yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Agrooʻrmon melioratsiyasi

Agrooʻrmon melioratsiyasi — tuproqning meliorativ holatini va iqlim sharoitini daraxt ekish yoʻli bilan yaxshilashga qaratilgan tadbirlar majmui. Qishloq xoʻjaligi ekinlaridan yuqori hosil olishga salbiy taʼsir qiluvchi qurgʻoqchilik, garmsel, shuproq eroziyasi, qum koʻchishlari kabi tabiat hodisalariga qarshi amalga oshiriladi. Agrooʻrmon melioratsiyasi agrotexnik, gidrotexnik, kimyoviy va qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining boshqa turlari bilan birga yerlarni tubdan yaxshilashga xizmat qiladi hamda ularning tabiiy sharoitlariga uzoq muddat taʼsir koʻrsatadi. Oʻzbekistonda birinchi marta togʻ yon bagʻirlarida selga qarshi daraxtzorlar barpo qilishni 1880-yilda N. I. Korolkov Samarqand yaqinida (Omonqoʻton), 1889-yilda S. Yu. Rauner Toshkent yaqinida (Oqtosh) boshlagan edilar. Agrooʻrmon melioratsiyasi ayniqsa, yangi oʻzlashtirilayotgan yerlar (Mirzachoʻl, Qarshi choʻli, Markaziy Fargʻona)da keng rivoj topdi. Oʻzbekiston hududining yirik uch tabiiy zonasida — vodiylarda (ihota, kanal boʻylari, yoʻl yoqalaridagi daraxt-zorlar), togʻlarda (suv eroziyasi va selning oldini olish maqsadida togʻlar yon bagʻrini oʻrmonga aylantirish) va qumli choʻllarda (aholi punktlarini va ekinzorlarni qum koʻchishidan himoya qilish, yaylovlar unumini oshirish maqsadida daraxt va butalar ekish va hokazo) ekma oʻrmonzorlar yaratilmoqda. Hamma katta sugʻorish kanallari (Janubiy Mirzachoʻl, Katta Fargʻona, Qarshi, Amu-Buxoro va hokazo) boʻylab, shuningdek, suv omborlari atrofida daraxtzorlar barpo qilingan. Oʻzbekistonda qumliklarni oʻzlashtirish ishlari 30-40-yillarda boshlangan. Koʻchma qumlarni fitomelioratsiya bilan mustahkamlash usullari ishlab chiqildi. Shu yoʻl bilan Buxoro vohasining choʻlga tutash yerlarini qum bosishdan saqlash uchun Qizilqum etaklarida 120 km boʻlgan „Buxoro toʻsigʻi“ deb ataluvchi daraxtzor mintaqasi barpo etildi. Qumloq yerlarni kompleks oʻzlashtirishda turli texnologik usullar (mas, fitomelioratsiya, qumlarni maxsus kimyoviy moddalar bilan mustahkamlash va hokazo) keng qoʻllanadi. Orol dengizining qurigan qismidagi qumliklarni mustahkamlashda Agrooʻrmon melioratsiyasi usullaridan keng foydalanilmoqda. Har yili 10-12 ming ga maydonlarda oʻrmonzorlar barpo etilmoqda. Koʻkalamzorlashtirilgan maydonlar 70 mingga yaqin (1997). Agrooʻrmon melioratsiyasi sohasidagi tadqiqotlar Oʻzbekiston oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti (1948) da, Toshkent agrar universitetining oʻrmonshunoslik kafedrasida, qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyalarida olib boriladi.

Adabiyotlar 
 Qayimov, Abduxalil. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agtelek

Agtelek (Baradla-Domitsa) — Yevropadagi eng yirik karst gʻorlaridan biri, Slovakiya Krasi (ohaktoshli plato)da joylashgan. Gʻorga Slovakiya tomondan ham (Domitsa), Vengriya tomonidan ham (Baradla) kiriladi. Umumiy uzunligi 25 km chamasida (shundan 15 km Vengriyada). Koʻp sonli yer osti zallarida stalaktit va stalagmitlar, koʻllar, yer osti daryolari (Stiks, Axeron) bor. Gʻor turistlar ziyorati uchun jihozlangan. Agtelekda sanatoriy, konsert zali ishlab turipti.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aguaskalentes (shahar)

Aguaskalentes - Meksikaning markaziy qismidagi shahar, Aguaska-lentes shtatining ma’muriy markazi. Aholisi 293 ming kishi (1990). Temir yoʻl tu-guni. To‘qimachilik (ip gazlama, movut), oziq-ovqat (un tortish, meva konserva), neftni kayta ishlash sanoati korxona-lari bor. Keramika buyumlari ishlab chiqariladi. Qishloq xo'jaligi rayonining savdo marka-zi. A. yaqinida issiq mineral suvli ku-rort (shahar nomi ham shundan) bor. A. ga 1575 yilda asos solingan. 18-asrga oid me’-moriy yodgorliklar saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Meksika shaharlari
Aguda

Aguda (1068-1123) — Xitoydagi Szin davlatining asoschisi va birinchi imperatori (1115-23). 1113-yilda kidanlarga oʻlpon toʻlovchi Vanyanlarning chjurchjen urugʻiga boshchilik qildi. 1114-yilda kidanlarga qarshi urushib ularning qal’alarini egalladi. 1115-yilda oʻzini imperator deb eʼlon qildi va sulola nomini Szin („Oltin“) deb atadi. 1116-yilda Manchjuriyani butunlay bosib oldi, 1123-yilda esa Shimoliy Xitoydagi kidanlarning Lyao saltanatini ham boʻysundirdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1068-yilda tugʻilganlar
1123-yilda vafot etganlar
Agullar

Agullar — Dogʻiston Respublikasining janubi-sharqidagi baland togʻli tumanlarda yashovchi xalq; qariyb 14 ming kishi; MDHda jami 19 ming kishi (1992). Agul tili Kavkaz tillari oilasining Dogʻiston guruhiga kiradi. Agul tilida soʻzlashadi. Dindorlari — musulmon-sunniylar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agulyas

Agulyas, Agulyash (portugalcha agulha — igna) — Afrikaning eng janubidagi burun.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agulyas (soylik)

Agulyas, Igna boʻrni soyligi — Atlantika va Hind okeanlari chegarasida okean tubining pasaygan qismi. Janubiy Afrika-Antarktika tizmasidan shimolidan Janubiy Afrikaning materik yon bagʻri bilan chegaralangan. Tubi shimoliy yarmida tekis (chuqurligi 2500 m), janubida esa parchalangan (chuqurligi 4000-5000 m, ayrim joylarida 6000 m gacha). Shimoli-sharqida Agulyas qiri bor (u yerda chuqurlik 2500 m). Shimoli va Agulyas qirida foraminiferali balchiklardan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adab

Adab (arab.) – 1) yaxshi xulq, tarbiya, xushmuomalalik, hayotni toʻgʻri tushunish, toʻgʻri yashashni oʻrgatish maʼnosida. Oʻzbek tilidagi „odob“ adab soʻzining koʻplik shaklidir. Adabiyot soʻzi oʻzagi ham adabdir. 12-asrda „ilmi adab“ yoki „ilmi bade“ atamasi vujudga keldi. Bu soʻz sanʼatidagi badiiy vositalar, usullar va turlarni oʻrgatishga bagʻishlangan. Oʻsha davrda adabiyot soʻzi keng maʼnoda umuman kitoblar, risolalar, maqolalar, yaʼni koʻpchilikning oʻqishi uchun yozilgan asarlarni bildirgan. Tor maʼnoda esa yozma badiiy adabiyotni anglatgan. Hozir adab arab mamlakatlarida badiiy adabiyot maʼnosida ishlatiladi; 2) tasavvufda 172 tariqatdan saboq beruvchi pir yoki shayx va saboq oluvchi murid yoki solihning rioya qilishi zarur boʻlgan qonun-qoidalar nazarda tutiladi. Shayxlar va solihlar adabi xususida koʻplab asarlar yozilgan.

Adabiyotlar 
 Qodirov, Muhsin. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabi usul

Adabi usul – xalq sanʼatkorlarining oilada, hamkasblar oʻrtasida, jamiyatda oʻzini tutishi boʻyicha ogʻzaki va yozma qoidalar. Adabi usul qoidalari sozanda, xonanda, suxanpardoz, masharaboz, qiziqchi, qoʻgʻirchoqboz, dorboz, nayrangboz va boshqalarning risolalarida maʼlum darajada ifoda topgan. Ammo koʻpgina qoidalar avloddan avlodga ogʻzaki oʻtib kelgan boʻlib, shogirdlarga (shogirdlik 10 yilgacha davom etgan) kasb oʻrgatish jarayonida singdirilgan. Adabi usul sanʼatkor jamiyatning turli tabaqalariga (boyga ham, kambagʻalga ham) xizmat qila olishi, oʻz gʻururini yerga urmasligi, oʻrda adabi, Madrasa adabi, mehmonxona adabi (Yusufjon qiziq iboralari)ni bilishi, toʻy egasi, sayilboshi berganiga koʻnishi, ortiqcha tama qilmasligi, har qanday sharoitga chidab, tomoshani lozim saviyada koʻrsatishi, ustozni hurmat qilishi, hamkasblar oʻrtasida izzat-ikromni saqlay bilishi, toʻydan tushganlarni taqsim qilish chogʻida talashmasligi, nogiron, jismonan zaif kishilar ustidan kulmasligi, oʻzini pokiza, ruhan tetik olib yurishi, hech kimsaga ozor bermasligi, qoʻlidan kelganicha muhtojga yordam berish kabi qoidalarni oʻz ichiga oladi. Ogʻzaki va yozma Adabi usul qoidalariga rioya qilish truppa rahbari (kalanpo, oqsoqol), sanʼatkorlar uyushmasi boshligʻi (mehtar) hamda hukumat vakili (gʻolibboshi, mirshabboshi) tomonidan nazorat qilib turilgan. Adabi usul qoidalarini buzganlar toʻdadan haydalish, jarima toʻlash yoʻli bilan jazolangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Madrasalar
Adabiyot muzeyi (Toshkent)

Adabiyot muzeyi, Alisher Navoiy nomidagi Davlat adabiyot muzeyi (Toshkent shahri) – madaniy-maʼrifiy va ilmiy muassasa. 1940-yilda Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligi mu-nosabati bilan Respublika koʻrgazmasi 174 tariqasida tashkil topgan. 1944 – 68 yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabi-yot instituti boʻlimi, 1968 – 1978 yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Adabiyot muzeyi, 1978 – 1991 yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi H. S. Sulay-monov nomidagi Qoʻlyozmalar institutining muzey boʻlimi. 1991-yildan Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Adabiyot muzeyi. Muzey ekspozitsiyasi 40 xonaga joylashgan, 8 boʻlimdan iborat. Jamlanmasida qariyb 34 ming koʻrgazma bor (1997-yil). Muzeyda oʻzbek adabiyotiga oid asarlar, qoʻlyozma va toshbosma kito-blar, xalq hofizlarining ovoz yozuvlari, naqqoshlik sanʼatiga doir koʻrgazmalar (yogʻochdan ishlangan panjara, A. Fayzullayev, 1968-yil), 10-asrga oid sopol buyumlar mavjud. Muzey koʻrgazmalari temuriylar davri ekspozitsiyasi bilan, oʻzbek adabiyoti tarixi ekspozitsiyalari esa Alisher Na-voiy ijodidan boshlangan: „Hamsa“ning qoʻlyozma, foto va koʻchirilgan nusxalari, dostonlarga ishlangan miniatyuralar, rasm va bezaklar, shoir hayotiga oid portretlar, haykallar, harita, kitob, har xil sovgʻa va albomlar, lagan, koʻzachalar bor. Buxorolik 14 qiz tomonidan Navoiy, Farhod va Shirin, Layli va Majnun rasmlari zar bilan tiqilgan gilam (1968-yil) muzeyga alohida koʻrk bagʻishlaydi. Jomiy xonasiga shoir asarlarining turli davrda kuchirilgan nusxalari qoʻyilgan. Muzeyning boshqa xonadagi koʻrgazmalari orasida Hofiz, Nizomiy, Firdavsiy, Xusrav Dehlaviylarning bir qancha qoʻlyozmalari bor. Bobur hayoti va ijodiy faoliyati haqidagi koʻrgazmalar ichida „Bobur haykali“ (haykaltarosh A. Grish-chenko, 1968-yil) va ipak bilan tiqilgan „Bobur portreta“ (chevar F. Saydaliyeva, 1974-yil) alohida oʻrin tutadi. Muzeyda Zebunniso, Turdi, Nodira, Uvaysiy, Mahzuna va boshqa sheʼrlaridan namunalar, qoʻlyozmalar va asarlariga ishlangan tasvirlar, namoyonlar bor. Muzeyning hozirgi zamon adabiyotiga bagʻishlangan xonalariga „20-asr oʻzbek adabiyoti“, „Istiqlol davri oʻzbek adabiyoti“ ekspozitsiyalari joylashtirilgan. 200 dan ortiq oʻzbek shoir va yozuvchilari ijodiy yoʻlini yorituvchi koʻrgazmalar qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Toshkent muzeylari
Oʻzbekistondagi adabiy muzeylar
Adabiyot muzeyi (Farg‘ona)

Adabiyot muzeyi, Fargʻona viloyat Gʻafur Gʻulom nomidagi adabiyot muzeyi – madaniy-maʼrifiy va ilmiy muassasa (Qoʻqon shahri). 1960-yilda asos solingan. 1966-yilda Fafur Gʻulom nomi berilgan. Muzey ekspozitsiyasi 7 boʻlimdan iborat. Koʻrgazmalarida Qoʻqon xonligining 18-19-asrdagi tarixiy, ijtimoiy-madaniy hayotiga, Gʻoziy, Maxmur, Hoziq, Uvaysiy, Nodira, Mahzuna, Maʼdan, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Hamza va boshqa hayoti, ijodiga oid materiallar (shaxsiy buyumlar, asarlarning qoʻlyozmalari, toshbosma nusxalari, hozirgi nashrlari, suratlar, arxiv hujjatlari va boshqalar); Abdulla Qahhor, Sobir Abdulla, Fafur Gʻulom, Husayn Shams, Usmon Nosir, Amin Umariy va boshqa ijodini aks ettiruvchi materiallar bor. Muzeyda Navoiy asarlarining Qoʻqonda koʻchirilgan nusxalari, Nizomiy, Umar Hayyom, Saʼdiy, Hofiz, Bedil kabi mumtozlar asarlarining nodir qoʻlyozmalari, fors, ozar shoirlarining sheʼrlaridan tuzilgan bayon va majmualar, tazkiralar, Sankt-Peterburg, Boku, Istanbul, Orenburg, Qozon, Ufa, Boqchasaroy va boshqa joylarda chop etilgan gazeta va jurnallar mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi adabiy muzeylar
Adabiy aloqa

Adabiy aloqa – adabiy-ijodiy munosabat. Adabiy aloqa qadimdan mamlakatlar, xalqlar va buyuk ijodkorlarning oʻzaro hamkorligini, hamfikrligini taʼminlovchi omil boʻlgan. Hozirda Adabiy aloqaning adabiy haftaliklar, adabiyot va sanʼat oʻn kunligi, uchrashuvlar singari yangi shakllari mavjud. Adabiy aloqalar mushoira, tazmin, iqtibos kabi badiiy ijod shakllarida ham yaqqol namoyon boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy anʼana

Adabiy anʼana – dunyoni badiiy idrok etish, bilish sohasida davrdan-davrga, avloddan-avlodga oʻtib kelgan adabiy tajribalar: estetik qarashlar, tasviriy vositalar, tildagi obrazlilik, emotsionallik va uslubdagi rang-baranglik. Oʻtmish yozuvchilarining ijod tajribasida sinalgan, ustuvor va muqim gʻoyaviy-badiiy boyliklarni yosh boʻgʻin oʻz davri talabiga kura qayta ishlab, ijodiy rivojlantiradi. Adabiyot va sanʼatda anʼana tarixiy hodisa bulib, muayyan davr ijtimoiy-badiiy xususi-yatlarini aks ettiradi. Oʻzbek adabiyoti eskirmagan, zamon sinovidan utgan, barhayot, ilgʻor anʼanaga suyanadi. Ilgʻor Adabiy anʼana hamma vaqt novatorlikka chorlaydi. Binobarin anʼana va novatorlik orasida mantiqiy aloqa bor. Ularni bir-biridan ajratib, ham tasavvur qilib boʻlmaydi. Biz uchun anʼana hisoblanadigan koʻp gʻoya va mayllar uz vaqtida yangilik sanalgan. Mas, Nizomiy uchun qisman yangilik boʻlgan „Hamsa“ yaratish Navoiy uchun anʼana edi. Shu bilan birga Navoiy „Hamsa“si oʻtmishdoshlarining takrori, taqlidi emas. Unda zamonasining uziga xos gʻoyaviy-estetik masalalari yoritilgan va „Hamsachilik anʼanasi“ yangi bosqichga koʻtarilgan. Oʻzbek mumtoz adabiyotida tazkirachilik anʼanasi ham mavjud edi. Alisher Navoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Fazliy kabi adiblar ayrim asarlarini Sharq tazkirachilik anʼanalariga qatʼiy amal qilib yaratganlar. Zahiriddin Muhammad Boboʻrning „Boburnoma“ va Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarai tarokima“ kabi asarlari, Munis, Ogahiy, Bayoniy, Mirzaolim Mushriflarning tarixiy yilnomalari ham maʼlum adabiy-tarixiy anʼanalar asosida yaratilgan. Oʻzbek adabiyotida 20-asrda vujudga kelgan roman janrining rivojiga katta hissa qushgan Abdulla Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahhor, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Oʻtkir Hoshimov, Omon Muxtorov va boshqa sanʼatkorlar ja-hon adabiyotidagi ilgʻor anʼanalarga suyanganlar. Ortiqboy Abdullayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy yodgorlik

Adabiy yodgorlik — biror xalqning muayyan davrdagi hayoti, tili va madaniyati, urf-odatlari haqida maʼlumot beruvchi ogʻzaki yoki yozma adabiyot namunasi. Adabiy yodgorlik muayyan adabiyotning paydo boʻlishi va shakllanishida muhim adabiy-tarixiy ahamiyatga ega. Yusuf Xos Hojibning „Qutadgʻu bilig“, Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“, Ahmad Yugnakiyning „Hibat ul-haqoyiq“ asarlari turkiy xalqlarning mushtarak adabiy yodgorlikgi, tilshunoslik, adabiyotshunoslik, tarix, etnografiyaga oid qimmatli manbalardir. Ularning bizgacha qoʻlyozma nusxalari yetib kelgan. Adabiy yodgorliklarning baʼzilari, „Toʻmaris“ afsonasining mazmuni yunon tarixchisi Gerodotning „Tarix“ kitobi, „Shiroq“ afsonasining mazmuni yunon tarixchisi Polienning „Harbiy hiylalar“ kitobi orqali yetib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Oʻzbek adabiyoti tarixi, 5 j.li, 1-j. T., 1977; Rahmonov N., Toshga bitilgan kitoblar, T., 1983.
Adabiy muhit

Adabiy muhit – ijodiy muhit. Muayyan joyda yashab ijod etgan yirik shoir va adiblar taʼsirida yuzaga keladi. Adabiy muhitning vujudga kelishi albatta yirik ijodkorlar faoliyati, ular yaratgan ijodiy maktablar bilan bogʻliqdir. Masalan, Hirot adabiy muhit (Lutfiy, Navoiy, Jomiy va boshqalar), Qoʻqon adabiy muhit (Gulxaniy, Maxmur, Nodira, Uvaysiy, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Xaziniy va boshqalar) yirik shoirlar faoliyati, ijodiy taʼsirida yuzaga kelgan. Adabiy muhit adabiy oqimlar va yoʻnalishlardan farq qiladi. Bir Adabiy muhitda bir necha oqim va yoʻnalish boʻlishi mumkin. Adabiy muhit boshqa joylardagi adib va shoirlardan oʻziga xosligi, ijodiy alohidaligi, badiiy fikrlash tarzidagi betakrorligi kabi xususiyatlari bilan ajralib turadi. Toshkent, Buxoro, Samarqand, Kattaqoʻrgʻon, Xiva, Qoʻqon, Andijon, Shahrixon Adabiy muhit mavjud boʻlib, ularning yetuk vakillari yaratgan asarlar oʻzbek adabiyotining nodir namunalari hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy oʻgʻrilik

Adabiy oʻgʻrilik, plagiat – birovning asarini koʻchirib, oʻziniki qilib olish. Bunday oʻgʻrilik muallif ijozatisiz ilmiy, adabiy, musiqiy yoki badiiy asarni oʻz nomidan toʻla yoki qisman bostirib chiqarishdan, kashfiyot yoki ixtirochilik takliflarini oʻziniki qilib olishdan iborat. Aybdor oʻz harakatining ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab, fuqarolik yoki jinoiy tartibda javob-garlikka tortiladi, binobarin haqiqiy muallifning huquqi tiklanadi. „Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida“ Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 46-moddasida „huquq egasi bilan shartnoma tuzmagan holda asardan foydalanilgan taqdirda qoidabuzar huquq egasiga yetkazilgan zararning oʻrnini, shu jumladan boy berilgan foydani qoplashi shart“ ekanligi koʻrsatilgan. Huquq egasi qoidabuzardan oʻzi koʻrgan zarar oʻrniga uning qoidabuzarlik oqibatida olgan daromadlarini undirib olishga haqli. Asardan mualliflik shartnomasida na-zarda tutilmagan usulda yoki bunday shartnomaning amal qilishi toʻxtaganidan keyin foydalanish asardan shartnoma tuzmagan holda foydalanish, deb hisoblanadi. Mazkur qonunda muallif (hammualliflar)ning oʻzi yaratgan asarga boʻlgan mualliflik huquqi boshqa shaxslarning ayni shu asarga mualliflik huquqi eʼtirof qilinishini istisno etishi; muallif asardan oʻz ismi-sharifi, taxallusini koʻrsatgan holda yoki imzosiz foydalanish yoki shu tarzda foydalanishga ruxsat berish borasida alohida huquqqa (mualliflik nomiga boʻlgan huquqqa) ega ekanligi taʼkidlangan (18-va 19-moddalar). Muallif oʻz asariga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish hamda asarga oʻzining roziligisiz biron-bir shaxs tomonidan oʻzgartishlar yoki qoʻshimchalar kiritilishidan asarini himoya qilish borasida alohida huquqqa (asarning daxlsizligiga boʻlgan huquqqa) ega (20-modda).Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 149-moddasida tafakkur mulki ob’ektiga nisbatan mualliflik huquqini oʻzlashtirib olish, hammualliflikka majburlash va sh.k. holatlar eng kam oylik ish haqining yigirma besh baravaridan yetmish besh baravarigacha miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud olti yilgacha qamoq bilan jazolanishi koʻrsatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adajio

Adajio (ital. adagio – sekin, vazmin) – 1) musiqada – sekin sur’at, andantedan sekin, lekin largo, lentolardan jonli; 2) shu ijro uslubida yaratilgan musiqiy asar yoki turkumli shakl qismi. Baʼzi mumtoz simfoniyalar muqaddimasi adajio sur’atida yozilgan (I. Gaydn, V. Motsart, L. Betxoven va boshqalar) Oʻzbekiston kompozitorlari ijodida adajio kup uchraydi. M. Tojiyevning kamer orkestri uchun „Adajio“ 3-simfoniyasidagi 1-qismining boshlangʻich boʻlagi, 4-simfoniyasining 4-qismi adajio sur’atida; 3) baletda ohangdor, mayin taraluvchi musiqa joʻrligida, koʻpincha, ohista harakatlardan tuzilgan, bir yoki ikki kishilik nafis lirik raqs. Baʼzan mustaqil raqs parchasi (pa-de-dyo, pa-de-trua, pa dak-son, gran pa); Ik. Akbarovning „Orzu“ baletida katta A., M. Ashrafiyning „Sevgi tumori“ baletida adajio qismlari mavjud; 4) asosan muvozanatni saqlashga yordam beradigan ohista, sekinlashtirilgan mashqlardan iborat yevropacha mumtoz raqs mashgʻulotining bir qismi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adam

Adam (arab- yoʻqlik) – Oʻrta Sharq falsafasida yoʻqlikni bildiradigan tushuncha hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adam Robert

ADAM (Adam) Robert (1728.3.7, Ker-koldi – 1792.3.3, London) – ingliz meʼmori va binokor. 18-asr ingliz klassitsizmining yirik vakili. Edinburg untida oʻqigan (1743-yildan). Yevropa mamlakatlariga sayohatga chiqib qadimiy yodgorliklarni oʻrgangan (1754 – 1758). 1761 – 1768 yillarda qirollik meʼmori. Akasi Jeyms bilan hamkorlikda ratsional mujassamotda chorbogʻlar (Londondagi Kenvudxaus, 1767 – 1769) va jamoat binolari (Edinburgdagi universitet, 1789 – 1793), shahar mavzelari (Londondagi Adelfi, 1768 – 1772), 2 – 3 qavatli turar joy binolari va boshqa qurishgan. Adam qadimiy meʼmorlikka suyanib, mumtoz uslubdagi nafis bezak shakllaridan foydalangan. Binoning ichki qismini bezash va uy jihozlari joylashishiga katta ahamiyat bergan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adamar Jak

ADAMAR (Hadamard) Jak (1865.8.12, Versal – 1963.17.10, Parij) – fransuz matematigi. Fransiya fanlar akademiyasi aʼzosi. Matatematikaning turli sohalarida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. Sonlar nazariyasida rus matematigi P. L. Chebishev qoʻygan „Tub sonlar taqsimlanishining asimptotik qonuni“ muammosini hal qilgan. Adamar hozirgi zamon „Butun analitik funksiyalar nazariyasi“ning yaratilishiga katta hissa qoʻshgan. Uning differensial tenglamalarga doir ishlari diqqatga sazovor. Adamar mexanikada ustuvorlik muammolari va muvozanatlik holatiga yaqin holatdagi mexanik tizimlarning trayektoriyalari xossalarining tadqiqi, matematikani maktabda oʻqitish masalasi bilan ham shugʻullangan. London, Vashington va boshqa mamlakatlar fanlar akademiyaslari faxriy aʼzosi.

1892 yilda u Luiza-Ann Trenelga uylandi va ularning uch oʻgʻil va ikki qizi bor edi. Hadamardning ikki katta oʻgʻli Birinchi jahon urushi frontlarida halok boʻlgan, uchinchisi Ikkinchi jahon urushida halok boʻlgan (1944).1893 yildan – Bordo professori. Fransiya kolleji (1897–1935), Parij universiteti (1900–1912), Ekole politexnika (1912–1937) professori.Hamkasblarining taklifiga binoan 1930 va 1934 yillarda SSSRda, 1936-yilda esa Xitoyda boʻldi. Germaniya Fransiyani bosib olganida (1940–1945) AQShga hijrat qilgan va urush oxirida Fransiyaga qaytib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Fransiya kolleji akademik xodimlari
Adams Jon Kauch

Jon Kauch Adams (1819.5.6 – 1892.21.1) – ingliz astronomi, London astronomiya jamiyati direktori, Kembrij astronomiya rasadxonasi direktori (1861-yildan). Ilmiy ishlari osmon mexanikasiga doir. Oyning asriy tezlanishini nazariy jihatdan aniqlagan, Uran sayyorasining harakatidagi noaniqliklarni matematik tahlil qilish asosida U. Laver’e mustaqil ravishda 1845-yil Neptun sayyorasini ochgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adams Samuel

Adams (Adams) (1722.27.9 −1803.2.10) – Amerika siyosiy va davlat arbobi va publitsisti, Angliyaning Shimoliy Amerikadagi mustamlakalarida ozodlik kurashi tashkilotchilaridan biri. „Ozodlik oʻgʻlonlari“ inqilobiy tashkiloti rahbari. 1-Kontinental kongressni (1774) chaqirish tashabbuskorlaridan. Adams Bostonda Muxbirlar komitetini tuzdi (1772). Undan oʻrnak olib Angliyaning Shimoliy Amerikadagi hamma mustamlakalarida ham shunday tashkilotlar tuzildi. Bular inqilobiy kurash markazlari va mustaqillik urushi davri (1775 – 1783)da mahalliy inqilobiy hokimiyat kurtaklari edi. Adams 1794 – 1797 ylarda Massachusets shtatining gubernatori.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Amerikalik siyosatchilar
Adams usuli

Adams usuli – integrallarni taqribiy hisoblash va differensial tenglamalarni taqribiy yechish usullari-dan biri. J. Adams tomonidan 1855-yilda taklif etilgan. Tenglamalarni Adams usuli da yechish odatda jadvallar shaklida bajariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adamstaun

Adamstaun – Tinch okean janubi-sharqidagi Pitkern oroli (Britaniya mulki) ning maʼmuriy markazi. Aholisi qariyb 100 kishi. Port. Baliq ovlanadi.

Tabiati

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adan Adolf Sharl

ADAN (Adam) Adolf Sharl (1803.24.7 – 1856.3.5) – fransuz kompozitori. 40 dan ortiq opera yozgan. „Nyurenberg qoʻngʻiroqlari“ operasi, „Jizel“, „Korsar“ baletlari mashhur. „Jizel“ baleti (1841) bilan fransuz baletida romantik yoʻnalishni boshlab berdi. Adanning „Korsar“ va „Jizel“ baletlari Alisher Navoiy nomidagi atta akademik opera va balet teatrining doimiy repertua-ridan oʻrin olib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adan koloniyasi

Adan — Buyuk Britaniyaning 1839 — 1967-yillardagi mustamlakasi. Milliy inqilob natijasida Adan hududida 1967-yil 30-noyabrda mustaqil davlat tashkil topdi (qarang Yaman Respublikasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adan (shahar)

Adan yoki Aden () — Yaman Respublikasining iqtisodiy poytaxti, Adan muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 320 ming kishidan ziyod. Arabiston yarim oroli januniy sohilidagi tranzit port va yirik xalqaro aeroport. Kema taʼmir qilinadi. Shahar qadimda Adana (Asana) nomi bilan maʼlum edi. Adan 1839 — 1967 yillarda Buyuk Britaniyaning Yaqin Sharqdagi harbiy-dengiz bazasi boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Adan qoʻltigʻi

Adan qoʻltigʻi – Arabiston dengizidagi qoʻltiq. Arabiston yarim orol bilan Somali yarim orol oraligida joylashgan. Uzunligi qariyb 900 km. eni 300 km gacha. Chuqurligi 3680 m gacha. Bob-ul-Mandab boʻgʻozi orqali Qizil dengiz bilan tutashgan. Suv koʻtarilishi nomuntazam yarim sutkalik (balandligi 2,9 m gacha). Suv intensiv nur taratib turadi. Asosiy porti – Adan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Adan qoltigi
Adapazari

Adapazari — Turkiyaning shimoli-gʻarbidagi shahar, Sakariya daryosi sohilida. Sakariya elining maʼmuriy markazi. Aholisi 171 ming kishi (1990). Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil yoʻllari tuguni. Adapazari rayonining savdo-sanoat markazi (paxta, sabzavot, parranda). Mashinasozlik, oziq-ovqat (jumladan, shakarqand), kimyo, oynashisha, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor.

Manbalar
Adaptatsiya

Adaptatsiya (lot. adaptatio – moslashuv) – 1) organizmning turli yashash sharoitlariga moslashishi; 2) sezgi aʼzolarining oʻziga taʼsir etadigan qoʻzgʻatuvchilarga moslashishi natijasida ularda sezgirlik darajasining oʻzgarishi (masalan, koʻzning yorugʻlik yoki qorongʻilikka moslashuvi). Qoʻzgʻatuvchining taʼsir kuchi oʻzgarishi bilan sezgirlik ham oʻzgaradi. Qoʻzgatuvchilar sust taʼsir etganda sezgirlik oshadi, kuchli taʼsir etganda esa kamayadi. Adaptatsiya hodisasi hamma tashqi sezgilar (koʻrish, eshitish, hid, taʼm, badan sezgisi)ga xosdir. Taktil, harorat, hid va koʻrish sezgilarida adaptatsiya kuchli, eshitish va ogʻriq sezgilarida kuchsizdir. Ichki sezgilar (mas, tashnalik, ochlik) ga nisbatan adaptatsiya hosil boʻlmaydi. Adaptatsiya organizmning normal hayot faoliyatini saqlab turishini, atrof muhitning turli omillari: temperatura va iqlim oʻzgarishiga (qarang Iqlimga moslashish), balandlikka (qarang Balandlik kasalligi), koʻpgina infeksion agentlarga (qarang Immunitet) moslanishini taʼminlaydi. Adaptatsiya reaksiyasi moddalar almashinuvi intensivligining uzluksiz oʻzgarib turishiga asoslangan. Odam organizmining moslashuv reaksiyasi (Adaptatsiya reaksiyasi)ni tez (spesifik) va sekin (nospesifik), tugʻma (tur evolyutsiyasi jarayonida shakllangan) yoki orttirilgan (har bir organizm uchun oʻziga xos) reaksiyalarga boʻlish mumkin. Masalan, ogʻritadigan omil taʼsiriga javoban oyoq-qoʻlni tortib olish, jismoniy faol boʻlganda nafas olishning kuchayishi, qon oqimi hamda yurak faoliyatining tezlashishi va qonning qayta taqsimlanishi, qorongʻida koʻz yorugʻlik sezish layoqatining zoʻrayishi – bularning hammasi tugʻma tez adaptatsiya reaksiyalari. Har bir kishining turli yashash sharoitlariga moslashish imkoniyati uning iIrsiyati, yoshi, sogʻligʻi va boshqalarga bogʻliq.

Manbalar
Adapter

Adapter (lotincha: adapto – moslashtiraman) – 1) tovushni qayta eshittirishda – masalan, grammofon plastinkasi aylanganda ninaning yoki torli cholgʻu asboblari torlarining mexanik tebranishini tovush chastotasining elektr tebranishlariga aylantirib beruvchi qurilma. Grammofon adapteri kallak va tonermadan iborat. Kallak elektromexanik oʻzgartirgich hisoblanadi. Tonerma sterjen koʻrinishida boʻlib, uchiga kallak oʻrnatiladi. Kallakning elektromagnit va pezoelektrik xillari bor. Elektromagnit adapter keng tarqalgan. Nina plastinkada yurganda tebranadi va tebranishlar yakorga uzatiladi, yakor tebranganda esa qutb uchliklari boʻlgan doimiy magnit vujudga keltiradigan magnit oqimi oʻzgaradi, gʻaltakda elektr yurituvchi kuch induksiyalanadi (qarang Magnit induksiyasi). Bu elektr yurituvchi kuchning mexanik tebranishlariga mos ravishda oʻzgarib turadi. Adapterda vujudga keladigan elektr tebranishlari kuchaytiriladi va tovush tebranishlariga aylanadi. Adapter elektr va akustik torli cholgʻu asboblari, elektrogitara, gitara, oʻzbek sozlarida (tanbur, gʻijjak va boshqalarda) ham qoʻllanadi; 2) fotografiyada – tuzilishida koʻzda tutilmagan boshqa bichimdagi va turdagi yorugʻlik sezgir materiallarni qoʻllashga imkon beradigan qoʻshimcha kasseta. Plastinkali fotoapparatda 2 xil plyonkali adapter boʻladi.

Manbalar 

   

Texnik qurilma
Adaptometr

Adaptometr (lotincha adapto — mos-lashtiraman, yun. metreo — oʻlchayman) — koʻzning  yorugʻlik sezish darajasini oʻlchaydigan asbob. Bemorda yorugʻlik sezgisini uygʻotadigan darajadagi minimal yorugʻlik oqimini topishga asoslangan. Adaptometrdan koʻzning baʼzi fiziologik tavsifini oʻrganishda foydalaniladi.

Manbalar
Adashgan buyrak

Adashgan buyrak — harakat vaqtida ortiqcha qimirlovchi yoki odatdagi oʻrnidan siljigan buyrak. Bunda ogʻriq sezilishi, koʻngil aynishi, ich qotishi yoki ketishi kabi alomatlar paydo boʻlishi mumkin. Odam ozganda, lat yeganda, qorin muskullari boʻshashib ketganda adashgan buyrak paydo boʻlishi mumkin.

Manbalar
Soli Adashev

Soli Adashev (1923-yil, 2-mart, Namangan - 1984-yil, 2-noyabr) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 42-Smolensk oʻqchi diviziyasi 459-polkining 2-rotasi boʻlimiga komandirlik qilgan. Belorussiya uchun boʻlgan janglarda koʻrsatgan jasoratlari uchun unga Qahramon unvoni berilgan (1945). Urushdan keyin Namanganda yashagan ijod qilgan, yoʻl remont-qurilish boshqarmasida boshliq boʻlib ishlagan. Namangandagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladi.

Biografiyasi 
1923-yil 2-martda Namangan viloyati Norin tumani To‘da qishlog‘ida, dehqon oilasida tug‘ilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1923-yilda tugʻilganlar
1984-yilda vafot etganlar
2-martda tugʻilganlar
2-noyabrda vafot etganlar
Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan oʻzbeklar
Advalor boj

Advalor boj (lotincha ad valorem — qiymatga koʻra) — tovar qiymatiga muvofiq undiriladigan boj turi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adventiv aʼzolar

Adventiv aʼzolar (lotincha Adventicius — gʻayri, odatdan tashqari), bejo aʼzolar — nooʻrin joylashgan bio-logik aʼzolar. Masalan, oʻsimliklarda kurta-klarning odatdagi oʻrni poya boʻgʻimidagi barg qoʻltigʻidadir. Adventiv kurtak esa boʻgʻim oraligʻidan, barglardan va hatto ildizdan oʻsib chiqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adventiv embrioniya

Adventiv embrioniya (lot. adventus — tasodifiy va yun. Embryon — embrion, murtak) — oʻsimlik murtak tugunining urugʻlanmasdan, mur-tak qopchigʻi yoki urugʻkurtak qobigʻi hujayrasidan vujudga kelishi. Bunda koʻpincha bir qancha (20 tagacha) embrion hosil boʻladi (poliembrioniya). Koʻproq sitrus oʻsimliklari (mandarin, limon, apelsin va boshqalar)da uchraydi.

Manbalar 

Botanika
Oʻsimliklar
Advokatura

Advokatura — advokatlarning uyushgan koʻngilli jamoat tashkiloti. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 116-modda 2-qismida sud va tergov ishini yuritish har qanday bosqichida malakali yuridik yordam olish huquqi kafolatlanishi, fuqarolarga, korxona, muassasa va tashkilotlarga (jismoniy va yuridik shaxslarga) yuridik yordam berish uchun advokatura faoliyat koʻrsatishi belgilangan. Advokatura  tashkil etish va ish tartibi qonun bilan belgilanadi. „Advokatura toʻgʻrisida“gi Qonunda (1996-yil 27-dekabr) taʼkidlanishicha, Advokatura huquqiy muassasa hisoblanib, u advokatlik faoliyati hamda xususiy advokatlik amaliyoti bilan shugʻullanuvchi ayrim shaxslarning mustaqil, koʻngilli, kasbiy birlashmalarini oʻz ichiga oladi, Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari, ajnabiy fuqarolar, fuqaroligi boʻlmagan shaxslarga, korxonalar, muassasalar, tashkilotlarga yuridik yordam koʻrsatadi, oʻz faoliyatini Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 3-bobida koʻrsatilgan Konstitutsiya va qonunning ustunligi toʻgʻrisidagi prinsip hamda mustaqillik va boshqa demokratik prinsiplar asosida amalga oshiradi. Advokatlik faoliyati bilan shugʻullanish huquqini beruvchi litsenziyani belgilangan tartibda olgan shaxs oʻz advokatlik byurosini ochib yakka tartibda faoliyat koʻrsatishga yoxud ixtiyoriylik asosida boshqa advokatlar (sheriklar) bilan hay’atlar va firmalar tuzishga haqlidir. Advokatlar byuro, hay’at va firmalari, shuningdek, advokatlar birlashmalari Qoraqalpogʻiston Respublikasi Adliya vazirligi, viloyatlar, Toshkent shahar hokimliklari adliya boshqarmalari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan tartibda roʻyxatga olinadi. Advokatlar byuro, hay’at va firmalarini tuzish, ular tuzilishi, shtatlari, vazifalari, mablagʻ sarflash tartibi, rahbar organlarining vakolatlari, ularni saylash tartibi hamda advokatlar byuro, hay’at va firmalarining faoliyatiga doir boshqa masalalar ularning ustavlari (nizomlari) bilan tartibga solib turiladi. Advokatura notijorat tashkilotdir va faoliyatni oʻz mablagʻlari hisobidan amalga oshiradi.Advokatura  mablagʻlari, davlat bilan advokatura  oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar „Advokatlik faoliyatining kafolatlari va advokatlarning ijtimoiy himoyasi toʻgʻrisida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunida (1998-yil 25-dekabr) belgilab berilgan. Advokaturalar qonunda belgilangan tartibda advokatlarning jamoat birlashmalarini tuzishi mumkin ( Oʻzbekiston advokatlar uyushmasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Huquq
Advor

Advor (arab. — aylanalar, turkumlar; birligi — davr) — Oʻrta va Yaqin Sharq musiqa nazariyasida mazmunan universal, shaklan tugal va muntazam takrorlanuvchi jarayonlarni ifodalaydigan badiiy-estetik qonuniyatlar va ilmiy-nazariy qoidalar tizimi. Advor tu-shunchasi Oʻrta Osiyo madaniyatida qadimgi davrlar (taxminan mil.av. 1-ming yillik)da vujudga keladi. Dastlab u umumiy kosmogonik mazmunga ega boʻlib, tabi-at jarayonlaridagi (mas, yil fasllarining almashuvi, muchal-burjlar va osmon jismlarining harakat doiralari va hokazo) muntazam takrorlanuvchi holatlar bilan bogʻliq deb faraz etilmish badiiy-este-tik qonun-qoidalarga tayanadi. Advor ilk bor Kindiy (801-879)ning musiqiy risolalarida maxsus ilmiy-musiqiy atama sifatida „ritmik do-iralar“ maʼnosida, Forobiy asarlarida musiqa asarlarining muvaqqat-fazoviy (ritmik, shakliy) nisbatlarni, „Ixvo-nus-safo“ (10-asr) risolalarida esa universal-estetik tushunchalarni ham ifo-dalovchi atama sifatida qoʻllanadi. 12-13-asrlarda Advorning maʼno doirasi yanada kengayib, unda turkum (Oʻn ikki maqom, navbat, amal va boshqalar), alohida ijro etiladigan musiqa asarlarining tuzu-klari (parda va tovush-qatorlar tizimi) va ritmik doiralari (usul va zarblar) aks ettirilgan. Ushbu universal musiqiy maʼnolardagi Advor atamasi 13-15-asrlarda, ayniqsa, al-Urmaviyning „Kitobul-advor“ („Aylanalar kitobi“) asaridan keyin musiqa istilohida „maqom“ ata-masiga teng maʼnoda muhim oʻrin egalla-gan. Urmaviyning mazkur asari va undan keyin yozilgan boshqa risolalarida Oʻn ikki maqom kuy tuzuklari va usullari muayyan nisbatlar asosida oʻzaro mutanosib aylanalar shaklida ifoda etilgan. Oʻrta asrlar musulmon Sharqi musiqa ilmida ritmik vaqt birligi hamda ushbu birliklardan tashkil etilgan ritmik tuzilma (usul)lar ham davr yoki Advordeb atalib, risolalarda aylana shaklida ifoda etilgan. Ad.: Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.

Adabiyotlar 
 Nazarov, Abdumannon. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adgeziya

Adgeziya ( – yopishish) – yuzalari bir-biriga tegib turuvchi har xil jinsli qattiq yoki suyuq jismlar (fazalar)ning molekulalararo taʼsirlashuv natijasida oʻzaro yopishib qolishi. Bir xil jinsli jismlar orasidagi adgeziya kogeziya deb ataladi. Adgeziya detallarni yelimlab, payvandlab va kavsharlan biriktirishda, loklash va boʻyoq surkashda keng qoʻllanadi. Adgeziya tufayli galvanik qoplamalar, oksid pardalar hosil qilish mumkin. Adgeziya sababli odam terisi va silliq shisha orasida katta ishqalanish boʻladi.

Manbalar
Addis-Abeba

Addis-abeba (amhara tilida – yangi gul) – Efiopiya (Habashiston)ning poytaxti va eng yirik shahri hisoblanadi. 2007-yilgi aholini roʻyxatga olishda shahar aholisi 2,739,551 kishini tashkil qilgan. Addis-Abeba – Efiopiyaning yuksak darajada rivojlangan va muhim madaniy, sanʼat, moliyaviy va maʼmuriy markazi.

Tarixi 
Addis-Abebaning asos solingan tarixi XIX asrning oxirlarida Shevalik Najoshi Menelik II tomonidan 1886-yilda Entoto togʻini ikki yil avval yoqimsiz deb topganidan keyin boshlanadi. Oʻsha paytda shahar kurort shaharchasi edi; uning katta mineral buloq koʻpligi imperiya zodagonlarini oʻziga tortdi va ularni doimiy turar-joy qurishga olib keldi. Shuningdek, u ishchilar sinfining koʻplab vakillarini, jumladan hunarmandlar va savdogarlarni va chet ellik mehmonlarni jalb qildi. Keyin Menelik II 1887-yilda imperator saroyini tuzdi. Addis-Abeba 1889-yilda imperiya poytaxtiga aylandi va keyinchalik xalqaro elchixonalar ochildi. Addis-Abeba shaharsozlik rivojlanishi 20-asrning boshlarida va hech qanday oldindan rejalashtirishsiz boshlangan.

Iqtisodiyot 
Addis-Abeba 1926- va 1927-yillarda keng koʻlamli iqtisodiy yuksalishni va oʻrta sinfga tegishli binolar sonining koʻpayishini, jumladan import qilingan Yevropa mebellari bilan toʻldirilgan tosh uylarni koʻrdi. Oʻrta tabaqa yangi ishlab chiqarilgan avtomobillarni ham import qildi va bank muassasalarini kengaytirdi. Italiya istilosi davrida urbanizatsiya va modernizatsiya bosh reja orqali doimiy ravishda oshib bordi; Addis-Abeba koʻproq „mustamlaka“ shahar boʻlishiga umid qilingan va bosib olingandan keyin ham davom etgan. Keyingi bosh rejalar 1940-yillardan boshlab fransuz va ingliz maslahatchilari tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, yodgorliklar, fuqarolik tuzilmalari, yoʻldosh shaharlar va shaharning ichki qismiga eʼtibor qaratgan. Xuddi shunday, keyingi Italiya-Efiopiya bosh rejasi (shuningdek, 1986-yilda loyihalashtirilgan) faqat shahar tuzilishi va turar joy xizmatlariga taalluqli edi, ammo keyinchalik 2003-yil bosh rejasiga moslashtirildi.

Addis-Abeba FDRE Konstitutsiyasidagi 87/1997-sonli Addis-Abeba shahar hukumati Nizomi deklaratsiyasiga muvofiq federal nizomga ega shahardir. Qitʼa uchun tarixiy, diplomatik va siyosiy ahamiyati tufayli „Afrikaning siyosiy poytaxti“ deb atalgan Addis-Abeba Afrika Ittifoqi va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Afrika iqtisodiy komissiyasi kabi yirik xalqaro tashkilotlarning bosh qarorgohi boʻlib xizmat qiladi.

Joylashuvi 
Shahar Efiopiyani ikkiga boʻluvchi Sharqiy Afrika yorigʻidan bir necha kilometr gʻarbda, Nubiya plitasi va Somali plitasi oʻrtasida joylashgan. Shahar Oromiya maxsus zonasi bilan oʻralgan va Efiopiyaning turli mintaqalaridan kelgan odamlar yashaydi. Bu yerda Addis-Abeba universiteti joylashgan. Shahar yuqori inson taraqqiyoti indeksiga ega va oʻzining jonli madaniyati, kuchli moda sahnasi, yoshlarning yuqori fuqarolik va siyosiy faolligi, gullab-yashnayotgan sanʼat sahnasi va eng tez iqtisodiy oʻsayotgan mamlakatning yuragi ekanligi bilan mashhur dunyodagi stavkalar.

Manbalar 

Efiopiya
Shaharlar
Adekvat

Adekvat (lotincha adaeguatus — tenglashgan, mos, aynan bir, oʻxshash) — bilish nazariyasida narsa va hodisalarning xossalari va aloqalarini ularning ob’yektiv mazmuniga toʻgʻri keladigan, aniq va mos qilib olish. Inson ongiob’ektiv borliqni ijtimoiy amaliyot asosida adekvat aks ettira boradi (qarang Haqiqat).

Manbalar
Adekvat taʼsirlovchi

Adekvat taʼsirlovchi, adekvat taʼsirot — retseptorlarni tanlab qoʻzgʻatadigan oddiy fiziologik taʼsirot. Reseptorlar shu taʼsirotni sezishga moslashgan boʻladi. Masalan, koʻzga yorugʻlik; quloqqa tovush; teriga issiq, sovuq, bosim, tegish-taqalish; tomirga qon kimyoviy tarkibi va bosimining oʻzgarishi adekvat taʼsirlovchi hisoblanadi.

Manbalar
Adelaida

Adelaida — Avstraliya Ittifoqining janubidagi shahar. Janubiy Avstraliya shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi shahar atrofi bilan 1,1 mln. kishi (1991). Torrens daryo kesib oʻtadigan qurgʻoqchil sertepa joyda. 1836-yilda bunyod etilgan. Adelaida- mamlakatning eng yirik sanoat markazi va portlaridan biri. Ikkinchi Jahon urushigacha Adelaidada asosan, oziq-ovqat sanoati (un tortish, meva konservalash, vino sanoati), toʻqimachilik, tikuvchilik va poyabzal sanoati rivojlangan. Mashinasozlik, elektronika, elektrotexnika sanoatining yirik markazi. Kime, neftni qayta ishlash va kemasozlik, quvur-prokati korxonalari, universitet, rasadxona(1874), agrar institut (1924), konservatoriya, badiiy va tabiat tarixi muzeylari, suratlar galereyasi bor.

Manbalar 

   

Avstraliya
Adeli yeri

Adeli yeri – Sharqiy Antarktidaning chekka qismi, 136° va 142° shq. ular orasida joylashgan. Qirgʻoqlari Hind okeaniga tutashgan. Iqlim gʻoyatda sovuq, tez-tez dovullar boʻlib turadi. Yer yuzasi qalin muzlar bilan qoplangan. Dengiz sathidan balandligi 2500 m gacha. Adeli yeri fransuz dengizchisi J. Dyumon-Dyurvil tomonidan 1840-yilda kashf etilgan va uning xotini nomiga atab qoʻyilgan. 1956-yildan Adeli yeri Qirgʻogʻi yonidagi Petrel orolda Fransiyaning Dyumon-Dyurvil ilmiy stansiyasi ishlab turipdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adenoviruslar

Adenoviruslar (yun. aden — bez va viruspar) — tarkibida DNK gruppasi 191 boʻlgan, odam va hayvonlarda adenovirus kasalliklarini qoʻzgʻatuvchi viruslar. Ular nafas yoʻllaridagi bez (adenoid) toʻqimalarida yashab, oʻtkir katar, konʼyunktivit, enterokolit, atipik pnevmoniya va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatadi. Adenoviruslarodamning adenoidlaridan va murtak bezlaridan, shuningdek, meʼda-ichaklaridan ajratib olingan. Kattaligi 70-90 mmk. Ularning odamda kasallik qoʻzgʻatuvchi 30 dan ortiq turi maʼlum.

Manbalar
Adenozin

Adenozin (Adenosinum) Cl0H35N5O4 – adenin va riboza uglevodidan tashkil topgan nukleozid. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 267,1. Suyuqlanish temperaturasi 229°. Suvda yaxshi eriydi, organik erituvchilarda erimaydi. Adenozin kuchsiz ishqoriy xossaga ega. Adenozin nuklein kislotalarni ishqorlar bilan gidrolizlab yoki adenozintrifosfat kislotalan bitta fosfat kislotalar qoldigʻini ferment taʼsirida parchalab chiqarish nuli bilan olinadi. Adenozini sintez qilib ham olish mumkin. Adenozin odatda nuklein kislotalar va adenin nukleozidlari tarkibida uchraydi. Yurak faoliyatini kuchaytiradi.

Manbalar
Adenozintrifosfat kislota

Adenozintrifosfat kislota, ATF — adenin, riboza va uch molekula ffosfat kislotadan tarkib topgan organik modda. Organizmda katta ahamiyatga ega boʻlgan energiya va moddalar almashinuvida ishtirok etadi. Adenozintrifosfat kislota barcha biokimyoviy jarayonlarda va tirik organizmlarda fermentlarni hosil qilish uchun asosiy energiya manbai hisoblanadi. Adenozintrifosfat kislota organizm xujayralarida doimo sintezlanib va isteʼmol qilinib turadi. Adenozintrifosfat kislota oʻzining pirofosfat bogʻlarida koʻp energiya saqlaydi (makroergik bogʻlar). U xujayra mitoxondriya moddalarning aerob va anaerob oksidlanishi natijasida ajralib chiqqan energiyani fosforlash yoʻli bilan makroergik fosfat bogʻlari shaklida toʻplaydi va organizmning energiyaga ehtiyoji boʻlgan hamma jarayonlarini energiya bilan taʼminlaydi. ATF organizmda murakkab moddalar sintez reaksiyalarida qatnashadi:biologik membranalarorqali molekulalarda moddalarning faol oʻtkazilishini amalga oshirish, shu jumladan transmembranalarda elektr potensialini yaratish va mushaklarning qisqarilishini amalga oshirish. Energiya bilan bir qatorda ATF inson tanasidagi boshqa bir qator muhim vazifalarni bajaradi:boshqa nukleosid trifosfatlar bilan birgalikda ATF nuklein kislotalarni sintez qilishda asosiy boshlangʻich mahsulotdir. ATF juda koʻp biokimyoviy jarayonlarni tartibga solishda muhim oʻrin tutadi. Bir qator fermentlarning allosterik effektori sifatida ATF ularning tartibga solish markazlariga qoʻshilib, ularning faolligini oshiradi yoki butunlay toʻsqinlik qiladi. Adenozintrifosfat kislota parchalanishi natijasida 8- 11 kkal/mol energiya ajralib chiqadi. U muskullarlar, achitqidan olinadi, sintetik usulda ham tayyorlanadi.

ATF — 1929-yilda bir guruh olimlar: Karl Loman, Sayrus Fiski va Yelloprogado Subbarao tomonidan kashf qilingan va 1941-yilda Fritz Lipman ATF hujayralardagi asosiy energiya tashovchisi ekanligini aniqlagan.

Formulasi:C10H16N5O13P3

Molyar massasi:507,18g/mol

Zichligi:1,04g/sm3

Erish temperaturasi:187C

Manbalar 
Voet D, Voet JG. Biochemistry Vol 1 3rd ed (eng.). — Wiley: Hoboken, NJ., 2004

Lodish, H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipursky SL, Darnell J. Molecular Cell Biology, 5th ed (eng.). — New York: WH Freeman, 2004.

Kislotalar
Adenoidlar

Adenoidlar (yun. aden — bez va eidos — oʻxshash) — burun-halqum, asosan, murtak limfa tugunlarining oʻsib qalinlashishi. Koʻpincha bolalarda uchraydi. Adenoidlar oqibatida surunkali tumov, dimogʻ bilan gapirish, tinch uxlay olmaslik, tishlarning notoʻgʻri oʻsishi, Yevstaxiy nayining bekilib qolishi natijasida baʼzan karlik, zehn va xotiraning susayishi roʻy beradi. Adenoidlarga koʻpincha infeksiya qoʻshiladi, unda bronxit, pnevmoniya va boshqa paydo boʻladi. Adenoidlar jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi.

Manbalar
Adenokarsinoma

Adenokarsinoma — bezli aʼzolar (koʻkrak bezi, meʼda shilliq pardasi va boshqalar) epiteliysidan oʻsadigan xavfli oʻsma (qarang Rak).

Manbalar
Adenoma

Adenoma (yun. aden — bez va ota — oʻsma) — bezlarning xavfsiz oʻsma kasalligi. Adenoma koʻpincha sut bezi, qalqonsimon bezlar, tuxumdon, meʼda-ichak yoʻllarining shilliq pardasi, jigar, buyrak va buyrak usti bezlari, bachadon, prostata bezida uchraydi. Adenoma odatda, qobiqqa oʻralgan boʻladi. Baʼzi adenomalar (bachadon, meʼda-ichak yoʻlida uchraydiganlari) xavfli oʻsmalarga aylanishi mumkin. Davosi: jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi.

Manbalar 

Kasalliklar
Adentiya

Adentiya (yun. a- inkor qoʻshimchasi va lot. dens — tish) — embrionlik davrida tish oʻrni shakllanishining buzilishi natijasida ogʻizda tishlarning boʻlmasligi. Tugʻma, orttirilgan (shikastlanish yoki kasallik tufayli) va irsiy adentiya farq qilinadi. Koʻpincha teri va hosilalari (soch, ter bezlari)ning notoʻgʻri rivojlanishi bilan birga kechadi.

Manbalar
Adiabatik jarayon

Adiabatik jarayon (yun. Adia-batos — oʻtib boʻlmas) — tashqi muhit bilan issiqlik almashinuvisiz oʻtadigan termodinamik jarayon. Adiabatik jarayon oʻtishi uchun jism butunlay issiqlik oʻtkazmaydigan qatlam (chegara) bilan ajratilgan boʻlishi kerak. Tashqi muhit bilan sezilarli 192 miqdorda issiqlik almashinib ulgura olmaydigan darajada tez oʻtadigan jarayonlar ham adiabatik jarayonga juda yaqin boʻladi. Tovushning gazlar va boshqa jismlarda tarqalishi bunga misol boʻla oladi. Jism adiabatik jarayon davomida ish bajarganda uning ichki energiyasi kamayadi. Ideal gaz adiabatik jarayon davomida ish bajarganda (kengayganda) uning temperaturasi pasayadi. Aynan shu hodisadan gazlarni suyultirishda foydalaniladi. Toʻyingan bugʻ adiabatik kengayganida hoʻllanadi. Atmosferada sodir boʻladigan koʻpgina jarayonlarni adiabatik jarayon deb qarash mumkin.

Adiabatik jarayonda gaz atrofidagi jismlarga issiqlik bermaydi ham, olmaydi ham. Demak,   .

U holda termodinamikaning birinchi qonuni   ,   ko'rinishga keladi.

  tenglamani diferensiallab, undan   ifodani qo'ysak   yoki

  ekanligidan  bo'ladi.

          va              ekanligini hisobga olsak,  

 

Tenglamani iIntegralini   yoki   

  ko'rinishga keladi va bu tenglama Puasson tenglamasi deyiladi.   adiabata ko'rsatkichi deb ataladi.

    va      tenglamadagi (–) minus ishora gaz hajmini ortishi bilan uning temperaturasini kamayishini, gaz hajmini kamayishi bilan uning temperaturasini ko'tarilishini bildiradi, ya'ni 

V     va  

1-holda ish gazning xususiy ichki energiyasi hisobiga bajariladi, shuning uchun gaz temperaturasi kamayadi; 

2-holda esa tashqi kuch hisobiga ish bajariladi, ana shu ish hisobiga gazning ichki energiyasi ortadi.

Temperaturani bunday o'zgarishini “Kinetik” manzarasini tasavvur qilish oson. 

Porshen u tezlik bilan gazni siqayotgan bo'lsa, unga nisbatan to'qnashayotgan gaz massasining tezligi   bo'ladi. Agar bosimni tashkil qiluvchi molekulalar to'qnashishi elastik bo'lmay, devordan olgan impulsni    o'rniga    bo'ladi. 

Bu esa molekulalarning o'rtacha tezligi ham ortadi, temperaturasi ham ortadi. Xuddi shuni aksincha, porshen yuqoriga harakat qilib, gaz kengayganda, temperaturaning kamayishi ro'y beradi.

Demak,   bog'lanish giperbola bo'lmasligi mumkin.    esa birdan katta. γ>1 bo'lgani uchun adaabatik jarayonda    egri chiziq adiabata egri chiziq deb ataladi va u izotermadan tikroq bo'ladi. Bunga sabab, adiabatik kengayganda bosim faqat V ning o'zgarishi bilan emas, balki temperaturaning kamayishi hisobiga ham o'zgaradi. 

Adiabatik jarayonni boshqa gaz parametrlari bilan ham xarakterlash mumkin.

Masalan:   PV=RT dan     ni  (4) ga qo'ysak   

 .    (5)

Xuddi shuningdek V ning o'rniga    ni qo'ysak,   

va bundan      (6)

Ikkala tomondan    ildiz olsak,  (        7).

Shuni ta'kidlash lozimki, Puasson formulasidan cheklangan intervallardagi P, V, T ning qiymatlar uchun o'rinlidir.

Bajardi: Yulduz  Nazarova

Foydalanilgan adabiyot:  Tursunmetov.K.A.

Manbalar