Sinagogalar arxitekturasi

Sinagoga meʼmorchiligi koʻpincha qurilish joyi va vaqtida moda boʻlgan uslublarga amal qiladi. Sinagogalar uchun aniq reja yoʻq va ibodatxonalarning meʼmoriy shakllari va ichki dizaynlari juda xilma-xildir. Anʼanaga koʻra, Ilohiy hozirlikni (Shexina) oʻn kishidan iborat minyan, kvorum boʻlgan joyda topish mumkin. Ibodatxonada har doim Ashkenazim tomonidan aron ha- kodesh va Sefardim tomonidan gekhal deb atalgan, Tavrot varaqalari saqlanadigan jovon boʻladi.

Sinagoglar uchun loyiha 

Yirik jovonlar koʻproq yoki kamroq ishlab chiqilgan boʻlishi mumkin, hatto binoning tarkibiy qismi boʻlmagan jovon yoki vaqtincha ibodat qilish uchun ishlatiladigan joyga Tavrot olib kelinadigan koʻchma qurilma. Bundan tashqari, koʻpincha koʻtarilgan platformada stol boʻlishi kerak, undan Tavrot oʻqiladi. Sharqiy Ashkenaziylar tomonidan bimah, markaziy va gʻarbiy Ashkenaziylar tomonidan almemmar (yoki balemmer) va Sefardim tomonidan tebah deb nomlangan, Tavrot oʻqiladigan (va Sefarad ibodatxonalarida xizmatlar oʻtkaziladigan joy) stol/platforma ishlab chiqilgan platforma ajralmas qismidan farq qilishi mumkin. binoga (Markaziy Yevropaning koʻplab ilk zamonaviy ibodatxonalarida shiftni qoʻllab-quvvatlash uchun koʻtarilgan ustunlari boʻlgan bimahlar mavjud edi), mustaqil baland platformalarni ishlab chiqish uchun, oddiy stollar uchun. Bir ner tamid, Quddusdagi Maʼbadning doimiy yonib turgan menorahini eslatish sifatida doimo yonib turadigan yorugʻlik. Koʻpgina ibodatxonalar, asosan, Ashkenazi jamoalarida, yigʻilganlarga murojaat qilish uchun jamoatga qaragan minbar mavjud. Barcha ibodatxonalar amud (ibroniycha „post“ yoki „ustun“ degan maʼnoni anglatadi), Hazzan (oʻquvchi yoki namoz rahbari) namoz oʻqiydigan, kemaga qaragan stolni talab qiladi.

Sinagogada sanʼat asari boʻlishi mumkin yoki boʻlmasligi mumkin; ibodatxonalar oddiy, bezaksiz ibodat xonalaridan tortib, har qanday meʼmoriy uslubda bezatilgan binolargacha.

Ibodatxona yoki u koʻp maqsadli bino boʻlsa, ibodatxona ichidagi ibodatxonalar, odatda, ularning jamoati Quddus tomon qaragan boʻlishi uchun moʻljallangan. Shunday qilib, Gʻarb dunyosidagi maʼbadlar odatda jamoati sharqqa, Isroilning sharqiy qismi esa gʻarbga qaragan. Isroildagi maʼbadlar jamoatlari Quddus tomon qarab turishadi. Ammo bu yoʻnalish aniq boʻlishi shart emas va vaqti-vaqti bilan sinagogalar tizimli sabablarga koʻra boshqa yoʻnalishlarga duch kelishadi, bu holda jamoat ibodat uchun turganda Quddus bilan yuzma-yuz kelishi mumkin.

Tarixiy jihatdan, ibodatxonalar oʻz davri va joyining ustun meʼmoriy uslubida qurilgan. Shunday qilib, Xitoyning Kayfeng shahridagi sinagoga tashqi devori va bir nechta binolar joylashgan ochiq bogʻi bilan oʻsha mintaqa va davrdagi Xitoy ibodatxonalariga juda oʻxshardi.

Qadimgi sinagogalarning uslublari sharqiy Rim imperiyasining boshqa mazhablarining ibodatxonalariga oʻxshardi. Marokash ibodatxonalari Marokash meʼmorchiligiga xos boʻlgan rangli koshinlar bilan bezatilgan. Budapesht, Praga va nemis erlarida saqlanib qolgan oʻrta asrlardagi ibodatxonalar odatiy gotika inshootlari hisoblanadi.

