yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Gematologiya va qon quyish instituti

Gematologiya va qon quyish instituti, Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi Gematologiya va qon quyish ilmiy tadqiqot instituti —ilmiy tadqiqotlar muassasasi. Oʻrta Osiyo davlat universiteti tibbiyot fakulteti jarrohlik klinikasidagi Qon quyish xonasi (1930) 1934 yilda Markaziy qon quyish stansiyasiga aylantirildi. 1940 yil shu stansiya asosida Qon quyish instituti tashkil etildi. 1959 yildan hozirgi nom bilan ataladi. Institutda kamqonliklar, leykozlar, gemoblastozlar, gemorragik diatezlar (gemofiliya, trombotsitopeniya)ning oldini olish va davolash, qon quyilgandan keyingi gepatit va shok holatlarini oʻrganish; ayollar va bolalar kamqonligini gemoglobinli tahlillash, koʻmik, qon va uning komponentlarini konservalash hamda transplantatsiya qilish, shuningdek donorlikning ayrim masalalari va hokazoga oid tadqiqotlar olib boriladi. Institutda 295 oʻrinli 8 klinik boʻlim (kattalar va bolalar gematologiyasi, jarrohlik, kunduzgi boʻlim va b.), konsultativ poliklinika, 25 davolashdiagnostika laboratoriya. va boʻlimlar, qon quyish stansiyasi, vivariy, kutubxona bor. Institut laboratoriya.da bir necha turdagi qon komponentlari va preparatlari tayyorlanadi. Institutda 5 fan doktori va 15 dan ziyod fan nomzodlari, 30 ga yaqin malakali gematolog va transfuziologlar xizmat qiladi (2001). Institut Oʻzbekiston Respublikasida gematologiya va qrn quyish muammolari boʻyicha ilmiy va uslubiy markaz hisoblanadi. Institut viloyat, shahar, tuman qon quyish stansiyalari va Qizil Yarim Oy jamiyati bilan birga donorlikni rivojlantirish masalalari bilan shugʻullanadi. Ilmiy ishlar nashr etadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Gemato-ensefalik baryer

Gemato-ensefalik baryer (gemato... va yun. enkephalos — bosh miya) — orqa miya suyuqligi va miya oʻrtasidagi moddalar almashinuvini tanlab boshqaradigan fiziologik tuzilma, toʻsiq. G-e.b. tarkibiga miya kapillyarlari endoteliysi, neyrogliya elementlari, miya tomirlarining chigallari, miya qobiqlari va b. kiradi. G-e.b. markaziy nerv sistemasini qonga yot moddalar (zaharlar, viruslar va hokazo), shuningdek dori moddalari (mishyak, simob birikmalari) tushishidan himoya qiladi hamda orqa miya suyuqligining tarkibi va xossalarini tartibga solib turadi. G-e.b. faoliyati vegetativ nerv sistemam va ichki sekresiya bezlari ajratgan mahsulotlar tomonidan boshqariladi. G-e.b. gistogematik baryerlar guruhiga mansub.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geminidlar

Geminidlar (lotincha Gemini) - egizaklar yulduz turkumidagi meteorlar oqimi. Har yili faol boʻladi, 1—17 dekabrda kuzatiladi. Quyosh atrofida aylanib chiqish davri juda qisqa (1,7 yil). Dastlab 1862-yilda kuzatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemiplegiya

Gemiplegiya (gemi… va yun. plegin – shikastlanish) – gavda oʻng yoki chap yarmining toʻliq falajlanishi. Koʻpincha gipertoniya, ateroskleroz, revmatizm, qand kasalliklarida miyaga qon quyilishi yoki miya qon tomirlarining berkilib qolishi sabab boʻladi. G. miya oʻsmasi, yalliglanishi va jarohatlanishining alomati boʻlishi ham mumkin. G.ga sabab boʻlgan kasallik davolanadi, doridarmomdan tashqari falajlangan oyoq-qoʻl uqalanadi, shifobaxsh fizkultura buyuriladi va fizioterapiya usullari qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemma

Gemma (lotincha gemma — qimmatbaho tosh, dur) — oʻyma tasvirli sayqallangan javohirlar, gliptika asari. Tasvir tekis yuzadan chuqurlashtirib oʻyib ishlanadigan (intaliya) va zaminni oʻyib boʻrtma tasvir hosil qilinadigan (kameya) turi farqlanadi. Qadimda va oʻrta asrlarda gemmaning tumor, uzuk koʻzi va b. alohida muhr vazifasini oʻtovchi turi (intaliya) keng tarqalgan. U bilan maktub, hujjat, buyruqlar muhrlangan. Gemmada koʻpincha hayvon, odam tasvirlari, ramziy belgilar va yozuvlar oʻyib ishlangan. Hozir Gemma toʻgʻnogʻich, kulonlarda ishlatiladi, uzukka oʻrnatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemmologiya

Gemmologiya( gemma va ...logiya) — javohirlar (qimmatbaho va yarim qimmatbaho toshlar)ni oʻrganuvchi fan. Qadimda javohirlar va ulardan ishlangan buyumlar Yevropada gemma deb atalgan. Baʼzi olimlar gemmologiyani mineralogiyaning bir sohasi deb hisoblaydilar. Gemmologlar fikricha, gemmologiya mustaqil fan. Gemmologiya javohirlarning fizik xususiyatlari, kimyoviy tarkibi, bezaklik fazilatlari, konlari minerageniyasi, ishlov berish texnologiyasini, shuningdek tayyorlangan buyumlarning bozor narxlarini belgilash, ularga boʻlgan ehtiyojning oʻzgarib turish qonuniyatlarini, javohirlarni sunʼiy ravishda tayyorlashni oʻrganadi.

Dunyoning koʻp mamlakatlarida (asosan AQSH, Angliya, Germaniya, Yaponiya) gemmologiya intlari, birlashmalari, uyushmalari, lab.lari mavjud. Maxsus "Gemmologiya" jurnali nashr qilinadi (AQSH, Yaponiya). Oʻrta Osiyo, xususan Oʻzbekiston hududida qimmatbaho toshlar xossalarini oʻrganish va ulardan zargarlik buyumlari yasash mil. av. 1-ming yillikdan maʼlum. Abu Rayhon Beruniy "Mineralogiya" asarida javohirlarning paydo boʻlishi, ularning fizik, kimyoviy xossalari haqida yozgan. Gemmologiya asosan 20-asr boshlarida mineral xom ashyolarni tekshirishning yangi usullari (qutbli optika, rentgen strukturali tahlil, spektrometriya va b.) qoʻllanila boshlangandan soʻng tez shakllandi. Gemmologiyaning rivojlanishida Rossiyada A. Ye. Fersman, gemmologiya P. Barinov va b.ning qimmatbaho toshlar toʻgʻrisidagi asarlari muhim rol oʻynadi. Oʻzbekistonda hozir amaliy gemmologiya taraqqiy etgan boʻlib, oʻzbek zargarlarining ishlarida oʻz ifodasini topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Javohirlar
Gemoglobinuriya

Gemoglobinuriya (gemoglobin va yun. uron — siydik) — gemoglobinning siydik bilan chiqishi. Qon gemolizga uchraganda roʻy beradi. Kislotalar, baʼzi dorilar (mas, xinin, sulfanilamidlar, levomitsetin, gentamitsin va hokazo) dan zaharlanganda, kuyishda, organizmga mos kelmagan qon quyilganda, uzoq vaqt yurilganda, qattiq sovqotganda kuzatiladi. G.da siydik qizaradi, ammo tiniq boʻladi. Davo asosan G.ga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemodializ

Gemodializ (gemo... va dializ) — qonni zaharli moddalardan tozalash, qon muhiti va suv-minerallar almashinuvini muvozanatlash usuli. Asosan oʻtkir va surunkali buyrak yetishmovchiligidya, kislotalar, ishqorlar va b. moddalardan zaharlanganda, organizmga mos qelmaydigan qon quyilgan hollarda qoʻllanadi. Gemodializda vena yoki arteriya qoni maxsus kapillyarli dializatordan oʻtkazilib, qon tarkibidan ortiqcha suv, siydikchil va b. keraksiz moddalar soʻrib olinadi. Surunkali buyrak yetishmovchiligida organizmni buyrakni koʻchirib oʻtkazishga tayyorlashda asosiy muolaja hisoblanadi. Oʻtkir buyrak yetishmovchiligida gemodializ qoʻllash zararlangan buyrakka dam berib, soʻngra uning faoliyati tiklanishiga olib keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemorragik isitma

Gemorragik isitma – temperatura koʻtarilishi, teri ostiga va ichki aʼzolarga qon quyilishi bilan davom etadigan virusli kasalliklar guruhi. Gemorragik nefrozonefrit, Qrim gemorragik isitmasi, Omsk gemorragik isitmasi va boshqa xillari bor. Kasallik virusi yumronqoziq, dala sichqoni va boshqa kemiruvchilarda boʻlib, ulardan odamga turli yoʻllar bilan (kemiruvchilar tezagi bilan ifloslangan oziq-ovqat, suv orqali, shuningdek kana chaqqanda) yuqadi mumkin. Kasallikning barcha shakllarida qaltirash, isitmalash, bosh ogʻrigʻi, darmon qurishi, terida mayda qon quyilishlar (toshmalar) kuzatiladi: burun, milk qonaydi, ayrim aʼzolar, jumladan buyraklar zararlanadi, shu sababdan bel qattiq ogʻrib, bemorga tinchlik va uyqu bermaydi. Kasallik yengil kechganida bemor isitmalaydi, lekin qon oqishi va buyrak zararlanishi kuzatilmaydi. Kasallikning hamma xilida ham bemor kasalxonada davolanishi lozim. Davo kasallikning belgilariga qarab tayinlanadi, yurak va buyrak faoliyatini maromiga keltiradigan, qon oqishini toʻxtatadigan va boshqa doridarmonlar buyuriladi. Gemorragik isitmaning oldini olish uchun kemiruvchilarni qirish, oziq-ovqatni jips berk idishda saqlash, kanani yoʻqotish kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Gemoterapiya

Gemoterapiya (gemo... va terapiya) — qon bilan davolash. Buning uchun bemorga konservalangan qon va uning tarkibiy qismlari (plazma, eritrotsitlar, lepkotsitlar va trombotsitlar) quyiladi, shuningdek qondan tayyorlanadigan preparatlar: albumin (organizmda oqsil yetishmaganda), fibrinogen, gemofiliyaga qarshi globulin, gamma-globulin, trombin va b. qoʻllanadi. Bemorning oʻz qonini oʻziga (teri ostiga yoki muskul orasiga) yoki donordan olib quyish — autogemoterapiya amalda keng rasm boʻlgan (yana q. Qon quyish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemotoraks

Gemotoraks ( – koʻkrak qafasi) – plevra boʻshligʻiga qon yigʻilishi bilan kuzatiladi; asosan, bunda koʻkrak qafasi jarohatlanganda, lavsha, gemorrogik diatezda, oʻpka sili yoki oʻsma (rak, sarkoma) kuzatiladi.

Plevra boʻshligʻida 200 ml dan koʻp qon yigʻilganda gemotoraks uchun xos belgilar paydo boʻladi. Gemotoraks tashxisi rentgenologik tekshirish va plevra punksiyasi asosida qoʻyiladi. Yigʻilgan qon hajmiga koʻra, gemotoraks kichik (qon plevra sinusida yigʻiladi), oʻrta (qon koʻkrak oʻrtasigacha chiqadi) va katta (subtotal, total) boʻladi. Uncha katta boʻlmagan gemotoraks koʻkrak ogʻrigʻi, yoʻtal bilan kechadi, u zoʻraya borgan sari, nafas qisishi, hansirash, sianoz (koʻkarib ketish), yurak faoliyatining izdan chiqishi kuzatiladi. Dori-darmonlar bilan davolash naf bermasa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Tibbiyot
Kasalliklar
Gemofiliya

Gemofiliya ( [gemo] — qon va  [philia] — moyillik), toʻxtamasdan qon oqishi — qon oqishiga moyillik bilan ifodalanadigan irsiy kasallik. Qon plazmasida qonning ivishi uchun zarur boʻlgan omillar yetishmasligi sabab boʻladi. Gemofiliya asosan erkaklarda uchrasa ham onadan oʻtadi, yaʼni buvadan nabiraga sogʻlom qizi orqali oʻtadi. Gemofiliya belgilari yoshlikdanoq paydo boʻlib, bola ulgʻaygan sari kamayib boradi. Bemor lat yeganida terisi ostiga, muskuli orasiga va boʻgʻimiga koʻp qon quyiladi; tilini tishlab olganida, tishini oldirganida va b. hollarda ham juda koʻp qon oqib, hayoti xavf ostida qoladi. Yirik boʻgʻimlar (tizza, boldirpanja boʻgʻimi)ga qon quyilib, ularda kuchli oʻzgarishlar sodir boʻladi. Qon ivishining buzilishi Gemofiliyani boshqa xil qon oqishlardan ajratib turadigan asosiy belgidir: bemorning venasidan qon olib probirkaga solib qoʻyilsa, soatlab ivimaydi. Bunga bemor qonida oqsil modda, yaʼni antigemofil globulin yetishmasligi sabab boʻladi. Gemofiliyaning A, V yoki Kristmas kasalligi va S (haqiqiy Gemofiliya deb hisoblanmaydi) xillari bor. Bemor oʻzini har xil shikastlardan ehtiyot qilishi kerak. Davosi: yangi olingan qon yoki plazma quyiladi; bemorga toʻgʻridantoʻgʻri donordan qon quyish, sogʻlom odam plazmasidan tayyorlangan konsentratlarni qoʻllash yaxshi naf beradi. Zarur hollarda jarrohlik usuli qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gendel Georg Fridrix

Gendel Georg Fridrix (1685.23.2, Galle – 1759.14.4, London) – nemis kompozitori. 1706—10 yillarda Italiyada yashab, klavir va organ ijrochisi sifatida shuhrat qozongan. 1717-yildan Angliyada yashagan. 1720—41 yillarda London opera teatri (Qirol musiqa akademiyasi)ning rahbari. „Rinaldo“ (1711), „Radamist“ (1720), „Yuliy Sezar“ (1724), „Richard I“ (1727), „Kserks“ (1738) kabi 40 dan ortiq tarixiy opera yozgan. Sharq mavzularida „Temur“ (1724), „Kir, Forsiya podshosi“ (1728), „Por, Hindiston podshosi“ (1731) operalarini yaratib, ular tarkibiga ekzotik sahnalar kiritgan. Oratoriya janrini tubdan qayta ishlab, monumental. ulugʻvorlik va dramatizm bilan sugorilgan asarlar ijod qilgan. Gendel xor musiqasi ustasi, shuningdek ommabop, taʼsirchan musiqa uslubini yaratgan. Kantatalar, orkestr va organ konsertlari, cholgʻu syuita, sonata, ochiq havoda ijro etishga mos „Suv sathi musiqasi“ (1716), „Mushakbozlik musiqasi“ (1749) va boshqa asarlar muallifi. London (1843), Leypsig (1856), Galle (1955) shaharlarida Gendel jamiyatlari tashkil etilgan. 1952-yildan Galle shahrida G. musiqa bayramlari oʻtkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kompozitorlar
General

