yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Latif Nasriddinov

Latif Nasriddinov (1918 - Toshkent — 1943) — 20-asr oʻzbek rangtasvirchi rassomlaridan. Toshkent rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1934—38). Natyurmort, portret janrida ijod qilgan. Ijodini portretlar yaratish bilan boshlagan. Rassom asarlarida shaxslar oʻychan holatda tasvirlangan ("Ota portreti", 1938 va boshqalar), boʻyoq qatlami qalin ishlatilgan hamda puxta va pishiq yotqizilgan, tasvir shakli va ranglar jozibali va ifodali boʻlishi vositasida badiiy obrazlar yaratishga erishgan ("Ona" portreta, 1940; "Avtoportret", 1942 va boshqalar). Natyurmortlar, lavhalar, "Layli va Majnun uchrashuvi", "Layli iztirobi", "Majnun sahroda", "Majnun oʻlimi" kabi kompozitsiyalar yaratgan. Asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanadi.

Manbalar 

1918-yilda tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Gulixon Nasriddinova

Gulixon Nasriddinova (1949.10.7, Tojikiston Respublikasining Koʻlob shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Termiz pedagogika institutining chettillar fakultetini tugatgan (1971). 1971-yildan Uzun tumanidagi 4-maktabda, 1997-yildan 4-ixtisoslashtirilgan internat maktabida ingliz tili oʻqituvchisi. Gulixon Nasriddinova har bir darsni puxta, jonli, texnik vositalar va test sinovlari asosida tashkil etadi. U ish faoliyati davomida davlat taʼlim standartlarini joriy etish maqsadida no-anʼanaviy dars usullari (seminar, konferensiya, savol-javob, ekskursiya darslaridan)dan foydalanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1949-yilda tugʻilganlar
7-oktyabrda tugʻilganlar
Nosiriddinshoh

Nosiriddinshoh (1831-1896.1.5, Tehron) — Eron shohi (1848—96). Qojarlar sulolasidan. Muhammadshoh Qojar va Malikjahon xonimning oʻgʻli. Uningdavrida Bobiylar qoʻzgʻolonlari shafqatsizlik bilan bostirilgan. N. davrida Yevropa mamlakatlarining Erondagi siyosiy tazyiqi kuchaygan. N. chet el (ingliz va rus) sarmoyadorlariga telegraf, bank, yoʻl va boshqa konsessiyalarkni bergan. 1892-yilda Angliyadan davlatni asoratga soladigan katta qarz olgan. Chet el ta-maki konsessiyasiga qarshi koʻtarilgan harakatni jazolagani uchun maxfiy terroristik tashkilot vakili Mirzo Rizo Kirmoniy tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar 

    

Qojarlar sulolasi
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasrulloyi

Nasrulloyi - oʻtmishda (16-asr) yashab ijod etgan mashhur bastakorning ismi (taxallusi)ga nisbat berib atalgan musiqiy asarlar nomi. Shashmaqomda Buzruk maqomi Mushkilot boʻlimida "Muhammasi N." nomi bilan asosiy cholgʻu qismlaridan biri sifatida oʻrin olgan. Ushbu maqomning ashula boʻlimida N. nasr yoʻlida yaratilgan shoʻʼbalardan biridir. U oʻzining kuy qiyofasi jihatidan Buzrukning bosh-qa shoʻʼbalaridan birmuncha farqqiladi. Ichki tuzilishi boʻyicha N. cholgʻu muqadimma, daromad, miyenxat, dunasr, Turk avji, tushirim kuy jumlalaridan tashkil topgan. N. shoʻʼbasi oʻzidan soʻng keladigan 3 Taronaga ega. N.ning bosh kuy mavzui boshqa shoʻʼbalarda namud sifatida ishlatiladi.

Xorazm maqomlarida ham Buzruk maqomi aytish yoʻlidan oʻrin olgan boʻlib, nasr shoʻʼbasi uslubida yaratilgan namunalardan. Toshkent — Fargʻona maqom yoʻllari qatorida N. 5 qismli cholgʻu kuylar turkumi sifatida maʼlum. Uning qismlari har xil vazn va doira usullariga tushirilgan boʻlib, ikkinchisi (chapandoz)ning ashula yoʻli ham mavjud.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nastaʼliq

Nastaʼliq — xattotlik uslubi, arab mumtoz xat uslublaridan biri. 14-asrda shakllangan, nazariy asoschisi Mir Ali Tabriziy. Bu xat nasx va taʼlsh xat uslublari asosida yaratilgan boʻlib, har-flarning 5/6 qismi egri va 1/6 qismi toʻgʻri chiziqlar asosida yoziladi. Dastlab moʻʼtabar qoʻlyozmalarni, asosan, badiiy adabiyot namunalarini kuchirishda va alohida qitʼalarni bitishda foydalanilgan. Keyinchalik bu yozuv kitobat sanʼatidan nasx va suls yozuvlarini siqib chiqaradi. Oʻrta Osiyo, Eron, Ozarbayjon, Afgʻoniston va Hindistonda keng tarkalgan. Jaʼfar Boysunkuriy, Azhar Tabriziy, Sultonali Mashxadiy va uning shogirdlari N.da ijod qilgan. Ayniqsa, Mir Ali Haraviynnng N.ni Movarounnahrda tarqalishida xizmati katta. Darvish Muhammad ("Favoid ul-xutut"), Munis Xorazmiy ("Savodi taʼlim"), Muhammad Azim ("Mirʼoti taʼlim") asarlarida N. xatining asoslarini oʻrganish bayon etilgan.

Manbalar 

 

Arab alifbosi
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nastiya

Nastiya (yun. nastos — zich, tarang) — oʻsimlik barglari, gulbarglari va boshqa qismlarining tashqi omillar (yorugʻlik, harorat va boshqalar) taʼsirida harakat qilishi. N. hujayralarning notekis oʻsishi yoki ulardagi taranglik holatining turlicha oʻzgarishi natijasida sodir boʻladi. Epinastiyada oʻsimlikning uchki qismi tez oʻsadi (Mas, kurtak yoki gʻuncha ochganda), gipona-stiyada esa pastki qismi tez oʻsadi (Mas, gullash tugagandan keyin gul qoplamining tutashib ketishi). Taʼsir etadigan omillarga koʻra, fotonas-tiya (yorugʻlik taʼsirida), termonastiya (harorat oʻzgarganda), niktinastiya (kun bilan tun almashganda), seysmonastiya (mexanik taʼsir yoki tebranish taʼsirida), xemonastiya (baʼzi moddalar taʼsirida) farq qilinadi. Oʻsimliklarning hasharotlar yordamida chetdan changlanishida, gulni noqulay sharoitdan qimoya qilishda va boshqa xrllarda N.ning ahamiyati katta.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasturan

Nasturan (yun. nastos — zichlashgan va lot. uranium — uran), uran smolali ruda — sodda oksidlar sinfiga mansub mineral. Uranitning kri-stallokimyoviy analogi. Massiv va kollomorf agregatlar. Tarkibida oʻzgaruvchan miqdorda UO3 (20—55%) va UO2 (25—60%) boʻladi. Qushimcha sifatida radiogen qurgʻoshin, Sa, baʼzan nodir-yer elementlari, shuningdek, suv uchraydi. N.ning kristallik strukturasi, odatda, uraninitga mos keladi. Rangi qora, smolasimon yaltiroq, shaffof emas. Qattiqligi mineralogik shkala buyicha 4—6; zichligi UO2 va UO3 nisbatiga qarab, 4500 dan 9000 kg/m3 gacha oʻzgarib turadi. Elektromagnit xossasiga ega. Nihoyatda kuchli radioaktiv. U ning eng kup tarqalgan minerali. Murakkab gdirotermal tipli konlarda Sn va W minerallari, shuningdek, kobalt, nikel, temir arsenidlari bilan, mis, qoʻrgʻoshin, vismut, kumush va boshqalarning sulfidlari bilan birga hosil boʻladi. Urantemir rudali konlarda gematit, magnetit va boshqa bilan birga uchraydi. Chukindi tipli konlarda, konglomeratlarda esa kora uran deb ataluvchi ku-kunsimon, tuproqli agregatlarda ham maʼlum. Uran va radiyning asosiy sanoat minerallaridan biri.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasx (uslub)

Nasx — xattotlik uslubi, arab yozuvidagi mumtoz xat uslublaridan biri. 10-asrda kufiy yozuvi zaminida yaratilgan, ixtirochisi Ibn Muqla. Kufiy yozuvini kitobat sanʼatidan butunlay siqib chiqargani uchun shu nom bilan atalgan (N. soʻzi "oʻchirish", "bekor qilish" degan maʼnoni anglatadi). Harflarning 4/6 qismi egri va 2/6 qismi toʻgʻri chiziklar asosida yoziladi. Mumtoz xat uslublarida boʻlganidek bu xat uslubida "alif" (I), "dol" (j) va "lom" (j) harflarining turrasi yoʻq, "to" (i) va baʼzan "lom" harfida agar undan keyin "jim" (Ye), "mim" (f), "xr" harflari kelsa, turra boʻladi; "ho" harfi (j.) *. koʻrinishida yoziladi. Asosan qurʼon, hadis, tafsir koʻchirishda qoʻllangan, keyinchalik ilmiy va badiiy asarlar ham shu yozuvda bitilgan. Turli xat uslublari ixtiro qilinganiga qaramay, N. xati bugungi kunda ham turli mamlakatlar matbuotida keng qoʻllanilmoqda.

Manbalar 

Arab alifbosi
Daniel Nathans

Daniel Nathans (30-oktyabr 1928, Uilmington shahri – 16-noyabr 1999, Baltimor) — amerikalik genetik, tibbiyot doktori (1954-yildan). Delover shtati universitetini tugatgan (1950). 1972-yildan Jon Gopkisn universiteti tibbiyot fakulteti mikrobiologiya boʻlimi direktori. Ilmiy ishlari molekulyar biologiyaga oid. Restriksion enzimlar (fermentlar) kashf etgan va ularni molekulyar genetikada qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1978, X. Smit bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1928-yilda tugʻilganlar
30-oktyabrda tugʻilganlar
16-noyabrda vafot etganlar
1999-yilda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Natriy gidroksid

Natriy gidroksid (oʻyuvchi natriy, kaustik soda), NaOH — rangsiz kristall, gigroskopik kukun ko'rinishidagi modda. Suyuqlanish temperaturasi-323°, qaynash temperaturasi-1403°, zichligi-2,02 g/sm3. Suvda yaxshi eriydi, erish vaqtida issiqlik ajratib chiqaradi. Natriy suv bilan tasirlashib kuchli ishqorni paydo qiladi. Suvsiz NaOH 65,8° dan yuqorida kristallanadi. Havodagi namni tortadi, shu sababdan yoyilib ketadi va natriy karbonatga aylanadi. Natriy gidroksid natriy metali va natriy gidritni eritadi.

Osh tuzining suvdagi eritmasi (namakob)ni elektroliz qilib hosil qilinadi. Sunʼiy ipak, sovun va boshqa kimyoviy moddalar ishlab chiqarishda, toʻqimachilik va boshqa sanoat tarmoqlarida ishlatiladi. Koʻpgina organik birikmalar, charm va qogʻozlarni yemiradi. Teriga tegsa kuydiradi.

Manbalar 

Kimyo
Kimyoviy birikmalar
Kimyoga oid chala maqolalar
Natura

Natura (lotincha natura — tabiat) — 1) inson harakteri mijozi, axloqi; 2) pul oʻrniga toʻlangan mol, mahsulot (qarang Ayirboshlash); 3) (tasviriy sanʼatda) rassom tomonidan tasvirlash uchun tanlangan voqelikdagi real obʼyektlar (tabiat koʻrinishi, odam, xayvon, buyum va hokazo). N. tanlash, kuzatish hamda uning talqinida ijodkorning gʻoyaviy-estetik qarashlari, maq-sadi namoyon boʻladi. Realistik tasviriy sanʼat asoslarini egallashda N. asosiy manba hisoblanadi. N.ni kuzatish, uning tuzilishi va rasmini chizish orqali ras-som, haykaltarosh, meʼmor hayotni chuqurroq anglab, dunyoviy bilimlari kengayib, fazoviy tasavvuri ortib boradi. N.dan ijodkor bevosita xayotiy chizgilar ishlashi, ularning etyud, eskizlari — xomaki rasmlar (koʻpincha manzara, portret, natyurmort va mavzuli kompozitsiyalar) yaratishi mumkin.

Manbalar
Naturalizm (yoʻnalish)

Naturalizm — tabiat butun mavjudotni izoxlashning yagona va universal tamoyili deb hisoblaydigan fal-safiy yoʻnalish. U "tabiat" tushunchasiga ruh va ruhiy narsalarni ham ki-ritadi (stoitsizm, Epikur, J.Bruno, Gyote, romantizm, 19-asrdagi biologik dunyoqarash, hayot falsafasi). I.Kant fikricha, N. hamma sodir boʻlayotgan narsalarni tabiat bilan bogʻlash va undan keltirib chiqarishdir. Axloqsa N. tabiat qonunlariga mos keluvchi oʻz shaxsiy intilishlarini rivojlantirishga asoslangan hayot tarzi. Bunga axloq tushunchasini tabiiy krbiliyatlar, shuurlar, intilishlar, manfaatlar kurashi orqali falsafiy tushuntirishga harakat qilish ham kiradi (kiniklar, stoiklar, J.Russo, O.Kont, K.Marks, F.Nitsshe). Sotsiologiyada N. — jamiyat taraqqiyoti turli tabiiy omillarga — iklim sharoitlari, geografik muhit, odamlarning biologik va irq-iy xususiyatlariga bogʻliq deb tushuntiruvchi nazariyalarga mansub. N. 17— 18-asrlar maʼrifatchilarining yetakchi tamoyillaridan biri ("tabiiy inson", tabiiy jamiyat, tabiiy axloq, tabiiy hukuq konsepsiyalari va hokazo). Diniy dunyoqarashda N. — panteistik gʻoyalarning namoyon boʻlishidir, yaʼni xudo bilan tabiatni bir deb bilish, xu-doni tabiatga singdirib yuborish, xudo bilan moddiy olam oʻrtasiga hech qanday toʻsiq qoʻymaslik (Forobiy, Ibn Sino, Bedil, J.Bruno, B. Spinoza).

Manbalar
Nautofon

Nautofon ( — dengizchi va fon) — mayoqlarga oʻrnatiladigan membranali elektr-akustik apparat, tovush tarqatgich. Tuman va bulutli paytlarda yoki yogʻingarchilik vaqtida tovush signallari tarqatadi. Nautofon tarqatgan tovush 15 dengiz milyassta eshitiladi. Kemalarni boshqarishda yoʻl koʻrsatuvchi vosita sifatida qoʻllanadi.

Manbalar
Nafas organlari

Nafas organlari - organizm bilan tashqi muhit (suv yoki havo) oʻrtasida gaz almashinuvi uchun ixtisoslashgan organlar. Hayvonlarda tana qoplagʻichi yoki ichagi devorining botib kirishi yoki boʻrtib chiqishi tufayli vujudga kelgan. Koʻpchilik umurtqasiz hayvonlar (gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, chuvalchanglar, tuban qisqichbaqasimonlar, ignaterililar)da nafas organlari boʻlmaydi. Umurtqalilar orasida teri orqali nafas olish kam harakatlanadigan va mayda hayvonlar — ayrim baliqlar, suvda va quruklikda yashovchilar uchun xos. Nafas organlari dastlab chuvalchanglarda jabralar shaklida paydo boʻlgan. Kislorod tanqis boʻlgan, oqmaydigan loyqa suvlarda yashaydigan ayrim baliklarda atmosfera havosi bilan nafas oladigan organlar — oʻpkalar, labirint apparat rivojlangan. Orqa ichakning ayrim qismlari orqali sodir boʻladigan gaz almashinuvi ichak orqali nafas olish deyiladi (ayrim laqqasimon va boshqa baliklar).

Quruklikda yashaydigan hayvonlarning asosiy nafas organlari traxeyalar yoki oʻpkalar hisoblanadi. Ontogenezda nafas organlari oʻzgarishi mumkin. Masalan, koʻpchilik baliklar embrionlari dastlab tana yuzasi orqali nafas oladi; keyinroq ularda sariqlik xaltasida sariklik nafas olish sistemasi yoki suzgichlar (anal, orqa, dum) nafas olish sistemasi paydo boʻladi. Keyinchalik lichinkalarda tashqi jabralar, soʻngra jabra apparata rivojlanadi. Amniotlar embrionida nafas olish vazifasini dastlab sariklik xaltasi, keyinroq allan-tois bajaradi.

Odamda Nafas organlari havo oʻtkazuvchi yoʻllar (burun boʻshligʻi, hiqildoq, kekirdak va bronxlar) hamda oʻpkadan iborat.

Manbalar
Nafaqa

Nafaqa — muhtoj odamlarga davlat, korxona, muassasa va ayrim shaxslar tomonidan beriladigan yordam puli. Oʻzbekiston Respublikasida mehnat stajiga koʻra beriladigan pensiyadan farqli holda Nafaqa davlat tomonidan, asosan, bolalikdan nogiron, yolgʻiz qariya va yolgʻiz nogironlarga, mehnatga vaqtinchalik qobiliyatsizlarga, homilador va tuqqan ayollarga, 3 yoshgacha boʻlgan bolalari tarbiyasi bilan band boʻlgan ayollarga, ishsizlarga, kam taʼminlangan va koʻp bolali oilalarga va boshqa beriladi (qarang Ijtimoiy nafaqa).

Manbalar
Nafis (olma navi)

Nafis — qishki, erta hosilga kiradigan olma navi. R.R.Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida madaniy navlarning erkin changlanishidan olingan urugʻdan oʻstirilgan oʻsimliklardan tanlab chiqarilgan (1963, M.M.Mirzayev, O.K. Afanasyev, A.Hamroxoʻjayev). Daraxti keng piramidasimon, kuchli oʻsadi, shoxshabbasi siyrak, navdalari toʻq jigarrang. Gullari yirik, pushtirang. Aprelda gullaydi (10—14 kun). Golden Delishes, Parmen, Jonatan kabi navlardan yaxshi changlanadi. Mevasi yirik (160—180 g), silliq, qizil, sariq, eti oq, shirin, muloyim, har yili hosil qiladi. Mevasi oktabr boshlarida terib olinadi. Kuchli oʻsadigan payvandtaglarda 5—6-yili, pakana payvandtaglarda 3-yili hosilga kiradi. Bakteriyali va vi-rusli kasalliklarga chidamsiz. Oʻzbekistonning barcha mevachilik zonalarida ishlab chiqarish sinovlari uchun rayonlashtirilgan.

Manbalar
Nafisiy Said

Nafisiy Said (1895.8.6 - Tehron — 1966.13.11) — Eron olimi, yozuvchisi va jamoat arbobi. Tehron universiteti professor (1934-yil), Eron Farhangistoni (Til va adabiyot akademiyasi) aʼzosi (1935-yildan). Tehron, Bern va Parijda oʻqigan. Ijodi 20-yillardan boshlangan. Eron, Markaziy Osiyo, Hindiston xalqlari adabiyoti, madaniyati va tarixi masalalariga, shuningdek, rus va Gʻarbiy Yevropa adabiyotlariga oid tadqiqotlar qilgan. N. "Abu Abdulloh Jaʼfar ibn Muhammad Rudakiy Samarqandiyning hayoti va ijodi" nomli 3 jildli monografiya (1931—1940-yillar), "Farangis" (1931-yil) romani, "Qojarlar tarixi", "Bahrayn tarixi" (1955-yillar) hamda "Hozirgi Eronning ijtimoiysiyosiy tarixi" (1959-yil) kabi asarlar muallifi. "Bayhaqiy tarixi" (1—3-jildlar, 1940—1953-tillar)ni, Xondamirning "Dastur ul-vuzaro" asarini nashr ettirgan. "Nodirshoh haqida oxirgi yodgor" (1926-yil) pyesasi tarixiy mavzuda. Hofiz Sheroziy, Farididdin Attor, Ibn Sino va boshqa haqida bir qancha nasriy asarlar yozgan, fors tilining izoshli lugʻati (1930-yil, 5-jild) va fransuzcha-forscha lugʻat (1931—1932-yillar) tuzgan. N. sheʼriyatida zamonaviy turmushdagi voqea-hodisalar oʻz aksini topgan. Nasriy asarlarida gʻarb adabiyotining sezilarli taʼsiri bor.

Manbalar 
 Jannatning yarim yoʻlida, T., 1974.

1895-yilda tugʻilganlar
6-avgustda tugʻilganlar
1966-yilda vafot etganlar
13-noyabrda vafot etganlar
Nafosat

Nafosat — goʻzallik turi. Narsa va hodisalarning tashqi koʻrinishi (shakli, rangi)dagi alohida mukammallikni, mutanosiblikni ifodalaydi (Masalan, sportchi qiz yoki yigitning qaddi-qomati, turfa gullarning rangbarangligi). Kishilarning muomalasi, nutqi, akli, kiyinishiga nisbatan nafosat tushunchasi ularning nazokatli, nozik didli ekanligidan darak beradi. Nafosat badiiy adabiyotda voqelikdagi tabiatan nafis narsa va hodisalarning inʼi-kosi sifatida ifodalansa, sanʼatda, nimani aks ettirishidan qatʼi nazar, aks ettirish uslubining nihoyatda nozik ifodaliligida, ijro usulining alohida nafisligida yuzaga chiqadi. Haqiqiy nafsini soxta, yasama nafislikdan ajrata bilish lozim. Yuksak insoniy fazilatlarni, xalqchil gʻoya, ijtimoiy mazmunga ega boʻlgan va tabiat goʻzalligini aks ettirgan nafisligina haqiqiy hisoblanadi.

Manbalar 

 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naftalin

Naftalin (yun. naphtha — neft), S|0N8 — aromatik uglevodorod; konden-satlangan 2 ta benzol halqasidan tuzilgan. Rangsiz, oʻziga xos hidli plastinkasimon kristall. Mol. m. 128,2, suyuqlanish temperaturasi 80,3°, qaynash temperaturasi 218°. Zaharli, zichligi 1025 kg/m3. Suvda oz, spirt, efir, benzolda yaxshi eriydi. Toshkoʻmir chirki (dyogoti)dan olinadi. Naftalin koʻpgina organik yarim mahsulotlar, boʻyagichlar (naftollar, naftilaminlar va ularning sulfokislotalari), plastifikatorlar, suyultirgichlar, sirt faol moddalar va boshqa olishda boshlangʻich mahsulot hisoblanadi. Naftalinning yaqin gomologlaridan — metilnaftalinlar oʻsimliklarning oʻsish regulyatorlari sifatida, polimetilnaftalin insektitsid sifatida, Naftalinning sulfokislota tuzlari emulʼgatorlar sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Naftandoz

Naftandoz (arabcha, – naft, neft, forscha, — andoz, otmoq) – neftni yondirib otish quroli. Oʻrta Osiyo xududidagi koʻplab shahar harobalaridan arxeologik konussimon idishlar (simob koʻzacha) topishgan. Ularning aksariyati naqsh, bezaksiz. V. L. Vyatkin Afrosiyob shahar harobasidan ustiga „fath“ – gʻalaba deb yozilgan shunday idish topgan. Oʻrta asrlardagi qoʻshinlar tarkibida maxsus Naftandozlar qismi mavjud boʻlgan. Tarixiy manbalarda N. istilohi XVI asrdan soʻng uchramaydi.

