yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Harold E. Varmus

Harold Eliot Varmus (18-dekabr 1939) — Amerika molekulyar biologi, virusologi. Asosiy ilmiy ishlari oʻsma paydo qiladigan viruslarning molekulyar biol.si va ularning hujayralar bilan oʻzaro taʼsiriga oid. D. M. Bishop va fransuz olimi D. Steelen bilan hamkorlikda retrovirus onkogenlar hujayraviy tabiatga ega ekanligini isbotlab berdi. Nobel mukofoti laureati (1989; D.M. Bishop bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1939-yilda tugʻilganlar
18-dekabrda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Vanda Vasilevskaya

Vanda Lvovna Vasilevskaya (1905.21.1, Krakov - 1964.29.7, Kiyev) — polyak va rus yozuvchisi, jamoat arbobi. Polyak tilida yozgan. Krakov universitetini tugatgan (1927). "Shu kunning qiyofasi" (1934) qissasi, "Vatan" (1935) romanida ishchi va dehqonlarning 20-asr boshlaridagi hayoti, Ikkinchi jahon urushidagi xalq qahramonliklari madh etilgan. V. "Kamalak" (1942), "Chin muhabbat" (1944), "Chiroq yonganda" (1946). "Hayot-mamot kurashida" (1958) qissalari, "Suv uzra qoʻshiq" trilogiyasi ("Botqoqlikdagi olov", 1940; "Kuldagi yulduzlar" 1946; "Daryolar yonmokda", 1951) kabi asarlar muallifi. "Chin muhabbat" asarini Asqad Muxtor oʻzbek tiliga tarjima qilgan (1947).

Manbalar 

  

Rossiyalik yozuvchilar
Rossiya yozuvchilari
Vitaliy Vasilev

Vitaliy Anatolevich Vasilev (1939.28.12, Toshkent) — balet artisti, Oʻzbekistan xalq artisti (1974). Toshkent xoreografiya bilim yurtini tugatgan (1958). 1958—60 yillarda Saratov opera va balet teatrida, 1960—64 yillarda Krzoq opera va balet teatrida, 1964—79 yillarda Navoiy teatrida balet solisti. 1979-yildan Navoiy teatri balet truppasida repetitor-pedagog . Ijro etgan partiyalarida mumtoz raqs shakllarini oʻzbek millim xoreografiyasi harakatlari bilan uygʻunlashtirib, qahramonning ichki dunyosini ustalik bilan ifodalagan. Qaxramonona, hajviy, lirik-romantik va harakterli partiyalarni mohirona ijro etgan. Eng yaxshi partiyalari: Don Juan ("Don Juan"), Zigfrid ("Oqqush koʻli"), Spartak ("Spartak"), Suhayl ("Suhayl va Mehri"), Mirza Izzat ("Sevgi tumori"), Temur Malik ("Sevgi va shamshir"), Usta ("Tanavor"), Antoniy ("Antoniy va Kleopatra") va b. Hamza nomidagi Oʻzbekistan Davlat mukofoti laureata (1970).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1939-yilda tugʻilganlar
28-dekabrda tugʻilganlar
Vasiyat majburiyati

Vasiyat majburiyati - fuqarolik huquqida vasiyat yuzasidan merosxoʻrlar zimmasiga muayyan shaxs (shaxslar) foydasini koʻzlab biron-bir majburiyatni yuklash. Oʻzbekiston Respublikasi FK boʻyicha vorislar jumlasiga kiradigan, shuningdek kirmaydigan shaxslar ham V.m. yuzasidan huquq oluvchilar boʻlishlari mumkin. Bunday shaxslarga meros tarkibiga kiradigan ashyoni mulk qilib yoki boshqa ashyoviy huquq qilib berish, meros tarkibiga kirmaydigan molmulkni ular uchun sotib olish va berish, ana shu shaxs (shaxslar) uchun muayyan ishni bajarish, muayyan xizmatlar koʻrsatish va hokazo V.m.ni tashkil etadi. V.m. bilan aloqador huquqiy meʼyorlar Oʻzbekistan Respublikasi FKning 1132-moddasida belgilab berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaskulit

Vaskulit (lotincha: vasculum — tomircha) — qon tomirlari devorining yalligʻlanishi. Kelib chiqishiga koʻra birlamchi va ikkilamchi V. farq qilinadi. Ikkilamchi V.ga yuqumli (toshmali terlama, skarlatina, sepsis va b.), sistemali (revmatizm, sistemali kizil yuguruk va b.), shuningdek toksiko-allergik (gripp, angina va hokazo) kasalliklar sabab boʻladi. V.ga asosan isitma (isitma har gal yangi qon tomiri yalligʻlanganda xuruj qilib turadi), qon quyilishi, toshmalar toshishi, kasallangan tomir sohasidagi terining jonsizlanishi xos. Tomirlarda tromblar (trombovaskulit), nevrozlar vaanevrizma paydo boʻlishi mumkin. Davo V.ga sabab boʻlgan asosiy kasallikni bartaraf etishdan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Vasnesov

Viktor Mixaylovich Vasnesov [1848. 3(15).5, Lopya qishlogʻi, hozirgi Kirov viloyati — 1926.23.7, Moskva) — rus rassomi, Peterburg Badiiyot akadimyasi haqiqiy aʼzosi (1893). Peterburg Badiiyot akademiyasida taʼlim olgan (1868—75). 1880-yillardan milliy tarixiy mavzularda, ertaklar mazmuniga oid asarlar yaratdi. Epik asarlarida xalq gʻoyalari va yuksak vatanparvarlik tuygʻularini aks ettirishga intildi, qadimiy rus amaliy va bezak sanʼati anʼanalarini rivojlantirdi: "Igor Svyatoslavichning qipchoqlar bilan jangidan soʻng" (1880), "Alyonushka" (1881), "Boʻriga mingan shahzoda Ivan" (1889), "Bahodirlar" (1881—98), "Shoh Ivan Vasilevich Grozniy" (1897)  1880—90-yillardagi ishlari teatr bilan bogʻliq, bu davrda yaratilgan asarlari rus teatr dekoratsiyasi sanʼati rivojiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Tarix muzeyi uchun "Tosh davri" mahobatli namoyonini yaratdi (1883—85), Kiyevdagi Vladimir sobori devoriy rasmlari (1885—96) 19-asr 2-yarmida inqirozga yuz tutgan anʼanaviy cherkov mahobatli rang tasviri tizimiga ruhiy mazmun va joʻshqinlik kiritdi. Koʻplab portretlar yaratgan. Viktor Vasnesov rasmlari asosida cherkov va afsonaviy "Tovuq oyogʻidagi uycha" (1883, Abramsovoda) bunyod etilgan, Tretyakov galereyasi fasadi qurilgan (1902).

1848-yilda tugʻilganlar
1926-yilda vafot etganlar
Vasq

Vasq — qad. hajm va miqdor oʻlchov birligi (17-asr); Sharqda don-dun yoki shunga oʻxshash sochiluvchan narsalarni oʻlchashda qoʻllangan. V. deganda "bir tuya yuk" yoki "bir ish hayvoniga ortilgan yuk" tushunilgan; Oʻrtacha 252,342 l hajmga teng boʻlgan; mas., 1 kg bugdoyning hajmi 1,2987 l boʻlsa, 252,342 l hajm 194,3 kg bugʻdoyga teng boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatanparvarlik

Vatanparvarlik — bu kishilarning ona yurtiga, oʻz oshyoniga muhabbati va sadoqatini ifodalaydigan tushuncha. Vatanparvarlik barcha kishilar, xalq, millatlar uchun umumiy boʻlgan, asrlar davomida sayqallanib kelgan umuminsoniy tuygʻu, maʼnaviy qadriyatlardan biri. Tarixiy jihatdan Vatanparvarlik kishilarning oʻz vatanlari taqdiri bilan bogʻliq ijtimoiy rivojlanish, xalqlarning oʻzlari yashayotgan hududning daxlsizligi va mustaqilligi yoʻlidagi kurashi jarayonida takomillashib kelgan his-tuygʻular jamlanmasi hamdir. Bu vatanning oʻtmishi va hoziri bilan faxrlanishda, uning manfaatlarini himoya qilishda namoyon boʻladi. Vatanni sevish iymondandir deb ham bejizga aytishmagan. Vatanparvar insonlar vatanimizda juda ham koʻp uchraydi. Masalan, Abdulla Avloniy, u qatag'on yillari paytida yashagan bo'lsa ham so'z erkinligi unda juda rivojlangan. Mahmudxo'ja Behbudiy, u o'zining bolalarni o'qitish kitoblari bilan Vatanimizda tanilgan. Uning bolalarga Chet tilini o'rgatish, Savod chiqarish va boshqa o'qitishga oid qilgan ishlari taqsimga loyiq.Birinchi prezidentimizning "YUKSAK MA'NAVIYAT YENGILMAS KUCH asarida "ham ajdodlarimiz oz ona yurtlari uchun qoshgan hissalari haqida juda kop maʼlumotlar keltirilgan masalan, Chingizxon zulmiga qarshiliklar Amir Temur jasorati Jaloliddin Manguberdi va boshqa buyuk sarkardalar haqida maʼlumotlar  berilgan .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaterpolo

Vaterpolo (ing . water-polo) — sport turi (qarang Suv polosi).

Suv polosi, vaterpolo — suvda, yaʼni toʻgʻri burchakli hovuz (30x20 m, chuqurligi kamida 1,8 m)da toʻp bilan jamoa boʻlib oʻynaladigan sport oʻyini; har jamoada 7 tadan oʻyinchi qatnashadi. Hovuzga 3x0,9 m lik 2 ta darvoza oʻrnatiladi. Oʻyinning maqsadi — raqib darvozasiga iloji boricha koʻp toʻp tushirish. Suv polosi toʻpining aylanasi 68—71 sm, ogʻirligi 400—450 gr. 1967 yildan boshlab plastmassa toʻp bilan oʻynaladi. Qoidaga koʻra, musobaqa sof oʻyin vaqti 5 min. dan boʻlgan 4 bosqichda 2 minutlik tanaffus bilan oʻtkaziladi. Har qanday usulda suzish, toʻpni 1 qoʻlda olib yurish va otish mumkin (faqat darvozabongina 2 qoʻlida oʻynaydi), qoʻlida toʻp boʻlmagan raqibga hujum qilish man etiladi. Qoidani buzganlik toʻpni oʻyinga kiritish huquqini raqibga berish, oʻyindan chiqarib yuborish (45 sek. yoki darvoza ishgʻol qilingunga qadar) bilan jazolanadi. Oʻyinning dastlabki qoidalarini shotlandiyalik V.Uilson ishlab chiqqan (1876). 19-asr oxiri — 20-asr boshlaridan Suv polosi Yevropa mamlakatlarida ommalasha boshladi. 1926-yil Xalqaro havaskorlar suzish federatsiyasi (FINA) huzuridagi Suv polosi qoʻmitasi tuzilgan. 1973 yildan jahon chempionata musobaqalari oʻtkaziladi. 1900 yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan. Oʻzbekistonda Suv polosi oʻyinlari 1946 yildan uyushtirila boshlagan. Mamlakatimizda "Mehnat", "Lokomotiv", "Spartak", "Yoshlik" va boshqa jamoalar bor. OʻzbekistanS.p. federatsiyasi 1993-yil tashkil etilgan. Erkin Shagayev sportning shu turi boʻyicha olimpiada chempionidir.

Manbalar  

Sport turlari
Vatt

Vatt (Vt) — Xalqaro birliklar tizimi (SI)da quvvat oʻlchov birligi. Vt bilan belgilanadi. Shotlandiya ixtirochisi J. Uatt sharafiga qoʻyilgan. Texnikada kilovatt (1 kVt=103 Vt) va megavatt (1 MVt=106 Vt)lar keng qoʻllanadi.

 1 Vatt = 107 erg/s
 1 Vatt ≈ 0,102 kgk·m/s
 1 Vatt ≈ 1,36⋅10−3 ot kuchi
 1 Vatt = 859,8452279 kaloriya/soat

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

SI hosilaviy birliklari
Vatto Antuan

VATTO (Watteau) Antuan (Jan Antuan) (1684.10.10, Valansenn, fransuz Flandriyasi — 1721.18.7, Nojan-syurMarn, Parij yaqinida) — fransuz rassomi, fransuz realistik sanʼatining asoschisi. 1717-yilda "Qiferu oroliga ziyoratga" (Luvr, Parijda) yirik asari uchun Akademik unvoni berilgan. V. ijodi fransuz rangtasviri, grafikasi va bezak sanʼati rivojining yangi bosqichini boshlab berdi, asarlariga alohida ishqiy va joʻshqin ehtiroslar olib kirdi ("Bivuak", "Sugʻur koʻtargan savoyar", 1716 va b.). V. ilk bor sanʼatda istehzo va kuyunchaklik bilan yoʻgʻrilgan nozik ruhiy holatlarni aks ettirdi ("Venesiya bayrami", "Muhabbat tantanasi" va b.). V. merosi (ayniqsa bezak nafosati bilan) rokokoni uslubiy yoʻnalish sifatida rivojlanishiga zamin yaratdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaucher

Vaucher (ing . voucher — tilxat) — 1) xususiylashtirish cheki, qimmatli qogʻoz. Davlat tasarrufidan chiqarilayotgan korxonalarning aksiyalariga almashtirish yoʻli bilan xususiylashtirishda ishtirok etish huquqini beradi. V.ning xususiylashtirilgan mulk ulushiga koʻra belgilangan nominal qiymati va korxona daromadining aksiyalarga taqsimlangan dividend miqdoriga qarab belgilanadigan kursi mavjud. V.ni korxonalar aksiyalariga ayirboshlash, dividendlarni taqsimlash, aksiyalar bilan oldi-sotdi operatsiyalarini oʻtkazish V. (investitsiya) fondlari orqali amalga oshiriladi. V.ni xohlagan investitsiya fondiga topshirish yoki sotish, sotib olish mumkin.

90-y.larda MDH davlatlaridan Rossiyada qoʻllandi. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarishda xususiylashtiriladigan umumiy mulk miqdori va har bir fuqaroning umumiy mulkdagi hissasi hisob-kitob qilinib, mulk hissasiga muvofiq boʻlgan cheklar (vaucher guvohnomalari) aholi oʻrtasida tarqatildi. Shunga koʻra, bir dona V.ning nominal qiymati 10 ming Rossiya rubli darajasida belgilandi; 2) yozma guvohlik, kafolat, kafillik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Vaxtangov

Vaxtangov Yevgeniy Bagrationovich [1883.1 (13).2, Vladikavkaz-1922.29.5, Moskva| — aktyor, rejissyor, teatr arbobi, "Talabalar drama studiyasi" (1926-yildan Vaxtangov nomidagi teatr)ning asoschisi va rahbari. Oʻz ijodida K. Stanislavskiy tizimi va gʻoyalarini keng targʻib qilgan. Moskva Badiiy akademik teatri (MXAT)ning 3-studiyasida "Toʻy" (A. Chexov), "Avliyo Antoniy moʻʼjizasi" (M. Meterlink), 1-studiyasida "Erik XIV" (Yu. Strindberg), "Gabima" yahudiy studiyasida "Gadibuk" (Anskiy) kabi spektakllarni sahna-lashtirdi. V. oʻzining soʻnggi ishi — "Malikai Turandot" (K. Gotssi) spektaklida sahnaviy talqinning yangi qaytarilmas shaklini yaratdi. V. rejissyor lik ijodining eng muhim tomoni — teatrning etik va estetik maqsadining mushtarakligidir. Oʻzbek aktyorlaridan M. Uygʻur, A. Hidoyatov, Ya. Bobojonov, S. Eshontoʻrayeva, H. Islomov va b. 1924— 27-yillarda Moskva oʻzbek drama studiyasida Stanislavskiy tizimi bilan bir qatorda V. uslubida ham tarbiya topganlar, Ayniqsa, bu taʼsir studiyaning "Malikai Turandot" asarini sahnalashtirishda oʻz ifodasini topdi. V. uslubining taʼsiri Hamza nomidagi akademik drama teatri va b. oʻzbek teatrlarining 20-yillarning oxiri va 30-yillarning birinchi yarmidagi faoliyatida yaqqol koʻzga tashlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyalik erkak aktyorlar
Vaxsh

Vaxsh (Surxob) yoki Kyzyl-Suu () — Tojikistondagi daryo, Panj daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 524 km. Havzasining maydoni qariyb 39,1 ming km². Vaxsh Orqa Olay tizmasining shimoliy yon bagʻridan boshlanib, Olay vodiysi boʻylab oqadi; Qirgʻizistonda Qizilsuv, Tojikiston hududiga oʻtgandan soʻng Surxob („Qizilsuv“) deb ataladi, soʻngra eng yirik irmogʻi — Obihingov daryosi qoʻshilgandan keyin Vaxsh nomini oladi. Vaxsh yuqori oqimida ayrim joylarda chuqur daradan iborat katta nishablikdagi vodiyda tez oqadi. Quyi oqimida keng vodiyga chiqadi. Jilikoʻl qishlogʻigacha va undan quyida, to Panj daryosiga quyilguncha daryo oʻzani tarmoqlanadi, qalin toʻqayzorlar, koʻl va botqoqliklar koʻp uchraydi. Vaxsh Panj bilan qoʻshilgandan soʻng Amudaryo hosil boʻladi. Vaxsh havzasida umumiy maydoni 4518 km² ni tashkil etuvchi 862 muzlik bor. Vaxsh muzlik, qor suvlaridan toʻyinadi, yillik oqimining 50 % iyul—sentabrda oqib oʻtadi. Qishda (dekabr—fevralda) oqim miqdori 10 %ni tashkil etadi. Oʻrtacha suv sarfi 661 m³/sek. Vaxsh eng loyqa daryolardan, uning har 1 m³ suvida 4,5 kg loyqa bor, yillik miqdori 90 mln. t ga teng . Noyabr—fevralda qirgʻoq muzlari, muz parchalari oqimi kuzatiladi. Vaxsh energiya zaxiralariga boy. Norak GES va Rogʻun GES qurilgan. Vaxshning suvi quyi oqimida qisman sugʻorishga sarflanadi. Quyi oqimida kema qatnaydi. Vaxsh boʻyida Norak, Qoʻrgʻontepa (vodiyda) va b. shaharlar joylashgan. Vaxshdan yirik Vaxsh va Shoʻroobod kanallari chiqarilgan. Vaxshdan va havzasidagi koʻllardan yiliga 200— 900 s baliq ovlanadi.

Manbalar 

Tojikistondagi daryolar
Qirgʻizistondagi daryolarVaxsh tumani‎  aholi punktlari
Vaqt byudjeti

Vaqt byudjeti, aholining vaqt byudjeti — ayrim xodimlar va ular oilasi hamda muayyan aholi guruhlarining oʻz vaqtini nimalarga (mas., mehnat qilish, dam olish, oʻqish va b.) sarflashini ifodalovchi koʻrsatkichlar majmui. V. b. 2 ga boʻlinadi: 1) ish vaqgi (haqiqiy ish vaqti, unumsiz xatti-harakatlar, ishdagi belgilangan tanaffuslar, smena qabul qilish hamda topshirishga ketgan vaqt va hokazo); 2) ishdan tashqari vaqt (uy-roʻzgʻor yumushlariga, ishga borib-kelishga, fiziologik va maʼnaviy ehtiyojlarni qondirishga, mas., uxlash, ovqatlanish, maʼlumotni oshirish, dam olish va b.ga ketgan vaqt). V. b. maʼlumotlari aholi turmush darajasini qiymat va natural koʻrsatkichlar vositasida tadqiq etish mumkin boʻlmagan alohida tomonlarini oʻrganishga yordam beradi. V. b.ni oʻrganish, asosan 20-asrning 20-y.laridan boshlangan (akad. S. G. Strumilin va b.). V. b. tadqiqotlarini sotsiolog va iqtisodchilar oʻtkazadi. 1959 yilda BMTning YUNESKO tashkiloti V. b.ni tadqiq qiluvchi xalqaro sotsiologlar guruhi tashkil etgan. Bunday tadqiqotlar Germaniya, Yaponiya, AQSH singari koʻplab mamlakatlarda olib boriladi. V. b.ni oʻrganish asosida mehnat samaradorligini oshirish, turmush va dam olishni oqilona tashkil etish tadbirlari ishlab chiqiladi. Yana q. Boʻsh vaqt.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt xizmati

Vaqt xizmati — 1) vaqtni aniqlash va "saqlash" hamda uni aniq vaqt radiosignallari yordamida uzatish va qabul qilishga doir uygʻunlashgan ishlar majmui. Aniq vaqt yulduzlarni kuzatish orqali va b. usullar bilan aniqlanadi. Uni astronomik soat va b. vakt etalonlari yordamida "saqlanadi". V. x. astrometriya tadqiqotlari jumlasiga kiradi; 2) vaqtni aniqlash, uni aniq yuradigan soatlar yordamida "saqlash", vaqt radiosignallari yordamida uzatish va qabul qilish kabi ishlar bilan shugʻullanadigan astronomik muassasa. Astronomik kuzatishlar yordamida aniq vaqtni topish — yoritqichlar, mas., yulduzlarning meridiandan oʻtish (kulminatsiya) paytida soat toʻgʻrilamasini aniqlashdan iborat. Soat toʻgʻrilamasi yetarlicha aniq boʻlishi uchun, odatda, 10—12 yulduz kuzatiladi. V. x. asosan meridianga oʻrnatilgan passaj asboblar bilan taʼminlanadi. Baʼzan, fotografik zenit trubadan ham foydalaniladi. Hozir fotoelektrik passaj asbobi koʻp qoʻllanadi. Har sutkada topilgan soat toʻgʻrilamalarining farqi olinib, soatning sutkali yurishi (ilgarilashi yoki orqada qolishi) topiladi. Astronomik soatning sutkali yurishiga asoslanib, astronomik kuzatishlar oʻtkazilmagan paytlar uchun ham aniq vaqtni hisoblab topish mumkin. Bunday paytlarda vaqt juda aniq yuradigan bir nechta astronomik soat yordamida aniqlanadi va "saqlanadi". Bunda mayatnikli soatlar, kvars soatlar, atom soatlardan foydalaniladi. V. x. har kunning maʼlum soatlarida radio orqali aniq vaqt signallarini berib turadigan styalar koʻp. Yer yuzidagi V. x. ishlarini Parijdagi Xalqaro vaqt byurosi boshqarib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqtni tejash qonuni

Vaqtni tejash qonuni - ijtimoiy ishlab chiqarish samaradorligini oshirib borish manbai va usulini tavsiflaydigan umumiy iqtisodiy qonunlardan biri. Vaqtni tejash qonuni mehnatni, ish vaqtini tejash, shuningdek ish paytida vaqt omilining qadrlanishini bildirib. ilgʻor texnika va texnologiyani joriy etish evaziga mahsulot Ishlab chiqarishga ketgan vaqt tejalib, mehnat unumdorligining oʻsishida namoyon boʻladi. Vaqtni tejash qonuni mazmuni — jonli va buyumlashgan mehnatni tejashni, yaʼni ayni mehnat jarayonida ish vaktini tejashni hamda oʻtgan davrdagi ish vaqti sarflarining natijalari (xom ashyo, materiallar, mashinalar, jihozlar va boshqa i.ch. vositalari)ni tejashni ham oʻz ichiga oladi. Shu sababli mehnat unumdorligining oʻsishi, mashina va jihozlardan foydalanishni yaxshilash, materialtalablikni pasaytirish, xoʻjalik proporsiyalarini optimallashtirish va boshqalar Vaqtni tejash qonunining amal qilish koʻrinishlariga kiradi. Shu jihatdan korxona, firma, tashkilot va b. ilgor texnika va texnologiyani qoʻllash, mehnatni, Ishlab chiqarishni, boshqaruvni takomillashtirib borishdan manfaatdor boʻladi. Jamiyat manfaatini koʻzlab davlat mehnat unumdorligini iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida uzluksiz oshirish chora-tadbirlarini koʻradi. Vaqtni tejash qonuni, birinchidan, mahsulot Ishlab chiqarish jarayonida bevosita vaqtni tejash (mahsulot Ishlab chiqarishga ketadigan mehnat sarfini kamaytirish), ikkinchidan vaqt fondidan samarali foydalanishni talab etadi. Bunda mehnat unumdorligi oshishi bilan mahsulot Ishlab chiqarishga ketgan vaqt qisqaradi, vaqt birligida ishlab chiqariladigan mahsulot hajmi koʻpayadi. Jamiyat nuqtai nazaridan vaqtni tejash mahsulot Ishlab chiqarishda sarf qilinadigan mehnat va buyumlashgan mehnat sarfini kamaytirishdan iborat. Konkret korxonada mehnat unumdorligining oʻsishi, vaqtning tejalishi, oxir oqibatda jamiyat miqyosida ijtimoiy mehnat unumdorligining oshishiga olib keladi. Shuning uchun shaxsiy mehnat unumdorligini oshirishga qaratilgan harakatlar xalq xoʻjaligi miqyosida sarf-harajatlarni kamaitirishga va ijtimoiy mehnat unumdorligini oshirishga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Vaqtni tejash usullari Ishlab chiqarishjarayonini tezlashtiradigan chora-tadbirlarni qoʻllab Ishlab chiqarishni intensivlashtirish (mas., bir ishchining bir ish joyida ikkita va undan koʻp dastgohni boshqarishi, Ishlab chiqarish jarayonida robotlarni qoʻllash, jarayonlarni boshqarishda mikroprotsessorlar, kompyuterlarni qoʻllash va b. vositasida vaqtni tejash); bir necha jarayonlarni bir vaqtda bajarish (mas., asosiy texnologik operatsiya, yordamchi jarayonlar, tayyorlov-yakunlov, oʻlchash-nazorat va b.)dan iborat.

Vaqtni tejash qonuni ishchilarni, firma, kompaniya xodimlari va rahbarlarini mehnat unumdorligini oshirish, mahsulot Ishlab chiqarishga ketadigan vaqtni qisqartirish choratadbirlarini ishlab chiqib amalga oshirishdan manfaatdor qiladi. Chunki shu yoʻl 6-n mamlakat iqtisodiyoti rivojlanib, talab toʻlaroq qondiriladi, aholi turmush darajasi yaxshilanadi.

Sadir Salimov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahdati vujud

Vahdat ul-vujud (arab. - jismoniy birlik) — abadiy yagona Allohgina bor deb hisoblovchi panteistik (qarang Panteizm) taʼlimot. Bu taʼlimotga koʻra, jismoniy olam, predmetlar dunyosi haqiqiy emas, haqiqat faqat Allohda mujassamlangan, moddiy olam Allohning nuri, shulasi. Vahdat ul-vujud gʻoyasining namoyandalari (Ibn Arabiy, Mansur Xalloj va b.) xudo butun borliqni yaratib turadi, deb hisoblaganlar. Vahdat ul-vujud gʻoyasi ayniqsa 17—19–asrlarda Hindiston va Turkistonda tasavvufning keng tarqalishiga sabab boʻldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahon tizmasi

Vahon tizmasi - Tojikistonning chekka janubidagi va Afgʻonistonning Shimoli-sharqidagi tizma, Pomirning engjan. tizmalaridan. Vahon tizmasining gʻarbiy qismi Shohdara va Panj daryolari, sharqiy qismi Pomir daryosi bilan Vahondaryo orasida suvayirgʻichdir. Tizmaning uz. 160 km, oʻrtacha bal. 5000 m, eng baland joyi 6281 m. Gʻarbiy kismi Shohdara tizmasi deb ham ataladi, sharqiy qismi Afgʻoniston hududida. Togʻ tepalarida va qiyaroq yon bagʻirlarida doimiy qor va muzliklar (Tojikiston hududida umumiy maydoni 96,2 km²) koʻp. Vahon tizmasi kembriydan oldingi davr va paleozoyning granit, gneys, kristalli slanes va metamorfik jinslaridan tarkib topgan. Vahon tizmasida siyrak togʻ kserofit oʻtlari va butalari usadi. 4000 m dan yuqorida alp oʻtloqlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Tojikiston
Afgʻoniston
Afgʻoniston va Tojikiston chegarasi
Dmitriy Vvedenskiy

Dmitriy Alekseevich Vvedenskiy (1887—yil 3—yanvar Rossiya imperiyasi, Moskva, 1956—yil 11—sentabr Toshkent) – urolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1947), professor (1934), tibbiyot fanlari doktori (1942). Moskva universitetini tugatgan (1911). Oʻrta Osiyo davlat universiteti tibbiyot fakulteti urologiya kafedrasi professori (1934— 56). Urologiyaning turli sohalarida, xususan siydik yoʻllari kasalliklarini aniqlashda rentgen nurlaridan foydalanish, jarrohlik yoʻli bilan davolash usulini takomillashtirish ustida tadqiqotlar olib borgan. 40 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi.

Biografiyasi 
1887—yil 3—yanvar kuni Moskva shahrida tavallud topgan. Otasi xirurg va fan doktori Aleksey Andreevich Vvedenskiy.

Dimitriy boshlangʻich taʼlimni oʻsha paytda oilasi yashagan Tomsk shahridagi erkaklar gimnaziyasida oldi va Moskva universitetining tibbiyot fakultetiga oʻqishga kirdi. U sotsialistik inqilobchi edi, talabalar ish tashlashlarida qatnashgan, shuning uchun oʻqishining oxirini Berlinda yakunladi. Moskva universitetida shifokor boʻlish uchun imtihonlarni topshirdi va 1912—yilda okrug shifokori unvonini oldi. Oʻsha yilning oxirida armiyaga safarbar qilindi va Ivangorod qal’asi artilleriyasida shifokor boʻlib xizmat qildi. 1913—yil oxirida demobilizatsiya qilinganidan keyin u Brest-Litovskda ishladi. Bu yerda otasining puliga oʻz shifoxonasini ochdi va urologiya bilan shugʻullana boshladi.

Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan Vvedenskiy 1914—yil avgustda harbiy safarbarlikka chaqirildi va darhol frontga joʻnatildi. Harbiy harakatlardagi ishtiroki uchun u beshta orden bilan taqdirlangan. Fransuz tilini bilgani uchun 1916—yil aprel oyida Rossiya ekspeditsiya kuchlari tarkibida Fransiyaga joʻnatildi va 5-maxsus piyodalar polkida xizmat qildi. Fransiyadagi xizmati davomida jarohat olmagan, lekin ikki marta gazdan zaharlangan. 1917—yildan 1919—yilgacha oddiy pulemyotchi, keyin kapral boʻlib xizmat qilgan.

1919—yilda u Vladivostok orqali SSRga qaytib, Tomskga keldi. Qizil Armiya tomonida turib Rossiya fuqarolar urushida qatnashgan. 1920—yilda Toshkentdagi harbiy gospitalga yuborilgan. Bu yerda ilm-fan bilan shugʻullana boshladi. Turkiston universiteti tibbiyot fakulteti urologiya kafedrasi assistenti, 1931—1933—yillarda dotsent, 1933—yildan Toshkent tibbiyot akademiyasida urologiya kafedrasi professori lavozimlarida ishlagan.

Ikkinchi jahon urushi paytida u frontga koʻngilli boʻlib qoʻshilgan. 1-Ukraina frontida tibbiy guruhning boshligʻi boʻlib xizmat qildi, Berlinga yetib bordi va podpolkovnik unvoniga sazovor boʻldi. Urushdan keyin Toshkent tibbiyot institutida faoliyatini davom ettirdi. Oʻzbekiston SSR Urologiya jamiyatining birinchi raisi boʻlgan.

Vafoti 
1956—yil 11—sentabrda Toshkent shahrida yurak xurujidan vafot etgan. Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilgan. Lenin ordeni, Qizil Yulduz ordeni va turli medallar bilan taqdirlangan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Toshkentda vafot etganlar
Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Lenin ordeni sohiblari
Nikolay Vvedenskiy

Nikolay Yevgenevich Vvedenskiy [1852.16(28).4 - 1922.16.9] - rus fiziologi, I. M. Sechenovning shogirdi. Peterburg FA Akademik (1909). Ilmiy tadqiqotlari hayvon toʻqimalarining har xil taʼsirotga javobini tekshirishga bagʻishlangan. V. tirik sistema faqat taʼsirotlar taʼsirida oʻzgarib qolmasdan, balki oʻz faoliyati jarayonida ham oʻzgarishi mumkin degan xulosaga kelgan; bu bilan birinchi boʻlib fiziologiyaga "vaqt omili" tushunchasini kiritgan. V. nerv-muskul apparatini nerv tolalari, nerv uchlari va muskullardan tashkil topgan turli qismlari har xil harakatchanlikka ega boʻlgan hosila deb qaragan. Parabioz tugʻrisidagi taʼlimotga asos solgan.

Manbalar
Veber-fexner qonuni

Veber-fexner qonuni - psixofizikaning asosiy qonuni, nemis fiziologi va anatomi E. G. Veber ochgan (1834) va fizik G. T. Fexner uni rivojlantirgan. Bu qonunga asosan, birbiriga yaqin boʻlgan ikki taʼsirotni farq qilish faqat taʼsirot kuchiga emas, balki reseptorlar (mas., teridagi bosim sezuvchi hujayralar) ning zich va siyrakligiga, markaziy nerv sistemasining funksional holatiga ham bogʻliq. V.—F. q.ga koʻra taʼsirot kuchi geometrik progressiya (1, 2, 4, 8, 16 va hokazo) bilan oshea, sezgi kuchi arifmetik progressiya (1, 2, 3, 4, 5 va hokazo) bilan oshadi. Lekin taʼsirot juda kuchsiz yoki juda kuchli boʻlganda V.—F. q. aytarli toʻgʻri kelmasligi keyingi tadqiqotlarda aniqlandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vegetatsiya

Vegetatsiya (lotincha vegetatio — uygʻonish, jonlanish) — oʻsish, koʻkarish, oʻsimlik organizmining faol holati (qarang Vegetatsiya davri).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veda adabiyoti

Veda adabiyoti – q. Vedalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vez aliy Andrey

VEZ ALIY (Vesalius) Andrey (1514.31.12, Bryussel - 1564.15.10, Zante) — Uygonish davri tabiatshunosi va hozirgi zamon anatomiyasi asoschisi. 1539-yildan Paduya universitetida professor Anatomiyani oʻqitishda birinchi boʻlib oʻlikni yorish usulini qoʻllagan. V. "Odam tanasining tuzilishi haqida" nomli asarida (1543), oʻzining tadqiqot maʼlumotlariga asoslanib, odam tanasining tuzilishini ilmiy izoxlab bergan. V. kashfiyoti Garveynmng qon aylanish doirasini oʻrganishiga zamin boʻldi. V. anatomiyani oʻrganishning yangi usulini ishlab chiqqanligi uchun cherkov tomonidan taʼqib qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vezdexod

Vezdexod (rus— barcha yerda yura oladi) — notekis yoʻllar, botqoqliklar, qorli va yurish qiyin boʻlgan joylarda yura oladigan relssiz transport vositasi. Odatda, maxsus shinali, pnevmogʻaltakli, gusenitsa yuritmali (zanjirli) avtomobillardan iborat boʻladi. Transmissiyasiga qoʻshimcha uzatish qutisi yoki tortish kuchiii oshirishga imkon beradigan mexanizmlar qoʻyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vezer

Vezer () — Germaniya shim.dagi daryo, Shimoliy dengizga quyiladi. Verra va Fulda daryolarining Myunden sh. yonida qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uzunligi 440 km (irmogʻi Verra boshidan hisoblaganda 724 km); eng katta irmogʻi — Aller. Havzasining mayd. 46 ming km. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bahorda toshadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyi oqimida 312 m3/sek. Kichikroq GESlar qurilgan. Quyilish joyidan yuqoriga tomon kema 529 km masofada (Kassel shahargacha), dengiz kemalari esa Bremen shahargacha qatnay oladi. Elba va Ems daryolari bilan kanallar orqali bogʻlangan. Daryo boʻyida yirik dengiz porti Bremerxafen joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Germaniyadagi daryolar
Vezne

Vezne — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi. Sharq mamlakatlarida qoʻllangan; qiymati ishlatish joylariga qarab har xil, mas., Turkiyada 1V=11,545 kg , Basrada 1V= 14,25 kg boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
John Vane

John Vane (29-mart 1927 – 9-noyabr 2004) — Angliya kimyogari va farmakologi. Prostaglandinlarni ajratib olish va ular kimyosi hamda biokimyosini oʻrganish ustida ish olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1982; S. Bergstyorm va B. Samuelson bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1927-yilda tugʻilganlar
29-martda tugʻilganlar
19-noyabrda vafot etganlar
2004-yilda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Veksel

Veksel (nem. Wechsel — ayirboshlash) — koʻrsatilgan muddatda muayyan miqdordagi pulni toʻlash majburiyati qayd etilgan qarzdorlik haqidagi rasmiy hujjat; qimmatli qogʻoz. U universal toʻlov, kredit va hisob vositasi boʻlib, xalqaro savdoda toʻlov majburiyati; qisqa muddatli (6 oy) tijorat-kredit vositasi; banklararo uzoq muddatli munosabatlarni shakllantiruvchi vosita; banklardan ssuda olish uchun garov (shuningdek tijorat banki markaziy bankdan ssuda olishda beradigan garov) tarzida keng qoʻllanadi. V.ning asosan oddiy V. (qarzdor tomonidan muayyan summani belgilangan muddatda qaytarish haqida qarz beruvchi oldidagi majburiyat), oʻtkazma V. (qarz beruvchining qarzni V.ni taqdim etuvchiga yoki hujjatda koʻrsatilgan shaxsga toʻlash haqidagi buyrugʻi), xazina V. (oʻz harajatlarini qoplash uchun davlat tomonidan chiqariladi), moliya V. (bir bank boshqa bankka qarz puli olish uchun beradi), tijorat V. (tovar egasiga garov tarzida beriladi) va b. turlari bor.

V. hisob vositasi va ayirboshlash hujjati sifatida Yevropa mamlakatlarda 17-asrda shakllandi. 19-asrning oxiridan boshlab Turkistondagi xususiy tijorat banklari savdo-sotiqda V. muomalasini keng yoʻlga qoʻygan. Sobiq Ittifoqda, shu jumladan Oʻzbekistonda V. yangi iqtisodiy siyosat davrida (davlat hamda kooperativ korxonalar oʻrtasidagi munosabatlarda) ham ishlatilgan. 1930—32 y.lardagi kredit islohotida bevosita maqsadli bank orqali kreditlashga oʻtilishi bilan mamlakat ichida V. muomalasi tugatilgan. Boshqa koʻpgina davlatlarda V. muomalalari 1930 y. Jenevada qabul qilin-gan "Veksel toʻgʻrisida"gi konvensiyaga muvofiq olib boriladi. Unda V.ning kuyidagi majburiy unsurlari boʻlishi qatiy belgilangan: V. belgisi — "Veksel" yozuvi; V.da koʻrsatilgan summani soʻzsiz toʻlash majburiyati; qarz toʻlovchi va birinchi V. egasining nomi; remitent nomi; toʻlov muddati va joyi; V. toʻldirilgan sana va manzil; V. beruvchining imzosi.

V. ni amal qilish muddatini choʻzish (V. prolongatsiyasi) qonunga muvofiq yoki trassant va trassatning oʻzaro kelishuvi asosida amalga oshiriladi.

OʻzRning 1993 y. 2 sent.dagi "Qimmatli qogʻozlar va fond birjasi toʻgʻrisida"gi qonuniga muvofiq 1994 y.dan boshlab Oʻzbekistonda V.lar muomalaga kiritildi. V.lar naqd pulsiz hisob-kitoblarni amalga oshirishning eng qulay vositasi sifatida korxona va tashkilotlarda keng qoʻllanadi.

Eson Egamov.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor

Vektor - koʻp maʼnoli termin; yoʻnalishi hamda miqdori orqali ifodalanuvchi kattalikdir.

Biologiyada

Matematikada 

Vektor — toʻgʻri chiziqning yoʻnalishga ega boʻlgan kesmasi. Bu kesma uchlaridan biri V.ning boshi, ikkinchisi esa oxiri boʻladi. Boshi bilan oxiri ustma-ust tushgan V.nol vektor deyiladi. V., odatda, qora harflar yoki ustiga strelka qoʻyilgan oddiy harflar bilan koʻrsa-tiladi, mas., boshi A nuqtada, oxiri V nuqgada boʻlgan V. bunday belgilanadi: yoki aʼ yoki yoxud a., matematika va mexanikaning faqat son bilan emas, balki yoʻnalish bilan ham ifodalanadigan miqdorlarni tekshiruvchi masalalari V. tushunchasiga olib keladi. Mas., kuch, tezlik V. miqdorlardir. Uzunligi teng boʻlib, yoʻnalishi bir xil boʻlgan ikki V. bir-biriga teng boʻladi. Aytib oʻtilgan V. miqdorlar-dan siljish, tezlik, tezlanish kabilarni fazoning istalgan nuktasidan chiqqan V. bilan tasvirlash mumkin. Bunday V. miqdorlar erkin vektorlar deyiladi. Kuch, burchak tezlik singari V. miqdorlarni toʻla aniqlash uchun ularning son qiymatlari, yoʻnalishlaridan tashqari yana taʼsir chiziqlarini ham bilish zarur (mas., kuchni faqat shu kuch yoʻnalishi boʻyicha koʻchirish mumkin). Bunday V. miqdorlar sirpanuvchi vektorlar deyiladi. Fazoda biror O nuqga maʼlum boʻlsa, shu nuktaga nisbatan fazodagi boshqa istalgan nuqta, mas., M nuqta vaziyatni OM=g bilan aniqlash mumkin. g vektor M nuqtaning radius vektori deyiladi. Tekislik yoki fazodagi har qanday V.ni koordinatalar boshidan chiqqan deb hisoblash mumkin. Shu sababli, V. uchining vaziyati koordinatalar bilan aniqlanadi. Shunga koʻra, har qanday V. tekislikda ikkita (x,x2), fazoda uchta (lg ,*^) va oʻlchovli fazoda p ta (xt,xv...,x^ son bilan aniqlanadi.

Fizikada

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor diagramma

Vektor diagramma - garmonik qonun boʻiicha oʻzgaruvchi fizik kattaliklar qiymati va ular orasidagi munosabatlarning vektor koʻrinishidagi grafik tasviri. Elektrotexnika, akustika, optika va b. sohalardagi hisoblashlarda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor koʻpaytma

Vektor koʻpaytma— vektor, ning vektor ga koʻpaytmasi;  kabi belgilanadi va quyidagicha aniqlanadi:
1) vektor  uzunligi  va  lar uzunliklarining ular orasidagi burchak  sinusiga koʻpaytmasiga teng ( va  orasidagi ikki burchakdan dan katta boʻlmagani olinadi);
2) vektor  vektor  va  ga perpendikulyar;
3) fazo oriyentatsiyasiga muvofiq vektorlar  uchligi har doim oʻng yoki har g doim chap (qarang, Vektor hisob).

Vektor koʻpaytma geometriya, mexanika va fizikada keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Matematika
Vektor maydon

Vektor maydon — har bir nuqtasi Rp" a(R) vektor berilgan soha. V. m. s tushunchasi koʻpgina fizik hodisalar va jarayonlarga xos (mas., harakatlanayotgan suyuqlik zarralari tezliklarning vektorlari har bir paytda V. m. hosil qiladi). Matematik jihatdan V. m. G sohadagi oʻzgaruvchan R nuqtaning a{R) vektor-funksiyasi yordamida aniqlanishi mumkin (qarang Vektor hisob). V. m. nazariyasi tabiatshunoslikning turli sohalarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor hisob

Vektor hisob — matematikaning vektor ustida bajariladigan amallari va bu amallarning xossalarini tekshiradigan boʻlimi. Vektor hisob 19-asrda fizika, mexanika talablari asosida vujudga keldi va rivojlandi. Ingliz matematigi U. Gamilton, nemis matematigi G. Grasman, ingliz fizigi J. Maksvell vektor hisob taraqqiyotiga katta hissa qoʻshishdi. Amerika fizigi J. Gibss vektor hisobni hozirgi koʻrinishga keltirdi. Vektor hisob vektorlar algebrasi va vektorlar analizidan iborat. Vektorlar algebrasining qoidalari odatdagi algebra qoidalaridan tubdan farq qiladi: ular vektor miqdorlarining fizik xossalarini ifodalaydi. Masalan, ikki kuchning teng taʼsir etuvchisini parallelogramm qoidasi boʻyicha topish mumkinligini nazarda tutib, tomonlari qoʻshiluvchi vektorlardan iborat parallelogramm diagonalini tasvirlovchi yangi c vektorga kuchlar parallelogrami — bir nuqtadan chiqqan a va b vektorlarining —" yigʻindisi deyiladi: OS = s = a+. Ayirish amaliga teskaridir: a-b=a+(-b); bu ayrim vektorlar parallelogramining ikkinchi diagonali VA ni tasvirlaydi. Ikkitadan ortiq vektorning yigʻindisi "zanjir" qoidasi asosida aniqlanadi: birinchi vektor oxiriga ikkinchi vektor, ikkinchisining oxiriga uchinchisi qoʻyiladi va hokazo. Birinchi vektor boshini eng soʻnggi vektor oxiri bilan tutashtiruvchi vektor yigʻindini beradi. Vektorlarni qoʻshish amali oʻrin almashtirish va guruhlash qoidalariga boʻysunadi: a+b=b+a; a+(b+c)=(a+b)+c. Bir tekislikda yotmagan uchta vektor yigʻindisi shu vektorlardan yasalgan parallelipiped diagonalini tasvirlovchi vektordan iborat. Vektorlarni qoʻshish, ayirish va songa koʻpaytirish amallari chiziqli amallar deyiladi. Vektorning dekart koordinatlari (qarang, Dekart koordinatalar tizimi) uning uchta dekart oʻqidagi proyeksiyalaridan iborat. Mexanika va fizikaning koʻp masalalari nuqtaning skalyar va vektor tabiatli funksiyalarini kiritishni talab etdi. Masalan, bir tekis isitilmagan jismning temperaturasi nuqtaning skalyar funksiyasidir, oqib turgan suyuqlik moddasining tezligi nuqtaning vektor-funksiyasidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Matematika
Ilya Vekua

Ilya Nesterovich Vekua (1907.23.4, Shesheleti qishlogʻi, Abxaziya — 1977.2.12, Tbilisi) — gruzin matematigi va mexanigi, Akademik (1958). Asosiy ilmiy ishlari xususiy hosilali differensial tenglamalar va ularning tatbiqiga oid. Elliptik tipdagi tenglamalarni yechishda kompleks oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyasidan foydalanib yaratgan yangi usullari, singulyar integral tenglamalarga doyr tadqikrtlari hamda ularni matematikaning boshqa tarmoqlariga qoʻllashga doyr ishlari bilan keng tanilgan. Mexanika sohasida qayishqoq qobiqlar matematik nazariyasining yangi variantini ilgari surgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Vekshinskiy

Sergey Arkadevich Vekshinskiy (11896.15.(27)10, Pskov - 1974.20.9, Moskva) — rus fizigi, akademik (1953). Elektronika, elektr vakuum texnikasi va metallografiya sohasidagi yirik mutaxassis.

Sergey Vekshinskiy krtishmalar olish va metallografiya usullarini tadqiq qilish ustida ishlagan. Qotishmalarni metallografik yoʻl bilan tekshirishning yangi usulini ishlab chiqqan (1946). Sergey Vekshinskiy rahbarligida tayyorlangan elektron asboblar va qurilmalar, yuqori vakuumli qurilmalar amalda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Fiziklar
José María Velasco Ibarra

José María Velasco Ibarra (1893.19.3, Kito - 1979) — Ekvador prezidenti (1934—35, 1944-47, 1952-56, 1960-61 va 1968— 72 yillarda). Tarafdorlari tomonidan 1952-yilda tashkil etilgan partiya — velaskochilarning Milliy Federatsiyasi rahbari.

Manbalar 

1893-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
19-martda tugʻilganlar
Velikiye luki

Velikiye luki - RF Pskov viloyatidagi shahar. Lovat daryosi yokasida. Aholisi 116 ming kishidan ziyod (1999). Temir yoʻl tuguni. Mashinasozlik va metallsozlik (oʻrmon va torf sanoati uchun mashinalar, yuqori voltli apparaturalar va b.), yengil, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Qishloq xo'jaligi instituti, teatr, 2 muzey mavjud. V. L. 1166 y.dan maʼlum, 1211 y.dan qalʼa. V. L. yaqinida M. P. Musorgskiy va S. V. Kovalevskayaning memorial muzeyi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Velyaminov-Zernov

Vladimir Vladimirovich Velyaminov-Zernov [1830.31.10(12.11), Peterburg — 1904.30.1(12.2), Kiyev] — tarixchi, sharqshunos, tilshunos, numizmat, arxeolog . Peterburg FA Akademik (1861). Velyaminov-Zernov "Qirgʻiz-qaysaqlar hamda Rossiya bilan Oʻrta Osiyoning Abulxayrxon (1748—65) vafotidan keyingi munosabatlariga oid tarixiy maʼlumotlar" (1—2jild; 1853—55), "Muhammad Alidan Xudoyorxonga qadar Qoʻqon xonligi haqida tarixiy maʼlumotlar" (1856) kabi asarlarida Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston xalqlari tarixini tadqiq etgan. Qoʻqon, Buxoro va Xiva xonliklarida mavjud boʻlgan pul munosabatlariga oid asarlar yozgan. A. Navoiy asarlari asosida 16-asrda tuzilgan "Abushqa" lugʻatini nashr ettirgan (1867).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1830-yilda tugʻilganlar
12-noyabrda tugʻilganlar
1904-yilda vafot etganlar
12-fevralda vafot etganlar
Vena kongressi

Vena kongressi (1814-15) -Napoleon I armiyasi tor-mor etilgach, gʻolib davlatlar Vena sh.da oʻtkazgan anjuman. V. k.da Turkiyadan tashqari barcha Yevropa davlatlari qatnashgan. Maqsad — Napoleon I urushlari natijasida barham topgan tartiblarni va bir necha mamlakatlarda mustabid sulolalarni qayta tiklash, bopapartchilik tuzumiga, inqilobiy harakatlar hamda yangi urushlarga yoʻl qoʻymaslik, gʻolib davlatlarning hududiy daʼvolarini qondirish kabi masalalarni koʻrib chiqishdan iborat edi. V.k.da Fransiyaning yangi chegarasi tortishuvsiz belgilandi. uning uchun anchagina yengil sulh shartnomasi tuzildi. Avstriya, Angliya, Ispaniya, Portugaliya, Prussiya, Rossiya, Fransiya, Shvesiya yakunlovchi bosh hujjatga imzo chekishdi. Unga koʻra, Fransiya bosib olgan yerlaridan ajraldi. Belgiya va Gollandiya Niderlandiyaga birlashtirildi, Shveysariya chegarasi kengaytirilib, betaraf davlat deb eʼlon qilindi. Angliya Gollandiya va Fransiya mustamlakalarini oʻz tasarrufiga oldi. Polsha qirolligi Rossiyaga oʻtdi, german davlatlaridan iborat German ittifoqi tuzildi, Avstriyaga Italiyaning talay hududlari olib berildi va hokazo

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vena toʻgaragi

Vena toʻgaragi – falsafiy toʻgarak, mantiqiy pozitivizm asoslarini ishlab chiqqan. 1922 y. Vena sh.da vujudga kelgan. Asoschilari – M. Shlik, O. Neyrat, F. Kaufman, K. Gyodel va b. 1926 y.dan – R. Karnap. V.t.ning falsafiy konsepsiyasi E. Max, L. Vitgenshteyn, B. Rassel hamda oʻtmishdagi falsafaning empirik va ratsionalistik, panlogistik anʼanalari taʼsirida shakllandi va subʼektiv idealizmning koʻrinishi sifatida namoyon boʻldi. V. t. falsafiy muammolarni formal mantiq bilan bogʻlashga, fan tilini mantiqiy tahlil qilishga urindi. Matematik mantiq apparati tahlil qilish vositasi sifatida taklif etildi. Tadqiqot uslubi sifatida V.t. olgʻa surgan mantiqiy empirizm empirizmni ratsionalizm bilan birlashtirishga urinish edi. V.t. 1939 y.gacha faoliyat koʻrsatdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venalar

Venalar (lotincha: vena — vena, koʻk qon tomir) — venoz qonni (karbonat angidrid bilan toʻyingan) aʼzo va toʻqimalardan yurakka olib keluvchi kon tomirlar (oʻpka venalari bundan mustasno, ular arterial qon tashiydi). Odamda uchta venalar tizimi mavjud. Yuqori kovak vena gavdaning yuqori yarmi (bosh, boʻyin, qoʻl va koʻkrak)dan yurakka qon keltiradi, pastki kovak vena gavdaning pastki yarmi (oyoq, chanoq, yonbosh, qorin boʻshligʻidagi juft aʼzolar va jigar)dan yurakka qon oʻtkazadi; darvoza (qopqa) vena qorin boʻshligʻidagi (jigardan boshqa) toq aʼzolardan jigarga venoz qon keltiradi va jigardan tozalanib chiqqan qon pastki kovak venaga, gavdaning hamma qismidan keladigan qon esa yurakning oʻng boʻlmasiga quyiladi. Kislorodi kamaygan, toʻqimalarda moddalar almashinuvida hosil boʻlgan chiqindilar, karbonat angidrid (SO2) bilan toʻyingan (venoz) qon kovak venalar orqali yurakka boradi. Oʻpkada karbonat angidrid gazidan tozalanib, kislorod bilan toʻyingan (arterial) qon oʻpka venalari orqali yurakning chap boʻlmasiga quyiladi. Venalar devori arteriya devoriga qaraganda yupqaroq, elastik toʻqimasi va muskullari ham kamroq boʻlgani uchun bu tomirlar osongina puchayadi va yoriladi. Koʻpchilik venalarda qopqoqlar (klapanlar) borligi uchun qon oqimi faqat yurakka yoʻnaladi, teskari oqa olmaydi. Venalarda qon arteriyalardagiga nisbatan sekin oqadi. Har bir arteriya yonida ikkitadan vena bor. Teri osti arteriyalari yonida venalar boʻlmaydi. Baʼzi kovak aʼzolar (bachadon, toʻgʻri ichak, qovuq va b.) atrofida venalar juda koʻp boʻlib, ular hatto vena chigalini hosil qiladi. Organizmdan qon chiqarish, dori yuborish, qon quyishda teri ostidagi venalar (koʻpincha tirsak venasi, yosh bolalarda boʻyinturuq venasi)dan foydalaniladi. Venalar kasalliklaridan venalarning varikoz kengayishi, tromboflebit koʻproq uchraydi.

Yana qarang 
 Arteriya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venalarning varikoz kengayishi

Venalarning varikoz kengayishi (lot. varix — venalarning kengayishi) — venalarning kengayib choʻzilishi va tugun-tugun boʻlib qolishi. Asosan yuza joylashgan venalar: oyoq, toʻgʻri ichak (qarang Bavosir), urugʻ tizimchasi (qarang Varikotsele) va qiziloʻngachning shilliq qavati ostidagi venalar kengayadi. Vena devorining tugʻma zaifli-gi. moʻrtlashuvi, qopqoqlari (klapanlari)ning yetishmovchiligi tomirlarda qon oqishi maromini izdan chiqarib, ular ichidagi bosimning oshishiga olib keladi. Ogʻir jismonny ish qilish, tik oyokda ishlash (kasbga aloqador), chanoq venalarini homilali bachadon ezib qoʻyishi va b. kasalliklar natijasida qon oqishining qiyinlashuvi sabab boʻladi. Kengaygan venalar teri ostidan tuguntugun (varikoz tugunlar) boʻlib, boʻrtib koʻrinib turadi.

Kasallik asta-sekin paydo boʻladi. Kengaygan venalar oyokda boʻlsa, bemor tik turganida yaqqol koʻzga tashlanadi. Venalari kengaygan joy terisining qon bilan taʼminlanishi buzilishi oqibatida shu soha terisi yupqalashib, rangi oʻzgaradi, salga jarohatlanadigan boʻlib qoladi, keyinchalik shu joyda trofik yara hosil boʻlishi mumkin. Oyoq ogʻriydi, bemor tez charchaydi, ogʻriq ayniqsa uzoq turib qolganda yoki kechga borib zoʻrayadi, oyoq shishib, yurish qiyinlashadi. Venalar juda kengayib, ularda qon oqishi qiyinlashishi, turli yalligʻlanishlar va tromblar (qarang Tromboflebit) paydo boʻlishi mumkin.

Davosi, odatda, kasallikning kechishiga bogʻliq; yengilroq xilida elastik bint bogʻlash, maxsus paypoq kiyish, badan tarbiya, davo fizkulturasi, yengil gimnastika, shuningdek fizioterapevtik muolajalar, dori-darmonlar buyuriladi. Kasallik zoʻrayib ketganda jarrohlik usuli qoʻllanadi. Oldini olish uchun yengil badan tarbiya mashqlarnni bajarish, ishdan keyin ozroq masofaga sekin piyoda yurib borish, organizmni chiniqtirish (choʻmilish, quyoshda toblanish va b.), vitaminlar qabul qilish lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vengerka

Vengerka – serhosil olxoʻri navi. Vatani Gʻarbiy Yevropa. Oʻzbekistonda va Turkmanistonda ekiladi. Daraxti oʻrtacha oʻsadi, balandligi 4-5 m. Bargi yirik, gullari yirik, oq, xushboʻy. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (45-50 g), toʻq binafsha rangda. Eti tigʻiz, shirin, xushxoʻr. Tarkibida 17,2% qand, 1% kislota, karotin, S vitamini bor. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Koʻchati ekilgandan keyin 5-yili hosilga kiradi. Bir tupi 130 kg gacha meva beradi. 30 yilgacha yaxshi hosil qiladi. Zararkunanda va kasalliklarga chidamli nav. Aprel oʻrtalarida gullaydi, mevasi avgust oxirlarida pishadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, qoqi solinadi, kompot, murabbo tayyorlanadi.

Manbalar 

Mevalar
Vengriya fanlar akademiyasi

Vengriya fanlar akademiyasi — Vengriyaning oliy ilmiy muassasasi. 1825 yil tashkil etilgan. Budapesht sh.da joylashgan. 1949-yilgacha madaniymaʼrifiy va nashr etish ishlari bilan shugʻullangan. 1949-yil qayta tashkil etilib, Vengriya FA ga aylantirilgan. 1989 yildan Vengriya Respublikasi FA. Akademiya tarkibida turli fanlar boʻyicha boʻlimlar mavjud. Akademiyada 180 dan ortiq Akademik, 100 ga yaqin muxbir aʼzo, 160 dan ziyod faxriy aʼzo bor. Akademiya tarkibida 40 ga yaqin ilmiy tadqiqot instituta va ilmiy markaz ishlaydi. Akademiya bir qancha ilmiy jurnal va davriy nashrlar chiqaradi. Kutubxonasi (1826-yil tashkil etilgan) da 1 mln. ga yaqin asar saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Vengriya
Fanlar akademiyalari
Vendetta

Vendetta (ital. vendetta — oʻch olish) — Sardiniya va Korsika o. larida oʻldirilgan qarindosh urugʻlari uchun qonli oʻch (xun) olish odati (udumi). Oʻrta dengizda hukmronlik qilishga intilgan Shim. Afrikadagi qabilalar va dengiz qaroqchilarining bosqinchilik yurishlaridan eng koʻp aziyat chekkan Korsika o. aholisi oʻzida jangovarlik va mustahkam oila tuzumi asoslarini saqlab qolgan. Shu tufayli Korsika V. si oʻziga xos xususiyatlarga ega edi. V. xususiy urush turi boʻlib, urugʻ-oilaning manfaatlari yoxud shaʼni yoʻlida amalga oshirilgan. V., odatda, zinokorlarga, aygʻoqchiga nisbatan, shuningdek soxta guvoxlik oqibatida aybsiz shaxs oʻlimga yoki katorgaga hukm etilgan boʻlsa va b. hollarda qoʻllangan. Bu holda, odatda, oilaviy kengash chaqirilib yetkazilgan ziyonzahmat, oʻch olish vositalari va hatto yarashish masalalari atroflicha muhokama etilgan. V. masalasi hal qilinsa, uni qay shakl-da va kim tomonidan amalga oshirilishi belgilangan. Odatda, bu ishni bajarish oila shaʼni uchun hayotini qurbon qilishga tayyor boʻlgan boʻydoq yigitlarga yuklatilgan. Raqibga "ehtiyot boʻl" degan mazmunda ogohlantiruvchi belgi joʻnatilgan. Biroq urush eʼlon qilingan paytdan eʼtiboran ham uzoq muddatli kelishuvga yoʻl qoʻyilgan va bu odatni hech kim, hatto eng ashaddiy korsikalik bandit ham uni buzishga jurʼat qilmagan. V. da turli xil harbiy hiylalar, pistirmalar, yashirin suratda oʻldirib ketish va b. ga yoʻl qoʻyilgan. V. ni amalga oshirgan shaxs koʻpincha bir umrga tinch hayotni tark etib, yoʻltoʻsar, qaroqchiga aylanib ketgan. 17-asr oxiri — 18-asr boshlarida V. tufayli 28 ming qotillik sodir etilgan. 20-asr boshlarida ham mavjud boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil