Whiplash (2014-yilgi film)

Whiplash — 2014-yilda suratga olingan Amerika psixologik drama janridagi film bo'lib, ssenariysi yozuvchi va rejissyor Damien Chazelle tomonidan yozilgan. Filmda bosh rollarni Miles Teller, J. K. Simmons, Paul Reiser va Melissa Benoistlar ijro etishgan. Film voqealari Nyu-York shahridagi xayoliy Shaffer konservatoriyasida musiqadan tahsil olayotgan yosh va intiluvchan talaba Teller haqida boradi. Teller jaz barabanini chaluvchi xonanda bo‘lishni orzu qiladi, ammo o‘zining tajovuzkor va talabchan o‘qituvchisi Simmons tomonidan juda murakkab sinov qilinadi.

„Film Bold Films“, „Blumhouse Productions“, va „Right of Way Films“ tomonidan ishlab chiqarilgan. Sony Pictures butun dunyo uchun tarqatish huquqini sotib olgan va filmni Shimoliy Amerika, Germaniya va Avstraliyada „Sony Pictures Classics“ orqali, boshqa xalqaro hududlarda esa „Stage 6 Films“ orqali chiqarishga tayyorlagan.

Chazelle 2013-yilda ssenariyni yozishni yakunlagan, unda maktabda qatnashgan jaz ansamblidagi tajribalaridan ilhomlangan. Ko‘p o‘tmay, „Right of Way va Blumhouse“ Chazellega ssenariyning o‘n besh sahifasini o‘n sakkiz daqiqalik qisqa metrajli filmga aylantirish taklifini berdi, bu film ham Whiplash deb nomlangan. Qisqa metrajli film 2013-yilgi „Sundance“ film festivalida namoyish etilgach, katta e'tibor va maqtovlarga sazovor bo‘ldi, bu esa ssenariyning to‘liq versiyasini suratga olish uchun investorlarni jalb qildi. Suratga olish jarayoni 2013-yil sentabr oyida Los-Anjelesda yigirma kun davomida olib borildi. Film rejissyorlari fidoyilik va muvaffaqiyat tushunchalarini chuqur o'rganishadi hamda ulkan maqsadlar konsepsiyasini tahlil qilib chiqishadi.

Whiplash filmi 2014-yilning 16-yanvarida 2014-yilgi „Sundance“ film festivali tanlov doirasida premyera qilingan va festivalning ochilish filmi sifatida namoyish etilgan; film dramaturgiya bo'yicha tomoshabinlar mukofoti va Katta hakam mukofotini qo'lga kiritgan. Film 2014-yilning 10-oktyabrida AQSh va Kanadada cheklangan doirada ommaga taqdim etildi. Film ssenariy, rejissyorlik, montaj, ovoz aralashuvi va aktyorlik ijrolari bo‘yicha yuqori baho oldi. U $3,3 million budjetda $49 million daromad keltirdi, bu Chazellening eng ko‘p daromad olgan filmi edi, to La La Land chiqarilgunga qadar. Film ko'plab mukofotlarga sazovor bo'ldi. Jumladan, Oscarda E ng yaxshi montaj va Eng yaxshi ovoz aralashuvi bo'yicha g‘oliblikni qo'lag kiritdi. Shuningdek, Eng yaxshi film va Eng yaxshi moslashtirilgan ssenariy bo‘yicha nomzod bo‘ldi. Simmonsning ijrosi unga Oskar, BAFTA, „Critics' Choice Movie Award for Best Supporting Actor“, Oltin globus, va Eng yaxshi ikkinchi darajali aktyor mukofotlarini olib keldi. Film hozirda XXI asrning va barcha davrlarning eng yaxshi filmlaridan biri deb baholanmoqda.

Syujeti 
Jaz barabanchisi Andrew Neyman Nyu-York shahridagi nufuzli Shaffer konservatoriyasida tahsil oladi va bolaligida o'zining ilhom manbai bo'lgan Baddi Rich kabi meros qoldirishni orzu qiladi. Shaffer konservatoriyasining studiya orkestri dirijyori Terens Fletcher uni bosh barabanchi Karl Tannerning o'rinbosari sifatida orkestrga qabul qiladi. Dastlab Andrewga dalda bergandek ko'ringan Fletcher, tez orada juda qattiqqo'l va og'zaki hamda jismoniy zo'ravon bo'lib chiqadi. Neyman o'zining ilk ansambl mashg'ulotida Xank Levining „Whiplash“ asarini chalishda tempni saqlay olmagach, Fletcher unga stul uloqtiradi, yuziga tarsaki tushiradi va uni haqorat qiladi.

Fletcherga ta'sir o'tkazish niyatida, Andrew kun-u tun qattiq shug'ullana boshlaydi, hatto qo'llari qadoq bo'lib, qonab ketguncha. Ularning birinchi musobaqasida Tannerning baraban tayoqchalari yo'qolib qoladi. Tanner tayqochalarsiz chala olmagach, Andrew va Tannerni almashtiradi. Chunki Andrew „Whiplash“ kuyini yoddan ijro qila olar edi. Shu sababli Fletcher uni asosiy barabanchi qilib tayinlaydi. Biroq, Andrew o'z pozitsiyasini tezda Ryayn Konnoliga, Shafferning pastroq ansamblidagi barabanchiga yo'qotib qo'yadi. Andrew musiqaga qattiq berilib ketgani sababli oilasi bilan janjallashadi va o'z sevgilisi Nicole bilan ham ambitsiyalari uchun ajrashadi. Bir kuni Fletcher mashg'ulotni boshlab, orkestrning sobiq a'zosi Shon Keysi avtohalokatda halok bo'lganini e'lon qiladi. Fletcher uchta barabanchini "Caravan" asarini juda tez tempda chalishga majburlab, besh soat davomida qiynoqqa soladi va yakunda Andrew asosiy o'rinni qaytarib oladi.

Navbatdagi musobaqaga borganida, Andrewning avtobusi buzilib qoladi. U mashina ijaraga olib, kechiksa-da, yetib keladi, biroq baraban tayoqchasini ijaraga olingan mashinada unutib qoldiradi. Fletcher sabr qilib kutishga rozi bo'lsa-da, Andrew qaytib kelayotganida uning mashinasi yuk mashinasiga uriladi. Og'ir jarohat olgan Andrew sahnaga qon va og'riq ichida zo'rg'a keladi va kuyni xatolik bilan chaladi. Fletcher ijroni to'xtatib, uni orkestrdan haydab yuboradi. Xafa bo'lgan Andrew Fletcherga sahnada hujum qiladi va xavfsizlik xizmati tomonidan tashqariga olib chiqiladi. Shafferda o'qishdan chetlatilgan Andrew o'zining advokati orqali Keysi o'z joniga qasd qilgani va buning Fletcherning tazyiqlari bilan bog'liq ekanligini biladi. U Fletcherga qarshi maxfiy guvohlik berishga rozi bo'ladi va natijada konservatoriya Fletcherni ishdan bo'shatadi.

Andrew barabanchilikdan voz kechadi, lekin bir necha oy o'tgach, Fletcherni bir jaz klubda pianino chalayotganini ko'rib qoladi. Ular birga ichimlik ichishadi va Fletcher uning o'quvchilarni intizomli tarbiya qilish usullari juda shafqatsiz bo'lganini tan oladi, ammo ularni muvaffaqiyatga undash uchun zarur deb bilganini aytadi. Jo Jonesning Charlz Parkerga tass uloqtirganini misol qilib keltiradi va bir talabaning eshitishi mumkin bo'lgan eng yaxshi so'zlar „yaxshi ish qilding“ ekanligini aytadi. Fletcher Andrewni JVC Jaz festivalida o'zining guruhida o'ynashga taklif qiladi va Andrew ikkilangan holda rozi bo'ladi. Andrew sobiq sevgilisi Nicolega qo'ng'iroq qiladi, ammo u boshqa bir kishiga turmushga chiqqanini bilib oladi.

JVC festivalida Fletcher Andrew bilan yuzma-yuz uchrashib, uning guvohlik berganini bilishini aytadi. Qasos olish uchun, Fletcher ansamblni Andrew bilmaydigan asar bilan boshlaydi. Muvaffaqiyatsiz ijrodan so'ng, Andrew sahnani tark etadi. Uning otasi uni quchoqlab oladi, ammo Andrew qaytib kelib, "Caravan" asarini o'zi boshlaydi. Dastlab g'azablangan Fletcher uni qo'llab-quvvatlaydi va ijroni davom ettiradi. Asar tugagach, Andrew kutilmaganda uzoq solo ijro etadi. Fletcher ta'sirlanib, unga yordam beradi va yakuniy akkordni boshqaradi.

