yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Neptuniy

Neptuniy (Neptun planetasi no-midan olingan; lotincha Neptunium), Np — sunʼiy radioaktiv kimyoviy element; aktinoidlar oilasiga mansub. Tartib rakami 93, massa sonlari 227—241 ga teng boʻlgan 15 ta izotopi maʼlum. Eng barqaror izotopi 237Np (T|/2=21,1410(l y., a-nurlanuvchi), atom massasi 237,0482. Amerika olimlari Neptuniy Makmilan va Neptuniy Ey-blson topgan (1940). Neptuniy bogʻlanuvchan, kumush rangli yumshoq metall, zichligi 20,45 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 640°, qaynash temperaturasi 4082°. Neptuniyning 237Np izotopi 23(iPu ishlab chiqarishda boshlangʻich material hisoblanadi.

Manbalar 

 

Kimyoviy unsurlar
Nerv kasalliklari

Nerv kasalliklari — nerv sistemam kasalliklari. Markaziy va periferik nerv sistemasining biror sababga koʻra umuman yoki qisman shikastlanishi natijasida kelib chikadi. Nerv kasalliklari organik va funksional boʻladi. Organik nerv kasalliklari zaminida markaziy va periferik nerv sistemasining anatomik struktur oʻzgarishlari yotadi. Bunga infeksion kasalliklar, intoksikatsiya, shikastlanishlar, oʻsmalar, tomir kasalliklari va boshqa sabab boʻladi. Bosh yoki orka miyaning turli qismlari zararlanishi bilan kechadigan organik nerv kasalliklarida periferik nerv sistemasida falaj, tirishish, giperkinezlar, reflekslar izdan chiqishi, sezuvchanlik, ogʻriq va boshqa sezgilarning buzilishi kuzatiladi. Funksional nerv kasalliklarida nerv sistemasida aytarli anatomik oʻzgarishlar boʻlmaydi, bunga nevrozlar kiradi. Nerv sistemasining irsiy kasalliklari (miopatiya, miotoniya va boshqalar) alohida guruhni tashkil etadi. Nerv kasalliklarini nevrologiya va nevropatologiya fani oʻrganadi. Nerv kasalliklaridan nevrozlar, insult, ensefalit, meningit, poliomiyelit, nevrit, radikulit, epilepsiya va boshqa uchraydi.

Manbalar 

Nerv sistemasi
Anatomiya
Nevrologiya
Nevropatologiya
Tibbiyot
Nerv markazi

Nerv markazi — nerv hujayralari (neyronlar) majmui. Odam, umurtqali xayvonlar va ayrim umurtkasizlar organizmining biror funksiyasini boshkarish, refleks hosil boʻlishida qatnashadi. Oddiy Nerv markazi gangliy hosil qiluvchi bir necha neyrondan tuzilgan. Yuksak darajadagi hayvonlar va odamda Nerv markazi markaziy nerv sistemasi tarkibiga kirib, bir necha ming, baʼzan bir necha mln. neyronlardan tashkil topgan. Organizmning koʻpchilik funksi-yalari markaziy nerv sistemasining turli qismlarida joylashgan bir qancha Nerv markazi tomonidan boshkariladi (Mas, koʻrish sistemasining Nerv markazi oraliqmiya, oʻrta miya katta yarim sharlari poʻstlo-gʻida joylashgan). Sezgi aʼzolari yoki boshqa Nerv markazidan nerv impulsi tarzshsh kelayotgan maʼlumotlar qar bir nerv markazining kirish kanali orqali oʻtadi. Bu maʼlumotlarni Nerv markazining neyronlari analiz va sintez qilib, ularga tegishli javob kaytaradi. Nerv markazi tarkibiga ritmni boshkaradigan neyronlar ham kirishi mumkin. Ular nerv im-pulyelarini vaqtvaqti bilan boshqarish xususiyatiga ega. Nerv markazi faoliyatiningasosiy mohiyati dominantlar prinsipiga asoslangan.

Manbalar 

Nerv sistemasi
Nerv regulyasiya

Nerv regulyasiya - nerv sistemasining hujayra, toʻqima, aʼzolarga ular faoliyatini organizm ehtiyoji hamda tashqi muhit oʻzgarishiga muvofiq holda uygʻunlashtiruvchi taʼsiri. Koʻp hujayrali organizmlar oʻz hayotiy jarayonlari (oʻsish, rivojlanish, tashqi omillardan taʼsirlanish va hokazo)da bir butunligini namoyon etadi. Buni bir nechta boshqaruvchi mexanizmlar, ayniqsa, qayvonlarda muhim ahamiyatga ega boʻlgan Nerv regulyasiya taʼminlaydi. Nerv regulyasiya natijasida hujayra, aʼzolar faoliya-ti toʻxtashi, kuchayishi, sekinlashishi. funksional va biokimyoviy holati. tuzilish xususiyatlari oʻzgarishi mumkin. Nerv sistemasi yoʻq koʻp hujayralilar (oʻsimlik, hayvon embrioni va bulutlar)da funksiyalar hujayralarning oʻzaro taʼsiri (ionli, metaboli-tik va boshqalar) orqali tartibga solinadi. Bir hujayra faoliyati boshqa hujay-rada hosil boʻlgan moddalar almashi-nuvi mahsuloti bilan boshqariladi (qarang Gumoral regulyasiya). Biron-bir hujayra membranasida vujudga kelgan qoʻzgʻalish baʼzan hujayradan hujayraga oʻtishi mumkin. Shu tariqa hayvonlarning evolyusiya jarayonida, asosan, 2 xil uygʻunlashtiruvchi mexanizm — Nerv regulyasiya va gormonal regulyasiya paydo boʻlgan. Shunga koʻra, 2 xil modda — gormonlar va me-diatorlar ajratiladi. Gormon butun organizmga qon bilan tarqalgani sababli gormonal regulyasiya keng doirada sekin, Nerv regulyasiya esa tor doirada tez amalga oshirilishi mumkin. Nerv regulyasiya tez tarqaluvchi nerv impulsi taʼsirida nerv uchida hujayralarga toʻgʻridan-toʻgʻri mediatorlar oʻtishi tufayli sodir boʻladi. Nerv regulyasiya bilan gormonal regulyasiya oʻrtasida kes-kin chegara yoʻq, chunki baʼzi nerv uchi aktiv moddalarni qonga ajratadi (qarang Neyrosekretsiya). Nerv regulyasiya tezligi va qanday doirada oʻtishi harakatni boshqarishda katta ahamiyatga ega, shuning uchun takomillashgan lokomotsiyali organizmlar nerv sistemasi yaxshi rivojlangan. Evolyusiya jarayonida Nerv regulyasiya yuqori darajada tuzilgan hayvonlarda yetakchi boshqarish mexanizmiga aylanib, faqat harakatlanishni emas, balki organizmning boshqa hamma siste-malarini ham qamrab olgan.

Manbalar 

Nerv sistemasi
Nerv trofikasi

Nerv trofikasi - nerv sistemasi (asosan, vegetativ nerv sistemasi)ning aʼzo va toʻqimalardagi moddalar almashinish jarayonini boshqarib turishi.

Manbalar 

Nerv sistemasi
Nervizm

Nervizm – odam va yuqori darajada tuzilgan hayvonlar organizmidagi barcha funksiyalar va fiziologik jarayonlarni boshqaruvchi bosh omil – nerv sistemasi degan gʻoyaga asoslangan yoʻnalish. Nervizm terminini fanga I. P. Pavlov kiritdi (1883), S. P. Botkin, I. M. Sechenov va uning izdoshlari asarlarida nervizm gʻoyasiga asos solindi. Asosiy N. I. P. Pavlovning oliy nerv sistemasi, shartsiz reflekslar va shartli reflekslar qaqidagi taʼlimotidir. Hozirgi neyro-gumoral regulyasiya haqidagi tushunchaga koʻra, organizmdagi fiziologik jarayonlarni boshqarishda nafaqat nerv sistemasi, balki gormonal-gumoral omillar ham ishtirok etadi.

