yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Yoy pechi

Yoy pechi — metall va b. materiallarni eritish uchun elektr yoyi issiqligidan foydalaniladigan elektr pechi. Birinchi marta 1898—1901 yillarda Fransiyada P. Eru, Italiyada E. Stassanolar sanoatda qoʻllashgan. Qizdirish usuliga koʻra, bevosita va bilvosita qizdiriladigan hamda yoyi berk pechlarga boʻlinadi. Bevosita (toʻgʻridantoʻgʻri) qizdiriladigan Yo. p.da yey elektrodlar va qizdiriladigan jism orasida yonadi (rayem, a). Bilvosita qizdiriladigan Yo. p.da yey elektrodlar orasida, qizdiriladigan materiallardan bir oz narida yonadi; bunda issiqlik yoydan nurlanish orqali uzatiladi (rayem, b). Yoyi berk pechlarda yey elektrodlarni qurshab olgan qattiq shixta qatlamlari ostida yonadi (rayem, v); bunda shixta yoydan ajralib chikadigan issikdik bn, shuningdek, shixtadan tok oʻtayotganda hosil boʻladigan joul issiqlik bilan qiziydi. Bevosita qizdiriladigan Yo. p. keng tarqalgan boʻlib, unda koʻpincha poʻlat eritiladi. Yoyi berk pechlarda rangli metallar, ferroqotishmalar, elektr korundlar va b. eritiladi. Bevosita kizdiriladigan Yo. p.ning hajmi 360—400 t boʻlib, metall va shlakni yuklash yoki boʻshatish vaqtida ogʻdiriladi. Bulardan tashqari elektrodi sarf qilinadigan (qayta eritiladigan metalldan tayyorlanadi) va elektrodi sarf qilinmaydigan (volfram yoki grafitdan tayyorlanadi) vakuumli Yo. p. bor. Bunday pechlar metall va qotishmalarni vakuumyoy yordamida qayta eritishda qoʻllanadi. YEY RAZRYAD — elektrodlar orasida (gazlarda) roʻy beradigan elektr razryad. Kumir yoki metall elektrodlar orasida hosil boʻladigan volta yoyi Yo. r.ga misol boʻlishi mumkin. Ikkita kumir elektrod orasida havoda Yo. r. sodir boʻlayotganini birinchi marta 1802 yilda rus olimi V. V. Petrov va undan mustasno 1808 yilda hind olimi G. Devilar kuzatishgan. Elektr manbaiga ulangan ikkita kumir elektrod birbiriga yaqinlashtirilganda choʻgʻlanadi va katodsan elektronlar chiqa boshlaydi. Elektrodlar birbiridan uzoklashtirilganda ular orasida yorqin yoy hosil boʻladi. Elektrodlar (asosan, katod)ning temperaturasi 3000—3600 K ga yetadi. Gaz bosimi 20 atm ga yetganda yoy temperaturasi 6000 K ga yaqinlashadi. Yoyning yuqori temperaturasi tufayli ionlanish roʻy beradi. Shuning uchun elektrodlar orasida yaxshi elektr oʻtkazuvchanlik paydo boʻladi. Bundan tashqari, elektron emissiya tufayli katodga yaqin soha qarshiligi kichik boʻladi. Bular kichik kuchlanishda ham elektrodlar orasida Yo. r. yuz berishiga sabab buladi. Elektrodlar juda (bir necha sm gacha) yaqinlashganda Yo. r. kuchlanishi 40—50 V ga yetadi. Yo. r.dan elektrotexnika, elektr payvandlash, yoy iyechlarida metall eritishda, gaz razryadli yorugʻlik manbaida, plazmatronlar, lyuminespent lampalar, gazotron va b.da foydalaniladi.

Manbalar
Yoyiq gul

Yoyiq gul — qorakoʻl terisining jingalaksiz, silliq junli qismi. Bu xildagi gullar yaloq yoki yassi gul deb ham yuritiladi (qarang Qorakoʻl).

Manbalar 

Gullar
Kamalak parda

Kamalak parda (), rangdor parda — koʻz soqqasi tomirli pardasining old qismi; kipriksimon tanadan boshlanadi. Rangdor parda oldinda qorachiq teshigida tugaydi, uning oldingi yuzasi koʻz soqqasining oldingi boʻshligʻiga, orqa yuzasi koʻz gavhari boʻshligʻiga qaragan. Kamalak parda rangli boʻlib, muguz (shox) parda orqali koʻrinib turadi. Parda tarkibidagi pigmentlar miqdoriga qarab koʻz har xil rangli (qora, jigarrang , koʻk va hokazo) boʻlib tovlanadi, pigment boʻlmagan rangdor parda kizil boʻlib koʻrinadi. Koʻz qorachigʻi qirralarida aylanasiga joylashgan muskul qisqarib, qorachiqni toraytirsa, uzunasiga joylashgan muskul kengaytiradi. Kamalak pardaning orqasida tiniq, ikki tomoni qavariq linza — koʻz gavhari bor.

Manbalar
Yollanma qoʻshinlar

Yollanma qoʻshinlar - davlatlar, shaharlar, ayrim badavlat mulkdorlar tomonidan yollangan professional jangchilardan tuzilgan koʻshinlar. Qad. Misr, Eron va b. davlatlarda keng qoʻllangan; 15— 18-asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi qurolli kuchlarning asosini tashkil etgan. Masalan, Emmu yillik urush davrida Fridrix II qoʻshinining yarmidan kupi chet elliklardan iborat boʻlgan. hozirgi bir qator davlatlar (AQSH, Buyuk Britaniya va b.) da qurolli kuchlar tarkibini Yollanma qoʻshinlar asosida toʻldirish tizimi tiklangan.

Manbalar
Yolgʻon xabar berish

Oʻzbekiston Respublikasi va Turkiya davlati istanbul shahri voyaga yetmagan axloq tuzatish kalonasi su burcu yazgni oʻzbekiston respbulikasi davlatiga kelgan may oyidan shu oyga kelib oʻzbekiston respbulikasi fuqarolari oybek kamaliddinov xasan oʻgʻli Turdiyeva saidahon Akbarovna hamda Usmonova salomathon Akbarjon Qizi nomiga google akaunt ochib barcha hujatlarni qopol ravishta buzib davlat orgn hodimlarni ishni chigalashtrib jidiy manaviy moddiy zarar yetkazgani inobatga olgan hola turkiya jinoyat kodeksni 2589 va 2241 moddalariga asosan 6 oy axloq tuzatish kalonasiga yuborlsin bizgacha bolgan jinoyat ishni guvoh oʻzbeklar bergan guvohligiga asosan jarima qoʻlab berishlarni talab qilaman. Turkiya voyaga yetmagan bolalar xokimayati@istanbul memuryet.tr

Manbalar
Yom

Yom, jom (moʻgʻulcha — „yoʻl“) — choparlar, yoʻlovchilar qoʻnadigan va ot almashtiradigan joy, bekat. Yomda doim otlar shay turib, bir qancha kishi xizmat qilgan. 13-asrda tashkil etilgan. Yom xizmatchisi yomchi deb atalgan (ruscha yamshik shundan olingan).

Manbalar
Yomonqum choʻli

Yomonqum choʻli - Markaziy Qizilqumdagi choʻl. Tomditov bilan Boʻkantov togʻlari oraligʻida joylashgan. Gʻarbda Mingbuloq, sharqda Moʻlali botiqlari bilan chegaradosh. Eng baland joyi sharqida 303 m, gʻarbida 169 m. Koʻzanakli (chuqurligi 5—8 m), doʻng (balandligi 4—6 m) va marzali qum (balandligi 6—9 m) shakllari uchraydi, quduqlar atrofida barxanli qumlar vujudga kelgan. Mingbuloq botigʻi yaqinida relyef sathi pasayib, qumli qoplam qalinligi kamayib boradi. Baʼzan tub jinslar yuzasi ochilib qolgan, ayrim joylarda kichik botiklar uchraydi. Yo.ch.da Tubelek (balandligi 258 m), Tulyatosh (268 m), Qoratepa (141 m), Darvoza (248 m) kabi tepalar mavjud boʻlib, ular bur, paleogen, baʼzan neogenning choʻkindi jinslaridan tuzilgan, janubiy yon bagʻirlari tik va quruq oʻzanlar bilan parchalangan. Qumlikda choʻl oʻsimliklaridan cherkez, oqsaksovul, juzgʻun, quyonsuyak, selin, isiriq, efemerlar (qoʻngʻirbosh, rang , kovrak va boshqalar), shoʻrxoklarda bir yillik shoʻralar (baliqkoʻz, qorashoʻra va qizilshoʻra), yulgʻun, korabarok, kermak va boshqalar tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi. Yomonqum choʻlini  Zarafshon—Uchquduq temir yoʻl va avtomobil yoʻllari kesib oʻtgan.

Manbalar 

Oʻrta Osiyo
Choʻllar
Yon tizma

Yon tizma — Katta Kavkaznchnt shimoli-sharqida Bosh tizmaga parallel joylashgan togʻ. Gʻarbda Laba daryosi havzasidan, sharkda Dyultitogʻgacha davom etadi. Yo. t. da Elbrus (5642 m), Kazbek (5033 m) va Dixtov (5203 m) choʻqqilari bor. Baland togʻ oʻtloqlari, markaziy qismida muzliklar mavjud.

Manbalar 

    

Togʻlar
Yevrosiyo
Yondiruvchi vositalar

Yondiruvchi vositalar - dushmanning harbiysanoat obʼyektlari, inshootlari, jangovar texnikasi, jonli kuchlarini yondirish orqali shikastlaydigan qurolaslaha va moddalar. Yo. v. juda yuqori issiqlik hosil qiladi va moʻljaldagi obʼyektlarni yondirib yuboradi. Harbiy ishda Yo. v. (porox, turli moylar) dan foydalanish qadim zamonlardan maʼlum. Birinchi jahon urushida, ayniqsa Ikkinchi jahon urushida keng qoʻllangan. Yo. v. yondiruvchi bombalar, yondiruvchi snaryadlar, yondiruvchi oʻq, yondiruvchi bak, yondiruvchi moddalardan iborat (aviatsiya, artilleriya va b. texnika yordamida ishlatiladi). Bombalar dushmanning oʻt olishi qiyin boʻlgan omborlari, jangovar texnikasi, sanoat obʼyektlarini yondirishda ishlatiladi. Bunday bombalar termitli (78—72% temir oksidi bilan 22—28% alyuminiy kukuni aralashmasi) yoki napalmli (quyultirilgan neft mahsulotlari) boʻladi. Portlaganda 1000° dan 2500° gacha issiqlik hosil qiladi. Yondiruvchi snaryadlar termit bilan toʻldirilgan artilleriya snaryadlari va minalaridir. Bunday snaryadlar portlaganda 3000° issiqlik ajraladi. Oʻq oson alangalanadigan narsalar va moddalar (benzin, yogʻoch inshootlar, pichansomon gʻaramlarini) yondirishda qoʻllanadi. Nishonga tekkanda oʻt oladigan yondiruvchi modda oʻq uchiga joylangan boʻladi. Dushmanning inshootlari, oʻqdori va yonilgʻi omborlari, qoʻshini, t.-yil tarkiblarini yoʻq qilishda yonuvchi suyuqliklar (benzin, kerosin, neft, toshkoʻmir smolasi) aralashmasi aviatsiya yordamida maxsus yondiruvchi baklardan purkaladi. Yo. v. sifatida oq fosfor bilan uglerod sulfid aralashmasi (20:1 nisbatda) ham ishlatiladi. Bunday aralashma bilan toʻldirilgan snaryad va minalar portlaganda katta maydonlarga sochilib ketadi, inshoot, texnika va odamlarga shikayet yetkazadi. Hoz. zamon armiyalari ixtiyorida Yo. v.ning turlituman xillari bor.

Manbalar
Yongʻoqmevalilar

Yongʻoqmevalilar — yongʻoq va yongʻoqsimon meva beruvchi daraxt turlarining baʼzi adabiyotlarda uchraydigan umumiy nomi. Yongʻoq, bodom, pekan, pista, leshchina, kashtan, funduk, sibir kedri kabi oʻsimlik (daraxt)lar Yo. dir Yo.m.ning deyarli barchasi kattakatta maydonlarda yovvoyi holda oʻsadi. Yo. oʻsgan tabiiy oʻrmonzorlardan yongʻoklari (mevasi) terib olinadi. YOP, Yob — Xorazm vohasidagi oʻrta va kichik kanal. Baʼzan ariq ham Yop deyiladi (Qoraqalpogʻiston va Gʻarbiy Qozogʻistonda — jap.) Tojikistonning ayrim joylari (Togʻli Badaxshon)da daryoni Yo. deyishadi. Oʻzbekiston va Turkmanistonda Yo. soʻzidan tarkib topgan nomlar koʻp: Boʻzyop, Polvonyop, Kaltaminoryop va hokazo.

Manbalar 

Daraxtlar
Yopiq biotexnik tizim

Yopiq biotexnik tizim (kos monavtikada) — kosmik kemaning tashqi muhit bilan modda almashinmaydigan, lekin tashqaridan energiya oladigan va uni oʻsha miqdorda sarflaydigan tizimi. Bir qancha tirik organizmlar majmuidan iborat; ularning modda almashinuv maromi birbiriga moslangan boʻladi. Zich (germetik) yopiq tizimda odamlarning yashashi uchun shart boʻlgan moddalar (oziqovqat, suv va kislorod) biokompleksga kiradigan tirik organizmlar (oʻsimlik, hayvonlar, odam va b.)ning yashash jarayonida hosil boʻladigan chiqindilarni qayta ishlab tayyorlanadi. Yo. b. t.ni tuzishda biokompleksga kiruvchilar sonini imkon boricha kam olish, modda almashinuvini tezlashtirish, bu aylanma jarayondan chetga chiqib qoladigan moddalar paydo boʻladigan jarayonlarni bartaraf qilish lozim va hokazo. Odamlarning uzoq muddat (mas, 1 yil) Yo. b. t.da yashashi mumkinligi amalda sinab koʻrilgan.

Manbalar
Yopiq toʻplamlar

Yopiq toʻplamlar (matematika) - barcha limit nuqtalarini oʻz ichiga olgan toʻplamlar. Yo. t. misollari: 1) [a, b] kesma; 2) sonlar oʻqi, p oʻlchovli metrik fazodagi sanokli nuqtalardan iborat toʻplam; 3) tekislik yoki fazodagi toʻgʻri chiziq yoki kesma nuqtalari toʻplami; 4) tekislikdagi aylana yoki oʻrab turgan aylanasi bilan olingan doyra.

Manbalar
Yopiq urugʻlilar gulli oʻsimliklar

YOPIQ URUGʻLILAR (Angiospermae) gulli oʻsimliklar — yuksak oʻsimliklar boʻlimi (tipi). Urugchisining boʻlishi, qoʻsh urugʻlanishi uning oʻziga xos belgisidir. Urugʻchisi gulning markazida joylashib, tuguncha, ustuncha va tumshuqchadan iborat. Urugʻchi tugunchasidagi kovakda urugʻkurtak rivojlanadi. Urugʻlangan tuguncha mevaga aylanib, uning ichidagi urugʻkurtakdan bitta yoki bir nechta urugʻ hosil boʻladi (nomi ham shundan kelib chiqqan). 200 mingga yaqin turi boʻlib, 300 oilaga mansub 10 mingdan ortiq turkumi bor. Tasnifi 16-asrdan boshlangan boʻlsa ham fan tomonidan qabul qilingan tizimi hali ishlab chiqilgan emas. Oʻnlab tizimi taklif qilingan, shulardan ikkitasi — ikki pallalilar va bir pallalilar sinfi koʻproq qabul qilingan. Odamlar uchun foydali koʻpgina oʻsimliklar, jumladan oziqovqat oʻsimliklari (zigʻir, gʻoʻza, bugʻdoy va boshqalar), yemxashak oʻsimliklari (suli, beda va boshqalar), xushboʻy, dorivor, mevali va kauchukli oʻsimliklar yopiq urug'liga kiradi. Baʼzi turlaridan qurilish materiallari olinadi.

