Sharqiy Karib dollari

Sharqiy Karib dollari (belgi : EC$ ; kod: XCD) Sharqiy Karib Davlatlari Tashkilotining (OECS) yettita toʻliq aʼzosi va bitta assotsiatsiyalashgan aʼzosining pul birligidir. Britaniya Vest-Indiyasi dollarining vorisi boʻlib, 1965-yildan beri mavjud, odatda dollar belgisi $ yoki muqobil ravishda EC$ bilan qisqacha koʻrinishda yoziladi va bu uni boshqa dollar bilan ifodalangan valyutalardan ajratib turadi. EC$ 100 sentga boʻlinadi. 1976-yil 7-iyuldan boshlab AQSH dollariga  = EC$2,70 kursi boʻyicha bogʻlangan.

Aylanishi 
EC$ dan foydalanadigan davlatlarning oltitasi mustaqildir: Antigua va Barbuda, Dominika, Grenada, Sent Kitts va Nevis, Sent Lyusiya, Sent Vinsent va Grenadin orollari. Qolgan ikkitasi – Anguilla va Montserrat – Britaniyaning dengizorti hududlari hisoblanadi. Bu davlatlarning barchasi Sharqiy Karib Valyuta Ittifoqiga aʼzo sanaladi.

OECSning boshqa ikkita assotsiatsiyalashgan aʼzosi, Britaniya Virgin orollari va Martinika, Sharqiy Karib dollarini rasmiy valyuta sifatida ishlatmaydi. Britaniya Virgin orollari Daniya Vest Indiyasiga, 1917-yildan Amerika Virgin orollariga, yaqinligi sababli valyuta masalalarida doimo muammoli boʻlib kelgan. Rasmiy ravishda Britaniya Virgin orollari sterlingdan foydalangan, ammo amalda vaziyat yanada murakkablashgan va fransuz franki va AQSh dollari muomalaga kiritilgan. 1951-yilda Britaniya Virgin orollari oʻsha paytda sterling tangalari bilan hamkorlikda ishlagan Britaniya Vest-Indiyasi dollarini qabul qildi va 1959-yilda rasmiy ravishda AQSh dollariga oʻtdi.

Martinika Fransiyaning bir qismi boʻlgani tufayli valyuta sifatida yevrodan foydalanadi.

Britaniya Gayanasi va Barbados ilgari Sharqiy Karib Valyuta Ittifoqiga aʼzo boʻlgan, ammo mos ravishda 1966 va 1972-yillarda ittifoqdan chiqib ketishgan. Trinidad va Tobago ilgari Britaniya Vest-Indiyasi valyuta ittifoqining aʼzosi boʻlgan, ammo 1964-yilda chiqib ketgan.

EC$ hududining umumiy aholisi taxminan 613 000 kishini tashkil etadi (2014-yilgi aholini roʻyxatga olish va taxminlar), bu koʻrsatkichni Chernogoriya yoki Amerika poytaxti Vashington aholisi soni bilan solishtirish mumkin. Birlashtirilgan YIM 5,46 milliard AQSh dollarini tashkil etadi, bu koʻrsatkich boʻyicha Bermud orollari bilan taqqoslash mumkin.

Banknotlari va tangalarining old tomonidan marhum qirolicha Yelizaveta II tasvirlangan. U Dominikadan tashqari, EC$ dan foydalanadigan barcha davlatlar va hududlarning davlat boshligʻi boʻlgan. Shunga qaramay, Dominika Millatlar hamdoʻstligining aʼzosi boʻlib, endilikda Qirol Charlz IIIni Hamdoʻstlik rahbari sifatida tan oladi.

Tarixi 
Qirolicha Annaning 1704-yilgi eʼloni Britaniyaning Vest-Indiyasiga sterling valyutasini joriy etishga birinchi urinish boʻldi, ammo u 1870-yillarning oxirigacha mavjud boʻlgan ispan dollari valyuta tizimini siqib chiqara olmadi. 1822-yilda Britaniya hukumati Mavrikiy va Britaniya Vest-Indiyasi (Yamaykadan tashqari) foydalanishi uchun  , va  kasr „Anchor dollarlarni“ ishlab chiqdi. Bir necha yil oʻtgach, mis kasr dollarlar Mavrikiy, Syerra-Leone va Britaniya Vest-Indiyasi uchun ishlab chiqidi.

Britaniya sterling kumush tangalarini mustamlakalarga joriy etish boʻyicha navbatdagi urinishlar 1825-yildagi imperial buyruq bilan amalga oshirildi. Bir qator omillar bu harakatni ilhomlantirdi. Birlashgan Qirollik hozirda 1816-yilda joriy etilgan oltin suverenitetga nisbatan juda muvaffaqiyatli oltin standartini qoʻllayotgan edi va bu tizimni mustamlakalar tomon kengaytirish istagi bor edi. Bunga qoʻshimcha ravishda, Lotin Amerikasidagi inqiloblar natijasida ispan dollarlari (sakkiz peso) taʼminoti toʻxtatilgan edi, bu yerda ispan dollarlarining katta qismi zarb qilingan. Oxirgi ispan dollari 1825-yilda Potosi shahrida zarb qilingan. Endi ingliz barabanlari chalinadigan hamma joyda Britaniya shillinglarini barqaror va uzluksiz taʼminlash istagi kuchayib borardi. 1825-yilgi kengash buyrugʻi asosan muvaffaqiyatsiz boʻldi, chunki u kumush tangalarni ispan dollari  = 4 shilling 4 pensga nisbatan haqiqiy boʻlmagan kursda qonuniy toʻlov vositasiga aylantirdi. Yamayka, Bermuda va Britaniya gonduraslarida muvaffaqiyat qozondi, chunki bu hududlardagi arboblar rasmiy kursni chetga surib qoʻyishdi va  = 4 shilling boʻlgan realroq kursdan foydalandi. Dollar va funt oʻrtasidagi kursning real qiymati, Britaniya oltin suverenining oltin tarkibi bilan solishtirganda, sakkizta ispan pesolarining kumush tarkibiga asoslangan edi.

Ikkinchi imperial buyruq 1838-yilda  = 4 shilling 2 pens toʻgʻri bahosi bilan qabul qilindi. 1838-yilgi kengash tartibidan keyingi yillarda Britaniya Vest-Indiyasi hududlari oʻzlarining hisob pullarini Britaniya funt sterlingi bilan assimilyatsiya qilish maqsadida mahalliy qonunchilik ishlab chiqa boshladi. 1851-yilda Avstraliyada oltinning kashfiyoti kumush dollarni Vest-Indiyadan chiqarib yubordi, ammo 1871 va 1873-yillarda Germaniya oltin standartiga oʻtishi bilan kumush qiymatining katta pasayishi bilan yana qaytib keldi. 1873-yildan keyin darhol Britaniyaning Vest-Indiyasi kumush standartiga qaytishi mumkinligidan xavotir bor edi. Shunday qilib, kumush dollarlarni demonetizatsiya qilish uchun alohida hududlarda qonunlar qabul qilindi. Britaniya tangalari ham kumush boʻlsa ham, u oltin suverenning bir qismini ifodalagan va shuning uchun uning qiymati oltin standartiga asoslangan edi.

Bu davrda va XIX asrda hisoblar dollar yoki sterlingda saqlanishi mumkin edi. Yamayka, Bermuda va Bagama orollari sterling hisoblaridan foydalanishni afzal koʻrdi, Britaniya Gayanasi esa dollar hisoblaridan foydalangan. Britaniya Gayanasi golland gilderi valyuta tizimidan Britaniya funt sterling tizimiga oʻtishda yordam berish maqsadida dollar hisoblaridan foydalangan. Sharqiy Karib hududlarida xususiy sektor dollar hisoblaridan, hukumat esa sterling hisoblaridan foydalanishni afzal koʻrdi. Sharqiy Karib dengizining baʼzi hududlarida banknotlar turli xususiy banklar tomonidan 4 shilling 2 pens ekvivalentida dollarda chiqarilgan. Antigua dollari, Barbados dollari, Dominika dollari, Grenada dollari, Gayana dollari, Sent Kitts dollari, Sent Lyusiya dollari, Sent Vinsent dollari va Trinidad va Tobago dollariga qarang.

1946-yilda Vest-Indiya valyuta konferensiyasida Barbados, Britaniya Gayanasi, Livard orollari, Trinidad va Tobago hamda Vindvord orollari uchta turli xil Valyuta komissarlari kengashlari (Barbados (bu Livard va Vindvord orollariga ham xizmat qilgan), Britaniya Gayanasi va Trinidad va Tobago uchun) oʻrniga Vest-Indiya dollariga asoslangan yagona oʻnlik valyuta tizimini yaratishga rozi boʻlishdi.

1949-yilda Britaniya hukumati Britaniya Gayanasi va Sharqiy Karib dengizi hududlarida dollar hisob-kitob tizimini rasmiylashtirdi va Britaniya Vest-Indiyasi dollarini (BWI$) bir funt sterling uchun  (yoki  = 4 shilling 2 pens) konvertatsiya qilish kursini joriy etdi. Bu Britaniya hukumati tomonidan Britaniyaning Vest-Indiyasi hududlarida yagona tizimni shakllantirish uchun sinovdan oʻtgan koʻplab eksperimental siyosiy va iqtisodiy tashabbuslardan biri edi. „BWI $“ belgisi tez-tez ishlatilgan va valyuta ogʻzaki ravishda „Beewee“ (Britaniya Vest-Indiyasi uchun jargon) dollari sifatida tanilgan. Koʻp oʻtmay, 1950-yilda Trinidadda Britaniya Karib dengizi valyuta kengashi (BCCB) tuzildi, yangi yagona valyutaning banknotlari va tangalarini chiqarish huquqiga ega boʻlib, bir funt sterling konvertatsiyasini ,80 darajasida taʼminlash uchun toʻliq chet el valyutasini himoya qilish mandati berildi. 1951-yilda Britaniya Virgin orollari kelishuvga qoʻshildi, ammo bu norozilikka olib keldi, chunki bu hudud tabiiy ravishda qoʻshni Amerikaning Virgin orollari valyutasidan foydalanib kelgan. 1961-yilda Britaniya Virgin orollari kelishuvdan voz kechdi va AQSh dollarini qabul qildi.

1955-yilgacha BWI$ faqat banknotlar va sterling kasrli tangalar sifatida mavjud edi. Oʻnlik tangalar 1955-yilda sterling tangalarni almashtirdi. Ushbu oʻnlik tangalar sentlarda, har bir sent sterlingda bir yarim penniga teng boʻlgan.

1958-yilda Gʻarbiy Hindiston federatsiyasi tashkil etildi va uning valyutasi BWI$ edi. Biroq, Yamayka (jumladan, Kayman orollari, Terks va Kaykos orollari) Gʻarbiy Hindiston federatsiyasining bir qismi boʻlsa-da, 1954-yildan boshlab BWI$ ni qonuniy toʻlov vositasi sifatida qabul qilganiga qaramay, Yamayka funtini saqlab qoldi. Yamayka, Kayman orollari hamda Terks va Kaykos orollari allaqachon funt, shilling va pennining sterling hisobi tizimining foydalanuvchilari boʻlgan.

1964-yilda Yamayka BWI $ ning qonuniy toʻlov vositasi maqomini tugatdi va Trinidad va Tobago valyuta ittifoqidan (Trinidad va Tobago dollarini qabul qilish) chiqdi. Shu sababli BCCB bosh qarorgohini Barbadosga koʻchirishga majbur boʻldi va tez orada „ BWI $“ dollari mintaqaviy yordamini yoʻqotdi.

1965-yilda tugatilgan Gʻarbiy Hindiston federatsiyasining Britaniya Vest-Indiyasi dollari nominal qiymatida Sharqiy Karib dollariga almashtirildi va BCCB oʻrniga Sharqiy Karib valyutasi boshqarmasi yoki ECCA (1965-yildagi Sharqiy Karib valyutasi kelishuvi bilan tashkil etilgan) egalladi. Keyingi yili Britaniya Gayanasi valyuta ittifoqidan chiqdi. 1964-yildan beri Trinidad va Tobago dollaridan foydalangan Grenada 1968-yilda yana umumiy valyuta kelishuviga qoʻshildi. 1972-yilda Barbados valyuta ittifoqidan chiqdi, shundan soʻng ECCA bosh qarorgohi Sent-Kitsga koʻchirildi.

1965-yildan 1983-yilgacha Sharqiy Karib valyuta boshqarmasi 1965-yildagi banknotlar va 1981-yildagi tangalar bilan EC$ ni chiqargan. EC$ hozirda Sent-Kits va Nevisdagi Baster shahrida joylashgan Sharqiy Karib Markaziy banki tomonidan emissiya qilinadi. Bank 1983-yil 5-iyulda Port-of-speynda imzolangan shartnoma (Sharqiy Karib dengizi Markaziy banki shartnomasi) asosida tashkil etilgan.

Ayirboshlash kursi  = £1 sterling (eski  = 4s 2d.ga teng) yangi Sharqiy Karib dollari uchun 1976-yilgacha davom etdi.

Tangalari 
1981-yilgacha BWI $ tangalari muomalada boʻlgan. 1982-yilda 1, 2, 5, 10 va 25 sent va 1 dollar nominalidagi tangalarning yangi seriyasi chiqarildi. 1 va 5 sentlik tangalar qiyshiq shaklda, 2 sentlik tangalar esa kvadrat shaklida edi. Bu uchtasi alyuminiydan yasalgan. 10 va 25 sentlik tangalar dumaloq va kupro-nikeldan ishlangan edi. Dollar alyuminiy bronza va dumaloq edi. Dumaloq, alyuminiy bronza dollarli tanga 1989-yilda oʻn burchakli, kupro-nikel turiga almashtirildi. 2002-yilda yangi va kattaroq dumaloq shakldagi 1, 2 va 5 sentlik tangalar, shuningdek, dumaloq boʻlgan yangi 1 dollarlik tangalar sotildi. Qirolicha Yelizaveta II timsoli ham oʻsha yili barcha tanga nominallarida Yan Rank-Broadley dizayniga oʻzgartirildi va bu Arnold Machin portretini toʻxtatgan oʻsha kungacha hamdoʻstlikning soʻnggi valyutasiga aylandi. Ularning kompozitsiyalari mos ravishda alyuminiy va kupro-nikel boʻlib qoldi. Yuqori nominallar mavjud, ammo ular faqat medal tangalari sifatida chiqarilgan. 1 va 2 sentlik tangalar 2015-yil iyul oyida muomaladan chiqarildi va 2020-yil 30-iyungacha qonuniy toʻlov vositasi boʻlib qoldi.

Banknotlari 
1965-yilda Sharqiy Karib valyutasi boshqarmasi 1, 5, 20 va 100 dollarlik banknotlarni muomalaga chiqardi, ularning barchasida Pietro Annigonining 1956-yilda qirolicha Yelizaveta II ning Garter ordeni regaliyasidagi portreti aks ettirilgan. 1985-yilda Sharqiy Karib Markaziy banki nomidagi birinchi emissiyalar 10 dollarlik kupyuralar qoʻshilgan bir xil nominaldagi edi. Oxirgi 1 dollarlik kupyuralar 1989-yilda, 50 dollarlik kupyuralar 1993-yilda muomalaga kiritilgan. 2008-yil 1-aprelda Sharqiy Karib Markaziy banki oldingi emissiyalarga oʻxshash yangi banknotlar seriyasini muomalaga chiqardi, bundan tashqari joriy banknotlardagi seriya raqamining bir qismini tashkil etuvchi shtrix-kod va mamlakat kodi harflari qoldirilgan. 2012-yilda Sharqiy Karib Markaziy banki koʻzi ojizlar uchun qulayroq boʻlgan banknotlarni taqdim etish maqsadida Brayl yozuvi xususiyatiga ega banknotlar seriyasini chiqardi. Yangilangan banknotlardagi koʻtarilgan Brayl belgilarida toʻp va dumlar koʻrinishidagi kriket mavzusi mavjud. Ushbu belgilar 10, 20, 50 va 100 dollarlik banknotlarga qoʻshilgan.

2019-yil holatida Sharqiy Karib Markaziy banki polimer substratda ishlab chiqarilgan va vertikal formatda taqdim etiladigan banknotlarning yangi oilasini taqdim etishni rejalashtirmoqda.

Oldingi namunalar 

2012-yilgi namunalarda koʻzi ojizlar uchun kriket toʻpi va dumlar koʻrinishidagi koʻtarilgan brayl elementlari mavjud edi. Bular EC$ 10, $20, $50 va $100 banknotlariga aks ettirildi.

Manbalar

Havolalar 

 
 ECCB: Banknotes 
 ECCB: Coins 
 The banknotes of the Eastern Caribbean dollar

1965-yilda muomalaga kiritilgan valyutalar
Britaniya dengizorti hududlari valyutalari
Millatlar hamdoʻstligi valyutalari
Savdo bloklari
Sharqiy Karib Davlatlari Tashkiloti iqtisodiyoti
Valyuta ittifoqlari
Karib havzasi valyutalari