General (lotincha generalis — umumiy, bosh) — qurolli kuchlardagi harbiy unvon (daraja). Dastlab, 16-asrda Fransiyada joriy qilingan. Rossiyada 17-asrning 2-yarmidan maʼlum. Oʻzbekiston qurolli kuchlarida general-mayor, general-leytenant, general-polkovnik, armiya generali kabi generallik unvonlari belgilangan. Qurolli kuchlar turlari va qoʻshin turlarida generallik unvoniga (armiya generalidan tashqari) tegishli qoʻshin nomi qoʻshib ataladi (mas, artilleriya generalmayori).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Harbiy unvonlar
General-gubernator

General-gubernator - 1) 1703— 1917 yillarda Rossiya mahalliy maʼmuriyatidagi oliy mansab. Uning qoʻlida fuqarolik va harbiy hokimiyat bulgan. 1775-yil Rossiyada bir yoxud bir necha gubernya yoki viloyat (oblast)lardan tashkil topgan maʼmuriy-hududiy birliklar tuzilib, ularni general-gubernatorlar boshqargan. Mas, Rossiya Turkistonni bosib olgandan soʻng Turkiston generalgubernatorligi tashkil qilingan (1867). Turkistonning birinchi general-gubernatori etib K. P. fon Kaufman tayinlangan. 2) Britaniya Hamdoʻstligi mamlakatlari tarkibida boʻlib, ingliz qirolini davlat rahbari sifatida tan oluvchi ayrim davlatlar (odatda, sobiq dominionlar) da ingliz qiroli nomidan ish yurituvchi mansabdor shaxs.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Generalissimus

Generalissimus (lotincha, generalissimus — eng oliy) — baʼzi mamlakatlar qurolli kuchlaridagi oliy harbiy unvon. Dastlab 1569-yil Fransiyada joriy etilgan. Rossiyada generalissimus unvon sifatida Pyotr I tomonidan joriy etilgan (1716). A. D. Menshikov (1717), A. V. Suvorov (1799) va boshqalar shu unvonga sazovor boʻlishgan. Sobiq Ittifoqsa generalissimus unvoni 1940 yil taʼsis etilgan va faqat I. V. Stalinga berilgan. XX asrda Ispaniyada F. Franko, Xitoyda Chan-Kayshi, KXDRda Kim Ir Sen va boshqalarning generalissimus unvoni boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Generator

Generator — tashqi energiya manbai hisobiga elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi yoki energiyani bir turdan ikkinchi turga oʻzgartiruvchi qurilma; apparat yoki mashina. Masalan, atsetilen generatori, muz generatori, bugʻ generatori, gaz generatori, elektr generatori va hokazo. Xususan, elektr generatorlari oʻzgarmas tok, oʻzgaruvchan tok generatorlariga boʻlinadi. Generator tushunchasi oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok elektr mashinalariga ham, elektr tebranishlarini hosil qiluvchi asboblarga ham bir xil qoʻllanadi. Birinchi holda, mexanik energiya elektr energiyasiga aylantirilsa, ikkinchi holda manbaning elektr energiyasi maʼlum chastotali, kerakli shakl va quvvatli tebranishlar energiyasiga aylantiriladi. Generatorning umumiy makromodeli quyidagi sxemada koʻrsatilgan. Generatorlar asosan turli koʻrsatkichlar asosida yaratiladi. Generatorlarning elektr mashina, lampa, tranzistor; mikrosxemali, yoyli, impulyeli, gidroturbina, bugʻ turbina, har xil chastotali, molekulyar va b. xillari boʻladi. Misol tariqasida standart signal generatorining tuzilishini koʻrish mumkin (sxemaga q.). Ularning koʻpchiligi 50— 100 kHs dan bir necha ming MHs gacha chastotada ishlaydi. Generatorning asosiy funksional qismini 50 kHs — 30 MHs chegarada ishlaydigan signal generatorlari tashkil etadi. Uning chastotasi maxsus chegaralangan diapazonlarda va oʻzgaruvchan sigʻimlar yordamida bir tekis sozlanadi. Chastotani oʻzgartish aniqligi, odatda, 0,5—1,5% oraligʻida boʻladi. Signal Generatordan modulyatorga beriladi. Modulyatorda signal amplitudasi boʻyicha modulyatsiyalanadi. Modulyatsiyalovchi signal vazifasini ichki past chastota G.i (/=1000 Hs) va tashqi ulangan Generatorlar bajarishi mumkin. Generatorlar radiouzatish, radioqabul qilish va televizion qurilmalarda, oʻlchov texnikasida, turli texnologik jarayonlarda, fan va texnikaning turli sohalarida qoʻllanadi. Ular yordamida koʻplab elektrotexnika va radioelektronika qurilmalari yaratilgan, yangi "generatormashina" tizimlari ishlab chiqariladi.

Yana qarang 

 Elektr-mashina generatori
 bugʻ generatori
 gaz generatori
 Oʻlchash generatori
 Elektrmashina generatori

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Generator lampa

Generator lampa — yuqori chastotali tebranishlarni hrsil qiluvchi va kuchaytiruvchi elektr-vakuum asbob. Ish chastotasiga kura, past chastotali (/^ax<200 kGs), uzun va qisqa toʻlqinli (/^>x<25 MGs), ultraqisqa toʻlqinli (Upax<600 MGs) va desimetr-santimetrli (4„^600 MGs) xillarga boʻlinadi. Generator lampa kuchaytirgich elektron lampalar kabi ishlaydi, lekin tuzilishiga kura ayrim xususiyatlari bilan ulardan farq qiladi. Generator lampalarni loyihalash jarayonida ularda ajraladigan issiklik energiyasini kamaytirish muammosini hal qilish talab etiladi. Ayniqsa generator lampa elektrodlarida ajraladigan bir necha 100 kVt energiyani eng kam miqdorgacha pasaytirish katta muammo. Shuning uchun ham bunda sunʼiy sovitish usullaridan keng foydalaniladi. Kuchli generator lampa (100 kVt gacha), havo yordamida, suv yordamida sovitiladi. Generator lampalarning anodi ochiq silindr yoki toʻgʻri burchakli parallelepiped koʻrinishida boʻlib, molibden, tantal, niobiy va qotishmalardan yasaladi. Yuqori quvvatli generator lampalarning anodi stakan koʻrinishida yasaladi. Oʻta yuqori chastotali generator lampalarning anodi esa koʻpchilik hollarda sterjen koʻrinishida boʻladi. Generator lampalarning qobiqlari shisha, keramika, metall, metall-shisha va metall-keramikadan tayyorlanadi. Generator lampa triod, tetrod va pentod lampalar asosida yaratiladi. Kombinatsiyey generator lampalar: ikkilangan triodlar, ikkilangan tetrodlar, ikkilangan pentodlar ikki taktli generatorlarda foydalaniladi. Triodpentod asosida yaratilgan generator lampalar ham ishlatiladi. Yangi turdagi generator lampa — magnetron, klistron va b. ham yaratilgan. Ularda elektron optika usullaridan foydalanish natijasida elektrodlararo tok taqsimoti ancha yaxshilandi, elektrodlarda ajraladigan energiya ancha kamaytirildi, lampalarning foydali ish koeffitsiyenti oshirildi. Generator lampalar turli radiouzatgich qurilmalarda, radio-eshittirish, radionavigatsiya, radioastronomiya, radiometeorologiya, radiogeologiya, radioboshqaruv, radioaloqa, televideniye, yuqori chastotalar texnikasi va maxsus radioelektron qurilmalarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik tahlil

