Iqtisodiyot (fan)

Iqtisodiyot ( „uy, xonadon“ +  „nom, boshqaruv ostidagi hudud“) — jamiyatning iqtisodiy faoliyati, shuningdek ishlab chiqarish, taqsimlash, ayirboshlash va isteʼmol qilish tizimida rivojlanadigan munosabatlar yigʻindisi hisoblanadi.

Birinchi marta ilmiy ishda „iqtisod“ soʻzi IV asrda ishlatila boshlangan. Miloddan avvalgi Ksenofontdan, uni „tabiatshunoslik“ deb ataydi. Aristotel iqtisodni xrematistika bilan qarama-qarshi qoʻydi — foyda olish bilan bogʻliq boʻlgan inson faoliyati sohasi deb hisoblagan. Zamonaviy falsafada iqtisodiyot qiymat tushunchasi nuqtai nazaridan qaraladigan ijtimoiy munosabatlar tizimi sifatida qaraladi. Iqtisodiyotning asosiy vazifasi — insonlar hayoti uchun zarur boʻlgan va ularsiz jamiyat rivojlanib boʻlmaydigan shunday neʼmatlarni doimiy ravishda yaratish hisoblanadi. Iqtisodiyot cheklangan resurslar dunyosida inson ehtiyojlarini qondirishga yordam beradigan tarmoq sohasi hisoblanadi.

Jamiyat iqtisodiyoti insonning va butun jamiyatning hayotiy faoliyatini taʼminlaydigan murakkab hamda tomonlama oʻz ichiga olgan organizm sanalmaydi.

Iqtisodiyot tarmoqlari 

 Iqtisodiyotning birlamchi tarmogʻi qishloq xoʻjaligi, baliqchilik, oʻrmon xoʻjaligi, ovchilik va qazib oluvchi sanoatni birlashtiradi.
 Iqtisodiyotning ikkilamchi tarmogʻi — ishlab chiqarish va qurilish .
 Iqtisodiyotning uchinchi sektori xizmat koʻrsatish sohasi deb ataladi. Koʻpincha iqtisodiyotning uchinchi sektoridan ajratilgan
 Iqtisodiyotning toʻrtlamchi sektori — axborot texnologiyalari, taʼlim, tadqiqot, global marketing, bank — moliya xizmatlari va ishlab chiqarish bilan emas, balki uni rejalashtirish va tashkil etish bilan bogʻliq boshqa xizmatlar.

Mulkchilik shakliga koʻra davlat va xususiy sektorlar ajratiladi.

Iqtisodiy faoliyatning oʻziga xos turlariga qarab iqtisodiyotning real sektori, noishlab chiqarish, moliyaviy sektorlarga boʻlingan.

Iqtisodiyot shakllari 
Iqtisodiyotning quyidagi asosiy shakllari, realdan ajralib turadi:

 bozor
 rejalashtirilgan
 anʼanaviy
 aralashgan

Iqtisodiy oʻsish 
Iqtisodiy oʻsish deganda xalq xoʻjaligida real ishlab chiqarishning maʼlum vaqt oraligʻida (oy, chorak, yil) oʻsishi tushuniladi. Iqtisodiy rivojlanishdan farqli oʻlaroq, iqtisodiy oʻsish miqdoriy koʻrsatkich sanaladi. Haqiqiy ishlab chiqarish odatda real (yaʼni inflyatsiya omillaridan tozalangan) yalpi ichki mahsulot (YaIM), kamroq — real yalpi milliy mahsulot (YaIM), sof milliy mahsulot (SMM) yoki milliy daromad (ND) tushuniladi. Iqtisodiy oʻsish umumiy farovonlikning oʻsishi bilan chambarchas bogʻliq: umr koʻrish davomiyligining oshishi, tibbiy yordam sifati, taʼlim darajasi, ish kunining davomiyligining qisqarishi va boshqalar bilan xarekterlanadi.

Iqtisodiy oʻsishning ekstensiv va intensiv omillari bilan farqlanadi.

Iqtisodiyot tarixi 

Ibtidoiy jamiyatda iqtisodiy rivojlanish darajasi past boʻlgan. Dastlab ibtidoiy odamlar ovchilik va termachilik bilan tirikchilik qilishgan, ammo neolit inqilobi natijasida dehqonchilik va chorvachilik vujudga kelgan. Jamiyatning rivojlanishi mehnat taqsimotiga olib keldi — dehqonchilik va chorvador qabilalar ajralib turdi, hunarmandlar ajralib turdi, ulardan birinchisi temirchilar edi. Ijtimoiy tengsizlik, ijtimoiy sinflar va davlat kabi turli tabaqalar paydo boʻldi. Qullik ham mustamlakachilik davrlarida paydo boʻla boshlagan.

Asta-sekin tovar ayirboshlash rivojlandi, u dastlab ayirboshlash (barter) shaklida amalga oshirildi, lekin pulning paydo boʻlishi bilan savdoga aylana boshladi. Shunga qaramay, qadimgi dunyo va oʻrta asrlar jamiyatlarida oʻziga xos dehqonchilik ustunlik qilgan edi. Qadimgi Antik davrning koʻpgina hududlarida rejali xoʻjalik va oʻziga xos xoʻjalik kombinatsiyasiga asoslangan saroy xoʻjaligi deb ataladigan xoʻjalik mavjud boʻlgan edi.

Salib yurishlari boshlanishi bilan yevropaliklar Oʻrta asrlarda Yevropada kamdan-kam uchraydigan ziravorlar, ipak va boshqa mahsulotlarni qayta kashf etdilar. Bu kashfiyot natijasida savdoning kengayishiga va Sharq mamlakatlari bilan savdo raqobatining kuchayishiga olib kela boshladi.

XV asrning oxiridan boshlab kashfiyotlar davri boshlandi, bu jahon iqtisodiyotining shakllanishiga va ibtidoiy jamgʻarma davrining boshlanishiga olib kelgan edi.

XVIII asrning oxirgi choragidan sanoat inqilobi boshlandi, bu esa eng rivojlangan mamlakatlarda XIX asrning oxiriga kelib aholining aksariyat qismi qishloq xoʻjaligida emas, balki sanoatda band boʻlishiga olib keldi. Kapitalizm hukmron iqtisodiy tizimga aylandi.

XX asrda bir qator mamlakatlarda maʼmuriy-buyruqbozlik sotsialistik iqtisodiyot vujudga keldi. Boshqa mamlakatlarda kapitalizm rivojlangan. XX asrning ikkinchi yarmida ilmiy-texnikaviy inqilob boshlandi, buning natijasida eng rivojlangan mamlakatlarda sanoat jamiyati postindustrial jamiyatga aylana boshladi.

YaIM boʻyicha dunyodagi eng yirik iqtisodiyotlar 

YaIM boʻyicha 2020—yilda dunyodagi eng yirik iqtisodiyotlar (trillionlab AQSh dollarida)

Manbalar

Havolalar 

 Milliy iqtisodiy ensiklopediya 
 Tadqiqot kutubxonalaridan olingan iqtisodiy maqolalar
 Iqtisodiyot, faol tizimlar nazariyasi va boshqaruvi elektron kutubxonasi
 Makroiqtisodiyot Makroiqtisodiyot boʻyicha elektron kitoblar
 Mikroiqtisodiyot Mikroiqtisodiyot boʻyicha elektron kitoblar
 Federal taʼlim portali „Iqtisodiyot. Sotsiologiya. Menejment“ 
 Belarus iqtisodiy portali „ECONOMICS. BY“
 Taʼlim portali „Iqtisodiyot. Boshqaruv. Oʻng“
YaIM
Dunyo iqtisodiyoti
Pul masalasi
Pages with unreviewed translations