Adigeysk

Adigeysk (adig. Adigekʼal ) — Rossiya Federatsiyasining janubi Adigeya Respublikasidagi shahar. Shahar okrugining maʼmuriy markazi Adigeysk shahri  boʻlib, Adigeya respublika shahar okrugi  chegaralarida tashkil topgan.

Geografiyasi 
Shahar Adigeya Respublikasining shimoli-gʻarbiy qismida, Kuban daryosi Krasnodar suv omborining janubi-gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan. Respublika poytaxti Maykopdan 95 km shimoli-gʻarbda va Krasnodar shahridan 15 km janubi-sharqda joylashgan . Shaharning maydoni 12,57 km²ni tashkil etadi.

M-4 „Don“ federal avtomagistrali Adigeyskning gʻarbiy chekkasi boʻylab oʻtadi. 79K-SKH avtomobil yoʻli (Enem-Adygeysk-Maykop) shimoliy chekkasi boʻylab oʻtgan. Eng yaqin xalqaro aeroport Krasnodarda joylashgan. Shimoliy Kavkaz temir yoʻl liniyasida joylashgan eng yaqin temir yoʻl stansiyasi Psekups, shahardan 8 km janubda joylashgan.

Shahar shimolda Kazazov, sharqda Gatlukay, janubda Psekups va Kochkin, gʻarbda Chetuk aholi punktlari yerlari bilan chegaradosh. Shimoli-gʻarbiy qismida shaharga — Adigeya, Drujba, Zarya, Zdorovye, Kommunalshik, Elbrus va Yubileynoye bogʻdorchilik xoʻjaliklari tutashgan.

Aholi punkti respublikaning tekislik zonasida joylashgan. Shaharning oʻrtacha balandligi dengiz sathidan taxminan 45 metr balandlikda. Relyef asosan biroz toʻlqinsimon, janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa umumiy nishablidir. Nisbiy balandliklarida ahamiyatsiz farq mavjud. Shaharning markaziy qismini katta shahar parki egallaydi.

Gidrografik tarmoq Chetuk (shaharning gʻarbida oqadigan) va Dish (shaharning sharqida oqadigan) daryolari bilan ifodalanadi. Shimoli-gʻarbiy qismida Krasnodar suv ombori shaharga tutashgan.

Iqlimi 
Shahardagi iqlim yumshoq moʻtadil, bu yerda Qora dengizning yaqinligi muhim rol oʻynaydi. Havoning yillik oʻrtacha harorati +11,5 °C atrofida, iyulda oʻrtacha +23,5 °C dan yanvarda oʻrtacha 0,5 °C gacha. Qishda minimal harorat kamdan-kam hollarda −10 °C dan pastga tushadi, yozda maksimal harorat +35 °C dan oshadi. Yillik oʻrtacha yogʻin miqdori 770 mm. Yogʻingarchilikning koʻp qismi qishda va yozning boshida tushadi.

Etimologiyasi 
U 1970-yillarda Krasnodar suv ombori quruvchilarning aholi punkti sifatida paydo boʻlgan va yer qurilish ishlarini olib borilgan odamlarning etnonimiga koʻra Adigeysk deb nomlangan. 1976-yilda xalq shoiri Sug (Tagir) Teuchej sharafiga Teuchejsk shahri deb nomlandi. 1990-yilda Adigeyskning asl nomi shaharga qaytarildi .

Tarixi 
1967-yilda Kuban daryosining chap qirgʻogʻida, Krasnodar shahrining tepasida katta suv omborini qurish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi. SSSR Vazirlar Kengashining 1967-yil 22-iyundagi 1737-r-son buyrugʻiga muvofiq, Krasnodar oʻlkasi ijroiya qoʻmitasi 1967-yil 25-dekabrdagi 743-son qarori bilan aholini suv ombori hududidan koʻchirish haqida umumiy qoidani tasdiqladi. Natijada 12 ta aholi punkti to‘liq, 10 ta aholi punkti qisman suv ostida qolgan .

