Xitoy-AQSh munosabatlari

Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) va Amerika Qoʻshma Shtatlari (AQSh) oʻrtasidagi munosabatlar 1949-yildan beri murakkab boʻlib, oʻzaro ishonchsiz munosabatlarga olib keldi. Bu munosabatlar yaqin iqtisodiy aloqalar (iqtisodiy aloqalar 1980 yildan keyin tez rivojlandi), shuningdek, Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi gegemonlik uchun raqobatga olib keldi. Bu dunyo yetakchilari va akademiklari tomonidan 21-asrdagi dunyodagi eng muhim ikki tomonlama munosabatlar sifatida taʼriflangan. 

Xitoy bilan munosabatlar deyarli 1845-yilgi Vangxia shartnomasiga qadar boʻlmagan. AQSh 1900-yildan keyin Ochiq eshiklar siyosatini ilgari surish orqali tashqi kuchlarning taʼsir doirasiga qarshi chiqdi. Ixetuanlar isyonini bostirishda ittifoqchilarga qoʻshildi. Vashingtonning Amerika banklarini Xitoy temir yoʻllariga sarmoya kiritishga undash harakatlari 1900-yillarda muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Prezident Franklin Ruzvelt 1938 yildan keyin Xitoyni Yaponiyaga qarshi qoʻllab-quvvatlashni ustuvor vazifa qilib qoʻydi. AQSH Yaponiyaga qarshi Tinch okean urushi (1941-1945) davrida Xitoy Respublikasi bilan ittifoqchi boʻlgan. Vashington 1945-1947-yillarda millatchi hukumat va Xitoy Kommunistik partiyasi (XKP) oʻrtasida murosaga kelishga harakat qildi va muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Xitoy fuqarolar urushi davrida Mao Szedun boshchiligidagi XKP materik Xitoyda gʻalaba qozonganidan soʻng, munosabatlar keskinlashdi. AQSh va Xitoy Koreya urushi paytida bir-biri bilan jang qilishgan. Qoʻshma Shtatlar Tayvanda surgunda boʻlgan Xitoy Respublikasini Xitoyning qonuniy hukumati sifatida tan olishda davom etdi va Prezident Richard Niksonning 1972-yilgi Xitoyga tashrifi kutilmagan tarzda oʻzgarib ketgunga qadar XXRning Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzoligini blokladi. 1979-yil 1-yanvarda AQSH XXR bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatdi va uni Xitoyning yagona qonuniy hukumati sifatida tan oldi; shu bilan birga, Tayvan munosabatlari toʻgʻrisidagi qonun doirasida Tayvan bilan norasmiy munosabatlarni davom ettirdi. Tayvanning siyosiy maqomi ikki davlat oʻrtasidagi keskinlikning asosiy manbai boʻlib qolmoqda.

Nikson tashrifidan soʻng Jimmi Karterdan tashqari har bir AQSh prezidenti Xitoyga tashrif buyurdi. Prezident Barak Obamaning Osiyoga qaratilgan strategiyasi tufayli Xitoy bilan munosabatlar keskinlashgan. Uning davridagi keskinliklarga qaramay, xitoylik aholining AQShga boʻlgan qiziqishi Obamaning soʻnggi 2016 yilida 51 foizni tashkil etdi, faqat Tramp maʼmuriyati davrida pasayib ketdi. Pew Tadqiqotlar Markazi tomonidan 2020-yilda oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, amerikaliklarning 22 foizi Xitoyga ijobiy nuqtai nazarga ega, 73 foizi esa salbiy nuqtai nazarni bildirgan, bu Xitoy haqidagi eng salbiy tushunchalardan biridir. Soʻrov shuni koʻrsatdiki, amerikaliklarning 24 foizi (koʻpchiligi) Xitoyni AQSh uchun asosiy tahdid deb bilishadi. Bundan tashqari, Xitoy jamoatchiligi oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrovlar shuni koʻrsatdiki, 61% dan 72% gacha salbiy fikr bildirgan holda AQShga nisbatan ijobiy munosabat ham mos ravishda pasaygan. Biroq, oʻzaro salbiy qarashlarga qaramay, har ikki tomonning jamoatchiligi munosabatlarning yaxshilanishini istaydi.