Rollarda 

 Miles Teller — Endryu Neyman, Shaffer konservatoriyasidagi iqtidorli yosh jaz barabanchisi
 J. K. Simmons — Terens Fletcher, Shaffer konservatoriyasidagi qattiqqo'l jaz o'qituvchisi
 Paul Reiser — Jim Neyman, Andrewning otasi, yozuvchi va maktab o'qituvchisi
 Melissa Benoist — Nicole, qisqa muddat Andrew bilan uchrashib yurgan kino teatr xodimi
 Austin Stowell — Rayan Konnoli, Fletcher guruhidagi boshqa barabanchi
 Nate Lang — Karl Tanner, Fletcher guruhidagi boshqa barabanchi
 Chris Mulkey — Amaki Frank Neyman, Andrewning amakisi
 Damon Gupton — Janob Kramer, Andrew Fletcher tomonidan jalb qilinishidan oldingi birinchi ustoz

Ishlab chiqarish

Rivojlanishi 

„Princeton High School“da tahsil olayotganida, yozuvchi va rejissyor Damien Chazelle Studio Band musobaqasida ishtirok etgan va o'sha yillarda boshdan kechirgan qo'rquvdan ilhomlangan. U dirijyor Terens Fletcher obrazini sobiq o'qituvchisiga asoslangan holda yaratgan (u 2003 yilda vafot etgan), lekin obrazni yaratayotib, Buddy Rich va boshqa o'qituvchilarning qattiqqo'llik elementlarini qo'shgan. Chazelle filmni dastlab La La Land musiqiy filmini suratga olishdagi qiyinchiliklar sababli yozgan.

„Right of Way Films“ va „Blumhouse Productions“ Chazellega original ssenariysining oʻn besh sahifasini filmga aylantirishda yordam bergan, ushbu filmning nomi ham Whiplash (2013-yilgi film) edi. 18 daqiqalik qisqa film 2013-yilgi „Sundance“ film festivalida namoyish etilgandan soʻng muvaffaqiyatga erishdi va qisqa metrajli badiiy filmlar boʻyicha hakamlar hay'ati mukofotini qoʻlga kiritdi va bu to'liq filmni ishlab chiqarish uchun investorlarni jalb qildi. To‘liq metrajli film Bold Films tomonidan 3,3 million dollarga moliyalashtirildi.

2013-yil avgust oyida Miles Teller Johnny Simmons ijro etgan rolni o'ynashga imzo chekdi; J. K. Simmons esa o'z rolini saqlab qoldi. Chazelle J.K. Simmonsga „norma chegarasidan oshib ket“ deb yo'l-yo'riq ko'rsatgan va „men ekranda insonni ko'rishni xohlamayman, men bir yirtqich hayvonni ko'rmoqchiman“ degan. Ko'pchilik guruh a'zolari haqiqiy musiqachilar yoki musiqa talabalari bo'lib, Chazelle Simmons ularga bosim o'tkazganda yuzlaridagi qo'rquv va tashvish ifodalarini tushirishga harakat qilgan. Ular orasidagi suratga olish jarayoni noqulay bo'lib qolmasligi uchun, Chazelle Simmonsni oraliq tanaffuslarda kasbdoshlariga nisbatan samimiy bo'lishga chaqiradi.

Suratga olish jarayoni 
Asosiy suratga olish ishlari 2013-yilning sentyabr oyida boshlangan, Los-Anjeles shahrining turli joylarida, jumladan, Barclay mehmonxonasi, Palace teatri va Orpheum Teatrida suratga olingan.

Musiqasi  
 Saundtrek albomi 2014-yil 7-oktabrda Varèse Sarabande leybli orqali chiqarilgan. Saundtrek uch qismga bo‘lingan 24 ta trekdan iborat: film uchun yozilgan original jaz asarlari, film uchun yozilgan original partituralar va Stan Getz, Duke Ellington kabi musiqachilar tomonidan yozilgan klassik jaz standartlari. Asl barabanchi esa Bernie Dresel bo‘lgan.
2020-yil 27-martda ikki CD va 2-LP gatefold sleeve vinil bilan kengaytirilgan deluxe nashri yangi muqova bilan chiqarilgan bo‘lib, Justin Hurwitzning original musiqasi, bonus treki va Timo Garcia, Opiuo, Murray A. Lightburn tomonidan tayyorlangan remikslari o‘z ichiga olgan.

