Shayx Xovandi Tohur majmuasi

Shayx Xovandi Tohur majmuasi – Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (XV—XIX asrlar). Shayx Xovandi Tohur maqbarasi (XIX asrda koʻhna poydevori ustiga qayta qurilgan), ziyoratxona va goʻrxonadan iborat. Bezaksiz, ichki devorlari chuqur ravoqli, darchalariga koshinkor panjaralar oʻrnatilgan. Xonalar gumbazlar bilan yopilgan, goʻrxonaning qoʻshqavatli gumbazi 12 qirrali asosga oʻrnatilgan. Keyinroq atrofiga chillaxona, Yunusxon maqbarasi (XV asr) qurilgan. Uch masjid binosi, minora, Eshonquli dodxoh madrasasi saqlanmagan. Majmua Oʻzbekistonning Toshkent shahrining eng muhim meʼmoriy yodgorliklaridan biri hisoblanadi. U zamonaviy Toshkent shahrining markazida, Alisher Navoiy, Shayxontohur va Abdulla Qodira koʻchalari kesishgan chorrahada joylashgan.

Shayx Xovandi at-Tohurning tarjimai holi 
Shayx Xovandi at-Tahur XIII asrda tavallud topgan. U Sayyidlardan – Muhammad paygʻambarning avlodidan edi. Uning otasi Shayx Umar ikkinchi taqvodor xalifa Umar ibn al-Xattobning oʻn yettinchi avlodidan boʻlgan, shuning uchun Shayx Umar oilasidagi erkaklar Xoʻja degan sharafli unvonga ega edilar. Shayx Umar fidoyi soʻfiy, darvesh Hasan Bulgʻoriyning izdoshi boʻlgan. U Toshkentga faqat Islom dinini yoyish maqsadida kelgan. Koʻp oʻtmay Shayx Umar togʻli Bogʻiston qishlogʻiga koʻchib oʻtgan va umrining qolgan qismini shu yerda oʻtkazgan. Shayx Xovandi at-Tohur (Shayxontavr) shu yerda tugʻilgan. Yosh Shayxontavr oʻsha davrda soʻfiy shayxi va tariqati asoschisi Xoja Ahmad Yassaviga sigʻinish keng tarqalgan Turkistonda darveshlari orasida tashabbus koʻrsatgan. Shayxontovr Movarounnahr boʻylab uzoq sayohat qilgandan soʻng Toshkentga yetib kelgan va u yerda xalq xotirasida „donolarning eng donosi“ nomi bilan saqlanib qolgan. Shayx 1355–1360-yillarda vafot etgan.

Shayxontavr majmuasi tarixi haqidagi rivoyatlar 
Yozma manbalarga koʻra, V–VIII asrlarda Choch hududida mahalliy aholi zardushtiylik diniga eʼtiqod qilgan. Shayxontavr arxitektura majmuasi egallagan hududda bir nechta xovuz (suv havzasi) mavjud edi, chunki suv ham zardushtiylik ibodatining tasvirlaridan biri hisoblangan. Mahalliy aholi orasida islomgacha boʻlgan davrda uzoq umr koʻradigan daraxtlarga sigʻinish ham mavjud edi.

Rivoyatlarga koʻra, Shayx at-Tohur Turkiston shahriga sayohat qilib, u yerda Ahmad Yassaviyning tasavvufiy falsafasini, sabr-toqat va muloyimlikni oʻrgangan. Uzoq yillik sarson-sargardonlikdan soʻng Toshkentga qaytib, muqoddas buloqqa tashrif buyurgan. Afsona qadim zamonlarda yaratilgan. Bu rivoyatga koʻra, bu manbadan „abadiy hayot“ suvi oqib chiqqan va uning qirgʻogʻida, daraxtlar soyasida Iskandarning oʻzi, yaʼni Iskandar Zulqarnayn dam olgan. Afsonaga koʻra, islomgacha boʻlgan davrda bu joy suv va olovning butparast ibodatxonasi boʻlgan. Shayx at-Tohur 1355-yilda vafot etgan va oʻzini shu yerda dafn qilishni vasiyat qilgan. Uzoq vaqt davomida uning qabri Iskandarning sauri deb atalgan. Bu joyda barglarini yoʻqotgan va qarilikdan deyarli tosh boʻlib qolgan ming yillik daraxtlar oʻsib chiqqan. Bu daraxtlardan birining tanasi bugungi kungacha Shayxontavr maqbarasi ichida, uning qabrida saqlanib qolgan.

Majmua hududidagi meʼmoriy yodgorliklar va inshoot qurilishining xronologiyasi 
1355-yilda vafot etgan Bogʻistonlik shayx Xovandi Toxurning birinchi maqbarasi Temuriylar sulolasi davrida qurilgan.

XV asr oxirida Chillaxona, Qaldirgʻochbiy maqbarasi, Moʻgʻuliston Yunusxon maqbarasi qurilgan.

1892-yilda Eshonquli dodxohning chortoq va madrasasi qurilgan.

1908–1910-yillarda namanganlik Hojimat Eshon minorali Aurat masjidini qurdirgan.

1913-yilda Yunusxon maqbarasi yonida minora qurilgan.

Bundan tashqari, Koʻktellik ota maqbarasi va Kaba maqbarasi ham majmua hududida joylashgan edi.

Manbalar 
 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent maqbaralari