Sevil (favvora)

Sevil yoki sabil (; turkcha: sevil) — islom arxitektura anʼanasidagi kichik kiosk boʻlib, u yerda panjarali deraza ortidagi xizmatchi tomonidan jamoatchilikka suv bemalol uzatiladi. Bu atama baʼzan ichimlik suvi uchun joʻmrakli oddiy uchuvchisiz favvoralarga nisbatan ham qoʻllanadi.

Tarixiy jihatdan, sebillar musulmon shaharlarida, asosan Istanbulda joylashgan Usmonli imperiyasi va Qohirada joylashgan Mamluklar imperiyasi shaharlarida ham fuqarolik, ham diniy ahamiyatga ega boʻlgan tuzilmalardir. Ular yoʻlovchilarni ichimlik suvi bilan taʼminlash va namozdan oldin tahorat olishda yordam berish uchun chorrahada, shahar maydonlari oʻrtasida, masjidlar va boshqa diniy majmualarning tashqarisida qurilgan.

Etimologiyasi 
Sevil soʻzi arabcha sabala feʼli oʻzagidan kelib chiqqan boʻlib, „yiqilib tushmoq, tashlab qoʻymoq, osib qoʻymoq, koʻz yummoq yoki yosh toʻkmoq“ maʼnolarini bildiradi. Sevil dastlab „yoʻl“ degan maʼnoni anglatgan va Qur’onda bir nechta misollarda majoziy va soʻzma-soʻz ishlatilgan.

Funksiyasi 
Oddiy sebil yer osti sardoni ustida qurilgan boʻlib, u suvni tarqatish uchun taʼminlaydi. Baʼzi hollarda sardobadan olingan suv selsebil (yoki salsabil) deb ataladigan bezakli oʻyilgan marmar paneldan pastga oqardi, bu esa sardobadan kelgan suvni shamollatish uchun ham xizmat qilgan boʻlishi mumkin.

Bu xizmat jamoat aʼzolari uchun bepul boʻlib, binoni foydalanishga topshirgan homiy tomonidan taqdim etilgan yoki tashkil etilgan islomiy vaqf xayriya jamgʻarmasining daromadlari yoki mablagʻlari hisobidan toʻlangan. Sevillar qurish uchun pul vaqf qilish taqvodorlik, koʻp sevillar qurish esa xayrixoh hukmdorning oʻziga xos belgisi hisoblangan.

Tarixi

Islom olamida kelib chiqishi 

Ilk islom jamiyatining shakllanish davrida (7-asrdan keyin) islom dunyosi soʻnggi antik Oʻrta er dengizi dunyosi (avval Rim va Vizantiya hukmronligi ostida) va Eron dunyosi (avval Sosoniylar hukmronligi ostida) suv anʼanalarini meros qilib oldi. Islom jamiyati mavjud usullarni yangilariga aylantirdi yoki eʼtibordan chetda qolganlarini qayta tikladi. Ichimlik va dehqonchilik uchun muntazam suvga boʻlgan ehtiyojdan tashqari, Islomda namozdan oldin talab qilinadigan tahorat yoki tozalash marosimida sevil ham muhim roliga ega boʻldi, shuning uchun hatto dastlabki masjidlar ham sevil havzasi yoki favvorasi bilan jihozlangan.

Natijada, sevil islom meʼmorchiligida amaliy ham diniy taʼminot sifatida ham, estetik effektlar uchun ham muhim elementga aylandi. Rim modelidan meros boʻlgan hammomlar islom shaharlarida jamoat favvoralaridan tashqari muhim jamoat inshooti boʻlib qoldi. Shu bilan birga, Umaviylar davriday saroy va bogʻ dizaynida sevil favvorasi katta oʻrin olgan. U rasmiy bogʻlarda va saroy meʼmorchiligida, masalan, Ispaniyadagi mashhur Alhambra misolida katta rol oʻynagan.

Mamluk Qohiradagi sebillar 

Mamluklar davrida bunday inshootlar deyarli har doim kattaroq binoga birlashtirilgan va kamdan-kam hollarda alohida yoki mustaqil tuzilmalar sifatida qurilgan. Eng qadimgi mustaqil sevil-kuttab Sulton Qaytboy tomonidan 1479-yilda Soliba koʻchasi boʻylab qurilgan (nomi Qaytbay Sevil-kuttobi) boʻlgan. Faqat Usmonlilar hukmronligi davrida (1517-yildan boshlab) mustaqil sebil-kuttablar Qohirada umumiy qurilish turiga aylandi, bunga Bayn al- Qasrayndagi Abdurrahmon Katxudaning Sabil-kuttabi kabi diqqatga sazovor misollar keltirildi. Bu qisman, bu davrdagi Usmonli hokimlari va elitalari nisbatan cheklangan resurslarga ega boʻlganligi va Qohiraning oʻzi zich qurilgan boʻlib, koʻproq qurish uchun kam joy qoldirganligi edi.

Usmonli Istanbuldagi Sevillar 

16-asrda Istanbulda sevillar davlat mulkining ramzi hisoblangan. Keyingi asrlarda sevillar masjid majmualariga biriktirilgan yoki mustaqil tuzilmalar sifatida koʻpincha gavjum chorrahalarda yoki koʻcha burchaklarida mavjud boʻlgan puxta bezatilgan inshootlarga aylandi. Ular 18-asr boshlarida Ahmad III hukmronligi davrida „Rokoko“ Usmonli meʼmorchiligi uslubining paydo boʻlgan „lolalar davri“ va Usmonli meʼmorchiligining keyingi „barokko“ bosqichida koʻzga koʻringan qurilish turi boʻlgan.

Galereya

Yana qarang 

 Shodirvon, odatda, diniy binolar (masjidlar, xonqalar, madrasalar) va karvonsaroylar hovlisida yoki kiraverishda qurilgan Usmonli davriga xos favvora.

Manbalar

Havolalar 

 Sevil islom meʼmorchiligi lugʻatida
 Istanbul favvoralari
Yaqin Sharq
Favvoralar
Arxitektura