yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Halol va harom

Halol va harom - ijobiy yoki salbiy deb baholanadigan diniy, axloqiy-huquqiy normalar. Halol ("erkin", "bogʻlanmagan") — shariatda musulmonlar uchun ruxsat etilgan xatti-harakatlar va ishlar, toza va pok hisoblangan oziq-ovqatlar. Qurʼ-on va hadisga koʻra, suv, sut, non, meva va uning sharbatlari, poliz ekinlari, Allohning ismi aytib soʻyilgan halol hayvonlar va halol qilingan taomlar, kiyishga ruxsat berilgan kiyimlar haloldir. Halol mehnatdan topilgan mulk, meros, hadya qilingan narsa, ikki tomon roziligi bilan boʻlgan tijorat tufayli qoʻlga kiritilgan mablagʻ halol boʻladi. Shariatda halol hisoblangan narsani harom degan odam kofir hisoblanadi.

Harom ("man qilingan", "taqiqlangan") — shariatda musulmonlar uchun qatʼiy taqiqlangan xatti-harakatlar, ishlar, yeyish man qilingan oziqovqatlar. Halolning ziddi. islom diniga koʻra, nohaq odam oʻldirish, araq va boshqa mast qiluvchi ichimliklar ichish, choʻchqa goʻshti yeyish, oʻlimtik hayvonlar goʻshti, Allohning ismi aytilmay soʻyilgan hayvonlar goʻshti, qimor, oʻgʻirlik, yolgʻon gapirish, birovning haqqini yeyish, odamlarni haqorat qilish, ularga yomon nom qoʻyish, orqasidan gʻiybat qilish, tuhmat, girromlik, fohi-shalik, zinokorlik, oʻz soʻzini, ichgan qasamini buzish, sudxoʻrlik, poraxoʻrlik, shariat man qilgan yoʻl bilan qilingan savdosotikdan topilgan har qanday mol-mulk va shahrik. haromdir. Foydalanish harom etilgan, istifoda qilgan kishiga faqat zarar beradigan oʻsimliklarni ekish, parvarish qilish (u narsadan oʻzi foydalanmasa ham) halol boʻlmaydi. shariatda harom ishlarga odatlangan odam gunohkor boʻlish bilan birga hayotda xorlik, sharmandalik, qashshoqlik va tuzalmas ogʻir kasallikka giriftor boʻlishi taʼkidlanadi.

Keng maʼnoda — axloqshunoslikning tushunchalari boʻlib, jamiyat aʼzolari zimmasiga yuklatilgan axloqiy-huquqiy talablarning vij-donan bajarilishini yoxud shaxsiy yoki guruh manfaatlarini koʻzlab oshkora yo pinxona buzilishini anglatadi.

Islom diniga oid chala maqolalar
Halqum

Halqum — ogʻiz boʻshligʻini qiziloʻngach bilan tutashtiruvchi meʼda-ichak yoʻlining oldingi qismi; shakli egri naysimon; orqa yuzasiga qarab yassilangan, pastki qismiga qarab toraygan boʻladi. Yutinish vazifasini bajaradi va nafas olishda ishtirok etadi. Halqum devorlaridan oʻpka, shuningdek, ayrisimon, qalqonsimon bez, qalqon oldi bezlari rivojlanadi. Halqumning uznligi 12-14 sm . Halqum burun va ogʻiz boʻshligʻining davomi boʻlib, pastdan hiqildoq va Yevstaxiy naylari orqali oʻrta quloqdagi nogʻora boʻshligʻi bilan tutashadi. Halqumning old devori deyarli yoʻq; Halqumdan oldin burun, ogʻiz boʻshligʻi va hiqildoq joylashadi. Shuning uchun Halqumning yuqorigi — burun yoki burun-halqum qismi, oʻrta — ogiz qismi va pastki — hiqildoq qismi ajratiladi. Burun-halqum qismi burun va oʻrta quloq boʻshligʻi bilan; ogʻiz qismi tomoq teshigi orqali ogʻiz boʻshligʻi bilan; hiqildoq qismi esa hiqildoq bilan tutashadi. H.ning hiqildoq qismi hiqildoqning orqa tomonida joylashgan, uning oldingi va orqa devorlari faqat ovqat yoki suyuqlikni yutish paytida bir-biridan uzoqlashadi, boshqa vaqtda esa bir-biriga tegib turadi. H. orqa devorining yuqori qismida, oʻrta chiziq boʻylab limfa toʻqimasidan tuzilgan halqum murtagi joylashgan. burun-halqum qismining harakatsiz yon devorlaridan oʻrta quloqqa olib boruvchi eshituv nayi boshlanadi. Shu joyda eshituv nayi teshigi bilan yum-shoq tanglay chodiri oraligʻining oʻng va chap tomonida limfa toʻqimasidan tuzilgan nay murtagi bor. Halqum murtagi, 2 ta nay murtak, 2 ta tanglay va til murtaklar bir-galikda H.ning kirish qismida hal-qaga oʻxshab joylashadi. Halqum devorining xususiy plastinkasi siyrak biriktiruvchi toʻqimadan iborat boʻlib, juda koʻp elastik tolalar tutadi. Bu plastinka kalla suyagining tashqi asosiga tutashadi, shu sababli, Halqum burun qismining orqa va yon devorlari birbiriga yaqinlasha olmaydi va havo burundan bevosita H.ning burun qismi orqali hiqildoqqa oʻtadi.

Manbalar  

Biologiya
Hamal

Hamal (arab.) — Zodiak yulduz turkumlaridan biri. Belgisi u. Bahorgi tengkunlik nuqtasi shu belgi bilan belgilanadi. Osmonning Shimoliy yarim sharida Persey, Uchburchak, Hut, Kit yulduz turkumlari orasida joylashgan. Oʻzbekistonda yoz, kuz va qish oylarida koʻrinadi.

 

Yulduz turkumlari
Bahrom Hamdamiy

Hamdamiy Bahrom (1910, Toshkent – 1942, frontda halok boʻlgan) – rassom, Oʻzbekiston rassomlari uyushmasining tashkilotchilaridan. Toshkent rassomlik texnikumida A.Volkovdan taʼlim olgan (1930– 36); Moskva, Leningradda ijodiy safarda boʻlib malakasini oshirgan. Hamdamiy asarlarida kunning dolzarb voqealarini, xalq hayotini tasvirladi: „Kolxozchilar“ (1933), „Kolxoz choyxonasida“ (1936) – Sharq muzeyida; „Avtoportret“ (1939, 1941); „Ish tugadi“ („Langar kanali quruvchilari“, 1939), „Bobom–shoir Muztarib portreti“ (1939) – Oʻzbekiston sanʼat muzeyida. Navoiy asarlari asosida „Farhod sahroda“ (1940), „Farhod Xusrav asiri“ (1941) kabi asarlar yuzaga keldi. „OʻzTAG oynasi“ gshakatlarini tayyorlashda qatnashgan (1941–42). R.Ahmedov, Z. Inogʻomov va boshqalarga dars bergan.

