yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Theodore Roosevelt

Theodore Roosevelt Jr. (; 1858-yil 27-oktyabr – 1919-yil 6-yanvar) – amerikalik siyosatchi, davlat arbobi, naturalist, tarixchi va yozuvchi; Nyu-York shtatining 33-gubernatori (1899–1900); AQShning 25-vitse-prezidenti (1901); AQShning 26-prezidenti (1901–1909). Respublikachilar partiyasidan boʻlgan Roosevelt Lotin Amerikasiga nisbatan bosqinchilik siyosati olib borgan („katta toʻqmoq“ siyosati, 1906–1909-yillarda Kubani okkupatsiya qilinishi, Panama kanali zonasining egallab olinishi va boshqalar). 1904–1905-yillardagi rus-yapon urushi davrida Roosevelt hukumati Yaponiyani qoʻllab-quvvatlagan. Portsmouth sulhini imzolanishidagi xizmatlari tufayli xalqaro Nobel tinchlik mukofotini olgan (1906).

Roosevelt bolaligida nimjon boʻlib, astma bilan ogʻrigan. Sogʻligi bilan bogʻliq muammolar tufayli asosan uyda taʼlim olgan. 1976–1980-yillarda Harvard universitetida oʻqishni davom ettirgan. „The Naval War of 1812“ (1882) asari ortidan oʻqimishli tarixchi va taniqli yozuvchi sifatida obroʻ-eʼtibor qozongan. 1881-yilda siyosatga kirib kelib, qisqa muddatda Nyu-York shtati legislaturasida Respublikachilar fraksiyasi lideriga aylangan. Birinchi xotini va onasining bir kechada vafot etishi Rooseveltni ruhiy jihatdan tushkunlikka solib qoʻygan. Dakotasda chorvachilik ranchosini sotib olib, maʼlum muddat yurgizishi unga ruhiy tushkunlikdan xalos boʻlishiga yordam bergan. Roosevelt prezident William McKinley davrida dengiz floti kotibining yordamchisi boʻlib ishlagan hamda 1898-yilda Ispaniyaga qarshi dengiz urushini rejalashtirishga hissa qoʻshgan. Amaldagi lavozimidan Kubada ispan armiyasiga qarshi jang qilgan „Rough Riders“ () boʻlinmasiga rahbarlik qilish maqsadida isteʼfoga chiqqan. Roosevelt urushdan qahramon sifatida qaytib kelib, 1898-yilda Nyu-York gubernatori etib saylangan. 1900-yilgi prezidentlik saylovida McKinley va Roosevelt mos ravishda prezident va vitse-prezident lavozimlariga nomzod boʻlgan. Saylovda McKinley Demokratlar partiyasidan nomzod William Jennings Bryan ustidan gʻalaba qozongan.

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 „Theodore Roosevelt hayoti“ — C-SPANʼs American Presidents: Life Portraits, 3-sentyabr 1999-yil (inglizcha)
 „Theodore Rooseveltning yozma asarlari“ — C-SPANʼs American Writers: A Journey Through History (inglizcha)
 
 Theodore Roosevelt  (inglizcha)
 Theodore Roosevelt – Kongress kutubxonasi (inglizcha)
 
 

1858-yilda tugʻilganlar
27-oktyabrda tugʻilganlar
1919-yilda vafot etganlar
6-yanvarda vafot etganlar
AQSh prezidentlari
AQSh vitse-prezidentlari
Amerikalik siyosatchilar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Rumb

Rumb (ing. rhumb — aylanma harakat) — dunyo tomonlari (gʻarb, sharq, shimol va janub)ga nisbatan koʻrinma ufq nuqtalariga qaragan yoʻnalish yoki shunday 2 yoʻnalish orasidagi burchak. Navigatsiyaia kemalar, samolyotlar va boshqa yoʻlini yoki mayoq, burun va hokazoga tomon yoʻnalishni, meteorologiyada shamol yoʻnalishini, okeanografiyada dengiz oqimlari, toʻlqinlari va muzlarning suzib yurishi yoʻnalishini belgilash uchun ishlatiladi. Dengiz navigatsiyasida koʻrinma ufq aylanasi 32 R.ga (ikki R. orasidagi burchak 1G15’ga teng), meteorologiyada hamma ufq 16 R.ga boʻlinadi. Bundagi shimol, sharq, gʻarb va janub yoʻnalishiga mos kelgan R. bosh R.lar deyilib, lot. N, Ye, W, S harflar bilan belgilanadi. Geodezshda biror belgilangan yoʻnalishning geografik meridian bilan hosil qilgan va 0 dan 90° gacha boʻlgan burchagi ham R. deyiladi.

Manbalar
Rung

Rung, runglar — turkiy xalqlarning qad. xitoy manbalaridagi nomi. Dastlab mil. av. 2ming yillikka oid manbalarda qayd etilgan. R. etnonimini yozish uchun qoʻllangan iyeroglif "odam", "jangchilar" kabi maʼnoni anglatgan. Mil.av. 15—8-asrlarga oid xitoy manbalarida R. kuyrung (guyrung, kunrung yoki kun chiqar tomondagi P.), shurung (gʻarbiy R.) kabi qismlarga boʻlingan. Keyinchalik shimolidagi turklar rungdi yoki dirung (turk jangchilari) deb nomlana boshlangan.

Mil. av. 2-asrda yozilgan "Shiji" ("Tarixiy xotiralar") asarining Shiya xonlari (taxminan mil. av. 2197—1766-yil) tazkirasida gʻarbiy R.ning Kunlun, Shichji, Chusoʻv, Chjipi kabi 4 xonligi borligi koʻrsatilgan. Keyinchalik Dali, Yichu kabi gʻarbiy R. davlatlarining to 3-asrga qadar Gansu (Kengsu) oʻlkasida mavjud boʻlganligi aytilgan. R. di, (turk jangchilari) atamasi mil. av. 4-asrdan isteʼmoldan chiqib "xu" atamasi ishlatilgan. Hunlar xoqonligi tashkil topgach, shimolida yashagan xular, yaʼni R.dilar "hun" ("shyunnu", "syunnu") deb nomlangan.

Manbalar
Runik yozuv

Runik yozuv — germanlarda 2—3-asrlardan to oʻrta asrlar oxirigacha qoʻllangan alifbo; lotin yozuvi tarqalishi munosabati bilan isteʼmoldan qolgan. Runik yozuv belgilari, yaʼni runalar, asosan, metallga, toshga va yogʻochga oʻyib yozilgan, shuning uchun ular oʻziga xos uchli, nayzasimon koʻrinishga ega boʻlgan. Angliya, Islandiya va Grenlandiyada, Skandinaviyada, Shim. Yevropaning bir qancha hududlarida tarqalgan. Katta (umumgerman) runalari hamda kichik (skandinav) runalari oʻzaro farqlanadi. Katta Runik yozuvning tili biron-bir qad. german tiliga oʻxshamaydi, undagi bitiklar (150 ga yaqin), asosan, qurol va taqinchoklarga, shuningdek, toshlarga yozilgan. Kichik Runik yozuv esa qad, skandinav tillari yodgorliklari hisoblanadi, ularni, asosan, toshlardagi bir necha jumladan iborat xotira yozuvlari (yodnomalar) tashkil etadi. Katta runalar 24 ta, kichik runalar 16 ta boʻlgan.

Qad. turkiy yozuvlar, yaʼni urxunenisey yozuvlari ham fin va boshqa yevropalik olimlar tomonidan "Runik yozuv" deb atalgan.