Genetik tahlil — organizmlardagi irsiyash va oʻzgaruvchanliknn oʻrganish usullari yigʻindisi. G. t. yordamida organizmlar belgi va xususiyatlarining oʻziga xos rivojlanish farqlari oʻrganiladi, bu farqlarni nazorat qiluvchi genlar miqdori hamda ularning oʻzaro taʼsir harakteri aniqlanadi. G. t. sitogenetik, molekulyar-genetik, populyatsion, aneuploid, mutatsion va gibridologik tahlillarni oʻz ichiga oladi. Sitogenetik usul yordamida xromosomalar strukturam va funksiyalari bilan maʼlum belgining rivojlanishi oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik oʻrganiladi. Molekulyargenetik usul dan genlarning molekulyar tuzilishi bilan ulardagi mavjud axborot (informatsiya)ga muvofik, sintezlanuvchi oqsillar orasidagi munosabatlarni oʻrganishda foydalaniladi. Populyatsion usul genetik tadqiqotlarda matematika va variatsion statistika usullarini qoʻllashta asoslangan. Monosom va nullisom xromosomalardan foydalanishga asoslangan aneuploid usul genomning har bir xromosomasida joylashgan genlarni, shuningdek ayrim xromosomalarning irsiy ahamiyatini aniqlashga imkon beradi (qarang Monosom tahlil). Mutatsion usul yordamida radiatsiya va kimyoviy moddalarning organizmga koʻrsatadigan mutagen taʼsiri oʻrganiladi; ayrim lokus (gen)lardagi mutatsiyalarning sodir boʻlish darajasi, spektri, tabiati hamda xromosoma aberratsiya (anomal tuzilish)larining harakteri tekshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik fond

Genetik fond, genofond (gen va frans. fond — asos) — individlarda mavjud boʻlgan va mazkur populyatsiyann tashkil qiluvchi genlar yigʻindisi. Genetik fond irq va turlarning paydo boʻlish jarayoni asosidir. "Genetik fond" terminini fanga rus olimi A. S. Serebrovskiy kiritgan (1928). Populyatsiyadagi genlarning nisbiy takrorlanishi yetarli darajada katta populyatsiyalar miqyosida va tanlash roʻy bermaydigan sharoitlarda avloddan-avlodga oʻzgarishsiz oʻtadi. Populyatsiyalar genetik fond mutatsiyalarmusht vujudga kelishi, duragaylash (biron-bir boshqa populyatsiyadan genlarning oʻtishi) va tabiiy tanlanish natijasida oʻzgaradi. Krossingover yoki meyozda xromosomalarning qayta taqsimlanishidan yuzaga keluvchi rekombinatsiya genning yangi birikmalarini hosil qiladi. Natijada vujudga kelgan yangi fenotiplar muayyan darajada yashovchanlikka qulay yoki, aksincha, noqulay boʻlishi mumkin. N. I. Vavilovbirlamchi va ikkilamchi gen markazlari haqidagi tushunchani ifodalab berdi (qarang Madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish markazlari). Tur populyatsiyalari genetik fond tarkibi tarixan gen markazlarida shakllangan. Botanik olim P. M. Jukovskiy madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish va shakl hosil qilishining 12 ta megamarkazini aniqladi. Biroq taksonomik tarkibining keng koʻlamda roʻy berayotgan qashshoqlanishi va koʻpgina ekosistemalar strukturasining soddalashib borishi ularning optimal darajada faoliyat koʻrsatishini hamda barqarorligini cheklab qoʻimoqda. Koʻp populyatsiyalargina emas, balki koʻpgina turlar va hatto turkumlar yoʻqolib ketmoqda, natijada insoniyat qimmatli genetik materialdan mahrum boʻlmoqsa. Genetik fondni saqlab qolishda oʻsimliklar (flora) geog .si va dunyo kolleksiyalari (genlar banki)ning ahamiyati katta. Dunyo kolleksiyasi — juda turli-tuman genotiplar, agroekologik belgi va xususiyatlar yigʻindisi boʻlib, ulardan ijodiy ilmiy ishlarda foydalaniladi. Mas, 30-y.larda Meksikadan N. I. Vavilov keltirgan akala gʻoʻza populyatsiyasi Oʻzbekistan, Tojikiston, Turkmanistonda yangi seleksion navlarni yaratish uchun asos boʻldi. Gʻoʻza turkumiga oid 50 ga yaqin yovvoyi turlarning va 4 madaniylashtirilgan turlarga oid 6 mingdan ortiq kolleksion nusxalar, yuzlab koʻp genomlik sintetik shakllar Oʻzbekiston FA Genetika va oʻsimliklar eksperimenta! biologiyasi institutining jahonga mashhur G.f.da saqlanib kelmoqsa va manba boʻlib ishlatilmoqaa.

Manbalar  

Biologiya
Geniallik

Geniallik (lotincha genialis — geniyga xos. samarali) — yuksak darajadagi isteʼdod, inson ijodiy kuchlarining oliy darajada namoyon boʻlishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genom

Genom (nem. Genom) — xromosomalar (unda joylashgan genlar bilan birga) gaploid toʻplami; individ genetik tuzilishining asosiy elementlari majmui. "genom" terminini fanga nemis biologi G. Vinkler kiritgan (1920). Gaplofazada har bir hujayra bitta genomga, diplofazada esa ikkita genomga ega boʻlib, zigota hosil boʻlishida ularning biri erkak, ikkinchisi urgʻochi gametalardan oʻtgan boʻladi. Genom asosiy genetik va fiziologik sistemalarni oʻzida namoyon qilib, uning genetik jihatdan mukammalligi normal gameta va zigotalarning hosil boʻlish zaminidir. Hayotchan, ammo qisman hosildor poliploid formalar kamida bir juft gomologik genomga ega boʻlishi shart; qolgan xromosomalar boʻyicha turli chetlanishlar boʻlishi mu.mkin, bu esa rivojlanishga deyarli taʼsir koʻrsatmaydi. Agar konʼyugatsiyalanuvchi (gomologik xromosomalarning yaqinlashuvchi) xromosomalardagi genlarning chiziqli joylashishi aynan oʻxshash boʻlsa, u holda ikkala genom mutlaqo oʻxshash (gomologik) boʻladi. Chala gomologik genomda duplikatsiya (xromosoma uchastkasining ikki hissa ortishi) hamda deleniya (xromosoma uchastkalarining yetishmasligi) natijasida yuz beradigan resiprok translokatsiya (xromosomaning ikki uchastkasi oʻzaro oʻrin almashadi) va inversiya (xromosoma uchastkasi holatining oʻzgarishi) tufayli barcha yoki ayrim konʼyugatsiyalanuvchi xromosomalarning qisman aynan oʻxshashligi kuzatiladi. Segmentli aynan oʻxshashlik bilan xromosoma konʼyugatsiyasining tipi va darajasi, shuningdek urugʻlanish miqdori aniqlanadi. Euploidiya (bir butun genom normal sonining ortishi) va aneuploidiya (xromosomalar sonining xromosomaning karrali normal gaploid toʻplamiga teng boʻlmagan holdagi oʻzgarishi) genomli mutatsiyalarta olib keladi.

Yana qarang 

 Genetika
 DNK

Adabiyotlar 
 Abduqodir Ergashev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genotip

Genotip (gen va yun. typos — iz, shakl) — muayyan organizm xromosomalari va sitoplazmasidagi barcha genlar majmui. "genotip" terminini fanga daniyalik biolog V. Yogansen kiritgan (1909). G keng maʼnoda organizm xromosomalaridagi, shuningdek xromosomalardan tashkari (sitoplazma va plastida)dagi genlarni ham qamraydi. Genotip oʻzaro taʼsir koʻrsatadigan genlarning yagona sistemasi hisoblanadi va undagi har bir genning funksional faoliyati genetik muhitga bogʻliq. genotip organizm muhiti bilan oʻzaro taʼsirga kirishib, belgining fenotipik namoyon boʻlishini taʼminlaydi. Mas, gʻoʻzaning antotsian rangini Rp — gr geni (ingliz. Red plant — qizil rangli oʻsimlik) nazorat qiladi (qarang Antotsianlar). Bu belgining fenotipik namoyon boʻlishiga gendan tashqari tashqi muhit omillari, jumladan quyosh nuri ham taʼsir koʻrsatadi. Yoritilganlik darajasiga qarab bir xil genotipli (Rp Rp) oʻsimliklarda belgining fenotipik namoyon boʻlish darajasi turlicha boʻlishi mumkin. Demak, genotip organizm reaksiya normalari irsiylanishini belgilaydi. Genotip tor maʼnoda faqatgina organizmdagi maʼlum bir belgi rivojlanishini nazorat qiluvchi genlar guruhini yoxud ayrim genlarni bildiradi. Mas, gʻoʻzada genotip simpodiya tiplari boʻyicha SS, Ss (cheklanmagan), ss (cheklangan); barg shakli boʻyicha — 0101 (kertikli), 01 ol (oraliq shaklda), ol o! (chetlari tekis oddiy shaklda) koʻrinishida belgilanadi. Har ikki belgi boʻyicha esa genotip — SS0101, ss ol ol, ss 0101 va b. shakllarda ifodalanadi.

Sharifjon Turabekov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genotsid

Genotsid ( [genos] — urugʻ, qabila va  — oʻldiraman) — xalqaro jinoyatlarning bir turi: irqi, millati, dini, etnik tarkibiga koʻra, aholi guruhlarini yoppasiga yoki qisman jismonan qirib yuborishga qaratilgan harakat. BMT Bosh Assambleyasining genotsid jinoyatlarining oldini olish va ularni amalga oshirganligi uchun jazolash toʻgʻrisidagi konvensiyasiga (1948) koʻra, genotsid qattiq qoralanadi, aybdor shaxslarga nisbatan xalqaro jinoiy javobgarlik belgilanadi. Bunda mazkur shaxslarning ijtimoiy mavqei, genotsid tinchlik yoki urush vaqtida sodir etilganligi hisobga olinmaydi. Konvensiyani imzolagan davlatlar oʻz hududlarida genotsidni amalga oshiruvchi va unga undovchi shaxslarni jazolash boʻyicha huquqiy meʼyorlarni ishlab chiqish majburiyatini oʻz zimmalariga oladilar. Irqiy kamsitishning barcha shakllarini yoʻq qilish toʻgʻrisidagi BMT konvensiyasida (1965) ham genotsid qattiq qoralanadi. Ikkinchi jahon urushi davrida gitlerchilar Germaniyasining yahudiy millatiga mansub aholi (taxminan 12 mln. kishi)ni ommaviy qirgʻin etishi (qarang Fashizm), Pol Pot va Iyeng Sari toʻdasining Kampuchiya xalqiga qarshi vahshiyona jinoyatlari (ular oqibatida 3 mln. kishi yoʻq qilib yuborildi) va hokazolar genotsidning eng ashaddiy koʻrinishi hisoblanadi.

Yana qarang 
 Jung`or genotsidi
 Irqchilik
 Aparteid

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 
Huquq
Huquq va iqtisodiyot
Jinoyat
Urush haqidagi chala maqolalar
Urush va mojarolar bilgiqutilari
Urushlar
Jinoyatchilar
Jinoyatchilik
Joseph Henry

GENRI (Henry) Jozef (; 1797.17.12, Olbani — 1878.13.5, Vashington) — amerikalik fizik. AQSH Milliy FA aʼzosi va prezidenti (1868 yildan). Elektromagnetizm taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. 1828 yilda birinchi marta katta quvvatli elektromagnitlar va elektr dvigatellar yaratgan, oʻzinduksiya hodisasini kashf etgan (1832, M. Faradeydan mustaqil holda), kondensator razryadining tebranma tabiatini aniqlagan (1842). Induktivlik birligi — genri uning nomiga qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Amerikalik olimlar
Genrix

Genrix (Henry) — Angliyada: Genrix I (1068, Selbi - 1135.1.12, Lionla Fore) qirol (1100 y.dan). Vilgelm I Istilochining kichik oʻgʻli. Ingliz baronlarini oʻz tarafiga ogʻdirib, taxtni qonunsiz egallagan. Qirollikni ancha mustahkamlagan. Uning davrida boshqaruvning markaziy organi — qirollik kuriyasi (jangchi erkaklar uyushmasi) tashkil etilgan.

Genrix II Plantagenet (Genrix Anjuyskiy) (1133.5.3, Leman - 1189, Shinon) qirol (1154 y.dan). Plantagenetlar sulolasining birinchi vakili. Fransiyada katta mulklari boʻlgan. Qirollikni mustahkamlaydigan islohotlar oʻtkazgan. Genrix II davrida (1169) Irlandiya bosib olina boshlangan.

Genrix III (1207.1.10, Uinchester — 1272.16.11, London) — qirol (1216 y.dan), Plantagenetlar sulolasidan. Genrix III ning chetellik avantyuristlar va Rim kuriyasiga tayangan holda mamlakatni boshqarishga intilishi baronlarning noroziligiga sabab boʻldi. Baronlarni shaharliklar va dehqonlarning yuqori tabaqasi qoʻllab-quvvatladi (Fuqarolar urushi, 1263—67). Genrix III   davrida   

Genrix IV (taxminan 1366. aprel, Bolingbrok qasri, Linkolnshir grafligi — 1413.20.13, London) — qirol (1399 y.dan). Lankasterlar sulolasining asoschisi. Richard II tomonidan agʻdarilgan. Genrix IV davrida parlament huquqi kengaytirilgan.

Genrix V [1387.16.9 (?), Monmut -1422.31.8, Bua-de-Vensenn| — qirol (1413 yildan). Lankasterlar sulolasidan. Genrix V Yuz yillik urush (1337—1453) davrida Azenkurda fransuzlarni tor-mor qilgan (1415) va Fransiyaning shimolini (Parij bilan birgalikda) bosib olgan.

Genrix VI (1421.6.12, Vindzor — 1471.21.5, London) — qirol (1422— 61), Lankasterlar sulolasidan. 9 oylik chaqaloqligida taxt tepasiga kelgan. Qizil va oq gullar urushi davrida yengilgan. Taxt tepasiga qisqa muddatli kelishi (1470 y. oktabr — 1471 y. aprel) dan soʻng yana taxtdan agʻdarilgan va Tauerda oʻddirilgan.

Genrix VII (1457.28.1, Pembruk -1509.21.4, Richmond) — qirol (1485 y.dan). Tyudorlar sulolasi asoschisi. Bosvort jangi (1485 y. 22-avgust)da Richard III ni yengib, taxtni egallagan. Genrix VII davrida ingliz absolyutizmiga asos solingan.

Genrix VIII (1491.28.6, Grinvich -1547.28.1, London) — qirol (1509 y.dan). Tyudorlar sulolasidan. Genrix VIII davrida Reformatsiya oʻtkazilgan. 1534 yil anglikan cherkovi rahbari deb eʼlon qilingan. 1536 va 1539 yillar monastir yerlari musodara qilinib zodagonlarga berilgan. Genrix VIII  i.ch. vositalaridan mahrum qilingan dehqonlarga qarshi qator qonunlar chiqargan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genrix (qirollar)

Genrix (Heinrich) — Germaniya qirolligi va "Muqaddas Rim imperiyasi"dagi qirollar. Eng mashhurlari:

Genrix I (taxminan 876 — 936.2.7. Memleben, Saksoniya) — Germaniya qiroli (919 yildan). Saksoniya sulolasining asoschisi. Shvabiya va Bavariya gersoglarining isyonini yon berishlar yoʻli bilan bostirgan. Lotaringiyani qoʻshib olgan (925), polab slavyanlari yerlarini bosib olishni boshlab bergan.

Genrix III (1017.28.10 — 1056.5.10) — Germaniya qiroli va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1039-yildan). Italiyaga qilgan yurishida (1046—47) u bilan raqobat qilgan papalar papalik taxtidan tushirilgan.

Genrix IV (1050.11.11 — 1106.7.8, Lyens) — Germaniya qiroli va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1056-yildan). Frankonlar sulolasidan. Cherkov hokimiyati unvonlari uchun Rim papalari (Grigoriy VII va b.) bilan kurash oli b borgan.

Genrix V (1081.8.1 — 1125.23.5, Utrext) — Germaniya qiroli, "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1106-yildan). Frankonlar sulolasidan. Cherkov hokimiyati unvonlari uchun papalar bilan boʻlgan urushni Vorms konkordata bilan tugatgan. Genrix V vafoti bilan frankonlar sulolasi barham topgan.

Genrix VI (1165, Nimvegen — 1197.28.9, Messina) — Germaniya koroli va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1190-yildan). Shtaufenlar sulolasidan. Sitsiliya taxti merosxoʻriga uylanishi bilan Sitsiliya qirolligini shtaufenlar mulkiga qoʻshib olgan.

Genrix VII (taxminan 1275 — 1313.24.8, Siyena yaqinida Buonkonvento) — Germaniya qiroli va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1308-yildan). Lyuksemburglar sulolasidan. Oʻgʻli (Yan Lyuksemburg)ning chex qiroli boʻlib saylanishiga erishgan. Italiyani qaytadan imperiyaga boʻysundirish uchun 1310-yil uning hududiga bostirib kiradi, biroq muvaffaqiyatsizlikka uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qirollar
Genrix (Fransiya qirollari)

Genrix (Henri) — Fransiya kirollari. Eng mashhurlari:

Genrix II (1519.31.3, Sen-Jermenan Le—1559.10.7, Parij) — qirol (1547-yildan). Valua sulolasidan. "Alangali palata"ni taʼsis etgan (1547). Genrix II qoʻshinlari 1552-yil Mes, Tul, Verden ("Muqaddas Rim imperiyasi"dagi yepiskopliklar)ni egallashgan. Italiya urushi (1494—1559)ga yakun yasagan, KatoKambreziya sulhini imzolagan (1559).

Genrix III (1551.19.9, Fontenblo — 1589.2.8, Sen-Klu) - qirol (1574-yildan). Valua sulolasining soʻnggi vakili. Genrix Navarrskiy va Gizlar bilan kurash olib borgan. 1588-yil mayda Parijdagi xalq qoʻzgʻoloni ("Barrikadalar kuni") tufayli Shartrga qochgan. Qoʻzgʻolonchi parijliklar Genrix III ni taxtdan agʻdarilgan deb eʼlon qilganlar. Genrix III Genrix Navarrskiy bilan kelishib u bilan Parijga yurish qilgan. Gizlar tarafdori boʻlgan rohib tomonidan oʻldirilgan.

Genrix IV (1553.13.12, Po, Bearn -1610.14.5, Parij) — qirol (1588-yildan, rasman 1594-yildan). Burbonlar sulolasining birinchi vakili. Antuan Burbonning ugʻli. 1562-yildan Navarra qiroli Genrix Navarrskiyil Diniy urushlar davrida gugenotlar rahbari. 1593-yil katolik dinini qabul qilgandan soʻng, 1594-yil Parij uni qirol deb tan olgan. Genrix IV 1598-yil Nant ediktini eʼlon qilgan. Uning olib borgan siyosati absolyutizmni mustahkamlashga xizmat qildi. Katolik mutaassib Ravalyak tomonidan oʻldirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qirollar
Gent

Gent, Gan — Belgiyaning shim.gʻarbidagi shahar, Lis va Shelda daryolari qoʻshilgan joyda. Sharqiy Flandriya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi shahar atrofi bilan 230,2 ming kishi (1992). Gent yozma manbalarda VII asrdan boshlab tilga olingan.

Transport yoʻllarining tuguni. Gent ahamiyati jihatidan mamlakatda 2-oʻrindagi dengiz porti (yuk ortish va tushirish yiliga 25 mln. t). Kanal orqali Shim. dengizga chiqiladi. Gent Belgiyaning asosiy sanoat markazlaridan biri. Toʻqimachilik (ip gazlama) sanoati qadimdan (X asrdan) rivojlangan. Mashinasozlik, metallsozlik, elektrotexnika, kimyo, oziq-ovqat, qogʻoz sanoati korxonalari bor. Qadimdan toʻr (krujeva) toʻqish bilan mashhur. Eksport uchun gul yetishtiriladi, gullar koʻrgazmasi oʻtkaziladi. Chetdan paxta va zigʻir tolasi, kumir, neft mahsulotlari keltiriladi. Urta asr meʼmoriy yodgorliklaridan gotika sobori (XII—XVI asrlar), shahar minorasi (XII—XIV asrlar) saqlanib qolgan. Gent flamand xalqi madaniyatining markazi. Universitet (1817), muzeylar bor. Turizm rivojlangan. Shaharga VII asrda asos solingan. Gent oʻrta asr flamandlar shahri qiyofasini saqlab qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genuya

