Boeing 747

Boeing 747 AQShning Boeing shirkati tomonidan 1969-yilda ishlab chiqarilgan uzoq masofaga uchuvchi va keng fyuzelyajli yoʻlovchi samolyotdir. Bu samolyot keng fyuzelyajli boʻlganligi sababli birdan oshiq yoʻlakka ega sanaladi. Shuningdek, Boeing 747 Jumbo Jet () yoki Queen of the Skies („Falaklar qirolichasi“) deb ham ataladi. 747 ning ilk turi hajmi jihatdan Boeing 707dan ikki yarim barovar kichik boʻlgan. Boeing 747 samolyotining ilk parvozi 9-fevral 1969-yilda amalga oshirilgan. 747 samolyoti Airbus A380 chiqarilgunga qadar, qariyb 37 yil davomida boshqa samolyotlarga qaraganda koʻproq yoʻlovchi tashigan.

747 ikki palubali samolyotdir. Bu uchoq kishilarni, yuklarni va boshqa narsalarni tashishi mumkin. Loyiha ishlab chiqaruvchilari, shuningdek, samolyotni yuk samolyotiga osonlik bilan aylantirish uchun yuqori palubani loyihalashtirishdi. Bu oʻrindiqlarni olib tashlash hamda samolyotning old qismiga yuk eshigini oʻrnatish orqali amalga oshirildi.

2020-yil holatiga koʻra, 61 ta Boeing 747 samolyoti halokatga uchrab,  nafar kishi halok boʻlgan.

Tarix 
Boeing 747 1960-yillardagi havo transporti inqilobi natijasida tugʻilgan. Boeing 707 boshchiligidagi tijorat reaktiv transporti davri uzoq masofalarga sayohatlarni amalga oshirdi va qisqa vaqt ichida dunyoning istalgan nuqtasiga etib borish imkonini berdi. Boeing AQSh Qurolli Kuchlariga taklif yuborar ekan, katta havo transporti vositasi ustida ishlay boshlagan edi. Shartnoma Boeing emas, balki Lockheed tomonidan ishlab chiqarilgan C-5 Galaxy uchun edi, ammo ularning oʻsha paytdagi eng sodiq mijozi Pan Am 707 dan ikki baravar kattaroq yoʻlovchi samolyotini ishlab chiqishni soʻradi. 1966-yilda Boeing oʻzi ishlab chiqarayotgan samolyotning dastlabki modelini 747 deb nomlashni taklif qildi. Pan Am kompaniyasi 550 million dollarga birinchi 100 ta seriyadan 25 dona buyurtma berib, asosiy mijozga aylandi. Asl dizayn toʻliq uzunlikdagi ikki qavatli fyuzelyaj edi. Evakuatsiya yoʻllari muammosi tufayli keng korpusli dizayn qabul qilindi.

Oʻshanda 747-ning oʻrnini tovushdan tez ishlaydigan dizayn egallashi taxmin qilingan. Boeing 747ni yuk samolyotiga aylantiriladigan qilib loyihalashtirdi. Shunday qilib, Boeing oʻzining yoʻlovchi samolyoti modeli sotuvi pasayganda yuk samolyoti sifatida ishlab chiqarishni davom ettirishi mumkin edi. Kokpit qisqartirilgan yuqori palubaga koʻchirildi, bu 747-ni ajratib turadigan boʻrtib koʻrdi, shunda burunga yuklash eshigi qoʻshilishi mumkin edi. Concorde va Boeingning ishlab chiqarishni toʻxtatgan Boeing 2707 modeli kabi tovushdan tez uchadigan samolyotlar hech qachon talablarga javob bermagan, chunki ular neft narxi juda yuqori boʻlgan davrda va quruqlikdagi tovushdan tez parvozlar bilan bogʻliq qoidalar davrida foydali foydalanish uchun juda qimmatga tushgan.

400 dona sotilgandan soʻng, 747 eskirishi kutilgan edi. Ammo 747 tasi kutilganidan oshib ketdi va 1993-yilda 1000 donadan oshib ketdi. Yoʻlovchi modelining sotuvida kutilayotgan pasayish faqat 20 yil oʻtib, 2000-yil boshida sodir boʻldi. 747 kabi samolyotni ishlab chiqish juda katta mas’uliyat edi va Boeingda bunday yigʻilishni amalga oshirish uchun etarlicha katta obyekt yoʻq edi. Shunday qilib, kompaniya Vashington shtatidagi Everett yaqinidagi 780 gektar yerda yangi zavod qurdi. Bu zavod hozirgacha qurilgan eng katta hajmga ega binodir.

Pratt and Whitney kuchli dvigatelni ishlab chiqdilar. JT9D nomli dvigatel birinchi marta va faqat 747 uchun ishlatilgan. Xavfsizlik va parvozga yaroqlilik bilan bogʻliq muammolarni hal qilish uchun 747 toʻrtta ortiqcha gidravlik tizimlar, alohida boshqaruv sirtlari, ortiqcha asosiy qoʻnish moslamalari, ikkita konstruktiv zaxiralar va standart uchish-qoʻnish yoʻlaklaridan foydalanishga imkon beruvchi yaxshilangan harakatlanuvchi qanotlar bilan jihozlangan. Qanotlar 37,5 graduslik burchak ostida orqaga tortildi, bu 747 ning mavjud angarlaridan foydalanish uchun etarlicha katta boʻlishiga imkon berdi.

Parvozlarni sertifikatlash davrida Boeing 747 sinov uchuvchisi Jek Vaddeldan keyin „Wadell’s Wagon“ deb nomlangan yuk mashinasiga oʻrnatilgan kokpitdan iborat noanʼanaviy oʻquv moslamasini qurdi. Ushbu qurilma yuqori qavatdan turib taksi qilishni oʻrgatish uchun moʻljallangan.

Xizmat 
1970-yil 15-yanvarda Vashington Dalles xalqaro aeroportida prezidentning rafiqasi Pat Nikson va Pan Am kompaniyasi raisi Najib Xalabi hamrohligida u rasman Pan Am Boeing 747 nomini oldi. Shampanni sindirish oʻrniga samolyotga qizil, oq va koʻk suv sepildi.

Boeing 747 ning birinchi tijoriy parvozi Pan Am tomonidan 1970-yil 21-yanvarda John F. Kennedy xalqaro aeroporti va London Heathrow aeroportlari oʻrtasida amalga oshirilgan. Pan Am 1970-yilning bahor va yozida London va Boston, Vashington va boshqa shaharlar orasidagi reyslarda 747 dan foydalanishni boshladi. Havo tashish uchun yangi standart oʻrnatildi va boshqa aviakompaniyalar oʻzlarining 747 samolyotlaridan foydalanishga shoshila boshladilar. TWA, Japan Airlines, Lufthansa, BOAC va Northwest Orient 747 ni uzoq masofali reyslarda ishlatgan birinchi kompaniyalar boʻladi. 1970-yilning yozida American Airlines 747 ni Nyu-York va Los-Anjeles oʻrtasida foydalanishga topshirdi.

Avvaliga koʻplab aviakompaniyalar 747 ga shubha bilan qarashgan. McDonnell Duglas va Lockheed keng korpusli, uch dvigatelli va 747 dan sezilarli darajada kichikroq boʻlgan „uch reaktiv“ ustida ishladilar. Koʻpgina aviakompaniyalar uch reaktiv samolyotlarga sarmoya kiritishni tanladilar, chunki ular 747 oʻrtacha uzoq masofali parvozlar uchun juda katta ekanligini his qilishdi. Airbus A380 747 ning ikki qavatli tuzilishiga qaramay, mavjud aeroportlarning infratuzilmasiga moslashish bilan bogʻliq xavotirlar ham bor edi. 
Aviakompaniyalarning yana bir tashvishi yonilgʻi tejamkorligi edi. Yoqilgʻi samaradorligi 1970-yillarda Boeing uchun muammo edi, chunki uch dvigatelli samolyot toʻrt dvigatelli samolyotga qaraganda kamroq yoqilgʻi sarflagan va kompaniyalar xarajatlarni kamaytirishga harakat qilishgan.

Aviakompaniyalarning xavotirlari 1970-yillarda amalga oshdi. Amerikadagi neft inqirozi va iqtisodiy tanazzul aviakompaniyani tanlagan yoʻlovchilar sonini kamaytirdi va 747-larni toʻldirish qiyinlashdi. Koʻproq yoʻlovchilarni jalb qilish uchun American Airlines baʼzi oʻrindiqlarni olib tashladi va ularning oʻrniga pianino barlari qoʻydi. Vaqt oʻtishi bilan 747 ta yuk tashishga qaytdi va sotildi. Continental Airlines yillar oʻtib 747 samolyotlarini xizmatdan olib tashladi. Trijet DC-10, L-1011 va keyingi twinjet 767 va A300 kabi kichikroq, samaraliroq keng fyuzelyajli samolyotlar 747 ning bozor ulushini olib tashladi va aviakompaniyalarda narxlarni liberallashtirish xalqaro nuqtadan nuqtaga parvozlarni kengaytirdi. Air Canada, Aer Lingus, Avianca, SAS, TAP, America West, Olympic Airways va Japan Airlines ham 747 ni xizmatdan olib tashlashdi.

Shunga qaramay, koʻplab xalqaro aviakompaniyalar gavjum yoʻnalishlarda 747 dan foydalanishda davom etishdi. Bugungi kunda eng katta 747 flot British Airways va Lufthansa kompaniyalariga tegishli Boeing 747-400 tipidagi samolyotlarning parvoz qilish masofasi taxminan oʻn yoki yigirma soatni tashkil qiladi.

Parvoz narxi 
Boeing 747-400 seriyali 747 seriyasining eng tejamkor avlodidir. Samolyotning katta oʻlchami va koʻp sonli yoʻlovchilarni tashishga moʻljallangan katta dvigatellari har bir yoʻlovchiga ekspluatatsion yoqilgʻi narxini 100 km uchun 3,2 litrga qisqartirdi. Oddiy mashina 100 km ga 6 litr benzin sarflaydi. Samolyotda bu salohiyatni koʻrib, Boeing kompaniyasi qisqaroq, engilroq, qoʻnish moslamalari mustahkamlangan va yonilgʻi baklari kamaygan maxsus 747SR deb nomlangan yangi versiyani ishlab chiqardi. Dizayni eskirgan va xizmat muddati tugaydigan dvigatellar tez-tez texnik xizmat koʻrsatishni talab qiladi. Boeing 747-400 bilan Nyu-York – London parvozi narxi 600 yevroga teng. Bitta ekipaj aʼzosi uchun 6000 km parvoz uchun yoqilgʻi narxi 192 litrni tashkil etadi, bu taxminan 6000 TL.

Turlari

747-100 
Bu birinchi Boeing 747 modeli edi va 1970-yilda Pan American World Airways bilan xizmatga kirdi. Birinchi Boeing 747-100 ning yuqori palubasida atigi 6 ta oynasi bor edi. Boeing 747-100 2014-yil yanvar oyida Iran Air aviakompaniyasida soʻnggi tijorat parvozini amalga oshirdi. Ushbu modelning yuk versiyasi ishlab chiqarilmagan va ushbu samolyotlardan jami 167 tasi ishlab chiqarilgan.

747SP 
Bu eng kichik Boeing 747 versiyasidir. U 1976-yilda Pan American World Airways bilan xizmatga kirdi. Biroq, samolyot atigi 45 dona sotilgan va bugungi kunda faqat Iran Air yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatadi.

747-200 
Boeing 747-200 Pratt & Whitney JT9D-7 dvigatellaridan foydalanadi. Boeing 747-200 yoʻlovchi (-200B), yuk (-200F) va kombi (-200M) versiyalari ishlab chiqarildi. Baʼzi 747-200 lar hali ham faol xizmatda. Ushbu modelning jami 393 tasi (225 −200B, 73 −200F, 13 −200C, 78 −200M va 4 ta harbiy versiya) ishlab chiqarilgan.

747-300 
Ushbu model kengaytirilgan yuqori qavatga ega edi. Boeing 747-300 Pratt & Whitney JT9D-7 yoki General Electric CF6-80C2B1 dvigatellaridan foydalanadi. Jami 81 dona ishlab chiqarilgan. Bugungi kunda u Mahan Air aviakompaniyasida yarim yoʻlovchi va yarim yuk sifatida xizmat qiladi.

747-400 
Bu eng koʻp sotiladigan va eng tejamkor versiya. Jami 694 dona ishlab chiqarilgan. 2005-yilda yoʻlovchi versiyasini ishlab chiqarish, 2009-yilda yuk versiyasini ishlab chiqarish toʻxtatildi. Oxirgi yoʻlovchi versiyasi China Airlinesga 2005-yil aprel oyida yetkazilgan. Ushbu modelga Winglet kirmadi. Bugungi kunda 747-400 ning eng katta foydalanuvchisi British Airways hisoblanadi.

747-8 
Bu bugungi kunda ishlab chiqarilayotgan eng yangi va yagona Boeing 747 versiyasidir. U birinchi parvozini 2010-yil 8-fevralda amalga oshirdi. Yuk versiyasi 2011-yil 12 oktyabrda va yoʻlovchi versiyasi 2012-yil 1-iyunda xizmatga kirdi. 2016-yil iyul holatiga koʻra, jami 125 dona (74 yuk va 51 yoʻlovchi versiyasi) uchun tasdiqlangan buyurtmalar mavjud. Uning eng katta foydalanuvchisi British Airways hisoblanadi.

Xususiyatlari

747 yetkazib berish 

Maʼlumotlar sanasi: 2017-yil may oyi oxiri.

Baxtsiz hodisalar va jinoyatlar 

 Lufthansa 747 samolyoti 1974-yilda Nayrobida halokatga uchragan. 747 samolyotining birinchi halokati boʻlgan ushbu hodisada 59 kishi halok boʻldi.
 1977-yilda Air India aviakompaniyasiga tegishli Boeing 747 Mumbay qirgʻoqlarida dengizga qulagan. Barcha yoʻlovchilar va ekipaj aʼzolari halok boʻldi.
 1977-yil 27 martda 583 kishi halok boʻlgan avariyada zich tuman tufayli ikkita 747 samolyoti toʻqnashdi. Ushbu hodisa aviatsiya tarixidagi eng koʻp halok boʻlgan voqeadir.
 1985-yil 12-avgustda Japan Airlines aviakompaniyasining 123-reysidagi 747SR samolyoti boshqaruvni yoʻqotib, yerga qulab tushdi, natijada 520 kishi halok boʻldi. Bu aviatsiya tarixidagi bitta samolyot halokatida eng koʻp qurbon boʻlgan voqeadir.
 Lokerbidagi halokatga uchragan samolyot Pan Am 747-100 edi.
 Air India 182 reysi 747-237B edi. 23 iyun kuni sodir boʻlgan portlashda samolyotdagi 329 kishi halok boʻldi. Bu voqea 2001-yil 11-sentyabrga qadar samolyotda sodir boʻlgan asosiy terrorchilik hodisalaridan biri edi.
 ACT Airlines (MyCargo) aviakompaniyasiga tegishli 747-417F(SCD) samolyoti 16-yanvar, UTC kuni soat 01.45 da Qirgʻizistonning Bishkek aeroportiga yaqinlashayotganda noqulay ob-havo sharoiti tufayli turar-joy hududiga qulab tushdi. 37 kishi, shu jumladan 4 ekipaj aʼzosi halok boʻldi.
 1974-yil holatiga koʻra, jami 45 747 baxtsiz hodisa roʻy berdi va 3744 kishi halok boʻldi

Manbalar

Oʻqish uchun 
 Ingells, Douglas J. 747: Story of the Boeing Super Jet. Fallbrook, CA: Aero Publishers, 1970. .
 The Great Gamble: The Boeing 747. The Boeing – Pan Am Project to Develop, Produce, and Introduce the 747. Tuscaloosa: University of Alabama Press, 1973. .
 Seo, Hiroshi. Boeing 747. Worthing, West Sussex: Littlehampton Book Services Ltd., 1984. .
 Lucas, Jim. Boeing 747 – The First 20 Years. Browcom Pub. Ltd, 1988. .
 Wright, Alan J. Boeing 747. Hersham, Surrey: Ian Allan, 1989. .
 Minton, David H. The Boeing 747 (Aero Series 40). Fallbrook, CA: Aero Publishers, 1991. .
 Shaw, Robbie. Boeing 747 (Osprey Civil Aircraft series). London: Osprey, 1994. .
 Baum, Brian. Boeing 747-SP (Great Airliners, Vol. 3). Osceola, WI: Motorbooks International, 1997. .
 Falconer, Jonathan. Boeing 747 in Color. Hersham, Surrey: Ian Allan, 1997. .
 Gilchrist, Peter. Boeing 747-400 (Airliner Color History). Osceola, WI: Motorbooks International, 1998. .
 Henderson, Scott. Boeing 747-100/200 In Camera. Minneapolis, MN: Scoval Publishing, 1999. .
 Pealing, Norman, and Savage, Mike. Jumbo Jetliners: Boeingʻs 747 and the Widebodies (Osprey Color Classics). Osceola, WI: Motorbooks International, 1999. .
 Shaw, Robbie. Boeing 747-400: The Mega-Top (Osprey Civil Aircraft series)/ London: Osprey, 1999. .
 Wilson, Stewart. Boeing 747 (Aviation Notebook Series). Queanbeyan, NSW: Wilson Media Pty. Ltd, 1999.  .
 Wilson, Stewart. Airliners of the World. Fyshwick, Australia: Aerospace Publications Pty Ltd., 1999. .
 Birtles, Philip. Boeing 747-400. Hersham, Surrey: Ian Allan, 2000. .
 Bowman, Martin. Boeing 747 (Crowood Aviation Series). Marlborough, Wilts.: Crowood, 2000. 
 Dorr, Robert F. Boeing 747-400 (AirlinerTech Series, Vol. 10). North Branch, MN: Specialty Press, 2000. .
 Gesar, Aram. Boeing 747: The Jumbo. New York: Pyramid Media Group, 2000. .
 Gilchrist, Peter. Boeing 747 Classic (Airliner Color History). Osceola, WI: Motorbooks International, 2000. .
 Graham, Ian. In Control: How to Fly a 747. Somerville, MA: Candlewick, 2000. .
 Nicholls, Mark. The Airliner World Book of the Boeing 747. New York: Osprey Publishing, 2002. .
 March, Peter. The Boeing 747 Story. Stroud, Glos.: The History Press, 2009. .

Havolalar 

 
 
 
 Boeing 747 oilasi
 Boeing 747 elektron risolasi – Flesh animatsiya
 Airliners.net – B747-100 & 200, B747-300, B747-400
 747SP veb-sayti – ishlab chiqarish roʻyxati va fotosuratlari
 Calipso: Boeing 747 haqida maʼlumot va tarix
 Planemad.net – Boeing 747 Ishlab chiqarish roʻyxati
 Tenerifeda ikkita Boeing 747 samolyoti toʻqnashib ketdi
 Boeing 747 LCF eʼlonlari
 Boeing 747 LCF yuk tashish rejasi
 B747 LCF ishlab chiqarishda
 Boeing 747 LCF bozorga kirish
 Boeing Internet jurnali B747LCF
 Boeing 747 – Aircraft-Info.net

Samolyotlar
Boeing
Muhandislik loyihalari
Aviatsiya