James Joyce

James Augustine Aloysius Joyce (; 1882-yil 2-fevral — 1941-yil 13-yanvar) — irlandiyalik yozuvchi va shoir. „Dubliners“ (1914) hikoyalar toʻplami, „Musavvirning yoshlikdagi shamoyili“ (1916), „Ulysses“ (1922) va „Finnegancha maʼraka“ (1939) romanlarining muallifidir. Joyce soʻnggi ikki roman bilan roman janrini isloh qildi va 20-asrning atoqli yozuvchisi, modernizmning asoschilaridan biri boʻlib qoldi. Uning bu asarlari oʻz tuzilishi bilan anʼanaviy romanlardan farqlanadi, ular nutq shakllari va hikoya qilish usuli muntazam oʻzgarib turishi, afsonalar va tarixiy voqealarga murojaat qilinishi bilan ichki tarhi murakkab kayerni eslatadi. Joyce Dublinda tugʻilgan boʻlsa-da, hayotining katta qismini Irlandiyadan tashqarida yashagan. Uning „Ulysses (roman)“ romanini Ibrohim Gʻafurov, „Musavvirning yoshlikdagi shamoyili“ romanini esa Ahmad Otaboy oʻzbek tiliga oʻgirgan.

Joyce Dublinda oʻrtahol oilada tugʻilgan. Kildare okrugidagi Jezuit Klongowes Vud kollejida, soʻngra qisqacha Xristian birodarlar tomonidan boshqariladigan OʻKonnell maktabida oʻqigan. Otasining oldindan aytib boʻlmaydigan moliyaviy ahvoli tufayli, oilaviy sharoitga qaramay, u Jezuit Belvedere kollejida aʼlo darajada oʻqidi va 1902-yilda Dublindagi Universitet kollejini tugatdi. 1904-yilda u boʻlajak rafiqasi Nora Barnasle bilan uchrashdi va ular Yevropaga koʻchib oʻtishdi. U qisqa vaqt Pula shahrida ishladi va keyin Avstriya — Vengriyaning Trieste shahriga koʻchib oʻtib, ingliz tili oʻqituvchisi sifatida ishlay boshlaydi. Rimda sakkiz oylik yozishmalar xodimi boʻlib ishlagandan soʻng Dublinga uch marta tashrif buyurganini hisobga olmaganda, Joyce 1915-yilgacha u yerda yashadi. Triestda u oʻzining „ Kamera musiqasi“ sheʼrlar kitobini va „Dublinliklar“ hikoyalar toʻplamini nashr ettirdi. Birinchi jahon urushining koʻp yillarida Joyce Shveysariyaning Zürich shahrida yashagan va Ulissda ishlagan. Urushdan keyin u qisqa vaqt ichida Triestga qaytib keladi va 1920-yilda Parijga koʻchib oʻtadi, bu yer 1940-yilgacha uning asosiy qarorgohiga aylanadi.

„Ulysses“(Uliss) birinchi marta 1922-yilda Parijda nashr etilgan, ammo odobsiz deb hisoblangani uchun uni Angliya va AQShda nashr etish taʼqiqlangan. Nusxalari har ikki davlatga kontrabanda yoʻli bilan olib kelingan va pirat versiyalari 1930-yillarning oʻrtalariga qadar chop etilgan va nihoyat nashr qonuniy boʻlgan. Joyce oʻzining navbatdagi yirik asari „Finnegans Wakeni“ 1923-yilda boshlagan va uni oʻn olti yildan soʻng 1939-yilda nashr etgan. Bu yillar orasida Joyce keng sayohat qilgan. U va Nora 1930-yilda Londonda fuqarolik marosimida turmush qurishdi. U Shveysariyaga bir necha bor sayohat qildi, tez-tez ogʻirlashib borayotgan koʻz muammolarini davolash va qizi Lyusiyaga psixologik yordam soʻradi.. Ikkinchi jahon urushi paytida Fransiya Germaniya tomonidan ishgʻol qilinganida, Joyce 1940-yilda Tsyurixga qaytib keladi. U 1941-yilda yarasi muvaffaqiyatsiz operatsiyadan soʻng, 59 yoshga toʻlishiga bir oydan kamroq vaqt qolganida vafot etadi.