Tarixning koʻp qismida antisemitizmning cheklovlari va qabul qiluvchi mamlakatlarning qonunlari koʻchadan koʻrinadigan ibodatxonalar qurishni cheklash yoki ularni qurishni butunlay taqiqlash, ibodatxonalar koʻpincha mavjud binolar ichida qurilgan yoki ichki hovlilardan ochilgan. Yevropada ham, musulmon dunyosida ham bejirim binolar ichida yashirin ichki arxitekturaga ega eski sinagogalarni topish mumkin.

Ibodatxonalar qurishga ruxsat berilgan joylarda ular oʻsha vaqt va makonning meʼmoriy uslubida qurilgan. Koʻpgina Yevropa shaharlarida Uygʻonish davri sinagogalari mavjud boʻlib, ulardan bir nechtasi saqlanib qolgan. Italiyada italyan Uygʻonish davri uslubidagi sinagogalar koʻp boʻlgan (qarang: Leghorn, Padua va Venetsiya). Barokko davrining kelishi bilan butun Yevropada barokko sinagogalari paydo boʻldi.

Yevropa mamlakatlaridagi yahudiylarning va Yevropa davlatlari tomonidan mustamlaka qilingan musulmon mamlakatlaridagi yahudiylarning ozod qilinishi yahudiylarga jamoat koʻchasidan koʻrinib turadigan katta, puxta sinagogalar qurish huquqini berdi. Sinagoga arxitekturasi gullab-yashnadi. Yirik yahudiy jamoalari ajoyib ibodatxonalar qurish orqali nafaqat boyliklarini, balki yangi fuqarolik maqomlarini ham koʻrsatishni xohladilar. Chiroyli oʻn toʻqqizinchi sinagogalar yahudiy jamoalari mavjud boʻlgan deyarli har bir mamlakatda yahudiy tasavvurlari davrini tashkil qiladi. Koʻpchilik neoklassik, Neo-Vizantiya, Romanesk uygʻonishi, Mavrining uygʻonishi, Gotika uygʻonishi va Yunon uygʻonishi kabi oʻsha paytda modada uygʻonish uslublarida qurilgan. Misr Uygʻonish ibodatxonalari va hatto bitta Mayya Uygʻonish sinagogalari mavjud. Oʻn toʻqqizinchi va 20-asrning boshlarida tarixshunoslik meʼmorchiligi gullab-yashnagan davrlarida, tarixchi ibodatxonalarning aksariyati, hatto eng ajoyiblari ham sof uslubga yoki hatto biron bir uslubga harakat qilmagan va ular eng yaxshi eklektik deb taʼriflangan.

Chabad Lubavich oʻzining baʼzi Chabad uylari va markazlarini 770 Sharqiy Parkway meʼmorchiligining nusxasi yoki hurmati sifatida loyihalash amaliyotini oʻtkazdi.

Markaziy Yevropa: Polsha-Litva Hamdoʻstligi 
Sinagogalarning oʻz davri va joyining ustun uslubida qurilganligi qoidasidan katta istisnolar — bu sobiq Polsha-Litva Hamdoʻstligining yogʻoch ibodatxonalari va toshli sinagogalarning ikki shakli: bimah-qoʻllab-quvvatlanadigan sinagogalar va toʻqqiz dala sinagogalari (ikkinchisi). butunlay sinagogalar bilan chegaralanmagan).

Yogʻoch sinagogalar 

Yogʻoch sinagogalar yahudiylarning oʻziga xos badiiy va meʼmoriy shakli edi. Xarakterli xususiyatlar chuqur tomning ichki gumbazli shiftini loyihalashdan mustaqilligini oʻz ichiga oladi. Ularning interyerlari puxta oʻymakorlik bilan oʻyilgan, boʻyalgan, gumbazli, balkonli va tonozli interyerlarga ega edi. Tashqi koʻrinishning meʼmoriy qiziqishi binolarning keng koʻlamida, qatlamli tomlarning koʻp gorizontal chiziqlarida va ularni qoʻllab-quvvatlovchi oʻyilgan korbellarda edi. Yogʻochdan yasalgan sinagogalar bitta, katta zaldan iborat edi. Zamonaviy cherkovlardan farqli oʻlaroq, apsis yoʻq edi. Bundan tashqari, zamonaviy cherkovlarda koʻrkam vestibyullar mavjud boʻlsa-da, yogʻoch ibodatxonalarning kirish ayvonlari pastroq qoʻshimcha boʻlib, odatda oddiy tomga ega edi. Bu ibodatxonalarda asosiy eʼtibor yagona, katta, baland gumbazli ibodatxona qurishga qaratildi.