Manbalar 

Nerv sistemasi
Tibbiyot
Neron Klavdiy Sezar

Klavdiy Sezar Nero (37.15.12 – 68) – Rim imperatori (54—68); Yuliyklavdiylar sulolasidan. Bagʻritosh, takabbur, maishatboz boʻlgan. 59 yil Oktaviyga onasini oʻldirishni, 62 yil esa xotinini oʻldirishni buyurgan. 64 yil Rimning katta qismiga oʻt qoʻygan, bunda uni qoʻli borligida shubha qilishmasligi uchun Rim xristianlarini taʼqib eta boshlagan. Keyinchalik shaharni tiklash uchun provinsiyalar aholisidan olinadigan soliqlarni keskin oshirgan. Bu N.ga karshi norozilikni kuchayishiga sabab boʻlgan. N. qatagʻon siyosati va aholi mol-mulkini musodara qilish bilan Rim jamiyatining turli qatlamlarini oʻziga qarshi qilib qoʻygan. Xalq koʻzgʻolon koʻtarishidan xavfsirab, Rimdan qochgan va oʻzini oʻzi oʻldirgan.

Manbalar
Nerpalar

Nerpalar (Pusa) — tyulensimonlar oilasi urugʻi. Baʼzan oddiy tyulenlar oilasiga kiritiladi. Gavdasining uzunligi 1,5 m gacha, vazni 100 kg gacha. 3 ta turi bor. Halqali nerpalar Atlantika va Tinch okeanining mo'tadil va sovuq suvlarida hamda Shimoliy Muz okeanida tarqalgan. Baliqlar va qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Muz ustida bolalaydi. Baʼzan katta toʻda hosil qiladi. Cheklangan miqdorda ovlanadi. Kaspiy Nerpasi, yaʼni Kaspiy tyuleni kaspiy dengizida, baykal nerpasi Baykal koʻlida yashaydi. Kaspiy va Baykal Nerpalarining soni kamayib ketganligi tufayli ularni ovlash cheklangan. Finlandiyaning Sayma koʻlida uchraydigan sayma narpasi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Jawaharlal Nehru

Jawaharlal Nehru (; 1889-yil 14-noyabr, Ollohobod — 1964-yil 27-may, Dehli) — Hindiston davlat, siyosiy va jamoat arbobi.

Milliy ozodlik kurashida Mahatma Gandining safdoshi, Hindiston Milliy Kongressi (HMK) rahbarlaridan biri. Mustamlaka davrida (1947 yilgacha) taʼqib qilingan. 10 yildan ortiq umri qamoqda oʻtgan. Tarixda "Yangi Hindiston bunyodkori" nomi bilan mashhur. N. 1947 yil 15 avgda Dehlidagi mashhur Nal Qalʼada Hindiston milliy mustaqillikni qoʻlga kiritganligini eʼlon qilgan. Hindiston Res-publikasi bosh vaziri va tashki ishlar vaziri (1947 yildan). N. rahbarligida Hindiston xalq xoʻjaligi, fan va madaniyatning rivojida katta muvaffaqiyatlarga erishgan. N. Hindistonning tashqi siyosati asoslarini yaratdi, xalqaro chigal masalalarni hal etishda jonbozlik koʻrsatdi. Uning mustamlakachilik, irkchillikka karshi izchil kurashi, yoppasiga qurollanishga chek qoʻyish, xalqlar oʻrtasida tenglik, doʻstlik, hamkorlik siyosati xalqaro maydonda Hindiston nufuzini oshirdi. Neru 1961-yilda qoʻshilmaslik siyosatini yaratdi. 1947 yilda harbiy bloklarga qoʻshilmagan mamlakat birgina Hindiston hisoblangan boʻlsa, hozirgi qoʻshilmaslik harakatida 120 dan ortiq Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi va Yevropa mamlakatlari ishtirok etmoqda.

N. 1955 va 1961 yilda qizi Indira Gandi bilan Oʻzbekistonga tashrif buyurib, oʻzbek xalqining turmushi, hayoti, tarixi bilan yaqindan tanishgan. N. "Hindistonning kashf etilishi" asarida yurtdoshimiz Bobur va uning nabirasi Akbar haqida bunday deydi:

Manbalar

Havolalar 

14-noyabrda tugʻilganlar
1889-yilda tugʻilganlar
27-mayda vafot etganlar
1964-yilda vafot etganlar
Neruda Pablo

NERUDA (Neruda) Pablo (taxallusi; asl ism-sharifi Neftali Rikardo Reyes Basualto) (1904.12.7, Parral shahri - 1973.23.9, Santyago) — Chili shoiri, diplomat. Santyago universitetida taʼlim olgan. Chili Senatining aʼzosi va diplomat sifatida koʻp mamlakatlarda boʻlgan. "Oʻlmaydigan odamning xatarli qadami" (1926) toʻplamida sheʼrning anʼanaviy oʻlchamlari va krfiyalaridan voz kechib, ichki kechinmalarni syurrealizmga yaqin til va obrazlar bilan ifodalagan. "Yashash joyi — Yer" (1933, 2 jild), "Yurakdagi Ispaniya" toʻplamlariga kirgan asarlarida insoniyat ozodligi uchun kurash goyalari aks etgan. N. 1941—44 yillar marksizm bilan qiziqadi, Chili kommunistik partiyasiga aʼzo boʻladi. Shu yillarda Chili prezidentini "AQSH qoʻgʻirchogʻi" deb haqorat qilganliqda ayblanib, hukumat tomonidan taʼqib ostiga olinadi. Neruda Pablo Meksikaga ketadi va u yerda 340 sheʼrdan iborat monumental asari "Umumjahon qoʻshigʻi" (1950)ni yozadi. Asarda Lotin Amerikasining oʻtmishi va buguni marksistik nuqtai nazardan talqin etilgan. Kitob Chilida taqiqlangan, kommunistlar uni yashirin tarqatishga uringanlar. Illoirning 1950—1960 yillar ijodiNeruda Pablo fikr doirasining kengayganidan, poetik mahoratining yanada takomillashganidan dalolat beradi: "Sevgi haqida 100 sonet", "Chili toshlari" (1960), "Di-niy marosim qoʻshiqlari" (1961), "Qiyomat" (1963) sheʼriy toʻplamlari, "Qora orol memoriali" avtobiografik dostoni (1—5-j.lar, 1964) va boshqa Toshkentda boʻlgan. Nobel mukofoti laureati (1971).

Manbalar 

1904-yilda tugʻilganlar
1973-yilda vafot etganlar
12-iyulda tugʻilganlar
23-sentyabrda vafot etganlar
Aleksandr Nesmeyanov

Aleksandr Nikolayevich Nesmeyanov [1899.28.8(9.9) — Moskva — 1980.17.1] — rus organik kimyogari, SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1943), prezidenti (1951—61). Asosiy tadqiqotlari metallorganik birikmalar kimyosiga bagʻishlangan. 1929-yilda simoborganik birikmalarni diazousul yordamida sintezlashni taklif etdi. Bu usul keyinchalik Sn, Pb, Ti, Sb, Bi kabi metallorganik birikmalarga ham qoʻllandi (Nesmeyanov reaksiyasi). Mg, Zn, Cf, Al, Te, Sn, Pb, Sb, Bi kabi metallorganik birikmalarni simoborganik birikmalardan sintezlab olishning oson va qulay usulini ishlab chikdi. Xloron, bromon va ta-riarilokson birikmalarini birinchi boʻlib sintez qildi; metallotro-piya hodisasini kashf etdi.

Adabiyotlar 
 Izbr. trudi v 4-x t., 1—4, M, 1959; Ximiya ferrotsena, 1969; Issledovaniya v oblasti organicheskoy ximii, M., 1971.

 

Kimyogarlar
1899-yilda tugʻilganlar
1980-yilda vafot etganlar
17-yanvarda vafot etganlar
Rossiyada tugʻilganlar
Nesterov sirtmogʻi

Nesterov sirtmogʻi („oʻlik sirtmoq“) – samolyotni boshkarishda bajariladigan oliy uchish (pilotaj) shakli – vertikal tekislikdagi berk egri chiziq. Uni birinchi marta rus sinovchi uchuvchisi P. N. Nesterov 1913-yil 27-avgustda amalga oshirgan. Nesterov sirtmogʻi ni V. P. Chkalov 1933-yil takrorlagan va oʻzi ham bir necha uchish shakllarini ishlab chiqqan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Netto

Netto (ital. netto — sof) — mahsulotning oʻrov-idishsiz sof ogʻirligi; tovarning tashlamalar kirmagan sof narxi, xarajatlar ayirib tashlangandan keyingi sof daromad. Xoʻjalik amaliyotida N. aktivlarining (kompaniya kapitalining nomoddiy aktivlar va qarz majburiyatlari bilan birgalikdagi) bozor narxlaridagi qiymati.

N. - daromad (hamma chiqimlar chegirilganidan keyin qoladigan daromad), N. - foyda (sof foyda), N. - foiz (solik/iap chegirib tashlanganidan keyingi foiz toʻlovlari) kabi shakllari bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefelinli siyenit

Nefelinli siyenit - magmatik ishqorli toʻliq kristalli togʻ jinsi; ishqorli dala shpati (65—70%), nefelin (taxminan 20%), biotit va ishqorli amfibollar va piroksenlar, shuningdek, rangli metallar va kamyob-yer ele-mentlaridan iborat.

Nefelinli siyenitning bir nechta xili mavjud: x i -binit — pegmatoid strukturali yashilroq-kulrang yirik donador; miyaskit — slanetssimon biotitli; mariupolit — albitga boy; luyavrit — yashilroqqora, traxitoidli teksturasi aniq ifodalangan; saybarit — melanokratli va boshqa Konlari Oʻrta Osiyo, Rossiya Federatsiyasi (Kola yarim orol, Sibir), Ukraina (Mariupol), Norvegiya (Oslo), Janubiy Grenlandiya, Kanada, Janubiy Afrika, Madagaskar o. va boshqa joylarda bor. Nefelinli siyenit alyuminiy olish uchun ruda, oynasozlik xom ashyosi. Nefelinli siyenit bilan apatit, grafit, kriolit konlari, kamyob-yer elementlari va boshqa bogʻliq.

Manbalar 

Petrologiya
Nefertiti

Nefertiti (qad. misrcha — sohibjamol kelmoqda) — miloddan avvalgi 14-asr boshidagi Misr malikasi (podshosi), Amenxotep IV ning xotini. Eri oʻtkazgan diniy islohotlarda ishtirok etganligi taxmin kilinadi; uning ismi islohotlardan soʻng Nefer — Neferu — Aton ("Atonning goʻzallar goʻzali") deb oʻzgartirilgan. 1912-yil Amarnada N.ning haykaltarosh usta Tutmes tomonidan nafis ishlangan haykallari topilgan (Qohira va Berlin muzeylarida saqlanadi).

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefridiylar

Nefridiylar (yun. nephros — buyrak) — umurtqasiz hayvonlarning ayirish organi; osmoregulyasiya, moddalar almashinuvi mahsulotlarini, baʼzan jinsiy mahsulotlarni organizmdan chiqarish funksiyasini bajaradi. Nefridiylar Koʻp marta tarmoklangan epiteliy naychalaridan yoki naychalar sistemasidan, tuban koʻp tukli halqalilarda esa har bir boʻgʻimda bir juftdan joylashgan metanefridiylardan iborat. Har bir metanefridiy nayining voronkaga oʻxshash kengaygan uchi tana boʻshligʻida joylashgan. Nay burilib, navbatdagi boʻgʻimga oʻtadi va teri yuzasiga ochiladi. Nefridiylar. soni 1 dan bir necha 100 tagacha boʻlishi mumkin. Birmuncha sodda tuzilgan protonefridiylarning tanasi ichida joylashgan qismi yopiq solenositlardan iborat. Metanefridiylarda solenotsitlar boʻlmaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefrit

Nefrit (yunoncha nephros – buyrak; nefritning mayda toshlari buyrak shaklida boʻlganligidan qadimda oʻsha toshlar buyrakni davolash xususiyatiga ega deb ishonganlar, nomi shundan) (geologiyada) – mineral, tremolit-aktinolit qatoridagi amfibollarning mikrotolali turi, Sa2 (Mg, Fe), [Si4Ou]2(OH, F) 2) Juda ingichka tolalari chigallashib ketgan agregat qolida uchraydi. Nefritning qovushqorligi va qattiqligi chigal tolali agregatlari mikrostrukturasi bilan bogʻliq. Rangi (sutrang-oq, och yashildan yashil va qoʻngʻir yashilgacha) Cr3,Fe2+ va Ni2+ apalashmalariga bogʻliq. Nefrit kam hollarda kulrang, tutunrang, oq yoki qora rangda uchraydi. Qattiqligi 5,5—6,5. Zichligi 2900–3000 kg/m3. Yaxshi silliqlanadi. Nefritdan juda qadimiy davrdan qurol. bezak tosh, dekorativ badiiy buyumlar yasashda foydalanilgan. Amir Temur sagʻanasiga oʻrnatilgan tosh ham nefritda ishlangan. Nefrit Xitoy, Hindiston, Myanma kabi mamlakatlar madaniy tarixida muhim oʻrinni egallaydi – imperator va yuqori martabali toʻralarning ajralib turish belgisi hisoblangan. Qimmatbaho zargarlik toshlaridan biri. Tabiatda serpentenit, piroksenli va amfibolli kristallik slanetslar va boshqalarning metamorfizmlanishidan hosil boʻladi. Nefrit, asosan, allyuvia yotqiziqlardan mayda tosh va harsajtosh koʻrinishida ajratib olinadi. Yirik konlari Yorkend, Xotan daryolari havzasida, Baykal koʻli yaqinida, Yangi Zelandiya orolida va boshqa joylarda topilgan.

Manbalar 

 

Bezak toshlari
Nefrit (kasallik)

Nefrit (yun. nephros — buyrak) -buyrak tuzilmalarining yalligʻlaniish bilan kechadigan kasalliklar guruhi. H.ia glomerulonefrish, piyelonefrit, tubulointerstitsial, irsiy, nefrotik sindrom va boshqa kiradi. N. rivojlanishiga bir qancha patogen mikroorganizmlar (bak teriya, viruslar), organizmning son qotishi, immun yetishmovchiliklar va boshqa sabab boʻladi. N., asosan, immun sistema bilan bogʻliq kasallik. Kasalliknish rivojlanish mexanizmiga kura, immun-birikmali va autoimmun N. tafovut qilinadi. Birincha holda, antigen-antitelo birikmasi qonda hosil boʻlib, boshqa aʼzo va toʻqimalar bilan bir qatorda buyrakda ham yigʻiladi va uni shikastlaydi. Autoimmui N.da esa buyrakda tuzilma elementlariga qarshi auto-antitelolar hosil boʻladi, ular ushbu elementlarga birikib yalligʻlanishni yuzaga keltiradi. N. kechishiga koʻra, oʻtkir, oʻrtacha oʻtkir, xavfli, tez rivojlanuvchi va surunkali xillarga ajratiladi. Oʻtkir N. koʻpincha yilning sovuq fasllarida uchrab, shish, qon bosimining oshishi, peshob miqdorining kamayishi, unda oqsil, eritrotsitlar uchrashi kabi klinik alomatlar bilan kechadi. Oʻrtacha oʻtkir, xavfli va tez rivojlanuvchi N. nisbatan kam uchraydi, kasallikning bu turlarida letallik juda yuqori. Surunkali N. vaqt-vaqti bilan zoʻrayib turadi va kasallikning hamma belgilari namoyon boʻlishi bilan kechadi.