Manbalar
Yoppasiga tanlash

Yoppasiga tanlash - oʻsimliklarni nav standartlariga muvofiq keladigan tashqi belgilari (fenotip)ga qarab tanlash. Oʻsimliklar seleksiyasi usullaridan biri. Tanlab olingan oʻsimliklardan olingan urugʻlik, lab. tahlili oʻtkazilib, saralangach (yaroqsizlari ajratilgach), bir paykalga ekiladi. Shunga koʻra, boʻlajak nav saralangan eng yaxshi oʻsimliklar avlodi boʻladi. Yo. t.ni baʼzan pozitiv usul deb ataladi. Bu usul AQSH va b. mamlakatlarda gʻoʻza urugʻchiligida keng qoʻllanadi. Yo. t.ning bir koʻrinishi boʻlgan negativ tanlash (notipik va aralashma oʻsimliklarni yaroqsizga chiqarish) asosan Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmanistonda qoʻllanadi. Yo. t.ni bir marta va koʻp marta oʻtkazish mumkin. Bir martali Yo. t. oʻzidan changlanuvchi ekinlarda, koʻp martalisi chetdan changlanuvchi oʻsimliklarda yaxshiroq samara beradi. Chetdan changlanuvchi ekinlarda qimmatli xoʻjalik belgilarini saqlab qolish uchun navi.ch.dan olinguniga qadar boʻlgan davr davomida Yo. t. oʻtkaziladi. Bunday tanlash uzluksiz tanlash deb ataladi. Populyasiyalar ekiladigan sharoitlarga yaxshi moslashgan hollardagina Yo. t. yaxshi natija beradi. Yo. t. usuli bilan turli ekinlarning xalq seleksiyasida mahalliy navlari ham yaratilgan. Yo. t.ning kamchiliklaridan biri tanlanayotgan oʻsimliklarning kelib chiqishini tekshirish imkoniyati yoʻkligidir. Bu kamchilik seleksiyada keng tarqalgan yakka tanlash usuli bilan bartaraf etiladi (yana q. Tanlash).

Yoʻldosh Uzoqov.

Manbalar
Yor-yor

Yor-yor — nikoh toʻyi marosimlari jarayonida aytiladigan xalq qoʻshigʻi. Qadim zamonlardan oʻzbek, tojik, uygʻur va turkman xalqlari orasida keng tarqalgan. Ikkilik yoki toʻrtlik shaklidagi termalardan iborat boʻlib, har bandning oxiri, baʼzan oʻrtasida "Yor-yor, aylanaman" kabi soʻzlar qoʻshib aytiladi. Odatda, doira joʻrligida, kelinni kuzatayotgan ayollar tomonidan, Fargʻona vodiysi (Fargʻona, Oʻsh, Xoʻjand) va Zarafshon vohasida kelinnikiga ketayotgan yigitlar tomonidan ham ijro etiladi. Yor-yorda kelinning xususiyatlari, uning hayoti, orzu-istaklari, yaxshi tilak va qutlovlari kuylanadi. Yoryorlarning favqulodda taʼsirchanligi ularda bir vaqtning oʻzida ham mungli yigʻi (ohangida), ham bayramona shodiyonalik (usulda) kayfiyatlari mujassam etilganligidadir. Xalq yor-yorlari taʼsirida yozma adabiyotda ham yor-yorlar yaratilgan. Alisher Navoiyning "Mezon ul-avzon", Boburning "Mufassal" asarlaridagi yor-yor matnlari teranligi va jozibadorligi bilan ajralib turadi. Oʻzbekiston viloyatlari (Buxoro, Fargʻona, Namangan, Surxondaryo, Xorazm va boshqalar) ning yoryorlari oʻziga xos xususiyatlarga ega. Kuylari mungli, jozibali, oʻynoqi, mazmuni lirik, hajv, madhiya ham boʻlishi mumkin. Yor-yorlar turli folkloretnografik ansambllar repertuaridan, oʻzbek bastakor va kompozitorlari ijodidan ham salmoqli oʻrin olgan.

Manbalar 

Oʻzbek udumlari
Yoritish jihozlari

Yoritish jihozlari - bino, kucha, xiyobonlar va b.ni yoritish uchun foydalaniladigan qurilmalar (yoritish asboblari va yoritish qurilmalari, yoritish armaturalari). Yoritish asboblari — yoritish, nurlatish, yorugʻlik signalizatsiyasi yoki proyeksiyalash uchun moʻljallangan asboblar; yorituvchi, nurlatuvchi, signal beruvchi va proyeksiyalovchi xillari bor. Ular optik nurlatish manbai ( Yorugʻlik manbalari), yorugʻlik nuri oqimini fazoda berilgan yoʻnalish boʻyicha qayta taqsimlash qurilmalari, konstruksion detallardan iborat. Konstruksion detallar yoritish asboblarining barcha qismlarini birlashtiradi va nurlanish manbaini hamda yorugʻlikni qayta taqsimlaydigan qurilmalarni shikastlanishdan va atrof muhit taʼsirlaridan himoya qiladi. Yorugʻlik oqimini toʻplash darajasiga qarab, yorugʻlik oqimini optik oʻq boʻylab toʻla toʻplaydigan (projektorlar), yorugʻlik oqimini optik oʻqning baʼzi uchastkasida kichik hajmda toʻla toʻplaydigan (proyektorlar), yorugʻlik oqimini katta fazoviy burchakda qayta taqsimlaydigan (yoritish jihozlari) xillarga bulinadi. Yorugʻlik oqimini qayta taqsimlashda turli shakldagi qaytargichlardan foydalaniladi. Yorugʻlik asboblari yigʻindisidan iborat yoritqich yoritish qurilmalari deyiladi. Bular yordamida maydon, xona yoki ayrim obʼyektdar yoritiladi. Yoritish armaturalari — yorugʻlik oqimini fazoda maʼlum tomonga yoʻnaltiradigan, taqsimlaydigan va koʻzni qamashishdan saqlaydigan qurilmalar. Oʻrnatilishiga qarab, osma, shipga, devorga, polga oʻrnatiladigan, stolga qoʻyiladigan; vazifasiga qarab, oddiy va bezak xillarga boʻlinadi. Oddi y yoritish armaturalariga sanoat binolarini yoritish uchun ishlatiladigan qaytargichi emalli, zdlarning baland sexlari va xonalari, shuningdek, katta koʻchalarni yoritadigan qaytargich oynali, nam oʻtkazmaydigan va portlashdan saqlaydigan, stolga qoʻyiladigan va b. Yo. j. kiradi. Bezak yoritish armaturalariga abajur, lampalar, muzey, teatr va b. joylarga oʻrnatiladigan lyustra — kandillar, stolga oʻrnatiladigan lampalar, yotoqxonalar, yoʻlakchalar va poyezd vagonlarida ishlatiladigan lampa Koʻcha yoritqichi (Toshkent sh.). Lampalarni mahkamlashda, yorugʻlikning spektr tarkibini oʻzgartirishda, lampochkalarni changdan, namlikdan shikastlanishdan saqlashda yoki oʻtga oʻch muhitlardan ajratishda turli moslamalar qoʻllanadi.

Manbalar
Yorkend

Yorkend (qad. nomi Sakaraoʻl, xitoycha Shache) — Xitoyning Sinszyan-Uygʻur muxtor rayonidagi shahar, Qashqar viloyatining Yorkend tumani markazi (1980-yilgacha Qashqar viloyati markazi). Taklamakon choʻlining gʻarbiy qismida, Yorkenddaryoning oʻng sohilida, 1200 m balandlikda joylashgan. Aholisi qariyb 547,5 ming kishi, asosan uygʻurlar, qisman oʻzbeklar, xitoylar ham yashaydi. Yorkend 2 qism — musulmonlar yashaydigan Yorkend va xitoylar yashaydigan Shachedan iborat. Muhim savdo va tranzit punkti. Yorkend yirik dehqonchilik (gʻallakorlik, paxtachilik), bogʻdorchilik va ipakchilik rayonnining markazi. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda gilam, ip gazlama va shoyi toʻqiladi. Xitoy manbalarida qayd etilishicha, miloddan avvalgi 65-yili Yorkendda 2300 dan ziyod xonadon boʻlgan, aholisi sak (yun. manbalarida skif)lar deb koʻrsatilgan. Yorkend 1465—1759-yillarda butun Sharqiy Turkistonni oʻz ichiga olgan Yorkend xonligining markazi edi. Shahar atrofidan temir rudasi va qimmatbaho yashma toshi olingan. Yorkend orqali qadimda Oʻrta Osiyodan Sharqiy Turkistonning boshqa shaharlari va Hindistonga boradigan karvon yoʻli oʻtgan. Shahar Buyuk ipak yoʻlida joylashganligidan qadimdan hunarmandchilik (gilam, ip gazlama, shoyi toʻqish) ravnaq topgan. Shaharda qadimiy obidalardan malika hamda shoira Omonisaxon (16-asr) maqbarasi va xon daxmalari (Oltunum) saqlangan. Oʻzbek shoiri Furqat (1859—1909) umrining soʻnggi yillari Yorkendda yashab ijod qilgan, 1990-yilda shoir qabri ustiga maqbara qurilgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Xitoy shaharlari
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Komil Yormatov

Komil Yormatov (1904.2.5, Konibodom — 1978.17.11, Toshkent) — oʻzbek kinorej., tojik kinosining asoschisi. Oʻzbekiston xalq artisti (1955), Tojikistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1939), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1943). Birinchi filmi — "Muhojir" (1934) Tojikiston kinostudiyasida suratga olingan (oʻzi ssenariy muallifi, rejissyor, bosh rol ijrochisi). "Faxriy huquq", "Uzoq chegarada", "Doʻstlar qayta uchrashganda" filmlari ham "Tojikfilm"da ishlangan. Bu filmlarda uning oʻziga xos uslubi, keskin dramatizmga intilishi, murakkab dekoratsiyalardan foydalanishi koʻzga tashlanadi. 1941 yildan "Oʻzbekfilm"ning badiiy rahbari. Urush yillari "Vatan sovgʻasi", "Front uchun konsert" singari konsertfilmlar, "Uyqusiz yillar" badiiy filmini yaratdi. "Alisher Navoiy" filmi (1947) rejissyor ga katta shuhrat keltirdi. Bir qancha oʻzbek filmlarida aktyor sifatida qatnashgan.

YO.ning har bir ijodiy bosqichi yangiyangi boʻyoklar bilan sayqallasha borib, yaratgan filmlari milliy kino oldida turgan aniq va muhim vazifalarni hal eta bordi. Zamonaviy mavzuda "Opa-singil Rahmonovalar", "Gullar ochilganda", tarixiy mavzuda "Abu Ali ibn Sino" kabi filmlari, "Paxtaoy" ertakfilmi kinofestivallarda I-darajali diplomlar bilan takdirlangan. 60-yillarda Yo. kinotrilogiya yaratib, oʻzbek kino sanʼatini yangi bosqichga koʻtardi. Afsona harakteridagi "Ikki dil dostoni" (1966; xalqaro kinofestivalning "Oltin Absora" mukofoti, 1968), oʻzbek shoirasi hayotiga bagʻishlangan "Nodirabegim", "Uzoq-yaqin yillar" (kinofestivalning maxsus sovrini, Riga, 1978) kabi filmlari ham shuhrat qozondi. "Kinossenariylar" (M. Melkumov bilan hamkorlikda) toʻplami, "Esdaliklar"i nashr etilgan. Oʻzbekiston Kinematografchilar uyushmasining kotibi (1958—78). "Oʻzbekfilm"ga Yo. nomli berilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1967).

Adabiyot 
 Aliyev M., Komil Yormatov, T., 1960; Teshabayev Djura, Kamil Yarmatov, M., 1964; Teshabayev Djura, Schastye mastera, T., 1975.

Manbalar

Havolalar  
 Komil Yormatovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Oʻzbekiston xalq artistlari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
2-mayda tugʻilganlar
1903-yilda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
17-noyabrda vafot etganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Sovet erkak aktyorlari
SSSR xalq artistlari
Oʻzbekistonlik ssenariychilar
O‘zbekiston kinorejissyorlari
Shermat Yormatov

Shermat Yormatov (17-oktyabr 1939-yil, Fargʻona tumani – 22-dekabr 2021-yil, Toshkent, Oʻzbekiston) – xor dirijyori, kompozitor, bolalar xori sanʼatining faol targʻibotchisi. Oʻzbekiston xalq artisti (1997).

Taʼlimi 
U 1967-yilda Toshkent davlat konservatoriyasini xor dirijyorligi mutaxassisligi boʻyicha tugatgan.

Mehnat faoliyati 

Toshkent shahridagi 99-oʻrta maktabda musiqa oʻqituvchisi va „Boychechak“ xor studiyasining rahbari (1962–82), Uzteleradiosida xor jamoasi dirijyori (1967–70), „Bulbulcha“ bolalar xorining badiiy rahbari va bosh dirijyori (1971-yildan), Oʻzbekiston Respublikasi Maʼnaviyat va maʼrifat markazi raisi oʻrinbosari (1996–99). A. Qodiriy nomidagi Madaniyat instituti (1980–95) da oʻqituvchi, dotsent (1994).

Ijodi 

Kompozitor ijodida vokal musiqa (ayniqsa bolalar uchun yaratgan qoʻshiqlari) asosiy oʻrin tutadi. Uning „Salom maktab“, „Gʻildiragim“, „Ikki qoʻymang, oʻqituvchi!“, „Sumalak“, „Oymomojon rom boʻldi“, „Qizaloq“, „Xon atlas“, „Bu yurtning yoshlari“, „Chitti gul“ (folkloretnografik syuita), „Assalom hayot“ kantatasi (T. Ilhomov soʻzi) kabi qoʻshiqlari turli musiqa toʻplamlarida nashr etilgan. 1970-yillar oʻrtasidan boshlab oʻzbek bolalar qoʻshigʻi hamda xor sanʼatiga bagʻishlangan doimiy „Qoʻshigʻim – jon qoʻshigʻim“, „Birgalikda kuylaymiz“ telekoʻrsatuvlarini olib boradi.

Mukofotlari 

Shermat Yormatov 1994-yilda „Sogʻlom avlod uchun“ ordeni bilan mukofotlangan. Shermat Yormatov 2021-yil 22-dekabrda olamdan oʻtdi.

Manbalar 

Bastakorlar
Yorugʻlik bilan davolash

Yorugʻlik bilan davolash, fototerapiya — quyosh nuri yoki sunʼiy manbalar yorugʻligini profilaktika va davolash maqsadida qoʻllash; fizioterapiyanit bir boʻlimi. Sunʼiy manbalarga choʻgʻlanma simi boʻlgan, infraqizil va koʻzga koʻrinadigan nurlar bilan nurlantiradigan apparatlar (infraqizil nurlar bilan nurlantirgich, yorugʻlik issiqligi bilan nurlantirgich — sollyuks. Minin lampasi, mahalliy elektr yorugʻlik vannalari, shuningdek, ultrabinafsha nurlar bilan nurlantirish uchun simobkvarsli lampalar) kiradi. Infraqizil nurlarning fiziologik taʼsiri issiqlikning naf berishiga asoslangan. Ana shu nurlar taʼsirida haroratning koʻtarilishi toʻqimalarda moddalar almashinuvi jarayonining tezlashishiga, tomirlarning reflektor kengayishiga sabab boʻladi, bu esa toʻqimalar oziqlanishining yaxshilanishi, infiltratlarning soʻrilib ketishiga yordam beradi va hokazo. Ultrabinafsha nurlar bilan nurlantirilganda terida biologik faol moddalar (gistamin, D vitamin) hosil boʻladi, ular organizmga umumiy taʼsir koʻrsatib, uning infeksiyalarga chidamliligini oshiradi. Ultrabinafsha nurlar bilan nurlantirish jarayonida issiq sezilmaydi, lekin 2—6 soat oʻtgach, terining nur tekkan joyi qizaradi (eritema). Qizdirish darajasi nurlantirish tezligiga va terining sezuvchanligiga bogʻliq. Yo. b. d.da nur dozasini toʻgʻri tanlash muhim (uni tibbiyot xodimi belgilab beradi). Uy sharoitida vrach koʻrsatmasiga muvofiq faqat Minin lampasidan foydalanish mumkin, bunda nurlantirish tartibi va qoidalariga qatʼiy amal qilish kerak. Kasalxona, poliklinika, sanatoriylar va b. davolashprofilaktika muassasalarida Yo. b. d. apparatlari mavjud. Sovqotish, turli shikastlanishlarda tiklanish hamda infiltratlarning soʻrilib ketish jarayonini tezlatish; furunkulyoz, saramas, nevralgiya, artrit va b.ni davolash, shuningdek, raxitning oldini olish va davolashda Yo. b. d. qoʻllanadi. Silning faol shakli, xavfli oʻsmalar, yuraktomir yetishmovchiligining roʻyrost koʻrinishi, gipertoniya kasalliginint 2, 3bosqichi, ye’rusha karay olmaslik, qalqonsimon bez faoliyatining kuchayishi, buyrak yetishmovchiligi va b. ayrim holatlarda Yo. b. d. tavsiya etilmaydi.

Manbalar
Yorugʻlik interferensiyasi

Yorugʻlik interferensiyasi - ikkita yoki bir nechta yorugʻlik toʻlqinlarining qoʻshilishi natijasida yorugʻlik nurlanishi energiyasining fazoda qayta taqsimlanishi (qarang Interferensiya); toʻlqin interferensiyasining xususiy holi. Yo. i. ekran yoki b. sirtda yorugʻ yoki qorongʻi yoʻllar yoki dogʻlar (monoxromatik yorugʻlik uchun) yoxud rangdor qismlar (oq yorugʻlik uchun) yonmayon joylashgan holda koʻrinadi. Yo. i. 17-asrdaI. Nyuton tomonidan tadqiq qilingan boʻlsada, uning korpuskulyar nazariyasi ushbu xrdisani tushuntira olmadi. Uni 19-asr boshida T. Yung va O. Frenelar toʻlqin hodisa sifatida nazariy talqin qilib berdilar. Doimiy faza farqi sharoitida, yaʼni kogerent yorugʻlik dastalarining qoʻshilishi natijasida vujudga keluvchi, fazoda kuchaygan va susaygan intensivliklarning muntazam almashinuvidan iborat boʻlgan Yo. i. eng kengtarqalgan — statsionar interfere n siya dir. Yo. i. turlari asosan yorugʻlikning kogerent dastalarini hosil qilish usullari bilan bogʻliq. Yorugʻlikning kogerent dastalarini hosil qilishning ikki usuli: toʻlqin frontini boʻlish usuli va amplitudani boʻlish usulidan keng foydalaniladi. Toʻlqin frontini amplitudaviy boʻlish tuzilmalarida birlamchi manbaning nurlanishi optik muxitlarning yarim shaffof boʻlinish chegaralari bilan boʻlinadi. Masalan, sovun pufaklari, suvdagi yogʻ pardalarida shunday tur Yo. i. vujudga keladi. Bu hollarning bar chasida ikkita sirtdan qaytgan yorugʻliklarning interferensiyasi xreil boʻladi. Amplitudani boʻlish usuli interferometrlarda keng qoʻllanilib, unda toʻlqin maydonlari maxsus yarim shaffof koʻzgular vositasida boʻlinadi. Yuqoridagi ikki nurli interferensiyadan tashqari, koʻp nurli Yo. i.lar ham mavjud. Fabri — Pero interferometri koʻp karrali qaytuvchi nurlarda ishlasa, difraksiya panjaralari va Maykelson eshelonlari koʻp elementli davriy tuzilmalarga asoslangan. Yo. i.dan yorugʻlikning spektral tahlilida, masofalar, burchaklar va tezliklarni aniq oʻlchash hamda refraktometriyada keng qoʻllanadi. Yo. i. golografiya asosini tashkil qiladi.

Manbalar
Yorugʻlik texnikasi

Yorugʻlik texnikasi - nur (infraqizil, ultrabinafsha va koʻrinadigan nurlar) energiyasini hosil qilish, taqsimlash va undan foydalanish hamda yorugʻlik energiyasini boshqa tur energiyaga aylantirish masalalari bilan shugʻullanadigan fan va texnika sohasi. 17-asrdan boshlab kuchli yorituvchi shamlar ishlab chiqildi. 18-asr oxiri, 19-asr boshidan kumir gazidan isitish va yoritishda foydalana boshladilar. 19-asr oxirlariga kelib, elektr lampochkalar paydo boʻldi. Avval Yo. t., asosan, koʻzga koʻrinadigan nurlar va yorugʻlikdan foydalanish bilan chegaralanib kelar edi. Yo. t.ning koʻzga koʻrinadigan nurlarni oʻlchash bilan shugʻullanadigan sohasi fotometriya, yorugʻlik spektridagi barcha nurlarni (infraqizil va ultrabinafsha, rentgen, a, rnurlarni ham) oʻlchash bilan shugʻullanadigan sohasi radiometriya deyiladi. Yoritish manbalaridan olinadigan nur energiyasi yoritishda, yorugʻlik signallari hosil qilishda, proyeksiyalash va nur berish texnikasida qoʻllanadi. Yo. t.ning eng qadimgi, yaxshi oʻrganilgan sohasi yoritish texnikasidir; bunda binolarni, ishlab chiqarish maydonlarini, sexlar, koʻchalarni, istirohat bogʻlari, teatr sahnalarini yoritish va b. masalalar ishlab chiqiladi. Yorugʻlik signallari texnikasiga koʻrinadigan turli rangli signallarni uzatishda qoʻllanadigan asboblar kiradi. Proyeksiyalash texnikasi proyeksiyalashda foydalaniladigan yorugʻlik asboblarini qoʻllash masalalarini ishlab chiqadi. Yo. t.ning bu sohasi kinoning rivojlanishi munosabati bilan toʻla kinotexnika sohasiga aylandi (qarang Kinoproyeksion apparat). Hyp berish texnikasi turli obʼyektlarni koʻrinadigan yoki koʻrinmaydigan nurlar (yoki aralash nurlar) bilan nurlatish uchun moʻljallangan asboblarga asoslanadi. Oʻsimliklarning oʻsishini kuchaytirish uchun ular, asosan, katta lampochkalar bilan nurlatiladi. Spektrning optik sohasidagi nur energiyasi tibbiyotda qoʻllanadi. Yo. t. ishlab chiqarish estetikasida juda muhim oʻrin tutadi.

Manbalar
Yorugʻlik oʻtkazgich

Yorugʻlik oʻtkazgich – yorugʻlik energiyasini maʼlum masofaga yoʻnaltirib uzatuvchi qurilma. Metall bilan qoplangan, yaxshi silliqlangan, ichki sirti yorugʻlik nurini juda yaxshi qaytara oladigan silindr yoki konus shaklidagi naylardan iborat; ular, asosan spektrning koʻzga koʻrinadigan va infraqizil qismini oʻtkazadi. Optik tola (diametri 0,3 mm dan kichik Yo. oʻ.) deb ataluvchi shaffof dielektriklardan yasalgan, sirtiga metall qoplangan tolalar ham Yo. oʻ. sifatida ishlatiladi. Tola oʻzagi doira, olti yoqli koʻp burchak va kesik konus shaklida, qoplamasi esa oʻzakka kiydirilgan nay koʻrinishida boʻladi. Yo. oʻ.larda nurlarning isrof boʻlmasdan tarqalishi yorugʻlikning toʻla ichki qaytishi hodisasiga asoslangan. Yorugʻlik energiyasining deyarli yutilmay, toʻla qaytishi uchun Yo. oʻ.larning oʻzagi nur sindirish koʻrsatkichi katta, qoplamasi esa nur sindirish koʻrsatkichi kichik boʻlgan moddalardan yasaladi. Nurlarning tolada batamom qaytib tarqalishi uchun tola uzunligi nur toʻlqin uzunligidan bir necha baravar katta boʻlishi kerak. Shunga koʻra, tola qanday nurga ishlatilishiga qarab, uning diametri har xil boʻladi: koʻzga koʻrinadigan nurlar (h=0,38—0,77 mkm) uchun tola diametri bir necha mikrometr, infraqizil nurlar (A.=0,77— 10 mkm) uchun bir necha oʻn mikrometr, ultrabinafsha nurlar (A=0,38—0,2 mkm) uchun esa juda kichik boʻlishi kerak. Optik tolalar oʻzaro parallel qilib zich yopishtiriladi. Yo. oʻ.lar qattiq yoki egiluvchan, chilvirsimon, kogerent qilib yasaladi. Bunday Yo. oʻ. (fiberskop) lardan tasvirlar, yorugʻlik oqimi yoki boshqa koʻrinishdagi nurlarni egri chiziq boʻylab uzatishda ishlatiladi. Fiberskoplardan periskop, endoskop, gastroskoplarda, atom reaktorlarning xavfli zonalarida, raketalarning soplosini kuzatish va b. maqsadlarda foydalaniladi.

Koʻp tolali qattiq Yo. oʻ. uncha murakkab boʻlmagan tasvirlarni uzatishda, ingichka naychalarning ichki devorini, odamning qorin, quloq, tomoq va b. organlarini koʻrishda yoki quloq, koʻz, tomoq va yurak operatsiyalarini bajarishda ishlatiladi. Tolali Yo. oʻ.ning boshi va oxiridagi tolalarni anik, bir tartibda joylashtirib, tasvirning shaklini oʻzgartirish, yaʼni kadrni bitta satrga, uzun shaklni kvadratga, toʻgʻri satrni halqaga aylantirish mumkin. Bunday Yo. oʻ. yordamida tasvirni oʻzgartiruvchi kinokamera bilan kinokadrlarni bitta satrga tushirsa boʻladi. Optik tola diametri 10 mkm ga teng boʻlganda 1 m uzunlikdagi kinolentaga 100000 ta tasvir tushirish mumkin. Tolali Yo. oʻ.dan qilingan igna obʼyektivli mikroskop operatsiyasiz tashxis qoʻyishda, oʻsmalarning tuzilishini aniqlashda ishlatiladi. Tolalari chalkashtirilgan Yo. oʻ.lar yordamida shifrlangan (maxfiy) tasvirni pochta yoki televideniye orqali uzatish mumkin. Tasvir qabul qilingan joyda xuddi shunday Yo. oʻ. yordamida anik va uz holiga keltirib qabul qilinadi. Yo. oʻ.lar texnikaning koʻp sohalarida, elektronoptika asbobsozligida keng ishlatiladi. Lampalardan foydalanish oʻrinsiz boʻlgan joylar (mas, porox zavodi sexlari) odatda Yo. oʻ.lar bilan jihozlanadi.

Manbalar
Yorugʻlik qabul qilgichlar

Yorugʻlik qabul qilgichlar -elektromagnit toʻlqinlarni, yaʼni optik nurlanishlar energiyasini boshqa turdagi energiyaga aylantiradigan, yorugʻlik oqimini qayd qilish yoki oʻlchashga imkon beradigan qurilma. Ularning xossalarini, turlarini ifodalaydigan muhim parametrlari boʻsagʻa sezgirligi, oʻzgartirish koeffitsiyenti, spektral koʻrsatkichlari, vakt doimiysi va b. hisoblanadi. Yorugʻlik qabul qilgichlar issiqlik, fotoelektr, fotokimyoviy va vizual xillarga boʻlinadi. Radiometrlar, pnevmatik yoki optik akustik qabul qilgichlar, termoelementlar, termoustunlar, bolometrlar issiql i k Yorugʻlik qabul qilgichlar hisoblanadi. Fotoelektr Yorugʻlik qabul qilgichlar — tashqi va ichki fotoeffektga asoslangan, ularning ishi tushayetgan yorugʻlikning kvant energiyasi hv ga bogʻliq (y — Plank doimiysi, v — yorugʻlik chastotasi). Bunday Yorugʻlik qabul qilgichlarga tashqi fotoeffektli fotoelementlar, berkituvchi katlamli fotoelementlar — ventil fotoelementlar, ichki fotoeffektli fotoqarshiliklar, fotodiodlar, fotoelektron kuchaytirgichlar va foton hisoblagichlar misol boʻladi. Fotokimyoviy Yorugʻlik qabul qilgichlar elektromagnit nur taʼsirida fotokimyoviy reaksiyalar oʻtishiga asoslangan. Bunga zamonaviy fotografiyada ishlatiladigan barcha turdagi fotoqatlamlar taalluqli. Vizual Yorugʻlik qabul qilgichlar nurlarning fiziologik taʼsiriga asoslanadi (qarang Koʻz). Yorugʻlik qabul qilgichlar texnikada, ilmiy tadqiqotlarda, kimyo sanoati va hokazolarda muhim.

Manbalar
Yorugʻlikning sochilishi

Yorugʻlikning sochilishi -muhitda tarqalayotgan yorugʻlik dastasining mumkin boʻlgan barcha yoʻnalishlarda ogʻishi. Muhitning har xil jinsliligi va yorugʻlikning modda zarralari bilan oʻzaro taʼsiri Yo. sta sabab boʻladi. Bunda yorugʻlikning intensivligi, spektri va qutblanishi oʻzgaradi. Yo. s. asosida molekulalar, suyukliklar va hokazoning tuzilishi oʻrganiladi. Yorugʻlikning Reley sochilishi (Reley qonuni), yorugʻlikning molekulyar sochilishi, yorugʻlikning kombinatsion sochilishi va b. xillari mavjud.

YO. s. hodisasidan fizika, kimyo va texnikaning turli sohalarida, turlituman tadqiqotlarda keng foydalaniladi. Yo. s. spektri yordamida moddalarning atom va molekulyar harakteristikalari, ularning elastiklik, relaksatsion va b. doimiylari aniqlanadi. Zarralarning oʻlchamlari va shakllarini aniqlashning koʻpgina usullari Yo. s. hodisasiga asoslangan. Lazer spektroskopiya asosida yorugʻlikning majburiy sochilish jarayoni yotadi va undan lazerlarsa keng foydalaniladi.

Manbalar
Yorugʻlikning yutilishi

Yorugʻlikning yutilishi – moddadan yorugʻlik oʻtayotganda toʻlqinning elektromagnitik maydoni taʼsirida muhitning elektronlari tebranadi va bu toʻlqin energiyasining bir qismi elektronlarni tebrantirishga sarf boʻladi. Elektronlarga berilgan bu energiyaning bir qismi elektronlar tarqatadigan ikkilamchi toʻlqinlar koʻrinishida yana yorugʻlikka qaytarib beriladi, uning bir qismi esa energiyaning boshqa turlariga ham oʻtishi mumkin. Yorugʻlikning yutilishi – muhitdan oʻtayotgan yorugʻlik intensivligining yorugʻlikning muhitdagi zarralar bilan oʻzaro taʼsiri natijasida kamayishi. Bunda odatda, muhit isishi, ionlanishi yoki atom va molekulalari gʻalayonlanishi mumkin. Yorugʻlik biror moddadan oʻtganda unda bir qismi yutiladi. Yutilish selektivlik xarakteriga ega, yaʼni turli toʻlqin uzunliklariga tegishli yorugʻlik turlicha yutiladi. Boʻyalmagan shaffof jismlarda koʻzga koʻrinadigan nurlar intervaliga tegishli yorugʻlik toʻlqinlari juda kam yutiladi. Masalan, qalinligi 1 sm boʻlgan shisha qatlami undan oʻtayotgan koʻzga koʻrinadigan nurlarning faqat 1% ga yaqin qisminigina yutadi. Oʻsha shishaning oʻzi ultrabinafsha va infraqizil nurlarni kuchli yutadi.

Yorugʻlikning moddada yutilishi hodisasini yorugʻlikning elektromagnit nazariyasi asosida quyidagicha tushuntirish mumkin. Koʻzga koʻrinadigan yorugʻlik toʻlqinlarining tebranish chastotasi Hz oraligʻida yotadi. Moddada bunday chastota bilan faqat elektronlar tebranma harakat qiladi. Elektromagnit toʻlqin moddadan oʻtganda toʻlqin energiyasining bir qismi elektronlar tebranishini uygʻotishga sarf boʻladi.

Bu energiya qisman elektronlarning tebranishi natijasida yuzaga keladigan ikkilamchi toʻlqin tarzida nurlanishga aylanadi, qisman esa boshqa turdagi energiyaga, masalan, moddaning ichki energiyasining ortishiga sarf boʻladi. Shunday qilib, yorugʻlik moddadan oʻtganda yutiladi, uning intensivligi kamayadi. Tajribalar yorugʻlik moddadan oʻtayotganda uning I intensivligining modda qatlamining  qalinligida dI kamayishi shu masofa va intensivlik kattaligiga toʻgʻri proporsional boʻlishini koʻrstadi, yaʼni

bunda -yutilish koeffitsienti deb ataluvchi kattalik boʻlib, uning qiymati moddaning xususiyatiga bogʻliq boʻladi, minus ishora masofa ortishi bilan yorugʻlik intensivligini kamayishini bildiradi.

Manbalar
Yorugʻlikning qutblanishi

Polarizatorlar faqat aks ettirilgan yorugʻlikka perpendikulyar yoʻnalishda qutblangan yorugʻlikni oʻtkazib, koʻzgu porlashni kamaytirish uchun moʻljallangan. Bundan tashqari, ular kontrastni yaxshilashga, ranglarning toʻyinganligini oshirishga va shaffof materiallardagi kamchiliklarni aniqlashga yordam beradi. MidOpt polarizatsiya filtrlari linzalar va yorugʻlik manbalariga osongina va xavfsiz tarzda oʻrnatilishi mumkin, bu esa maksimal soʻnish yoki porlashni kamaytirishdir.

Polarizatsiya filtrlari 

 Kontrast nisbatlari oʻrtacha 10 000:1 gacha
 Koʻrinadigan (VIS) va yaqin infraqizil (NIR) spektrlar uchun chiziqli, dumaloq va simli tarmoqli polarizatorlar mavjud.
 Yaltiroqlikni pasaytirishni aniq sozlash uchun qulflash vintli aylanuvchi oʻrnatish moslamasi
 Ajoyib sirt sifati; 40/20 chizish / qazish

 Oʻrnatish va oʻlcham variantlari :
 Polarizatsiya filtrlari va plyonkalar zaxirada mavjud va joʻnatishga tayyor. Polarizatsiya filtrlari M22,5 dan M105 gacha boʻlgan oʻlchamdagi tishli moslamalarda mavjud; Slip oʻrnatish moslamalari; yoki Ulanmagan. Polarizatsiya plyonkalari bir nechta qalinlikda mavjud va maksimal foydalanish kengligi 16,5 dyuym va uzunligi 300 ′ gacha boʻlgan har qanday yorugʻlik manbasiga mos keladigan maxsus lazer bilan kesilishi mumkin.

Metall boʻlmagan yuzadan aks ettirilgan yorugʻlik qutblanadi, natijada aynali porlash paydo boʻladi. Yaltiroq yuzaga keladigan keng tarqalgan ilovalar silliq yuzalar yoki yog ', moy yoki suyuqlik bilan qoplangan sirtlarni oʻz ichiga oladi. Ob’ektiv ustidan polarizatsiya filtri va yorugʻlik manbai ustidan polarizatsiya plyonkasidan foydalanish orqali porlashni kamaytiring va eng yaxshi tasvir natijalariga erishing. MidOpt uch turdagi polarizatorlarni taklif etadi: „PR/PL“ seriyali chiziqli polarizatorlar, „PC“ seriyali doiraviy polarizatorlar va „Pi“ seriyali infraqizil polarizatorlar. PR/PL toʻlqin uzunligi 400 dan 700 nm oraligʻida porlashni kamaytirish uchun ishlatiladigan eng keng tarqalgan polarizatorlardir. Kompyuter polarizatorlari 400 dan 700 nm gacha toʻlqin uzunligi diapazonida samarali boʻlib, fotografiyada mashhur va kamera yorugʻlikni oʻlchash yoki avtofokus funksiyasiga ega boʻlganda tavsiya etiladi. Pi Polarizatorlari – bu 700 dan 1 gacha porlashni kamaytiradigan murakkab simli chiziqli polarizatorlar,
Yostiqtumor

Yostiqtumor — ziynat buyumi, ayollar boʻyniga ilib, qoʻltigʻi ostiga tushirib qoʻyadigan taqinchogʻi. Metall (asosan kumush va b.)dan yostiq shaklida yasaladi, tana qismining ustidagi zanjiri bilan boʻyinga osiladi; tana qismining ostida 6 qator panjara oyoq, ularning ostiga shokilalar oʻrnatiladi. Tananing bir tomonida ochilibyopiladigan qopqogʻi bor. Yo. ichiga xat, pul va hokazo solinadi.

Manbalar
Yot jismlar

Yot jismlar — teri, quloq, burun, koʻz va b. orqali organizmga tasodifan kirib, toʻqimalar, aʼzolar va boʻshliqlarda turib qolgan narsalar (oʻq, nina, zirapcha va hokazo). Turmushda organizmga koʻpincha mayda Yo. j. — nina yoki uning bir boʻlakchasi, zirapcha, shisha va b. kirib ketishi mumkin. Organizmga kirib qolgan, lekin infeksiya yuqmagan Yo. j. toʻqimalarda "chandiklanib", uzoq vaqt, hatto umr boʻyi ogʻritmaydigan boʻlib saqlanib qolishi yoki, aksincha, mikrobli Yo. j. atrofi maʼlum vaktdan keyin yalligʻlanishi mumkin. Terining ichiga kirgan zirapcha ogʻritadi va yalligʻlanib yiring boylaydi. Barmoqqa, tirnoq ostiga kirgan zirapcha ancha yomon, u koʻpincha xasmolta sabab boʻladi. Shuning uchun koʻz ilgʻaydigan zirapchani oʻtkir uchli igna bilan kishining oʻzi olib tashlashi mumkin. Nina va terining nina kirgan joyi spirt yoki yod eritmasi bilan artib tozalanishi kerak. Buning iloji boʻlmasa yoki Yo. j. zaharli boʻlsa (mas, kimyoviy kalam parchasi) zudlik bilan shifokorga koʻrinish lozim. Yo. j. koʻzga, burunga, quloqqa kirgan hollarda ham faqat vrach maslahati bilan ish koʻrgan maʼqul.

Manbalar
Yotoq yara

Yotoq yara — koʻpincha darmonsiz, ogʻir xastalik oqibatida uzoq vaqt koʻrpatoʻshak qilib yotib qolgan bemorlarda tananing suyak boʻrtib chiqqan joylari (dumgʻaza, tirsak, tovon, kallaning ensa qismi)da paydo boʻladigan yara. Asosan boʻrtib chiqqan suyaklar teri osti yogʻ qatlamining yupqaligi va terining doimo bosilib, mahalliy qon aylanishining buzilishi sabab boʻladi. Yostiqtumor. Bunda yumshoq toʻqimalar iriydi. Uzoq vaqt bitmaydigan chuqur Yo. ya. orqa miya shikastlanganda, shuningdek, orqa miyaning siqilib qolishi bilan kechadigan kasalliklarda; yirik nervlar, mas, quymich nervi zararlanganda esa tovonda hosil boʻladi. Vitamin yetishmovchiligida, moddalar almashinuvi buzilganda Yo. ya.ning paydo boʻlish xavfi koʻpayadi. Yuraktomir sistemasi yetishmovchiligiga chalinib, tinkamadori qurigan bemorlarda Yo. ya. tez — bir kun ichida hosil boʻlishi mumkin. Yo. ya.da yuqumli kasalliklar (toshmali terlama, ich terlama va b.) zoʻrayib ketadi. Shilliq qavatni yot jismlar qisib qoʻyganida ham Yo. ya. paydo boʻlishi ehtimoli bor. Bemorni notekis toʻshakka yotqizish, choyshabning ifloslanib, yigʻilib qolishi, ich kiyimning choklari va burmalari qalin boʻlishi, uringa toʻkilgan ovqat qoldiklari, bemorni palapartish parvarish qilish Yo. ya. hosil boʻlishiga olib keladi. Yo. ya. astasekin rivojlanganda avvaliga chegarasi noaniq koʻkimtirqizil soha koʻzga tashlanadi, soʻngra epidermis (terining yuza qavati) koʻchib tusha boshlab, pufakchalar hosil boʻladi (bu jarayon boʻlmasligi ham mumkin). Ichkariga va yon tomonlarga yiringli shish tarqalib, muskul, pay va suyaklar usti ochilib qolib, nekroz (toʻqimalarning irishi) roʻy beradi. Yo. ya.dan saramas, flegmona, sepsis, gazli gangrena kabi asoratlar qolishi mumkin. 

Oldini olish. Bemorni toʻgʻri parvarish qilish va holatini muntazam ravishda oʻzgartirib turish (agar bunga monelik boʻlmasa, miyasiga qon quyilmagan va miokard infarkti boʻlmagan boʻlsa); uni choyshab tekis qilib yozilgan maxsus toʻshakka yotqizish va hokazo. Yo. ya. hosil boʻlishi ehtimoli boʻlgan joylarga, mas, dumgʻaza va quymich tagiga choyshab oʻralgan yoki jild kiydirilgan rezina tuvak, tovon tagiga ichiga paxta solingan doka doiralar qoʻyiladi; bemor qorni bilan yotganda esa bunday doiralar tizza qopqogʻi, doʻnglar va yonbosh suyaklari tagiga qo'yiladi. Badanning eng koʻp botadigan joylari kuniga 1—2 mahal kamfora spirti yoki boshqa spirtli eritmalar bilan artib turiladi. Bunda yengil massaj (uqalash) ham qilib boriladi (yana q. Bemorni parvarish qilish). Asosan ultrabinafsha nurlar, antiseptik vositalar, margansovka (kaliy permanganat) va hokazo bilan davolaniladi. Yo. ya. paydo boʻlganda bemorning umumiy ahvolini hisobga olgan holda doridarmonni vrach tayinlaydi. Rahmatilla Rahmonov.

Manbalar 

Kasalliklar
Yosh (huquq)

Yosh (huquqda) — qonunchilikda hisobga olinadigan omil. Qonun muayyan huquqiy oqibatlar boshlanishida odamning yoshini nazarda tutadi. Chunonchi, shaxe maʼlum yoshdan muomalaga layoqashlilik, harbiy xizmatni oʻtash, pensiyalar tayinlanish va sh. k. bilan bogʻliq huquklarga ega boʻladi. Balogʻat yoshi, yaʼni 18 yoshga toʻlgan shaxe siyosiy huquq va erkinliklar (vakolatli organlarga saylash va saylanish huquqi va hokazo)dan foydalanadi. Yo.ning boshqa huquqiy munosabatlar uchun ham ahamiyati bor. Chunonchi, nikoh yoshi Oʻzbekiston Respublikasida erkaklar uchun 18 yosh, ayollar uchun 17 yosh etib belgilangan. Mehnatga oid huquqiy munosabatlarda voyaga yetmaganlar mehnati bilan bogʻliq masalalar hisobga olinadi. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida yoshlar uchun qoʻshimcha kafolatlar belgilangan. 18 yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnat huquqlari, ular mehnatidan foydalanish taqiqlanadigan ishlar, ular uchun qisqartirilgan ish vaqtining muddati, mehnat taʼtili berish va sh. k. belgilab qoʻyilgan. Oʻzbekiston Respublikasi JK ga koʻra, sodir etilgan jinoyat uchun 16 yoshga toʻlgan jismoniy shaxslar, javobgarlikni ogʻirlashtiradigan holatlarda qasddan odam oʻldirganlik uchun — 13 yoshga toʻlgan shaxslar javobgarlikka tortiladi. Odamning necha Yo.daligini fuqarolik holatlari hujjatlarini qayd etish idoralari bergan guvohnoma tasdiqlaydi. Agar bunday hujjat yoʻq takdirda, amaldagi qonunchilikda boshqa tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, Yo. toʻgʻrisidagi masala sud tomonidan koʻrib chiqiladi.

Manbalar
Yosh turkiston

Yosh Turkiston („Yas Turkistan“) – Mustafo Choʻqay tomonidan xorijda nashr etilgan ijtimoiy-siyosiy jurnal.

Parijda turkiy tilda, arab alifbosida chop etilgan (1929—39). 117 ta soni (baʼzilari qoʻshma son) nashrdan chiqqan. U muxrjirotdagi turkistonliklar mablagʻi bilan nashr etilgan. Jur.ga Mustafo Choʻqay muharrirlik qilgan. Tohir Chigʻatoy, Abduvahob Oʻqtoy, A. Toshkentli, Usmon Xoʻja va Validiy faol qatnashdi. Jur.ni tashkil etishdan maksad sovet mustabid tuzumi kirdikorlarini fosh etish, mustamlakachilik siyosati oqibatida Turkistonda yuz berayotgan fojialar xususida oshkora soʻz yuritish, shu yoʻl bilan jahon afkor ommasining eʼtiborini oʻlkaga qaratishdan iborat boʻlgan. Jur. sahifalaridan oʻrin olgan maqolalarda oʻsha kezlari oʻlkada dolzarb boʻlgan qator ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy muammolar haqida soʻz yuritilgan. Xalqni yurt ozodligi uchun kurashga daʼvat etilgan. Jur. da adabiybadiiy asarlarga ham keng oʻrin ajratilgan. Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Choʻlpon, Magʻjon Jumaboy, Elbek, Abduvahob Oʻqtoy kabi adiblar va havaskor shoirlar ijodidan namunalar berilgan. hozirgi „YO. T.“ning toʻliq taxlami NyuYorkdagi Kolumbiya universiteti, Berlin universiteti, Anqaradagi AyozTohir Turkiston IdilOʻrol vaqfi kutubxonalarida saqlanadi. Usmon Xoʻjaning oʻgʻli Temur Xoʻja „YO. T.“ning 1929—30-yillarga oid qismini bir kitob shaklida qayta nashr qildirdi (Istanbul, 1997, 1jildi).

Norali Ochilov.

Yana qarang 

 Turkiston milliy birligi

Manbalar 

Nashrlar
Jurnallar
Yoshlar musiqasi

Yoshlar musiqasi - ommaviy musika turi, 20-asrning 2yarmida yoshlar orasida keng tarqalgan turli musiqiy uslublarning umumiy ifodasi. Raqsbop musiqa yoʻnalishlari (roknroll, bigbit, disko, breykdans, elektropop, reyv, trans kabi) hamda turli mavzudagi qoʻshiq asarlari (rokmusika, fank, reggey, rep va hokazo)dan tarkib topgan. Yo. m. namunalari diskoteka, yoshlar klubi, dansing (rake maydonchasi), stadion kabi maxsus joylarda zamonaviy texnika vositalari yordamida ijro etiladi, yeshlarning maʼnaviy va jismoniy ehtiyojlarini qondirib, ularning dunyoqarashi, histuygʻulari va intilishlarini aks ettiradi. Ommaviy oʻyin tarzidagi namunalari — joʻshqin, quvnoq kayfiyatli, baʼzan sershovqin oʻyin ruhida yaratiladi. Qoʻshiqlar mazmunida yoshlarga xos erkinlik, baʼzan axloqodobdan chiqib ketish, shuningdek, umuminsoniy mavzu (sevgimuhabbat, doʻstlik, vatan haqida va hokazo) oʻrin olgan. Yo. m. asoschilaridan amerika xonandasi Elvis Presli, "Bitlz" va b. mashhur. Oʻzbekistonda Yo. m. 1960y.lar oxiri — 1970y.lar oʻrtasida asosan VIA yoki rokansambl shaklida ("Sintez", "Yalla", keyinchalik "Navo", "Sado" va b. guruhlar) paydo boʻlib, ayniqsa mustaqillik davrida rivoj topdi ("Anor", "Bayram", "Bolalar", "Dado", "Nola", "Setora", "Shahzod" guruxlari va b.). 2000—2001 y.lar Oʻzbekistonning turli viloyatlarida yoshlar uchun "Hech kimga bermaymiz seni, Oʻzbekiston" mavzuidagi hamda giyohvandlikka qarshi adabiymusiqiy shoular boʻlib oʻtdi. Yosh ijodkorlar (jumladan Yo. m. ijrochilari) uchun "Nihol" (2000 y. dan) kabi Respublika mukofotlari taʼsis etilgan.

Manbalar
Dadaxon Yoqubov

Dadaxon Yoqubov (1954-yil 20-aprel, Jalaquduq(Jalolquduq) tumani) — jurnalist. Oʻzbekistonda xizmat ko‘rsatgan sanʼat arbobi (1990). 1979-yil Toshkent Davlat Universiteti (hozirda Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbeksiton Milliy universiteti)ni tugatgan. Ish faoliyatini telejurnalist sifatida boshlagan. "Hayot quvonchlari va tashvishlari" telekoʻrsatuvi, "Navroʻz" uzluksiz koʻrsatuvi bilan elga tanildi. 1992-yil may oyidan "Navroʻz" xayriya jamgʻarmasi tuzildi va shu yildan jamgʻarmaning raisi xisoblanadi. "Hayot quvonchlari va tashvishlari", "Muhabbat mavsumi" badiiy publissistik kitoblarida insonni eʼzozlash, milliy qadriyatlarni ulugʻlash, "Navroʻz" anʼanalarini keng targʻib etish, teran, ayni vaqtda oddiy ijtimoiy - falsafiy fikrlar orqali Vatanga muhabbat gʻoyalarini aks ettirgan. 1990-1995-yillar mobaynida Oʻzbekiston Oliy Kengashi deputati sifatida faoliyat olib borgan. 1999-yil "Mehnat shuhrati" ordeni bilan taqdirlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1954-yilda tugʻilganlar
20-aprelda tugʻilganlar