Sanʼatshunos Stiven S. Kayserning fikriga koʻra, Polshaning yogʻochdan yasalgan ibodatxonalari boʻyalgan va oʻyilgan interyerlari bilan „badiiy ifodaning chinakam oʻziga xos va organik koʻrinishi — tarixdagi yagona haqiqiy yahudiy xalq sanʼati“ edi.

1947-yilda yozgan Lui Lozovikning soʻzlariga koʻra, yogʻoch sinagogalar oʻziga xos boʻlgan, chunki avvalgi barcha ibodatxonalardan farqli oʻlaroq, ular oʻz mintaqasi va davrining meʼmoriy uslubida emas, balki yangi rivojlangan va oʻziga xos yahudiy uslubida qurilgan boʻlib, ularni "haqiqiy ibodatxonaga aylantirgan. „Oʻziga xosligi tashqi arxitekturada yolgʻiz emas, balki ichki makonning goʻzal va murakkab yogʻoch oʻymakorligida ham yotadi“.

Bundan tashqari, dunyoning koʻp joylarida yahudiylarga qurilish hunarmandchiligiga kirish va hatto rasm va yogʻoch oʻymakorligining dekorativ sanʼati bilan shugʻullanish taqiqlangan boʻlsa-da, yogʻochdan yasalgan ibodatxonalar aslida yahudiy hunarmandlar tomonidan qurilgan.

Sanʼatshunos Ori Z. Soltesning taʼkidlashicha, oʻsha davr uchun gʻayrioddiy boʻlgan yogʻoch ibodatxonalar hovlilarda yoki devorlar orqasida yashirilmagan, yahudiylarning katta binolari boʻlib, ular nafaqat yahudiylarning „intellektual oltin davri“da, balki maʼlum bir vaqt va makonda qurilgan. Bu yerda "mahalliy yahudiy aholi nasroniylar soniga teng yoki undan koʻp edi.

Bimahning qoʻllab-quvvatlashi bilan sinagogalar 

16-asrning ikkinchi yarmida Polsha-Litva Hamdoʻstligida ichki koʻrinishlari oʻziga xos tuzilmaviy yechimga ega boʻlgan, boshqa hech qanday binolarda topilmagan toshli ibodatxonalar qurilgan. Bular sinagoga zallari boʻlib, bimalari toʻrtta ustun bilan oʻralgan edi. Podium ustiga, tepada arka bilan bogʻlangan, bitta kuchli iskala ustiga oʻrnatilgan ustunlar burchaklarida kesishgan lunettalari boʻlgan toʻrt barreldan iborat boʻlgan tonozni qoʻllab-quvvatlovchi bimah-tayanch (yoki bimah-minora) ni tashkil qilgan. Tonozlarning asoslari podiumda joylashgan yoki qattiq yoki teshilgan balustrade orqali uzatilgan. Bimaning ustidagi dalani kichkina gumbaz qoplagan. Bu gumbazlar qolgan gumbaz maydonlariga nisbatan vaqti-vaqti bilan sezilarli darajada pasaygan. Shunday qilib, bimah-minora ichida qurilgan ichki ibodatxonaning bir turi yaratilgan.

Bimah qoʻllab-quvvatlangan birinchi ibodatxonalardan biri Ikkinchi Jahon urushi paytida vayron qilingan Eski Sinagoga (Przemyśl) edi. Bimah-minorali sinagogalar 19-asrgacha qurilgan va kontseptsiya Markaziy Yevropaning turli mamlakatlarida qabul qilingan.

= "Toʻqqiz dala" sinagogalari 
Taxminan 1630-yillarning boshlarida toʻqqizta dala tonozli birinchi sinagogalar qurilgan. Ular shu paytgacha boʻlganidan koʻra koʻproq zallarga ruxsat bergan va ularni toʻqqiz qoʻltiqli ibodatxonalar deb ham atashgan. Lvovdagi Buyuk shahar atrofi ibodatxonasi va Ostrohdagi sinagoga deyarli bir vaqtning oʻzida (1625 va 1627) qurilgan. Ushbu zallarda tonoz toʻrtta baland ustunga va tegishli devor pilasterlariga tayangan. Ustunlar va pilastrlar bir xil masofada joylashgan va tomning maydonini toʻqqizta teng maydonga boʻlgan. Bu ibodatxonalarda bimah ustunlar orasidagi markaziy maydon ichida joylashgan mustaqil podium yoki kamon edi.

Misrdagi uygʻonish 

Misr uygʻonishi uslubidagi ibodatxonalar XIX asrning boshlarida mashhur boʻlgan. Reychel Vishnitserning taʼkidlashicha, ular Napoleonning Yevropaga bostirib kirishidan ilhomlangan Misr uslubi uchun modaning bir qismi boʻlgan.  Kerol Xersel Krinskiyning soʻzlariga koʻra, ular Sulaymon ibodatxonasiga taqlid qilish uchun moʻljallangan va arxitektorlar va hukumatlar tomonidan yahudiylikni ibtidoiy eʼtiqod sifatida tasvirlash orqali yahudiylarni haqorat qilish uchun moʻljallangan edi.  Diana Muir Appelbaumga koʻra, ular qadimgi Isroilda yahudiy kelib chiqishini reklama qilish uchun moʻljallangan yahudiy kimligining ifodalari edi.

Mavriya taʼsiri 

Oʻrta asrlarda Ispaniyada (Al-Andalus va nasroniy qirolliklarida) koʻplab ibodatxonalar qurilgan va ularni Moorish va keyinchalik Mudéjar meʼmorlari tomonidan buyurtma qilish odatiy hol edi. Moorish texnikasi va uslubi bilan qurilgan bu oʻrta asrlardagi ibodatxonalarning juda oz qismi saqlanib qolgan. Eng mashhur ikkita ispan ibodatxonasi Toledoda joylashgan boʻlib, biri El Transito, ikkinchisi Santa Maria la Blanca nomi bilan tanilgan va hozirda milliy yodgorlik sifatida saqlanib qolgan. Birinchisi juda boy bezaklarni oʻz ichiga olgan kichik bino; ikkinchisi ayniqsa diqqatga sazovordir. U Almohad uslubiga asoslangan boʻlib, tomni qoʻllab-quvvatlovchi buloq Mavri arklari boʻlgan qiziq oʻyilgan bosh harflari boʻlgan uzun qator sakkiz burchakli ustunlarni oʻz ichiga oladi.

Yana bir muhim Mudéjar ibodatxonasi 1315-yilda qurilgan Kordovadagi ibodatxonadir. El Tránsitoda boʻlgani kabi, oʻsimlik va geometrik shlyapa bezaklari sof mavriydir, ammo avvalgisidan farqli oʻlaroq, epigrafik matnlar ibroniy tilida.

Ispaniyadan chiqarib yuborilgandan soʻng, boy Sefardimlar orasida Mavriya meʼmorchiligi ibodatxonalarda oʻrinli degan fikr paydo boʻldi. 19-asrning oʻrtalariga kelib, bu uslub Markaziy va Sharqiy Yevropaning Ashkenazimlari tomonidan qabul qilindi, ular Moorish va Mudéjar meʼmoriy shakllarini Al-Andalusdagi yahudiylarning oltin davri bilan bogʻladilar.  Natijada, Mavriyanlarning uygʻonishi butun dunyo boʻylab sinagoga arxitekturasining afzal koʻriladigan uslubi sifatida tarqaldi, garchi Mavriya meʼmorchiligi na aslida, na tuygʻuda yahudiy emas. Algambra son-sanoqsiz ibodatxonalar uchun ilhom bergan, ammo kamdan-kam hollarda uning nafis nisbatlari yoki nozik modellari va nozik bezaklari muvaffaqiyatli nusxalangan.

Ashkenaziylar tomonidan moslashtirilgan Mavriy uslubi ispan yahudiylarining Oltin Asriga ishora boʻlgan deb hisoblangan bu yahudiylar va meʼmorlarning asosiy maqsadi emas edi. Aksincha, Moorish uslubidan foydalanishni tanlash ularning semit yoki sharq merosi bilan faxrlanishni aks ettirdi. Ularning merosi va yahudiylarni „semit“ yoki „sharqiy“ deb tushunishdagi gʻururligi Gotfrid Semper (Drezden Semper ibodatxonasi, Germaniya) va Lyudvig Förster (Tempelgasse yoki Leopoldstädter Tempel, Vena, Avstriya va Dohani koʻchasi, Budagaest, Budagaest) kabi meʼmorlarga olib keldi. sinagogalarini mavriy uslubda qurish. Moorish uslubi 19-asr va 20-asrning boshlarida sinagogalar uchun mashhur tanlov boʻlib qoldi.

Zamonaviy sinagoga arxitekturasi 

Zamonaviy davrda ibodatxonalar har bir mashhur meʼmoriy uslubda, jumladan Art Nouveau, Art Deco, Xalqaro uslub va barcha zamonaviy uslublarda qurilishni davom ettirdi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda „urushdan keyingi modernizm davri“ birinchi oʻringa chiqdi, „amaliy sanʼat asarlari yoki yahudiy ikonografiyasisiz yolgʻiz qolish uchun kuch va yaxlitlikka ega boʻlgan ishonchli meʼmoriy imo-ishoralar bilan tavsiflanadi“. Art Nouveau ning eʼtiborga molik asari, Birinchi jahon urushidan oldingi Vengriya ibodatxonasi meʼmorchiligi Budapeshtning Kazinczy koʻchasidagi sinagogadir. Buyuk Britaniyada 1960-yillarning boshlarida qurilgan ibodatxonalar, masalan, Buyuk Britaniyadagi Karmel kolleji (Oksfordshir) ingliz arxitektori Tomas Xankok tomonidan ishlab chiqilgan, isroillik rassom Nehemia Azazning vitraj oynalari bilan bezatilgan. Vitrajlar sanʼat va arxitektura olimi Nikolaus Pevsner tomonidan „kristallarga oʻxshash rangli shishaning qoʻpol boʻlaklari bilan gʻayrioddiy texnika“ va tarixiy Angliya tomonidan „yorqin va innovatsion badiiy oyna“ sifatida maqtovga sazovor boʻlgan.

Ichki koʻrinish 
Ibodatxonaning ichki qismining eng keng tarqalgan umumiy rejasi kiraverishning roʻparasidagi sharqiy uchida, almemar yoki minbarga ega kemadir. Alohida oʻrindiqlarga ega eski yoki pravoslav ibodatxonalarida har ikki tomonda erkaklar uchun skameykalar va tashqi vestibyuldan zinapoyalar orqali erishiladigan ayollar galereyasi boʻlishi mumkin. Ushbu oddiy rejaning xilma-xilligi juda koʻp: vestibyul kattalashdi va ayollar galereyasiga olib boradigan zinapoyalar vestibyuldan ajralib, koʻproq ahamiyatga ega boʻldi. Binolar kattalashgani sayin, tomni qoʻllab-quvvatlash uchun ustunlar qatorlari kerak edi, lekin har bir holatda bazilika shakli saqlanib qoldi. Ilgari devorda oddiy joy boʻlishiga ruxsat berilgan Ark ichki makonning asosiy meʼmoriy xususiyatiga aylandi va uning yon tomoni ustunlar bilan oʻralgan, soyabon bilan qoplangan va boy bezatilgan. Almemar koʻp hollarda Ark oldidagi platformaga birlashtirilib, zinapoyalarning batafsil tartiblari taʼminlangan.

Ark 
Tavrot sandigʻi (odatda Aron Xakodesh yoki Hekhal deb ataladi) ichki makonning eng muhim xususiyati boʻlib, odatda toʻgʻri bezatilgan va mos platformada koʻtarilgan, kamida uch, lekin koʻpincha undan koʻp qadamlar bilan koʻtarilgan. Odatda oʻn amr va Tavrot bilan toj kiydiriladi. Minbarning joylashishi har xil; u Arkning har ikki tomoniga joylashtirilishi mumkin va vaqti-vaqti bilan zinapoyalar markazida joylashgan.

Boshqa ichki jihozlar 
Zamonaviy sinagoga vazirning kabinetidan tashqari, vasiylar xonalari, xor xonalari va organ lofti maktab maqsadlariga koʻp joy ajratadi; odatda, butun pastki qavat sinflar uchun ishlatiladi. Ibodatxonaning ichki muolajasi dizayndagi katta kengliklarga imkon beradi.

Hindistonning oʻttiz uchta ibodatxonasi uchun amerikalik arxitektor va arxitektura professori Jey A. Varonker bu binolar tevah (yoki bimah, xizmat olib boriladigan va Tavrot oʻqiladigan baland platforma) ning Sefardik anʼanalariga amal qilishini bilib oldi. Mustaqil va taxminan maʼbadning oʻrtasida va Quddusga eng yaqin devor boʻylab joylashgan kema (Sefardim tomonidan gekhal va Ashkenazim tomonidan aron ha-kodesh deb ataladi). Hexallar, asosan, sefer Tavrotlarini saqlaydigan shkaflar yoki omborxonalardir. Uzun yogʻoch skameykalar koʻrinishidagi oʻtirgichlar atrofida guruhlangan va tevaga qaragan. Erkaklar maʼbadning asosiy sathida birga oʻtirishadi, ayollar esa kichikroq ibodatxonalarda yoki ayollar galereyasining yuqori qavatida bir xil darajadagi maxsus zonada oʻtirishadi.

Ushbu keng tarqalgan Sefarad formulasidan qiziqarli arxitektura va rejalashtirish istisnolari Hindistonning janubi-gʻarbiy qismidagi Keraladagi Kochin ibodatxonalaridir. Bu yerda, galereya darajasida va ayollar uchun ajratilgan maydonga ulashgan va pastdagi maʼbadga qaraydigan ikkinchi tevah. Ushbu teva bayramlar va noyob holatlar uchun ishlatilgan. Shunisi qiziqki, koʻproq maxsus tadbirlarda ayollar diniy xizmat olib boriladigan nuqtaga eng yaqin boʻlishadi.

Hindistonning Bagʻdodiy ibodatxonalarida gekhallar tashqaridan (maʼbadga qaragan tomoni) standart oʻlchamdagi kabinetlar kabi koʻrinadi, ammo ochilganda juda katta boʻshliq paydo boʻladi. Ular mohiyatan yuzta Sefer Tavrotni ushlab turadigan perimetrli tokchaga ega boʻlgan kirish xonalari.

Ichki bezatish 
Yahudiyga xos boʻlgan bir nechta timsollardan foydalanish mumkin; Odatda pravoslav ibodatxonalarida Dovud yulduzi, Yahudoning sherlari va faqat gul va meva shakllariga ruxsat beriladi. Ner tamid Ark oldida osilgan; Qonun jadvallari undan ustun turadi. Etti novdali shamdon yoki menorah yon tomonlarga joylashtirilishi mumkin. Baʼzan dizaynda shofar va hatto lulav ham ishlatilishi mumkin. Ibroniycha yozuvlar kam yoki kamdan-kam ishlatiladi; Bir vaqtlar cherkovning maxsus mulki hisoblangan vitrajlar hozirda qoʻllanadi, ammo figurali narsalar ishlatilmaydi.

Galereya

Yana qarang 

 Yahudiy meʼmorchiligi
 Yahudiy meʼmorlari roʻyxati
 Dunyodagi eng qadimgi sinagogalar

Manbalar

Qoʻshimcha manbalar 

 de Breffny, Brayan, Sinagog, Makmillan, 1-Amerika nashri, 1978-yil, .
 Goldman, Bernard, Muqaddas portal: qadimgi yahudiy sanʼatining asosiy ramzi, Detroyt: Ueyn shtat universiteti matbuoti, 1966-yil
 Kerol Xersel Krinskiy , Yevropaning sinagogalari; Arxitektura, tarix, maʼno, MIT Press, 1985; qayta koʻrib chiqilgan nashr, MIT Press, 1986; Dover qayta nashri, 1996-yil
 Stolzman, Genri va Daniel Stolzman (2004). Tami Xausman, Ed. Amerikadagi sinagoga arxitekturasi: imon, ruh va oʻziga xoslik . Tasvirlarni nashr qilish.ISBN 1864700742 .
 Reychel Vishnitser, Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi Sinagog arxitekturasi, Amerika Yahudiy nashriyoti jamiyati, 1955-yil
 Reychel Vishnitser, Evropa ibodatxonasi arxitekturasi, Yahudiy nashriyoti, 1964-yil

Havolalar 

 Sinagog arxitekturasi, Yahudiy insiklopediyasi
 Ilk sinagoga arxitekturasi, mening yahudiy bilimim
 Amerika ibodatxonasi arxitekturasi
 Zamonaviy Amerika Sinagogasi Sanctuary arxitektura elementlari slayd-shousi
Pages with unreviewed translations