Davosi. Parhez, peshob haydovchi, immun tiklovchi va boshqa dori-darmonlar buyuriladi. Organizmdagi infeksiya oʻchoklari aniqlanib, davolanadi. Ayrim ogʻirroq hollarda "sunʼiy buyrak" apparatidan foydalaniladi. Buyrak faoliyatini tiklash iloji boʻlmaganda bemorga soglom buyrak koʻchirib oʻtkaziladi (qarang Transplantatsiya). Surunkali N. bilan ogʻrigan bemorlar doimiy vrach nazoratida boʻlishi uchun roʻyxatga olinadi. N.ning oddini olishda organizmni chiniqtirish, streptokokkli tonzillit, faringit kabi oʻtkir yuqumli kasalliklarni oʻz vaqtida aniqlab davolash, uzoq vaqt sovuqsa qolmaslik lozim.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefroz

Nefroz – q. Nefrotik sindrom.

Manbalar
Nefrologiya

Nefrologiya (yun. nephros — buyrak va logos —fan) — tibbiyotning bir boʻlimi; buyrakning tuzilishi va faoliyati, kasalliklari: buyrakning tugʻma kasalliklari (buyrak gipoplaziyasi, buyrak aplaziyasi va boshqalar), irsiy kasalliklari (tubulopatiyalar, oilaviy irsiy nefrit va hokazo), orttirilgan kasalliklari (glomerulonefrit, piyelonefrit, nefrolitiaz va boshqalar) ning yuzaga kelish sabab va mexanizmlarini, ularning oldini olish va davolash chora-tadbirlarini oʻrganadi.

N. fan sifatida 20-asrning 50—60-yillarida ajralib chiqdi. Uning fan sifatida rivojlanishida buyrak ultra tuzilishini urganishdagi, buyrak faoliyatini eksperimental tekshirishlardagi yutuqlar, eksperimental va klinik immunologiyadagi yangiliklarning ahamiyati katta. N.ga glomerulo-nefritni oʻrgangan ingliz R.Brayt asos solgan (1927).

Oxirgi 30 yil ichida koʻpgina buyrak kasalliklarining tabiati aniqlandi, yangi immuntiklovchi dorilar ishlab chiqarildi, irsiy va tugʻma kasalliklar anikdandi, sunʼiy buyrak va buyrak transplantatsiyasi qoʻllanila boshlandi. N. masalalarini klinitsistlar, morfolog, fiziolog, urolog va boshqa mutaxassislar hamkorlikda oʻrganadi. N. urologiya va transplantatsion xirurgiya bilan chambarchas bogʻlangan.

Hozirgi Oʻzbekistonda barcha tibbiyot intlarida N. fan sifatida oʻqitiladi va shu institutlar tarkibida N. boʻlimlari faoliyat koʻrsatadi. Toshkentda va boshqa yirik shaharlarda N. markazlari bor.

Manbalar 

Nefrologiya
Nefron

Nefron (yun. nephros — buyrak) — buyrak qilnaychalari; umurtqali hayvonlar va odam buyragining asosiy strukturaviy-funksional boʻlagi (elementi). Buyrak koptokchasi va undan tarmoqlanib chiquvchi buyrak kanalchalaridan tuzilgan. Nefronlar siydik hosil bo'lish jarayonida qondan moddalar al-mashinuvi mahsulotlarini chiqarib tashlaydi; birlamchi siydik tarkibidan suvning qonga qayta so'rilishini taʼminlaydi; oqsil, suv-tuz, ishqoriykislotali muhitni idora qiladi, qon tarkibini boshqaradi. Har bir buyrakda taxminan 1 mln. Nefron bo'ladi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefropatiya

Nefropatiya (yunoncha nephros — buyrak, pathos — kasallik) — buyrakning turli morfologik va funksional kasalliklarini anglatuvchi umumiy tushuncha. Nefropatiyaga nefritlar (glomerulonefrit, piyelonefrit, tubulointerstitsial, irsiy va boshqalar), buyrak anomaliyalari (buyrakning arteriya va venalari nuqsonlari, buyrak aplaziyasi, qoʻshimcha buyrak, buyrak gipoplaziyasi, festoniyasi va boshqalar), buyrak polikistozi, pionefroz (buyrakning yiringli-destruktiv yalligʻlanishi), buyrak sili, raki, buyrak exinokokkozi, buyrak amiloidozi, buyrakning oʻtkir va surunkali yetishmovchiligi, nefrotik sindrom, nefroptoz, nefrolitiaz, nefroskleroz va boshqa kasalliklar kiradi. Nefropatiya rivojlanishiga baʼzi yuqumli kasalliklar (angina, nafas sistemasining oʻtkir yalligʻlanish kasalliklari, ayrim viruslar), organizmning sovqotishi, qandli diabet, tireoidit, amiloidoz, maʼlum bir guruh dorilarning noxush taʼsiri, immun sistemadagi yetishmovchiliklar va boshqa omillar sabab boʻladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefroptoz

Nefroptoz (yun. nephros — buyrak, ptosis — qulash, tushib ketish) — gavdaning holatini oʻzgartirganda buyrakning oʻz fiziologik harakatlanishidan ortiq siljishi bilan kechadigan patologik holat. Koʻproq ayollarda uchraydi.

N.ning rivojlanishida buyrakning bogʻlovchi apparatidagi oʻzgarishlarga olib keluvchi omillar (yuqumli kasalliklar, ozish) va qorin oldingi devori tonusining susayishi (xrmila-dorlik va boshqa sababli) ahamiyatga ega. N.ning yuzaga kelishiga shikastlanishlar ham sabab boʻlishi mumkin. Belgilari: belda ogʻriq boʻlib, harakat vaq-tida kuchayadi, baʼzan ogʻriq qoringa oʻtishi, buyrak sanchigʻi boshlanishi mumkin. Oʻng yoki chap yonbosh sohasida buyrak qoʻlga unnaydi. Buyrak va uning tomirlaridagi oʻzgarishlar venoz qonning turgʻunligi va aʼzo gipoksiyasiga olib keladi. Bu, oʻz navbatida, buyrak parenximasida urostoz va infeksiya rivojlanishiga sabab boʻladi. Gemo va urodinamikaning buzilishi tufayli piyelonefrit va vazorenal gipertoniya rivojlanadi. Piyelonefrit buyrak at-rofida tortmalar hosil boʻlishiga olib keladi (fiksatsiyalangan N.). N.ni aniqlash uchun, asosan, tasviriy va kontrastli urografiya qilinadi.

Davos i : spazmolitik, ogʻriq qoldiruvchi, yalligʻlanishga qarshi dorilar va issiq vannalar tavsiya qilinadi. Shu bilan birga bemor oyogʻini koʻta-rib yotishi va buyrak belbogʻini taqib yurishi maqsadga muvofiq. Bunda N.ning zoʻrayishi va asoratlarining oldi olinadi. Bemorga qorin oldingi devori muskullarini mustahkamlaydigan maxsus gimnastika mashklari toʻplami buyuriladi. N.ni oʻz vaqtida davolash bemor mehnat qobiliyatining toʻliq tiklanishiga olib keladi. N. ogʻirlashganda (piyelonefrit, vezorenal gipertoniya, gidronefrotik oʻzgarishlar) nefropeksiya oʻtkazish tavsiya etiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefroskleroz

Nefroskleroz (yunoncha: nephnos — buyrak, sklerosis — zichlashish) — buyrakni biriktiruvchi toʻqima qoplab ketishi natijasida uning qattikdashishi va "burishib" qolishi. Gipertoniya, piyelonefrit, buyrak sili, glomerulonefrit, buyrak-tosh kasalligi (nefrolitiaz) va boshqalarda kuzatiladi. N.da, asosan, buyrakning mayda arteriyalari (arte-riolalari) shikastlanadi, ular burishib qolib parchalanadi, natijada buyrak epiteliysi nobud boʻladi. Asosan, tuzsiz parhez va kasallik alomatlariga qarab doridarmonlar buyuriladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nefrotik sindrom

Nefrotik sindrom, nefrozproteinuriya, gipoproteinemiya (asosan, gipoalbuminemiya) - shish, giper-lipemiya va gipovolemiya bilan taʼriflanadigan simptomlar majmui. Nefrotik sindrom buyrakning birlamchi (glomerulonefrit, buyrak amiloidozi, homiladorlik nefropatiyasi, kollagenli nefro-patiya) va ikkilamchi (qandli diabet, qon kasalliklari, xavfli oʻsmalar, allergiya, zaxm va boshqalar) kasalliklarida yuzaga keladi. Bu sindrom asosida organizm immun reaktivligining buzilishi yotadi, bunda buyrak koptokcha to-mirchalari devori shikastlanadi, natijada oqsil yoʻqotiladi, uning qon zardobidagi miqdori kamayadi, bu, oʻz navbatida, qon plazmasi onkotik bosimini kamaytiradi, pirovardida suyuqlik qondan toʻqimalarga oʻtadi va shish paydo boʻladi.