Genuya ( ,  , ) — Italiya shim.dagi shahar, Liguriya dengizining Genuya qoʻltigʻi sohilida. Genuya provinsiyasining maʼmuriy markazi, Liguriya viloyatidagi eng katta shahar. Aholisi 700 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy jihatdan yoʻldosh shaharlari bilan birga Katta Genuya deb ataladi. Genuya mil. av. 1-asrda ligurlar turar joyi boʻlgan, 3-asrda rimliklar bosib olgan. 16-asrdan Ispaniya, soʻngra Avstriya qoʻl ostida. 1805 yilda Franiiyaga qoʻshib olingan. 1815 yildan Sardiniya qirolligi tarkibida. Genuya mamlakatning yirik porti va muqim sanoat markazlaridan. Italiya shim.dagi sanoat rayonlari tashqi savdo aloqalarini Genuya orqali olib boradi. Mamlakatdagi barcha eksport va importning 1/5 qismi Genuyadan oʻtadi (yuk ortish va tushirish yiliga qariyb 50 mln. t). Genuya orqali chetdan koʻproq neft, kumir, temir, paxta tolasi, yogʻoch-taxta, don keltiriladi; chetga tayyor sanoat mahsulotlari chiqariladi. Genuya yoʻlovchilar tashiladigan yirik port, temir yoʻl, avtomobil va havo yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Katta Genuyada Italiyadagi yirik kemasozlik, samolyotsozlik, aviatsiya va kema motorlari, turbinalar, qozonlar ishlab chiqarish, lokomotivsozlik, traktorsozlik, elektr uskunalari, harbiy sanoat, aniq mexanika, metallurgiya va neftni qayta ishlash sanoatlari joylashgan. Toʻqimachilik, jut, kimyo, oziqovqat va b. sanoat korxonalari ham bor. Shaharda bir necha issiqlik elektr markazi, universitet (15-asr), oliy oʻquv yurtlari, Nafis sanʼat akademiyasi, Shahar muzeyi (1892 yildan), suratlar galereyasi, opera va drama teatrlari va b. ishlab turibdi. Genuyaga turistlar koʻp keladi.

Meʼmoriy yodgorliklari koʻp, jumladan Santamariya di Kastello cherkovi (11-asr), San-Lorenso sobori (11-asr), 16—17-asrlarda qurilgan saroylar va b. bor. Genuya Xristofor Kolumbning vatani.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Italiya shaharlari
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Geo...

Geo... (yunoncha: ge — Yer) — qushma suz tarkibiy qismi boʻlib. Yerga aloqadorlik maʼnosini ifodalaydi (mas, geologiya, geodeziya, geografiya va b.)GEOAKUSTIKA(geo... va akustika), yer akustikasi — akustikaning yer qobigʻi tuzilishi va xossalarini oʻrganish maqsadida elastik toʻlqinlarning yer qobigʻida tarqalishini oʻrganadigan boʻlimi. Yer ostida sodir boʻladigan portlash, infratovush va ultratovush hodisalarini oʻrganadi; zilzilani oldindan aytib berish, yer yuqori qatlamlarining tuzilishi va xususiyatlarini aniqlash uchun elastik toʻlqinlar bilan bogʻliq hodisalarni oʻrganish (seysmik razvedka, seysmik zondlash, seysmik modellash va ultratovush exolokatsiyasi) masalalari bilan shugʻullanadi. Seysmik razvedka usuli tovush toʻlqinlarining sinish va qaytish xususiyatlariga asoslangan holda yer poʻstlogʻida foydali qazilma qatlamlarining joylashishi va chuqurligini aniqlash uchun qoʻllanadi, toʻgʻon, gidrostansiya, koʻprik va b. inshootlar quriladigan joyning qattiqligi va tarkibi haqida zarur maʼlumotlar beradi. Yer qimirlashini oldindan aytib berish uchun seysmik modellashda ultratovushdan foydalaniladi. Shu maqsadda ultratovush seysmoskopi yasalgan; u seysmik masalalarni va ayrim seysmik razvedka masalalarini hal qilishda ishlatiladi. Mas, Oʻzbekiston FA Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida, Seysmologiya institutida bajariladigan ilmiy tadqiqot ishlarida G. metodlaridan keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geoantiklinal

Geoantiklinal (geo..., anti... va antiklinal) — Yer poʻstining geosinklinal sistemasi doirasidagi alohida koʻtarilgan qismi. Uzunligi bir necha yuz km ga, kengligi oʻnlarcha km ga yetadi. Geoantiklinalkoʻpincha bir qancha geologik davrlar davomida mavjud boʻlgan. Geosinklinalning rivojlanish davri oxirgi bosqichida burmalangan togʻliklarning yadrosiga aylanadi. G.ga Kuril orollari yoyi, Markaziy Qozogʻiston, Ural va b. misol boʻladi. Geoantiklinalgeosinklinallardan uni tashkil etgan jinslar qalinligining kamligi va baʼzi bir choʻkindi jins gorizontlarining yoʻqligi bilan farqlanadi. G.da intensiv burmalanishlar sodir boʻladi. G.dagi togʻ jinslari kam oʻzgaradi. Ayrim rayonning tektonik tuzilishi va Yerning geologik rivojlanishi tarixini oʻrganishda G.ning ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik bashorat

Geografik bashorat - tabiiy muhit va xududiy i. ch. sistemalarining oʻzgarish yoʻnalishlariga ilmiy asoslangan holda oldindan koʻra bilish. G. b. tadqiqot predmeti yoki jarayonning oʻzgarishi mumkinligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni yigʻish va tahlil qilishdan iborat. Bashorat muddatlari maqsadga qarab 1 sutkadan 15 yilgacha, goho 15 yildan ham koʻp bulishi mumkin. G. b.da umumilmiy (mantiqiy, sistemali, mutaxassislar bahosi va b.) va maxsus geografik (sistemalararo, sistemali, davriylik, landshaft indikatsiyasi, paleogeografik va hokazo) usullar keng qoʻllanadi. G. b. da global (sayyoraviy) miqyosdagi bashoratlashtirish amaliy ahamiyatga ega, chunki inson xoʻjalik faoliyati natijasida turli xil chiqindilar chiqarilayotganligi tufayli havo va suv havzalarining ifloslanish darajasi tobora xavfli boʻlib bormoqda. Havoga koʻplab uglevodorod, oltingugurt, chang va b. kimyoviy chiqindilarning chiqarilishi sababli Yer yuzida havoning oʻrtacha temperaturasi 1890-yildagi 14,5" dan 1980-yil 15,2° gacha oshishiga sabab boʻldi, bu miqsor 2001-yilda 1,2° va 2050-yilda 4° gacha koʻtarilishi bashorat qilinmokda. Bu hol, odatda, dunyo "issiqxona effekt" bilan bogʻliq. Havo temperaturasi ortib borishi qutblardagi muzliklarning erishini tezlashtiradi va Dunyo okeani sathining koʻtarilishiga taʼsir etadi. Havoda uglerodning ortib borishi nam tropik oʻrmonlarning ayovsiz kesilishi, organik yoqilgʻilarning kuplab yoqilishi va avtomobil transporta faoliyati bilan bogʻliq. Ayniqsa, ozon qatlamining yupqalanishi, choʻl zonalarining kengayib borayotganligi, dunyo okeanining ifloslanishini tadqiq qilishda sayyoraviy bashoratning ahamiyati nihoyatda katta. Oʻlka miqyosidagi bashorat natijalari maʼlum hududlar boʻyicha amalga oshiriladi (Oʻrta dengiz, Kaspiy dengizi, Orol dengizi, "ishqorli" yomgʻir muammolari). Mahalliy bashorat ayrim sanoat korxonalari, suv havzalari, shaharlar, vohalar boʻyicha tayyorlanadi. G. b. natijalariga koʻra oldindan tegishli chora-tadbirlarni qoʻllash ehtimol tutilayotgan noxush hodisa va jarayonlarning oldini olish imkonini beradi.