Yana qarang 

 Qadimgi turkiy yozuvi

Manbalar 

Yozuvlar
Rupiya

Rupiya — 1) Hindiston Respublikasi pul birligi. 16-asrdan boshlab muomalaga kiritilgan. 1 rupiya=100 paysa. Xalqaro ifodasi 1NRupiya Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 46,89 Rupiya (2003, may); 2) Pokiston Respublikasining pul birligi. 1948-yildan muomalaga kiritilgan. 1 rupiya=100 paysa. Xalqaro ifodasi PKRupiya; 3) Indoneziya pul birligi. 1950-yildan muomalaga kiritilgan. 1 rupiya = 100 sen. Xalqaro ifodasi IDRupiya RUPOR (gollandcha georeg — baqirmoq) — tovush toʻlqinlarini maʼlum yoʻnalishda kuchaytirib tarqatadigan hamda tovush toʻlqinini qabul qiladigan karnay. Yumaloq yoki toʻgʻri toʻrtburchak (konussimon) shakdda, uchi tomonga kengayib boradigan qilib yasaladi. Rupiya radiotexnikada, tovush kuchaytirgichlar va boshqalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Abera Rustamova

Abera Ruziyevna Rustamova (1953.12.8, Romitan tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1974). 1974-yildan Kogon tumanidagi 1maktabda matematika oʻqituvchisi. Darsda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Rustoq

Rustoq (fors. — qishloq) — Oʻrta Osiyo, Eron va qisman arab mamlakatlarida qoʻllangan tarixiygeografik tushuncha. Qishloq, shahar, ovul, bozor, oʻzlashtirilgan oʻlka, oʻtroq aholi yashaydigan joy, ekin maydoni, obodonlashtirilgan shahar kabi maʼnolarga ega. Oʻrta Osiyo va Eron moʻgʻullar tomonidan istilo etilgach, Rustoq oʻrniga «tuman» atamasi qoʻllanila boshlagan.

Manbalar 

Maʼmuriy birliklar
Rus-tuzem maktablari

Rus-tuzem maktablari (rus. tuzemets — mahalliy aholi) — Turkistonda Oktyabr toʻntarishiga qadar mahalliy aholi bolalari uchun ochilgan boshlangʻich rus maktablari. Uni ochishdan asosiy maqsad oʻlkani ruslashtirish edi. Turkiston generalgubernatori K.P. fon Kaufman "musulmon va rus maktablarining ajralib turishi"ni iqtisodiy va siyosiy jihatdan zararli deb hisobladi. Bu gʻoyani Kaufmanning izdoshi generalleytenant N.O. Rozenbax davom ettirib, ibtidoiy turdagi yangi maktablar — Rus-tuzem maktablarim. tarmogʻini yaratish loyihasini ishlab chiqdi. Birinchi rustuzem maktabi 1884-yil 19 dekabrda Toshkentda ochilgan. Unda 41 bola oʻqigan. 1891-yil Xivada, 1894-yil Buxoroda ham ochilgan. Ularning soni 19-asr oxirida 100 dan oshgan. Rus-tuzem maktablarim.da taʼlim muddati 4 y. boʻlgan. Rus-tuzem maktablarim. ruscha va mahalliy sinflarga boʻlingan. Rus tili, oʻqish, yozish, hisob, geom., tarix, boshlangʻich oʻzbek tili, arab tili va islom dini asoslari oʻqitilgan. Rus tili, hisob, yozuv, geom., tarix darslarini rus oʻqituvchisi, oʻzbek tili, arab tili, islom dini asoslarini oʻzbek muallimi oʻqitgan. Saidrasul Saidazizovning "Us todi avval" (1902), Aliasqar Kalininning "Muallimi soniy" (1903), S.M.Gramenitskiyning 3 qismdan iborat oʻqish kitoblari Rus-tuzem maktablarim. oʻquvchilarining asosiy darsliklari boʻlgan. Ayrim Rus-tuzem maktablarim. qoshida kattalar uchun (rus grammatikasi asosini oʻrgatish maqsadida) kechki maktablar, koʻchmanchi aholi uchun esa internatlar tashkil kilingan. Keyinchalik 2 y.lik va ayollar uchun ham Rus-tuzem maktablarim. ochilgan. Rus-tuzem maktablarim. mahalliy aholining bir qismiga oʻsha davr uchun ilgʻor boʻlgan madaniyat yutuqlaridan baxramand boʻlish imkonini yaratgan.

Manbalar
Rus (davlat)

Rus, Rus yeri — Dnepr daryosi sohilining oʻrta qismida tashkil topgan sharqiy slavyan davlatining dastlabki nomi (9-asr). 12-asr boshigacha Kiyev Rusi xududining nomi. 12—13-asrlardaKds. Rus yerlari va knyazliklarining nomi. 13-asrdan Belaya Rus, Malaya Rus va boshqa joy nomlari paydo boʻlgan. "Rus" atamasi sobiq Qad. Rus davlatining shim.sharqiy yerlari nomini anglatib, "ruslar" tushunchasining asosiga aylangan.

Manbalar
Ruta (naqsh)

Ruta — ikki tomonga ulanuvchi naqsh taqsimp; naqsh mujassamotini oʻrab turadigan hoshiya naqsh. Amaliy bezak sanʼatining deyarli barcha turlari (naqqoshlik, ganch va yogʻoch oʻymakorligi, miskarlik, gilamchilik va hokazo)da keng qoʻllanadi. R.ning kengligi naqsh mujassamotida turlicha boʻlishi mumkin, uning ketmaket hamda toʻnkarma usulda ulanadigan xillari mavjud. Ketmaket ulanuvchi R.lar 1, 2, 3 yoʻnalishli boʻlib, har bir yoʻnalish bittadan chiqish nuqtasiga ega boʻladi. Toʻnkarma R.ning taqsim asosini usta 2 buklangan qogʻozga chizadi, buklangan qogʻozni ochganda toʻnkarma R. axta (ulgi)si hosil boʻladi; unda 1—2, baʼzan 3 chiqish nuqtasi boʻlishi mumkin, bunday R.da 3chiqish nuqtasi (odatda, oʻrtada boʻladi) boʻsh joylarni toʻldirishga xizmat qiladi. 2 chiqish nukali R.larda "aylanma nusxa" deb ataladigan kompozitsiya ham uchraydi (yaʼni 2 nuqtadan chiqqan novdalar halqa hosil qiladi), toʻldiruvchi boʻlaklar ham novdalarning oʻrnashgan joyiga moslab chiziladi.

Manbalar
Rutil

Rutil (lot. rutilus — sargʻishqizil) — oksidlar sinfiga mansub mineral. TiO2 titan oksidining 3 polimorf modifikatsiyasidan biri. Izomorf shaklida Fe, Cr, Nb, Ta, V, Sn qoʻshimchalari boʻladi. Ta2O5 qoʻshimchasi 47% gacha boʻlsa stryuverit; Nb2O5 (42% gacha) — ilmenorutil, temir qoʻshilsa — nigrin deb ajratiladi; Tetragonal singoniyada kristallanadi. Kristallari prizmatik, ustunsimondan ninasimon shaklgacha. Rangi qizgʻishqoʻngʻir, toʻq qoʻngʻir, sargʻish, koʻkimtir, qora, baʼzan yashil boʻladi. Qattiqligi 6,5. Zichligi 4200 kg/m³. Moʻrt R. — titan rudalarining muhim komponenti, lokboʻyoq va elektrod i.ch.da, zargarlikda qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Minerallar
Rux qotishmalari

Rux qotishmalari — asosiy qismi ruxdan iborat boʻlgan qotishmalar. Tarkibida qoʻshilmalar sifatida alyuminiy, mis va magniy boʻlgan Rux qotishmalari muhim sanoat ahamiyatiga ega. Ruxalyuminiy va ruxalyuminiymis sistemalari asosidagi Rux qotishmalari tarkibida alyuminiy 3,5 dan 22% gacha, magniy 0,02 dan 2% gacha; ularda rqattiq eritma (juda oz miqdordagi alyuminiyning ruxdagi qattiq eritmasi) bilan aqattiq eritma (ruxning alyuminiydagi qattiq eritmasi) hosil boʻlishi mumkin. Ruxmis sistemasi asosida sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan L60 (mis 60%, rux 40%) va L15 (mis 85%, rux 15%) rusumli jezlar olinadi. Ruxalyuminiy sistemasi asosidagi Rux qotishmalarining mexanik xossalari ruxmis sistemasidagi qotishmalarnikidan yuqoriroq. Tarkibi 22% alyuminiy va 78% ruxdan iborat qotishma oʻta plastiklik xususiyatiga ega. Bu qotishma yuk taʼsirida 1000% gacha choʻzilishi mumkin. Boshqa oddiy metall materiallarga nisbatan bu koʻrsatkich 20—50 marta ortiq. Undan tayyorlangan listlarga past (260— 270°) tralarda osonlikcha ishlov berib, turli shaklli buyumlar olish mumkin. Ruxalyuminiymis sistemasidagi krtishmalar ruxning eng puxta qotishmalaridir. Rux qotishmalariga qoʻrgʻoshin, qalay va kadmiy salbiy taʼsir etadi, chunki ular rux bilan past tralarda suyukdanadigan evtektik tarkiblar hosil qilib, qotishma zarralari chegarasida joylashadi. Juda oz miqdordagi temir ham Rux qotishmalari qattikdigini va moʻrtligini oshiradi, ularga ishlov berilishini kiyinlashtiradi. Yuqori sifatli Rux qotishmalari tarkibidagi qalay, qoʻrgʻoshin, kadmiy va temirning miqdori tegishlicha: 0,005, 0,01, 0,005 va 0,1% dan oshmasligi zarur. Sanoatda SA15, SM1, SAM024, SAM25, SAM41, SAM102, SAM105 rusumli R.q ishlatiladi. (S harfi qotishmalardagi ruxni, A. alyuminiyni, M misni, raqamlar esa alyuminiy va misning % hisobidagi miqdorini koʻrsatadi). Rux qotishmalari oson suyuklanadigan va suyuq holatda yaxshi oquvchan boʻlganligidan karbyuratorlar, nasoslar, podshipniklar qismlari va boshqa turli murakkab shaklli detallarni bosim ostida quyishda, shuningdek, bezak buyumlar tayyorlashda qoʻllanadi.

Manbalar
Ruxli oʻgʻitlar

Ruxli oʻgʻitlar — tarkibida oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan rux boʻlgan mineral yoki organikmineral makrooʻgitlar. Ruxli oʻgʻitlar sifatida rux sulfat, ruxli polimikrooʻgʻit (PMU7), ruxli kukun hamda tarkibida oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan rux boʻlgan sanoat chiqindilari qoʻllanadi. Urugʻlikni dorilashda va ekinlarni bargi orqali oziqlantirishda rux sulfatning 0,05—0,1% li eritmasi ishlatiladi. Ruxli polimikrooʻgʻitlar (PMU7) tarkibida 20—25% rux, 1% MgO, 0,4% MnO, 13% CuO va boshqa elementlar boʻladi. Urugʻlikni dorilash hamda mevali ekin maydonlariga gektariga 3–5 kg hisobida solish uchun qoʻllanadi. Ruxli kukun chigit va makkajoʻxori doniga 200 g/s, qand lavlagi urugʻiga 500 g/s, bodring va poliz ekinlari urugʻiga 200 g/kg hisobida ekish oldidan ishlov berishda qoʻllanadi.

Tuproqning harakatchan rux bilan taʼminlanishini hisobga olgan holda ruxli oʻgʻitlar qoʻllash qoʻshimcha hosilni taʼminlaydi.

Manbalar
Rushdiy Muhammad Siddiq

Rushdiy Muhammad Siddiq ()(XVII asr, Qoʻqon) — shoir, adib va tarjimon. „Tazkirat ul-avliyo turkiy“ va „Gʻavsul-Aʼzam“ kabi asarlar muallifi.

Umrining oxirgi yillarini Qashqarda oʻtkazgan. Rushdiyning bizga qadar ixchamgina axloqiy-taʼlimiy mazmundagi dostoni hamda katta hajmdagi „Tazkirat ulavliyoi turkiy“ asari yetib kelgan. Unda Mansur Xalloj, Boyazid Bastomiy, Robiya Adaviya, Abu Turob Naxshabiy, at-Termiziy, Junayd Bagʻdodiy, Ibrohim Adham singari sharqning 88 mashoyixi haqida maʼlumot beriladi. Rushdiy bu asarini yozishda arab va fors tillaridagi 14 manbadan, shuningdek, xalq ogʻzaki ijodi durdonalaridan foydalangan. Kitob turkiy tilda yozilgan, avliyolar — soʻfizm taʼlimoti daholari haqida eng mukammal maʼlumot beradigan yagona tazkiradir. Tazkiraning birdanbir nusxasi Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika universitetining qoʻlyozmalar fondida saqlanadi.

Asarlari

 Tazkirat ul-avliyo turkiy;
 Gʻavsul-Aʼzam.

Manbalar

Havolalar 

    

Shoirlar

Adiblar
Tarjimonlar
Ruhoniy

Ruhoniy — diniy lavozimda xizmat qiluvchi, dinni targʻib etuvchi kishi, din peshvosi. Ruhoniy buddizm, iudaizm, xristianlik, hinduiylik, islom va boshqa dinlarda mavjud. Ruhoniy monoteistik dinlar kelib chiqishi bilan paydo boʻlgan. Kohinlar Ruhoniylarning oʻtmishdoshi hisoblanadi. Ruhoniylarning oliy tabaqasiga xudoning yerdagi noibi (katolitsizmda — Rim papasi) yoki xudoning unda mujassam boʻlishi (lamaizmda — dalaylama, ismoiliylarda — firqa boshligʻi) deb eʼtiqod qilinadi.

Pravoslav cherkovida Ruhoniylar qora Ruhoniylar (monaxlik turmush tarzini qabul qilganlar) va oq Ruhoniylarga boʻlinadi. Rus pravoslav cherkovida Ruhoniylar moddiy jihatdan cherkov qavmlari tomonidan taʼminlanadi. Ular diniy seminariya va akademiyalarda tayyorlanadi.

Islom dini endigina yoyilayotgan davrda davlat va diniy jamoa birbiridan ajralmagani uchun maxsus Ruhoniy boʻlmagan. Maʼmuriy-siyosiy ishlar bilan shugʻullangan kishilar Ruhoniylar vazifasini ham bajargan. Maʼlum vaqt oʻtgandan soʻng Ruhoniylar qatlami vujudga kelgan va tabaqalanish boshlangan. Sunnishikda oliy ruhoniy muftiy hisoblanadi, shialikda oyatulloh, hujjat alislom, shayx ulislom va hokazo Shariat ishlarini boshqaruvchi faqih, qozi, aʼlam va boshqa, dare beruvchi mudarrislar ham Ruhoniylar tabaqasiga kiradi. Oʻzbekistonda islom dini uchun ruhoniy kadrlar Toshkent islom instituti, Mir Arab madrasasi va boshqa turli diniy bilim yurtlarida tayyorlanadi. Ruhoniy jamiyatning maʼnaviy hayotiga muayyan taʼsir koʻrsatadi.

Keyingi paytlarda "Ruhoniy" atamasi islomdan boshqa din arboblariga qoʻllaniladigan boʻldi. Islomda bu soʻz oʻrnini ulamo soʻzi egallagan.

Manbalar
Reket

Reket (inglizcha racket — qoʻrqitish, doʻq-poʻpisa) — tovlamachilik, qoʻrqitish, doʻqpoʻpisa, zoʻravonlik va boshqa yoʻllar bilan biror narsa undirish. Odamlarni garovga olish orqali, avtomobillarni oʻgʻirlab egalaridan katta pul talab qilish kabilar raketga kiradi.

Raket dastlab Italiyaning Sitsiliya orolida paydo boʻlib, soʻng butun Yevropa mamlakatlariga yoyiddi. AQShda zoʻravon tovlamachi gangsterlar raket deyilgan. Sobiq SSSR hududida 80-yillarning 2-yarmidan boshlab yakka tartibdagi tadbirkorlar, kooperativlar, xususiy korxonalar, birjalar, savdo uylari, tijorat doʻkonlari paydo boʻlishi bilan raket vujudga keldi. Raket ogʻir jinoyatlar guruhiga kiradi. Oʻzbekistonda unga qarshi keskin kurash olib borilishi natijasida raket bilan bogʻliq jinoyatlar ancha kamaydi.

Manbalar
John William Strutt

John William Strutt () (1842.12.11, Lengford Grov — 1919.30.6, Tirling Pleys) — ingliz fizigi, tebranish nazariyasi asoschilaridan biri; London Qirollik jamiyati aʼzosi (1873-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1865), J.K. Maksvell oʻlimidan keyin shu universitet professor (1879-yildan) va Kembrij universiteti krshidagi Kavendish laboratoriya direktori. Britaniya Qirollik instituti professor (1887-yildan).

Ilmiy ishlari akustika, tebranish nazariyasi, optika, elektr va fizikaning boshqa sohalariga oid. U guruhdi va fazaviy tezliklar farqini tushuntirib berdi va guruqli tezlik formulasi (Reley formulasi)ni yaratdi. R. mutlaq qora jism nurlanishining qonunlaridan biri — shu jism nurlanish spektrida energiya taqsimotining traga bogʻlikligini ifodalaydigan qonun (Reley — Jins nurlanish qonuni)ni ishlab chiqdi (1900), bu qonun kvant nazariyaning yaratilishida muhim oʻrin egalladi. R. yorugʻlik sochilishining molekulyar nazariyasiga asos soldi. U U. Ramzay bilan birgalikda argonni kashf etdi (1894). Nobel mukofoti laureati (1904).

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
1842-yilda tugʻilganlar
12-noyabrda tugʻilganlar
1919-yilda vafot etganlar
30-iyunda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Ryazan

Ryazan — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Ryazan viloyati markazi. Oka daryosi boʻyida. Yirik pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 533,1 ming kishi (1998). Mashinasozlik (stanoksozlik, "Tyajpressmash", "Ryazselmash") i.ch. birlashmalari, avtomobil agregatlari, avtomobil apparaturasi, elektron priborlar, hisoblashanalitik mashinalar, isitish priborlari, neftni qayta ishlash, kimyoviy tola, kartonruberoid zdlari, qurilish materiallari i.ch., oziq-ovqat, yengil va yogʻochsozlik sanoati korxonalari ishlab turibdi. 2 ilmiy tadqiqot instituti, 4 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, tarixiymeʼmoriy muzeyqoʻriqxonasi, badiiy muzey, I.P.Pavlov uymuzeyi bor. R. yilnomalarda birinchi marta 1095-yildan tilga olingan. Dastlab Ryazan knyazligi markazi R. deb atalgan va hozirgi R.dan 50 km jan.sharqsa boʻlgan. Shahar 1237-yilda moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan. XIV asr oʻrtalarida knyazlik markazi Pereyaslavl—Ryazanskiy shahriga koʻchirilgan (bu knyazlik 1521-yilda Moskva davlati tarkibiga qoʻshildi). Shahar 1778-yildan Ryazan deb atala boshlagan. 1778—1929-yillarda Ryazan gubernyasi markazi. XIX asr oʻrtalarida R.da choʻyan quyish hamda yogʻ korxonalari va boshqa qurilgan. 1929—30 yillarda R. Moskva viloyati okrug markazi, 1937-yildan viloyat markazi. Meʼmoriy yodgorliklardan Kreml ansambli tarkibida: Xristorojdestvenskiy (XV asr, XIX asr), Arxangelskiy (XVI asr), Uspeniye (XVII asr) soborlari, Arxiyepiskop palatalari (XVII asr), Spas monastiri majmui (XVII— XVIII asrlar), XVII asrga oid bir qancha cherkovlar, klassik uslubdagi binolar, kasalxonalar (XIX asr boshlari), savdo rastalari (XIX asrning birinchi yarmi) va boshqa saqlangan.

Manbalar
Damir Roʻziboyev

Damir Solijonovich Roʻziboyev (1939-yil 16-aprel, Samarqand) — haykaltarosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1985). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1959). Oʻzbekiston badiiy fondining kulollik zavodi (1959— 1961), Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot instituti (1961—1965)da ishlagan; Oʻzbekiston Davlat sanʼat muzeyi direktori (1988— 1997). P. ijodiga oʻzbek badiiy merosining taʼsiri kuchli boʻlib, unda milliylik oʻziga xos tarzda namoyon boʻldi (Navoiy shahri aerovokzali binosi devorlarini bezagan relyeflar, 1985). R. portretlar (Beruniy siymosi tasvirlangan "Mutafakkir" asari, shamot, 1979; "Rassom V.Savitskiy", bronza, 1980 va boshqalar), xalq vakillari va turmushi tasvirlangan asarlar ("Buvi va nevara", shamot, 1975; "Sayramlik qiz", shamot, 1978 va boshqalar) muallifidir. Ramziy obrazlar (jumladan, "Navroʻz malikasi", 2001 va boshqalar) hamda Semurgʻ qush tasviri R. ijodida alohida oʻrin tutadi: "Toʻy" (shamot, 1977), "Xonanda" (shamot, 1982), "Musiqa" (bronza, 1988) va boshqa

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Sobirjon Roʻziyev

Sobirjon Sobitovich Roʻziyev (1953.15.6, Qirgʻiziston, Moskva tumani) — qilichboz, xizmat koʻrsatgan sportchi (1978). Qilichbozlikning rapira turi boʻyicha 3 karra jahon chempioni (1974, Grenobl; 1979, Melburn; 1981, KlermonFerran), 3 marta jahon kubogi gʻolibi (1974, 1975, 1977, Bonn), 2 marta Jovanini kubogida gʻolib chiqqan (1974, Bolonya; 1979. Venetsiya), olimpiada kumush medali sovrindori (1980, Moskva). R. Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini (1975), ToshDUning yuridik fakultetini (1986) tugatgan. Qurolli Kuchlar harbiy xizmatchisi (1974 —92). Oʻzbekiston Respublikasi Davlat jismoniy tarbiya va sport qoʻmitasi raisi (1992—95), Oʻzbekiston Respublikasi Milliy olimpiada qoʻmitasi prezidenti (1995—2003). Oʻzbekiston qilichbozlik federatsiyasi prezidenti (2003-yildan). R. Xalqaro Olimpiada qoʻmitasining kumush ordeni (1998), Milliy Olimpiada qoʻmitalari assotsiatsiyasi oltin ordeni (2002) bilan mukofotlangan.

Manbalar

Havolalar 

 Sobirjon Roʻziyev Sport Rossiya
 

15-iyunda tugʻilganlar
1953-yilda tugʻilganlar
SSSRda xizmat koʻrsatgan sport ustalari
Oʻzbekiston maqtov yorligʻi sohiblari
Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchilar
SSSR qilichbozlari
Oʻzbekiston MOQ Prezidentlari
Erkin Roʻziyev

Erkin Mahamedovich Roʻziyev (1936.16.2, Parkent tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1960). 1959-yildan Parkent tumanidagi 57, 44maktablarda, 5internat maktabida, Yuqori Chirchiq tumanidagi 45, 57maktablarda, 1982— 96 yillarda Parkent tumanidagi 10maktabda matematika oʻqituvchisi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Georgiy Saakadze

Georgiy Saakadze (taxminan 1580, Peli qishlogʻi – 1629.3.10) – gruzin siyosat arbobi, sarkarda. 1608-yil Tbilisi mauravisi (hokimi). Gruziyani birlashtirish maqsadida kurash olib borgan, levin saroy fitnasi natijasida Eronga ketishga majbur boʻlgan. 1620-yil Eron shohi Abbos I yordamida Kartli podsholigining amaldagi hukmdoriga aylangan. 1623-yil Kartli va Kaxetida Saakadze rahbarligida Eronga qarshi yirik qoʻzgʻolon koʻtarilgan. Qoʻzgʻolonchilar 30 minglik Eron qoʻshinini tormor keltirishgan. Lekin 1625-yil jangda magʻlub boʻlishgan. Saakadze bosqinchilarga qarshi kurashni davom ettirgan. 1628-yil Saakadze qoʻshinlari tormor keltirilgach, Turkiyaga qochgan va oʻsha yerda oʻldirilgan.

Manbalar 

1629-yilda vafot etganlar
Safaviylar sarkardalari
1850-yilda tugʻilganlar
Saam tili

Saam tili – fin-ugor tillaridan biri, boltiqboʻyi tillariga yaqin turadi. Norvegiya, Shvetsiya, Finlandiya mamlakatlarining shim. qismida, RF ning Kola yarim orolida tarqalgan. Saam tilida 50 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi. Saam tilining 2 lahjasi bor: gʻarbiy (Norvegiya va Shvetsiyada, Finlandiyaning bir qismida) va sharqiy (Finlandiyaning bir qismida va Kola yarim orolida). Mazkur mamlakatlarning har birida Saam tilining oʻziga xos adabiy shakllari mavjud.

Saam tilida unli va undoshlar bir necha darajadagi choʻziqlikka ega, undosh fonemalar soni anchagina, urgʻu soʻzlarning birinchi boʻgʻiniga tushadi. Koʻpchilik shevalarida ikkilik sonning boʻlishi Saam tilining oʻziga xos morfologik xususiyatidir. Otlar 8 ta kelishik boʻyicha turlanadi.