Nefrotik sindrom alohida yoki gematuriya va gipertoniya bilan birga uchrashi mumkin. Shu bilan birga toʻliq va toʻliq boʻlmagan (shishsiz), sekin-asta (bir necha oy) va retsidiv koʻrinishida kechadigan, "gormon sezgir" va "gormon rezistent" Nefrotik sindrom turlari tafovut qilinadi. Nefrotik sindromning tugʻma turi ham mavjud. Kasallik auto-som-retsissiv yoʻl bilan oʻtadi, tez rivojlanadi va koʻp hollarda buyrak yetishmovchiligi rivojlanishi natijasida oʻlim bilan tugaydi.

Nefrotik sindromni davolash uni keltirib chiqargan sabablari va turiga karab belgilanadi. Nefrotik sindrom oʻz vaqgida aniqlanib, toʻgʻri davolanmasa surunkali buyrak yetishmovchiligi paydo boʻlishi mumkin.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neftedollarlar

Neftedollarlar (ing. petrodollars) — neft eksport qiladigan mamlakatlar neftni chetga sotganlarida AQSH dollarida oladigan pul vositalari. N. 20-asrning 70-yillari oʻrtalaridan neft narxlarining tez koʻtarilishi oqibatida paydo boʻldi. Neft qazib oluvchi mamlakatlar ingliz-amerika neft korporatsiyalari bilan kurashish natijasida neft qazib olish ustidan oʻz nazorati darajasini oshirdi va neftdan olinadigan daromadlarda oʻz hissasini oshirishga, neftning jahon narxlarini keskin koʻtarishga erishdilar. 1970-yillar oʻrtalari —80-yillar boshida neft qazib chiqaruvchi mamlakatlarning daromadlari katta miqyosga yetdi. Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti — (OPEK)ga kiruvchi mamlakatlarning tashqi daromadi 300 mlrd. dollardan oshib ketdi.

OPEK aʼzolarining koʻpchiligi daromadlarini milliy iqtisodiyotni yuksaltirish, taʼlim, sogʻliqni saqlashni rivojlantirishga sarfladilar, ayrimlari boʻsh turgan pul mablagʻlarini Gʻarb mamlakatlari banklariga qoʻydilar va shu tariqa bu mablagʻlar "Neftedollar" nomini oldi.

Neftedollar rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotini moliyalashtirishning qoʻshimcha manbaiga aylandi, toʻlov balansi taqchilligini qoplashda foydalanildi. Chet ellardagi qoʻyilmalardan Neftedollar egalari bulgan mamlakatlar katta daromad kura boshladi. Mas, Fors qoʻltigʻi mamlakatlarining 1980-yillarda chet ellardagi qoʻyilmalaridan olgan daromadlari bu mamlakatlar eksport tushumlariningʻD qismini tash-kil etdi. Neft qazib oluvchi mamlakatlarning chet el banklaridagi qoʻyilmalari hajmi hamon katta boʻlib qolmoqda. Masalan, 1994-yillar oʻrtalarida Quvaytning chet ellardagi xususiy qoʻyilmalari 120 mlrd. dollar, BAA-niki 23 mlrd. dollar, Katarniki 14 mlrd. dollar boʻlgan.

Qodirjon Yusupov.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neftekamsk

Neftekamsk – Rossiya Federatsiyasi Boshqirdistondagi shahar (1963-yildan). Kama daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 117 ming kishi (1998). Neft qazib olina-di (Arlan neft koni). Avtosamosval, „Bashselxozmash“, temirbeton buyumlar, sut va pivo zavodlari, goʻsht, sunʼiy koʻn kombinatlari bor, oʻrmon va oʻrmon kimyosi sanoatlari rivojlangan. Neft texnikumi, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. N. Arlan neft konining oʻzlashtirilishi munosabati bilan vujudga kelgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neft gazlari

Neft gazlari - neft bilan birga chiqadigan uglevodorod gazlari, shuningdek, neftni qayta ishlash paytida hosil boʻladigan gazlar. 1 m3 hajmdagi N. g. tarkibida 100—150 g benzin fraksiyalari boʻladi. Yonish issikligi 29-38 MJ/m3 (7000-9000 kkal/m3). N.g. ning alohida xususiyatlaridan biri — tarkibida metandan tashqari etan, propan, butan va ogʻir uglevodorodlar bugʻlarining mavjudligidir. Aksari N.g.da qoʻshimchalar sifatida vodorod sulfid va yonmaydigan komponentlar (azot, uglerod (U1)oksid, argon va geliy) uchraydi (yana qarang Gazlar).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neft kimyosi

Neft kimyosi — kimyo fanining bir boʻlimi, neft va tabiiy gaz komponentlarining tarkibi, tuzilishi, xossalari va kimyoviy oʻzgarishlarini, shuningdek, ularni qayta ishlash jarayonlarini oʻrganadi. Neft kimyosi sohasidagi ilk tadqiqotlar 19-asrning oxirgi choragida (taxminan 1880-yil) boshlangan boʻlib, bu vaqtga kelib dunyo miqyosida neft quduqdaridan yiliga 4—5 mln.tonna neft chiqarilgan. Neftni termik krekinglash paytida ajralib chiqadigan gazlardan sintez yoʻli bilan olingan izopropil spirt (1920, AQSH)Neft kimyosining sanoat miqiyosidagi birinchi mahsuloti edi. 1950—1960-yillarda toshkoʻmirga nisbatan neft-gaz xom ashyolaridan organik sintezda koʻproq foydalanish Neft kimyosining kimyoviy-ilmiy tadqiqotlardan mustaqil yoʻnalish sifatida ajralib chiqishiga sabab boʻldi. Neft kimyosining bosh masalasi — neft va tabiiy gaz komponentlarini (asosan, uglevodorodlar, turli yonilgʻilar, surkov moylari, monomerlar, erituvchilar, sirt faol moddalar va boshqa olishda qoʻllaniladigan katta miqdordagi organik mahsulotlar) qayta ishlash jarayonlarini oʻrganish va samarali usullarini topishdan iborat. Shu maqsadda Neft kimyosi neft uglevodlarining tarkibi, tuzilishi, xossalari, uglevodorodlar aralashmalari va neft tarkibidagi geteroatom birikmalarning oʻzgarishini tekshiradi. Neft kimyosi muammolarni yechishda organik va fizik kimyo, matematika, issiqlik texnikasi, kibernetika va boshqa fanlarning usullari hamda yutuqlaridan kompleks foydalanadi.

