Jakopo Berengario da Karpi

Jacopo Berengario da Carpi (shuningdek, Jacobus Berengario Carpensis, Jacopo Barigazzi, Giacomo Berengario da Carpi yoki oddiygina Karpus nomi bilan ham tanilgan; taxminan 1460 -1530 yillarda yashagan) italiyalik shifokor edi. 1522-yilda nashr etilgan " Isagoge breves " kitobi uni Andreas Vesaliusdan oldingi eng muhim anatomistga aylantirdi.

Dastlabki yillar 
Jakopo Berengario da Karpi jarrohning oʻg'li edi. Yoshligida u otasiga jarrohlik ishlarida yordam bergan va uning jarrohlik mahorati keyingi shifokorlik faoliyatiga asos boʻlgan. Kechki oʻsmirlik davrida, oilasi Lionello Pio bilan aloqasi tufayli, Berengario buyuk gumanist matbaachi Aldo Manuzio vasiyligi ostida boʻldi, u Karpi shahzodasi Alberto III Pioga repetitorlik qilish uchun Karpi shahriga kelgan va Berengarioni oʻz yoʻriqnomasiga qoʻshgan. 1480-yillarda Berengario Boloniya universitetiga oʻqishga kirdi va 1489-yilda tibbiyot boʻyicha diplom oldi.

Sifilisni simob bilan davolash orqali mashhurlik ishlari 
Diplomni olgandan soʻng, Berengario otasining oldiga qaytib keldi va unga qisqa vaqt davomida jarrohlik amaliyotiga yordam berdi, ammo 1494-yilda " fransuz kasalligi " oqimi Berengarioga shifokor sifatida tajriba oshirish imkoniyatini berdi. Rimga sayohat qilib, u kasallikdan aziyat chekkan bir nechta bemorlarni davoladi.Hisob-kitoblarga koʻra, uning Rimdagi ishi moliyaviy muvaffaqiyat va tibbiy muvaffaqiyatsizlikdan iborat edi. Lindning Isagoge haqidagi muqaddimasida keltirganidek, Benvenuto Cellini Berengarioning sifilisni simob dozalari bilan davolash amaliyoti va oldindan toʻlangan "yuzlab tojlarni" toʻlash amaliyoti haqida keskin maʼlumot berdi. Berengario yetarlicha obroʻga ega boʻlib, Rim papasi uni oʻz xizmatiga taklif qildi, ammo u taklifni rad etdi va koʻp oʻtmay Rimni tark etdi.

Boloniyadagi anatomiya 

Rimdagi ishidan koʻp oʻtmay, u Boloniya universitetida Maestro nello studiyasi etib tayinlandi, uning professor-oʻqituvchilari kamdan-kam xorijlik edi, keyin esa ular katta obroʻga ega boʻlgan olimlar edi. Berengarioning obroʻsi va kuchli homiylari bilan shaxsiy aloqalari haqiqatan ham juda kuchli edi. 1504-yilda Rim papasi unga Boloniya fuqaroligini berdi va undan bir necha marta taniqli bemorlarni, shu jumladan 1513-yilda Alessandro Soderini ( kardinalning qarindoshi va Medici oilasining bir qismi) va 1517-yilda Urbino gertsogi Lorenzo deʼ Medicini davolashni soʻrashdi. Berengario oʻz kuchi bilan birga boyligini oshirib, turli xil sanʼat asarlarini, jumladan Rim haykali, Rafaelga tegishli rasm va Cellini tomonidan yaratilgan bir juft vaza va oxir-oqibat hammasini sigʻdira oladigan darajada katta uyga aylandi.

Umuman olganda, Berengario ham mashhur oʻqituvchi, ham kuchli doʻstlarning mohir tarbiyachisi edi. Rasmiy universitet yozuvlari uning hamkasblaridan biriga oʻqituvchi sifatidagi muvaffaqiyatini koʻrsatadi. U 1529-yilda Ferrara gertsogining sud jarrohi boʻlish uchun yetarli darajada malakaga ega edi, garchi 1500-yilda oʻsha gersoglik sudini haqorat qilgani uchun jarima toʻlashga yoki burni kesilganiga qaramay, Bolonyani tark etganidan keyin, Berengarioning shaxsiyati odatda uning zoʻravonlik bilan qarama-qarshilikka moyilligi bilan tavsiflanadi. 1511-yilda u Rim papasining stipendiyasiga hujum qildi va talon-toroj qildi. Shuningdek, 1511-yilda u yaqin atrofdagi uyda boshpana izlagan shifokorga hujum qildi. Bu jarayonda uy egasining rafiqasi jarohatlangan. 1520-yilda aniq boʻlmagan sabablarga koʻra, Berengario hamrohlari bilan Zambelli Petengining uyiga egalik qilish va egasini oʻldirish niyatida hujum qilishdi. Kirish imkoniga ega boʻlmagani uchun u uyga zarar etkazish bilan kifoyalanishga majbur boʻldi. Koʻrinishidan, shaxsiy aloqalari tufayli u har qanday notoʻg'ri xatti-harakatlari uchun jazosiz qoldi.

Meros 
Berengarioning nashriyot rekordi 1514-yilda Mondino nashri bilan boshlangan. 1518-yilda u " De fractura cranei " va 1521-yilda "Mondino haqida sharh"ni nashr etdi. Sharh 1522-yilda Isagogae Breves tomonidan toʻldirildi, bu xuddi shu asarning "barcha yaxshi odamlarning umumiy foydalanishi uchun" juda ixchamlashtirilgan versiyasi edi.

Berengario anatomiyada bir qancha muhim yutuqlarga erishdi, jumladan illyustratsiyalar bilan toʻldirilgan birinchi anatomik matn, " Anatomia Carpi. Isagoge breves perlucide ac uberime, In Anatomiam humani corporis". Ushbu kitobda  inson jasadlarini parchalashga urgʻu berilgan, diseksiyon boʻyicha shaxsiy tajribada asoslangan Galen anatomiyasining baʼzi bir birinchi inkorlari va maʼlum bir tadqiqot dasturidan keyin koʻplab jismlarni parchalashni afzal koʻrgan. Boshqa anatomistlar oʻz nomlari uchun bir nechta haqiqiy dissektsiyalarni daʼvo qilishgan boʻlsa, 1522-yilda Berengario da Karpi bir necha yuz tanani anatomizatsiya qilganini daʼvo qildi. U shuningdek, Galenning rete mirabile mavjudligini rad etdi. Keyinchalik Vesalius buni birinchi boʻlib qilganini aytdi.

Antologiya

Adabiyotlar

Manbalar

Tashqi manbalar 

 Jacopo Berengario da Carpi: Isagogae breues, perlucidae ac uberrimae, in anatomia humani corporis a communi medicorum academia usitatam (Bolonya, 1523) . Asl ishdan skanerlangan tanlangan sahifalar. Internetdagi tarixiy anatomiyalar. AQSh Milliy tibbiyot kutubxonasi.
 Jacopo Berengario bilan bog'liq ba'zi joylar va xotiralar
 Filadelfiya shifokorlar kolleji raqamli kutubxonasidan Isagogae brevesdan tanlangan rasmlar
Anatomiya tarixi
1530-yilda vafot etganlar
1460-yilda tugʻilganlar