yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Dahanasoy

Dahanasoy (yuqori oqimida Shogan, Arikli, Bosmandisoy, oʻrta oqimida Yangiariq, Mozorsoy, Shirinsoy) — Tojikiston Respublikasi Oʻratepa tumanidagi soy, Sirdaryonsng chap irmogʻi. Turkiston tizma togʻining shim. yon bagʻirlaridan boshlanadi. Uzunligi 108 km, havzasining mayd. 780 km. D. qor, yomgʻir, koʻproq buloq va qisman kichik muzliklar suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1,82 m3/sek, quyi oqimida 1,22 m3/sek. Oqimi yil davomida oylar boʻyicha kam oʻzgaradi. Toʻlinsuv davri may-iyunda kuzatiladi. D. suvi asosan sugʻorishga sarflanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tojikistondagi daryolar
Dahbed

Dahbed – Samarqand viloyati Oqdaryo tumanidagi shaharcha (1978-yildan). Dahbed Miyonqolning sharqida, Oqdaryoning chap sohilida joylashgan. Dahbed nomi fors. dah – oʻn, bed – tol dan deb talqin qilinadi. Dahbed yaqin temir yoʻl stansiyasi – Zarafshondan 9 km. Aholisi 7400 kishi (2000). Paxta qabul qilish punkti, MTP, xususiy tikuvchilik korxonasi, mexanizatsiyalashgan koʻchma qurilish korxonasi bor. Dahbedni Katta Oʻzbekiston trakti kesib oʻtgan. Dahbedda tarixiy obidalardan Maxdumi Aʼzam majmuasi (16-asr; 1996—1998-yillarda taʼmirlangan) saqlangan. 3 umumiy taʼlim maktabi, Samarqand mexanika iqtisodiyot kolleji, kasb-hunar maktabi, 2 kutubxona, madaniyat markazi mavjud.

Tarixi 
Shayboniyxon hukmronligi (1500-1510) davrida Dahbed nomi ilk bor Ofarinkent tumanidagi qishloq sifatida tilga olinadi. Dahbedning paydo boʻlishi XVI asrning birinchi yarmida Fargʻona vodiysining Kosonsoy shahrida yashagan Sayid Ahmad Jaloliddin Kosoniyning (1461–1542) nomi bilan bogʻliq. Jaloliddin Kosoniy Samarqand hukmdorlaridan boʻlgan shayboniy Jonibek Sultonning taklifiga koʻra Miyonqolga koʻchib oʻtadi. Kosoniy bu hududda dastlab oʻn dona tol ekkan. Natijada u zot yashagan mavze „Dahbed“ (forschadan tarjima qilganda „oʻnta tol“ degani) nomi bilan atala boshlagan. Fargʻona vodiysining Koson qishlogʻidan shayx Mahdumi Aʼzamning Dahbedga koʻchib kelishi bilan ushbu joy mashhur boʻlib ketadi. Mahdumi Aʼzamning qabri ham Dahbedda boʻlib, keyinchalik Samarqand hokimi Yalangtoʻsh Bahodir Mahdumi Aʼzam qabri yaqinida xonaqoh qurdirgan. Mangʻitlar hukmronligi davrida pishiq gʻishtdan masjid va darsxonadan iborat 34 hujrali madrasa barpo etilgan. Shayboniylar davrida Dahbedning bir necha darvozasi boʻlgan. Mavze devor bilan oʻralgan va ular orasida Juq mozori nomli darvoza mashhur edi. Dahbedning shimoliy tomonida joylashgan bu darvozaga yaqin joyda Safeduk qishlogʻi boʻlgan. Qishloqni keyinchalik daryo yuvib ketgan. Qishloqda shayx Xoʻja Is’hoqning qabri va xonaqosi boʻlgan. Mozorni Oqdaryo suvlari yuvib ketishi xavfi tugʻilgach, Xoʻja Is’hoqning mozori Bogʻi Balandga koʻchirilgan. Shayboniylar, ashtarxoniylar, mangʻitlar hukmronligi davrida atrofdagi yerlar Kichik Soʻgʻd deb ham atalgan, uning markazi Dahbed boʻlgan. Manbalarga koʻra, XIX asrda Dahbed va uning atrofida 1206 ta xonadon va 45 ta masjid boʻlgan. Dahbed kichik boʻlishiga qaramay, XVI asrda Mahdumi Aʼzamiyon boshchilik qilgan soʻfiylik – naqshbandiyaning markazi hisoblangan.

Dahbed oʻz tarixida juda koʻp turli xil voqealarni boshdan kechirgan. Masalan, Ashtarxoniy Abdulazizxon davrida (1645—1680) qoʻzgʻolonchilarning markazi boʻlgan. 1892—1893-yillarda Dahbed qishlogʻida Sartarosh, Shaxob, Safeduk, Tongotar, Achidoqar, Oynaqoʻrgʻon, Beshtut, Kattaqoʻrgʻon, Xonaqoh, Temirchi, Kattasolin, Qozi, Kichiksolin, Kichikqoʻrgʻoncha, Bozorjoy, Dehqon, Soʻfi kabi guzarlar boʻlgan. Hozirgi kunda Dahbed qishlogʻida Ulugʻbek, Navoiy 1, Navoiy 2, Ibn Sino mahallalari mavjud.

Manbalar 

 

Shaharchalar
Oqdaryo tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Dahliz

Dahliz — meʼmorlikda turar joy va mehmonxonalarga tutash qurilgan qoʻshimcha xona. Asosan, 3,5 mʼli, bolor (toʻsin)li kichik xona boʻlib, koʻpincha, bir xona yoniga yoki ikki xona oʻrtasiga quriladi, shu xonalarga dahliz orqali kiriladi. Uch, toʻrt xonani bogʻlovchi, ikki yonida va kirish eshigining qarshi tomonida ichki eshiklarga ega boʻlgan dahlizlar uchraydi. Dahlizlarda poyabzal, ustki kiyimlar yechib qoʻyiladi. Dahliz ichki xonalarga sovuq yoki issiq havo kirishiga ham maʼlum darajada toʻsqinlik qiladi. Dahliz sharq mamlakatlarida keng tarqalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxitektura
Daho

Daho (arab.) — favqulodda kuchli akl, xotira va ijodiy isteʼdod; bilim saviyasi, dunyoqarashiga koʻra oʻz davri darajasidan ilgari ketgan shaxs. D.lar fan-texnika, madaniyat, xususan badiiy ijodiyot sohasida muayyan millat, davlat miqyosida emas, balki umumbashar, jahon miqyosidagi muhim kashfiyotlar qilishga, ilmiy, badiiy asarlar yaratishga qodir boʻladi. Masalan, Ibn Sino (tabobat), Forobiy (falsafa), Beruniy (matematika), Ulugʻbek (falakiyot), Imom Buxoriy, Ahmad Yassaviy (tasavvuf) kabi benazir al-lomalar ilm-fanda, eʼtikrdda buyuk kashfiyotlar yaratganlar. Amir Temur, Bobur insoniyat tarixida oʻchmas iz krldirgan va ijtimoiy taraqqiyotni yangi bosqichga koʻtargan saltanatlarga asos solganlar.

