yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Napoleon III

Napoleon III, Lui Napoleon Bonapart (1808—73) — Fransiya imperatori (1852—70). Napoleon Ining jiyani. N. III Shveysariya, Italiya va boshqa mamlakatlarda quvgʻinlikda hayot kechirgan (1848). 1836 va 1840-yillarda Fransiyada hokimiyatni qoʻlga olishga urinib koʻrgan. 1840-yilda Gam kalʼasiga bir umr qamoqqa hukm qilingan. 1846-yil Buyuk Britaniyaga qochgan. 1848-yil fevral inqilobidan soʻng Fransiyaga qaytib kelgan hamda yirik sarmoyadorlarning diktatorlik rejimiga intilishidan foydalanib, 1848-yil 10-dekabrda respublika prezidenti qilib saylangan. 1851-yil 2-dekabrda inqilobga qarshi davlat toʻntarishi qilib, qonun chiqaruvchi majlisni tarqatib yuborgach, butun hokimiyat prezident qoʻliga oʻtgan. N.III nomi bilan imperator deb eʼlon qilingan (1852-yil 2-dekabr). Fransiya N.Sh hukmronligi davrida Qrim urushida, Avstriya-Italiya-Fransiya urushi (1859) da, Hindixitoy (1858-62), Suriya (1860—61), Meksika (1862—67) va boshqa mamlakatlarga qilingan intervensiyalarda qatnashgan. Fransiya-Prussiya urushi (Sedan jangi)da prusslarga asir tushgan (1870.2.9.) Parijdagi 1870 yil sentyabr inqilobi natijasida taxtdan agdarilgan. Umrining oxirigacha Angliyada yashagan.

Manbalar
Napoleon urushlari

Napoleon urushlari - Napoleon Skonsulligi (1790—1804) va imperatorligi (1804—14, 1815) davrida Fransiya olib borgan urushlar. Napoleon urushlari bosqinchilik harakterida boʻlgan. Fransiya Napoleon harbiy diktaturasi oʻrnatilgan vaqtda (1799) 1789—99 yillarda tuzilgan 2-antifransuz koalitsiya (Rossiya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Turkiya, Neapol qirolligi va boshqalar) bilan urush holatida edi. 1800-yil Rossiya ittifoqchilar bilan kelisha olmay koalitsiyadan chiqqan. Natijada 2-koalitsiya rasman oʻz faoliyatini tugatgan. Faqat Buyuk Britaniya urushni davom ettirgan. 1805-yil 3-antifransuz koalitsiyasi (Buyuk Britaniya, Avstriya, Shvetsiya, Rossiya) tashkil topgan. Shu yili ingliz floti admiral Nelson rahbarligida birlashgan ispan-fransuz flotini tormor qilgan. Biroq Napoleon quruklikda katta muvaffaqiyatga erishgan. U Austerlits yaqinidagi jangda (1805-yil 2 dekabr) Rossiya-Avstriya qoʻshinlarini ogʻir talafotga uchratdi. Avstriya Fransiya bilan sulh tuzishga majbur boʻlgan (1805-yil 26 dekabr). Rossiya va Buyuk Britaniya, Prussiya bilan Shvetsiya qoʻshilib 4-antifransuz koalitsiyasi vujudga kelgan (1806-yil sentabr). 1806-yil oktabrda Prussiya fransuz qoʻshinlari tomonidan bosib olingan. 1807-yil iyunda Napoleon I Fridland ostonasida rus qoʻshinlarini yenggan. 1809-yil Buyuk Britaniya bilan yana ittifoq tuzgan (5-antifransuz koalitsiyasi) Avstriya qushinlarini tor-mor keltirgan. Napoleon imperiyasiga xal qiluvchi zarba Rossiyada berilgan. M. I. Kutuzov qoʻmondonligida rus armiyasining kurashi natijasida Napoleonning "Buyuk armiyasi" magʻlub boʻlgan. Rossiyadan chekinayotgan fransuzlarga qarshi Yevropa mamlakatlarida ozodlik urushi boshlanib ketgan. 1813-yil fevralda Prussiya Rossiya bilan ittifoqtuzgan. Bu ittifoq 6-antifransuz koalitsiya (Rossiya, Buyuk Britaniya, Prussiya, Shvetsiya, Avstriya va boshqalar)ning tashkil topishiga asos boʻlgan. Shu yili Leypsig jangida Germaniya ozod qilindi. 1814-yil mart oxirida ittifoqchilar armiyasi Parijni ishgʻol qilgan. Aprelda Napoleon 1 taxtdan voz kechishga majbur boʻlgan (6-aprel) va u Elba o.ga surgun qilingan. 1815-yil 1-martda Napoleon I 1000 kishilik otryad bilan oroldan chiqib Parijga yurish qilgan va 20-martda qayta taxtga oʻtirgan. Lekin, Yevropa davlatlari uni tan olmaganlar. 25-martda Rossiya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Prussiya oʻrtasida Napoleon Fransiyasiga qarshi ittifoq (7-anti-fransuz koalitsiyasi) tuzilgan. 18-iyunda Napoleon armiyasi Vaterloo jangida ingliz-pruss qoʻshinlari tomonidan tor-mor keltirilgan. 22-iyunda Napoleon taxtdan voz kechgan. 1815-yil 20-noyabrda ittifoqchilar bilan Fransiya oʻrtasida Parij sulh shartnomasi im-zolanib, unga koʻra Burbonlar hokimi-yati yana qayta tiklangan.

Shodmonqul Pirimqulov.

Manbalar
Naramsin

Naramsin (Naram-Suen) - Akkad podshohi (miloddan avvalgi taxminan 2236—2200). Sargonning nabirasi. Oʻzini xudo deb eʼlon qilib, mustabid hokimiyat oʻrnatgan. N.ning Gʻarbiy Erondagi lullubeylar qabilasi ustiga yurishi sharafiga oʻrnatilgan stela — Akkad sanʼati yodgorligidir (Luvrda saqlanadi). N. davrida gutiylar (kutiylar)ning Akkadga bosqini boshlangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Narayan Pritxvi

Narayan Pritxvi (1723—75) — Nepal qiroli (1769-yildan). Gʻarbiy Nepalda 1742—69-yillar mobaynida Gorkxva knyazligini idora etgan. 1743—1769 yillarda Katmandu vodiysidagi Kantipur, Bhantapur, Lamitaur, Banspur yerlarini, soʻngra Kirat, Morang hamda Shimoliy Nepalga qarashli Ilam yerlarini oʻziga boʻysundirgan. 1769-yil poytaxtni Katmandu shahriga koʻchirgan va u yerda yagona Nepal qirolligiga asos solgan.

Manbalar 

1723-yilda tugʻilganlar
1775-yilda vafot etganlar
Narva

Narva (, ) — Estoniyadagi shahar. Narva daryosining chap sohilida, uning Fin qoʻltigʻiga quyilish joyidan 14 km uzoqlikda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 57 650 kishi. Shahar sanoatining asosiy tarmoqlari — energetika, toʻqimachilik, qurilish materiallari ishlab chiqarish. Narva yaqinida mahalliy slanetsda ishlaydigan Boltiq boʻyi GRES, Estoniya GRES ishlab turibdi. GES bor. Yirik ip gazlama korxonasi — Krengolm manufakturasi, yogʻochsozlik, mashinasozlik, metallsozlik, oziq-ovqat va boshqa sanoat korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Narva koʻprik orqali Ivangorod (Leningrad viloyati) bilan bogʻlangan. Politexnikum, tarix muzeyi mavjud. Shahar ilk bor 1171-yilgi Novgorod solnomasida Rugodiv nomi bilan tilga olingan. Daniya, Shvetsiya Livon ordeni tasarrufida boʻlgan. 1704-yilda rus qoʻshinlari tomonidan ishgʻol qilindi. 1919-yildan Narva Estoniya tarkibida. Shaharda tarixiy meʼmoriy yodgorliklardan: qasr (13—15-asrlar), shahar istehkomlari (14-asr), ratusha (17-asr) saqlangan.

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Estoniya aholi punktlari
Narval

Narval (Monodon monoceros) — delfinlar oilasiga mansub dengiz sut emizuvchisi. Shu urugʻning yagona turi. Uzunligi 6,1 m, vazni 1 — 1,5 t gacha. Boshi yumaloq. Terisining rangi oqish, qrra dogʻlari bor. Erkaklari, baʼzan urgʻochilarining yuqori jagʻi chap tomonida 3 m gacha uzunlikda bitta tishi rivojlanadi (shuning uchun baʼzan "bir shox-li" deb ataladi). Bu tishi yordamida zarur boʻlganida muzni teshishi mumkin. Tishlari boʻlmaydi. Arktikada yashaydi. Baʼzan Yangi Yer, Frans-Iosif yeri va Chukot dengizida ham uchraydi. Boshoyokli mollyuskalar va baliklar bilan oziqlanadi. Rossiya Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Narzan

Narzan — karbonat angidridli, sulfat gidrokarbonatli, kalsiy-magniynatriyli mineral suv. Yurak-tomir sistemalari, meʼda-ichak yoʻllari kasalliklarida, moddalar almashinuvi buzilganda va boshqa kasalliklarda foydalaniladi. Kavkaz (Mas, Kislovodsk)da, Qrimda va boshqa joylarda chiqadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Hoshim Narziqulov

Hoshim Narziqulov (1900 - Samarqand — 1963.9.1) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1939). Nasim Hoshimov otasi. Ijodiy faoliyatini 1918-yilda Abdulla Badriy rahbarligidagi "Samarqand" musulmon truppasida boshlagan. 1927—1930 yillar "Koʻk koʻylak" teatrida, 1930-yildan Hamid Olimjon nomidagi Samarqand davlat oʻzbek drama teatrida aktyor, truppa boshligʻi, rejissyor 1944—1948 yillar Samarqand viloyat madaniyat boshkarmasining boshligʻi, 1948—1957 yillar Madaniyat ishlari vazirligida teatr boʻyicha masʼul xodim boʻlib ishlagan. Mirkomilboy (A.Badriy, "Shoʻring qursin, Mirkomilboy!"), Muslim (F. Zafariy, "Halima"), Ibrohim (Komil Yashin, M. Muhamedov, "Ichkarida"), Xusrav (Xurshid, "Farhod va Shirin"), Xon Boboxon, Qorabotir (S. Abdulla, "Toxir va Zuxra"), Sultonbek (U. Hojibekov, "Arshin mol olon") singari obrazlari bilan oʻzbek teatri sanʼatiga munosib hissa koʻshdi. "Arshin mol olon", "Farhod va Shirin", "Poʻrtana" (S. Abdulla), "Gʻunchalar" (Z. Fatxullin) kabi spektakllarni saxnalashtirgan.

Manbalar 

1900-yilda tugʻilganlar
Oʻzbekiston xalq artistlari
1963-yilda vafot etganlar
Normurod Narzullayev

Normurod Narzullayev (taxallusi Narziy) (1934.7.7, Kasbi tumani) – Oʻzbekiston xalq shoiri (2000). Oʻzbekistonda xizmat kursatgan madaniyat xodimi (1984). Oxunboboyev nomidagi Qarshi ped. bilim yurti (1948), Samarqand pedagogika institutining til va adabiyot fakultetini tugatgan (1956). Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisining birinchi oʻrinbosari (1974), shu uyushmada kotib (1976—81), „Yosh gvardiya“ nashriyotida bosh muharrir (1981), „Kamalak“ nashriyot-matbaa birlashmasining bosh muharriri (1991—96), shu nashriyot direktori (1996—97). Oʻzbekiston Respublikasi yoshlari „Kamolot“ jamgʻarmasining „Yangi asr avlodi“ nashriyot-matbaa markazida bosh muharrir (1997-yildan).

Ijodiy faoliyati 1954-yildan boshlangan. Ilk sheʼriy toʻplami – „Suyunchi“ (1965). Normurod „Zarafshon zarlari“ (1970), „Ufklarda koʻzlarim“ (1973), „Lahza va larza“ (1973), „Yogʻdu“ (1974), „Nigohlar“ (1976), „Sevgi sehri“ (1981), „Yaxshilik deb yashayman“ (1987), „Anik vaqt“ (1989), „Qalbim qatralari“ (1994), „Oq farishtam, oppoq farishtam“ (1995) va boshqa sheʼriy toʻplamlar muallifi. „Amir Temur haqida qoʻshiq“ asari tarixiy mavzuga bagʻishlangan.

N.ning bolalarga atab yozgan „Vatan seni erkalab“ (1966), „Shamol ushlagan bola“ (1985), „Bosh maydon“ (1990) asarlari bolalar dunyosi, ularning begubor olami hakida. N. asarlarida zamon va makon birligi, dunyo va davr tushunchasi ulugʻlanadi, yuksak fuqarolik, samimiyat, burchga sadoqat, vatanga muhabbat, jonajon oʻlka tabiatiga maftunkorlik tuygʻulari yetakchi oʻrinni egallaydi. Normurodning koʻp sheʼrlari qoʻshiqqa aylangan. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan (1998).

Manbalar 
 Saylanma [2 j.li], 1981—85; Yurt ishqida yonaman, T., 1996; Bola koʻzi bilan koʻring dunyoni, T., 1998; Xalqim, sen bilan qalbim, T., 2000.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Oʻzbekiston xalq shoirlari
Shuhrat medali sohiblari
1934-yilda tugʻilganlar
7-iyulda tugʻilganlar
Axmat Narzulloyev

Axmat Imidovich Narzulloyev (1956.15.3, Surxondaryo viloyati Denov tumani) — muhandis-texnolog, Oʻzbekiston Qahramoni (2003). Toshkent politexnika institutini tugatgan (1979). Mehnat faoliyatini 1979-yildan Sariosiyo tumanidagi Shargʻun gʻisht zavodida katta ustalikdan boshlagan. 1981—1986 yillarda shu zavod direktori, Denov eksperimental ishlab chiqarish korxonasi direktor oʻrinbosari (1986—90), 1991-yildan Denov tumanidagi chorvachilikka ixtisoslashgan "Lochin" fermer xoʻjaligi boshligʻi. Yaylovlari 100 gektar bulgan fermer xoʻjaligida 2000—2003-yillarda koramollar soni 1100 boshdan 1800 boshga yetkazildi. Goʻsht va sut yetishtirishda katta muvaffaqiyatlarga erishildi. Shuningdek, xoʻjalikda zamonaviy texnologiya bilan jihozlangan molxonalar, sutni qayta ishlovchi kichik zavodlar qurildi. 2000-yilda rentabellik darajasi 63%ni, 2003-yilda 175%ni tashil etdi. Axmat Narzulloyev tashabbusi va koʻmagi bilan hududda bolalar sporti majmualari, zamonaviy vrachlik punktlari va kichik korxonalar qurilishi, kam taʼminlangan oilalarga moddiy yordam kabi xayrli ishlar amalga oshiriddi. "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2001).

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
1956-yilda tugʻilganlar
15-martda tugʻilganlar
Hamidulla Narimonov

Hamidulla Narimonov (1910.1.1 -Toshkent – 1982.6.4) – Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgan (1930). Buxoro teatrida, 1933-yildan Hamza teatrida ishlagan. Narimonov ijodiga nuroniy, tabarruk, xalq hurmatini kozongan kishilar obrazi yakin bulib, aktyor ularni yorkin, ha-yotiy va ishonarli yaratishga intilgan. Asosiy rollari: teatrda – ijro etgan Yaichnitsa (N. Gogol, „Uylanish“), Madaminbek, Nurbobo (I. Sultan, „Burgutning parvozi“, „Nomaʼlum kishi“), Xolmat (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Xotam, Choʻli bobo (Uygʻun, „Qotil“, „Ibn Sino“), Shokir (Oybek, „Qutlugʻ qon“), Shayxulislom (M. Shayxzoda, „Mirzo Ulugʻbek“); kinoda – Hasanali („Utgan kunlar“), Yokub ota („Uzgalar tashvishida“) va boshqa.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1910-yilda tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
6-aprelda vafot etganlar
1-yanvarda tugʻilganlar
Narkobiznes

Narkobiznes (yun. pagke biznes) -narkotik moddalarni olish va sotish bilan shugʻullanadigan jinoiy uyushma faoliyati. Narkobiznesdan katta foyda koʻrayotgan turli guruh va shaxslar faoliyati xalqaro konvensiyalar, alohida mamlakatlarning qonunlari bilan man etilgan. Shunga qaramay 20-asr oxiri va 21-asr boshida bunday faoliyat avj oldi.

Narkobiznes keltirib chiqarayotgan global oqibatlar insoniyatga xavf sola boshladi. Shu bois BMT doirasidagi hamda turli mintaqaviy uchrashuvlarda Narkobiznesga qarshi kurashda xalqaro jamoatchilik kuch-gʻayratini birlashtirish taʼkidlab kelinadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Narkoz

Narkoz (yun. narkosis — karaxtlik) — sunʼiy yoʻl bilan (baʼzi kimyoviy moddalar va boshqa omillar taʼsirida) hosil qilinadigan chuqur uyqu holati, bunda kishi hech narsani sezmaydi, ixtiyoriy harakat qila olmaydi, es-hushi butunlay yoki qisman yoʻqoladi. Tibbiyotda xirurgik operatsiya vaqtida ogʻriqsizlantirish (anesteziya) maqsadida qoʻllanadi. Amerikalik xirurg Uorren birinchi bor efir N.i bilan operatsiya qilgan (1846). Dastlab N. uchun faqat efir va xloroformszm foydalanib ke-lingan. Kimyo fanining rivojlanishi tufayli N. xrlatini paydo qiladigan turli xil moddalar kashf etildi.

N.ni vujudga keltiradigan narkotik moddalarning bemor organizmiga yuborilish usuliga qarab ingalyasion (nafas yoʻllari orqali), noingalyasion (nafas yoʻllaridan boshqa yoʻllar bilan) va kombinatsiyey N. (narkotik moddalar ikki va undan koʻp usul bilan yubo-rilganda) farq qilinadi. Ingalyasion N.da efir, flyuotan, siklopropan va boshqa moddalarning bugʻi xidlatiladi, bunda maxsus apparatlardan foydalaniladi. Narkotik moddalarni kislorod bilan aralashtirib yuborish nafas yoʻllarini har xil asoratlardan saqlaydi. Venaga yuborib paydo qilinadigan N.da, asosan, uyqu dorilari — barbiturat kislota hosilalari ishlatiladi. Bu usulning afzalligi shundaki, bemor tez uxlab qolib, hech nimani sezmaydi. Suyak ichiga, toʻgʻri ichakka, teri ostiga, muskul orasiga qilinadigan N. kamdan-kam qoʻllanadi.

Koʻpincha vena N.i bilan ingalyasion N. birgalikda amalga oshiriladi. Bunda N. berish narkotik moddalarni venaga yuborishdan boshlanadi, bemor uxlab qolgach, ingalyasion N. berishga oʻtiladi. N. vaqtida nafasni vaqtincha toʻxtatib turadigan dori-darmonlar va nafas olishni bajaradigan maxsus N. apparatlarining qoʻllanishi N. berayotgan vrach — narkotizator (aneste-ziolog)ga bemor organizmining barcha funksiyalarini idora etish imkoni-yatini beradi. Shu tufayli oʻpka, yurak, yirik tomirlar va bosh miyani bema-lol operatsiya qilish mumkin. Turli kimyoviy moddalar yuborib paydo qilinadigan N.dan tashqari maxsus koʻrsatma bilan elektronarkoz qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Narpay kanali

Narpay kanali - Zarafshon vodiysidagi qad. va yirik kanallardan biri. Qoradaryo (Zarafshon tarmogʻi)dan toʻgʻonsiz suv oladi. Suv oʻtkazish imkoniyati 70 m³/s. Sugʻorish maydoni 42,2 ming ga; o'rtacha chuqurligi 1-2 metr Samarqand viloyatining Narpay tumanida 18,6 ming ga, Paxtachi tuma-nida 17,9 ming ga, Kattaqoʻrgʻon tumanida 4 ming ga, undan quyiroqda 1,7 ming ga yerlarni sugoradi. Kanal trassasi daryoga parallel holda Zarafshon tizmasining gʻarbiy tarmoklari etaklari boʻylab oʻtgan. 370 shoxobchasi bor. 1929-yilgacha uning uz. 30 km, suv oʻtka-zish imkoniyati 8–10 m³/s boʻlgan. 1929—32 yillardagi rekonstruksiyada uzaytirildi, suv oʻtkazish imkoniyati 48 m³/s yetkazildi. Ortiqcha suvni tashlab yuboradigan 4 shoxobcha qurildi. 1950-yilda Narpay kanali Kattaqoʻrgʻon suv omboriga ulandi. Qayta rekonstruksiya qilingandan keyin suv oʻtkazish imkoniyati 70 m³/s ga yetdi.

Manbalar 

Kanallar
Narx indeksi

Narx indeksi — muayyan davr davomida narxlarning nisbiy oʻzgarishlari koʻtarilishi yoki pasayishi, dinamikasi koʻrsatkichi. Narx indeksi yakka va yigʻma Narx indeksiga boʻlinadi. Yakka Narx indeksi kuzatiladigan (hisobot) yildagi muayyan tovar narxining bazis davrdagi narxga nisbatiga, yigʻma Narx indeksi hisobot davrida amaldagi narxlarda sotilgan tovarlar guruhi qiymatining bazis davri narxlaridagi qiymati nisbatiga teng va foizlarda hisoblanadi.

Ayrim mamlakatlarda, Mas, Buyuk Britaniyada tovarlar va xizmatlarning chakana narxlari indeksi taxminan 130 mingdan ortiq turli tovarlar narxlari asosida Markaziy statistika byurosi tomonidan hisoblab chiqiladi va har oyda eʼlon qilinadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Narx pariteti

Narx pariteti — bir tovar narxining boshqa tovar narxiga nisbati. Narx pariteti bir tovarning boshqa tovarga qanday miqdorda tenglashuvini, bir tovarni sotishdan tushgan pulga qancha boshqa tovar berilishini bildiradi. Narx pariteti oʻzgarishi bozor holatiga bogliq boʻlganida unga talab-taklif nisbati, harajatlar, narx bilan raqobatlashuv taʼsir etadi. Davlat narxning ortishi yoki pasayishini cheklab qoʻyganda bu bozor holatidan kelib chiqmaganligi sababli Narx paritetida sunʼiy siljish roʻy beradi. Narx pariteti oʻzgarishiga inflyasiya taʼsir etadi. Iqtisodiyot uchun eng maqbuli Narx paritetining bozor holatiga qarab oʻzgarishidir, chunki bu talab va taklifning oʻzgarishini, bozor nimani talab qilishini, nimani ishlab chiqarish nafli boʻlishini bildiradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Biznes
Narx shakllanishi

Narx shakllanishi - tovarlar va xizmatlarga belgilangan narxning bir qator omillar taʼsirida yuzaga kelishi jarayoni. Umumiy maʼnoda — Narx shakllanishiga davlat organlari (soliq, kredit va iqtisodiy siyosatning boshqa koʻrinishlari orqali) hamda iqtisodiy fa-oliyat subʼyektlarining oʻzlari taʼsir koʻrsatadi. Tor maʼnoda — firmalarning oʻz narx strategiyasini ishlab chiqishi. Narx shakllanishining 3 asosiy — erkin, maʼmuriy va aralash tiplari mavjud. Erkin Narx shakllanishi talab va taklif asosida yuzaga keladi. Barcha tovarlar va xizmatlar narxlarining bevosita maʼmuriy belgilanishi maʼmuriy, erkin va maʼmuriy Narx shakllanishining turli nisbatlarda qoʻllanishi aralash Narx shakllanishideb yuritiladi. Narx shakllanishi jarayoni tovar ishlab chiqaruvchi firmadan boshlanib, bozor narxi oʻrnatilgach, tugallanadi.

Narx shakllanishining bozor real sharoitiga asoslangan 5 asosiy qoidasi mavjud; harajatlarni qoplash qoidasi — narx darajasi tovarlar sotilganda firmaning tovarlarni ishlab chiqarish va sotish harajatlari toʻla qoplanib, tadbirkorga minimal foydani taʼminlashi kerak. Agar bu qoida amal qilmasa, firma zarar koʻradi yoki tadbirkor xech bir daromad olmay oʻz ishini toʻxtatadi. Harajatlarni qoplash zarurati narxning eng quyi chegarasini belgilaydi va narxning bundan past boʻlishi iqtisodiyot uchun maqbul emas; foydani maksimallashtirish qoidasi — narx oʻrtacha harajatlardan yuqori qilib belgilanishi, tovar shu narx bilan sotilganda iqtisodiy foyda olinishi kerak. Firma oʻz tovariga narx qoʻyganda foydani maksimallashtirishni moʻljallaydi. Foydani maksimallashtiruvchi narx, odatda, monopollashgan bozorda amal qiladi; ra-qobatda yengish qoidasi —belgilangan narx darajasi xaridorlarni oʻziga ogʻdirib, raqibni bozordan si-qib chiqarish imkonini berishi zarur. Buning uchun oddiy tovarlar narxi vak,-tincha past belgilanadi, foyda kamayadi, lekin yoʻqotilgan foyda raqobatda yengish uchun xizmat qiladi. Mazkur qoida nufuzli tovarlar narxini yuqoriroq belgilanishini bildiradi, chunki ularning xaridorlari puldor tabaqa hisoblanadi; peshqadamlik qoidasi — turdosh (oʻrinbosar), yaʼni bir xil ehtiyojni qondiruvchi tovarlar narxi peshqadam firma belgilagan narxga binoan shakllanadi. Boshqa firmalar narxni peshqadam narxini moʻljalga olib unga yaqin qilib belgilaydi. Bu qoida odatda oligopoliya bozorida amal qiladi. Bunday bozorda firmalar ozchilik boʻlib narxlarni bir-biriga yaqin belgilagan holda, asosan, sifat va servis bilan raqobatlashadi.

Narx quyi va yuqori chegara oraligʻida shakllanadi. Agar quyi chegarani harajatlarni qoplash zarurati belgilasa, yuqori chegarani isteʼmolchilarning xarid qobiliyati belgilaydi. Narx yuqori chegaradan chiqib ketsa xaridorlarning puli yetmay, tovarlar sotilmaydi, quyi chegaradan past boʻlsa firmalar zararga uchrab, yopilib ketadi. Narx shakllanishining eng muhim talabi uning bozor sharoitiga moslanishi va oʻzgaruvchan boʻlishidir. Narx belgilashga davlatning aralashuvi bozor qoidalariga zid. Shu sababli davlat bozor narxlarini erkinlashtirib, bozor qoidasidan tashqarida yuzaga keladigan mono-pol narxlarni chegaralab turadi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Narx-franko

Narx-franko — tovarni haridorga tashib yetkazib berish sarflarini ham oʻz ichiga olgan ulgurji narx. U odatdagi narxdan transport sarflarining kiritilganligi bilan farqlanadi. Tovarni sotuvchi tashib yetkazish manzili — temir yoʻl st-yasi, kemalar porti, om-bor yoki davlat chegarasi boʻlishi mumkin. Manzilning uzoq-yaqinligiga, to-varning ortib-tushirib berilishiga qarab N.-f. har xil boʻladi. N.-f. haridor uchun qulay boʻlib, transportni tashkil etish muammolaridan ozod qiladi.

Xalqaro savdoda N.-f.ning SIF, FAS, FOB singari tijorat shartlari bor. SIF (ing. Cost, Issurance, Freight — qiymat, sugʻurta, fraxt) — tovarning sotilish narxiga tovar qiy-mati, sugʻurta va manzilgacha transport harajatlari ham kiradi; FAS (Free Alongside Ship — kema boʻylab erkin) — sotuvchi oʻz tovari uchun kema yollay-di, tovarini kemagacha oʻzi hisobidan yetkazib va ortib beradi; FOB (Free on Board — kemada erkin) — kemani xa-ridor yollaydi, sotuvchi oʻz tovari uchun kemaga yuklash davriga qadar javobgar boʻlib, tovar narxi bevosita tovar qiymati va uni yuklashgacha boʻlgan harajatlardan tagi kil topadi (yana qarang Franko).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Narshax

Narshax, Narjak, — Buxoro viloyati Vobkent tumanidagi qad. qishloq. Ilk oʻrta asrlarda Narshaxda katta hisor (qoʻrgʻon) boʻlgan.

Muqanna qoʻzyulonittg markazlaridan biri shu qishlokda joylashgan. 776 yil aprelda Muqanna tarafdorlari bilan Buxoro amiri Husayn ibn Maoz lashkari oʻrtasida N.da katta jang boʻladi. Xalifa Maxdiyning vaziri Jabroil ibn Yaqyo arablarga yordamga kelib, Narshaxni qamal qiladi. Toʻrt oylik janglarda Hosim Ahmad boshchiligidagi Muqanna tarafdorlari boʻlgan oq kiyimliklar gʻalaba qozonishtan. Birok, arablar hiyla yoʻli bilan Narshaxni egallab, qoʻzgʻolon rahbarlarini xoinlarcha oʻldirishadi. Bu paytda Narshaxning hokimi boʻlgan ayol kishi (erining nomi Sharaf boʻlib, u Abu Muslimnpng lashkarboshisi boʻlgan)ni ham Jabroil oʻldirtirgan.

N.dan mashhur tarixchi olim Narshaxiy chiqqan. Narshax haqida Abu Saʼd asSamʼoniyning "Kitob al-ansob" asarida ham muhim maʼlumotlar mavjud (12-asr). Hozirgi Narshax Narchoqtepa nomi bilan mashhur.

Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi. T., 1966; Kamaliddinov Sh., "Kitob alansab" Abu Saʼda Abdalkarima ibn Muhammada as-Samʼani kak istochnik po istorii i istorii kulturi Sredney Azii, T., 1993..

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Qishloqlar
Naryan-mar

Naryan-mar —RF Arxangelsk viloyatidagi shahar (1935-yildan), Nenetslar muxtor okrugi markazi. Dengiz va dare porti va Pechoraning oʻng sohilidagi pristan. Barens dengizidan 110 km uzoklikda. Aholisi 187 ming kishi (1998). Taxta tilish va moy zavodlari, Pechora baliq, goʻsht kombinatlari, oʻrta maxsus bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor. 1933-yilda sanoat korxonalari qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasab

Nasab () ‎ — alam so‘zidan olingan patronimik ism boʻlib, "ibn ", „ben“, „bin“ (oʻgʻli) yoki „bint“ (qizi) elementi bilan, ota, bobo, bobosining bobosi va quyidagi sxema bo‘yicha erkak tomonidagi boshqa ajdodlarni bildiradi: A, B o‘g‘li, C o‘g‘li, D o‘g‘li, D o‘g‘li va boshqalar.

Marokash, Jazoir, Tunisdagi patronimik ismlar odatda „ibn“ so‘zi bilan emas, balki dialektik variant — „ben“ (ben Ahmad, ben Sulaymon) bilan anglatiladi. Eron va Turkiyada oʻgʻillar uchun „-zade“ va „-ogly“ va qizlar uchun „-qizi“ nasab variantlari koʻproq qoʻllanadi.

O‘z nasl-nasabini ism bilan batafsil bayon etish istagi baʼzan bir qancha nasab nomlarining haddan tashqari cho‘zilishiga olib kelgan. Mashhur lug‘at muallifi Ibn Xallikanning 12 ta nasab nomi bo‘lganiga misol keng tarqalgan:Shamsuddin laqabli Abul-Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Ibrohim ibn Abu Bakr ibn Xallikon ibn Bavok ibn Shakal ibn al-Husayn ibn Malin ibn Jafar ibn Yahyo ibn Xolid ibn Barmak. Bunday genealogik liniyasining maqsadi o‘zining mashhur Barmakidlar oilasidan kelib chiqishini kuzatish edi. Aksariyat hollarda nasab kabi ismlarning bobo nomidan uyog‘iga, yaʼni A, B oʻgʻli, V oʻgʻli qoʻllanishi kamdan-kam uchraydi.

Hozirgi vaqtda ibn/bin prefiksi arab dunyosida hali ham tez-tez qo‘llaniladi, ammo uning qo‘llash doirasini qisqartirish tendensiyasi mavjud. Baʼzi hududlarda u faqat rasmiy hujjatlar va huquqiy munosabatlarda qo‘llanilsa, boshqa hududlarda undan deyarli butunlay voz kechilgan.

Adabiyotlar 
 Nasab / Rosenthal, F. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed: in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005.

Havolalar 
 *  
Arab nomlari
Nasafiy

Nasafiy, Abu al-Mutiʼ (? - Nasaf — 930) — shoir. Nasafiy xayoti va ijodiga oid maʼlumot juda kam. Shoir arab tilida ijod qilgan. Bizgacha "Al-Luʼluiyyot fil-mavoiz" ("Mavʼizalar durdonalari") asarigina yetib kelgan. Asar ibratomuz hikoyatlar, pand-nasihat, axloq mavzusidagi sheʼrlar, hikmatlardan iborat. Ularda toʻgʻrilik, halollik, rostgoʻylik, yaxshilik, ilmga intilish gʻoyalari ulugʻlangan. Bu asar badiiy adabiyotda didaktik yoʻnalishning shakllanishida, axloqiy-siyosiy yoʻnalishdagi "Siyosatnoma" (Nizomulmulk), "Qobusnoma", "Qutadgʻu bilig", "Xibat ul-haqoyiq", "Qissai Rabgʻuziy" kabi asarlarning yaratilishida muhim rol oʻynagan. Uni 1935-yil Maʼmud ibn Hasan ibn Qozi Oraj "Mayamin ut-tarjuman va munis ul-inson" ("Tarjimon saodati va inson doʻsti") nomi bilan fors tiliga tarjima qilgan. 1868-yilda forsiydan oʻzbekchaga "Munis ul-inson" ("Insonlar doʻsti") nomida oʻgirilgan nusxalari Sankt-Peterburgdagi Rossiya milliy kutubxonasida saqlanadi.

Adabiyot 
 Ravshanov P., Adabiy sahifalar, T., 1985.

Manbalar 

    

Shoirlar
930-yilda vafot etganlar
Nasafiy Nurmuhammad

Nasafiy Nurmuhammad (toʻliq nomi Muhammad Amin ibn Nurmuhammad Nasafiy) (18-asr, Qarshi) — tazkiranavis. Tazkirachilikda Navoiy anʼanalarini davom ettirgan. N.N.dan bizgacha "Mazhar ulmusannifin" ("Adiblar bayonida", 1759) asarigina yetib kelgan. Asar tarixiy voqealar bayonidan iborat boʻlib, unda tazkiraga xos xususiyatlar mujassam. "Mazhar ul-musannifin"da Buxoro amirligi hududlarida kechgan tarixiy voqealarning bayoni bilan birga buxorolik, samarqandlik, qarshilik shoir, olim, adiblar haqida ham soʻzlanib, ularning kasb-kori, shaxsiyati, badiiy ijod sohasidagi iqtidori haqida qaydlar keltiriladi. Undagi maʼlumotlar 18-asr adabiy muhitini chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Muallif, ayniqsa, kosibhunarmandlar tabaqasiga mansub — poʻstindoʻz, kordrap, qogʻozfurush, tirgar (oʻq yasovchi) shoirlar haqida soʻz yuritadi, ularning sheʼrlar ijod qilishdagi qobiliyatlarini ham munosib baholaydi.Muhammad Nosir, Nasaf va Kesh allomalari, T., 2001..

Manbalar 

18-asrda yashaganlar
Qarshida tugʻilganlar
Doʻsjon Nasirov

Doʻsjon Sipatdinovich Nasirov (1927.3.1, Moʻynoq tumani – 1992.20.12, Nukus) – qoraqalpoq tilshunosi. Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), filologiya fanlari doktori (1976). Qoraqalpogʻiston pedogogika institutini tugatgan (1949), shu institutda prorektor va kafedra mudiri (1955—1959), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali Iqtisodiyot va madaniyat institutida boʻlim boshligʻi (1954— 1955), Tarix, til va adabiyot instituti direktori oʻrinbosari, sektor mudiri, direktor (1959—1991), Qoraqalpoq untida kafedra mudiri (1991—1992). Doʻsjon Nasirovning tadqiqotlari qoraqalpoq tili tarixi va dialektologiyasiga bagʻishlangan. U „Qoraqalpoqcha-ruscha lugʻat“ (1958), „Ruscha-qoraqalpoqcha lugʻat“ (1967), „Qoraqalpoq tilining dialektologik lugʻati“ (1983), „Qoraqalpoq tili“ (1985), „Matematik terminlarning ruscha-krraqalpoqcha lugʻati“ (1992) va boshqalarni tuzishda ishtirok etgan.

Adabiyotlar: Qoraqalpoq tilida koʻplik kategoriyasi, Nukus, 1961; Qoraqalpoq tilida koʻmakchi feʼl, Nukus, 1964; Qoraqalpoq umumxalq soʻzlashuv tilining shakllanishi va uning dialektal tizimi, Nukus, 1976.

Manbalar 

1927-yilda tugʻilganlar
3-yanvarda tugʻilganlar
20-dekabrda vafot etganlar
Nasl

Nasl (arab.) —1) bir populyasiyaga mansub individlarning bevosita avlodi; 2) maʼlum belgi-xususiyatlarga ega, bir turga mansub oʻsimliklar va bir zotga mansub hayvonlar guruhi. Fiziologik, biologik voyaga yetgan hayvonot yoki oʻsimlik olamidagi individlar oʻzidan N. qoldiradi. N. avlod davomchisi hisoblanadi. (qarang Naslchilik).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasl uchun gʻamxoʻrlik

Nasl uchun gʻamxoʻrlik – hayvonlarning oʻz naslini yashab kelishi va rivojlanishini taʼminlash uchun eng qulay sharoit yaratishidan iborat faoliyati. Oddiy holda Nasl uchun gʻamxoʻrlikga pana joy tanlash va oziq toʻplashdir. Masalan, ayrim pardaqanotlilar falajlangan hasharot tanasiga tuxum qoʻyadi. Hasharot tuxumdan chiqqan lichinka uchun oziq boʻladi. Nasl uchun gʻamxoʻrlikning nisbatan mukammal shakli naslni passiv va aktiv parvarish qilishdan iborat. Birinchi holda ona yoki ota organizm tuxumlari yoki yosh naslini terisidagi maxsus chuqurchalari, teri burmalari, xaltalarida olib yuradi. Nasl uchun gʻamxoʻrlikning bu shakli ayrim ignaterililar, qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar, chayonlar, oʻrgimchaklar, baliqlar (dengiz otchasi, igna baliq), suvda va quruklikda yashovchilar (doya qurbaqa, pipa), tuban sut emizuvchilar (yexidna, xaltalilar) uchun xos. Aktiv Nasl uchun gʻamxoʻrlikda voyaga yetgan organizmlar panada joy quradi; bolalarini oziqlantiradi, isitadi, himoya qiladi va parvarishlaydi. Koʻpchilik qushlarning modasi yirtqich hayvonni turli yoʻllar bilan aldab, bolalari va tuxumlari turgan joydan uzoqroqqa olib ketishga harakat qiladi. Tuyoqli hayvonlar podasi yosh hayvonlarni oʻrab olib, ularni yirtqichlardan himoya qiladi. Evolyutsiya jarayonida Nasl uchun gʻamxoʻrlik naslning yashab qolish imkoniyatini oshiradi; ortiqcha serpushtlikka barham beradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Hayvonlar fiziologiyasi
Hayvonot
Naslchilik

Naslchilik — qishloq xoʻjaligi hayvonlari zotlarini takomillashtirishga qaratilgan tashkiliy-zootexnik tadbirlar majmui. Insoniyat hayvonlarni xona-kilashtirgan davrlardan beri davom etib keladi. N.ning asosiy vazifasi mavjud qishloq xoʻjaligi hayvonlari, parrandalari, asalari, baliklar va ipak qurti zotlarini muttasil takomillashtirish, mahsuldorligini oshirish, nasldorlik sifatlarini yaxshilash, yangi tiplar, zot guruhlari, liniyalari, oilalari, zotlari, krosslari, partenoklonlarini yaratishdan iborat.

N. ishlari N. zavodlari, N. xoʻjaliklari, N. fermalari va oddiy xoʻjaliklarda olib boriladi. N. ishida qoʻlla-niladigan asosiy usul urchitish uchun eng yaxshi erkak va urgʻochi hayvonlarni tanlash va ularni saralash (juftlash)dir. Oʻzbekistonda "Naslelita" il-miy-ishlab chiqarish birlashmasi qoramol, noqorakoʻl qoʻylar, yilqi, echki, asalari; Qorakoʻlchilik va choʻl ekologiyasi instituti va "Oʻzbek qorakoʻli" kompaniyasi qorakoʻl qoʻylari va tuya (bir oʻrkachli yoki ikki oʻrkachli)lar; "Oʻzbaliq" kor-poratsiyasi va Akvakultura ilmiy tadqiqot instituti baliq zotining zogʻora baliq, oʻtxoʻr baliklarning zotlari boʻlgan karp, doʻng peshona, oq amur; "Oʻzbek ipagi" uyush-masi va Ipakchilik ilmiy tadqiqot instituti 20 tadan ziyod ipak qurti zotlari, Oʻzbekiston parrandachilik ilmiy markazi parranda zotlarini takomillashtirish boʻyicha ilmiy tajribalar hamda N. ishlarini olib boradi. "Naslxizmat" respublika naslchilik uyushmasi N. ishlari boʻyicha barcha xizmatlarni muvofiqlashtiradi. Davlat naslchilik korxonasi xoʻjaliklardagi qoramol zotlarini takomillashtirishda qatnasha-di va ularni eng yaxshi mahsuldor bu-qalar avlodlarining sifat boʻyicha ba-holangan urugʻlari bilan taʼminlaydi.

Respublikada N. ishlariga Qishloq va suv xoʻjligi vazirligining Chorvachilikda naslchilik ishlari bosh davlat inspeksiyasi rahbarlik qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi N. ishlariga oid har qanday munosabatlar 1995-yil 21 dekabrda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining "Naslchilik toʻgʻrisida" qonuni bilan tartibga solinadi.

Izatulla Eshmatov.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naslchilik kitobi

Naslchilik kitobi, nasldor hayvonlar davlat kitobi — zot standartlariga mos keladigan naslli mollarni roʻyxatga olish kitobi. Naslchilik kitobida xoʻjaliklarda urchitilayotgan hayvonlar zotlaridagi eng mashhur erkak va urgʻochi hayvonlarning kelib chiqishi va mahsuldorlik koʻrsatkichlari haqidagi maʼlumotlar qayd qilib boriladi. Naslchilik kitobi zotlarni takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega. Dunyoda birinchi marta Naslchilik kitobi Angliyadagi yoʻrtoqi otlarning sinov natijalari boʻyicha 1751-yilda nashr etilgan. 1793-yilda nashr etilgan kitobda 1690-yildan boshlab yoʻrtoqi sof zotli otlarning genealogik maʼlumotlari toʻplangan. Keyinchalik qoramol zotlari: 1822-yilda shortgorn va gernsey; 1838-yilda jersey; 1845-yilda gereford; 1862-yilda aberdin-anguss va gallovey zotlari boʻyicha Naslchilik kitobi lari chop etilgan. Rossiyada 1834-yilda salt miniluvchi sof zot va 1839-yilda orlov zoti boʻyicha, 1903— 08 yillarda Kursk, Harkov va Shimoliy qishloq xoʻjaligi jamiyatlarining Naslchilik kitobi tashkil etilgan. 1924-yilda yaroslav, 1926-yilda qizil gorbat, 1927-yilda xolmogor sigir zotlari toʻgʻrisidagi kitoblar chop etilgan.

Oʻzbekistonda Naslchilik kitobi birinchi marta 1941-yilda N.A.Teterin va P.P.Yesyutinlar tomonidan "Oʻrta Osiyoning zotli otlari" boʻyicha 1-jild, shuningdek, 1950 va 1960-yillarda P. K. Trofimov va V. A. Shchekinlar tomonidan "Qora-bayir zotlari" kitobining 2- va 3-jildlari, 1982-yilda K.A. Lixov, N. T. Gorshkov va T.D.Sabdushevlar tomonidan "Qorabayir zotlari"ning 4-jildi tayyorlanib, nashr etilgan. Qoramolchilikda 1958-yilda A.A. Atbashyan tomonidan "Bushuyev zot guruhi" davlat Naslchilik kitobining 1-jildi tuzilgan boʻlib, unda 60 buqa va 240 sigir, 1982-yilda A. M. Mustafayev tomonidan "Bushuyev zotlari" davlat naslchilik kitobining 2-jildi tuzilib, bunda 45 buka va 568 sigir haqidagi maʼlumotlar berilgan. Qoʻychilikda 1949-yilda "Hisor qoʻy zotlari"ning 2-jildi va 1980-yilda "Qorakoʻl qoʻy zotlari"ning 11 jildi nashr etilgan.

Kitobda kayd etilgan maʼlumotlardan ishlab chiqarishda keng mikesda foydalanish mumkin. Ushbu kitob respublikada urchitilayotgan nasldor qoramol, ot, tuya, qoʻy va echkilarni roʻyxatga olish, ularning mahsuldorlik koʻrsatkichlarini tahlil qilib, xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar oʻrtasida keng targʻib qilish imkonini beradi.

Izatulla Eshmatov.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Naslchilik xoʻjaligi

Naslchilik xoʻjaligi - chorva hayvonlari va parrandalarning maʼlum bir zotiga mansub mollarni urchitish bilan shugʻullanadigan xoʻjalik. Naslchilik xoʻjaligi yetakchi naslchilik zavodi bilan hamkorlikda yagona seleksion dastur asosida maʼlum bir zotdagi mollarni yetishti-rib koʻpaytiradi, ularning tip va ti-zimlarini takomillashtiradi. Naslchilik ishini olib borishning asosiy usuli naslchilik zavodlaridagi kabi sof zotli urchitish boʻlib, zotdagi tizim va oilalarni takomillashtirib, podada duragay mollar boʻlsa, ularni qon singdirish usuli bilan chatishtiradi. Naslchilik zavodlaridan va chet davlatlardan keltirilgan nayelli mollarni koʻpaytirib, oʻz reproduktiv mollarini maʼlum yoʻnalishda zooveterinariya qoidalari asosida parvarish qiladi.

Shuningdek, oʻz podasini toʻldirishdan tashqari oddiy naslchilik fermalari-ga, naslchilik reproduktorlariga va dehqon (fermer) xoʻjaliklariga naslli mollar yetkazib beradi. Xoʻjalikda mollar va parrandalar har yili bo-nitirovkadan oʻtkaziladi, nasldor hayvonlarni davlat kitobiga yozishga kerakli hujjatlarni rasmiylashtiradi.

Naslchilik xoʻjaligi belgilangan tartibda qar besh yilda bir marta Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Chorvachilikda naslchilik ishlari bosh davlat inspeksiyasi tomonidan davlat attestatsiyasidan oʻtkaziladi. Naslchilik xoʻjaligining faoliyatiga baho berishda xoʻjalikda olib borilayotgan naslchilik ishlarining ahvo-liga, chorva mollari bosh soniga, mah-suldorligiga hamda ularning sogʻlom-ligiga alohida ahamiyat beriladi.

Oʻzbekistonda Naslchilik xoʻjaligining bir necha to-ifadagi tarmoklari tashkil etilgan. Ular naslchilik zavodlari, Naslchilik xoʻjaligilari va naslchilik fermalaridir. 2003-yilda Naslchilik xoʻjaligi toifasida jami 357 ta xoʻjalik ishladi. Barcha toifadagi Naslchilik xoʻjaligilarining 44 tasini naslchilik zavodlari, 66 tasini Naslchilik xoʻjaligilari va 247 tasini naslchilik fermalari tashkil etdi. Qoramolchilikda 16 zavod, 24 xoʻjalik va 212 naslchilik fermasi, qorakoʻlchilikda 18 zavod, 13 xoʻjalik va 3 ferma, dumbali qoʻychilikda 2 zavod, 3 xoʻjalik va 14 ferma, echkichilikda 1 ta zavod, 2 ta xoʻjalik va 4 ta ferma, yilqichilikda 3 ta zavod, 1 ta xoʻjalik va 11 ta ferma, tuyachilikda 2 ta ferma, parrandachilikda 1 ta zavod, 1 ta I-tartibli va 1 ta I-tartibli reproduktor xoʻjaligi, baliqchilikda 1 ta zavod, choʻchqachilikda 2 ta xoʻjalik, asal-arichilikda 2 ta xoʻjalik, 2 ta ferma va tut ipak qurti boʻyicha 3 ta naslchilik st-yasi va 15 ta naslchilik zavodi mavjud (2003) (yana qarang Davlat naslchilik zavodi).

Izatulla Eshmatov.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi \
Nasoyim ul-muhabbat

"NASOYIM ul-MUHABBAT" ("Sevgi shabadalari") — Alisher Navoiy asari. 1495—96 yillarda Abdurahmon Jomiyning "Nafohat ul-uns" asari taʼsirida yozilgan. Jomiy asariga tanqidiy qaragan Navoiy "burungʻi zamondagʻi mashoyixdin barchasining zikrin qilmaydurlar va oʻz muosirlarining koʻpi-ni, oʻzlarin ham bitmaydurlar" der ekan, asarda Jomiy, Lutfiy, Ashraf Muflisiy, Shayx Sanʼon, Nosir His-rav, Nasimiy va shular qatori Ahmad Yassaviy, Sulaymon Boqirgʻoniy kabi "turk mashoyixlari" haqida maʼlumot beradi. Navoiy asarda ilova qilingan shaxslarning faqat sufiyona qarashlarinigina yoritmasdan, adabiyot va jamiyatdagi oʻrnini belgilashga ham katta eʼtibor bergan. "N. ul-m." Navoiyning didaktik qarashlari, tarjimonlik va tadqiqotchilik faoliyati hamda estetik qarashlarini oʻrganish uchun muhimdir. "N. ul-m."ning baʼzi nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. № 3415, 857 3420, 8514, 1825).

Manbalar 

Alisher Navoiy asarlari
Nasoro

Nasoro (arab. — nasroniy soʻzining koʻpligi; masihiylar, xristianlar) — Qurʼonda Iso paygʻambarga ergashgan dindorlarning atalishi. Rivoyatlarga koʻra, Iso Masih Nosira nomli shaharda tugʻilgan boʻlib, uni Nosiriy deb atar edilar. Unga ergashgan kishini esa nasroniy deb yurita boshlaganlar. Nasoro Iso Masihni ilohiylashtirgani uchun islom dini nuqtai nazarida shirk ahlidan hisoblanadilar. Zero islomda Alloh taologa hech bir narsani tenglashtirish, hatto oʻxshatish mumkin emas. Nasoro esa Iso Masihni muqaddas uchlikning biri deb unga eʼtiqod qiladi. Shuning uchun ham Qurʼonning koʻp oyatlarida nasoro tilga olinadi va Muhammad (sav)ni eʼtirof etishga daʼvat qilinadi.

Manbalar
Nasos (yulduz turkumi)

Nasos (lotincha ) — osmon gumbazining Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzlari 4,0 vizual yulduz kattaligida. Fevralda yaxshi kuzatiladi. Janubiy va markaziy hududlarda koʻrinadi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Nasos stansiyasi

Nasos stansiyasi - suyukliklarni yuqoriga koʻtarish uchun moʻljallangan bino; nasos agregati va quvurlardan iborat inshoot. Nasos stansiyasiga boshkarish apparatlari, elektr N. yeda esa taqsimlash qurilmalari, pasaytirish pod-stansiyalari, yigʻish-soʻrish va bosim kollektorlari, qoʻshimcha jihozlar (asosiy nasoslarni ishga tushiradigan vakuumnasoslar, yongʻinga qarshi ji-hozlar, moy xoʻjaligi va boshqalar) kiradi. Nasos agregati soʻrish quvuri, nasos, dvigatel, uzatish mexanizmi, teskari klapanli bosim truboprovo-di va zulfindan iborat boʻladi. Me-liorativ (sugʻorish) Nasos stansiyasining qoʻzgʻalmas va suzuvchi xillari bor. Suzuvchi N. yeda nasos va kuch qurilmalari ponton yoki barjalarga oʻrnatiladi. Kema qatnaydigan yirik kanallarni suv bilan taʼminlash, suv omborlarini suv bilan toʻldirish, sugʻorish inshootlari va boshqa uchun yirik Nasos stansiyasi qoʻllanadi.

Vodoprovod Nasos stansiyasi suvni manbadan suv taʼminoti joyiga koʻtaruvchi va undan vodoprovod inshootlariga yoki rezervuarga hamda tozalangan suvni vodoprovod tarmogʻiga uzatuvchi koʻtarish st-yalaridan iborat. Kanalizatsiya Nasos stansiyasi panjarali va maydalagichli rezervuar, mashina zali (nasosxona) va boshqalardan iborat. Bunday Nasos stansiyasi yer ustiga va yer ostiga oʻrnatiladi. Xalq xoʻjaligida Nasos stansiyasining ahamiyati katta. Ayniqsa, baland joylarga suv chiqarishda Nasos stansiyasi juda qoʻl keladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasos-forsunka

Nasos-forsunka — forsunka bilan birlashtirilgan bir plunjerli yukrri bosim qurilmasi. Dizel dvigateli si-lindrlarining qisilishidan alangalanadigan kamerasiga yonilgʻi purkash uchun ishlatiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nasr (ashula boʻlimi)

Nasr — 1) Shashmakrm majmuasidagi maqomlarning ashula boʻlimi. N. har bir maqomda mushkilot boʻlimidan keyin joylashgan boʻlib, oʻz navbatida, shoʻʼbalarning 2 katta guruhidan tashkil topadi. Birinchi guruh Saraxbor, Talq-in, Nasr (uz taronalari bilan) hamda yakunlovchi Ufar qismini (Suporishi bilan), ikkinchisi esa, asosan, Savt va Moʻgʻulcha va shoʻʼbalarini oʻz ichiga qamrab oladi; 2) Shashmaqom majmuasidagi maqomlarning ashula boʻlimida 1-guruhni tashkil etuvchi shoʻʼbalardan biri. N. Saraxbor va Talqin shuʼbalaridan keyin kelib, soʻngra Ufarga ulanadi. Shashmaqomda N. yoʻlida bastalangan jami 14 namuna mavjud. Ular Buzruk makrmida — N.i Uz zol, Nasrulloyi, Rostda — N.i Ushshoq, Navroʻzi Sabo, Navo maqomida — N.i Bayet, Orazi Navo, Xusayniyi Navo, Dugoxda — N.i Chorgoh, Orazi Dugoh, Husayniyi Dugoh, Segoh maqomida — N.i Segoh, Navroʻzi Xoro, Navroʻzi Ajam, Iroqda — Muxayyari Iroq deb nomlanadi. N. yoʻlida bastalangan asarlar Xorazm maqomlari, Fargʻona—Toshkent maqom turkumlarida ham asosiy oʻrinlardan birini egallaydi. Oʻtmishda N. ashula yoʻllarini mufassal ijro etuvchi hofizlarni "nasrchi" deb yuritilgan. Ravshan Yunusov.

Manbalar 

Shashmaqom
Nasr ibn Ali

Nasr Ibn Ali (1012-yil vafot etgan) - Movarounnahrning ilk xoni (999 — 1012), X asr oxiri - XI asr boshlarida davlatning ulus hukmdori. Qoraxoniylar sulolasi vakili. Buxoroni egallash bilan Movarounnahrning bosib olinishini nihoyasiga yetkazgan (999-yil, oktyabr). Somoniylar amiri Abdulmalik ibn Nuh va uning qarindosh-urugʻlarini asir qilib, Oʻzgandagi zindonga tashlangan. Shu tariqa qudratli boʻlgan somoniylar sulolasi qulagan. 1000—1005-yillarda ilik Nasr Ibn Ali somoniylar hokimiyatini tiklashga harakat qilgan Mun-tasirga qarshi kurashgan va gʻalaba qilgan. 1000-yil Mahmud Gʻaznaviy Nasr Ibn Ali bilan oʻz yerlari oʻrtasidagi chegaralarni belgilash toʻgʻrisida bitim tuzgan, unga koʻra, Amudaryo asosiy chegara qilib belgilangan. Natijada somoniylar davlati oʻrnida ikkita yangi davlat tashkil topgan: birinchisi — Qashqardan Amudaryogacha choʻzilgan, Sharqiy Turkistonning bir qismini, Yettisuv, Shosh, Fargʻona va qad. Sugʻd hududini oʻz ichiga olgan qoraxoniylar; ikkinchisi — Shimoliy Hindiston chegarasidan tortib Kaspiy dengizining jan. qirgʻoqlarigacha choʻzilgan, hozirgi Afgʻoniston va Shim.Sharqiy Eron viloyatlarini oʻz ichiga olgan Gʻaznaviylar davlati.

Biroq Nasr Ibn Ali Xurosonni bosib olish niyatidan butunlay voz kechmagandi. 1006 va 1008-yillarda qoraxoniylar Xurosonga ikki marta yurish qilganlar. 1006-yildagi yurish chogʻida Mahmud Gʻaznaviy Hindistonda edi. Qoraxoniy qoʻshinlari Balx, Tus va Nishopurni bosib olganlar. Biroq Mahmud Hindistondan qaytib kelib, ularni quvib yuborgan. 1008-yildagi Balx yaqinidagi jangda Mahmud qoʻshinida 500 ta fil bor edi. Nasr Ibn Ali kushini tor-mor etilib, qoraxoniylarning Amudaryoning janubidagi hududlarini egallash yoʻlidagi harakatlari shu tarzda toʻxtatilgan. Nasr Ibn Ali nixryatda jasur va dovyurak, imon, eʼtiqodli shaxs boʻlib, u haqda koʻplab rivoyatlar toʻqilgan. Jamol Qarshiynit yozishicha, Nasr Ibn Ali buyuk nomdor xoqon, juda koʻp fazilatlar sohibi boʻlgan va hijriy 402 yil (1011 — 12)da Oʻzganda vafot etib oʻsha yerda dafn etilgan.

Adabiyot 
 Bartold V.V., Sochineniya, t.2(1), M., 1963; Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X — XIX vv., T., 1988; Samarqand tarixi, 1-j., T., 1971.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
1012-yilda vafot etganlar
Nasr Ibn Ahmad

Nasr Ibn Ahmad, Nasr I ibn Asad Somoniy (taxminan 848 — 893) — somoniylar sulolasi boshligʻi, Samarqand hokimi (865—892).Nasr Ibn Ahmad Norin daryosi boʻyidagi Haylam qishlogʻida tugʻilgan. 874-yil Xuroson hukmdori Muhammad ibn Tohirning ukasi Husayn ibn Tohir Buxoroga bostirib kelgan. Buxoro xalqi zulmga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan va Nasr Ibn Ahmad huzuriga elchilar joʻnatib, somoniylar xonadonidan bir kishini Buxoroga hokim qilib yuborishni soʻragan. Nasr Ibn Ahmad o'z ukasi Ismoilni Buxoroga noib qilib yuborgan. Shundan soʻng Nasr Ibn Ahmad oʻzini butun Movarounnaxr boshligʻi deb bilgan va kumush dirhamlar zarb qildirgan (ilgari dirham tangalar zarb qilishga faqat tohiriylarning huquqi bor edi). Ismoil boʻlsa, akasiga itoat etmay qoʻygan va ular oʻrtasida 888-yil toʻqnashuv boʻlib Nasr Ibn Ahmad qoʻshinlari butunlay tor-mor keltirilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
848-yilda tugʻilganlar
893-yilda vafot etganlar
Nasr Ibn Ahmad (hukmdor)

Nasr Ibn Ahmad, Nasr II Ibn Ismoil Somoniy (taxminan 906—943) — Somoniylar davlati hukmdori (914— 943). Davlatni 8 yoshli Nasr Ibn Ahmad nomidan vazir Jayhoniy boshqargan. Bu davrda somoniylar sulolasi ichida taxt uchun kurashlar kuchaygan. Nasr Ibn Ahmad taxtga oʻtirishi bilan amakisi Ishoq qoʻzgʻolon koʻtargan. Hartangda Nasr Ibn Ahmad va Ishoq qoʻshinlari oʻrtasida jang boʻlib oʻtgan. Jangda Ishoq qoʻshini yengilgan. Xuroson va Nishopurda somoniylarga qarshi shialar qoʻzgʻolonlari boʻlib oʻtgan. Shialar targʻiboti shu qadar avj olganki, xatto Nasr Ibn Ahmadning oʻzi ham shia mazhabini qabul qilishga majbur boʻlgan. Bundan norozi boʻlgan sunniy ruhoniylar turk gvardiyasi yordamida Nasr Ibn Ahmadga qarshi fitna uyushtirishgan. Bundan xabar topgan Nasr Ibn Ahmad fitnani fosh etib, oʻz oʻgʻli Nuh foydasiga taxtdan voz kechgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
906-yilda tugʻilganlar
943-yilda vafot etganlar
Nasr Ibn Sayyor Allaysiy Ibn Lays Ibn Rofeʼ Ibn Robiʼa Ibn Juray Ibn Auf Ibn Amir

Nasr Ibn Sayyor Allaysiy Ibn Lays Ibn Rofeʼ Ibn Robiʼa Ibn Juray Ibn Auf Ibn Amir (taxminan 666—748) – mashxur arab sarkardasi, Xuroson voliysi (738—748). Arablarning mudariy qabilasidan. 728—729 yillarda Samarqand noibi, soʻngra Balx va butun Xuroson noibi. Kutayba ibn Muslimping Movarounnahrga qilgan yurishlarida ishtirok etgan. Tabarishshng yozishicha, Xuroson Nasr Ibn Sayyor Allaysiy Ibn Lays Ibn Rofeʼ Ibn Robiʼa Ibn Juray Ibn Auf Ibn Amir davrida nihoyatda ravnaq topgan. Nasr Ibn Sayyor Allaysiy Ibn Lays Ibn Rofeʼ Ibn Robiʼa Ibn Juray Ibn Auf Ibn Amir Movarounnahrni uzil-kesil arablar qoʻl ostiga oʻtishiga katta hissa qoʻshgan. Oʻrta Osiyoda Horis ibn Surayj harakatini bostirish uchun 738—739 yillarda Samarqand, Choch, Forob va Fargʻonaga bir necha bor yurish qilgan. Nasr Ibn Sayyor Allaysiy Ibn Lays Ibn Rofeʼ Ibn Robiʼa Ibn Juray Ibn Auf Ibn Amir Movarounnaxrda oʻz mavqeini mustahkamlash uchun moliya islohotini oʻtkazadi, shuningdek, islomni yangi qabul qilgan kishilar jizya soligʻidan ozod qilinadilar, barcha musulmonlar huquq jihatdan tenglashtirilganlar. Yer egasi, eʼtiqodidan qatʼi nazar, xiroj toʻlashi shart qilib qoʻyilgan. Nasr Ibn Sayyor Allaysiy Ibn Lays Ibn Rofeʼ Ibn Robiʼa Ibn Juray Ibn Auf Ibn Amir mahalliy zodagonlar (dehqonlar) yordamida mamlakatni itoatda tutib turishga intilgan. Shu maqsadda u xalifalik tomoniga oʻtgan yirik dehqonlarning avvalgi imtiyozlarini tiklaydi, buxorhudo/yaning qiziga uylanadi. Ammo shunga qaramay mamlakatdagi xalq ozodlik harakatlariga barham bera olmaydi. Abu Muslim bilan boʻlgan bir necha jangda magʻlubiyatga uchragach, (qarang Abu Muslim harakati), Iroqqa yoʻl olgan. Isfahon rus togʻlaridan biri Sava (Savat, Savax)da vafot etgan.

Manbalar: Istoriya at-Tabari, T., 1987; Abu Saʼid Gardizi, Zayn al-axbar, T., 1991.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
666-yilda tugʻilganlar
748-yilda vafot etganlar