinlarga zararli taʼsirini isbotlab berdi, drevaj va yer osti suvlarini tadqiq etdi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Kuyovqoʻrgʻon

Kuyovqoʻrgʻon — ilk oʻrta asrlarga oid badavlat dehqon qoʻrgʻoni (milodiy 5-asr). Yodgorlik Termizdan 26 km shim.da, Angor tumanida, Zartepadan 300 m sharqda joylashgan. K. 1977-yil Arxeologiya institutining Baqtriya ekspeditsiyasi tomonidan toʻliq ochib oʻrganilgan (Pi-dayev Sh. P.). Qoʻrgʻon 2 qanatli bino boʻlib, kvadrat shakldagi (20x18) pax-sa koʻtarma (platforma) ustiga qurilgan. Binoning ikkala qanatida 5—6 tadan xona mavjud. Bu yerda mehmonxona, yotoqxona va xoʻjalik xonalari boʻlgan. Xoʻjalik xonalari uzun yoʻlaksimon shaklda boʻlib (12,6x2,4 m), ularning tomi ravoqsimon qilib xom gʻishtlardan terib chiqilgan. Qolgan xonalar yassi qilib yopilgan. Bino darvozasi qoʻrgʻonning shim. tomonida joylashgan. K. tarixida 2 meʼmoriy bosqich qayd qilingan. 2-bosqichda bino xonalari tuzilishiga ayrim oʻzgartirishlar kiritilgan. Qurilish materiallari sifatida toʻgʻri toʻrtburchak shakldagi xom gʻishtlardan foydalanilgan. Qoʻrgʻonni oʻrganish davomida turli shakldagi sopol idishlar va boshqa uy-roʻzgʻor buyumlari topilgan. Togʻ tizmalar orasida loyganchdan ishlangan monumental haykallar alohida oʻrin egallaydi. Haykallarda oqsuyak ayol va erkaklarning obrazlari aks ettirilgan. Haykallarning har biri oʻziga xos koʻrinishga ega. Haykaltarosh yaratilayotgan obrazlarga joʻshqin hayotiylik baxshida etgan. Har bir obraz oʻzining badiiy barkamolligi bilan ajralib turadi. Haykallarda kushon davri haykaltaroshligining anʼanalari oʻz ifodasini topgan. Haykallar qoʻrgʻonning 2-qavatida joylashgan mehmonxonaning 3 devorini bezatib turgan. 4-devor rangli surat bilan naqshlangan. K. haykallari Oʻrta Osiyodagi ilk asrlarga oid hayotiy obrazlarni oʻzida mujassamlashtirgan yagona haykaltaroshlik namunasidir. Haykallar ilk oʻrta asrlardagi Toharistonning boy va yuqori rivojlangan moddiy va maʼnaviy madaniyatidan dalolat beradi. K. ilk oʻrta asrlarga xos boʻlgan qoʻrgʻon meʼmorligining dastlabki koʻrinishidir. Qoʻrgʻon oʻzining ilgʻor meʼmoriy yechimlari bilan ajralib turadi.

Shokirjon Pidayev.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Kuzatish

Kuzatish (psixologiyada) — voqelikdagi narsa va hodisalarni rejali, uzluksiz, batartib, mukammal idrok qilish; voqelikni hissiy bilish uslubi. K. Aristotel zamonidan hozirgi davrgacha kuzatuvchilarning asosiy tadqiqot vositalaridan biri sanaladi. U hissiy bilishning omillari, xususiyatlari, qonuniyatlari toʻgʻrisida dastlabki tasavvurlar hosil qilishga qaratilgan inson faoliyati shaklidir. K.ning qay darajada boʻlishi qoʻyilgan maqsadning aniqligiga, kuzatilayotgan narsa va voqealar haqida oldindan bilimga ega boʻlishga, kuchli, barqaror diqqat bilan faol fikrlashga va hokazoga bogʻliq. K.da idrok va tafakkur uzviy bogʻlanadi. K.da tegishli xulosalar chiqariladi, fakt, voqealar nazariy tahlil etiladi, farazlar olgʻa suriladi. K.ning obyektiv (tashqi K.) va subyektiv (ichki, oʻzinioʻzi K.) turlari mavjud. K. orqali odamlarning diqqati, his-tuygʻulari, imoishoralari, sezgirligi, xulq-atvori, nutqi, faoliyati, muomala maromi va boshqa oʻrganiladi. Oʻzini-oʻzi K. (introspeksiya)dan foidalangan psixolog oʻzining xulqi, muomalasi toʻgʻrisida ilmiy, haqqoniy xulosa chiqara biladi. Vyursburg psixologiya maktabi (Germaniya) namoyandalari K. Byuler (1879— 1922), A. Messer (1867-1937), O. Kyulpe (1862—1915) psixologik tajribalarni dastavval oʻzini-oʻzi K. metodi yordamida oʻzlari ustida oʻtkazganlar.

K. voqelik sodir boʻlishini, atrof muhitni, inson shaxsini muayyan qismlarga, yoʻnalishlarga fikran ajratish; K.ning koʻlami, xususiyati va oʻziga xosligini aniqyaash; barcha holat, alomat, tashqi koʻrinishning oʻziga xosligini qayd qilish; toʻplangan materiallarni matematik statistik hisoblash yoʻli bilan amalga oshiriladi.

K.ning sistemali, epizodli, dala sharoitli, laboratoriyaviy, tabiiy, davriy (bir martali) koʻrinishlari, shuningdek, turli vositalari va shakllari mavjud. K.da R. Beylzaning interaksiya (oʻzaro taʼsir) uslubini (bahs, munozara chogʻida oʻzaro taʼsir imkonini aniqlash maqsadida) qoʻllash ijobiy natijalar beradi.

Ergash Gʻoziyev.

Manbalar
Kuzatuv qudugʻi

Kuzatuv qudugʻi — yer osti suvlari va sugʻoriladigan yerdarda sizot suvlar rejimi (joylashgan chuqurligi, minerallashganlik darajasi, kimyoviy tarkibi)ni oʻrganishga moʻljallangan vertikal quduq. Chuqurligi bir necha metrdan 100 m gacha va undan chuqur, diametri 25–98 mm. Quduqqa quyi qismida suv tushishi uchun 3–4 mm li te-shikchalari (filtr) boʻlgan temirbeton, asbotsement, poʻlat, polietilen quvurlari oʻrvatiladi. Quvurga loyqa tushmasligi uchun filtr balandligida quvur va quduq devori orasi shagʻal (antifiltr) bilan toʻldiriladi. Quvur asosiga 10—15 sm qalinlikda shagʻal toʻshaladi. Quvur yer yuzasidan 60—70 sm chiqib turadi va u metall qopqoq bilan yopiladi. Sugʻoriladigan yerning yuqori, oʻrta va quyi qismlarida oʻrvatiladi va ularning soni xoʻjalikning yer maydoni va meliorativ sharoitidan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Barcha quduqlar xoʻjalik yer tarhida belgilanib, ularning tartib soni koʻrsatiladi. Kuzatish jadalligi qoʻyilgan vazifadan kelyb chiqqan holda belgilanadi: sizot suv balansini aniqlash uchun yil davomida har oyda 2—3-marta, sugʻorishning sizot suv sathi oʻzgarishiga taʼsirini aniqlash uchun sugʻorish vaqtida har kuni yoki har 3 kunda 1-marta, nomavsumiy davrda har 10 kunda 1-marta kuzatiladi. Sizot suvlar minerallashganlik darajasi va kimyoviy tarkibini aniqlash uchun kuzatish ishlari bahorda, sugʻorish davrining oʻrtasida va koʻzda olib boriladi. Buning uchun quduqdagi suv 2—3-marta olib tashlangandan soʻng, unga yangi tushgan suvdan namuna olinadi. Quduqlardan 3–5 m uzoqlikda yangi kavlangan quduqdan namuna olish sizot suvlar minerallashganligi boʻyicha aniq maʼlumot olishga imkon beradi. Suv namunasi vasoslar yoki ingichka shlanglar yordamida olinadi. Sizot suv namunasi tarkibidagi quruq qoldiq, xlorion, sulfation va umumiy ishqoriylik (NSO,), ayrim holdarda Sa, Mg va Na aniqlanadi.

Shuningdek, Kuzatuv qudugʻilari sugʻorish kanallari, kollektor-zovur tarmoqlari, suv omborlari va boshqa suv manbalarida gidrostatik bosimni oʻrganishda ham qoʻllanadi. Kuzatuv natijalari sugʻoriladigan dalalar suv-tuz balansini tuzish, meliorativ tadbirlar ishlab chiqish (gorizontal, vertikal va kombivaiiyalangan drenajlar hisobini qilishda), ekinlarning sugorish rejimini aniqlash va boshqarish, subirrigatsiya imkoniyatlarini aniqlashda qoʻllanadi. Kuzatuv ishlari suv xoʻjaligi muassasalari, Geologiya va mineral resurslar davlat koʻmitasi ilmiy tadqiqot intining gidrorejim st-yalari tomonidan olib boriladi.

Ziyomiddin Lrtukmvtov.

Manbalar
Kuzatuvchilar

Kuzatuvchilar (diplomatiyada) — xalqaro konferensiyalar, tashkshitlar va organlar ishida qatvashish uchun davlat yoki xalqaro tashqilot tomonidan yuboriladigan vakil. Ularning mazkur anjumanlarda qatnashuviga oid tartib va huquq meʼyorlari rasmiy qoidalarga binoan belgilanadi. Odatda, K. ovoz berish, hujjatlarni imzolash va hokazo huquqlarga ega boʻlmaydi.

Manbalar
Kuzgi ekinlar

Kuzgi ekinlar - kuzda ekilib, qishlaydigan va keyingi yili hosil beradigan bir yillik ekinlar. Kuzgi ekinlar ning 2 faol: koʻzgi (45—50 kun; ildiz tarmogʻi va yer ustki vegetativ organlari shakllanadi) va bahorgi — yozgi (75— 100 kun; generativ organlari rivojlanadi) vegetatsiya davri boʻladi. Kuzgi ekinlar bahorda ekilganda unib, bachki poyalari oʻsib chiqadi, lekin meva tugmaydi (don bermaydi). Kuzgi ekinlarga boshoqli don oʻsimliklaridan bugʻdoy, javdar, arpa; butguldoshlardan koʻzgi raps, surepka va boshqa; dukkakdoshlardan kuzgi vika va boshqa kiradi. Yevropa va AQShda Kuzgi ekinlardan eng koʻp ekiladigani koʻzgi bugʻdoydir. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida Kuzgi ekinlar birinchi yoki oralik ekinlar sifatida jadallashgan almashlab ekish tizimlarida qoʻllanadi. 1:4:1:4 sxemali almashlab ekishda 1- va 6-da-lalarda 1 yilda 2-marta don hosil olivadi, shunda 1-ekin Kuzgi ekinlar, 2-ekin sifatida makkajoʻxori ekiladi. Kuzgi ekinlar bahori ekinlarga qaraganda serhosil boʻladi (qarang Lalmikorlik).

Manbalar
Simon Kuznets

KUZNETS (Kuznets) Saymon Smit (1901.30.4, Harkov - 1985.9.7, AQSH) — amerikalik iqtisodchi. Ukrainada statistika boʻlimining boshligʻi lavozimida qisqa muddat ishlagach, AQShga muhojir boʻlib ketgan. Kolumbiya universiteti doktori (1926X, Iqtisodiy tadqiqotlar Milliy byurosi aʼzosi (1927—61). Pensilvaniya (1930—54), J.Gopkins (1954—60), Garvard (1960—71) universitetlari professor AQSH statistika assotsiatsiyasi (1949) va AQSH iqtisodiy asso-siatsiyasi (1954) prezidenti etib saylangan. K. iqtisodiy oʻsish nazariyasiga katta hissa qoʻshdi. Oʻsishning uzoq sikllari aholi oʻsishi surʼatlari oʻzgarishlariga bogʻliqligini tadqiq qildi, koʻpgiva sanoati rivojlangan mamlakatlarda isteʼmolning daromadga nisbati bir necha oʻn yilliklar davomida barqarorligini va belgilangan mahsulot hajmini ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan real kapital pasayish tendensiyasiga ega ekanligini aniqladi. K. pirovard mahsulot ishlab chiqarish, kapital va jamgʻarishning shakllanishi, aholining turli tabaqalari oʻrtasida daromadning taqsimlanishini aniq baholadi. Uning ishlari jahonning barcha mamlakatlari uchun yalpi milliy mahsulot, milliy daromadni hisoblashning yagona uslubini ishlab chiqishga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1971).

Manbalar 

Olimlar
Azov-Don banki
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Nikolay Kuznetsov (konstruktor)

Nikolay Dmitriyevich Kuznetsov (1911.10(23). 6, Aktyubinsk — 1995] — reaktiv aviatsiya dvigatellari boʻyicha rus konstruktori, akademik (1974), ikki marta Mehnat Qahramoni (1957, 1981). N. Ye. Jukovskiy nomidagi Harbiy-havo muhandislari akademiyasini tugatgan (1938). 1956-yildan Bosh konstruktor (1956). K.ning rahbarligida Tu-114, Tu144, An-22, Il-62, Il-86 va boshqa samolyotlar uchun dvigatellar yaratgan.

Manbalar 

Kishilar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1911-yilda tugʻilganlar
23-iyunda tugʻilganlar
1995-yilda vafot etganlar
30-iyulda vafot etganlar
Nikolay Kuznetsov

Nikolay Ivanovich Kuznetsov (1911.14.7, Sverdlovsk viloyati — 1944.9.3, Lvov viloyati) — razvedkami, Ikkinchi jahon urushi Qahramoni (1944, vafotidan soʻng). Nemis tilini mukammal bilganligi tufayli, nemis fashist bosqinchilari bosib olgan Rovno va Lvov shaharlarida oʻzini nemis ofitseri deb koʻrsatib, muhim maʼlumotlarni qoʻlga kiritgan va qoʻporuvchilik operatsiyalarini bajargan. Kuznetsov nemis generalini oʻgʻirlab, bir necha taniqli gitlerchi arboblarni oʻldirgan. Kuznetsov ukrain millatchilari tomonidan yoʻq qilingan. Rovno, Lvov, Boratin qishlogʻi va tugʻilgan yerida K.ning haykali oʻrnatilgan. Rovno shahrida Kuznetsov uy-muzeyi bor.

Manbalar 

 

Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1911-yilda tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
Kuyganyor

Kuyganyor — Andijon viloyatining Andijon tumanida joylashgan shaharcha (1978-yildan). Andijon tumanining maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Shaharcha nomining kelib chiqishi haqida turli fikrlar bor. „Yoqib yuborilgan oshiq“ sifatida tarjima qilinadi: aslida „kuygan jar“, yor – jar adabiy soʻzining dialektal varianti hisoblanadi. Aholisi 9,2 ming kishi (2001). Aholisining asosiy qismi oʻzbeklar, aksari ruslar, tojiklar, qirgʻizlar va boshqa millat vakillaridan iborat. Kuyganyor shaharchasidan viloyat markazigacha masofa 7 km ni tashkil etadi. Kuyganyor shaharchasi tumanning shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan.

Katta Fargʻona kanalidan suv oladi, Qoradaryo daryosi oqib oʻtadi. Kuyganyor shaharchasida Andijon qishloq xoʻjaligi va agrotexnologiyalar instituti joylashgan. Taʼlim muassasasi 1964-yil iyun oyida sobiq Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash injenerlari institutining Andijon filiali bazasida Andijon paxtachilik instituti nomi bilan tashkil etilgan. Oʻz vaqtida Oʻrta Osiyodagi eng ilgʻor institutlardan biri hisoblangan. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi Andijon (tuman) ilmiy ishlab chiqarish markazining sugʻoriladigan yerlarda gʻalla va dukkakli oʻsimliklar yetishtirish ilmiy tadqiqot instituti (1999) joylashgan boʻlib, institutda 11 ta boʻlim (don ekinlari seleksiyasi; don ekinlari agrotexnikasi; urugʻchilik; agrokimyo; dukkakli va yem-xashak ekinlari seleksiya va agrotexnikasi; birlamchi seleksiya materiallarini yaratish va ularni baholash; oʻsimliklarni himoya qilish; oʻsimliklar fiziologiyasi, biokimyosi va sifat tahlili; mexanizatsiya; iqtisodiyot; filiallar faoliyatini muvofiqlashtirish va fan yutuqlarini ishlab chiqarishga joriy etish) faoliyat koʻrsatadi. Bundan tashqari, shaharchada tuman maʼmuriy organlari, shifoxonalar, ishlab chiqarish va xizmat koʻrsatish sohalari, maktabgacha taʼlim tashkilotlari, umumiy oʻrta taʼlim maktablari, kasb-hunar maktablari, Andijon tumani ixtisoslashtirilgan maktabi, Kuyganyor nasos stansiyasi, Aloqa uyi, „Xotira maydoni“, Ikkinchi jahon urushi qurbonlari xotirasiga bagʻishlangan yodgorlik, Yoshlar madaniyat va istirohat bogʻi va boshqa turli xil obyektlar mavjud. Avvallari Andijon shahridan Kuyganyor shaharchasiga trolleybus qatnovi mavjud boʻlgan, ayni damda 394 hamda 77 jamoat transportlari qatnab kelmoqda.

Manbalar 

Andijon tumani shahar tipidagi aholi punktlari
Kuyish

Kuyish (tibbiyotda) — yuqori harorat, kimyoviy moddalar (ishqor, kislota, ogʻir metallarning tuzlari va boshqalar), elektr toki va radioaktiv nurlar taʼ-sirida toʻqimalarning shikastlanishi. Shunga koʻra, termik kuyish, kimyoviy moddalar va nurlar taʼsirida kuyish farq qilinadi. Turmush va ishlab chiqarishda yuqori temperatura taʼsirida kuyish, yaʼni termik kuyish koʻp uchraydi.

Toʻqimalarning zararlanishiga qarab kuyish ning 4 darajasi farqlanadi: I dara j a da — teri qizarib, bir oz shi-shadi, 4—5 kundan soʻng tuzala boshlaydi. II darajada — qizargan teri yuzasida tiniq, sargʻish, suyuqlik bilan toʻla pufakchalar paydo boʻladi, ular yorilganda terining yuza qavati ochilib, bezillab turadi. Yaraga infeksiya tush-masa, 10—15 kunda chandiqsiz tuzaladi. III darajada — terining hamma qanati oʻladi (teri usti qorayib keta-di — nekroz). IV darajada — teri va teri osti toʻqimalari (pay, muskullar va hatto suyaklar) kuyib koʻmirga aylanadi. Odatda, kuygan joy juda sekin tuzaladi, koʻpincha oʻsha joyda chu-qur chandiqlar paydo boʻladi. Ayniqsa, kishi yuzidagi chandiqlar husnni bu-zadi. Boʻyin va boʻgʻim atrofidagi chan-diklar (ogʻir turlari) ular harakatini cheklab qoʻyishi mumkin (qarang Kontraktura).

Kuyishning ogʻir-yengilligi faqat kuyish darajasiga qarab emas, balki qancha joy kuyganligiga, yaʼni shikastlangan kishining butun gavda yuzasiga qarab (% hisobida) aniqlanadi.

K.da beriladigan birinchi yordam tutayotgan, yongan yoki kimyoviy moddalartoʻkilgan kiyimni yechib yoki qirqib olish, kuygan joyga aseptik bogʻlov qoʻyishdan iborat. I darajali K.da kuygan joyga 79° li spirt, arak,, odekolon, margansovkaning nimrang erit-masi surtiladi. Gavdaning koʻp qismi kuyganda bemorni tezlik bilan davolash muassasasiga olib borish kerak. Birinchi yordam koʻrsatishda kuygan joydagi pufakchalarni yorish, har xil malhamlar qoʻyish, xususan, siydik bogʻlash yaramaydi.

Manbalar 

Tibbiyot
Ivan Kulibin

Ivan Petrovich Kulibin [1735, 10(21).4. — Nijniy Novgorod — 1818.30. 7(11.8)] — oʻzi mustaqil oʻqib oʻrgangan rus mexanigi. 1764—67 yillarda murak-kab mexanizmlardan tuzilgan tuxumsi-mon soat yasab, 1769-yilda Yekateriva II ga inʼom qilgan. Yekateriva II K.ni Peterburg Fanlar akademiyasi mexaniqa ustaxonasiga boshliq qilib tayinlagan. K. yangi ti-zimli qurilmani qoʻllab, choʻntak soati yasagan; bu soat sekund, minut, soatni koʻrsatishdan tashqari, yil fayellari, oy, hafta kunlari va Oyning qaysi fazada ekanligini qam bildirgan. K. minora soatlari va mitti soatlar ham yaratgan. Optik asboblarning shishalarini silliklash usulini takomillashtirdi. Neva daryosiga quriladigan bir arkli, 298 m prolyotli koʻprik modelining loyihasini ishlab chiqsi va qurdi. Shuningdek, "suv oʻtkazgich" loyihasini tuzdi. 1779-yilda yasagan kuchli fovar (projektor) ustaxona, kema va mayaklarda qoʻllandi. K. 1791-yilda oʻziyurar aranacha (somokat), 1793-yilda vintli mexanizmlar yordamida ishlaydigan lift, 1794-yilda shartli belgilarni uzoq masofaga oʻzatuvchi optik telegraf yaratdi. K. oʻzi ixtiro qilgan asbob va qurilmalarini loyhalash jarayonida chizma va rasmlardan keng foydalangan. K. 1801-yilda Akademiyadan ketib, Nijniy Novgorodga keldi. Bu yerda kemalarning daryo oqimiga qarshi harakatlantirish usulini ishlab chikdi. 1804-yilda "vodoxod" yasadi. K. umrining oxirgi yillarini muxtojlikda oʻtkazgan.

Manbalar 

1735-yilda tugʻilganlar
1818-yilda vafot etganlar
Kulikovo jangi

Kulikovo jangi - Nepryadva va Don daryolari oraligʻida joylashgan Kulikovo maydonidagi jang (1380 yil 8-sentabr). Bu jang Moskvaning buyuk knyazi Dmitriy Ivanovich (1350—89) boshchiligidagi rus polklari bilan Oltin Oʻrda tumanboshisi Mamay rahbarligidagi moʻgʻul qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan. Kulikovo jangida koʻplab rus knyazlari oʻz jangchilari bilan qatnashgan (taxminan 150 ming kishi boʻlgan). Avval boshda moʻgʻul qoʻshini ruslarni iskanjaga olib, ularni cheki-nishga majbur qilgan. Rus polklarining yarmi jangda qirilib ketgan. Volin voyevodasi Bobrok va Vladimir Andreyevich (Dmitriyning birodari) qoʻmondonligida zahirada turgan polk pistirmadan chiqib, moʻgʻullar ustiga qoʻqqisdan tashlanishi jang taqdirini hal etgan. Bu jangda ruslar moʻgʻullarni ularning oʻz usuli bilan magʻlub qilgan. Mamay asosiy kuchlarini olib chekinishiga toʻgʻri kelgan. Kulikovo jangida har ikki tomondan 200 ming kishi halok boʻlgan. Rus qoʻshinlariga qoʻmondonlik qilgan buyuk knyaz Dmitriyga — Donskoy, Vladimirga — Xrabriy (Jasur) nomi berilgan. Biroq, oradan ikki yil oʻtgach, Oltin Oʻrdaning yangi xoni Toʻxtamish qiyinchiliksiz Moskvani egallagan va rus knyazlarini yana soliq  (oʻlpon) toʻlashga majbur qilgan.

Ad:. Grekov B. D., Yakubovskiy A. Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1956; Abduraimov M., Temur va Toʻxtamish, T., 2000.

Manbalar 

Janglar
Rossiya tarixi