yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Postimpressionizm

Postimpressionizm (lotincha post — keyin va impressionizm) —  XIX asr oxiri — XX asr boshlarida fransuz rassomlik sanʼatidagi asosiy yoʻnalishlar (neoimpressionizm, kubizm, fovizm, nabi va boshqalar)ning shartli umumlashma nomi. Oʻz ijodini impressionizm us-lubida boshlagan rassomlar uning in-qirozidan soʻng asta-sekin undan uzoqlashaboshladi. Postimpressionizm namoyandalari davrga hamohang badiiy tasvir vositalari ustida izlandi; impressionizmning oniy taassurotlari oʻrniga chuqur his-tuygʻuga boy joʻshqin shakllarni yara-tishga intilish kuchaydi (Postimpressionizm Sezann, Van Gog, P.Gogen, A.de Tuluzlotrek va boshqalar). Bu izlanish va amaliy faoliyatlar XX asr tasviriy sanʼatining gʻoyaviy plastik rivojlanishi tamo-yillarini belgilab bergan muhim tarixiy bosqich vazifasini oʻtadi.

Manbalar
Mixail Postolov

Mixail Petrovich Postolov (1913.8.11, Kiyev — 1990.8.4, Toshkent) — xirurg, Uzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), tibbiyot fanlari doktori (1954), professor (1960). Kiyev tibbiyot intini tugatgan (1938). Urush qatnashchisi (1941—45). 1958-yildan Toshkent tibbiot akademiyasi xirurgiya kafedrasida mudir. Il-miy ishlari meʼda, ichak, jigar kabi aʼzolar kasalliklarini, shuningdek, umurtqa pogʻonasining oʻq tegib jaro-hatlanishini xirurgik usulda davolashga oid.

Manbalar 
 Kliniko-rentgenologicheskiye paralleli pri portalnoy gipertenzii, T., 1968; Funksiya pochek pri sirroze s sindromom portalnoy gipertenzii (hamkorlikda), T., 1971.

1913-yilda tugʻilganlar
1990-yilda vafot etganlar
Postulat

Postulat ( — talab) — biror ilmiy nazariyada isbotsiz qabul qilinadigan, lekin biron asosi boʻlgan prinsip yoki qoida. Postulat, odatda, biror mulohazaga koʻra asoslanadi, ana shu asoslash uning qabul qilinishiga sabab boʻladi. Postulat tushunchasi aksioma tushunchasining sinonimi sifatida ham qoʻllanadi.

Postulat tushunchasi qanday hollarda qoʻllanilishiga qarab turlicha maʼnoni bildiradi. Masalan, birinchi marta geometriyaning izchil aksiomatik bayonini yaratgan Yevklid aksiomalar deb isbotsiz qabul qilingan sof mantiqiy (nogeometrik) qoidalarni (masalan, kiyem butundan kichik), postulat deb esa baʼzi geometrik yasashlarning mumkinligini tasdiqlovchi daʼvolarni tushungan. Gilbert aksiomatikasida esa Yevklidning mashhur V (parallel chiziqlar haqidagi) postulati "parallellik aksiomasi" deb nomlangan.

Manbalar 

Ilm
Potensial

Potensial (lotincha potentia — salohiyat) — biror vazifani hal etish va koʻzlangan maqsadga erishishda foydalaniladigan manba, imkoniyat, mablagʻ, zaxiralar; ayrim shaxs, jamiyat, davlatning muayyan sohadagi salohiyatlari (mas, iqtisodiy P.).

Manbalar
Potensial oʻra

Potensial oʻra (fizikada) — fazoning chegaralangan sohasi; bu sohada zarraning potensial energiyasi sohadan tashqaridagiga nisbatan kichik boʻladi. "Potensial oʻra" iborasi kuch maydonidagi zarraning potensial energiyasi V ni shu zarraning fazodagi vaziyatiga (bir oʻlchovli harakatda x kordinataga bogʻliq) bogʻliqligini tasvirlaydigan grafik shaklidan kelib chiqqan (rasmga q.). Potensial oʻra tortishish kuchi maydonida hosil boʻladi. Kenglik (tortish kuchi taʼsiri namoyon boʻlgan oraliq) va chuqurlik (eng kichi.k potensial energiyaga moye keladigan oʻraning ustki chegarasidagi va pastki qismidagi zarralarning potensial energiyalari farqi). Potensial oʻraning asosiy tavsiflari hisoblanadi. Potensial oʻra ning muhim xossalaridan biri uning toʻliq energiyasi Ye oʻra chuqurligi Ko dan kichik boʻlgan zarralarning ushlab tura olish qobiliyatidir. Bunday zarralar potensial oʻra ichida bogʻlangan holatda boʻladi.

Atom elektronlarini uning yadrosi tortib turishini ifodalovchi kulon potensial oʻra muhim hodisadir. "Potensial oʻra" tushunchasi atom va molekulyar fizikada, shuningdek, qattiq jism va atom yadrosi fizikasida keng qoʻllanadi.

Manbalar 

    

Fizika
Poshshoxoja

Poshshoxoja, Poshshoxoʻja Abdulvahobxoja oʻgʻli, Xoja (1480-yil, Niso — 1547-yil, Buxoro) — shoir, davlat arbobi va yirik ulamo. Otasi — Abdulvaxrbxoja Sulaymonxoja oʻgʻli oʻz davrining yirik tasavvuf shayxi va shoiri boʻlgan.

Hayoti 
Poshshoxoja Niso va Marv madrasalarida taxsil olgan. Muhammad Shayboniyxon qozoq xonlari ustiga qilingan harbiy yurishdan qaytayotganda Nisoda toʻxtab, Poshshoxojani Durun viloyatiga hokim qilib tayinlaydi (1508-yil aprel). 1510-yil Poshshoxoja Nisoning yangi hokimi Muhammad Solih bilan birgalikda Marv jangiga yetib kelgan. Shayboniyxon oʻlimidan soʻng dastlab Samarqand, soʻngra Buxoroga kelib yashagan. Shayboniylardan Muhammad Temur Sulton va Koʻchkunchixon xizmatlarida boʻlib (1511–1514-yillar), Karmana hokimi Jonibek Sulton hukumatida jumlat ul-mulk, sadrlik lavozimlarida ishlagan (1515–1516-yillar). Buxoro xoni Ubaydullaxon Hirotni fath etgach (1529-yil 21-oktabr), u sadrlikdan shayx ul-islomlik darajasiga koʻtarilgan. Keyinchalik Balx hokimi Kistan Karo Sulton (1544-yilv.e.) huzurida sadrlik va shayx ul-islom vazifasida faoliyat koʻrsatgan (1534–1543-yillik). Poshshoxoja 1543-yilda oʻz vazifasidan voz kechib, Buxoroga qaytadi va badiiy ijod bilan shugʻullanadi.

Ijodi 
Poshshoxoja nasr va nazmda adabiy asarlar yaratgan. Muhammad "Xoja" taxallusi bilan ijod qilgan. U Shayboniyxonning oʻgʻli Temur Sultonga atab "Miftoh ul-adl" ("Adolat kaliti", 1508—10), Kistan Qaro Sultonga bagʻishlab "Gulzor" (1538) kabi asarlar yozgan. Bu asarlarda axloqiy-didaktik xususiyatga ega boʻlgan fiqolarni sharx/tsh uchun mashhur podshohlar haqidagi turli hikoyat va masallar keltirilgan. Ularda davlatni boshqarish, raiyat bilan munosabat masalalari, insofli va adolatli podshoh obrazi tasvirlangan.

Poshshoxoja ruboiy, gʻazal, qita janrlarida ham ijod qilgan. Jonibek Sultonga atab "Maqsad ul-atvor" (1516—20) dostonini yozgan. Oʻzbek va fors tillarida tartib bergan devoni bizgacha yetib kelmagan. Poshshoxojaning oʻgʻli Hasanxoja Nisoriyning "Muzakkiri ahbob" ("Doʻstlar yodnomasi") tazkirasida yozilishicha, Poshshoxojaning turkiy gʻazallariga Bobur yuqori baho bergan.

