Timsoh koʻli

Timsoh koʻli, yoki Krokodil koʻli () Nil deltasidagi Misr koʻli. U Oʻrta yer dengizidan Suvaysh qoʻltigʻiga Achchiq koʻllar hududi orqali choʻzilgan yoriq boʻylab rivojlangan havzada joylashgan. 1800-yilda suv toshqini Tumilot vodiysini toʻldirdi, buning natijasida Timsoh qirgʻoqlari toshib ketdi va suv janubga, taxminan toʻqqiz mil (14 km) uzoqlikdagi Achchiq koʻllarga oqib ketdi. 1862-yilda koʻl Qizil dengiz suvlari bilan toʻldi va Suvaysh kanalining bir qismiga aylandi.

Geografiyasi 
Timsoh koʻli Qizil dengiz va Oʻrta yer dengizi oʻrtasidagi boʻyinni qamrab olgan chuqurlikda joylashgan. Pasayishning eng past nuqtalari sayoz tabiiy koʻllarni hosil qiladi, ulardan biri Timsohdir. Timsoh koʻlining maydoni 5,4 kvadrat milyani egallaydi. Koʻlning katta qismi botqoq va chuqurligi kamdan-kam hollarda 3 futdan (1 metr) oshadi.

Qadim zamonlarda Timsoh koʻli Qizil dengizning shimoliy chekkasi boʻlganligi taʼkidlangan.

1863-yil 4-martda Timsoh koʻlining shimoliy qirgʻogʻida noib Ismoil posho sharafiga nomlangan Ismoiliya shahri paydo boʻldi. Koʻlga bir nechta plyajlar, jumladan Musulmon yoshlari, Fayrouz, Melaha, Bahriun, Taaven va bir nechta Suvaysh kanali maʼmuriyati plyajlari qaraydi.

Kanallari

Firʼavnlar kanali 

Timsah koʻli, ehtimol, taxminan 4000 yil oldin Misrning Oʻrta qirolligi davrida kanal qurilishi uchun toʻsiq boʻlgan va Doro I tomonidan kengaytirilgan.

Suvaysh kanali 

Timsoh koʻli yaqinida Suvaysh kanali qurilishi 1861-yilda koʻlning shimoliy segmentida boshlangan. Dastlabki tayyorgarliklar 10 000 ishchini joylashtirish uchun shiyponlar qurish, bugʻ arra tegirmonlari, koʻp miqdorda gʻildirak aravalari va yogʻoch taxtalar olib kelishni oʻz ichiga olgan. 3000 ishchi 1861 va 1862-yillarda Nil daryosidan Timsoh koʻliga kanal (Ismoiliya kanali) qazdi va bu hududga toza suv olib keldi. Shuningdek, shu nuqtada kanal boʻylab yarim port qurish taklif qilingan. Manzala koʻlini Timsoh koʻli bilan bogʻlagan Suvaysh kanalining Ismoiliya qismi 1862-yil noyabrida qurib bitkazildi. Segmentning qurilishi majburiy mehnat bilan yakunlandi, bu esa ishchi kuchini 18 000 kishigacha kengaytirdi. Xandaqning kengligi , chuqurligi 4-6 fut boʻlgan va Timsoh koʻlini Oʻrta yer dengizi bilan bogʻlagan. 1862—1863-yillarda Timsoh koʻlining janubida ish boshlandi, chunki kengayish shimoliy segmentda davom etdi. 1862-yil martidan boshlab Ismoil posho 1864-yilda bu amaliyotni qonundan tashqariga chiqarguniga qadar kanal qurilishida majburiy mehnatdan foydalanilgan. Kanal natijasida Manzala koʻlidan suv Timsoh koʻliga oqib tushdi. Kengayish shimoliy segmentda 1867-yilgacha va janubiy segmentda 1876-yilgacha davom etdi.

Atrof-muhiti

Shoʻrlanishi 
Timsoh koʻli shoʻr koʻl boʻlib, shoʻrligi sezilarli darajada oʻzgarib turadi. Insoniy muhandislik loyihalari shoʻrlanishga taʼsir koʻrsatdi, natijada koʻl biotasi oʻzgaradi. Suvaysh kanali qurilishidan keyin 1871-yildayoq shoʻrlanishning kamayishi qayd etilgan, keyinchalik Nil daryosidan kanalning kengayishi va boshqa qurilish loyihalari koʻlga chuchuk suv oqimini oshirgan. El-Gamil chiqishi Timsoh koʻlining shoʻr suvining asosiy manbai boʻlib xizmat qiladi. Timsohning asosiy chuchuk suv manbai 1966-yilda Asvon toʻgʻoni bu oqimlarni toʻxtatgunga qadar har yili Nil suv toshqini boʻlgan, biroq yer osti suvlari ham koʻlning chuchuk suv taʼminotining katta qismini tashkil qiladi. Timsoh koʻli shoʻrlanishning qatlamlanish oʻzgarishini va shoʻrlanishning mavsumiy sirt oʻzgarishini boshdan kechiradi va soʻnggi oʻn yilliklarda chuchuk suv taksonlari shoʻr taksonlardan oʻzib ketmoqda.

Ifloslanishi 
2002-yilda mahalliy aholi koʻldan isteʼmol qiladigan baliq va qisqichbaqasimonlar turlarida polisiklik aromatik uglevodorodlar (PAH) konsentratsiyasini tekshirish boʻyicha tadqiqot oʻtkazildi. Namunalarga tilapiya, qisqichbaqalar, ikki pallalilar, mollyuskalar va gastropodlar kiradi. Natijalar shuni koʻrsatdiki, qisqichbaqalar „boshqa turlarga qaraganda umumiy va kanserogen PAHlarning sezilarli darajada yuqori konsentratsiyasini oʻz ichiga olgan, mollyuskalarda esa PAH sezilarli darajada past boʻlgan“.

2003-yilda bir qator guruhlar koʻlni ifloslanishdan xalos etishga harakat qilishdi. Bu mahalliy hamjamiyat uchun muhim voqea boʻldi, chunki koʻl shahar va baliqchilar uchun iqtisodiy ahamiyatga ega.

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 
 Encyclopædia Britannica Online

Misr koʻllari
Nil deltasi