Kassa 
Shimoliy Amerikada film 2014-yil 10-oktabrda cheklangan tarqatilishda oltita kinoteatrda namoyish etilib, 135388 dollar ($22 565 har bir kinoteatr uchun) daromad qildi va kassa bo‘yicha 34-o‘rinni egalladi. Film keyinchalik 88 ta joyga, keyin esa 419 ta kinoteatrga kengaytirildi. Uch oylik namoyishdan so‘ng film $7 million daromad qilgan edi va beshta Oskar mukofotiga nomzod bo‘lganidan so‘ng, mmamlakat miqyosida 1000 joyda namoyish etildi. 2024-yil 15-avgust holatiga ko‘ra, Whiplash filmi AQSh va Kanadada $13,1 million, boshqa hududlarda esa $35,9 million daromad qilgan bo‘lib, jahon bo‘ylab umumiy daromadi $49 millionni tashkil etgan. Filmning budjeti esa $3,3 million bo‘lgan.

Tanqidiy munosabat 

Sharhlarni toʻplovchi veb-sayt Rotten Tomatoesda film 307 ta sharhga asoslanib 94% ball oldi, oʻrtacha reytingi 8,6/10 boʻldi. Saytdagi tanqidiy yakdilikda shunday deyilgan: „Intensiv, ilhomlantiruvchi va yaxshi ijro etilgan Whiplash rejissyor Damien Chazelledan ajoyib ikkinchi ish boʻlib, J.K.Simmons va Miles Teller uchun zoʻr imkoniyat bo'ldi“. Metacriticda film 49 nafar tanqidchining sharhlariga asoslanib, 100 dan 89 ball oldi va bu esa ijobiy maʼnoni bildiradi. Simmonsning ijrosi keng eʼtirofga sazovor boʻlib, u 2015-yilda Eng yaxshi ikkinchi darajali aktyor uchun Oskar mukofotini qoʻlga kiritdi.

Variety jurnalida yozuvchi Piter Debruge filmni musiqiy daholar haqidagi janrning klishesini sindirganini va filmni „jang maydoni yoki sport arenasi darajasidagi psixologik intensivlik bilan toʻldirilgan“ deb taʼrifladi. The Hollywood Reporter nashridan Todd McCarthy Teller va Simmonsning ijrolarini maqtadi va shunday deb yozdi: „Teller ... koʻproq tinchroq boʻlgan ijro bilan yana bir bor hayratlantiradi ... Simmons esa kuchli personaj roli bilan koʻplab qiziqarli imkoniyatlarni qoʻlga kiritgan aktyor sifatida oʻziga xosdir“. Whiplash 87-Oskar mukofotlarida Eng yaxshi ovoz aralashmasi va Eng yaxshi film montaji mukofotlarini ham qoʻlga kiritdi.

The Daily Telegraph nashridan Amber Wilkinson filmning rejissyorligini va montajini maqtadi: „Chazellening filmi oʻtkir va qiziqarli ritmga ega, Tom Cross tomonidan goʻzal tarzda tahrirlangan sahnalar bilan boyitilgan... tez-tez Andrew barabanlari zarbasiga kesilgan kadrlar bilan toʻldirilgan“. IndieWiredan James Rocchi filmni ijobiy baholadi va „Whiplash jur'at va oʻziga xoslik bilan toʻlgan, kerakli joyda yon berishga tayyor bo'lmagan, ajoyib ijrolar va oʻz qahramonlariga hamda ular uchun muhim boʻlgan narsalarga sabr bilan munosabatda boʻlgan film“ deb taʼkidladi. The Guardiandan Henry Barnes ham filmni ijobiy baholadi va uni musiqaga va uning qahramonlariga birday muhabbat bilan yondashgan nodir film deb atadi.

Forrest Wickman „Slate“ jurnalida film jaz tarixi va ushbu daho haqidagi noto'g'ri tasavvurlarni buzganini yozadi va qo'shimcha qiladi: „Fletcher, ehtimol, Charlie Parkerni daho sifatida tarbiyalashni xohlamas. U unga qarshi qo'lidan simbal (zanglamaydigan baraban chalinadigan asbob) uloqtiradigan musiqachini tarbiyalayapti“. The New Yorker jurnalida Richard Brody shunday deydi: „Whiplash na jazga va na kinoga hurmat ko'rsatadi“.

Manbalar