Nikita Salogor

Nikita Leontyevich Salogor ( — Nikita Leontyevich,  yoki Salagor, , Mikita Leontiyovych Salohor, 1901-yil 15-avgust — 24-yun 1982-yil) — Moldaviya va Sovet siyosatchisi, 1942—1946-yillarda Moldaviya Kommunistik partiyasining (MKP) birinchi kotibi boʻlib ishlagan. Ruminiyalik ukrain yoki moldovanlar zotidan boʻlgan uning ona tomondan ajdodlarida quloqlar (sovet hukumati davrida zododgon, boylar sinfiga taalluqlilarga qoʻllangan atama) bor edi.

Qisqa tavsif 
Salogorning dastlabki faoliyati Ukraina SSR va Moldaviya Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasining qishloq xoʻjaligi muassasalarida boʻlib, u yerda ham siyosiy jihatdan rivojlangan. 1940-yilda Sovet qoʻshinlari Bessarabiyaga hujum qilganidan soʻng, u Moldaviya SSR rahbariyatiga qoʻshildi. Darhol MKPning kichik kotibi lavozimiga koʻtarildi, u 1941-yil boshida uning Siyosiy byurosiga saylandi va tarixchi Ion Varta tomonidan mahalliy ruminiyaliklarning deportatsiyasi bilan bogʻliq deb taʼriflangan ishchi kuchini yollash kampaniyasida qatnashdi.

Germaniyaning Sovet Ittifoqiga hujumidan koʻp oʻtmay, Salogor va boshqa MKP rahbarlari Sovet Rossiyasiga chekinishdi, lekin baribir Bessarabiyada tashkil etilgan partizan boʻlinmalari ustidan qoʻmondonlikni amalga oshirishga harakat qilishdi. Bu vaqt oraligʻida Salogor Borodinning birinchi kotibi lavozimini egalladi. Nihoyat, 1944-yil mart oyida u Sovet Moldaviyasiga qaytib keldi va Sorokada tuzilgan muvaqqat hukumat tarkibiga kirdi. 1944-yil avgust oyida mintaqani qayta bosib olish paytida va undan keyin u partiya tuzilmalarini qayta qurish va antikommunistik qarshilikning tarqalishini tekshirish bilan shugʻullangan. U Moldaviya ocharchilikka qarshi kurash olib bordi va Moldaviya Davlat universitetini tashkil etdi.

Milliy kommunizmni tarbiyalab, vafotidan keyin moldovenist deb atalgan Salogor butun Ruminiya Moldaviyasini, shuningdek, Budjak va Bukovinani (Katta Moldova) qoʻshib Moldaviya SSRni kengaytirishga umid qilib, irredentistik loyihani ilgari surdi. Ushbu takliflar Ukraina SSRning hududiy yaxlitligiga tahdid solgan va Nikita Xrushchev tomonidan veto qilingan. Salogor koʻp oʻtmay MKPdagi lavozimini yoʻqotdi va Krasnodar oʻlkasiga qishloq xoʻjaligi boshligʻi sifatida ishga yuborildi. 1950-yilda Moldaviya Bosh vaziri Gerasim Rudi uni vazirlar mahkamasida kichik lavozimlarga tayinlaganida, unga qaytishga ruxsat berildi. U faqat 1970-yillarda allaqachon nafaqaga chiqqan va kasal boʻlishiga qaramay Markaziy Qoʻmita aʼzoligiga kiritilgan.

Biografiyasi

Yoshligi 
Salogor 1901-yil 15-avgustda tugʻilgan, lekin uning rasmiy tarjimai hollarida 1902-yil tugʻilgan deyilgan. Uning tugʻilgan joyi Konstantinovka qishlogʻi boʻlib, bu hudud oʻsha paytda Rossiya imperiyasining Xerson gubernatorligi tarkibiga kirgan (hozirda Ukrainaning Nikolay viloyatida joylashgan). 1924-yildan boshlab Konstantinovka yaqinidagi hududlar Ukraina SSRda ruminlar va moldovanlar uchun tuzilgan Moldaviya ASSR tomonidan oʻzlashtirildi (hozirgi Moldovaning katta qismi yoki tarixiy Bessarabiya oʻsha paytda Ruminiya bilan birlashgan edi).

Nasabi 

Tarixchi Liliya Kruduning taʼkidlashicha, Salogor ham oʻzining hamkasbi Nikolay Koval kabi „moldovalik“ yoki „moldaviyalik“ boʻlgan. Xuddi shunga asoslanib etnik rumin muallifi Ion Kostaş Salogor va Kovalni „oʻlchovdan tashqari mafkuralashtirilgan“ va endi maʼlum bir etnik madaniyatga tegishli emas deb biladi. Bunga boshqa bir olim Igor Kasu qarshi chiqadi, u Salogor Ukrainadan boʻlgan etnik rumin va bir vaqtning oʻzida moldovalik ekanligini taʼkidlaydi. Kasu ularni bir- birini toʻldiruvchi ikkita oʻziga xoslik deb biladi. „Moldova“ yorligʻi uning siyosiy fayllaridagi millat rubrikasida ham uchraydi.

Oʻz soʻzlariga koʻra, u 1918-yilda, onasi boshqaga turmushga chiqqanida, u bilan aloqani toʻxtatgan.

Salogor 1930-yilda mahalliy siyosiy tuzilmalarni qattiqroq stalinizm bilan singdirish uchun kelgan yangi kelganlar toʻlqinining bir qismi sifatida u yerga koʻchib oʻtdi. Oʻshanda u Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasining aʼzosi boʻlgan va 1940-yilgacha uning aʼzosi boʻlib qolgan.

1937-yilda Salogor Ukraina oziq-ovqat sanoatidagi xalq komissarlari akademiyasini va Moskvadagi Stalin akademiyasini tamomlagan. Oʻsha yili u Sovet Ittifoqi Oliy Kengashiga Moldaviya deputati etib saylandi va 1939-yilga kelib Slobozia okrugida viloyat Sovetining rahbari boʻldi.

1940-yil iyun oyining oxirida Sovet qoʻshinlari Bessarabiyani bosib oldilar. Viloyatning katta qismi avval Moldaviya ASSR tarkibiga kiritilgan hududlar bilan birlashtirilib, Moldaviya SSR ni tashkil etdi, janubda Budjak va shimolda Xotin okrugi esa Ukraina SSR tarkibiga qoʻshildi. Salogor yangi respublikaga koʻchib oʻtdi va 1940-yil avgustda Moldaviya Kommunistik partiyasining (MKP) kichik kotibi boʻlib, Piotr Borodin boshchiligida xizmat qildi. U qoʻshimcha ravishda Orxey okrugi Sovetining rahbari edi. 1941-yilgi bir partiyaviy qonunchilik saylovlarida u Oliy Kengashda Telenesht deputati boʻldi.

1940-yil avgust-noyabr oylarida Salogor Sovet sanoati uchun Bessarabiyalik ishchilarni jalb qilishda shaxsan ishtirok etdi. Uning „Sovet sanoati uchun mehnatni tashkiliy safarbar qilish“ toʻgʻrisidagi maʼruzasida „sobiq Bessarabiya“dan 59,5 ming kishi jalb qilinganligi eʼtirof etilgan, ammo oʻz navbatida bunga noroziligini ham bildirgan. Chunki bu rejalashtirilgan 77,000 kishidan kam edi.

Urush davridagi rahbarlik 

1941-yil iyul oyida Salogor MKP Siyosiy byurosiga qoʻshilganida fashistlar Germaniyasi Sovet Ittifoqiga hujum boshladi. Bu yurishda Bessarabiyada bu mintaqani qoʻshib olishga muvaffaq boʻlgan Ruminiya qoʻshinlari ham ishtirok etdi. MKP yanada ichki qismda qayta tashkil etildi, ammo uning hududiy tuzilmalari parchalanib ketdi.

Salogorning oʻzi 14-avgustgacha Odessaga koʻchib oʻtdi. Keyin unga Bessarabiyadagi sovet partizanlari bilan aloqa qilish vazifasi yuklandi. Uning sobiq qoʻl ostidagilarining aksariyati Qizil Armiya safiga qoʻshilgan boʻlsa-da, Salogor siyosiy ishlarni davom ettirdi. 1941-yilning noyabriga kelib ham u Leninskda M.M.Bessanov va B.I.Kondratenko bilan birga hali ham MKP rahbariyatini ifodalovchi uchta siyosiy arbobdan biri edi.

1942-yil 24-iyunda Salogor polkovnik Abayevdan Bessarabiyada partizan boʻlinmalarini tashkil etish rejasini oldi. Bu haqda tarixchi Anton Moraru „terrorchilar va diversionistlar guruhlari“ deb taʼriflagan.

1943-yil boshida Stalingraddagi gʻalabadan soʻng Qizil Armiya hujumga oʻtdi va Salogor harbiy operatsiyalarning bevosita ishtirokchisiga aylandi. U dushman chizigʻi orqasidagi missiyalar uchun MKP kadrlarini tanlashda shaxsan ishtirok etgan. Sovet qoʻshinlari Ukraina yerlarida oʻz mavjudligini tiklagach, Salogor Nikolay Mixaylovich Frolovni Bessarabiyadagi partizan boʻlinmalariga qoʻmondonlikni olishga chaqirdi. Frolovning xabar berishicha, bunday boʻlinmalar aslida mavjud emas edi, chunki dushmanlar va „Boyar Ruminiyasi“ mintaqani toʻliq nazorat qilgan. Moldaviya deb atalgan baʼzi koʻp millatli guruhlar sentyabr oyida UkrainaReyxskommissarligining Shepetivka temir yoʻl stantsiyasiga hujumda qatnashgan va 2000 ga yaqin nemisni oʻldirgan paytda tashkil etilgan.

Moraruning soʻzlariga koʻra, bu birliklar odatda moldaviyalik ruslar va ukrainlardan iborat boʻlib, 1944-yilga kelib faqat „20 ruslashgan moldovan“ roʻyxatga olingan/ 1943-yil oxirida Dnepr jangi paytida Salogor ukraina partizanlari bilan ham aloqada boʻlib, ularning Ukraina qoʻzgʻolonchilar armiyasiga hujumlari haqida xabar berib, Kiyevni yakuniy bosib olishga tayyorgarlik koʻrdi.

1944-yil mart oyidan boshlab Sovet Ittifoqining shimoliy Bessarabiyani bosib olishi natijasida u Moldaviya SSRning vaqtinchalik poytaxti boʻlgan Sorokaga sayohat qildi. Fiodor Brovko Moldaviya Oliy Kengashiga rahbarlik qildi, Salogor esa „Ikkinchi kotib“ sifatida MKP rahbariyatini bajarishda davom etdi. Qizil Armiya Ruminiyaning Dnestryanı gubernatorligini, shu jumladan sobiq Moldaviya ASSRni ham nazorat qildi, uning bir qismi Moldaviya respublikasiga qaytarildi. Shundan keyin mahalliy aholi evakuatsiya qilindi. Soroka hukumatidagi NKVD boshligʻi Mixail Markeyev Salogorga bu operatsiya suiisteʼmollik bilan amalga oshirilganligini, bu esa qaytib kelgan sovetlarga qarshi „qattiq tanqid“ keltirib chiqarishi mumkinligini aytdi.

Salogor bu fikrni 2-Ukraina fronti generali Ivan Susaykovga yuborgan maktublarida takrorladi, unda Qizil Armiyaning Bessarabiyada muntazam talon-toroj qilinishi haqida batafsil maʼlumot berildi. Susaykov unga eʼtibor bermaganida, Salogor Orgbyuro aʼzosi Georgiy Malenkovga murojaat qilib, unga bunday suiisteʼmollik „noqonuniy antisovet faoliyatining paydo boʻlishi uchun qulay sharoit yaratishi“ haqida xabar berdi. Oʻsha paytda u Ochiul Albda gʻalayonga sabab boʻlgan Qizil Armiya rekvizitsiyasiga qarshi harakat yashirin oʻta oʻng guruhlar, xususan Milliy xristian partiyasi va Temir gvardiya tomonidan ragʻbatlantirilayotganini taʼkidladi. May oyida Salogorning oʻzi Sovet Ittifoqiga qarshi tartibsizliklar hujumi haqida xabar oldi, buning natijasida Ciulucani shahridagi MKP bir guruh xodimlari ishdan boʻshatildi. U harbiy xizmatdan boʻyin tovlash holatlari tarqalishini xavotir bilan qayd etdi va iyun oyida qochqinlar sonini hisoblashni talab qildi.

Iyul oyida Salogor Moldaviya SSR siyosiy matbuotini moliyalashtirish va qayta tiklashni soʻrash uchun Moskvaga bordi. Natijada, unga Moldova Socialistăni har kuni qayta chiqarish vazifasi yuklandi.

Yangi Moldaviya SSR davlati 

Qizil Armiya Ruminiyani ham bosib olishni boshlaganida, Salogor Sovet hokimiyati ostida Ruminiya (Gʻarbiy Moldaviya, shuningdek, Nasăud va Maramureş okruglari) va Ukraina SSR (Budjak) hududiga qadar choʻzilgan yangi Moldaviya davlatini barpo etish uchun kampaniya boshladi. Bu Katta Moldaviya hududi 18-asrdagi Knyazlikdan sezilarli darajada katta boʻlar edi. 1946-yil 29-iyunda Moldaviya Oliy Kengashi irredentistik maqsadlarni koʻzlab, eng avvalo „Moldova erlarini Ruminiya boyarlari va kapitalistlari boʻyinturugʻidan ozod qilish“ zarurligini eʼlon qildi.

Koval Xrushchevning tarafdori sifatida rahbarlikni oʻz zimmasiga oldi va respublikaning Ukraina foydasiga Qora dengizga (Palankada) kirishidan voz kechishi uchun javobgar edi. 1948-yilda Salogor Krasnodar oʻlkasida sabzavot yetishtirishni nazorat qildi va nihoyat 1950-yilda Moldaviya SSRga qaytishga ruxsat berildi. U Moldaviya Bosh vaziri Gerasim Rudidan unga hukumat portfelini belgilashni soʻradi, lekin oʻrmon xoʻjaligining kichik vaziri etib tayinlanishni ochiqchasiga rad etdi, chunki bu uning mamlakatdan tashqariga chiqishini anglatadi; u faqat goʻsht va sut mahsulotlari boʻyicha kichik vazir lavozimiga vaqtincha tayinlanishni qabul qildi va kelajakda mahalliy sanoat vaziri etib tayinlanishi vaʼda qilindi. U 1951-yilgi saylovlarda, bu safar Varăncauda boʻlib oʻtgan saylovlarda Oliy Kengashga qayta saylangan.

Siyosatdagi qarama-qarshiliklar 
1947-yil yanvar oyidan boshlab Salogor Bessarabiyadagi Ruminiya tarafdori guruhlar bilan oilaviy aloqalarini fosh qilib, Kovalni buzishga urinishlarda ishtirok etdi. U 1950-yil iyul oyidagi MKP Plenumida Rudiga qarshi xuddi shunday hujumlarni boshqargan, ammo bu faqat oʻzining „nosogʻlom“ ijtimoiy kelib chiqishi muhokama qilinishiga olib keldi. Rudi, shuningdek, Salogorning vazirlik davridagi haqoratli latifalar keltirgan holda, raqibining malakasiga shubha qildi. Salogor 1957-yil 1-iyulda Moldaviya sabzavot tresti boshqaruvchisi lavozimiga tushirildi.

Salogor 1959-yilgacha nafaqasini yigʻish uchun boshqa „muhim boʻlmagan idoralarda“ ishladi, lekin 1971-yilda MKP Markaziy Qoʻmitasiga qayta kiritildi va 1976-yilda yana chiqarib yuborildi. Oʻsha paytda, MKP Ivan Bodiul boshchiligida edi.

1980-yilga kelib ogʻir kasal boʻlib qolgan Salogor Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasiga nomenklatura imtiyozlarini, jumladan, kattaroq pensiya olishni soʻradi. Uning moldaviyalik hamkasblari tomonidan ijobiy baholangan boʻlsa-da, Moskvada soʻrov rad etildi. U umrining qolgan qismini Moldaviya SSRda oʻtkazdi, 1982-yil 24-iyunda Kishinevda vafot etdi. U 1-darajali Vatan urushi, Oktabr inqilobi va Qizil Bayroq ordenlari bilan taqdirlangan.

Havolalar

Qoʻshimcha oʻqish uchun 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Qizil Bayroq ordeni sohiblari
1981-yilda vafot etganlar
1901-yilda tugʻilganlar
Pages with unreviewed translations