yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Koʻchki

Koʻchki —

1) togʻlarda yon bagʻirning yuqori qismida yigʻilib qolgan qorning shiddat bilan pastga otilib tushishi, tarma. Togʻ yon bagʻrida koʻplab toʻplanib qolgan qor qaytadan kristallanadi va qattiq sovuqdan torayadi; oqibatda qor qatlami ichida boʻsh qatlam paydo boʻladi. Biron tovush, salgiva mexanik kuch taʼsirida yoki qor tagi eriganda K. vujudga keladi. Kuchli K.da 1,5—2 mln. m3 gacha qor koʻchib tushadi; togʻdan tushgan qorning qalinligi 60 m gacha yetishi mumkin. Kor K.lari Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Alp, Kordilyera, Himolay togʻlarida koʻp roʻy berib turadi. Baʼzan qishloqlar, aloqa yoʻllari, togʻlardagi oʻrmonlarga katta zarar yetkazadi;

2) togʻ jinslarining ogʻirlik kuchi taʼsirida yon bagʻir boʻylab pastga surilib tushishi (qarang Surilma);

3) togʻ bir qismining qulab tushishi (qarang Togʻ qulashi).

Manbalar
Koʻhna Fazli

Koʻhna Fazli, Kushki Foʻzayl — qad. shahar harobasi (miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 13-asrboshi). Qarshi shahridan 50 km jan.gʻarbda. Atrofi paxsa devor bilan oʻralgan. K.F.ning uzunligi jan.-gʻarbdan shim.sharqqa 1 km, kengligi 550 m boʻlgan; jan. qismida balandligi 20 m boʻlgan ark joylashgan; 9—12-asrlarda Bazda nomi bilan mashhur boʻlgan va kuchli qalʼa-istehkomga aylangan. K.F.da hunarmandchilik va savdo rivojlangan. Undan Buxoro—Kalif va Vasaf—Kalif karvon yoʻli oʻtgan. Moʻgʻullar hujumidan keyin harobaga aylangan.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Kasbi tumani
Lab

Lab – anatomik tuzilma; ogʻiz boʻshligʻining kirish qismini tashkil etadigan muskul-teri burmalari. Toshbaqa, qush va kloakali yirik sut emizuvchilarda jagʻdan tumshuq vujudga kelganligi tufayli lab boʻlmaydi. Baliqlar labida taʼm bilish va tuygʻu retseptorlari koʻp boʻlib, lab oʻljani ushlab olishga yordam beradi. Suvda va quruqlikda yashovchilarning koʻpida lab nafas olishda ogʻiz boʻshligʻini ochib-yumishga xizmat qiladi. Sudralib yuruvchilarning labi rostmana shakllangan va muguz qalqoncha bilan qoplangan. Sut emizuvchilarda lab harakatchan boʻlib, bola emizishga moslashgan. Toʻgarakogʻizlilarda yuqori lab soʻrgʻich vazifasini oʻtaydi.

Odamda lab harakatchan boʻlib, ogʻiz boʻshligʻi bilan chegaralangan; u tashqaridan teri, ichkaridan mayda bezlarga boy shilliq parda bilan qoplangan, uning asosini ogʻizning aylana muskuli va mayda mimika muskullari tashkil etadi. Teri bilan shilliq parda tutashgan joy – qizil hoshiyada qon tomirlar koʻp. Labga uch shoxli nervdan sezuvchi tolalar keladi. Yuqori va pastki labning oʻzaro bir-biri bilan birikib turishi ovqatni chaynashga imkon beradi; soʻzlashda talaffuzning toʻgʻri va ravon boʻlishini taʼminlaydi.

Manbalar 

Anatomiya
Odam boshi va boʻyni
Odam anatomiyasi
Labirint

Labirint (yun. labyrinthos) — xonalari behad koʻp, yoʻlaklari odamni adashtiruvchi ulkan bino. Yunon mifologiyasida Krit o. podshosi Minos uchun meʼmor va mohir mexanik Dedal L. kurgan. Xavara (qad. Misr)dagi Amenemxet III ibodatxonasi (miloddan avvalgi 19-asr maydoni taxminan 72 ming m2) bir necha zallardan iborat boʻlib, haykal va boʻrtma tasvirlar bilan bezatilgan. 3 mingga yaqin xonasi boʻlgan.

Koʻchma maʼnoda — kishini chalgʻitadigan murakkab joy, ilojini topish qiyin boʻlgan holat.

Manbalar 

 

Labirintlar
Labrador

Labrador — Shimoliy Amerikaning shimoli-sharqiy qismidagi yarim orol. Kanada hududi. Atlantika okeani, Labrador dengizi, San-Lavrentiy qoʻltigʻi, Gudzon qoʻltigʻi va Gudzon boʻgʻozi bilan oʻralgan. Maydoni 1,6 mln. km². Tokembriy jinslaridan tashkil topgan. Labrador geologik jihatdan Kanada qalqonining bir boʻlagi, orografik jihatdan Lavrentiy qirlarinit sharqiy qismi. Tepalik koʻp (balandligi 200–800 m), antropogen muzlarining izi saqlangan.

Sharqiy qismi balandroq (Torngat togʻi, 1676 m). Markaziy qismining balandligi 500–800 m. Iqlimi subarktika va moʻʼtadil iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi janubi-sharqida —12° dan shim.-gʻar-bda —28° gacha, iyulniki 7—18°. Yillik yogʻin 250–1200 mm. Labrador hududining katta qismi toʻng yerlar, koʻl va botqoqlik koʻp. Oʻsimliklari oʻrmon-tundra hamda qoraqaragʻay, oqqaragʻay, tilogʻochli siyrak oʻrmonlardan iborat. Jan.da tayga oʻrmonlari, yaylovlar bor. Foydali qazilmalardan temir, titan va nikel rudalari olinadi. Moʻynali hayvonlar va baliq ovlanadi. Asosiy aholi punktlari: Set-Il, Sheffervill.

Manbalar
Labrador (mineral)

Labrador — jins hosil qiluvchi mineral, plagioklazlar (dala shpatlari) guruhiga mansub. Tarkibida 51 dan 70% gacha anortit va 30 dan 50% gacha albit boʻladi. Triklin singoniyada kristallanadi. Rangsiz, oq, kulrang, koʻpincha, zangori-koʻk tusda tovlanadi. Qattikligi 6; zichligi 2,69 g/sm3. Asosli magmatik togʻ jinslarining muhim tarkibiy qismi. Asosiy qismi L.dan iborat togʻ jinsi labradorit deyiladi. Oʻzbekistonda bunday jinslar juda koʻp. Ulardan binolarni, metro bekatlari, yodgorliklarni qoplash uchun foydalaniladi. Tarkibida ilmenitning yupqa plastinkachalari mavjudligi hisobiga irizatsiyalashuvi mineral (yoki jins)ning oʻziga xos xususiyati hisoblanadi.

Manbalar 

 

Bezak toshlari
Minerallar
Lava

Lava ( — oʻpirilish) — vulkan kraterlari, yer yoriqlaridan oqib yoki otilib chiqadigan olovsimon suyuq va qovushqoq modda (magma). Lavaning sovib qotishidan effuziv togʻ jinslari hosil boʻladi. Lavaning harorati kimyoviy tarkibi va undagi gaz miqdoriga qarab keskin farq qiladi. Masalan, Iile-veluch (Kamchatka) vulkani andezitli lavasining temperaturasi 700—750°, Lassen-Pik (Kaliforniya) datsit lavasiniki — 75°, Klyuchi Sopkasi bazalt lavasiniki — 870—1200° boʻlgan. Tarkibidagi silikat kislota (SiO2)HHHr miqdoriga qarab asosli (SiO2 < 52%), oʻrta (SiO2 > 65%) va nordon (SiO2 < 65%) Lava larga boʻlinadi. Asosli va oʻrta Lavalardan bazalt, andezit va diabazlar paydo boʻladi. Nordon Lava quyuqroq boʻlgani uchun katta maydonlarga yoyilmay doʻnglik (gumbaz)lar hosil qiladi. Odatda, nordon Lavalar uchuvchan kompo-nentlarga boy boʻlib, shiddatli vulkan otilishlarini vujudga keltiradi. Nordon Lavadan kvarsli porfir, liparit, datsit, felzitlar hosil boʻladi.

