yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Yoqut Hamaviy

Yoqut Hamaviy (toʻliq nasabi Yokut Abu Abdulloh Shahobiddin Yoqub ibn Abdulloh ar-Rumiy al-Hamaviy) (1179, Kichik Osiyo — 1229.20.8, Halab) — mashhur sayyoh, geograf, adib, tarixchi. Bolalik chogʻida asir olingan. Uni bagʻdodlik savdogar Asqar alHamaviy Suriyaning Hama (Hamot) sh.da sotib olgan va qullarga xos ismlardan Yoqut ismini berib, Hamaviy nisbasi bilan atagan. Yo. H. savod chiqargach, xoʻjasining tijorat ishlarini tartibga solib turgan. Keyinroq savdo ishlari bilan xoʻjasiga hamrohlik qilib koʻp mamlakatlarni kezgan. 20 yoshida qullikdan ozod qilingach, Bagʻdod shahriga borib, ilm oʻrganishni davom ettirgan. Xorijiylarga maslakdosh boʻlgan. 13-asr boshida Xurosonning Marv shahrida yashagan. 1213-yil safarga chiqib, 16 yil davomida Suriya, Falastin, Misr, Arabiston ya. o. janubi, Iroq, Eron, hozirgi Afgʻoniston, Movarounnahrda boʻlib, geografiya, tarix, filolalogiya, etn.ga oid maʼlumotlar toʻpladi. Manbalardan Yo. H.ning qariyb oʻnta asarining nomi maʼlum. Shulardan 1224-yil yozib tugatgan 14 jildli toponimik asari "Muʼjam ulbuldon" ("Mamlakatlar lugʻati")da Fargʻona vodiysi shahar va qishloqlariga oid maʼlumotlar ham bor. 7 jildli "Muʼjam uludabo" ("Adiblar lugʻati") biografik asarida 7—13-asr boshigacha yashagan va arab tilida ijod qilgan qariyb 1100 adib va olimlar haqida maʼlumot jamlagan. Asarda, jumladan, Oʻrta Osiyoning Xorazm, Buxoro, Marv, Axsikat, Samarqand, Fargʻona, Forob kabi shahar va viloyatlaridan chiqqan olimlar (Abulvafo Muhammad Axsikatiy, Abu Rashod Ahmad Axsikatiy, Abu Nasr Forobiy, Mansurash Shoshiy, Abulhasan Oʻzgandiy va b.)ning nomi zikr qilingan. "Muʼjam uludabo"da muallif buxorolik Ifriqiy ijodidan bahramand boʻlganligini taʼkidlagan. Bu ikki yirik asar qoʻlyozmasi bizgacha yetib kelgan, ular Yevropa va Yaqin Sharq mamlakatlari kutubxonalarida saqlanmoqda. Yo. H. asarlari 13-asrgacha boʻlgan davr geogr.si, adabiyoti, tili, tarixini oʻrganishda muhim manba sanaladi.

Adabiyot 
 Krachkovskiy I. Yu.., Izb. Soch., 4 t., M.—L., 1957, S. 33042; Hikmatullayev H., Shoislomov Sh., Yoqut Hamaviy (Hayoti, ijodi va sayohati), T., 1965; Sb. materiali iz istorii Sredney i Sentralnoy Azii XXIX vv., T., 1988.

Manbalar 

Sayyohlar
Yogʻ bosish

Yogʻ bosish, semirib ketish — organizm toʻqimalarida, asosan teri ostidagi yogʻ kletchatkasida, shuningdek, qorin boʻshligʻida ortiqcha yogʻ (koʻproq charvi) yigʻilishi. Gavda vaznining ancha ortganligi organizmda suv toʻplanishiga aloqador boʻlmasa, deyarli hamisha Yogʻ bosishdan darak beradi. Yogʻ bosishda koʻpincha organizmga zoʻr keladi: yurak ishi, qon aylanishi qiyinlashadi, kishi halloslaydi, tez charchaydi, ish qobiliyati va infeksion kasalliklarga chidamliligi kamayadi, ateroskleroz va b. baʼzi kasalliklar paydo boʻlishiga imkon tugʻiladi. Bunda kishi organizmi ehtiyoji (sarf qiladigan energiyasi)ga nisbatan ortiq ovqatni oʻzlashtiradi. Ammo koʻp kishilar koʻp ovqat yeyish bilan birga, ularda energiya ham koʻp sarflanadi, moddalar almashinu vi kuchli boʻladi, ularni yogʻ bosmaydi. Moddalar almashinuvi susayganda ham yogʻ bosishi mumkin. Ovqat koʻp yeyilganda Yogʻ bosish ichki sekretsiya bezlari bilan nerv sistemasining holatiga ancha bogʻliq. Yogʻ bosish moddalar almashinuvi buzilishidan kelib chiqadigan turli kasalliklar (podagra, diabet va hokazo) bilan birga, jinsiy bezlar faoliyati susaygan davrda koʻproq kuzatiladi. Har qanday jismoniy ish energiya sarfini oshiradi va moddalar almashinuvini kuchaytiradi. Yogʻ bosishning oldini olish uchun badan tarbiya bilan shugʻullanish, piyoda yurish, jismoniy ish qilish, ayni vaqtda ovqatni kamroq (toʻymasdan) yeyish kerak. Oson hazm boʻladigan uglevodlar (oq non, xamir ovqatlar, kartoshka, qandshakar, asal, murabbo va sh. k.) ayniqsa kam isteʼmol qilinishi lozim. Suvni ham kamroq ichish, spirtli ichimliklarni mutlaqo ichmaslik zarur. Haddan tashqari semirib ketgan kishilarga parhez ovqatlar buyuriladi. Asosan sabzavot, oshkoʻk, shirasi kam mevalar isteʼmol qilinadi. Bemor vrach nazorati ostida davolanadi. 7—9 kunda bir kun nuqul olma (1500 g) yeyiladi yoki faqat sut (5 stakan) ichiladi, yoki bir kun 3 mahal shirguruch va 800—1000 g olma yeyiladi, yoki shirasi kam meva bilan sabzavot (1500 g) 4—5 mahal isteʼmol qilinadi. Yogʻ bosish ga davo qilishda davolash badan tarbiyasi va fizioterapiya tadbirlari (suv, massaj)ning ahamiyati katta.

Manbalar
Yogʻinlar

Yogʻinlar — 1) atmosfera (bulutlar yoki havo)dan Yer (yoki suv) yuziga tushadigan suyuq yoki qattiq holatdagi suv. Yo. bulutlardan yomgʻir, qor, doʻl va muz zarralari koʻrinishida, havo qatlamidan shudring hamda qirov shaklida tushadi. Yogʻin miqsori tushgan Yo.ning holatidagi qatlami qalinligini (mm) oʻlchab aniqlanadi. Yo. jadalligi maʼlum vaqt (sutka, soat va b.) ichida tushgan Yo. miqdori bilan belgilanadi. Yo. miqdori meteorologiya st-yalarida maxsus asboblar — yogʻin oʻlchagichlar, plyuviograflar yordamida, qor qoplamining qalinligi maxsus oʻlchash reykasi bn; zichligi zichlik oʻlchagich bilan oʻlchanadi. Har bir joy bir kunlik, oʻn kunlik, oylik, yillik va oʻrtacha koʻp yillik Yo. miqdori — Yo. yigʻindisi hisoblab chiqiladi. Joyning geografik kengligiga, dengiz va okeanlardan uzoqyaqinligiga, shamol yoʻnalishiga va joyning relyefiga qarab, yer yuzining turli joylarida Yo. miqdori har xil boʻladi. Tropiklarda yiliga 1000 mm dan ortiq, hatto 12000 mm gacha (mas, Hindistonda), moʻʼtadil kengliklarda 250 mm dan 1000 mm gacha, choʻllar va yuqori kengliklarda 250 mm dan kam (mas, Misrda) Yo. tushadi. Umuman Yer yuziga tushadigan bir yillik Yo. miqdori oʻrta hisobda 1000 mm (50 ming km dan koʻproq suv)ni tashkil etadi. Oʻzbekiston hududida yillik yogʻin miqdori 80– 90 mm dan 1000 mm gacha yetadi. Yo. tarkibida suvdan tashqari chang zarralari, mikroorganizmlar, shuningdek, radioaktiv elementlarning parchalanishidan hosil boʻladigan mahsulotlar ham boʻladi. Yo. radioaktivligi oʻrta hisobda har bir gramm yogʻin 10~" — 10~12 kyuri. Momaqaldiroq paytida yogʻayotgan Yo.ning radioaktivligi boshqa vaqtdagi Yo.nikiga nisbatan koʻproq boʻladi; 2) sunʼiy Yo. — oʻta sovigan bulutlarga maxsus kimyoviy modda (reagent)lar taʼsir ettirib, sunʼiy muz kristallari hosil qilish natijasida ulardan tushadigan Yo. Kimyoviy moddalar bulutlarga samolyotlardan yoki yerdagi maxsus qurilmalar yordamida sochiladi. Bu usul yogʻingarchilik juda kam boʻlgan mintaqalarda qoʻllanadi.

Manbalar 

Meteorologiya
Yogʻlarni gidrogenlash

Yogʻlarni gidrogenlash - glitserin va toʻyinmagan yogʻ kislotalarning murakkab efirlariga kataliz yoʻli bilan vodorod biriktirish. Yo. g . usulini rus olimlari Norman va S. A. Fokinlar 1902—1903 yillarda taklif etishgan. Birinchi marta 1908 yilda Rossiyada sanoatda qoʻllangan. Qotirilgan yogʻlar (salomas) olish uchun dengiz hayvonlari va baliqlarning suyuq yogʻlari va oʻsimlik moylari gidrogenlanadi, soʻngra ular fizikkimyoviy xossalariga qarab margarin, ovqatbop yogʻ va b. i. ch.da hamda texnik maqsadlar (sovun, stearin va izolyasiya materiallari i. ch.)da qoʻllanadi. Toʻyinmagan birikmalarning toʻyinishi, shuningdek, izomerlanishi tufayli Yo. g . jarayonida yogʻ qotadi. Avtoklavlarda 220° tra va 0,2 MPa bosim ostida gidrogenlab ovqatbop yogʻlar, 190—250° tra va 1,5— 2,0 MPa bosim ostida texnik yogʻlar olinadi (yana q. Gidrogenlash).

Manbalar
Yogʻoch (birlik)

Yogʻoch — qad. oʻlchov birligi; katta masofalardagi yoʻl uzunligini oʻlchashda qoʻllangan. Baʼzi adabiyetlarda farsang , sang , tosh tarzida ham uchrab turadi (farsang Yo. bn, sang esa tosh bilan bir xil boʻlib, Yo.ning 2/3 qismiga teng). Maʼlumotlarga koʻra, 12 ming qadam 1 Yo. deb qabul qilingan. Agar bir qadam 0,75 m boʻlsa, u holda 1 Yo. 9 km ga teng boʻladi (1YO= 12000 qadam=9 km). Agar bir qadam 1,5 qari, 1 qari 6 tutam, 1 tutam 9 sm ekanligi inobatga olinsa, 1YO.= 12000 qadam=120001,5 qari = 18000°6 tutam= 1800069 sm =972000 sm =9,72 km. Bu natija Boburning Samarkand bilan Buxoro oraligʻidagi masofa 25 Yo.ga teng deb bergan maʼlumotiga ancha yaqin keladi (Boburnoma, T., 1990). Lekin keyinchalik mamlakatimizning bir necha viloyatlarida bir qadamni taxminan 0,71 m ga yaqin deb qabul qilib, 1YO.ni oʻrtacha 8,5 km (aslida 8,52 km) deb qoʻllashgan. Yo.ning kullanilgan davri va joyiga qarab yana 6 km dan 9 km gacha boʻlgan boshqa qiymatlari ham baʼzi adabiyetlarda uchrab turadi. Lekin 0,75 m li qadam boʻyicha qisoblab aniklangan 9 km Yo.ning amalda eng koʻp kullanilgan qiymati qisoblanadi.

Adabiyot 
 Ahrorov N., Qadimiy oʻlchov birliklari, T., 1996.

Manbalar
Yogʻoch kemiruvchi qoʻngʻizlar

Yogʻoch kemiruvchi qoʻngʻizlar (Anobiidae) — qattiqqanotlilar turkumi oilasi (qarang Parmalovchi koʻngʻizlar).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Yogʻoch qurilmalar

Yogʻoch qurilmalar - yogʻochdan ishlangan qurilish qismlari. Baʼzilariga metall qoʻshib tayyorlanadi. Vazifasiga koʻra, yuk koʻtaruvchi devor va yuk tushmaydigan pardevor (1rasm); turiga qarab, toʻsin, ferma, ravoq, rom, qubba, qobiq koʻrinishidagi qismlar; oʻzaro biriktirilishiga koʻra, mix, mixchoʻp va boltlar bilan hamda yelimlab biriktiriladigan xillarga boʻlinadi. Yogʻoch qurilmalar qurilish qismlarining qadimgi turlaridan biri. Qadimda yogʻoch mix ishlatilgan yoki hech qanday mix ishlatmasdan qilingan. Mas, sinch devorlarga, ravoklarga mix ishlatilmagan. Yogʻoch qurilmalar arka va toʻsin shaklida yaxlit qilib yoki gʻoʻla, taxta, fanerdan ferma shaklida quriladi (2rasm). Hoz. zamon qurilishlarida birbiriga mixlar yordamida mahkamlanadigan va yelimlab yopishtiriladigan Yogʻoch qurilmalar koʻp qoʻllanadi. Ayniqsa birbiriga yelimlab yopishtiriladigan Yo. q.dan turli shakl va 1 rasm. Yogʻoch pardevorlarning vertikal kesimlari: A — bir qavatli taxta pardevor keyeimi; B — ikki qavatli taxta pardevor kesimi; I— brusreyka; 2— yopma toʻsini yoki pol toʻsini; 3— tovush izolyasiyasi qatlami.A 2B ‘b 2rasm. Bir va ikki nishabli tomlarning steropillarini oʻrnatish: A— bir nishabli tom steropillari; B — ikki nishabli tom steropillari; 1— oraliq tirgaksiz; 2— bir tirgakli; 3— markaziy ustunlarga ega; 4~ assimmetrik bir qator ustunlarga ega; 5— tirgak va toʻsinlarga ega; 6— ikki qator ustunlarga ega. oʻlchamdagi imoratlar hamda inshootlar qurish qoʻl keladi. Yogʻoch qurilmalardan qishloq xoʻjaligi, sanoat, jamoat binolarida, sport va koʻrgazma zallarida hamda koʻpriklar qurishda foydalaniladi. Yo. q.ni chirishdan saqlash uchun ularga antiseptik moddalar, yongindan saqlash uchun esa maxsus suyukliklar shimdiriladi.

Manbalar
Yogʻochga ishlov berish jihozlari

Yogʻochga ishlov berish jihozlari — yogʻochga zarur shakl va oʻlcham berishda qoʻllanadigan asbob hamda stanoklar. Ularning yordamida yogʻochdan turli xil materiallar va yarim fabrikatlar (taxta, brus, faner, qipik, plitalar, yogʻoch plitalar va boshqalar), buyum hamda qurilmalarning detallari (mebel, vagon, kema va boshqalar yasash uchun); tayyor buyumlar (deraza, eshik, muzika asboblari, mebel va boshqalar) tayyorlanadi. Yogʻochga ishlov berish jihozlari bilan yogʻoch arralanadi, tilinadi, teshiladi, frezalanadi, silliklanadi, yoʻniladi, randalanadi, oʻyiladi, kesiladi va yoriladi. Ular dastaki va mexanik xillarga boʻlinadi. Dastaki asboblarga arralar, randalar, iskana, burgi, drellar (parmalar toʻplami bilan), jilvirlar va boshqalar kiradi. Ular ustaxonalarda, qurilish maydonlarida, ishlab chiqarish korxonalarida qoʻllanadi. Mexanik yogʻochga ishlov berish jihozlari, asosan, stanokka yoki mashinaga oʻrnatib ishlatiladi. Bajaradigan ish turiga kura ular yogʻoch kesish, tilish, egish, yigish, yelimlash va pardozlash asbob hamda jihozlariga boʻlinadi. Yogʻoch detallarni yigʻish uchun dastaki, elektr va pnevmatik asboblardan foydalaniladi. Sanoatda yogʻoch kesish, tilish, randalash, egish, bukish stanoklari keng tarqalgan. Bu stanoklar bilan zarur oʻlcham va shakldagi yogʻoch zagotovka, detal hamda buyumlar tayyorlanadi. Yogʻoch kesish va tilishda arra; frezalashda — freza; randalashda — randa; parmalashda — parma; oʻyishda — oʻygich; silliklashda — jilvir va boshqalardan foydalaniladi. Yogochdan chiqqan qipiq va payrahadan boshqa materiallar (masalan, plitalar) ishlab chiqarishda foydalanish mumkin (qarang Yoyuch plitalar). Yogʻochga ishlov berish stanoklari arrali stanoklar; ilgarilanmaqaytma harakatlanadigan yoki qoʻzgʻalmas pichoqli randalash stanogi; detallarga doiraviy keskich bilan ishlov beradigan frezalash stanogi; teshik yoki oʻyiqlar ochish uchun ishlatiladigan parmalash stanogi; fanerlar, gugurt choʻplari, gugurt qutilari va boshqalar tayyorlaydigan yoʻnish stanoklari; yumaloq shaklli detallar tayyorlaydigan tokarlik stanoklari; detallarni silliklash uchun ishlatiladigan jilvirlash stanoklaridan iborat. Egish stanoklari changʻilar, mebellar yasash uchun yogʻochni egib beradi. Yelimlab yigʻish stanoklariga yelim surkash, shchit yigʻish stanoklari, uzel va buyumlarni yigʻish qurilmalari, pardozlash stanoklari ga boʻyash, qoplama (himoya va bezak) qoplash va jilolash mashinalari kiradi. Koʻp qatlamli fanerlar, yogʻoch plitalar, yogʻoch plastinalar yasash uchun yogʻochni zichlashda presslar ishlatiladi (yana qarang: Duradgorlik asboblari).

Manbalar
Yogʻochni bukish

Yogʻochni bukish - yaxlit yoki qatlamqatlam (yelimlab yopishtirilgan) yogʻoch zagotovkalarni egib, shu holicha mustahkamlash; yogʻochning plastiklik (qayshqoqlik) xossasiga asoslanadi. Yogʻochning plastikligi qanchalik yuqori boʻlsa, shunchalik yaxshi bukiladi. Bukishda zagotovkaning qabariq tomoni choʻziladi, botiq tomoni qisiladi. Issiklayin va sovuqlayin bukish usullari bor. Issiqlayin bukish usuli yaxlit va yelimlab yopishtiriladigan koʻp qatlamli zagotovkalardan bukik detallar olishda qoʻl keladi. Yogʻoch zagotovka 80—120° gacha qizdirilganda plastikligi keskin oshadi. Issiqlayin bukishda yogʻoch bugʻda yoki qaynayotgan suvda tutib turiladi (yumshatiladi). Yumshatilgan zagotovka andaza boʻyicha bukiladi, qisish qurilmasida mahkamlanadi va 10—15% namlikkacha quritilib, keyin sovitiladi. Sovuqlayin bukish usuli tabiiy bukuluvchan yogʻochdan koʻp qatlamli yelimlangan detallar olishda qoʻllanadi. Zarur shakl va kesimdagi detallar olish uchun yetarli miqdorda yelim surkalgan quruq yogʻoch plastinkalar (taxta, shpon yoki faner) press qolipga paket koʻrinishida taxlanadi hamda yelim qotgunga qadar tutib turiladi. Sovuqlayin bukish usulida olingan detallarning shakli issiklayin bukish usulida olingan detallarga nisbatan turgʻun boʻladi. Yo. b. usullari vagonsozlik, kemasozlik, mebelsozlik va b.da keng qoʻllanadi.

Manbalar
Jabalpur

Jabalpur — Hindistonning markaziy qismidagi shahar, MadhyaPradesh shtatida, Narbada daryosi boʻyida. Aholisi 740 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Savdo-sanoat markazi. Toʻqimachilik (ip-gazlama), keramika, yogʻoch-sozlik, metallsozlik, avtomobilsozlik sanoati korxonalari bor. Yogʻoch savdo qilinadi. D. yonidan boksit olinadi. J. 19-asrning 1-yarmida inglizlarning harbiy bazasi sifatida bunyodga kelgan.

Manbalar 

Madhya Pradesh aholi punktlari
Hindiston shaharlari
Jumaniyoz Jabborov

Jumaniyoz Jabborov (1930.25.10, Koson tumani 2010.12.13 Toshkent) – shoir, dramaturg, tarjimon.  Oʻzbekiston xalq shoiri (1997). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1980). ToshDU filologiya fakultetini tugatgan (1952). „Sharq yulduzi“ jurnalida boʻlim mudiri, masʼul kotib (1953—62), „Gulxan“ jurnalining bosh muharriri (1962—64), Respublika gaz. („Sovet Oʻzbekistoni“)da boʻlim mudiri (1964—67), bosh muharrir oʻrinbosari (1967—76), maʼmuriy tashkilotda shoʻba mudiri (1976—81), Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida direktor (1981—85), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida tarjima kengashining maslahatchisi (1985— 90). Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Adabiyot, sanʼat va meʼmorchilik sohasida Oʻzbekiston Davlat mukofotlari qoʻmitasida masʼul kotib (1990-2005).

Toʻplamlari 
 „Bahor nafasi“ (1956)
 „Maqsad yoʻlida“ (1958)
 „Subhidam xayollari“ (1964)
 „Sahro sanami“ (1967)
 „Lirika“ (1970)
 „Ilhom daqiqalari“ (1971)
 „Dostonlar“ (1974)
 „Eʼtiqod“ (1978)
 „Xayolimda oʻzing“ (1985)
 „Koʻnglim goʻzali“ (1991)
 „Ajab dunyo – sevgi dunyosi“ (1996) – (100 dan ortiq gʻazallar)
 „Guljahon va Hasanjon“ (1967)
 „Sahro gullari“ (1976)
 „Togʻdagi uchrashuv“ (1986) – bolalarga bagʻishlangan.

Uning toʻplamdan oʻrin olgan sheʼrlari va dostonlari yurtga muhabbat, inson qalbi va maʼnaviy olamini teranroq aks ettirishga intilish, hayot sevarlik gʻoyalari badiiy ifodalangan. Jumaniyoz Jabborovning sheʼrlari falsafiyligi, voqelikka faol munosabat bilan ajralib tursa, gʻazallari obrazlarning tiniqligi, oʻynoqiligi bilan oʻziga xosdir.

Jumaniyozning „Gulshan“ (1957) dostonida muhabbat va sadoqat mavzui asosiy oʻrin tutadi. „Togʻlar sadosi“ (1961) va „Yoʻldagi oʻylar“ (1968) dostonlari yaxshilik bilan yomonlik oʻrtasidagi azaliy kurash, adabiyot va sanʼatning inson hayotida tutgan oʻrni haqida. „Onayer qoʻshigʻi“ (1962), „20 kun daftari“ (1967), „Sohillar hikoyasi“ (1974) kabi nasriy asarlari nashr etilgan. „Tallimarjon dostoni“ (1976), „Quyosh yurti“ (1981) sheʼriy asarlari mazmunan oʻzaro bogʻliq boʻlib, Qarshi choʻli manzaralari, ona yurtga muhabbat tuygʻulari ulugʻlangan. „Oʻjarlar“ (1973), „Yillar oʻtib…“ (1977), „Toʻydan oldin tomosha“ (1979), „Mening oppoq kabutarlarim“ (1991) dramatik asarlarida inson erki, baxti, oilaviy turmush muammolari yoritilgan. R. Tagorning „Qurbonlik“ dramasini, Hofiz Sheroziy, Ubayd Zokoniy, Bayron, Yu. Lermontov, A. Blok va b.ning sheʼrlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Dramatik asarlari asosan Muqimiy nomidagi oʻzbek davlat musiqali teatrida va viloyat teatrlarida, shuningdek, tojik, qirgʻiz, qozoq teatrlarida ham sahnalashtirilgan. Alisher Navoiy nomidagi Katta akademik teatrda sahnalashtirilgan.

„Al-Fargʻoniy“ operasi librettosi (1998) muallifi. Ac: Saylanma [2 jildli], T., 1980—81.

Unvon va mukofotlari 
 Oʻzbekiston xalq shoiri (1997-yil)
 Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1980-yil)
 Shuhrat medali
 Mehnat shuhrati ordeni (2021-yil);

Manbalar

Havolalar 
 Oʻzbek ziyolilari
 Uyqusiz kecha (drama) 
 „Oʻzbekiston xalq shoiri“ unvoni va „Shuhrat“ medali
Dilafroʻz Jabborova

Dilafroʻz Abdurahimovna Jabborova (1950.5.7, Toshkent) – raqqosa. Oʻzbekiston xalq artisti (1984). Toshkent davlat milliy raqs va xoreografiya oliy maktabining xalq raqslari boʻlimini (1967), Toshkent davlat madaniyat institutining xoreografiya boʻlimini (1983) tugatgan.

„Shodlik“ ashula va raqs ansamblida (1967—1978), Navoiy teatrida (1978—1982), „Oʻzbekkonsert“ birlashmasida (1982—1986), 1986-yildan Muhitdin Qoriyoqubov nomidagi Oʻzbek davlat filarmoniya gastrol-konsert birlashmasida yakkaxon raqqosa. 1990— 2001-yillar „Shodlik“ (1996-yildan „Oʻzbekiston“) ashula va rake ansamblining badiiy rahbari. Ijrosidagi raqslar shoʻxchanligi, joʻshqin harakatlarga boy va ifodaviyligi, ayol qalbidagi ishq, dardu alam, quvonchlarni nozik ishvalarda ifoda etuvchi chiroyli xiromi bilan ajralib turadi.

Eng yaxshi raqslari: „Dil kuylasin“, „Gulruh“, „Daryoi azim“, „Surnay lazgisi“, „Noz etar“, „Oʻsma qoʻyibdi qoshiga“, „Raqqosa“, „Tanavor“, „Uynasangiz“, „Munojat“ va boshqalar. „Karmen“ (J. Bize) operasida Farandou partiyasini ijro etgan. Repertuaridan hind, chili, uygʻur, rus, eron, turk, afgʻon, loʻli va b. Xalqlar raqslari oʻrin olgan. AQSH, Avstraliya, Belgiya, Vyetnam, Germaniya, Suriya, Gʻarbiy Berlin va b. mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. D.Jabborova ijodiga bagʻishlangan „Dilafroʻz Jabborova raqsga tushadi“ telefilmi suratga olingan (1984).

Manbalar 

 
Oʻzbekiston xalq artistlari
1950-yilda tugʻilganlar
5-iyulda tugʻilganlar
Jabra

Jabra (branchtae), oyquloq — suv hayvonlarining gaz almashinuv organi. Kelib chiqishi va tuzilishi har xil boʻlgan tana oʻsimtasidan iborat. Jabrada qon (yoki limfa) tomirlari qalin toʻr shaklida tarmoqlangan. Tomirlarning yupqa devori orqali qon yoki tana suyukligidan atrof muhitga SO2 ajralib, undan O2 yutiladi. Halqali chuvalchanglar jabrasi juda oddiy tuzilgan boʻlib, parapodiylarida (erkin oʻrmalab yashovchilar) yoki boshida (nay ichida yashovchilar), koʻpchilik yuksak qisqichbaqasimonlarda esa koʻkrak oyoqlari asosida yoki tanasining ikki yonida joylashgan. Hasharotlar suvda yashaydigan lichinkalarining traxeya jabralari yupqa devorli oʻsimtadan iborat boʻlib, tananing har xil joyida oʻrnashgan oʻsimtaga uchi berk traxeya naychalari kirib turadi. Mollyuskalar jabrasi ktenidiy yoki plastinkasimon. Ignaterililarniki (dengiz tipratikanlari va yulduzlari)niki ichi suyuqlik bilan toʻlgan teri oʻsimtalaridan iborat.

Suvda yashovchi xordalilar halqumi devorida bevosita yoki jabra oldi boʻshligʻi orqali tashqi muhitga ochiladigan jabra yoriklari boʻladi. Ichak bilan nafas oluvchilar, qobiklilar va bosh qutisizlar jabra yoriklari oraligʻidagi toʻsiq qon kapillyarlari bilan taʼminlangan. Jabra yoriqlari orqali suv bilan qon oʻrtasida gaz almashinuvi roʻy beradi. Balikdar jabra yoriklari jabra yoylari bilan toʻsilgan. Togʻayli baliklar jabra yoylarida jabra varaklari joylashgan. Suyakli va ayrim togʻayli baliklar jabra varaklari 2 qator boʻlib sirtdan jabra qopqoqlari bilan yopilgan. Bu qopqoqlar ogʻiz bilan bir vaqtda ochilib yopiladi. Jabra varaklari sirtidagi yupqa burmalar jabraning nafas olish yuzasini kengaytiradi. Faol suzadigan baliklar jabra yuzasi kam harakat baliqlarga nisbatan ancha keng. Suvda va quruklikda yashovchilar lichinkalarida tashqi jabra boʻladi. Jabra suvtuz almashinuvi, suv va tuz ionlarini shimib olish va ajratishda hamda ammiak va mochevina ionlarini ajratib yuborishda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Jabgʻu

Jabgʻu, ya b gʻ u — 1) kushonlar davrida oliy unvonlardan biri; 2) Turk xoqonligida xoqon va tegin (xonzoda, taxt vorisi) kabi maʼmuriy-harbiy mansablardan keyin turadigan unvon. 

Harbiy sarkarda sifatida qoʻshinning oʻng qanotiga sardorlik qilgan. Bu mansabni egallashga faqat qagʻan urugʻidan chiqqan shaxslargina haqli boʻlgan. Xitoy solnomalarida taʼkidlanishicha, jabgʻu hukmdordan soʻng oliy maʼmuriy-harbiy mansab sifatida faoliyat koʻrsatgan. Gʻarbiy turk xoqonligida gabgʻu istilohi davlat boshligʻi va oliy bosh qoʻmondon maʼnosida isteʼmolda boʻlgan. "Tarixi Tabariy"da qayd etilishicha, Tohariston hukmdori jabgʻu unvonini egallab turgan. Birinchi Turk xoqonligi barpo boʻlgunga qadar, Ashina urugʻiga mansub boʻlgan turklar elida eng oliy maʼmuriy-harbiy unvon jabgʻu hisoblangan. Xoqonlik tashkil etilgach, davlat boshligʻi qagʻan, uning noibi esa jabgʻu deb atalgan. Turk xoqonligiga asos solingandan soʻng jabgʻu unvonini egallab turgan Buminta qagʻan, uning inisi Iapamiga bahodur-jabgʻu unvoni beriladi. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida jabgʻu "yafgʻu" fonetik shaklida qoʻllangan boʻlib, "xoqondan ikki daraja past oʻrinda boʻlgan odam" tarzida izoxlangan; 3) Oʻgʻuzlar va qarluqlar hukmdori.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005

Turkiy unvonlar
Davlat unvonlari
Javdar

Javdar, qora bugʻdoy (Secale) — gʻalladoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, don ekini. 13 turidan 11 tasi yovvoyi boʻlib, Kichik va Oʻrta Osiyoda, Eron, Afgʻoniston, Zakavkazye, Janubiy Afrikada oʻsadi, qolgan 2 turidan biri — dalalarda begona oʻt tariqasida uchraydi (S. segetale), biri asosan Shimoliy yarim shar mamlakatlarida yetishtiriladigan madaniy yoki ekiladigan javdar (S. cereale) dir. Javdarning vatani Kavkaz, Kichik va Oʻrta Osiyoning togʻ oldi mintaqalari. Kuzgi va bahorgi shakllari bor, asosan kuzgisi ekiladi. Jahon boʻyicha ekin maydoni 9,9 mln.ga oʻrtacha hosildorlik 20,3 s/ga, yalpi hosili 20,1 mln. t (1999). Asosan Yevropa mamlakatlarida koʻp ekiladi (Polshada — 2,2, Rossiyada 3,5, Ukrainada 0,6 mln.ga). Oʻzbekistonda javdar kam ekiladi (8 ming ga, 1999).

Javdar ildiz tizimi popuk ildiz, baquvvat, yerga asosan 120 sm (ayrim ildizlari 2 m) gacha kirib boradi. Poyasi poxol, 5—6 boʻgʻimdan iborat, boʻyi 60 sm dan 2—2,5 m gacha. Bitta oʻsimlikda 4—8 ta poya boʻladi. Bargi barg qini va xanjarsimon uchli barg plastinkasidan iborat: toʻpguli — boshoq, gullari ikki jinsli, mevasi don, yalangʻoch, choʻzinchoq, asosan kulrang. Javdar chetdan changlanadigan oʻsimlik. Javdar dan oziq-ovqat, yem-xashak va texnika maqsadlarida foydalaniladi. Javdar non (bugʻdoy non bilan birgalikda) eng muhim oziq-ovqat mahsulotidir. Yormasi va koʻk massasi, uni chorva mollari uchun qimmatli ozuqa; donidan aralash ozuqa, spirt va kraxmal, patoka ishlab chiqariladi, somonidan qogʻoz, sellyuloza, lignin va boshqa olinadi, shuningdek, mollarga yediriladi va toʻshama oʻrnida foydalaniladi. Kuzgi javdarning faol vegetatsiya davri (120—150 sutka) ikkiga boʻlinadi: vegetativ organlari rivojlanib boradigan kuzgi davr (40—50 sutka) va generativ organlari shakllanadigan va oʻsimlik hosil beradigan bahorgiyozgi davr (75—100 sutka). Urugʻi 1—2° issiqda unib chiqadi, maysalari sovuqqa chidamli. Javdar aprel ning oxiri — mayning boshlarida boshoq chiqaradi, iyun oyida pishadi. Sugʻoriladigan mintaqalarda kuzgi javdarni makkajoʻxori, gʻoʻza, kartoshka va boshqa dala ekinlaridan boʻshagan unumdor yerlarga ekish tavsiya etiladi. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda, asosan, kuzda 4—6 sm chuqurlikda ekiladi (gektariga 2—2,5 s urugʻ sarflanadi). Sugʻoriladigan yerlarda hosildorligi 20—50 s/ga, bahorikor yerlarda 10—20 s/ga boradi. Baʼzi joylarda javdarni oraliq ekin tariqasida koʻkatini mollarga berish uchun ham ekiladi.

Navlari. javdarning Vyatka, Kozon, Duragay 2, Vaxsh 116 (bahori) va boshqa ekiladi.

Zararkunandalari: shved pashshasi, gessen pashshasi, kuzgi pashshalar, xasva va boshqa

Kasalliklari: ildiz chirish, qorakuya, qorakoʻsov va boshqa

Adabiyot 
 Yormatova D., Dala ekinlari biologiyasi va yetishtirish texnologiyasi, T., 2000.

Qoʻziboy Dushamov.

Manbalar
Javzo

Javzo — 1) zodiak yulduz turkumlarining biri. Belgisi  (lotincha ). Osmon gumbazining Shim. yarim sharida Saraton va Savr yulduz turkumlari Oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzlari Kastor (2-kattalikda) va Polluks (1-kattalikda). J.ni kuz, qish va bahor paytlarida kuzatish mumkin;

2) hijriy-shamsiy yil hisobining uchinchi oyi. Eron kalendarida J. 1925-yilgacha ishlatilgan. Afgʻon kalendarida 1911-yildan koʻllaniladi. J. 31 kundan iborat boʻlib, birinchi kuni 21—22 mayga toʻgʻri keladi (yana q. Burj).

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Yil oylari
Jadval

I.Fruzmo jadvali,  Murodali Otaboyev tomonidan yaratilgan, 35 ta o‘simlikni yashash muddatini belgilab beruvchi biologik jadvaldir.

Har bir narsaning yashash muddatlari boʻlgani kabi o'simliklarning ham yashash muddatlari va jarayonlari bo'ladi.Umr ko'rish davomiyligi uning turlariga qarab belgilanadi. Oddiy misol hayvonot dunyosida 10 kun yashaydigan pashshadan tortib, taxminan 250 yil umr ko'rgan Galapahos toshbaqasi kabi turli xil farqlar boʻlganin kabi, o'simlik dunyosida ham yashash tarzlari turli xil ko'rinishda bo'lar ekan. Buning uchun esa biz toifalarini yaxshi bilishimiz shart. Bir yillik, ikki yillik va koʻp yillik toifasiga kiruvchi  o'simliklar mavjuddir. Buning uchun esa biologik tsiklining davomiyligi bo'yicha berilgan tasniflarda ko'rishimiz mumkin.

II.Gofruz jadvali ham Murodali Otaboyev tomonidan tuzilgan biologik jadval bo‘lib,o‘z ichiga 70 ta o‘simlikning maksimum o‘sish uzunligini namoyon etadi.

Issiqlik, nur, suv va batareyalar kabilar o'simliklarning o'sishi va rivojlanishi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ularning barchasi teng va almashtirib bo'lmaydigan holatdir. Ekologik omillarning o'simliklarga ta'siru o'zaro bog'liqdir. Masalan, sug'orish koʻproq hissa qo'shadi va samarali foydalanish o'simlikka ozuqa moddalarini yetkazishda hissasi katta. Shu sababli o'simlik etishtirish jarayonida, birinchi navbatda, minimal boʻlgan omilni kuchaytirish shart. Shundagina natijani yuqori darajada ko'rishimiz mumkin.

Manbalar
Jazo

Jazo (huquqda) — huquqbuzarlik sodir etishda ayblangan shaxslarga nisbatan qoʻllanadigan maʼnaviy, moddiy yoki jismoniy cheklashlar bilan bogʻliq boʻlgan majburlov chorasi. J. huquqiy tartibot sifatida davlat va huquq, shuningdek, bunday huquqni qoʻllash vakolati boʻlgan maxsus organlar vujudga kelgan paytdan boshlab paydo boʻlgan. J. ijtimoiy adolatni tiklash, jinoyat sodir etgan shaxsni axloqan tuzatish, huquqbuzarlik va jinoiy faoliyat davom etishiga toʻsqinlik qilish, yangi huquqbuzarliklar sodir etilishining oldini olish maqsadida qoʻllanadi. Sodir etilgan huquqbuzarlikning xususiyati va ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab, J.lar intizomiy, maʼmuriy va jinoiy boʻlishi mumkin. Ana shu J.lardan qaysi biri qoʻllanilmasin, huquq buzishda ayblanayotgan shaxsga nisbatan qonun va normativ hujjatlarda belgilangan tartibda maʼnaviy, moddiy yoki jismoniy harakterdagi cheklash qoʻllanadi. Shu bilan birga huquq buzish sodir etishda foydalanilgan qurol, vosita, huquq buzish orqali qoʻlga kiritilgan narsalar musodara qilinishi mumkin. Intizomiy J. — mulkchilik shaklidan qatʼi nazar har qanday yuridik shaxs maqomiga ega boʻlgan korxona, muassasa, tashkilotda belgilangan ichki mehnat intizominn buzgan shaxsga nisbatan ish beruvchilar tomonidan qoʻllanadigan majburlov chorasi boʻlib, xayfsan berish, jarima solish, mehnat shartnomasini bekor qilish (ishdan boʻshatish) tarzida boʻlishi mumkin. Intizomiy J. shaxslarni ishga qabul qilish huquqi berilgan shaxs (organ) tomonidan, maʼmuriy jazo — maʼmuriy ishlar boʻyicha tuman (shahar) sudyasi, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari qoshidagi maʼmuriy komissiyalar, voyaga yetmaganlar ishlari bilan shugʻullanuvchi tuman (shahar) komissiyalari, ichki ishlar (militsiya) organlarining , davlat inspeksiyasi organlarining mansabdor shaxslari, shuningdek, maʼmuriy J. qoʻllash vakolati berilgan boshqa organlarning mansabdor shaxslari tomonidan, jinoiy jazo esa — davlat nomidan sud hukmi bilan beriladi.

Mamajon Usmonaliyev.

Manbalar
Jazodan ozod qilish

Jazodan ozod qilish — baʼzi jinoyat qilganlarga jazo tayinlamaslik, tayinlangan jazoni oʻtashdan batamom yoki qisman ozod qilish. Jazodan ozod qilish jinoyat huquqining muhim insonparvarlik tamoyillaridan biri boʻlib, shaxsga nisbatan tayinlangan jinoiy jazoni ijro etmasdan ham uni tarbiyalash mumkin, u jamiyat uchun hech qanday xavf tugʻdirmaydi yoki jazoning qolgan qismini real ravishda oʻtashi maqsadga muvofiq emas, degan qatʼiy xulosaga kelinsa qoʻllanadi. Oʻzbekisto Respublikasi jinoyat huquqiga koʻra, jazodan ozod qilish, sud tomonidan ayblov hukmi chiqarilib jazo tayinlanganidan keyingina qoʻllanadi. Jinoiy jazodan faqat sud ozod qiladi. Shuningdek, Oʻzbekisto Respublikasining prezidentiga afv etish va amnistiya akti orqali jazodan ozod qilish vakolati berilgan. Jazodan ozod qilish 2 guruhga boʻlinadi: 1) jazodan toʻla ozod etish; 2) jazodan qisman ozod etish. Jazodan toʻla ozod etishda sud ayblov hukmini chiqargan va jazo tayinlangan holda jinoiy jazoni ijro etmaslik haqida qaror qabul qiladi. Bu guruhga jazodan ozod qilishning quyidagi turlari kiradi: jazoni ijro etish muddati oʻtib ketganligi; shaxsning ijtimoiy xavflilik xususiyatini yoʻqotishi; aybdorning chin koʻngildan pushaymon boʻlganligi; shartli hukm qilish. Jazodan qisman ozod etishda mahkum sud tomonidan tayinlangan jazoning bir qismini oʻtaydi hamda jazoning oʻtalmagan qismidan ozod etiladi yoxud ushbu jazo yengilrogʻi bilan almashtiriladi. Bu guruhga quyidagilar kiradi: jazoni oʻtashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish; jazoni yengilrogʻi bilan almashtirish. Kasallik yoki mehnat qobiliyatini yoʻqotish oqibatida jazodan ozod qilish, amnistiya akti yoki afv etish asosida jazodan ozod qilish xususiyatiga koʻra, toʻla yoki qisman jazodan ozod qilishga misol boʻlishi mumkin. Bulardan tashqari voyaga yetmaganlarga nisbatan tarbiyaviy xususiyatdagi majburlov choralarini qoʻllagan holda jazodan ozod qilish ham bor. Jazodan ozod qilishning har bir turini qoʻllash asoslari Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat kodeksining tegishli moddalarida koʻrsatilgan.

Manbalar
Jazoir (shahar)

Jazoir (, Madīnat al-Jazā'ir, ) —  Jazoir Xalq Demokratik Respublikasining poytaxti. Jazoir viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,5 mln. kishini (1998) tashkil etadi.

Oʻrta dengiz boʻyida joylashgan. Iqlimi subtropik, oʻrta dengiz iqlimi, qishi iliq, yozi quruq va issiq. Oʻrtacha temperatura yanvarda 12°, iyulda 25°; yiliga 700 mm yogʻin yogʻadi.

Jazoirga finikiyaliklar tomonidan mil. av. IX-asr oxirida Ey-Qozi bandargohi sifatida asos solingan, keyinchalik rimliklar tomonidan Ikozium deb nomlangan. Ikozium vayronalari oʻrnida 935-yilda barbar amiri Bologgin ibn Ziri yangi shahar bunyod qildi va keyinchalik bu shahar Jazoir deb ataldi. XI-asrdan Jazoir Oʻrta dengizning yirik savdo porti, XIII-asrdan Ispaniyadan quvgʻin qilingan mavr muhojirlari markazi boʻldi. 16-asrgacha turli davlatlar tarkibida boʻlib kelgan. XVI-asrdan Usmonli turklar saltanatiga qaram boʻlgan Jazoirning markazi. 1830-yilda fransuzlar bosib olgach, 130-yil davomida Fransiyaning Jazoir mustamlakasining maʼmuriy markazi boʻldi. Jazoirda Ikkinchi jahon urushi davrida ittifoqchi davlatlar qoʻmondonligining Oʻrta dengizdagi shtab kvartirasi joylashgan. Jazoir 1962-yildan mustaqil Jazoir davlatining poytaxti.

Jazoir — transport yoʻllari tuguni, xalqaro aeroporti bor. Oʻrta dengiz boʻyidagi yirik port (yillik yuk ortib tushirish 5,8 mln. t). Mamlakatning iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazi. Mashinasozlik (avtomobil va qishloq xoʻjaligi mashinalari), metallsozlik, oziq-ovqat (vinochilik, yogʻ, tamaki, un tortish), kimyo, neftni qayta ishlash, sement, sellyuloza-qogʻoz, toʻqimachilik korxonalari, oyna zavodi, yogʻochsozlik fabrikalari, issiqlik elektr stansiyalari, metropoliten markazlari bor.

Jazoir Jazoir qoʻltigʻi boʻylab 15 km ga choʻzilgan, bogʻ va parklar koʻp. Jazoirning qad. qismida qalʼa, Katta masjid (1096), Sidi Abdurahmon masjid-maqbarasi (1611), Jome ul-Jadid masjidi (1660), Jazoirning Yevropacha uslubda qurilgan qismida Hukumat uyi (1930) bor. 1960-yillardan yangi turar joy binolari qurilgan. Universitet, institutlar, maxsus oʻrta oliy oʻquv yurtlari, Sahroi Kabir instituti, rasadxona, botanika bogʻi, Milliy drama teatri va b. bor. Har yili xalqaro yarmarka oʻtkaziladi.

Manbalar 

Jazoir shaharlari
Jazoni yengilrogʻi bilan almashtirish

Jazoni yengilrogʻi bilan almashtirish — tayinlangan jinoiy jazoning muayyan qismi oʻtab boʻlingandan keyin qolgan qismini yengilroq turdagi boshqa jinoiy jazo bilan almashtirish. J.ye.b.a. jinoyat konunining insonparvarlik prinsipiga asoslangan boʻlib, u ozodlikdan mahrum qilish va axloq tuzatish ishlariga hukm qilingan shaxslarga nisbatan qoʻllanadi. Yengilroq turdagi jazoni tanlash masalasi ish holatlariga qarab hal qshshnadi. Oʻzbekiston Respublikasining JK J.ye.b.a.da hisobga olinadigan talablar, qonun-qoidalarni belgilab bergan.

Manbalar
Ivar Giaever

Ivar Giaever (1929.5.6, Bergen, Norvegiya) — amerikalik fizik. Ilmiy ishlari tunnel effekti va oʻta oʻtkazuvchanlikka oid. 1960-yilda birinchi boʻlib oʻta oʻtkazgichlarda tunnel effektini, yaʼni elektronlar bir oʻta oʻtkazgichdan boshqasiga oʻta boshlashini kuzatgan. B. Jozefson nomi bilan ataluvchi nostatsionar effektni kashf etgan. Tunnel effekti yordamida temperaturani oʻlchash mumkinligini birinchi marta koʻrib chiqqan. 1965-yilda tunnel oʻtishning boshqa oʻtish yordamida nurlanishini qayd etgan. Nobel mukofoti laureata (1973, Brian Josephson va Leo Esaki bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1929-yilda tugʻilganlar
5-iyunda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Amerikalik ateistlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Jaypur

Jaypur — Hindistonning shim.gʻarbidagi shahar, Aravali togʻlari etagida. Rojastqon shtatining maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Aholisi 1,5 mln.dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). J.ga 1728 yilda asos solingan. 18-asrda ravnaq topgan rojput madaniyatining markazi boʻlgan. Shahar markazidagi qoʻrgʻonda 18-asrda qurilgan saroy kompleksi boʻlib, unda Chandra Mahal saroyi, badiy muzey, Jantar-Mantar rasadxonasi, Havo Mahal (Shamollar Saroyi; 1751—68) va b. meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Shahar devoridan tashqarida, jan.da 19-asr oʻrtalari va 20-asrda J.ning yangi qismi qurilgan.

Jaypur —savdo markazi, transport yoʻllari tuguni. Ip gazlama, koʻn poyabzal, keramika, elektrotexnika, oziqovqat sanoati korxonalari, temir yoʻl va avtomobil taʼmirlash ustaxonalari bor. Qoʻlda fil suyagi, marmar, metalldan badiiy buyumlar, zargarlik buyumlari tayyorlanadi, har xil gazlama toʻqiladi. Universitet bor. Turizm rivojlangan.

Manbalar
Jayralar

Jayralar () — kemiruvchi sut emizuvchilar turkumining bir oilasi. Tanasining uzunligi 90 sm gacha, ogʻirligi 15 kg. Usti va yonlari uzunligi 40 sm gacha boʻlgan uzun, qattiq jun, qorin tomoni qattiq qillar bilan qoplangan. 10 ga yaqin turni oʻz ichiga olgan 4 urugʻdan iborat. Afrika, janubiy Yevropa, Janubiy va Gʻarbiy Osiyoda uchraydi.  Kavkaz, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda yashaydi. Janubiy togʻ va togʻ etaklarida, tekisliklardagi soy va jarliklarda, aholi punktlariga yaqin joylarda chuqur uya qazib yashaydi. Bahorda uchraydi, 2–4 ta bola tugʻadi. Qishda oʻsimliklarning piyozi, ildizpoyasi va urugʻi, koʻklamda oʻt, yozda makkajoʻxori, tarvuz, qovun, uzum, toʻkilgan mevalar bilan oziqlanadi. Janubiy ekinlar zararkunandasi hisoblanadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Jayxun

Jayxun — hozirgi Amudaryoning qadimgi nomlaridan biri. Qadimgi turk tilidan „Joy“ va „Xun“ soʻzlaridan kelib chiqqan, Xunlar yashaydigan joy degan maʼnoni anglatadi. Eftaliylar(Oq Xunlar) davlati va Turk Xoqonligi davrida keng qoʻllangan nom sanaladi.

Manbalar
Jakkard mashinasi

Jakkard mashinasi - toʻquv sta nogining homuza (zev) ochish mexanizmi. Yirik gulli va katta rapportli gazlamalar (maye, dasturxon, adyol, choyshab, deraza parda va b.) toʻqishda qoʻllanadi. Fransuz mexanigi J. M. Jakkard kashf etgan(1808).J.m. asosan ikki qism: koʻtarish mexanizmi va gul (naqsh) mexanizmidan iborat. Har qaysi tanda ipini yoki tanda iplar dastasini alohida yoʻnaltirishga imkon beradi. Unda arqoq ipi bir-biridan mustaqil harakatlanadigan ilmoqlar yordamida koʻtariladi. J. m.ning boshqa homuza ochish mashinalaridan farqi shundaki, uning yordamida tanda iplari qismlar boʻyicha emas, balki har biri alohida koʻtariladi va tushiriladi. J. m. bir koʻtarilmali va ikki koʻtarilmali boʻlishi mumkin. Bir koʻtarilmalisida ochiq yoki yopiq, ikki koʻtarilmalisida ochiq yoki yarim ochiq homuza, yaʼni gazlama toʻqish uchun tanda iplarining bir qismi koʻtarilib, ikkinchi qismi pastga tushib turganda boʻshliq hosil boʻladi. Unga moki yordamida arqoq iplari tashlanadi. Koʻtarish mexanizmi asosan pichoq va ilgaklardan iborat boʻladi. J. m. asosan 400, 600, 800, 1320 va undan koʻp ilgakli boʻlishi mumkin (qarang Toʻquvchilik).

Manbalar
Ikrom Jalilov

Ikrom Jalilov (1922.10.2, Chimkent) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), yuridik fanlari doktori (1972), professor (1988). 2-jahon urushi qatnashchisi. Toshkent davlat yuridik institutini (1946), shu institut aspiranturasini (1953) tugatgan. Andijon viloyatida tuman va shahar prokurori (1947—50), Toshkent davlat yuridik institutida oʻqituvchi (1954—55). Adliya va prokuratura sohalarida ishlagan. 1958-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutining ilmiy xodimi, sektor mudiri, katta ilmiy xodim. Ilmiy ishlari yer huquqini va agrar krnunchilikni takomillashtirish masalalariga bagʻishlangan. "Jasorat" medali bilan taqdirlangan (1994).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston olimlari
Huquqshunoslar
1922-yilda tugʻilganlar
10-fevralda tugʻilganlar
Chimkentda tugʻilganlar
Ismoil Jalilov

Ismoil Toʻlaganovich Jalilov (1948.29.1, Toshkent) — opera xonandasi (dramatik tenor). Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Moskva konservatoriyasida taʼlim olgan (1976—80). "Yalyaa" ansambli (1975—76), Katta teatr (1979—81), A. Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1981—90), Rossiya radio va televideniye qoshidagi Estradasimfonik orkestri (1990—98) da yakkaxon xonanda. 1998-yildan Oʻzbekiston milliy simfonik orkestrining direktori va badiiy rahbari. Nafis, kuchli va keng diapazonli ovoz sohibi. Oʻzbek va Yevropa operalarida asosiy rollarni mahorat bilan ijro etgan: Choʻpon (S. Yudakov, "Maysaraning ishi"), Roziy (S. Jalil, "Zebunniso"), Gersog, Alfred (J. Verdi, "Rigoletto", "Traviata"), Xoze (J. Bize, "Karmen") va b. Konsert repertuaridan oʻzbek (S. Yudakov, H. Rahimov, Ik. Akbarov, A. Ergashev va b.) va chet el (S. Raxmaninov, P. Chaykovskiy, E. Grig, J. Gershvin, A. Babajanyan, Tosti va b.) kompozitorlarining asarlari, turli xalq (jumladan, italyan) qoʻshiqlari oʻrin olgan. AQSH, Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Riode Janeyro xalqaro tanlovi gʻolibi (1979).

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1948-yilda tugʻilganlar
29-yanvarda tugʻilganlar
Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari‎
O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
O‘zbekiston konservatoriyasi o‘qituvchilari
Obid Jalilov

Obid Jalilov (1896.10.11 – Toshkent – 1963.27.9) – Oʻzbekiston xalq artisti (1939). Savodsizlikni tugatish maktabida oʻqigan (1918—20). 1919-yildan oʻzbek drama gruppasi (1929-yildan Hamza teatri)ning yetakchi aktyori. Aktyorlik mahorati intellektual psixologik yoʻsinda shakllangan. J. qahramonlari kuchli, oʻz hissiyotlarini boshqara oladigan kishilar obrazi boʻlib, aktyor ularning ichki dunyosini loʻnda va ifodali talqin etdi. Har qanday katta-kichik obrazning gʻoyaviy-falsafiy yoʻnalishining ijtimoiy mohiyatini ochishga, qarama-qarshiliklarni hal qilishdagi oʻrnini aniq belgilab olishga, butun diqqat-eʼtiborini, harakatlarini qahramonning maqsadini mantiqan isbotlashga, obrazni psixologik jihatdan chuqurlashtirishga intilgan, uni voqealar jarayonida muttasil, sahnamasahna rivojlantirib borgan. Bemor („Turkiston tabibi“), Podkolyosin („Uylanish“) va b. aktyorning sahnadagi ilk yirik obrazlaridir. 30-yillar Tolipov („Niqob yirtildi“), Arslon, Poʻlatov („Tor-mor“, „Nomus va muhabbat“) kabi rollari bilan tanildi. Eng yaxshi rollari: Komilov („Navbahor“), Mavlon („Shohi soʻzana“), Solihboy („Boy ila xizmatchi“), Majdiddin („Alisher Navoiy“), Klavdiy („Hamlet“), Dikoy („Momaqaldiroq“) va b. obrazlarida aktyor ijodining yangi qirralari namoyon boʻlib, salbiy obrazlar ustasi sifatida shuhrat qozondi. J. milliy kino ravnaqiga ham ulkan hissa qoʻshdi. Vazir („Tohir va Zuhra“), Majdiddin („Alisher Navoiy“), Solihboy („Boy ila xizmatchi“), Qodir („Gullar ochilganda“), Mahkam ota („Sen yetim emassan“) va b. kinodagi eng yaxshi rollaridir. Bu obrazlar J. ijrosida oʻzining badiiy ifodasini toʻligʻicha topgan va ular oʻzbek kinosi tarixining zarvaraklaridan urin olgan. Davlat mukofoti laureati (1949).

Manbalar

Havolalar 
 „Sovet Oʻzbekistoni“ 24-mart 1962-yil
 Obid Jalilovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Oʻzbekiston xalq artistlari
1869-yilda tugʻilganlar
1963-yilda vafot etganlar
27-sentabrda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Oston Jalilov

Jalilov Oston (1937.17.9, Narpay tumani) — seleksioner genetik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), Qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1981), professor (1991). Toshkent Davlat Universiteti biol tuproqshunoslik fakultetini tamomlagan (1961). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida katta laborant (1962-63), Oʻsimliklar eksperimental biol.si institutida kichik ilmiy xodim (1963— 71), katta ilmiy xodim (1971—75), gʻoʻza geterozisi va amaliy seleksiyasi laboratoriyasi mudiri (1975-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Biolog" IIB bosh direktori (1991—97). 1997-yildan Genetika va oʻsimliklar eksperimental biologiyasi institutida seleksiya va urugʻchilikning genetik asoslari boʻlimi boshligʻi.

Ilmiy ishlari radiatsion nurlanishning gʻoʻza genetik apparatiga taʼsirini va shu yoʻl bilan olinadigan foydali yoʻnalishdagi mutatsiyalarning nasldan naslga oʻtishini oʻrganishga bagʻishlangan. J. seleksiya ishlarida nurlanishdan foydalanish usulini taklif etdi. Bu usul keyingi avlodlardagi ayrim belgilarni barqarorlashtirish, mutantlarning qimmatli xususiyatlarini sanoat navlarining xoʻjalik potensiali bilan chatishtirish, seleksiya muddatini 2—3 yilga qisqartirish imkonini berdi. Jalilov 15 dan ortiq gʻoʻza navlarini yaratdi, ulardan 5 tasirlashtirilgan va katta maydonlarda ekiladi (AN-Samarqand-2, Samarqand-3, Farhod, Oqoltin, Yulduz va b.).

Manbalar 

 Ispolzovaniye radiomutantov v seleksii xlopchatnika, T., 1979; Geneticheskiye aspekti fotosinteza i adaptivnosti xlopchatnika, T., 1996 (S. M. Gaziyans bilan hamkorlikda).

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1937-yilda tugʻilganlar
Narpay tumanida tugʻilganlar
Genetika
Qishloq xoʻjaligi sohasi olimlari
Professorlar
Xalil Jalilov

Xalil Madyorovich Jalilov (1911.17.10, Oltiariq tumani — 2001.26.12, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971), iqtisod fanlari doktori (1971), professor (1973). Saratov qishloq xoʻjaligi institutini tamomlagan (1939). 1939—41 yillarda Andijon qishloq xoʻjaligi texnikumida oʻqituvchi. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—43). Urushdan qaytgach, Oʻzbekistonda maʼmuriy va qishloq xoʻjaligi sohasida rahbar lavozimlarda ishladi. Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot instituti direktori oʻrinbosari (1956—57), Qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti instituti direktori (1957-59), OʻzKP MK Qishloq xoʻjaligi boʻlimi mudiri (1959— 61), Oʻrta Osiyo Qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti ilmiy tadqiqot instituti direktori (1961-65, 1967-76). 1976-yildan Toshkent xalq xoʻjaligi instituti qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti va uni tashkil qilish kafedrasi professor Ilmiy ishlari qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti, jumladan paxtachilikning iqtisodiy samaradorligini koʻtarish masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1911-yilda tugʻilganlar
Iqtisod fanlari doktorlari
Professorlar
2001-yilda vafot etganlar
Dehqon Jalilov

Dehqon Jalilov (1930.2.6, Andijon — 1992.7.6, Fargʻona) — oʻzbek dirijyori, bastakor. Oʻzbekistonda xizmat ko'rsatgan sanʼat arbobi (1980). Moskva oʻzbek opera studiyasining simfonik orkestr dirijyorligi bo'limini tugatgan (1951), Toshkent konservatoriyasining xor dirijyorligi fakultetida sirtdan taʼlim olgan (1953—56). Muqimiy nomidagi Oʻzbek davlat musiqali teatri (1941—47), Andijon (1954— 55), Buxoro (1956—59), 1960-yildan Fargʻona musiqali drama teatrlarida dirijyor. "Xolisxon" (Hamza, 1950), "Nomaʼlum kishi" (I. Sulton, 1965) kabi musiqali dramalar, "Yangi yerda" (T. Tula), "Sanʼatchi qizga", "Bazmi gul yori bo'lsa" (P. Moʻmin), "Yor kutib" (T. Mahmudov), "Zamonam mening" (H. Muhammad) va boshqa qo'shiqlar muallifi. Dehqon  Jalilovning saylanma asarlari toʻplami — "Qoʻshiqlar guldastasi"ni nashr ettirgan (1989).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Andijonda tugʻilganlar
Bastakorlar
1930-yilda tugʻilganlar
2-iyunda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
7-iyunda vafot etganlar
Jaloyiriylar davlati

Jaloyiriylar davlati (1336— 1411) — Hulokuiylar davlati yemirilgach, Iroq hududida tuzilgan davlat. Unga jaloyirlardan Shayx Hasan Buzurg (1356-yil vafot etgan) asos solgan. Taxt uchun kurashda u chuponiylarni yengib, hokimiyatni egallagan va Bagʻdodni poytaxt qilgan. J. d.da hukmronlik qilgan sulola jaloyiriylar deb nomlangan. Jaloyiriylardan Uvays I davrida (1356—74) bu davlat juda yuksalgan. U muzaffariylar, Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamish va qora koʻyunlilar bilan urush olib borgan. Kurdiston, Ozarbayjon, Tabriz (1358), Mavsil, Diyorbakr (1365) Jaloyiriylar davlatiga qoʻshib olingan. Poytaxt Tabrizga koʻchirilgan. Uvays I ning oʻgʻli Sulton Ahmad davrida (1382—1410) Amir Temur Shim. Eron, Armaniston (1384—87), Bagʻdod, Mesopotamiya, Diyorbakr (1393) ni egallagan.

Amir Temur vafoti (1405) dan soʻng Sulton Ahmad Bagʻdodni qoʻlga kiritgan. Jaloyiriylardan Shoh Valad qora qoʻyunlilar Bagʻdodni egallagunlariga qadar (1411) hokimiyat tepasida turgan, Sulton Ahmadning keyingi avlodlari Shohruxga tobe boʻlgan holda Vosit, Shustar va Basra mulklariga egalik qilgan. 1432 yil jaloyiriylardan boʻlgan soʻnggi hukmdor Hasan II qora qoʻyunlilar tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar 

 

Osiyo tarixi
Jambil

Jambil () — labguldoshlar oilasiga mansub bir yillik xushboʻy oʻsimlik. Tarkibida efir moyi, alkaloidlar, oshlovchi moddalar, fitonsidlar bor. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda ziravor oʻsimlik sifatida ekiladi. Xonadonlarda dastlab urugʻini sepib, soʻngra niholini koʻchat qilib yetishtiriladi. Boʻyi 20—30 sm, poyasi yuqori qismidan shoxlaydi, barg chetlari tekis. Gullari pushti, boshoqsimon toʻpgullarga yigʻilgan, poya va shoxlarining uchiga joylashgan. Iyul—oktyabrda gullab, urugʻlaydi. Pazandalikda shoʻrva va suyuq oshlarga shoxchasi bilan solinadi. Meʼda-ichak kasalliklarini davolashda va yoʻtal, tish ogʻrigiga qarshi qoʻllash mumkin.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Bolgar oshxonasi
Yalpizdoshlar
Yevropa o'simliklari
Ziravorlar