D.lar yaratgan asarlar muayyan sohada burilish yasagan, yangi yuqori bosqichga oʻtish uchun xizmat qilgan. Chunki ular ilgari ilm-fanda, ijodda mutlaqo nomaʼlum yangiliklarni ochganlar. Mas, Alisher Navoiy asarlari tur-kiy xalqlar adabiyoti va tili taraqqiyoti uchun burilish nuqtasi boʻlgan. "Hamsa", "Chor devon", "Muhokamat ul-lugʻatayn va b. asarlari jahon madaniyati taraqqiyotiga muhim hissa boʻlib qoʻshilgan. D.lik buyuk iqtidor va yuksak ijtimoiy ong mahsulidir. D.lar dohiy deb ham aytiladi. Qad. D.lik {geniallik) ilohiy marhamat sifatida baholangan (Platon, neoplatonizm va b.). 19—20-asrlarda D. va ijodning turli tomonlarini psixologik hamda ijtimoiy tadqiq qilish rivojlandi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahron

Dahron — Saudiya Arabistonidagi shahar. Fors qoʻltigʻidan 8 km ichkarida. Aholisi qariyb 60 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Xalqaro avtomobil yoʻllari oʻtgan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni qayta ishlash markazi. Neft instituti bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Fors koʻrfazi port shaharlari va shaharchalari
Dvigatel

Dvigatel Lasnamäe, Tallinn, Estoniya shahrida joylashgan metall sanoati kompaniyasi edi. Dvigatel 1897-2007-yillarida mavjud boʻlgan kompaniya. Uning shtab-kvartirasi Tallin va Sankt-Peterburgda joylashgan edi. Dvigatel infratuzilmasi bugungi kunda qisman saqlanib qolgan va Dvigatel sanoat parkida joylashgan(:et ).

Dvigatel 1897-yilda podshoh Nikolay II "Dvigatel" kompaniyasi to'g'risidagi nizomni imzolaganidan keyin tashkil etilgan. Dastlab temir yo'l vagonlarini ishlab chiqargan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin reaktorlar va turli xil qurilmalar ishlab chiqarildi. Bino 1979-1983-yillarda Dvigateli metall ishlab chiqarish binosini qurgan, Estoniya SSR davrida Dvigateli harbiy zavodining maxfiy metall sanoati o'sha yerda joylashgan edi, operatsiya sirini ta'minlash uchun binoning aeroportga qaragan derazalari yo'q edi.

Ismlari 

 . . .
 1970-1980-yillar Vladimir Lenin nomidagi milliy zavod (    )
 1992-1995 RAS Dvigatel (milliy aktsiyadorlik jamiyati)
 1996-2007 AS Dvigatel (aksiyadorlik jamiyati)

Manbalar

Havolalar
Dvigatel-generator

Dvigatel-generator - birbiriga mexanik tarzda bogʻlangan va biri dvigatel, ikkinchisi generator sifatida ishlaydigan elektr mashinalardan iborat agregat. D.-g. oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantirish yoki fazalar sonini, tok chastotasini, kuchlanishni oʻzgartirish uchun xizmat qiladi. Isteʼmolchining ehtiyojiga qarab, D.-g. har xil parametrli boʻlishi mumkin (mas, elektr payvandda — kuchli tok, aviatsiyada — yuqori chastota, quruqlik yoki suv transportida — oʻzgarmas tok va hokazo). Yarimoʻtkazgichli oʻzgartirgichlarning taraqqiy etishi munosabati bilan D.-g. dan kam foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antonín Dvořák

Antonín Dvořák (; 1841.8.9, Praga yaqinidagi Nelagozeves qishlogʻi — 1904.1.5, Praga) — chex kompozitori, milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Chexiya fan va sanʼat akademiyasining aʼzosi (1890), Praga konservatoriyasining professor (1891) va direktori (1901-yildan). Nyu-Yorkdagi milliy konservatoriya direktori (1892—95). Dvořák merosida 10 opera (1870—1903), 9 simfoniya (1865— 93), simfonik poemalar, bir nechta kamer va xor asarlari mavjud. Vokalsimfonik ijodida "Avliyo Lyudmila" oratoriyasi (1886), "Madhiya" kantatasi (1873) alohida oʻrin tutadi. "Yangi dunyodan" nomli 9-simfoniyasi (1893)da Dvořák Yevropa simfonizm" anʼanalarini yangi — chex va Amerika xalqlari kuy va usullari bilan boyitdi. Dvořák ijodi chex mumtoz kompozitorlik ijodiyotining eng yuqori choʻqqisidir. Yorqin milliy ruh bilan sugʻorilgan, xilma-xil kuy va ritmlarga boy Dvořák musiqasi oʻzining hayotbaxshligi, romantik joʻshqinligi bilan ajralib turadi.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Klassik musiqa
Bastakorlar
1841-yilda tugʻilganlar
9-avgustda tugʻilganlar
5-yanvarda vafot etganlar
Musiqa asboblari
Musiqa haqidagi chala maqolalar
Sanʼatga oid chala maqolalar
Dvoryanlar

Dvoryanlar, dvoryanlik — oʻrta asr jamiyatida imtiyozlari merosiy boʻlib qonun bilan mustahkamlangan oliy tabaqalardan biri (ruhoniylar bilan birga). Xususiy yer egaligi — dvoryanlarning iqtisodiy va siyosiy taʼsirining asosini tashkil etgan. Gʻarbiy Yevropada dvoryanlar qadvoryanlar aristokratlar avlodidan, qirol saroyidagi mansabdor shaxslar, ritsarlardan shakllana borgan va absolyutizm (mutlaq hokimiyatlik) davrida vujudga kelgan. Dvoryanlar oliy va quyi tabaqaga boʻlingan, bu esa ularning unvonida oʻz ifodasini topgan (Angliyada baron va ritsarlar, Ispaniyada grandlar va idalgolar, Polshada magnatlar va shlyaxtalar va boshqa) Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida tabaqaviy jamiyat tugatilgandan soʻng dvoryanlar oʻzining koʻpgina imtiyozlari va siyosiy taʼsirini saqlab qolgan. Rossiyada 12—13-asrlarda harbiy-xizmatchilar tabaqasining eng quyi qismi sifatida vujudga kelgan. 14-asrdan dvoryanlar xizmatlari evaziga yer olishgan (qarang Pomeshchiklar). Petr I davrida dvoryanlarning shakllanish jarayoni nihoyasiga yetgan. Dvoryanlarning safiga davlat xizmatidagi mansab pogʻonasidan koʻtarilishiga qarab, boshqa tabaqa vakillari ham kelib qoʻshilgan. 1762-yilda dvoryanlar Petr I tomonidan joriy etilgan majburiy harbiy va fuqarolik davlat xizmatlaridan ozod boʻlishga erishishgan; dvoryanlar jismoniy jazoga tortilmagan, yollanma harbiy xizmat majburiyati va shaxsiy soliqlardan ozod etilgan. Yekaterina II tomonidan berilgan inoyatnoma (1785) (rus dvoryanlarining erkin va ustu-vorliklari) dvoryanlarning shaxsiy imtiyozlariga keng yoʻl ochib bergan, dvoryan oʻz-oʻzini boshqaruv tizimini joriy etgan. Dvoryanlar tabaqa sifatida Oktyabr toʻntarishidan soʻng tugatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild Toshkent, 2000-yil
DDT

Ushbu maqola kimyoviy modda haqidadir. Musiqa guruhi uchun DDT (guruh) sahifasiga qarang.

DDT (dixlordifeniltrixloretan; C14H9Cl5) — insektitsid, oqish yoki malla rang kimyoviy modda. Suyuqlanish harorati — 74,5—93 °C. Suvda yomon, spirt, benzol va boshqa erituvchilarda yaxshi eriydi. 170—200 °C gacha qizdirilganda parchalanib, vodorod xlorid hosil qiladi. Xlorbenzol va kondensatlovchi moddalar, masalan, sulfat kislota, quruq vodorod ftorid ishtirokida xloralni kondensatlash yoʻli bilan olinadi. 20-asrning 40—60-yillarida koʻpgina mamlakatlarda, shu jumladan Oʻzbekistonda ham zararkunanda hasharotlarga qarshi kurashda, shuningdek, bezgak parazitlari (chivinlar)ni yoʻqotishda qoʻllangan. Inson va hayvonlar organizmida toʻplanishi, atrof-muhitda biologik parchalanishga oʻta chidamliligi, tabiatdagi biologik muvozanatini buzishi sababli rivojlangan mamlakatlar, shu jumladan Oʻzbekistonda 1970-yildan ishlatish man qilingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
De...(dez...)