Yana qarang 

 Magma
 Vulkan

Manbalar 

Geologiya
Lava (konchilik)

Lava (ruscha), lahim (konchilikda) — foydali qazilma qatlami yoppasiga qaziladigan joy (zaboy), yer osti yoʻli; kon yoʻlaklarining oʻziga xos koʻrinishi. L. tushunchasi birinchi marta Donetsk koʻmir havzasining shaxtalarida qoʻllangan. Konning geologik tuzilishi va foydali kazilmani qazish usuliga qarab, L. 25—350 m va undan ham uzun boʻladi. L.lardan foydali qazilmalarni qazish, ortish va tashish ishlari mexanizatsiyalashtirilgan.

Manbalar
Lavanda

Lavanda () — labguldoshlilar oilasiga mansub buta yoki doim yashil chala butalar turkumga kiruvchi, efir moyli oʻsimlik. Oʻrta Dengiz sohillarida 25 dan ortiq turi uchraydi. Asosan, Fransiya, Italiya, Ispaniya, Vengriya, Moldova, Qrim, Rossiyaning Krasnodar oʻlkasida ensiz bargli lavanda(lavanda angustifolia) turi yetishtiriladi. Lavandaning yangi toʻpgulida 1,2 — 2,3% efir moyi mavjud. Parfyumeriya, oziq-ovqat sanoati, tibbiyotda qoʻllanadi. Lavanda yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka chidamli oʻsimlik boʻlib 30° sovuqqa ham chidaydi. Qalamchasidan koʻpaytiriladi. Ildizi 40—50 ta uzun ipsimon ildizchalardan iborat. Tuproqqa 2 m chuqur kirib boradi. Sershox, bir tupida 400—800 ta poya hosil qiladi. Mevasi qoʻshaloq, 4 ta yongʻoqchadan iborat, rangi sariq — jigarrang. Ekilgan koʻchatlardan 2-yildan boshlab 20—25 yilgacha hosil olinadi. Har 6—7 yilda lavandazorlar yoshartiriladi.

Manbalar
Charles Louis Alphonse Laveran

Charles Louis Alphonse Laveran (1845.18.6 - Parij -1922.18.5) — fransuz epidemiologi va mikrobiologi. Parij Fanlar akademiyasi (1901-yildan) va Fransiya tibbiyot akademik aʼzosi (1893-yildan). Parijdagi Paster institutida tropik kasalliklar laboratoriyani tashkil etgan (1907). 1880-yil bezgak qoʻzgʻatuvchisini kashf qilgan. Ilmiy ishlari protozoy kasalliklar (bezgak, leyshmanioz, triponosomoz va hokazo)ning etiologiyasi, profilaktikasi hamda harbiy gigiyena masalalariga bagʻishlangan. Nobel mukofoti laureati (1907).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1845-yilda tugʻilganlar
18-iyunda tugʻilganlar
1922-yilda vafot etganlar
18-mayda vafot etganlar
Lavsan

Lavsan — polietilentereftalatdan olinadigan sintetik tola. Zichligi 1380 kg/m3, — 60° gacha elastik, pishiq, namni kam yutadi, issiqqa yaxshi chidaydi. Lavsandan gazlama, elektr izolyasion materiallar, filtrlar, tasma, baliq ovlash toʻri va boshqa tayyorlanadi. Polshada elana, Angliyada terilen, AQShda dakron, Yaponiyada tetoron, Germaniyada diolen va Fransiyada tergal deb ataladi.

Manbalar
Lavh

Lavh oʻqish vaqtida ustiga kitob, nota ochib qoʻyiladigan maxsus kursicha (taglik). Odatda, lavh taxtadan ishlangan. Samarqandda Bibixonim masjidining hovlisida, Toshkentdagi Temuriylar davri tarixi davlat muzeyida marmardan ishlangan katta lavh bor. Lavh ishlash anʼanalari oʻzbek xalq amaliy sanʼatining yogʻoch oʻymakorligida saqlanib qolgan. Lavhning bugungi kundagi vazifasi oʻzgarib, u muzey ekspozitsiyasi, oʻzbek xalq amaliy sanʼatining esdalik sovgʻa namunasiga aylangan.

Yana qarang 
 Doska

Manbalar
Lagan

Lagan — roʻzgʻor buyumi; quyuq ovqatlar, meva-cheva va boshqa narsalar solinadigan katta yuzasi yoyiq keng yassi idish. Sopol, chinni Lagan qadimdan tayyorlangan. Bezakli va bezaksiz qilib tayyorlanadi, sopol Lagan naqshlar bilan bezatilgandan soʻng sirlanadi. Mis Lagan (baʼzan laʼli deb ham ataladi) kandakori usulida naqshlanadi. Oʻzbekiston hududidan topilgan qad. Lagan turlari muzeylarda saqlanadi.

Yana qarang 

 Piyola
 Kosa

Manbalar
Lagash

Lagash — Shumerdagi qadimgi davlat (hozirgi Iroq hududida), poytaxti — Lagash shahri (hozirgi Al-Hiba). Lagashdagi dastlabki manzilgoxlar miloddan avvalgi 5-ming yillikning oxirlarida vujudga kelgan. Miloddan avvalgi 26— 24-asrlar va 22-asrda (Gudea davrida) gullab-yashnagan.Hukmdor Urukagina (taxminan mil.avv 2500-yil) soliqlarni tartibga soluvchi islohotlar o'tkazgan. Miloddan avvalgi XXI asrdan boshlab mavqei pasaygan. 1877-yildan arxeologik qazishlar olib boriladi.

Manbalar
Selma Lagerlöf

Selma Lagerlöf (1858.20. 11 - Morbakka - 1940.16.3) — shved yozuvchisi. Shvetsiya akademik aʼzosi (1914). Birinchi va koʻzga koʻringan yirik romani — "Iyost Berling haqida saga" (1891). Asar romantik uslubda yozilgan boʻlib, unda shved dehqonlarining turmush tarzi, orzu-umidlari aks ettirilgan. Lagerlöf Sitsiliya, Falastin va Misr safarlaridan soʻng "Dajjolning moʻʼjizalari" (1898) kitobi va "Quddus" (2 jildli, 1901 — 1902) romanini yozgan. Bolalar uchun yozilgan "Nils Xolgerssonning Shvetsiya boʻylab gʻaroyib sayohati" (1906) romani va "Botqoqdagi fermadan chiqqan qizcha" (1907) asari mashhur. Nobel mukofoti laureati (1909).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1858-yilda tugʻilganlar
20-noyabrda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
16-martda vafot etganlar
Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Joseph-Louis Lagrange

Lagranj (Lagrange) Jozef Lui (1736.25.1, Turin – 1813.10.4, Parij) – fransuz matematigi va mexanigi, Berlin Fanlar akademiyasi aʼzosi (1759) va prezidenta (1766—87), Parij Fanlar akademiyasining aʼzosi (1772). Peterburg Fanlar akademiyasining faxriy aʼzosi (1776). Matematikanini mustaqil oʻrgangan. Turin artilleriya maktabini tugatgan va 19 yoshida shu maktabda professor boʻlgan. 1787-yildan Parijda yashagan. Parij oliy oʻquv yurtlarida professor (1795). Lagranj Eylernshlari asosida Lagranj variatsion hisobning asosiy tushunchalarini ishlab chiqdi va variatsiyalar usulini yaratdi. Uning „Analitik mexanika“ asari (1788) analitik va nazariy mexanika taraqqiyotida muhim oʻrin tutdi. Bunda mumkin boʻlgan siljish prinsipining analitik ifodasini berdi va shunga asosan statikaning asosiy masalalarini yechdi. Dinamikada oʻzining asosiy prinsiplari (qarang D’Alamber Lagranj prinsipi)dan foydalanib, istagan sistemaning harakat tenglamasini yechdi; umumlashgan koordinatalarni kiritdi.

Manbalar
Lagranj tenglamasi

Lagranj tenglamasi - 1) matematikada — u =x sr (/)+/(/) koʻrinishidagi birinchi tartibli differensial tenglama. Bu tenglamani birinchi marta 1760-yilda J. L. Lagranj taklif etgan. Lagranj tenglamasi fizika, elektrotexnika, avtomatika va mexanikada qoʻllanadi.

Manbalar
Laguna

Laguna (lotincha Lacus — koʻl) — 1) tor boʻgʻoz (yoki boʻgʻozlar) orqali dengiz bilan tutashib turadigan yoki kambar quruqlik bilan dengizdan ajralgan sayoz tabiiy suv havzasi. Dengiz bilan uncha yaxshi bogʻlanmaganligi yoki undan butunlay ajralib qolganligi uchun L. suvining shoʻrligi va undagi choʻkindilarning xususiyati, oʻsimlik va hayvonlari dengizdagidan boshqacharoq boʻladi. L. Meksika qoʻltigʻi, Qora dengiz (Dunay da-ryosi quyiladigan joydan shim.da), Kaspiy dengizi (sharqiy sohili), Saxalin, Kamchatka, Chukotka ya. o. va boshqa joylarda uchraydi; 2) dengizning materik yoki orol bilan marjon riflari oʻrtasidagi, shuningdek, atoll ichidagi qismi.

Manbalar 

 
 

Geografik terminlar
Laguna yotqiziqlari

Laguna yotqiziqlari - lagunam hosil boʻlgan choʻkindi jinslar. Laguna yotqiziqlari mayda qum, alevrit, gil va karbonatli balchiklardan iborat. Dengizga yaqin joylashgan va undan sohil uyumlari chizigi bilan ajratilgan yoki u bilan boʻgʻoz (mas, Sivash, Qoraboʻgʻozgoʻl) orqali birlashgan sayoz havzalarda vujudga keladi. Laguna choʻkindilari anik, ifodalangan (baʼzida mavsumiy) qatlamliligi bilan tavsiflanadi. Dengiz va oqim suvning kelib quyilishidan laguna suvi shoʻr yoki chuchuk boʻlishi mumkin. Chuchuksuvli lagunalarda, asosan, qum-gilli yotqiziklar va organogen choʻkindilar — koʻmir, lignit, torf; shoʻrlanganlarida — dolomit, gips va boshqa minerallar (galit, mirabilit, astraxanit va hokazo) toʻplanadi. Laguna yotqiziqlari shu xususiyatlari bilan dengiz va quruqlik qatlamlaridan tubdan farq qiladi. Oʻzbekistonning jan. va gʻarbida yuqori yura kesimida Laguna yotqiziqlari 850 m kalinlikdagi osh tuzi, sulfatli togʻ jinslarini, paleogen davri kesimida 350– 400 m qalinlikdagi dolomit, ohak-tosh, gips, angidrit qatlamlarini tashkil qiladi. Laguna yotqiziqlarida neft, gaz, oltingugurt (Gugurttogʻ) konlari, shifo-baxsh mineral suv (Surxondaryodagi Xoʻjaipok bulogʻi) manbalari uchraydi. Laguna choʻkindilarida uchrovchi fauna turlari suv havzasining shoʻrli darajasini koʻrsatadi. Oʻzbekistonda Laguna yotqiziqlari turli yoshdagi jinslarda mavjud.

Manbalar
Lad

Lad (rus. — uygʻunlik, tartib), pardalar tuzilmasi, tuzuk — 1) keng maʼnoda, musiqiy-estetik tushuncha sifatida — pardalarning oʻzaro mutanosibligi, turli balandlikdagi musiqiy tovushlarning uygʻunligi; 2) musiqa nazariyasining asosiy tushunchalaridan biri, musiqiy pogʻonalarning bosh parda (yoki asosiy pardalar qoʻshilmasi) atrofida oʻzaro bogʻlanish tizimi. Lad pogʻonalari oʻzining turgʻun (tayanch)ligi jihatidan bir-biridan farqdanadi, turgʻun boʻlmagan pogʻonalar turgʻun pogʻonalarga "tortilib" (intilib) turadi. Lad pogʻonalarining soni va ular orasidagi intervallar sifatiga qarab ekmelika (balandligi oʻzgaruvchan tovushlardan iborat), angemitonika (yarim tonliksiz tovush-qatorlarga asoslangan), diatonika (shu jumladan, major va minor), xromatika kabi Lad turkumlari ajratiladi. Kuy rivojidagi tayanch va notayanch pogʻonalarning almashinuv jarayonining oʻziga xosligi modal (monodik), garmonik, tonallik va boshqa turlarni tashkil etadi. Bir asar davomida boshlangʻich Ladning balandligi (tonalligi) oʻzgarsa, ogʻishma yoki modulyasiya sodir boʻladi.

Sharq musiqa amaliyoti va nazariyasida Ladlar turlicha nomlanib kelgan: arabcha makam, forscha parda, oʻzbekcha maqom, ozarbayjoncha mugʻom va boshqa Ular oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlib, pogʻonalarning oraligʻi 90, 114, 180, 204 sentli intervallarga asoslanadi va koʻp pogʻonali turli L.larni tashkil qiladi. L.lar turli xalqlar musiqa merosi, oʻtgan zamon va hozirgi davr bastakorlari va kompozitorlari asarlarining muayyan asosini tashkil etadi. Shu bilan birga 20-asr baʼzi musiqa yoʻnalishlari (atonal musiqa, dodekafoniya, sonorizm va boshqalar)da aniq bir Laddan chetlanish uchraydi; 3) musiqiy tovush-qatorning turi (mas. Major, minor).

Adabiyot 
 Kon Yu., Nekotorie voprosi ladovogo stroyeniya oʻzbekskoy narodnoy pesni i yeyo garmonizatsii, T., 1979. Olimjon Bekov.

Manbalar
Ladakh

Ladakh — Katta Himolay togʻlarining shimolidagi togʻ tizmasi, Hindiston va Xitoyda. Uzunligi 600 km dan ziyod. Eng baland joyi — Gurla-Mandxata togʻi, 7728 m. Asosan, gneys va granit, shuningdek, choʻkindi jinslardan tuzilgan. Shim.-sharqiy yon bagʻirlari nisbatan yotiq; 5500–5700 m balandlikda yer yuzasi tekis, morenalar bilan qoplangan. Qoyali uchli choʻqqilari qor va muzliklar bilan qoplangan. Jan.-gʻarbiy yon bagʻrida siyrak butalar usadi, shimoli-sharqida landshafti sovuq choʻldan iborat.

Manbalar
Nikolay Ladigin

Nikolay Vladimirovich Ladigin (1905.25.11, Yaroslavl - 1976.13.8, Moskva) — rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1944). 1931—70-yillar Toshkentda yashagan. Oʻzbekistonda Harbiy okrug qoshida teatr tashkil etishda faol qatnashgan va 1947-yildan shu teatrning badiiy rahbari va bosh rejissyor boʻlgan. 1958—65 yillar Oxunboboyev nomidagi yosh tomoshabinlar teatrining bosh rejissyor Sahnalashtirgan spektakllarida koʻtarilgan ijtimoiy masalalarning keskinligi va hayotiyligi, zamonaviyligi bilan eʼtiborga molikdir. Eng yaxshi spektakllari: "Hamlet", "Qirol Lir", "Romeo va Julyetta", "Otello" (Shekspir), "Makr va muhabbat" (Shiller), "Tartyuf" (Molyer), "Ikki boyga bir malay" (Goldoni), "Bukri toychoq" (Yershov), "Oltin kalitcha" (Tolstoy), "Kechki ovqat oldidan" (Rozov) va boshqa

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Valentina Lazareva

Valentina Danilovna Lazareva (1939.27.12, Orenburg viloyatining Kvarkeno tumani) — Oʻzbekistan Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). ToshDUning mexanika-matematika fakultetini tugatgan (1965). 1965-yildan Toshkent shahri Hamza tumanidagi 43-, 1970—98 yillarda 149-maktabda matematika oʻqituvchisi. Uning dars oʻtish uslubi boy va turli-tuman. U oʻquvchilarga mustahkam bilim va yaxshi tarbiya berishga intilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Lazgi (ansambl)

"Lazgi", "Oʻzbekraqs" qoshidagi Komiljon Otaniyozov nomidagi "Lazgi" ashula va raqs ansambli — Xorazm ashula va raqs ansambli. Oʻzbek davlat filarmoniyasi (Toshkent) qoshida 1957-yil tashkil etilgan. 1968-yildan "Lazgi" nomida, 1991-yildan Komiljon Otaniyozov nomida, 1997-yildan "Oʻzbekraqs" tarkibida. Asoschisi, badiiy rahbari va bosh baletmeysteri G. Rahimova. Keyingi rahbarlari K. Otaniyozov (1958-59), O. Otajonov (1982-86 va 1987-88), R. Sharipova (1986-87), R. Qurbonov (1988-yildan). Ansamblning bosh baletmeysteri — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist Z. Gʻiyosova, yetuk ijrochilari — O. Otajonov, G. Yoqubova, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar F. Solihova, Sh. Sultonov, I. Zaripova, M. Oynaqulova va shuningdek, Z. Gʻafforova, O. va U. Suyunboyevalar va boshqa ansambl repertuari, asosan, Xorazm xalq qoʻshiq va raqslari ("Norim-norim", "Orazibon", "Ogʻajon", "Surnay lazgisi", "Xiva lazgisi"), masharaboz oʻyinlari ("Choʻgurma raqsi", "Chogʻalloq" va boshqalar), shuningdek, zamonaviy qoʻshiqlar ("Oʻzbekiston qizlari", "Xorazm paxtasi", "Mening yorim", M. Mirzayev; "Sen va men", "Kelkel yorim", "Xorazmu Buxoro", O. Otajonov), ashula-raqs kompozitsiyalari va syuitalar ("Salom sizga Xorazmdan", K. Otaniyozov; xalq kuylaridan tuzilgan "Lazgi salomi", "Xorazm toʻyi", "Xiva sayili", "Arka momoning niyat kitobi", "Ogʻa qaqir", "Hayroniman", "Maqom" va boshqalar)dan iborat. "Lazgi" ijro dasturidan hind, arab, tojik, rus, turkman, qozoq, ozarbayjon, ajar, afgʻon, gruzin, uygur va boshqa xalqlarning raqslari qam oʻrin olgan. "Lazgi" Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Korfagendagi Etnografik ansambllar 8-festivali diplomanti (Tunis, 1975), Iordaniyaning 1-darajali "Mustaqillik" ordeni bilan taqdirlangan (1984).

Botir Matyoqubov.

Manbalar
Laylagansoy

Laylagansoy — Surxondaryo viloyati Boysun tumanidagi soy. Sheroboddaryoning irmogʻi. Koʻhitang togʻidan boshlanadi. Uzunligi 43 km, xavzasining maydoni 46,8 km². L.dan Boysun tumani xoʻjaliklari suv ichadi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Laylaklar

Laylaklar () — uzun oyoqli qushlar turkumining bir oilasi. 17 turni birlashtirgan 11 urugʻi bor. Asosan, tropik, subtropik va moʻʼtadil mintaqalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda oq laylak va qora laylak uchraydi. Oq laylakning tumshugʻi va oyoqlari qizil, pati oq, qanot patlari qora. Vazni 4 kg gacha. Qora laylak oq laylakka qaraganda kichikroq. Laylaklar yalangliklarda, togʻlarda va aholi punktlariga yaqin yer larda yashaydi. Uyasini daraxtlarga, qoyalarga va minoralar tomiga quradi. 3–5 ta tuxum qoʻyadi. Ikkala jins ham tuxumini 30 kuncha galma-galdan bosadi. Monogam qushlar. Baqa, kaltakesak, sichqon, hasharot va boshqa bilan oziqlanadi. Markaziy va Janubiy Afrikada, janabiy–gʻarbiy Osiyo va Gʻarbiy Xitoyda qishlaydi. Hozirgi laylaklar soni kamayib ketgan.

Laylak ( Ciconia ciconia ) laylaklar oilasiga kiruvchi katta va uzun oyoqli qushdir. Qora qanot uchish patlaridan tashqari butunlay oq ranglidir, tumshug'i va oyoqlari kattalarda qizil, o'spirinlarda esa qora. Bu yirik qush 100–115 sm uzunlikda, 2,3 kg dan 4,5 kg gacha vazni, qanotlari kengligi 155–215 sm. Biroz farq qiladigan ikkita kichik tur Evropada (shimoldan Finlandiyagacha ), Afrikaning shimoli-g'arbiy qismida va janubi-g'arbiy Osiyoda ( Qozog'istonning sharqidan janubiga) joylashgan. Laylaklar uzoq masofalarga ko'chib o'tadilar. Ular asosan tropik Sahroi Kabirdagi Afrikada, Janubiy Afrikaning janubida va hatto Hindiston yarimorolining janubida qishlashadi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Laylaklar
Laylaksimonlar

Laylaksimonlar (Ciconiiformes) — qushlar turkumi. 10 oilaga mansub turlari maʼlum. Oʻzbekistonda qargʻaralar, laylaklar, ibislar oilasiga mansub 13 turi uchraydi. Laylakning tumshugʻi, boʻyni va oyoqlari uzun. Ogʻirligi 100 g dan 6 kg gacha. Arktika va Antarktikadan tashqari yer yuzining hamma qismida tarqalgan, lekin koʻpchiligi tropik va subtropik iqlimda yashaydi. Uyasini daraxtlar shoxiga, qamishzorlar orasiga, qoyalar ustiga, binolar tomiga va yerga quradi. 2—8 ta tuxum qoʻyadi. Kichikroq turlari 2,5 haftagacha, yirik turlari 5 haftagacha tuxum bosadi. Suvda va quruklikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, sut emizuvchilar, hasharotlar va boshqa bilan oziqlanadi. Monogam. Baʼzilari qishloq xoʻjaligi zararkunandalarini qirib, foyda keltiradi. Laylakning 9 turi Xalqaro Qizil kitobga, bir necha turlari har xil davlatlar Qizil kitoblariga kiritilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga 4 tur, jumladan, oq laylak va qora laylak kiritilgan.

Manbalar 

qushlar
Laylatul-qadr

Laylatul-qadr (arab. — qadr kechasi) — islom aqidasiga koʻra, ramazon oyining oxirgi o'n kunligining toq kechalari. Bu kechaning ulugʻlanishi Qurʼoni karimning shu kechada nozil etila boshlagani, bu kecha ming oydan afzal ekani toʻgʻrisida Qurʼonda bashorat berilgani bilan izohlanadi. Unda aytilishicha, bu kechada osmon farishtalari Jabroil hamrohligida Yerga tushib, tong paytigacha bir yillik boʻladigan ishlar rejasini tuzadilar. Ular tuni bilan yana musulmonlar uchun istigʻfor aytib, gunohlarini kechirishini soʻrab, Allohga iltijo qiladilar. Yana q. Isro va meʼroj..

Manbalar 
Bugun Laylatul qadr kechasi?.. Qadr kechasining fazilatlari va alomatlari

 

Qandil kechalari
Layner

Layner (ing. Liner, Line - yoʻl) -1) maʼlum yoʻnalishda joylashgan bir-biridan uzoqdagi portlar orasida qatnaydigan, tez suzadigan va eng qulay yirik yoʻlovchi kemasi; 2) uzoq, masofaga maʼlum yoʻnalishda grafik boʻyicha katta tezlikda uchuvchi koʻp oʻrinli yoʻlovchi samolyoti.

Manbalar
La-Korunya

La-korunya — Ispaniyadagi shahar, Galisiya muxtor viloyatida. LaKorunya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 367,7 ming kishi (1998). Atlantika okeani sohilidagi port. Neftni qayta ishlash, alyuminiy, kemasozlik, oziq-ovqat (asosan, baliqni qayta ishlash), toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Qurol ishlab chiqariladi. Baliq ovlanadi. 12—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Ispaniya shaharlari
Lakrimatorlar

Lakrimatorlar (lotincha lacrima — bir tomchi yosh) — koʻz shilliq qavatiga taʼsir etib, uni kuchli yoshlantiruvchi zaharli moddalar guruhi.

Manbalar
Lakt ...

Lakt ..., LAKTO ... (lotincha lactos — sut) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, sutga aloqadorlikni bildira-di (mas, laktoza).

Manbalar
Laktaza

Laktaza, LCT (lakt...), ﬁ -galaktozida-z a — sut qandi — laktozanpj gidrolitik parchalanishini katalizlaydigan ferment. Sut emizuvchilarning oʻn ikki barmoq ichak shirasida, sut bezlari va boshqa aʼzolarda, shuningdek, achchiq bodom danagida, mogʻor zamburugʻi, achitqi hamda bakteriyalarda boʻladi.

Yana qarang 

 Laktoza

Manbalar
Laktamlar

Laktamlar (lakt...) — halqasida — S(O) — NR — (bu yerda R — N yoki organik radikal) guruhi boʻlgan aminokarbon kislotalarning ichki siklik amidlari; tautomer "enol" shakli laktim deyiladi. L. — kristallar; suvda va organik kislotalarda yaxshi eriydi; amfoter moddalar. Kimyoviy xossalari karbon kislotalar amidlariga oʻxshash, oson alkillanadi, atsillanadi, galogenlanadi. L., asosan, aminkarbon kislotalar yoki ularning hosilalarini siklizatsiyalab, shuningdek, galogenokarbon va oksikarbon kislotalarning amidlaridan olinadi. ye-kaprolaktamni polimerlab, polikaproamid hosil qilinadi (polikaproamiddan kapron tolasi tayyorlanadi). Koʻpchilik L. biologik faol moddalar; jumladan 3-L. laktam antibiotiklari tarkibiga kiradi; poli—N—vinilpirrolidonning suvdagi eritmasi tibbiyotda qon plazmasi sifatida qoʻllanadi.

Manbalar
Laktatsiya

Laktatsiya (lakt...) — odam va sut emizuvchi hayvonlarda sut hosil boʻlishi, yigʻilishi va vaqt-vaqti bilan ajralib chiqishi. Sut emizuvchi hayvonlarning urgʻochilari va ayollarga xos. Laktatsiya tugʻruqdan keyin boshlanadi. Sut sut bezlaritsa qondan soʻrib olingan oziq moddalar hisobiga yigʻiladi. Laktatsiya — murakkab neyro-gumoral jarayon (qarang Ney-ro-gumoral regulyasiya). Ayollarda koʻzi yorigan kunining dastlabki kunidanoq ogʻiz suti, 2—3 haftadan keyin esa rosmana sut kela boshlaydi; 10—20-haftalarga kelib laktatsiya avjiga chiqadi. Laktatsiya muddati har bir ayol sut bezlarining oʻziga xos xususiyatlariga, emizikli onaning ovqatlanish tarziga, shuningdek, bolani emizib boqishiga bogʻliq (qarang Goʻdak). Agar sut bezlaridan sut chi-karib turilmasa, laktatsiya toʻxtaydi.

Manbalar
Laktonlar

Laktonlar — halqasida — COO -guruhi boʻlgan oksikislotalarning ichki siklik murakkab efirlari. Sut va sut mahsulotlari, oʻsimlik muskuslari tarkibiga kiradi. Odatda, suyuqliklar yoki oson suyuqlanadigan qattik moddalardan iborat. Laktonlar — parchalanmay haydaladigan neytral moddalar; suv qoʻshib qaynatilganda oksikislotalarga aylanadi. Ishqorlar eritmasi qoʻshib qizdirilganda oksikislotalarning tuzlarini hosil qiladi, galogenvodorod biriktirib, galogen almashingai kislotalarni, ammiak bilan esa kislotalar amidlarini hosil qiladi. Dori tayyorlashda, organik sintezda va xushboʻy moddalar olishda ishlatiladi. Baʼzi laktonlar (mas, mevalolakton) jarrohlikda qoʻllaniladigan terpenlar biosintezida, biologik inert gidrofil poliuretanlar sintezida boshlangʻich moddalar hisoblanadi.

Manbalar
Lalmikon svitasi

Lalmikon svitasi - quyi boʻr davriga taallukli yotqiziqlar kompleksi. Lalmikon tuz koni nomi bilan atalgan. Akademik O. M.Akramxoʻjayev, M. Egamberdiyev va X. X. Mirkamolovlar Oʻzbekistonning jan. va jan.-gʻarbida aniqlagan. Lalmikon svitasining qalinligi 20– 80 m. Jinslar laguna sharoitida hosil boʻlgan har xil rangli gil, gips va alevrolit qatlamlaridan tashkil topgan. Stratigrafik ahamiyati bor.

Manbalar
Lalmikon tuz koni

Lalmikon tuz koni - Qashqadaryo viloyatining jan.-sharqidagi kon. Dehqonobod shaharchasidan 50 km janubda, Turkmaniston chegarasiga yaqin joyda. Sigmoid koʻrinishidagi antiklinaldan iborat. Antiklinalning uz. 6–8 km, eni 1—2,5 km. Tuz qatlamlari oʻrta qismida yer yuzasigacha koʻtarilgan. Antiklinalning qanotlarida esa tuz 200–2000 m gacha qalinlikdagi gilmoya, alevrolit, qumtosh va ohaktoshlar tagida, neogen va yuqori yura davri yotqiziqlari orasida uchraydi. 1950— 60 yillarda geologlar yuqori yura davri yotqiziqlaridagi osh tuzi qatlamlari orasida 600–1000 m chuqurlikda qishloq xoʻjaligi uchun zarur mineral oʻgʻit hisoblangan kaliy tuzining 3–5 m li qatlamlari borligini aniqladilar. Tuz qatlamlaridagi kaliy xloridning miqdori 32— 35%ni tashkil etadi. Kondagi osh tuzining zaxirasi bir necha mlrd. t, kaliy tuziniki — 200 mln. t dan ziyodligi maʼlum. Tuz qatlamining qalinligi 400–450 m. Baʼzi joylarida yer osti suvlari taʼsirida tuz yuvilib gʻorlar paydo boʻlgan. Lalmikon tuz konik. karvon yoʻli yoqasida joylashganligi uchun 10—13-asrlarda u yerdan qazib olingan tuzni savdogarlar Afgʻoniston, Hindiston va boshqa Yaqin Sharq mamlakatlariga, Buxoro, Xorazm va Fargʻona vodiysi shaharlariga olib borib sotganlar. Bu tuz "samarqand tuzi", "qarshi tuzi" nomi bilan mashxur boʻlgan.

Manbalar 

Dehqonobod tumani
Lalmikor yerlar

Lalmikor yerlar, bahorikor yerlar – adir zonasidagi sugʻorilmay dehqonchilik qilinadigan yerlar. Lalmi dehqonchilik oʻrtacha yillik yogʻingarchilik 200 mm dan yuqori boʻlgan hududlarda tarqalgan. Tuproqda tabiiy namlikni toʻplash va uni saqlash, oʻgʻitlash, begona oʻtlarga qarshi kurash, tuproq eroziyasi oldini olish kabi tadbirlar qoʻllanadi. Lalmikor dehqonchilik sugʻorish uchun noqulay boʻlgan yerlardan foydalanish imkonini berganligi uchun ham katta iqtisodiy ahamiyatga ega. U asosan, Afgʻoniston, Eron, Turkiya, Oʻrta Osiyo, Janubiy Qozogʻiston va Zakavkazyening togʻ oldi va vohalari atroflarida tarqalgan. Sugʻorish imkonining yaratilishi bilan Lalmikor yerlar sugʻoriladigan dehqonchilik maydonlarini kengaytirishda katta rezerv hisoblanadi. Toshkent, Samarqand, Jizzax va Qashqadaryo viloyatlarida suv chiqarilgach, Lalmikor yerlarning katta maydonlari sugʻorma dehqonchilik rayonlariga aylantirildi.

Oʻzbekistonda lalmi ekin maydoni 734 ming ga, shu jumladan, uning asosiy qismi (ming ga) Jizzax (220,9), Qashqadaryo (252,0), Samarqand (175,5) viloyatlarida joylashgan. Bu yerlarning 99,8 ming ga maydoni yogʻingarchilik bilan yetarli, 553,7 ming ga maydoni yarim va 89,5 ming ga maydoni kam taʼminlangan (2003).

Manbalar
Lalmikor neft-gaz koni

Lalmikor neft-gaz koni - Surxondaryo viloyati Jarqoʻrgʻon tumanida, Jarqoʻrgʻon shahridan 56 km shim.-sharqda joylashgan. 1943-yilda anikdangan. Keyingi yillarda konda razvedka va sinov ishlari bajarilgan. Konning geologik tuzilishida olay, buxoro katlari va boʻr, neogen davri jinslari ishtirok etgan. Konda 63 ta burgʻi qudugʻi kovlangan. Quduqlari olay (9 ta), buxoro (44 ta) qatlari, boʻr (9 ta) va neogen (1 ta) davri jinslarida kovlangan Lalmikor neft-gaz koni-g .k. tektonik jihatdan Lalmikor antiklinal strukturasida joylashgan. Lalmikor antiklinali Surxon megasinklinalining tektonik chiziqlarida oʻrnashgan. Strukturaning gum-baz qismi qiya, 2—3 kichik gumbazchalar bilan murakkablashgan. Qanotlari 27—28° enkaygan. Lalmikor neft-gaz koni-g .k.da kovlangan 49 ta quduqda 117 ta tekshiruv obʼyekti sinalgan. Ularda boʻr va paleogen yotqiziqlarining samarador qatlamlari aniqlangan. 22 tekshiruv obʼyektidan neft, 41 tasidan neft va suv, 23 tasidan suv olingan, 6 tasi boʻsh. Kondagi sanoat ahamiyatiga molik gorizontlar olay (L gorizont, eotsen), buxoro qatlari (I, II, III, IV, V gorizontlar — paleogen) va boʻr davri yotqiziqlari (VIII gorizont)da. Gazning debiti 55 ming m³/sutkadan 1775 ming m’/sutkagacha. Neftniki 1 t/sutkadan 100 t/sut-kagacha. Lalmikor koni nefti ogʻir, tarkibida oltingugurt koʻp, qatron va parafinli, 300° gacha qizdirilganda ajralib chiqadigan fraksiyalar 15— 26 %. Gaz quruq metanli, oltingugurt, karbonat angidridi va azot kam. Kondan 1974-yildan foydalanib kelinmoqda.

Manbalar 

Jarqoʻrgʻon tumani
Oʻzbekiston neft konlari
Oʻzbekiston gaz konlari
Lambliyalar

Lambliyalar (Lamblia), lyambliyalar — koʻp xivchinlilar turkumiga mansub xivchinlilar urugʻi. Sut emizuvchilar (odam, quyon, sichqonlar), suvda va quruqlikda yashovchilar, ayrim umurtqasiz hayvonlar ichagida parazitlik qiladi. Tanasi noksimon, 2 tomonlama simmetriyali, uzunligi 8-30 μm. Botiq qorin tomonida ichak devoriga yopishadigan soʻrgʻich boʻladi. Asosan, boʻyiga boʻlinish orqali jinssiz koʻpayadi. Toʻgʻri ichakka tushgan lyambliya qalin poʻstga oʻralib, sista hosil qiladi. Tashqi muhitga chiqqan sista boshqa organizmlarni zararlaydi. 100 ga yaqin turi maʼlum. Odam (koʻpincha, bolalar) ingichka ichagi va oʻt yoʻllarida parazitlik qiladigan ichak lyambliyasi lyamblioz paydo qiladi.

Manbalar
Lamprofirlar

Lamprofirlar (yunoncha: lampros — yaltiroq va porfir) — tomirli magmatik togʻ jinsi. Gipabissal, toʻq rangli (melanokratli) va hosil boʻlish geologik sharoitlari boʻyicha bir-biriga yaqin boʻlgan tomirli magmatik jinslarning alohida guruhiga kiradi. Qolgan intruziv togʻ jinslaridan kimyoviy va mineral tarkibining oʻziga xosligi, ulardan tashkil topgan tanalar strukturasi va morfologiyasi bilan farqlanadi. Tarkibi ishqorli va ohak-natriyli dala shpatlari, toʻqrang slyuda, shoh aldamchisi, amfibol, piroksen, magnetit, pirit va apatit minerallaridan tashkil topgan. Strukturasi mayda donador, zich yoki porfirsimon. Rangi toʻq kulrang, qoragacha. Lamprofirning porfirli xillarida, odatda, rangli minerallar porfirli struktura hosil qilib, porfirni ajralib chiqishi kuzatiladi. Ohak-ishqorli lamprofirlar spessartit, kersantit va ishqorli lamprofir esa kamptonit, alneit va boshqa togʻ jinslarini hosil qiladilar. Ayrim holda lamprofirning asta-sekin porfiritlarga oʻtishi kuzatiladi.

Slyudaga boy boʻlishiga koʻra, yaltiroq, diabazeimon jinslar uchun lamprofir termini Gyumbel tomonidan 1879-yilda kiritilgan. Keyinroq lamprofirga barcha tuk, rangli (melanokratli) tomirli jinslar kiritilgan. Lamprofir Oʻzbekistonning Chotqol-Qurama, Hisor, Zirabuloq-Ziyovuddin togʻlarida keng tarqalgan.

Manbalar
Langar (choʻqqi)

Langar — Oqtogʻning eng baland choʻqqisi (Navoiy viloyati). Balandligi 2000 m. Yon bagʻirlari tik va qirrali. Paleozoyning granit, granodiorit, ohaktosh va slanetslaridan tarkib topgan. L.ning shimoliyyon bagʻrida, Darasoyning bosh tomonida sheyelit konlari bor.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati geografiyasi
Langar (shaharcha)

Langar () —  Oʻzbekiston Respublikasi Navoiy viloyati Xatirchi tumaniga qarashli shaharcha (1942-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Zirabulok, (66 km). Aholisi 3,2 ming kishi (2002). Asosan, konda ishlovchi ishchi va xizmatchilar yashaydi. Buloklardan suv bilan taʼminlanadi. Umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, aloqa bulimi, savdo, maishiy xizmat kursatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

 

Xatirchi tumani shaharchalari
Langardaryo

Langardaryo yoki Langar — Qashqadaryoning chap irmogʻi (Qashqadaryo viloyati). Hisor tizmasining jan.-gʻarbiy tarmogʻi — Yakkabogʻ tizmasidan (2200–2300 m) boshlanib gʻarbga oqadi. Uzunligi 76 km, havzasining maydoni 258 km². Yuqori qismi chuqur va tor vodiyda oqadi. Langar qishlogʻi yaqinida vodiysi kengayadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 0,9 m³/ sek; maksimal suv sarfi aprel—mayda. Qor va yomgirlardan suv oladi. Yoz oylarida suvi sugʻorishga sarflanib, Qashqadaryoga yetib bormaydi. Bahor oylarida daryodan kuchli sel kelish hollari kuzatiladi. Langardaryoda gidrometrik post tashkil etilgan.

Manbalar 

Qashqadaryo viloyati daryolari
Qashqadaryo irmoqlari
Lev Landau

Lev Davidovich Landau [1908.9(22). 1, Boku — 1968.1.4, Moskva) — rus nazariyotchi fizigi, Akademik (1946). Mehnat Qahramoni (1954). Ilmiy ishlari kvant mexanika, oʻta oquvchan suyukliklar nazariyasi, oʻta oʻtkazuvchanlik, qattiq jism fizikasi, atom yadrosi va elementar zarralar fizikasi, plazma, kvant elektrodinamika, astrofizika va boshqa sohalarga oid. Metallarning elektron diamagnetizmi nazariyasini yaratgan (1930, Landau diamagnetizmi), rus olimi Ye. M. Lifshits bilan birgalikda ferromagnetiklar va ferromagnit re-zonansning domenli tuzilishini ishlab chiqqan (1935). Geliyning oʻta oquvchanligini nazariy jihatdan isbot qilgan (1941). U elektron plazmalari xususiy tebranishining soʻnish dekrementini ifodalovchi effektni fanga kiritgan (bu effekt "Landau soʻnishi" deb nom olgan). Rus olimi V. L. Ginzburg bilan hamkorlikda oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasini yaratgan (1950), Rus olimlari A. A. Abrikosov, I.M Xalatnikov va I. Ya. Pomeranchuk bilan hamkorlikda kvant elektrodinamika asoslarini tekshirgan (1954—55). Ikki komponentli neytrino nazariyasini (1957), fermi-suyuklik nazariyasini yaratgan (1956—58). Nobel mukofoti laureati (1962).

Manbalar 

Rossiya olimlari
Fiziklar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Bokuda tugʻilganlar
Landshaft

Landshaft ( — yer, shaft-oʻzaro aloqadorlik,birikkanlik ) — tipologik tabiiy komplekslarni umumlashtiruvchi tushuncha: geologik zamini, relyefi, iqlimi, tuproqlari, oʻsimlik turkumi, hayvonot dunyosi, gidrologik rejimining bir xilligi bilan ajralib turadigan va tabiiy chegaraga ega boʻlgan hudud.

Landshaftshunoslikda landshaftning 3 xil tushunchasi mavjud: regional tushuncha, bunda landshaft yer yuzasining tabiiy chegaralangan uncha katta boʻlmagan qismi tushuniladi; tipologik birlik boʻlib, bunda lanshaft termini barcha tasnif birliklariga nisbatan qoʻllanadi; umumiy tushuncha, bu holda landshaft terminini turli katta-kichiklikdagi tabiiy geografik komplekslarga nisbatan qoʻllanilyshi mumkin. Masalan, tundra landshaft, dasht landshaft, togʻ va hokazo.

2) meʼmorlikda — bogʻ-rogʻli joylarning umumiy koʻrinishi, manzarasi;

3) tasviriy sanʼatda — manzara janri.

Yana qarang 

 Geografik landshaft;
 Madaniy landshaft.

Manbalar 

 

Geografiya
Tasviriy sanʼat
Lantan (kimyoviy unsur)

Lantan (yun. lanthano — bekinaman; lotincha Lanthanum), La — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 57, atom massasi 138,9055; nodir-yer elementlaridan. Tabiiy Lantan (kimyoviy unsur) ikkita izotopdan tashkil topgan: 139La (99,911%) va radioaktiv 138La (0,089%, T1/22-10" i.). Atom radiusi 0,187 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsiyey son keltirilgan) La3+O,117 nm (6), 0,124 nm (7), 0,130 nm (8), 0,136 nm (9), 0,141 nm (10), 0,150 nm (12). Yer poʻstidagi miqdori massasi jihatdan 2,9-10~3%, dengiz suvida 2,9’10~6 mg/l. Boshqa nodir yer elementlari bilan birga monatsit, bastnezit, loparit va apatit tarkibida uchraydi va ulardan ajratib olinadi. Shved olimi Brinell boʻyicha qattiqligi 363 MPa, mexanik ishlovga oson beriladi, sof holdagi Lantan (kimyoviy unsur)dan yupqa tunuka tayyorlash mumkin. Lantan (kimyoviy unsur)ning birikmalari optik shishalar, keramik materiallar, lyuminoforlar, yuqori temperaturali oʻta oʻtkazgichlar tayyorlashda qoʻllanadi. Lantan (kimyoviy unsur)ni shved kimyogari Lantan (kimyoviy unsur) Mosander 1839-yilda lantan "eri" — La2O3 koʻrinishida kashf etgan

Manbalar 

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Lansetniklar

Lansetniklar (Branchiostoma, yaʼni Amphioxus) – bosh skeletsizlar kenja tipiga mansub xordalilar sinfi. Uzunligi 8 sm gacha, tanasi lansetsimon, och pushti rangli shaffof; xordasi tanasining oldingi uchigacha yetadi. 11 turi bor. Tipik vakili lansetnik moʻtadil va iliq suvli dengizlarda 10–30 sm chuqurlikda koʻmilib yashaydi; qumdan tanasining oldingi qismi chiqib turadi. Plankton bilan oziqlanadi. Dum suzgichi lansetga oʻxshash. Terisi yalangʻoch, tangachalar bilan qoplanmagan. Dum suzgichidan boshqa suzgichlar boʻlmagani uchun faol harakatlanmaydi. Ogʻiz teshigi paypaslagichlar bilan oʻralgan. Koʻrish va eshitish organlari boʻlmaydi. Jabra yoriqlari 100 juft. Terisi ostida joylashgan Gess koʻzchalari yordamida yorugʻlikni sezadi. Ayrim jinsli. Uvildirigʻini suvga tashlaydi, tuxumlari suvda urugʻlanadi. Lichinkasi erkin suzib yuradi. Lansetniklarni ilk bor 1774-yilda rus olimi Peter Simon Pallas topgan va uni mollyuska sifatida tavsiflangan. Aleksandr Kovalevskiy lansetniklarni eng tuban tuzilgan xordali hayvonligini koʻrsatib bergan. Lansetniklar koʻpchilik dengizlarda, jumladan, Qora dengizda ham uchraydi. Lansetniklar sanoat ahamiyatiga ega emas. Mahalliy xalqlar isteʼmol qilishadi. Lansetniklar xordalilarning kelib chiqishini tushuntirishda nazariy ahamiyatga ega. Qon aylanish sistemesi barcha xordalilariniki singari yopiq boʻladi. Lekin qon yagona qon aylanish sistemasi boʻylab harakatlanadi. Asosiy qon tomirlari qorinva aortalardan iborat.

Manbalar

Havolalar 
 
 Branchiostoma
Lao-szi

Lao-szi (xitoycha, aynan — keksa ustoz) (miloddan avvalgi 604, Chu podshohligi, Xenan viloyati — Xitoydan tashqarida juda keksayib vafot etgan) — xitoy faylasufi Li Erning faxriy nomi. U daosizmga asos solgan. Konfutsiy bilan bir qatorda turadigan buyuk xitoy mutafakkiri hisoblanib, uni yoʻl va yaxshi fazilatlar haqidagi qadimiy xitoy risolasi — "Lao-szi" ("Dao de szin") muallifi deb biladilar. Bu kitob qadimiy xitoy asarlariga qaraganda eng koʻp chet tillarga tarjima qilingan. Unda Lao-Szi Eaoni inson his-tuygʻulari bilan bilib boʻlmaydigan hamma narsaning asosi deb hisoblaydi. Lao-Szi taʼlimotida tabiatdagi barcha narsalar oʻzgarib turadi, lekin muayyan bosqichga erishgach, oʻzining aksiga qaytadi. Binobarin, kishilar xatti-harakat, intilish, kurashlardan voz kechishlari, ortiqcha sarf-harajat, hashamatga yoʻl qoʻymasliklari, yashash tarzini esa oddiylik, soflik belgilashi lozim.

Manbalar
La-Pas

La-Pas — Boliviyadagi shahar, mamlakatning amaldagi poytaxti. LaPas departamentining maʼmuriy markazi. Markaziy And togʻlarida, 3700 m balandlikda, La-Pas daryosi vodiysida joylashgan. Aholisi 758,1 ming kishi (1998). Muhim transport yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroporti bor. Boliviyaning asosiy iqtisodiy, madaniy, ilmiy va savdo-moliya markazi (mamlakat ishlab beruvchi sanoat mahsulotining 3/4 kismi). Toʻqimachilik, oziq-ovqat, charmpoyabzal, mebel, sement va boshqa sanoat korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan (kumush, oltin, keramikadan turli buyumlar tayyorlanadi). Boliviya hukumati va prezidenti qarorgohi. Universitet, FA, Milliy muzey, teatrlar, rasadxona, geofizika instituti, kutubxona bor. 18-asrga oid saroy va qasrlar saqlangan. Shaharga 1548-yil ispanlar tomonidan asos solingan.

Manbalar 

 

Boliviya
Shaharlar
Laplandiya

Laplandiya — Shvetsiya shimolida Norvegiya, Finlandiya va Kola yarim orolning gʻarbi (RF hududi)ni oʻz ichiga olgan tabiiy oʻlka, 64—66° shahrik.dan shimolda. Maydoni 1 mln. km² chamasida. Tundra va tayga landshafti xos. Aholisining katta qismini saamlar (loparlar yoki laplan xalqi) tashkil etadi. Laplandiya nomi ilmiy adabiyotlarda, asosan, 20-asr boshlarigacha qoʻllanilib kelgan.

Manbalar 

 

Shotlandiyalik aktyorlar
O'lka
Laplas Pyer Simon

Pierre-Simon Laplace (1749.23.3, Normandiya, Bomon-an-Oj — 1827.5.3, Parij) — fransuz astronomi, matematigi va fizigi. Parij Fanlar akademiyasi akademik (1785). Fransiya akademiyasi aʼzosi (1816). Parij harbiy maktabi professor (1766-yildan). Fransiyada oliy taʼlim tizimini qayta tashkil etishda, Normal va Politexnik maktablar yaratishda qatnashgan. Oʻlchovlarning metrik sistemasini kiritishga rahbarlik qilgan (1790). Laplasning ilmiy faoliyati astronomiya boʻyicha osmon mexanikasi, kosmogoniyaga; matematika boʻyicha differensial tenglamalarta; fizika boʻyicha issiqlik, molekulyar fizika va akustikaga bagʻishlangan. Uning "Osmon mexanikasi haqida traktat" asari (1798—1825) shu sohalarga bagishlangan. 1796-yilda Laplas Quyosh sistemasining paydo boʻlishi haqida kosmogonik gipotezani ishlab chikdi. Algebra, ehtimollar nazariyasi, matematik fizika, termodinamika sohasidagi ishlari ham muhim. Laplas falsafiy qarashlari bilan fransuz materialistlariga yaqin turgan.

Manbalar 

 

1749-yilda tugʻilganlar
23-martda tugʻilganlar
1827-yilda vafot etganlar
5-mayda vafot etganlar
Laplas almashtirishi

Laplas almashtirishi - differensial tenglamalarni yechishda qoʻllanadigan almashtirishlardan biridir. Bu almashtirishni 1812-yilda fransuz matematigi P. S. Laplas kiritgan. Laplas almashtirishi elektrotexnika, mexanika masalalarini yechishda, chiziqli oddiy differensial tenglamalar nazariyasida, matematik-fizika masalalarini yechishda qoʻllanadi.

Manbalar
La-Plata

La-plata — Atlantika okeanidagi qoʻltiq. Janubiy Amerikaning janubi-sharqida. Parana va Urugvay daryolari estuariysi. Uzunligi 320 km, kengligi 220 km chamasida, chuqurligi 10–20 m. Qoʻltiq sohilida Buenos-Ayres va Montevideo shahri va portlari joylashgan.

Manbalar 

 

Qoʻltiqlar
La-Plata pasttekisligi

La-plata pasttekisligi -Janubiy Amerikadagi Ichki tekisliklarning sharqiy qismi. Braziliya, Paragvay va [[Argentina[]] hududida. Paragvay Parana daryolari sohili boʻylab kengligi sharqdan-gʻarbga 900 km, uzunligi shimoldan janubga 2400 km ga choʻzilgan. L-La-Plata pasttekisligi Janubiy Amerika platformasining kontinental jinslar, asosan, kaynozoy choʻkindilari bilan toʻlgan sineklizasidir. Shimoliy qismi tropik iqlimli, yozi seryomgʻir; siyrak oʻrmon va botqoqliklar bor. Janubiy qismi subtropik iqlimli, yogʻin yil davomida bir meʼyorda yogʻadi, dasht oʻsimliklari oʻsadi.

Manbalar 

Braziliya geografiyasi
Paragvay geografiyasi
Boliviya geografiyasi
Skatlar

Skatlar (Batomorpha yaʼni Batoidei) – togʻayli baliqlar sinfiga mansub baliqlar katta turkumi (baʼzan turkum). Tanasi yassi, keng disksimon yoki rombsimon, uzunligi bir necha sm dan 6-7 m gacha, vazni 2,5 t gacha. Terisi yalangʻoch yoki pixlar bilan qoplangan. Jabra yoriqlari 5 ta, qorin tomonida joylashgan. Koʻkrak suzgichlari qirrasi, boshi va tanasi yoniga tutashgan. Orqa suzgichlari dumi ustida yoki boʻlmaydi. Anal va koʻpincha dum suzgichlari yp’q; koʻkrak suzgichlari juda kengaygan. Tishlari oʻzaro tigʻiz joylashib, kuchli qirgʻichni hosil qiladi. Skatlar 5 turkum, 14 oila va 350 turni oʻz ichiga oladi. Suv tubida, ayrimlari (mantolar va qiziqdumlilar) suv qaʼrida yashaydi. Asosan, dengizlar va okeanlarda 2700 m chuqurlikkacha hayot kechiradi. Ayrim turlari tropik mintaqalardagi daryolar (Amazonka daryosi havzasi)da uchraydi. Skatlar suv tubidagi organizmlar bilan oziqlanadi; bir qancha turlari yirtqich. Tirik tugʻadi yoki tuxumdan tirik skatlar chiqadi; faqat rombsimon skat mugus kapsulaga oʻralgan yirik tuxumlarini suv tubiga qoʻyadi. Har bir urgʻochisi organizmida 1 tadan bir necha 10 tagacha embrion rivojlanadi. Elektr skatning tanasi ikki yonida elektr organlari joylashgan. Qoziqsumning dumidagi oʻtkir pixida zahar bezi boʻladi. Bir qancha turlari Qora va Azov dengizida ham uchraydi va ovlanadi. Ayrim turlari odam uchun xavfli.

Manbalar 

 
Baliqlar
Laringit

Laringit (laringo yunoncha – yalligʻlanish) – hiqildoq shilliq qavatining yalligʻlanishi. Oʻtkir va surunkali xillari bor. Oʻtkir laringit koʻpincha katar, gripp, kizamiq, skarlatina, koʻkyoʻtal va boshqa, shuningdek, butun organizmning sovqotishi, ovoz boylamlariga zoʻr kelishi (baqirib gaplashish), muzdek yoki juda issiq ovqat isteʼmol qilish, tamaki chekish, spirtli ichimliklarga ruju qoʻyish natijasida roʻy beradi. Oʻtkir laringitda bemor tomogʻi qurib, qirilishi, tirnalishidan shikoyat qiladi; yoʻtal tutadi, tovushi boʻgʻiq, doʻrillagan yoki butunlay chiqmay qoladi, baʼzan yutinganda ogʻriq paydo boʻladi. Oʻtkir laringitning kataral, diffuz, gemorragik, flegmonoz va boshqa shakllari farq qilinadi.

Koʻpincha, bolalarda (xususan, 6—8 yoshgacha boʻlgan bolalarda oʻtkir laringitning soxta krup (boʻgʻma) shakli uchraydi. Bu, odatda, ekssudativ diatez va boshqa allergik kasalliklarga moyil bolalarda kuzatiladi. Oʻtkir kataral laringit tezda tuzalib ketishi, diffuz-gemorragik shakli esa ogʻirroq kechib, uzoq, davom etishi mumkin. Flegmonoz laringitda bemorning ahvoli mushkullashadi, harorati koʻtariladi, hiqildoq sohasida ogʻriq paydo boʻlib, yutinish qiyinlashadi va hokazo.

Oʻtkir laringitning bot-bot qoʻzib turishi va uni yaxshi davolamaslik, tamaki chekish, spirtli ichimliklar ichish, ovozni zoʻriqtirib qoʻyish (oʻqituvchilar, lektorlar, ashulachilarda) va boshqalar surunkali laringitga sabab boʻladi. Surunkali laringit bilan ogʻrigan bemorning tovushi xirillab boʻgʻiladi, tez toliqadi, koʻpincha yoʻtalib turadi. Davosi : kasallikning xili va kechishiga qarab fizio-terapevtik muolajalar, dorivor moddalardan ingalyasiya buyuriladi, organizmni chiniqtirish, kasbga oid zararli moddalarni yoʻqotish tavsiya etiladi.

Manbalar 

 

Tomoq kasalliklari
Tibbiyot
Otorinolaringologiya
Kasalliklar
Alifbo boʻyicha kasalliklar
Vasiliy Larsev

Vasiliy Grigoryevich Larsev (1925.14.4, Qozogʻiston, Semipalatinsk viloyati Beshqayragʻoch tumani — 1989.12.9, Samarqand), — adabiyotshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1977). Filol. fanlari doktori (1970), professor (1973). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1943—45). Oʻzbekiston Davlat Universitetini tugatgan (1952). Shu universitetda fakultet dekani oʻrinbosari, dekani (1956—63), rus adabiyoti kafedrasi mudiri. Samarqanddagi rus adabiyotshunoslik maktabining asoschilaridan biri. Oʻzbek adabiyoti, adiblari va ularning rus yozuvchilari bilan oʻzaro aloqalari, adabiy taʼsiri masalalari haqida asarlar ("Zarafshon qoʻshiqlari", "Adabiy Samarqand", "Fan va oʻzbek poeziyasi" va boshqalar) yaratgan. "Bahorni qarshilab" (1982) sheʼrlar toʻplami nashr etilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Adabiyotshunoslar
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1925-yilda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
14-aprelda vafot etganlar