Missisipi madaniyati

Missisipi madaniyati VIII—XVI asrlarda AQShning janubi-sharqida mavjud boʻlgan eng yirik tubjoy amerikalik madaniyatdir. Madaniyat qabristonlarning qurilishi bilan ajralib turardi. Missisipi madaniyatining madaniy darajasi Yevropaning bronza davri madaniyatlari bilan taqqoslangan. Amerika madaniyatlari majmuasiga mansub boʻlib, u „qoʻrgʻon quruvchilar“ deb nomlanadi.

Missisipi daryosi vodiyda paydo boʻlgan. Ehtimol, Tennessi daryosi vodiysi madaniyatiga taʼsir qilgan. Missisipi madaniyatiga oid deyarli barcha arxeologik topilmalar 1539-yilgacha (Hernando de Soto hududni oʻrganganida) sanalgan.

Madaniyat oʻz tarkibiga koʻra koʻp millatli edi. Madaniyatning bir qismi boʻlgan qabilalar orasida: Alabama, Apalachian, Guale, Illinivec, Creek, Caddo, Kanza, Mayimi, Missuri, Mobiles, Natchez, Osage, Quapo, Shawnee, Timucua, Tunica-Chokawy, Cherokeaw, hitchichi, houma, yuchi va yamasilar boʻlgan.

Xarakteristika 
Missisipi madaniyatining barcha xalqlari ota-bobolaridan farqli oʻlaroq, quyidagi umumiy xususiyatlarning koʻpchiligini oʻrtoqlashdilar.

 Tepasi kesilgan tepaliklar-piramidalar yoki tepaliklar-platformalar (Kahokia, Kinkaid tepaliklari va boshqalar) qurilishi. Bunday tepaliklar odatda kvadrat, toʻrtburchaklar, kamroq dumaloq qismga ega edi. Bu tepaliklar tepasida boshqa binolar — turar-joy binolari, ibodatxonalar, qabrlar va boshqalar qurilgan.
 Makkajoʻxori asosidagi qishloq xoʻjaligi, baʼzi hollarda, keng koʻlamli.
 Daryo (kamdan-kam dengiz) mollyuskalarini keramik loyga qoʻshimcha sifatida kiritish va ulardan foydalanish.
 Gʻarbda Rokki togʻlariga, shimoldan Buyuk koʻllarga, janubdan Meksika koʻrfaziga va sharqda Atlantika okeaniga choʻzilgan keng savdo tarmoqlari.
 Boshliqlar institutining yoki koʻp darajali rahbarlar ierarxiyasining rivojlanishi koʻp jihatdan koʻplab qirolliklar davridagi Rimdan keyingi Angliyadagi ierarxiya bilan taqqoslanadi.
 Ijtimoiy tengsizlikning rivojlanishi va mustahkamlanishi.
 Birlashgan siyosiy va diniy hokimiyatni bir necha yoki bir kishi qoʻlida markazlashtirish.
 Aholi punktlari ierarxiyasining boshlanishi, bir yirik markaz (qoʻrgʻonlari bilan) bir qancha kichikroq jamoalarga aniq taʼsir koʻrsatgan yoki kuchga ega boʻlgan, ularda tepaliklar soni kamroq boʻlishi yoki umuman boʻlmasligi mumkin.
 Janubi-Sharqiy marosimlar majmuasida bir qator elementlar bilan tasdiqlangan eʼtiqod tizimini qabul qilish. Kult, parchalar kabi bir qator marosim oʻyinlari bilan bogʻliq edi.

Missisipiliklar na yozuvga, na tosh meʼmorchiligiga ega edilar. Ular metallarni qayta ishlashlari mumkin edi, lekin ularni eritishmadi.

Xronologiya 

Missisipi madaniyati odatda 3 yoki undan ortiq davrlarga boʻlinadi. Ushbu davrlarning har biri har bir mintaqa uchun alohida belgilanadi, chunki turli joylarda u maʼlum xarakterli xususiyatlarning paydo boʻlishiga qarab erta yoki kechroq boshlanishi mumkin.

Erta Mississipiya madaniyatlari Vudlend davrining oxirida (500-1000) paydo boʻlgan. Turli guruhlar mustaqil ravishda urugʻchilik tuzumidan markazlashgan boshqaruv va dehqonchilikni rivojlantirish bilan murakkabroq, oʻtroq turmush tarziga oʻtdi. Erta Mississipiya davri koʻp joylarda miloddan avvalgi 1000 va 1200-yillarga toʻgʻri keladi.

Oʻrta Missisipi davri odatda Missisipi madaniyatining choʻqqisi sifatida koʻriladi. Kahokiya yaqinida boshliqlar hukmronligi ostidagi hududlarning murakkab tizimining shakllanishi, shuningdek, maxsus sanʼat va ramziylikning tarqalishi va rivojlanishi bu davrning oʻziga xos xususiyatlari hisoblanadi. Missisipi madaniyatining bu xususiyatlari butun mintaqaga tarqaldi. Missisipi madaniyatining aksariyat joylari uchun bu davr 1200—1400-yillarga toʻgʻri keladi.

Odatda XV asrning boshidan Yevropa aloqalarigacha aniqlangan kech Missisipi davri harbiy toʻqnashuvlar, siyosiy tartibsizliklar va aholi harakatining kuchayishi bilan tavsiflanadi. Kahokiya aholisi asta-sekin 1350—1400-yillarda boshqa joylarga, ehtimol, ahamiyati oʻsa boshlagan boshqa siyosiy markazlarga joylasha boshladi. Bu davr mudofaa inshootlarining koʻpligi, qoʻrgʻon va marosim inshootlari qurilishining kamayishi bilan tavsiflanadi. Garchi baʼzi joylarda yevropaliklar bilan aloqa qilgunga qadar Missisipi madaniyatining oʻrta davri xususiyatlari saqlanib qolgan boʻlsa-da, aksariyat joylarda 1500-yilga kelib tanazzulga yuz tutdi yoki jiddiy ijtimoiy qoʻzgʻolonlarni boshdan kechirdi. Ushbu falokatlar global iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq edi, yaʼni Kichik muzlik davri.

Yevropaliklar bilan aloqa 
Birinchi aloqa ispanlar bilan boʻlib, ular 1567-yilda Shimoliy Karolinadagi Morganton shahri yaqinidagi Xoare shahrida Fort San-Xuan istehkomini qurdilar. Ushbu aloqaning arxeologik va hujjatli dalillari mavjud. Askarlar qal’ada taxminan 18 oy (1567-1568) boʻlgan, shundan soʻng hindular qal’aga hujum qilib, uni yoqib yuborishgan va barcha askarlarni oʻldirishgan. Arxeologlar bu joydan XVI asrga oid ispan ashyolarini topdilar. Ispaniyaning qirgʻoqni mustamlaka qilishga urinishi inglizlar qoʻnishdan 40 yil oldin va Roanokning „yoʻqolgan koloniyasi“ tashkil etilishidan 20 yil oldin sodir boʻlgan.

Ernando de Sotoning 1539—1543-yillarga tegishli yozuvlari qiziqish uygʻotadi. U koʻplab qishloqlarni ziyorat qildi, baʼzilarida u bir oy yoki undan koʻproq vaqt qoldi, ammo mahalliy aholi bilan barcha uchrashuvlar tinch oʻtmadi. Bir qator hollarda de Soto koʻp yillik qabila nizolarida vositachi boʻlgan; u pakaxa va kaski qabilalari oʻrtasida tinchlik oʻrnatishga muvaffaq boʻldi. Oxir-oqibat, toʻqnashuvlar natijasida ispanlarning yarmidan koʻpi va bir necha yuzlab hindular halok boʻldi. De Soto yilnomasi umuman Missisipi madaniyati haqida eslatib oʻtilgan birinchi hujjatlardan biri boʻlib, ularning hayot tarzi haqida qimmatli maʼlumot manbai hisoblanadi.

De Soto ekspeditsiyasining magʻlubiyati va parvozidan soʻng, Missisipiliklar anʼanaviy tarzda yashashni davom ettirdilar, yevropaliklarning taʼsiri ahamiyatsiz boʻlib qoldi. Shunga qaramay, yevropaliklar Shimoliy Amerikaning sharqiy qirgʻoqlariga bilvosita taʼsir koʻrsatdilar. Kasalliklar koʻplab mahalliy jamoalarning ijtimoiy tuzilishini buzdi, baʼzi jamoalar yevropaliklar tomonidan kiritilgan otlarni qabul qildilar va koʻchmanchi turmush tarziga qaytdilar (Bense 256-257, 275-279-betlar). Koʻp joylarda jamoalar va boshqaruv tizimlari qulab tushdi. Ogʻzaki anʼanalarda faqat bir nechta guruhlar oʻzlarining oʻtmishlari, tepaliklar qurilishi davri xotirasini saqlab qolishgan (masalan, Cherokee buni XIX asrning oxirlaridayoq eslagan). Boshqa guruhlar esa oʻzlarining sobiq yashash joylaridan uzoqroqda joylashgan yerlarga koʻchib oʻtib, tepaliklar qurgan ajdodlarini unutib qoʻyishgan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Bense, Judit A. Janubi-sharqiy Amerika Qoʻshma Shtatlari arxeologiyasi: Paleoindiyadan Birinchi Jahon urushigacha. Akademik matbuot, Nyu-York, 1994-yil. ISBN 0-12-089060-7.
 Sheril Anne Koks va David H. Dye, muharrirlar; Alabama shtatidagi Missisipi universiteti boʻylab shaharlar va ibodatxonalar, 1990-yil
 Gudson, Charlz. Janubi-sharqiy hindular. Tennessi universiteti matbuoti, Noksvill, 1976-yil. ISBN 0-87049-248-9.
 OʻKoner, Mallori Makkeyn. Qadimgi Janubi-Sharqiy yoʻqolgan shaharlar. Florida universiteti matbuoti, Florida A & M universiteti, Gainesville, Fla., 1995. ISBN 0-8130-1350-X.
 Timoti R. Pauketat ; Boshliqlarning koʻtarilishi: Shimoliy Amerikadagi Kahokiya va Missisipi siyosati. Alabama universiteti matbuoti, 1994-yil.

Havolalar 

 Missisipi
 LostWorlds.org LostWorlds.org | Amerika hindularining interaktiv muzeyi
 Kahokiya tepaliklari
 Missisipi artefaktlari
 Koʻproq havolalar 
 Etowah  Arxivnaya kopiya
 Missisipidagi Hindiston tepaliklari, Milliy bogʻ xizmati Bizning umumiy merosimiz boʻyicha sayohat marshrutimizni kashf eting
 Moundville 
 Chukalissa
 ChromeSun Productions — Herb Roe sanʼati
 Mississipiya davri maqolasi, Alabama entsiklopediyasi  Arxivnaya kopiya
AQSh tarixi
Pages with unreviewed translations