AQSh prezidenti Donald Tramp va XKP bosh kotibi Si Szinpin davrida Xitoyning Janubiy Xitoy dengizini harbiylashtirishi va AQShdagi Xitoy josusligi kabi muammolar yuzaga kelganligi sababli munosabatlar keskin yomonlashdi. Trump maʼmuriyati 2017 yilgi Milliy xavfsizlik strategiyasidan boshlab Xitoyni „strategik raqobatchi“ deb belgiladi. Keyinchalik u Xitoyga qarshi savdo urushini boshladi, AQSh kompaniyalariga Huawei va Shinjondagi inson huquqlari buzilishi bilan bogʻliq boshqa kompaniyalarga uskunalar sotishni taqiqladi, Xitoy fuqarosi boʻlgan talabalar va olimlar uchun viza cheklovlarini kuchaytirdi va Xitoyni valyuta manipulyatori sifatida belgiladi. Tramp maʼmuriyati davrida va ayniqsa, AQSh-Xitoy savdo urushi boshlanganidan beri siyosiy kuzatuvchilar yangi Sovuq urush paydo boʻlayotgani haqida ogohlantira boshladilar.

Qoʻshma Shtatlar va Xitoy oʻrtasidagi taranglik Bayden maʼmuriyati davrida saqlanib qoldi, bu Xitoyni AQSh tashqi siyosatini amalga oshirishdagi asosiy markazlardan biriga aylantirdi. Bayden maʼmuriyatining Xitoyga nisbatan siyosatining baʼzi yoʻnalishlari orasida Gonkongga munosabati, Tayvanga qarshi tahdidlari, uygʻurlarga qarshi genotsid va AQShga qarshi kiber urushi kiradi. Bunga javoban Xitoy inson huquqlarining buzilishi haqidagi barcha ayblovlarni inkor etish uchun " boʻri jangchi diplomatiyasi "ni qabul qildi.

Koreya urushi 
Koreya urushi 25 iyun kuni Moskva va Pekin bilan yaqin aloqada boʻlgan kommunistik davlat boʻlgan Shimoliy Koreyaning Janubiy Koreyaga bostirib kirishi bilan boshlandi. Bunga javoban Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi BMT Xavfsizlik Kengashining 82-rezolyutsiyasini qabul qilib, bir ovozdan Shimoliy Koreyaga qarshi harbiy harakatlarni eʼlon qildi. Sovet Ittifoqi veto huquqiga ega boʻlib, BMT jarayonlarini boykot qildi. Amerika boshchiligidagi Birlashgan Millatlar Tashkilotining hujumi bosqinchilarni 38-parallelda shimoliy-janubiy chegaradan oʻtib, Xitoy-Shimoliy Koreya chegarasidagi Yalu daryosiga yaqinlasha boshladi. BMT Koreyani birlashtirishga ruxsat berdi. Xitoyni toʻliq nazorat qilgan Mao Szedun Yalu daryosining Koreya bilan chegarasida dushman kuchlariga toqat qilolmadi. XXR Bosh vaziri va tashqi ishlar vaziri Chjou Enlayning milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan urushga aralashish haqidagi ogohlantirishi Prezident Trumen tomonidan rad etildi. 1950 yil oktyabr oyining oxirida Xitoyning intervensiyasi Onjong jangi bilan boshlandi. Ch’ongch’on daryosidagi jang paytida koʻngilli xalq armiyasi BMT kuchlari kutganidan uzoqroq davom etdi va bu AQSh sakkizinchi armiyasining magʻlubiyatiga olib keldi. 1950 yil 11 dekabrda Ch’ongch’on daryosidagi jangdan koʻp oʻtmay, BMT tomonidan XXRga taqdim etilgan oʻt ochishni toʻxtatish kelishuvi Mao maʼmuriyati tomonidan rad etildi, bu jangda gʻalaba qozonganidan va kengroq Ikkinchi bosqich hujumidan keyin oʻzining yengilmasligiga ishonch hosil qildi va shuningdek, BMT kuchlarini Koreyadan chiqarib yuborish orqali Xitoyning toʻliq gʻalaba qozonish istagini namoyish qilmoqchi boʻldi. Uchinchi Seul jangida va Xoensong jangida xitoyliklar gʻalaba qozonishdi, ammo BMT kuchlari tiklanib, taxminan 38-parallelga qaytishdi. Turgʻunlik yuzaga keldi. 1953-yil 27-iyulda Koreya sulh bitimi imzolangandan soʻng, urush tugadi. Oʻshandan beri boʻlingan Koreya AQSh-Xitoy munosabatlarida muhim omilga aylandi, Janubiy Koreyada Amerikaning yirik kuchlari joylashgan.

Vietnam urushi 
Xitoy Xalq Respublikasi Shimoliy Vetnamni resurslar va harbiy mashgʻulotlar bilan taʼminladi va 1962 yilning yozida Mao Xanoyga 90 000 miltiq va qurollarni bepul etkazib berishga rozi boʻldi. 1965 yilda Amerikaning „Rolling Thunder“ operatsiyasi boshlanganidan soʻng, Xitoy Amerika bombardimonlari natijasida etkazilgan zararni bartaraf etish, yoʻllar va temir yoʻllarni qayta qurish va boshqa muhandislik ishlarini bajarish uchun Shimoliy Vetnamga havo hujumiga qarshi boʻlinmalar va muhandislik batalonlarini yubordi, qoʻshimcha yuz minglab shimollik jangchilarni Janubiy Vyetnamni qoʻllab-quvvatlovchi Amerika kuchlariga qarshi kurash uchun ozod qildi.

Xitoyning Shimoliy Vetnamdagi mavjudligi AQSh rasmiylariga yaxshi maʼlum edi va Amerikaning mojarodagi strategiyasi bilan bogʻliq bir qator omillarni tushuntirishi mumkin. Xususan, Prezident Lindon B. Jonson va Mudofaa vaziri Robert MakNamara Koreya urushini takrorlashdan qoʻrqib, ammo hozir termoyadro quroliga ega Xitoy bilan Shimoliy Vetnamga quruqlikdan bostirib kirish imkoniyatini erta boshlashdi. Biroq, AQShning Shimoliy Vyetnamga bostirib kirishiga Pekinning munosabati aniq emas – 1965 yilda jurnalist Edgar Snouga maʼlum qilinishicha, Mao Szedun Xitoy Xanoy rejimini saqlab qolish uchun jang qilish niyatida emasligini va agar AQSh armiyasini qoʻllab-quvvatlamasa, bu bilan shugʻullanmasligini aytgan. Boshqa tomondan Mao Xalq Ozodlik Armiyasi Koreyada boʻlgani kabi AQShni yana qabul qilishi mumkinligiga ishonch bildirdi. Xitoyning rejalari qanday boʻlishidan qatʼi nazar, Jonson maʼmuriyati jiddiy yoʻqotishlarni istamadi va shuning uchun AQSh quruqlikdagi qoʻshinlari Shimoliy Vietnamga oʻtmadi.

Iqtisodiy munosabatlar 

1991 yilda Xitoy Qoʻshma Shtatlarga umumiy importning atigi 1% ni tashkil etdi. Koʻp yillar davomida Xitoy erkin savdo maqomini saqlab qolish uchun har yili voz kechishni talab qiladigan eng muhim davlat edi. XXR uchun voz kechish 1980 yildan beri amalda edi. 1989 yildan 1999 yilgacha har yili Kongressga Prezidentning voz kechishini maʼqul koʻrmaydigan qonunlar kiritildi. Qonunchilik Xitoy bilan erkin savdoni emigratsiya erkinligidan tashqarida boʻlgan baʼzi inson huquqlari shartlarini qondirish uchun bogʻlashga harakat qilgan. Bunday urinishlarning barchasi qabul qilinmadi. Yillik voz kechish talabi Jahon Savdo Tashkiloti qoidalariga zid edi va XXR JSTga aʼzo boʻlishi uchun Kongress Xitoyga doimiy normal savdo aloqalarini (PNTR) berish uchun harakat qilish kerak edi. Bu 2000 yilda amalga oshirildi (AQSh-Xitoy munosabatlari toʻgʻrisidagi 2000 yilgi qonun) Xitoyga 2001 yilda JSTga aʼzo boʻlish imkonini berdi 2001-yil 27-dekabrda Xitoyning eng qulay davlat (MFN) maqomi doimiy boʻldi

Muhim masalalar

Harbiy xarajatlar va rejalar 
XXRning oʻz armiyasiga sarmoyasi jadal sur’atlar bilan oʻsib bormoqda. Amerika Qoʻshma Shtatlari mustaqil tahlilchilar bilan bir qatorda, XXR harbiy xarajatlarining haqiqiy hajmini yashirayotganiga ishonchi komil. Hukumatiga koʻra, Xitoy 2007 yilda mudofaa uchun 45 milliard dollar sarflagan Aksincha, Qoʻshma Shtatlar 2008 yilda harbiylar uchun 623 milliard dollarlik byudjetga ega boʻlib, bu dunyodagi boshqa barcha davlatlarning umumiy harbiy byudjetidan 123 milliard dollarga koʻpdir. AQShning baʼzi juda keng hisob-kitoblariga koʻra, XXR armiyasi 85 milliard dollardan 125 milliard dollargacha sarflaydi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, XXR 2007 yilda mudofaa uchun kuniga 123 million dollar sarflagan. Taqqoslash uchun, AQSh oʻsha yili kuniga 1,7 milliard dollar (1,660 million dollar) sarflagan.

