yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Sperma

Sperma ( sperma — uruġ, obbon, pusht), shahvat — odamda jinsiy alokada erkaklardan, shuningdek, erkak hayvonlardan ajraladigan suyuklik; erkaklik jinsiy bezlari ishlab chiqaradi. Quyuq, och kulrang, yopishqoq, hidli, Sperma spermatozoid va urugʻ suyuqligʻidan iborat. Sperma tarkibida oqsillar, yogʻlar, uglevodlar, kalsiy, kaliy, natriy tuzlari va boshqa organik, anorganik moddalar boʻladi. Sperma balogatga yetish davrida paydo boʻlib, voyaga yetganda koʻpayadi va yosh ulgaygan sari kamaya boradi. Har bir jinsiy aloqada ajralgan Sperma miqdori har xil turlarda turlicha: odamda 2—6 ml, buqada oʻrtacha 4—5 ml, otda 60—100 ml, choʻchqada 250 ml gacha, qoʻchqorda 1 — 1,5 ml. Spermadagi spermatozoid miqdori hayvonlarning yashash sharoitiga qarab ham har xil (qoʻchqorda 30% ga, buqada 14% ga yaqin, ot va choʻchqada 7—8%) boʻladi.

Spermaning urugʻlantirish taʼsiri spermatozoidning miqdori va sifatiga bogʻliq. Organizmning baʼzi patologik holatlarida Spermada spermatozoid boʻlmasligi (azoospermiya), miqdorining kamayishi (oligospermiya), harakatsiz (nekrospermiya) yoki gʻayritabiiy holatda (teratospermiya) boʻlishi mumkin. Sperma bepushtlik sababini aniqlashda sud tibbiy ekspertizasida tekshiriladi. Sperma sifatini baholash, uni suyultirish, saqlash, tashish va olish usullari qishloq xoʻjaligi. hayvonlarini sunʼiy qochirishda muhim ahamiyatga ega.

Yana qarang 
 Spermatozoid
 Urugʻlanish

Odam anatomiyasi
Spermatozoid

Spermatozoid (sperma va yun. zoon — tirik organizm va eidos — koʻrinish) — odam, hayvon va koʻpchilik oʻsimliklarning erkaklik jinsiy hujayrasi. Odam va hayvonlarda urugʻdonda pushthujayrasi (spermatogoniylar)p,dm hosil boʻladi. Spermatozoidning boshchasi, boʻyni, tanasi va dumi boʻladi. Odam va koʻpgina umurtqasiz hamda umurtqali hayvonlar Si xivchinli yoki dumli boʻlib, ular yordamida harakat qiladi. Baʼzi chuvalchanglar, mingoyoqlar, qisqichbaqasimonlar va kanalar Si dumsiz va turli shaklda, amyobasimon harakatlanadi. S. uzunligi bir necha oʻn mkm dan yuzlab mkm gacha, hasharotlarda bir necha mm. Gistokimyoviy usullar yordamvda S. tanasida oksidlanishqaytarilish fermentlari, glikogen, fosfolipidlar va ATF borligi aniklangan. Bu hol S. tanasi energiya manbai ekanligidan dalolat beradi. Muxit temperaturasi, osmotik bosimi, kislotaliligining oʻzgarib turishi S. funksiyasining buzilishi va tezda gʻalok boʻlishiga olib keladi. S. miqdorining kamayishi (oligozoospermiya) koʻpincha bepushtlikka sabab boʻlishi mumkin.

Oʻsimliklarda harakatchan S. (anterozoid)lar anteridiylarda hosil boʻladi. Koʻpchilik urugʻli oʻsimliklar Sixivchinsiz, faol harakatlanmaydi; ular spermiylar deb ataladi. Yashil va qoʻngʻir suvoʻtlar, ayrim tuban zamburugʻlar, yoʻsinlar, qirqquloqlar, qirqboʻgʻimlar, plaunlar, sagovniklar va ginkgo Spermatozoidining 2 va undan koʻproq xivchini boʻladi. Spermatozoidlar sellyuloza qobigʻining boʻlmasligi, koʻpincha mayda (ayrim sagovniklarda yirik) boʻlishi bilan oʻsimliklarning boshqa hujayralaridan farq qiladi.

Yana q. 

 Tuxumhujayra
 Sperma
Roger Wolcott Sperry

Roger Wolcott Sperry (20-avgust 1913 – 17-aprel 1994) — amerikalik psixolog va neyrofiziolog. Obermin kolleji (Ogayo shtati) va Chikago universitetida oʻqigan; shu untda, Garvard universiteti, Kaliforniya texnologiya institutida professor Ilmiy izlanishlari nerv sistemasining tuzilishi, koʻrish neyrofiziologiyasi, komissurotomiya (chap va oʻng bosh miya yarim sharlarini biriktirib turuvchi yoʻllarni jarroxdik usulida kesish) asoratlari, chap va oʻng miya yarim sharlarining vazifalarini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1981, David H. Hubel va T. Vizal bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1913-yilda tugʻilganlar
20-avgustda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
17-aprelda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Spinor

Spinor ( — aylanmoq) — tayin koordinatalar tizimida ishorasigacha aniqlangan qiymatlar qabul qiladigan matematik miqdor. Bir koordinatalar tizimidan ikkinchisiga oʻtilganda bu qiymatlar maxsus qonun boʻyicha oʻzgaradi. Amalda spinor fazoviy koordinatalari orqali tekshiriladi. Spinorlar kvant mexanikasining koʻp masalalarida qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Spinor hisobi
Spiral galaktikalar

Spiral galaktikalar - tashki koʻrinishi spiralni eslatuvchi gigant yudduz sistemalari. Teleskopda kuzatilganda katta ravshan yadrosi koʻrinadi, uning atrofini yadrodan boshlanuvchi spiralsimon bir necha shoxobcha oʻrab turadi. Spiral galaktikalar . koʻpincha bir tomonga oʻralgan ikki shoxobchadan iborat boʻladi. Baʼzan daraxt shoxchalariga oʻxshash erkin shoxobchali Spiral galaktikalar . kuzatiladi. Hatto bitta tarmokli S. g. mavjud. Hamma shoxobchalar deyarli bir tekislikda, yaʼni Galaktikaning aylanish tekisligida joylashgan. Andromeda tumanligi ham, bizning Galaktika ham Spiral galaktikalar . (Somon yuliijj ayrim qismlari ikkiga ajralgan holda koʻrinadi) hisoblanadi. Astronomik kuzatishlardan Quyosh sistemasi spiral tarmoklar orasidagi oralikda joylashganligi anikdangan. Ayrim S.g. (mas, NGC 1300) da tarmoklar yadrodan emas, balki u bilan "koʻprik" vositasida bogʻlangan va undan bir necha oʻn parsek masofadan boshlanadi. Bunday S.g. uzilgan S.g. deb ataladi. S.g. oʻz oʻqi atrofida aylanadi. Aylanish tezligini oʻlchab, galaktikalarning massasini taxminan hisoblab chiqarish mumkin (yana qarang Galaktika, Galaktikalar).
Spontan nurlanish

Spontan emissiya yoki o'z-o'zidan emissiya - (lotincha: spontaneus — erkin) — atom, molekula va boshqa kvant tizimlarining oʻz-oʻzidan elektromagnit toʻlqinlar nurlanishi; ular uygʻongan yuqori energetik holatdan quyi energetik holatlarga oʻz-oʻzidan oʻtishi jarayonida vujudga keladi.