Adigeysk ishchi posyolkasi  1969-yilda Krasnodar suv ombori qurilishi paytida suv bosgan ovullar va fermer xoʻjaliklari aholisi uchun tashkil etilgan. Suv bosgan qishloqlar aholisining koʻpchiligi — Lakshukay, Leninaxable, Yangi Kazanukay, Eski Kazanukay, Necherezy, Shabanoxabl, Shahancheriexabl, Yangi Edepsukay, Eski Edepsukay, shuningdek, Kurgoak, Karmalino va Karmalli qishloqlari qayta qurilgan. Yangi aholi punktiga 4195 oiladan 1957 oila ko‘chirildi.

1976-yil 27-iyulda Adigeys ishchi posyolkasiga shahar maqomi berildi va Adigeya xalq shoir-ashugi Sug Teuchej sharafiga Teuchejsk shahri deb nomlandi .

1981-yil aprel oyida Teuchejsk shahri Teuchejsk tumanining maʼmuriy markazi etib belgilandi.

1990-yil 26-sentyabrda RSFSR Oliy Kengashi Prezidiumining Farmoni bilan Teuchejsk shahri Adigeysk deb qayta nomlandi.

2000-yilda Teuchejsk tumani maʼmuriy-hududiy oʻzgartirilgandan soʻng, Adigeysk uning tarkibidan chiqarildi va respublika ahamiyatiga ega shahar maqomiga ega boʻldi.

2001-yilda Gatlukay qishlogʻi va Psekups fermasi Adigeysk shahrining maʼmuriy yurisdiksiyasiga oʻtkazildi.

Adigey Respublikasining 2004-yil 1-dekabrdagi 270-sonli "Adigeysk shahri munitsipal tuzilishi toʻgʻrisida" qonuni bilan unga shahar okrugi maqomi berilgan va chegaralari belgilangan.

Aholisi 

 Milliy tarkibi

2010-yilgi Butunrossiya aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra  :

 Jins va yosh tarkibi

2010-yilgi Butunrossiya aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra  :

 Erkaklar — 5 664 kishi. (46,3%). Ayollar — 6573 kishi. (53,7%).
 Aholining oʻrtacha yoshi: 37,6 yosh.
 Erkaklarning oʻrtacha yoshi: 35,6 yosh.
 Ayollarning oʻrtacha yoshi: 39,3 yosh.

Hududiy boʻlinishi 
Adigeysk shahri 2 shaharlararo tumanga boʻlingan:

 Sharqiy tuman
 Gʻarbiy tuman

Shahar okruglari munitsipalitet hisoblannmaydi.

Taʼlimi 
Shahardagi munitsipal taʼlim muassasalari
{| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;"
|-
| Taʼlim muassasasi
| Tashkilot turi
| Manzil
|-
| MBDOU boshlangʻich maktabi 1-sonli „Dyuymovochka“ bolalar bogʻchasi 
| boshlangʻich
| Mira koʻchasi, 1.
|-
| MBDOU boshlangʻich maktabi 2-sonli „Vasilyok“ bolalar bogʻchasi
| boshlangʻich
| Gorkiy koʻchasi, 2.
|-
| MBDOU boshlangʻich maktabi 3-sonli „Sozvezdiye“ bolalar bogʻchasi
| boshlangʻich
| Pervoye may koʻchasi, 17.
|-
| MBDOU boshlangʻich maktabi 4-sonli " Cheburashka " bolalar bogʻchasi
| boshlangʻich
| Drujba koʻchasi, 3.
|-
| MBDOU boshlangʻich maktabi 5-sonli „Skazka“ bolalar bogʻchasi 
| boshlangʻich
| Chaykovskiy koʻchasi, 6.
|-
| MBDOU boshlangʻich maktabi 6-sonli „Nebzy“ bolalar bogʻchasi
| boshlangʻich
| Sentralnaya prospekti, 11 „a“.
|-
| MBOU 1-son umumiy o‘rta taʼlim maktabi
| oʻrta
| Lenin prospekti, 16.
|-
| MBOU X. I. Beretar nomidagi 2-son umumiy oʻrta taʼlim maktabi.
| oʻrta
| Lenin prospekti, 30 „a“.
|-
| 'MBOU Yu. Tlyusten nomidagi 3-son umumiy oʻrta taʼlim maktabi.| oʻrtacha
| Pushkin koʻchasi, 15.
|-
| A.Jamirze nomidagi MBOUDO bolalar va oʻsmirlar maktabi.| qoʻshimcha
| Lenina prospekti, 28.
|-
| MBOUDO bolalar sanʼat maktabi| qoʻshimcha
| Lenin prospekti, 21.
|-
| MBOUDO „Yuta“ uzluksiz taʼlim markazi'| qoʻshimcha
| Lenin prospekti, 29 „b“.|}