Asomiddin Rafiqov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik zonallik

Geografik zonallik — Yer geografik (landshaft) qobigʻining differensiatsiya qonuniyati. G. z. turli landshaft tiplarining qutbdan ekvatorga tomon almashinib, turli geografik mintaqalar, geografik zonalar va zonachalar hosil boʻlishida oʻz aksini topgan (qarang Tabiiy geografik zonalar). Ular birinchi navbatda geografik kenglikka bogʻliq ravishda Yer yuzasiga tushayotgan quyoshning nurli energiyasi miqdorining oʻzgarishiga bogʻliq. G. z. iqlimiy, gidrologik, geokimyoviy va geomorfologik jarayonlarga, tuproq va oʻsimlik qoplamiga va hayvonot dunyosiga, qisman choʻkindi jinslar hosil boʻlishi kabi koʻpchilik komponentlar va tabiiy-hududiy majmualarga xos. Ekvatordan qutblarga tushayotgan quyosh nurlari burchagining kamayishi kenglik radiatsion mintaqalarni — issiq mintaqa, 2 moʻʼtadil va 2 sovuq mintaqani vujudga keltiradi. Har bir geografik mintaqa va sektorga zonalar toʻplami va ularning izchilligi xos. G. z.ning yirik tabiiy majmualari asosiy differensiatsiyasi qonuniyat sifatida dastlab 1898-yil V. V. Dokuchayev tomonidan aniqlandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik landshaft

Geografik landshaft - Yer geografik qobigʻining tabiiy taraqqiyot davomida vujudga kelgan va oʻz tabiati bilan boshqa joylardan farq qiladigan qismi. Keng maʼnoda geografik yoki tabiiy hududiy majmua (mas, tayga zonasi, shu zonaning ayrim provinsiyasi yoki rni, botqoqlik hudud va hokazo); baʼzan geografik landshaft terminiga tipologik maʼno ham beriladi (tayga landshaf-ti, botqoklik landshafti deganda oʻz tabiatiga koʻra oʻxshash, lekin bir-biridan uzoqda boʻlgan joylar tushuniladi). Tor maʼnoda geografik landshaft kelib chiqishi va taraqqiyot tarixiga koʻra bir xil, geologik fundamenta bir butun, relyefi bir tipda, iqlimi umumiy, gidrotermik sharoiti, tuproqlari, biotsenozlari oʻxshash boʻlgan muayyan hudud. Shu maʼnoda geografik landshaft tabiiy geografik rayonlashtirish kategoriyalaridan biri. Landshaftlar haqidagi taʼlimotni rivojlantirishga L. S. Berg salmoqli hissa qoʻshgan geografik landshaftni oʻrganish katta amaliy ahamiyatga ega, chunki kishilik jamiyatining xoʻjalik faoliyati umuman geografik muhitda emas, balki muayyan geografik landshaftda oʻtadi (qarang Madaniy landshaft). Har bir geografik landshaftning tuzilishini moddalar va energiya almashinishi jarayonlari aniqlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik muhit

Geografik muhit - tabiatiing insoniyat jamiyati mavjud boʻlgan, odamning butun hayoti va i. ch. faoliyati roʻy beradigan qismi. Inson oʻziga kerak boʻlgan barcha narsa — suv, havo, oziqovqat, turar joy va b. qurilishlar uchun zarur boʻlgan materiallar, butun sanoat uchun xom ashyolarni geografik muhitdan oladi. Jamiyat rivojlanib borgan sari geografik muhit doirasi oʻzgarib, kengayib boradi. Jamiyat taraqqiyotining dastlabki bosqichlarida kishilar aso-san hayot uchun zarur tabiiy manbalar (yovvoyi usimlik mevalari va hayvonlar, unumdor tuproq va hokazo)dan foydalangan. Keyinchalik ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanishi bilan tabiiy boyliklar (metall, yogʻoch, issiqlik manbalari va hokazo) mehnat vositalariga aylanib, ahamiyati orta boradi. Geografik muhit jamiyat taraqqiyoti va farovonligining doimiy, zarur shartlaridan biri, u mehnat taqsimotiga va i. ch. tarmoqlarining toʻgʻri joylashtirilishiga faol taʼsir koʻrsatadi. Chunonchi, Oʻzbekistan iqpimi issiq va tuprogʻi unumdor boʻlgani uchun oʻzbeklar kadimdan paxtachilik va bogʻdorchilik bilan, qozoqlar esa qulay yaylovlarga ega boʻlganligi uchun chorvachilik va gʻallakorlik bilan shugullanib kelmoqda. Keyingi davrda yer osti boyliklarini oʻzlashtirish ham salmoqli oʻrin egalladi.

Geografik muhit kishilarning madaniyati, ruhiy holati, turmushi, urf-odatlariga, kiyinishiga ham taʼsir koʻrsatadi va bularning tarkib topishida katta ahamiyat kasb etadi. Oʻz navbatida jamiyat ham geografik muhitga taʼsir koʻrsatadi. Kishilarning tobora oʻsib boradigan ehtiyojlarini qondirish uchun tabiatiing yangi hududlari va b. tabiiy boyliklari xoʻjalikka jalb qilinadi. Insonning taʼsiri oqibatida geografik muhit ancha oʻzgaradi. Masalan, choʻllarda vohalar vujudga keldi, dashtlar ekin dalalariga aylantirildi, bir necha oʻnlab suv omborlari qurildi, quritilgan botqoqliklar oʻrnida oʻtloklar paydo boʻldi. Bular mahalliy iqlimga ham taʼsir koʻrsatadi. Chunonchi, vohalarda havo temperaturasi kunduzi atrofdagi choʻldan 4—5° past, tunda esa yuqori boʻladi. Inson geografik muhitdagi hayvonlar va oʻsimliklarga ham kuchli taʼsir koʻrsatadi. Ayrim turlar yoʻqoladi, yangi turlar vujudga keladi. Qurilgan suv omborlari daryolar oqimini oʻzgartirib yuboradi. Bunday oʻzgarishlar texnogen (antropogen) oʻzgarishlar deyiladi. Inson geografik muhitga yoki uning biror elementiga taʼsir etayotganda uning keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan salbiy oqibatlarni yaxshilab oʻrganishi zarur. Aks holda salbiy oʻzgarishlar geografik muhitga ham, insonga ham katta zarar yetkazishi mumkin. Geografik muhit inson faoliyati taʼsiridan tashqari tabiiy jarayonlar taʼsirida ham oʻzgaradi. Bular koʻpincha davriylik xususiyatiga ega. Inson bularni chuqur oʻrganishi va hayot faoliyatida doim nazarda tutishi kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geografik nomlar

Geografik nomlar, toponimlar – Yer yuzasidagi geografik obyektlarning atoqli nomlari. Toponimlar orasida
 hududlar nomi – xoronimlar (Osiyo, Movarounnahr, Orolboʻyi),
 suv – gidronimlar (Orol dengizi, Amudaryo),
 relyef – oronimlar (Zarkosa togʻi, Qamchiq dovoni),
 aholi turar joylari – oykonimlar (Toshkent shahri, Samarqand shahri, Goʻzalkent qishlogʻi) va boshqa nomlar farq qilinadi.

Geografik nomlar vujudga kelgan vaqti, qaysi tilga mansubligi, mazmuni va tuzilishiga koʻra bir-biridan farq qilgani holda juda barqarordir. Geografik nomlarda geografik sharoitlar, tarix, til, madaniyat, sivilizatsiya va boshqa omillar aks etgan boʻladi. Geografik nomlarni toponimika tadqiq qiladi.

Manbalar 

Geografiya