Lascaux

Lascaux ( ,  ; ; , „Lascaux gʻori“) ― Fransiya janubi-gʻarbi Dordogne departamenti Montignac qishlogʻi yaqinidagi gʻorlar tarmogʻi. 600 dan ortiq parietal devor rasmlari gʻorning ichki devorlari va shiftini qoplaydi. Rasmlar, birinchi navbatda, yirik hayvonlar, tipik mahalliy, zamonaviy faunani ifodalaydi, bu hududdagi topilmalar yuqori paleolitning qazilma qoldiqlariga mos keladi. Ular koʻp avlodlarning birgalikdagi saʼy-harakatlari va davomli munozaralar bilan shakllangan, rasmlarning yoshi taxminan 17 000 yil (ilk Magdaleniyaliklar davri) deb taxmin qilinadi. Gʻordagi tarixdan oldingi sanʼatning ajoyibligi tufayli Lascaux 1979-yilda UNESCOning Butunjahon merosi roʻyxatiga „Vezer vodiysidagi tarixdan oldingi joylar va bezatilgan gʻorlar“ning elementi sifatida kiritilgan.

Dastlabki gʻorlar 1963-yildan beri odamlar uchun yopiq edi, chunki insonlarning taʼsiri tufayli gʻordagi rasmlarning ahvoli yomonlashgan, ammo hozirda bir nechta gʻor nusxalari mavjud.

Qayta kashf etilganidan beri tarixi 

1940-yil 12-sentabrda Lascaux g‘origa kirish eshigi 18 yoshli Marcel Ravidat tomonidan uning Robot ismli iti teshikka qulai ketganida topilgan. Ravidat uch do‘sti Jacques Marsal, Georges Agnel va Simon Coencas bilan u yerga qaytdi. Ular gʻorga lik shaxta orqali kirishdi va yaqin atrofda Lascaux Manorda afsonaviy yashirin oʻtish joyi boʻlishi mumkinligiga ishonishdi. O‘smirlar g‘or devorlari hayvonlar tasvirlari bilan qoplanganini aniqladilar. Davomiylikni, kontekstni yoki oddiygina gʻorni ifodalovchi galereyalarga nom berildi. Bularga Hall of the Bulls, the Passageway, the Shaft, the Nave, the Apse va the Chamber of Felines kiradi. Ular 1940-yil 21-sentyabrda Abbe Henri Breuil bilan birga qaytib kelishdi; Breuil gʻorning koʻplab eskizlarini yasaydi, ularning baʼzilari bugungi kunda koʻplab rasmlarning haddan tashqari degradatsiyasi tufayli oʻquv materiali sifatida foydalanilmoqda. Breuilga Les Eyziesdagi Les eyzies (Tarixdan oldingi muzey) kuratori Denis Peyrony, Jean Bouyssonie va doktor Cheynier hamrohlik qildi.

Gʻor majmuasi 1948-yil 14-iyulda jamoatchilikka ochilgan va dastlabki arxeologik tadqiqotlar bir yil oʻtgach, Shaftga qaratilgan. 1955-yilga kelib, kuniga 1200 kishi tomonidan ishlab chiqarilgan karbonat angidrid, issiqlik, namlik va boshqa ifloslantiruvchi moddalar rasmlarga sezilarli darajada zarar yetkazdi. Havoning ahvoli yomonlashgani sababli, zamburugʻlar va likenlar devorlarga tobora koʻproq kirib bordi. Binobarin, 1963-yilda g‘or omma uchun yopildi, rasmlar asl holiga keltirildi va kundalik monitoring tizimi joriy etildi.

Gʻor qismlari 

Dastlabki gʻordagi tabiatni muhofaza qilish muammolari nusxalarni yaratishni yanada muhimroq qildi.

Lascaux II 
Lascaux II, Great Hall of the Bulls va Painted Gallery aniq nusxasi 1983-yildan boshlab gʻor yaqinida (taxminan  ga yaqin) namoyish etilishidan oldin asl nusxalarga zarar bermasdan, rasmlarning koʻlami va kompozitsiyasi haqidagi taassurotni ommaga taqdim etish uchun Parijdagi Grand Palaisda namoyish etilgan. Lascaux parietal sanʼatining toʻliq assortimenti saytdan bir necha kilometr uzoqlikda joylashgan Le Parc du Thot tarixiy sanʼat markazida taqdim etilgan, u yerda muzlik faunasini ifodalovchi jonli hayvonlar ham mavjud.

Ushbu qism uchun rasmlar 19 ming yil oldin ishlatilgan deb hisoblangan temir oksidi, koʻmir va ocher kabi bir xil turdagi materiallar bilan koʻpaytirildi. Yillar davomida Lascauxning boshqa faksimillari ham ishlab chiqarilgan.

Lascaux III 
Lascaux III gʻor sanʼatining beshta aniq reproduksiyasi (Nave va Shaft) boʻlib, ular 2012-yildan beri butun dunyo boʻylab sayohat qilib, Lascaux haqidagi bilimlarni asl nusxadan uzoqroqda boʻlishishga imkon beradi.

Lascaux IV 
Lascaux IV Xalqaro parietal sanʼat markazining (Centre International de l’Art Parietal) bir qismini tashkil etuvchi Lascaux gʻorining barcha boʻyalgan joylariNI yangi nusxasi hisoblanadi. 2016-yil dekabr oyidan boshlab raqamli texnologiyani displeyga birlashtirgan ushbu kattaroq va aniqroq nusxa Snøhetta tomonidan Montignacga qaragan tepalik ichida qurilgan yangi muzeyda taqdim etilgan.

Tasvirlari 

Gʻorda 6000 ga yaqin figura mavjud boʻlib, ularni uchta asosiy toifaga boʻlish mumkin: hayvonlar, inson figuralari va mavhum belgilar. Rasmlarda atrofdagi landshaft yoki oʻsha davrning oʻsimliklari tasvirlari mavjud emas. Asosiy tasvirlarning aksariyati mineral pigmentlarning murakkab aralashmasidan qizil, sariq va qora ranglardan foydalangan holda devorlarni boʻyab chizilgan, shu bilan birga temir oksidi (oxra) kabi temir birikmalari gematit va goetit, shuningdek, marganesni oʻz ichiga olgan pigmentlardan ham foydalanilgan. Koʻmir ham ishlatilgan boʻlishi mumkin, lekin bir oz darajada koʻrinadi holos. Baʼzi gʻor devorlarida ranglar boʻyash uchun qoʻllashdan koʻra, boʻyoq hosil qilinib, hayvon yogʻi, kalsiyga boy gʻor yer osti suvlarida yoki loyda pigment suspenziyasi sifatida qoʻllangan boʻlishi mumkin. Boshqa joylarda, rangli aralashmani naycha orqali puflagan holda, pigmentlarni purkash amaliyoti qoʻllangan. Tosh yuzasi yumshoqroq boʻlgan joylarda baʼzi dizaynlar toshga oʻyilgan. Koʻpgina tasvirlar juda zaif, boshqalari esa butunlay yomonlashgan.

Rasmlardan 900 dan ortiq hayvonlarni aniqlash mumkin, ulardan 605 tasi aniq identifikatsiya qilingan. Ushbu tasvirlardan 364 tasi otlar, 90 tasi kiyiklarning rasmlari. Shuningdek, qoramol va bizon tasvirlangan, ularning har biri tasvirlarning 4-5 % ni tashkil qiladi. Boshqa suratlar qatoriga yetti mushuk, qush, ayiq, karkidon va odam kiradi. Rassomlar uchun asosiy oziq-ovqat manbai bugʻular boʻlganiga qaramay, ularning tasvirlari yoʻq. Devorlarda geometrik tasvirlar ham topilgan.

Gʻorning eng mashhur qismi buqalar zali boʻlib, u yerda buqalar, otlar, aurochlar, kiyiklar va gʻordagi yagona ayiq tasvirlangan. Toʻrtta qora buqa yoki auroch bu yerda tasvirlangan 36 hayvonlar orasida asosiy figuralardir. Buqalardan biri  gʻor sanʼatida hozirgacha topilgan eng katta hayvon. Bundan tashqari, buqalar harakatdadek boʻlib koʻrinadi.

Nave nomli xonada topilgan „The Crossed Bison“ deb nomlangan rasm koʻpincha paleolit gʻor rassomlarining mahoratiga misol sifatida taqdim etiladi. Kesilgan orqa oyoqlar tomoshabinda bir oyogʻi boshqasiga qaraganda yaqinroq ekanligi haqidagi tasavvurni yaratadi. Sahnadagi bu vizual chuqurlik oʻsha davr uchun ayniqsa rivojlangan istiqbolning ibtidoiy shaklini namoyish etadi.

Adabiyotlar 

 
 
 
 
 B. et G. Delluc, 2008: Dictionnaire de Lascaux, Sud Ouest, Bordeaux. Plus de 600 entrées et illustrations. Bibliographie (450 références). ISBN 978-2-87901-877-5.

Manbalar

Havolalar 

 Lascaux gʻorining mikrobiologiyasi
 http://archeologie.culture.fr/lascaux/en Lascaux resurslari veb-sayti Fransiya Madaniyat vazirligi tomonidan va tadqiqotchilar tomonidan yozilgan
 http://archeologie.culture.fr/lascaux/en/visit-cave Fransiya Madaniyat vazirligi tomonidan 3D modeli orqali Lascaux g‘origa virtual sayohat
 Lascaux gʻori  rasmiy Lascaux veb-sayti, Fransiya Madaniyat vazirligidan
 Lascaux gʻori sanʼat simpoziumi Bradshaw fondi
 Human Timeline (Interactive) — Smithsonian, Milliy tabiiy tarix muzeyi (2016-yil avgust).
 Janina Ramirez va Alice Robertsning rasmlari muhokamasi: Art Detective Podcast, 8-fevral 2017-yil
Muzeylar
Diqqatga sazovor joylar