Rize

Rize – (Turkiya izoh: [ɾi’ze]; ; ; ; armancha: Ρիզե) – Turkiya Qora dengiz mintaqasining sharqiy qismidagi qirgʻoq shaharidir. Rize viloyati va Rize tumani joylashgan . Aholisi 119,828 kishini tashkil etadi (2021) . Rize – turkiya viloyatining oddiy poytaxti boʻlib, u yerda kechki hayot va oʻyin-kulgilar koʻp boʻlmaydi. 1990-yillar boshida Gruziya bilan chegara ochilganidan beri Qora dengiz sohilidagi yoʻl kengaytirildi va shahar avvalgidan ancha boy boʻldi. Turkiyaning hozirgi prezidenti Rajab Toyyib Erdoʻgʻanning oilasi Rize shahridan kelib chiqqan va mahalliy universitet uning nomi bilan atalgan. Shahar Trabzon (66 km gʻarb), Hopa (55 milya sharqda Gruziya chegarasi 88 km) va Erzurum (janubiy) bilan avtomobil yoʻli bilan bogʻlangan. Rize-Artvin aeroporti 2022-yilda ish boshlagan.

Nomlanishi 
Bu ism yunoncha ríza (riza) yoki sízíon (Rizaion) , dan kelib chiqqan boʻlib, „togʻ yonbagʻirlari“ (yunoncha ríyo – ildiz degan maʼnoni anglatadi) . Zamonaviy davrda uning yunoncha nomi odatda Ριζούντα (Rizunda) edi. Uning lotincha shakllari Rhizus va Rhizaeum boʻlib, ikkinchisi katolik cherkovining unvonli cherkovlari roʻyxatida bir vaqtlar Rimning soʻnggi Pontus Polemoniacus provinsiyasining bir qismi boʻlgan shahar yepiskopi nomi sifatida ishlatiladi .

Tarixi 
Rizi haqida birinchi marta yozgan yozuvchi Arrian edi. U Euxin dengizining periplus  uni oʻsha nomli daryo ogʻzida, qadimgi va Bizans Ρίζιος ποταμόςda tashkil etilgan shahar sifatida tasvirlagan. Miloddan avvalgi 130–131 yillarga oid va Rim imperatori Hadrianga maktub sifatida yozilgan asar muallifi Kapadokiya gubernatori oʻz yurisdiksiyasining bir qismini tashkil etgan Sharqiy Qora dengiz hududlari boʻylab sayohat qilgani va dastlab Rim imperiyasining Sharqiy Onadoʻlini ziyorat qilganini, birinchi navbatda Rim imperiyasining Sharqiy Anatoliya chegara qoʻshinlarini tashrif buyurganini va Trabzon (Trebizond) hududidagi Qora dengiz sohiliga qadam qoʻyganini qayd etadi . Rize shahri tarixiy Chaneti Gruziya viloyati (Gruziya: ჭანეთი) ning bir qismi boʻlgan.

1547-yildan Chaneti viloyati Usmonlilar imperiyasi tarkibiga kiritildi va Laziston sanchakining bir qismiga aylandi. Shaharga 1918-1920 yillarda qisqa muddatli Gruziya Demokratik Respublikasi daʼvogarlik qilgan. 1921-yilgi Kars shartnomasi asosida Sovet Rossiyasi Rizeni Artvin, Ardaxon va Hopa (gruz. ხუფია) kabi boshqa hududlar bilan birga Turkiyaga berdi.)

Geografiyasi 
Shahar Qora dengiz sohilidagi kichik koʻrfaz atrofida, dengiz va togʻlar orasidagi tor tekislikda qurilgan. Sohil chizigʻi poligon bilan kengaytirilmoqda va shahar qirgʻoqdan uzoqda joylashgan tik tepaliklarga koʻtarilmoqda.

Rize, ehtimol, 1940 va 1950-yillarda mintaqaga kiritilgan qora choyi bilan mashhur boʻlib, oʻsha paytgacha juda qashshoq boʻlgan mintaqa taqdirini oʻzgartirdi . Mahalliy choy ilmiy-tadqiqot instituti 1958-yilda tashkil etilgan va boshqa choy bogʻlarini shahar atrofida koʻrish mumkin. Choy hatto mahalliy bogʻlarda ham ekilgan. Rize mahalliy Riza choyini qayta ishlash va joʻnatish markazi hisoblanadi. Yaqinda Rizeda kivi mevalari ham yetishtirildi. Baliqchilik esa mahalliy daromadning yana bir muhim manbai boʻlib qolmoqda.

Rize va uning atrofidagi joylarga turizm ahamiyati ortib bormoqda.

Manbalar 
Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Turkiyadagi baliqchilik jamoalari
Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda