yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Sugʻurlar

Sugʻurlar () — tiyinlar oilasiga mansub kemiruvchilar urugʻi. 15 turi bor. Tanasining uz. 60 sm cha, dumi 20 sm cha, ogʻirligi 2,5–9 kg. Boʻyni kalta, koʻzi katta, quloq suprasi kichik. Junlari kalin va uzun. Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda uzun dumli (kizil) sugʻurlar va koʻk sugʻurlar uchraydi. Togʻ hamda pasttekisliklardagi oʻtloklarda yashaydi. 1 — 6 ta kirishchikish teshikli murakkab uyalar (3 m cha chukurlikda, 8 m cha uzunlikda) qaziydi. Qishda uyquga kiradi. Oila boʻlib hayot kechiradi. Koloniya xreil qiladi. May oyida bolalaydi. Bolalari iyun—iyul oylarida uyasidan chiqadi. 2 yidda jinsiy voyaga yetadi. Har xil oʻtlar (asosan, boshokli), baʼzan chuvalchang, mollyuska va hasharotlar bilan oziqlanadi. Yogʻi va moʻynasi uchun ovlanadi. Koʻk sugʻurlar Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi roʻyxatiga va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

Hayvonlar
Sferik geometriya

Sferik geometriya - sfera ustida joylashgan geometrik shakllarni oʻrganuvchi matematik fan. Sferani tekislik bilan kesganda aylana, kesuvchi tekislik sfera markazidan oʻtsa, katta doira deb ataluvchi aylana hosil buladi. Diametral qaramaqarshi boʻlmagan har 2 nuqtadan faqat bitta katta doira oʻtkazish mumkin (1rasm, 1); katta doiralar sferaning geodezik chiziqlari boʻlib, toʻgri chiziqning planimetriyada bajargan vazifasiga oʻxshash rol uynaydi. Lekin tugʻri chiziqning istalgan kesmasi shu kesma uchlarining orasidagi eng kiska masofa boʻladi, sferada esa katta doira yoyi qoʻshimcha yoydan kichik bulgandagina eng qisqa masofa buladi (1rasmda AtV<AV). S.g.da parallel geodezik chiziklar mavjud emas; 2 ta katta doira hamisha 2 ta nuqtada kesishadi.

Sferadagi AV kesma uzunligi, yaʼni katta doiraning AtV yoyi unga mos kelgan markaziy burchak AOV bilan ulchanadi. 2 ta katta aylana yoylaridan tuzilgan ABC burchak V nuqtadan shu aylanalarga oʻtkazilgan urinmalar orasida A’V’S burchak bilan yoki OVA va O VS tekisliklar hosil qilgan ikki yokli burchak bilan ulchanadi (1rasm, 2).

Sferada 2 ta katta doira kesishib, turtta sferik ikki burchak hosil qiladi (1rasm, 3). Sfera radiusi R, ikki burchakning burchagi A (radianda) berilgan boʻlsa, yuzi Sq2R2A formula boʻyicha topiladi.

Har bir jufti karamaqarshi nuk,talarda kesishmaydigan 3 ta katta doira 8 ta sferik uchburchak hosil qiladi (2rasm, a). Ulardan birining elementlari maʼlum boʻlsa, qolganlarinikini topish mumkin. Shuning uchun, odatda uch tomoni ham katta doiraning yarmidan kichik bulgan uchburchak qaraladi (Eyler uchburchagi). Sferik uchburchakning a,, s tomonlari uch yokli OAVS burchakning yassi burchaklari bilan A, V, S burchaklari esa shu uch yokli burchakning ikki yokli burchaklari bilan ulchanadi (2rasm, b). Sferik uchburchaklarning xossalari tekislikdagi uchburchaklar xossalaridan ancha farq, qiladi. Planimetriyadagi uchburchaklar tengligining 3 alomati sferik uchburchaklar uchun ham urinli. Bundan tashkdri, mos burchaklari teng 2 sferik uchburchaklar teng boʻladi.

Har qanday sferik uchburchakda bitta tomon qolgan ikki tomon ayirmasidan katta va yigʻindisidan kichik, uchala tomon yigindisi hamisha 2 k dan kichik. Uning burchaklari yigʻindisi j uchun p < s < Zya tengeizlik urinli. Sferik uchburchakning yuzi R2e ga teng, bunda ye q s — l; R— sfera radiusi.

Yer sharining sirti, yulduzli osmon koʻrinishi sferaga uxshashligi uchun geodeziya va astronomiyada S.g.ning amaliy ahamiyati katta.
Sferik koordinatalar

Sferik koordinatalar sistemasi — uch oʻlchamli koordinatalar sistemasi boʻlib, fazodagi nuqtaning vaziyati uchta kattalik bilan () bilan aniqlanadi. Bu yerda  — koordinatalar boshigacha boʻlgan masofa,  va — mos holda zenit va azimutal burchaklar.

Zenit va azimut tushunchalari astronomiyada keng qoʻllanadi. Zenit — ixtiyoriy tanlangan nuqta (kuzatish nuqtasi) dan vertikal yuqoriga yoʻnalgan boʻlib, fundamental tekislikda yotadi. Astronomiyada fundamental tekislik sifatida ekvator yotgan tekislik yoki ekliptika tekisligi olinadi. Azimut — fundamental tekislikdagi ixtiyoriy tanlangan nur bilan boshlangʻich kuzatish nuqtasi orasidagi burchak.

Boshqa koordinata sistemalariga oʻtish

Dekart koordinatalar sistemasi 

Agar nuqtaning sferik koordinatalari  berilgan boʻlsa, dekart koordinatalariga oʻtish uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:

 

Dekart koordinatalaridan sferik koordinatalarga oʻtish uchun esa:

 

Sferik koordinatalarga oʻtish yakobiani:

 

Shunday qilib, dekart koordinatalaridan sferik koordinatalarga oʻtishdagi hajm elementi quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:

Silindrik koordinatalar sistemasi 
Agar nuqtaning silindrik koordinatalari berilgan boʻlsa, sferik koordinatalarga oʻtish uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:
 

Yoki aksincha, sferik koordinatalardan silindrik koordinatalarga oʻtish uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:
 

Silindrik koordinatalardan sferik koordinatalarga oʻtish yakobiani :

Sferik koordinatalar sistemasida differensiallash va integrallash 
 nuqtadan  nuqtaga oʻtkazilgan vektor  ning uzunligi quyidagiga teng:

 
bu yerda
 
 
 
Sferik koordinatalar ortogonal hisoblanadi. Shu sababli ularning metrik tenzori diagonal koʻrinishda boʻladi:
 
 
 Yoy uzunligi differensialining kvadrati:
 
 Lame koeffitsiyentlari:
 

 Kristoffel belgilari :

Sferik koordinatalar sistemasida masofa 
Fazodagi vaziyati sferik koordinatalar sistemasida berilgan ikki nuqtaning joylashuvi quyidagicha boʻlsin:
 
U holda ushbu nuqtalar orasidagi masofani quyidagi formula orqali hisoblash mumkin:

Harakat tenglamasi 
Nuqtaning vaziyati sferik koordinatalarda quyidagi koʻrinishda berilgan boʻlsin:
 

U holda uning tezligi:
 
hamda tezlanishi:
 

ga teng boʻladi.

Burchak momenti:
 

 oʻzgarmas boʻlganda yoki  boʻlganda, moddiy nuqtaning harakat tenglamasi qutb koordinatalar sistemasiga oʻtadi.

Yana qarang 
 Eyler burchaklari
 Gipersferik koordinatalar

Manbalar 
 
 
 
 
 
 
 Python tilida yozilgan programma
Soʻz birikmasi

Soʻz birikmasi – ikki yoki undan ortiq mustaqil soʻzning tobe grammatik aloqa (moslashuv, boshqaruv yoki bitishuv) asosida birikishi natijasida hosil boʻlgan, borliqdagi narsa va hodisalarning nomini bildiradigan sintaktik tuzilma – nutq birligi: ignaning koʻzi, kitobni oʻqimoq, oydin kecha va boshqa. Har qanday soʻz birikmasi birdan ortiq mustaqil soʻzning birikuvidan hosil boʻladi, tuziladi va ikki qismdan – hokim va tobe qismdan tashkil topadi: oliy maʼlumot (oliy – tobe qism, maʼlumot – hokim qism).

Soʻz birikmasi komponentlarining tarkibiga koʻra sodda va murakkab turlarga boʻlinadi. Komponentlarining har biri bir soʻz shakliga teng boʻlgan soʻz birikmasi sodda soʻz birikmasi hisoblanadi: sayroqi qush, yigirma xonadon, tez yugurmoq kabi. Komponentlari yoki ulardan biri birdan ortiq soʻzdan, soʻz birikmasidan iborat boʻlgan birikmalar murakkab soʻz birikmasi deyiladi. Masalan, oliy maʼlumotli mutaxassis (oliy maʼlumotli – tobe qism, mutaxassis – hokim qism).

Tarkibidagi hokim qismning qaysi soʻz turkumidan boʻlishiga koʻra soʻz birikmasining 2 turi farqlanadi: ot soʻz birikmasi va feʼl soʻz birikmasi. Ot soʻz birikmasi hokim komponenti feʼldan boshqa turkumga oid soʻz (ot, son, ravish) bilan ifodalangan soʻz birikmasidir (yuk mashinasi, barcha oʻquvchilar, goʻzal qishloq va boshqalar). Feʼl soʻz birikmasi hokim qismi feʼl bilan ifodalangan soʻz birikmalaridir (bogʻni aylanmoq, kitob oʻqimoq, tez yurmoq kabi). Tarkibidagi tobe soʻzning sintaktik vazifasiga koʻra 3 turi farqlanadi: aniqlovchili soʻz birikmasi (yangi kitob), toʻldiruvchili soʻz birikmasi (ukamni oʻynatdim) va holli soʻz birikmasi (tez gapirmoq, qishloqda yashamoq).

Soʻz birikmasi mazmun va ohang tugalligiga ega boʻlmaydi, fikr ifodalamaydi va shu xususiyati bilan sintaktik birlik boʻlmish gapdan farqlanadi. Teng bogʻlanish soʻz qoʻshilmasini, tobe bogʻlanish soʻz birikmasini hosil qiladi.

Bundan tashqari soʻz birikmalari 1) boshqaruvli (tushum, joʻnalish, oʻrin – payt va chiqish kelishigi qoʻshimchalari orqali bogʻlanish) , 2) bitishuvli (ohang orqali bogʻlanish) va 3) moslashuvli (qaratqich kelishik qoʻshimchasi va egalik qoʻshimchalari orqali bogʻlanish) soʻz birikmalariga boʻlinadi .

Manbalar
Soʻz oʻyini

Soʻz oʻyini — badiiy adabiyotda ayrim soʻzlarning shakliy oʻxshashligi asosida turli maʼnoda qoʻllanishi. Soʻz oʻyini xalq ogʻzaki ijodi va mumtoz sheʼriyatda koʻp uchraydi. Faqat soʻz oʻyiniga asoslanib yaratilgan janr tuyuq deb ataladi.

Masalan:

Qo'lingdan kelgancha chiqar yaxshi ot,

Yaxshilik qil bolam, yomonlikni ot.

Nasihatim yod qilib ol,  farzandim,

Yolg'iz yursa chang chiqarmas yaxshi ot.

(Baxshi Ergash Jumanbulbul o'g'li og'zidan yozib olingan "Ravshan" dostonidan parcha.)

Manbalar 

Adabiyot
Xalq ogʻzaki ijodi
Sheʼriyat
Soʻnkoʻl

Soʻnkoʻl — Markaziy Tyanshandagi Soʻnkoʻl soyligidagi koʻl (Qirgʻizistonda). 3016 m balandlikda. Maydoni 278 km². Eng chuqur joyi 22 m. Tektonik yoʻl bilan hosil boʻlgan. S.ni dengiz sathidan 3600–3900 m balandlikdagi Soʻnkoʻltov tizmasining unchalik baland boʻlmagan choʻqqilari oʻrab turadi. 10 ga yaqin togʻ daryosi quyiladi, lekin, Norin daryosiga (Sirdaryo irmogʻi) quyiladigan birgina Koʻkjarti daryosi oqib chiqadi. Koʻl suvida karp, osman kabi baliklarini koʻpaytirish sohasida tajribalar oʻtkazilgan. Yozda koʻlga koʻplab parrandalar uchib keladi.

Qirgʻiziston geografiyasi
Qirgʻiziston koʻllari
Soʻrovnoma

Soʻrovnoma yoki anketa — 1) ishga qabul qilishda toʻldiriladigan rasmiy hujjat. Oʻzbekistondagi ayrim tashkilotlarda kadrlarni hisobga olish shaxsiy varaqasi bilan bir qatorda soʻrovnoma shaklidan ham foydalaniladi. Undagi savollar, baʼzi qoʻshimchalarni hisobga olmaganda, shaxsiy xodimning shaxsiy hujjatlaridagi yozuvlarga aynan muvofiq kelishi kerak. Soʻrovnomada ishga kiruvchi (toʻldiruvchi)ning imzosidan tashqari kadrlar bilan shugʻullanuvchi (hujjatni tekshirib oluvchi)ning ham imzosi boʻladi;

2) toʻldirayotgan odam haqida biron-bir maʼlumot olish yoki muayyan dastur boʻyicha tuzilgan savollarga javob olish uchun beriladigan soʻrov varaqasi. Soʻrovnoma tuzish, uni tarqatish, oʻrganish (anketalashtirish) ijtimoiy fanlarda, aholi roʻyxatini oʻtkazishda, jamoatchilik fikrini oʻrganishda qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Soʻrov

Manbalar 

Rasmiy hujjatlar
Soʻruvchilar

Soʻruvchilar — yassi chuvalchanglar sinfi. Hayvonlar, baʼzan odamning ichki parazita. Toʻgʻri ichakli kiprikli chuvalchanglardan kelib chiqqan. Gavdasining uzunligi bir necha mm dan 5 sm (baʼzan 1,5 m) gacha. Shakli bargsimon, baʼzan choʻziq. Odatda, 2 soʻrgʻichi bor. Ogʻiz soʻrgʻichi gavdasining oldingi uchida, uning tubida ogʻiz teshigi joylashgan. Qorin soʻrgʻichi ogʻiz soʻrgʻichidan orqaroqda, baʼzan gavdasining keyingi qismida. Tana qoplogʻichining epiteliy hujayralari parenximaga botib kirgan, kipriksiz. Hayot sikli murakkab nasl gallanishi va xoʻjayin almashinish orqali boradi. Tuxumi suvga tushganida undan kiprikli lichinka - miratsidiy chiqadi. Lichinka 1oraliq xoʻjayin (mollyuska) tanasiga oʻtib, sporatsistaga aylanadi. Sporatsista pedagenez (lichinka davrida koʻpayish) orqali 2 lichinka - rediyni hosil qiladi. Rediylar ichida 3lichinka - dumli serkariylar yetishadi. Serkariylar suvga chiqib, 2oraliq xoʻjayin (suv hasharotlari lichinkasi)ni zararlaydi va sistaga oʻralib, metatserkariyga aylanadi. 5000 dan koʻproq turi bor. So'ruvchilar - hayvonlar va odamda trematodoz kasalligini paydo qiladi.

Manbalar
Soʻx gaz-neft koni

Soʻx gaz-neft koni - Fargʻona viloyati Rishton tumanidagi kon. Qoʻqon shahridan 30 km janubida antiklinal burmada joylashgan. 1956-yilda ishga tushirilgan. Strukturaning markaziy qismidan Soʻx daryosi kesib oʻtadi, relyefning mutlaq bal. 850–864 m. Shimoliy Soʻx burmasida paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotkiziqdari bor. S.g.k.da 1946— 68 yillarda 139 ta burgʻi qudugʻi qazilib, undan 59 tasidan sanoat miqyosida neft va gaz olingan. S.g.k. koʻp qatlamli, gaz va kisman neft paleogen yotqiziklari gorizontlarida uchraydi; 6gorizontdagi neft uyumida gaz qalpogʻi bor. Boʻr va yura davrlari gorizontlarida ham gaz uyumlari mavjud. 2gorizont 1070–1350 m chuqurlikda ochilgan. Qatlam, asosan, mayda qumtoshlardan iborat, kalirshigi 14 m, gʻovakligi 9— 38%, gazlilik maydoni 7,7 km², uyum bal. 240 m. Gaz zichligi 0,676 g/sm³. Barcha gorizontlarda gazning tarkibi turlicha. Neft uyumi sharqiy koʻtarilmada ochilgan, 4gorizont rishton qatlamlari orasida joylashgan, ohaktoshli, ostki qismi mayda qumtoshli. Foydali qalinligi 3 m. Gʻovakligi 2,7616,4%. Qatlam 13001420 m chuqurlikda ochilgan. Neftgazlilik maydoni 1038 ga. Neft zichligi 0,880 g/sm³. Tarkibi (%da): asfaltenlar 0,90, aksiz smolasi 14,7, koks 2,5, parafin 7,9. Neft yengil, kam oltingugurtli (0,12%). 8gorizont buxoro qatining yuqori qismida joylashgan, qumli ohaktoshlar, gil, angidrit va qumtoshlardan iborat. Qalinligi 33 m, mahsuldor qatchalarning umumiy qalinligi 16 m, gʻovakligi 15—21% boʻlib, 1470–1590 m chuqurlikda ochilgan. Konda 1961-yil boʻr yotqiziklaridagi gaz oqimi 8gorizontning gumbaziga yoʻnaltirilgan. 1963-yil qatlamdagi bosimni bir meʼyorda saqlash uchun neft chegarasi tashqarisiga suv bostirilgan va 1964—67 yillar davomida bosim pasayishi oldi olingan. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.

Oʻzbekiston gaz konlari
Oʻzbekiston neft konlari
Tabargul

Tabargul (Polianthus tuberosa) — chuchmomaguldoshlar oilasiga mansub, koʻp yillik tuganak piyozli oʻtsimon oʻsimlik. Boʻyi 60120 sm. Barglari uzunchoq. Guli oq, xushboʻy, toʻpguli boshoqsimon. Vatani — Markaziy Amerika. Shimoliy Afrika va Janubiy Yevropaning baʼzi hududlarida, Kavkazning Qora dengiz sohillarida manzarali va efir moyli usimlik sifatida ekiladi. Kuzda gullaydi; tuganak piyozidan kupaytiriladi. Uning ochilgan gulidan parfyumeriya sanoatida ishlatiladigan qimmatbaho efir moyi olinadi. Manzarali Tabargul navlaridan guldastalar yasashda foydalaniladi. 

 

Uy o‘simliklari

O‘simliklar
Tabariya koʻli

Tabariya koʻli, Tveriada koʻli, Gʻanisaret koʻli, Galiley koʻli – Falastin tarixiy viloyatidagi koʻl, Isroil davlati hududida (koʻlning sharqiy sohilidan Isroilning Suriya bilan chegarasi utgan). Alhor tektonik botigʻining shim. qismida, dengiz sathidan 212 m pastda joylashgan. Maydoni 145 km². Eng chuqur joyi 48 m. Gʻarbiy va sharqiy qirgʻoklari tik yon bagʻirli, shimoliy va janubiy Tabariya koʻli orqali Iordan daryosi oqib oʻtadi. Koʻldan baliqovlanadi, Kemalar qatnaydi. Gʻarbiy sohilida Isroilning Tiveriya shimolida joylashgan. Bibliyaning Yangi axd qismida Tabariya koʻli Isoning afsonaviy faoliyati bilan bogʻliq. Shu sababli kul atroflari dindorlarning ziyoratgoh joyi.
Tabasaran tili

Tabasaran tili — Kavkaz tillari oilasining naxdogʻiston tillari guruhiga mansub, Dogʻiston Respublikasining Tabasaran va Xiv tumanlarida tarqalgan til. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 95 ming kishidan ortiq. Janubiy va shim. lahjalarga ega, ularning har biri oʻz sheva guruhlaridan iborat. Adabiy Tabasaran tili asosan jan. lahja negizida shakllangan. Fonetik tizimida 6 unli hamda 50 dan ortiq undosh, jumladan pp, tt, kk, chch kabi portlovchi jarangsiz qoʻsh undoshlar mavjud; urgʻu kuchsiz va koʻchuvchan. Morfologiyasida otlar kelishik va son boʻyicha oʻzgaradi; kelishik tizimi juda rivojlangan: 44 kelishik mavjud. Feʼllardagi zamon va mayl tizimi nihoyatda murakkab. Lugʻat tarkibida sof tabasaran soʻzlaridan (ular 60 foizdan ortiq) tashqari arab, fors, turkiy va rus tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham mavjud. Tabasaran tili yozuvi 1932—1938 yillarda lotin grafikasi asosida, 1938-yildan rus grafikasi asosida shakllantirilgan.

 

Tillar
Tabasaranlar

Tabasaranlar — Dogʻistondagi xalq (78,2 ming kishi), Rossiya Federatsiyasida jami 93,6 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Umumiy soni 98 ming kishi. Tabasaran tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. S. dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik (gilam toʻqish, yogʻoch va tosh oʻymakorlik rivojlangan) bilan shugʻullanadi.

 

Kavkaz Albaniyasi
Tabaqa

Tabaqa – muayyan xalq ichida ijtimoiy mavqeiga qarab boʻlinadigan guruh. Tabaqa urfodat yoki qonunda mustahkamlangan, avloddan avlodga oʻtib keladigan huquq va burchlarga ega boʻlgan. Tabaqalar oʻtmishda anʼanaviy zodagonlik va aslzodalik tushunchalari mavjud boʻlgan joylarda vujudga kelgan.

Sharq mamlakatlarida jamiyatni turli tabaqalarga boʻlinganligi tarixiy manbalarda qayd etib oʻtilgan. Masalan, qadimiy Hindistonda varnalar, kastalar mavjud boʻlgan. Musulmon mamlakatarida harbiylar, ahli qalam, ulamolar, qozilar, raiyat va boshqa alohida Tabaqaga ajralgan. Markaziy Osiyoda jamiyatni Tabaqaga ajratishni shartli ravishda 2 ga boʻlish mumkin. Birinchisi, sinfiy tabaqaga ajratish, uning tarixi ibtidoiy jamiyaning yemirilishi va sinfiy munosabatlarning shakllanishi, dinning kelib chiqishi bilan bogʻliq. Masalan, qabila boshliqlari, kohinlar jamiyatning imtiyozli tabaqasini tashkil etishgan (qarang Tabu). Ikkinchisi, ijtimoiy tabaqaga ajratish tabaqaning bu shakli ham ilk yozma manbalarga koʻra (Avesto) Markaziy Osiyoda qadimiy tarixga ega. Arablar istilosi, islom dini tarqalganidan soʻng, yanada keng tarqalgan. Sayyid, xoʻja, toʻra, mir, bek va boshqa jamiyatning oqsuyaklar tabqasini tashkil etgan boʻlsa, oddiy fuqaro – qorachalar deb nomlangan. Masalan, sayyidlar paygʻambar avlodlari sanalib, ular musulmon jamiyatida imtiyozli ijtimoiy tabaqani tashkil qilganlar va dindorlar orasida katta obroʻ-eʼtiborga ega boʻlishgan. Xalq sayyidlarni baʼzan avliyolar qatoriga qoʻygan. Xoʻjalar islomda oqsuyaklar tabaqasi sifatida sayyidlardan keyin turib, baʼzi musulmon mamlakatlarida hozir ham ularning imtiyozlari saqlanib qolgan. Oʻtmishda xoʻjalar bilan oddiy fuqarolar (qoracha) oʻrtasida quda-andachilik munosabatlari cheklangan. Ijtimoiy munosabatlar rivojlanishi bilan jamiyatda ijtimoiy tafovut yoʻqolib boradi. Oʻrta Osiyoda XX asrga qadar turli ijtimoiy tabaqalar mavjud boʻlgan.

Tabaqachilikning yuksak namunasi Fransiyada boʻlib, u yerda XIV- XV asrlardan boshlab jamiyat tabaqalarga boʻlingan. Yuqori tabaqa aristokratiya va mayda dvoryanlar (jentri)dan iborat edi. Ruxrniylar boshqa tabaqaga mansub boʻlib, ular bir oz quyiroqsa tursalarda, maxsus imtiyozga ega edilar. Oddiy xalqni esa keyinchalik „uchinchi tabaqa“ deb atay boshladilar. Tabaqalanish boshqa davlatlarda turlicha shakllarda koʻrinadi.

Sayfullo Tursunov.

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Tabaqa (qator)

Tabaqa (arabcha, — qatlam) — 1) muqarnas qatorlari: 3, 5, 7 T.; 2) oʻymakorlikda pardoz turi

Yana qarang
Tabaqa pardoz.
Tabiat muzeyi

Oʻzbekiston davlat tabiat muzeyi yoki Tabiat muzeyi— Markaziy Osiyodagi dastlabki yirik ilmiymaʼrifat muassasasi. "Toshkent muzeyi" nomi bilan 1876-yil. Toshkent shahrida tashkil etilgan. 1921-yilda muzey qad. yodgorliklarni saqlash, sanʼat va tabiat ishlari boʻyicha qoʻmita tasarrufiga oʻtkazilib, Oʻrta Osiyo bosh muzeyi nomini oldi. 1930-yilda tabiat boʻlimlari, qishloq xoʻjaligi, muzeyi hamda Zoologiya bogʻi bilan birga Oʻrta Osiyo tabiat muzeyi va ishlab chiqaruvchi kuchlar nomi berildi. 1935-yil. yanvar oyida Oʻzbekiston Davlat tabiat muzeyiga aylantirildi. 1944-yildan muzey boy ilmiy fondlarni saqlaydigan muassasa sifatida Oʻzbekiston FA tizimiga, 1963-yildan esa Oʻzbekiston madaniyat ishlari vazirligi ixtiyoriga oʻtkazildi. Muzeyda zoologiya va botanika; geol. va geog .; ilmiy-maʼrifiy; fond yoki jamg'arma boʻlimlari bor. Muzey koʻrgazma zallariga Yerda hayotning paydo boʻlishi va rivojlanishi, organik dune evolyutsiyasi, odamning paydo boʻlishi, respublika tabiati va uning boyliklari, ulardan foydalanish toʻgʻrisida koʻplab tabiiy eksponatlar, kolleksiyalar va koʻrgazmali materiallar qoʻyilgan.

Muzeyda jami 372021, jumladan botanika boʻyicha 10496, zoologiya boʻyicha 359642 (shundan 355045 hasharotlar), geol. boʻyicha 1883 eksponat bor (2004). Muzeyda oʻlkashunoslik va muzeyshunoslik masalalari boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari qam olib boriladi. Muzeyni har yili 50 mingdan ortiq kishi kirib koʻradi.

Yana qarang 

 Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi
 Oʻzbekiston Davlat Sanʼat muzeyi
 Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash muzeyi

Toshkent muzeylari
Muzeylar
Tabib ilon

Tabib ilon (Elaphe longissima) — suvilonsimonlar oilasi turi. Boʻyi 2 m gacha. Kichkina boshi boʻynidan bir oz ajralib turadi, dumi uzun. Terisi sirtdan silliqtangachalar bilan qoplangan. Baʼzan tanasining orqa tomoni va boshining usti sargʻishkulrang, qoramtir yoki qora boʻladi. Oʻrmon va butazorlarda yashaydi. Urgʻochisi tuproqqa 5—8 ta tuxum qoʻyadi. Kemiruvchilar, mayda qushlar bilan oziqlanadi. Gʻarbiy Yevropaning jan. qismida, Ukrainaning janubiy-gʻarbida, Kichik Osiyo, Zakavkazye va Shimoliy Eronda tarkalgan. qadimgi yunonlar va rimliklarning tibbiy emblemasida tabiblik xudosi  Eskulap qoʻliga ilon oʻralgan aso tutqazilgan. Eronliklar esa unga Tabib ilon deb nom berishgan.

Hayvonlar
Tabibiy Ahmad

Ahmad Tabibiy (taxallusi; asl ismi: Ahmad Ali Muhammad oʻgʻli; 1869-yil — Xiva — 1911-yil) — shoir, tarjimon, tabib.

Xiva madrasalaridan birida oʻqigan. Otasidan va zamonasining mashhur tabibi Yaxshimurodbekdan tabiblikni oʻrgangan, Muhammad Rahimxon II (Feruz) saroyida tabiblik qilgan. Sheʼriyatda shuxrat qozongan. Oʻzbek va forstojik tillarida, mumtoz adabiyotning anʼanaviy janrlarida ijod qilgan. Sheʼrlaridan 5 devon — "Tuhfat ussulton", "Munis ulushshoq", "Hayrat uloshiqin" (oʻzbek tilida), "Mirʼot ulishq", "Mazhar ulishtiyoq" (forstojik tilida) tuzgan. Ularda real hayotni, sof muhabbatni ulugʻlagan ("Aylading", "Ozoridur" va boshqalar).

T. oʻzbek adabiyotida muxammas janrini rivojlantirgan: Navoiy, Saʼdiy, Jomiy, Zebunniso, Munis, Ogahiy, Mirzo Gʻolib va boshqalarning gʻazallariga 518 ta muxammas bogʻlagan. Xorazm shoirlari haqida "Majmuat ushshuaroi payravi Feruz Shohiy", "Majmuai muxammasoti ashshuaroi Feruz Shoqiy" (1909) tazkiralarini tuzgan. Ikkinchi majmuasi, asosan 33 shoir muxammaslaridan tashkil topgan. Unda dastavval Ogahiy gʻazallariga, soʻng Feruz sheʼrlariga boglangan muxammaslar, keyin esa Feruzning "Oromijon nigorim, sarvi ravon nigorim" gʻazaliga taxmis, muxammas va musaddaslar keltirilgan. Xotima qismida esa shu toʻplamga kirgan Umidiy, Doiy va Xayoliyning vafoti haqida xabar, Bayoniyning "Majmuat ushshuaroi payravi Feruz Shox.iy"ga yozgan taqrizi berilgan.

T. "Vomiq va Uzro" qissasining oʻzbekcha sheʼriy (masnaviy) variantlarini yaratgan (8100 bayt). Fuzuliyning "Haft jom" asarini forstojik tilidan oʻzbekchaga tarjima qilgan. "Yetti ravza" nomli asar ham yozgan. Asarlarining bir necha qoʻlyozma va toshbosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 Tanlagan asarlar, T., 1968.
 Ad..Gʻanixoʻjayev F., Tabibiy, T., 1978.

Havolalar 

    

Shoirlar
Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Tabiblik

Tabiblik – xalq tabobati asosida bemorlarni davolash. Sharq xalqlarida bir necha ming yillik tarixga ega boʻlib, avloddanavlodga oʻtib, rivojlanib kelgan. Avestodya taʼkidlanishicha, tabiblar qaror topgan qonunqoidalar asosida bemorlarni davolashgan. Tabiblar odamlarni shunchaki giyoxlar va maʼdanlardan tayyorlangan dori darmonlar bilan davolangan, hatto koʻz jarroxligi amaliyotini ham bajarishgan. Oʻrta asrlarda faqat Xorazm va Xurosonda emas, savdo va madaniyat markazi boʻlgan Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlarda ham tabiblar bemorlarni markazlashgan sihatgohlarda davolash bilan shugʻullanishgan. Tabiblar zamonasining oʻqimishli va tibbiyotda maʼlum tajribaga ega kishilari boʻlgan (qarang Sogʻliqni saqlash). Nihoyatda tajribali, yetuk, oʻqimishli tabiblarni xalq hakim deb atagan.

Buqrot (Gippokrat), Jolinus (Galen), Abu Bakr ar Roziy, Abu Ali ibn Sino kabi hakimlar mashhur. 20-asrning 20-yillariga qadar Oʻzbekistonda tibbiyot oʻchogʻi boʻlmaganligi sababli, Tabiblik otadan bolaga oʻtadigan kasb boʻlib kelgan. Tabiblar orasida Abu Ali ibn Sinoning „Tib qonunlari“ kitobidan foydalanib mahalliy giyoxlardan turli dorilar tayyorlab singanchiqqanlarni davolagan obroʻ-eʼtiborlilari talaygina. Toshkentlik akauka tabiblar Vosidxon va Xomidxon Zohidxonovlar tibbiyot sohasida ilmiy risolalar yozishgan, terapiya, gigiyena masalalariga ahamiyat berishgan. Toshkentlik Akmalxon Mahmudxonov, Komil Salimov, Ibrohim Shukurov, samarqandlik Usta Toʻxta Nazar oʻgʻli, buxorolik Burxon Saidov va boshqa mashxur tabiblar kishilar dardiga malham boʻlishgan. Ayrim tabiblar esa hayvonlarda tajriba qilib koʻrib, singanchiqqanlarni davolashgan. Tabiblar foydalangan baʼzi bir dorivor vositalar va usullar keyinchalik botanika (dorivor oʻsimliklar), tibbiyot, zoologiya va boshqa ilmiy sohalarning rivojlanishiga asos boʻldi.

Shoʻrolar davrida Tabiblik kasbi maʼlum vaqtgacha vrach faoliyatiga zid qoʻyilib, nihoyatda kamsitib kelindi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng ilmiy tibbiyot bilan bir qatorda Tabiblik kasbi rivoj topib, dorivor oʻsimliklar bilan koʻplab kasalliklarni, singanchiqqanlarni davolayotgan tabiblar ham faoliyat koʻrsatishadi.

 

Tabiblar
Tabiiy geografik mintaqalar

Tabiiy geografik mintaqalar — geografik qobiqning eng yirik zonal tabiiy geografik boʻlimi. Har bir Tabiiy geografik mintaqalar issikdik va namlikning alohida rejimi, havo massalari, ularning sirkulyatsiyasi, biogeokimyoviy va geomorfologik jarayonlarning ketma-ketligi, oʻsimliklarning vegetatsiya davri, xayvonlar migratsiyasi, moddalarning aylanma harakati va boshqa xususiyatlari bilan farq qiladi. Iklim omillari, asosan, issiklik va namlikka bogʻliq ravishda har bir Tabiiy geografik mintaqalar ichida tabiiy geografik zonalar ajratiladi. Mintakalar ekvatordan qutblarga va tof etaklaridan choʻqqilarga tomon, shuningdek, past atmosfera bosimli statsionar seryogʻin oblastlardan arid landshaftli, obhavoning antitsiklon holatdagi yuqori bosimli oblastlari tomon oʻzgarib boradi.

Quruqlikda 1 ekvatorial va 2 tadan subekvatorial, tropik, subtropik, moʻʼtadil, subqutbiy (subarktika va subantarktika), qutbiy (arktika va antarktika) mintaqalar ajratiladi. Quruqlikdagi Tabiiy geografik mintaqalarga oʻxshash mintaqalar Dunyo okeanida ham kuzatiladi. Ularning joylashgan oʻrni radiatsiya balansi oqibatida kelib chiqadigan issiqlik, bugʻlanish, bulutlilik, suvning shoʻrligi va zichligi bilan, esadigan shamollar va dengiz oqimlari, suvning vertikal sirkulyatsiyasi, tarkibidagi kislorod, plankton va organizmlar miqdori bilan belgilanadi. Odatda, bu sharoitlar kengliklar boʻyicha astasekin oʻzgaradi, dengiz oqimlari esa Koriolis kuchiga muvofiq tarzda oʻz mintaqa chegarasidan chiqib boshqa mintaqa xususiyatlariga ham sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Shuning uchun, okeanlarning geografik mintaqalarini belgilashda asosiy suv massalarining konvergensiya chizigʻi, qutbiy oʻlkalarga yaqin oblastlardagi koʻp yillik va mavsumiy muzlar va shu kabi tabiiy chegaralar muhim ahamiyatga ega. Yana mintaqalar toʻgʻrisida alohida maqolalarga q. (Antarktika mintakasi, Arktika mintaqasi va hokazo).
Tabiiy geografik xaritalar

Tabiiy geografik xaritalar — tabiatda sodir boʻladigan voqea va hodisalar (tabiat komponentlari)ni alohida yoki ularning qonuniy uygʻunligini (geografik joylashish holatini hamda ular orasidagi oʻzaro bogʻlanishni) tasvirlovchi mavzuli xaritalar. Tabiiy hodisalar xaritalari deb ham yuritiladi. Geologik, geofizik, geokimyo, geomorfologik, meteorologik va iqlim, gidrologik (quruqlik suvlari), okeanologik (okean va dengiz suvlari), tuprok, geobotanik, zoogeografik va boshqa maxsus mavzuli xaritalar (mas., dengiz va dare navigatsiya xaritalari), shuningdek, landshaft xaritalari T.g.x.ning asosiy tiplari hisoblanadi. Tasvirlanayotgan hodisalarni ilmiy tadqiq etish usuli va mavzuini umumlashtirish darajasiga qarab analitik (mas., iqlimning alohida elementlari), kompleks (sinoptik, topografik xaritalar) va sintetik (iqlimni rayonlashtirish xaritalari) T.g.x.ga boʻlinadi. Foydalanish maqsadlariga koʻra, oʻquv xaritalari, ilmiymaʼlumotnoma, targʻibot va tashviqot, operativ xoʻjaliklar, navigatsiya, kadastr, yoʻllar, turistik va boshqa xaritalarga, tasvirlanayotgan maydoniga koʻra dunyo, yarim sharlar, materiklar, okeanlar, alohida davlatlar, respublikalar, viloyatlar va boshqa maʼmuriy birliklar xaritalariga boʻlinadi. Aniq maqsadlar uchun ixtisoslashtirilgan xaritalar, tabiiy resurelardan oqilona foydalanish, tabiatni muhofaza qilish, tabiiy geografik bashorat va hokazo xaritalar ham ishlanmoqda. T.g.x. tuzishda dala kuzatishlari va maxsus sʼyomka (landshaft va boshqalar) materiallaridan, shuningdek, aero va kosmik suratlardan keng foydalaniladi. Tabiiy obʼyektlarning shakli, oʻlchamlari, sifat va miqdor tavsiyalari hamda dinamikasini har taraflama aks ettirishda mavjud barcha xaritagrafik usullardan foydalaniladi.

1963-yilda Oʻzbekistonning birinchi „Tabiiy geografik atlasi“, 1982—85 yillarda 2 kiyemdan iborat „Oʻzbekiston atlasi“ ilmiymaʼlumotnoma nashr etilgan. 1994—2004-yillarda Oʻzbekistonning 1:1000000 va 1:1500000 masshtabli devoriy tabiiy, ekologik, iklim va tabiatni muhofaza kilish xaritalari, 1:2000000 masshtabli Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonning tabiiy oʻquv xaritasi nashr etildi. Mayda masshtabli atlas xaritalari yangilandi.

Inson haritalardan qadimdan foydalanib kelingan hozirda ham keng
Tabiiy nitratlar

Tabiiy nitratlar - minerallar sinfi, azot kislotasining tabiiy tuzlari. Tabiiy nitratlarning asosiy minerallari; natriyli, kaliyli, ammoniyli selitralar, darapskit, nitromagnezit, nitrokaltsit, nitrobarit, gerxardtit, likazit, buttgenbaxit. Strukturasi tabiiy karbonatlarnikiga oʻxshash, lekin barqarorligi kam. Tabiiy nitratlar, odatda xiralashgan tuzeimon massalar, yupqa qoplama dogʻlar sifatida va poʻstloqchalar kurinishida uchraydi. Barcha selitralar suvda yaxshi eriydi, sovitish xususiyatiga ega. Tabiatda Tabiiy nitratlar, asosan, 2 yul bilan: biogen va quyosh radiatsiyasi yoki chaqmoq chaqish taʼsirida atmosferadagi azotning oksidlanishi natijasida hosil buladi. Tabiiy nitratlar quruqissiq ikdim sharoitida toʻplanadi, aks holda ular suvda tez erib ketadi. Konlari Hindiston, Jazoir, Italiya, AQSH, Vengriya va boshqa mamlakatlarda bor. Chilida Tabiiy nitratlar galogenid, sulfat, selenat va baʼzi iodatlar bilan assotsiatsiyada uchraydi. Bu konlarda kaliy va natriy selitrasi asosiy zaxiralarni tashkil qiladi. Ishqorli Tabiiy nitratlar azotli organik jismlar va ishqorli tuzlar (mas., togʻ jinslari darzliklari va bushliklarida kaliy va natriy selitralarining uyumlari)ning oʻzaro taʼsiri natijasida hosil boʻladi. Hozirgi davrda Tabiiy nitratlar cheklangan miqdorda qazib olinadi, chunki azot birikmalarining asosiy massasi kimyoviy yoʻl bilan olinadi. Tabiiy nitratlarning koʻp tarqalganlari — natriy va kaliy selitralari, asosan, azot kislotasi ishlab chiqarishda ishlatiladi. Tabiiy nitratlardan azotli oʻgʻitlar tayyorlashda foydalaniladi.

    

Kimyo
Kimyoviy terminlar
Taboshar

Taboshar — IX—X asrlarda Iloq konlari guruhidagi metall koni. Qurama tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridagi Qoramozor togʻining Tabosharsoy havzasida joylashgan. Konda 50 dan ortiq shaxta boʻlib, ularning koʻpchiligi qiya va tik holda, uzunligi 70 metrgacha. Soyning oʻrta qismida rudaning uzunligi 1km gacha, tarkibida har xil minerallar, kumush, qoʻrgʻoshin, baʼzan mishʼyak ham uchraydi. Soyning oʻng sohilida 20 tacha shaxta joylashgan, ulardan taxminan 1.5km janubroqda yana 8 ta yirik shaxta bor. Bir necha shaxta Taboshar Konjoʻl yoʻli boʻylab ketgan.

    

Tojikiston iqtisodiyoti
Metall konlari
Tabulatura

Tabulatura ( — taxta, jadval) — nota yozuvining ilk shakllaridan. Tabulatura muayyan musiqa asbobiga moʻljallangan boʻlib, unda musiqa asari jadval shaklida, musiqiy tovushlar esa harflar, raqamlar va boshqa maxsus belgilar yordamida ifodalanadi. Bu yozuv odatda pardali torli asboblar uchun qoʻllanadi.

Tarixi 
Musulmon Sharqi musiqa ilmida tabulatura 10-asrdan maʼlum. Forobiy, Safiuddin al-Urmaviy, ash-Sheroziylar ud uchun, Komil Xorazmiy tanbur pardalariga moslashtirilgan tabulaturalarni yaratgan. Yevropada 14—18-asrlarda qoʻllanilib, organ, lyutnya, klavir kabi cholgʻular uchun moʻljallangan.

Yana qarang 
 Tanbur chizigʻi

Manbalar
Tavakkal

Tavakkal, Tavakkalxon, Tavakkul sulton (?— 1598) – Qozoq xonligi xoni (1582—1598). Shigʻayxonning oʻgʻli.

1581—82 yillarda Abdullaxon II saroyida xizmat qilgan. T. va otasi Shigʻayxon Abdullaxonning Toshkent va Turkistonning shayboniylardan boʻlgan hokimi Boboxon (Bobo sulton)ga va baʼzi qozoq sultonlariga qarshi kurashida katta yordam bergan. Shu xizmatlari tufayli 1575-yil Shigʻayga Xoʻjand viloyati tarxon yoki suyurgʻol tariqasida berilgan. Ofarinkent viloyati T.ga tuhfa qilingan (1582). Biroq xonning unga nisbatan muomalasi yomonlashganidan badgumon boʻlib Dashti Qipchoqqa qaytgan. Mustaqil boʻlish uchun Moʻgʻuliston va Buxoro xonligi bilan kurash olib borgan. Abdullaxonga qarshi kurashda yordam bergani uchun Boboxon Yassi va Sabron viloyatlarini unga suyurgol kilib bergan. T. Sharqiy Turkistondagi Chalish va Turfan viloyatlari ichki ishlariga aralashgan, bu viloyatlar hokimi uning koʻrsatmasi bilan tayinlangan. Rossiya bilan doʻstona aloqa oʻrnatishga harakat qilgan. Rossiya Oʻrta Osiyo xonliklari bilan muzokaralarda T.dan vositachi sifatida foydalanishga hamda T. bilan Eron shohi Abbos I oʻrtasida Buxoro xonligiga qarshi ittifoqchilik shartnomasi tuzilishi uchun koʻp uringan. 1594-yil yanvda podsho xukumati T.ga harbiy yordam berishni vaʼda qilgan. 1595-yil mayiyulda T. huzurida Velyamin Stepanov boshchiligidagi rus elchilari boʻlgan. Abdullaxon va uning oʻgʻli Abdulmoʻminxon vafotidan soʻng T. Movarounnahrni egallashga uringan. Ukasi Ishimxon bilan avval Toshkentni, soʻngra Samarqandni egallab, Buxoroga yurgan. Buxoro yaqinidagi jangda ogʻir yarador boʻlib Toshkentga qaytgan va oʻsha yerda vafot ettan.

Adabiyotlar 
 Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982;
 Axmedov B. A., Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV—XVIII vekov, Alma-Ata, 1969.

Manbalar 

1562-yilda tugʻilganlar
1598-yilda vafot etganlar
Qozoq xonlari
Toshkentda vafot etganlar
Toʻralar
Tavrlar

Tavrlar — Qrimning janubiy qismi (Tavrika)ning eng qadimgi aholisi (mil. av. 9-asr — mil. 4-asr). Xoʻjaligi: chorvachilik, ovchilik, baliq ovlash, toʻqimachilik, jez quyish. Tavrlar qabilalari mustahkamlangan qishlokdarda yashashgan. Xersones, Bospor podsholigiga qarshi kurashishgan. Mil. 1-asrdan qoʻshni xalqlar (tavroskiflar va boshqalar) bilan aralashib ketgan.

 

Millatlar
Tarix
Tavfiq al-Hakim

Tavfiq al-Hakim (9-oktyabr 1898-yil; Iskandariya – 26-iyul 1987-yil; Qohira) – Misrlik arab yozuvchisi va jamoat arbobi. Qohiradagi „Arab tili akademiyasi“ aʼzosi.

Hayoti 
Tavfiq al-Hakim 1898-yil 9-oktyabrda Iskandariyada tavallud topgan. 1924-yilda Qohiradagi Oliy yuridik maktabni tugatgan. Parijda Yevropa xalqlari adabiyoti va sanʼatini oʻrgangan. 1927–1934-yillarda adliya idoralarida tergovchi, 1934–1943-yillarda maorif va taʼlim vazirliklarida ishlagan. 1959–1960-yilda Misrning YUNESKOdagi vakili boʻlgan. Ijodi asosan mustamlakachilikka qarshi kurash, xotin-qizlar ozodligi mavzulariga bagʻishlangan.

Tavfiq al-Hakim arab adabiyotida ijtimoiy turmushni tasvirlovchi birinchi roman („Ruhning qaytishi“, 1933) muallifi. Adabiyot sohasidagi Misr Davlat mukofoti laureati (1961). Uning „Tugʻyon“ romani (1974) va ayrim hikoyalari oʻzbek tilida nashr etilgan.

Asarlari 

 „Chaqirilmagan mehmon“ (1918);
 „Yangi ayol“ (1924);
 „Ruhning qaytishi“ (1933)
 „Naychi“ (1934);
 „Provinsiya tergovchisining xotiralari“ (1937);
 „Shahrizoda“ (1934);
 „Pigmalion“ (1942);
 „Qamoqxona hayoti“ (1964)
 „Parmachining taqdiri“ (1966);
 „Tugʻyon“ (1974).

Manbalar
Tavqa

Tavqa, Tauke – qozoq xoni (1680— 1718). Xon hokimiyatini mustahkamlashda oliy mulkdor tabaqa – sultonlarni kuchsizlantirish uchun biylarga tayangan. Tavqa davrida tuzilgan „Jeti Jargʻi“ („Yetti Yorgʻu“) qonunlari rus tarixida „Tauke qonunlari“ nomi bilan mashhur. Bu qonun bir qancha odatlarni (qonli oʻch olish, ayollarning tengsizligi va boshqalar) rasmiylashtirgan. T.ning xon hokimiyatini mustahkamlash yoʻlidagi harakatlari zoye ketgan, qozoq xonliklari parchalangan holda qolgan. Jungʻarlar istilosi xavfi ostida, Pyotr I ning sharqiy siyosatining faollashuvi, xoʻjalik aloqalarining mustahkamlanishi natijasida T.ning Rossiya bilan aloqalari kuchaygan. 1716-yil Tavqa jungʻarlarga qarshi kurashda yordam soʻrab Rossiyaga murojaat qilgan.

Qozoq xonlari
Tavqe

Tavqe (arab. – shoh yorligʻi, farmoni, muhri) – xattotlik uslubi, arab yezuvidagi xat uslublaridan biri. Shoh farmon va nishondari, qozixona, mahkama hujjatlari, asosan, T.da bitilgan. Harflarning yarmi tekis chiziq, yarmi doyra chiziklar asosida yoziladi; yozuv tez bitilganligi uchun harflar, soʻzlar qoʻshilib yozilgan. Harflar shakllari suls yozuvinikiga oʻxshab ketadi, ammo „T.“da „alif“ va harf tayoqchalari birmuncha kaltaroq, harflardagi egmalar yey shaklida emas, koʻproq oʻtkir burchak hosil qilib bukiladi. Nasx yozuvchi xattotlar T.ni oson egallagan. Ibn Muqla, Ibn Bavvob va boshqa xattotlar T. xatining ustasidir.

Baʼzi hollarda Qurʼon suralari boshlanishi, keltirilgan ibora va jumlalar hamda kitob xotimalari shu xatda bitilgan.

 

Arab alifbosi
Tadbirkorbank

"TADBIRKORBANK" – 1993-2006-yillarda Oʻzbekistondagi yirik aksiyadorlik-tijorat banklaridan biri hisoblangan. 2006-yilda "Mikrokreditbank" sifatida qayta tashkil etilgan.

Tashkil etilishi 

„TADBIRKORBANK“ – Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1993-yil 7-yanvardagi „Oʻzbekiston Respublikasi qishloq xoʻjaligida iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“gi qaroriga muvofiq tashkil etilgan."Oʻzdehqonshiliksanoatbank" negizida tashkil etilgan.

Boshqaruvi Toshkent shahrida. Bankning yirik taʼsischilari „Biznesfond“, „Madad“ sugʻurta agentligi va boshqa Jismoniy va yuridik shaxslardan iborat aksiyadorlari 24 mingdan ortiq boʻlgan.
„Tadbirkorbank“ keng tarmokli universal banklardan biri boʻlib, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va barcha viloyatlarda 13 ta filiali, respublika (Toshkent sh.) va viloyatlar markazlarida amaliyot boʻlimlari, 69 tuman boʻlimi, tuman boʻlimlari qoshida 42 minibank faoliyat yuritgan (2003).

Faoliyati 
Bank faoliyatining asosiy yoʻnalishi – qishloqda tadbirkorlik va mulkchilikning yangi shakllarini rivojlantirishni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashdan iborat.
„Tadbirkorbank“ respublika qishloq xoʻjaligi korxonalariga – dehqon va fermer xoʻjaliklariga, shaxsiy yordamchi xoʻjalik egalariga, kooperativlarga, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi xususiy korxonalar va firmalarga turli bank xizmatlari koʻrsatgan. Bundan tashqari, bank kreditlar jalb etish va berish, mijozlar va muxbir banklarning hisobvaraklarini yuritish, pul jamgʻarmalarini qabul qilish va joylashtirish, toʻlov hujjatlari va boshqa qimmatli qogʻozlarni sotib olish, sotish va saqlash, faktoring va lizing xizmatlari koʻrsatishni amalga oshirgan.
Bank mamlakatimizda kichik va oʻrta biznes, xususiy tadbirkorlik yetakchi rol oʻynaydigan koʻp ukladli iqtisodiyotni jadal rivojlantirishga hissa qoʻshgan.
„Tadbirkorbank“ tomonidan kichik va oʻrta biznes subʼyektlariga qishloq xoʻjaligi texnikasi va minitexnologiyalar, ehtiyot qismlar olish uchun lizing xizmatlari koʻrsatishni kengaytirish, kichik va oʻrta biznes subʼyeklarini kreditlashda eksportbop yoki import oʻrnini bosuvchi mahsulot ishlab chiqarishga, mahalliy xomashyoni qayta ishlash hisobiga xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan loyihalarga asosiy eʼtiborni qaratgan.
2003-yilda 41 mingdan ortiq mijozlarga xizmat koʻrsatgan. Bankning ustav kapitali 2,2 mlrd. soʻm, oʻz kapitali 3,85 mln. soʻm, berilgan kreditlar 12,1 mlrd. soʻm, yillik fonda 642,7 mln. sum, jami aktivlari 33,4 mlrd. soʻm, zaxira kapitali 507,3 mln. sum (2003).

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2006-yil 5-maydagi "„Mikrokreditbank“ aksiyadorlik tijorat bankini tashkil etish toʻgʻrisida"gi qaroriga asosan "Mikrokreditbank" sifatida qayta tashkil etilgan.

Manbalar 

  
Oʻzbekiston banklari
Aysulu Tajimuratova

Aysulu Tajimuratova (1948. 16.11, Kegeyli tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Nukus pedagogika institutini tugatgan (1971). 1971-yildan Nukus shahridagi 4maktabda, 1992-yildan 37litseyda kimyobiol. oʻqituvchisi. Darsni texnik vositalardan, koʻrgazmali kurollardan foydalangan holda davlat taʼlim standartlari talablari asosida tashkil etadi. II darajali "Sogʻlom avlod uchun" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1948-yilda tugʻilganlar
16-noyabrda tugʻilganlar
Kegeyli tumanida tugʻilganlar
Tazkira

Tazkira (arab. — eslatmoq, zikr etmoq) — oʻrta asr forsiy va turki y tillardagi adabiyotshunoslik janrlaridan biri. Keng maʼnoda — tarix, tasavvuf, sanʼat sohasidagi voqea va shaxslar haqida esdalik ruhidagi asar, mas., „Tazkirat ulavliyo“ (Farididdin Attor), „Tazkirai Muqimxoniy“ (Muhammad Yusuf), „Tazkirai xattoton“ (Rudakiy), „Tazkirai avliyoi turkiy“ (Rushdiy) va boshqa Tor maʼnoda — shoirlar hayoti va ijodi haqida maʼlumot, asarlaridan namunalar keltirib tuzilgan toʻplam. Tazkirada bir necha asrda yashagan yoki muayyan davr shoirlarining hayoti va ijodi haqida turli tarzda maʼlumot beriladi. Shoirlarni qamrab olish jihatidan tarixiyzamonaviy va zamonaviy tazkiraga boʻlinadi. Tarixiyzamonaviy tazkirada bir necha asr davomida yashab ijod etgan shoirlar haqida („Lubob ulalbob“ — Avfiy, „Tazkirat ushshuaro“ — Davlatshoh Samarqandiy va boshqalar), zamonaviy tazkirada esa tuzuvchining zamondoshlari haqida („Majolis unnafois“, „Tazkirat ushshuaro“ — Mutribiy va boshqalar) bahs yuritiladi. Asarda shoirlar har xil uslubda — „abjad“ tizimida, sulola va arab alifbosi asosida, geografik uslubda, tazkira tuzuvchi tomonidan shaxsan koʻrganlik, ijodiy mulokrtda boʻlganboʻlmaganlik asosida joylashtiriladi. Shoirlar haqidagi maʼlumotlar alohida kichik maqola — fiqradan iborat boʻladi. Unda shoirning ismi, taxallusi, qayerdanligi, ijodi, sheʼrlaridan namunalar, tabiatidagi oʻziga xos xususiyati, qay darajada shuhrat topganligi va boshqa sheʼriy yoki nasriy tarzda bayon etiladi. Baʼzan 2 tilda maʼlumot berish hollari ham uchraydi („Majmuai shoiron“). Tlartuzuvchisining adabiyestetik uslublari qaysi adabiy yoʻnalishiga mansubligi jihatidan farklanadi. Sharq adabiyotshunosligida bizgacha yetib kelgan dastlabki tazkirani Abu Mansur asSaoyaibiy, oʻzbek adabiyotida Alisher Navoiy yaratganlar. Adabiyot tarixini oʻrganishda tazkiralarning ahamiyati katta.

 

Adabiyot
Taiz

Taiz, Taizz — Yaman Respublikasining jan. qismidagi shahar. Taiz viloyatining maʼmuriy markazi. Sabr togʻlari etagida, 1200 m balandlikda joylashgan. Aholisi 318 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Mamlakatning jan. qismidagi savdotransport markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Plastmassa va alyuminiydan turli buyumlar, metall idishlar ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan.

T. oʻrta asrlarda Yamanning yirik savdo shaharlaridan biri edi. 18-asrga kelib oʻz mavqeini yoʻqotdi. 1962-yilgacha Yaman imomining qarorgohi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan alMuzaffar mayejidi (13—14-asrlar), alAshrafiya mayejidi (13-asr) hamda shahar devori va boshqa saqlangan.

 

Yaman shaharlari
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Tayga

Tayga — mo‘tadil mintaqaning igna bargli daraxtlardan iborat oʻrmonlari. Yevrosiyo, Shimoliy Amerikada katta maydonlarni egallagan. T.da daraxt turlari koʻp emas, oʻrmon manzarasi deyarli bir xil. Toʻshama oʻsimliklari kam. Yer yuzasi yashil yoʻsinlar bilan qoplangan. Tuprogʻi kulrang. T. daraxt turlariga qarab, yorugʻ T. oʻrmonlari va qorongʻi T. oʻrmonlariga boʻlinadi. Yorugʻ T. oʻrmonlarida qaragʻay, tilogʻoch, qorongʻi T.da qora qaragʻay, oq qaragʻay, kedr o‘sadi. Qishi qattiq sovuq, yozda esa 10—20° atrofida boʻladi, yogʻin miqdori 300–600 mm, botqoqliklar bor. T. boshqa maʼnolarda ham qoʻllanadi: Sharqiy Sibirda bepoyon kimsasiz qalin oʻrmonlar, Oltoyda oʻrmon bilan qoplangan togʻlar, Tuvada yalangʻoch togʻ, Mangoliyada hayvonlar koʻp boʻlgan qalin oʻrmonlar tushuniladi.
Mike Tyson

Michael Gerard Tyson (; 1966-yil 30-iyunda tugʻilgan) — amerikalik professional bokschi, ogʻir vaznda mutlaq jahon chempioni (1987—1992). 1985-yildan professional boksga oʻtdi, WBC (Xalqaro boks komiteti) tasnifi boʻyicha ogʻir vaznlilar orasida eng yosh jahon chempioni boʻldi (1986). Tyson har bir uchrashuvni muddatidan oddin — nokaut bilan yakunlagani tufayli „Iron Mike“ („Temir Mike“) taxallusini oldi. Qonunni buzganligi uchun ozodlikdan mahrum etilganligi (1992, 1999), uning boks faoliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Tyson 2002-yilda jahon chempionligi uchun boʻlgan uchrashuvda Lennox Lewisga yutqazdi.

Manbalar

Havolalar 

 
 ESPN.com
 ESPN.com — qoʻshimcha maʼlumot
 ESPN.com — Mike Tyson
 
 „Mike Tyson Film Takes a Swing at His Old Image“ (2008) maqolasi The New York Times saytida

1966-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Bokschilar
Amerikalik erkak aktyorlar
Afroamerikalik erkak aktyorlar
Amerikalik erkak ovoz aktyorlari
AQSh bokschilari
Alifbo boʻyicha sportchilar
Taka

Taka, teke — turkman kabilalaridan biri. T.lar 17—18-asrlarning 1yarmida Bolxon togʻi vodiysida, Xorazmda va Amudaryo boʻylarida yashagan va ularning katta bir qismi Tajan vohasini egallagan. T.larning asosiy qismi 18-asr oxiri — 19-asrning boshlarida Axaltaka va Murgob vodiylariga koʻchgan; Marvni 19-asrning oʻrtalarida egallagan. T.lar 2 guruhga: otamish (beg, anouli va vekil nomli yirik urugʻlarga) va toʻxtamishga boʻlingan. 1897-yilda T.lardan Murgʻob vohasida 20 ming xoʻjalik, Tajan va Qaahqada 7 ming xoʻjalik, Axaliyada 9 ming xoʻjalik boʻlgan. T.lar dehqonchilik va chorvachilik bilan shutullangan. 19-asrning boshida T.lar boshqa turkman qabilalari bilan aralashib, turkman xalqi tarkibiga singib ketgan (qarang Turkmanlar).

Turkiy xalqlar
Turkman qabilalari
Takali

Takali – Navoiy viloyati Nurota tumanidagi dovon. Bal. 2000 m. Dovondan Nurota tumanini Xatirchi tumani bilan bogʻlaydigan soʻqmoq yoʻl oʻtadi. Bu dovonga Nurota tumanidagi Tikanli qishlogʻi orqali boriladi. Dovon atrofida buloq koʻp.

Dovonlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati geografiyasi
Takalisoy gʻori

Takalisoy gʻori — mustye davriga oid gʻor (miloddan avalgi 40—30 ming yillik). Samarqanddan 50 km jan.sharqda, Taxtaqoracha dovonida joylashgan. Arxeolog D.N.Lev tekshirgan (1951). T.gʻ.ning uz. 25 m, kirish qismining bal. 2 m. Kiraverishda 9 m² maydonchaning qora tuproqli loy qatlami orasidan (25—40 sm chuqurlikda) suyak parchalari, koʻmir qoldigʻi, 3 dona uzunchoq oq tosh parrakchasi va bir qancha tosh siniklari topilgan.

Gʻorlar
Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Takatosh rasmlari

Takatosh rasmlari — Molguzar togʻining shimoliy yon bagʻridagi Takatosh dara qoyatoshlariga oʻyib ishlangan tasvirlar. 1956-yilda A. Muhammadjonov tomonidan topilgan; 1970—71 yillarda arxeolog A. Kabirov tomonidan oʻrganilgan. 1000 dan ortiq rasmlar jez davrining soʻnggi davri (2ming yillik 2yarmi — 1ming yillikning boshi)ga mansub (keyingi davrlarda ishlanganlari ham bor), tosh, jez va temir buyumlar bilan urib, sxematik, kontur, soya uslubida bezakli kilib oʻziga xos ishlangan. Takatosh rasmlarida qurollangan kishilarning yovvoyi hayvonlarni ov qilishi, diniy marosimlar ijrosi haqida turli manzaralar, koʻplab odamlar, yovvoyi va uy hayvonlari, turli buyumlar tasvirlangan. Takatosh rasmlari ibtidoiy va qad. sanʼatning nodir namunasi, shuningdek, muhim madaniy va tarixiy manba sifatida qimmatlidir.

Arxeologiya
Rasmlar
Jizzax viloyati
Takash maqbarasi

Takash maqbarasi - Koʻhna Urganchdagi meʼmoriy yodgorlik (13-asr boshlari). Xorazm shoxi Takash (1200-yilv.e.) ga atab qurilgan. Maqbara murabba tarhli (11,45×11,45 m), poygumbazi (bal. 12,5 m) gʻoʻlasimon gʻarovli, gumbazikuloxiy. Unga jan. tomondagi peshtoq orqali kiriladi. Peshtoq ravogʻi sopol muqarnaslar bilan pardozlangan. Devor qalinligi 3,5 m, tashqi poygumbazidagi mayda yassi ravoqchalar ichi naqshlar bilan toʻddirilgan, baʼzilariga xonani yoritish uchun tobadonlar ishlangan, tepasi Baýrammyrat Ýagşymyradow  muqarnas kosachalar bilan bezatilgan. Ichki poygumbazi va gumbazida ham oʻziga xos meʼmoriy shakllar qoʻllangan, ustun, eshik, mehrobidagi yogʻoch oʻymakorligi namunalari haqiqiy sanʼat asaridir. Tashqi qiyofasida oʻsha davr Xorazm meʼmorligining oʻziga xos jihatlari aks etgan.

Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari
Xorazm
Takomillashmagan zamburugʻlar

Takomillashmagan zamburugʻlar (Deuteromycetes yoki Fungi imperfecti) — shoxlangan koʻp hujayrali mitseliyli yuksak (haqiqiy) zamburugʻlar sinfi. Hayot sikli gaploid fazada oʻtadi. Vegetativ va konidiyalar (sporalar) orqali jinssiz koʻpayadi. Koʻp Takomillashmagan zamburugʻlar mitseliy iplari birikib, geterokarionlar — genetik xar xil sifatli yadrolar hosil qilish va bu yadrolarni oʻzaro almashish xususiyatiga ega. Natijada gaploid holatdagi xususiyatlar qayta oʻzgaradi va tur ichida yangi shakllar vujudga keladi. Takomillashmagan zamburugʻlar ning tabiatda keng tarkalgan 30 mmngga ya*z1n turi bor. Ular moddalar aylanishida muhim rol oʻynaydi — tuprokda koʻpayib, oʻsimlik va hayvon qoldiklarini parchalaydi. Bir kancha Takomillashmagan zamburugʻlar oʻsimliklarda parazitlik qiladi; baʼzilari oziq-ovqat va boshqa narsalarni motor bostiradi. Penitsill va aspergillardan antibiotiklar olinadi. 4 tartibi — gafomitsetlar, melankoniallar, steril mitseliylar va sferopsidallar mavjud.