Qozoq dashtlari

Qozoq dashtlari (qozoqcha: Qazaq dalasi, shuningdek Uly dala, Ұli dala „Buyuk Dasht“), shuningdek, Buyuk Dala deb ham ataladi, Markaziy Osiyoda joylashgan keng oʻtloqli hudud boʻlib, Shimoliy Qozogʻiston va unga qoʻshni Rossiya hududlarini qamrab oladi. U Pontik-Kaspiy dashti sharqida va Emin vodiysi dashti gʻarbida joylashgan boʻlib, Yevrosiyo dashtining markaziy va gʻarbiy qismini tashkil qiladi. Qozoq dashtlari Palearktika zonasidagi moʻtadil oʻtloqlar, savannalar va butalar biomi ekozonasi hisoblanadi. XIX asrning oʻrtalariga qadar bu hudud Qirgʻiz dashti deb ham atalgan, 'Qirgʻiz' soʻzi esa qadimgi rus tilida qozoqlarni anglatgan.

Joylashuvi 
Dasht Kaspiyboʻyi pasttekisligining sharqidan va Orol dengizining shimolidan boshlanib, 2,200 km (1,400 mi) dan koʻproq masofaga choʻzilib, Altay togʻlariga qadar davom etadi. U dunyodagi eng katta quruq dasht hududi boʻlib, taxminan 804,450 km² (310,600 kv mi) maydonni qamrab oladi. Qozoq dashtlari Ural togʻlarining janubiy qismida joylashgan boʻlib, bu togʻlar Yevropa va Osiyoni ajratuvchi chiziq hisoblanadi. Dashtning katta qismi yarim choʻl boʻlib, janubga qarab choʻlga aylanib ketadi. Turon pasttekisligi dashtning janubi-gʻarbiy qismida joylashgan, ammo baʼzi istisnolardan tashqari dashtning sharq yoki shimoliy qismlariga qarab balandlik oshadi.

Pontik dashti Qozoq dashtlarining gʻarbiy va shimoliy-gʻarbiy qismida joylashgan. Qozoq dashtlarining shimol va shimoliy-sharqida Qozogʻiston oʻrmon dashti joylashgan boʻlib, bu oʻrmonlar oʻtloqlar bilan aralashgan va Qozoq dashtlari bilan Sibir oʻrmonlari oʻrtasida oʻtish hududini tashkil qiladi. Janubda Qozogʻiston yarim choʻli va Qozogʻiston togʻli ekozonalari joylashgan. Shimoliy markaziy Qozogʻistonda joylashgan Kokshetau Massifi Qozogʻiston togʻli hududining ichki qismida boʻlib, u atrofidagi past balandlikdagi Qozoq dashtlaridan farq qiladi.

Iqlimi 
Bu hududda yarim quruq, kontinental iqlim hukm suradi. Hududning koʻp qismi Köppen iqlim tasnifi tizimiga koʻra salqin yarim quruq (BSk) iqlimga ega, garchi shimoliy qismi nam kontinental (Dfa/Dfb) iqlimli boʻlsa-da. Dashtga yiliga oʻrtacha 200 dan 400 millimetr (8 dan 16 in) gacha yogʻin yogʻadi. Shimoliy hududlarda nisbatan koʻproq yogʻingarchilik boʻladi. Iyul oyida oʻrtacha maksimal haroratlar 20 dan 26 °C (68.0 dan 78.8 °F) gacha, yanvar oyida esa −12 dan −18 °C (10.4 dan −0.4 °F) gacha oʻzgaradi. Dasht boʻylab vaqti-vaqti bilan kuchli shamollar esadi.

Flora 
Yogʻingarchilik kam boʻlgani sababli dashtda kam daraxtlar oʻsadi va asosan oʻtloqlar va katta qumli hududlardan iborat. Odatdagi oʻsimliklar orasiga oʻqqanot (Stipa), chakanda (Artemisia jinsi) va qiyoq (Festuca) kiradi. Dashtning baʼzi qismlarida butazor oʻsimliklarining tarqalgani kuzatiladi.

Fauna 
Qozogʻiston dashtlarida saiga kiyiklari, Sibir bugʻusi, boʻrilar, tulkilar, boʻri-baqalar, moʻgʻul choʻldanborilari va dasht toshbaqalari uchraydi.

Aholi 

Qozoq dashtlarining gʻarbiy qismi juda kam aholiga ega boʻlib, 1 km² (0.39 kv mi) ga ikki-uch kishi toʻgʻri keladi. Dasht boʻylab sharqqa qarab aholi zichligi 1 km² (0.39 kv mi) ga toʻrt-yetti kishigacha oshadi. Bu hududda yashovchi odamlarning koʻpchiligi qozoqlar hisoblanadi. Rossiya dashtning janubiy qismida joylashgan dunyodagi eng qadimgi kosmik uchirish majmuasi boʻlgan Bayqonur kosmodromi uchun taxminan 7,360 km² (2,840 kv mi) hududni ijaraga olgan.

Pop madaniyatida 
"Tulpan" filmi Qozoq dashtlarida suratga olingan va oʻsha yerda joylashgan.

Manbalar

Tashqi havolalar 
 CIA, The World Factbook, 2004
 Saudi Aramco World, 
 surfbirds.com, 
 Holidays in Kazakhstan
Qozog'iston
Pasttekislik
Yevroosiyo
Dasht