Cenote

Cenote – bu tabiiy chuqurlik yoki karst quduq boʻlib, ohaktosh qatlamining yuvilib ketishi natijasida yer osti suvlari yuqoriga chiqib qolishidan hosil boʻladi. Bu atama dastlab Meksikaning Yukatan yarim orolida paydo boʻlgan boʻlib, qadimgi Mayya xalqi cenotlardan suv manbai sifatida va baʼzida qurbonliklar uchun foydalangan. Bu nom Yukatan Mayya tilida yer osti suvlari mavjud boʻlgan har qanday joyni anglatadigan „tsʼonoʼot“ soʻzidan kelib chiqqan

Meksikada, faqat Yukatan yarim orolida taxminan 10,000 ta cenote mavjud. Ular ohaktosh jinslarining yemirilishidan tabiiy ravishda hosil boʻlgan suv bilan toʻlgan chuqurliklardir va ular yarim orol boʻylab juda koʻp tarqalgan.

Taʼrifi va tavsifi 

Cenotlar yer osti suv havzalari bilan yer yuzini bogʻlaydigan quduq vazifasini oʻtaydi. Eng mashhur cenotlar, masalan, Meksikadagi Chichen Itzaʼdagidek, katta, ochiq suv havzalari boʻlsa-da, koʻpchilik cenotlar kichikroq va yer yuzida suvi koʻrinmasligi mumkin. Meksikaning Yukatan yarim orolida kamida 10,000 ta cenote bor. Cenote suvi odatda juda tiniq boʻladi. Cenotelardagi yer osti suv oqimi tezligi juda sekin boʻlishi mumkin. Koʻp hollarda, cenotlar gʻorning yuqori qismi qulab tushganda hosil boʻladi.

Geologiyasi va gidrologiyasi 

Cenotelar ohaktoshning erishi va yer ostida boʻshliq hosil boʻlishi natijasida yuzaga keladi. Cenotlar toʻliq qulab tushib, ochiq suv havzalarini hosil qilishi mumkin. Odatda cenotlar diametri bir necha oʻn metr boʻlgan, tosh devorlari oʻralgan kichik dumaloq hovuzlarga oʻxshaydi. Yukatan yarim orolining shimoli va shimoli-gʻarbida cenotlar dengiz sathidan 50-100 metr chuqurlikda boʻladi. Ularning koʻpchiligi gorizontal yer osti daryo tizimlari bilan bogʻlangan. Yukatan yarim orolining Karib dengizi qirgʻogʻidagi cenotelar keng suv osti daryo tizimlarini hosil qilgan.

Mashhur Cenotelar

Avstraliyada 

 Janubiy Avstraliya Gambier togʻi yaqinidagi Ewens hovuzlari
 Kilsbi suv gʻarqasi, Gambier togʻi yaqinida, Janubiy Avstraliya
 Janubiy Avstraliyaning Shank togʻi yaqinidagi kichkina koʻk koʻl

Kanadada 

 Devil’s Bath Kanadadagi eng katta cenota boʻlib, uning diametrlari 1178 fut (359 metr) va chuqurligi 144 fut (44 metr) hisoblanadi.  U Vankuver oroli shimoli-gʻarbiy sohilidagi British Columbia shtatidagi Port Alixa qishlogʻi yaqinida joylashgan.

Dominikana Respublikasida 

 Hoyo Azul (Punta Cana)
 Los Tres Ojos
 Ojos Indigenas (Punta Cana)

Gretsiyada 

 Melissani koʻrxonasi, Kefaloniya

Yamaykada 

 Ocho Rios

Meksikada 

 Dos Ojos, Tulum shahrining shaharchasiTulumning shaharchasi
 Djibilchaltun, Yukat
 Ik Kil, Yukaton
 Gran Cenote, Tulum municipaliti
 Hubiku, Yukaton
 Muqaddas senot, Chichen Itza
 Xtacunbilxunan, Bolonchén
 Cenote Azul, Playa del Carmen
 Jardin Del Eden, Bacalar
 Choo-Ha, Coba
 Zaci, Valladolid
 El Zapote, Hells Bells qoʻngʻiroqga oʻxshash tosh shakli joylashgan joy

AQShda 

 Blue Hole, Santa Rosa, Yangi Meksika
 Koʻk choʻqqiz, Kastaliya, Oxoyo
 Rosvel, Nyu-Meksiko yaqinidagi botunsiz koʻllar
 Montezuma Well, Verde vodiysi, Arizona
 Hamilton hovuz, Texas" id="mwAVo" rel="mw:WikiLink" title="Austin, Texas">Ostin, Teksas

Shuningdek qarang 

 Karst – Eritilgan eriydigan jinslardan hosil boʻlgan relyef shakli
 Sinkhole – Geologik jihatdan shakllangan topologik chuqurlik

Manbalar

Kitoblar

Tashqi havolalar 

 Chichen Itza Cenotlari
 Doline, Sinkhole, Cenote
 Sistema Zacatón
 Sentota shakllanishining bosqichlari
 Sistema Zacatonning volkanik karstifikatsiyasi, Meksika (Gary, Sharp, 2006)
 1999 yil Italiyaning Perugyada boʻlib oʻtgan Cenotes konferensiyasi
Karst gʻorlari
Karst jarayoni
Geologiya
Meksika
Mayya mifologiyasi
Markaziy Amerika