De...(dez...) (lotincha de...; frans. de..., des...) — old qoʻshimcha; oʻzi qoʻshilib kelgan soʻzga: 1) yoʻqotish, bekor qilish (mas, degazatsiya); 2) pasayish, pastga qarab harakatlanish, tanazzul (mas, devalvatsiya) maʼnosi ifodasini beradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deaerator

Deaerator (de... va ayeg — havo) — suvni unda erigan (jihozlarni zanglatadigan) kislorod va karbonat angidridsgm tozalaydigan apparat. Termik, kimyoviy, desorbsion va b. xillari bor. Termik (issiqlik) Deaeratorda zararli gazlar suvni isitish vaqtida chiqib ketadi. Kimyoviy Deaeratorda natriy sulfitdan foydalaniladi. Desorbsion Deaeratorning ishi sorbsiya (gaz, bugʻ va erigan moddalarning qattiq jism yoki suyuklikda yutilishi) ga teskari jarayon (de-sorbsiya)ga asoslanadi. Bugʻ generato-pura beriladigan taʼminlash suvini va issiqlik tarmogʻiga yuboriladigan qoʻshimcha suvni tozalash (deaeratsiyalash) uchun Deaerator issiqlik elektr stansiya (Issiqlik elektr stansiya—TETS)lariga, energetika qurilmalariga, kichikroq qozonxonalarga oʻrnatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peter Debye

Peter Joseph William Debye (1884.24.3, Maastrixt — 1966.2.11, Itaka, AQSH) - golland fizigi va fizikkimyogari. 1940-yildan AQShda. Berlin universiteti (1935-yildan) va Itaka (AQSH)dagi Kornell universiteti professor (1940-yildan). Ilmiy ishlari qattiq jismlarning kvant nazariyasiga oid (qattiq jiyemning Debye modeli, Debye tempaturasi, Debye issiklik sigʻimi qonuni). Qutbli va qutbsiz erituvchilar eritmalaridagi molekulalarning dipol momentlarini tekshirib (1912), dipol momenti nazariyasiga asos solgan. E. A. Xokkel bilan birgalikda kuchli elektrolitlar nazariyasi (Debay — Xokkel nazariyasi)ni ishlab chiqqan (1923). Polikristall materiallarning ichki tuzilishini rentgen nurlari yordamida oʻrganish usuli (Debye—Sherrer usuli)ni ishlab chik,qan. Kompton effektini tushuntirgan, ultratovushda difraksiya hodisasini aniklagan, polimerlarning tuzilishini tekshirgan. Qattiq jismlar, atomlar, elektrolitlar oʻtkazuvchanligi va boshqalarga oid asarlar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1936).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1884-yilda tugʻilganlar
1966-yilda vafot etganlar
24-martda tugʻilganlar
2-noyabrda vafot etganlar
Amerikalik kimyogarlar
Debillik

Debillik (lotincha debilis — zaif) — oligofreniyaning yengil shakli; ruhiy jihatdan tuzuk rivojlanmay qolish. Bunda abstrakt tafakkur sust, nutq bir qadar rivojlangan, birok, soʻz boyligi kam boʻladi. D.da bemorni oʻqitish, ayrim yengil-yelpi ishlarni oʻrgatish, ijtimoiy hayotga moslashtirish mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debit

Debit ( — oʻtkazmoq) — burgʻilash quduqlari, buloqlar va konlardan maʼlum vaqt birligida chiqadigan suyuqlik (mineral suv, neft va hokazo) yoki gaz hajmi. Suyuklik uchun debit sekundiga litr (oniy debit) yoki sekundiga (soatiga, sutkasiga) kub metr (yigʻindi debit)larda oʻlchanadi. Daryoning koʻndalang kesim yuzi orqali vaqt birligida oqib oʻtadigan suv hajmiga suv sarfi deb ataladi. Suyuqlik uchun debit suv oʻlchagichlar yordamida aniqlanadi. Gaz sutkasiga kub metr bilan oʻlchanadi va anemometr bilan aniqlanadi. Suyuqliklar debitini oʻlchash uchun Venturi tipidagi suv oʻlchagich qoʻllanadi. Suv havzasi tubida ajraladigan gazdan namuna olishning eng oddiy usulida debit maʼlum hajmli idishning toʻlish vaqtiga qarab aniqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debocha

Debocha (fors. — muqaddima, soʻz boshi) — 1) kitob jildlarining zarhal bilan bezatilgan dastlabki alohida sahifalari; 2) muqaddima, kirish soʻz, bosh soʻz. Asosan kulliyot, devon, doston va nasriy asarlarda, shuningdek, tazkira va bayozlarda uchraydi. D. asar muallifi yoki kotib tomonidan yoziladi va unda kitobning mazmuni, muallifning qisqacha tarjimai holi, maqsadi bayon qilinadi. Amir Xusrav Dexlaviy oʻz "Kulliyot"iga va Alisher Navoiy "Xazoyin ul-maoniy" asarining birinchi devoniga mukammal asar darajasida D. yozganlar. Hoz. baʼzi oʻzbek adiblarining asarlari ham D. bilan boshlangan; 3) shohlarning debo (zarhal) matodan tikilgan ustki kiyimi; 4) musiqada — kichik hajmdagi asar. Oʻquv va cholgʻu yoʻllari bor. Ayniqsa Fargʻona surnay D.lari mashhur. D.ning oʻquv yoʻllarini Hoji Abdulaziz qayta ishlagan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debretsen

Debretsen – Vengriya sharqidagi shahar, Vengriya pasttekisligida. Xaydu-Bihar medyesining maʼmuriy markazi. Aholisi 208,4 ming kishi (1997). Yirik transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Sanoatining asosini mashinasozlik (jumladan vagonsozlik, podshipniklar i. ch., tibbiyot asboblari, qishloq xoʻjaligi mashinalari) tashkil etadi. Metallni qayta ishlash, kimyo-farmatsevtika, oziqovqat, tikuvchilik, mebel ishlab chiqarish, teri sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Un-t, FA ning Quyosh fizikasi va atom tadqiqoti institutlari, muzeylar (etnografiya va boshqa), teatr bor. 18—19-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Balneologik kurort shahri. Debretsen 10-asrdan maʼlum.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shaharlar
Vengriya
Gérard Debreu

DEBRYO (Debreu) Jerar (1921.4.7. Kale, Fransiya) — amerika iqtisodchisi. Parij universiteti doktori (1956), 1949-yildan AQShda yashaydi. Bir qancha universitetlarda, jumladan 1962-yildan Kaliforniya (Berkli) universitetida ishlagan. Asarlarida markazlashtirilmagan bozor tizimi yakka rejalarning ijobiy muvofiqlashuvga olib kelishi mumkinligi muammosini tadqiq etgan. Narxlar muvozanatini yaratadigan omillar mavjudligini isbotlagan (K. Errou bilan hamkorlikda). "Qiymat nazariyasi" asarida yagona umumiy muvozanat nazariyasining matematik modelini yaratdi va oʻz modelida ishlab chiqarishni joylashtirish, kapital va nomaʼlumlik sharoitlarida feʼl-atvor nazariyalarini birlashtirishga erishdi. Nobel mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Debyut

Debyut (frans. debut — birinchi qadam) — 1) biron-bir soxada birinchi marta chiqish (mas, artistning sah-nada ilk bor chiqishi); 2) shaxmat, shashka oʻyinining dastlabki yurishlarni oʻz ichiga oluvchi boshlangʻich bosqichi. "Himoya", "Partiya", "Gambit" va hokazo atamalar D. maʼnosida ishlatiladi. Odatda, D.lar ilk bor qoʻllangan mamlakat, shahar yoki uni kashf etgan shaxmatchi nomi bilan yuritiladi. Mas, ispancha oʻyin, Alyoxin himoyasi va b. Ikkala tomon ham oʻz shohi oldidagi piyodasini ikki xona olgʻa sursa ochiq D., farzinlar oldidagi piyodalar ikki xona surilsa yopiq D. va oklarning shohi oldidagi piyodasi ikki xona surilishiga qoralar boshqacha javob qilsa, yarim ochiqyoki yarim yopiq D. boʻladi. Hoz. zamon D.lari nazariyasi boʻyicha juda koʻp asarlar mavjud.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dev

Dev — 1) zardushtiylikda yovuzlikning asosiy timsoli (qarang Anxramaynu). Avestoda "dayva" tarzida qayd etilgan; 2) turkiy va fors-tojik xalqari mifologiyasida yovuzlik timsoli. Dev dahshatli, zulm va zoʻrlik, qonxoʻrlik yoki yovuz kuchlarning irodasiga boʻysunuvchi bahaybat maxluq sifatida namoyon boʻladi. Devlar yer osti saltanatlarida, gʻorlarda, kimsasiz choʻl va dashtdagi kasrlarda istiqomat qiladi. Qasr, bogʻ va hokazo sohibining amriga itoat etib, parilarni qoʻriqlaydi ("Gulnor pari", "Yunus pari", "Misqol pari" va boshqalar). Ertak, doston qahramonlariga qarshi yakka yoki tuda boʻlib kurashadi, ammo hamisha inson qobiliyati, aqli, kuch-qudrati qarshisida ojizlik qiladi, oqibatda yengilgan devlar insonga boʻysunadi va uning izmiga yuradi. Devlar osmonda uchuvchi va yerda yuruvchi ikki toifaga ajraladi. Baʼzilari tabiatan hiylagar, makkor, aldamchi va gʻazabkor, boshqalari nozik sanʼatkor, goʻzal binolar quruvchi usta, afsonaviy kuch egasi. Oʻzbek folklorida Ahriman, Ahvon, Samandar, Oqdev, Qora dev, Qizil dev, Sariq dev ("Badal botir" va boshqalar), Arshak dev, Afsar dev, Boymoq dev, Yaproq dev ("Balogardon", "Malika ayyor" va boshqalar) kabi devlar toʻdasining boshliqlari obrazi uchraydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Mifologiya
Mifologik qahramonlar
Devzira

Devzira — jaydari arpasholining guruchi. D. choʻziqroq, sirti qobirgʻali, qobirgʻalari orasida qizgʻish chiziqlari bor, boshqa guruchlarga nisbatan yirik, muz rang (tiniq), baʼzilari qizgʻish. Shunga koʻra, u oq va qizil D. deb 2 xil nomlanadi. D. juda tigʻiz va qattiq boʻlganidan (palov pishirishda D. 5—6 marta yuvilib, iliq suvga 2—3 soat ivitib qoʻyiladi) yogʻni kam shimadi, oshi xushxoʻr, toʻyimli, pishirganda yana suv koʻtarib, juda koʻpayib ketish xususiyatiga ega. Bunday guruch toʻgʻrisida maʼlumotlar tarixiy manbalarda uchraydi. Ilgari D. olinadigan arpasholi Fargʻona vodiysida, Toshkent viloyatining Piskent, Chinoz, Samarqand viloyatining Bulungʻur, Jomboy tumanlarida koʻp ekilardi. Keyingi yillarda sholining yangi, serhosil navlari yetishtirilganligi munosabati bilan arpasholi maydoni ancha kamayib, asosan Fargʻona vodiysida xususiy xoʻjaliklarda va tomorqa maydonlarida yetishtiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ko'pincha Andijon viloyatida yetishtiriladi.Xonobod shahar hududida Va Sultonobod qishlog'i aholisi bu guruchni yetishtiriladi. Asosan Qoradaryo bo'ylarida yetishtiriladi. Eng qiziq jihati Bu guruch boshqa suvli hududlarda o'smaydi. Chunki Qoradaryodagina ushbu guruch uchun mos minerallar mavjud. Tub aholi ertalabki To'y oshlarini Faqat Shu guruchdan Osh qilishadi.
Vladimir Devlet

Vladimir Pavlovich Devlet [1890.29.9 (11.10), Tambov – 1958.15.12, Toshkent] – opera xonandasi (bariton), Oʻzbekistan xalq artisti (1945). Dastlab Kiyev opera teatri sahnasida chiqqan (1917). 1920—35 yillarda Odessa, Tbilisi, Sverdlovsk, Vladivostok va b. shahar opera teatrlarida ishlagan. 1937-yildan Toshkent rus opera va balet teatri, 1948-yildan Navoiy nomidagi opera va balet teatri yakkaxoni. 1938-yildan Toshkent konservatoriyasida pedagog (1942-yildan dotsent). Ovozi keng diapazonli boʻlib, ijro uslubi yetuk vokal texnikasi bilan ajralib turadi. Onegin, Yeletskiy (P. Chaykovskiy, „Yevgeniy Onegin“, „Qargʻa motkasi“), Knyaz Igor (A. Borodin, „Knyaz Igor“), Rigoletto, Jermon (J. Verdi, „Rigoletto“, „Traviata“), Tonio (R. Leonkavallo, „Masharabozlar“), Eskamilo (J. Vize, „Karmen“) va b. partiyalarni ijro etgan.

Manbalar 

  

1890-yilda tugʻilganlar
11-oktabrda tugʻilganlar
1958-yilda vafot etganlar
15-dekabrda vafot etganlar
Devon

Devon — Sharq adabiyotida sheʼriy toʻplam. Devonda biror shoir sheʼrlari qofiya yoki radiflariga koʻra arab alifbosi tartibida (qofiyalanib keluvchi soʻzlarning oxirgi harflari asosida) joylashtiriladi. Sharkda Devon tuzish shoirning yetuklik belgisi boʻlgan, shoirlar oʻz devonlarining mazmunan va shaklan rang-barang boʻlishiga eʼtibor berganlar. Devon tuzish 10—11-asrlardan boshlangan, uning shakllanish davri Shayx Saʼdip zamonasiga toʻgʻri keladi. Oʻzbek adabiyoti tarixida Devon tuzish Lutfiy, Sakkokiy, Atoiy, Gadoiy kabi shoirlar ijodi bilan bogʻliq. Alisher Navoiy Sharq adabiyoti tarixida mukammal Devon tartib bergan mualliflardan. Devon shoirning oʻzi tomonidan, shuningdek, boshqalar tomonidan ham tuziladi. Navoiy gʻazallarining ilk Devoni nomaʼlum kotib tomonidan tuzilgan (1465). Unda 15-asr adabiyotidagi deyarli barcha sheʼr shakllarini koʻrish mumkin. Keyinroq Devon tuzish ishiga Bobur, Nodira, Ogahiy, Avaz Oʻtar va b. shoirlar ham samarali hissa qushganlar. Zamonaviy oʻzbek adabiyotida Habibiy, Sobir Abdulla va b. Devon tuzganlar. Ularda gʻazallar hozirgi oʻzbek alifbosi tartibida joylashtirilgan. Sharq poeziyasi taʼsirida Yevropa adabiyotida ham Devon tuzish tajribasi bulgan (Gyote, "Gʻarbu sharq devoni").

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sheʼriyat
She’riy turlar
Devoni arabxona

Devoni arabxona — Somoniylar davlati va Buxoro xonligida mamlakat hududida yashaydigan arablar ishlari bilan shugʻullanuvchi devon. Arablar Buxoro xonligida alohidda imtiyozlarga ega boʻlganlar. Ularning bajarilishi boʻyicha ishlarni shu devon boshqargan.

Manbalar 
{{manbalar))
Devoni toʻshakxona

Devoni toʻshakxona - Buxoro amirligida davlat omborxonasi (toʻshak, qurol-yarogʻ, kiyim-kechak va hokazo) hisobkitobini olib boradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanʼat Devonov

Sanʼat Devonov (1932.9.5, Xonqa tumani — 2016.04.27) — aktyor va rejissor. Oʻzbekistan xalq artisti (1976). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1973). Xorazm teatrida aktyor, rejissor (1946—84), direktor (1963—67). 1984—86-yillar kinoaktyor studiyasining, 1986—87-yillar Abror Hidoyatov nomidagi oʻzbek davlat drama teatrining va 1987—93-yillar Hamza teatrining direktori. 

Harakat bilan nutqning rangbarang, musiqiy va maʼnodorligi, chuqur iztiroblar orqali qahramonning ichki dunyosini ocha bilish, chin muhabbat, insonparvarlik ifodalari Devonov ijodiga xos. Devonov teatrda 150 dan ortiq rol oʻynagan. Eng yaxshi rollari: Askar („Arshin mol olon“), Tohir („Tohir va Zuhra“), Navoiy („Navoiy Astrobodda“), Hamlet („Hamlet“), Beruniy („Abu Rayqon Beruniy“), Ibn Sino („Ibn Sino“), Farib („Oshiq Gʻarib“) va boshqalar. 

„Oʻliklar kechirmaydi“ (Oʻlmas Umarbekov), „Onalar“ (P. Tlegenov), „Layli va Majnun“ (Xurshid) kabilar Devonov sahnalashtirgan muvaffaqiyatli spektakllardandir. Kinodagi asosiy rollari: Yoʻlchi („Qutlugʻ qon“), Sharif („Maftuningman“), Juma („Qizilqum“), Abdugʻaniboy („Yulduzlar jamoli“), Rizayev („Uzoq-yaqin yillar“), Karvonboshi („Sevgi haqida afsona“), Amir Nasrullo („Choʻloq darvish“) va boshqalar, shuningdek, telefilmlarda („Shashmaqom“da xon, „Jaloliddin Manguberdi“da Muhammad shoh, „Xorazm afsonasi“da Ali, „Diyonat“da Boʻriboyev, „Ilondan qoʻrqmang“da Toshmatov va boshqalar) ham rollar ijro etgan. „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan taqdirlangan (2001).

Manbalar

Havolalar 
 Sanʼat Devonov kino-teatr.ru saytida 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Oʻzbekistonlik erkak aktyorlar
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Oʻzbekiston rejissyorlari
Oʻzbekiston teatr rejissyorlari
Devor

Devor — 1) bino, uyning tomini koʻtarib turuvchi yoki xonalarga ajratuvchi tik qismi. Bino va uylarda yuk tushuvchi (tomni koʻtarib turuvchi) devorga va faqat xonalarni ajratib va toʻsib turuvchi — pardevorga; ichki va tashqi devorlarga boʻlinadi. Devor pishitilgan loydan (paxsa devor), pishiq gʻisht va xom gʻishtdan (gʻishtin devor), tosh, shlak-beton va temir-betondan (tosh devor) qilinishi, pardevor yaxlit gips plitalardan ham koʻtarilishi mumkin. Gʻishtin devor yarim, bir, bir yarim, ikki gʻishtli qilib teriladi. Devorning qalin va yupqa, yigʻma va yaxlit, terilgan va urilgan xillari boʻladi. Har qanday devor tashqari va ichkaridan har xil usulda (somon suvoq, sement suvoq, alebastr, ganch suvoq va boshqalar) suvab qoʻyiladi. devor koʻzli (deraza va eshik oʻrinlari tashlab ketilgan) va koʻzsiz yoki yaxlit boʻladi; 2) biror narsaning (oshqozonning, dvigatelnuing) atrofini oʻrab olgan yoki boʻlimlarga ajratgan qismi (oshqozon devori, silindr devori); 3) biror yerni (masalan, hovlini), hududni oʻrab olgan yoki qismlarga ajratib turgan gʻov, toʻsiq; paxsa, shox-shabba, taxta, temir-beton, gʻishtdan qilinishi mumkin; 4) qalʼa, qoʻrgʻon, shahar va hatto biror davlatni oʻrab, dushman hujumidan mudofaa qilish uchun quriladigan inshoot. Masalan, XV asrda Toshkent bir necha darvozali keng paxsa devor bilan oʻralgan. XIX asr oʻrtalarida Toshkent beklarbegisi taʼmirlattirgan devorning 12 darvozasi va 2 qofqasi (oʻrtacha eshigi) boʻlgan. Mil. av. IV—II-asrlarda Xitoyda Buyuk Xitoy devori bunyod etilgan.

Adabiyotlar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxitektura
Devpechak

Devpechak (Cuscuta L.) — chirmovuq-doshlar (Cuscutaceae)ra mansub bir va koʻp yillik tekinxoʻr oʻsimlik. Vatani — Amerika va Afrika. Oʻrta Osiyoda 5 turi tarqalgan. Bularning har biri 150—200 gacha oʻsimlik turini zararlab, hosilning koʻp qismini nobud qiladi, sifatini pasaytiradi. Ildizi, bargi boʻlmaganidan xlorofill yoʻq. Poyasi (0,5—7,5 mm gacha) sargʻish yoki sargʻishpushti, sershox. Guli oq va oqish-pushti, oval shaklda. Chanogʻi qalpoqsimon, serurugʻ. Urugʻi dumaloq yoki tuxumsimon, uchli, gʻadir-budur, usti qattiq poʻst bilan qoplangan. D., asosan, urugʻidan va qisman poyasidan koʻpayadi. Tuproqda qishlab chiqqan urugʻlari mart— aprel oylarida unib chiqadi. Oʻsimtalari dastlab kuniga 2—3 sm, 10-kundan boshlab 12—15 sm dan oʻsadi. Oʻsimtalari biror oʻsimlikka chirmashib, urugʻidan ajraladi, oʻsimlik tanasiga 2— 4 marta spiral shaklida oʻralib oladi va soʻrgʻichlari bilan oʻsimlik shirasini soʻra boshlaydi. Natijada oʻsimlikda modda almashinuvi buziladi, Hosili kamayadi, hatto qurib qoladi. D., asosan, mevali, manzarali, oʻrmon daraxtlari, tok, buta, rezavor, subtropik va sitrus oʻsimliklariga tushib, xalq xoʻjaligiga katta zarar keltiradi. Kurash ch oral ar i: D. tushgan daraxt novdalari qirqib yoqiladi, kuchli zararlanganlari tupi bilan kovlab yoʻqotiladi. Bogʻ, tokzor, koʻchatzor va daraxtzorlarda qator oralari haydab qoʻyiladi, daraxtga tushgan D.ni kimyoviy usulda yoʻqotish chorasi hozircha ishlab chiqilmagan (imkon qadar qoʻlda tozalanadi). Ekin maydonlari, yoʻl yoqalaridagi oʻsimliklarga tushgan D.ni yoʻqotish uchun esa nitrafenning 4% li eritmasi bilan gektariga 1200 l normada dorilanadi (qarang Zarpechak).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deggaron masjidi

Deggaron masjidi — Navoiy viloyati Karmana tumani gʻarbida Hazora qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik. 8—9-asrlarda qurilgan bino oʻrniga 11-asrda masjid bunyod etilgan. Keyinchalik degrez (choʻyangar) ustalarning mahalla guzarida joylashgani uchun Deggaron masjidi deb nomlangan. Inshoot Zarafshon daryosining chap qirgʻogʻida, endilikda vayronaga aylangan, lekin avvallari yaxshi mustahkamlangan himoyalangan qishloq hududida barpo etilgan. Keyinchalik Deggaron qishlogʻi masjiddan sal nariroqdagi hududga siljigan.

Tashki koʻrinishi kub shaklida, usti gumbazlar bilan yopilgan, xona ichida pishiq gʻishtdan 4 gula (ustun) ishlangan. Qolgan devori xom gʻishtdan tiklanib, yuzasi pishiq gʻisht bilan qoplangan. 4 rukn-ustun (diametri 128 sm) xonaqoh ichini devorsiz 9 qismga ajratgan, markaziy qismi nisbatan yirikroq gumbaz bilan yopilgan, boshqa qismlarga — bir tomonidan devorga, qarshi tomonidan ustunga tayantirib yana 8 ta kichik gumbaz ishlangan. 20-asrda masjidning jan. va sharqida xonaqohga taqab sinchkor ayvon qurilgan, jan. ayvon bir qator ustunli, sharqiysi (jan. ayvonga nisbatan ikki hissa keng) ikki qator ustunli. Ayvon ustunida binoning 1910-yilda qayta qurilgani qayd etilgan. Keyinchalik ayvonlari vayron boʻlgan. Deggaron masjidi islomiyat davrining Oʻrta Osiyoda saqlanib qolgan qad. sajdagohi sifatida meʼmoriy oʻziga xosligi va sodda salobati bilan diqqatga sazovor.

Masjid haqida tarixchilar va arxeologlar turli xil fikr bildiradilar. Rus arxeologi Vasiliy Shishkin Deggaron masjidi VIII—IX asrlarda avvaldan maxsus tayyorlab qoʻyilgan pishiq gʻishtdan barpo etilgan degan maʼlumot beradi. Shishkinning qoʻshimcha qilishicha, masjid Ermitaj hamda Oʻzkomtaris ekspeditsiyasi vakillari tomonidan 1934-yilning may oyida ochilgan. Keyinchalik arxeolog Aleksandr Yakubovskiy 1939-yilda Deggaron masjidi tarixini oʻrganishga kirishgan. A.Yakubovskiy maʼlumotlariga koʻra, Deggaron masjidi Buxoroda joylashgan Ismoil Somoniy maqbarasidan ham qadimiyroqdir. Adabiyotshunos olim Natan Mallayev Deggaron masjidi XI asrda barpo etilgan deb maʼlumot bergan. Uning aytishicha Qoraxoniylar va Xorazmshohlar hukmronligi davrlarida bir qancha binolar qurilgan va ularning baʼzilari saqlanib qolgan. Ulardan biri Hazora qishlogʻida joylashgan XI asrda barpo etilgan Deggaron masjididir. Tarixiy obida zardushtiylik dini anʼanalari boʻyicha qurilgan.

Deggaron masjidi sovetlar hukmronligi yillarida taʼmirtalab ahvolga kelib qolgan edi. 1975-yilda masjidni taʼmirlash ishlari olib borilgan. Rekonstruksiya ishlarida hazoralik ustalar ishtirok etgan. Ular masjidning old qismiga peshayvon oʻrnatib, uning asl koʻrinishiga olib kelishga harakat qilganlar. Keyinchalik masjid ichida muzey tashkil qilingan. Mezeyga qadimiy jihozlar va ashyolardan iborat eksponatlar qoʻyilgan. Deggaron masjidining qurilishi bu davrda Hazora hududida hunarmandchilik, savdo ishlari rivojlanganligi bilan bogʻliqdir.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Navoiy viloyati masjidlari
Qoraxoniylar meʼmorchiligi
Degelmintizatsiya

Degelmintizatsiya (de... va gel-mintlar) — gelmintlarni barcha rivojlanish fazalarida yoʻqotishga qaratilgan davolash-profilaktika tadbirlari majmui. Gelmintlar yuqqan oʻsimliklar va hayvonlar, chorvachilik binolari va asbob-anjomlari, dalalarga oʻgʻit sifatida solinadigan goʻng , yaylovlar, podalar dam oladigan (yotqiziladigan) joylar D. qilinadi. D. farmakologik antgelmintiklar yordamida (albendazol, mebendazol, paperazin, fenbendazol va b.) hamda fizik (qoʻylarda senuroz, odamlarda exinokokk pufaklarini xirurgik yoʻl bilan olib tashlash), mexanik (krramollarda telyaziyalarni koʻzdan yuvib chiqarish va b.), biologik (bakterial preparatlar, emlash va hokazo) usullar orqali amalga oshiriladi. Har bir hayvonga alohida yoki bir guruhga maʼlum miqdorda antigelmint preparatlari suv yoki yem bilan aralashtirib beriladi. Hayvonlarda davolash (yilning har qanday davrida gelmintozlarning birdan tarqalishi yuz berganda), profilaktik (rejali ravishda gelmintozlar klinik koʻrinishlarining oldini olish uchun yilning maʼlum davrida); diagnostik (gelmintozlarning bor-yoʻqligini aniqlash maqsadlarida) D. oʻtkaziladi. Hayvonlar parvarishida ishlatiladigan asbob-anjomlar qaynoq suv, bugʻ, olov bilan; yaylov va oʻtloqlar gelmintlarning biol.siga qarab ularni davriy ravishda oʻzgartirib turish yoʻli bilan D. qilinadi. Goʻng biotermik usulda yuqumsizlantiriladi. Oʻsimlik urugʻi uzoq vaqtgacha yuqum manbai boʻlishi mumkin, shu sababli ularni D.lashda turli kimyoviy vositalar qoʻllanadi.

Hoshim Nurmamatov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degeneratsiya

Degeneratsiya (lotincha degenero — bu-zilaman) — oʻsimlik, hayvon organizmidagi biror xil biologik belgi va xususiyatning irsiy kasalliklar yoki yashash sharoitining ogirlashib qolishi tufayli buzilishi, yomonlashib aynib qolishi. Baʼzi organ va toʻqimalarning normal individual rivojlanish jarayonida yoʻqolib ketishi (mas, itbaliklar oʻsib, baqaga aylanganda dumining yoʻqolishi), filogenetik taraqqiyot jarayonida kichrayib, boshqacha boʻlib qolishi yoki moddalar almashinuvi oʻzgarishi natijasida yemirilishi ham D. deyiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degidratlanish

Degidratlanish (de va gidratlanish) — anorganik yoki organik moddalardan suv ajralishi. 1) kimyoda — Degidratlanish termik jarayonda koʻpincha katalizatorlar (konsentrlangan sulfat, fosfat kislotalar, alyuminiy-oksid va b.) ishtirokida sodir boʻladi. Efirlar, kislota angidridlari, olefinlar va b. moddalar olishda qoʻllanadi; 2) geologiyada — Degidratlanish yerpoʻstidakengtarqalgan jarayon boʻlib, foydali qazilmalarning hosil boʻlishida katta ahami-yatga ega. Mas, opal mineralining suvsizlanishidan xalsedon va kvars mine-rallari hosil boʻladi. Ular xalq xoʻjaligida keng qoʻllanadi. Organizmda ham degidratlanish jarayoni boʻlib turadi, ular fer-mentlar ishtirokida roʻy beradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degidrator

Degidrator — neft emulsiyasi tarkibidagi suvni ajratuvchi asbob. Bu ishni yuqori chastota va yuqori kuchlanishli elektr maydoni taʼsirida amalga oshiriladi. Degidrator metall korpusdan iborat boʻlib, ichida elektrod oʻrnatilgan ebonit izolyator joylashgan. Izolyator boltlar bilan korpus flanetsi 2 ga mahkamlangan. Metall oʻzak 4 dan elektrodga kuchlanish beriladi. Degidrator disk 5 yordamida transformator xonasiga oʻrnatiladi. Degidratorning elektr qismi transformator, qarshilik, razryadnik va kondensatordan tuzilgan. Degidrator neftni qayta ishlash korxonalarida qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
 

Sanoat
Degustatsiya

Degustatsiya (lotincha degusiatio — tatib koʻrish) — tamaki, choy, vino, kandolat, oziq-ovqat mahsulotlari, non, goʻsht, sut mahsulotlari va b. sifatini xidlab, rangini, mazasini koʻrib baholash (k,. Chashnachilik).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Richard Dedekind

Julius Wilhelm Richard Dedekind (1831.6.10 — Braunshveyg — 1916.12.2) — nemis matematigi; Berlin Fanlar akademiyasi aʼzosi (1880). Ilmiy ishlari sonlar nazariyasiga, algebra va matematik analizga doyr. Koʻp ishlari algebraik sonlar nazariyasiga taallukdi. Matematikada muhim boʻlgan ideal obraz kabi tushunchalarni kiritgan. D. xdqikiy sonlar nazariyasini asoslovchi tizim (Dedekind kesimi) muallifi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Matematiklar
Dezaktivatsiya

Dezaktivatsiya (dez... va lot. activus — taʼsirchan) — radioaktiv zarralar bilan zaharlangan obʼyektlar (suv, oziq-ovqat, kiyim-bosh, tuproq, bino va inshootlar, texnika, qurol-yarogʻlar)ni radioaktiv iflosliklardan tozalash; ommaviy shikastlash vositalaridan himoya qilishning bir usuli. Suv maxsus filtrlash (suzish) qurilmalari bilan, texnika maxsus mashinalar va asboblar yordamida yuvuvchi kimyoviy moddalar bilan D.lanadi va hokazo.Dezaktivatsiya samarasi radiometr bilan tekshirib turiladi. Atom elektr styalarida, yadro reaktorlarida falokat yuz berganda, dushman yadro quroli ishlatganda va boshqalar favqulodda holatlarda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezertirlik

Dezertirlik (lot desertor -qochoq) — harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyat turlaridan biri; Oʻzbekiston Respublikasi JKga koʻra harbiy xizmatdan boʻyin tovlash maqsadida harbiy qism yoki xizmat joyini oʻzboshimchalik bilan tashlab ketish, shuningdek, shu maqsadda xizmat joyiga kelmaslik D. hisoblanadi. Harbiy xizmatdan qochib yurish, xizmat joyini tashlab ketish jinoyat sanaladi. Boshqa xizmat joyiga oʻtkazilganda, taʼtilda boʻlganda, davolanish tugaganda, xizmat safariga yuborilganda harbiy qism yoki xizmat joyiga yetib kelmaslik ana shu turdagi jinoyatni sodir etish demakdir. D. muddatli harbiy xizmatchi tomonidan sodir etilgan boʻlsa, aybdor 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan, agar zobitlar tarkibidan boʻlgan shaxs, praporshchik, michman yoki harbiy xizmatni kontrakt (shartnoma) boʻyicha oʻtayotgan harbiy xizmatchi tomonidan sodir etilgan boʻlsa, aybdor 5 yildan 10 yilgacha muddatga ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. D. uchun belgilangan bu javobgarlik faqat tinchlik vaqtida harbiy xizmatni oʻtashda sodir qilingandagina qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquq
Huquqiy adabiyotlar
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Jinoyat
Jinoyat huquqi
Jinoyatchilar
Jinoyatchilik
Jinoyatlar
Jinoiy odil sudlov
Dezinfeksiya vositalari

Dezinfeksiya vositalari - tashqi muhitdagi yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarini (odam, hayvon va oʻsimliklarda) yoʻqotish uchun ishlatiladigan fizik va kimyoviy vositalar. Qaynatish, yuqori bosim bilan bugʻlantirish, ultrabinafsha nurlar, quyosh nurlari va b. fizik D. v. hisoblanadi. Kimyoviy D. v.dan xlorli ohak, xloramin, lizol, karbol kislota, shuningdek, formalin, fenol, vodorod peroksid, margansovka va b. qoʻllanadi (yana qarang Dezinfeksiya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezinfeksiya stansiyalari

Dezinfeksiya stansiyalari - epidemiyaga qarshi ish olib boradigan sanitariya muassasasi; sanitariya-epidemiologiya st-yasi (SES)ning bir boʻlimi. D.s. yuqumli kasallik bilan ogʻrigan bemorlarni maxsus transportda kasalxonaga olib borib yotqizish, ularning uyi, zarur boʻlsa, atrofidagi joylarni dezinfeksiya qilish, infeksiya oʻchogʻidan yoki turli muassasalardan keltirilgan kiyim-kechak, koʻrpa-toʻshak va hokazoni dezinfeksiya kameralarida yuqumsizlantirish, davolash-profilaktika muassasalarida kundalik dezinfeksiya oʻtkazish, yuqumli kasalliklarning oldini olish maqsadida jamoat joylari (yotoqxona, kinoteatr va korxonalar)ni profilaktik dezinfeksiya, dezinseksiya va deratizatsiya qilish kabi ishlarni amalga oshiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezoksikortikosteron

Dezoksikortikosteron, DOK, S|2N30O,— biologik faol steroid. Mol. m. 330,45. Umurtqali hayvonlar buyrak usti bezlarida kortikosteron va al-dosteron biosintezida (qarang Kortikosteroidlar) oraliq birikma sifatida hosil boʻladi. D. va uning sintetik preparatlari (D. atsetat, D. trimetilatsetat) organizmda suv-tuz almashinuviga taʼsir etadi: natriy ionlari va suvni tutib qoladi, kaliy ionlari ajralishini tezlashtiradi va tomirlar tonusini barqarorlashtiradi. Miasteniya, gipoxloremiya, buyrak usti bezi pust qavati yetishmovchiligini davolashda qoʻllanadi. Organizmda D.ning koʻp hosil boʻlishi yoki ortiqcha kiritilishi arterial gipertoniya, shish, boʻgʻimlar va buyrak yalliglanishiga olib keladi.

Manbalar 

Biologiya
Dezoksiribonuklein kislota

Dezoksiribonuklein kislota (DNK) — nuklein kislotalarining bir turi. Tarkibida dezoksiriboza, azot asoslaridan adenin (A), guanin (G), sitozin (cytosine) (C) va timin (T) hamda fosfat kislota boʻladi. Barcha tirik organizmlar hujayrasida uchraydi va koʻpchilik viruslar tarkibiga kiradi. Tirik organizmlarda irsiy belgilarni saqlash va nasldan-naslga oʻtkazish vazifasini bajaradi. DNK ning nukleotidli tarkibi, yaʼni uning birlamchi strukturasi har bir organizm uchun oʻziga xos va qatʼiy individual boʻlib, biologik informatsiyaning kod shaklda (qarang Genetik kod) yozilishidir. DNK ning genetik ahamiyatini dastlab O. Everi shogirdlari bilan birga aniqlagan (1944, AQSH). DNK tarkibidagi nukleotidlarning oʻzaro munosabati maʼlum qonuniyatlarga boʻysunadi. Bu qonuniyatlar E. Chargaff (AQSH) tomonidan aniqlangan (1950). Bu qoidaga asosan DNK dagi purin asoslarining yigʻindisi pirimidin asoslarining yigʻindisiga teng boʻlib, bunda A ning miqdori T miqdoriga va G ning miqdori C miqdoriga teng . Mazkur qoidalarga asoslanib D. Uotson va F. Krik DNK ning strukturaviy modelini kashf etishdi (1953). Bu modelga koʻra, DNK molekulasi qoʻsh spiral hosil qiluvchi ikkita polinukleotid zanjirdan tashkil topgan va har ikkala zanjir bir umumiy oʻqqa ega. Zanjirning bir oʻrami orasidagi masofa 34 A ga teng va 10 ta nukleotid qoldigʻidan tashkil topgan (V-shakl). Polinukleotid zanjirlarning pentozafosfat guruhlari spiralning tashqi tomonida, azot asoslari esa ichki tomonida joylashgan. Polinukleotid zanjirlar bir-biriga nisbatan teskari yoʻnalgandir. DNK ning bir zanjiridagi nukleotidlarning ketma-ketligi, ikkinchi zanjirdagi nukleotidlarning ketma-ketligini taʼminlaydi yoki ular komplementar (toʻldiruvchi) hisoblanadi. Komshtementarlik nuklein kislotalarning strukturaviy va funksional tuzilishida universal prinsip hisoblanadi. Koʻpchilik tabiiy DNK molekulalari qoʻsh zanjirli va toʻgʻri chiziqli holda uchrasada, biroq, ular juda katta mol. m.ga ega boʻlgan molekulani kichik hajmda joylash uchun buklangan, halqa, superspiral va boshqa shakllarni olishi mumkin. Ayrim viruslar DNK si bir zanjirli boʻladi. Prokariotlar hujayrasida DNK bitta xromosomada mujassamlashgan boʻlib, mol. m.si 10’ dan ortiq va uz. taxminan 1 mm ga teng . Eukariotlar hujayrasidagi DNK asosan yadroda de-zoksinukleoprotein (DNP) shaklda boʻlib, xromosoma yoki xromatinning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Yadrodan tashqari DNK mitoxondriy va xloroplast tarkibida ham uchraydi. Abdukarim Zikiryoyev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kislotalar
Kimyo
Deytron

Deytron (deyton) — vodorod izotopi (deyteriy) yadrosi; 2N, D yoki d bilan belgilanadi. Atom yadrolari ichida eng oddiysi, ikki nuklon (1 proton va 1 neytron) dan tuzilgan. Deytronning massa soni  A= 2, zaryadi Z= 1. Massasi 2,014102 atom massasi birligiga teng; nuklonlarning bogʻlanish energiyasi YE6og = 2,22452±0,00010 MeV, elektr momenti (2,738+0,014)-Yu-27 sm2, magnit momenti s=0,857411±0,000019 yadro magnetonpgen, toʻla spini j=h. Proton va neytronni deytronda yadro kuchlari tutib turadi, bogʻlanish energiyasi kichik, shuning uchun deytron xossalarini oʻrganib, boshqa yadrolarning xossalari haqida toʻliq maʼlumot olish mumkin. Yadro reksiyalarida koʻplab qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Deych

Aleksandr Iosifovich Deych [1893.2(14).5, Kiyev - 1972.8.4, Moskva] — rus yozuvchisi, adabiyotshunos, tarjimon. Prof. (1922), filol. fanlari doktori (1945). Kiyev universiteti tamomlagan (1917). "Jahon adabiyotida Don Juan tipi" (1911), "Prometey haqida mif" (1912), "Doktor Faust tarixi", "Jovanni Bokkachcho" (1913) kabi ilmiy kitoblari, "Amundsen" (1936), "Fritof Nansen" (1936, L. Bat bilan hamkorlikda) va "Taras Shevchenko" (1939) biografik qissalari nashr etilgan. Deych Ikkinchi jahon urushi davrida Toshkentda Informbyuro vakili boʻlib ishlagan va Oʻrta Osiyo universitetida dare bergan. D. faoliyatida oʻzbek adabiyoti va sanʼati, ayniqsa, Alisher Navoiy, Oybek ijodi yetakchi urin egallaydi. "Alisher Navoiyning gʻoyaviy dunyosi", (1968; Oybek bilan hamkorlikda) asarida buyuk oʻzbek shoiri va mutafakkiri Navoiy asarlaridagi zamon va makon, birlik va umumiylik, bilish nazariyasi kabi falsafiy mushohadalar talqin qilingan. "Bugungi kun va oʻtgan kun" (1969) kitobidagi "Oʻzbekistan qalbi" (asosan Oybek haqida) maqolasida oʻzbek adabiyoti va madaniyati yuksak baxrlangan.

Manbalar

Adabiyot 
 Abror Hidoyatov, M.— L., 1948; Oʻzbekistan qalbi: Adabiy-tanqidiy maqolalar, T., 1983.

Rossiyalik yozuvchilar
Adabiyotshunoslar
Rossiya yozuvchilari
Dekada

Dekada (yunoncha „dekas“ – „oʻnlik“) – 1) oʻn kunlik vaqt. Qadimgi Misrda vaqt oʻlchov birligi. Fransiyada 18-asr oxirida fransuz burjua inqilobi davrida hafta oʻrnida qoʻllangan;

2) fizikada – chastota intervali (oraligʻi) birligi; ikki chastota (ft va f2) oraligʻidagi intervalga teng.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekadentlik

Dekadentlik (lotincha: decsdentis – tanazzul) – 19—20-asrlarda Yevropa madaniyatidagi inqiroziy holatni umumiy tarzda ifoda etgan nom. Tanazzulga yuz tutishlik, umidsizlik kayfiyati, hayotdan bezishlik, yolgʻizlanib qolganlik kabi hissiyotlarda oʻz aksini topgan. D.ka xos bir qator xususiyatlar modernizmga ham xosdir. 19-asr oxiri – 20-asr boshlarida roʻy bergan jiddiy oʻzgarishlar, yangilanishlar, inqilobiy jarayonlarning yetilishi ijtimoiy voqelikda ziddiyatlarni kuchaytirdi. Eskilik va yangilik oʻrtasidagi kurash avj oldi. Bunday holatni koʻrgan ayrim madaniyat, xodimlari, ijodkorlar tarix, tabiat, inson tanazzulga yuz tutmoqda, degan fikrga keldilar. Ular oʻz asarlarida ana shu tanazzul, inqiroz sabablarini, inson boshiga tushgan tashvishlar, qiyinchiliklarni aks ettirishni maqsad qilib qoʻydilar. Natijada sanʼat sohasida modernizmning yangi yoʻnalishi D. paydo boʻldi.

Dekadentlar murakkab va qaramaqarshi hodisalarni tarixni buzuvchi kuch, deb qaradilar. Ular insonni jamiyatdan, siyosatdan va b. jarayonlardan xoli boʻlgan tabiatli individ sifatida baholadilar. Shunda inson hech bir jamiyatga qaram boʻlmagan ozod insonga aylanadi. Boshqacha aytganda, individ estetikasining ajralmas qismi sifatida shaxs erkinligi vujudga keladi. D. estetikasidagi bu qarash sanʼat, adabiyot va ijodiy jarayonga munosabatda ham oʻziga xoslikni yuzaga keltirdi. Dekadentlar adabiyotni siyosatdan xoli qilish gʻoyasini ilgari surdilar va buni ijod erkinligi deb hisobladilar. Shu bois D. sanʼatkorlari asarlaridagi inson koʻproq individ sifatida namoyon boʻladi, ular qahramonlarining shaxsiy xususiyatlari, hayoti tafsilotlari boʻrtib koʻzga tashlanadi.

D. dastlab fransuz adabiyotida yaqqol namoyon boʻlgan. „Laʼnati shoirlar“ deb nom qozongan P. Verlen, A. Rembo, S. Mallarme kabi shoirlar yetakchilik qilgan simvolizm oqimiga D. nihoyatda kuchli taʼsir etdi. Keyinchalik P. Valeri, P. Klodel, P. For va b. asarlarida rivojlantirildi. O. Uayld (Angliya), M. Meterlink (Belgiya), R. Rilke (Avstriya), M. Prust (Fransiya) kabi 20-asrning 80—90-yillari adiblari ijodida ham aks etdi.

Italiyada D. lirik shoir J. Paskoli sheʼriyatida koʻzga tashlanadi. Uning ijodi uchun mistik kayfiyat, simvolizm bilan hamohanglik xos. 1900-yillarda D. taʼsirida Italiyada kuch-qudratga sigʻinishlik va urush oldidagi qoʻrquv kayfiyatidagi yangi oqim paydo boʻladi (G. Gotssano, M. Moretti, F. Martini va b.). D. boshqa qator mamlakatlarga ham yoyiladi. Mas, Germaniyada shoir S. George toʻgaragi paydo boʻlali. Bu toʻgarak aʼzolari ijodida Nitsshe gʻoyalari ruhidagi afsonaviylik hissiyoti ustunlik qiladi. Rossiyada D. simvolizm oqimiga mansub shoirlar ijodida oʻz aksini topadi, lekin bulardagi D. ekspressionizmga ancha yaqinlashib keladi.

Hayotdan qoniqmaslik, uning achchiq saboklari, yomonliklarga qarshi tinimsiz kurash, mavjud talabga javob bermaydigan narsalarni rad qilish kabi dekadentlarga xos boʻlgan xususiyatlar hozirgi ham jahon adabiyotida oʻz ifodasini topmoqda.

Madaniyat falsafasi
Falsafa
Dekan

Dekan (lotincha decanus — oʻn boshi) — oliy oʻquv yurtida fakultet rahbari. Oʻzbe-kistonda oliy oʻquv yurti rektori buyrugʻi bilan prof. yoki tajribali dotsentlardan tayinlanadi. D. fakultetdagi oʻquv, taʼlimtarbiya va ilmiy ishlarni boshqaradi, fakultet ilmiy kengashining raisi hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Taʼlim