Manbalar
Neft suvlari

Neft suvlari, neft konlaridagi suvlar — neftli gori-zontlardagi yer osti suvlari; neft va unda erigan gaz bilan bevosita aloqada boʻladi. Neft qatlamlarida va neft uyumlariga nisbatan joylashishiga qarab quyidagi Neft suvlari farq qilinadi: chekka (konturli) suvlar — neft uyumidan quyida joylashgan; ostki (toʻshak) suvlar— qal-qib turgan neft uyumining tagida joylashgan; ustki suvlar— neftli katlamining ustida joylashgan; bogʻlangan suvlar — gʻovaklar yuzasini oʻrab oluvchi neft katlamida mayda kapillyar naychalarni toʻldiruvchi suv; sunʼiy kiritilgan suv — neft uyumlarini chiqarib olishda bosimni zarur darajada saqlab turish uchun kiritiladi. Neft suvlarining geokimyoviy tarkibi mahsuldor gorizont va uyum tarkibining litologik xususiyatlari bilan bogʻliq. Neft uyumlarining chekka Neft suvlarida organik kislotalar, benzol, fenol, ogʻir karbonsuvlarning kon-sentratsiyasi yuqori boʻladi. Gaz uyumlaridagi suvlarda, odatda, organik qoʻshimchalar kam. Koʻpincha Neft suvlarining tarkibi katta maydonlarda deyarli oʻzgarmaydi. Neft uyumlari bilan bevosita tutashgan suvlar (chekka va ostki)ning minerallashuvi (200 g/l gacha va undan ziyod), gazga toʻyinganligi, metan va benzol, ammoniyning miqdori oʻziga xos xususiyatlarga ega. Gidrokarbonatnatriyli Neft suvlari esa kam (10 g/l gacha) minerallashgan. Neft suvlarini oʻrganish neftni qidirish, razvedka qilish va kondan chikarib olishda ahamiyati katta.

Koʻpincha Neft suvlari shifobaxsh mineral suv sifatida yoki undan yod, brom, bor, radiy, bariy, stronsiy va boshqa olishda foydalaniladi. Neft bilan birga chiqa-digan Neft suvlari qattiq noorganik tuzlar hosil kilishi sababli neft qazib olishni murakkablashtiradi. Buning oldini olish uchun Neft suvlari tuzsizlantiriladi yoki neft suvsizlantiriladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neft
Nefud

Nefud — Arabiston yarim oraldagi bir necha qum choʻllari. Saudiya Arabistoni hududida. Eng yiriklari: Katta Nefud, Kichik Nefud va Nefud-Dahi.

Katta N yefud Arabiston yarim oralning shim. qismida joylashgan. Maydoni 670 ming km². Uzunligi 500 km, eni 300 km gacha. Balandligi 600–1000 m li platoda joylashgan boʻlib, qum tepalar va toshloklardan iborat. Quruq oʻzan koʻp. Iqlimi tropik, keskin kontinental iklim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10° dan yukrri (baʼzan —11° gacha pasayadi), iyulniki 30° (maksimal temperatura 54°). Yillik yogʻin 100 mm. Kuchli shamollar esadi. Oʻsimliklari siyrak. Sirtlon, chiyaboʻri, ke-miruvchilar, kaltakesaklar yashaydi. Chekka qismida quduq va vohalar bor, koʻchmanchi chorvachilik rivojlangan (qoʻy, tuya boqiladi). Kichik Nefud (Dahno) Arabiston yarim oralning markaziy qismidagi choʻl, Katta Nefud bilan Rub ul-Xoli choʻllari oraligʻida. Uzunligi 1200 km, eni 20–70 km. Oʻrtacha balandligi 450 m.

Qum uyumlari koʻchib yuradi. Oʻsimligi juda siyrak. Nefud-Dahi Arabiston ya. o.ning markaziy qismida. Uzunligi 500 km, eni 100 km gacha. Oʻsimligi juda siyrak, qum uyumlari koʻchib yuradi.

Manbalar
Neʼmatlar

Neʼmatlar — kishilarning kundalik hayotiy ehtiyojlarini qondirishga, ularga naf berishga qodir boʻlgan jami narsalar. N. isteʼmol N.lari (kishilarning bevosita ehti-yojlarini qondiradi), resurslar (isteʼmol N.lari ishlab chiqarish uchun zarur N.)ga; oʻz tuzilmasiga koʻra, xususiy va ij-timoiy N.ga boʻlinadi. Xususiy N. yakka isteʼmol etiladigan, ijtimoiy N. butun jamiyat foydalanishi mumkin boʻlgan, isteʼmolda cheklash boʻlmagan N.dir (qarang Moddip farovonlik). N. isteʼmolga ochikligi jihatidan meʼyoriy (isteʼmolchilarning da-romadlari oʻsishiga qarab isteʼmol qilinishi, talab ortib boradigan N.) va cheklangan (noyobligi yoki miq-dori cheklanganligi sababli ishlab chiqarish va taqsimlash zarur boʻlgan N.)ga boʻlinadi. Cheklangan N.ga talab ularning miqdoridan ancha ortiq boʻlgani uchun ham ular narxga ega boʻladi. Havo, quyosh nuri kabilarni istisno qilganda amalda barcha N. cheklangan N. sirasiga kiradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Soyibjon Neʼmatov

Neʼmatov Soyibjon Sodiqovich (1941. 16.4 Andijon) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), texnika fanlari doktori (1980), professor (1984), Toshkent politexnika institutini tugatgan (1965). Toshkent avtomobil yullari institutida kafedra mudiri (1972— 78), Oʻzbekiston Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vaziri oʻrinbosari (1978— 85), Toshkent politexnika instituti "Kompozitsiyey materiallar" ilmiy tadqiqot boʻlimi mudiri (1985), "Kompozit" ilmiy-texnika markazi bosh di-rektori (1990—92), "Fan va taraqqiyot" ilmiy-texnologiya kompleksi raisi (1992-yildan). Asosiy ilmiy ishlari qattiq jismlar mexanokimyosi, mod-dalarning radioaktivlik, magnit maydoni, elektr quvvati taʼsirida ishqalanishini kamaytirish, tebranish quvvatini yutish, energiya va moddiy resurslarni tejashga imkon beradigan texnologiyalarni kashf etishga oid. Uning rahbarligida polimer mate-riallar va sanoat chiqindilari asosida samarali antifriksion, yeyilishga va yemirishga bardoshli, tebranishga chidamli kompozitsion materiallarolinib, mashinasozlik, qurilish, qishloq xoʻjaligi va boshqa sohalarda qoʻllangan. "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

Manbalar 
 Adgezionnie i prochnostnie svoystva polimernix materialov i pokritiy na ix osnove, T., 1979; Osnovi sozdaniya polimernix kompozitov, FRG, SSHA, Yaponiya, T., 1986; Kompozitsionnie materiali na osnove neorganicheskix i organicheskix veshestv, T., 1994.

Kimyogarlar
1941-yilda tugʻilganlar
16-aprelda tugʻilganlar
Andijonda tugʻilganlar
Adolat Neʼmatova

Adolat Neʼmatova (1949.6.3. Oltiariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1970). 1971-yildan Oltiariq tumani, Shahrixon, Toshkent shahri maktablarida oʻzbek tili va adabiyoti, chet tili oʻqituvchisi. 1984-yildan Mirzo Ulugʻbek tumanidagi 223-maktabning boshlangich sinf oʻqituvchisi. Ish faoliyati davomida oʻzini mohir pedogog sifatida namoyon etdi. 1994-1995 oʻquv yilida 1 yilda ikki sinf dasturini (1—2 sinflar) oʻqitish tashabbusi bilan chiqib, uni oʻzi amalga oshirdi. Birinchilardan boʻlib "Odobnoma" sinov-tajriba darsini olib bordi. 1-4 sinflar uchun "Odob saboqlari" dare rejasi va dasturi, "Odobnoma" darsligi va metodik qoʻllanmasi mualliflaridan biri.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1949-yilda tugʻilganlar
3-iyunda tugʻilganlar
Oltiariqda tugʻilganlar
Njamena

Njamena — Chad poytaxti. Shari daryosining oʻng sohilida, unga Logone daryosi quyilishida joylashgan. ShariBagirmi prefekturasining maʼmuriy markazi. Iqlimi ekvatorial, mussonli iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24°, iyulniki 27,7°. Yiliga 648 mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 530,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Shaharga 1900-yilda Fransiyaning Markaziy Afrikadagi hududlarining maʼmuriy markazi sifatida asos solingan va komandir Lami nomi bilan 1973-yilgacha Fortlami deb atalgan. 1920—58 yillarda Fransiyaning Chad mustamlakasining maʼmuriy markazi. 1958-yildan Chad muxtor Respublikasi, 1960-yildan mustaqil Chad davlati poytaxti. N.da prezident qarorgohi, Milliy majlis, hukumat muassasalari va boshqa joylashgan. Mamlakatning muhim iqtisodiy, savdo-moliya va madaniy markazi. Oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Paxta, chorva bilan savdo qilinadi. Universitet, milliy muzey bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Katta masjid, sobor va boshqa saqlangan.

Manbalar
Niagara sharsharasi

Niagara sharsharasi – Shimoliy Amerikadagi sharshara majmuasi. Uch sharsharadan – „Taqa“ () („Kanada sharsharasi“ () deb ham nomlanadi), „Amerika sharsharasi“ () hamda „Fata“ () sharsharalaridan iborat. Eri va Ontario koʻllarini birlashtirib turuvchi Niagara daryosida.

Niagara sharsharasi bundan 8—9 ming yil oldin dolomitli ohaktosh va gilli slanetslardan tuzilgan jarlikda hosil boʻlgan. Niagara sharsharasi orol bilan ikki qismga (chap tomonda – Kanada hududidagisining kengligi 800 m, balandligi 48 m, oʻng tomonda – AQSH hududidagisining kengligi 300 m, balandligi 51 m) boʻlingan. Yirik GES qurilgan. Niagara sharsharasi yonidan, Kanada tarafida, kema qatnaydigan kanal qazilgan. Turistlar koʻp keladi.

Manbalar
Nival iqlim

Nival iqlim — qor erib va bugʻlanib ulgurmaydigan iqlim. Abadiy qor qatlami hosil boʻlib, muzlik boshlanishiga sabab boʻladi. Qor iqlimi ham deyiladi.

Manbalar 

Iqlim
Nival mintaqa

Nival mintaqa, mangu qorlar mintaqasi — togʻlardagi eng yuqori tabiiy balandlik mintaqasi; odatda, qor chizigʻidan yuqorida joylashgan boʻladi. Qutbiy va undan quyiroqdagi oʻlkalarda dengiz sathiga qadar yoyilgan. Qor boʻronlari va qor koʻchkilari sababli hamda muz tillarining yanada quyiroqqa siljishidan Nival mintaqa elementlari qor chizigʻidan ham pastroqqa tushishi mumkin. Markaziy Osiyodagi togʻlarning choʻl zonasida Nival mintaqa chegarasi eng yuqori (ayrim joylarda 6500 m dan baland )dan oʻtadi. Nival mintaqa landshafti uchun qor uyumlari va muzliklar, qoya va qurumlar xos. Sovukdan fizik nurash jarayonlari jadal kechadi. Organik hayoti yaxshi rivoj topmagan. Oʻsimlik qoplami (mox, lishaynik va baʼzi yuksak oʻsimliklar) juda siyrak, hayvonlar kam uchraydi; faqat qush va hasharotlarning ayrim turlari muqim yashaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nivelirlash

Nivelirlash — geodezik oʻlchashning bir turi; yer nuqtalari balandliklari farqi (nisbiy balandligi) aniklanib, ular orqali ushbu nuqtalarni qabul qilingan boshlangʻich sathdan hisoblanadigan balandliklari topiladi. Oʻzbekiston hududida bajariladigan asosiy geodezik-topografik ishlarda nuqtalar balandligini Kronshtadt (Sankt-Peterburg) futshtogining nol chizigʻi (shtrixi)ga nisbatan hisoblash qabul qilingan (qarang Mutlaq balandlik). N.ni bajarish uslubiga qarab geometrik N., trigonometrik N., fizik (gidrostatik, barometrik va aero) N. va stereofotogrammetrik N. turlariga boʻlinadi. Geometrik N. gorizontal vizir nur, trigonometrik N. esa kiya vizir nur yordamida bajariladi. Stereofotogrammetrik N. bir joyning ikkita qoʻsh aerosuratlarini maxsus optik asbob (Mas, stereoskop)da kuzatib hosil qilinadigan joy rel-yefi modelida oʻlchab bajariladi. Geometrik N. nisbatan sodda va anikligi yuqori boʻlib, amalda juda keng qoʻllanadi; trigonometrik N. esa aniqligi nisbatan past, u togʻli hududlarda qoʻllanadi. Katta hududlarning topofafik haritalarini tuzishda stereofotogrammetrik N. asosiy hisoblanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nivxlar

Nivxlar (oʻzlarini — nivx deb atashadi; eski nomlari — gilyaklar) — Rossiya Federatsiyasidagi xalq, Amur daryosi quyi oqimi boʻylari (Xabarovsk oʻlkasi) va Saxalin o.ning tub aholisi. 4,6 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Nivx tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar; anʼanaviy diniy eʼtikrdlar mavjud.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nigrosporoz

Nigrosporoz — makkajoʻxori soʻtalari va gʻoʻza koʻsaklari kasalligi.

Nigrospora oruzae, Nigrosporoz spaerica (makkajoʻxori soʻtalarida), Nigrosporoz gossypii (gʻoʻza koʻsaklarida) chala zamburugʻlari qoʻzgʻatadi. Kasallangan organlarda qora dogʻlar hosil qiladi. Kuchli zararlangan soʻtalar rivojlanmaydi, zoʻgʻatasi oʻrtasidan yorilib ketadi. Zararlangan soʻtalardagi makkajoʻxori donining unuvchanligi pasayadi. Zararlangan urugʻlik maysasi koʻpincha unib chiqishi bilan nobud boʻladi. Nigrosporozga chalingan koʻsakning barcha yoki baʼzi chanoqlari toʻliq ochilmaydi. Kasallangan tola qora-qizgʻish rangga kiradi. Nigrosporozga qarshi oʻsimliklarning boshqa zamburugʻli kasalliklariga qarshi kurash choralari qoʻllanadi.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Niderland maktabi

Niderland maktabi - 15-16-asrlar musiqasidagi ijodiy yoʻnalish, Uygʻonish davrining yetakchi kompozitorlik maktabi. Niderlandiya (tarixiy viloyat) ilgʻor musiqa madaniyati yuksak professionalizm, badiiy yutuqlar va xalq anʼanalari zaminida shakllanib, Gʻarbiy Yevropa mamlakatlariga tarqalgan. Niderland maktabi vokal-xor polifoniya ta-raqqiyotini belgilab berdi va uning umumiy asos va usul (imitatsiya, murakkab kontrapunkt va boshqalar)larini ishlab bergan. Yetuk namoyandalari: G.Dyu-fai, Y.Okegem, Ya.Obrext, Josken Depre, Lasso. Niderland maktabi ijodkorlari diniy va dunyoviy musiqa (messa, motet, madrigal, polifonik qoʻshiqlar), 16-asrda murakkab cholgʻu pyesalar ham yaratdilar. A kapella xor messalari Niderland maktabining ulkan yutugʻi boʻldi. Niderland maktabi ishlab chiqqan koʻp ovozlilik qonunlari va yangi ifoda vositalari kompozitorlik musiqaning keyingi taraqqiyotini taʼminla-di; uslub sifatida Yevropa musiqa sanʼatida cherkov vokal-xor janrlari va ularda ifoda topgan diniy dunyoqa-rashining koʻp asrlik hukmronligini yakunladi. Niderland maktabi koʻp badiiy xususiyatlari musiqaning keyingi rivoji (polifoniya, gomofoniya, dodekafoniya)da oʻz ahamiyatini saqlab qoldi.

Manbalar 

Maktablar
Niderland sanʼati

Niderland sanʼati - Nider landiya hududi (hozirgi Belgiya, Gollandiya, Lyuksemburg va qisman Fransiyaning shimoli-sharqi)da oʻrta asrlarda mavjud boʻlgan yagona badiiy maktab; 14-asrdan to Niderlandiya inqilobi gʻalabasi (16-asr) ga qadar boʻlgan davrda bu yerlarda Gʻarbiy Yevropa Oʻrta asrlar va Uygʻonish davri sanʼati shakllangan. Niderlandiya hududida Karolinglar davrida bazilika tipidagi cherkovlar, baʼzan markaziy kapellalar qurilgan, 11 —13-asrlarda roman uslubi rivojlangan. Dastlabki turar joy binolari paydo boʻlgan; qasr va bozor maydonlari atrofida aylana tarxli ratusha, gildiya uylari va ustaxonalari boʻlgan shaharlar qad koʻtardi, shaharning mi-norali devorlari, koʻpriklari mustah-kam qilib qurildi. Maas vodiysi meʼmorligida roman va gotika uslublari uygʻunlashgan. Shimoliy Niderlandiyada gʻishtli gotika keng tarqalgan, binolardagi hashamatli bezaklar binoning mahobatli shakliga boʻysundirilgan. Niderland sanʼatida haykaltaroshlik va rangtasvirda yutuklarga erishildi. 11-asrdan miniatyura (Stavlo "Injil"i, 1093—97), badiiy bronza buyumlar tayyorlash, zar-garlik sanʼati, 13—15-asrlarda gotika haykaltaroshligi ("Momo Havo", Lyejdagi Sen-Jan cherkovida), monumen-tal ("Xochga mixlash", Utrextdagi Sint-Piterskerk cherkovida) va dastgoxli (rassomlar J.Maluel, A. Bel-shoz, M.Bruderlam) rangtasvir rivojlangan; haykaltarosh K. de Verve, miniatyurachi rassomlardan aka-uka Limburglar mashhur boʻlgan. 15-asrdan Niderland sanʼati Shimoliy Yevropa sanʼatida yetakchi oʻrin tutdi, inson va tabiatga yangicha muno-sabatlar shakllandi, inson va tabiat orasidagi uygʻunlikni aks ettirish shu davrlarda yaratilgan asarlarga betak-ror ruh baxsh etdi. Jumladan, Ya. van Eyk asarlarida kundalik hayot rang-barangligi va koʻtarinki ruxi uz ifo-dasini topdi, rang va nur alohida plastik kuch va ifodalilik kashf etib, Yevropa rangtasvirining keyingi rivojida muhim rol oʻynadi, rassomning uzi Shimoliy Yevropa Uygonish davri sanʼati asoschisiga aylandi.

15—16-asrlar Niderlandiya Uygʻonish davrida altar kartinalari, portretlar, miniatyuralarda rassomlar (R.Kampen, Ya. van Eyk, Rogir van der Veyden, X.van der Gus, X.Bosx va boshqalar) dunyoviy hayotni haqqoniy aks ettir-dilar. 16-asr 2-yarmida dunyoviy rangtas-virning portret (A.Mor, D.Yakobus), manzara (I.Patinir), maishiy janr (Luka Leydenskiy, P.Breygel Katta) turlari taraqqiy etdi. Niderland sanʼati amaliy be-zak sanʼatida mujassamoti kup shaklli shpalerlar ishlab chiqarish, zargarlik sanʼati, sopol buyumlar tayyorlash, kashtachilik, 16-asrdan badiiy tur tuqish kj-sak darajaga koʻtarildi.

Niderlandiya burjua inqilobi gʻalabasidan sung Niderland sanʼati ikki mustaqil — Gollandiya va Flamand maktablariga ajraldi va oʻziga xos tarzda rivojlan-di va talqin qilindi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Niderland tili

Niderland tili yoki golland tili () — Hind-yevropa tillari oilasidagi german tillari guruhiga mansub, Niderlandiya, Belgiya, Vest-Indiyada, qisman AQShda tarqalgan. Niderlandiya Qirolligining rasmiy tili, Belgiya qirolligining rasmiy tillaridan biri (fransuz tili bilan birga). N. T.da 20 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi.

Niderland tili oʻrta asrlarda salik franklari qabilaviy lahjalarining friz va sakson qabilaviy lahjalari bilan oʻzaro taʼsirlashuvi jarayonida shakllangan. Oʻz tarixida 3 rivojlanish bosqichini oʻtgan: qad. niderland (9—11-asrlar), oʻrta niderland (12—15-asrlar) va yangi niderland (16-asrdan boshlab; bu davr hozirgi niderland tiliga oʻtish bosqichidir).

1650-yilda shim. niderlandlar tili "golland tili" deb atalgan. 19-asrda Niderlandiya Qirolligi vujudga kelgach, "niderland tili" termini barkarorlashib qoladi. Yagona adabiy til meʼyo-riy asoslari, til taraqqiyoti markazining shimolga koʻchishi munosabati bilan 17-asrda vujudga keladi. Adabiy tilning ogʻzaki va yozma koʻrinishlarida, shuningdek, shim. va jan. variantlarida fonetik va grammatik sathlarda, leksikada muayyan hududiy farqlar mavjud.

Niderland tili dialektal jihatdan shim.-markaziy, shim.-gʻarbiy, jan.-markaziy, jan.-gʻarbiy, shim.-sharqiy, jan.-sharqiy lahja guruhlariga ega. Fonetikasi jarangsiz portlovchi undoshlarning mavjudligi, diftonglarga boyligi, urgʻuning, asosan, oʻzakka tushishi bilan ajralib turadi. Til xususiyatlariga va grammatik qurilishiga koʻra, Niderland tili analitik tipdagi tillardandir. Koʻp jiqatdan nemis tiliga juda yaqin, le-kin sifatlarning turlanmasligi, gapdagi soʻz tarkibining oʻziga xosligi jixatdan farqlanadi. Niderland tili yozuvi lotin grafikasiga asoslangan.

Adabiyotlar 
 Lingvisticheskiy ensiklopedicheskiy slovar, M., 1990.

Manbalar 

 

Niderland tili
Niderlandiya (tarixiy viloyat)

Niderlandiya — oʻrta asrlarda Yevropaning shimoli-gʻarbida joylashgan tarixiy viloyat (hozirda Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg, shimoli-sharqiy Fransiyaning bir qismi). 17 viloyat (janubiy viloyatlar — Flandriya, Brabant, Lyuksemburg, Artua, Gennegau va boshqalar; shimoliy viloyatlar — Gollandiya, Zelandiya, Frislandiya va boshqalar)dan tarkib topgan. 15-asr oxiridan Gabsburglarga (1556-yildan — ispan Gabsburglariga) tegishli boʻlgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Niderlandiya qirolligi

Niderlandiya qirolligi - 1814—15 yillarda Vena kongressi tomonidan Niderlandiya va Belgiya tarkibida tuzilgan davlat. Qirol Vilgelm I hukmronligi ostida boʻlgan. Niderlandiya qirolligida amalda Niderlandiya gegemonligi oʻrnatilib, Belgiya viloyatlarining iqtisodiy va siyosiy manfaatlari kamsitilgan. 1830-yilgi Belgiya inqilobi Belgiyani ajralib chiqishi va Niderlandiya qirolligini parchalanishiga olib kelgan.

Manbalar 

Niderlandiya
Niderlandiya qirollik fanlar akademiyasi

Niderlandiya qirollik fanlar akademiyasi, Niderlandiya fan va sanʼat qirollik akademiyasi — Niderlandiyaning oliy ilmiy muassasasi. 1808-yil Amsterdam shahrida fan, adabiyot va sanʼat qirollik instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1938-yildan hozirgi nomda. Matematika va tabiiy fanlar qamda filol., adabiyot, tarix va falsafa boʻlimlari mavjud. 180 dan ortiq haqiqiy va 50 xorijiy aʼzosi bor.

Manbalar