Manbalar
Nashadoshlar

Nashadoshlar (Cannabaceae) -ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Koʻpincha, moʻʼtadil iklimli rayonlarda tarqalgan tik poyali yoki ilashib oʻsuvchi oʻtlardan iborat. Guli koʻrimsiz, bir jinsli, kallaksimon, tupgulla’rga yigʻilgan; erkak toʻpgullari koʻp gulli, roʻvaksimon, urgʻochi toʻpgullari kam gulli, kallaksimon. Ikki turkumi,(n,asha va xmel), 3 turi bor.

Manbalar 

 

Nashadoshlar
Naʼmatak

Naʼmatak (Rosa) – raʼnodoshlar oilasiga mansub butalar turkumi. Boʻyi 3 m cha. Bargi tok, patsimon murakkab, poyada ketma-ket joylashadi. Guli xushboʻy, rangi har xil, yakka yoki 2—3 tadan oʻrnashgan. Mevasi shirali, shakli va rangi har xil, gul oʻrnidagi soxta meva ichida tukli, bir urugʻli yongʻoqchalar joylashgan. N. turlari bir-biridan mevasining shakli, katta-kichikligi, rangi, novda poʻstlogʻining rangi hamda novdadagi tikanlarning oz-koʻpligi va joylanishiga qarab farqlanadi. N. oʻrmonlarda ariq yoqalarida, butalar orasida, togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Guli chiroyli turlari bogʻlarda, xiyobonlarda va koʻchalarda oʻstiriladi.

Itburun naʼmatak () mevasida 4—6%, baʼzan 18% cha C, B2, K, B oilasi vitaminlari, 18 mg% cha karotin, 18% cha qand, 2% cha limon kislota, oshlovchi va boshqa moddalar boʻlib, tibbiyotda avitaminozning oldini olish va davolashda qoʻllanadi. N.ning manzarali turlari – atirgullardan olinadigan xushboʻy efir moyi (atirgul moyi), asosan, parfyumeriyada, undan tayyorlanadigan atirgul suvi (Aqua Rosae) farmatsevtikada dorilarning hidi va mazasini yaxshilash uchun ishlatiladi.

Botanikasi 
Barglari poyada navbatma-navbat joylashgan. Koʻp turlarida uzunligi 5-15 smgacha keladi. Barg shakli varaqasimon, chetlari tishli. Poyaning pastki qismidagi barg shakli nayzasimon. Asosan rangi doimiy yashil. Gultojbarglari beshta, baʼzi turlarida toʻrtta. Ranglari oq yoki pushti. Hasharotlar yordamida changlanadi. Atirgullarning yigʻma mevasi rezavor mevalar qatoriga kiradi. S vitaminiga boy. Atirgullarning novdasi boʻylab oʻsgan „tikan“ deb ataladigan oʻsimtalar epidermis toʻqimasidan kelib chiqqan boʻlib, haqiqiy tikandan deyarli farq qilmaydi. Namataklarning baʼzi turlarida ilgaksimon navdalari boʻladi va ulardan asosan manzarali oʻsimliklar sifatida foydalaniladi.

Evolutsiyasi 
Atirgullarning eng dastlabki avlodlari Kolorodo shtatidan topilgan. Yevropaga erta Oligotsen davridan boshlab tarqalgan. Bogʻ atirgullari turi XVIII asrda Xitoydan kelib chiqqan.

Manbalar 

 

Raʼnodoshlar
Atirgullar
Dorivor oʻsimliklar
Bog‘ o‘simliklari
Kataloniya ramzlari
Naqarot

Naqarot — qoʻshiq Snutg har baididan soʻng muntazam ravishda takrorlanib turuvchi qismi. N.ning sheʼriy matni, odatda, toʻrtlik yoki baytdan tashkil topib, tugal badiiy obrazni ifodalaydi. N. musiqa asarining ikkinchi kuy davriyasi, ixcham va sodda shaklli namunalarda esa kuyning ikkinchi jumlasi sifatida gavdalanadi. Qoʻshiqva madqiyalarda N. boshqa qismlardan musiqiy vazn, uslub va ijro surʼati bilan farqlanishi mumkin. Xorjamoalariga moʻljallab yaratilgan qoʻshiqlarda N. qismi, odatda, yalpi xor tomonidan ijro etiladi. Ayrim xalq qoʻshiq va yallalarida N. asosiy kuyni butunligicha takrorlaydi va bandlardan takroriy sheʼr matni tufayli ajratiladi. Koʻshiq, ashula, suvora, maqomlarning shoʻba va taronalarida, shuningdek, oʻzbek bastakorlik ijodiyotiga mansub asarlarda N.ning har xil vokal va cholgʻu yoʻllari mavjud (Mas, Bozgoʻy).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naqib

Naqib, naqibxoʻja (arabcha,Қ — boshliq, sardor, qabila boshligʻi, dohiy) — Xiva xonligidagi harbiy mansabdor. Sayyidlar va xoʻjalar uchun yuqori faxriy unvon. N. oʻzlarini Muhammad paygʻambarning avlodlaridan deb hisoblay-digan sayyidlar jamoalari rahbarlarining lavozimi. Hukmron doiralar N. orqali sayyidlar jamoalari bilan muomala qilganlar. N.lik lavozimi avloddan avlodga oʻtgan. N. xonning eng yaqin maslahatchilaridan boʻlib, safarlarda unga hamroh boʻlgan. Rasmiy qabul marosimlarda N. xonning soʻl tomonida 1-oʻrinda oʻtirgan. Xon N.larga tayangan. N.larning oʻz navkarlari boʻlib, hamma harbiy safarlarda qatnashgan. N.larning vazifasi urush safari vaqtida qoʻshin tuzish, uni qurollantirish va joylashtirish mahoratiga ega boʻlgan, odd va orqadagi, oʻng va soʻl qanotdagi markaz va pistirmadagi askar holidan xabardor boʻlgan, oʻz vazifasiga loyiq boʻlmagan kishini maʼlum vazifani bajarishga qoʻymagan. Xiva xonligida urush safarlari vaqtida N. shu vazifalarni bajargan. Xon "saylov"i vaqtida N. ishtirok etgan. N.lar xazinadan taʼminlanib turilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naql

Naql (arab.) – a) xalq tomonidan toʻqilgan va avloddan avlodga oʻtib kelayotgan ogʻzaki hikoya, rivoyat, qissa; b) hikoya qilish, bayon qilish; v) maqol maʼnosida. Mas, Yaxshilik qil, daryoga tashla; baliq bilur, baliq bilmasa, xoliqbilur. „Naql“ soʻzidan kelib chiqqan noqil, naqlchi shakllari hikoya qiluvchi shaxs maʼnosini anglatadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
ЫS
Naqr

Naqr, naqra (arab. — zarb, taqillatish) — oʻtmish musiqa risolalarida qoʻllangan usul zarblari birligi. Ritm oʻlchovlari arab alifbosidagi T va N harflari vositasida ifodalangan. Mas, tan (ikki N.dan tuzilgan uzun boʻgʻin), tanan [bir qisqa (ta) va bir uzun (nan) boʻgʻin] va q.k. Safiuddin al-Urmaviy, Mahmud ash-Sheroziy, Abduraqmon Jomiy, Zaynulobiddin alHusayniy risolalarida N.lar masalasiga ham maxsus toʻxtab oʻtilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naqsh (bezak)

Naqsh — 1) Sharq xalqlari musiqaga xos bezak nomlaridan biri; 2) Oʻn ikki maqom tizimi tarkibida uchraydigan musiqiy shakllardan biri. Xoʻja Abdulqodir Marogʻiy (14-asr)ning Safiuddin al-Urmaviy (13-asr) asariga yozgan sharhida N. 14 xil musiqiy janr va shakllar qatorida keltirilgan. Najmiddin Kavkabiynmt yozishicha, N. murakkab shakldagi ikki baytni qamrab oladigan kichik hajmdagi asar sifatida taʼriflagan. N.lar farʼ, turk-zarb, foxtazarb kabi qad. doyra usullari asosida bastalagan. "Gʻiyos ul-lu-gʻat" (19-asr)ga koʻra N. shakli xurosonlik badihagoʻy baxshilar ijodi bilan bogʻliq qolda yuzaga kelgan. Oʻtmishda Us tod Shodiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Kavkabiy, Feruz va boshqalarning N.lari mashhur boʻlgan. Shashmaqom tarkibidan oʻrin olgan N.lar bizgacha umumiy (tarona) nomi yetib kelgan. Shu jumladan, Nasri Bayot Taronasi, Nasri Ushshoq Taronasi, Segoh Taronasi kabi ashula yoʻllarida N. xususiyatlari namoyon boʻladi. Xorazm maqomlari aytim yoʻllaridagi N. esa oʻz nomi bilan yuritiladi.

Ravshan Yunusov.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naqshi Rustam

Naqshi rustam - Sheroz (Eron) dan 50 km, qad. Istahr shahri (Taxti Jamshid) yaqinida joylashgan Husaynkoʻh qoyalaridagi axomaniylar sulolasi podshohlarining maqbaralari hamda kitobalari. N. R. Eron sarkardasi — sosoniylarshm Yazdigard III armiyasi bosh qoʻmondoni Rustam (636 yil arablar bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan) nomiga qoʻyilgan. N.R. Doro I, Artakserks I va Doro II larning Koʻhi Rahmat bagʻriga kavlab joylashtirilgan maqbaralaridan iborat. Doro I maqbarasi toʻrtburchak shaklida, zardushtiylik anʼanasi asosida yaratilgan boʻlib, eng qad. yod-gorlikdir (qarang Doro qabri kitobalari). Maqbaradan pastda, chap tomonidagi relyefda sosoniylar podshosi Shopur ning Rim imperatori Valerian ustidan gʻalabasi (milodiy 260 yil) va Valerianning ot minib turgan Shopur I oyogʻiga tiz choʻkib, bosh egib turgani tasvirlangan. Relyef ostidagi yozuvda forslarning Zakavkazyega yurishi ifo-dalangan (milodiy 262 yil). Maqbaralarning qarshisida burj — Zardusht kaʼbasi joylashgan. Uning tomi katta hajmdagi yassi tosh plitalar bilan yopilib, devorlarida deraza oʻrnida ochiq joylar qoldirilgan. Eron, Kavkaz va Oʻrta Osiyo aholisi uylariga oʻxshatib qurilgan burjning devorlariga paxlaviy, parfyan va yunon yozuvlarida Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan mamlakatlar, bu ziyoratgohga keltirilgan hadyalar roʻyxati berilgan. N.R. manzaralari va kitobalari axomaniylar va sosoniylar bosib olgan mamlakatlar va xalqlar tarixi, etnografiyasi va madaniyatini oʻrganishda muhim manbadir.

Hamidjon Hamidov.

Manbalar 

Arxeologiya
Eron tarixi
Forscha soʻzlar va iboralar
Eronning arxeologik manzilgohlari
Naqqosh

Naqqosh (arab.) — naqsh ustasi; beSzak, gul yaratuvchi usta. Amaliy sanʼatning barcha sohalaridagi ustalarga naqsh nusxalari (axta, andozalar) tayyorlab beradi; gul bosuvchi ustalar uchun naqsh qoliplarini tayyorlab beruvchi ustalarga ham naqsh mujassamotini chizib beradi. (Naqqoshlik).

Manbalar
Nagʻma

Nagʻma, nagʻam (arab. — kuy) — 1) Sharq musiqa ilmida musiqa tovushi; ton. Muayyan balandlikda sadolanib turishi bilan tabiatdagi boshqa tovushlardan farq qiladi. Sharqolimlari nagʻmani 2 xil turga boʻlishgan: qavliy (inson tomogʻidan chiqadigan) nag'ma va feʼliy (musiqa cholgʻularidan hosil qilinadigan) nag'ma kuy, qoʻshiq va ashulalar ritm bilan nag'malar uyushmasidan tarkib topadi. Nag'malar qoʻshilishidan boʻʼd, jins, jam, maqom pardalari va, nihoyat, yaxlit kuy — musiqa asarlari hosil etiladi. Oʻrta asr musiqa risolalarida yozilishicha, tovushlar bir-biri bilan maqsadga muvofiq ravishda maʼlum vaqt oraligʻida koʻshilgandagina nag'ma deb hisoblanadi. Oʻtmishda nag'malar yunoncha va arabcha iboralar bilan ifodalangan. Arabcha atamalari asomiy nagʻamot ("Asmoʼ unnagʻam") deyilgan; 2) ohang, kuy. nag'ma soʻziga ayrim qoʻshimcha soʻzlar bogʻlanib, turli musiqa iboralari hosil etiladi. Masalan, H. boshi — doston va boshqa koʻp qismli asarlarning cholgʻu muqadsimasi, oʻtmishda saroy musiqachilarining boshligʻi; nag'magar, nag'mazan, nag'machi yoki nag'manavoz — sozanda; Orazi Navo Shashmaqom Navo maqomining cholgʻu qismlaridan biri;  nag'makor yoki nag'ma soz — bastakor; nag'ma pardoz yoki nag'ma chapo — sozanda, xonanda. Xorazmda garmon cholgʻusi nag'ma deb ham ataladi.

Manbalar
Nguyen Chay

Nguyen chay (Nguyen Trai) (1380— 1442) —Vyetnam milliy qahramoni, shoir. 1418—1427 yillarda Le Lon bilan birgalikda mamlakatni istilo etgan (1407) Xitoy qoʻshinlariga qarshi koʻtarilgan qurolli kurashga rahbarlik qilgan. Soxta ayblov asosida qatl etilgan. Vyetnam soʻzlashuv tilidagi sheʼriyat asoschisi.

Manbalar 

Shoirlar
1380-yilda tugʻilganlar
1442-yilda vafot etganlar
Nguyenlar

Nguyenlar — Markaziy va Janubiy Vetnamdagi hukmron urugʻ (1558—1802), imperator sulolasi (1802—1945). 1884-yildan Fransiya protektoratligida boʻlgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Ndola

Ndola — Zambiyaning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Kopperbelt provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 380 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. Mis mintaqasining savdo markazi. Dorussalom —Ndola neft quvurining soʻnggi punkti. Mamlakat rangli metallurgiya sanoatining asosiy markazi. Neftni qayta ishlash, kimyo, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, shina zavodlari, oziq-ovqat, metallsozlik, sement, mebel sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi bor. Shaharga 1902-yilda asos so-lingan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neapol (shahar)

Neapol — Italiyaning jan. qismidagi shahar. Neapol qoʻltigʻi sohilida, Vezuviy vulkani etagida joylashgan. Kampaniya viloyati va Neapol pro-vinsiyasining maʼmuriy markazi. Mamlakat janubidagi muhim iqtisodiy va madaniy markaz. Aholisining soni boʻyicha mamlakatda 3-oʻrinda (2001-yilda 993,3 ming kishi), atrofidagi shaharlar bilan birgalikda Katta Neapol aglomeratsiyasini tashkil etadi. Transport yoʻllarining yirik tuguni, dengiz porti (yiliga 15 mln.t yuk ortib-tushiriladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Katta N. — yirik sanoat markazi: neftni kayta ishlash, neft kimyosi, metallurgiya, mashinasozlikning turli sohalari (jumladan, kemasozlik, pri-borsozlik, stanoksozlik, samolyotsozlik, avtomobilsozlik), elektrotexnika va radioelektronika sanoatlari rivojlangan. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, qogʻoz, sement sanoati korxonalari mavjud. N. — xalqaro turizm markazlaridan boʻlganligi sabab-li, aholining koʻp qismi xizmat koʻrsatish sohasida band. N.daun-t, vulkanologiya st-yasi, rasadxona, opera va drama teatrlari, milliy muzey, ba-diiy galereya, botanika bogʻi, dengiz akvariumi bor.

N.— qadimda yunonlar qishlogʻi boʻlgan. Miloddan avvalgi 327—326 yillarda Rim imperiyasi egallagan. N. — Italiyanint qad. yunon madaniyat markazlaridan biri boʻlgan. 1193-yilda Sitsiliya qirol-ligiga qoʻshib olingan, 1266-yildan uning poytaxti. 1282—1442 va 1501— 04 yillarda Neapol qirolligi poytaxti. 1860-yildan Birlashgan Italiya qirolligi tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklardan ilk xristian katakombalari (2—5-asrlar), qasrlar (12—15-asrlar), gotika cherkovi (13-asr), sobor (13—20-asrlar), saroylar, monastir va boshqa saqlangan. Harbiy dengiz bazasi.

Manbalar 

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Neapol universiteti

Neapol universiteti – Italiyaning qadimgi universitetlaridan biri. 1224-yil Neapol shahrida Sitsiliya qirolligining davlat universiteti sifatida tashkil etilgan. Tibbiyot, matematika, fizika, tabiiy fanlar, farmakologiya, muhandislik, meʼmorlik, agronomiya, veterinariya, huquq, iqtisodiyot, filologiya, falsafa va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 100 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1615-yil tashkil etilgan)da 1 mlnga yaqin asar saqlanadi.

Tarixi 
Neapol universiteti Federiko II Sitsiliya qiroli va Muqaddas Rim imperatori Fridrix II tomonidan 1224-yil 5-iyunda tashkil etilgan. Bu dunyodagi eng qadimgi oliy taʼlim va tadqiqot muassasasi hisoblanadi. Eng mashhur talabalaridan biri Rim-katolik dinshunosi va faylasufi Tomas Akvinskiy.

Binolari 
Universitet asosiy kompusga ega emas. Kollejlari, boʻlimlari, turar joy va boshqa obyektlari Neapol va Portiki shaharlarida joylashgan. Universitet ulkan meʼmoriy merosga ega.

Shifoxonasi 
Azienda Ospedaliera Universitaria Federico II (Federico II Universitet kasalxonasi) nomi bilan tanilgan muassasa, xalq tilida Neapol poliklinikasi deb ataladi. Shifoxona 1972-yilda tashkil etilgan boʻlib, poliklinika – shifoxona majmuasi sifatida faoliyat yuritadi. Poliklinika ham sogʻliqni saqlash ehtiyojlariga xizmat qilish bilan birgalikda universitetda oʻqitish bino vazifasini bajaradi. Darhaqiqat, Federik universiteti tibbiyot va jarrohlik fakultetining oʻquv binolari ushbu muassasada joylashgan.

Manbalar 

Universitetlar
Oliy oʻquv yurtlari
Neapol qirolligi

Neapol qirolligi - 1) Apen nin yarim orolning jan. kismida 1282-yildan (rasman 1302-yildan) 1504-yilgacha (1442— 58 yillarda tanaffuslar bilan) mavjud boʻlgan davlat. Sitsiliya kirolligi parchalanishi munosabati bilan barpo etilgan. 1504-yil Ispaniya tarkibiga kirgan; 2) 1806—15 yillarda Fransiyaga qaram davlat, Fransiyadan mustaqil boʻlgan Italiya hududidagi ikkala Sitsiliya qirolligi bilan birlashgan. Qirollik fransuz qoʻshinlari tomonidan bosib olingach, Neapol qirolligida Napoleon 1 ning generali Jozef Bonapart (1806—08) va Myurat (1808—15) hukmronlik qilgan. 1815-yil hokimiyat neapollik Burbonlar qoʻliga oʻtgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nearx

Nearx (Neapxos) (? — miloddan avvalgi taxminan 312) — Aleksandrnmng flot sarkardasi. 334 yildan Likiya va Pamfiliya hokimi. 325 yil N. boshchiligidagi yunon floti ilk marotaba Hindistondan Mesopotamiyaga suzib oʻtgan. Uning sayohati bayonida Hindiston, Fors qoʻlti-gʻining tabiati va aholisi haqida maʼlumotlar bor boʻlib, ulardan Arrian va Strabon keng foydalanganlar.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nebitdogʻ

Nebitdogʻ — Turkmanistonning gʻarbidagi gumbazsimon qirlar. Katta Bolxon tizmasidan jan.-gʻarbda. N. qadimda dengiz suvi bilan qoplangan Koʻlkor yoki Boboxoʻja shoʻrxogidan orol koʻrinishida koʻtarilib turgan. Mutlaqbal. 39 m. N. uchlamchi davr (neogen)ning yumshoq qizil jinslaridan tarkib topgan. N. atrofida neft konlari bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nebitdogʻ neft koni

Nebitdogʻ neft koni - Turk manistonning gʻarbidagi kon, Turkmanboshi shahridan 165 km sharqda, Nebit-dogʻ qirlarida joylashgan. Dastlabki quduq 1889-yil qazilgan va bir sutkada 10 t neft olingan. 1926-yil razvedka ishlari takrorlangan. 1933-yildan mun-tazam neft olish boshlangan. Nebitdogʻ braxiantiklinal burmasi kenglik boʻylab 30 km ga choʻzilgan, eni 10–12 km. Strukturaning qanotlarida jinslarning yotish burchagi 10° dan 25° gacha. Burma dizʼyunktiv buzilishlar nati-jasida murakkablashgan. Yirik uzil-malarning asosiy zonasi strukturaning oʻqi boʻylab oʻtgan. Shu joylarda qanotlarning 200–250 m ga pasayishi kuzatiladi. Sanoat ahamiyatiga molik neft-gazli gorizontlar aqchagʻil (bi-tumli qumtosh, qumli gillar) va ap-sheron (qumtosh, alevrolit, gil) yaruslarida va qizil qatlamlar (gil, qum-tosh) majmuida joylashgan. Asosiy zaxira qizil qatlamlarda (qalinligi 2000 m gacha) aniklangan. Qumtosh pachkalar gil qatlamchalari bilan ajralgan. Pachkalarga burgʻilangan quduqlar yuqori debitli (80—100 t/sutka). Aqchagʻil yarusida mahsuldorlik kam. Apsheron yarusida neftli 1-gorizontda uyum linza koʻrinishida (dastlabki debiti 40—50 t/sutka). Neft oz parafinli, zichligi 0,850—0,900 g/sm3. Nebitdogʻ neft konik. Turk-manistonda koʻp vaqtlar yirik kon hisoblangan.

Manbalar 

Turkmaniston iqtisodiyoti
Neva

Neva (fincha neva — botqoqlik) — RF Leningrad viloyatidagi daryo. Uzunligi 74 km, eni 1300 m gacha, havzasining maydoni (Ladoga, Onega koʻllari va boshqalarning xavzasi bilan birga) 281 ming km². Neva havzasining oʻzi 5000 km². Ladoga koʻlidan boshlanib, Boltiq dengizi Fin qoʻltigʻining Neva qoʻltiqchasiga quyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi dare quyilish joyida 2530 m³/sek. Jan.-gʻarbiy va gʻarbiy shamollar Fin qoʻltigʻi va Nevaning quyi oqimidan suvni haydaydi, natijada suv sathi koʻtariladi va ayrim vaqtlarda Sankt-Peterburgda suv toshadi. Dek.da muzlab, aprel oxiri — may boshlarida muzdan boʻshaydi. Irmoqlari: oʻngdan — Oxta; chapdan — Ijora, Tosna, M ga. Neva daryosi Rossiyadagi eng yirik suv magistrallaridan biridir. Nevada kema qatnaydi: Neva Volga—Boltiq suv yoʻlining bir qismi hisoblanadi. Nevaning deltasidagi 42 ta orolda Sankt-Peterburg shahri joylashgan.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Neva jangi

Neva jangi — knyaz Aleksandr Yaroslavich boshchiligidagi rus qoʻshinlari tomonidan Birger Yarl qoʻmondonligi ostidagi shved otryadini Neva daryosining boʻyida tor-mor qilinishi (1240.15.7). Moʻgʻullarning Rusga istilosi sharoitida rus-shved chegarasi xav-fsizligini taʼminlagan. Sarkardalik mahorati va jasurligi uchun knyaz Aleksandr "Nevskiy" deb atala boshlagan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nevarlar

Nevarlar — Nepaldagi xalq (900 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari), bir qismi Hindistonda (10 ming kishi) yashaydi. Nevari tilida soʻzlashadi. Dini — hinduizm va buddizm; anʼana-viy diniy eʼtiqodlar ham mavjud.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Aleksandr Neverov

Aleksandr Sergeyevich Neverov (taxallusi; asl ism-sharifi Aleksandr Sergeyevich Skobelev) (1886.24.12, Stavropol uyezdi, Novikovka qishlogʻi – 1923.24.12, Moskva) – rus yozuvchisi. Qishloq maktablarida oʻqituvchilik qilgan. Dehqonchilik hayotidan olingan ilk hikoyasi 1906-yilda nashr etilgan. 1917-yilgacha boʻlgan ijodida, asosan, yarim och, yarim yalangʻoch holda yashagan dehqonlar va qishloq ziyolilari hayoti tasvirlangan. Oʻtgan asrning 20-yillari boshlarida Volga boʻylarida avj olgan ochlik Neverovni rizq-roʻz axtarib Oʻrta Osiyoga kelishga majbur etgan. Shu davr taassurotlari Neverovning qator hikoyalari va "Toshkent – non shahri", „Gʻozu oqqushlar“ (1923) kabi qissalarida oʻz ifodasini topgan. Mishka Dodonovning mehridaryo kishilar tufayli omon qolishi tasviriga bagʻishlangan „Toshkent – non shahri“ qissasi Neverov ijodida alohida oʻrin egallaydi. Qissa oʻzbek tiliga tarjima qilingan va shu asar asosida kinorejissor Sh.Abbosov ayni nomda kinofilm yaratgan.

Manbalar 

Rossiyalik yozuvchilar
Sovet yozuvchilari
1886-yilda tugʻilganlar
1923-yilda vafot etganlar
24-yanvarda tugʻilganlar
24-dekabrda vafot etganlar
Nevralgiya

Nevralgiya ( – „nerv“ +  – „ogʻriq“) – sezuvchi nerv tolalarining zararlanishi hisoblanadi. Nerv tolalari boʻylab tarqaladigan kuchli ogʻriq; nerv vaqti-vaqti bilan sanchib, zirqirab yoki tortishib ogʻriydi. Uch shoxli nerv, quymich nervi, qovur-gʻalararo nerv nevralgiyasi koʻproq uchraydi. Uchlik nerv shamollaganida yuz, koʻz va tishlarda kuchli ogʻriq boʻladi. Infeksion kasalliklar, intoksikatsiya, shikastlanishlar, moddalar almashinuvining buzilishi, ateroskleroz, organizmning sovuq qotishi, kasbga aloqador zararlar sabab boʻladi. Nevralgiya qaysi soha nervida boʻlsa, oʻsha soha nervining poyasi, qobigʻi taʼsirlanadi, nerv poyasi shishadi, atrofidagi muskullar tortishadi (Masalan, uch shoxli nerv nevralgiyasida yuz muskullari tortishishi), baʼzan nervda struktur oʻzgarishlar kuzatiladi.

Nevralgiya xurujida ogʻriyotgan joyda teri oqarishi yoki qizarishi, terlash, koʻz yoshlanishi yoki soʻlak oqishi, baʼzan toshmalar paydo boʻlishi mumkin.

Davo nevralgiyaning kelib chiqish sababiga bogʻliq. Ogʻriq qoldiruvchi, yalligʻlanishiga qarshi, umumiy quvvatga kirgizuvchi dorilar, fizioterapiya, sanatoriy va kurortlarda davolanish buyuriladi.

Manbalar 

Tibbiyot
Nevrasteniya

Nevrasteniya (nevr — asab va yun. astheneia — darmonsizlik), astenik nevroz, asab toliqishi, asab ojizligi — asab tizimining uzoq vaqt oʻta toliqishi, yaʼni ruhiy iztirob natijasida kelib chiqadigan kasallik, nevrozlarning bir turi N.ga intoksikatsiya (koʻpincha alkogoldan), infeksiya, oʻta toliqish, toʻyib ovqatlanmaslik, bosh miya shikastlanishi, shuningdek, tez-tez asabga tegadigan va darmonni quritadigan vaziyatlar, kechasi kam uxlash va boshqalar sabab boʻladi. N.da, asosan, asteniya sindromiga xos alomatlar yuzaga keladi. Bunda bemor salbiy taʼsurotlarga oson beriluvchan, serzarda, jahldor, tez charchaydigan boʻlib qoladi, madori quriydi, yotganida tez uxlab qolib, salgina shovqinga uygʻonib ketadi. Bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi faoliyatining buzilishi tufayli oliy nerv faoliyatida qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlarining munosabatlari buzilib, avval birinchisi, keyinroq ikkinchisi ustunlik qiladi. N. alomatlari ham ana shunday kelib chiqadi, dastlab bemor taʼsirchan, jahldor, bezovta, keyinchalik charchagan, boʻshang, horgʻin, uyquchan, kayfiyati buzuq, xotirasi pasaygan ahvolga tushadi. Hissiyot ojizligi, sezgilarning oshishi, teri sezuvchanligining ogʻriqli darajagacha ortishi, betoqatlik, shu vaqtning oʻzida ruhiy va jismoniy toliqish, diqqat va xotiraning pasayishi kuzatiladi. N.ga xos alomatlardan biri uyquning buzilishi va tez-tez bosh ogʻrib turishidir. Uyqu juda yuzaki boʻlib, aksariyat hollarda betoʻxtov davom etib, tush koʻrish bilan kechadi. Kunduzi esa uyqu bosadi, bemor uyqudan turganida kuchli charchagan, horgʻin boʻladi. N.da koʻp uchraydigan belgilar — bu turli-tuman somato-vegetativ va nevrologik buzilishlardir. Bunga ishtahaning buzilishi, ogʻiz qurishi, kekirish, koʻngil aynishi, ich dam boʻlishi, qabziyat, koʻp terlash, tomir urishi va arterial bosimning oʻzgaruvchanligi, koʻz qovoqlari va barmoqlarning titrab turishi (tremor), pay reflekslarining kuchayishi, jinsiy faoliyat susayishi va hokazo kiradi. Bu alomatlar bemorning umumiy ahvoli yaxshilanishi bilan tezda oʻtib ketadi. N.da mehnat qilish va dam olishni toʻgʻri uyushtirish, sport bilan shugʻullanish, sayr qilish, suv muolajalaridan foydalanish, vitaminli ovqatlar isteʼmol qilish, oilada, ishda tinch va xotir-jam boʻlish bemorning tezda sogʻayib ketishiga olib keladi.

Manbalar
Nevrit

Nevrit (nevr... va yun. itis — yalligʻla-nish) — harakatlantiruvchi nervlarning shamollashi natijasida kelib chiqadi.Nevrit kaslligida yuz muskullari harakatsiz shol boʻlib qolishi oqibatida yuzning bir tomoni va ogʻizning chakkasi tortilib qoladi.Shuningdek periferik nervlarning yal-ligʻlanishi, bunga infeksion kasalliklar, tana toʻqimalariga shikast yetishi, moddalar almashinuvining buzilishi, nervning qon bilan taʼminlanishidagi yetishmovchiliklar (Mas, aterosklerozla) va boshqa sabab boʻladi. Yalligʻlangan nervlar atrofida ogʻriq, muskullar atrofiyayesh yoki falaji, darmonsizlik, sezuvchanlikning buzilishi, harakatning cheklanishi kuzatiladi. Yuz, eshitish, bilak, tirsak va oraliq nervlar N.i koʻp uchraydi. Yuz nervi N.i, odatda, sovuq qotish, oʻrta quloqning yalligʻlanishi bilan bogʻliq boʻlib, bunda mimika muskullari falajlanadi; koʻz yumilmaydi,ogʻiz burchagi qiyshayadi vah. k. Eshitish nervi N.ida oʻrta quloqda asta-sekin shovqin paydo boʻlishi bilan birga kundan-kun quloq ogʻirlashib boraveradi. Bilak, tirsak oraliq nervlar N.i umumiy intoksikatsiya, yalligʻlanish, jarohat va shikastlar oqibatida kelib chiqadi.

Bunda qoʻl panjasi, barmoqlarni yaxshi qimirlata olmaslik, sezuvchanlikning oʻzgarishi, muskullar atrofiyasi kuzatiladi.

Davo kasallikning kelib chiqish sabablariga bogʻliq; bemor qanchalik erta davolansa, shunchalik tez tuzalib ketadi.

Manbalar 

 

Kasalliklar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nevrozlar

Nevrozlar (nevr... asabiylik -uzoq davom etgan ruhiy iztiroblar natijasida nerv sistemasi faoliyatining buzilishidan kelib chikadigan asabiyruhiy kasalliklar; oʻza-ro yaqin funksional ruhiy kasalliklar (nevrasteniya, isteriya, psixasteniya), emotsional yoki aqliy jihatdan toliqish natijasida, koʻpincha infeksion va boshqa kasalliklar taʼsi-rida yuzaga keladi. N. ancha keng tarqalgan kasallik boʻlib, asosan, nerv sistemasi tugʻma yoki hayotda orttirilgan zaif kishilarda kuzatiladi. N.da markaziy nerv sistemasida ham, ichki aʼzolarda ham jiddiy organik oʻzgarishlar boʻlmasada, bosh miyada kecha-digan asosiy jarayonlar — qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlarining oʻz-aro munosabatlari buziladi. N.da psi-xozlardan farqli oʻlaroq, bemorlar oʻz kasalliklariga nisbatan tanqidiy munosabatda boʻladilar. N.ning, asosan, 3 ta — isteriya, nevrasteniya va psixasteniya (miyadan ketmaydigan holatlar) turi farqlanadi. Ayrim "aʼzolar nevrozi" (yurak, meʼda, oʻpka) hozirgi vaqtda N.ning alohida turi emas, balki uning somato-vegetativ belgilari deb hisoblanadi. N. koʻp uchraydi va yildan-yilga koʻpayib borish qonuniga ega. N.dan nevrozga oʻxshash qolatlarni ajratmoq zarur, bu belgilari jihatdan N.ga aynan oʻxshab ketsada, biroq ular ruhiy iztiroblar oqibatida emas, balki boshqa xastalik, Mas, xafaqon, miya qon to-mirlari aterosklerozi., shizofreni-yaning boshlangʻich belgisi sifatida namoyon boʻladi. N.ning ayrim turlari kelib chiqishida kishi shaxsining kasallik oldi xususiyatlari (premorbid) katta ahamiyatga ega. Shuningdek, oliy nerv faoliyati ojizroq kishilar shunday faoliyati kuchli kishilarga nisbatan N.ga koʻproq moyil boʻladilar. Bundan tashqari, birinchi signal sis-temasi yuqoriroq boʻlgan kishilarda — isteriya, ikkinchi signal sistemasi kuchliroq boʻlganlarda esa miyadan ketmaydigan holatlar nevrozi koʻproq uch-rashi isbotlangan. Bular aralash nevrotik holatlar koʻrinishida ham namoyon boʻlishi mumkin. N.ni davolashda psi-xogen omillarni bartaraf etish zarur. Dori-darmonlar bilan birga psixoterapiya ham muhim ahamiyatga ega.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nevroma

Nevroma (nevr.. va yun. ota (lotincha) — oʻsma) — nerv toʻqimasidan rivojlanadigan xavfeiz oʻsmalarning umumiy nomi. Atrofidagi toʻqimalardan ajralib turadigan boʻlakchali qattiq tugunlardan iborat. Ganglionevroma, nevri-noma, neyrofibramatoz va boshqa kiradi. Baʼzan N. xavfli xiliga oʻtishi ham mumkin. Retroperitonial boʻshliq, koʻkrak oraligʻining orqa qismi, boʻyin va buyrak usti bezida uchraydi. Xirurgi k usulda davolanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negativ

Negativ (lotincha negativus — manfiy, salbiy) — 1) oq-qora yoki rangli qismlari obʼyektning asliga qaramaqarshi boʻlgan fototasvir. N.da oq joylar qoramtir, qora joylar oqish boʻlib koʻrinadi. Rangli N.datasvirni suratga olinayotgan obʼyektning qoʻshimcha rangi bilan, Mas, yashil rang qizil bilan, zangori rang sariq va boshqa bilan beriladi; 2) teskari tasvirli foto- yoki kinoplyonka, fotoplastinka; N.ni maxsus eritmada ochiltirib, mustahkamlab, yuvib, quritib, N. tasvir hosil qilinadi. N. maxsus eritmada ishlab, pozitiv tasvir, yaʼni ochiltirilgan toʻgʻri tasvir olinadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negativizm

Negativizm — oliy nerv faoliyatining buzilishi belgilaridan biri. Bunda bemor oʻrinsiz ravishda tashqi taʼsirotlarga qarshilik koʻrsatadi. Passiv va aktiv negativizm farq qilinadi. Passiv negativizmda bemor talab qilinayotgan harakatni oʻjarlik bilan bajarmaydi. Aktiv negativizmda kishi talab qilinayotgan harakatning aksini qiladi. negativizm aksariyat shizofreniyaning katatonik shaklida kuzatiladi. Baʼzi bolalar va oʻsmirlarda notoʻgʻri tartib oqibatida yuzaga keladigan negativizmni patologik negativizmdan farq qila bilish kerak.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (
Negri missiyasi

Negri missiyasi (1820) - Erondagi rus elchixonasining katta maslahatchisi A. F. Negri (1784—1854) rahbarligida savdo shartnomasi tuzish uchun Buxoroga yuborilgan missiya. Tar-kibi polkovnik Ye.K. Meyendorf, paleontolog X. G. Pander, zoolog va botanik E. A. Eversman, topograflar Val-xovskiy va Timofeyev, tarjimon Yakovlev va boshqalardan iborat boʻlgan. Negri missiyasi biror aniq bitimning imzolanishiga erisha olmagan boʻlsada, kelajakda Buxoro bilan Rossiya oʻrtasidagi aloqalarning tiklanishiga, savdo-sotiqning yoʻlga qoʻyilishiga hamda har ikki davlat diplomatik munosabatlarida iliq vaziyatning vujudga kelishiga sabab boʻldi.Ular josuslik harakteridagi maʼlumotlarni ham toʻplashgan. Negri missiyasi aʼzolaridan Ye. K. Meyendorf va E. A. Eversman ana shu safar xotiralari asosida materiallarga boy bir necha kitob yozib qoldirganlar.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negrill irqi

Negrill irqi (Markaziy Afrika irqi) — katta ekvatorial (negr-avstraloid) irqiga mansub. Past boʻylik, serjunlik, uzun burun, yupqa lablik ularga xos. Ekvatorial Afrikaning tropik oʻrmonlarida tarqalgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negritoslar

Negritoslar (ispancha negritos) -Osiyo pigmeylarn, Jan.-Sharqiy Osiyodagi bir qancha pakana negroid etnik guruhlar (andamanlar, semanglar, ae/yaalar)ning nomi. Melaneziya irqiga mansub.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negrlar

Negrlar (ispancha negro — qora) — negroid irq vakillarining nomi. Ular musulmon Sharqi mamlakatlarida zanjilar deb ham ataladi. Hozirda, Amerikaning qora tanli aholisi bu terminni haqorat deb bilmoqda va oʻzlarini afro-amerikaliklar deb atashmoqda.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Negroid irq

Negroid irq — Katta ekvatorial (negr-avstraloid) irqqa kiradi. Tanasining qoraligi, jingalak sochligi, burnining kengligi, lablarining qalinligi, prognatizm (jagʻ suyaklarining oldinga turtib chiqishi) xosdir. Afrikada, Sahroi Kabirning jan.da tarqalgan. "Negroid irq" termini baʼzan ekvatorial irqining sinonimi sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi