Badaxshon viloyati

Badaxshon viloyati (dari/pushtuncha: بدخشان, Badaxšān) — Afgʻonistonning 34 ta viloyatidan biri boʻlib, mamlakatning shimoli-sharqiy qismida joylashgan. U shimolda Tojikistonning Togʻli Badaxshoni va janubi-sharqda Pokiston tomonidan boshqariladigan Quyi va Yuqori Chitral va Gilgit-Baltiston bilan chegaradosh. Shuningdek, u sharqda Xitoy bilan 91 kilometr (57 milya) chegaraga ega.

U kengroq tarixiy Badaxshon viloyatining bir qismi boʻlib, uning bir qismi hozir Tojikiston va Xitoyda joylashgan. Viloyatda 22 tuman, 1200 dan ortiq qishloq va taxminan 1 055 000  aholi mavjud. Fayzobod viloyat markazi. 2021-yilda Tolibon Afgʻonistonni egallab olganidan beri viloyatda qarshilik faolligi qayd etilgan.

Etimologiya 
Badaxshon nomi oʻrta forsiycha „badaxš“ soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, bu rasmiy unvondir. „ān“ soʻzi joy nomini bildiruvchi qoʻshimcha; shuning uchun „badaxšān“ soʻzi „badaxš“ deb nomlangan shaxsga tegishli joyni bildiradi.

Sosoniylar davrida u „bidix“, Parfiya davrida esa „bthšy“ deb atalgan. Kaʼba-i Zartoshtda topilgan sosoniy qoʻlyozmalarida u „Bałasakan“ deb nomlangan. Xitoy manbalarida VII asrdan boshlab „Po-to-chang-na“ deb atalgan.
 
 Noshaq (yoki Novshak) (dariycha : nwsẖạkẖ) — Hindukush tizmasining Tirchmirdan (7492 m (24580 fut)) keyingi ikkinchi eng baland ayro choʻqqisidir. U Afgʻonistonning Pokiston va Badaxshon viloyati oʻrtasidagi chegarada joylashgan. Togʻning shimoliy va gʻarbiy tomonlari Afgʻonistonda, janubiy va sharqiy tomonlari Pokistonda hisoblanadi. Noshaq Afgʻonistonning eng baland togʻi boʻlib, mamlakatning shimoli-sharqiy burchagida Durand (talaffuzi: Dyurand) chizigʻi boʻylab (Pokiston bilan chegarani belgilaydigan) joylashgan. Bu dunyodagi eng gʻarbiy 7000 m choʻqqi.

Badaxshon gʻarbda Taxor viloyati, janubi-gʻarbda Panjshir viloyati, janubda Nuriston viloyati, shimol va sharqda Tojikiston (oʻsha xalqning Togʻli Badaxshon muxtor viloyati va Xatlon viloyati), Xitoy bilan Vohon deb ataladigan uzun irmoq orqali chegaradosh. Sharqda koridor, janubi-sharqda Pokiston (Chitral va Gilgit-Baltiston). Badaxshonning umumiy maydoni 44059km², ularning katta qismini Hindukush va Pomir togʻ tizmalari egallaydi.

Butunjahon yovvoyi tabiat jamgʻarmasi maʼlumotlariga koʻra, Badaxshonda moʻtadil yaylovlar, savannalar va butazorlar, shuningdek, Pomir daryosi Oloy ochiq oʻrmonzorlari mavjud. Bu hududlarda keng tarqalgan oʻsimliklar orasida pista, bodom, yongʻoq, olma, archa va oʻt oʻsimliklari mavjud.

Viloyatda togʻ oʻtloqlari va butazorlari mavjud boʻlib, shimoliy va janubi-gʻarbiy mintaqalarda baland togʻlarda Hindukush alp oʻtloqi joylashgan.

Vaxan yoʻlagi ikkita togʻli oʻtloq va butazorlar: Qoraqurum-Gʻarbiy Tibet platosi alp dashtlari va Darboz viloyatidagi Pomir togʻlari va Koʻhi Safed Xirsni oʻz ichiga oladi.

Fayzobodning janubida choʻllar va kserik butazorlar hukmronlik qiladi. Umumiy oʻsimliklarga tikanli butalar, zizifos, akatsiya va amigdatus kiradi. Paropamisus xeric oʻrmonlarini viloyatning shimoli-gʻarbiy va markaziy hududlarida topish mumkin. Umumiy oʻsimliklarga bodom, pista, tol va chakanda kiradi.

Tarix 

Miloddan avvalgi 1-ming yillikda Ahamoniylar imperiyasi hududni bosib olgan. Badaxshon etimologik jihatdan oʻrta forscha badaxš soʻzidan olingan boʻlib, rasmiy nom. Nomning — ān qoʻshimchasi mintaqa badaxš unvoniga ega boʻlgan birovga tegishli ekanligini bildiradi..

Hudud XVI asr boshi — XVIII asr oʻrtalari oraligʻida Buxoro xonligi tomonidan boshqarilgan. Taxminan 1750-yillarda doʻstlik shartnomasi tuzilib, Durroniylar imperiyasi tarkibiga kirganidan soʻng u buxorolik Murod begim tomonidan Ahmadshoh Durroniyga berilgan. U Durroniylar va keyin Barakzaylar sulolasi tomonidan boshqarilgan va XIX va XX asrlarda olib borilgan uchta ingliz-afgʻon urushi paytida inglizlar tomonidan bosib olinmagan. 1980-yillardagi sovet-afgʻon urushigacha taxminan 100 yil tinch boʻlib turdi, shundan soʻng mujohidlar markaziy Afgʻoniston hukumatiga qarshi qoʻzgʻolonni boshladilar.

1990-yillarda hududning katta qismi 1996-yilgacha amalda milliy hukumat boʻlgan Burhoniddin Rabboniy va Ahmad Shoh Masud ga sodiq kuchlar nazoratida edi. Badaxshon 1996-yildan 2001-yilgacha Tolibon hukmronligi davrida bosib olmagan yagona viloyat edi. Biroq, urushlar davomida Mavlaviy Shariqiy tomonidan Badaxshonda qoʻshni Nuristondagi Afgʻoniston Islom Inqilobiy Davlatiga parallel ravishda Tolibon boʻlmagan Islom amirligi tashkil etildi. Asli badaxshonlik Rabboniy va Mas’ud 2001-yilda Tolibon nazorati choʻqqisida toliblarga qarshi Shimoliy alyansning soʻnggi qoldiqlari hisoblangan.

Shunday qilib, Badaxshon afgʻon urushlarida kam isyon koʻrgan mamlakatning kam sonli viloyatlaridan biri edi — biroq 2010-yillarda Tolibon isyonchilari viloyatning bir qancha tumanlariga hujum qilib, nazorat ostiga olishga muvaffaq boʻlishgan.

2015-yil 26-oktabrda 7,5 MVt quvvatga ega Hindukush zilzilasi Afgʻoniston shimolida maksimal Merkalli intensivligi VIII (ogʻir) bilan silkindi. Bu zilzila deyarli 30 000 uyni vayron qildi, bir necha yuzlab kishi halok boʻldi va 1700 dan ortiq kishi jarohat oldi.

Transport 
Fayzobod aeroporti Kobulga muntazam reyslar bilan xizmat koʻrsatadi.

Sogʻliqni saqlash 
Toza ichimlik suviga ega xonadonlar ulushi 2005- yildagi 13 foizdan 2011-yilda 21 foizgacha oshdi Malakali tugʻruqxona xodimlari ishtirok etgan tugʻilishlar ulushi 2003-yildagi 1,5 foizdan 2011-yilda 2 foizgacha oshdi.

Taʼlim 
Badaxshon universiteti Fayzobod shahrida joylashgan boʻlib, unda bir qator davlat maktablari, shu jumladan qizlar maktabi ham bor.

Umumiy savodxonlik darajasi (6+ yosh) 2005 — yildagi 31 foizdan 2011-yilda 26 foizga tushdi Umumiy aniq roʻyxatga olish darajasi (6-13 yosh) 2005-yildagi 46% dan 2011-yilda 68% gacha koʻtarildi.

Iqtisodiyot 

Katta mineral zahiralarga qaramay, Badaxshon dunyodagi eng qashshoq hududlardan biri hisoblanadi. Koʻknori yetishtirish viloyatdagi yagona real daromad manbai boʻlib, viloyatning sogʻliqni saqlash infratuzilmasi toʻliq yoʻqligi, borish qiyin boʻlgan joylar va qishning qahraton boʻlishi tufayli Badaxshon onalar oʻlimi boʻyicha dunyoda eng yuqori oʻrinlardan birini egallaydi.

Lazurit 6000-yildan ortiq vaqt davomida Badaxshonning Kuran va Munjan tumanida joylashgan Sar-i-Sang konlarida qazib olindi. Konlar qadimgi davrlarda eng katta va eng mashhur manba boʻlgan. Eng soʻnggi konchilik faoliyati lapis lazuliga qaratilgan boʻlib, lapis minalaridan tushgan daromad Shimoliy Ittifoq qoʻshinlarini va undan oldin Sovetlarga qarshi mujohid jangchilarini moliyalashtirish uchun ishlatiladi. Soʻnggi geologik tadqiqotlar boshqa qimmatbaho tosh konlari, xususan yoqut va zumradlar joylashganligini koʻrsatdi. Taxminlarga koʻra, Kuran va Munjan tumanidagi konlarda 1290 tonnagacha loyqa (lapis lazuli) mavjud. Ushbu mineral boylikdan foydalanish mintaqa ravnaqi uchun kalit boʻlishi mumkin.

2018-yilning 5-oktabr kuni Vashingtonda afgʻon rasmiylari Badaxshonda oltin qazib olish uchun hududni oʻrganish va rivojlantirish uchun Centar investitsiya guruhi va uning operatsion kompaniyasi Afgʻoniston Gold and Minerals Co. oʻrtasida 22 million dollar sarmoya kiritishni nazarda tutuvchi 30 yillik shartnoma imzoladi.

Viloyat Afgʻonistonning ichki kriket musobaqalarida Badaxshon viloyati kriket jamoasi tomonidan taqdim etiladi, BORNA Oliy taʼlim institutiga qarashli BORNA kriket klubi oʻz jamoasi bilan keladi va kriket sohasidagi mutaxassislar tomonidan tarbiyalanadi.

Demografiya 

2020-yil holatiga koʻra, viloyat aholisi taxminan 1 054 087 kishini tashkil etadi, bu viloyat koʻp millatli qishloq jamiyatini tashkil qiladi. Dariy tilida soʻzlashuvchi tojiklar koʻpchilikni tashkil qiladi, undan keyin oʻzbeklar, hazoralar, pushtunlar, qirgʻizlar, qizilboshlar va boshqalar. Quyidagi pomiriy tillarida soʻzlashuvchilar ham bor: shugʻniy, munjiy, ishkashimi va von.

Viloyat aholisi asosan sunniy musulmonlar, yana hududda ismoiliy shialar ham bor.

Aholining 60,1% milliy qashshoqlik chegarasidan past holatda yashaydi, bu mamlakatdagi eng yuqori koʻrsatkichlardan biridir.

Tumanlar

Badaxshonlik taniqli shaxslar 

 Fors shoiri Maxfi Badaxshiy Badaxshonda yashab vafot etgan
 Nuriddin Jaʼfar Badaxshiy, 14-asrda yashagan Markaziy Osiyoning atoqli sufiy shayxi Sayyid Ali Hamadoniyning shogirdi
 Mulla Shoh Badaxshiy, 17-asrdagi Qodiriylar tariqatidan boʻlgan musulmon soʻfiy, Badaxshonning Rustaq hududidagi Araskadan
 Tohir Badaxshiy, siyosiy faol
 XI asrda yashagan fors shoiri, faylasufi va ismoiliy olimi Nosir Xusrav Qubodiyoniy Balxiy Badaxshonning Yamgon shahrida vafot etdi.
 Bayram Xon, 16-asrning muhim harbiy qoʻmondoni va keyinchalik Mugʻallar armiyasining bosh qoʻmondoni, qudratli davlat arbobi va Mugʻal imperatorlari Humoyun va Akbar saroyida regent.
 Favziya Kufi, afgʻon ayollar huquqlari faoli, parlament aʼzosi va 2014-yilgi prezidentlikka nomzod
 Ustod Ahmad Lahauri, Toj Mahalning bosh meʼmori
 Miri Maftun, Badaxshonlik afgʻon musiqachisi.
 Zulmai Mujadidiy, Badaxshondan parlament deputati
 Latif Pedram, siyosiy faol va Afgʻoniston prezidentligiga nomzod
 Burhoniddin Rabboniy, „ Jamiyat-e islomiy“ siyosiy partiyasi rahbari, Afgʻonistonning sobiq prezidenti
 Qori Fasihuddin, Afgʻoniston Islom Amirligi armiyasi boshligʻi

Yana qarang 

 Dorah dovoni
 Togʻli Badaxshon avtonom viloyati

Manbalar

Adabiyotlar 

 Burhoniddin Qushkakiy. Rahnoma-yi Qatagʻon va Badaxshon. Kobul: Vizorat-i Harbiya, 1923.
 Jan-Heeren Grevemeyer: Herrschaft, Raub va Gegenseitigkeit: Die Politische Geschichte Badakhshans 1500-1883, Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1982
 Wolfgang Holzwarth: Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organization in Badakhshan, Vakhan und Sheghnan In: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [Qizil.: Kurt Greussing u. Jan-Heeren Grevemeyer] (Hrsg.): Iran and Afghanistan — mardom nameh — Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients Syndikat, Frankfurt-am-Main 1980,.

Havolalar 
 Badaxshon viloyati — Qishloqlarni qayta tiklash va rivojlantirish vazirligi

Afgʻoniston viloyatlari
Badaxshon viloyati