„Uliss“ koʻpincha buyuk adabiyotlar roʻyxatida yuqori oʻrinlarni egallaydi va uning ishini tahlil qiladigan akademik adabiyotchilar koʻp va ular bu ishda davom etishmoqda. Koʻpgina yozuvchilar, kinoijodkorlar va boshqa rassomlar uning uslubiy yangiliklaridan taʼsirlangan, masalan, tafsilotlarga ehtiyotkorlik bilan eʼtibor berish, interyer monologidan foydalanish, soʻz oʻyini, anʼanaviy syujet va xarakter rivojlanishini tubdan oʻzgartirish va hokazo. Joyce hayotining koʻp qismi chet elda oʻtgan boʻlsa-da, uning xayoliy olami Dublinda joylashgan boʻlib, asosan u yerdagi oila aʼzolari, dushmanlari va doʻstlariga oʻxshab ketadigan qahramonlardan iborat edi. „Uliss“ romanida, ayniqsa, shahar koʻchalari va xiyobonlarida uning mangu siymosi oʻrnatiladi. Joycening „Men oʻzim uchun doimo Dublin haqida yozaman, chunki agar men Dublinning yuragiga kira olsam, dunyoning barcha shaharlarining qalbiga kira olaman. Xususan, insoniyat ichiga ham“ degandi.

Dastlabki yillar 

James Joyce 1882-yil 2-fevralda Dublin, Irlandiyaning Rathgar shahridagi Brighton koʻchasi, 41-uy, Jon Stanislaus Joyce va Meri Jeyn May oilasida dunyoga kelgan. U oʻnta aka-singilning eng kattasi edi. Joyce 1882-yil 5-fevralda ruhoniy Jon OʻMulloy tomonidan Terenuradagi Avliyo Iosif cherkovida Rim-katolik cherkovining anʼanalariga koʻra James Avgustin Joyce nomi bilan choʻqintiriladi.   . Uning choʻqintirgan ota-onasi Filipp va Ellen Makkennlaelar edi  . Jon Stanislaus Joycening oilasi Kork okrugidagi Fermoy shahridan kelgan boʻlib, kichik tuz va ohak ishlariga egalik qilishardi. Joycening otasi tomonidan bobosi James Avgustin Kork shahridagi pardozlash biznesi va boshqa mulklarga ega boʻlgan Kork aldermani Jon OʻKonnellning qizi Ellen OʻKonnellga uylangan. Ellenning oilasi 1829-yilda irlandlar uchun katolik ozodligini taʼminlashda yordam bergan siyosiy yetakchi Daniel OʻKonnell bilan qarindoshliknu daʼvo qilgan   . Joyce oilasining taxminiy ajdodi Shon Mor Seoge Konnemaralik toshboʻronchi boʻlgan.

Joycening otasi 1887-yilda Dublin korporatsiyasi tomonidan taʼrif yigʻuvchisi etib tayinlangan. Oila Dublindan 12 milya (19 km) uzoqlikda joylashgan zamonaviy kichik Brey shahriga koʻchib oʻtishgan. Oʻsha paytda Joyce yovvoyi it hujumga uchragan va bu uning butun umri davomida itlardan qoʻrqishiga olib kelgan   . Keyinchalik u momaqaldiroqdan qoʻrqishni ham boshlagan , bu qoʻrquviga Xudoning gʻazabining alomati sifatida tasvirlagan mutaasib xolasi sabab boʻldi  .

1891-yilda toʻqqiz yoshli Joyce Charlz Styuart Parnelning oʻlimiga bagʻishlangan „ Et Tu , Healy“ sheʼrini yozgan, uni otasi chop etgan va doʻstlariga tarqatgan  . Sheʼr Irlandiya katolik cherkovi, Irlandiya parlamenti va Britaniya Liberal partiyasi tomonidan Parnelning aniq xiyonatidan gʻazablangan oqsoqol Joycening  his-tuygʻularini ifodalagan, bu esa Irlandiyaning uy boshqaruvini taʼminlashda muvaffaqiyatsizlikka uchrashiga sabab boʻlgan  . Bu xiyonat tuygʻusi, ayniqsa cherkov tomonidan, Joyce oʻz hayoti va sanʼatida ifodalab kelgan taassurotni qoldirgan. 

Oʻsha yili uning oilasi qashshoqlikka uchray boshladi, otasining ichkilikbozligi va moliyaviy savodsizligi oqibatidan.  Jon Joycening nomi 1891-yil noyabr oyida Stubbs gazetasida, qarzdorlar va bankrotga uchraganlarning qora roʻyxatida chop etildi va u vaqtincha ishdan chetlashtirildi.  1893-yil yanvar oyida u pensiyasi kamaytirilgan holda ishdan boʻshatildi. 

Joyce oʻz taʼlimini 1888-yilda Kildare okrugi, Kleyn yaqinidagi iyezuitlar maktab-internati boʻlgan Klonqouz Vud kollejidan boshlagan, ammo otasi toʻlovlarni toʻlay olmagach, 1891-yilda u yerdan ketishga majbur boʻladi.  U uyda taʼlim oladi va qisqa muddat Dublinning Shimoliy Richmond koʻchasidagi aka-uka Kristian OʻConnell maktabida ham oʻqiydi. Keyin Joycening otasi oilani tanigan iezuit ruhoniysi Jon Konmi bilan tasodifan uchrashib, Joyce va uning ukasi Stanislausni 1893-yilda boshlab Iezuitlarning Dublin maktabi, Belvedere kollejiga toʻlovlarsiz oʻqishga taklif qiladi.  1895-yil, 13 yoshda boʻlgan Joyce tengdoshlari tomonidan „Sodality of Our Lady“ ga qoʻshilish uchun saylanadi.  Joyce Belvedereda besh yil vaqtini oʻtkazadi, uning intellektual shakllanishi Ratio Studiorum (Oʻquv rejasi) da oʻrnatilgan iezuit taʼlimi tamoyillariga asoslanadi .  U 1898-yilda oʻqishni tamomlashdan oldin  soʻnggi ikki yil ingliz kompozitsiyasi boʻyicha birinchi oʻrinni qoʻlga kiritish orqali oʻzining yozuvchi isteʼdodini kashf etadi.

Universititet davri 

 Joyce 1898-yilda ingliz, fransuz va italyan tillarini oʻrganish uchun Universitet kollejiga oʻqishga kirdi . U yerda Foma Akvinskiyning sxolastika maktabi bilan tanishdi, bu uning taffakuri va fikrlashiga umrining oxirigacha kuchli taʼsir koʻrsatdi. Joyce Dublindagi koʻplab teatr va adabiy toʻgaraklarda qatnashdi. Uning eng yaqin hamkasblari orasida oʻz davrining yetakchi irland arboblari, xususan, Jorj Klensi , Tom Kettle va Frensis Shei-Skeffingtonlar bor edi . Bu orada u tanigan koʻplab yaqinlari Joyce asarlarida koʻrinish bera boshladi. Uning birinchi ishi, Genrik Ibsenning „Biz oʻlib uygʻonganimizda“ romaniga sharhi 1900-yilda „The Fortnightly Review“ jurnalida bosilib chiqdi. Ibsen asarlaridan ilhomlanib Joyce unga norveg tilida  muxlislik xatini yubordi va „Brilliant karyera“ pyesasini yozdi. U keyinchalik yoʻq qilindi.

1901-yilda Irlandiyadagi Milliy aholini roʻyxatga olish ishlarida Joyceni Dublinning Klontarf shahridagi Royal Terrace (hozirgi Inverness Road) da ota-onasi, olti singlisi va uchta ukasi bilan yashovchi, 19 yoshli, irland va ingliz tilida soʻzlashuvchi, turmushga qurmagan talaba sifatida roʻyxatdan oʻtkazilgan.  Bu yil davomida u Oliver Sent-Jon Gogarti bilan doʻstlashdi,  u Joycening „Uliss“ romanidagi Bak Malliganning protatividir.  Noyabr oyida Joyce Irlandiya adabiy teatrini Ibsen, Lev Tolstoy va Gerxart Gauptmann kabi dramaturglarning asarlarini sahnalashtirishni istamagani uchun tanqid qilib „Rablement kuni“ maqolasini yozdi.  U mumtoz irland populizmiga qarshi chiqdi va tashqi koʻrinishdagi, kosmopolit adabiyotni talab qildi.  U Gabriele D’Annunzioning Rim-katoliklarning taqiqlangan kitoblar roʻyxatida boʻlgan Il fuoco (Olov) romanini tilga olgani uchun uning ishlarini kollej jurnali chop etishni bekor qildi. Maqolasi rad etilgan Joyce va Shexi-Skeffingtonning insholari birgalikda chop etilgan va tarqatilgan. Artur Griffit oʻzining „United Irishman“ gazetasida Joycening ishiga nisbatan senzurani qoraladi.  

Joyce 1902-yil oktabrda Irlandiya Qirollik universitetini tamomladi. U tibbiyotni oʻrganishni xohladi  va Dublindagi Katolik universiteti tibbiyot maktabi maʼruzalarida qatnasha boshladi.  Tibbiyot maktabida oʻz taʼlimini moliyalashtirish uchun repetitorlik lavozimida ishlashdan bosh tortgach, u Dublinni Parijda tibbiyotni oʻrganish uchun tark etdi  va u yerda Joyce fizika, kimyo va biologiya boʻyicha sertifikat olish uchun kurslarga qatnashish uchun ruxsatnoma oldi.  1903-yil, yanvar oyining oxiriga kelib, u tibbiyotni oʻrganish rejalaridan voz kechdi  , lekin u Parijda qolib, koʻpincha Saint-Geneviève Bibliothèqueda kechki yoʻnalishda oʻqidi  U tez-tez uyiga suv, sovuq ob-havo va dietani oʻzgartirish tufayli sogʻligʻi yomonlashayotganini bildirib, oilasining imkoni yoʻqligini bilsada, pul soʻrab maktub yozardi.

Izohlar

Manbalar

Havolalar 
 The James Joyce Centre 

1882-yilda tugʻilganlar
1941-yilda vafot etganlar
Ingliz yozuvchilari
Irlandiyalik yozuvchilar
XX asr yozuvchilari
Shoirlar