yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Adib

Adib – 1) odob beruvchi muallim; 2) adabiyotchi, yozuvchi. Adib umuman soʻz sanʼatkoriga nisbatan ishlatiladi; yozuvchi, shoir soʻzlariga qaraganda keng maʼnoli.

Manbalar
Adigey tili

Adigey tili – Rossiya Federatsiyasidagi Adigeya va Qorachoy-Cherkasiya Respublikalarida yashovchi adigey xalqining tili. Kavkaz (iberiy-kavkaz) tillarining abxaz-adigey guruhiga kiradi. Adigey tili 4 shevaga boʻlinadi: abadzex, bjedux, temirchoy, shapsuch. Undosh tovushlarning koʻpligi bilan ajralib turadi. Lugʻat tarkibi asosan bir boʻgʻinli soʻzlardan tashkil topgan. Yozuvi kirill grafikasi asosida.

Manbalar
Adigeylar

Adigeylar (adige) – xalq, Rossiya Federatsiyasining  Adigeya Respublikasida yashovchi tub aholi (95 ming kishi). Adigeylar Krasnodar oʻlkasining Lazarevskiy va Tuapse tumanlarida yashaydi. Umumiy soni Rossiya Federatsiyasida 123 ming kishi (1992). Turkiyada ham yashaydi (5 ming kishi). Adigeylar yevropeoidlar irqiga mansub. Diniy eʼtiqodiga koʻra musulmon-sunniylar. Adigeylar ilgari novdalardan chetansimon toʻqilib loy bilan suvalgan uy (saklya)larda yashaganlar. Kiyimlari kabardin kiyimlariga oʻxshash. Adigeylar oʻz adabiyotiga ega. Adigeylar dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik bilan shugʻullanadi, sanoat korxonalarida ishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Millatlar
Adilak

Adilak (arabcha, adl – tekis, toʻgʻri, ak – kichraytish qoʻshimchasi) – yuzaning tekis-notekisligini aniqlaydigan asbob. Qalamdon shaklidagi taxtachaga oʻrnatilgan, ichiga spirtl yoki efir toʻldirilib, havo pufakchasi yuradigan shisha naycha. Agar yuza tep-tekis boʻlsa, Adilakdagi havo pufakchasi naycha oʻrtasida toʻxtaydi. Adilakni duradgor ustalar, toshtaroshlar ishlatadilar. Bu asbob „shayton“ deb ham yuritiladi. Taxtachadan uchburchak shaklida yasalgan adilak vaterpas deb ataladi. Vaterpas tik ustunchali chizgʻich; unga shoqul osilgan. Tekshirilayotgan sirt gorizontal boʻlsa, shoqul chizgʻichdagi oʻyiq oʻrtasida toʻxtaydi. Adilak astronomiya, geodeziya va fizika asboblarining muhim qismi hisoblanadi. Mashinasozlikda chilangarlik va ramali adilaklar ishlatiladi. Chilangarlik adilaki korpus va unga mahkamlangan shkalali shisha naychadan iborat. U tekshiriladigan sirtning korpus asosiga nisbatan qancha ogʻganligini koʻrsatadi. Ramali adilak burchaklari aniq yasalgan toʻrt burchakli ramadir. Uni gorizontal (yotiq) va vertikal (tik) sirtlarga oʻrnatib ishlatiladi.

Manbalar
Adinamiya

Adinamiya (yunoncha. ad – inkor qoʻshimchasi va dinamia – quvvatsizlik) – holsizlik, tinka-mador qurishi. Adinamiya asosan, ochlik, ogʻir yuqumli yoki uzoq davom etgan holdan toydiruvchi kasalliklar, tanada oziq moddalar va buyrak usti bezi poʻst qavati gormonlari yetishmasligi, oʻpka, yurak, shuningdek qon yaratuvchi aʼzolar ishining buzilishi va boshqa kasalliklar natijasida sodir boʻladi.

Manbalar 

Kasalliklar
Adinol

Adinol (yunoncha adinos – zich) – albit va kvarsitdan iborat turli zichlikdagi metasomatik togʻ jinsi. Qoramtir mayda donali. Tarkibida bir oz seritsit, xlorit va kalsit boʻladi. Adinol natriy elementi ishtirokida yoki bu element ishtirokisiz gilli slanets yoki fillitlarning metasomatik oʻzgarishi, oʻz tarkibidagi materialning qaytadan taqsimlanishi natijasida turli otqindi (asosli) jinslar kontaktida yoki regional metamorfizm oqibatida paydo boʻladi. Adinol Oʻzbekiston gʻarbidagi metamorfik jinslar orasida keng tarqalgan.

Manbalar 

Geografiya
Adip

Adip — toʻn, paranji, mursak, chopon va boshqalarning oldi va etagiga ich tomonidan (astarning ustidan) qoʻyib tiqilgan 5-6 sm enlikdagi gazlama. Adip qora satin yoki qargʻa shoyining chetidan koʻndalangiga yoki uzunasiga qiyib olinib, bir-biriga ulab tayyorlanadi (Adipli chopon — yon va etaklariga adip qilingan chopon).

Manbalar
Adipin kislota

Adipin kislota, ikki asosli organik kislota [HOOC (CH2)4 COOH] – rangsiz kristall. Mol. m. 146,15. Suyuqlanish temperaturasi 149- 150°, qaynash temperaturasi 265°. Suvda, etil spirtda koʻproq, efirda kamroq eriydi, Siklogeksanonni nitrat kislota yoki havo kislorodi bilan marganes tuzlari (katalizator) ishtirokida oksidlab olinadi. U sunʼiy tola – neylon ishlab chiqarishda qoʻllanadigan asosiy xom ashyo vositasi. Efirlari plastifikatorlar va surkov moylari sifatida ishlatiladi. Etiladipinat – etillangan benzinning oktan sonini oshiruvchi modda, dialliladipinat esa smolalarga qotiruvchi qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kislotalar
Adirlar

Adirlar – Oʻrta Osiyo togʻlarining past-baland etaklari. Adirlar uchlamchi va toʻrtlamchi davrlarning togʻ jinslaridan tashkil topgan. Adirlar Fargʻona, Hisor, Surxondaryo vodiylarida koʻproq konglo-merat va chaqir toshlardan iborat boʻlib, baʼzi joylarida lyoss (soz tuproq) bilan qoplangan. Adirlarni koʻp joylarda soy hamda jarlar kesib oʻtib, ayrim-ayrim qismlarga boʻlib yuborgan. Adirlarning dengiz sathidan 400-500 metrdan 1000-1500 metrgacha balandda boʻladi. Adirlar mintaqasi balandroq togʻ etaklaridan koʻpincha kambar tektonik botiqlar orqali ajralgan boʻladi. Adirlar Fargʻona vodiysi atrofidagi togʻ etaklarida juda aniq namoyon boʻlgan (masalan, Avval adirlari). Qashqadaryo, Zarafshon vodiylari atrofida ham bor. Landshaf chala choʻl va choʻllardan iborat. Bahor paytida adirlarda oʻtlar, lolalar oʻsib yotadi. Xoʻjalikda adirladan erta bahorda yaylov sifatida foydalaniladi, yogʻin koʻproq tushadigan adirlada (Hisor, Zarafshon vodiylarida) gʻalla yetishtiriladi. Ayrim joylarda suv chiqarib bogʻlar bunyod etilgan. Kopetdogʻ va Qrim togʻlari etaklaridagi shunday balandliklar bayirlar deb yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adl

Adl (arab. – odillik, toʻgʻrilik) – islom dinida Alloh sifatlaridan, „ilohiy adolat“ga eʼtiqod qilish – islom aqidaviy talablaridan biri. Moʻtaziliylar Allohning insonlarga odilligi haqidagi tasavvurdan kelib chiqib, inson irodasining erkinligi haqidagi fikrni ilgari surgan. Shialikda – Adl soʻzi rasman qabul qilingan beshta aqidadan biri, inson taqdirini belgilashdagi Allohning adolatli hukmi mazmunida qoʻllanadi. Hozirgi zamon islom ilohiyotida Adl – jamiyatning barcha aʼzolariga nisbatan „ilohiy adolat“, ularning „Alloh oldida tengligi“ deb talqin etiladi. Shariatda Adl islom diniy qonunlarining „ilohiy adolat“ga asoslanganligini ifodalaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Islom
Adler

Adler – Sochi tumanlaridan biri, dengiz boʻyidagi iqlimiy kurort. Aeroport bor.

Sochi xalqaro aeroporti (IATA: AER) – Rossiyaning Krasnodar oʻlkasida Qora dengiz sohilidagi Sochi kurort shahrining Adler tumanida joylashgan aeroport. Aeroport birinchi navbatda rossiyalik dam oluvchilarga Rossiyaning eng yaxshi ichki dam olish maskani boʻlgan Katta Sochi hududidagi kurortlarga yoʻlda xizmat koʻrsatadi.2014-yilgi Qishki Olimpiya oʻyinlariga tayyorgarlik koʻrish jarayonida Katta Sochi hududida sayyohlik infratuzilmasi kengaygani sababli yaqin yillarda aeroportda tirbandlik sezilarli darajada oshadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arman diasporasi jamoalari
Adliya

Adliya (arab tilida, aʼdl – adolat, toʻgʻrilik, haqqoniylik, xolislik degan maʼnolarni anglatadi) – sudlov muassasalari, sud tashkilotlari va ular faoliyatini anglatadigan tushuncha. Adliya keng maʼnodagi huquqdir. Oʻzbekiston Respublikasida Adliya organlari faoliyatiga Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rahbarlik qiladi. Oʻzbekiston Respublikasining qabul qilingan „Sudlar toʻgʻrisida“gi Qonuni (1993-yil 2-sentyabr) 10-moddasi talabiga koʻra, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy sudi, viloyatlar, Toshkent shahri sudi, tuman (shahar) sudlarining faoliyatini tashkiliy jihatdan taʼminlash sudyalarning mustaqilligi va ularning faqat qonunga boʻysunishi qoidasiga qatiy rioya qilingan holda Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan amalga oshiriladi. (Yana qarang Huquq).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Admiral

Admiral ( – dengiz hukmdori, hokimi) – Harbiy-dengiz flotining qoʻmondonlariga beriladigan harbiy unvon. Flot xizmatidagi Admirallar uchun – kontr-admiral, vitse-admiral, admiral, kemasozlik injenerlik xizmatidagi Admirallar uchun – injener kontr-admiral, injener-vitse-admiral va injener-admiral unvonlari bor.

Yana qarang 

 Harbiy unvonlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Harbiy unvonlar
Admiralteystvo

Admiralteystvo:

1) (eski maʼnosi) kemalar quriladigan, qurollantiriladigan va taʼmirlanadigan joy;

2) flotni boshqarish idorasi. Rossiyada 1718-yil tashkil etilgan Admiralteystvo kollegiyasi 1802-yildan boshlab Dengiz Kuchlari vazirligi deb atalgan. 1827-yil u Admiralteystvolar kengashiga aylantirilib 1917-yilgacha mavjud boʻlgan. Angliyada Admiralteystvo hozirga qadar mavjud;

3) Sankt-Peterburg meʼmorligining mashhur namunasi hisoblangan bino. 1704-yil Pyotr I tomonidan qurdirilgan. Admiralteystvo rus ustalari F. F. Shchedrin, I. I. Terebenyov va boshqalarning nodir haykaltaroshlik asarlari bilan bezatilgan;

4) Buyuk Britaniyada harbiy-dengiz kuchlarini boshqaruvchi va qoʻmondonlik qiluvchi oliy organ.

Manbalar
Admiralteystvo orollari

Admiralteystvo orollari – Tinch okeandagi vulkan va marjon orollaridir. Bismark arxipelagida va Papua-Yangi Gvineya tarkibida joylashgan. Maydoni 2072 km² (eng katta oroli Manus oroli- 1554 km²). Asosiy shahri – Lorengau. Aholisi qariyb 40 ming kishi, asosan papuaslar tashkil qiladi. Eng baland joyi 719 m (Manus orolida). Orollar oʻrmon bilan qoplangan. Kokos palmasi oʻstiriladi, baliq ovlanadi. Admiralteystvo orollarini 1527-29 yillarda ispan dengizchisi A. Saavedra kashf etgan.

Manbalar 

Orollar
Adneksit

Adneksit (salpingoofarit) – bachadon naylari va tuxumdonning yalligʻlanishidir. Kasallikni turli patogen mikroblar – stafilokokk, streptokokk va boshqa qoʻzgʻatadi. Mikroblar bachadon ortiklari (tuxumdon va bachadon naylari)ga abort, tugʻruq, jinsiy aloqa vaqtida, turli infeksion kasalliklar (sil, angina, ichki aʼzolarning yalligʻlanishi)da esa boshqa aʼzo va toʻqimalardan qon va limfa tomirlari orqali oʻtadi. Sovqotish, oʻta toliqish, ruhiy iztirob, orastalik qoidalarining buzilishi kasallikning avj olishiga imkon beradi. Oʻtkir va surunkali adneksit farq qilinadi. Oʻtkir adneksitda qorinning pastki va quymich sohasida ogʻriq, koʻngil aynishi, qusish, harorat koʻtarilishi kuzatiladi. Kasallik ogʻir kechganda bemorning umumiy ahvoli ogʻirlashadi. Surunkali adneksit tez-tez qaytalanib turadi. Bachadon naylari yalligʻlanishi natijasida ular chandiqlanib, toʻsilib qoladi, bu esa bachadondan tashqari homiladorlik yoki bepushtlikka sabab boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

 Tibbiyot
Adno

Adno (arabcha – eng past) 1) 19-20-asr boshlarida Xiva xonligida 5 ta nobgacha yeri boʻlgan pastki tabaqadagi dehqonlar. Xonlikda 8404 adno xoʻjaligi boʻlib, ularga qarashli yerlar 21 ming ta nobni tashkil qilgan (1873). 2) Madrasa talabalarining boshlangʻich oʻquv guruhi (qarang Madrasa).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Madrasalar
Tarix
Adolat

Adolat — ijtimoiy-falsafiy, ahloqiy va huquqiy tushuncha. Kishilar ijtimoiy-siyosiy ongida katta rol oʻynaydi. Muayyan ijtimoiy guruhlar va ayrim shaxslarning tushunchalarini oʻzida aks ettiradi. Siyosiy xatti-harakatlar, huquq va burch meʼyorlari, axloqiy munosabatlar, mehnat va taqdirlanish, jinoyat va jazo, xizmat va uni tan olish, qadr-qimmatni eʼ-tirof qilish va hokazoga mazkur tushuncha orqali baho beriladi. Adolat tushunchasi muayyan tarixiy shart-sharoit va ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan belgilanadi. Adolatning ijtimoiy-falsafiy jihati jamiyat aʼzolarining xilma-xil munosabatlaridagi oʻzaro tengligini nazarda tutadi. Ahloqiy jihati insonlararo muomalada bir xil munosabatda boʻlishni, bir-birining izzat-nafsiga tegmaslikni, axloq-odob qoidalariga amal qilishni bildiradi. Adolatning huquqiy tomoni qonunlarga rioya etishni, siyosiy tomoni esa davlatni adolat qoidalari asosida boshqarishni, fuqarolar gʻamini yeyishni anglatadi. Rivojlangan jamiyatda adolat kishilarning demokratik qonunlar asosida ish yuritishini taqozo etadi, unda har bir odam oʻz mehnati, tadbirkorligi, aql-zakovati tufayli topgan mol-mulki hisobiga yashaydi. Davlat oʻz faoliyatida fuqarolar tomonidan adolat qoidalari va qonunlarga amal qilinishini nazorat etadi, jamiyat aʼzolarining mol-mulki daxlsizligi va qonun oldida tengligini taʼminlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar
Adoleskariy

Adoleskariy (yangi lotincha adoles-caria, lotincha adolesco — oʻsaman, yirikla-shaman) — ayrim soʻrgʻichli yassi chuval-changlar, mas, jigar qurtining soʻnggi li-chinkali davri. A.oraliq xoʻjayin (mol-lyuska) tanasidan suvga chiqadigan suv oʻtlari, suv buyida oʻsadigan oʻsimliklar yoki suv tubidagi narsalarga yopishib du-mini tashlashi tufayli hosil boʻladi. Serkariyning A.ga aylanish jarayoni si-stogoniya deyiladi. Suv yoki oziq bilan asosiy xujayin (oʻtxoʻr hayvonlar, baʼzan odam va boshqa sut emizuvchilar) organizmiga oʻtgan A.dan voyaga yetgan parazit rivoj-lanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adras

Adras — tanda ipi tabiiy ipak-dan, arqogʻi qalin ipdan toʻqilgan gaz-lama. Guli ikki tomonlama boʻlganligi uchun ayrim joylarda duroʻya deb ataladi. Arqoq ipi yoʻgʻonroq boʻlganligi uchun gazlama yuzasida koʻndalang chiviqlar hosil boʻladi. Kudunglanish natijasida yuqori navli A.ning bir tomoni at-lasday silliq boʻlib, ikkinchi tomoni tovlanib turadi. Gullari abr usu-ida boʻlib sariq, koʻk, pushti, qizil ranglar qoʻllangan. 1920-yillargacha Margʻilon, Xoʻjand, Buxoro, Samarqand va boshqa joylarda toʻqilib, Oʻrta Osiyo bozorlaridan tashqari Afgʻoniston, Xitoy kabi qoʻshni mamlakatlarda ham sotilgan. A. oʻzbek xalqi hayotida keng tarqalgan boʻlib, ayollarning kiyim-kechaklari, shuningdek chopon, koʻrpa va koʻrpachalar uchun ishla-tilgan. A. tun — avrasi A. dan tiqilgan toʻn. Sayyora Mahkamova.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adrenalin

Adrenalin ( — yonida va renalis — buyrakka oid), epinefrin, suprarenin va unga yaqin turadigan birikma noradrenalin — voyaga yetgan sut emizuvchi hayvonlar buyrak usti bezi magʻiz qavatining asosiy gormoni pirokatexin hosilasi. Uning 1-shakli fiziologik faol, uglevodlar almashinuviga va qon aylanishi sistemasiga taʼsir qiladi. Tomirlarni toraytirib, qon bosimini oshiradi, yurak muskullarini qoʻzgʻatadi va toj tomirlarda qon aylanishini yaxshilaydi. Adrenalin jigar va muskullardagi glikogenning parchalanishini kuchaytirib, qonda glyukozani koʻpaytiradi. Shok, kollaps, bronxiol astma va boshqa kasalliklarni davolashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot terminlari
Tibbiyot
Adsorbentlar

Adsorbentlar (lot. ad — yonida va sorbens — yutuvchi) — tabiatda uchraydigan va sunʼiy yoʻl bilan tayyorlanadigan, disperelik darajasi yuqori boʻlgan (qarang Dispers sistemalar) juda katta tashqi (gʻovaksiz) yoki ichki (gʻovakdor) sirtli jismlar. Suyuq yoki gaz holidagi moddalar adsorbsiyasi xuddi shu A. sirtida sodir boʻladi. Tabiiy A.ga opoka (govaqtosh), gilmoya va boshqa kiradi. Sunʼiy A. uglevodo-rodlarni termik parchalash yoki tutatish (kurum olish), oʻta qizdirilgan suv bugʻi bilan kremniy-organik moddalarni gi-drolizlash (aerosillar), dagʻal dispers sistemalarni kimyoviy jihatdan faol-lash yoki modifikatsiyalash (faol kumir, faollantirilgan gil) va boshqa yoʻllar bilan olinadi. A.ning adsorbsion xususiyati qattiq jismning tabiatiga, sirt tuzi-200lishiga, kattaligiga, gʻovaklarining tu-zilishiga bogʻliq. Ular, asosan, gʻovaksiz, yirik gʻovakli, mayda govakli va aralash gʻovakli turlarga boʻlinadi. A. protivo-gazlarda ishlatiladi, gaz va suyukli-klarni tozalash va quritishda, polimerlarning toʻldirgichlari sifatida va boshqa maqsadlarda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adʼyunkt

Ad’yunkt (lotincha adjunctus — qoʻshilgan) — ilmiy yoki ilmiy-pedagogik ishga layoqati boʻlgan hamda harbiy ilmiy tadqiqot institutlari yoki oliy oʻquv yurtlarining ad’yunkturasipya fan doktori, professor (baʼzi hollarda katta ilmiy xodim yoki dotsent ilmiy darajasiga ega fan nomzodlari) ilmiy rahbarligida maʼlum bir harbiy mutaxassislik boʻyicha nomzodlik dissertatsiyasi ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib borayotgan oliy maʼlumotga yoki magistr darajasiga ega boʻlgan harbiy mutaxassis.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adyutant

Adyutant (lotincha adjutans — yordam beruvchi) — 1) boshliq (komandir, qoʻmondon) huzurida turli topshiriqlarni bajaruvchi harbiy xizmatchi (zobit).
2) podsho Rossiyasi armi-yasida shtab va boshqarmalarda harbiy de-von mutasaddisi boʻlgan zobit lavozimi (katta polk, batalyon va divizion A.i); 17-asr 2-yarmida yasovul nomi bilan Rossiyada joriy boʻlgan, 1716-yil Harbiy Nizom bilan rasmiylashtirilgan;
3) monarx (podsho, imperator) huzuridagi harbiy mansablardan biri. General mansabidagi A. general-A. deb, zobit mansabidagi — fligel-A. deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Harbiy unvonlar
Ader (burun)

Ader – Sharqiy Antarktidadagi qoyadan iborat burun, Ader yarim orolda Viktoriya Yerining shimoli-sharqiy chekkasi. 1841-yilda J. Ross boshliq ingliz ekspeditsiyasi topgan va doʻstining nomi bilan atagan. Ader yonida 1899-yilda K. Borxgrevin boshchi-ligidagi Britaniya ekspeditsiyasi Antarktida materigida qish-lab qolgan birin-chi Keyp-Ader stansiyasini barpo etdi. Stansiya bir yil davomida faoliyat koʻrsatdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Antarktida burunlari
Ayozkoʻl

Ayozkoʻl – Sulton Uvays togʻlarining sharqiy etagidagi koʻl. Ayoz qal’a balandligi (170 m) va Koʻkcha ba-landligi (169 m) oraligʻida. Mutlaq balandligi 91 m. Toʻrtkoʻl va Ellikqal’a tumanlaridan qaytgan zovur suvlari hisobiga 80-yillarning boshlarida vujudga kelgan. Uz. 20–25 km, eni 4 km, oʻrtacha chuq. 1,5–2 m. Qirgʻoqlari va koʻlning bir qismi qamishzorlar bilan band. Suvi tiniq, mi-nerallashuv darajasi 1 l suvda oʻrtacha 10–12 g va undan ortiq. Baliqchilikda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Koʻllar
Qoraqalpogʻiston koʻllari
Ayollar mehnati

Ayollar mehnati – Xotin-qizlar mehnati. Asosan mehnat faoliyati bilan ayollar shug'ullanadilar, qizalar esa o'qishlar o'zing faoliyatidan tashqari vaqtlari qarab  mehnat bilan shug'ullanishi mumkin. Ayollarning mehnati turli xil bo'ladi.

Ayollar turli davrlarda har xil mehnat qilganlar. Mehnat turlari :og'ir yoki yengil mehnat ishlari bo'lingani uchun oddiylik bilan ajratish munkin. Bu borada yurtimizda ayollar mehnatlarini qo'llab quvvatlash maqsadida juda katta ishlar olib borilmoqda. Barcha ayollarni rag'batlantirish maqsadida juda koʻp choralar tadbirlar ko'rsatilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayollar qiziqchiligi

Ayollar qiziqchiligi (teatri) – oʻzbek xotin-qizlari orasida tarqalgan xalq ogʻzaki sanʼatining bir turi. XVIII– XIX-asrlarda xotin-qizlar orasida keng tarqalgan. Masalan, XIX-asrda Qoʻqonda Iqlim dodho degan sanʼatkor rahbarligida ayol qiziqchilar toʻdasi boʻlgan. Ularning repertuari turli xil qiziqchilik, kulgili hikoyalar, hajviy qoʻshiqlar, raqs va yallalardan tashkil topgan. Keyingi davrda ham Ayollar qiziqchiligi (t.) va uning anʼanalari davom etib keldi. Ayollar qiziqchiligi (t.) qurilishi, mazmuni, badiiy vositalari bilan erkak masharaboz va qiziqchilar tomoshalariga yaqin turadi. Farqi shundaki, A.q (t.)da ijodkor ham, ijrochi ham, tomoshabin ham ayollar. Erkaklar rolini ham ayollar oʻynagan. Ayollardan koʻplab taniqli masharaboz va qiziqchilar chiqqan: gʻoʻslik (Samarqand viloyati, Urgut tumani) Qursiya Rustamova, Roʻzi Shoyimova; chopiqlik (Qashqadaryo viloyati, Shahrisabz tumani) Xongul Olimova, Basgul Qudratova; qibraylik (Toshkent viloyati, Qibray tumani) Salomat Mutalova, Adolat Tursunova; jalaquduqlik (Andijon viloyati) Sojida Niyozmatova, Sottixon Ashurova, Adolat Botirova va boshqa Ular koʻrsatgan ayrim tomoshalarda ijtimoiy masalalar ham koʻtarilgan. Bosh mavzu esa, xotin-qizlarning kundalik hayoti, oʻy-fikri, orzu istagi, tav-diridir. "Oʻsma qoʻyish", "Kundoshlik", "Podachi", "Gung", "Malla devona" kabi asarlarda ayollarning oʻtmishdagi ogʻir mehnati va ayanchli qismati tasvirlansa, "Zambur", "Domla eshon", "Loy sovun" hajviyalarida amaddor va firibgarlar fosh etiladi. Keyingi davrda yaratilgan Ayollar qiziqchiligi (t.) asarlari asosini axloq, turmush, oila va tarbiya mavzuidagi tomoshalar tashkil etdi.Ad.: Qodirov M., Oʻzbek xalq ogʻzaki dramasi, T., 1963.Muhsin Qodirov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayoqchi

Ayoqchi (eski oʻzb. ayoq – idish) – 1) oʻtmishda (XI –XIV-asrlar) biror mansabdor shaxs tomonidan uyushtirilgan tantana, ziyofat yoki qabul chogʻida mehmonlarga turli sharob va may quyuvchi, kosagul, soqiy. Eski oʻzbek tili yodgorliklarida keng qoʻllangan. 2) Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida keltirilishicha, Ayoqchi kulol ma’nosida ham qoʻllangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajal vodiysi

Ajal vodiysi (DeathValley) AQSH janubi-gʻarbida joylashgan Moxa-ve choʻlidagi (Kaliforniya shtati) togʻ oraligʻi botigʻi. Amargosa va Panamint tizmalari oraligʻidagi suvsiz joy. Uzunligi 250 km chamasida, maydoni qariyb 840 ming ga. Yer kurasidagi eng chuqur joylardan biri (dengiz sathidan 85 m past) va qaqragan choʻl. Shimoliy Amerikadagi eng past joy. Havoning mutlaq maksimum temperaturasi 56,7° (Gʻarbiy yarim sharda eng yuqori). 1849-yilda bu yerda bir guruh oltin qidiruvchilar tashnalikdan nobud boʻlganligidan vodiy shunday nom olgan. Milliy tabiat yodgorligi sifatida 1933-yildan buyon muhofaza qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shimoliy Amerika
Vodiylar
Choʻllar
Ajal ilon

Ajal ilon (Acanthophis antarcticus) – aspidlar oilasiga mansub ilonlarning bir turi, yoʻgʻon va kalta gavdasining koʻrinishi qora ilonlarga oʻxshab ketadi. Uzunligi 75 sm gacha, keng va yapaloq uchburchak shakldagi boshi siqiq boʻyni orqali tanasidan aniq ajralib turadi. Koʻzusti qalqoni yon tomonga turtib chiqqan, tanasi ustidagi tangachalarida qovurgʻachalar boʻladi. Baqa va mayda qushlar bilan oziqlanadi. Avstraliya, Yangi Gvineya, Malakka va ularga qoʻshni orollarda tarqalgan. Ajal ilon koʻpincha soʻqmoq yoʻllarda va quyosh tushadigan boshqa ochiq joylarda kulcha boʻlib isinib yotadi. Xavf tugʻilganida boshqa ilonlarga oʻxshab qochishga yoki yaqinlashayotgan dushmanini qoʻrqitishga harakat qilmaydi. Himoya rangiga ega boʻlganidan piyoda yoʻlovchi uni sezmasdan juda yaqin kelib qolganida chaqadi. Ajal ilon zahari boshqa aspid ilonlar zahariga nisbatan kuchsiz boʻlsada, u chaqqan odamlarning aksariyati oʻladi. Shu sababdan bu ilon Ajal ilon deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajamiy ibn Abubakr

Ajamiy ibn Abubakr (12-asr 20-y.lari, Naxichevan — 13-asr boshi) — Ozarbayjon me’mori. Naxichevan me’morlik maktabi vakili. Ajamiy  Yusuf ibn Qusayr maqbarasini (1161—62), Mu’mina xotun (Atobak) maqbarasini (1186), Naxichevandagi peshtoqlar bilan tutashtirilgan minoralarni qurgan. Ajamiyning qurgan binolari mukammal qismlari mustaqil hal etilgan, bezaklari jozibali, Ajamiy  binolari oʻrta asr Ozarbayjon me’morchiligida hamda Yaqin Sharq mamlakatlari me’morligi tarixida koʻzga koʻringan obidalardan boʻlib, shu xildagi binolar me’morligining rivojlanishiga katta ta’sir koʻrsatgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ajanta

Ajanta — Hindistonning gʻarbidagi shaharcha nomi bilan yuritiluvchi meʼmoriy majmua. Avrangoboddan shimoli-sharqda, Mahorashtra shtatida. Ajanta Vagxora daryosi yoqasidagi tosh qoyalarga yasalgan 29 Budda ibodatxonalaridan iborat (mil. av. II asr - mil. VII asr). Jami 29 ta gʻor ichiga zal ishlangan. Ajanta majmuasi qadimgi xalq meʼmorligi uslubida yaratilgan. Ajantaning keyingi qurilgan qismlari haykallar va devoriy rasmlar bilan bezatilgan. Ularda tantanali shodiyonalar va xalq sanʼati aks ettirilgan. Sanʼatkorlar haykaltaroshlik va rassomlik asarlariga xalq badiiy ijodiga xos realistik ruh va goʻzallik bera olganlar. Ad.: Tyulyayev S. I., Arxitektura Indii, M., 1939.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Ajarlar

Ajarlar (oʻzlarini ajareli deb ataydilar) — Ajariya Respublikasining mahalliy aholisi. Gruzinlarning etnik guruhi. Gruzin tilida soʻzlashadi. Turkiya hukmronligi davrida (16-asrning 2-yarmi — 1878-yil) ajarlar islom dinini qabul qilishgan (ilgari xristian boʻlganlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajdar

Ajdar, ajdarho, ajdaho — afsonaviy maxluq. 1) Turli xalqlar ogʻzaki ijodida qanotli, ogʻzidan oʻt purkaydigan ikki va undan ortiq boshli afsonaviy ilon obrazi. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida yovuzlik timsoli. Doston, ertak, choʻpchak va boshqalarda bosh qahramon yoʻlida uchraydigan asosiy toʻsiqlardan biri va uni yengib oʻtish albatta shart qilib qoʻyilgan; 2) baʼzan haddan tashqari katta ilonlar (masalan, boʻgʻma ilonlar ham) ajdarga qiyos etiladi.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Havolalar  
 

Mifologik qahramonlar
Ajdar kaltakesaklar

Ajdar kaltakesaklar (Vasiliscus) — iguanalar oilasi, tangachalilar turkumiga mansub kaltakesaklar urugʻi. 4 turi maʼlum. Suv boʻyidagi daraxtlarda yashaydi. Urgʻochisi daraxtlar ildizi ostidagi kovaklarga 12-18 ta tuxum qoʻyadi. Boshi, yelkasi va dumining ustida teridan hosil boʻlgan baland toji boʻlishi tufayli Ajdar kaltakesaklar erkagining qiyofasi afsonaviy maxluq ajdarga oʻxshaydi. Ajdar kaltakesaklar beozor, yuvvosh hayvon. Bu urugʻning Panama va Kosta-Rikada tarqalgan turi Amerika ajdari (V.americanis)ninr uzunligi 80 sm, shu jumladan dumi 60 sm.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sudralib yuruvchilar
Ajdar oy

Ajdar oy – Yer atrofidan aylanishi orbitasining bir xil tuguni (chiqish yoki botish) orqali oyning ikki ketma-ket oʻtishi oʻrtasidagi vaqt oraligʻi. Ajdar oy ning 1900-yil boshidagi davomiyligi 27,2122204 oʻrtacha quyosh sutkasi (kecha-kunduz)ni tashkil qilgan. U 100 yilda 0,0035 sekta uzayadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajdargul

Ajdargul, itogʻiz (Antirhinum) – sigirquyruqdoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻtlar (baʼzan, chalabuta oʻsimliklar) turkumi. 40ga yaqin turi bor. Asosan, Yevropa va Shimoliy Amerikada, qisman Osiyoda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda ajdargulning bir turi – yirik ajdargul (A. majus L.) xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Bu toʻrning poyasi 30—60 sm, bargi nashtarsimon, pastdan yuqoriga maydalashib boradi. Gullari ikki labli, ogʻzi yumuq, shingil toʻpgullariga yigʻilgan. Ajdargulning qizil, pushti, sariq yoki oq gulli xillari uchraydi. Changchilari toʻrtta, gulkosachasi 5 bargchali, tukli. Mevasi – koʻsakcha. Oʻzbekistonda sigirquyruqsoshlar oilasiga mansub va ajdargulga oʻxshash bir qancha oʻsimliklar (mas, zigʻirak) ham baʼzan ajdargul deb yuritiladi.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Zubturumdoshlar
Ajdod

Ajdod (arab. — bobo soʻzining koʻpligi) — bobolar degan maʼnoda boʻlib, shaxsning ilgari oʻtgan ota-bobolarini anglatadi. Oʻsimlik va hayvonlarning qadimiy boʻgʻini ham ajdod deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajzchi

Ajzchi (turkiycha) — Temur va temuriylar davrida harbiy safarga otlangan qoʻshinni mashaqqatli joylardan olib oʻtish maqsadida mahalliy aholi ichidan tanlab olingan yoʻl koʻrsatuvchi. Ajzchi temuriylar tarixiga taalluqli yozma obidalarda, xususan „Boburnoma“da qayd etib oʻtilgan.

Manbalar
Aji

Aji – qadimgi diniy eʼtiqodlarga koʻra, yaxshiliklarni yaratuvchi Ahuramazdaning dushmani (shayton), fazoda yashovchi dahshatli ajdar, nurni oʻgʻirlovchi qora bulut timsoli. Aji qadimgi afsonalarda insonning ashaddiy dushmani sifatida talqin etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Turkun:Atamalar
Ajib zarralar

Ajib zarralar — ajiblik kvant soni (5) nolga teng boʻlmagan elementar zarralar. Ajib zarralarga K-mezonlar, giperonlar va koʻpgina rezonanslar kiradi (qarang Elementar zarralar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiboy qoʻltigʻi

Ajiboy qoʻltigʻi – Orol dengizining janubi-gʻarbidagi qoʻltiq. Maydoni 1000 km², uz. 41 km, eni 30 km, eng chuqur joyi 9,2 m boʻlgan. Orol dengizi sathining 8 metrga pasayishi tufayli 1981-yil qoʻltiq quridi. Ajiboy qoʻltigʻi tubi qirgʻoqqa yaqin (10-15 km masofagacha) yalang eol qum shakllari (barxan, doʻng va hokazo), undan shimoliy esa qoldiq, taqir va faol shoʻrxoklar bilan qoplangan. Qumliklarda qora saksovul, cherkez, qandim, shoʻra, shoʻrxoklarda sarisazan, yulgʻun, qorabaroq oʻsadi. Sudoche koʻlidan bosh-langan yer osti suvlarining oqimi mavjudligidan grunt suvlari sathi yer yuzasiga yaqin joylashganligi uchun Ajiboy qoʻltigʻida galofit oʻsimliklari keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qoʻltiqlar
Oʻzbekiston tarixi
Qoraqalpogʻiston
Oʻzbekiston geografiyasi
Orol dengizi
Ajin

Ajin — terining burishib qolishi, unda mayda ilonizisimon egatchalar paydo boʻlishi. Ajinda kishining feʼl-atvori ifodalanadi. Masalan, qoshlar oʻrtasiga tushgan toʻgʻri ikki chiziq mulohazali ba-tartib insonlarga xos. Koʻz burchagidagi mayda ajinlar quvnoqlik belgisi. Turli harakatlar tufayli yuzda ham Ajin paydo boʻladi. Oftob tigʻida koʻp boʻladigan kishilarning peshona va boʻynini mayda Ajinlar bosadi. Ajinlar koʻpincha keksalarda yaqqol koʻzga tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajina

Ajina (arab – jin) – turkiy xalqlar ogʻzaki ijodidagi demonologik salbiy obraz. Ajina yovuz ruhlar haqidagi animistik tushuncha, eʼtiqod mahsuli. Obraz sifatida kishilik jamiyati hali urugʻchilik bosqichida ekanligida shakllangan. Ogʻzaki ijod namunalarida ajina tashlandiq joy, chakalakzor, kimsasiz oʻtloqlarda uchraydi, asosan suluv qiz, chaqaloq, sochi yoyiq kampir, qoʻzichoq, echki qiyofalarida namoyon boʻladi, deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Mifologik qahramonlar
Ajinatepa

Ajinatepa — budda ibodatxonasi harobasi saqlangan tepalik (6-8-asrlar). Qoʻrgʻontepa sh. (Tojikiston Respublikasi)dan 12,5 km sharqda. Tojikiston arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan qazib oʻrganilgan (1961-69). Ibodatxona va monastirdan iborat 2 qismli inshootga ega (100x50) . Qazishmalar davrida besh yuzdan oshiq san’at yodgorliklari — haykallar, naqshlar, devoriy rasmlar va ularning parchalari topilgan. Buddaning oʻlim toʻshagida yotgan 12 m li haykali va sovgʻa keltirayotganlarning devoriy rasmlari muhim tarixiy ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxeologiya
Buddizm
Tojikiston tarixi
Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxati
Ajio

Ajio (italyancha. aggio), laj – 1) qimmatbaho qogʻozlar, pul belgilari, veksellar birja kursining oʻz nominal qiymatidan ortishi. Ajio, odatda, nominalga nisbatan foizlarda hisoblanadi. Kursning nominal qiymatga nisbatan pasayishi esa dizajio deyiladi; 2) qadri past qogʻoz pulni tangalarga yoki qadri baland valyutaga almashtirishda undiriladigan komission haq; 3) obligatsiyalarni oʻz nominalidan yuqoriroq kurs boʻyicha qaytarib olinishi natijasida ularning narxiga qoʻshiladigan ustama.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiotaj

Ajiotaj (fransuzcha agiotage — hovliqish, tartibsizlik) — birja bozorlarida chayqovchilik maqsadlarida ataylab yaratiladigan jonsaraklik; qimmatbaho qogʻozlarning kursi va tovarlarning narxini sunʼiy ravishda koʻtarish yoki tushirish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiotaj talab

Ajiotaj talab – bozordagi shov-shuv va vahima taʼsirida sunʼiy paydo boʻladigan va shiddat bilan ortib boradigan talaboratoriya ajiotaj talab aholi oʻrtasida mish-mishlar tarqatish, reklama vositasida muayyan tovarlarga oʻta yuqori baho berish orqali isteʼmolchi ruhiyatiga taʼsir etish, tovarlarga boʻlgan gʻoyat katta qiziqish, qimmatchilik va qahatchilik xavfi, har xil shov-shuvlar taʼsirida pulni tovar zaxiralariga aylantirishga intilish oqibatida yuzaga keladi. Ajiotaj talab taʼsirida tovar taklifi talabdan orqada qolib, bozor muvozanati buziladi tovarlar taqchilligi gʻoyat kuchayib ketadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiriqti

Ajiriqti – korund koni; Navoiy viloyatidagi Tomdibuloq ovulidan 5 km gʻarbda, Tomdi togʻlarida. Korund metamorfizmga uchragan ohaktoshlar orasida qalinligi 1 m va uzunligi 10 m gacha boʻlgan qatlamlarda linza shaklida yotadi. Ruda tarkibida korund (10- 60%), Margarit, xloritoid, temir oksidlari va gidroksidlari bor. Kamdan-kam holda diaspor, andaluzit, shpinel, biotit, xlorit, muskovit, pirofillit uchraydi. Konda chuqurligi 2-3 m dan 20-30 m gacha boʻlgan qadimda qazilgan joylar uchraydi. Korunddan charx qumi sifatida foydalanilgan. Shu tipdagi bir qancha konlar (Ashibuloq, Tomdi, Chingildi, Oqtov, Saribuloq, Beshtov) mavjud. Korundli ohaktoshlarning toshkoʻmir davriga mansubligi yangi konlar topish va toshkoʻmir davri yotqiziqlarining yangi stratigra-fii: sxemasini ishlab chiqish imkonini berdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Geografiya
Geologiya
Ajmer

Ajmer, Ajmir – Hindistonning Rajastxan shtatidagi shahar. Aravali togʻida, 900 m balandlikda joylashgan. Aholisi 402 ming kishi (1991). Transport yoʻllari tuguni va toʻqimachilik sanoati markazi mavjud. Ipgazlama, shoyi va trikotaj fabrikalari, mashinasozlik korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari bor. Badiiy hunarmandchilik (shoyiga gul tikish, toʻr toʻqish) rivojlangan. Mamlakatning asosiy diniy markazlaridan. Ajmer 12-asr boshlarida vujudga kelgan va Chauxanlar davlatining poytaxti boʻlgan. 1192-yildan Muhammad Gʻuriyga qarashli, keyinroq Dexli sultonlari tasarrufiga oʻtgan. 1556-yildan Boburiylar hukmronligida boʻlgan. 1818-yilda inglizlar bosib olgan. 1947-yildan mustaqil Hindiston tarkibida. Ajmerda 12-asrda qurilgan masjid, 16-asrda solingan qal’a va saroylar saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Muqaddas shaharlar
Ajnos

Ajnos (arabcha - jins soʻzining koʻpligi – jinslar) – Sharq musiqa nazariyasida toʻrt va besh pogʻonali tovush-atorlar – tetraxord va pentaxordlar. Ajnosning bir necha turi bor. Ajnosi zulmaddatayn – ikki „modda“ (katta sekunda)ni oʻz ichiga olgan jinslar; ularga bitta kichik sekunda qoʻshib, jinslarning maʼlum turlari hosil etiladi. Ajnosi qaviya – qattiq jinslar; Ajnosi layyina – yumshoq eshitiladigan jinslar; Ajnosi muloyima – yoqimli eshitiladigan jinslar; Ajnosi mufrada – yakka jinslar, yaʼni mustaqil ishlatiladigan jinslar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajoyibxona

Ajoyibxona (arab, moʻ’jiza va xona soʻzlaridan olingan bo'lib) — noyob sanʼat namunalari, shuningdek moddiy madaniyat tarixiga va boshqa sohalarga oid diqqatga sazovor buyum, hujjatlar toʻplangan va ularni maʼlum tartibda joylashtirib namoyish qiladigan muassasa. Yana qarang Muzey.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajralmas birikma

Ajralmas birikma – mashinalarning ayrim detallardan yaxlit qilib yasalgan qism va uzellari. Payvand birikmalar, parchin mixli birikmalar, yelimli, kavsharlangan, presslangan, aralash birikmalar ajralmas birikma hisoblanadi. Presslab oʻtqazish yoʻli bilan ham ajralmas birikma hosil qilish mumkin. Ajralmas birikma mashinalarning mustahkamligini, bikrligini, ustuvorligini taʼminlaydi, ishlaganda titrashini kamaytiradi.

Manbalar
Ajraluvchi birikma

Ajraluvchi birikma – mashinalarning ayrim detallardan boʻlaklarga ajraladigan qilib yasalgan qism va uzellari. Vintli, boltli, shponkali, shlitsali, ponali birikmalar ajraluvchi birikmalar hisoblanadi. Ajraluvchi birikmani biror detalga ham shikast yetkazmay qismlarga ajratish va yigʻish mumkin.

Manbalar
Ajratilgan muhitda oʻstirish

Ajratilgan muhitda oʻstirish, oʻsimlikni ajratilgan muhitda oziqlantirish — oʻsimliklar fiziologiyasini tadqiq qilish usullaridan biri; ajratilgan muhitda oʻstirishni birinchi boʻlib rus olimi P. R. Slyozkin qoʻllagan (1893). Ajratilgan muhitda oʻstirishda oʻsimlik ildizlari ikki yoki undan koʻproq qismga taqsimlanib, oziq moddalarining har xil aralashmasidan tashkil topgan eritmaga joylashtiriladi. Buning uchun tuproq (koʻpincha qum) yoki eritma solingan (suvli muhit), hajmi turlicha idish ishlatiladi. Idishlardagi oziq moddalarning turli tarkibda boʻlishi ularning oʻsimliklar tomonidan qanday singdirilish jarayonini kuzatishga imkon beradi (qarang Vegetatsion usul).

Manbalar 

  

Biologiya
Ajriq

Ajriq () — boshoqdoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali begona oʻt. Barglari lentasimon, dagʻal, chetlari oʻtkir-gʻidirish. 3-8 boshoqsimon shoxchalardan iborat toʻpguli poya uchida joylashgan. Mevasi— doncha. Iyundan to kech kuzgacha gullab meva tugadi. Asosan ildizpoyasi, qisman urugʻi yordamida (urugʻi koʻpincha chang Qorakuya kasalligi bilan zararlanadi) koʻpayadi. Yer osti ildizpoyalari gorizontal yoki qiyshiq joylashgan novdalar hosil qiladi. Bu novda boʻgʻimlaridan yer ustiga oʻsimtalar oʻsib chiqadi. Shuningdek, yer ustiga chiqqan novda boʻgʻimlarida ildiz rivojlanadi va barg qoʻltigʻidan gul beruvchi poya oʻsadi. Oʻzbekistonda ajriq hamma yerda tarqalgan. Juda koʻp ekinzorlar orasida oʻsib, tuproqdagi oziq moddalarni kuchli soʻradi va yerni oriqlatadi. Kurash choralari: hosili yigʻib olingan yerni haydash, maxsus taroqlagich yoki tishli borona yordamida ildizpoyalarni yigʻib olish; dalalarga dalapon (40-50 kg/ga) sepish. Preparat purkalgandan soʻng dala boronalanadi.

Manbalar 

  

Bugʻdoydoshlar
Oʻsimliklar
Ajroqlik

Ajroqlik – tashqi yoki ichki kuch taʼsirida togʻ jinslarining oʻz ichidagi yoriqlar boʻylab alohida ajralishi. Odatda magma sovib, jinslarga aylanayotgan vaqtda yoki choʻkindi jinslar suvdan koʻtarilib quriyotganda, yoriqlardan yoki yopishib turgan joylardan yoriqlar boʻylab ajralgan kezlarida bu xususiyat namoyon boʻladi. Togʻ jinslarining ajralish shakllariga qarab ajroqlik bir necha turli boʻladi; masalan, choʻkindi togʻ jinslarida toʻrtburchakli, kubsimon, qatlamsimon, parallelepipedsimon, prizmatik yoki ustunsimon, sharsimon, toshtaxtasimon va boshqa ajroqlik yaxlit massivdan zarur shakl va oʻlchamdagi toshni ajratib olishni osonlashtiradi. Konchilik ishlarini ratsional loyihalashda ahamiyati bor. A3, As, Os – qadimgi turkiy qabilalardan birining nomi. Ular VII va XI asrlarda hozirgi Tiva Respublikasining gʻarbiy qismida yashagan. Asosiy qismi VII va VIII asrlardayoq Yettisuvga koʻchib kelib, Ili va Chu daryolari boʻylariga, Kestak dovonining har ikki tomoniga oʻrnashgan. „Hudud ul-olam“ asarida ajroqlik tirkashlarning bir qismi deyilgan. Yenisey, Oltoy va Tyanshanning oʻrta asrlarga oid etnonimikasida ajroqlik nomi qirgʻizlar bilan bogʻliq holda uchraydi. Oltoyda toʻrt os degan urugʻ-qabila nomi saqlanib qolgan. Tuva va Oltoy togʻ yon bagʻirlaridagi ajroqliklarning bir qismi keyinchalik Sibir xalqlari (Oltoy, teleut), Yettisuvdagilari esa qozoq, qirgʻiz va oʻzbek xalqlari tarkibiga singib ketgan. Hozirgi Samarqand viloyatining gʻarbiy tumanlarida saroy qabilasiga mansub oʻzbeklar tarkibida ajroqlik etnonimi saqlanib qolgan.

Manbalar 

 

Geografiya
Azenkur jangi

Azenkur jangi — Kale shahri (Fransiya)dan taxminan 60 km. janubda joylashgan qishloqda boʻlgan jang. Yuz yillik urush davrida 1415-yil 25-oktabrda Azenkur yaqinida ingliz qiroli Genrix V qoʻshini (8 ming kamonchi va 1 ming piyoda ritsarlar) fransuz armiyasi (4-6 ming askar, asosan piyoda ogʻir qurollangan ritsarlar, shuningdek arbaletchilar) ustidan gʻalaba qozongan. Jang taqdirini harakatchan ingliz kamonchilari qoʻshinining ustunligi hal qilgan. Ingliz qoʻshinlari Fransiyaning shimolini, jumladan Parijni egallashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yuz yillik urush
XV asr
Azidlar

Azidlar – kimyoviy birikmalar, tarkibida bir yoki bir necha – N3 guruhi boʻlgan azid kislota hosilalari. Anorganik A.ga azid kislota tuzlari [mas, natriy azid NaN3, qoʻrgʻoshin azid Pb(N3)2], galogenazidlar (mas, xlor-azid C1N3) va boshqa kiradi. Koʻpchilik anorganik A. yengil zarblanish yoki ishqalanish na-tijasida nam holda boʻlishiga qaramay portlash xossasiga ega (mas, qoʻrgʻoshin azid portlash xossasini kuchaytiruvchi modda sifatida qoʻllanadi). Azid kis-lota va uning boshqa tuzlarini olishda odatda suyuqlantirilgan natriy amid orqali azot (1)-oksid oʻtkazish yoʻli bilan olinadigan natriy azid xom ashyo boʻlib xizmat qiladi. Barcha organik A., alkil va aril (umumiy formulasi RN3) yoki atsil ma’lum darajada portlovchi mod-dalar xossasiga ega. Nitroguanilazid HNqC(NHNO2)N3 organik A.ga misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Otaqoʻzi Azizov

Otaqoʻzi Azizov (1910.21.9, Qirgʻiziston, Oʻsh viloyati) – tilshunos. Oʻzbekistonda (1970) va Qoraqalpogʻistonda (1980) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Filol. fanlari doktori (1961), professor (1965). Rossiya Federatsiyasi Ta’lim akademiyasining chet el muxbir a’zosi (1968). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1932). Toshkent pedagogika institutida dotsent (1940–45), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti (1945–48), Toshkent kechki pedagogika instituta (1948– 52), Toshkent Davlat Universiteti (1952-85)da rus tili kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari oʻzbek tilshunosligi, leksikografiyasi, rus va oʻzbek tillarining qiyosiy oʻrganish masalalariga bagʻishlangan. Azizov darsliklar, ruscha-oʻzbekcha va boshqa lugʻatlar tuzgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1910-yilda tugʻilganlar
21-sentabrda tugʻilganlar
Tilshunoslar
Turgʻun Azizov

Turgʻun Tursunovich Azizov (; 30-noyabr 1934, Toshkent – 22-yanvar 2024-yil, Toshkent) – aktyor va rejissyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgach (1956), Hamza teatrida aktyor.

Hayoti 
Turgʻun Azizov 1934-yil 30-noyabrda Toshkentdagi „Beshqayragʻoch“ (oldingi „Saryogʻchi“) mahallasida tugʻilgan.

1956-yilda avvalgi Oʻzbekiston Davlat teatr va rassomchilik institutini tugatib, oʻsha yili hozirgi Oʻzbek Milliy akademik drama teatrida faoliyat yuritishni boshlagan.

Faoliyati 
Asosiy rollari: Ferdinand („Makr va muhabbat“), Ilyos („Sarvqomat dilbarim“), Eydzi („Oʻgʻirlangan umr“), Mar-kTuysk („Oqpadar“), Niyoz („Nomaʼlum kishi“), Yoʻlchi („Qutlugʻ qon“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Edmund („Qirol Lir“), Ulugʻbek („Mirzo Ulugʻbek“), Amir Nasrullo („Nodirabegim“), Otello („Otello“) va boshqa Aktyorga katta shuhrat keltirgan roli „Oʻlimdan kuchli“ spektaklidagi Monserradir. Kinoda Amir Olimxon („Gang uzra tong“), Bakir („Maftuningman“), Amir Nasrullo (Nodirabegim"), Ota Maqsumov („Uzoq-yaqin yillar“), Mirzakarimboy („Parol – Regina mehmonxonasi“), Dadaboy („Qoʻqon voqeasi“, telefilm) kabi ob-razlar yaratdi. Liriko-dramatik va romantik plandagi rollarni zoʻr ehtiros va joʻshqinlik bilan ijro etadi, qahramonlar harakterini ochishda til boyligidan ustalik bilan foydalanadi, oz harakatda koʻp maʼno anglatishga, qahramonining his-tuygʻulari, ichki kechinmalarini ta-biiy ifodalashga intiladi. Rejissyor sifatida „Mirzo Ulugʻbek“, „Alisher Navoiy“, „Mehrobdan chayon“, „Chimildiq“, „Mashrab“ (hammasi M. Abdullayeva bilan hamkorlikda) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

Yutuqlar 

 Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist: (1967)
 O‘zbekiston SSR xalq artisti: (1974)
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni.
 Mehnat shuhrati ordeni: (2001)
 Oʻzbekiston Respublikasining davlat mukofotlari: (2023)

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1934-yilda tugʻilganlar
30-noyabrda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Sovet aktyorlari
Oʻzbekistonlik aktyorlar
Oʻzbekiston rejissyorlari
Fidokorona xizmatlari uchun ordeni sohiblari
Mehnat shuhrati ordeni sohiblari
O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artistlar
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Sanʼat Azizova

Azizova San’at Sobirovna (1934.18.6, Toshkent) – farmakolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), tibbiyot fanlari doktori (1968), professor (1974), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Oʻsimliklar kimyosi instituti farmakologiya laboratoriyada ilmiy xodim (1958 – 72). Toshkent pediatriya tibbiyot instituti farmako-logiya kafedrasi mudiri (1972-yildan). Asosiy ilmiy ishlari yurak glikozidlarining yurak kasalliklariga, xususan infarqtga ta’sirini eksperimental oʻrganishga oid. S.Azizova tibbiyot instituti talabalari uchun "Farmakologiya" darsligi muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1934-yilda tugʻilganlar
18-iyunda tugʻilganlar
Shirin Azizova

Shirin Mirxonovna Azizova (10-yanvar 1940, Gʻijduvon — 15-iyul 2006-yil, Toshkent, Oʻzbekiston) — Oʻzbekiston xalq artisti (1988).

Taʼlim 

Shirin Azizova Toshkent davlat teatr va rassomlik institutining aktyorlik fakultetigaoʻqishga kiradi va institutni 1961-yilda tamomlaydi.

Mehnat faoliyati 

1961-1964-yillar Alisher Navoiy nomidagi Namangan viloyat musiqali drama teatri sahnasida chiqish qilgan. 1968-yildan Toshkentdagi Abror Hidoyatov nomidagi drama teatrida faoliyatini davom ettiradi. 1987-yilda esa Hamza teatrida ish boshlaydi. Azizova ijodiga lirik, dramatik rollar yaqin boʻlib, obrazlari hayotiyligi, sahna nutqining mukammalligi bilan ajralib turadi. Shirin Azizova 1981-yildan beri filmlarda rol oʻynay boshlaydi.

Rollari

Teatr 

Xolishon, Sora, Maysara („Xolisxon“, „Ishq qurbonlari“, „Maysaraning ishi“), Rohila („Birinchi muhabbat“), Muhabbat („Oʻn sakkiz yoshligim“), Nozi („Bahs“), Oʻzbekoyim („Oʻtgan kunlar“), Tamara („Jar“), qaynona („Chimildiq“) kabi rollarni mahorat bilan ijro etgan.

Filmlar 

„Tangalik bolalar“ (1990-yil), „Temir erkak“ (1991-yil), „Kelgindi kuyov“ (2005-yil), „Sen meni sevasanmi“ (2006-yil), „Mergan militsiya“, „Qabrdan qaytgan umr“ (2010-yil) kabi filmlarda rollar ijro etgan.

Oilasi 

 Shirin Azizovaning turmush oʻrtogʻi taniqli aktyor Toʻgʻon Rejametov (1938—1982-yil);
 Oʻgʻli — aktyor Zuxriddin Rejametov 1962-yil,
 Qizi — aktrisa Fotima Rejametova 1970-yil.

Adabiyotlar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston xalq artistlari
10-yanvarda tugʻilganlar
1940-yilda tugʻilganlar
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Akmal Azizxoʻjayev

Akmal Abduazimovich Azizxoʻjayev (1936-yil 8-noyabr, Toshkent — 2008) — futbolchi, sport ustasi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sport ustozi (1992). 1954-yildan „Spartak“ futbol jamoasida oʻynagan. „Paxtakor“ jamoasi sardori va himoyachisi (1960-65 yillar). Buxoroning „Fakel“ (1966) hamda Nukusning „Amudaryo“ (1983) jamoalarida bosh murabbiy. 1996-yildan respublika oliy futbol maktabining direktori. Uning murabbiyligidagi Oʻzbekiston oʻsmirlar futbol terma jamoasi Osiyo chempionati musobaqalarida ishtirok etib (1994) Oʻrta Osiyo respublikalari orasida gʻolib chiqqan va final uchrashuvlarda qatnashgan.

Faoliyati 
Akmal futbolchilik faoliyati dastlab Buxorodagi mahalliy jamoada boshlagan. Keyinchalik Toshkent viloyatining „Sverdlovets“, Toshkentning „Spartak“ klublarida oʻynagan. 1956-yilda Toshkentning „Paxtakor“ klubi tarkibiga oʻtdi va 9 yil davomida poytaxt jamoasi tarkibida oʻynagan. 1956-yilgi SSSR xalqlari spartakiadasida Oʻzbekiston SSR terma jamoasida oʻynagan. Faoliyatini soʻnggida „Buxoro“ klubida toʻp surgan. Futbolchilik faoliyatini yakunlaganidan soʻng murabbiylik faoliyatini boshladi va bir qator jamoalar jumladan Aral samali jamoasiga bosh murabbiylik qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar

Havolalar 
 Akmal Azizxoʻjayev Footballfacts saytidagi futbolchi profili

 Akmal Azizkhodzhaev Transfermarkt saytidagi futbolchi profili

8-noyabrda tugʻilganlar
1936-yilda tugʻilganlar
2008-yilda vafot etganlar
Oʻzbekistonlik erkak futbolchilari
SSSR erkak futbolchilari
Paxtakor jamoasi futbolchilari
Sverdlovets klubi futbolchilari
Spartak Toshkent futbolchilari
Buxoro klubi futbolchilari
Erkak futbol himoyachilari
Alifbo boʻyicha sportchilar
SSSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston SSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kishilari
Futbolchilar
Oqil Azimov

Oqil Odilovich Azimov (1946.21.5, Toshkent) – patent-axborot sohasidagi olim, ixtirochi. Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (1998). Toshkent poli-texnika institutini (1968), Standartlash va metrologiya institutini (Moskva) (1978), Butun jahon intellektual mulk tashkiloti Akademiyasini (Jeneva) (1997) tu-gatgan. Oʻrta Osiyo irrigatsiya ilmiy tadqiqot institutida ishlagan (1970–92), Oʻzbekiston Respu-blikasi Davlat patent idorasi direktori (1992-yildan). Azimovning ilmiy ishlari patent-axborot tahlili va ilmiy-texnikaviy ijodkorlik sohalariga doir. Azimov rahbarligida intellektual mulkni huquqiy muhofaza qilish va undan foydalanishning davlat tizimini tuzish hamda rivojlantirish boʻyicha ishlar olib boriladi. Uning ixtirolari bir qator sanoat va suv xoʻjaligi obyektlariga tadbiq etilgan.

Manbalar 

  

1946-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar