Ardabil

Ardabil () (Ardubiyl) — Eronning shimoli-sharqidagi shahar. Aholisi 290 ming kishi atrofida. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Ardabilda qadimdan gilam toʻqiladi. Shaharda Ozarbayjon meʼmorchiliginining 14-17-asrlarga oid noyob obidalari namunasi saqlangan. Ardabil yaqinida mineral buloqlar bor. Ardabilning qachon bunyod etilgani maʼlum emas. Shahar haqida dastlabki maʼlumot sosoniylarning soʻnggi vakillari davriga mansub adabiyotlarda uchraydi. Oʻrta asrlarda, ayniqsa 9 — 10-asrlarda Ozarbayjonning yirik savdo — hunarmandchilik va madaniyat markazi edi; ayrim davrlarda kichikroq, mustaqil xonliklar poytaxti boʻlgan. 1220-yilda moʻgʻul bosqinchilari tomonidan vayron qilingan.

13-asr oxiriga kelib Ardabilda Safaviylar darveshlik tariqati vujudga kelgan. Safaviylarning Ardabil shayxligi Safaviylar davlatining vujudga kelishiga asos boʻldi. Ardabilda mahobatli shayx Safi maqbarasi meʼmoriy majmuasi (16 — 17-asrlar) saqlangan: katta bogʻga (uzunligi 120 m) peshtoqli darvoza (1648, ardabillik Ismoil tomonidan ishlangan) orqali kiriladi; kichik hovli, undan 8 burchakli masjidi bor (13-asr) katta hovliga oʻtiladi va toʻgʻri burchakli ziyoratgoh masjidi, unga silindrik gumbazli, uzluksiz naqshinkor shayx Safi maqbarasi va 8 burchakli Chinnixona binosi tutashib ketgan.

Etimologiyasi 
Ardabil nomi avestocha artavil yoki artavila soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, „muqaddas joy“ degan maʼnoni bildiradi.

Joylashuvi 
Ardabil Baliqli choy daryosida, Kaspiy dengizidan (Xazar) taxminan  va Tabriz shahridan  uzoqlikda joylashgan. Uning oʻrtacha balandligi  va umumiy maydoni  ni tashkil qiladi. Kaspiy dengiziga qoʻshni. U tarixan, ayniqsa Kavkaz mintaqasida katta siyosiy va iqtisodiy ahamiyatga ega boʻlgan. Dengiz sathidan  balandlikdagi ochiq tekislikda, Sabalan togʻidan (4811 m) sharqda joylashgan boʻlib, u yerda bahor oxirigacha sovuq havo kuzatiladi.

Aholisi 
2006-yilgi Milliy aholini roʻyxatga olish vaqtida shahar aholisi 32 386 xonadonda yashovchi 412 669 kishini tashkil qilgan. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 134 715 ta xonadondan iborat 482 632 kishi bor edi. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 158 627 ta xonadonga boʻlingan 529 374 kishi istiqomat qilgan.

Shahardagi asosiy koʻpchilik etnik Eron ozarbayjonlari va asosiy til ozarbayjon tilidir.

Bozori 
Shaharning qoq markazida milodiy 4-asr tarixchilari xoch shaklida tasvirlagan qadimiy bozor joylashgan boʻlib, toʻrt tomonga choʻzilgan oddiygina ishlangan gumbazlari bor. Bozorning aksariyat qismlari Safaviylar va Zandlar davrida qurilgan va taʼmirlangan.

Ziyoratgohi 
Eron shimoli-gʻarbidagi Ardabil shahrining diqqatga sazovor joylaridan biri 1334-yilda vafot etgan Shayx Safiiddin Ardabiliy ziyoratgohidir. Shayx soʻfiylar yetakchisi boʻlib, oʻz izdoshlarini islomiy tasavvufga oʻrgatgan. Uning oʻlimidan keyin uning izdoshlari tobora kuchayib borayotgan oilasiga sodiq qolishdi.

1501-yilda uning avlodlaridan biri Shoh Ismoil siyosiy hokimiyatni egalladi. U bir necha asrlarda birinchi marta Eronni birlashtirdi va islomning shia mazhabini davlat dini sifatida oʻrnatdi. Ismoil shayx Safiiddin nomi bilan atalgan Safaviylar sulolasining asoschisi edi.

1722-yilgacha uzluksiz, soʻngra 1757-yilgacha oraliq hukmronlik qilgan Safaviylar Shayx ziyoratgohini muqaddas qadamjoga aylantirdilar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Salamzoda A. V., Arxitektura Azerbaydjana XVI — XIX vv., Baku, 1964

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Eron shaharlari
 
Ardabil ustoni shaharlari
Eron ustonlari markazlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Sosoniylar shaharlari