Saam tili Norvegiya, Shvetsiya va Finlandiyada 17-asrdan beri lotin grafikasi asosidagi yozuvga ega, boshlangʻich maktablarda Saam tili oʻqitiladi. Kola yarim oroli saamlari 1930—37 yillarda lotin grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanganlar; oʻtgan asrning 80*-yillarida rus grafikasi asosidagi yozuv qayta tiklanib, maktablar uchun alifbe va lugʻatlar nashr etilgan.

Manbalar 

 

Tillar
Sabab va oqibat

Sabab va oqibat — narsa va hodisalar oʻrtasidagi umumiy zaruriy aloqani ifodalovchi tushunchalar. Hodisalar zanjirida oʻzidan boshqa yana bir hodisani keltirib chiqaradigani sabab, paydo boʻlgan hodisa esa oqibat deyiladi.

Sabab va oqibat oʻrtasidagi aloqadorlik sababiyat sanaladi. Sabab, birinchidan, vaqt jihatdan oqibatdan oldin keladi, ikkinchidan, oqibatni tugʻdiruvchi, yaʼni oqibatning vujudga kelishida zaruriy shart boʻlib xizmat qiladi. Masalan, farzandning sababchisi ota-ona. Farzand ota-onadan ilgari dunyoga kelishi mumkin emas, yaʼni ota-ona shu farzandning vujudga kelishidagi zaruriy shart hisoblanadi. Sabablar turli koʻrinish, shakl va holatlarda namoyon boʻlishi mumkin. Falsafa tarixida narsa va hodisalar oʻzaro sababiy bogʻlanishda deb biluvchilar deterministlar (qarang Determinizm), buni inkor etuvchilar indeterministlar (qarang Indeterminizm) deb ataladi. Sababning asosiy va asosiy boʻlmagan, tashki va ichki, obyektiv va subyektiv shakllari bor. Sabab oqibatni vujudga keltirganidek, oqibat ham sababga taʼsir koʻrsatishi mumkin. Sabab va oqibat aloqadorligi boʻyicha Aristotel, Forobiy, Ibn Sinolar maxsus asarlar yozishgan. Diniy taʼlimotlarda esa, birlamchi sabab yoki hamma narsaning sababchisi xudo deb taʼkidlanadi.

Manbalar
Sababi taʼlif

Sababi taʼlif (arab. — yozilish sababi) — badiiy ijodda uslub shakllaridan biri. Fors va turkiy xalqlar adabiyoti tarixida epik sheʼriy asarlarning boshi yoki oxirida kichik bob tarzida berilgan anʼanaviy kiyim. Unda asarning yozilish sabablari bayon qilingan. Sababi taʼlif baʼzan "Kitob nazm qilmoqqa sabab bayon agor" (Qutb), "Kitob nazmining sababi" (Durbek, Muhammad Solih), "Musannifning vasf ulholi" (Sayd Axmad) va boshqa tarzida ham nomlangan.

Manbalar
Sabancha

Sabancha, dala mushugi (Felis ﬁ byca) – yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchi hayvon. Uy mushuklarining nayel boshi boʻlsa kerak. Afrika, Oʻrta dengizning baʼzi orollari, Shimol.

Gʻarbiy Xitoy, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Zakavkazyeda tarqalgan. Gavdasi 63—70 sm, dumi 23—33 sm. Juni kulrang-sariq, qora dogʻli, dumida bir nechta qora halqasimon chiziqlar bor. Koʻpayishida tulki, boʻrsiq, jayra va boshqa hayvonlarning inidan foydalanadi. Aprel—mayda 3—5 ta bola tugʻadi. Savanna, saxro va choʻllarda, togʻ etaklarida, toʻqaylarda yashaydi. Ondatra, yumronqoziq, qushlar, kamdan-kam quyon va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi. Moʻynasining sifati past, kam ishlatiladi.

Manbalar
Sabzavot

SabzavotSabzavot (forSabzavottoj. sabza — yamyashil oʻt, maysa) — rezavor va poliz ekinlari va ularning ovqatga ishlatiladigan mahsuli. Sabzavotlar jahonning deyarli barcha mamlakatlarida ekiladi. Sabzavot tabiiy yoki qayta ishlangan holida isteʼmol qilinadi. Sabzavotlarning barchasi oziqlik, dorivor va parhez xususiyatiga ega. Ovqatga va yangiligida istemol qilish uchun Sabzavotlarning mevasi, yosh novdasi, ildizi, ildizmevasi, tuganagi, urugʻi, toʻpguli, bargi va boshqa ishlatiladi. Insonning bir kunlik ovkat ratsionida Sabzavot 600 g ni tashkil etishi kerak. Sabzavotning tarkibi va ozuqalik sifati mahsulot turiga, yetishtirish sharoitiga va saqlanishiga qarab oʻzgarib turadi. Shuning uchun ularni koʻproq yangiligida isteʼmol qilinadi. Sabzavot mahsulotlari quruq moddasining asosiy qismini uglevodlar — kraxmal, qand, kletchatka hamda pektinli moddalar tashkil etadi. Sabzavot tarkibida qand (0,5—2,5%), organik kislotalar, xushboʻy moddalar, kul elementlari (0,4—3%), vitaminlar (5–50 mg%S vitamini, shuningdek, karotin, Vg V2, RR va boshqalar) bor. Sabzavot tarkibida moy boʻlmaydi, oqsil kam miqdorda (1—2%, dukkaklilarda 5—6%), suv 65—96% ni tashkil qiladi. Shu sababli ularning energetik qimmati unchalik yuqori emaSabzavot (2 dan 2 ming kj/kg gacha). Ammo Sabzavotda biologik faol birikmalar (kaliy, magniy, temir, fosfor tuzlari), mikroelementlar ham mavjud. Sabzavotlarning muhim fiziologik xususiyatlari ularning ishtahani qoʻzgʻatishi, boshqa mahsulotlarning hazm boʻlishini yaxshilashidir. Oʻzbekistonda Sabzavotlarning barcha turlari mart oyidan to kech kuzgacha, qishbahor fasllarida (issiqxona va parniklar)da yetishtiriladi. Ayrim Sabzavotlar qayta ishlanganda yoki ovqatga solinganda vitaminlar va xushtaʼmlik xususiyatlari birmuncha yoʻqoladi. Tuzlash, marinadlash, tez muzlatish, vakuumda quritishda vitaminlar va boshqa moddalar koʻproq saqlanib qoladi.

Abdunabi Hakimov.

Manbalar
Sabzavot boʻztikani

Sabzavot boʻztikani, poliz boʻztikani () — murakkabguldoshlar oilasiga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik, sust shoxlanadi, boʻyi 30—80 sm. Barglari patsimon kesilgan, yashil. Gullari sariq, savatcha toʻpgulga yigʻilgan. Maysalari erta bahorda unib chiqadi. Aprel mayda gullaydi, may—iyunda mevalaydi. Urugʻlari juda unuvchan. Unishi uchun eng qulay harorat 15—25°, lekin bundan yuqoriroq haroratda (35° gacha) urugʻi yaxshi unadi. Ildizi oʻq ildiz. Oʻq ildizidan koʻplab yon ildizlar chiqaradi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Sugʻoriladigan barcha ekinzorlarda (koʻproq bedazorlarda) begona oʻt tariqasida uchraydi.

Kurash choralari: yerni kuzda shudgorlash; makkajoʻxori dalalarida simazin va paxta maydonlarida gerbidlardan kotoraya, kotofor yoki prometrin purkaladi.

Manbalar
Sabinlar

Sabinlar — Tibr, Aternus va Anio daryolari oraligʻidagi hududda yashagan italiy qabilalari. Rim tepaliklarida yashagan Sabinlarning bir qismi Rim xalqining shakllanishida muhim rol oʻynagan.

Manbalar 

 

Rimda tugʻilganlar
Gordiy Sablukov

Gordiy Semyonovich Sablukov (1804, Ufa yaqinida — 1880.29.1, Qozon) — rus sharqshunosi. Ruhoniy oilasida tugʻilgan. Orenburg diniy seminariyasi (1826) va Moskva diniy akademiyasi (1830)ni tugatgan. S. Saratov diniy seminariyasi (1830—49) hamda Sharq va klassik tillar boʻyicha Qozon diniy akademiyasi (1849—62)da oʻqituvchi. S. Volgaboʻyi, qipchokdar va Oltin Oʻrda tarixi, numizmatikasi, arxeologiyasi, etn.siga oid asarlar muallifi. Qurʼonni arab tilidan rus tiliga tarjima qilgan va nashr ettirgan (1878). Abulgʻoziy Bahodirxonning "Shajarayi turk" asarini ruschaga tarjima qilgan, 1906-yilda Qozonda chop etilgan.

Manbalar 
 Prilojeniye k perevodu Korana, Kazan, 1879, 1898.

Rossiya kishilari
1804-yilda tugʻilganlar
1880-yilda tugʻilganlar
29-yanvarda vafot etganlar
Sharqshunoslar
Sabron

Sabron, Savron — Turkiston shahrining shim.da mavjud boʻlgan qad. shahar va viloyat. Maxmud Koshgʻariyning yozishicha, S. yirik turk qabilasi — oʻgʻuzlar qoʻlida boʻlgan. S. 10-asrda kuchli chegara qalʼa hisoblangan. Maqdisiyning yozishicha, u 7 qator devor bilan oʻralgan. 11-asrdan shahar bir necha asr oʻz ahamiyatini yoʻqotgan, chunki Chingizxon yurishlari haqidagi asarlarda S. umuman tilga olinmaydi. Yoqut Hamaviy (13-asr) ham uning ajamlar (arab boʻlmagan xalqlar), yaʼni turkiy xalqlar shahri boʻlganligini taʼkidlaydi. S. oʻtuzlar hududi bilan qoʻshni turkiy qabila — kimaklar (qipchoqlarning bir toifasi) yeri chegarasida joylashgan boʻlib, baland devorlar bilan ihota qilingan. 1065-yil S saljuqiy sultonlardan boʻlgan Alp Arslon tomonidan zabt etilgan. 13-asrda Joʻji ulusining sharqiy kismi — Oq Oʻrdaga tobe boʻlgan. Amir Temurning Oltin Oʻrdaga qilgan yurishlari davrida qattiq shikastlangan.

Shayboniylar davrida muhim strategik qalʼa hisoblangan. 16-asrga kelib baland devor va chuqur xandaklar bilan oʻralgan mustahkam qalʼa sifatida qayd etilgan. Mashhur avliyo Mir Arab S.lik boʻlgan. 200 ta hind qullari kavlagan, dunyoda tengi yoʻq 2 ta koriz qurdirgan. Sdan 1 farsax narida boʻlgan korizning boshlanishi ustiga qalʼa qurilgan. Suv, hoʻkiz bilan aylantirilgan chigʻir orqali yuqoriga olib chiqilgan. 1582-yil Abdullaxon II shaharni egallagan, kanal qazish, dehqonchilik ishlarini yana yoʻlga qoʻygan, lekin S. oz fursatdan soʻng qozokdar hukmronligiga oʻtgan. Rossiya imperiyasining bosqini paytida qalʼa sifatida mavjud boʻlmagan.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qozogʻiston tarixi
Tarixiy viloyatlar
Oltin Oʻrda shaharlari
Sabʼai sayyor

„Sabʼai sayyor“ („Yetti sayyora“) — „Xamsa“ Alisher Navoiyning toʻrtinchi dostoni (1484), ishqiysarguzasht harakterda. 38 bob (5000 baytdan oshiq). Sharqda keng tarqalgan „Bahrom Goʻr“ afsonasi asosida. Afsona Eronning sosoniy hukmdori Chyaraxran V (420— 438 hukmronligi) nomi bilan bogʻliq (Varaxran — dariycha Bahrom). U goʻr— qulon oviga oʻchligi uchun Bahrom Goʻr nomi bilan mashhur. Afsonani yozma adabiyotga, dastlab Firdavsiy olib kirgan. Soʻng Nizomiy, Xusrav Dehlaviy va boshqa shu mavzuda asarlar yozganlar. Navoiy bu tajribalarni umumlashtirib, mukammal original doston yaratgan. Doston Sharqda „Bahrom va Gulandom“, „Bahromnoma“, „Haft manzari Bahrom“ nomlari bilan shuhrat qozongan. „Sabʼai sayyor“ anʼanaga koʻra, hamd, munojot va naʼt bilan boshlangan, soʻng voqealar bayon etilgan. Mundarijasi „Hamsa“dagi boshqa dostonlardan farq qiladi; hikoya ichida hikoya usulida yozilgan. Bahrom va Dilorom voqeasi asarda qoliplovchi hikoya boʻlib, uning ichida yana 7 hikoya keltirilgan. Ular asarning umumiy yoʻnalishi bilan chambarchas bogʻlanib, yaxlit bir badiiy asarning uzviy qismlarini tashkil etadi. Ayni vaqtda hikoyaning har biri mustaqil hisoblanadi va mavzular davrning, xalq turmushining muhim tomonlarini qamrab oladi; xalq hayoti, tinchlik va osoyishtalik, adolat va vatanparvarlik, sevgi va maʼrifat gʻoyalari ilgari suriladi, munofiklik va zolimlik qoralanadi.

Bahrom — 7 iqlim shohi. Ovda uni izlab kelayotgan Moniyni uchratadi. Moniy xitoylik goʻzal Dilorom haqida xabar beradi, oʻzi chizgan qizning suratini koʻrsatadi. Shoh suratni koʻrib telbalarcha oshiq boʻladi. Xitoyning 1 yillik xirojini toʻlab, qizni saroyga keltiradi. Shoh qizga butunlay mahliyo boʻlib, mamlakat ishlarini unutadi. Mastlik bilan sevgilisidan ham ajraladi, soʻng uzlatga beriladi. Undagi savdoyilikni daf etmoq uchun 7 iqlim shohi 7 rangdagi 7 qasr qurdiradi. Baxrom ularning har birida har kuni 1 musofirdan hikoya tinglaydi, tuzala boshlaydi. Nihoyat 7-kun oq qasrda Diloromning daragini eshitadi va uni topadi. Yana ovga, ayshishratga beriladi va navbatdagi ov paytida butun arkoni davlati bilan yer yutadi.

Navoiy Bahrom obraziga juda katta maʼno-mazmun yuklagan. Uning timsolida oshiqlik va shohlikning bir tanga sigʻmasligini koʻrsatgan. Navoiy asar voqealarini Xurosonu Movarounnaxr hayoti bilan bogʻlashga harakat qilib, qissaga turkona ruh bergan. „Sabʼai sayyor“ voqealari, qahramonlarining xatti-harakatlari yuksak badiiy mahorat bilan tasvirlangan. Navoiydan soʻng ogʻzaki va yozma adabiyotda „Sabʼai sayyor“ning bir necha variantlari yaratildi [ Sayqaliy „Bahrom va Gulandom“, N. Sitsishvili „Bahromguriani“ dostonlari; K.Yashin „Mehr va Suhayl“ musiqali dramasi, K. Yashin, M.Muhamedov „Dilorom“ operasi librettosi, Gʻaribiy (19-asr) „Shoh Bahrom va Dilorom“, Umar Boqiy „Qissai haft manzari Bahrom“, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli „Bahrom va Gulandom“ va boshqa].Dostonning 10-bobi "Xamsa"ning avvalgi dostonlarida keltirilmagan Bilqisi Soniy -Xadichabegim madhiga bag'ishlangan

Manbalar 

Alisher Navoiy asarlari
1484-yil kitoblari
Savanna

Savanna (ispancha Sabana) — tropik oʻrmonlar va choʻllar oraligʻida tarkib topgan biom tipi. Savanna qurgʻoqchil va sernam mavsumlar aniq almashinadigan va yillik yogʻin 250–2000 mm boʻlgan sharoitlarda rivojlanadi. Afrikada materikning 40% Sdan iborat. Savannada boʻliq oʻtlar (1m dan 3 m gacha va baʼzan undan ham baland, asosan, gʻalla gullilar) orasida yakka va toʻptoʻp daraxtlar hamda butalar usadi. Ular soyabonsimon koʻrinishga ega. Afrika Savannasiga oʻxshash zonalar Janubiy Amerika (kampos, lyanos), Janubiy Osiyo va Avstraliyaning shimoli-sharqida qam uchraydi (yana qarang Savanna zonalari).

Manbalar
Savarenskiy Fyodor Petrovich

Savarenskiy Fyodor Petrovich (1881.11.2, Goroxovets, hozirgi Vladimir viloyati — 1946.8.10, Moskva) — rus gidrogeologi, muhandislik geologiyasiga asos solganlardan biri. Akademik (1943), Moskva universitetini tugatgan (1909). Ilmiy ishlari gidrogeologiya, gruntlar mexanikasi va muhandislik geologiyasiga bagʻishlangan. S. rahbarligida SSSR yer osti suvlarining birinchi maʼlumotnomasi tuzilgan (1933). S. gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi boʻyicha bir qancha darsliklar muallifi.

Manbalar 
 Gidrogeologiya, M., 1933; Injenernaya geologiya, M., 1937.
Savatchilik

Savatchilik — badiiy hunarmandlik turi; Oʻrta Osiyoda qadimdan mavjud boʻlgan. Savat toʻqishda xom ashyo sifatida tol, tut, turangʻil, yulgʻun novdalari, bugʻdoy poyasi, qamish va boshqalardan foydalaniladi. Novdalarni maʼlum vaqt (sentyabr—oktyabr)da yigʻib olinadi, bir necha kun salqin joyda saqlanadi, mustahkamligini oshirish uchun vaqt-vaqti bilan suv sepib turiladi, shunda ular yaxshi bukilib, sinmaydigan boʻladi. Ayniqsa, qora tol novdasidan toʻqilgan savatlar qadrlangan. Baʼzan novdalarning pusti tozalanib ham savat toʻqiladi. Savatchilik Oʻzbekistonning barcha viloyatlari (jumladan, Fargʻona, Toshkent va boshqalar)da tapqalgan. Savatchilik boʻyicha mutaxassislar ustashogird usulida, hozirgi kunda turli badiiy bilim yurti, toʻgaraklarda ham tayyorlanadi.

Manbalar
Savdo uyi

Savdo uyi — 1) katta mikyosda savdo operatsiyalarini olib boradigan koʻp tarmoqli savdo kompaniyasi. Oʻz kapitali va jalb etilgan kapitaldan foydalanadi. Aksariyat oʻz nomidan va oʻz hisobidan eksportimport, tovar ayirboshlash va boshqa tashki savdo alokalarini amalga oshiradi. Su. savdo korxonalarini sotib olish, jihozuskunalarni ijaraga topshirish, kreditlar berish, ichki ulgurji va chakana savdo operatsiyalarini amalga oshirish, transport, sugʻurta va boshqa sohalarda xizmatlar koʻrsatish bilan moliya va ishlab chiqarish faoliyatida ham qatnashadi. Su. tarixan savdo kapitali mahsuli, shu sababli XX asrning 20-yillariga qadar sobiq SSSR hududida bunday uylar savdogarlar oilalariga qarashli boʻlgan.

Yaponiyaning "Mitsubisi", "Mitsui", "Sumito" kabi 9 ta birlashma kompaniyalari jahondagi eng yirik savdo uylariga kiradi. Koreya Respublikasi, Hindiston, Braziliya, Singapur, Turkiya va boshqa mamlakatlarda ham savdo uylari keng tarqalgan. Oʻzbekistonda bozor iqtisodiyotiga oʻtish davrining boshlarida davlat universal magazinlarini aksiyadorlik savdo uylariga aylantirish hamda davlat savdo korxonalarini fuqarolarga yoki fuqaro jamoalariga sotish yoʻli bilan paydo boʻldi. 1991-yil sentabrda Toshkent shahrida "Oʻzbek savdo uyi", 1992-yil mart oyida "Osiyo kontinental" xalqaro savdo uyi aksiyadorlik jamiyati va boshqa tashkil topdi. Shuningdek, Moskva, Sankt-Peterburg, Ankara, Berlin va boshqa shaharlarda oʻzbekistonlik ishbilarmonlarning savdo uylari ochilgan; 2) savdo korxonasining maxsus turi; ixtisoslashgan (mas, ust kiyim, poyabzal, gazlama va xona) yoki universal (har xil tovarlar) savdo uylari bor.

Manbalar
Serikbay Sagatov

Serikbay Juzjasarovich Sagatov (1949.14.9, Tomdi tumani) — ilgʻor qorakoʻlchi chorvador, Oʻzbekiston Qahramoni (2003). Oʻrta maktabni tamomlaganidan keyin mehnat faoliyatini 1964-yilda Tomdi tumanidagi "Birlik" jamoa xoʻjaligida yordamchi choʻpon boʻlib boshlagan. 1970-yildan shu xoʻjalikda (2000-yildan shirkat xoʻjaligi) bosh choʻpon. Qizilkum choʻli sharoitlarida qorakoʻlchilikni tiklash va rivojlantirish ishlariga katta hissa qoʻshib kelmoqda. Krrakoʻl qoʻylari zotini yaxshilash, qorakoʻl qoʻylari zootexnikasi, zamonaviy veterinariyasanitariya amaliyotini takomillashtirish va joriy etish boʻyicha muhim yutuklarni qoʻlga kiritdi. Koʻp yillar davomida har 100 soaliqdan 114—120 bosh qoʻzi olib, ularning 75—95%ini oʻstirishga qoldirishga (2003-yildan har 100 sovliqdan 120 tadan qoʻzi, 95% ini oʻstirishga qoldirdi), sotiladigan qorakoʻl terilari navlarini oshirishga erishdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
1949-yilda tugʻilganlar
14-sentabrda tugʻilganlar
Tomdi (tuman)da tugʻilganlar
Oʻzbekiston qozoqlari
Anvar Sadat

Muhammad Anvar as-Sadat ()(25-dekabr 1918-yil; Minufiya viloyati, Mit Abu al Qum qishlogʻi – 6-oktyabr 1981-yil; Qohira) — Misrning davlat va siyosat arbobi. 1970-yildan 1981-yilda oʻldirilishigacha Misrning uchinchi prezidenti boʻlgan.

Hayoti 
Anvar Sadat 1918-yilning 25-dekabrida Misr sultonligi Minufiya viloyati Mit Abu al Qum qishlogʻida tugʻilgan. 1938-yilda Misr qirolligining poytaxti Qohiradagi “Qirollik harbiy akademiyasi”ni bitirgan. J. A. Nosir boshqargan “Ozod zobitlar” inqilobiy tashkiloti aʼzosi (1950), Milliy demokratik partiya raisi (1978). 1952-yil iyul inqilobida qatnashgan. Misr vitse-prezidenti (1964-1966, 1969-1970), prezidenti (1970-yildan).

Anvar Sadat mamlakat iqtisodiy va ijtimoiy hayotini liberallashtirish yuzasidan chora-tadbirlar oʻtkazgan. Misrda “ochiq eshiklar” siyosatini joriy qilgan. 1972-yil iyulda u SSSR harbiy maslahatchilari hamda mutaxassislari xizmatidan foydalanmaslik qaroriga kelgan. 1973-yil 6-oktyabrda Isroilga qarshi urush boshlagan. SSSR va Misr oʻrtasida tuzilgan “SSSR va Misr o‘rtasidagi do‘stlik to‘g‘risidagi bitim”ni 1976-yilning mart oyida bekor qilgan. 1977-yil 19-noyabrda ilk bor Isroilga borgan. Ertasiga esa Quddusdagi “Al-Aqso” masjidiga, keyin esa Isroil bosh vaziri Menaxem Begin bilan birga “Yad va-Shem” memorial majmuasiga borgan. Shu kuni kechqurun Anvar Sadat Knesset yig‘ilishiga ishtirok etib, parlament tribunasidan Isroil va arab davlatlari o‘rtasida tinchlik o‘rnatishga chaqirib nutq so‘zlagan. Nutqda 6 kunlik urush davomida egallangan barcha davlatlar hududidan Isroil qo‘shinlarining olib chiqib ketilishini talab qilgan va mustaqil Falastin davlatini tuzish zarurati haqida gapirgan,biroq u o‘z chiqishida Falastin ozodlik tashkilotini tilga olmagan va bu Isroil tomonidan ijobiy qabul qilingan. Bu voqealardan soʻng Suriya milliy motam e’lon qilgan, Falastin ozodlik tashkiloti esa Anva Sadatning mazkur harakatini xoinlik deb atagan, Liviya Misrdagi barcha fuqarolaridan zudlik bilan vatanga qaytishni talab qilgan. Anvar Sadatning Isroilga tashrifini Saudiya Arabistoni ham qoralagan. Tehron namoyishchilari esa “El-Al” aviakompaniyasi vakolatxonasining oynalari sindirishgan.

Nobel tinchlik mukofoti laureati (1978-yil dekabr). 

Anvar Sadat Isroil bosh vaziri Menaxem Begin bilan AQSH vositachiligida 1979-yil 26 martda Kemp Devid (AQSH) tinchlik shartnomasini imzolagan. Unga binoan, Isroil 3 yil mobaynida oʻz qoʻshinlarini Sinay yarim orolidan olib chiqib ketishga vaʼda bergan. Oʻz navbatida Anvar Sadat Isroil bilan siyosiy, iqtisodiy va madaniy munosabatlarni tiklashga rozilik bergan. 

1981-yil 6-oktabr kuni islom fundamentalistlari “Al-Gama’a al-Islomiyya” va “Misr Islomiy jihodi”ning terroristik guruhlari birlashib, Isroil bilan yaqinlashgani sababli qasos olish uchun Anvar Sadatga suiqasd uyushtirishgan va otib oʻldirilgan.

Adabiyotlar 

Ad:. Knyazev A. G., Yegipet posle Nasera, 19701981, M.,1986;

Primakov Ye. M, Istoriya odnogo zagovora, M., 1985.

Manbalar

Havolalar 

1918-yilda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
6-oktyabrda vafot etganlar
25-dekabrda tugʻilganlar
Muftullo Sadirov

Muftullo Sadirov (1952.19.5, Koson tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Muborak tumanidagi 12, 1981-yildan 9-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Darsda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1952-yilda tugʻilganlar
19-mayda tugʻilganlar
Koson tumanida tugʻilganlar
Sadoiy Mirhasan

Sadoiy Mirhasan (18-asr 2-yarmi — Fargʻona — 1820) — shoir. Hayoti va ijodiga oid ayrim maʼlumotlar Dilshod Otinning „Tarixi muhojiron“ asarida uchraydi. Huvaydoning shogirdi, koʻpchilik sheʼrlari uning gʻazallariga hamohang. Hofiz, Navoiy, Mashrab adabiy anʼanalarini davom ettirgan, gʻazallariga naziralar bitgan. Sheʼrlarida dunyoviy sevgi, doʻstlik, axloqiy fazilatlar, ilm-maʼrifat kuylangan, ijtimoiy nohaqliklardan shikoyat qilgan. Lirikasi ham ijtimoiy mavzuda („Salom“, „Boʻlmadi“ va boshqalar). Bizgacha 168 gʻazal, 1 muhammas, 1 musaddas, 1 muvashshah, 2 chiston — 1800 misradan iborat devoni (Toshkent, 1916) yetib kelgan, qoʻlyozmasi topilmagan.

Adabiyotlar 
 Qayumov A., Qoʻqon adabiy muxiti, T., 1961; Asrlar nidosi, T., 1982.

Manbalar 

    

Shoirlar
Fargʻonada tugʻilganlar
1820-yilda vafot etganlar
Sajʼ

Sajʼ (arab. — qumri, bulbul, toʻtilarning sayrashi) — badiiy soʻz sanʼatlaridan biri: bir yoki bir necha gapdagi ayrim soʻzlarning vazn yoki raviyda (yoki har ikkalasida) mos kelishi. S. sanʼati dastlab xalq ogʻzaki ijodida paydo boʻlgan, keyinchalik yozma adabiyotga oʻtgan. S. oʻzbek xalq ertaklari, dostoy va maqolparsa koʻp uchraydi. Sajlangan matn ravon oʻqiladi, ohangdorlik va kuchli emotsionallik tugʻdiradi, kishi xotirasida mustahkam saqlanib qoladi. S. sanʼati ishlatilgan nasr — nasri musajjaʼ, nazm esa nazmi musajjaʼ deb yuritiladi. S. tuzilishi jihatidan 3 xil boʻladi: 1. Toʻliq S. (mutavoziy S.) — bir yoki bir necha gapdagi ayrim soʻzlar vaznda hamda raviyda mos boʻladi. Masalan, "Jallodlar soʻyib qoʻymasin, tezroq borib kulidan olinglar, zindonga solinglar" ("Ravshan"). 2. Qofiyali S. (mutarraf S.) — bir yoki bir necha gapdagi ayrim soʻzlar raviyda mos boʻlib, vaznda teng boʻlmaydi. Mas, "Zoti bemadoro, dimogʻi poʻlod va koʻngli xoro" ("Mahbub ulqulub"). 3. Vazndosh S. (mutavozin S.) — bir yoki bir necha gapdagi ayrim soʻzlar hamvazn boʻlib, raviyda mos boʻlmaydi. Masalan, "Avbosh va areol musulmonlaridin alargʻa ne maosh va ne hisol" ("Mahbub ulqulub").

S. shoxlarning saroy yozishmalari, tarixiy, ilmiy va badiiy nasrda ham qoʻllangan. Mumtoz adabiyotda Navoiy, Bobur, Gulxaniy kabi sanʼatkorlar Sdan unumli foydalanishgan. Navoiy oʻzbek nasrida S. sanʼatini eng yuqori choʻqqiga koʻtardi. Oʻzbek adabiyotida Hamza, Abdulla Qodiriy, Gʻafur Gʻulom, Oybek va boshqa ijodida ham S. namunalari bor.

Adabiyot 
 Sarimsoqov B., Oʻzbek adabiyotida sajʼ, T., 1978.

Manbalar
Sazagʻon makoni

Sazagʻon makoni — Samarqand sh. yaqinidagi Sazagʻon qishlogʻidan topilgan neolit davri yodgorligi. 1964-yilda M. Joʻraqulov boshliq arxeologolimlar tomonidan topilgan. Hozirgi kunga qadar davom etayotgan tadkiqotlar natijasida makondan togʻli jamoalarga xos boʻlgan koʻplab tosh qurollar topib oʻrganilgan, ular fanda „Sazagon madaniyati“ deb nom olgan. Ushbu madaniyatni oʻrganish natijasida Zarafshon vohasi togʻ oldi mintaqalarida yashagan neolit jamoalarining turmush tarzi, maʼnaviy dunyosi, xoʻjaligi, madaniy aloqalari masalalari boʻyicha koʻplab maʼlumotlar toʻplangan. Xususan, Sazagʻon makonidan topilgan yorgʻuchoq, qadamatosh (oʻroq) tigʻlari ziroatchilikdan, qoʻy, echki suyaklari esa, chorvachilikdan dalolat beradi. Ammo, topilmalarning umumiy taxlili — bu jamoalarning asosiy xoʻjaligi ovchilik va terimchilik boʻlganligini koʻrsatadi. Sazagʻon makoni jamoalari qoʻniqoʻshni qabilalar bilan keng koʻlamda madaniy aloqalar oʻrnatganligi aniqlangan. Mas, tosh sanoati tarkibidagi mexnat qurollarini yasashda qoʻllangan texnologiya usullari, sopol parchalari — quyi Zarafshon voxdsidagi Darvozaqir, Markaziy Fargʻona vohasidagi neolit jamoalari hamda Tojikistondagi Tutqovul-Hisor jamoalari madaniyatini eslatadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Samarqand viloyati
Earl Wilbur Sutherland Jr.

Earl Wilbur Sutherland (19-noyabr 1915, Berlingeym, Kanzas — 9-mart 1974, Nashvill, Tennessi) — amerikalik biokimyogar va farmakolog. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Klivlend (Ogayo)dagi Gʻarb universiteti tibbiyot maktabida boʻlim mudiri va professor (1953— 63). 1963-yildan Nashvildagi Vanderbilt universiteti tibbiyot maktabida fiziologiya professor Ilmiy faoliyati uglevodlar almashinuviga oid. Hayvonlar toʻqimasida siklik 3’, 5’ adenozinmonofosfat (sAMF)ni kashf etgan (1957) va uning gormonlar taʼsiri mexanizmida ahamiyati borligini anikdagan. Nobel mukofoti laureati (1971).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1915-yilda tugʻilganlar
19-noyabrda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
9-martda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari