yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Gulzor

Gulzor — gul va manzarali daraxtlar ekilgan joy. Gulzor oʻsimlik chiroyini koʻrsatish uchun maxsus bezatiladi. Hajmiga, joylashgan oʻrniga qarab, har xil shakl va kórinishda barpo etiladi. Gulzor, ayniqsa, koʻk maysa fonida joylashib, daraxt hamda butalar bilan oʻralgan boʻlsa, koʻrinishi yanada chiroyli boʻladi. Oʻsimlik tur-xillari toʻgʻri tanlanib, yaxshi parvarish qilib borilsa gulzor manzarasi koʻp yillargacha oʻzgarmay turadi. Gulzordagi gullarning tur va xillari vaqtvaqti bilan yangilanib, shaqli oʻzgartirib turiladi.Bahor juda chiroyli fasl hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Gullar
Guli sumbul

Guli sumbul, giatsint, xiatsint () — piyozguldoshlar (lolagullilar oilasi)ga mansub bir yillik oʻsimlik; ekiladigan gul. Rangbarangligi, gultoʻdalarining chiroyli tuzilishi, yoqimli hidi, manzarali ekin sifatida piyozli gullar qatoriga kiradi. Guli sumbul piyozlari dumaloq, yassi, yapaloq. Barglari choʻzinchoq, lentasimon, sal bukilgan, uzunligi 35 sm, kengligi 3 sm, gul poyasining uzunligi 35—40 sm, gultoʻpi 10—25 sm, gullarining soni 25— 35 tagacha boradi. Gulining diametri 2— 3,5 sm, naysimon, qoʻngʻiroqsimon shaklda. Gul shodasining boʻlaklari bukilgan, baʼzan toʻgʻri. Okt. oyida ekilib, mart—apr.da gullaydi. Onalik piyozi atrofida hosil boʻlgan piyozchalar bilan koʻpayadi. Osiyo, Yevropa va Shimoliy Afrikada 30 turi oʻsadi. Shulardan 3 tasi Oʻrta Osiyo togʻlarida uchraydi. Guli xushbuy va oddiy qatqat turi () koʻproq tarqalgan.

Adabiyotlar 
 

Bir pallali oʻsimliklar
Gulia Dmitriy Iosifovich

Gulia Dmitriy Iosifovich [1874.9(21).2, Suxumi tumani Uarcha qishlogʻi — 1960.7.4, Abxaziya, Agudzer qishlogʻi] — Abxaziya xalq shoiri (1937), yangi abxaz adabiyotining asoschisi; Abxaz teatri truppasi tashkilotchilaridan biri (1921). G. koʻplab doston, drama, roman, ballada, masal, lirik sheʼrlar yozgan. Uning asarlarida Abxaziyaning goʻzal tabiati, xalqining mehnatsevarligi, turli millatlar doʻstligi, abxazlarning turmush tarzi tasvirlangan. "Ona shahrim", "Abxaziyada bahor", "Choʻpon haqida qoʻshiq" singari asarlari abxaz sheʼriyatining eng yaxshi namu-nalaridan hisoblanadi. G. abxaz nasri (hikoyachiligi)ning ham asoschisi ("Begona yurtlarda", 1919 va b.). Xalq qismati haqida hikoya qiluvchi "Kamachich" (1940) romani bilan milliy romanchilikni boshlab bergan. "Sharpalar" (1946) dramasi abxaz teatrlari repertuaridan mustahkam oʻrin olgan. G. xalqogʻzaki ijodi, tarix, til, adabiyot, etn.ga oid ilmiy asarlar, shuningdek, "Abxaziya tarixi" va b. qator darslik va oʻquv qoʻllanmalari muallifi. K. Machavariani bilan hamkorliqsa abxaz alifbosini tuzgan (1892).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Sovet yozuvchilari
Gulikura tizmasi

Gulikura tizmasi — Hisor tizmasi tarmogʻi, Surxondaryo viloyatining shimoli-sharqidagi Uzun tumani hududida joylashgan. Dalma, Kichkina Bardon tizmalaridan jan.roqda. Uzunligi 8-9 km, oʻrtacha bal. 1400-1500 m, eng baland nuqtasi 2041 m. Jan.-gʻarbiy yon bagʻri nisbatan tekisroq boʻlib, Toʻpolondaryo vodiysi tomon sekin-asta pasayib boradi. Shimoliy va shimoli-sharqiy yon bagʻri tik boʻlib, Zevarsoy qirgʻoqlaridan tik koʻtarilgan. Iqlimi kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 1—2°, iyulniki 22—28°. Yillik yogʻin miqdori 600-800 mm. G. t.dan koʻplab buloq va kichik soylar boshlanadi. Tuprogʻi boʻz tuproq, togʻ jigarrang tuproqlar boʻlib, ularda efemer (bir yillik), efemeroid (koʻp yillik) oʻsimliklar oʻsadi. Shimoli-sharqida archazor oʻrmonlar bor. Asosan yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Togʻlar
Surxondaryo viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Guliston (maʼnolari)

Guliston:

 Guliston (1923 y.
 Guliston (oʻrik navi) (gibrid № 2125) — ertapishar oʻrik navi.
 Guliston (jurnal) - "GULISTON" — ijtimoiy-siyosiy va badiiy-bezakli jurnal.
 Guliston tumani
 Guliston (Muzrabot tumani)
 Guliston universiteti
 Guliston (Novqat tumani)
 Guliston (futbol klubi)
 Guliston ustoni
 Guliston Stadioni
 Guliston Annaklicheva
 Guliston (Naxichevan) — Ozarbayjonning Julfa tumanidagi qishloq.
 Guliston (Nishon tumani) — Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shaharcha
Guliqahqah pari

Guliqahqah pari - turkiy xalqlar sehrli-fantastik ertaklarida keng tarqalgan afsonaviy-mifologik obraz. Ertaklarda tasvirlanishicha, guliqahqah pari Koʻhiqof togʻida, Eram bogʻida yashaydi va turli qiyofalarda uchib boradi. Guliqahqah pari ning boshqa parilardan farqli tomoni, u qah-qah urib kulganida ogʻzidan gullolalar sochiladi. U nihoyatda goʻzal, aqlli, donishmand, ishbilarmon, moʻʼjizalar yaratishga qodir, hatto turli kasalliklarni ham davolay oladi. Ertaklar qahramonlari podsho va b. kuchlarning guliqahqah parini keltirish yoki uning gulidan bahramand etish shartini bajarishda ogʻir, qiyin sarguzashtlarni boshidan kechiradi, turli toʻsiklarni yengib, afsonaviy makondan guliqahqah parini yoki uning gulidan olib kaytadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologiya
Gulli oʻsimliklar

Gulli oʻsimliklar ( yoki ), yopiq urugʻli oʻsimliklar, yopiq urugʻlilar — gul chiqaradigan yuksak oʻsimliklar guruxi. Urugchi organining mavjudligi va qoʻsh urugʻlanish G.oʻ.ga xos xususiyatdir. G.oʻ.ning urugʻ kurtagi bir yoki bir nechta boʻrtgan meva barglaridan iborat berk tuguncha boʻshligʻida boʻladi. Urugʻlari meva ichida joylashgan (yopiq urugʻlilar degan nom shundan kelib chiqqan). Bunday oʻsimliklar ikki sinf (bir pallali oʻsimliklar va ikki pallali oʻsimliklar)ga boʻlinadi. Oʻz navbatida bular ham kenja sinflar, tartib, oilalar, turkumlar va ularning barcha oraliq kategoriyalari bilan turlarga boʻlinadi.

G. u.da 400 oila, 12 mingdan ortiq turkum va 250 mingga yaqin tur mavjud. Yer yuzidagi yuksak oʻsimliklarning yarmidan koʻprogʻini yopiq urugʻli oʻsimlik turlari tashkil etadi. Odamlar uchun keraqli oʻsimliklar, jumladan oziq-ovqat oʻsimliklari (bugʻdoy, javdar, sholi, kartoshka, dukkaqlilar va b.), tolali oʻsimliklar (gʻoʻza, zigʻir, kanop va hokazo), efir moyli va dorivor oʻsimliklar, mevalilar va kauchukli oʻsimliklarning koʻpchiligi G.oʻ.ga kiradi.

Taksonomik xilma-xillik 
Gulli o'simliklar turlarining soni 250 000 dan 400 000 gacha baholanadi. Taqqoslash uchun, taxminan 12 000 turdagi mohlar va 11 000 turdagi pteridofitlar mavjud. APG tizimi asosan molekulyar filogenetika yordamida oilalar sonini aniqlashga intiladi. 2009 yilda APG III tizimida 415 oila sanalgan. 2016 yilgi APG IV tizimi besh yangi tartibni (Boraginales, Dilleniales, Icacinales, Metteniusales va Vahliales) qo'shdi, shuningdek ba'zi yangi oilalarni ham qo'shib, jami 64 tartibli yopiq urug'li va 416 oila sanalgan. Yopiq urug'li o'simliklar hayvonlar tasnif tizimlaridagi tip darajasiga o'xshash bo'linish darajasidagi guruh sifatida ko'rib chiqila boshlandi, Anthophyta deb nomlandi, garchi APG tizimi buyurtma darajasidan yuqori rasmiy bo'lmagan guruhlarni tan olsa ham.

Evolutsiya 
Botanik termin "yopiq urug'li", yunoncha angeíon (ἀγγεῖον "butylka, idish") va spérma (σπέρμα "urug'") so'zlaridan kelib chiqqan bo'lib, "yopiq urug'li" sifatida Pol Herman tomonidan 1690 yilda, faqat kapsulalarga o'ralgan urug'lari bo'lgan gulli o'simliklarni o'z ichiga olgan holda kiritilgan. Yopiq urug'li terminining ma'nosi 1827 yilda Robert Braun tomonidan tubdan o'zgargan, yopiq urug'li endi yopiq urug'pochkalarga ega urug'li o'simlikni anglatadi. 1851 yilda, Vilgelm Hofmaysterning embrional keselari haqidagi ishlari tufayli yopiq urug'li barcha gulli o'simliklar uchun, shu jumladan ikki pallali va bir pallali o'simliklar uchun zamonaviy ma'noni oldi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻsimliklar
Gulmoyi

Gulmoyi (gulmohi), guldor baliq, xoldor baliq, forel — chuchuk suvda yashaydigan lososlar (Salmo trutta) kenja turlarining umumiy nomi. Dengizlarda yashovchi kenja turlari kumja yoki lososlar deb ataladi. Tanasi va suzgichlari mayda rangli dogʻlar bilan qoplangan. Boshqa lososlar singari urchish davrida tanasining shaqli va rangi oʻzgaradi: jagʻlari uzayadi va qiyshayadi, erkagining tanasida qizgʻish dumaloq dogʻlar paydo boʻladi. Gulmoyi rivojlanish davrida chuchuk suvlarni tark etmasligi bilan oʻtkinchi lososlardan farqqiladi. Ikkinchi kenja tur: koʻl gulmoyisi (S.t.lacustris) va daryo gulmoyisi (S.t.fario) kenja turlarini hosil qiladi. Koʻl gulmoyisi Rossiyaning shimoli-sharqida, Finlandiya, Shvesiya, Norvegiya hamda Kaspiy va Qora dengiz havzalaridagi kullarda tarqalgan. Ogʻirligi 8—10 kg gacha, urchish davrida urgʻochisi tanasining yon tomoni kumushrang , qorni toʻq qoʻngʻir boʻladi; erkagining yon tomonida alvon rang chiziq koʻzga tashlanadi, terisidagi dogʻlari guldor boʻlib qoladi, orqa suzgichi qorayib krrin suzgichi qizgʻish yoki alvon tusga kiradi. Koʻl gulmoyisi daryoga oʻtib uvildiriqtashlaydi. Tuxumdan chiqqan chavoqlarining bir qismi koʻlga oʻtadi, koʻpchiligi esa daryoda qolib, daryo gulmoyisiga aylanadi. Daryo gulmoyisi ancha mayda, ogʻirligi 200—500 g , baʼzan 2 kg gacha, tanasi rangdor, orqasi qora, qorni oq yoki sargʻish-tillarang , tanasi va suzgichlari qora, qizil va alvon rangli dogʻlar bilan qoplangan. Daryo gulmoyisi Yevropa va Osiyoda, jumladan Sirdaryo, Amudaryo va b. daryolarning yuqori oqimida koʻp uchraydi. Koʻl va daryo gulmoyisi akklimatizatsiya qilinadi, sunʼiy kupaytiriladi. Koʻl gulmoyisi ovlanadi, daryo gulmoyisi sanoat ahamiyatiga ega emas , faqat qarmoq bilan ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulob

Gulob — 1) tortish (haydash) usuli bilan atirgul gulbargidan olingan xushboʻy suyuklik, atirgul moyi. Ilgari G. xonaki usulda quyidagicha olingan: sopol yoki chinni kosa gulbarg bilan toʻldiriladi. Uning ustiga qamish naycha suqilgan qopqoq yopiladi. Qozonga suv quyib, kosa suvga qoʻyiladi. Qamish naychaning uchiga ikkinchi boʻlak qamish yotigʻiga (gorizontal), uchinchi boʻlak pastga qaratib oʻrnatiladi (qamish oʻrniga mis naychadan foydalansa ham boʻladi). Sovuq suvli chelakka gul bugʻi yigʻiladigan shisha qoʻyilib, naychaning uchi shunga tushiriladi. Kozondagi suv qaynatilganida kosadagi gulbarg suyuqligi bugʻlanib, naycha orqali oʻtib, ikkinchi idishda soviydi va yigʻiladi. Hosil boʻlgan suyuklik kosaga qayta quyilib, yana haydalsa, tiniq va xushbuy modda — G. hosil buladi. Umuman G. oʻz sifatiga koʻra 4 xil buladi. G. necha marta buglantirib olingan boʻlsa, shuncha otashli (mas, "bir otashli", "ikki otashli") deb ataladi. Toʻrt otashli G. yuqori sifatli hisoblanadi (yana q. Atirgul moyi). G. Sharq, ayniqsa fors, oʻzbek xalqlariga qadimdan maʼlum. Hindiston, Markaziy Osiyo shaharlarida G. tayyorlaydigan korxonalar boʻlgan.

G.dan yurakka foydali doridarmon sifatida tabobatda ham qoʻllangan. Nisholda, novvot, shakar kabi shirinliklarning rangi va taʼmini yaxshilashda, xushboʻy ichimliklar tayyorlashda G. ishlatilgan. Sharqxalqlari oʻrtasida nikoh kuni goʻshangaga G. sepish rasm boʻlgan. Keyingi davrlarda G. tayyorlash xalq orasida davom etib kelgan. Baʼzan rayhondan ham yuqoridagi usul bilan G. olinadi. Rayxrndan olingan G. juda xushbuy va qimmatli qisoblanadi; 2) atirgulning suvidan tayyorlangan ichimlik. Gulbarglar toza suvda yuviladi. Qozon yoki kastryulkaga solinadi va bir oz suv quyib qaynatiladi. Tagi kuymasligi uchun kovlab turiladi. Soʻngra bargni olib tashlab, qolgan suvni dokada suzib, shakar aralashtiriladi va shishaga quyiladi, shishaning ogʻzi havo kirmaydigan qilib berkitiladi. Shishadagi suyuklik 10—12 kunda qaynab chiqadi. Bir qancha kundan soʻng qaynovi bosiladi. Bunday G. spirtli ichimlik xususiyatlariga ega boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulsapsar

Gulsapsar (Iris sogdiana) — gulsapsardoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Gulsapsar koʻp tarqalgan oʻsimlik boʻlib, uning bir necha yuzlab navlari mavjud. Ular gullarining rangi, hajmi va shaqli boʻyicha farqlanadi. Shulardan biri duragay gulsapsardir. Uning boʻyi 30—50 sm. Barglari qilichsimon yoki keng-qalami, eni 1,3 sm. Gulqoʻrgʻoni yirik (diametri 8—15 sm), toʻgʻri, chiroyli, uzun bargsiz gulbandlarda bir nechta (5—9 ta) dan joylashadi. 2— 3 guli bir vaqtda ochiladi, xushboʻy hidli. Rangi oq, sariq, pushti, xira qizil, zangori, binafsha va b. tusda boʻladi. Koʻsagi choʻziq, 6 qirrali, uz. 2—4 sm, uchida koʻsakning yarmiga teng keladigan tumshuqchasi bor. Gulsapsar tarqalgan joyiga (dengiz sathidan qancha balandlikda joylashganiga) qarab aprel dan iyunning boshiga kadar gullaydi. Gulsapsar 3—4-yilda ildizpoyani boʻlib ekish yoʻli bilan hamda urugʻidan koʻpayadi (yovvoyi turlar). Bahorda — kuzda eqiladi. Gulsapsar adirlarda va togʻlarda, sernam yerlarda oʻsadi. Toshkent, Fargʻona, Samarqand va Buxoro viloyatlarida keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

en:Iris_halophila_var._sogdiana
Gultuvak

Gultuvak — 1) ichiga tuproq solib, gul koʻkartiriladigan maxsus idish. Aksari sopoldan yasalib, bezak va sir berilmaydi. Gul va oʻsimliklarga moslashtirilib turli shakllarda yasaladi. Tubi teshik boʻladi. Solingan suv tuproqqa shimilib, gultuvakning tagiga qoʻyilgan idishga tushadi;

2) bezak mujassamotida gul, buta ostidagi tuvaksimon naqsh shakli. Amaliy sanʼat (naqqoshlik, ganchkorlik va boshqalar)da keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulshira

Gulshira, nektar — oʻsimlikning shira bezlaridan chiqadigan shirin suyuqlik. Shira bezlari koʻpincha gulning ichida, kamdan-kam barg bandida, barg chetlarida, yonbarglarda va gulyonbarglarda joylashadi; ular gʻudda, boʻrtmacha, chuqurcha, halqacha, tarnovcha shakllarida boʻladi. Gulshiramurakkab modda boʻlib, qandning suvdagi eritmasi (glyukoza, fruktoza, saharoza)dan iborat. Uning tarkibida koʻp miqdorda spirt (manit), dekstringa oʻxshash boʻyovchilar, azotli va aromatik moddalar, mineral tuzlar, kislota va fermentlar boʻladi. Gulshirachetdan changlanishni taʼminlaydigan asalari va b. hasharotlar (ari, tukli ari, kapalaklar) uchun ovqat hisoblanadi. Oʻsimlikning Gulshiraajratish jarayoni koʻp jihatdan uning yoshi, gullash fazasi, kecha-kunduzga, havo harorati va namlikka bogʻliq (mas, gʻoʻzaning har bir guli bir kecha-kunduzda oʻrtacha 8,08 — 12,32 mg Gulshiraishlab chiqaradi). Tarkibida koʻp miqdorda shirasi boʻlgan oʻsimlikda nektar ajralishi fotosintezga bogʻliq. Shuning uchun unga quyosh nuri zarur. Bundan tashqari turli vaqtda yoki turlicha oʻsimliklardan yigʻilgan G.da qand miqsori bir xil boʻlmaydi. Bu esa ularning sifat jiqatidan bir-biridan farq qilishiga olib keladi. Asalari organizmida qayta ishlangan G.dan asal hosil boʻladi.

Lutfulla Abdurahmonov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulden

Gulden — Niderlandiya pul birligi. 1816-yilda muomalaga chiqarilgan. 1 G.=100 sent. Xalqaro ifodasi ANG. Valyutalar kursi boʻyicha, 1 AQSH dollari =2,52 G.; 1 G.= 160 soʻm 05 tiyin (2001, avgust).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guloʻyin

"GULOʻYIN" — oʻzbek mumtoz raqsining Fargʻona maktabiga mansub "Katta oʻiin" turkumidagi ayollar raqssyuitasi. U asosan ashula joʻrligida, professional yallachi va havaskorlar tomonidan ijro etilgan. Ayniqsa Qoʻqonda keng tarqalgan. Syuitaning mazmuni lirik harakterda boʻlib, ruhiy kechinmalar ifodalangan. " Guloʻyin" dastlab firoq azobi, sogʻinishni, soʻngra kuchli iroda, dadillikni ifodalaydi, shodlik va quvnoq hayotni ulugʻlaydi. " Guloʻyin" turlaridan birida ijrochining qoʻl harakatlari gul (gulsapsar, lola, binafsha)ning ochilish paytini ifodalaydi. "G" maxsus milliy kiyimda ijro etiladi. "Guloʻyin", "Guloʻyin yallamasi", "Guloʻyin jilvoni" kabi usullari boʻlib, ular mazmuni, ijro usuli bilan bir-biridan farq qiladi. 1927 yil Us t a Olim Komilov va Tamaraxonim " Guloʻyin"ning ritmoplastik usulidagi zamonaviy, ommaviy va doira zarblari ostida tushiladigan yakka sahna raqslarini yaratdilar. Bu raqslarda oʻzbek ayolining iffat ila yoʻgʻrilgan goʻzalligi ulugʻlanadi. " Guloʻyin" raqsi yangicha talqin va kostyumda "Farhod va Shirin" (Xurshid asari; kompozitorlar V. Uspenskiy, G. Mushel) musiqali dramasiga kiritilgan va 1937 yil Moskvada boʻlib oʻtgan birinchi oʻzbek sanʼati va adabiyoti dekadasida namoyish etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulqand

Gulkand (shuningdek, gulqand yoki gulkhand deb yoziladi) - Hindiston yarimorolida atirgul barglaridan tayyorlanadigan shirinlik. Bu atama Fors tilidan olingan; gul (atirgul) va qand (shakar/shirin).

Tayyorlanishi 
An'anaga ko'ra gulkand Damashq atirgullaridan tayyorlanadi. Atirgullarning boshqa keng tarqalgan turlari Xitoy atirgullari, Fransuz atirgullari va Cabbage atirgullarinidan ham tayyorlanadi. Maxsus pushti atirgul barglari tayyorlanadi va shakar bilan aralashtiriladi. Atirgul barglari sharbati kamayib qattiq massa hosil bo`lguniga qadar shakar bilan sekin pishiriladi.

Holistik tibbiyotda qo'llanilishi 
Gulkand Yunon tibbiyot tizimida sovutuvchi tonik sifatida ishlatiladi. Shuningdek, u Ayurveda va Fors tibbiyotida tanadagi nomutanosibliklarga yordam berish uchun ishlatiladi.

Manbalar 

Atirgullar
Pokiston oshxonasi
Gulqogʻoz

Gulqogʻoz, oboy – xonalarning ichini pardozlashda ishlatiladigan oʻrama (rulon) material. Eshik tabaqalari va mebellarga ham ishlatilishi mumkin. Gulqogʻozning oddiy (gulli, gulsiz, bir tusli va rang-barang) va namga chidamli, tovush yutadigan xillari; bosma (A, A), naqshli bosma (B, B), burmali bosma (V, V), takrorlangan (G, G) xillari bor. Gulqogʻoz eni 500, 560 va 600 mm, uz. 6; 10,5; 12; 18 m li oʻramlar tarzida ishlab chiqariladi. Namga chidamli gulqogʻozning suvga chidamli polimerlar qoʻshilgan boʻyoqlarda tayyorlanadigan va old tomonida (oʻngida) polimer emulsiya va loklar bilan hosil qilingan himoya pardali bosma xillari bor. Bular iliq sovunli suv bilan bir necha marta yuvishga va artishga chidaydi. Tovush yutadigan gulqogʻoz old tomoni har xil tolali materiallar (toʻqimachilik sanoati chiqindisi)dan yasalgan tuk qoplamali qogʻoz asosida tayyorlanadi. Bunday gulqogʻozning sirti chang soʻrgʻich bilan tozalanadi. Gulqogʻozlarga ishlatiladigan boʻyoqlar yorugʻlik taʼsiriga ancha chidamli boʻlishi kerak. Namga chidamli gulqogʻozning teskari tomoni yelim katlamli yoki yelimsiz boʻladi. Yelimlisi devor yoki shipga mustahkam yopishadi. Bulardan tashqari xili va guliga qarab moslashtirib xonaning yuqorigi cheti boʻylab yopishtiriladigan qogʻoz koshinlar – bordyur va frizlar; toʻldirgich bilan sintetik smola asosida tayyorlangan plastik massadan iborat, qogʻoz asosga tushirilgan boʻrtma gulli material – linkrust; teskari tomoni maxsus qogʻoz bilan himoyalangan yelimli yoki yelimsiz pardozbop bezak plyonka – polivinil-xloridli va boshqa xillari ham ishlatiladi. Hozirgi vaqtda gulqogʻozlar koʻpincha polimer materiallar asosida tayyorlanadi. Gulqogʻozni yopishtirish uchun sirach yoki sintetik yelimlar va mastikalardan foydalaniladi. Qadimda Yaponiya, Xitoy mamlakatlarida, 18-asrgacha Yevropada xonalar devorlari, shiplari mato qoplab pardozlangan. Qogʻoz ishlab chiqarish rivojlangandan soʻng mato oʻrniga gulqogʻoz ishlatilgan. Gulqogʻoz ishlab chiqaruvchi sanoat dastlab 18-asrda Angliyada paydo boʻlgan (u paytda gullar dastaki usulda bosilgan). Mashinada gul bosish 19-asr 20-yillarida boshlangan. Oʻzbekistonda polimer materiallar asosida gulqogʻoz Toshkent shahridagi oʻrta va kichik biznes korxonalarida ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bozorboyev N., Uy-joy quruvchilar uchun 1001 maslahat, T., 1990.
Gumbazi sayidon

Gumbazi sayidon (yoki „Sayidlar gumbazi“ maqbarasi) — Shahrisabzda joylashgan meʼmoriy yodgorlik. Mazkur maqbara xalq orasida Sayidlar gumbazi, Ulugʻbek maqabarasi, Gumbazi Seyidon nomlari bilan ham mashxur boʻlgan.

Joylashuvi 
Gumbazi sayidon maqbarasi Shahrisabz shahri markaziy maydonidan janubroqda joylashgan Dorut Tilovat majmuasi tarkibiga kiradi. U majmuaning janubiy qismida, Koʻk gumbaz masjidining qarama-qarshi tomonida joylashgan.

Gumbazi sayidon maqbarasi Dorut Tilovat majmuasi tarkibidagi eng kichik maqbara hisoblanadi.

Qurilishi 
1437—1438-yillar oraligʻida Mirzo Ulugʻbek buyrugʻiga binoan bunyod etilgan.

Ayrim manbalarida qayd etilishicha, Gumbazi Sayidon maqbarasi Mirzo Ulugʻbek tomonidan Sayidlar sulolasiga tegishli boʻlgan qabriston oʻrniga bunyod etilgan va ayni temuriyzodalar hamda ularning oilasi uchungina moʻljallangan.

Bu maqbarada joylashgan termizlik sayyidlar qabrlari ustiga sagʻanalar shu yerlik aholi va tashrifchilar tomonidan barpo etilgan. Mazkur qabrlar va sagʻanalarning katta qismi bugungi kungacha yoʻqolib ketgan. Lekin ularning fotosuratlari saqlanib qolgan.

Tuzilishi 
Gumbazi sayidon maqbarasi chortoq tarhli boʻlib, tashqi oʻlchami 9 x 9 metrni, ichki tomoni esa 5,75 x 5,75 metrni tashkil etadi. Poygumbazi sakkiz qirrali prizmasimon shakldagi gumbaz bilan qoplangan. Peshtogʻi va tashqi tomon gumbazi qulab tushgan (hozirgi kunda gumbaz qayta tiklangan). Poygumbazidagi girih va islimiy naqshlar orasida kufiy yozuvlar bitilgan. Maqbara ichki devorlaridagi ravoqlar jami ikki qatordan joylashgan boʻlib, ustidagi burchaklarda tuynuk va keng tokchalar joylashtirilgan. Devordagi davrapoyalar ichida oʻn ikki va olti burchakli girixlar uchraydi.

Gumbazi sayidon maqbarasidagi markaziy zalining pol qismi koʻk rangli oltiburchakli lavha-panellar bilan jihozlangan. Devorlarida qizil va koʻk rangdagi, nafis rasmlar bilan bezaklangan.

Maqbaraning gʻarb tarafidagi pishiq gʻishtdan qurilgan devor ostida toksimon qabr usti inshootlari (sagʻanalar) joy olgan. Mazkur sagʻanalarning aksar qismi buzib tashlangan.

Maqbaraning kirish eshigi nafis oʻymakorlik bezaklari bilan naqshlangan.

Nomlanishi 
Maqbara ichidagi sagʻanalar (XV asr — XVIII asrga oid)da Mirzo Ulugʻbek avlodlaridan boʻlgan termizlik sayidlar (Amir Abdul Muoniy, Muhammad Sayid va Magʻrufjon Muoniy)ning nomlari yozilgan. Shu sababli ham maqbara „Sayidlar gumbazi“ deb nom olgan.

Maqbara ayrim manbalarda Ulugʻbek maqbarasi deb ham ataladi.

Gumbazi sayidon va Shamsuddin Kulol maqbarasi Shahrisabz ulkan hilxonasining oʻziga xos „diniy-mafkuraviy markazi“ hisoblanadi.

Yana qarang 
 Dorut Tilovat

Adabiyotlar 
 .

Manbalar 

Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Shahrisabzning tarixiy markazi
Aleksandr Gumboldt

Friedrich Wilhelm Heinrich Aleksander von Humboldt (1769.14.9 - Berlin - 1859.6.5) - nemis tabiatshunosi, sayyoh, geograf. 

Berlin Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1800-yildan), Peterburg FAning faxriy aʼzosi (1818 yildan). Geografiyaning fan sifatida rivojiga salmoqli hissa qoʻshgan. Iqlimshunoslik, oʻsimliklar va hayvonot geografiyasi, xaritashunoslik, okeanografiya sohalarida tadqiqot ishlari olib borgan. 1799 - 1804 yillarda fransuz botanigi E. Bonplan bilan birga Markaziy va Janubiy Amerikani tadqiq qilib Yevropaga qaytgach, toʻplagan kolleksiyalarini 30 jildli asarida umumlashtirdi (1807—1834). 1829-yil Rossiya va Oʻrta Osiyoga kelgan. Ural va Oltoyga borib, qaytishda Qozogʻistonning Semipalatinsk, Uralsk (Yoyiq) sh.larida boʻlgan. Kaspiy dengizning shim. sohilidan oʻtgan. Tabiatdagi geografik zonallik va togʻlarda balandlik mintaqalarini ilmiy jihatdan umumlashtirishga harakat qilgan. Izotermalar metodini ishlab chiqib, Shim. yarim shar uchun ularning taqsimlanishini koʻrsatuvchi sxematik xarita tuzgan. Magnit hodisalarining geografik tarqalishi masalalarini ishlab chiqqan va materiklarning oʻrtacha balandliklarini hisoblagan.

G.ning ilmiy qiziqishlari nihoyatda keng boʻlganligidan yevropalik zamondoshlari uni "19-asrning Aristoteli" deb ataganlar. G. insonparvarlik va aqlidrok bilan ish koʻrish gʻoyalarini targʻib qilgan, irqlar va xalqlar tengsizligiga qarshi boʻlgan, tajovuzkorlik urushlarini qoralagan. G. nomiga bir qancha geografik obʼyektlar, jumladan Markaziy Osiyo va Yangi Zelandiyadagi bir necha togʻlar, AQShdagi koʻl va daryo, aholi punktlari, Grenlandiyadagi muzlik, Tinch okeandagi dengiz oqimi, shuningdek, oʻsimliklar, mineral, Oydagi krater va b. qoʻyilgan. Berlin universiteti aka-uka Aleksandr va Vilgelm G.lar nomi bilan ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sayyohlar
1769-yilda tugʻilganlar
14-sentabrda tugʻilganlar
1859-yilda vafot etganlar
6-mayda vafot etganlar
Gumbuloq gaz kondensat koni

Gumbuloq gaz kondensat koni – Qashqadaryo viloyatining Gʻuzor tumanida joylashgan kon. Gumbuloq strukturasi 1956-yilda aniqlangan. Gumbuloq gaz kondensat konida chuqur burgʻi qudukdar 1967-yildan qazila boshladi. Dastlabki qazilgan quduqda yuqori yura ohaktoshlarida gaz borligi maʼlum boʻldi. Konning geologik tuzilishida yura, boʻr, paleogen, neogen va antropogen yotqiziklari ishtirok etgan. Tektoniktuzilishiga koʻra Gumbuloq gaz kondensat koni Odamtosh antiklinal zonasiga mansub. Konda neft uyumi 1350 m chuqurlikda joylashgan. Gaz uyumining uzunligi 10 km, kengligi 2,75 km, qalinligi 150 m.

Konda 15 va 15a gorizontlar mahsuldor. Gaz debiti 3,5 – 5,0 ming m3/sutka. Kondagi gaz metanli, kam azotli, kam yogʻli, kondensatli, kondensat metanli, yengil, yuqori benzinli. Benzinning miqdori kondensatda 70% gacha.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston gaz konlari
Gʻuzor tumani
Gumid iqlim

Gumid iqlim (lotincha humidus — namlik) — yogʻingarchilik miqdori bugʻlanishdan ortiq boʻlgan, namlik tuproqqa shimiladigan, ortiqcha suv ariqlar, daryolar tarzida chiqib ketadigan nam iqlim. G. i. oʻrmon oʻsimliklarining rivojlanishi uchun juda qulay. G. i. quyidagilarga farqlanadi: 1) abadiy muzlik mavjud boʻlgan, grunt suviga toʻyinish manbai boʻlmagan qutbiy G. i.; 2) yogʻinlar tuproqqa qisman shimiladigan, grunt suvi mavjud boʻlgan va grunt suviga toʻyinish manbaiga ega freatik G. i.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Iqlim
Nikolay Gumilyov

Nikolay Stepanovich Gumilyov [1886.3(15).4, Kronshtad, – 1921.24.8, Petrograd] – rus shoiri. Anna Axmatovaning umr yoʻldoshi. 20-asrning 10-yillaridagi akmeizmning (yun. akte soʻzidan – biror narsaning oliy darajasi) yirik vakillaridan. Asosiy asarlari: „Istilochilar yoʻli“ (1905), „Romantik gullar“ (1908), „Marvarid“ (1910), „Begona osmon“ (1912), „Oʻqdon“ (1916), „Gulxan“ (1918), „Chodir“ (1921), „Olovli ustun“ (1921) sheʼriy toʻplamlari, „Palma soyasi“ (1922) hikoyalar toʻplami, „Rus sheʼriyati haqida maktublar“ (1923) tanqidiy maqolalar toʻplami. Volter, T. Gotye, S. Kolrij, G. Geyne va boshqalar adiblarning asarlarini rus tiliga tarjima qilgan. Petrogradda „Vsemirnaya literatura“ („Jahon adabiyoti“) nashriyotining ishida qatnashgan. Ritmlarning ravonligi, yorqinligi, ohangining magʻrur va koʻtarinkiligi Gumilyov sheʼriyatining oʻziga xos tomonidir. Gumilyov 1917-yil oktabrdagi davlat toʻntarishini qabul qilmadi va aksilinqilobiy fitna ishtirokchisi sifatida qatl etildi. 1991-yil Gumilyov ishi tarkibida jinoyat yoʻqligi sababli toʻxtatilgan.

Manbalar 

24-avgustda vafot etganlar
1886-yilda tugʻilganlar
1921-yilda vafot etganlar
Rossiyalik shoirlar
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Gumin kislotalar

Gumin kislotalar (lotincha: humus -yer, tuproq) – tabiiy mahsulotlar (torf, qoʻngʻir koʻmir, toshkoʻmir va boshqalar)dan ishqorlarning suvdagi eritmasi yordamida ajratib olinadigan organik moddalar; tabiatda oʻsimlik qoldiqlaridan yoki toshkoʻmir va boshqalar organik mahsulotlarning oksidlanishi natijasida hosil boʻladi. Torf xiliga, shuningdek, uning chirishi darajasiga qarab Gumin kislotalar har xil miqdorda uchraydi.

Choʻkmay, eritmada qolgan organik moddalar fulvokislotal ar deb ataladi. Choʻkkan Gumin kislotalardan spirtda eriydigan gimatomelan kislotalar hamda erimaydigan qoldiq – gumus kislotalar ajratib olinadi. Kimyoviy tuzilishiga koʻra Gumin kislotalar yuqori molekulyar (mol. m. 1300—1500) kondensirlangan aromatik birikmalar boʻlib, ularda fenol gidroksillari, karboksil, karbonil va atsetoguruhlar, oddiy efir bogʻlari va boshqalar borligi aniqlangan. Elementar tarkibi: 50—70% S, 4-6% N, 25-35% O.

Gumin kislotalar neft va gaz qavzalarini kazishda yuvuvchi suyuqliklar komponenti, akkumulyatorlar tayyorlashda kislotabardosh toʻldirgichlar, tuproq tuzilishini yaxshilashda, oʻsimliklarning oʻsishini tezlashtiruvchi modda, organik-mineral oʻgʻitlar va qishloq xoʻjaligi hayvonlarining teri kasalliklarini davolashda antiseptik modda sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 

Kislotalar
Gumma

Gumma (lotincha gummi — yelim; konsistensiyasining oʻxshashligiga qarab berilgan nom), sifiloma — biriktiruvchi toʻqimadan rivojlangan tugunsimon tuzilma — gʻudda, doʻmboq, zaxmning uchinchi davrida paydo boʻladi. Infeksion granulyomap xos. Suyak, jigar, bosh miya, shuningdek, turli aʼzo va toʻqimalarda kuzatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumoral patologiya

Gumoral patologiya (lotincha humor — suyuqlik) — organizm suyuqliklari (qon, limfa, safro, toʻqima suyuqligi va b.)ning buzilishi yoki "aynishi" barcha kasalliklarning asosiy sababidir, degan qad. nazariya. Gippokrat, Galen, Abu Ali ibn Sino, Paratsels va ulardan keyin yashagan bir qator olimlar bu nazariyaning tarafdorlari boʻlishgan. Zamonaviy tibbiyotda bu tushuncha qoʻllanilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumus

Gumus (lot. humus – tuproq), chirindi – tuproqning nisbatan barqaror, odatda, qoramtir organik birikmalari majmui; nobud boʻlgan oʻsimlik va hayvon organizmining biologik hamda biokimyoviy oʻzgarishi (chirishi va undan murakkab yangi moddalarning sintezlanishi) natijasida hosil boʻladi. Gumus tarkibiga organik qoldiq moddalar (oqsillar, uglevodlar, lignin, yogʻlar va boshqalar), ularning oʻzgarishi vaqtida vujudga kelgan oraliq mahsulotlar (aminokislotalar, oksikislotalar, fenollar, monosaharidlar va hokazo) va guminli moddalar kiradi. Gumus tuproq unumdorligini taʼminlovchi eng muhim qismdir. Unda oʻsimlikning asosiy oziq elementlari (uglerod, azot, fosfor va boshqalar) bor. Oʻsimlik krldiklarining chirishidan oddiy birikmalar vujudga keladi. Mas, mikroorganizmlar taʼsirida ulardan uglerod, karbonat angidrid, azot, fosfor va oltingugurt nitratlar hamda sulfatlar shaklida, shuningdek, boshqa elementlar oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan birikmalar holida ajralib chiqadi. Gumus kalsiy, magniy va boshqa kimyoviy elementlarni singdiradi hamda tuproqda ushlab turadi, tuproqning mineral qismini bir-biri bilan biriktirib, donadorlikni vujudga keltiradi. Buning natijasida tuproqning mustahkam, suvga bardoshli tarkibi hosil boʻladi. Gumusning toʻplanishi har yili tuproqqa tushadigan organik qoldiqlar (ildiz)ning miqdori, ularning biologik hamda kimyoviy oʻzgarishi va tuproq mikroflorasi harakteri (zamburugʻli, bakteriyali, anaerob yoki aerobligi) bilan belgilanadi. Gumus birikmalari va ularning tuproqda tarqalishi tuproq tipining muhim belgisi qisoblanadi.

Ergash Ziyamuhamedov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gunglik

Gunglik, karsoqovlik — tugʻma yoki chaqaloklik davrida roʻy bergan karlik va shuning oqibatida kelib chiqqan soqovlik. gunglik eshitish kobiliyati saqlangan va aqliy zaif kishilardagi soqovliqdan hamda ruhiy karlikdan (nutqni ilgʻab olishning buzilishi) farq qiladi. Tugʻma kar bolaning tili mustaqil chiqmaydi (qarang Karlik), chunki u tevarak-atrofdagi kishilar soʻzini eshitmaydi. Sogʻlom bola tevarak-atrofdagi kishilar soʻzini eshitib, taqlid qiladi va shu tariqa gapirishni oʻrganadi. Demak, qulogʻi eshitmasa, bola gapira olmaydi. "Tili chiqmagan" yoki endigina "Tili chiqayotgan" bolaning qulogʻi eshitmay qolsa, bu gunglikga sabab boʻladi. Bola erta kar boʻlib qolsa, orttirgan soʻz boyligini asta-sekin unutib, gung boʻlib qoladi. Gunglik bolaning yoshligida boʻlib oʻtgan kasalliklari: meningit, qizamiq, gripp, skarlatina, eshitish aʼzosining tugʻma anomaliyalari va shikastlanishlari natijasida roʻy beradi.

Bolaning gungligi qancha tez va erta aniqlansa, uni bu darddan forigʻ qilish mumkin. Hoz. zamon tekshiruv usullari hatto emadigan bolaning ham eshituv darajasi qanchalik pasayganini aniqlay oladi. gunglikda eshitishni tiklash yoki yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar hammavaqt ham tayinli samara beravermaydi. Shunga qaramay gung bolalarni yozma va ogʻzaki nutqqa oʻrgatadigan maxsus surdologik (lot. surdos — karlik soʻzidan) muassasalar mavjud; 16-asrdayoq gung bolalarni oʻqitish uchun qoʻl yoki barmoq alifbosi tavsiya etilgan. Gung bolalar maxsus usulda oʻqitiladi. Oʻqitish qancha erta boshlansa, shuncha yaxshi natija beradi. OʻzR viloyatlarida, shuningdek, Toshkent sh.da ham gung bolalarga moʻljallangan maxsus maktab va maktabgacha tarbiya muassasalari mavjud (yana q. Karlar maktabi).

Qoʻchqor Mirazizov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reşat Nuri Güntekin

Reşat Nuri Güntekin (; 25-noyabr 1889-yil, Istanbul — 7-dekabr 1956-yil, London) — turk yozuvchisi, dramaturg, tarjimon va adabiyotshunos. Istanbul universitetini tugatgan (1912). Dastlabki asarlari („Eski oshna“, 1917; „Xanjar“, 1918; „Sirli qoʻl“, 1921 va boshqalar)da kiborlar jamiyatiga xos illatlar fosh etilgan. Yozuvchining mashhur asarlaridan biri „Choliqushi“ (1922) romanida turk qishloqlarining yorqin manzarasi chizilgan, asar qahramonlari hayoti, sarguzashtlari tasvirlangan. „Tamgʻa“ (1925), „Shafqat qiling“, „Yashil tun“ (1928), „Xazonrezgi“ (1930) romanlarida zamonasining oʻtkir ijtimoiy masalalari, inson va jamiyat, yashashning maʼnosi kabi muammolarni koʻtarib chiqadi. Güntekin 24 roman, 7 hikoyalar toʻplami, qator pyesalar yozgan, 24 jildli asarlar toʻplami nashr etilgan (1958 — 61). U „Lev Tolstoy“ monografiyasi (1933) muallifi. Güntekin asarlari koʻp tillarga tarjima qilingan. „Choliqushi“ (1959, 1965, 1968, 1988, 1999, Mirzakalon Ismoiliy tarjimasi) va boshqa romanlari oʻzbek tilida nashr etilgan.

Asarlari

Hikoyalari 
 Recm, Gençlik ve Güzellik (1919)
 Roçild Bey (1919)
 Eski Ahbab
 Tanrı Misafiri (1927)
 Sönmüş Yıldızlar (1928)
 Leylâ ile Mecnun (1928)
 Olağan İşler (1930)

Romanlari 
 Çalıkuşu (1922)
 Gizli El (1924)
 Damga (1924)
 Dudaktan Kalbe (1923)
 Akşam Güneşi (1926)
 Bir Kadın Düşmanı (1927)
 Yeşil Gece (1928)
 Acımak (1928)
 Yaprak Dökümü (1930)
 Eski Hastalık (1938)
 Değirmen (1944)
 Kızılcık Dalları (1944)
 Miskinler Tekkesi (1946)
 Harabelerin Çiçeği (1953)
 Kavak Yelleri (1961)
 Son Sığınak (1961)
 Kan Davası (1962)
 Ateş Gecesi (1953)

Teatr 
 Hançer (1920)
 Eski Rüya (1922)
 Ümidin Güneşi (1924)
 Gazeteci Düşmanı, Şemsiye Hırsızı, İhtiyar Serseri (1925)
 Taş Parçası (1926)
 Bir Köy Hocası (1928)
 İstiklâl (1933)
 Hülleci (1933)
 Yaprak Dökümü (1971)
 Eski Şarkı(1971)
 Balıkesir Muhasebecisi (1971)
 Tanrıdağı Ziyafeti (1971)

Manbalar

Havolalar  
 Biyografi.info — Reşat Nuri Güntekin Hayoti
 Biyografi.net — Reşat Nuri Güntekin Hayoti va bibliografiyasi
 Turkishculture.org — Resat Nuri Güntekin

1889-yilda tugʻilganlar
1956-yilda vafot etganlar
Turk romanchilari
Adabiyotshunoslar
Guptalar davlati

Guptalar davlati - qadimgi hind imperiyasi (IV VI asrlar). Taxminan 320 -yil Chandragupta asos solgan (oʻsha yildan boshlab Hindistonda Guptalar erasi hisobi boshlangan). Poytaxti — Pataliputra. Eng gullab rivojlangan davri (Chandragupta II davri taxminan 380 — 414)da deyarli butun Shimoliy Hindiston va boshqa bir qancha hududlarni oʻz ichiga olgan. Skandagupta davri (455 — 467) da boʻysundirilgan xalqlarning qoʻzgʻolonlari va saltanatning shimoli-gʻarbiy chegaralariga eftaliylarniig hujumlari boshlangan. V asr oxiridan parchalana boshlagan. VI asr boshida eftaliylar Guptalar davlatining gʻarbiy qismini bosib olib, uni katta tovon toʻlashga majbur etishgan. Guptalar davlati Markaziy Hindistondagi Mandasor davlati bilan ittifoq tuzib eftaliylarni magʻlubiyatga uchratgan boʻlsada, bu urushlar natijasida nihoyatda zaiflashgan va natijada VI asr oxirida barham topgan.

Guptalar davlatining qulashi va Xarsha davlatining vujudga kelishi. Guptalar davlati VI asming boshlariga kelib qulagan. U V  asrdayoq tushkunlikka uchray boshlagan bo'lib, buning asosiy sababi,  mehnatkash omma ahvolining og'irligida boʻlgan. Hukmronlar haddan tashqari zeb-ziynat ichida yashaganlar, dehqonlarga og'ir  soliqlar solingan, ular o'zlari yetishtirgan hosilning ko‘p qismini  soliq uchun to'lashga majbur boʻlgan. Aholi davlat foydasiga uzluksiz ravishda turli ishlarni bajarishga majbur qilingan. Mana  shu kabi omillar hind dehqonlarining ahvolini og‘irlashtirgan.  Mehnatkashlar o'rtasida norozilik tug'ilganligi alomatlari Guptalar zamonidan qolgan adabiy yodgorliklarda ko‘p uchraydi. Guptalar  podsholigiga uzil-kesil zarba bergan narsa ko'chmanchi eftaliylar,  ya’ni oq xunnlarning bostirib kirishi boʻlgan. Ular V asr oxiri — VI asr  boshlarida Shimoliy chegarani buzib o'tib, Shimoliy Hindistonning  ko'pgina shahar va qishloqlarini vayron qilganlar. 530-yilda oq xunnlar Guptalarning vassali roja Yasodharma tomonidan mag'lub  qilingan. 

Xunnlarni mag'lubiyatga uchratganidan so'ng Yasodxarma  guptalar sulolasiga itoat qilishdan bosh tortib, o'zi maxaroja unvonini olgan. Lekin, unga Guptalar davlati hududining faqat bir  qismigina bo'ysungan. VII asming boshlarida Xarsha (606-647) davlati birmuncha  vaqtgacha yuksalib borgan. Xarsha Kanauja viloyatining rojasi bo'lib, keyinchalik u butun Shimoliy Hindistonni o'ziga bo'ysundirgan.  Xarsha davlati Gang daryosi vodiysi bo'ylab Sharqiy Panjobdan to  Bengaliya qo'ltig'igacha boʻlgan hududni o ‘z ichiga olgan. Markaziy  Hindistonning 40 tacha rojasi Xarshaga vassal boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guralash

Guralash — Oʻzbekiston va Tojikiston Respublikalari chegarasidagi togʻ dovoni. Jizzax viloyatining janubda, Zomin tumani hududida, Turkiston tizma togʻining markazidagi Zomin togʻ-oʻrmon davlat qoʻriqxonasi chegarasida joylashgan. Mutlaqbal. 3200 m. Yerusti parchalangan, yon bagʻirlari tik. Iqlimi sovuq. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 700 — 800 mm. Atrofida archazorlar bor. Qishda qalin qor bilan qoplanib yotadi. Guralashdan Guralashsoy (Sangzor daryosining irmogʻi) vodiysi orqali oʻtgan soʻqmoq yoʻldan may—oktyabr oylarida piyoda va otda oʻtish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻrta Osiyo
Dovonlar
David Guramishvili

Guramishvili David [1705, Saguramo - 1792.21.7(1.8), Mirgorod] — gruzin shoiri. Harbiy xizmatda boʻlgan (1738 — 60). Yevropadagi bir qancha yurishlarda qatnashgan. Gusarlar polkiga qabul qilinib (1738), turar joy va yer (Mirgorod, Ukrainada) bilan taʼminlangan. 1760-yil isteʼfoga chiqib, ijod va dehqonchilik bilan shugʻullangan. 2 doston va lirik sheʼrlardan tuzilgan "Davitiani" (1787) avtobiografik asari mashhur. Dostonlarida gruzin xalqining oʻtmish tarixi ("Gruziya jarohatlari"), dehqon va choʻponlar hayoti ("Choʻpon Katsviya") aks etgan. Lirik sheʼrlari qoʻshiq janrida yozilgan va xalq orasida keng tarqalgan. Ijodi 19 — 20-asr gruzin sheʼriyatiga katta taʼsir koʻrsatgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Shoiralar
1705-yilda tugʻilganlar
Mixail Gurevich

Mixail Iosifovich Gurevich (1892.31.12, Kursk viloyati — 1976.25.11, Leningrad) — aviakonstruktor. Planyorlar va samolyotlarni yaratish bilan shugʻullangan. Juda baland va tez uchadigan qiruvchi samolyotlar (MIG) ni loyihalagan va qurgan (Ar. Mikoyan bilan birga). Bu samolyotlar 1941—1945-yillardagi urushda juda ish bergan. Gurevich keyinchalik juda tez uchadigan qiruvchi reaktiv samolyotlarni loyihalash va qurishda ishtirok etgan.

Manbalar 

Rossiya kishilari
1892-yilda tugʻilganlar
31-dekabrda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
25-noyabrda vafot etganlar
Leningradda vafot etganlar
Gurzi

Gurzi, gurz — kadimdan ishlatib kelingan jang quroli. Turkiy xalqlar orasida choʻmoq, choʻqmor, toʻpuz, bulav deb ham yuritilgan. Yarim metr chamasi pishiq yogʻoch dasta uchiga ogʻir metalldan tikanli qilib ishlangan shar oʻrnatilgan. Gurzining olti qirrali-shashpar, sigir boshi shaklli — govsar turlari mavjud boʻlgan. Gurzi bilan asosan ogʻir suvoriylar qurollantirilgan. 17-asrdan Ukrainada hukmronlik (getmanlik) belgisi sifatida qoʻllangan.

Manbalar 

 

Qurollar
Gurzuvon

Gurzuvon, Gurzivon, Jurzuvon — Afgʻonistonning shim.da joylashgan oʻrta asrlardagi tarixiy shahar va viloyat. 10-asrda Gurzuvon — mahalliy xukmdorlarning yozgi qarorgohi. Gurzuvon shahri togʻlar orasida joylashganligi tufayli iqlimi juda sogʻlom va musaffo boʻlgan. 12-asrda mustahkam qalʼaga ega Gurzuvon va uning atrofidagi togʻ dovonlari Makkani eslatgan. 10-asrda Gurzuvonda koʻplab miqdorda yaxshi "nabiz", yaʼni vino ichimligi tayyorlangan. Muhammad Xorazmshohning (13-asr boshi) Gurzuvonda oʻz zarbxonasi boʻlgan. Gurzuvonda Gʻuriylarnmng "malik" unvoniga ega boʻlgan noiblari turishgan. Ulardan biri — Husayn Harmil gʻuriylar qoʻshinining ilgʻoriga qoʻmondonlik qilgan. 15—18-asr birinchi yarmida Gurzuvonga koʻplab yirik qishloqlar tobe boʻlgan. Oʻrta Osiyoga Shapboniyxon qoʻshinlari bostirib kirganda (1503) Husayn Boyqaro oʻgʻli Badiuzzamon mirzoga Gurzuvonni mustahkamlash zarurligi haqida noma yuborgan. Nodir Muhammadxon davrida (1631) G.Abdulaziz sultonga tegishli mulk (iqto) boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazimnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Guron

Guron, Xyuron (Huron – indeyslar qabilasi nomidan) – Shim. Amerikadagi koʻl, AQSH va Kanada hududlarida. Kattaligi jihatidan Buyuk koʻllar ichida 2-oʻrinda. Maydon 59,6 ming km². Eng chuqur joyi 208 m. Shimoliy sohillari baland, qoyali, jan. – past. Shim.-gʻarbda Sent-Meris daryosi orqali Yuqori koʻl bilan; Makino boʻgʻozi orqali Michigan koʻli bilan; janubida Sent-Kler daryosi, Sent-Kler koʻli va Detroyt daryosi orqali Eri koʻli bilan tutashgan. G.ga koʻp mayda daryolar quyiladi, undan fakat Sent-Kler daryosi oqib chiqadi. Suv sathining balandligi deyarli oʻzgarmaydi. Dek.dan aprelgcha muzlaydi. Koʻl baliqqa boy (gulmoqi, taran, laqqabaliq va boshqa). Kema qatnaydi. Yirik portlari: Sarniya, Midlend (Kanada), Alpina (AQSH) va boshqalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Koʻllar
Shimoliy Amerika
Gusanlar

Gusanlar — arman xalq qoʻshiqchi, dostonchi va sozandalari. Gusanlar sanʼati Armanistonda qadimdan (dastlabki maʼlumotlar 5-asr yozma manbalarida bor) maʼlum. Oʻrta asrlarda arman xalq teatri ishtirokchilarini ham Gusanlar deb atashgan. Ular turli tadbir (tuy bazmi, sayil, maʼraka va b.)da qatnashib, ishqmuhabbat, xalq qahramonlari, oʻyinkulgi bilan bogʻliq qoʻshiqlarni, alla, yigʻi kabilarni ijro etishgan, oʻzlari ham monodiya uslubida asarlar yaratishgan. 17-asrdan G. ijodi zaminida ashuglar sanʼati rivoj topdi. Gusanlar faoliyati oʻzbek dostonchilik va bastakorlik anʼanalariga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston sanʼati
Armaniston madaniyati
Eron madaniyati
Gusarlar

Gusarlar (vengercha birlikda — huszar) — yengil qurollangan otliq askarlar. Dastlab 1458-yil Vengriyada dvoryan otliq lashkarlardan tuzilgan. Keyinchalik gusarlar eskadron va polklari koʻpgina Yevropa davlatlarining armiyalarida paydo boʻlgan. Polshada 16—17-asrlarda gusarlar — ogʻir kavaleriya. Rus armiyasida 1650-yildan 1917-yilgacha saqlangan. 20-asr boshlarida Rossiyada 20 ta (shundan 2 tasi gvardiyachi) gusarlar polki boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gusenitsa

Gusenitsa (rus.) — zanjirli gʻildirak; bir-biriga oshiq-moshiqdek biriktiriladigan qismlardan iborat tutash lenta yoki zanjir. Traktor, buldozer, tank, odimlovchi kranlar, quvur yotqizgichlar, ekskavator va b.ning oʻtuvchanligini oshirish uchun ishlatiladi. Gusenitsaning ichki tomonida botiq va chiqiqlari bor. Mashina yetakchi gʻildiragidagi tishlar gusenitsa botiqlariga kirib, uni olgʻa intiltiradi. Gusenitsa mashinaning ikki tomonida gʻildiraklar ostiga goʻyo poyondoz toʻshalganday yoyilib boradi. Gusenitsaning tashqi sirtidagi chiqiqlari mashinaning yer bilan yaxshi tishlashuvini (sirpanib ketmasligini) taʼminlaydi. Gusenitsa metall, rezina-metall va rezinadan yasalishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gusli

Gusli — torli tirnama rus musiqa cholgʻusi. Gusli haqidagi dastlabki yozma maʼlumotlar 6-asrga oid. Bir necha xili mavjud. Eng qad. turi qanotsimon (kichkina changga oʻxshagan) boʻlib, diatonik so shagi 7—12 torlardan iborat. Undan kuproq rus xalq boyanlari epik asar (doston)lar joʻrnavozligida foydalanishgan. Qalpoqsimon shakldagi, 11 — 36 torli gusli skomorox (masharaboz)larning asosiy sozi hisoblangan. 17-asrdan shahar madaniyatida (kursi ustida turadigan) kengroq shakldagi, 50—60 metall torlari tortilgan xromatik turi tarqalgan. Gusli sharq xalqlari sozlaridan qonunta, Boltiqboʻyi xalqlari musiqa cholgʻularidan kantele (karel), kannel (eston) va b.ga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guschilar harakati

Guschilar harakati (1419-37) – chex xalqining katolik cherkoviga, mulkdorlar zulmi va nemis zoʻravonligiga qarshi kurashi. Gus Yanning oʻtga tashlab oʻldirilishi Chexiyada ommaviy norozilikni avj oldirdi. 1419-yil xalq targʻibotchilari – guschilardan Mikulash, Yan Chapek va b.ning chaqirigʻi bilan minglab dehqonlar Tabor, Oreb, Beranek togʻlarida yigʻilib, oʻzlarini guschilar deb atashdi. 1419-yil 30 iyulda Praga sh. kambagʻallarining Yan Jelivskiy boshchiligida koʻtarilgan isyoni, qurolli kurashning boshlanishi boʻlib, butun Chexiyaga yoyildi. Chexiya ikki dushman lagerga – oliy ruhoniylar, chex panlari, nemis zodagonlari va quyi dvoryanlarning bir qismidan iborat mulkdor katoliklarga va guschilarga boʻlindi. Guschilarda moʻʼtadil va radikal ikki qanot paydo boʻldi. Panlar, ritsarlar, oʻrta ruhoniylar, boy hunarmandlar, chex ziyolilaridan iborat moʻʼtadil guschilar – chashniklar cherkov yerlarini davlat ixtiyoriga oʻtkazish, mustaqil chex milliy cherkovini tashkil etish va cherkovni isloh qilish harakatidan nariga oʻtmadilar. Dehqonlar va shaharlik fuqarolarning keng tabaqasi, ruhoniylar, mayda dvoryanlarning bir qismi va hunarmandlardan iborat radikal qanot – taboritlar jamiyati cherkovni isloh qilish, xususiy mulkni va mulkdorlarga berilgan imtiyozlarni bekor qilish tarafdori edi. Keyinchalik chashniklar sotqinlik qilib, katoliklarga qoʻshilib ketdilar. Taboritlar yengilganiga qaramay katolik cherkoviga zarba berildi, dehqonlar krepostnoylik asoratiga tushishdan ikkinchi marta qutulib qoldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gutiylar

Gutiylar (kutiylar, guteylar) — qad. yarim koʻchmanchi qabilalar (mil. av. 3—2-ming yillik). Hoz. Eron yassitogligining gʻarbida yashashgan. Mil. av. taxminan 2200 yilda Akkadni tor-mor keltirishgan. Mil. av. 1-ming yillikda Mesopotamiya aholisi ulardan shim. va sharqda yashayotgan xalqlarni G. deb atashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Eronning qadimgi tarixi
Qadimgi Mesopotamiya
Guttatsiya -oʻsimlik barglaridagi bezchalar

GUTTATSIYA (lotincha gutta - tomchi) -oʻsimlik barglaridagi bezchalar — gidatodalar orkali suvning tomchilar holida ajralishi. G. ildiz qabul qilgan suv barglar bugʻlatgan suvdan ortganda (kechasi, tongda, nam atmosferada) roʻy beradi. G. oʻsimlik toʻqimasidagi suv muvozanatini tartibga solib turadi. Mas, sernam tropik oʻrmonlarda oʻsadigan Colocasia nimphaefolia oʻsimligining bitta bargi bir kechada 100 ml suv ajratadi. G. bugʻdoy maysalarida, qulupnay, terak va tol barglarida ham sodir boʻlib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Renato Guttuso

Renato Guttuso (1912.2.1, Sitsiliya — 1987) — italyan rassomi va grafigi, jamoat arbobi. Rimdagi BA Akademik (1960). Antifashistlar harakati ishtirokchisi, Ikkinchi jahon urushi davrida Qarshilik koʻrsatish harakatida qatnashgan. Italiya sanʼatida ijtimoiy realistik yoʻnalishni boshlab bergan; xalq hayoti va inqilobiy kurash mavzuidagi qahramonona lavhalar, zamonaviy dunyo qarama-qarshiliklari aks etgan dramatik taʼsirchan, umumlashma shakllari bilan ajralib turuvchi asarlar muallifi. Ijodida manzara va natyurmort alohida oʻrin tutadi: "Otish" (1938), "Bizga xudo yor" rasmlar turkumi (1944—45; Tinchlik Oltin medali, 1950), "Sitsiliyadagi boʻsh yerlarni egallash" (1948—50), "Garribaldining Ammiralo koʻprigidagi jangi" (1951 — 52), "Olomon" (1960), "Savat, ombur va bolgʻa" (1961), "P. Tolyatti oʻlimi" (1965), "Yangiliklar" kompozitsiyasi (1971) va b. G. ijodi italyan rassomlari, shuningdek, Yevropa mamlakatlarining bir qator rassomlari ijodiga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

1912-yilda tugʻilganlar
2-yanvarda tugʻilganlar
1987-yilda vafot etganlar
18-yanvarda vafot etganlar