Gayana tarixi

Gayana tarixi – 1499-yilda ispaniyalik Alonso de Ojeda Essekibo daryosining ogʻziga kelganida boshlanadi. Dastlab aravaklar va karib qabilalari yashagan Gayana hududi koʻplab millat va etnik guruhlar ishtirokida, shuningdek, Ispaniya,Fransiya,Gollandiya va Buyuk Britaniya mustamlakachilik siyosati taʼsirida shakllangan. 1966-yil 26 -mayda Gayana Buyuk Britaniyadan mustaqillikka erishdi.

Mustamlakachilikdan oldingi davr 
Birinchi odamlar Gayanaga Markaziy Amerikadan taxminan 35 000 yil oldin kirib kelgan. Bular Amerika qitʼalaridan shimoldan janubgacha boʻlgan Osiyodan kelgan muhojirlarning avlodlari edi

Tez orada Shimoliy va Janubiy Amerikaning boshqa hududlarida kuchli tsivilizatsiyalar paydo boʻlgan boʻlsa-da,Gayanadagi hind jamiyati nisbatan kamtar boʻlib qoldi. Kristofer Kolumb Amerikani kashf etganida,Gayana aholisi ikkita katta guruhdan iborat edi:qirgʻoqda yashovchi aravaklar va ichki hududlarni egallagan kariblar."Guyana" soʻzi mahalliy xalqlardan meros boʻlib oʻtgan va „botqoqlik“ sifatida u Gayana,Surinam (sobiq Gollandiya Gvianasi) va Fransiya Gvianasini oʻz ichiga olgan hududni nazarda tutgan.

Olimlarning fikricha, aravaklar va kariblar Gayanaga janubdan Orinoko havzasi savannasidan kelgan, keyin esa Karib dengizi orollariga joylashishda davom etgan. Qishloq xoʻjaligi, ovchilik va [baliqchilik] ni oʻzlashtirgan Aravaklar orolga birinchilardan boʻlib koʻchib kelganlar. Ammo ularning tinch hayoti materikdan Kariblarning kelishi bilan bezovta boʻldi. Karib bosqinchiligi va ularning shimolga kuchli yurishi hali ham munozarali masala.15-asr oxirida Kariblar Kichik Antil orollaridagi Aravak xalqini almashtirdilar. Ularning yashash joylari Gayana rivojlanishiga ham taʼsir koʻrsatdi. Kolumbdan keyin kelgan ispan tadqiqotchilari va koʻchmanchilari Aravaklarni ozodlik uchun qattiq kurashgan kariblarga qaraganda osonroq magʻlub etdilar. Bu achchiq raqobat Ispaniyaning Katta Antil orollarini va materikni birinchi navbatda Kichik Antil orollarida oltin yetishmasligi sababli mustamlaka qilishiga olib keldi. Kichik Antil orollari va Gayanaga kelsak, ispanlar faqat zabt etishga harakat qilishdi

Mustamlaka Gayana

Mustamlakachilikning birinchi bosqichi 
Niderlandiya 16-asr oxirida Ispaniyadan mustaqillikka erishdi va 17-asr boshlarida Antil orollaridagi ingliz va fransuz mustamlakalari bilan savdo qiluvchi yirik savdo davlatiga aylandi.1616-yilda Gollandiyaliklar Gayana mintaqasida Essequibo daryosining ogʻzidan yigirma besh kilometr uzoqlikda joylashgan birinchi Evropa aholi punkti – savdo shoxobchasini qurdilar. Keyin boshqa aholi punktlari paydo boʻla boshladi, odatda yirik daryolar qirgʻoqlaridan bir necha kilometr uzoqlikda. Gollandiya aholi punktlarining asl maqsadi mahalliy aholi bilan savdo qilish edi. Boshqa Yevropa kuchlari Karib dengizining boshqa qismlarini mustamlaka qila boshlaganlarida, ularning maqsadi tez orada hududni bosib olishga oʻzgardi. Ispaniyaliklar ham Gayanaga daʼvo qilgan boʻlsa-da, gollandlar 17-asr boshlarida mintaqani nazorat qilishdi. Gollandiya suvereniteti 1648-yilda Myunster shartnomasi imzolanishi bilan rasman tan olingan.

1621-yilda yangi tashkil etilgan Gollandiyaning Gʻarbiy Hindiston kompaniyasi Essequibodagi savdo postini toʻliq nazoratga oldi. Essequibo nomi bilan tanilgan ushbu Gollandiya tijorat konserni koloniyani 170 yildan ortiq boshqargan.1627-yilda kompaniya Essekibodan janubi-sharqda,Berbice daryosida ikkinchi koloniya tashkil qildi. Essequibo va Berbice oʻrtasida joylashgan Demerara 1741-yilda Gollandiya Gʻarbiy Hindiston kompaniyasining bevosita nazorati ostida xususiy koloniya sifatida tashkil etilgan.

Gollandiyalik mustamlakachilar dastlab Karib dengizi mintaqasi bilan savdo qilishga eʼtibor qaratgan boʻlsalar ham, ularning mulklari qishloq xoʻjaligi ekinlarining muhim ishlab chiqaruvchilariga aylandi.Qishloq xoʻjaligining ahamiyati ortib borayotganini 1623-yilda Essequibodan 15000 kg tamaki eksportida koʻrish mumkin. Ammo qishloq xoʻjaligi mahsuldorligining oʻsishi Gollandiya koloniyalarida ishchi kuchi etishmasligi bilan qoplandi. Mahalliy xalq plantatsiyalarda ishlashga yomon moslashgan va koʻpchilik evropaliklar olib kelgan kasalliklardan vafot etgan. Gollandiyaning Gʻarbiy Hindiston kompaniyasi qul boʻlgan afrikaliklarni import qilishga oʻtdi, ular tezda mustamlaka iqtisodiyotining asosiy qismiga aylandi.1660-yillarga kelib, qul boʻlgan aholi soni taxminan 2500 ni tashkil etdi, mahalliy aholi esa 50 000 kishini tashkil etdi. Afrikaliklar mustamlaka iqtisodiyotining muhim elementi hisoblansa-da, ularning mehnat sharoitlari ogʻir edi. Oʻlim darajasi yuqori edi va bunday sharoitlar qul boʻlgan afrikaliklarni isyon koʻtarishga undadi. Qoʻzgʻolonchilar Angliya, Fransiya, Sint-Eustatius kabi qoʻshni Evropa mustamlakalari qoʻshinlari yordamida magʻlub etildi.

Britaniya hukmronligiga oʻtish 
1746-yilda Gollandiya hukumati Demerara daryosi yaqinida ingliz muhojirlari uchun hududni ochdi, chunki Kichik Antil orollaridagi Britaniya plantatsiyalari egalari kambagʻal tuproq va eroziyadan aziyat chekdilar, ularning koʻpchiligi boy tuproqli Gollandiya koloniyalariga jalb qilindi. Britaniya fuqarolarining oqimi shu qadar koʻp ediki, 1760-yilga kelib inglizlar Demerara Evropa aholisining koʻp qismini tashkil etdi. Plantatsiya egalarining uchdan ikki qismi hali ham gollandlar boʻlsa-da, 1786-yilda bu Gollandiya koloniyasining ichki ishlari inglizlar nazoratiga oʻtdi.

Demerara va Essequiboda iqtisodiy oʻsish ortib borayotganligi sababli, plantatorlar va Gollandiyaning Gʻarbiy Hindiston kompaniyasi oʻrtasida keskinlik paydo boʻla boshladi.1770-yillar boshidagi maʼmuriy islohotlar davlat xarajatlarini sezilarli darajada oshirdi. Vaqti-vaqti bilan kompaniya ushbu xarajatlarni qoplash uchun soliqlarni koʻtarishga harakat qildi va shu bilan ekishchilarning qarshiligiga duch keldi. 1781-yilda Gollandiya va Buyuk Britaniya oʻrtasida urush boshlandi, natijada inglizlar Berbice, Essequibo va Demerarani bosib oldi. Bir necha oy oʻtgach,Fransiya Gollandiya bilan ittifoq tuzib, mustamlakalarni nazorat ostiga oldi. Fransuzlar ikki yil hukmronlik qildilar va shu vaqt ichida Demerara daryosining ogʻzida Longhamps nomli yangi shaharcha qurdilar.1784-yilda gollandlar hokimiyatni tikladilar va ular mustamlaka poytaxtlarini Longshamga koʻchirishdi va uni Stabroek deb oʻzgartirdilar. 1812-yilda inglizlar tomonidan poytaxt Jorjtaun deb oʻzgartirildi.

Gollandiya hukmronligining qaytishi Essequibo va Demerara plantatorlari va Gollandiyaning Gʻarbiy Hindiston kompaniyasi oʻrtasidagi ziddiyatni jonlantirdi. Qul soligʻini oshirish va ularning koloniya sud va siyosiy kengashlaridagi vakilligini kamaytirish rejalaridan xavotirda boʻlgan mustamlakachilar Gollandiya hukumatiga ularning shikoyatlarini koʻrib chiqish uchun ariza bilan murojaat qilishdi. Bunga javoban maxsus qoʻmita tayinlanib, u „Restavratsiya boʻyicha konseptual reja“ nomli hujjatni yaratishga kirishdi. Ushbu hujjat konstitutsiyaviy islohotlarni talab qildi va keyinchalik Britaniya hukumati tuzilmasi uchun asos boʻldi. Rejada qaror qabul qiluvchi organni Siyosiy sud deb atash mumkinligi taklif qilingan edi. Sud tizimi ikkita sudyadan iborat boʻlib, biri Demeraraga, ikkinchisi Essequiboga xizmat qiladi. Siyosiy sud va sud tizimiga kompaniya amaldorlar va yigirma beshdan ortiq qul egalari boʻlgan koloniyalar kirgan. Ushbu yangi tizimni joriy qilish uchun mas’ul boʻlgan Gollandiya komissiyasi Gʻarbiy Hindiston kompaniyasi maʼmuriyati haqida noqulay hisobotlar bilan Gollandiyaga qaytdi. Shunday qilib, kompaniya nizomiga 1792-yil oxirigacha ruxsat berildi va Demerara va Esseksda „Qayta tiklashning kontseptual rejasi“ kuchga kirdi. Demerara va Esseks Birlashgan koloniyalar deb oʻzgartirildi va hudud Gollandiya hukumatining bevosita nazorati ostiga oʻtdi. Berbice alohida koloniya sifatida oʻz maqomini saqlab qoldi

Fransiya inqilobi va undan keyingi Napoleon urushlari Buyuk Britaniyaning rasman bosib olinishiga olib keldi.1795 -yilda fransuzlar Gollandiyani bosib oldilar. Inglizlar Fransiyaga urush eʼlon qildilar va 1796-yilda Barbadosdan Gollandiya koloniyalariga bostirib kirish uchun ekspeditsiya kuchlarini ishlatdilar.

Berbice va Demerar va Essekibo birlashgan koloniyasi 1796-yildan 1802-yilgacha Britaniya nazorati ostida edi. Ikkalasi ham Amiens shartnomasiga binoan Gollandiya nazoratiga qaytarildi. Biroq, bir yil oʻtgach,Buyuk Britaniya va Fransiya oʻrtasidagi urush qayta boshlandi va ingliz qoʻshinlari 1803-yilda Birlashgan mustamlakalar va Berbiceni qayta egallab oldilar. 1814-yilgi London konventsiyasiga koʻra, ikkala koloniya ham rasman Britaniyaga berilgan. 1831-yilda Berbice va Demerar va Essekibo birlashgan koloniyalari Britaniya Gvianasiga kiritildi. Mustamlaka 1966-yilda mustaqillikka erishgunga qadar Britaniya nazorati ostida qoldi.

Manbalar 

Gayana