 Sogʻliqni saqlash tizimi 

 DBSSMsining „K. M. Batman“ nomli Adigeysk tumanlararo kasalxonasi — Proletar koʻshasi, 4.
 Adigeysk tumani shahridagi shahar poliklinikasi.

 Madaniyati 

 MBMMsi xalq madaniyati markazi — Lenin prospekti, 21.
 MBMMsi markazlashtirilgan kutubxona tizimi — Lenin prospekti, 21.
 MBMMsi oʻlkashunoslik muzeyi — Lenin prospekti, 21.
 MBMMsi „Kinoset“ — Lenin prospekti, 31.

 Ommaviy axborot vositalari

 „Yedinost“  haftalik shahar gazetasi nashr etiladi, shahar tumani hududida koʻpaytiriladi va unda sodir boʻlayotgan voqealar yoritiladi.

 Dini 
Shaharda ikkita masjid bor.

 Iqtisodiyoti 
Shahar iqtisodiyotida ustun mavqeni ishlab chiqarish sanoati egallab, sanoat ishlab chiqarishining umumiy hajmida uning ulushi 94% ni tashkil etadi. Eng rivojlanganlari: alkogolsiz ichimliklar ishlab chiqarish — 83% va kimyoviy ishlab chiqarish — 7%ni tashkil etadi.

Shahar sanoat salohiyatining asosini quyidagi korxonalar tashkil etadi:

 „Krasnodarzernoprodukt“ MChJ (un ishlab chiqarish)
 „Adigeysk sut zavodi“ MChJ (sut va sut mahsulotlari, shu jumladan pishloq (Adigeycha) ishlab chiqarish)
 „Dermen“ MChJ (non va qandolat mahsulotlari ishlab chiqarish),
 „Extra“ MChJ (sut mahsulotlari va Adigeysk pishlogʻi ishlab chiqarish),
 „Mramor“ MChJ (alkogolsiz ichimliklar ishlab chiqarish),
 „Asbir“ MChJ pivo va alkogolsiz zavod (pivo va alkogolsiz ichimliklar ishlab chiqarish),
 Vologda zavodining filiali (uy-joy qurilishi uchun metall konstruksiyalar ishlab chiqarish,)
 „Perlit“ MChJ (sunʼiy korund ishlab chiqarish),
 „Apeas“ MChJ (tikuv ishlab chiqarishi),
 „Neftexim“ MChJ (neft mahsulotlarini sotish'') .

Transporti 
Shahar Maykop, Krasnodar va Goryachiy Klyuch shaharlari, shuningdek, Teuchejsk tumanining aholi punktlari bilan muntazam yoʻnalishlarga ega.

Koʻchalari 
Shahar hududida 2 ta prospekt, 62 ta koʻcha va 2 ta hudud roʻyxatga olingan .

Topografik xaritalari 

 L-37-115 Teuchejsk xarita varagʻi. Masshtab: 1 : 100 000. Hududning 1985-yildagi holati. 1988-yil nashri

Havolalar 

 Adygeysk shahrining rasmiy sayti
 Adigeysk shahar kengashi

Manbalar 

Rossiya
Sovet Ittifoqida qurilgan shaharlar va shaharchalar
Rossiya geografiyasi