yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Tusiy Nosiriddin

Tusiy Nosiriddin (toʻliq ism sharifi Abu Jaʼfar Muhammad ibn Muhammad ibn Hasan Nosiriddin Tusiy) (1201-yil 17-fevral, hozirgi Eron — 1274-yil 25-iyun, Bagʻdod) — oʻrta osiyolik astronom va matematik olim. Tusiy Eron Koʻhistonning ismoiliylar hokimi Nasriddin Muhtasham saroyida xizmat qilgan. "Axloqi Nosiriy", "Tajrid" kabi asarlari Sharqda keng tarqalgan. Tusiy 1256-yilda Eronga bostirib kirgan moʻgʻul istilochilari boshligʻi Huloku saroyiga xizmatga olingan. Tusiy oʻzining mavqeyidan foydalanib, Yaqin Sharq va Oʻrta Sharq madaniyatining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. 1259-yilda Marogʻa rasadxonasi qurilishiga rahbarlik qildi, atrofiga turli mamlakat olimlarini toʻplab, Marog'a ilmiy maktabini yaratgan. Bu rasadxonada oʻsha davrning mukammal astronomik jadvallaridan biri "Ziji Elxoniy" tuzilgan.

Tusiy matematika faniga ham katta hissa qoʻshgan olim. "Tahriri uklidis" (Yevklid "Negiz"lariga qoʻshimchalar) asarida Yevklidnpnt 5postulatini isbotlashga urinib, noyevklid geometriyaning ayrim teoremalari va aksiomalarini taʼrifladi. "Shaklulqittaʼ" (Trigonometriya asoslari) asarida trigonometriyani mustaqil soha sifatida bayon qildi. Bu asar trigonometriyaning Yevropaga tarqalishida asosiy oʻrin tutdi. Tusiyning mineralogiya, tibbiyot, fizika, mantiq (logika), falsafa va boshqa sohalarga oid asarlari ham maʼlum. U koʻpgina yunon olimlari asarlarini arab tiliga tarjima qilgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik intining qoʻlyozmalar fondida Tusiy asarlarining 20 dan ortiq noyob nusxalari bor.

  

Kishilar
Olimlar
Astronomlar
Matematiklar
1201-yilda tugʻilganlar
1274-yilda vafot etganlar
Tutanxamon

Tutanxamon (taxtga oʻtirgandagi ismi — Nebxeprura) — Misrda Yangi podsholik davri (18sulola)da mil. av. taxminan 1347—1337-yillarda hukm surgan firʼavn. Firʼavn Amenxotep IV (Exnaton)ning Nefertititsan tugʻilgan 3 qizi Anxesenpaatonga uylangan. Ehtimol Amenxotepning ukasi ham boʻlgan. Tahminan 12 yoshida Tutanxamon (Atonning jonli obrazi degani) nomi bilan taxtga oʻtirib, 20 yoshga toʻlmasdan vafot etgan. Hokimiyat amalda vazir Eye va boshqa amaldorlar qoʻlida boʻlgan. Tutanxamon davrida Exnatonning diniy islohotlari bekor qilingan. Amon kultiga sajda qilish tiklank*ih, T.ning oʻzi T. ismidan voz kechib, firʼavn qarorgohini Exetatondan Fivaga qaytargan.

T.ning shoxlar vodiysidagi maqbarasi 1922-yil ingliz arxeologi G. Karter tomonidan topilgan. Maqbara oʻgʻri-qaroqchilar tomonidan talanmagan. Undan T.ning oltin sarkofagidan tashqari, yosh firʼavn tirikligida yaxshi koʻrgan sanʼat asarlari va uning qurol, buyumlari: oltin niqobi, rafiqasi Anxesenpaatonning tasviri, firʼavn 2 gʻildirakli jang aravasi ustida aks ettirilgan haykalcha, oltin, ganch, qora va qizil yogʻochlardan ishlangan haykalchalar, oʻqyoy, xanjar, quticha, oʻrindiq va boshqa buyumlar topilgan. Bu noyob sanʼat asarlari jahonning koʻpgina mamlakatlarida namoyish etilgan.

 

Tarix
Tutuq (unvon)

Tutuq — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvon. 

Qad. turk bitiktoshlari, xitoy, sugʻd manbalarida uchraydi. T. Turk xoqonligida harbiy maʼmuriyat boshligʻi uchun qoʻllangan boʻlib, xitoycha dudu — voliy, viloyatning harbiy hokimi soʻzidan olingan deb hisoblanadi. Lekin, baʼzi tadqiqotchilar, shu jumladan, oʻzbek olimlari T. unvoni tutmok, feʼli asosida shakllangan unvon ekanligini taʼkidlashadi. UrxunYenisey bitiktoshlarida Oʻng T., Buqay T., El Toʻgʻon T., Alp Urungu T., Choʻkul T., Kunch T., singari amaldorlar nomi aks etgan. Bitiktoshlarda qayd etilishicha, xoqonlik boʻysundirilgan k,abilalarga T.lar tayinlagan. Turk xoqonligi davrida Fargona vodiysida T. unvonli sulola boʻlgan. 

Mugʻ kala hujjatlarida Sugʻd hukmdori Devashtichning 719 yilda Turk xoqoniga, Shosh tuduni va Fargʻona hukmdoriga yordam soʻrab yuborgan maktubini eltgan Fatufarn ismli elchi Devashtichga yozgan xati boʻlib, unda Fatufarn "Xoqonga va Fargʻona xukmdoriga yozilgan nomani Fargona tutugʻiga topshirdim", deb qayd qiladi. Bu esa 7—8-asrlarda Fargʻonada ixshidlar boshqaruvi bilan birgalikda T.lik boshqaruvi ham mavjud boʻlganligini koʻrsatadi. Shuningdek, 7—8-asrlarga oid Quva tangalari orasida suhiy yozuvda "Alpu xoqon tutuq" iborasi aks etgan tangalar uchraydi. Bundan Fargʻona T.larining Turk xoqonlari nomidan pul zarb qildirganliklari ayon boʻladi. Uygʻur xoqonligi davrida xoqonlardan biri Xitoyga T. unvonli noib tayinlaydi. Arab geograflari asarlarida 10-asrda Irtish boʻyida yashovchi Kimak nomli turkiy qabila hukmdorining unvoni T. deb qayd etiladi.

Adabiyot 
 Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar, T., 1992.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.

 

Unvonlar
Turkiy unvonlar
Davlat unvonlari
Tuxum

Tuxum — tarkibida barcha oziq moddalarga ega boʻlgan parranda mahsuloti. Isteʼmol uchun, asosan, tovuq, bedana, sesarka tuxumlari ishlatiladi. Sifati, vazni, muddati va saqlanish sharoitiga qarab parhez va oshxona (oddiy) tuxumlariga ajratiladi. Yangi, yuqori sifatli, sovuq haroratda saqdanmagan, muddati 7 kundan oshmagan tuxumlar parhez tuxum hisoblanadi. Tovuq tuxumda 26% quruq modda, shu jumladan, 12-13% protein, 12% lipidlar (lipidlarning 99% sarigʻida toʻplangan), 1% uglevodlar, 1% mineral moddalar bor. Tuxum oqsili (okligi)ning 60% almashtirib boʻlmaydigan aminokislotalar, fermentlar (shu jumladan, lizotsim) va glikoproteidlar (avidin) dan iborat tuxum sarigʻi (sariqligi) rangi uning tarkibidagi karotinoidlarga bogʻliq. Uning oʻrtasida urugʻlangan embrion diski joylashgan. Shuningdek, Tuxum tarkibida aminokislotalarga boy oqsil, letsitin, fosforli yogʻlar, 20 dan ortiq mikroelement qamda A, V, Ye, D va boshqa vitaminlar bor. Koloriyaliligi boʻyicha oʻrtacha semizlikdagi mol goʻshtiga teng keladi va yaxshi singadi. Joʻja ochirish uchun serpusht tovukdarning yirik tuxumlari tanlab olinadi. Odatda, tovuq Tuxumi 55-65, kurkaniki 70-100 g, oʻrdakniki 70-90 g, gʻozniki PO - 180 g. boʻladi. Tuxum uzoq, vaqt saqlanadigan boʻlsa, oziq-ovqatlik sifati pasayib ketmasligi uchun, qayta ishlanib, undan qandolatchilik va non sanoatida ishlatiladigan melanj (muzlatish yoʻli bilan konservalangan tuxum massasi) va Tuxum kukuni tayyorlanadi. Melanji 8-10 oy, Tuxum kukunini 2 yil saqlash mumkin.

Yana qarang 

 Tuxumhujayra
 Tovuq

Manbalar
Tuxumdon

Tuxumdon — odam va hayvonlardagi urgʻochilik jinsiy bezi. Tuxumdonda tuxumhujayra hosil boʻladi va yetiladi (faqat bulutlar va tuban kovakichlilarda tuxumdon alohida organ sifatida shakllanmagan). Umurtqali hayvonlarda tuxumdon ichki sekretsiya bezi sifatida gormon (follikulin va boshqalar) ham ishlab chiqaradi.

Tuxumdon embrion hujayra paylari oʻsgan biriktiruvchi toʻqimali asosdan iborat; bu paylar dumaloq follikulalarga (ichida faqat bitta tuxumhujayra rivojlanadi) va bir qator somatik yoki follikulyar hujayralarga (taraqqiy etayotgan tuxumhujayra atrofida joylashgan) ajraladi. Yetilgan follikulalar tuxumdon sirtiga siljiydi va tuxum tuxumdon devori yoriqlaridan tana boʻshligʻiga tushadi. Sut emizuvchilarda yorilgan follikulalar oʻrnida sariq tana rivojlanadi.

Odam tuxumdoni ovalsimon shaklda; bachadonning ikki yonida, kichik chanoqda joylashgan; uning keng boylamlariga (bachadon nayidan pastroqqa) birikkan. Ayollarning yoshiga va organizmning umumiy funksional holatiga qarab tuxumdonning jinsiy faoliyati turlicha boʻladi.

Yana qarang 

 Jinsiy bezlar
 Jinsiy aʼzolar
Tuxumhujayra

Tuxumhujayra — urgʻochi jinsiy hujayra (gameta). Tuxumhujayradan urugʻlanish yoki partenogenez natijasida yangi organizm rivojlanadi. Hayvonlarda tuxumhujayra murtakning rivojlanishi uchun zarur oziq moddaga ega boʻlib, yaxshi ixtisoslashgan. Sut emizuvchilar tuxumhujayrasini rus olimi K. M. Ber (1827) kashf etgan. Odatda, tuxumhujayra bir necha qavat poʻst bilan qoplangan. Koʻpchilik hayvonlar tuxumhujayrasi yumaloq yoki oval shaklda, baʼzan choʻziq (hasharotlarda). Gʻovaktanlilar va ayrim boʻshliqichlilar tuxumhujayrasi doimiy shaklda boʻlmasdan amyobaga oʻxshash harakatlanish xususiyatiga ega. Koʻpchilik hayvonlar Tuxumhujayrasi harakatsiz. Tuxumhujayraning oʻlchami sitoplazmadagi sariklik miqdoriga bogʻliq. Mas., parazit pardaqanotlilar Tuxumhujayrasi sarikGʻshgi boʻlmaganligidan juda kichik (6x10 mkm); yoʻldoshli sut emizuvchilarning sariqligi kam Tuxumhujayrasi 50 mkm dan (dala sichqoni) 180 mkm gacha (qoʻy). Odam va koʻpchilik umurtqasizlar Tuxumhujayrasi oʻlchami 90 mkm ga yaqin. Zaxira sariqlik koʻp boʻlgan mollyuskalar, ignaterililar, qisqichbaqasimonlar Tuxumhujayralari diametri 1,4 mm, kloakali sut emizuvchilarniki –3,5–4,3 mm, losossimon baliqlarniki  6–9 mm, tuxumini ogʻzida olib yuradigan dengiz laqqachalariniki–17–21 mm, akulalarniki 50–70 mm, tovuqniki – 30 sm dan ortiq, tuya qushniki – 80 sm (poʻchogʻi bilan birga uzunligi –155 sm, vazni 1,4 kg ga yaqin). Tuxumning oʻlchami hayvonning katta yoki kichikligiga bogʻliq boʻlmasdan, serpushtliligiga teskari korrelyatsiyada boʻladi. Odatda, tuxumini qoʻriqlaydigan hayvonlar yirik, lekin ozroq tuxum qoʻyadi. Nasli toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qilmaydigan baliqlar minglab, baʼzan millionlab mayda (treska 10 mln., diametri 2 mm dan kichik) tuxum qoʻyadi. Lekin murtagi ona organizmda rivojlanadigan yoʻldoshli sut emizuvchilarda bunday korrelyatsiya kuzatilmaydi – ular bir vaqtning oʻzida bir necha mayda tuxum qoʻyadi. Tuxum 2 qutbli tuzilgan: animal qutbdan vegetativ qutb tomonga sariq modda miqdori ortib boradi.

Tuxumhujayra sitoplazmadagi sariklik miqdoriga koʻra aletsital, oligoletsital, mezoletsital, poliletsital, sariqlikning sitoplazmada tarqalishiga binoan gomolitsetal, telolitsital, sentroletsital; maydalanish tipi boʻyicha goloblastik va meroblastik xillarga ajratiladi. Oʻsimliklar Tuxumhujayrasi koʻpincha maxsus urgochilik jinsiy organi – arxegoniyda (sporali yuksak oʻsimliklar va ochiq uruglilar) yoki murtak xaltasida (gulli oʻsimliklar) rivojlanadi.

Yana qarang 

 spermatozoid
 urugʻlanish

Manbalar
Tush

Tush, tush payti, choshgoh — Quyosh markazining yuqori kulminatsiya momenti (Quyoshning sutkalik harakatida uning gorizontdan maksimal balandlikka erishgan) payti; bu vaqtda osmon meridian tekisligi bilan matematik u tekisligi kesishadi. Bu paytda yerdagi jismlar soyasi tush chizigʻi boʻylab yoʻnaladi va eng qisqa boʻladi. Bu hodisa tush payti boshlanganini bildiradi.

Yana qarang 

 Yarim kecha

    

Astronomiya
Tuyaboʻgʻiz suv ombori

Tuyaboʻgʻiz suv ombori (Toshkent dengizi) – Toshkent viloyatidagi gidrotexnika inshooti, Ohangaron daryosining oʻrta oqimida barpo etilgan suv ombori. Daryodagi ikkita suv omboridan biri (ikkinchisi Ohangaron suv ombori). Suv omboridan Chapqirgʻoq Qorasuv kanali Tuyaboʻgʻiz chapqirgʻoq kanaliga suv beriladi.

Tuyaboʻgʻiz suv omborining shimoliy qirgʻogʻida Tuyaboʻgʻiz shaharchasi joylashgan.

Suv yuzasi maydoni 20 km². Oʻrtacha chuqurligi – 12,5 m. Umumiy hajmi 250 mln.m³, foydali hajmi 224 mln. m³ ni tashkil etadi . Ohangaron hamda Chirchiq daryolari suvini mavsumiy tartibga soladi.

Suv ombori 1962-yilda qurilgan. Gidrotexnik inshoot loyihasi Sredazgiprovodxlopok instituti tomonidan ishlab chiqilgan.
Koʻtarma tuproq toʻgʻon, chap va oʻng qirgʻoq suv chiqargichlar va suv tashlagichdan iborat. Toʻgʻonning uzunligi 2,4 km, ikki chekkasi qumoq tuproqdan qurilgan. Ombor gidrouzeli 1,9 km uzunlikdagi dambaga tutashgan. Toʻgʻonning markaziy qismi Ohangaron daryosining tekisligini toʻsadi. U qumli yadrodan hosil boʻlib, uning yuqori va pastki qismida qirralarga qarab qalinligi pasaygan toshlar bilan toʻldirilgan. Yuqorida 2 × 2 × 0,2 m oʻlchamdagi yarimfabrikat temirbeton plitalar va monolit temirbeton bilan mustahkamlangan. Toʻgʻon ustidan Toshkent – Bekobod avtomobil yoʻli oʻtadi.

440 m uzunlik va suv sarfi 760 m³/sek boʻlgan tezoqar koʻrinishidagi suv tashlagich suvni 34 m pastlikka uzatadi. Suv tashlagichning yemirilishini bartaraf etish uchun undan 600 m uzoqlikda umumiy balandligi 40 m boʻlgan ochiq tipdagi ikki bosqichli sharshara qurilgan.

Suv omborida Ohangaronning turli qirgʻoqlaridan ikkita minora tipidagi chiqish joyi mavjud. Oʻng qirgʻoqdagi maxsus kanal orqali suv Chapqirgʻoq Qorasuvga (55 m³/s) oqib oʻtadi. Ikkinchi suv chiqarish joyi Tuyaboʻgʻiz chapqirgʻoq kanalining bosh regulyatori boʻlib xizmat qiladi (25 m³/s).

Suv ombori atrofida dam olish zonasi tashkil etilgan. Suv ombori Toshkent viloyatining Boʻka, Oqqoʻrgʻon, Oʻrta Chirchiq, Quyi Chirchiq tumanlarida sugʻoriladigan yerlarning suv taʼminotini yaxshilashga imkon berdi.

Toshkent dengizi havaskor baliqchilar orasi mashhur, uning suvlarida ilonbosh, zogʻora, laqqa va boshqa bir qancha yirik baliq turlari yashaydi.

Suv ombori toʻgʻonidan oʻtuvchi yoʻlni boshqa joyga koʻchirish rejalashtirilgan edi. Aylanma yoʻl 2003-yilgacha qurilishi kerak edi.

2017-yil iyul oyida suv omborida elektr stansiyasi qurilishi boshlandi. 2019-yil 27-mart kuni quvvati 12 MVt boʻlgan Tuyaboʻgʻiz GES ishga tushirildi.

Adabiyotlar

Izohlar

Manbalar

Havolalar  

Suv omborlari
Ohangaron (daryo)
Toshkent viloyati suv omborlari
Tuyaqushlar

Tuyaqushlar (Struthioniformes) — koʻkrak tojsiz qushlar turkumi. Bir oila, bir urugʻ va bir turi — Afrika tuyaqushi bor. Hindiston, Xitoy, Mongoliya, Eron, Ukraina va Gretsiyadan qazilma qoldiqlari maʼlum. Hozirgi Afrikada 3 kenja turi tarqalgan. Boʻyi 300sm, ogʻirligi 50-100kg. Ucholmaydi; oyoqlari baquvvat; koʻrish, eshitish organi yaxshi taraqqiy etgan; soatiga 70;km gacha yuguradi. Uyasini yerga yasaydi; 7— 9 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumi yirik, uzunligi 150 mm, ogʻirligi 1,5, baʼzan 2 kggacha. Tuxumini kechasi nari, kunduzi modasi 40 kun bosadi. 3 yoshda voyaga yetadi. Asosan, oʻsimliklar, hasharotlar, mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Goʻshti va tuxumi mazali; patlari chiroyli. Bir qancha mamlakatlarda tutqunlikda koʻpaytirilmoqda.

Manbalar 

 

Biologik turlar
Qushlar
Uchmaydigan qushlar
Tugʻlu Tekin maqbarasi

Tugʻlu tekin maqbarasi — Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1376). Shohizinda ansamblining oʻrta qismida. Shaharning qad. devoriga taqab, Temur sarkardalaridan amir Husaynning oʻzi va onasi Tugʻlu Tekin sharafiga qurilgan. Maqbara (8,5x9,5 m) bir xonali, eshigi gʻarbga qaragan. T.Tugʻlu Tekin maqbarasida oʻsha davr meʼmorlik hamda koshinkorlik sanʼatining noyob namunalari saqlangan. Gul va yaproqlar tasviri, tutashgan halqalar hamda yozuvlar koʻkmoviy boʻyoqlarda toʻldirilgan. T.Tugʻlu Tekin maqbarasi ostida sagʻana (3,15x4,15 m) bor. Unga yoʻlakdan kiriladi. Maqbaraning bizgacha yetib kelgan ravogʻi va unga tutash devor qoldiklari asosida 1960-yillarda qolgan qismlari qayta tiklangan (usta Sh. Ishoqov, meʼmor I. I. Notkin).

Tarixi 

Tugʻlu Tekin maqbarasining peshtoq qismiga, sagʻana ustiga hijriy 777-yil sanasi qayd qilingan. Amir Husayn Amir Temurning safdoshlaridan biri boʻlib, 1376-yili (hijriy 776-777-yillar) Ili daryosining yuqori oqimida joylashgan Uch turfon mavzesida moʻgʻul xoni Qamariddinxonga qarshi jangda halok boʻlgan. Uning Shohizindadagi maqbarasi eshigi ustiga quyidagi soʻzlar bitilgan:

Qurilishi 
Maqbara XV asrda qulab tushishni boshladi va XX asrga kelib binodan kirish qismi, janubiy va shimoliy devorlarning bir qismi saqlanib qolgan. Janubi-sharqiy burchak butunlay vayron boʻlgan va gumbaz qulab tushgan. XX asrning 50-yillarida maqbara oʻrganilib, devor qoldiqlaridan qayta tiklandi.

1952-yilda olib borilgan qazishmalar natijasida devorlarning poydevori topildi, ularning oʻlchami 5,9 x 5,75 m boʻlgan. Ichki qismida qabrlar va dahmalar topilgan. Bino qoldiqlariga koʻra, qabrlar oq, koʻk va oltin rangdagi sirlangan koshinlar bilan qoplangan.

Maqbaraning oʻlchamlari:

Tashqi tomonida 8,5×9,5 m

Ichki qismida 6,5×6,5  m

Taxminiy balandligi 11,5 m

Maqbaraning poydevori turli chuqurliklarda har xil oʻlchamga ega (janubdan maksimal — 1,4 m gacha, bino qal’a devorining tashqi yonbagʻrida qurilganligi sababli). Bino butunlay boʻyalgan mayolika bilan bir xil nisbatda oʻyilgan sirlangan terrakota bilan qoplangan. Maqbaraga sariq, yashil, qizil rangli naqshlar bilan bezak berilgan boʻlib, ular XIV asrda mavjud oʻzidan oldingi maqbaralarda uchramaydi.

Ichki qismi 
Maqbaraning ichki qismida 1,34 m balandlikdagi ikkita katta va beshta kichik toʻrtburchaklar olti burchakli plitalardan iborat panel mavjud. Devorlarning yuqori qismi oq gil ganch bilan qoplangan. Gumbazning shimoli-gʻarbiy burchakda asl nusxasi saqlanib qolgan.

Galereya

Manbalar

Adabiyotlar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Samarqand maqbaralari
Tuhmat

Tuhmat (jinoyat huquqida) — biror shaxsni obroʻsizlantirish maqsadida ataylab yolgʻon va uydirma gaplar tarqatish. Tuhmat qilish shunday harakatlar uchun maʼmuriy jazo qoʻllanilganidan keyin sodir etilgan boʻlsa, jinoiy javobgarlikka tortishga olib keladi. Bunda aybdor shaxs eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarima yoki 2 yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi (Oʻzbekiston Respublikasining JK, 139-modda, 1-qism). Agar tuhmat qilish nashr qilish yoki boshqacha usulda koʻpaytirilgan matnda yoxud ommaviy axborot vositalari orqali sodir etilgan boʻlsa, bu ogʻirlashtiruvchi holat sifatida shaxsni toʻgʻridan toʻgʻri jinoiy javobgarlikka tortish uchun asos hisoblanadi. Aybdor shaxs eng kam oylik ish haqining 50 baravaridan 100 baravarigacha miqdorda jarima yoki 2 yildan 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud 6 oygacha qamoq bilan jazolanadi (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 139-modda, 2-qism). Agar tuhmat ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyat sodir etishda ayblab; ogʻir oqibatlar kelib chiqishiga sabab boʻlgan holda; xavfli retsidivist tomonidan; gʻarazgoʻylik yoki boshqa past niyatlarda qilinsa, aybdor 3 yilgacha ozodlikdan mahrum etish bilan jazolanadi. Shuningdek, shaxs oʻzining shaʼni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsini Oʻzbekiston Respublikasining FK asosida ham himoya qilishi mumkin. Fuqaro oʻzining shaʼni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar yuzasidan, basharti bunday maʼlumotlarni tarqatgan shaxs ularning haqiqatga toʻgʻri kelishini isbotlay olmasa, sud yoʻli bilan raddiya talab qilishga haqli. Manfaatdor shaxslarning talabiga koʻra, fuqaroning shaʼni va qadrqimmatini uning vafotidan keyin ham himoya qilishga yoʻl qoʻyiladi. Basharti, fuqaroning shaʼni, qadrqimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar ommaviy axborot vositalarida tarqatilgan boʻlsa, ayni shu ommaviy axborot vositalarida raddiya berilishi lozim. Agarda bunday maʼlumotlar tashkilotdan olingan hujjatda uchrasa, bunday hujjat almashtirilishi yoki qaytarib olinishi kerak. Boshqa hollarda raddiya berish tartibini sud belgilaydi. Fuqaro ommaviy axborot vositalarida uning huqukdari yoki qonun bilan himoyalanadigan manfaatlarini kamsituvchi maʼlumotlar eʼlon kilinganda u ayni oʻsha ommaviy axborot vositalari orqali chiqib, oʻzini himoya qilish huquqiga ega. Oʻzining shaʼni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar tarqatilgan fuqaro bunday maʼlumotlar rad etilishi bilan bir qatorda ularni tarqatish oqibatida yetkazilgan zararlar va maʼnaviy ziyonning oʻrnini qoplashni talab qilishga haqlidir.

Manbalar  

Jinoyatlar
Tyumen

Tyumen — Rossiya Federatsiyasi Tyumen viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Tura daryosidagi port. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 861 ming kishi (2024).

T. Sibirda ruslar egallagan dastlabki shahar, 1586-yilda moʻgʻullar shahri Chingi Tura oʻrnida (14-asrdan maʼlum) vujudga kelgan. 1709-yildan Sibir gubernyasi, 1782-yildan Tobol noibligi tarkibida. 17-asrdan T. Sibir bilan Xitoy savdo yoʻlidagi muhim tranzit punkti. 19-asrning 40-yillarida Sibirda dare paroxodchiligi ochilishi va 1885-yilda Yekaterinburg — T. temir yoʻl qurilishi munosabati bilan T.ning iqtisodiy ahamiyati oʻsdi. 19-asrning 2yarmida T.da kemasozlik, oʻrmon va baliq sanoatlari, gilam toʻqish keng rivojlandi. Shahar orqali don, un, koʻn va boshqa tashildi.

Muhim sanoat tarmoklari: mashinasozlik va metallsozlik (motorsozlik ishlab chiqarish. birlashmasi; kemasozlik, mashinasozlik, priborsozlik, stanoksozlik, "Neftemash" va boshqa zavodlar), yogʻochsozlik, kimyo, yengil, oziq-ovqat sanoatlari, qurilish mashinalari, plastmassa, tibbiyot asbobuskunalari korxonalari va boshqa zdlar ishlab turibdi. Kamvolmovut kti, poʻstinmoʻyna, yigiruvtoʻr toʻqish, gilam, tikuvchilik, poyabzal fkalari bor. 1960-yilda elektr issiqlik markazi ishgatushirilgan. T. — neftgaz qazib olish sanoati markazi. T.dan neft quvurlari oʻtgan. Shaharda 6 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, unt), 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi (1879-yilda tashkil qilingan), geol., neft va gaz muzeyi, kartinalar galereyasi faoliyat koʻrsatadi.
Toʻyingan uglevodorodlar

Toʻyingan uglevodorodlar – uglevodorodlarning gomologik qatori, umumiy formulasi CnH2n+2. Atsiklik birikmalar sinfiga mansub; eng oddiy vakili – metan CH4; bu qatordagi har qaysi keyingi azo oʻzidan oldingi uglevodoroddan CH2 guruh (gomolog) bilan farqlanadi. Qatorning boshlangʻich 4 aʼzosining nomi – metan CH4, etan C2H6, propan C3H8, butan C4H10; keyingi gomologlarning nomi yunoncha sanoq sonlar bilan ifodalanadi, masalan, C5H12— pentan,C6H14-geksan C8H18— oktan, C10H22—dekan, C16H34— setan. Barcha toʻyingan uglevodorodlar ning nomiga „an“ qoʻshimchasi qoʻshib aytiladi. Toʻyingan uglevodorodlarning molekulalaridagi uglerod atomlari bir-biriga oddiy bogʻ bilan bogʻlangan. Butangacha boʻlgan Toʻyingan uglevodorodlar va neopentan – rangsiz gaz, C5N12 dan to C17N36 gacha —suyuqlik, undan keyingilari qattiq moddalardir. Toʻyingan uglevodorodlar suvda erimaydi, koʻpchilik organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Toʻyingan uglevodorodlar kimyoviy jihatdan inert, shuning uchun ham ularga parafinlar deb nom berilgan. Lekin nisbatan qattiq sharoitda ulardagi vodorod atomlari boshqa atom va guruxlarga almashinishi mumkin; ana shu reaksiyalar asosida koʻpgina muhim sanoat mahsulotlari olinadi; chunonchi: toʻyingan uglevodorodlarni xlorlab, metilxlorid, metilenxlorid, xloroform; nitrolab—nitroparafinlar; quyi toʻyingan uglevodorodlarni oksidlab spirt, aldegid, keton va kislotalar olinadi. Toʻyingan uglevodorodlarni katalitik degidrogenlab olefinlar (propilen, butenlar), diolefinlar (butadiyen, izopren), izomerlab izobutan va izopentan hosil qilinadi. Toʻyingan uglevodorodlar toshkoʻmir, yonuvchi slanetslarni haydab ham olinadi. Toʻyingan uglevodorodlar neftda (5—60%), oʻsimliklarda, asalari mumida boʻladi. Ozokerit deyarli yuqori toʻyingan uglevodorodlardan iborat; tabiiy gazda 99% gacha metan bor. Toʻyingan uglevodorodlar plastmassalar, sintetik kauchuk va tolalar, yuvuvchi moddalar olishda muhim xom ashyo hisoblanadi; erituvchilar sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 
2. ORGANIK KIMYO – G. A.IXTIYAROVA, M. A.ESHMUHAMEDOV, R. I.ISMAILOV, U. K.URINOV, T.:2019 (link) 
Kimyo
Uglevodorodlar
Toʻlan Nizom

Toʻlan Nizom (taxallusi; asl ismsharifi Nizomiddinov Toʻlanboy) (1939.17.8, Boʻz tumani) – Oʻzbekiston xalq shoiri (1998). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1965). Yoshlar tashkilotlarida rahbar (1965— 76), tuman xalq taʼlimi boʻlimida mudir (1976—1983), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Andijon viloyat boʻlimida masʼul kotib (1983—1985), Boʻz ped. bilim yurtida direktor (19852001). Birinchi sheʼriy toʻplami – „Sening ertaklaring“ (1970). Shundan soʻng T. N.ning „Iftixor“ (1982), „Oy qizlar“ (1988), „Muqaddas ruh“ (1993), „Vatan tuygʻusi“ (1993), „Chaman ichra“, „Akssado“, „Intizorlik“ (1994), „Daqr bogʻi“ (1995), „Saylanma“ (1998) kabi sheʼriy toʻplamlari eʼlon qilingan. T. N. soʻnggi yillarda liroepik janrlarda samarali ijod qilib, Bobur, Mashrab, Choʻlpon, Mirtemir, Usmon Nosir, S. Zunnunova, M. Yusuf singari siymolarga bagʻishlangan „Choʻlpon“, „Majnuntol yigʻisi“, „Ruhi ravonim“ (1993), „Uch soʻz“ (1995), „Oq gul“, „Botmay qolgan oy“ (1996), „Alisher“ (2003) singari doston va lirik qissalarini yezdi. „Non hidi“ (1998), „Suhbat“ va Qamchiq dovoni qurilishiga bagʻishlangan „Dovon“ (2002) dostonlari muallifi. „Mehnat shuxrati“ ordeni bn mukofotlangan (2003).

Unvon va mukofotlari 
 Oʻzbekiston xalq shoiri (1998-yil)
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);

Shoirlar
Timur Tulyakov

Tulyakov Timur Turgʻunbekovich (1975.11.2, Qirgʻiziston, Oʻsh viloyati) — bokschi, „Oʻzbekiston iftixori“ (1998). Andijon davlat universitetini tugatgan (2002). Andijondagi sport maktabida murabbiyoʻqituvchi (1993— 95), „Dinamo“ sport jamiyatida yoʻriqchi (1995—2002). 54 kg vaznda Oʻzbekiston chempioni (1994, 1997, 2000). Osiyo oʻyinlarida 2oʻrinni egallagan (1998, Bangkok), Yaxshi niyat oʻyinlari gʻolibi (1998, NyuYork). 2002-yildan professional boksga oʻtgan. He won silver not gold in asian games held in bangkok in 1998

11-fevralda tugʻilganlar
Oʻzbekiston bokschilari
SSSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kishilari
Bokschilar
Toʻplamlar nazariyasi

Toʻplamlar nazariyasi – matematikaning toʻplamlar umumiy xossalarini oʻrganadigan boʻlimi. Toʻplam tushunchasi matematikaning boshlangʻich tushunchasidir. Toʻplamlar nazariyasi asoschilari chex matematigi B. Boltsano va nemis matematigi G. Kantor. Toʻplamni tashkil qilgan obʼyektlar uning elementlari deyiladi.

Agar x element A toʻplamning elementi boʻlsa, u holda x ye A kabi belgilanadi, aks holda x yo A kabi belgilanadi. Agar A toʻplamning elementlari soni chekli boʻlsa, A toʻplam chekli toʻplam, aks holda esa A toʻplam cheksiz toʻplam deyiladi. Mas., 1000 dan kichik juft sonlar toʻplami chekli toʻplamga, haqiqiy sonlar toʻplami esa cheksiz toʻplamga misol boʻladi. Agar A toʻplamning har bir elementi V toʻplamga tegishli boʻlsa, A toʻplam V toʻplamning qism toʻplami deyiladi va A s V kabi belgilanadi. A va V toʻplamlardan kamida bittasiga tegishli elementlar toʻplamiga Ava V toʻplamning birlashmasi (yigindisi) deyiladi va A gʻj V kabi belgilanadi. A va V toʻplamlarning har ikkalasiga tegishli elementlar toʻplami A va V toʻplamlarning kesishmasi (koʻpaytmasi) deyiladi va An V kabi belgilanadi. Agar A va V toʻplam elementlari orasida oʻzaro bir qiymatli moslik oʻrnatish mumkin boʻlsa, ularning quvvati teng deyiladi. Agar A tuplam bn natural sonlar toʻplami orasida oʻzaro bir qiymatli moslik oʻrnatish mumkin boʻlsa, A toʻplam sanokli toʻplam deyiladi.

Toʻplamlar nazariyasi XIX asr oxiri – XX asr boshlarida rivojlangan boʻlib, matematikaning differensial tenglamalar, ehtimollar nazariyasi, topologiya, funksional analiz, matematik mantiq, funksiyalar nazariyasi sohalarida keng qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Matematika
Iso Toʻrayev

Isʼhoq Latipovich Toʻrayev (1960. 24.2, Shahrisabz tumani)—aktyor, rejissor. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1998). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1983). Oʻz faoliyatini 1976-1977-yillarda Shahrisabz xalq teatrida havaskor aktyor sifatida boshlagan. 1983-1985-yillar Surxondaryo teatrida, 1985-1987-yillar Qashqadaryo teatrida aktyor. 1991-1993-yillarda "Muloqot" teatr studiyasida aktyor, rejissor yordamchisi sifatida faoliyat koʻrsatgan. 1993-yildan "Eski masjid" teatr studiyasining badiiy rahbari. "Ayol apvasti yoxud haroratli ayiq" (P. Merime), "Shayx Sanʼon" (oʻzi Shayx Sanʼon rolida, F. Attorning "Mantiq ut-tayr", Navoiyning "Lison ut-tayr" dostonlari asosida), "Nayman ona nidosi" (Joʻlamon rolida, Ch. Aytmatovning "Asrga tatigulik kun" asari asosida, "Qobil va Hobil" (Qobil rolida, Bayronning "Kain" asari asosida), "Raqsu samoʼ" (Shoh Bahrom rolida, Navoiyning "Sabʼai sayyor" asari asosida) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. "Manqurtlarga bermang dunyoni" nomli teatrlashgan tomoshasi mamlakatimizning barcha viloyatlarida namoyish etildi.

1960-yilda tugʻilganlar
24-fevralda tugʻilganlar

Qashqadaryo viloyatida tugʻilganlar
Qashqadaryo viloyati
O‘zbekiston san’at arboblari
San’at
Aktyorlar
Rejissorlar
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Yolqin Toʻraqulov

Toʻraqulov Yolqin Xolmatovich (1917-yil 10-noyabr, Qozogʻiston Respublikasi Marki shahri — 2005-yil 1-mart, Toshkent) — biokimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1966). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965). Biologiya fanlari doktori (1959), professor (1962).

Biografiyasi 
T. X. To‘raqulov 1936-yilda Toshkent tibbiyot institutini (hozirgi Toshkent tibbiyot akademiyasi) tugatgach, shu institut biokimyo kafedrasida assistent (1936-1938), aspirant (1938-1941), ayni vaqtda Toshkent farmatsevtika instituti direktori (1939—1941). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941 — 1944), yana shu institut direktori (1944). SSSR Tibbiyot Fanlar akademiyasi Biologiya va tibbiyot kimyosi institutida (Moskva) ilmiy xodim (1944 — 1947). Toshkent tibbiyot akademiyasi rektori (1947 — 1950), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qishloq xoʻjalik institutida katta ilmiy xodim (1950 — 1954), Andijon tibbiyot instituti prorektori va kafedra mudiri (1954 — 1956), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Nucleo fizikasi institutida boʻlim mudiri (1957), direktor oʻrinbosari (1960 — 1962). Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi Oʻlka tibbiyot (hozirgi Endokrinologiya) ilmiy-tadqiqot instituti direktori (1957 — 1960, 1962 — 1963, 1976 — 1996), ayni vaqtda laboratoriya mudiri (1957-1997; 1998 yildan ilmiy maslahatchi), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1970—1972), vitse-prezidenti (1963 — 1966), biologiya fanlari boʻlimi raisi (1966—1979). Toshkent Davlat Universitetida kafedra mudiri (1967 yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo instituti direktori (1967 — 1969), laboratoriya mudiri 1967 — 1970). Samarqand Davlat Universiteti rektori (1970 — 1972), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tibbiyot fanlari boʻlimi raisi (1994 — 1997).

Ilmiy faoliyati 
Toʻraqulovning ilmiy ishlari qalqonsimon bez patologiyasining baʼzi turlarida tireoid gormonlar biokimyosiga oid. Uning tadqiqotlari zamonaviy biologiya, tibbiyot, biokimyo, biofizika, radiobiologiya va endokrinologiya fanlarining original yoʻnalishlariga bagʻishlangan. Qalqonsimon bez kasalliklarida radioaktiv yod yordamida oʻtkazilgan klinik biokimyoviy ishlari uchun nufuzli Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1964). Biokimyodan darslik va oʻquv qoʻllanmalari, lugʻatlar tuzgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat Mukofoti laureati (1985), "El-yurt hurmati" (1998) va "Buyuk xizmatlari uchun" (2003) ordenlari bilan mukofotlangan.

Koʻrsatmalar

Manbalar 
 Obmen yoda i tireoidnie gormoni, T., 1959;
 Bioximiya i patoximiya shitovidnoy jelezi, T., 1963;
 Tireoidnie gormoni (v soavtorstve), T., 1972;
 Yodproteini shitovidnoy jelezi (v soavtorstve), T., 1974.

Adabiyotlar 
 Гулямова Ф. Я. Мой отец Ялкин Туракулов. — Ташкент: Фан, 2007.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Toshkentda vafot etganlar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
El-yurt hurmati ordeni sohiblari
Buyuk xizmatlari uchun ordeni sohiblari
Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
Toʻrt Shabboz majmuasi

Toʻrt shabboz majmuasi – Xivadagi meʼmoriy yodgorlik (taxminan 1842—1885). Dishan qalʼa hududidagi qabristonining jan.da (Bogʻcha darvoza yaqinida) joylashgan. Muhammad Rahimxon II buyurtmasiga koʻra, usta Hasanquli Azizon rahbarligida qurilgan. Rivoyatga koʻra, 3 akauka avliyo (Nizomiddin, Aloviddin, Sharofiddin) va Xiva xoni Asfandiyorxon (1643 y. v. e.) sharafiga „toʻrt shavvoz“ deb nomlangan (magʻalliy talaffuzda „shavvoz“ „shabboz“ga aylangan).

Hozir qabriston hududiga qoʻshib yuborilgan. Ularning qabrlari chinor tagida boʻlgan (saklanmagan), ammo bu yer hozir ziyoratgoh hisoblanadi. Toʻrt Shabboz majmuasim.da 3 Madrasa, masjid, minora, maqbara va hovuz joylashgan. Katta maydon oʻrtasida hovuz (12x12 m), atrofiga daraxtlar ekilgan. Markazi (jan.)dagi masjid (18,0x12,0 m) 4 ustunli, 9 gumbazli, bir tomoni ayvonli. Ustunlar oʻyma naqshlar bn bezatilgan. Masjid eshigi tepasidagi marmar taxtachada xorazmlik usta Muhammad Nazarboy ismi va buyurtma vaqti (1874) oʻyib yozilgan. Masjid yaqinidagi minora (asosining diametri 2,5 m) gʻishtdan bezakli qilib koʻk sirkori shakllar bn bezatilgan. Qafasasiga ravoqchalar ishlanib, tepasi muqarnas bezaklar bn yakunlangan. Bunday bezaklar madrasa peshtogʻida qam uchraydi. Toʻrt Shabboz majmuasim. shimoli-sharqida Tillaboy madrasasi (1871), sharqsa Asfandiyorxon madrasasi, jan.sharqiy burchagida Xudoybergan karvonboshi qurdirgan Madrasa (1875) saqlangan.

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xiva
Xorazm
Toʻsunsoy suv ombori

Toʻsunsoy suv ombori - Samarqand viloyatidagi suv ombori. Nurota toglarining jan. yon bagʻirlaridan boshlanib, bir necha soylarning suvlaridan hosil boʻladigan Toʻsunsoy daryosining yuqori oqimida (Qaraqchitov togʻlari jan.da) barpo etilgan. Daryo suvini mavsumiy tartibga soladi. 1989-yilda qurilib ishga tushirilgan. Toʻliq hajmi 52,1 mln. m/ toʻgʻon bal. 40,6 m, maksimal suv oʻtkazish qobiliyati 40m³/s. Ombor suvi Sagʻanoqsoy orqali Okdaryoga quyiladi. Ishtixon, Kattaqoʻrgʻon tumanlaridagi ekin maydonlari sugʻoriladi.

    

Oʻzbekiston suv omborlari
Samarqand viloyati bino va inshootlari
Toʻxtamish

Toʻxtamish, Toʻxtamishxon (1342—1406) — Oltin Oʻrda hukmdori (1380— 97). Joʻjixon naslidan boʻlmish Toʻyxojaning oʻgʻli. Otasi 1375 y. Oq Oʻrda hukmdori Urusxon tomonidan qatl etilgandan soʻng Toʻxtamish Amir Temur huzuriga (1376) keladi va Sohibqironning begʻaraz madadi tufayli avval Oq o'rda (1377), keyin Mamay qoʻshinlarining Kulikovo jangada yengilganidan foydalanib Oltin o'rda taxtini qoʻlga kiritadi (1380).

Toʻxtamish ichki nizolarga barxam berib, 7 yil ichida Oltin Urda davlat birligini qayta tiklashga erishadi. Sirdaryodan Dnestrgacha, Sigʻnoq va Utrordan Kiyevgacha choʻzilgan ulkan saltanatning xoniga aylanadi. Unga qarshi bosh koʻtargan rus knyazliklari xamda litvaliklarni magʻlubiyatga uchratadi. 1382 y. hiyla bn Moskvani oladi, shaharni talon-toroj qilib yoqib yuboradi. Muvaffaqiyatlardan maʼlum darajada esankiragan Toʻxtamish Amir Temur saltanati hududlarini qoʻlga kiritishga oshiqadi. Amir Temurning gʻarb safaridaligidan (1381) foydalanib, Ozarbayjon hamda Movarounnahrga bostirib kiradi, Samarqand va Buxoroni qamal qiladi. Lekin bu shaharlarni olishni uddasidan chiqolmaydi. 1388 yilning fevral

da Sohibqiron qoʻshini bn Toʻxtamishga qarshi Sherozdan yoʻlga chiqadi. Toʻxtamish Amir Temur bn yuzmayuz toʻqnashishdan voz kechib, zudlik bn Dashti Qipchoqqa qaytib ketadi. 1391—95 yillarda Toʻxtamish Sohibqiron bn boʻlgan Qunduzcha hamda Terek daryosi boʻyidagi janglarda magʻlubiyatga uchragan. Oltin o'rda poytaxti Saroyni ishgʻol qilgan Amir Temur qochoq Toʻxtamish oʻrniga Temur Qutlugʻni xon etib koʻtaradi. 1397— 99 yillarda Toʻxtamish Litva qiroli Vyutaytas yordamida Temur Qutlugʻ va Idiqu (Yedigey)ga qarshi olib borilgan harbiy harakatlarda muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Temur Qut))ugʻ vafotidan (1401) keyin Toʻxtamish Oltin Urda taxtini qayta egallash harakatida boʻldi. 1406 y. Tyumen sh. atroflarida qoʻlga tushirilgan. Toʻxtamish Idiqu tomonidan oʻldirilgan.

Hamidulla Dadaboyev.

Yana qarang 

 Ulugʻ muhammad
 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Oltin Oʻrda
Oltin Oʻrda hukmdorlari
Narzi Toʻxtashev

Narzi Toʻxtashev (1926.16.11 Pastdargʻom tumani — 1980.4.4) — pedagog, Xalq oʻqituvchisi (1979). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1974). SamDUni tugatgan (1951). 1952-yildan Pastdargʻom tumanidagi 31maktabda matematika oʻqituvchisi. TOʻSH (sternum) — odam, quruqlikda yashovchi hayvonlar skeletining bir qismi. Yelka kamari suyaklari uchun tayanch vazifasini bajaradi. Quruklikda yashovchi hayvonlarda T. qovurgʻalar bn tutashib, koʻkrak qafasini hosil qiladi. Suvda va quruqlikda yashovchilarda toq togʻay suyak yoki suyakdan, sudralib yuruvchilarda togʻaydan iborat. Qushlarda yaxlit suyakdan iborat boʻlib, toj oʻsimtasini, sut emizuvchilarda 3 boʻgʻim — dastak, tana va xanjarsimon oʻsimtani hosil qiladi.

Havolalar  
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-apr-05-1980-3573206/

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Samarqand davlat universiteti bitiruvchilari
Toʻqay

Toʻqay – 1) qamish bosib yotgan botqoq yer; 2) daryo boʻyidagi qalin changalzor oʻrmon. Suv serob, mikroiklimi atrofdan namroq va yumshoqroq boʻlganidan oʻsimlik hamda hayvonot dunyosi oʻziga xos boʻladi. Tuprogʻi allyuvial, gidromorf tuproq. Toʻqayda daraxtlar bn birga butalar, oʻtlar ham qalin oʻsadi. Oʻrta Osiyo toʻqaylarida terak, zarang, tol, yulgʻun, jiyda, jingʻil, turangʻil, qamish koʻp oʻsadi. Hayvonot dunyosi – toʻngʻiz, kiyik, chiyaboʻri, toʻqay mushugi, tustovuq va boshqa

Ekologiya
Toʻqimachilar

Toʻqimachilar (Ploceidae) -sayroqi chumchuqsimonlar turkumi oilasi. 4 kenja oilasi, 40 ga yaqin urugʻi, 200 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 7—19 sm, vazni 15—100 g. Yevropa, Osiyo, Afrika va Avstraliyada tarqalgan. Koʻpchilik turlari Sharqiy yarim sharning tropik va subtropik hududlarida, daraxt kam boʻlgan ochiq maydonlarda yashaydi. Yerda sakrab harakat qiladi. Shim. va moʻʼtadil mintaqadagi T. odmiroq, tropik hamda subtropiklarda yashovchi turlari patlari rangli, baʼzilari boshida kokili, boʻynida patlardan iborat "yoqasi" boʻladi. Juftjuft yoki koloniya boʻlib, daraxt va butalarga uya quradi. Uyasi turli shaklda (sharsimon, butilkasimon va boshqalar), oʻsimlik tolalari, barglari va hokazodan toʻqiydi. Yilda 12 marta 36 Toʻqimachi va u bogʻlagan tugunlar ta tuxum qoʻyadi.

11— 12 kun tuxum bosadi. Uyada bolalarini 12— 20 kun boqadi. T., asosan, oʻsimlik urugʻlari va mevalari, shuningdek, hasharotlar va boshqa bilan oziqlanadi. Ayrim joylarda bogʻlar, gʻalla ekinlariga birmuncha ziyon keltiradi. Oʻzbekistonda T.ning 3 urugʻi (chumchuqlar, qor vyuroklari, tosh chumchuklar)ga mansub 8 turi tarqalgan.

 

Qushlar
Toʻqmoq

Toʻqmoq — Qirgʻizistondagi shahar (1927-yildan). Chu vodiysining sharqiy qismida, Chu daryosining chap sohilida. Aholisi 71,7 ming kishi (1990-yillar oxirlari).

Toʻqmoq 19-asr boshlarida Qoʻqon xonligi hududida qalʼa sifatida vujudga kelgan. Aholisi hunarmandchilik va savdosotiq bilan shugʻullangan. 1938-yilda Toʻqmoq shahrigacha temir yo'l oʻtkazilgan. Sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish. boʻyicha (Bishkekdan keyin) 2oʻrinda turadi. Toʻqmoqda konserva, shakarqand, sut, shisha, avtomobil taʼmirlash, tosh kesish temirbeton buyumlari zavodlari, "Goldstar" radiozavodi, goʻsht kombinati, karton, jun, kigiz bosish, junga dastlabki ishlov berish fabrikalari, qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalashtirish va elektrlashtirish texnikumi, tibbiyot va madaniymaʼrifiy bilim yurtlari bor. Shahardan 15 km janubida minorali oʻrta asr Burana xarobalari (11-asr boshlari) joylashgan.

Manbalar 
 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Qirgʻiziston shaharlari
Chuy viloyati
Toʻqtagʻul GES

Toʻqtagʻul GES — Norin daryosi (Qirgʻiziston Respublikasi)da qurilgan elektr stansiya. Irrigatsiyaenergetika maqsadlarida, murakkab topografik va seysmik sharoitlarda barpo etilgan. Toʻgʻonining bal. 216 m. Norin daryosi oqimini koʻp yillik tartibga soladigan Toʻqtagʻul suv omboridan chiqariladigan suv oqimida ishlaydi. Styada umumiy quvvati 1200 MVt (quvvati 300 MVt boʻlgan 4 gidroagregat oʻrnatilgan). Bir yilda oʻrtacha 5 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqaradi. Gidroagregatlar 2 qavat qilib oʻrnatilgan va stya binosi tor darada joylashtirilgan. Oʻrta Osiyo birlashgan energetika tizimiga ulangan. 

 

Energetika
Elektr stansiyalar (kompaniya)
Norin-Sirdaryo trakti
SSSR gidroelektr stansiyalari
Qirgʻiziston gidroelektr stansiyalari
Qirgʻizistondagi toʻgʻonlar
Norin daryosidagi toʻgʻonlar
Toʻqtoʻgʻul tumani
Toʻqtagʻul suv ombori

Toʻqtagʻul suv ombori () - Norin daryosining quyi oqimida, Chatqol va Fargʻona togʻ tizmalari orasidagi darada (Qirgʻiziston Respublikasi) barpo etilgan. 1978-yil ishga tushirilgan, umumiy hajmi 19,5 km³, foydali hajmi 14,0 km1. Suv ombori sugʻoriladigan yerlar koʻlamini 400 ming gektarga koʻpaytirish va 900 ming ga ekinzorning suv taʼminotini yaxshilashga, Norin daryosining koʻp yillik oqimini boshkarish, suv xoʻjaligi va suvenergetika vazifalarini hal etishga xizmat qiladi. Quvvati 1200 MVt boʻlgan Toʻxtagʻul GESning ishlashini taʼminlaydi.

Gidrouzel quyidagi inshootlardan iborat: beton toʻgʻon, GES, zovurlar hamda filtratsiyaga qarshi vositalar, yordamchi inshootlar, toʻgʻonni mustahkamlovchi va boshqa yer osti inshootlari majmuasi. Murakkab topografik, geologik va gidrogeologik sharoitda amalga oshirilgan toʻgʻon qurilishida jahon amaliyotida birinchi marta bir qancha yangi texnologiyalar qoʻllangan.

Suv omborlari
Qirgʻiziston geografiyasi

Toʻqtoʻgʻul tumani
Qirgʻiziston suv omborlari
Narina hovuzlari
Mixail Botvinnik

Mixail Moiseyevich Botvinnik (1911-yil 17-avgust, Repino 1995-yil, Moskva) — shaxmatchi, grossmeyster (1935) va xalqaro grossmeyster (1950), texnika fanlari doktori (1951), Rossiyada xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1991). Jahonning 6chempioni (1948—57, 1958—60, 1961—63). B. strategik yoʻnalishdagi shaxmatchi, shaxmat nazariyasi, ayniqsa debyut nazariyasini boyitgan, „Shaxmatda yarim asr“ (1978), „Shaxmatchidan — mashinaga“ (1979) va boshqa kitoblari bor.

Sovet yozuvchilari
Lazar Budagov

Budagov Lazar Zaxarovich (1812.12.4, Astraxon 1878.30.12, SanktPeterburg) — turkiyshunos, Qozon universiteti falsafa fakultetining sharq tillari boʻlimini tamomlagan (1840). Tiflis gimnaziyasi (1840—44), SanktPeterburg universiteti (1845—70)da ishlagan. Turk va ozarbayjon tillari boʻyicha qoʻllanmalar yaratgan. Ikki jildli "Turkiy tillar qiyosiy lugʻati"ni (1869, 1871) tuzishda sharq tillari, turkiychayevropacha lugʻatlar, Navoiy, Bobur asarlaridan foydalangan. Lugʻat 1960-yilda qayta nashr qilingan.

 

1812-yilda tugʻilganlar
12-aprelda tugʻilganlar
Astraxanda tugʻilganlar
1878-yilda vafot etganlar
30-dekabrda vafot etganlar
Ivan Bunin

Ivan Alekseyevich Bunin (1870.10 (22) 10, Voronej 1953.8.11, Parij) — rus shoiri. Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy akademik (1909). 1920-yildan emigratsiyada. Poeziyada rus mumtoz sheʼriyati anʼanalarining davomchisi ("Xazonrezgi", toʻplam, 1901). Hikoya va povestlarida (koʻpincha oʻtmishni qoʻmsash kayfiyatiga berilgan holda) dvoryanlar xonadonining qashshoqlashuvi ("Antonov olmalari", 1900), qishloqning ogʻir qismati ("Qishloq", 1910; "Qaqragan vodiy", 1911), turmush maʼnaviy asoslarini unutishga mahkumlik fojiasi ("Sanfransiskolik janob", 1915) yaqqol tasvirlangan. Kundalik tarzidagi "Badbaxt kunlar" (1918-yil, 1925-yilda nashr etilgan)da oktyabr toʻntarishi keskil rad etilgan; Rossiyaning oʻtmishini tiklash, adibning oʻz bolalik va yoshligiga qaytish kayfiyatlari aks etgan. Sevgi haqidagi hikoyalarida ("Mityaning sevgisi", 1925); "Qorongʻi xiyobonlar" (1943) kitobida insoniyat taqairining fojiaviyligi qalamga olingan. B. memuarlar yozgan. G. Longfelloning "Gayavata haqida qoʻshiq" (1896) asarini tarjima qilgan. Nobel mukofoti laureati (1933).(1887 1953) ижод килган

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Buxarest universiteti

Buxarest universiteti () — Ruminiyadagi eng yirik universitetlardan biri. 1864-yil bir necha kollejlarning birlashuvi natijasida davlat oliy oʻquv yurti sifatida tashkil etilgan. Buxarest universiteti biologiya, geologiya, geografiya, tarix, german tillari, slavyan, roman va sharq tillari, rumin tili va adabiyoti, fizika, matematika, kimyo, falsafa, huquqshunoslik boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 7 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 1,5 mln dan ortiq asar saqlanib kelinadi.

Ruminiyadagi universitetlar
Boʻzurg Alaviy

Boʻzurg Alaviy (1904.2.2, Tehron 1997.17.2, Berlin) — Eron yozuvchisi. Germaniyada taʼlim olgan. Dastlabki hikoyalar toʻplami „Chamadon“ 1935-yilda nashr etilgan. 1936-yilda ijtimoiy gʻoyalarni targʻib qilishda ayblanib, qamalgan. 50- yillarning oxirlaridan Boʻzurg Alaviy Germaniyada yashab, Berlin untida dars bergan. „Hibsxona kundaliklari“ (1941) hikoyalar toʻplami va „Ellik uch nafar“ (1942) nomli qissasida siyosiy mahbuslar kurashi tasvirlangan. „Maktublar“ (1951) hikoyalar toʻplami uchun Jahon tinchlik kengashining oltin medali bilan taqdirlangan (1953). „Uning koʻzlari“ (1952) romani Eron demokratik kuchlarining monarxiyaga qarshi kurashi tasviriga bagʻishlangan. Oʻtkir ijtimoiy va dolzarb siyosiy mavzudagi „Dohiylar“ (1978), „Chumolilar uyasi“ (1989) ocherklari bor. A. P. Chexov, M. Gorkiy, F. Shiller, B. Shou va boshqalarning ayrim asarlarini fors tiliga tarjima qilgan. Boʻzurg Alaviy Oʻzbekistonda boʻlib, Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligi tantanasida ishtirok etgan (Toshkent, 1948). „Oʻzbeklar“ nomli esdaliklar yozgan (1950). „Uning koʻzlari“ romani Ahmadjon Quronbekov tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1982).

Manbalar 

1904-yilda tugʻilganlar
2-fevralda tugʻilganlar
1997-yilda vafot etganlar
17-fevralda vafot etganlar
Ubayd madaniyati

Ubayd madaniyati — Jan. Mesopotamiyada shakllangan eneolit davri madaniyati (mil. av. 5-ming yillik). Mil. av. 4-ming yillikda Shim. Mesopotamiyaga, shuningdek, Suriya — Kilikiya, Kichik Osiyo (Malatiya rayoni), Urmiya koʻlining janubidagi mintaqalarga tarqalgan. Qad. Ur sh. xarobalaridan 6 km janubida joylashgan Tallal-Ubayd qishlogʻida olib borilgan arxeologik qazishlar (L. Vulli, 1923—24) natijasida olingan asosiy materiallar nomi bilan atalgan. Ubayd madaniyati uchun qoʻlda yasalib, geometrik naqshlar bilan bezatilgan, baʼzan hayvonlar shaklida ishlangan sopol idishlar, kam miqdordagi mis idishlar, muhrlar, chaqmoqtoshdan yasalgan oʻroklar, maʼbudalar xaykalchasi va boshqa xos. Ubayd madaniyati axoliyey oʻtroq dehqonchilik bilan shugʻullanib, uy chorvasiga ega boʻlganlar, xom gʻishtdan yasalgan uylarda yashagan, bu uylar qishloqni tashkil qilgan, uning markazida asosiy sajdagoh — ibodatxona joylashgan.

 

Arxeologiya
Qadimgi Mesopotamiya
Ubaydulloh ibn Ziyod

Ubaydulloh Ibn Ziyod (taxminan 649 taxminan 685) —Arab xalifeishgining Xurosondagi noibi (673—674); Movarounnaxrni arablar tomonidan fath etilishining dastlabki bosqichida faol qatnashgan arab sarkardasi. Xalifa Muoviya tomonidan 673-yil oxirlarida arab qoʻshiniga bosh boʻlib Amudaryoni birinchi boʻlib kechib oʻtgan. Soʻngra Buxoroni qamal qilgan. Buxoro malikasi (qarang Xutak xotun) turklarni yordamga chaqirgan va ular yordamida arablarga qarshi zarbalar bergan. Biroq oqibatda arab qoʻshini gʻolib kelib, oʻrtada sulh tuzilgan. Sulhga koʻra Buxoro malikasi bir lak (bir million) dirham hajmda boj toʻlagan, shuningdek, arablar koʻplab qurolyarogʻlar, kiyimkechaklar, oltin, kumush buyumlar va 4 ming buxorolik kamonchilarni oʻlja olib Xuroson noibi qarorgohi — Marvga qaytishgan. U. ibn 3. buxorolik kamonchilarni oʻzining shaxsiy gvardiyasiga aylantirgan. Muoviya Ubaydullohni 674-yil Xurosondan chaqirtirib olib Basra noibi etib tayinlagan, 681 yildan — Basra va Kufa noibi.
Uvays Qaraniy

Uvays Qaraniy (657) - soʻfiylikdagi uvaysiya tariqati asoschisi. Muhammad s.a.v davrlarida yashagan boʻlsa ham u zot bilan uchrashmagan. Rivoyatlarga koʻra, Muhammad s.a.v Uhud togʻi etagidagi jangda (625-yil) muborak ikki tishlaridan ajralganlarida (boshqa manbalarga koʻra oldingi pastki jagʻlaridagi bir tishga tosh tegib maydalab yuborgan) bundan xabar topgan Uvays Qaraniy Muhammad s.a.v.ga boʻlgan yuksak hurmati yuzasidan, ul zotga dushmanlar yetkazgan sitamni oʻzida sinash maqsadida avval bir tishini, soʻngra shubhaga oʻrin qolmasligi uchun oʻzining barcha tishlarini sugʻurib olgan. Muhammad s.a.v unga sahobalar qatoriga qoʻshilishini taklif etgan. Muhammad sallallohu alayhi vasallam vafotlari oldidan hazrati Aliga xirqalarini Uvays Qaraniyga topshirishni vasiyat qilgan. Uvays Qaraniy Alining Muoviya bilan boʻlgan Siffin jangida halok boʻlgan. Boshqa maʼlumotlarga koʻra, Uvays Qaraniy Xoʻtanda vafot etib, shu yerga dafn etilgan.

Muhammad s.a.v. goʻyo Uvaysning Umar ibn al-Xattob huzuriga kelishini bashorat qilganlar va Uvays musulmon jamiyatidagi uning doʻsti (xalil) va oʻzidan keyingi avlodning eng yaxshi insoni ekanligini aytganlar. Bu gaplar “Tazkirat ul-avliyo Attora”da (vaf. 1221) batafsil bayon qilingan Uvays haqidagi keyingi rivoyatlarning paydo boʻlishiga sabab boʻlgan. Soʻfiylik an’anasida Muhammad sallallohu alayhi vasallam va Uvays oʻrtasida ruhiy bogʻliqlik qayd etilgan. Shunday qilib, Uvays soʻfiylik va xalq islom dinida juda hurmatga sazovor boʻlib, turli joylarda, xususan, Suriyaning ar-Raqqa shahrida, hozirgi Oʻzbekistonning Namangan viloyati Chortoq tumanida [2] va  Qoraqalpogʻiston Respublikasining Beruniy tumanida (3), shuningdek, Tojikistonning Xovaling-Xovaling viloyatida [3] qabrlari bor. ]...
Rasululloh s.a.v Uvays Qaraniy madhida   
" Yamandan  menga  Alloh oshigʻining isi kelur " deb marhamat qilganlar.

Havolalar 

594-yilda tugʻilganlar
657-yilda vafot etganlar
Soʻfiylar
Uvek

Uvek, U k ye k — Oltin Oʻrdanpsh asosiy shaharlaridan biri. 14-asr boshida bu yerda tangalar zarb etilgan. 14-asr oxiriga qadar mavjud boʻlgan. U. xarobalari (Saratov yaqinidagi Uvek temir yoʻl st-yasi yaqinida) 19-asrning oxiri va 20-asrning boshida tadqiq etilgan. Turar joylar, xumdonlar, musulmonlar qabristoni aniklangan. 1913-yil A.A. Krotkov badavlat ayol dafn etilgan makbarani (14-asr) ochib oʻrgangan. Binolar pishiq va xom gʻishtdan qurilgan. Shahar xarobasidan suv va don saqlash uchun moʻljallangan xumlar, sirlangan va sirsiz sopol idishlar, toshdan yasalgan idishlarning parchalari, koshin parchalari, quvurlar, Oltin Oʻrdaning kumush va mis tangalari, jez maʼbudchalar, xochlar topilgan.

Oltin Oʻrda shaharlari