Albert Eynshteynning fenomenologik ta'rifi 
Spontan elektromagnit nurlanishning chastotasi  sistemaning i - va k - holat energiyalari orasidagi farq bilan aniqlanadi:

 

Agar aholilarni energiyasi bilan bir xil bo'lsa  ga teng bo'lishi mumkin , u holda o'z-o'zidan emissiya quvvati teng bo'ladi:

 

Bu yerda  i - darajasidan k - darajaga o'tish ehtimolligi

Spontan emissiyaning umumiy ehtimoli:

 

Osilatorlarning kuchi :

Spontan bo'shashishlarining tezligi doimiy bo'lishi mumkinmi? 
Eynshteyn tomonidan fenomenologik ravishda kiritilgan spontan bo'shanish tezligi uzoq vaqt davomida atomlarning (molekulalarning) ichki ajralmas xususiyati hisoblangan. Atrof-muhit bilan termodinamik muvozanatda bu xususiyatning eng muhim belgilaridan biri uning qaytarilmasligidir. Bu xususiyat atomning (molekulaning) vakuum holatining cheksiz sonli rejimlari bilan o'zaro ta'siri bilan bog'liq. Mod sonining o'zgarishi o'z-o'zidan bo'shashish tezligining o'zgarishiga olib keladi. Bunga erishish uchun siz atomni rezonatorga qo'yishingiz mumkin  .

Ikki energiya darajasiga ega bo'lgan bir elektronli atomni ko'rib chiqamiz  va , o'zaro bo'lingan qiymatga  . Elektr vakuum maydonining o'rtacha kvadiratik amplitudasi  teng , Qayerda  - atrof-muhitga sezgirlik;  - nurlanish tarqaladigan fazoning hajmi. Bir rejimda chiqarilgan energiya teng , Bu yerga  elektr dipolning matritsa elementi hisoblanadi. Bu chastota vakuum Rabi chastotasi deb ataladi.

Ehtimollik  foton nurlanishi, deb nomlanadi  Eynshteyn koeffitsienti hisoblanadi, 

 ga teng Bu yerga  birlik chastota oralig'idagi rejimlar soni (mod zichligi).

Bir vaqtning o'zida qo'zg'atilgan atomlarini topish   vaqtdagi ehtimoligi qo'zg'atilganidan keyin  ga teng  .

Ushbu maqola Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti Fizika fakulteti talabasi Jurakulov Mirzabek tomonidan Wikita'lim loyihasi doirasida rus tilidan tarjima qilindi.

Spontan emissiya sababi 
Spontan emissiya jarayonini kvant mexanikasining birinchi nusxasi nuqtai nazaridan tushuntirib bo'lmaydi, bu yerda atomning energiya darajalarining kvantlanishi sodir bo'lgan, ammo elektromagnit maydonning kvantlanishi bo'lmagan. Atomlarning hayajonlangan holatlari Shredinger tenglamasining aniq statsionar echimlarini ifodalaydi. Shunday qilib, atomlar hayajonlangan holatda cheksiz uzoq vaqt turishi kerak. Spontan nurlanishning sababi atomning vakuumdagi elektromagnit maydonning nol tebranishlari bilan o'zaro ta'siri. Chiqarilgan kvant chastotasiga teng chastotali nol nuqtali tebranish komponentining ta'siri natijasida atomning holatlari statsionar bo'lishni to'xtatadi  .

Eslatmalar

Adabiyot 

 Спонтанное испускание — статья из Физической энциклопедии
 
Atom fizikasi
Sport gimnastikasi

Sport gimnastikasi – sportning asosiy turlaridan biri. Ayollar va erkaklarning maxsus gimnastika anjomlari (snaryadlari)da va yengil mashqlar boʻyicha oʻtkaziluvchi musobaqalarni oʻz ichiga oladi. Katta jismoniy kuch, chaqqonlik, qoʻrqmaslik, harakatlarni muvofiqlashtirishda aniqlikni talab etadi. Zamonaviy sport gimnastikasiga XIX asr boshida nemis mutaxassisi F. L. Yan (F. L. Jahn) asos solgan. 1973-yil Xalqaro olimpiada qoʻmitasi tasdiqlagan zamonaviy sport gimnastikasi dasturiga erkaklar oʻrtasida (erkin mashqlar, otda, halqali bajariladigan mashqlar, tayanib sakrash, muvoziy (parallel) qoʻshpoyada va yakkachoʻpda bajariluvchi mashklar) hamda ayollar oʻrtasida (tayanib sakrash, xodada, har xil balandlikdagi qoʻshpoyada bajariladigan va erkin mashqlar) oʻtkaziladigan shaxsiy va jamoa birinchiliklari kiradi. Har bir mashqda majburiy (Xalqaro sport gimnastikasi federatsiyasi tomonidan belgilanadigan) va erkin (rasmiy talablarni inobatga olib sportchilarning oʻzlari tuzadigan) kompozitsiya boʻladi. Mashqlarning bajarilishi 10 balli tizim asosida baholanadi. Xalqaro sport gimnastikasi federatsiyasi FIJ (1881-yil tuzilgan)ga 100 dan ortiq mamlakat aʼzo. 1896-yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan, 1903-yildan jahon chempionatlari oʻtkazib kelinadi. Oʻzbekistonda sport gimnastikasi keng rivojlanib bormoqda. Respublikada mazkur sport turiga ixtisoslashgan 7 ta bolalar va oʻsmirlar sport maktablari mavjud boʻlib, ularda 70 nafardan ziyod murabbiy 1000 dan ortiq oʻgʻil-qizga ustozlik qiladi. Xalqaro toifadagi sport ustalari O. Chusovshpina, A. Gordeyeva 2004-yil Afinada boʻlib oʻtadigan 28-yozgi Olimpiada oʻyinlarida ishtirok etish uchun yoʻllanmani qoʻlga kiritdilar. Xalqaro toifadagi sport ustalari A. Fokin, A. Markelov, Oʻzbekiston sport ustalari F. Xoʻjayev, A. Ninkova, B. Gayfulina, N. Jalilova, S. Akopyans, K. Hasanov, I. Rahmatov, R. Osimov, I. Ponamarev va boshqa mamlakatimiz hamda xorijda oʻtkazilayotgan yirik musobaqalarda muvaffaqiyatli qatnashib keladi.

Manbalar 

Sport turlari
Sport oʻyinlari

Sport oʻyinlari — musobaqalar turlari; uning asosida nishon (raqib darvozasi, maydonchasi va hokazo)ni sport anjomi (odatda, toʻp) bilan turli texnik va taktik usullar va vositalar yordamida egallash yotadi, belgilangan qoidalarga muvofiq oʻtkaziladi va maxsus koʻnikmalarni talab qiladi. Sport oʻyinlarida tabiiy harakatlar va jismoniy mashklar (yugurish, sakrash, uloqtirish va hokazo) kompleksi qoʻllanadi. Sport oʻyinlarining 3 asosiy turi bor: jamoaviy sport oʻyinlari (basketbol, voleybol, gandbol, futbol, xokkey, regbi, suv poloso va boshqalar), shaxsiy sport oʻyinlari (shashka, shaxmat va boshqalar) va shaxsiy hamda juftlik sport oʻyinlari (tennis, badminton). Katta jismoniy kuchni talab qiladigan sport oʻyinlari, odatda, faqat erkaklar oʻrtasida oʻtkazishga moʻljallanadi.

Manbalar
Sportcha yurish

Sportcha yurish — yengil atletika turi; odatdagi yurishdan tik holatda tayanilayotgan oyoqni, albatta, toʻgʻri qolda, tizzani bukmasdan yurish bilan, yugurishdan — harakatning betayanch bosqichi boʻlmasligi (tovonni bosish shartligi) bilan ajralib turadi. Syu. tezligi odatdagi yurishdan 2—2,5 baravar yuqori boʻladi, bunga katta (105— 115 sm) va teztez (minutiga 180—200 ta) qadam tashlash bilan erishiladi. Musobaqalar stadion yoʻlkasida va asfalt yoʻllarda oʻtkaziladi. Erkaklar 10–50 km (rasmiy xalqaro musobaqalarda — 20 va 50 km), oʻsmirlar — 3– 10 km; ayrim mamlakatlarda ayollar — 3–20 km masofada musobaqalashadilar. Syu. musobaqalari 19-asr 2-yarmida avval Buyuk Britaniyada, keyin Kanada, AQSH, Shvetsiya, Fransiya, Germaniya va boshqa mamlakatlarda oʻtkazila boshladi. 1908-yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi.

    

Yengil atletika
Gulparshin Srimbetova

Gulparshin Srimbetova (1945, Moʻynoq tumani) — qoraqalpoq xonandasi (lirikdramatik soprano), Qoraqalpogʻiston (1973), Oʻzbekiston (1974) va Boshqirdiston (1977) xalq artisti. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1970). Nafasi keng, jarangdor ovoz sohibasi. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda (1961—63 va 1970-yildan). Repertuaridan xalq qoʻshiklari ("Dembermes", "Bibisanam", "Eshvoy", "Adingnan" "Ellarim bordi" va boshqalar), kompozitor ("Nukus gullari", "Yor-yor aytayin", N. Muhammaddinov) va bastakorlar asarlari ("Dutorim mening", X. Turdiqulov) oʻrin olgan. Qozon, Ufa, Moskva kabi shaharlarda gastrolda boʻlgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
1945-yilda tugʻilganlar
Srinagar

Srinagar (kashmircha — muqaddas shahar) — Hindistonning shim. qismidagi shahar. Jalam daryosi boʻyida, Kashmir vodiysida, 1600 m balandlikda joylashgan. Jammu va Kashmir shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 910 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Toʻqimachilik sanoati rivojlangan: pillakashlik, shoyi toʻqish, jun gazlama f-kalari bor. Yogʻochsozlik, oziqovqat, mashinasozlik, koʻnteri sanoati korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Hunarmandchilik rivojlangan: gilam, kashmiri shol roʻmol, ipak gazlama toʻqiladi, kumush va zargarlik buyumlari tayyorlanadi, yogʻoch oʻymakorligi bilan shugʻullaniladi. 2 universitet, yirik aeroport bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (15-asr), Boburiylar davridan qolgan bogʻparklar saqlangan. S Jalam daryosining har ikki sohili boʻylab choʻzilgan va 9 koʻprik orqali bogʻlangan. Shaharda ichki aloqalar, asosan, qayiqlar orqali amalga oshiriladi, shu sababli S.ni "Osiyo Venetsiyasi" deb ham ataydilar.

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Hindiston shaharlari
Ssuda

Ssuda (𝚛𝚞𝚜) — moddiy boyliklar garovi hisobiga foiz toʻlash va qaytarib berish sharti bilan muayyan muddatga qarzga beriladigan pul yoki moddiy boylik. Ssuda juda qadimdan mavjud boʻlib, natural ishlab chiqarish hukmron boʻlgan jamiyatda, asosan, moddiy mahsulot tarzida berilgan. Pul paydo boʻlgach, Ssudaning pul shakli keng qoʻllandi. Kredit munosabatlarida pul mablagʻlari kredit shartlari asosida qarzga berilsa, ssuda munosabatlarida boshqa turdagi boyliklar tegishli shartlarga muvofiq qarzga beriladi. Aksariyat banklar muayyan maqsadlarni moliyalash uchun maqsadli ssuda beradi. Qisqa (1 yilgacha) va uzok, (bir necha yilga) muddatli ssudalar bor. Ssuda muddatida qaytarilmasa bank garov mulkni musodara qilishi va uni sotib, ssuda boʻyicha uzilmagan qarzni qoplaydi. Qimmatli qogʻozlarni ham garovga qoʻyib, ular evaziga ssuda olish mumkin. Qarz toʻlangach, qogʻozlar qaytarib beriladi. Ssuda munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi bilan tartibga solinadi.
Stavropol

Stavropol (1935-1943-yillarda Voroshilovsk) — Rossiya Federatsiyasi Stavropol oʻlkasidagi shahar (1785-yildan), oʻlka markazi. Stavropol qirlarida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 344,2 ming kishi (1998). S. 1777-yilda Rossiya hududlarini jan. tomon kengaytirish uchun istehkom sifatida bunyod etilgan. 1822-yildan Kavkaz viloyati, 1847-yildan Stavropol gubernyasining markazi. Shimoliy Kavkazning yirik sanoat va madaniyat markazlaridan biri. Mashinasozlik va metallsozlik (stanok, asbob, avtomobil kranlari, avtopritseplar, elektr apparatura va boshqa ishlab chiqariladi), kimyo (texnika uglerodi, kimyo reaktivlari va lyuminoforlar zavodlari), yengil (koʻnpoyabzal va tikuvchilik), mebel sanoatlari korxonalari bor. Qurilish materiallari, polifafiya ktlari ishlab turibdi. 5 oliy oʻquv yurti (politexnika, qishloq xoʻjaligi., tibbiyot, ped intlari, Moskva kooperativ institutining filiali), bir qancha oʻrta maxsus bilim yurti, 2 teatr (drama va qoʻgʻirchoq teatrlari), 3 muzey faoliyat koʻrsatadi. Bir qancha ilmiy tadqiqot intlari mavjud.
William Howard Stein

William Howard Stein (1911.25.6, Nyu-York 1980.2.2) - amerikalik biokimyogar. AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1960-yildan). Garvard universitetini tugatgan (1933). 1938-yildan Nyu-Yorkdagi Rokfeller tibbiyot tadqiqotlari institutida ishlagan. Ilmiy ishlari oqsillar tuzilishini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1972, Stanford Moore va K. B. Anfinsen bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1911-yilda tugʻilganlar
25-iyunda tugʻilganlar
1980-yilda vafot etganlar
2-fevralda vafot etganlar
	

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Stanok

Stanok — metall, yogʻoch, tosh, suyak va boshqalarga ishlov berish, gazlama toʻqish uchun moʻljallangan mashina. Vazifasiga koʻra, tokarlik, silliqlash, parmalash, frezerlash, toʻqish S.lari va boshqa xillarga bulinadi. Ishlov berish anikdigiga kura, normal (N), yuqoriroq (P), yuqori (V), juda anik, (S) va juda yuqori aniq (A) stanoklar boʻladi. Ogʻirligi jihatdan 100 kN (10 t) dan ortiq (ogʻir), 100 kN (10 t) gacha (oʻrtacha ogʻir) va 10 kN (1 t) gacha (yengil) xillarga boʻlinadi. Koʻpchilik stanoklar avtomatik boshqarish tizimlari bilan jihozlanadi. Oʻzbekistonda qad. toʻquv stanoklari dastgoh yoki doʻkon deb atalgan.

Manbalar
Sergey Starodubsev

Sergey Vasilyevich Starodubsev (; 1914.24.10, Ashxobod 1967.19.3, Toshkent) — fizik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1956), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Texnika fanlari doktori (1946), professor (1947). 1935-yildan Toshkentda. Leningrad universitetini tugatgan (1935), Oʻrta Osiyo universitetida oʻqituvchi (1935—41). Toshkent toʻqimachilik institutida kafedra mudiri (1938— 42). 1942-yildan Leninfadda ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitseprezidenti (1956—66), Yadro fizikasi instituti direktori (1966-yildan). Ilmiy ishlari, asosan, fizik elektronika, atom yadrosi fizikasi, yadro va radiatsiya fizikasi, radioaktiv izotoplar va nurlardan texnikada foydalanish, sof materiallar texnologiyasiga oid. Oltingugurtli kadmiy kristallari asosida zaryadli zarralar hisoblagichini yaratgan, gamma nurlanishlarning moddalar bilan oʻzaro taʼsirini oʻrgangan. S. vakuum elektronikasi boʻyicha Toshkent maktabining shakllanishiga katta hissa qoʻshgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika instituti, Toshkent koʻchalaridan biri S. nomi bilan atalgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1914-yilda tugʻilganlar
24-oktyabrda tugʻilganlar
1967-yilda vafot etganlar
19-martda vafot etganlar
Stafilokokk

Stafilokokk (yunoncha staphyle — shingil va kokklar) (Staphylococcus) — Micrococcaceae oilasiga mansub sharsimon bakteriyalar turkumi; Stafilokokkni R. Kox (1878-yil) va L. Pasterlar (1880-yil) birinchi boʻlib aniqlashgan. F. Rozenbax (1884-yil) bemorlarning yiringli yalligʻlangan oʻchoqlaridan Stafilokokkni ajratib olib, uning biokimyoviy xossalarini oʻrgangan. Stafilokokk yumaloq shaklda boʻlib, surtmalarda, asosan, uzum shingiliga oʻxshab koʻrinadi. Stafilokokk harakatsiz, fakultativ, anaerob, grammusbat, xivchin va spora hosil qilmaydi, patogen turlarida mikrokapsulasi bor. Stafilokokk tabiatda keng tarqalgan mikroorganizmlar boʻlib, ularning saprofit, shartlipatogen va patogen turlari mavjud. Odam terisi va shilliq qavatlarida 14 turi uchraydi.

S, asosan, havoda, suvda, odam va hayvonlarning normal mikroflorasi tarkibida, patogen turlari mikrob tashuvchi odam, hayvonlarda uchraydi va ularda kasallik qoʻzgʻatadi. Stafilokokk organizmga, asosan, teri, havotomchi, chang, alimentar yoʻllar orqali kiradi. Hozirgi Stafilokokk qoʻzgʻatadigan juda kup kasallik anikdangan. Koʻp hollarda Stafilokokk ikkilamchi infeksiyaning rivojlanishiga sabab boʻladi.

Patogen Stafilokokk tushgan sut va sut mahsulotlari, tort, muzqaymoq va boshqa oziqovqat mahsulotlari isteʼmol qilinganda zaharlanish (toksikoinfeksiya) kuzatiladi.
Stearin kislota

Stearin kislota (oktadekan kislota-CH3-(CH2)16-COOH) – alifatik qatorning bir asosli toʻyingan karbon kislotasi. Rangsiz kristall modda. Molyar massasi-284,47. Suyuqlanish temperaturasi-69,6°, kaynash temperaturasi-376,1°, [13,3 kPa bosimda (100 mm sim. ust.)], zichligi 849 kg/m³ (70°da). Suvda erimaydi, organik erituvchilarda oz eriydi. Stearin kislota tabiatda keng tarqalgan yuqori yogʻ kislotalaridan biri. Stearin kislotaning glitseridlari koʻpchilik yogʻ va moylarning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Stearin kislotani stearindan choʻktirish va distillash usulida, olein kislotani gidrogenlab va boshqa usullarda olish mumkin. Stearin kislotaning ishqorli tuzlari – sovun. Stearin kislota organik sintezda, analitik kimyoda, vulkanizatsiyada va rezina tayyorlashda ishlatiladi. Natriy, litiy, kalsiy, qoʻrgʻoshin va boshqa metallarning stearinatlari plastik surkamalar komponenti sifatida kosmetik moddalar olishda qoʻllanadi.

Manbalar 

Kislotalar
Kimyoga oid chala maqolalar
Organik kimyo
Organik birikmalar
John Steinbeck

John Ernst Steinbeck ( ; 1902-yil 27-fevral – 1968-yil 20-dekabr) amerikalik yozuvchi. U 1962-yilda „oʻzining realistik va xayoliy yozuvlari, ular bilan oʻzaro simpatik hazil va oʻtkir ijtimoiy idrokni uygʻunlashtirgani uchun“ adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.

Yozuvchi faoliyati davomida jami 33 ta, jumladan, Edvard Rikkets bilan birgalikda bitta kitob, 16 ta roman, oltita badiiy boʻlmagan asar va ikkita hikoyalar toʻplamini yozgan. U „Tortilla Flat“ (1935) va „Cannery Row“ (1945) komikslari, „East of Eden“ (1952) dostoni, „The Red Pony“ (1933) va „Of Mice and Men“ (1937) romanlari bilan mashhur. Shuningdek, „Grapes of Wrath“ (1939) asari Pulitser mukofotiga sazovor boʻlgan. Nashr qilinganining 75 yil oʻtib, asar 14 million nusxada sotilgan.

Steinbeckning aksariyat asarlarida taqdir va adolatsizlik mavzulari yoritilgan va asar qahramonlari oddiy odamlardir.

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
27-fevralda tugʻilganlar
Stanford universiteti bitiruvchilari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Wilhelm Steinitz

Wilhelm Steinitz (1836, 14-may Praga-1900, 12-avgust Nyu-York) – shaxmat boʻyicha 1-jahon chempioni. 1862-83-yillarda Londonda, keyin 1883-yildan AQShda yashay boshlagan. 1886-yil Sukertort bilan matchda gʻolib chiqib chempion unvonini olgan. Bu unvonni 1890-yil MM. Chigorin va I.Gunsberg bilan boʻlgan matchlarda saqlab qolgan. 1872-yil London, 1873-1882-yil Vena va 1894-1897-yilgi NyuYorkdagi xalqaro turnirlarning gʻolibi. Steinitz jahon birinchiligi uchun boʻlgan matchda E. Laskerga yutqazdi. Shaxmatda pozitsion oʻyin nazariyasini ishlab chikdi.

Manbalar 

Shaxmatchilar
1836-yilda tugʻilganlar
14-mayda tugʻilganlar
1900-yilda vafot etganlar
12-avgustda vafot etganlar
Shaxmat grossmeysterlari
Alifbo boʻyicha sportchilar
Avstriya shaxmatchilari
Vladimir Steklov

Steklov Vladimir Andreyevich [1863.28.12, Gorkiy (hozirgi Nijniy Novgorod) — 1926.30.5, Qrim; Sankt-Peterburgda dafn etilgan] — rus matematigi. Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1912) vitseprezidenti (1919—26), N. A. Dobrolyubovning jiyani.

Ilmiy ishlarining asosiy qismi aniq matematik usullarni tabiatshunoslikka qullashga, matematik fizikaning chegaraviy masalalariga bagʻishlangan. Potensiallar nazariyasiga, Gilbert fazosi tushunchasiga katta ahamiyat berdi. Soha chegarasida nolga aylanuvchi funksiyalar uchun aniq konstantal Puankare tengsizligi tipidagi funksional tengsizlik kiritdi.

Matematiklar
1863-yilda tugʻilganlar
28-dekabrda tugʻilganlar
1926-yilda vafot etganlar
30-mayda vafot etganlar
Stenokardiya

Stenokardiya (yun. stenos — tor, qisqa va kardia — yurak), yurak qisish i — yurak ishemik kasalligining keng tarqalgan shakli; koʻkrak sohasida toʻsatdan paydo boʻladigan gʻijimlovchi ogʻriq S.ning asosiy belgisidir. S.da ogʻriq toʻsh orqasida boʻlib, koʻpincha toʻsh suyagidan chaproqda — yurak sohasida ham sezilishi mumkin. Toʻsatdan tutgan ogʻriq bir necha min.dan yarim soatgacha davom etib, chap qoʻlga, kurakka, yelka va boʻyinga, baʼzan esa oʻng tomonga, orqaga, oʻng qoʻlga tarqalishi mumkin. Koʻpincha ogʻriq xuruji oʻlim vahimasi bilan kechadi.

S. xurujiga aterosklerozyaa yurak toj tomirlarining torayishi va qisilishi (spazmi) oqibatida yurak muskullarining qon bilan yetarli taʼminlanmasligi sabab boʻladi. Bu avval nisbiy harakterda boʻlib, faqat jismoniy mashgʻulot paytida (yurak muskullarining oziq moddalar va kislorodga ehtiyoji oshganda) kuzatiladi. Zoʻriqish S. si deb ataladigan bu xolatda ogʻriq xuruji koʻpincha tez yurganda, balandlikka koʻtarilganda yuz beradi va, odatda, bemor harakatdan toʻxtaganda oʻtib ketadi. Harakat davom ettirilsa, ogʻriq qayta paydo boʻlishi mumkin va bemor har 100—200 qadamdan keyin toʻxtashga majbur boʻladi. Ayrim hollarda zoʻriqish S.si hayajonlanganda, shuningdek, chekkanda, spirtli ichimliklar ichganda, toʻyib ovqatlanganda yuz berishi mumkin. Keyinchalik kasallik zoʻrayishi natijasida ogʻriq xurujlari organizmning tinch xolatida (tinch holatdagi S.) ham paydo boʻladi. Tinch holatdagi S koʻpincha kechasi, odam uxlab yotganda roʻy beradi. S. xuruji 1—2 min. davom etib, nitroglitserin shimilganda oʻtib ketadi. Ayrim hollarda S. ning ogʻir xuruji yarim soatdan koʻproq davom etib, nitroglitserin foyda bermasligi va miokard infarqti kuzatilishi mumkin.

Koʻkrak qafasining chap tomonidagi har qanday ogʻriq S.ga xos boʻlavermaydi. Nevroz, yurak poroklari, umurtqa pogʻonasining boʻyinkoʻkrak boʻlimi kasalliklari va hokazo da ham S. dagidek ogʻriq boʻlishi mumkin. Shuning uchun koʻkrak sohasidagi ogʻriq bilan kechadigan kasalliklarga faqat vrach tekshirgandan keyingina diagnoz qoʻyilishi kerak.

S. xurujining oldini olish maqsadida jismoniy harakat qilmaslik (mas, tez yurmaslik, balandlikka koʻtarilmaslik, hayajonlantiruvchi manzaralarga qaramaslik va boshqalar), asablarni toliqtirmaslik lozim, butunlay yotib olmaslik ham kerak; oz-ozdan jismoniy mehnat qilish, ogʻriq boʻlmasa, koʻproq shugʻullanish mumkin. Davo fizkulturasi bemorning umumiy holatini yaxshilaydi. Ovqatni oz miqdorda, lekin dambadam yeb turish kerak (yana qarang Yuraktomir sistemasi).

Manbalar
Steroidlar

Steroidlar – kimyoviy tabiatiga koʻra izoprenoidlarga mansub organik birikmalar sinfi. Steroidlar tirik tabiatda keng tarqalgan, mikroorganizm, oʻsimlik va hayvonlarda koʻplab uchraydi. Barcha steroidlar steran uglevodorodlarining hosilalaridir, biogenetik jihatdan esa skvalendan hosil boʻladi. Steroidlar – optik faol kristall moddalar, organik moddalarda suvga qaraganda yaxshi eriydi. Tabiiy steroidlar quyidagi sinflarga boʻlinadi: sterinlar, oʻtsafro kislotalari, steriod gormonlar (androgen gormonlar, androgenlar, kortikosteroidlar, estrogen gormonlar), yurakfaol steroidlari, yurak glikozidlari, bufogeninlar, steroid sapogeninlar (saponinlar) va steroid alkaloidlar. Tabiiy steroidlardan tashqari, koʻp sonli „sintetik steroidlar“ ham olingan. Steroidlar tibbiyotda koʻplab ishlatiladi, kimyoda ahamiyati muhim.
Stefan–Boltzmann nurlanish qonuni

Stefan–Boltzmann nurlanish qonuni – muvozanatli nurlanayotgan mutlaq qora jismichit vaqt birligi davomida yuza birligidan nurlanayotgan elektromagnit toʻlqinlar; bu toʻlqinlarning yigʻindi energiyasi mutlaq temperatura Gning toʻrtinchi darajasiga proporsional ekanligini ifodalaydigan qonun: Boltzmann doimiysi. Bu qonunni avstriyalik fizik Josef Stefan (1835—1893) tajribalar asosida 1879-yilda istalgan jism uchun taʼriflagan. 1884-yilda Ludwig Boltzmann nazariy jigʻatdan bu qonun faqat mutlaq qora jism uchungina toʻgʻri ekanligini koʻrsatgan. Keyingi aniq oʻlchashlar Stefan–Boltzmann nurlanish qonuniq.ning toʻla bajarilishini va a q 5,6703210~8 VtGʻ(m2K4) ekanligini tasdiqlaydi. Stefan–Boltzmann nurlanish qonuniq. Planck nurlanish qonuni natijasi sifatida keltirib chiqarilgan. Stefan–Boltzmann nurlanish qonuniq. yuqori trani oʻlchashda qoʻllanadi.

  – mutlaq qora jismichit

  Vatt / (m2 · K4).

Ludwig Boltzmann
Teófilo Stevenson

Teófilo Stevenson Lawrence (; 1952-yil 29-mart – 2012-yil 11-iyun) – kubalik havaskor bokschi boʻlib, 1966-yildan 1986-yilgacha boks musobaqalarida qatnashgan.

Stivenson Val Barker kubogini qoʻlga kiritdi (1972), shuningdek, Olimpiya ordeni bilan taqdirlangan (1987) va uchta Olimpiya oltin medalini qoʻlga kiritgan vengriyalik Laslo Papp va kubalik Feliks Savon bilan birga uchta bokschidan biri hisoblanadi.

Mukofot va unvonlar 

 Stivenson 1972-yilgi Olimpiada oʻyinlarida eng yaxshi bokschi uchun Val Barker kubogi bilan taqdirlangan.
 1972-yilda Stivenson SSSRda xizmat koʻrsatgan sport ustasi unvoniga sazovor boʻlgan. Teófilo oʻz tarixida bu unvonga sazovor boʻlgan bir nechta xorijiy sportchilardan biri.

Manbalar

Havolalar 
 Amateur career of Teófilo Stevenson (in Spanish) compiled by Pedro Cabrera Isidrón of the Cuban Olympics Committee. Last updated: 25 June 2008
 
 

 

1952-yilda tugʻilganlar
2012-yilda vafot etganlar
Kubalik erkak bokschilar
Superogʻir vaznli bokschilar
George Stigler

George Stigler (1911-1991, Rentoy shahri AQSH) - amerikalik iqtisodchi. Vashington shtati universitetni tugatgan (1931), Chikago universiteti doktori (1938). S. birinchilardan boʻlib formal mikroiqtisodiy nazariyalarda sanoat tashkilotlari toʻgʻrisidagi bilimlarni keng qoʻllash gʻoyasini ilgari surdi. Real bozor jarayonlarini bahrlashda raqobat va monopoliyaning klassik modellarini qoʻlladi. S. meqnat taqsimoti, sanoat tuzilmalari, bozorlar faoliyati, iqtisodiyotni davlat tomonidan tartiblashning sabab va oqibatlari muammolarini chuqur tadqiq etgan. S. iqtisodiy tafakkur tarixi sohasida ham tanikli olim. U D. Rikardotsan AQShning mashhur iqtisodchisi va jamoat arbobi J. K. Gelbreytgacha boʻlgan iqtisodchi olimlarning gʻoyalarini taxlil etgan va uning bu tadqiqoti barcha mutaxassislar tomonidan yuqori baholanadi. Nobel mukofoti laureati (1982).

Manbalar 

Olimlar
1911-yilda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Joseph Stiglitz

STIGLITS (Stiglitz) Jozef (1943.9.2, Gari sh., AQSH) — amerikalik iqtisodchi. 1967-yilda Massachusets texnologiya institutida  drlik darajasini olgan. Yel, Garvard va Stenford universitetlarida dars bergan. AQSH prezidenti B.Klintonning iqtisodiy maslahatchilari kengashi aʼzosi (1993—1997). 1997—2000-yil Jahon banki vitseprezidenti va bosh iqtisodchisi. 2001-yildan NyuYork shahridagi Kolumbiya universiteti professor S. assimetrik axborotlarga asoslangan bozor nazariyasini asoslab berdi. Mukammal axborotga ega boʻlishning iqtisodiy samarasini isbotladi. Nobel mukofoti laureati (2001; J. Akerlof va M. Spet bilan birga).

Manbalar 

Olimlar
Yashayotgan insonlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Stoitsizm

Stoitsizm (yun. stoa – peshayvon; yunon falsafiy maktabi tarafdorlari yigʻilish oʻtkazadigan joy) – yunon falsafasidagi okimlardan biri. S. tarixi 3 davrga boʻlinadi: qad. Stoya (mil. av. 3—2-asrlar; asoschilari – kitionlik Zenon, Xrisipp, Kleanf); oʻrta Stoya (mil. 2—1-asrlar; namoyandalari – Panetsiy, Posidoniy); keyingi Stoya (mil. 1—2-asrlar; namoyandalari – Seneka, Epiktet, imperator Mark Avreliy va boshqalar). S. vakillari birinchi boʻlib falsafani fizika, etika va mantiqqa boʻldi. Stoiklar fizikada Heraklitning abadiy alangalanuvchi hamda soʻnuvchi olov haqidagi taʼlimotini qayta tikladi. Ularning fikricha, mantiq ilmi tushuncha va muhokama soʻzlarini toʻgʻri tuzish va qoʻllashga oʻrgatishi lozim. Gnoseologiyada stoiklar sensualizm mavqeida turdilar. Etikada burch tushunchasini ilgari surdilar, tabiatga mos keladigan hayotni oliy sahovat deb tushundilar. Ularning fikricha, inson bir butun borliqning tarkibiy qismi boʻlib, uning hayoti takdir yoxud zaruriy qonuniyat orqali belgilanadi. Takdirga tan bermaslik behudadir. Insonning haqiqiy baxti ruhning xotirjamligi, ehtiroslardan xoliligidir. Bunday fazilatlar kishi oʻzini oʻzi tarbiyalashi oqibatida shakllanadi. Ezgulikning doyasi – aql-farosat, meʼyor va jasoratdir. Bularga zid barcha holatlar yomonlik belgisi Hisoblanadi. S.da aql va odob qoidalariga monand tarzda yashash imkoniyati boʻlmagan taqdirda insonning oʻlimni ixtiyor etishi oqlanadi. S. neoplatonizm va xristianlikka sezilarli taʼsir koʻrsatgan.

Stoitsizm
Stokgolm universiteti

Stokgolm universiteti – Shvetsiyadagi eng yirik universitet. 1877-yil tashkil etilgan. 1960-yildan universitet maqomiga ega. Huquqshunoslik, tarix, falsafa, lingvistika, ijtimoiy fanlar, fizika, matematika, kimyo, biol., geof. boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 26 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonalarida 700 mingdan ortiq asar saqlanadi.
George Gabriel Stokes

STOKS (Stokes) Jorj Gabriyel (1819.13.8, Skrin, Irlandiya — 1903.1.2, Kembrij) — ingliz fizigi va matematigi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1851-yildan) va uning prezidenti (1885—90). Kembrij universitetini tugatgan (1841). 1849-yildan shu universitet professor Ilmiy ishlari optika, gidrodinamika va matematik fizikaga oid. Optikada Nyuton halqasi, aberratsiya, interferensiya, lyuminessensiya, fluoressensiya va yorugʻlikning qutblanishini oʻrgandi. Xususan, fotolyuminessensiya toʻlqin uzunligi uni hosil qiladigan yerugʻlik toʻlqin uzunligidan katta boʻlishini tasdiqlaydigan qoida (Stoke qoidasi) ni topgan (1852). Gidrodinamikada qovushoq suyuqliklar harakati nazariyasi (Navye—Stoke tenglamasi, Stoke qonuni) ni ishlab chiqqan. Kinematik yopishqoklik birligi nomi uning sharafiga qoʻyilgan. S.matematikada sirt boʻyicha va uni oʻrab turgan egri chiziq boʻyicha olingan integrallar orasidagi bogʻliqlik aniklagan (Stoke formulasi).

Manbalar
Stol tepa

Stol tepa (lotincha ) — osmonning Janubiy qutbi yaqinidagi kichik yulduz turkumi. Stol tepa Oltin Baliq, Janubiy Gidra, Oktant, Xameleon va Uchar Baliq yulduz turkumlari orasida joylashgan; ravshan yulduzlari yoʻq. Oʻzbekistonda koʻrinmaydi.

 

Yulduz turkumlari
Aleksandr Stoletov

Aleksandr Grigoryevich Stoletov [1839.29.7 (10.8), Vladimir — 1896.15(27).5, Moskva] — rus fizigi. Moskva universitetini tugatgan (1860), shu universitet oʻqituvchisi (1866-yildan), professor (1873-yildan). Asosiy ilmiy ishlari elektr va magnetizm hodisalari muammolariga oid. Stoletov temirning magnit xossalarini oʻrganib (1872), magnit qabulchanlikning magnit maydon kuchlanganligiga bogʻliqlik egri chizigʻi maksimum qiymatga ega boʻlishini koʻrsatgan. Elektromagnit va elektrostatik birliklar nisbatini anikdab, yorugʻlik tezligiga yaqin qiymatni hosil qildi (1876). Tashki fotoeffekt hodisasi ustida kuzatishlar olib borib (1889-99), fototok kuchining yorugʻlik intensivligiga bogʻliklik qonuni (Stoletov qonuni)ni kashf etdi. Stoletov fotoeffektni oʻrganish boʻyicha olib borgan tajribalarda qoʻllagan elektr sxema zamonaviy fotoelement timsoli boʻlib qoldi. Fotoeffekt hodisasi ustida olib borgan tekshirishlari uni jahonga tanitdi. Stoletov gaz razryadi nazariyasiga katta hissa qoʻshdi, moddalarning kritik xrlatini va boshqalarni oʻrgandi. Moskva universitetida fizika labaratoriyaga asos soldi.

 

1839-yilda tugʻilganlar
10-avgustda tugʻilganlar
1896-yilda vafot etganlar
27-mayda vafot etganlar
Vladimir Stolyarov

Vladimir Pavlovich Stolyarov (1918.15.7, Chorjoʻy — 1971.16.12, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq, rassomi (1958). Samarqand badiiy bilim yurtida taʼlim olgan (1933—37). Respublika yosh tomoshabinlar teatrida (1938—39), Respublika xalq ijodi uyida (1939-yildan) ishlagan. S. amaliy sanʼat, bezak sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshgan. Xalq ustalari (kandakor, toʻquvchi, kashtadoʻz va boshqalar) uchun badiiy buyumlar bezagi eskizlarini tayyorlagan. Uning eskizlari asosida yaratilgan badiiy buyumlar koʻrgazmalarda yuksak baholangan. Naaoiy teatri uchun sahna pardalari, kashtadoʻzlik ("Gulkoʻrpa", popopda tikilgan, ipak, baxmal, 1965), zardoʻzlik ("Sanʼat xalqnikidir", 1958; "Bayram", 1958, hamkorlikda; "Girix", 1962 va boshqa, hammasi Amaliy sanʼat muzeyida) uchun yaratgan badiiy kompozitsiyalari, ayniqsa, diqqatga sazovor.

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1918-yilda tugʻilganlar
15-iyulda tugʻilganlar
1971-yilda vafot etganlar
16-dekabrda vafot etganlar
Richard Stone

STOUN (Stone) Richard (1913-1991.6.12, London) — ingliz iqtisodchisi. Kembrij universitetini tugatgan (1935). 1945-yildan Kembrij universitetida dars bergan, moliya va buxgalteriya hisobi fakulteti professor, Iqtisodiy jamiyat va xalqaro statistika instituti prezidenti (1955). S. koʻpgina mamlakatlarda qoʻllanilayotgan milliy hisoblar tizimini yaratdi. Iqgisodiy qarashlarida neokeynechilik tarafdori boʻlib, iqtisodiy oʻsishning koʻp sektorli modelini yaratdi, amaliy ekonometrika sohasida tadqiqotlar olib bordi. Uning milliy hisoblarga moliya balansi tizimini kiritishi katta yangilik boʻldi. Amaliy ekonometrika sohasida 1954-yilda chiqqan "Buyuk Britaniyada isteʼmol afzalligi va harajatlar hisobi. 1920— 1938" kitobi klassik asar hisoblanadi. Nobel mukofoti laureati (1984). As: Metod "zatrati vipusk" i natsionalnie scheta (per. s angl.), M., 1966.

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar

Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Strasbourg universiteti

Strasburg universiteti - Fransiyadagi qad. universitetlardan biri. 1621-yil asos solingan. 1870—71 yilgi Fransiya — Prussiya urushida Fransiya magʻlubiyatga uchragach yopilgan va uning oʻrniga Kayzer Vilgelm universiteti tashkil etilgan. 1919-yil qayta tiklangan. 1935—45 yillarda KlermonFerran shahrida joylashgan va Fransiya Qarshilik koʻrsatish harakatining markazlaridan biri boʻlgan. 1947-yil Kdrshilik kursatish harakati medali bilan mukofotlangan. Su. tarkibida 3 universitet faoliyat koʻrsatadi. Tibbiyot, matematika, fizika, kimyo, fiziologiya, biokimyo, botanika, zool., umumiy biol., geol., geofizika, tarix, filol., teologiya, huquq, iqtisodiy fanlar va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 30 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 3 mln.dan ortiq asar saqlanadi.
Nikolay Straxov

Nikolay Mixaylovich Straxov (1900.2(15).4, Volxov shahri, hozirgi Oryol viloyati — 1978, 13.7, Moskva] — rus geologi va geokimyogari, SSSR Fanlar akademiyasi akademik. (1953), hozirgi zamon nazariy litologiyasi asoschilaridan biri. Asosiy ilmiy ishlari Kora, Kaspiy, Orol dengizlari, Balxash koʻli, Tinch, Atlantika va Hind okeanlaridagi hozirgi choʻkindilar genezisini aniklashga bagʻishlangan. S. litogeneznij 4 tipini aniqladi va ularning Yer tarixidagi evolyusiyasini tavsifladi; diagenez, galogenez va gumid ruda hosil boʻlishi nazariyalarini ishlab chikdi; yonuvchi slanetslar, tuzlar, temir va marganets rudalari, ohaqtoshdolomitli togʻ jinslarini tekshirdi. S. choʻkindi jinslar geokimyosi taraqqiyotiga salmoqli hissa qoʻshdi, migratsiya shakllari, qad. suv havzalari, okean, dengiz va daryolarda Gʻe, Mp, R, V va boshqa kimyoviy elementlarning tarqalish qonuniyatlarini oʻrgandi.

Manbalar 

 

1900-yilda tugʻilganlar
2-aprelda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
13-iyulda vafot etganlar
Strukturalar geologiyasi

Strukturalar geologiyasi - tektonikanknt bir boʻlimi; Yer poʻstida togʻ jinslarining joylashishi, paydo boʻlish qonuniyatlarini, ularning deformatsiyasi va yotish shakllarini oʻrganadi. S.g.da "Struktura" termini togʻ jinslarining fazodagi oʻrni va tektonik harakatlar natijasida ularning oʻzgarishi sifatida tushuniladi. Sg.ning asosiy vazifasi — deformatsiyani keltirib chiqaruvchi struktura shakllarining tashqi koʻrinishi (morfologiyasi) va jinslar siljishidagi kinematika jarayonini tadqiq etishdan iborat. Sg. turlicha struktura shakllari: qatlamlar, burmalar, darzliklar, uzilmalar, uzilishli buzilishlar (tashlama, siljima, surilma, sharyajlar) va magmatik hosilalarni oʻrganadi (qarang Tektonik strukturalar). Endogen jarayonlar natijasida vujudga kelgan tektonik struktura shakllaridan tashqari, ekzogen jarayonlaraa choʻkindilarning qatlanish jarayonida shakllangan sedimetatsion strukturalar hamda gravitatsion kuchlar (mas, suv osti siljimalari) yuzaga kelishi natijasida hosil boʻlgan gravitatsion strukturalar mavjud. Sg. foydali qazilmalarni razvedka qilysh va ularni qazib olish bilan bevosita birgalikda vujudga keldi va rivojlanmoqda. Sg. 19-asrda Kanada va AQShda (Ch.R. Van Xayz, Ch.Lizs va boshqa va R.Uillislar — tektonik uzilishlar, burmalar, klivajlar), Rossiyada (N.A. Golovkinskiy — Sharqiy Yevropa platformasida qatlamlarning gʻosil boʻlishi; A.P.Karpinskiy, V.A.Obruchev — Oltoy, Sayan, Ural togʻlarida rudali konlarning tuzilishi); Gʻarbiy Yevropada (A.Geym, M.Bertran, E.Argan — Alp togʻlarining surilma va burmalari) vujudga keldi. 20-asr oʻrtalarida Sg.ning rivojlanishiga rus geologlari N.S Shatskiy, A.L.Yanshin — platformalar, I.M.Gubkin — neftli strukturalar; A.V.Peyve, V.Ye.Xain — chukur yer yoriklari, burmalar va uzilish paydo boʻlishidagi gorizontal harakatlar, Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda Sg. rivojlanishiga foydali qazilma konlarini bashoratlash va izlash ishlarida keng qoʻllanilishiga A.V. hamda V. A. Korolevlar hissa qoʻshgan. S.g. geologiyaning geologik sʼyomka, geomorfologiya, stratigrafiya va litologiya, petrografiya, gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi foydali kazilmalar geologiyasi va konchilik ishlari kabi sohalari bilan uzviy bogʻliq. S.g. geotektonikaning nazariy masalalarini ishlab chiqishda muhimdir. Tarixiy analiz metodi yordamida strukturalarning shakllanish qonuniyatlarini aniklashda ham S.g.dan foydalaniladi. Struktura shakllari genezisini bilishda togʻ jinslarining deformatsiyasini oʻrganishning fizik metodlari keng qoʻllanadi. Shunga koʻra togʻ jinslarining petrografik struktura va teksturalari togʻ jinslarining tektonik deformatsiyalari (togʻ jinslari tuzilishi)ni aks ettiradi. Mikrostrukturalarni oʻrganishni S.g.ning maxsus boʻlimi — petrotektonika tashkil qiladi. 20-asr oʻrtalaridan S. g. maʼlumotlariga suyangan global tektonika va geodinamika fanlari keng rivojlangan.
Wendell Meredith Stanley

Wendell Meredith Stanley (1904.16.8, Rijvill, Indiana shtati — 1971.15.6) — amerikalik biokimyogar va virusolog. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1941-yildan). Pristondagi Rokfeller instituti ilmiy xodimi (1932— 48), Berklidagi Kaliforniya universiteti professor (1948-yildan). Ilmiy ishlari enzimlar va oqsillar viruslarining tabiatini oʻrganishga oid. Ilk bor virusni mikrobiologiya uslubi bilan emas, balki J.D.Samner va J.Morton usuli bilan suyuq ekstraktni kristallab ajratib olgan. Virus bilan zararlangan bir tonna tamaki barglaridan bir necha g kristall holdagi tirik virus ajratib olishga muvaffaq boʻlgan va uning oqsil modda ekanligini isbotlagan (1935). Poliomiyelit virusini ajratib olib, tarkibini tekshirgan (1955). Nobel mukofoti laureati (1946, J.X.Nortrop bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
	

AQShlik virusologlar
1904-yilda tugʻilganlar
16-avgustda tugʻilganlar
1971-yilda vafot etganlar
15-iyunda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Suboshi

Suboshi — lashkarboshi, sarkarda, oliy bosh qoʻmondon. Bu unvon Turk xoqonligida saltanat uchun qilgan buyuk xizmatlari, sarkardalik isteʼdodi bilan dong taratgan shaxslar (mas, Turk xoqonligida Kultegin, Moʻgʻilon, Inal qagʻan) gagina berilgan. Qoraxoniylar qoʻshinida Sdan rostgoʻylik, shijoat va botirlik, harbiy amaliyotlar chogʻida turli harbiy mahorat ishlata bilishlik talab qilingan. Saljuqiylar saltanatida "S." atamasi qabila boshligʻi, viloyat, oʻlka hokimi maʼnolarida qoʻllangan. Saljuqiylar sulolasi asoschisi Saljuq ham S unvoniga ega boʻlgan. Viloyat hokimlariga S unvoni qatori arabcha "amir" unvoni ham berilgan. S. sulton farmoniga muvofiq harbiy yurishga chiqqan. Usmonli turklar davlatida S. avvalgi mavqeini asta-sekin boy bergan, u chekka viloyatlarda mirshab vazifasini bajargan. Uning vazifasini bashbuk, miri ashiret, reye deb atalgan amaldorlar egallagan. Ayni shu maʼnoda S.ning Oʻrta Osiyoda ham faoliyat koʻrsatganligi tarixiy manbalarda aks etgan. Hozirgi Turkiyada yermulkni boshqaruvchi shaxs S. atamasi bilan ataladi.

    

Usmoniylar davlati harbiy unvonlari
Subyektiv huquq

Subyektiv huquq - muayyan (jismoniy yoki yuridik) shaxsning konkret huquqi. Masalan, xususiy mulk egasi oʻz mulkiga ega boʻlishi, undan foydalanishi va unga xoʻjayinlik qilishi hamda oʻz huquqini boshqa shaxslardan poymol qilmasliklarini talab etishi mumkin. Subyektiv huquq egasi zarur hollarda oʻz huquqini amalga oshirish va himoya qilish uchun davlat yordamidan foydalana oladi (mas, sudga murojaat qilishi mumkin). Himoya shakliga koʻra, Subyektiv huquq mutlaq va nisbiy Subyektiv huquqlarga boʻlinadi. Mutlaq Subyektiv huquqda Subyektiv huquq egasi nomaʼlum keng shaxslar guruhidan muayyan harakatni qilishni yoki qilmaslikni talab etishi mumkin. Nisbiy Subyektiv huquqda S.gʻ. egasining talabi faqat konkret shaxs yoki shaxslar guruhiga qaratilgan boʻladi (mas, kreditorning qarzdorga nisbatan boʻladigan munosabatdagi huquqi).

    

Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Suv bilan isitish

Suv bilan isitish - eng keng tarqalgan isitish tizimi. Turar joylar, jamoat va sanoat binolarini isitishda kullaniladi. Isitiladigan xonalarga issiklik manbai (qaynoq suv) isitish asboblari va quvurlar orqali boradi. S. bilan i. tizimi tarkibiga suv isitkich (qozon, issiklik almashish apparata), isitish asboblari (radiatorlar, konvektorlar, panellar, reyestrlar), suv quvurlari, kengaytirish idishi, suvni ochibyopish va rostlash armaturasi kiradi. Suv isitkich suvni 50—90° gacha isitib beradi. Oddiy qozonlarda suv isitish uchun oʻtin, kumir yoki gaz yoqiladi. Elektr qozonlarda elektr tokidan foydalaniladi. Issiqlik almashish apparatlari tizimiga tarqatiladigan suvni meʼyoriy traga moslashtirib beradi. Isitish asboblari ichida harakatlanadigan qaynoq suv va bugʻ bilan xonalarni isitib beradi. Isitish asboblari va quvurlaridagi issiq suv sovib, yana isitkichga qaytib keladi, qizigan suv kengaytirish idishida kengayadi, natijada quvurlar yorilib ketmaydi.

S. bilan i. tizimida issiq suv harakatining tabiiy va 2 majburiy usullari bor. Suv tabiiy harakatlanadigan tizimda isitkichda qizigan (yengil) suv isitish asboblari hamda suv quvurlarida qisman sovigan (ogʻir) suvning temperaturasi va zichligi farqi hisobiga harakatlanadi (yaʼni uzluksiz aylanib turadi, sirkulyasiyalanadi). Suv qozoni isitish asboblaridan qancha past oʻrnatilsa, tizimda suv shuncha yaxshi aylanadi va xonalar shuncha yaxshi isiydi. Bunday tizim shaxsiy uyjoylarda koʻp qoʻllanadi. Koʻp qavatli turar joylarda suv majburiy harakatlanadigan (suv nasoslari yordamida aylantiriladigan) tizimdan foydalaniladi. Bunda qozon bilan isitish asboblarini oʻzaro balandpast oʻrnatishning farqi yoʻq.

S. bilan i. tizimlari ikki yoki bir quvurli va oqova boʻlishi mumkin. Bir quvurli sxemada har bir isitish asbobi bitta quvurga (stoyakka) ulanadi. Quvurdan oʻtayotgan suvning bir qismi isitish asbobiga kirib oʻtadi, bir qismi toʻgʻri oʻtib ketaveradi. Ikki quvurli sxemada barcha isitish asboblari ikki quvur (issiq va sovuq suv quvurlari)ga parallel ulanadi. Oqova sxemada suv barcha isitish asboblaridan oʻtadi. Isitish tizimi toʻgʻri ishlashi (havo tiqini paydo boʻlmasligi) uchun undan havo chiqarib yuborilishi kerak. Shu maqsadda tizimdagi har bir isitish asbobiga eng yuqori nuqtaga havo chiqargichlar qoʻyiladi.

Yirik shaharlarda issiq suv isitiladigan obʼyektlarga markazlashtirilgan usulda yetkaziladi. Bunda S. bilan i. tizimi tashki tarmoqqa ulanadi. Agar tashqi tarmoqdagi suv temperaturasi isitishning gigiyenik talablari (kasalxonalar uchun 85°, turar joylar uchun 105°)dan yuqori boʻlsa, issiq suvga sovuq suv aralashtirib yuboriladi (nasos yordamida) (rayemga q.). Yozgi mavsumda isitish asboblari va quvurlar zanglab krlmasligi uchun tizimda suv qoldiriladi.
Suv havzasi

Suv havzasi — yer yuzasining tabiiy yoki sunʼiy pastqam yoki chuqur joylarida tabiiy yoki sunʼiy ravishda suv toʻplanishidan hosil boʻladigan, yo boʻlmasa, suv yoʻlini toʻsib va toʻgʻon qurib hosil qilinadigan sekin oqar yoki oqmas suv manbai. Suv havzasi doimiy yoki mavsumiy (seryogʻin yillarda paydo boʻladigan) turlarga boʻlinadi. Doimiy Suv havzasiga okeanlar, dengizlar, daryolar, koʻllar, tabiiy suv omborlari, jilgʻalar, ariklar va boshqa kiradi. Mavsumiy (vaqtinchalik) Suv havzasi sunʼiy suv omborlari, kanallar, hovuzlar va boshqalardan iborat. Masalan, Oʻzbekiston hududidagi Orol dengizi, Amudaryo, Sirdaryo, Chirchiq daryolari tabiiy Suv havzasi, Toshkent dengizi, Chorvoq suv ombori, Andijon suv ombori va boshqa sunʼiy Suv havzasi hisoblanadi.

Yana qarang 

 Daryo havzasi

Geografik terminlar
Suvayirgʻich

Suvayirgʻich - Yer yuzasida yogʻin suvlari oqimini turli tomonlarga yoʻnalgan ikki yon bagʻir boʻyicha ajratib turuvchi chiziq, chegara. Yer ostida esa Suvayirgʻich— turli tomonlarga harakatlanuvchi yer osti suvlari oqimini ajratib turuvchi shartli chiziq. Suvayirgʻich togʻli oʻlkalarda tizmalarning qirralaridan oʻtadi. Tekisliklarda esa yassi yerlardan, botqoqliklardan iborat boʻlishi mumkin. Bunday joylarda Suvayirgʻichni chiziq tarzida koʻrsatish mumkin emas. Tinch okean havzasi bilan Atlantika okeani havzasini chegaralab turuvchi chiziq Yerning bosh Suvayirgʻich deb hisoblanadi.

Yana qarang 

 Daryo havzasi