Poshshoxoja Bahouddin Naqshband maqbarasi yonida dafn etilgan. Uning "Gulzor" va "Miftoh ul-adl" asarlari Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti va Sankt-Peterburg Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi. Asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan.

Adabiyotlar 
 Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1983.
 Miftoh ul-adl va Gulzordan, T., 1962.

Manbalar

Havolalar 
    
Shoirlar

Davlat arboblari
Ulamolar
Poya

Poya () – oʻsimlikning shox, barg va gullari joylashgan asosiy oʻqi. Boʻgʻim (barg oʻrni) va boʻgʻim oraliqlaridan iborat. Poya ildiz bilan barglar orasida moddalar harakatini taʼminlaydi. Baʼzi oʻsimliklarning poyasi metamorfozlashgan (shakli oʻzgargan) boʻlib, suv va oziq moddalarni toʻplash (kartoshka), himoya (doʻlana va yantoklarning tikanlari), ilashish (tok va oshkrvoklarning jingalagi), vegetativ koʻpayish (ajriq, qulupnay poyalari) vazifalarini bajaradi. Bir yillik va koʻp yillik, yer ustki va yer ostki, yogʻochlashgan va yogʻochlanmagan poyalar bor. Poyalar silindrsimon, koʻp qirrali, yassi, gʻadir-budur yoki silliq boʻladi. Asosan, uchidagi oʻsish konusi hujayralarining boʻlinishidan poya boʻyiga oʻsadi; baʼzi oʻsimliklar (masalan, gʻalladoshlar) poyasi boʻgʻim oraligʻining uzayishidan ham usadi. Poyaning boʻyi, yoʻgʻonligi turlicha boʻladi. Yoʻsinlar poyasining uzunligi bir necha sm, diametri bir necha mm, sekvoyyalar poyasining uzunligi 150 m, diametri 10-12 m. Lianalar poyasi 200-300 m keladi. Poyaning anatomik tuzilishi sistematik guruxlariga koʻra, sodda yoki murakkab boʻladi. Masalan tuban yoʻsinlar poyasi faqat bir xil parenxima hujayralaridan, poyabargli yusinlarda esa qobiq va suv oʻtkazuvchi toʻqimadan, plaunlar poyasi ksilema va floemadan iborat oʻtkazuvchi toʻqimadan tuzilgan. Qirqboʻgʻimlar poyasining ichi gʻovak boʻlib, oʻtkazuvchi toʻqimalar aylana joylashadi. Qirqquloqlar poyasining markazi narvonsimon joylashgan traxeidalardan tuzilgan ksilema elementlaridan iborat; uni floema pardasi oʻrab turadi. Bundan tashqarida bir necha qavat hujayralardan tuzilgan peritsikl joylashgan. Mana shu markaziy silindr birlamchi qobiq, tashqi tomondan epidermis bilan oʻralgan. Birlamchi qobiqning eng ichki-peritsikl bilan chegaradosh qavati endoderma deb ataladi. Urugʻli oʻsimliklar poyasining poʻstlogʻi ostida parenxima hujayralaridan iborat birlamchi qobiq boʻlib, uning endodermasi markaziy silindrni oʻrab turuvchi peritsikl bilan chegaralanadi. Poyaning dastlabki rivojlanish bosqichida peritsikl ostida yupqa pardali uzunchoq hujayralardan iborat hosil qiluvchi toʻqima-prokambiy vujudga keladi. Prokambiy hujayralarining boʻlinishi natijasida birlamchi ksilema va birlamchi floema hosil boʻladi. Ikki pallali va ochiq urugʻli oʻsimliklarda esa birlamchi ksilema va birlamchi floemadan tashqari ikkilamchi hosil qiluvchi toʻqima-kambiy ham vujudga keladi. Koʻpchilik bir pallali oʻsimliklar poyasining markaziy qismi parenxima hujayralaridan tuzilgan boʻlib, ularning orasidan oʻtkazuvchi nay – tolalar tutami oʻtadi. Bir pallali oʻsimliklar poyasida kambiy hosil boʻlmagani uchun yoʻgʻonlashuv xususiyatiga ega emas. Aloe, yukka, dratsena kabi ayrim bir pallali oʻsimliklarning poyasi faqat peritsiklda vujudga keladigan ikkilamchi hosil qiluvchi toʻqima hisobiga yoʻgonlashadi. Yer ostida joylashadigan bargi reduksiyalangan poya odatda, ildizpoya deyiladi.

Manbalar 

Botanika
Tana

Tana – odam va umurtqali hayvonlar gavdasining asosiy qismi; bundan bosh, qoʻl-oyoqlar va dum (hayvonlarda) mustasno.

Manbalar 

Anatomiya
Praga universiteti

Praga universiteti, Karl universiteti — Chexiya Respublikasining asosiy universiteti. Markaziy va Sharqiy Yevropadagi eng qadimgi universitet boʻlib, dunyodagi eng qadimgi klassik universitetlardan biri hisoblanadi. 1348-yilda Chexiya Lyuksemburg qiroli Karl IV tomonidan asos solingan. Universitet Chexiyaning Praga shahrida joylashgan. Dastlab universitetda erkin sanʼat, huquq, tibbiyot, texnologiya fakultetlari boʻlgan. Guschilar harakati davrida milliy ozodlik va katolik cherkoviga qarshi kurash markazi hisoblangan. 2-marta Yan Gus rektorlikka saylangan. 1882-yil nemis va chex universitetiga boʻlingan. Chexoslovakiyani nemis-fashistlari bosib olgan davrda chex universiteti faoliyat olib bormagan. Universitet faoliyati 1945-yildan keyin qayta tiklangan. Matematika, fizika, tibbiyot, pediatriya, falsafa, huquq, madaniyat, jurnalistika, jismoniy tarbiya va sport, pedagogika boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 1348-yilda universitet kutubxonasida 2 mln.dan ortiq asar saqlangan.

Hozirda universitetda 50 mingdan ortiq talaba tahsil olmoqda, ulardan yetti mingga yaqini xorijliklar, aksariyati Slovakiya, Gretsiya va Buyuk Britaniyadan tashrif buyurgan talabalar. Fanlar chex va ingliz tillarida oʻqitiladi.

Universitet Amerika, Yevropa va Osiyodagi koʻplab oliy taʼlim muassasalari, jumladan, AQShda 23 ta, Germaniyada 19 ta va Fransiyada 11 ta universitet bilan hamkorlik qiladi. Praga universiteti, shuningdek, Oxford, Sorbonne, Myunxen, Jeneva va boshqalar bilan bir qatorda Yevropaning yirik universitetlari assotsiatsiyasining bir qismidir. Unda dunyoning yetakchi universitetlari oʻqituvchilari maʼruza oʻqiydi.

Praga universiteti dunyodagi eng yaxshi universitetlarning „Shanxay reytingi“da uch yuztalikka kirdi (2017-yil holatiga) va Chexiya taʼlim muassasalari orasida birinchi oʻrinda turdi. Shuningdek, 2012-yilda universitet birinchi marta matematika va fizika yoʻnalishlari boʻyicha ikki yuztalik, 2016-yilda esa dunyodagi eng yaxshi ikki yuzta tibbiyot universitetlari reytingiga kirdi.

Milena Králíčková 2022-yildan buyon rektor lavozimida faoliyat yuritib kelmoqda.

Manbalar 

Chexiyadagi universitetlar
Prazeodim

Prazeodim [yun. prasios — och yashil (tuzlarining rangiga koʻra) va dymos — egizak (bu nom kashf qilinish tarixi bilan bogʻliq), lotincha, Praseodymium], Rg — Mendeleyev davriy sistemasining 111 guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 59, atom massasi 140,9077. Lantanoidlar jumlasidan. 1 ta turgʻun izotopi bor. Sunʼiy radioaktiv izotoplari olingan. Prazeodim monatsit, loparit, bastnezit va boshqa nodir-yer minerallarida boʻladi. Suyuqlanish temperaturasi 935°, zichligi 6,78 g/sm³. Birikmalarda 3 va-lentli. Prazeodim va uning birikmalari shisha va sirlarni boʻyashda, maxsus poʻlatlar va olovbardosh yengil qotishmalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Predikat

Predikat (lotincha praedicatum — aytilgan) — 1) mantiqda — til predmeti haqida aytiladigan hukmning ikki termini (predikat va subʼyekt)dan biri; mantiqiy kesim, yaʼni hukmdan subʼyekt haqida xabar beruvchi boʻlak. Mac: Buyruq direktor tomonidan berildi; 2) tilshunoslikda — kesim (qarang Kesim).

Manbalar
Predmet

Predmet, narsa— inson faoliyati va bilishi jarayonida obyektiv borliqdan alohida ajratib olingan bu-tun bir narsa. U moddiy (organizm, galaktika, elektromagnit maydoni va hokazo) va ideal (matematik formula, konsep-tual obraz) boʻlishi mumkin. Gap bu yerda biror fanning tekshirish obyekti us-tida borishi nazarda tutiladi. Mas, falsafaning P.i, fizikaning P.i va hokazo Mantiqsa fikrimiz nimaga qara-tilgan boʻlsa, u ham P. deyiladi; shu maʼnoda muhokama, tushuncha, xulosani ham P. deb hisoblash mumkin.

P. atamasi jonli mulokrtda narsa, jism, obyekt maʼnosida ham ishlatiladi.

Manbalar
Prezidentlik boshqaruvi

Prezidentlik boshqaruvi -favqulodda holatlar joriy etilganda davlat boshqaruvida qoʻllanadigan vaqtinchalik boshkaruv shakli. U, asosan, federativ tuzilishdagi davlat boshqaruvi (mas, AQSH, Hindiston)da qoʻllanadi. Subʼyektlar federal konstitutsiya yoki qonunlarni, hukumatning qonuniy talablarini buzganda, inson huquqlari poymol etilganda, jiddiy tartibsizliklar roʻy berganda, federativ davlatning yagonaligiga xavf solinganda, kuchli zilzila, suv toshqinlari va shahrik.da amalga oshiriladi. Prezidentlik boshqaruvi davlat boshligʻining maxsus farmoni (dekreti) bilan eʼlon qilinadi. Prezidentlik boshqaruvi paytida tegishli davlat hokimiyati va boshqaruv organlari vakolatlari toʻxtatiladi, ularning vazifasini bajarish prezident tuzadigan organ yoki prezident tayinlagan mansabdor shaxs zimmasiga yuklanadi.

Manbalar
Prezidium

Prezidium ( – raislik qilish) — majlis, kengashni maslahatlashib olib borish uchun saylangan shaxslar guruhi, hayʼat; ayrim jamoat tashkilotlari, ilmiy muassasalar va boshqalarning doimiy rahbar organi.

Manbalar
Preparat

Preparat (lotincha praeparatus — tayyorlangan) — 1) ichiladigan tayyor dorilar; 2) kimyoviy tadqiqotlar uchun tayyorlangan moddalar; anatomik, gistologik va boshqa tadqiqotlar uchun tayyorlangan hayvon yoki oʻsimlik organizmining qismlari; 3) lab. yoki fabrikada tayyorlangan kimyoviy yoki farmatsevtik mahsulotlar.

Manbalar
Press

Press (lotincha: rgesso — bosaman, ezaman) — materiallarga bosim bilan zarbsiz (statik) ishlov berish uchun moʻljallangan mashina. Temirchilik-shtamlash ishlab chiqarishning asosiy vositasi. Dastaki vintli P. 15—16-asrlarda hunurmandchilik ishlari (moy ajratish, uzum ezish va boshqalar)da ishlatilgan. Keyinchalik (17—18-asrlarda) metall ishlashda, xu-susan, tanga pul zarb qilishda, soʻngra temirchilik-shtamplash ishlarida keng tarkaldi.

P.ning gidravlik, mexanik va gidromexanik xillari bor. Ular krivoshipli yoki ekssentrikli, vintli, tirsakli, reykali va richagli; vertikal va gorizontal xillarga boʻlinadi. Pokovkalarni shtamplashda avtomatlashtirilgan P.dan foydalaniladi.

P. sanoatning turli tarmoklarida metall, plastmassalar, rezina, qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berishda jismlarning shaklini oʻzgartirish (bolgʻalashshtamplash), boʻlak-boʻlak yoki kukunsimon materiallarni biriktirish (briketpash), yumshoq moddalarning haj-mini kichraytirish (paketlash), detallarni biriktirish (qarang Payvandlash), turli agregat xrlatdagi jismlarni birbiridan ajratish, me-tallarning mexanik xossalarini si-nash va boshqa ishlarda qoʻllanadi. Bundan tashqari, P.larda tikuvchilik mahsulotlari dazmollanadi, faneraga turli shakl beriladi, yigʻish operatsiyalari bajariladi, metallar mexanik sinovdan oʻtkaziladi. Hajmiy shtamplash uchun moʻljallangan yirik P.larning eng yuqori bosim kuchi — 750 MN gacha, list metarial uchun — 1500 MN.

Manbalar
Press-qolip

Press-qolip — keramika, metall, plastmassa, rezina va boshqa materiallarni presslash yoʻli bilan maʼlum shakldagi hajmiy buyum (zagotovka)lar olishga moʻljallagan moslama. Dastaki, yarim avtomatik; olinadigan, yarim olinadigan, muqim (statsionar); ajratish tekisligi gorizontal hamda vertikal xillari bor. Press-qolipda bir yoki bir necha shakl boʻshliqlari boʻlishi mumkin. Ichi hovol buyumlarni tayyorlashda ularning ichki boʻshliqlariga puanson (sterjen)lar bilan shakl beriladi. P.-q. uglerodli yoki legirlangan poʻlat, rangli metallarning qotishmalari, gips va boshqalardan tayyorlanadi. Material va olinadigan zagotovkaga qarab, P.-q.da maʼlum temperatura saqlanadi. Buning uchun plita teshigi orkali keltiriladigan bugʻ yoki issiq suv, elektr qizdirish elementlari va boshqalardan foydalaniladi. P.-q. ichki yuzasi yuqori anikdikda silliklanadi, pardozlanadi va xrom eritmasi bilan krplanadi. P.-q. avtomobilsozlik, radiotexnika, elektrotexnika sanoatlarida, sanitariya texnikasi jihozlari tayyorlashda keng qoʻllanadi.

Manbalar
Presto

Presto (ital. presto — tez, jadal) — musiqada juda tez surʼat. 17-asrdan maʼlum. 18-asrdan koʻproq klassik simfoniya (sonata) turkumlarining yaku-niy (final) qismlarida ham opera uvertyuralarida qoʻllanadi.

Manbalar
Pretoriya

Pretoriya - JARning poytaxti. Apis daryosi sohilida, oʻrtacha 1738 m balandlikda. Transvaal provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 526 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yanvar (eng issiq oy)ning oʻrtacha temperaturasi 21,4°, iyul (eng sovuqoy)niki 10°. P. — transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning qora metallurgiya sanoati markazi. Shahar ishchilarining deyarli yarmi metallurgiya kombinatida ishlaydi. Mashinasozlik va metallsozlik (tayyor kismlardan avtomobil yigʻish, velosipedlar va elektr ji-hozlari ishlab chiqarish), kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat, tamaki, sement, oynashisha, poligrafiya sanoati korxonalari, shahar yaqinida ferrovanadiy ishlab chikariladigan zavod bor. P. yakinidan olmos va temir rudalari qazib olinadi.

P. 1855-yilda burlar qalʼasi sifatida bunyod etilgan va burlarning siyosiy arbobi M. Pretorius nomiga qoʻyilgan. 1860-yildan Transvaal burlar respublikasi poytaxti. 1910-yildan JanubiyAfrika Ittifoqi, 1961-yildan JAR poytaxti. P.dahukumatidoralari, banklar, kompaniyalar joylashgan. Universitet, ilmiy tadqiqot institutlari, muzeylar, hayvonot bogʻi, rasadxona, kutubxonalar, teatrlar, kartinalar galereyasi va hokazo bor.

Copy

Manbalar
Pretsipitat

Pretsipitat, dikalsiy fosfat digidrat, CaHPO4-2H2O — fosforli mineral oʻgʻit. Oq yoki och kulrang kukun. Mushtlanib qolmaydi, yaxshi sochiladi. Fosfat kislotani ohak suti yoki boʻr yordamida choʻktirib olinadi. Tarkibida 25 dan 38% gacha P2O5 bor. Suvda erimaydi, lekin tarkibida oʻsimlik oʻzlashtira oladigan, sitrat eritmasida eriydigan dikalsiyfosfat holatidagi fosfori bor. P. hamma tuprokdar va barcha ekinlar u chun asosiy oʻgʻit sifatida plug yoki Quyosh(Oy) kultivator yordamida maʼlum chukurlikka soli-nadi. Samaradorligi jixatidan superfosfatam qolishmaydi. Chorvachilikda boʻrdoqiga boqiladigan choʻchqa va parrandalar ratsionida kalsiy va fosforli mineral qoʻshimcha sifatida ozuqa P. qoʻllanadi. Tarkibida 46— 48% P2O5 bor. Uning tarkibidagi fosforning 83%ga yaqin miqdori hayvonlarda qazm boʻladi.

Manbalar
Pretsipitatsiya

Pretsipitatsiya (lotincha— pastga tez tushish), choʻkish — serologik reaksiya; antigenlar komleksining antitelolar bilan choʻkma hosil qilishi. Bemor yoki vaksina yuborilgan kishilar, shuningdek, immunlangan hayvon qon zardobidagi antitelo miqdorini aniqlashga imkon beradi. Pretsipitatsiya immunodiagnostikada bir qator infeksion kasalliklarga (kuydirgi, difteriya va boshqalar) diagnoz qoʻyishda, shuningdek, sud tibbiyotida qon, aʼzo yoki toʻqimaning kimga taalluqli ekanligini aniqlashda va boshqa hollarda qoʻllanadi.

Yana qarang 
 Serologiya

Manbalar
Nikolay Prjevalskiy

Nikolay Mixaylovich Prjevalskiy [1839.31.3, Smolensk gubernyasi Kimorovo qishlogʻi — 1888.20.10, K,irgʻiziston, Prjevalsk (hozirgi Qoraqoʻl)] — rus sayyohi va geografi, Markaziy Osiyo tadqiqotchisi, generalmayor (1886), 1867—69 yillarda Ussuri oʻlka-siga, 1870—73 yillarda Mongoliya, Xi-toy va Tibetga ekspeditsiya uyushtirgan. 1876—85 yillarda Markaziy Osiyoga 4-marta ekspeditsiyaga borgan. P. oʻzi tekshirgan hududlarning relyefi, ikli-mi, dare va koʻllari, oʻsimliklari va hayvonot dunyosini tavsiflab bergan. Markaziy Osiyodagi asosiy togʻ tizmalarining yoʻnalishini aniklagan. Ek-speditsiyalar davrida zoologiya, botanika va mineralogiyaga doyr kolleksiya va etnografiyaga tegishli maʼlumotlarni toʻpladi. Podsho hukumati Oʻrta Osiyo hududlarini bosib olishda P. toʻplagan maʼlumotlardan unumli foydalangan. P. asarlari koʻpgina xorijiy tillarga tarjima qilingan. Markaziy Osiyo va Alyaskadagi bir nechta tabiiy obʼyektlar, bir qancha hayvon va oʻsimlik turlari P. nomi bilan atalgan.

Yana qarang 

 Prjevalskiy oti

Manbalar 
 Puteshestviye v Ussuriyskom kraye, 1867—69 gg., M., 1947 (qayta nashri); Mongoliya i strana tangutov. Trexletneye puteshestviye v Vostochnoy nagornoy Azii, t. 1—2, 1946; Ot Kuldji za TyanShan i na Lobnor, M., 1947; Iz Zaysana cherez Hami v Tibet i na verxovya Jeltoy reki, M., 1948; Ot Kyaxti na istoki Jeltoy reki. Issledovaniye severnoy okraini Tibeta i put cherez Lobnor po basseynu Tarima, M., 1948.

Adabiyot 
 Gavrilenko V. M., Russkiy puteshestvennik N. M. Prjevalskiy, M., 1974.
Prinston universiteti

Princeton universiteti — AQShning yirik oʻquv va ilmiy markazlaridan biri. 1746-yil kollej sifatida Princeton shahri (Nyu-Jersi shtati) da tashkil etilgan, 1896-yildan universitet maqomiga ega. Kollejda Woodrow Wilson (1902—1910-yillarda universitet rektori, 1912—1921-yillarda AQSh prezidenti) oʻqigan. Texnika va fizikamat, fanlari, aeronavtika va kosmik tadqiqotlar boʻyicha yirik oʻquv va ilmiy tadqiqotlar markazi hisoblanadi. Fizika, matematika, geologiya, geofizika, biologiya, kimyo, iqtisodiyot, falsafa, siyosatshunoslik, psixologiya, sotsiologiya, din, roman tillari va adabiyoti, german tillari va adabiyoti, jismoniy tarbiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 6 mingdan ziyod talaba taʼlim oladi. Kutubxonalarida 2 milliondan ortiq asar saqlanadi. Princeton universiteti „Ivy League“ („Pechaklar ittifoqi“) aʼzosi hisoblanadi.

Manbalar

Havolalar  

  

AQShdagi universitetlar‎
Prinsipat

Prinsipat (lotincharppIraShv, princes — birinchi; rahbar) — Qad. Rimda quldorlik monarxiyasi shakli; unda respublika muassasalari saqlanib qoladi, biroq hokimiyat amalda bir kishi — prinseps (senatorlar roʻyxatida birinchi) qoʻliga oʻtgan. P. tizimi miloddan avvalgi 27 yildan milodiy 193 yilgacha mavjud boʻlgan.

Manbalar
Pripyat

Pripyat (, ) — Belarus va Ukrainadagi daryo. Dneprning oʻng irmogʻi (Kiyev suv omboriga quyiladi). Uzunligi 775 km, havzasining maydoni 114,3 ming km². Daryoning koʻp qismi Polesye pasttekisligidan oqib oʻtadi. Dekabrda muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari: oʻngdan — Stoxod, Stir, Gorin, Ubort, Uj, chapdan — Yaselda, Lan, Sluch, Ptich. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 460 m³/sek. Quyilish jo-yidan 500 km da kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi. Baliq ovlanadi. Pripyat boʻyida Pinsk, Petrikov, Mozir, Narovlya, Chernobil shaharlari joylashgan. Pripyat Dnepr—Bug kanali orqali Bug daryosi bilan va Dnepr — Neman kanali orqali esa (Shchara daryosi orqali) Neman daryosi bilan bogʻlangan.

Manbalar 

 

Belarusdagi daryolar
Ukrainadagi daryolar
Pristan

Pristan — Bu Bandargoh. Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shahar (1958-yildan). Nukus shahar Kengashiga qarashli. 1958-yil 16-aprelda asos solingan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Nukus (8 km). Amudaryoda transportning rivojlanishi natijasida vujudga kelgan. Aholisi 15,7 ming kishi (2002). Temir-beton va duradgorlik buyumlari ishlab chiqariladi. Aroq-vino zavodi, umumiy taʼlim maktablari, klub, madaniyat uylari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

Shaharlar
Mixail Prishvin

Mixail Mixaylovich Prishvin [1873.23.1(4.2), Lipetsk viloyati Yelets tumani — 1954. 16. 1, Moskva] — rus yozuvchisi. Leypsig universiteti falsafa fakultetini tugatgan (1902). Qrim va Qozogʻistonga qilgan safari natijasida esa "Odam Ato va Momo Havo" (1909), "Qora arab" (1910) singari ocherklarini yozgan. "Berendey buloqlari" (1923) ocherki, "Kashchey zanjiri" (1923) va "Turnalar oʻlkasi" (1929) romanlari muallifi. P. butun umri davomida tabiat, ov va oʻlkashunoslik bilan qiziqqani, oʻz hayoti mazmunini tabiat bilan uygʻunlikda koʻrgani uchun ta-biatga mexr motivi uning butun ijodi boʻylab "kizil ip" yangligʻ oʻtib turadi. Uning hatto katta epik asarlarida ham tabiatga boʻlgan mexr, u bilan uygʻunlikda yashash va tabiatni asrash gʻoyasi yotadi. P. 40—50-yillar "Kiyinmagan koʻklam" qissasi, "Fatseliya" nasriy dostoni (1940), "Quyosh xazinasi" (1945) ertak-rivoyati kabi asarlarini yozgan. Yozuvchi vafotidan keyin uning "Zamin koʻzlari" kun-daliklari, "Osudar yoʻli" (1957) roman-ertagi eʼlon qilingan.

Manbalar 

 

Rossiyalik yozuvchilar
Sovet yozuvchilari
Rossiya yozuvchilari
Proyektiv geometriya

Proyektiv geometriya - geometriyaning proyektiv almashtirishlar nati-jasida shakllarning oʻzgarmaydigan xossalarini oʻrganuvchi boʻlimi. Bunday xossalar proyektiv xossalar deyiladi. Proyektiv almashtirishlar toʻgʻri chiziqni toʻgʻri chiziqqa oʻtkazuvchi almashtirishlardan iborat. Masalan, oʻxshash almashtirish, perspektiva. Bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi nuqtalar proyektiv almashtirish natijasida yana bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi nuqtalarga, ikkinchi tartibli chiziqlar ikkinchi tartibli chiziqlarga oʻtadi. Ammo aylana, ellips, parabola yoki giperbolaga oʻtishi ham mumkin. Bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi A, V, S, D nuqtalarning qoʻsh nisbati (ABCD) proyektiv almashtirishda oʻzgarmaydi. P. g.da qulaylik uchun cheksiz uzoklashgan ele-mentlar qoʻllanadi. Tekislikda yotmaydigan (xosmas) elementlar chek-siz uzoqlashgan nuqtalar va cheksiz uzoqlashgan toʻgʻri chiziqdan iborat. Yevklid geometriyasinpng parallel toʻgʻri chiziqlari cheksiz uzoklashgan nuqtada kesishadi, deb olinadi. Bunda turli yoʻnalishdagi parallel toʻgʻri chiziqlar turli cheksiz uzoq nuqtalarda kesishishi kerak. Cheksiz uzoklashgan toʻgʻri chiziq barcha cheksiz uzoqlashgan nuqtalar toʻplami boʻladi. Natijada "turli ikki toʻgʻri chiziq bitta nuqtada kesishadi" degan aksioma oʻrinli boʻladi.

P. g. aksiomatik asosda qurilishi ham mumkin. Unda ikkilik prinsipi oʻrinli boʻladi. Yevklid fazosini xosmas elementlar (cheksiz uzoqlashgan nuqta, toʻgʻri chiziq, tekislik) bilan toʻldirib, uch va undan ortiq oʻlchovli proyektiv fazolarni hosil qilish mumkin. P. g. ga birinchi marta 17-asrda fransuz ma-tematiklari J. Dezarg va boshqa Paskallar asos solgan. Uning keyingi rivojlanishiga esa G. Monj katta hissa qoʻshgan. Fransuz matematiklari J. Ponsele, J. Brianshonlar P.g.ni mustaqil fan sifatida bayon etishgan. P.g.ning rivojlanishida Shveysariya matematigi Ya. Shteyner, fransuz matematigi M. Shal, nemis matematigi K. Shtaudt va boshqalarning xizmatlari katta.

P.g. matematika va tabiatshunoslikning turli sohalarida qoʻllanadi.

Adabiyot 
 Glagolev N. A., Proyektivnaya geometriya, 2 izd, M., 1963; Bakelman N. Ya., Visshaya geometriya, M., 1967; Yefimov N. V., Visshaya geometriya, 5 izd., M., 1971.

Manbalar
Proyeksion apparat

Proyeksion apparat (proyektor) — turli yassi obʼyektlar (chizmalar, rasmlar, fotonusxalar va boshqalar) tasvirini yorugʻlik oqimi yordamida ek-randa hosil qiluvchi optik qurilma. Muqim (statsionar) va koʻchma turlarga bulinadi. Diaskopik, episkopik va epidiaskopik xillari bor. Diaskopik Proyeksion apparat (diaproyektorlar) shaffof tasvirlarni yoritish yoʻli bilan ekranga tushiradi; bunga kinoproyeksion apparat, proyeksiyey fonar, kattalashti-ruvchi apparat va boshqa kiradi. Diaskop di-aproyektordan farq qiladi: diaproyektor negativdagi tasvirni fotoqogʻozga oʻtkazishda, diapozitivlarni koʻrishda, mikrofilmlarni oʻqishda, aerofotosuratlarni ishlashda qoʻllanadi, diaskop shaffof obʼyektdan oʻtuvchi yorugʻlik nurlari yordamida okulyar orkali shu obʼyektni koʻrishga imkon beradi. Episkopik Proyeksion apparat ekranda noshaffof obʼyektlarning tasvirini ulardan qaytgan va sochilgan nurlar bilan xreil qiladi; bunga episkop, proyektor va boshqa kiradi. Epidiaskopik Proyeksion apparat dias-kopik va episkopik Proyeksion apparatlarning qoʻshilgani boʻlib, shaffof va noshaffof obʼyektlar tasvirini ekranga tushiradi. Proyeksion apparat mexanik va optik qismlardan iborat. Mexanik qismi yordamida proyeksiyalanuvchi obʼyektlar va-ziyati oʻzgartirilib turiladi. Optik qismi yoritish manbai va linzalar toʻplamidan iborat. Proyeksion apparat oʻlchash texni-kasida, kinoteatrlar, laboratoriyalar va boshqa joylarda ishlatiladi.

Manbalar
Proyeksiya

Proyeksiya ( — oldinga irgʻitilgan) — biror narsaning tekislik (qogʻoz)ga tushirilgan tasviri. Masalan, fazodagi A nuqtani P’ tekisligiga proyeksiyalash uchun proyeksiya markazi S orqali P’ tekislik bilan L nuqtada ke-sishguncha SA toʻgʻri chizigʻi oʻtkaziladi. Aʼ nuqta A ning proyeksiyasi deyiladi. Biror Gʻ shaklning proyeksiyasi uning barcha nuqtalarini proyeksiyalab topiladi. Proyeksiya markazidan oʻtmaydigan toʻgʻri chiziq koʻrinishida proyeksiyalanadi. Hosil qilingan proyeksiya markaziy yoki konus proyeksiya deyiladi.

Proyeksiya markazi fazoning cheksiz uzoqlikdagi nuqtasi £°= da boʻlsa, barcha pro-yeksiyalovchi toʻgʻri chiziqlar parallel boʻladi va proyeksiya parallel yoki silindrik proyeksiya deyiladi. Chizmachiliqda parallel proyeksiyalashning xususiy turi qoʻllanadi. Bunda proyeksiyalash tekisligi proyeksiyalash yoʻnalishiga perpendikulyar joylashadi. Bunday proyeksiya toʻgʻri burchakli yoki ortogonal proyeksiya deyiladi. Markaziy va parallel proyeksiyalar chizma geometriyada keng qoʻllanadi.

Manbalar
Sergey Prokofyev

Sergey Sergeyevich Prokofyev [1891. 11 (23).4, Donetsk viloyati Sonsovka qishlogʻi – 1953.5.3, Moskva] – rus kompozitori, pianinochi, dirijyor, xalq artisti (1947). Italiya (1934), Shvetsiya (1947) musiqa akademiyalari aʼzosi. Peterburg konservatoriyasini kompozitsiya (1909), fortepiano va dirijyorlik (1914) buyicha tugatgan. 1918—32 yillarda AQSH va Yevropada yashagan, 1933-yildan Moskva konserva-toriyasi huzuridagi Oliy mahorat maktabida dare bergan. Prokofyev ijodi 20-asr jahon musiqa madaniyatida butun bir davrni tashkil qiladi. U musiqa sanʼatining uslubiy, badiiy-ifodaviy (ayniqsa, garmoniya, kuy) tizimlarini yangilab, oʻziga xos yoʻl ochdi va koʻpgina (jumladan, Oʻzbekiston) kompozitorlar ijodiga taʼsir koʻrsatdi. Asarlari hayotbaxshligi, kuchli iroda va erkin ruhi, nafis lirikaga boyligi bilan ajralib turadi. Deyarli barcha musiqa janrlariga muro-jaat qilgan P. musiqiy portret ustasi sifatida tanilgan. Ijodida musiqali sahna janri asosiy oʻrin tutadi. Uning „3 apelsinga muhabbat“, „Olovli farishta“, „Urush va tinchlik“ ope-ralari, „Romeo va Julyetta“, „Zolushka“, „Tosh gul haqida xikoya“ baletlari, „Aleksandr Nevskiy“ kantatasi, cholgʻu konsertlari, 1-, 5—7- simfoniyalari, koʻpgina kamer-cholgʻu asarlari, kinofilmlarga yozgan musikalari 20-asr musiqasining mumtoz namunalaridir. Davlat mukofoti laureati (1943, 1946, 1947, 1951).

Navoiy teatrida P.ning „Zolushka“, „Olovli farishta“, soʻnggi yillarda „Romeo va Julyetta“ asarlari sahnalashtirilgan.

Manbalar 

 

Rossiya kishilari
Sovet Ittifoqi kishilari
1891-yilda tugʻilganlar
27-aprelda tugʻilganlar
5-martda vafot etganlar
1953-yilda vafot etganlar
Klassik musiqa
Proktologiya

Proktologiya (yunoncha: proktos – „toʻgʻri ichak“, -λογία „ilm“ yoki „oʻrganish“ degan maʼnoni anglatadi) – tibbiyotning bir boʻlimi. Toʻgri ichak, anal kanali va oraliq sohasi kasalliklarining etiologiyasi, patogenezi, morfologiyasi, fiziologiyasi, diagnostikasi va davolash usullarini oʻrganadi.

Tibbiyotning soʻnggi yillarda tez rivojlanishi tufayli proktologiya faqat toʻgʻri ichak, anal kanali va oraliq sohasi kasalliklarini (bavosir, oʻtkir va surunkali paraproktitlar, ichak oqmalari, anal sfinkteri yetishmasligi va boshqalar) oʻrganish bilan chegaralanib qolmay, yoʻgʻon ichakning yuqori qismi, yaʼni ichak kasalliklarini ham oʻrgana boshladi. Chunki nospetsifik yarali kolit, kron kasalligi, oilaviy adenomatoz, yoʻgʻon ichak oʻsmalari, qabziyat va boshqa kasalliklar ayni vaqtda toʻgʻri ichakni ham, u bilan bogʻliq boʻlgan ichakni ham zararlaydi shu sababi: Amerika, Yevropa davlatlari va Rossiyada „proktologiya“ fanining „koloproktologiya“ deb atalashi hisoblanadi. Kasalliklarning xalqaro tasnifiga (MKB-1) binoan, koloproktologiya fani 200 dan ortiq kasallik va sindromlarni oʻrganadi.

Toʻgʻri va u bilan bogʻlangan ichak kasalliklarini oʻrganish qadimdan maʼlum boʻlib, Gippokrat, Abu Ali Ibn Sino va boshqa olimlar oʻz asarlarida bu kasalliklarni batafsil yoritishgan.

Oʻzbekistonda proktologiya fani XX asrning 60-yillarida rivojlana borib, bunga Z. Nizomov, E. Joʻrayev va boshqa olimlar katta hissa qoʻshdilar. XX asrning 80-yillaridan esa koloproktologiya mustaqil fan va alohida mutaxassislik sifatida rivojlana boshladi. Bunda Oʻ. Oripov, S. Navruzov kabi olimlarning xizmatlari katta boʻldi. Hozirgi Oʻzbekistonning barcha viloyat markazlarida ixtisoslashgan boʻlimlar mavjud. Toshkent shahrida esa Respublika koloproktologiya ilmiy markazi faoliyat koʻrsatadi.

Jarrohlik va tashxis qoʻyish jarayoni 

Ushbu kasalliklarni davolashning jarrohlik shakllariga quyidagilar kiradi: kolektomiya, kolostomiya, polipektomiya, strikturoplastika, gemorroyektomiya (gemorroyning ogʻir holatlarida), minimal invaziv jarrohlik, anoplastika va boshqalar bemorning ahvoliga qaraladi. Kolonoskopiya kabi diagnostika muolajalari kolorektal jarrohlikda juda muhimdir, chunki ular shifokorga qanday tashxis qoʻyish kerakligini va vaziyatni toʻgʻrilash uchun qanday tartib-qoidalarni bajarish kerakligini aytishi mumkin. Kolorektal jarrohlar tomonidan qoʻllaniladigan boshqa diagnostika usullariga quyidagilar kiradi: proktoskopiya, defekatsiya proktografiyasi, sigmoidoskopiya. Soʻnggi paytlarda jarrohlikning laparoskopik usuli, uning xavfi pastligi, tiklanish vaqtining qisqarishi va laparoskopik asboblar yordamida erishilgan kichikroq, aniqroq boʻlganligi uchun keng maʼnoda qoʻllandi.

Yana qarang 
Gastroenterologiya
Surunkali kolit

Manbalar 

Tibbiyot
Proktologiya
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Prolongatsiya

Prolongatsiya () — zayom, veksel va shartnomalarning amal qilish muddatlarini uzaytirish. Prolongatsiya kelishuvlar, sud qarorlari, davlat hokimiyati aktlarida oʻz aksini topadi. Iqtisodiy harakatlar, huquqiy sohalarda keng qoʻllanadi. Prolongatsiya, asosan, vaqtinchalik kuchga ega va u asosiy hujjatlardagidek amal qilish huquqini taʼminlaydi. Tadbirkorlikni kengaytirishda iqtisodiy aloqalarning uzilib qolmasligini taʼminlash prolongatsiyadan keng foydalanishni taqozo etadi.

Manbalar
Prolyuviy

Prolyuviy (lotincha proluo — yuvaman, oqim bilan chiqaraman) — togʻ jinslarining yogʻingarchilik taʼsirida yuvilishidan hosil boʻlgan gʻovak jinslar. P. togʻ etaklaridagi tekislikka oqim taʼsirida kelib, devorga oʻxshash turli toʻsiqlar holida choʻkib joylashadi. P. turli kattalikdagi chaqiqjins parchalaridan iborat boʻlgan, oralari se-mentlovchi material sifatida qum va loy bilan toʻlgan holda fanglomerat yoki juda kichik zarrachalardan iborat boʻlgan lyoss choʻkindilarini hosil qiladi. "P." terminini A. P. Pavlov (1914-yil) kiritgan. P. Oʻrta Osiyoning togʻ yon bagʻirlarida hamda arid zonalarda, jumladan, mavsumiy suv oqimlari boʻladigan joylarda koʻp uchraydi. P.lar bilan koʻpincha sochma konlarning baʼzi turlari, noruda qurilish mate-riallari konlari bogʻliq boʻladi.

Manbalar
Prometrin

Prometrin, selektin, pro-gellan, gezagard 50 (CI6HI9N5S) — tanlab taʼsir etuvchi gerbitsid, 50%li hoʻllanuvchi kukun. Bir yillik gʻallasimon va ikki pallali begona oʻtlarni yoʻqotishda qoʻllanadi. Taʼsiri, ayniqsa, yetarli namlik va yuqori haroratda 3 oygacha davom etadi. Preparatni OVX-14 traktor agregati yordamida bahorgi boronalashdan oldin yoki urugʻlik ekilgandan soʻng, urugʻ unib chiqqunga qadar, shuningdek, ekish bilan barobar lenta usulida 25—30 sm kenglikda tuproq yuzasiga purkaladi. Sarf normasi 1,3 —2,5 kg/ga, ish suyukdigi 100—150 l/ga. Zahari kuchsiz.

Manbalar
Proporsiya

Proporsiya (lot. proportio — munosabat), mutanosib — 1) matematikada — a, b, c, d toʻrt kattalikning ikki nisbati orasidagi tenglik: a:b=c:d. Bunda a, b, c, d — proporsiya hadlari; a va d — chetki, b va c — oʻrta hadlar deyiladi. Proporsiyaning asosiy xossasi: oʻrta hadlari koʻpaytmasi chetki hadlar koʻpaytmasiga teng bc=ad. Bu asosiy xossasi orqali proporsiyaning toʻgʻriligi tekshiriladi va uning biror hadini boshqa hadlar orqali ifodalash mumkin; karrali va butun sonli nisbatli proporsiyadan tashqari, irratsional nisbatlarga keladigan mutanosiblashtirish sistemalari keng tarqalgan (masalan, oltin kesim); 2) sanʼat va meʼmorlikda — badiiy asar yoki bino (inshoot) elementlarining bir-biriga nisbatan uygʻunligi; 3) keng maʼnoda — qismlarning oʻlchamlarining oʻzaro nisbati, umuman, narsalar oʻrtasidagi miqdoriy munosabat.

Manbalar 

Matematikaga oid chala maqolalar
Matematik tushunchalar
Prostata bezi

Prostata bezi (yun. prostatus — oldinda turuvchi), prostata — erkak jinsiy aʼzosidagi tok, bez. Kichik chanoq boʻshligʻida qovuq ostida boʻlib, qovuq boʻyinchasi va siydik chiqarish kanalining boshlangʻich qismini oʻrab turadi. Prostata bezi bez va muskul qismdan iborat. Bez qism urugʻ suyultiradigan suyuqlik (sekret) ajratadi. Bu suyuklik spermaga qoʻshilib, spermatozoidlarni faollashtiradi. Muskul qism esa siydik chiqarish kanalining sfinkteri (muskul qisqich) hisoblanib, shahvat va siydik chiqishini rostlab turadi, shuning uchun shahvat va siydik aralashib ketmaydi.

Prostata bezining orqa yuzasi toʻgʻri ichakka tegib turadi, shunga koʻra, vrach toʻgʻri ichakka barmogʻini kiritib bezning turli kasalliklarini aniqlaydi. Prostata bezining yalligʻlanishi prostatit deb ataladi.

Prostata fiziologiyasi:

Prostata bezi ajratgan suyuqlik tarkibida immunoglobulin,fermentlar, vitaminlar,limon kislotasi va boshqalar mavjud. Bu suyuqlik shahvatni suyultirishda qatnashadi. Prostata funksiyasi  gipofiz bezi gormonlari,androgenlar,estrogenlar,hamda steroid gormonlar tomonidan boshqariladi. 

Prostata funksiyasi:

 Shahvat tarkibida boʻlgan suyuqlik ishlab chiqarish
 Jinsiy taranglik paytida siydik yo'lini yopib klapan vazifasini o'taydi.

Manbalar
Protaktiniy

Protaktiniy (yun. protos — birinchi va aktiniy; lotincha, Protactinium), Pa — radioaktiv kimyoviy element. Tar-tib raqami 91, atom massasi 231,0359, aktino-idlarga kiradi. Turgʻun izotopi yoʻq. 12 ta radioaktiv izotopi maʼlum, eng uzok, mavjud boʻluvchi izotopi 23|Ra (T’/2=32400-yil) 1917-yilda shved mineralogi va kimyogari Yu. Gan bilan avstraliyalik fizik va radiokimyogar Protaktiniy Meytner, ularga bogʻliq boʻlmagan holda ingliz radiokimyogarlari Protaktiniy Soddi va Kranstonlar tomonidan uran rudasi chiqindisidan topilgan. 23|Ra a — zarracha chiqarib aktiniyga aylana-di: 23|Ra -> 227As+Ne+.

Yer poʻstining massa jihatidan 110"10% initashkil etadi. Sof Protaktiniy kumush rang-oq, yaltiroq, bolgʻalanuvchan metall, havoda oksidlanib qorayadi. Zichligi 15,4 g/sm³. Birikmalarda 3 va 5 valentli. Kimyoviy xossalariga koʻra, Ta, Nb, Ti va Zr ga oʻxshaydi.

Manbalar 

Kimyoviy unsurlar
Protez

Protez (yunoncha: prothesis — qoʻshish, ulash) — qoʻl-oyoqlarning yoʻq qismlari yoki gavda va aʼzolarning boshqa mayib qismlari oʻrnida vaqtincha yoki doimiy ishlatiladigan mexanik moslama. Kosmetik nuqsonni yashirish (mas, koʻz P.zi) yoki oʻzgargan funk-siyani tiklash (mas, panja P.i, tish P.i) uchun xizmat qiladi.

Kosmetik, ishchi x.amda davo P.lari farq qilinadi. Aktiv, harakatlanuvchan va ushlash funksiyasini bajaradigan ishchi P.lar korxonalarda ishlash imkonini beradi. Odatda, bu xil P.ning ichiga ishlash moslamalari joylashtiriladi. Kosmetik (anatomik) P. yoʻqotilgan aʼzo (mas, qoʻl-oyoq, koʻz, tish, quloq chigʻanogʻi, koʻkrak bezi va boshqalar) shakli va qisman funksiyasini tiklash uchun ishlatiladi. Davo protezi biror aʼzo funksiyasini tiklash maqsadida vaqtincha qoʻllanadi (mas, ortopedik poyabzal, skoliozda tanaga kiydiriladigan korset, bandaj, ortopedik apparatlar va hokazo). Qoʻl va oyoq P.lari bir necha xil boʻladi. Oyoq pan-jasi kesilganda panja, toʻpikdan tiz-zagacha kesilganda boldir, boldirdan chanoq boʻgʻimigacha kesilganda son va umuman oyoq boʻlmaganida chanoqson P.idan foydalaniladi. Qoʻl P.ining esa panja, bilak, yelka va boshqa xillari boʻlib, bu koʻproq amputatsiya qilingan soha choʻltogʻiga moslanadi. P. polietilen, xlorvinil, termoplast va boshqa materiallardan yengil, qulay va chi-damli, gigiyenik talablarga javob be-radigan qilib tayyorlanadi. Oʻzbekistonda P.lar ochiq turdagi "Ortopediya" aksiyadorlik jamiyati zavodida tayyorlanib, nogironlarga bepul beriladi va vaqtvaqti bilan almashti-rib turiladi.

Manbalar
Protezlash

Protezlash — tibbiy-texnik fan; gavdaning mayibmajrux. boʻlgan aʼzolari yoki qismlari shakli va funksiyalarini tiklashga qaratilgan tibbiytexnik tadbirlar sistemasi. P. tibbiyot bilan texnika oʻrtasidagi fan boʻlib, ortopediya, travmatologiya va tiklash jarroxligi bilan bogʻliq. P.ga xos maʼlumotlar juda qadimdan maʼlum, P.da, asosan, protez va protez-ortopedik buyumlar, apparatlar, poyabzallar va boshqa maxsus moslamalardan foydalaniladi. Eshitish apparatlari ham P.ning bir turi hisoblanadi. Shuningdek, P.da bemor va mayib kishilarning harakatlanishi uchun maxsus vositalar; hassa, qoʻltiq tayoq, aravacha va hokazo qoʻllanadi. Oʻzbekistonda P. — qoʻl-oyoklari va boshqa aʼzolarining anatomik nuqsoni boʻlganlarni moddiy taʼminlash turlaridan biri; mayiblarga maxsus moslamalar, odatda, bepul ijtimoiy sugʻurta va ijtimoiy taʼminot hisobidan beriladi. P. ortopediya va travmatologiya ilmiy tadqiqot institutlari hamda protez zavodlarida amalga oshiriladi.

Manbalar
Proteinoterapiya

Proteinoterapiya (yun. protos -birinchi va terapiya) — immunoterapiya turi. Davo maqsadida teri ostiga, muskul orasiga yoki venaga oqsilli moddalar (mas, sut, zardob va boshqalar) yuborish. P. koʻpincha surunkali infeksion va infeksion allergik kasalliklarda, yara kasalligida, trofik yara va hokazoda qoʻllanadi. P.da qon (qarang Gemoterapiya), kazein eritmasi va boshqa oqsilli moddalar yuboriladi. P.da bemor krnidagi leykotsitlar koʻpayib, qonning fermentativ faolligi ortadi, orga-nizmning umumiy quvvati kuchayadi.

Manbalar
Proteksionizm

Proteksionizm (lotincha: protectio -panalash, xrmiylik) – davlatning ichki bozorni chet el raqobatidan himoya qilish va tovar ishlab chikaruvchilarning tashqi bozorga chiqishini ragʻbatlantirishga qaratilgan iqtisodiy siyosati. Yevropada kapitalning dastlabki jamgʻarilishi davri (XVI-XVIII asrlar)da paydo boʻldi va yuzaga kelayotgan sanoatni rivojlantirishga yordam koʻrsatdi. Oʻsha davrda Proteksionizm import sanoat mahsulotlari uchun yuqori boj va oʻz sanoat mahsulotlari uchun eksport mukofotlari belgilashda yaqqol koʻrinadi. Ayni paytda tanqis xom ashyo importi uchun bojlar bekor qilingan holda, shunday muhim xom ashyo va mahsulotlar uchun eksport bojlari joriy qilingan. Dastlabki bosqichda Proteksionizm mamlakatlarni industriyalashtirishga xizmat qilgan va ijobiy rol oʻynagan. I va II jahon urushi yillarida va, ayniqsa, 1929—33-yillardagi jahon iqtisodiy tangligi davrida Proteksionizm siyosati kuchaydi. Urushdan keyingi yillarda iqtisodiyotning baynalminallashuvi sharoitlarida rivojlangan mamlakatlarda oʻta Proteksionizmdan voz kechish va tashqi savdoni erkinlashtirishga oʻtish yuz berdi, lekin jahon iqtisodiyotida Proteksionizm hamon davlat tomonidan tartibga solishning taʼsirchan quroli boʻlib qolmoqda. Jahonda iqtisodiy integratsiyaning borishi jamoaviy Proteksionizmni paydo etdi (Yevropa Ittifoqi, OPEK va boshqalar). Rivojlangan mamlakatlarda oʻz fermerlarini koʻllab-quvvatlash va ichki oziq-ovqat bozorini himoya qilishga qaratilgan agrar Proteksionizm keng qoʻllanadi. Jahon savdo tashkiloti Proteksionizm tadbirlarini bir qadar cheklashga qaratilgan siyosat olib boradi. Bu tashkilotga aʼzo mamlakatlar bojxona boji miqdorini import qilinadigan tovarlar qiymatining 10% dan oshirmaslik tartibiga rioya qilishlari kerak. Jahon xoʻjaligida globallashuv jarayonlari milliy bozorlarning jahon bozoriga integratsiyalashuviga olib kelmoqda. Milliy bozorlarning erkinlashtirilishi milliy iqtisodiyotning yuksalishini taʼminlaydi va Proteksionizm siyosatining ahamiyatini pasaytiradi. Oʻzbekistonda ham tashqi savdoni davlat tomonidan tartibga solishda Proteksionizm siyosati qoʻllanadi. Bu siyosat asosida import oʻrnini bosuvchi va eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarishni ragʻbatlantirish, eksport toʻlovlarini kamaytirish, ichki bozorni sifatli tovar bilan taʼminlash, tashqi savdoni mamlakat iqtisodiyoti manfaatlariga toʻla boʻysundirish strategiyasi turadi.

Manbalar
Protorenessans

Protorenessans (yun. protos - bi-rinchi, frans. Renaissance — uygʻonish) — Uygʻonish davri sanʼatiga zamin yaratgan Italiya madaniyatining ilk bosqichi (13—14-asr boshlari). "P." atamasi shveysariyalik tarixchi Ya. Burkhard tomonidan ilk bor qoʻllangan. P. erkin shaharlarning jadal rivojlanib kengayishi, ishlab chikaruvchi kuchlar va savdosotiqning oʻsishi bilan bogʻliq. Sanoat va madaniyat gurkirab taraqqiy eta boshladi, dunyoviy fanlarga qiziqish va antik merosga eʼti-bor ortdi. Bu oʻzgarishlar Florensiya, Piza, Siyena, Genuya, Milanda, ayniqsa, Venetsiyada juda sezilarli boʻldi. Yangi davr sanʼatining ilk belgilari adabiyot (Dante, Petrarka, Bokachcho), meʼmorlik (Arnolfo di Kambio va boshqalar), xaykaltaroshlik (N. Pizano va boshqalar), rassomlik (P. Kavallini, Jotto) sanʼa-tida namoyon boʻla boshladi. Jumladan, Kavallini gotika shakllariga xotir-jamlik va muvozanat kiritsa, Jotto di-niy mavzularni hayotiy aks ettira boshladi, fazoviy kenglikni oʻzlashtirib tasvirlanuvchilarning salobatli va ulugʻvor qiyofalarini yaratdi, insoniy munosabatlar — xudbinlik va olijanoblikni ishonarli aks ettirdi (Jottoning Paduyadagi del Arena kapellasiga ishlagan devoriy rasmi, 1303—1305).

Manbalar
Protsessual huquq

Protsessual huquq (OʻzRda) -huquq tizimi normalarining bir kismi; sudda ishlarini yuritish jarayonida, shuningdek, surishtiruv va dastlabki tergovda ishtirokchilar va boshqa manfaatdor shaxslarning FPK, XPK, JPK va MJKda nazarda tutilgan huquklari. Protsessual huquq Oʻzbekiston Respubli-kasining Konstitutsiyasida belgilangan shaxsiy huquq va erkinliklarni zaruratsiz va asossiz cheklanmasligiga xizmat qiladi. Protsessual huquqlar demokratik harakterda boʻlib, daʼvo va nizolar-ni, xuquqbuzarlik, shu jumladan, jinoyat ishlarini tez va toʻgʻri tekshirish, ularni asosli, qonuniy va odilona hal qilishni kafolatlaydi. Protsessual huquq yuridik shaxslarga ham oʻz manfaatlarini himoyalash vositasi sifatida beriladi.

Jinoyat ishlari boʻyicha gumon ostidagi shaxs va ayblanuvchiga tegishli Protsessual huquqlarning eng muhimi himoyalanish va himoyachining yordamidan foydalanish huquqidir. Keng maʼnoda Protsessual huquq fuqarolik, xoʻjalik, maʼmuriy va jinoyat ishlarini hal etish tartibidan iborat.

Manbalar 

Huquqshunoslik
Huquq
Protsion

Protsion — Kichik It yulduz turkumining eng yorugʻ  yulduzi. Vizual yulduz kattaligi 0,4. Quyoshdan uzoqligi 3,5 parsek, yorituvchanligi undan 7,7-marta katta. Protsion qoʻshaloq yulduz .

Manbalar 

 

Yulduzlar
Koinot
Prujina

Prujina () — qisilganda hosil boʻladigan elastik kuch hisobiga mexanik energiya hosil qiladigan va turtkilarni yumshatadigan detal. Taʼsir qiluvchi kuch turiga qarab, egiluvchan (Prujina oʻqiga perpendikulyar kuchlarni qabul qiluvchi, buraluvchi, choʻziluvchi, siqiluvchi va boshqalar), plastinkasimon, spiralsimon, vintsimon, tarelkasimon, halqasimon va boshqa xillarga boʻli-nadi. Prujina oʻramining kesim yuzi shakliga qarab, doyra, kvadrat, toʻgʻri toʻrtburchak, bir necha simlar oʻralgan xillari bor. Prujina, asosan, tarkibiga uglerod va marganets, kremniy, xrom qoʻshilgan poʻlat, plastmassa, latun, bronza va boshqa materiallardan tayyorlanadi. Prujina soat mexanizmlarida, temir yoʻl buferlari, tirkash qurilmalari, amortizator va texnikaning boshqa sohalarida qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Ressora

Manbalar