Xitoy harbiy byudjyeti bilan bogʻliq xavotirlar AQShning XXR oʻz qoʻshnilariga tahdid solayotgani yoki Qoʻshma Shtatlarga eʼtiroz bildirayotgani haqidagi xavotirlaridan kelib chiqishi mumkin. Xitoy Janubiy Xitoy dengizi yaqinida yirik harbiy-dengiz bazasini rivojlantirayotgani va resurslarni Xalq Ozodlik Armiyasi Quruqlik qoʻshinlaridan Xalq Ozodlik Armiyasi Harbiy-dengiz kuchlariga hamda havo kuchlari va raketalarni ishlab chiqishga yoʻnaltirganidan xavotirlar bildirildi.

Endryu Skobellning yozishicha, Xitoy rahbari Xu Szintao davrida PLA ustidan ob’ektiv fuqarolik nazorati va nazorati sust qoʻllanadi.

2009-yil 27-oktabrda AQSh Mudofaa vaziri Robert Geyts Xitoyning mudofaa xarajatlarining shaffofligini oshirish boʻyicha koʻrayotgan qadamlarini yuqori baholadi. Biroq 2010 yil iyun oyida u Xitoy armiyasi AQSh bilan harbiy-harbiy munosabatlarni yaxshilashga qaratilgan saʼy-harakatlarga qarshilik koʻrsatayotganini aytdi. Geyts, shuningdek, Qoʻshma Shtatlar Xitoyning AQSh harbiy-dengiz kuchlarining Xitoy yaqinidagi xalqaro suvlarda joylashtirilishi haqidagi shikoyatlariga javoban „navigatsiya erkinligini taʼminlashini“ aytdi. Admiral Maykl Mullen Qoʻshma Shtatlar Xitoy bilan yaqinroq harbiy aloqalar oʻrnatishga intilayotganini, ammo Tinch okeanining gʻarbiy qismida faoliyatini davom ettirishini aytdi.

Shu bilan birga, 2010 yilgi hisobotda aytilishicha, xitoyliklar oʻzlarining yadroviy kuchlarini modernizatsiya qilishga sarmoya kiritishda davom etmoqdalar, chunki ular oʻzlarining toʻxtatuvchi kuchlari Amerika imkoniyatlariga zaif ekanligini va Amerikaning raketaga qarshi mudofaasini yanada takomillashtirish Xitoyning ushbu sohadagi qoʻshimcha xarajatlarini kuchaytiradi.

Xitoy mudofaa vaziri Liang Guanglining aytishicha, Xitoy harbiy texnologiyalar boʻyicha AQShdan 20 yil orqada.

Yadro xavfsizligi 
Yadro xavfsizligi sohasi (yadroviy materialning noqonuniy qurollar yaratishda ishlatilishining oldini olish) AQSh-Xitoy hamkorligining yaxshi yoʻlga qoʻyilgan sohasidir.

2010-yilda Obama maʼmuriyati tomonidan chaqirilgan Yadro xavfsizligi boʻyicha sammit natijasida Xitoy va Qoʻshma Shtatlar Gana yoki Nigeriya kabi mamlakatlarda potentsial xavfli, Xitoy tomonidan etkazib beriladigan yadroviy materiallarni himoya qilish uchun bir qator tashabbuslarni boshladilar. Ushbu tashabbuslar orqali Xitoy va AQSh Xitoyda ishlab chiqarilgan mini neytron manbali reaktorlarini (MNSR) yuqori darajada boyitilgan urandan kam boyitilgan uran yoqilgʻisiga aylantirdi (bu toʻgʻridan-toʻgʻri qurollarda qoʻllanilmaydi va shu bilan reaktorlarning tarqalishiga chidamliroq boʻladi).
AQSHning ikki tomonlama aloqalari
Xitoyning ikki tomonlama aloqalari