yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
1974

1974

Voqealar 
 Население Земли - 4 миллиарда человек.
 23 aprel — на острове Бали (Индонезия) произошла катастрофа авиалайнера Boeing 707 компании Pan American, в результате которой погибло 107 человек.
 25 aprel — победа «Революции гвоздик». Свержение фашистского режима в Португалии.
 16 may — Гельмут Шмидт избирается пятым федеральным канцлером ФРГ.
 17 iyul — в Тауэре Лондона взорвана бомба, один человек погиб.
 23 iyul — свергнута диктатура «чёрных полковников» в Греции.
 12 sentyabr — низложен император Эфиопии Хайле Селассие I.

Tugʻilgan 

 22 fevral — Джеймс Блант, британский музыкант.
 11 noyabr — Леонардо ДиКаприо, американский актёр.

Vafot etgan 

 12 mart — Королёв, Николай Фёдорович, спортсмен (боксёр).
 15 may — Фриц Бааде, немецкий экономист.
 18 iyun — Георгий Константинович Жуков, советский полководец, Маршал Советского Союза.

Nobel mukofoti laureatlari 
 Fizika — Martin Ryle va Antony Hewish
 Kimyo — Paul Flory
 Fiziologiya va tibbiyot — Albert Claude, Christian de Duveva George Palade
 Iqtisodiyot — Gunnar Myrdal va Friedrich Hayek
 Adabiyot — Eyvind Johnson va Harry Martinson
 Tinchlik — Seán MacBride va Eisaku Satō
1977

1977

Voqealar 
 1-yanvar — Утверждён новый текст гимна СССР, в котором были заменены слова о Сталине.
 7-oktyabr — Принятие Конституции СССР.

Tugʻilgan 

 30-dekabr – Laylo Ali, AQShlik bokschi.

Vafot etgan 

 7-aprel - Joʻraxon Rahmonov - sovet sanʼatkori, Bobur nomli Oʻsh Davlat akademik oʻzbek musiqali drama teatrining asoschilaridan biri, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist.
 16-avgust — Элвис Пресли, американский певец и актёр.

Нобелевские премии 
 Физика — Филип Уоррен Андерсон, Невилл Франсис Мотт и Джон Ван Флек — «За фундаментальные теоретические исследования электронной структуры магнитных и неупорядоченных систем».
 Химия — Илья Пригожин — «За работы по термодинамике необратимых процессов, особенно за теорию диссипативных структур».
 Медицина и физиология — 
 Экономика — Джеймс Эдуард Мид и Бертиль Готтхард Улин — «За первопроходческий вклад в теорию международной торговли и международного движения капитала». 
 Литература — Висенте Алейксандре — «За выдающееся поэтическое творчество, которое отражает положение человека в космосе и современном обществе и в то же время представляет собой величественное свидетельство возрождения традиций испанской поэзии в период между мировыми войнами».
 Премия мира — Международная амнистия — «За защиту человеческого достоинства от пыток, насилия и распада».
1978

1978

Voqealar 
 27-aprel - Afgʻonistonda harbiy toʻntarish
 17-sentyabr - Isroil va Misr, AQSh o'rtasidagi Kemp Devid kelishuvlari (guvoh).
 1-noyabr - Uganda qoʻshinlari Tanzaniyaga bostirib kirishdi.
 25-dekabr - Vetnamning Kambodjaga bostirib kirishi
 Sun'iy urugʻlantirish natijasida birinchi bolaning tugʻilishi.
 SamulNori guruhiga musiqachi Kim Duk Su asos solgan.
 Mingtepada (hozirgi Marhamat tumani) qozgʻolon boʻlib oʻtdi.

Tugʻilgan 

 6-iyul - Nasimiy Rahmonov - „Aziya“ MChJ bosh direktori, Respublika Saxa (Yakutiya), Neryungri shahrining „Churapchi“ bozorining direktori, huquq himoyachisi, Neryungri tumani oʻzbek diasporasining rahbari
 9-avgust — Одри Тоту (Audrey Tautou),Fransuz kino aktrisasi
 27-oktyabr — Ванесса Мэй, musiqachi, bastakor.

Vafot etgan 

 6-avgust - Pavel VI, Rim Papasi.
 27-avgust — Ева Симонайти́те, литовская писательница (род. 1897).
 8-dekabr — Меир, Голда, премьер-министр Израиля с 1969 по 1974.

Nobel mukofotlari 
 Fizika - Pyotr Leonidovich Kapitsa - "Past haroratlar fizikasidagi fundamental tadqiqotlari va kashfiyotlari uchun", Arno Allan Penzias va Robert Vudro Vilson mikroto'lqinli fon radiatsiyasini kashf etgani uchun.
 Kimyo - Piter Mitchell
 Tibbiyot va fiziologiya -
 Iqtisodiyot - Gerberg Aleksandr Saymon - "Iqtisodiy tashkilotlar doirasida qarorlar qabul qilish bo'yicha kashshof tadqiqotlari uchun".
 Adabiyot - Isaac Bashevis Singer - “Polsha-yahudiy madaniyati anʼanalaridan kelib chiqqan, abadiy savollar tugʻdiradigan, hikoya qilishning emotsional sanʼati uchun”.
 Tinchlik mukofoti -
1980

1980 

Bu yil seshanba kunidan boshlanadigan kabisa yili (taqvimga qarang).

Voqealar 
 kvant Xoll effekti kashf qilindi.
 Suratga olingan film "Siz hech qachon orzu qilmagansiz" - rejissyor Ilya Fraz.
 Fransiya o'zlarining kosmonavtlar korpusiga yollashni boshladilar.
 12 fevral - 24 fevral - XIII qishki Olimpiada o'yinlari Leyk Plasidda.
 18 iyul - kosmodroma Srixarikota dan birinchi Hindiston sun'iy yo'ldosh uchirilishi.
 19 iyul - 3 avgust - XXII yozgi Olimpiada o'yinlari Moskvada.
 23 iyul - Osiyodan birinchi kosmonavt ekipaj tarkibida kosmik kema Soyuz-37ning uchirilishi. Vetnamets Pham Tuan.
 5-avgust - Belgiya til tomoshaga ko'ra uch muxtoriyatga bo'lindi.
 12 sentyabr - Turkiyada harbiy to'ntarish.
 22 sentyabr - Eron-Iroq urushi boshlanishi.
 4 noyabr - Ronald Reygan AQShning Prezidenti etib saylandi.

Tugʻilgan 

 27 iyul - Ilya Tyurin (vaf. 1999), shoir, faylasuf, rok musiqachisi.
 16 avgust - Vanessa Karlton, qo'shiqchi.

Vafot etgan 

 26 yanvar - Justas Paleckis, Litva jurnalisti, Sovet davlat arbobi.
 2 mart - Yaroslav Ivashkevich, Polsha yozuvchi, shoir va dramaturg.
 18 aprel - Vasiliy Gavrilovich Grabin, barrelli artilleriya va zirhli mashinalarning mashhur sovet konstruktori.
 29-aprel - Alfred Xitkok, rejissyor.
 7 iyun - Genri Miller, yozuvchi.
 25 iyul - Vladimir Visotskiy, aktyor, shoir, ashulachi.
 26 avgust - Anna German, Rossiya asli Polsha qoʻshiqchisi.
 5 oktyabr - Oʻrinboy Rahmonov, Bobur nomli Oʻsh Davlat akademik oʻzbek musiqali drama teatrining asoschisi, artist va shoir.
 15 oktyabr - Lavrentiev, Mixail Alekseevich, sovet matematik.
 8 dekabr - Jon Lennon, Bitlz musiqachisi.
 24 dekabr -  Kosygin Aleksey Nikolaevich, sovet davlat va jamoat arbobi.
 20-avgust - Jo Dassin, fransuz-amerikalik qo'shiqchi va musiqachi.
 29 dekabr - Nadejda Yakovlevna Mandelshtam (haqiqiy ismi Nadejda Xazina) (t. 1899), rossiyalik yozuvchi.

Nobel mukofoti laureatlari 
 Fizika — James Watson Cronin va Val Logsdon Fitch 
 Kimyo — Paul Berg, Walter Gilbert va Frederick Sanger 
 Fiziologiya va tibbiyot — Baruj Benacerraf, Jean Dausset va George Davis Snell 
 Adabiyot — Czesław Miłosz 
 Tinchlik — Adolfo Pérez Esquivel 
 Iqtisodiyot — Lawrence Klein
1982

1982 

Bu yil juma kuni boshlanadigan umumiy yil (taqvimga qarang).

Voqealar 
 Germaniya o'zlarining kosmonavtlar korpusiga yollashni boshladilar.
 4dan 10-maygacha — Everestga Sovet ekspeditsiyasining 11 aʼzosi choʻqqiga chiqdi.
 19 mart - Argentina va Angliya oʻrtasida Folklend orollari uchun urush boshlanishi.
 24 iyun - Soyuz T-6 birinchi Fransiya kosmonavtbortida ( Jan-Lup] bilan uchirildi. Kretyen).
 23 iyul - Ka-50 vertolyotining birinchi parvozi.
 26 dekabr - jurnal Time Magazine birinchi marta inson emas, balki kompyuter yil odami deb topildi.

Tugʻilgan1992 
Yana qarang: 1982-yilda tug‘ilgan

Tavalludlar 

 25-yanvar - Noemi, Italiyalik qoʻshiqchi.
 14 mart - Keyt Elizabeth Kemeron Maberli, ingliz aktrisasi.
 3 iyun - Elena Isinbayeva, rossiyalik tayanib sakrashchi.
 21 iyun - Uilyam, shahzoda Uels.
 25 iyun - Mikhail Yujniy, rus tennis ist.

Vafot etgan 

 28 may - Chirkov, Boris Petrovich, sovet aktyor.
 18 oktyabr - Bess Trumen, AQShning birinchi xonimi, xotini Prezidenta AQSh Garri Trumen a. (1885—1982)
 10 noyabr - Brejnev, Leonid Ilich, KPSS Markaziy Komiteti Bosh kotibi.

Nobel mukofoti laureatlari 
 Fizika — Kenneth Wilson
 Kimyo — Aaron Klug
 Fiziologiya va tibbiyot — Sune Bergström, Bengt Samuelsson va John Vane
 Adabiyot — Gabriel García Márquez
 Tinchlik — Alva Myrdal va Alfonso García Robles
 Iqtisodiyot — George Stigler
1983

1983 

Этот год — невисокосный год, начинающийся в субботу (смотрите здесь календарь).

Voqealar 
 Почти одновременно и независимо друг от друга Люк Монтанье во Франции и Роберт Галло в США выделили вирус, вызывающий синдром приобретённого иммунодефицита, или СПИД.
 За эталон метра принято расстояние, которое проходит свет в вакууме за промежуток времени, равный 1/299792458 секунды.
 Разработан протокол NetBIOS.
 Лаффлином была объяснена природа дробного квантового эффекта Холла.
 Канада начала набор в собственный отряд космонавтов.
 1 yanvar — ARPANET меняет основной протокол с NCP на TCP/IP, что привело к появлению современного интернета.
 Пол Мокапетрис разработал стандарт DNS.
 17 fevral — День рождения языка программирования Ада (утверждение стандарта ANSI/MIL-STD-1815-A–1983).
 23 mart — Запущен «Астрон», советский космический ультрафиолетовый телескоп.
 В апреле появилась рок-группа «Алиса».
 20 aprel — Посёлок Новые Лапсары принят в состав города Чебоксары.
 Группа Metallica выпускает альбом "Kill 'em All".

Tugʻilgan 

 2 mart — Евгений Криштафович, эстонский политик, входящий в партию RES PUBLICA.
 27 iyun — Алсу, современная эстрадная поп-певица.
 2 iyul — Мишель Бранч, певец.
 30 oktyabr — Григорьев Кирилл Сергеевич, музыкант, басист группы Voice-Ex.
 4 may — Michael Rösch, belgiyalik sportchi

Vafot etgan

Nobel mukofoti laureatlari 
 Fizika — Subrahmanyan Chandrasekhar va William Alfred Fowler
 Kimyo — Henry Taube
 Fiziologiya va tibbiyot — Barbara McClintock
 Adabiyot — William Golding
 Tinchlik — Lech Wałęsa
 Iqtisodiyot — Gérard Debreu
1984

Это статья о годе. Статью об антиутопическом романе Джорджа Оруэлла см. 1984 (роман)

Этот год — високосный год, начинающийся в воскресенье (смотрите здесь календарь).
1984

Voqealar 
 1 yanvar — получение независимости Брунеем.
 8 fevral — открытие XIV Зимних Олимпийских игр в Сараево (Югославия).
 25 iyul — первый выход женщины-космонавта в открытый космос. Светлана Евгеньевна Савицкая вышла в открытый космос с борта орбитальной космической станции «Салют-7».
 11 oktyabr — в открытый космос вышла первая американская женщина-астронавт — Кэтрин Салливэн (полёт STS-41-G на космическом корабле «Челленджер»).
 В этом году происходили события знаменитого антиутопического романа «1984» Джорджа Оруэлла.

Неизвестные даты 
 Создана компьютерная сеть Фидонет

Tugʻilgan 

 25 iyul — Сиротин, Павел Александрович.
 22 dekabr - Basshunter, shved produserdir va DJ.
 30 dekabr - LeBron Jeyms, Amerikalik basketbol o'yinchisi.

Vafot etgan 

 20 yanvar — Устинов, Дмитрий Фёдорович, советский военначальник, министр обороны.
 29 yanvar — Бро́не Буйвида́йте, литовская поэтесса
 9 fevral — Андропов, Юрий Владимирович, Генеральный секретарь ЦК КПСС c 1982, Председатель Президиума Верховного Совета СССР c 1983, глава Советского Союза и лидер КПСС после смерти Л.И.Брежнева.
 15 fevral — Ростислав Владимирович Захаров — русский балетмейстер, режиссёр и педагог.
 8 mart — Иван Никифорович Заволоко, деятель старообрядчества, историк, краевед, собиратель русскх древностей.
 14 avgust — Тигран Петросян, 9-й чемпион мира по шахматам.
 26 avgust — Truman Capote, americalik yozuvchi.
 20 oktyabr — Paul Dirac, angliyalik fizigi, fizika boʻyicha Nobel mukofoti laureati (1933).

Nobel mukofoti laureatlari 
 Fizika — Carlo Rubbia va Simon van der Meer
 Kimyo — Robert Bruce Merrifield
 Fiziologiya va tibbiyot — Niels Kaj Jerne, Georges Köhler va César Milstein
 Adabiyot — Jaroslav Seifert
 Tinchlik — Desmond Mpilo Tutu
 Iqtisodiyot — Richard Stone
1985

1985 

Этот год — невисокосный год, начинающийся во вторник (смотрите здесь календарь).

Voqealar 
 Перестройка в СССР.
 Япония начала набор в собственный отряд космонавтов.
 10 mart — Пленум ЦК КПСС выбрал Генеральным секретарём ЦК КПСС Горбачева М.С.
 13 may — В Филадельфии полицейский вертолёт сбросил бомбу на штаб-квартиру радикальной организации MOVE. В возникшем пожаре погибли 11 человек.
 14 iyul — В Люксембурге в маленьком городке Шенген семью европейскими государствами (Бельгией, Голландией, Люксембургом, Францией, Германией, Португалией и Испанией) был подписан договор, получивший название Шенгенское соглашение.
 23 iyul — В Нью-Йорке, в Центре Линкольна прошла презентация первого в мире мультимедийного персонального компьютера Amiga 1000.
 26 iyul — В Антарктиде ледокол «Владивосток» освобождает из ледовой блокады, длившейся четыре месяца, научно-экспедиционное судно — дизель-электроход «Михаил Сомов».
 Октябрь — Состоялся первый коммерческий выпуск Cfront, первого компилятора популярного ныне языка программирования С++.
 Гренландия, по результатам референдума, вышла из состава Европейского экономического сообщества
 Дэвид Тёрнер создаёт функциональный язык программирования Miranda, являющийся прародителем языка Haskell.

Tugʻilgan 

 4-avgust - Luis Antonio Valensiya (Manchester Yunayted yarim himoyachisi)

Vafot etgan 

 10 oktyabr — Юл Бриннер, американский актёр театра и кино.

Nobel mukofoti laureatlari 
 Fizika — Klaus von Klitzing
 Kimyo — Herbert A. Hauptman, Jerome Karle
 Fiziologiya va tibbiyot — Michael S. Brown va Joseph L. Goldstein
 Adabiyot — Claude Simon
 Tinchlik — Atom urushiga qarshi olimlar
 Iqtisodiyot — Franco Modigliani

Литературные премии

Премия Хьюго 
 Роман — Гибсон, Уильям, «Нейромант»
 Повесть — Варли, Джон, «Нажмите ввод»
 Короткая повесть — Батлер, Октавия, «Кроткое дитя»
 Рассказ — Брин Дэвид, «Хрустальные сферы»

Премия Небьюла 
 Роман — Кард, Орсон Скотт, «Игра Эндера»
 Повесть — Силверберг, Роберт, «Плаванье в Византию»
 Короткая повесть — Мартин, Джордж, «Портреты его ребёнка»
 Рассказ — Кресс, Нэнси, «Вдалеке от всех они зажигают звезды»
1986

1986 

Этот год — невисокосный год, начинающийся в среду (смотрите здесь календарь).

Voqealar 

 5 aprel — Взрыв на дискотеке La Belle (Западный Берлин), инициированный руководством Ливии. От мощной бомбы три человека — два солдата армии США и девушка из Турции — погибли на месте, более 250 человек получили ранения.
 21 aprel — в качестве акции возмездия самолёты ВВС США нанесли бомбовый удар по ливийской столице Триполи и городу Бенгази. Главной целью был Муамар Каддафи, но погибла его приёмная дочь и ещё 40 граждан Ливии. По данным официальных властей, ранения получили 226 человек.
 26 aprel — авария на Чернобыльской АЭС.
 13 may — во Франции вышел фильм Клода Лелюша «Мужчина и женщина. 20 лет спустя» о тех же героях и с теми же актёрами.
 13 may — состоялся V съезд Союза кинематографистов, известный, как Съезд побеждённых.
 Вышел в прокат х/ф «Кин-дза-дза!».
 Выпущена первая операционная система UNIX производства компании IBM — AIX/RT 2, предназначенная для первых RISC компьютеров IBM RT Personal Computer.
 31 avgust — в Цемесской бухте (Новороссийск) после столкновения с грузовым судном терпит кораблекрушение советский круизный пароход «Адмирал Нахимов», 423 погибших.
 28 yanvar — взрыв при старте спейс шаттла Челленджер, погибло семеро астронавтов.

Tugʻilgan 

 2 iyul — Линдсей Лохан, американская актриса
 3 noyabr — Джасмин Трияс, филиппинско-американский певец

Vafot etgan 

 28 yanvar — Эллисон Онизука, американка, член экипажа взорвавшегося при старте «Челленджера».
 7 fevral — Герберт, Фрэнк, американский писатель-фантаст, известный прежде всего, как автор цикла «Хроники Дюны» (и, в первую очередь, первого романа из этого цикла — «Дюна».
 30 mart — Алексей Адамович Горегляд, организатор промышленности, советский государственный деятель.
 12 aprel — Валентин Петрович Катаев, русский советский писатель (род. 1897). 
 10 may — Джек Батлер, последний носитель языка австралийских аборигенов.
 13 iyun — Дин Рид, американский актёр и певец (род. в 1938).
 14 iyun — Борхес, Хорхе Луис, аргентинский прозаик, поэт и публицист.
 26 iyun — Вадим Сидур, русский скульптор.
 31 oktyabr — Малликен, Роберт Сандерсон, американский химик, профессор, лауреат нобелевской премии по химии (1966).;
 8 noyabr — Молотов, Вячеслав Михайлович, советский политический деятель, Герой Социалистического Труда.
 29 dekabr — Andrey Tarkovskiy (t. 1932), rus kinorejissyori, ssenariychi.

Nobel mukofoti laureatlari 
 Fizika — Ernst Ruska, Gerd Binnig va Heinrich Rohrer
 Kimyo — Dudley R. Herschbach, Yuan T. Lee va John Charles Polanyi
 Fiziologiya va tibbiyot — Stanley Cohen va Rita Levi-Montalcini
 Adabiyot — Wole Soyinka
 Tinchlik — Elie Wiesel
 Iqtisodiyot — James M. Buchanan
1987

1987 

Этот год — невисокосный год, начинающийся в четверг (смотрите здесь календарь).

Voqealar 
См. также: :Категория:События 1987
 Донецк (Украина) и Бохум (Германия) стали городами-побратимами
 19 oktyabr — Чёрный понедельник (1987) — биржевой крах

Tugʻilgan 

 6 sentyabr — Анна Павлова, российская гимнастка, абсолютная чемпионка России (2002, 2004), бронзовый призёр XXVIII Олимпийских игр (Греция, 2004) в командном первенстве и в опорных прыжках (2004), серебряный призёр чемпионата Европы в опорных прыжках и командном первенстве (2004).

Vafot etgan 

 19 may — Типтри-младший, Джеймс, американский писатель.
 2 iyun — Сеговиа, Андрес, испанский гитарист.
 9 avgust — в Москве от сердечного приступа скончался А. Д. Папанов, популярный советский актёр. Похоронен в Москве, на Новодевичьем кладбище.
 16 avgust — Миронов, Андрей Александрович, русский актёр.
 21 avgust — Гесс, Рудольф, один из ближайших сподвижников Гитлера. Гесс провёл в тюрьме Шпандау 41 год (до это ещё 5 лет в плену у союзников) и скончался в возрасте 93 лет. По официальной версии — самоубийство. Похоронен в городе Вунзидель (Бавария).
 26 avgust — Виттиг, Георг, немецкий химик-органик, лауреат Нобелевской премии по химии (1979).
 3 sentyabr — Некрасов, Виктор Платонович, русский писатель.
 20 oktyabr — Колмогоров, Андрей Николаевич, русский математик.
 2 dekabr — Зельдович, Яков Борисович, советский физик.

Nobel mukofoti laureatlari 
 Fizika — Johannes Georg Bednorz va Karl Alexander Müller
 Kimyo — Donald J. Cram, Jean-Marie Lehn va Charles J. Pedersen
 Fiziologiya va tibbiyot — Susumu Tonegawa
 Adabiyot — Joseph Brodsky
 Tinchlik — Óscar Arias Sánchez
 Iqtisodiyot — Robert Solow
1989

1989 

Этот год — невисокосный год, начинающийся в воскресенье (смотрите здесь календарь).

Voqealar 
 7 yanvar — наследный принц Японии Акихито был провозглашён новым императором. В Японии наступила эра Хэйсэй.
 15 fevral — вывод Советских войск из Афганистана.
 17 aprel — На месте временного посёлка гидростроителей основан город-спутник Богучанской ГЭС - Кодинск.
 21 aprel — в Пекине на площади Тяньаньмынь собирается около 100 тысяч студентов в связи с кончиной лидера китайских реформ Ху Яобан.
 4 iyun (3 iyun по московскому времени) — около Уфы в результате взрыва газопровода сгорели два пассажирских поезда. Погибло 575 человек, более 670 были ранены. 
 25 may — открылся I Съезд народных депутатов СССР.
 26 iyul — 24-летнему американскому студенту МТИ Роберту Моррису предъявляется обвинение в создании и запуске компьютерного червя, названного его именем. Моррис становится первым создателем вируса, подвергнутым уголовному преследованию.
 24 sentyabr — Папа Иоанн Павел II объявил, что, в конце концов, Галилей был прав.
 9 noyabr — разрушена Берлинская стена. С 13 avgust 1961 года по 8 noyabr 1989 года, то есть 28 лет и 3 месяца, стена протяжённостью 155 км выполняла роль «железного занавеса», обозначавшего разделение Германии, Европы и всего мира на два противоборствующих лагеря. При попытке бежать на Запад через Берлинскую стену погибло около 1000 граждан ГДР. После разрушения Стены её фрагменты продаются в сувенирных магазинах Берлина. Три участка оставлены нетронутыми. К 15-летней годовщине падения Стены власти Берлина распорядились восстановить также 120-метровый участок Стены на Бернауэрштрассе, где осенью 1961 года было зафиксировано наибольшее число попыток к бегству, и превратить этот участок в мемориал, посвящённый памяти погибших.
 20 dekabr—24 dekabr — Интервенция США в Панаму. Повод подозрения действующего президента генерала Норьеги в торговле наркотиками.
 29 dekabr — Václav Havel Chexoslovakiyaning prezidenti bo'ladi.

Tugʻilgan 

 23 iyul — Родился Дэниел Редклифф (Лондон, Англия) - исполнитель роли Гарри Поттера

Vafot etgan 

 7 yanvar — Хирохито, император Японии c 1926 года.
 10 yanvar — Валентин Петрович Глушко, крупнейший советский учёный в области ракетно-космической техники.
 23 yanvar — Сальвадор Дали, испанский художник-сюрреалист.
 8 mart — Быкова, Елизавета Ивановна, экс-чемпионка мира по шахматам.
 11 iyul — Лоуренс Оливье, английский актёр.
 16 iyul — Герберт фон Караян, известный дирижёр.
 25 avgust — Ян Френкель, советский композитор-песенник.
 4 sentyabr — Жорж Жозеф Кристиан Сименон, французский писатель, автор романов о комиссаре Мегре.
 6 oktyabr — Bette Davis, amerikalik aktrisa.
 14 dekabr — Andrey Saxarov, rus nazariyotchi fizigi, jamoat arbobi, SSSRda vodorod bombasini yaratganlardan biri, nobel mukofoti laureati.
 29 dekabr — Yanina Jeymo (t. 1909), Zolushka rolida shuhrat qozongan kinoaktrisa.

Nobel mukofoti laureatlari 
 Fizika — Norman Ramsey, Hans Dehmelt va Wolfgang Paul
 Kimyo — Sidney Altman va Thomas R. Cech
 Fiziologiya va tibbiyot — J. Michael Bishop vs Harold E. Varmus
 Iqtisodiyot — Trygve Haavelmo
 Adabiyot — Camilo José Cela
 Tinchlik — Tenzin Gyatso
2007

2007 

Dushanbadan boshlanuvchi nokabisa yildir.

 Toʻngʻiz yili (Xitoy taqvimiga koʻra).

Voqealar 
 Nikolya Sarkozi Fransiya prezidenti etib saylandi.
 Buyuk Britaniyada Toni Bler hukumati isteʼfoga chiqdi va leyboristlar partiyasining yangi lideri Gorden Braun premer-ministr boʻldi.
 23-25 may — Ashxobod va Doshoguzda mashhur qomusiy olim Mahmud Zamaxshariy faoliyatiga bag‘ishlangan xalqaro konferensiya boʻlib oʻtdi.
 fevral — Gurbanguli Berdimuhamedov Turk­maniston prezidenti etib saylandi.
 iyun — Gorden Braun Buyuk Britaniya Bosh va­ziri lavozimini egalladi.
 13-15 noyabr — Ashxobodda buyuk sufiy va shoir Abu Said Abulxayr faoliyatiga bag‘ishlangan xalkaro konferensiya boʻlib oʻtdi.
 28-dekabr — Nepal Federativ Demokratik Respublika boʻlganligi tantanali ravishda eʼlon qilindi.

Tugʻilganlar

Vafot etgan 

 23-aprel — Boris Yeltsin, Rossiya Federatsiyasining birinchi prezidenti.
 3-noyabr — Aleksandr Dedyushko (r. 1962), Sobiq ittifoq teatr va kino aktyori.
 29 dekabr — Fil OʻDonnel, Shotlandiyalik futbolchi
2008

2008

Voqealar 

  Kosovo davlati BMTga a’zo boʻldi.
 12-14 may  -   Ashxobodda  mashhur  shoir  Mahtumquli  faoliyatiga  bagishlangan xalkaro konferentsiya boʻlib oʻtdi.
 avgust  - Rossiya Federatsiyasi va Gruziya oʻrtasida Janubiy Osetiyani oʻz ta’sir doirasiga kiritish uchun qiska muddatli urush boʻldi.
 sentyabr - AQShda  ipotekali  kreditlash tizimida  roʻy  bergan  tanglikdan  soʻng  Jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi boshlandi.
 20-25 oktyabr  -   Anqarada  mashhur  alloma  Mahmud  Koshg'ariy  tavalludining 1000 yilligiga bag'ishlangan 6-xalqaro turk tili qurultoyi boʻlib oʻtdi.

Vafot etgan 

 25-oktyabr — Muslim Maqomayev (t. 1942), ozarbayjonlik opera va pop-qoʻshiqchisi.
 10-may — Chingiz Aytmatov Qirgʻiziston xalq shoiri.
2009

2009 
Этот год — невисокосный год, начинающийся в четверг (смотрите здесь календарь).

Voqealar 
 20 yanvar -   AQShning 44-prezidenti Barak Obama prezidentlik vazifasini bajarishga kirish­di.
 26-27 may -   Toshkent shahrining 2200 yillik  yubileyiga  bagishlangan  «Oʻzbekiston  poytaxti  Tosh­kent-2200 yoshda» mavzuida xalqaro ilmiy  konferentsiya oʻtkazildi.
 1-sentyabr -  Oʻzbekiston Respublikasi poy­taxti  Toshkent  shahrining 2200 yilligiga bagishlangan tantanali  marosim  oʻtkazildi. Bu marosim Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligining 18 yillik tantanalariga ulanib ketdi.
 5-6-oktyabr -   Dushanbeda Imomi  A’zam faoliyatiga bagishlangan xalqaro simpozium bulib oʻtdi.
 MAN auto Uzbekistan tashkil topdi.

12 fevral, четверг — день Дарвина.  

31 oktyabr, суббота — конец полномочий главы Еврокомиссии Жозе Мануэля Дурана Баррозу.

Vafot etgan
Mil. av. 545

Mil. av. 545

Voqealar 
 (545—539) Захват персами Средней Азии.

Tugʻilgan

Vafot etgan 
 Фале́с (греч. Θαλῆς, Thalēs) из Милета — древнегреческий философ финикийского происхождения, военный инженер лидийских царей.

Mil. av. 545
Mil. av. 400

Miloddan avvalgi 400

Voqealar

Tugʻilgan

Vafot etgan 

Mil. av. 400
Mil. av. 42

Mil. av. 42 

Rubikon - eramizdan avvalgi 42 asrda Italiya va Rim o'rtasidagi daryo daxlsiz chegara boʻlgan.Er.av. 49yilda Sezar katta harbiy kuch to'plab ,Rubikonga keladi . U qonun bilan qatʼiy qilib qoyilgan chegarani bosib, fuqarolar urushi boshlanishiga sabab boʻladi.Shu tariqa "Rubikondan o'tish ”iborasi paydo boʻlib ,u "ortga qaytish yoʻq " degan maʼnoni anglatadi.

Tugʻilgan

Vafot etgan
Ruscha Vikipediya

Ruscha Vikipediya () Vikipediyaning rus tilidagi boʻlimidir. Maqolalari soni 2 milliondan oshiq.

Sanoq 
-yil - boʻyicha Ruscha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun):

Tarix 
Rus Vikipediyasi 2001-yil 20-mayda inglizcha boʻlmagan Vikipediyalar orasida (xitoy, golland, olmon, esperanto, fransuz, ivrit, italyan, yapon, portugal, ispan va shved boʻlimlar) vujudga keldi. Uzoq vaqtgacha sekin rivojlandi.

 7-noyabr, 2002 — birinchi bosh sahifa yaratildi
 30-dekabr, 2004, 10 000-maqola yozildi.
 23-dekabr, 2005, 50 000-maqola yozildi.
 16-avgust, 2006, 100 000-maqola yozildi.
 4-sentyabr, 2007, 200 000-maqola yozildi.
 25-fevral, 2010, 500 000-maqola yozildi.
 8-oktabr, 2010, 600 000-maqola yozildi.
 12-aprel, 2011, 700 000-maqola yozildi.
 10-dekabr, 2011, 800 000-maqola yozildi.
 8-sentyabr, 2012, 900 000-maqola yozildi.
 11-may, 2013, 1 000 000-maqola yozildi.
 18-sentyabr, 2024, 2 000 000-maqola yozildi.

Eʼtiroz 

2012-yil 10-iyunida ruscha Vikipediya Rossiya Davlat Dumasida koʻrib chiqilayotgan Axborotlashtirish haqidagi qonunga kiritiladigan oʻzgartirishlarga eʼtiroz bildirib bir kunga yopildi. Bu oʻzgartirishlar IP-manzillarni sud qarorisiz toʻsish huquqini berib, Vikipediyani senzura xavfi ostiga soladi.

Yana qarang 
 WikiZnanie — wikitexnologiyali yana bir rus jamoat ensiklopediyasi.

Manbalar

Havolalar 
 Ruscha Vikipediya

Rus tili
730-lar

730-lar

Muhim Voqealar 
732-yil Puatye jangi

08
XX asr

XX (yigirmanchi) asr Grigoriy taqvimiga koʻra, 1901-yil 1-yanvardan (MCMI) 2000-yil 31-dekabrgacha (MM) boʻlgan davrdir.

Muhim voqealar 
 1900 — Angliya Panama kanali qurilishini AQShga topshiradi.
 1901 — Panama kanali qurildi.
 1903 — Vladimir Ilich Ulyanov yaʼni Lenin Rossiya ishchilar partiyasi sardori boʻldi.U keyinchalik bolsheviklar oqimini yaratdi.
 1907 — Antanta ittifoqi tashkil topdi.
 1912 — Xitoyda Sin sulolasi quladi. Xitoy respublika deb eʼlon qilindi.
 1914 — 28-iyunda Sarayevo shahrida Avstriya-vengriya imperatorini va uning xotinini serbiyalik millatchi Gabriel Prinsip oʻldiradi.Imperiya serbiyaga qarshi urush eʼlon qiladi.Natijada birinchi jahon urushi boshlanadi.
 1915 — Ipr jangida ilk bor zaharli gaz xlor foyfalaniladi.
 1917 — Rossiya imperiyasida fevral inqilobi boshlandi.
 1918 — oktyabr Rossiyada davlat toʻntarilishi boʻladi.Nikolay II taxtdan voz kechdi.
 1919 — Rossiyada fuqarolar urushi boʻldi. Urushda oqlar va bolsheviklar qatnashdi.
 1920 — 11-noyabrda Fransiyaning Kompen oʻrmonlarida birinchi jahon urushi tugaganligi toʻgʻrisida shartnoma imzolandi. Shartnomada uchlar ittifoqi taslim boʻldi.
 1921-25 — Avstriya-vengriya va Germaniya imperiyasi quladi.
 1926-29 — Versal kongressi boʻldi. Germaniya 23 milliard frank qarz boʻldi.

Oʻn yilliklar va yillar

Manbalar

Havolalar
Mil. av. I asr

Mil. av. I asr
Mil. av. II asr - Mil. av. I asr - I asr

Oʻn Yilliklar va Yilla

Xronologik Jadval • 1 ming yillik
Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri

Oʻzbekiston xalq shoiri (Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbeksiton SSR xalq shoiri deb nomlangan) — dastlab Oʻzbekiston SSRda, keyinchalik Oʻzbekiston Respublikasida yetuk shoirlarga beriladigan medal.

Sohiblari 
qarang: :Turkum:Oʻzbekiston xalq shoirlari

Manbalar 

Oʻzbekiston: Unvonlar
Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi - Oʻzbekiston Respublikasining unvoni

Tavsifi 
Koʻkrak nishoni diametri 30 millimetrli doira shaklida boʻladi va 925 probali kumushdan tayyorlanadi. Nishonning qalinligi 2,2 millimetr. Nishonning hoshiyalangan tekis yuz tomonida ochiq kitob fonida gʻijjak va rangin taxta (palitra) moʻyqalamlari bilan, pastki chekkasida dafna novdasi tasvirlangan. Nishonning aylanasi boʻylab XIZMAT KOʻRSATGAN MADANIYAT XODIMI degan yozuv joy olgan. Nishonning orqa tomonida Oʻzbekiston Respublikasining Davlat gerbi tasvirlangan. Tasvirlar va yozuv qabariq. Koʻkrak nishoni ichki qismiga Oʻzbekiston Respublikasining Davlat bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.

Taqdirlanganlar

Manbalar 

Oʻzbekiston: Unvonlar
Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan jurnalist

Oʻzbekiston Respublikasining faxriy unvoni. gazeta va jurnallar tahririyatlarining, televidenie va radio eshittirish, axborot agentliklarining matbuotni rivojlantirishda katta xizmat, ijodda va tashkilotchilik faoliyatida alohida oʻrnak koʻrsatgan jurnalistlariga, nashriyotlar, boshqa tashkilotlarning ana shunday xodimlariga beriladi

Sohiblari

Manbalar 

Oʻzbekiston: Unvonlar
„Shuhrat“ medali

„Shuhrat“ medali — Oʻzbekiston Respublikasining 1994-yil 5 may Qonuni bilan taʼsis etilgan.

Nizomi 
„Shuhrat“ medali bilan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti mukofotlaydi. Medal bilan mukofotlash to‘g‘risidagi Farmon matbuotda va boshqa ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilinadi. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlash O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudining Raisi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining Raisi, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari, vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralar rahbarlarining hamda jamoat birlashmalari respublika organlarining taqdimnomasiga binoan amalga oshiriladi. „Shuhrat“ medalini va bu mukofotga oid tegishli hujjatni tantanali vaziyatda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti yoki uning nomidan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi Spikeri, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati Raisi, O‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti topshirig‘iga binoan boshqa shaxslar topshiradi. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan shaxslar bazaviy hisoblash miqdorining besh karrasi miqdorida bir yo‘la to‘lanadigan pul mukofoti oladilar. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan shaxslar qonunchilikda belgilab qo‘yiladigan imtiyozlardan foydalanadilar. „Shuhrat“ medali ko‘krakning chap tomoniga taqiladi. „Shuhrat“ medali bilan vafotidan keyin mukofotlangan taqdirda medal, mukofotlash to‘g‘risidagi hujjat va bir yo‘la to‘lanadigan pul mukofoti mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

Tavsifi 
„Shuhrat“ medali dastlab 0,5 mikron qalinlikda nikel, keyin esa 0,25 mikron qalinlikda tilla qotishma qoplangan mis qotishmasidan tayyorlanadi va qisman turli rangdagi emal berilgan bo‘ladi. Medal diametri 34 millimetrli doira shaklida. Medalning old tomonida ko‘tarilib kelayotgan quyosh nurlari ichida O‘zbekiston iqtisodiy qudratining ramzi bo‘lgan manzara bo‘rtma yo‘sinda tasvirlangan. Medalning quyi qismida oq emal fonida qabariq harflarda „SUHRAT“ degan yozuv beriladi. Harflarning balandligi 2 millimetr. Medalning chetlari ikki tomondan bo‘rtma doira bilan hoshiyalangan. Medalning orqa tomonida O‘zbekiston Respublikasining Davlat gerbi tasvirlangan. Pastki qismida medalning raqami 1 millimetr kattalikdagi botiq shrift bilan yozilgan. Medalning qalinligi 3 millimetr. Medal respublika Davlat bayrog‘i ranglaridagi yo‘l-yo‘l shoyi mato sirilgan besh burchakli qadag‘ich (kolodka)ga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi. Matoning eni 24 millimetr. Ko‘k, oq va yashil yo‘llarining eni 7 millimetrdan, qizil yo‘llarining eni 1,5 millimetr. Qadag‘ichning bo‘yi 48 millimetr, eni 45 millimetr. Medal to‘g‘nog‘ich bilan taqiladi.

Taqdirlanganlar

Manbalar 

Oʻzbekiston medallari
Oʻzbekiston Respublikasi xalq yozuvchisi

Oʻzbekiston xalq yozuvchisi — Oʻzbekiston Respublikasining faxriy unvoni.

Sohiblari

Manbalar
Manas

Turkiya geografiyasiga oid chala maqolalar
Turkiya
Turkiya shaharlari
Manas — Turkiyaning Bayburt viloyati Bayburt tumaniga qarashli qishloq. 2010-yilda 64 nafar aholi istiqomat qilgan.

Manbalar 

Bayburt tumanidagi qishloqlar  Bayburt tumani aholi punktlari
Sentyabr

Sentyabr (lotincha September: septem — yetti) — Grigoriy taqvimida yilning toʻqqizinchi oyi. 30 kundan iborat. Eski Rim taqvimidagi yettinchi oy boʻlganligi uchun shunday nomlangan.

Boshqa tillarda

Xalqaro

Oʻzbekistonda

Chet davlatlarda

Manbalar 

Yil oylari
Freddie Mercury

Freddie Mercury (); asl ismi Farruh Balsara; 5 sentyabr, 1946 — 24 noyabr, 1991) britan musiqachisi, Queen rok-guruhi yakkaxoni boʻlgan. Vokal qobiliyati va konsertlari bilan eʼtibor qozongan. Shoir va bastakor sifatida „Killer Queen“, „Bohemian Rhapsody“, „Somebody to Love“, „We Are the Champions“ va „Crazy Little Thing Called Love“ kabi xit-qoʻshiqlarning muallifi boʻlgan. Mercury OITS asoratlaridan vafot etgan.

Britaniyalik musiqachilar
Brit mukofoti sovrindorlari
Berilliy

Berilliy (Beryllium), Be— kimyoviy element. Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub, tartib rakami 4, atom massasi 9,012; kumushdek oq, yengil va qattiq metall. Tabiatda bitta barqaror izotop ʻBe holida uchraydi. Fransuz kimyogari Berilliy Voklen 1798 yilda berill mineralidan ajratib olingan oksidi BeO shaklida topgan (Berilliyning nomi ham shundan olingan). Berilliy Vyoler bilan Berilliy Byussi 1828-yilda bir-biridan mustaqil holda metall Berilliyni birinchi marta sof xolda olgan. Berilliyning yer poʻstidagm oʻrtacha miqdori ogʻirlik jihatdan 610~ 4% ga teng. Dengiz va okean suvlarida esa 610~4~7 mgGʻl ni tashkil etadi. Berilliyning 54 ta minerali maʼlum. Ulardan berillning amaliy ahamiyati katta, fenakit, gelvin, xrizoberill, bertranditning istiqboli porlokdir.

Berilliy berilliy xloridni elektrolizlab olinadi. Berilliyning ikki (a va (1) shakl oʻzgarishi maʼlum. a va (5 Berilliy 1277° trada bir-biriga aylanadi. Berilliy geksagonal sistemada kristallanadi.

Berilliyning zichligi 1816 kg/m³, suyuqlanish temperaturasi 1287°, qaynash temperaturasi 247G. Poling buyicha elektr manfiyligi 1,5; atom radiusi 0.113 nm; ion radiusi Ve2Q 0,030 nm, koordinatsion soni 3 ga teng. Havoda sirti himoyalovchi VeO pardasi bilan qoplanishi tufayli Berilliy oksidlanmaydi. 800° dan yuqori trada qizdirilganda tez oksidlanadi. Amfoterligi bilan II guruhning boshqa mstallaridan farqqiladi. Berilliy suyultirilgan kislota va ishqorlarda eriydi, shu jihatdan alyuminnyga uxshaydi. Berilliy ishqorlarning suvdagi eritmalarida eriganda, berillatlar (mas, Na,BeO2) hosil boʻladi. Yuqori trada aksari metallar bilan oʻzaro taʼsir etib, berillidlarni hosil qiladi.

Berilliy f-torid VeQ ishqoriy metallar f-toridlari va ammoniy f-torid taʼsirida sanoat uchun katta ahamnyatga ega boʻlgan f-torberillatlar (mas, Na,BeF4)HH hosil qiladi. Berilliyning changi va uchuvchan birikmalari juda zaharli. Berilliy samolyotsozlik, raketa va yadro texnikasida, elektrotexnikada rentgen trubkalari tayerlashda mis, nikel, xrom, alyuminiy hamda temir qotishmalariga qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi. Berilliydan neytronlar maibai sifatida foydalaniladi. Berilliyning tuzlari yorugʻlik texnikasida ishlatiladigan lyuminofor moddalar tarkibiga qoʻshiladi.

Berilliy - unsurlar davriy jadvalining 4-unsuri, metall.

Manbalar 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Bor (unsur)

Bor – unsurlar davriy jadvalining 5 unsuri, nimmetall.
Bor (lotincha: Borum), V – Mendeleyev davriy sistemasi III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 5, atom massasi 10,811. Tabiiy Bor (unsur) ikkita barqaror izotopdan iborat: 10B (19,57%) va 11B (80,43%). Bor (unsur)ning radioaktiv izotoplari olingan. Bor (unsur)ni birinchi marta Bor (unsur) GeyLyussak va Bor (unsur) Tenar 1808-yilda bor angidridi  ni metall holdagi kaliy ishtirokida qizdirish usuli bilan olgan. Bor (unsur) yer poʻstining ogʻirlik jihatidan 3YU4 % ini tashkil etadi. Tabiatda erkin holda uchramaydi. Lekin Bor (unsur) birikmalari koʻpincha yer ostidan chiquvchi suvlarda hamda qoldiq jinslar tarkibida, neft suvlarida, dengiz, shoʻr koʻllar, issiq suvlarda, vulqon lavalari va tuproqlarda uchraydi.

Bor (unsur) – rangsiz, kulrang yoki qizil rangli kristall yoxud qora rangli amorf modda. Uning rangi va holati allotropik shakl oʻzgarishiga bogʻliq. Bor (unsur)ning 10 dan ortiq allotropik modifikatsiyalari maʼlum. Bor (unsur) qattiqligi jihatidan barcha moddalar orasida ikkinchi oʻrinda turadi (olmosdan keyin). Uning Moos boʻyicha qattikligi 9,3, mikroqattiqligi esa 30,4 GPa ga teng. Suyuqlanish temperaturasi 2075 °C, qaynash temperaturasi 3658 °C. Elektr tokini yomon oʻtkazadi. Bor (unsur) koʻpgina birikmalarda 3 valentlik boʻlib, kompleks tuzlar hosil qilishga moyil. Amorf hoddagi Bor (unsur) kristall holdagiga nisbatan birmuncha faolroq hisoblanadi. Bor (unsur) kimyoviy reaksiyalarga suyet kirishadi. Tra oshgan sayin uning faolligi orta boradi. Yuqori trada Bor (unsur) kislorod, oltingugurt va galogenlar bilan birikadi. 700 °C gacha qizdirilganda bor angidridi , ni hosil qiladi. 900° dan yuqorida azot bilan birikib, bor nitrid BN, kumir bilan qizdirilganda bor karbid B4C, metallar bilan esa boridlar beradi. Oddiy sharoitda Bor (unsur) kislotalarda erimaydi, lekin konsentrlangan nitrat kislotada borat kislota () gacha oksidlanadi. Konsentrlangan ishqor erigmalarida astasekin erib, boratlar hosil qiladi. Bor (unsur)ning kompleks birikmalaridan borgidridlar, mas, VGʻ3 bilan NGʻ ning birikishidan hosil boʻladigan fakultetorborid yoki borftorid kislota N[VGʻ4] bilan Na [VGʻ4] ahamiyatli. Elementar Bor (unsur) tabiiy manbalardan bir necha bosqich bilan olinadi. Maye, boratlarni issiq suvda yoki sulfat kislotada parchalab borat kislotaolinadi, uni suvsizlantirib bor angidridi hosil qilinadi. Soʻngra angidridni magniy, natriy, kalsiy, rux, kaliy yoki temir bilan qaytarib qoraqoʻngʻir rangli kukun holidagi Bor (unsur) olinadi va nitrat kislota bilan tozalanadi. Yarimoʻtkazgichlar sanoati uchun kerakli Bor (unsur) galogenidlardan olinadi va hokazo.

Bor (unsur) poʻlatlar qattiqligini oshiruvchi qoʻshimcha sifatida, yadro reaktorlarida ishlatiladigan oʻzaklar tayerlashda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Bor (unsur)ning koʻpgina birikmalari (mas, borat kislota va uning tuzlari, VGʻ3 va boshqalar) dan sanoatda keng foydalaniladi. Borat kislota . Yarimoʻtkazgichlarda p-n oʻtish hosil qilish uchun qoʻllanadi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Neon

Neon (neo..., lotincha Neon), Ne — Mendeleyev davriy sistemasining 0 guruh elementi, inert gazlarga mansub. Tar-tib raqami 10, atom massasi 20,179. 1 m³ havoda16 sm³ ga yaqin Neon boʻladi. Uchta barqa-ror izotopi; 20Ne(90,92%), 2lNe (0,257%), 22Ne (8,82%) bor. Sunʼiy yoʻl bilan juda qisqa muddat (T’/2<200 sek.) mavjud boʻladigan radioktiv izotoplari ham olingan. 1898-yilda ingliz olimlari Neon Ramzey va Neon Travers toptan. Gaz holatdagi Neonning zichligi 0,90035 g/l (273 K, 0,1 MPa), suyuklanish temperaturasi — 248,6°; qaynash temperaturasi — 245,9° (273 K, 0,1 MPa). Suyuqholatdagi Neonning zichligi 1240 kg/m³. Neon, odatda, kimyoviy reaksiyalarga kirishmaydi. Lekin uning Ne-6H2O tarkibli gidrati, molekulyar bogʻlangan bi-rikmalari hosil qilingan. Neon sanoatda suyuq havodan ajratib olinadi. Ra-diotexnikada, elektron asboblarda, vakuum texnikasida ishlatiladi.

Neon - unsurlar davriy jadvalining 10 unsuri, inert gaz.

Manbalar 

Kimyoviy unsurlar
Argon

Argon (Argon), Ar — elementlar davriy sistemasining VIII guruhi elementi, inert gazlar jumlasidan. Tartib raqami 18, atom massasi 39,948, birinchi marta 1894-yilda havodan ajratib olingan. Argon rangsiz va hidsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi 189,4°, qaynash temperaturasi 185,87°. Argon odatdagi temperaturada atomar holda boʻladi, birikish reaksiyalariga kirishmaydi. Atmos-ferada Argonning uchta barqaror izotopi bor: Ag40 (99,6%), Ag38 (0,063%), Ag36 (0,337%). Argonning bir necha sunʼiy radio-aktiv izotoplari ham olingan: Ag39 (yarim yemirilish davri 265 yil), Ag37 (yarim yemirilish davri 34 kun). U boshqa inert gazlarga qaraganda koʻproq uchraydi. Argon havoda hajm jihatdan 0,993%ni tashkil qiladi. Argonning valentli, yaʼni ionli va kovalent birikmalari olin-magan, ammo Ag .6N2O va shuning kabi bir necha molekulyar birikmasi olingan. Argon kimyo sanoatida inert muhit vujudga keltirishda, elektr lampochkalarini toʻldirishda, reklama naylarini (koʻk-havo rang shu’lalanadi) va yuqori chasto-talar texnikasida ishlatiladigan naylarni toʻldirishda qoʻllanadi.

Argon — unsurlar davriy jadvalining 18 unsuri, inert gaz.

Manbalar 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Atom massasi

Atom massasi (nisbiy atom massasi) – atom massasining atom massa birligida ifodalangan qiymati.

Atom massasi, atom ogʻirligi – atom massalarining atom massasi birliklarida ifodalangan nisbiy qiymati. Atom massasi ifodasini ingliz kimyogari J.Dalton XIX-asr boshida fanga kiritgan. 1961-yilda qabul qilingan nisbiy atom massalari birliklari shkalasiga asosan atom massasi birligi (atm.m.b.) uglerod izotopi atomi ¹²C massasining 1/12 qismiga teng. Xalqaro belgisi – U. Ele-mentar zarralar, atom yadrolari, atomlar, molekulalar massasi birligi sifatida qoʻllanadi. Atom massasi kimyoviy elementlarning eng muhim koʻrsatkichidir. Kimyoviy elementlar atomlarining tuzilishi va xossalarining oʻzgarish qonuniyatlari Atom massasi bilan oʻzaro bogʻliq. Bir kimyoviy element izotoplarining Atom massasi qiymati turlicha boʻladi. Izotoplar aralashmasidan tashkil topgan elementlarning atom massasi sifatida aralashma tarkibidagi izotoplarning protsent miqdorlarini hisobga olgan holda shu izotoplar atom massasining oʻrtacha qiymati qabul qilinadi. Ushbu qiymatlar elementlar davriy sistemasida (massa soni keltirilgan transuran elementlar bundan mustasno) keltirilgan. Atom massasi turli fizik va kimyoviy usullar bilan aniqlanadi; ulardan eng aniqrogʻi – masspektroskopiyadir. Bu usulda element ionlari nisbiy zaryadlarning qiymatlari, boshqacha aytganda, zaryad kattaligining ion massasiga nisbatan aniqlanadi. Buning uchun ionlarning elektr yoki magnit maydonida toʻgʻri chiziqli harakatdan chetga chiqishi tekshiriladi. Fizik usullardan yana biri yadro reaksiyasiga asoslangan. Bunda yadroda boʻladigan oʻzgarishlar natijasida bir atom yadrosining ikkinchi atom yadrosiga aylanishi tufayli ajralib chiqadigan energiyadan foydalaniladi. Kimyoviy usullardan biri – elementning bir necha kimyoviy birikmalari molekulyar massasini va bu birikmalarning kimyoviy tarkibini aniqlashga asoslangan. Atom massasini taqriban aniqlash usullari ham bor.  Masalan, ulardan biri Dyulong va Pti qoidasiga asoslangan. Bu qoidaga koʻra, element atom massasining oʻsha elementning solishtirma issiqlik sigʻimi (S)ga koʻpaytmasi oʻzgarmas miqdor boʻlib, u taxminan 6,3 ga teng: AS~6,3.

Manbalar 

Kimyo
Germaniya Demokratik Respublikasi

Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR) – 7-oktyabr 1949-yilda Germaniyaning sovet qoʻshinlari tomonidan okkupatsiya qilingan hududlarida va Berlinning sharqiy (sovet) qismida tuzilgan sotsialistik davlat. Respublika 1990-yilning 2-dekabriga qadar mavud boʻlgan. Germaniya demokratik respublikasi (), GDR —Markaziy Yevropadagi davlat (1990-yil 3-oktyabrgacha mavjud boʻlgan).

Tarixi 

GDR Sharqiy Germaniya hududida 1949-yil 7-oktyabrda tashkil etildi. Uning poytaxti Berlin shahri edi. Germaniya Birlashgan sotsialistik partiyasi (GBSP, 1946-yilda tuzilgan) ikki raisidan biri V. Pik (ikkinchi raisi O. Groteval edi) bu davlatning prezidenti boʻldi. GDR sobiq SSSR boshchiligidagi Varshava shartnomasining faol aʼzolaridan boʻlgan. Tashqi siyosatda sobiq Sovet Ittifoqi izidan boradi. Ichki siyosatda xususiy mulkchilikni tugatib, sotsializm qurish niyatini eʼlon qiladi.

Qulashi  

Avvaliga koʻpgina nemislar fashizmga qarshi boʻlgan oʻz davlatini barpo etishda bajonidil qatnashdi. Biroq, buyruqbozlikka asoslangan iqtisodiyot, maxfiy politsiya va GBSPning tanho hukmronligi asta-sekin aholining bu davlatdan hafsalasini pir qila boshlaydi. Sotsialistik rejali xoʻjalik sobiq GDRdagi kishilarni shaxsiy tashabbus va mustaqillikdan batamom mahrum etadi, iqtisodiy taraqqiyotning harakatlantiruvchi kuchi boʻlmish oʻrta qatlam tugatib yuboriladi, omilkorlik va mehnat faolligi falaj qilib qoʻyiladi. Iqtisodiyotdagi mehnat unumdorligi gʻarb andozalariga nisbatan past edi. 1979-yilda bu koʻrsatkich gʻarb darajasining 46% ni va 1989-yilda 30-40% ni tashkil etadi. Turmush darajasi, uy-joy taʼminoti past edi. Mana shularning hammasi GDR aholisining noroziligiga sabab boʻldi. Fuqarolarning GFRga qochib oʻtish hodisalari ommaviy tus oldi. Aholining ijtimoiy sohada koʻproq erkinlik berish va, nihoyat, gʻarbiy qardoshlar bilan birlashish haqidagi talablari kuchayib bordi. 1989-yil kuzida GDRda oʻtkir ijtimoiysiyosiy tanglik vujudga keldi. Berlinni va, umuman, nemis millatini ikkiga boʻlib turgan Berlin devori qulatildi. Natijada GBSP rahbariyati isteʼfoga chiqadi (1990-yil fevralda GBSP Demokratax sotsializm partiyasiga aylantiriladi).

Birlashish  

Yangi hukumat Germaniyani birlashtirish masalalari yuzasidan GFR hukumati bilan muzokara boshladi. 1990-yil may va avgust oylarida imzolangan ikkita davlat shartnomasida GDRni GFRga qoʻshish shartlari bayon etildi. Oʻsha yil 12-sentyabrda Moskvada sobiq SSSR, AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya va ikkala Germaniya vakillari tomonidan Germaniya birligi masalasini uzil-kesil hal etish toʻgʻrisidagi shartnoma imzolanadi. Unda Germaniyani birlashtirishga oid masalalarning butun majmui hal etib beriladi. GDR, OFR hokimiyat organi – Xalq palatasining qaroriga binoan 1990-yil 3-oktyabrda GDR GFRga qoʻshiladi va natijada yagona Germaniya davlati tashkil topadi.

Manbalar 

Tarixiy davlatlar
Olmoniya
Skandiy

Skandiy (lotincha Scandium), Sc — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element; at. rakami 21, atom massasi 44,9559. Tabiatda Skandiyning fakat bir izotop i 45 Sc borligi maʼlum. Skandiyning 10 ta sunʼiy radioaktiv izotoplari ichida (5nurlanuvchi izotop 46Sc (T1/2=83,9 kun)ning ahamiyati muhim. U radioaktiv indikator sifatida va tibbiyotda ishlatiladi. Skandiy kamyob yer elementlar guruhiga kiradi. Skandiyni 1879-yilda shved olimi Skandiy Nilson Skandinaviyada (lotincha scandia, elementning nomi ham shundan) gadolinit mineralidan olgan. Yer poʻstining massa jihatdan 6*10"4% ini tashkil qiladi.

Skandiyning asosiy minerallari tortveytit Sc2SiO7 vasterrettit — Sc(PO4)2H2O nihoyatda kam uchraydi. Ulardan Skandiy olinmaydi.

Skandiy och sariq tusda tovlanib turadigan yengil, yumshoq, bolgʻalanuvchan metall. Zichligi 3,020 g/sm³, suyuqlanish temperaturasi 1539±5°, qaynash temperaturasi 2700°C atrofida.

Skandiy kimyoviy xossalari jihatidan faol metallar jumlasiga kiradi. Havoda oksidlanishi tufayli xiralashadi. Xlorid va sulfat kislota eritmalarida yaxshi eriydi, oʻz birikmalarida, asosan, 3 valentli, ammo alohida sharoitlarda Skandiyning 2 valentli birikmalarini ham olish mumkin. Skandiy 450° C da vodorod bilan gidrid (ScH2), 400—600° C da galogen l ar bilan galogenidlar (maye., ScCl3) hosil qiladi. Azot bilan 600° C dan yuqori trada reaksiyaga kirishadi. 800° da portlash natijasida Skandiy nitrid ScN vujudga keladi. Oltingugurt, selen va tellur bilan faqat yuqori trada reaksiyaga kirishadi. Skandiy tarqoq xrlda nodirer minerallaridan berill, volframitda va boshqa minerallarda ham uchraydi. Shuninguchun Skandiy volfram, qalay, uran va choʻyan i.ch. korxonalarining chiqindilarini qayta ishlash yoʻli bilan olinadi. Sof Skandiy metali olish uchun ScCl3 yoki ScF, ni kalsiy bilan qaytariladi; bu jarayon natijasida hosil boʻlgan mahsulot 1600— 1700° C da vakuumda haydaladi. Skandiyli ferritlar EHM uchun xotira elementlar tayyorlashda ishlatiladi. Skandiyning zichligi kichik, suyuqlanish temperaturasi yuqori boʻlganligi sababli undan raketa va samolyot yasash materiali sifatida foydalanish mumkin. Skandiy va uning birikmalari radiotexnika va radioelektronikada, termoelektr generator, oksid katod va boshqa tayyorlashda, yadro texnikasida, metallurgiyada, shisha, keramika, kimyo sanoatida, tibbiyotda qoʻllanadi.

Skandiy - unsurlar davriy jadvalining 21 unsuri, metall.

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Orbita (Ispaniya)

Orbita Ispaniyaning Castilla y León mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Ávila provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 14,39 km2. Aholisi — 101 kishi (2010).

Havolalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Ispaniya shaharlari