Ad..Taktash R. X., Baxram Xamdami, T., 1969.
Ergash Hamdamov

Ergash Abdusattorovich Hamdamov (6-mart 1948-yil, Guliston tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Sirdaryo pedagogika institutida, 1972-yildan Guliston tumanidagi 22-maktabda ingliz tili oʻqituvchisi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
6-martda tugʻilganlar
Gulistonda tugʻilganlar
1948-yilda tugʻilganlar
Tinchlik (shahar)

Hamza (1963 yilgacha Vannovskiy posyolkasi) — Fargʻona viloyati Oltiariq tumanidagi shahar. Qoʻqon — Andijon temir yoʻl dagi stansiya (temir yoʻl posyolka yonidan 1890-yilda oʻtkazilgan). Viloyat markazi (Fargʻona sh.) gacha 36 km, tuman markazi (Oltiariq shaharchasi) gacha 7 km. Aholisi 13 ming kishiga yaqin (2005). Shahar oʻrtasidan Katta Fargʻona kanalioqiboʻtadi. Hamza shaharda neftni qayta ishlash, mineral suvni qadoqlash zavodlari, neft sisternalarini bugʻlab yuvish stanciayasi, neft mahsulotlari taʼminoti va don mahsulotlari korxonalari, MTP, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 3 umumiy taʼlim maktabi, iqtidorli bolalar gimnaziyasi, kasb-hunar kolleji, kutubxona, madaniyat uyi, stadion mavjud. Shaharni Fargʻona hamda Margʻilon shaharlari bilan birlashtiruvchi respublika ahamiyatidagi avto-magistral kesib oʻtadi va Qoʻqon sh. bilan bogʻlaydi. H.dan Fargʻona, Margʻilon, Qoʻqon va boshqa shaharlarga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi. Yana Hamzada kop tarmoqli shifoxona, koʻzni davolash markazi xamda bolalar polikilinikasi mavjud. Hamza oʻta sanoatlashgan boʻlishiga qaramasdan qishloq xoʻjaligi va bogdorchilik asosiy daromad manbai hisoblanadi. Shahar uzum yetishtirishda katta tajribaga ega uzumchilar shahrihamdir. Shaharda 1 yilda oʻrtacha 5 000 tonna uzum yetishtirib eksport qilinadi. Hamza shahrida yana yigirma ming tonna mevani sigʻdira oladigan mevalar saqlaydigan muzlatgich xam mavjud. mevalar 10 oygacha saqlanishi mumkin. Bu muzlatgich sifati va sigʻimi jixatidan oʻrta osiyoda yagonadir. Hamza shahriga 2012 -yilda „Tinchlik“ nomi berildi.

Shahar tarixi 
1941-yilda, umumiy rus va davlat arbobi Petr Semonovich Vannovskiy nomidagi, shaxarga uxshagan qishloq Vannovsky tashkil etildi. 1963-yilda u (mashhur oʻzbek shoiri keyin) Hamza Khakim-zade qishlogʻida nomlandi. 1974-yildan — Hamza shahar. 2012-yildan — shahar Tinchlik nomlandi. Katta Fargʻona kanali 2 qismga shaharni ajratib, oqadi. Kanal 1939-40gg yilda qurilgan, keyin shahar va sugʻoriladigan bogʻlar suv taʼminotini yaxshilash edi. Bu mahalliy aholining oʻz bogʻdorchilik mahsulotlari taʼminotini yaxshilash mumkin buldi. Shahri va eksport uchun ishlatiladi uzum faol yetishtirilgan turli navlarini chetidagi.

Oltiariq tumani aholi punktlari
Hamid ibn Baqoxoʻja

Hamid ibn Baqoxoʻja, Hamid Baqoyev (taxminan 1880 — Buxoro — taxminan 1935) — tarixchi olim, shoir. Ikki tarixiy asar: "Tanzil al-amsal fi zikr bayan al-ahvol" ("Hollar bayoni zikridagi misollar ifodasi"; qisqacha: "Tanzil, 1928) va "Munta-xabi tarix-i Amiron-i mangʻit" ("Mangʻit amirlarining qisqacha tarixi"; qisqacha: "Muntaxab"; 1931 — 32) muallifi.

H. ibn B.ning "Tanzil" asari 4 qismdan iborat boʻlib, uning dastlabki 3 qismi Buxoroning mangʻitlar davridagi tarixini aks ettirgan. Mual-lif dastlabki mangʻit amirlari toʻgʻrisida qisqacha maʼlumot bergach, asosiy eʼtiborni Samarqand chor Rossiyasi tomonidan bosib olingach, bu yerda yuz bergan siyosiy voqealarga qaratadi. Vobkentlik savdogar Sayidboyning savdo-sotiq ishlari bilan Rossiyada boʻlishi, Buxoro amirligidagi iqtisodiy va siyosiy qoloqlik sabablari, amir Muzaffarning rus bosqiniga qarshi turish uchun harbiy yordam soʻrab Usmonli turk sultonligi, Fransiya va Angliyaga murojaat qilishi (mak-tublar yuborishi) asarda keng yoritilgan. Asarning 4-qismida Buxoro bos-qini oqibatlari va BXSR tarixi bayon qilingan.

"Muntaxab"da amir Muzaffar davridan boshlab 20-asrning 1-choragigacha Buxoro amirligida yuz bergan muhim voqealar tasvirlangan. Bu asarlarning qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi.

Tarixchilar
Shoirlar
1880-yilda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
1935-yilda vafot etganlar
Oʻzbekistonlik shoirlar
Abdusalom Hamidov

Abdusalom Hamidov (1885-yil Buxoro—1940-yil) – kandakor usta. Buxoro kandakorlik maktabining yirik vakili. Abdusalom Hamidov anʼanaviy naqsh mujassamotiga yangi ramz va ohanglarni olib kirgan: yulduz, gerb, bugʻdoy boshogʻi, gʻoʻza chanogʻi, odam tasvirlari va hokazolar. Abdusalom Hamidov koʻplab shogirdlar tayyorlagan (shogirdlari orasida oʻgʻli Salimjon Hamidov ham bor). Hamidov ishlaridan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi.

Manbalar 

1885-yilda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
Jahongir Hamidov

Jahongir am Hamidov (1930-yil 20-iyun Toshkent) — molekulyar biologiya va hujayra biologiyasi sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1987), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), biologiya fanlari doktori (1964), professor tuti patogistologiya laboratoriyada (1960—1961), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti radiatsion sitologiya laboratoriyada (1961—1965) katta ilmiy xodim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya instituti sitogi-stokimyo (1965—1967), Biokimyo instituti sitokimyo va elektron mikroskopiya (1967—1970; 1984-1987) laboratoriya mudiri, 1998-yildan hujayra biologiyassi labora-toriyasida bosh ilmiy xodim, shu institut direktori (1970—1979); Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi biologiya fanlari boʻlimi akademik kotibi (1979—1984, 1987-1989, 1991—1997), Oʻzbekiston KP MK kotibi (1989—1991). Ilmiy ishlari endokrin sistemasi organlarining nurlanish kasalligiga bagʻishlangan. Uning rahbarligida tireo-id gormonlar faolligini genetik boshqarish mexanizmi ishlab chiqilgan; radioaktiv nurlarning kichik dozada rivojlanayotgan organizmda qalqonsimon bez funksiyasini oshirishi aniqlangan. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati (1990—1994). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1992).

Manbalar 
 Reaksiyaembrionalnktkaney na dey-stviye gormonov, T., 1976 (v soavtorstve); Krov i krovetvoreniye pozvonochnmx, T, 1978 (v soavtorstve); Elektronno-mikroskopiches-kiy atlas elementov gemopoeza, T., 1986; Umumiy biologiyadan amaliy mashgʻulotlar, T., 1970 (hamkorlikda); Tibbiy biologiya va genetika (darslik), T., 2005 (hamkorlikda).

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1930-yilda tugʻilganlar
20-iyunda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Biologiya fanlari doktorlari
Juma Hamidov

Juma Hamidovich Hamidov (1931-yil 15-yanvar, Xatirchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1959). 1959-yildan Karmana tumanidagi 3-maktabda, 1963—2000-yillarda Navoiy shahridagi 5-maktabda geografiya fani oʻqituvchisi. Darsda muammoli dars, sayohat darslari usullaridan unumli foydalangan.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1931-yilda tugʻilganlar
15-yanvarda tugʻilganlar
Xatirchi tumanida tugʻilganlar
Rustam Hamidov

Rustam Muhsinovich Hamidov (1949.15.7, Toshkent) — rejissyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1992), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1985). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1972). 1972-93 yillar Hamza teatrida rejissyor, bosh rejissyor, 1993-97 yillarBayramlar oʻtkazish direksiyasi rahbari, 1997-2005-yillar Toshkent shahri madaniyat boshqarmasi boshligʻi. "Koʻrmayin bosdim tikonni" (I.Sulton) spektakli uning dastlabki yutugʻi boʻldi. "Qiyomat qarz", "Shoshma, quyosh", "Kuzning birinchi kuni", "Arizasiga koʻra", "Kurort" (hammasi Oʻ.Umarbekovniki), "Oʻgrini qaroqchi urdi" (Shukrullo), "Kuyov" (S.Ahmad), "Olovni tashlama, Pro-metey" (M.Karim), "Baland qoyadagi ayollar" (Vuoliyoki), "Gʻiybat" (A.Salinskiy), "Alla" (T.Minul-lin), "Hazrati ayol" (O.Jahonova) kabi spektakllarni sahnaga qoʻygan. Andijon teatrida qoʻyilgan "Shohona ishrat" (V.Gyugo) spektakli rejissyorning jahon mumtoz dramaturgiyasi sohasidagi dastlabki izlanishi boʻldi, 1984-yil Ye.Simonovga "Otel-lo" spektaklini qoʻyishda hamkorlik qildi va 1988-yil mustaqil "Ko-riolan" (U.Shekspir)ni sahnalashtirdi. H. sahnalashtirgan spektakllari romantik koʻtarinkiligi, mavzular xilma-xil va dolzarbli-gi, yumorga boyligi, hajviy oʻtkirligi bilan ajralib turadi.

Oʻzbekistonda teatrlashgan ommaviy tomoshalar turi rivojlanishida H.ning oʻrni alohida. 1992-yildan buyon oʻtkazilayotgan "Mustaqillik", "Navroʻz" kabi bayramlarning ssenariy mualliflaridan biri, rejissyori, bosh rejissyori. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989). "Mehnat shuhrati" ordeni bilan muko-fotlangan (1998).

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1949-yilda tugʻilganlar
15-iyulda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Salimjon Hamidov

Salimjon Salomovich Hamidov (1920-yil 29-dekabr Buxoro – 1973-yil 19-avgust) -kandakor, sulola davomchisi; Oʻzbekiston xalq rassomi (1972). Hunarni otasi – kandakor usta Abdusalom Hamidovdan oʻrgangan. Hamidov metall va marmarga oʻyib naqsh ishlashni puxta egallagan; yoshligidan otasining shogirdlari qatorida murakkab oʻyma naqshlarni ishlay boshlagan; metall buyumlar bezak mujassamotlarini yangi mavzular bilan boyitdi (mas, patnisga ishlangan „Oʻzbekistonim“ mujassamoti, 1969 va boshqalar), bezaklarda Buxoro meʼmoriy yodgorliklarini aks ettirdi. Metall va marmarga oʻiib naqsh ishlovchi koʻplab shogirdlar yetishtirdi, uning tashabbusi bilan Buxoroda kandakorlik maktab ustaxonasi tashkil etilgan (yana qarang Buxoro kandakorlik maktabi).

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1920-yilda tugʻilganlar
29-dekabrda tugʻilganlar
1973-yilda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
Halim Hamidov

Halim Hamidov (1937-yil 22-iyul, Gʻijduvon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1959). 1959-yildan Qiziltepa tumanidagi maktabda tarix oʻqituvchisi. 1962-yildan Gʻijduvon tumanidagi 1-maktabda, 1965-yildan 2-internat maktabda direktor oʻrinbosari. 1970-yildan Gʻijduvon tuman xapq taʼlimi boʻlimida yoʻriqchi va metodik kabinet mudiri, 1982-yildan 3-maktab, 1993—1998-yillarda 6-gimnaziya direktori.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1937-yilda tugʻilganlar
Gʻijduvonda tugʻilganlar
Samarqand davlat universiteti bitiruvchilari
Husniddin Hamidov

Hamidov Husniddin (1935-yil 5-yanvar,  — 2019-yil 5-noyabr) — qoraqalpoq tilshunosi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1993), filologiya fanlari doktori (1990). Qoraqalpogʻiston pedagogika instituti rus tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1955).

Hayoti
Husniddin Hamidov 1935-yili 1-mayda Chimboy tumanida tugʻilgan. 1955-yilda ikki yillik oʻqituvchilar institutini tamomlab, Chimboy tumanidagi oʻrta maktabda oʻqituvchilikdan mehnat faoliyatini boshlagan. 1955—1959-yillarda Chimboy viloyatida o‘qituvchi bo‘lib ishlagan.
1960-yildan O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limining N. Dovqorayev nomidagi Til va adabiyot institutida kichik ilmiy xodim, so‘ngra katta ilmiy xodim (1960-1971; 1983-1986), 1971-yilda Sharq qoʻlyozmalari boʻlimi mudiri lavozimida, 1989-yilda Qoraqalpoq davlat universiteti qoraqalpoq tili tarixi, dialektologiyasi va qo‘lyozmalari kafedrasi mudiri boʻlib faoliyat yuritgan.

1967-yilda nomzodlik, 1990-yilda esa doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1994-yilda muxbir aʼzo, 2000-yilda esa Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining haqiqiy aʼzosi etib saylangan.

1995-yilda „Vatan taraqqiyoti“ partiyasidan Oliy Majlisning birinchi chaqiriq deputati boʻlgan. Husniddin Hamidovning ilmiy ishlari asosan qoraqalpoq tilining tarixiga — uning tarixiy leksikologiyasi, grammatikasi, soʻz yasalishi masalalariga bagʻishlangan. U shuningdek, Sharq qoʻlyozmalarini toʻplash, izoxlash va nashrga tayyorlash ishlari bilan ham shugʻullanib keladi.

Ilmiy faoliyati
Hamidovning ilmiy ishlari, asosan, qoraqalpoq tilining tarixi, uning tarixiy leksikologiyasi, grammatikasi, soʻz yasalishi masalalariga bagʻishlangan. U quyidagi asarlar muallifi:

„Qoraqalpoq tili tarixidan ocherklar“;

„Eski qoraqalpoq tilining yozma yodgorliklari“;

„Berdaq qo‘lyozmalari meʼrosi“.

Mukofotlari
1993-yilda Qoraqalpog‘istonda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi unvonini olgan.

Manbalar 

 

Toshkentda vafot etganlar
Filologiya fanlari doktorlari
Oʻzbekiston tilshunoslari
Oʻzbekiston adabiyotshunoslari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining deputatlari
Manzura Hamidova

Manzura Hamidovna Hamidova (1921-yil 19-yanvar, Toshkent) — terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), tibbiyot fanlari doktori (1965). Toshkent tibbiyot akademiyasining davolash fakultetini tugatgach (1940), Toshkent viloyati Boʻka tumani Kerovchi qishloq vrachlik uchastkasi mudiri (1940—1942), Toshti fakultet terapiya klinikasida ordinator (1942—1946), Oʻrta Chirchiq viloyati kasalxonasida bosh vrach (1946—1949), Toshkent tibbiyot akademiyasi fakultet terapiya kafedrasida aspirant (1949—1952), Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti terapiya kafedrasida assistent (1953-58), dotsent (1958-1965), professor (1965—1967), kafedra mudiri (1967— 1992); 1-shahar klinik kasalxonasi ichki kasalliklar boʻlimida professor-konsultant (1992—2000). Ilmiy ishlari jigar, yurak, oʻpka kasalliklari, revmatizmni davolash va diagnostikasi hamda yurak-oʻpka yetishmovchiligining rivojlanish mexanizmlarini oʻrganish, davolash va boshqa masalalarga oid.

Manbalar 
 Yazvennaya bolezn jeludka i 12ti per-stnoy kishki, 1984; Jigar kasalliklari, T.. 1987.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1921-yilda tugʻilganlar
19-yanvarda tugʻilganlar
Toshkent shahrida tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
Hamo

Hamo () — Suriyaning gʻarbiy qismidagi shahar, Osiy vodiysida. Hamo muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 265 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Qishloq xoʻjaligi (don, paxta, mevalar) rayonining savdo markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, sement, metallurgiya sanoati korxonalari mavjud.

Tarixi

Usmonlilar hukmronligi 

Mamluklar hukmronligining gullab-yashnagan davri 1516-yilda, Usmonli turklari Halab yaqinidagi Marj Dabiq jangida mamluklarni magʻlub etib, Suriyani bosib olishlari bilan tugadi. Hamo va Suriyaning qolgan qismi Konstantinopoldan mamlakatni boshqarayotgan Usmonlilar hukmronligi ostiga oʻtdi. Usmonlilar davrida Hamo asta-sekin mintaqaning maʼmuriy tuzilmasida muhim ahamiyatga ega boʻldi. U dastlab Tripolidagi iyolat („viloyat“) livalaridan („tuman“) birining markaziga aylantirilgan. Hamo Oʻrta yer dengizi sohili sharqidan Osiyoga oʻtadigan savdo yoʻllari uchun muhim markazga ham aylandi. Shaharda 1556-yildan beri mavjud boʻlgan Xon Rustum posho singari bir qancha xonlar (karvonsaroylar) qurilgan. Hamo voliysi 1692-yilda Usmonli imperiyasining qabilalarni joylashtirish dasturi doirasida turkman koʻchmanchilarini Hamo-Hims hududiga joylashtirish vazifasini yukladi.

Keyin 18-asrda Damashq voliysi mulki tarkibiga kirdi.. Bu vaqtda Damashq voliylari Usmonlilar uchun Suriyaning boshqa qismlarini ham boshqargan Azmlar xonadoni edi. Ular Hamoda hashamatli qarorgohlar, jumladan Azm saroyi va Xon Asad poshoni qurdilar, bu karvonsaroylarni 1742-yilgacha Hamoni bir necha yil boshqargan Asad Posho al-Azm qurdirdi. Bu vaqtga kelib shaharda 14 ta karvonsaroy boʻlib, ular asosan chigit, paxta, jun va boshqa tovarlarni saqlash va tarqatish uchun foydalanilgan. 1864-yilda Viloyat qonuni qabul qilingandan soʻng, Hamo kattaroq Shom viloyatining bir qismi boʻlgan Hamo sanjagining poytaxti boʻldi (shahar koʻproq maʼmuriy vakolatlarga ega boʻldi)

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 

 

 
Suriya shaharlari
 
Xettlar shaharlari
Oromiylar shaharlari
Oromiylar davlatlari
Kanʼoniylar shaharlari
Suriyaning tarixiy joylari
Levant
Hamro polvon Shodiyev

Hamro polvon Shodiyev (1892-yil, Romitan tumanidagi Rabotarak qishlogʻi – 1942-yil 8-aprel Buxoro) – Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat rahbarlaridan biri, polvon. Yoshligidan boshlab polvon sifatida nom chiqargan, buxorocha kurashning mohir ustasi hisoblangan. S. Ayniyning yozishicha, Hamro polvon Shodiyev Buxoroda oʻtkazilgan Guli surx sayli – Navroʻz bayramida barcha raqiblari kuragini yerga tekkizib, Buxoro amirligining bosh polvoni deb topilgan (1911-yil mart). U keyinchalik yuzboshi unvoniga sazovor boʻlib, Amir Said Olimxon saroyida xizmat qilgan.

Buxoro bosqinipan soʻng Hamro polvon Shodiyev boshchiligidagi harbiy toʻda Buxoro va uning atrofida qizil askarlarga qarshi kurashgan (1920 – 23). Soʻngra u qurolli kurashni toʻxtatgan va tinch hayotga qaytgan (1924).

20-asrning 20|-yillari oʻrtalaridan boshlab Buxoro vohasidagi Jilvon mavzesini oʻzlavdtirishga kirishgan. Sovet rejimi tomonidan u 3-marta qamoqqa olingan. Buxoroning Gʻoziyon madrasasida maxsus qamoqxonada ochlikdan vafot etgan. 1992-yil 30-martda oqlangan. Xoki Shofirkon tumanidagi Oqmozor qabristoniga qayta dafn etilgan (2004-yil may). Hamro polvon Shodiyev faoliyati haqida yozuvchi Dilshod Rajab „Jil-von oʻgʻloni“ tarixiy essesini yozgan (2001). Shofirkon tumani Jilvon mavzesidagi oʻzi asos solgan qishloqqa Hamro polvon Shodiyev nomi berilgan. Har yili bu yerda Hamro polvon Shodiyev xotirasiga atab respublika miqyosida yosh kurashchilar musobaqasi muntazam oʻtkazilmoqda.

Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi. 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida), T., 2000; Rajabov Q., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T, 2002. Qahramon Rajabov.

Madrasada vafot etganlar
Romitan tumanida tugʻilganlar
1892-yilda tugʻilganlar
1942-yilda vafot etganlar
Javlon Hamroyev

Javlon Razzoqovich Hamroyev (1934.10.7, Namangan - 1997.18.10, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Razzoq Hamroyevnnnt oʻgʻli. Teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1966). 1962—97 yillar "Oʻzbek-film" qoshidagi "Kinoaktyor studiyasi"da aktyor. 40 dan ortiq filmda suratga tushgan: Shofyor ("Vijdon amri bilan"), Farhod ("Farhodning jaso-rati"), Anvar ("26-otilmasin"), Mat-qovul ("Olovli yoʻllar"), Qaroqchi ("Alibobo va qirq qaroqchi"), Arslo-nov ("Jazirama quyosh ostida") va boshqa Kuchli dramatizm, psixologik teranlik, davr qaramaqarshiliklarini ifodalashda katta isteʼdod, fikr va hissiyotlar toʻlqini H. ijo-diga xos.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1934-yilda tugʻilganlar
10-iyulda tugʻilganlar
1997-yilda vafot etganlar
18-oktyabrda vafot etganlar
Komil Hamroyev

Komil Moʻminovich Hamroyev (1944.9.8, Jondor tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Jondor tumanidagi 5-maktabda matematika oʻqituvchisi, oʻquv boʻlimi mudiri, 1970—2004-yillarda 6-mak-tabda oʻquv boʻlimi mudiri, maktab direktori, matematika oʻqituvchisi.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Jondor tumani
Ergash Hamroyev

Hamroyev Ergash (1909, Fargʻona, Rishton qishlogʻi — 1942.15.2, Smolensk) — milliy kino asoschilaridan, kinodramaturg, aktyor. Leningrad sahna sanʼati texnikumini tugatgan (1930). "Yuksalish" (Yoʻldosh), "Ajoyib ish" (Ergash), "Ramazon" (Temur), "Yigit" (Poʻlat) kabi birinchi oʻzbek filmlarida bosh rollarni ijro etgan. "Tohirning xanjari" nomli pyesa, "Otalar", "Xizmatchi" nomli sse-nariylar yozgan. Ikkinchi jahon urushida qalok boʻlgan.

Oʻzbekistonlik ssenariychilar
Aktyorlar
Oʻzbekistonlik aktyorlar
1909-yilda tugʻilganlar
1942-yilda vafot etganlar
15-fevralda vafot etganlar
Hamroqulqori Muhammadrasul oʻgʻli Toʻraqulov

Hamroqulqori Muhammadrasul oʻgʻli Toʻraqulov (1872 — hozirgi Beshariq tumani Shoberdi qishlogʻi — 1943; 1967-yil Beshariqqa qayta dafn etilgan) — hofiz, sozanda (dutor); Qoʻqon (Beshariq) hofizlik maktabining yirik vakili, Fargʻona — Toshkent mumtoz musiqa yoʻllarining bilim-doni. Jarangdor, oʻtkir, kuchli va shirador tenor ovozi sohibi. Dastlab Toʻraqul bobosidan dutor, otasidan doira chalish koʻnikmalarini oʻzlashtirgan. Keyinchalik Xoliqqori (Xol-qori)dan qiroat hamda xonandalikni, margʻilonlik Matxoliq hofizdan esa mumtoz ashula namunalarini oʻzlashtirgan. Fargʻona vodiysi va Toshkentda xalq sayillari, "bozori shab"larda qatnashib shuhrat qozongan. Reper-tuaridan mumtoz va zamonaviy ashu-lalar, ayniqsa, Navoiy, Miskin. Xislat, Muqimiy, Haziniy, Furqat, Fazliy, Qoriy, Kamiy, Xurshid, Charxiy sheʼrlariga, shuningdek oʻzi toʻqigan gʻazallarga aytgan katta ashula namunalari keng oʻrin olgan ("Inna fatahno", "YO hayot an-nabi", "Bevafo dunyo", "Xarob etma", "Suvora". "Chaman bezandi", "Bu gul-shan", "Yovvoyi Ushshoq", "Muncha ham", "Bir kelsun", "Ey, dilbari jo-nonim" va boshqalar). Ayniqsa, "Patnus Ush-shogʻi" bilan shuhrat qozongan. 1900-yillarda "Pishushiy Amur" (Riga) firmasi tomonidan H. ijrosidagi ashu-lalarni grammofon plastinkalariga yozib olingan.

H. ijro anʼanalarini ʼ.Rajabov, J.Sultonov, A. Haydarov, M.Uzoqov, B. Mirzayev, R.Mamadaliyev, T. Karimov, Sh.Boyqoʻziyev, M.Ahmedov kabi xonan-dalar davom ettirishgan.

 

1872-yilda tugʻilganlar
Beshariq tumanida tugʻilganlar
1967-yilda vafot etganlar
Hamshira

Hamshira — oʻrta maʼlumotli tibbiyot xodimi. Davolash-profilaktika muassasalarida hamshira vrach yordamchisi boʻlib, u bilan hamkorlikda ish olib boradi. Hamshira bemorlarni parvarish qilish, haroratni oʻlchash, dori tarqatish, davolash muolajalari (kompress, gorchichnik qoʻyish va hokazo) va boshqa vazifalarni bajaradi. Hamshiralar turli tibbiyot muassasalari (kasalxona, poliklinika, dispanser, sanatoriy va boshqalar)da, shuningdek, yasli va bolalar bogʻchasida xizmat qiladi. Hamshiralikka tibbiyot kollejlarida oʻqitiladi. Toshkent pediatriya tibbiyot instituti, Toshkent tibbiyot akademiyasi hamda boshqa tibbiyot oliy taʼlim muassasalarida alohida fakultet mavjud boʻlib, unda oliy maʼlumotli hamshiralar tayyorlanadi.

Manbalar 

 
 

Tibbiyot
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Hamshiralik ishi
Hanbaliylik

Hanbaliylik — sunniylikaash diniy-huquq mazhablaridan biri. Ibn Hanbal asos solgan. Hanbal tizimi oʻta torligi, har qanday koʻrinishdagi "yangilik"ka, diniy masalalarda erkin fikr yuritishga qarshiligi, shariat ahkomlariga rioya etishda qatiy turishligi bilan ajralib turadi. Hanbal tarafdorlari Qurʼon va hadislarni erkin talqin| etish yoʻlidagi har qanday urinishlarni qoralaganlar. Shuning uchun ham (eu mazhab keng tarqalmagan. Faqat IX-asrning 2-yarmida arab xalifaligida muʼtaziliylarning va ilohiyot yoqasidagi hurfikrlilikning taʼqib ostiga olinishi tufayli Hanbaliylik taʼsiri birmuncha kengaygan va XI-asrda mustaqil mazhabga aylangan. X-asrda Eronda, XI-asrdan XV-asrgacha Suriya va Falastinda Hanbaliylik izdoshlari koʻp boʻlgan. Undan keyingi asrlarda Hanbaliylik tarafdorlari yana kamayib ketgan. Hozirda Hanbaliylik Saudiya Arabistonda rasman eʼtirof etilgan, boshqa mamlakatlarda kam uchraydi.

 

Mazhablar
Harbiy asirlar

Harbiy asirlar (xalqaro huquqda) — urushayotgan tomon qurolli kuchlari (shu jumladan koʻngilli partizan otryadlari, Qarshilik koʻrsatish harakati qatnashchilari va boshqalar)ga mansub boʻlib. dushman qoʻliga tushib qolgan kishilar. Harbiy muxbirlar, savdo floti va fuqaro aviatsiyasining ekipaj aʼzolari va boshqa ham Harbiy asirlar boʻlishi mumkin. Harbiy asirlik maqomi quruqlikda urush olib borish qonun-qoidalari haqidagi Nizom (1907-yilgi 4-Gaaga konvensiyasiga ilova) va Harbiy asirlar bilan qilinadigan muomala toʻgʻrisidagi Jeneva kon-vensiyasi (1949)ga binoan tartibga solib turiladi. Ushbu Konvensiyaning 4-moddasida kimlar Harbiy asirlar boʻlishi mumkinligi va ularning huquqiy maqomi koʻrsatilgan. Harbiy asirlarga nisbatan uru-shayotgan tomonlar insoniy munosabatda boʻlishlari lozim. Ularni oʻldirish, jismoniy ziyon yetkazish, ular ustida ilmiy yoki tibbiy tajriba oʻtkazish man etiladi. Harbiy asirlar vaqtincha dushman qoʻlida hisoblanib, dushman tomoni ularning takdiriga toʻliq javob beradi. Harbiy asirlar faqat oʻzining ism-sharifi, unvoni, tugʻilgan vaqti va shaxsiy raqamini aytishga majbur, ular qandaydir maʼlumotlar olishga majbur qilinmasligi lozim. Harbiy asirlar oʻz mehnatiga haq olishi, hayot uchun xavfli va qadr-qimmatni pastga uruvchi ishlarga jalb etilmasligi kerak. Harbiy asirlar oʻzlari uchun maxsus moʻljallangan la-gerlarda joylashtirilishi mumkin. Ular oziq-ovqat, kiyim-kechak va tibbiy yordam bilan taʼminlanishlari lozim. Harbiy asirlarga yakka tartibda intizomiy va jinoiy jazo qoʻllanishi, lekin faqat bir qilmish yoki jinoyat uchun bitta jazo belgilanishi mumkin. Harbiy asirlarning qochib ketishi jinoiy xat-ti-harakat emas, agar u muvaffaqiyatli amalga oshmasa, Harbiy asirlar faqat intizomiy jazoga tortiladi. Urush tugagandan soʻng davlatlar barcha Harbiy asirlarni maxsus kelishuvlar asosida umumiy repatriatsiya tartibida doimiy yashash joylariga qaytarishlari lozim. Qisman repatriaiiya urush tugagunga qadar ham oʻtkazilishi mumkin.

"Xalqaro qurolli mojarolar qurbonlarini himoya qilishga taalluq-li" (1949-yil 12 avgust) Jeneva konvensiyalariga 1977-yil 8-iyundagi I Qoʻshimcha protokolda Harbiy asirlar tushunchasi urush olib borish usullarini hisobga olgan holda kengaytirilgan (43-modda) hamda Harbiy asirlar maqomi berilishining kafolatlari mustahkamlangan (44, 45 va 77-moddalar).

Oʻzbekiston Respublikasi 1949-yilgi Jeneva konvensiyalari va 1977-yilgi ularga qoʻshimcha Protokollarga 1993-yilda qoʻshilgan. Mamlakatimizning mazkur xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilishi barcha fuqarolar zimmasiga xalqaro gumanitar huquq qoidalariga rioya etish, shuningdek, ana shu shartnomalarga amal qilinishini taʼminlash masʼuliyatini yuklaydi.

Adabiyot 
 Xalqaro gumanitar huquq: Jeneva kon-vensiyalari tuplami, T.. 2002; Xalqaro guma-nitar huquq. Insonparvarlik va xayrixohlik muammolari instituti (masʼul muharrir A.X. Saidov), T., 2000.
Harbiy prokuratura

Harbiy prokuratura (OʻzRda) -Oʻzbekiston Respublikasi prokuratura tizimining Qurolli Kuchlarda, boshqa harbiy tuzilmalar, harbiy korxonalar, harbiy oʻquv muassasalari, harbiylashtirilgan boʻlinmalarda prokuror nazoratini olib boruvchi ixtisoslashgan organlari. Harbiy prokuraturaning asosiy vazifalariga davlat xavfsizligi, hududiy daxlsizlik va qoʻshinlardagi harbiy tayyorgarlik boʻyicha qonun ustuvorligini taʼminlash, harbiylarning hamda ularning oilalari huquq va erkinliklarini muhofaza qilish, Qurolli Kuchlarning qonuniy manfaatlarini kasbiy huquqbuzarliklardan himoya etish va bunday huquqbuzarliklarning oldini olish kiradi. Harbiy prokuratura organlari qonunda belgilangan tartibda fuqarolarning, harbiy xizmatchilarning va yuridik shaxslarning ariza hamda shikoyatlarini koʻrib chiqadilar, ularning buzilgan qonuniy huquq va manfaatlarini tiklash yuzasidan tegishli choralarni koʻradilar. Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokuraturasiga lavozimiga koʻra Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining oʻrinbosari boʻlmish Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurori rahbarlik qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurorini respublika Prezidenti lavozimga tayinlaydi va lavozimdan ozod etadi. Hozirda Shuhrat Uzoqov harbiy prokuror lavozimida ish yuritmoqda.

 

Huquqshunoslik
Harbiy holat

Harbiy holat – konstitutsiyaviy huquqda favqulodda vaziyatlarda oʻrnatiladigan va davlat mudofaasi yoki jamoat tartibi, davlat xavfsizligini taʼminlash uchun favqulodda choratadbirlarni qoʻllash bilan ajralib turadigan alohida huquqiy rejim. Harbiy holat uni joriy etishga vakolatli davlat organining qarori bilan alohida holatlarda (harbiy harakatlar boshlanganda, ommaviy tartibsizliklar roʻy berganda va hokazo) oʻrnatiladi. Harbiy holat ayrim joylarda ham, butun mamlakat hududida ham eʼlon qilinishi mumkin. Harbiy holat paytida harbiy idoralarga mahalliy davlat hokimiyati organlariga, davlat va jamoat muassasalari va tashkilotlariga farmoyishlar berish huquqi beriladi. Harbiy maʼmurlarning buyruq va farmoyishlariga boʻysunmaganlik uchun harbiy davr qonunlari boʻyicha kuchaytirilgan javobgarlik belgilanadi. Fuqarolarning bir qancha huquqlari cheklanib turiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 93-moddasi 18-bandiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti Oʻzbekiston Respublikasiga hujum qilinganda yoki tajovuzdan bir-birini mudofaa qilish yuzasidan tuzilgan shartnoma majburiyatlarini bajarish zaruriyati tugʻilganda urush holati eʼlon qiladi va qabul qilgan qarorini 3 kun ichida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining tasdigʻiga kiritadi. Oʻzbekiston Respublikasining „Mudofaa toʻgʻrisida“gi qonuni (1992-yil 3-iyul) boʻyicha Oliy Bosh qoʻmondonning vazifalari Harbiy holat eʼlon qilinishi bilanoq Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti zimmasiga yuklanadi. Uning huzurida Mudofaa Kengashi tuziladi. Kengash harbiy davrda qurolli Kuchlarga va xalq xoʻjaligiga rahbarlik qiladi. Harbiy holat tartibi qonunlar bilan belgilanadi.

Manbalar 

Holatlar
Harbiy-havo kuchlari

Harbiy-havo kuchlari - qurol li kuchlarning operativ-strategik topshiriqlarni hal etishda mustaqil yoki qurolli kuchlarning boshqa turlari bilan hamkorlikda harakat qilish uchun moʻljallangan turi. Zamonaviy H.-H. K. jangovar imkoniyatlariga koʻra dushman aviatsiyasi, raketa qoʻshinlari, quruqlik va dengizdagi harbiy gruppirovkalarga, muhim harbiy obʼyektlarga qaqshatqich zarba berishga qodir. H.-H. K. quruqlikdagi qoʻshinlar va harbiy-dengiz flotida oʻtkaziladigan jangovar operatsiyalar, havo razvedkasi va havo desantini amalga oshirish, qoʻshinlarning manyovr qilishiga va ularning taʼminlanishiga koʻmaklashadi. H.-H. K. qurolli kuchlarning asosiy turlaridan biri boʻlib, muhim xususiyatlari keng miqyosda va yuksak darajada manyovr qilish, bir yoʻnalish va bir obʼyektdagi jangovar hara-katni zudlik bilan boshqasiga koʻchirish, shuningdek, dushmanning orqa tomoniga taʼsir oʻtkazish, ularning yirik statsionar va harakatdagi obʼyektlarini yakson etish uchun havodan turib qoʻqqisdan zarba berishdan iborat.

Oʻzbekiston H.-H.K. Qurolli Kuchlarning eng yuqori manyovrlangan qoʻshin turlaridan biri hisoblanadi. Ular quruqlikdagi qoʻshinlarni aviatsion jihatdan qoʻllab-quvvatlash, havo desantchilarini tashlash, qoʻshin va moddiy vositalarni havo orqali tashish, havo razvedkasini oʻtkazish, jang maydonida boʻlayotgan yirik ope-ratsiyalarning borishi va yakunlani-shiga taʼsir qilish, respublika havo chegaralarini mustahkam qoʻriqlash, kabi imkoniyatga ega.

H.-H.K.ga havodan turib dushmanning aviatsiya, quruqlikdagi qoʻshinlarini yakson qilish, davlat va harbiy boshqaruv tizimi, front va harbiy-iqtisodiy qudratiga molik obʼyektlar, transport kommunikatsiyalariga zarba berish vazifasi yuklatilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi H.H.K. bombardimonchi, qiruvchibombardimonchi, qiruvchi aviatsiyadan, hujum, razvedka va transport aviatsiyasidan, shuningdek, turli maqsadlarga moʻljallangan vertolyotchi qismlardan iborat. Mamlakatimiz H.-H.K. zamonaviy qurol-aslahalar, navigatsiya vositalari, radioelektron qurilmalar, jangovar samolyotlar, vertolyotlar bilan taʼminlangan.

Harbiy-havo kuchlari
Hasan ibn Ali

Hasan Ibn Ali (625-669) - Ali ibn Abu Tolibning (Fotimadan tugʻilgan) oʻgʻli, Muhammad (sav)ning nabirasi, 2-shia imomi. 661 yilda Ali oʻldirilgandan keyin uning tarafdorlari H.ni Iroqga xalifa deb eʼlon qilgan va Muoviya I hokimiyatiga qarshi kurashni yangitdan boshlashga daʼ-vat etgan. Lekin, H. Muoviya I bilan muzokaralar olib borib, u bilan kelishgan, hokimiyatga daʼvo qilishdan voz kechib, Madinaga koʻchib ketgan va u yerda vafot etgan (shialik rivoyatlari boʻyicha zaharlab oʻldirilgan).

 

625-yilda tugʻilganlar
669-yilda vafot etganlar
Alining farzandlari
Hasan Ibn Sohib Ash-Shoshiy

Hasan Ibn Sohib Ash-Shoshiy (Abu Hasan ibn Sohib ibn Hamid al-Hofiz al-Shoshiy) (? — 986) — muhaddis, hofiz. Shoshda tugʻilib oʻsgan. Ilm talabida Xuroson, Iroq, Shom, Haramayn (Makka va Madi-na), Yaman, Misrdagi allomalardan hadislar eshitgan. "Tarixi Bagʻdod" asarida H. ibn S. Xuroson shaharlari, Iroq, Hijoz, Shom haqida maʼlumotlar yozganligi qayd etilgan. 983 yil Bagʻdodga kelib Ali ibn Xash-ram, Ishoq ibn Mansur, Abu Zurʼa arRoziy, Amir ibn Abdulloh alUdiy, Muhammad ibn Avf al-Xim-siy, Abdo ibn Sulaymon al-Basriy, Iso ibn Gʻiylon, Xubayra ibn al-Hasan az-Zohid, Muhammad ibn Abdulaziz addaynuriy va boshqalardan hadis rivoyat qilgan. Oʻz navba-tida H. ibn S.dan Abu Bakr Muham-mad ibn al-Juʼabiy, Muhammad ibn Ismoil alVarroq, Abu Bakr Qaf-fol ash-Shoshiy, Abu ali al-Hofiz, Muhammad ibn alMuzaffar va boshqa hadis rivoyat qilishgan. "Tarixi Bagʻ-dod" ("Bagʻdod tarixi"), "Tabaqot al-huffoz" ("Hofizlar tabaqalari"), "Tazkirat al-huffoz" ("Hofizlar taz-kirasi"), "al-Ansob" ("Nasabnoma"),"Siyar aʼlom an-Nubald" ("Olijanob allomalar siyratlari"), "al-Irshod" ("Toʻgʻri yoʻl") kabi arab manbalarida H. ibn S. "Hofiz" deya hurmat bilan tilga olinib, ishonchli muhaddis sifatida eʼtirof etilgan.

 

Muhaddislar
986-yilda vafot etganlar
Hasan Poʻlat

Hasan Poʻlat (Poʻlatov Hasan; 1911, Samara viloyati Barish tumani — 1942.7.9, Toshkent) — shoir. Dastlab Toshkent va Qoʻqondagi maktablarda oʻqigan. Namangandagi bolalar uyida tarbiyalangan va u maktab tahsilini Namanganda davom ettirgan. Botu 1929-yilda bolalar uy-ida tarbiyalanayotgan H.P.ning mashq sheʼrlari bilan tanishib, uning 1930-yilda Samarqanddagi pedagogika institutiga kirib oʻqishiga va dastlabki sheʼrlarining oʻzi muharrirlik qilgan "Alanga" jur.da eʼlon etili-shiga koʻmaklashgan. H.P.ning "Kunlar kulganda" (1931), "Zarbachi kun" (1932), "Toza nafas" (1933) sheʼriy toʻplamlari talabalik yillarida nashr etilgan. H.P., shuningdek, "Postda" (1934), "Yurak sadosi" (1942) sheʼriy toʻplamlari, "Pol-von" (1934), "Qobil", "Dongdor paxtakor" (1936), "Mehribonlar" (1939) dostonlari muallifi. H.P. sheʼriy isteʼdodi endigina barq ura boshlagan vaqtda fojiali ravishda halok boʻlgan. Vafotidan keyin "Tanlangan sheʼrlar" (1950) va "Tanlangan asarlar"i (1956) Oybekning soʻzboshisi bilan nashr etilgan.

 

Shoirlar
1911-yilda tugʻilganlar
1942-yilda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Oʻzbekistonlik shoirlar
Hasan Xudoyberdi oʻgʻli

Hasan Xudoyberdi oʻgʻli (1890 — Namangan — 1938) — oʻzbek xalq ertakchisi. Yoshligida otasi vafot etib, boylar eshigida qarollik qilgan. Namanganlik usta Esondan er-taklar oʻrganib, xalq orasida aytib yurgan. 1917-yildan Namangan temir yoʻl boshqarmasida ishchi boʻlib ishlagan. H.X.oʻ. dan "Bulbuligoʻyo", "Malikai Husno-bod", "Kambagʻal qiz", "Kambagʻal qashshoq", "Uch yolgʻonda qirq yolgʻon", "Ozoda chehra" va boshqa mashhur ertaklar yozib olingan va nashr etilgan. H.X.oʻ. aytish usuli, mahorati, ertaklarining ijtimoiy va badiiyestetik ahamiyati jihatidan mumtoz ertakchilar qatorida turadi.

1890-yilda tugʻilganlar
Namanganda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
Ertakchilar
Hasan Qaygʻi

Hasan Qaygʻi, Asan Qaygʻi (toʻliq ismi Hasan Sobit uli) (taxminan 1370—1465, Sariarqa (Ulitov)) — usta jirov. Ijodi Xorazm oʻzbeklari, qoraqalpoq va qozoqlari orasida keng tarqalgan. Oltin Oʻrda xonlaridan Ulugʻ Muhammad saroyida xizmat qilgan. Ulugʻ Muhammad vafotidan soʻng Dashti Qipchoqqa qaytgan. H.Q.ning sheʼr toʻlgʻovlari hozirgacha xalq orasida mashhur. Ularning aksariyati soʻnggi davrlarda yozib olinib, baʼzi birlari eʼlon qilingan ("Koʻlda yurgan qoʻngʻir gʻoz, qir qadrini ne bilsin", "Oq bilaging boʻlmasa, bilaguzuk solmoq ne foyda" va boshqalar). Asarlarida shoir xalq taqdiri, ahvoli haqida koʻp oʻylab, qaygʻurib, gʻam chekkan (Qaygʻu — "Qaygʻi" taxallusi ham shundan). Sheʼrlari falsafiy-didaktik mazmunda boʻlib, turli toʻplam, antologiya, bayozlarga kirgan. Dastlab Toʻgʻaloq Molda uning sheʼrlarini "Hasan Qaygʻi soʻzi" nomi bilan nashr ettirgan (1938). Xalq orasida "Hasan Hofiz" nomi bilan mashhur.

 

Shoirlar
1370-yilda tugʻilganlar
1465-yilda vafot etganlar
Abdurashid Hasanov

Abdurashid Hasanov (.1950.14.3, Gʻijduvon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Gʻijduvon tumanidagi 18-, 27-, 4-maktablarda, 1996-yildan 62-iqtidorli bolalar instituternat maktabida fransuz tili oʻqituvchisi, 2002-yildan 4-maktab huzuridagi iqtidorli bolalar inter-nat maktabida direktor oʻrinbosari, 2004-yildan 63-iqtidorli bolalar instituternat maktabi direktori.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1950-yilda tugʻilganlar
14-martda tugʻilganlar
Gʻijduvonda tugʻilganlar
Boqi Hasanov

Boqi Hasanov (1937.1.7 - Kitob tumani — 2001.10.9) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Kitob tumanidagi 29-, 54-maktablarda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. 1972—2000-yillarda 54-maktabda kimyo-biol. oʻqituvchisi.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1937-yilda tugʻilganlar
2001-yilda vafot etganlar
Kitob tumanida tugʻilganlar
Nabijon Hasanov

Nabijon Azimovich Hasanov (1913, Samarqand – 1972.28.8, Toshkent) – bastakor, sozanda (gʻijjak), Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Dastlab, T. Sodiqovdan nay va gʻijjak chalishni, oʻrgangan. Andijon teatrida sozanda (1927—29), Samarqand teatrida sozanda (1930—32), musiqa rahbari (1932-35, 1938—39) va bosh dirijyor (1945—47), Oʻzbek davlat musiqali teatri (1936—37), Navoiy teatri xalq cholgʻu asboblari ansambli (1939—44)da musiqa rahbari, Oʻzbekiston radioqoʻmitasi xalq cholgʻu asboblari orkes-trida konsertmeyster (1947—52, 1957—72), Oʻzbekiston davlat estra-dasi ashula va raqs ansamblida sozanda va badiiy rahbar (1952—55). H. „Gʻunchalar“ (T.Sodiqov bilan), „Oʻzbekiston qilichi“ (M.Burhonov, T. Jalilov va boshqa bilan) kabi asarlarning mualliflaridan. Bastakorning isteʼdodi koʻproq ashula va qoʻshiqlarda namoyon boʻldi. Ayniqsa uning „Sallamno“, „Koʻrdim“, „Aylanay“, „Jafo qilma“ ashulalari, „Jona-jon oʻlkam“, „Ona Samarqand“, „Gi-los“ kabi ommaviy va „Intizor“, „Gulchehralar“, „Charos“ kabi lirik qoʻshiqlari, yalla namunalari („Baxt yallasi“, „Yayra, goʻzal“ va hokazo) mashhur. Ayrim („Sallamno“ va boshqalar) asarlari „Nola“ kabi estrada guruhlari tomonidan yangicha talqin topgan.

Havolalar 
 Nabijon Hasanovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Oʻzbekiston xalq artistlari
1913-yilda tugʻilganlar
1972-yilda vafot etganlar
28-yilda vafot etganlar
Samarqandda tugʻilganlar
Bastakorlar
Sozandalar
Oʻrinboy Hasanov

Oʻrinboy Hasanovich Hasanov (1928.27.11, Oʻsh) — biolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), biol. fanlari doktori (1971), professor (1983). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1954). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika institutida aspirant (1954—57), kichik (1958—60) va katta ilmiy xodim (1960—65), laboratoriya mudiri (1965 — 93), 1993-yildan Oʻsimliklar ekologi-yasi laboratoriyada yetakchi ilmiy xodim. Ilmiy tadqiqotlari Markaziy Osiyo hududlarida tarqalgan ozuqabop yovvoyi bedalar va 10 dan ziyod boshqa yovvoyi oʻsimliklarni oʻrganishga bagishlangan. H. bedaning 22 yovvoyi, 11 kenja turi va 68 ekologik shakllarini aniqladi.

Manbalar 
 Dikorastushiye lyutsernn Sredney Azii, T., 1972; Biologiya i ekologiya rastsniy vvo-dimmx v kulturu v adfnoy zone (v soavtor-stve), T., 1973; Effsktivnosti ispolzovaniya adfnnx zemel (v soavtorstve), T., 1979; Adaptatsiya kormovmx rasteniy k usloviyam aridnoy zonn Oʻzbekistana (i soavtorstvs), T., 1983; Madaniy usimliklarning kelib chiqi-shi. T., 1986.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1928-yilda tugʻilganlar
Ibrohim Hafizov

Hafizov Ibrohim (1870-1940) -buxorolik meʼmor. Hunarni otasi bilan birga ishlab, usta Xalilga shogird tushib (1880—88) oʻrgangan. 1888-yildan mustaqil usta. Hafizov muqarnasli sharafa va namoyonlarga handasiy va islimiy uslubida naqsh ishlash sanʼatini puxta egallagan. Qoʻshmadrasa yaqinidagi Qozi Baqoxon uyi, Karmanadagi Abdulahadxon saroyi, Sarim Sulton, Xayro-bod, Chorbogʻ Charimgari, Chorbogʻgul saroylari va uylarini qurishda qatnashgan. Xon saroyida gilkorlik qilgan. Ark saroyini qayta tiklashda, Buxoro shahridan Sitorai Mohi Xosagacha boʻlgan yoʻlga tosh yotqizishda, fabrika qurishda (1928— 34) va boshqalarda ishtirok etgan. Hafizovning 100 dan ortiq loyihalari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanadi.

 

1870-yilda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
Me`morlar
Hunarmandchilik
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Nabi Hafizov

Nabi Hafizov (Us t a Nabi Hafizov, 1893— Buxoro — 1959) — naqqosh va musavvir, birinchi oʻzbek plakatchisi. Buxorodagi binolarni naqshlar bilan bezagan. Hafizov rassomlik bilan ham shugʻullangan, zamonaviy mavzularni tasvirlashda miniatyura sanʼati anʼanalarini keng qoʻlladi. Matbuotda faol ishtirok etdi, plakatlar yaratdi. Tosh-bosma usulida chop etilgan plakatlarida gʻoya va mazmun sodda, tushunarli hamda ommabop qilib ifodalangan. Hafizov plakatlaridan namunalar buxoro viloyat oʻlkashunoslik muzeyida saqlanadi.

 

1893-yilda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
1959-yilda vafot etganlar
Flyura Hafizova

Flyura Hafizova (1948-yil 4-yanvar, Chust shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1970). 1970-yildan Chust shahridagi 1-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1948-yilda tugʻilganlar
4-yanvarda tugʻilganlar
Hasharotxoʻrlar

Hasharotxoʻrlar () — sut emizuvchilar turkumi. Eng qadimgi va tuban tuzilgan yoʻldoshlilar. Boʻr davrida paydo boʻlgan. Hasharotxo'rlar barcha yoʻldoshlilarning ajdodlari boʻlishi ham mumkin. Koʻpchilik Hasharotxo'rlar besh barmoqda, tovonda yuradi. Tishlari yaxshi ixtisoslashmagan, bosh miyasining hidlov boʻlaklari kuchli rivojlangan. 6 oilasi: tipratikanlar, tenreklar, tilla krotlar, yoriqtishlilar, yerqazarlar, sakrovchilar mavjud. Ayrim zoologlar vixuxolsimonlar, vidrasimon yerqazarlar, tupayyasimonlarni ham ana shu turkumga kiritishadi. Avstraliya, Janubiy Amerikaning koʻp qismi, Antarktida va Grenlandiyadan tashqari barcha qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda tipratikanlar va yerqazarlar oilalariga mansub 6 turi: qora ignali tipratikan, quloqdor tipratikan, mitti oqtish, ola putarak, kichik oqtish, oq qorin oqtish tarqalgan. Koʻpchilik Hasharotxo'rlar shomda faollashadi. Hasharotxo'rlar  oʻrmon xoʻjaligiga ziyon keltiradigan umurtqasiz hayvonlarni qirib foyda keltiradi. Ayrim turlari ovlanadi. 8 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Hayvonlar
Zoologiya
Zoologiyaga oid chala maqolalar
Hayvonlar haqidagi chala maqolalar
Haqnazarxon

Haqnazarxon, Haqnazar Sulton (?—1580) — qozoqlar xoni (1538-yildan). Otasi Qosimxon kabi hokimiyatini mustahkamlash, xonlik hududini kengaytirishga harakat qilgan. Noʻgʻay oʻrdasidagi oʻzaro ichki nizolardan foydalanib oʻrdaga tobe qozoq urugʻlarining bir qismini oʻziga boʻysundirgan. Moʻuliston xonlari bilan uzoq muddat kurash olib borgan. 50-yillarning oxirida H. Sirdaryo boʻyidagi savdohunarmandchilik markazla-, ri va Toshkentni bosib olish uchun shayboniylardan Bobo sulton va Ab-dullaxon II bilan kurashgan. 1573-yil rus hukumati H. bilan oʻzaro aloqa bogʻlashga uringan. Rivoyatlarga koʻra, qozoqlarning 3 ta juzga ajralishi H. nomi bilan bogliq boʻlgan.

Adabiyot 
 Materialm po istorii kazaxskix xanstv XV-XVIII vekov, Alma-Ata, 1969.

 

Qozoq xonlari
1509-yilda tugʻilganlar
Qozogʻistonda tugʻilganlar
18-mayda vafot etganlar
1580-yilda vafot etganlar
Qozogʻistonda vafot etganlar
Haqqush

Haqqush — qarqaralar oilasiga mansub qush. Janubiy Yevropa, Osiyo, Afrika, Shimoliy Va Janubiy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonning Amudaryo va Sirdaryo vohalarida uchraydi. Tanasining uzunligi 60 sm ga yaqin. Qanoti 26-30 sm; qora-oqish yoki kulrang, metalldek yaltiraydi. Yetuk Haqqushning boshida 3-4 ta uzun, ingichka patdan iborat kokili bor. Daryo, koʻl va boshqa suv havzalarining qirgʻogʻida yashaydi. Asosan, tunda faol; koloniya boʻlib, daraxtlarga uya quradi. 4-5 ta tuxumni nari va modasi navbatlashib 21-22 kun bosadi. Baliq, baqa, mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.

 

Qushlar
Qushlar ekotizimi
Hezlik

Hezlik, hezalaklik — erkaklarning endokrin kasalligi (qarang Yevnuxoidizm).

 

Atamalar