yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Oligotsen

Oligotsen (oligo... va kainos — yangi) — paleogen sistemasi (davri)ning yuqori boʻlimi. 1855-yilda nemis geologi G. Beyrix tomonidan ajratilgan. Geologlar O.ni 2 (baʼzi tadqiqotchilar esa 3 ta) qismga boʻladilar. Oʻzbekistonning qamma hududlarida O.ga mansub sumsar qatlamlari ajratilgan. O. yotkiziklaridagi yirik neft konlari Fargʻona botigʻidagi Shoʻrsuv-4, Choʻngʻara-Gʻalcha, Shimoliy Soʻx, Chaur-Yorqoʻton, Xonqiz, Avval, Polvontosh, Andijon, Xoʻjaobod, Boʻston konlari (3-, 4- neft-gazli gorizontlar)da uchraydi.

Manbalar 

 

Geologiya
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oliy bosh qoʻmondon

Oliy bosh qoʻmondon - mamlakat Qurolli kuchlarining oliy rahbari. Tinch davrda ham, urush paytida ham qurolli kuchlar boshligʻi hisoblanadi. Oʻzbekistonda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq (93-modda, 16-bandi), Oʻzbekiston Prezidenti Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining Oliy bosh qoʻmondoni hisoblanadi. U qurolli kuchlarning oliy qoʻmondonlarini vazifasiga tayinlaydi va vazifasidan ozod qiladi, oliy harbiy unvonlar beradi.

Manbalar 

{{military-stub}

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Unvoniga koʻra ofitserlar
Oliy va oʻrta maxsus maktab muammolari instituti

Oliy va oʻrta maxsus maktab muammolari instituti — Oʻzbekiston Respublikasida oliy va oʻrta maxsus taʼlimni takomillashtirish va rivojlantirishning dolzarb muammolarini hal qiluvchi ilmiy-metodik markaz. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 1995-yil Toshkent shahrida tashkil etilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi qaramogʻida. Institut oʻz faoliyatini Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi rahbarligida Fan va texnologiyalar markazi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi, taʼlim muassasalariga ega boʻlgan boshqa tarmoq vazirlik va idoralari, oliy taʼlim muassasalari, ilmiy muassasa va ishlab chiqarish korxonalari bilan uzviy hamkorlikda amalga oshiradi. Institutda 3 ilmiy-metodik boshqarma (oliy taʼlim normativlari va standartlari; ijtimoiy-iqtisodiy tadqiqotlar; malaka oshirish, ped. va axborot texnologiyalari), 11 boʻlim (kasbiy ilmiy-metodik taʼminoti; magistraturaning ilmiy-metodik taʼminoti; taʼlim, fan va ishlab chiqarishni institutegratsiyalash; iqtisodiyot taʼlimi; maʼnaviyat va maʼrifat; isteʼdodli yoshlar bilan ishlashning ilmiy-metodik taʼminoti; oʻquv adabiyotlari yaratishning ilmiy-metodik taʼminoti; qayta tayyorlash va malaka oshirishning ilmiy-metodik taʼminoti; pedagogik texnologiyalar va taʼlim sifati; taʼlimda yangi axborot texnologiyalarining ilmiy-metodik taʼminoti; kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirish monitoringi), 1 sektor (jahon taʼlim tizimlarining qiyosiy taxlili) bor. Institut jahon tajribalarini inobatga olgan holda, oliy va oʻrta maxsus taʼlim tizimini takomillashtirishning ilmiy asoslarini ishlab chiqish, respublika ijtimoiy-iqtisodiy sohasidagi oʻzgarishlarga, bozor iktisodiyoti ehtiyojlari talablariga toʻliq javob bera oladigan, koʻp bosqichli taʼlim muassasalarining zamonaviy modellarini yaratish, mutaxassislarga taʼlim va tarbiya berishning zamonaviy metodlarini, yangi informatsion va pedagogik texnologiyalarni oʻquv jarayoniga tatbiq etish, talaba yoshlar dunyoqara-shini shakllantirish, Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligini mustahkamlash gʻoyasiga sodiq boʻlgan vatanparvarlarni tarbiyalash, oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida talaba yoshlar bilim darajalarini aniklashning test nazorati va baholashning reyting usulini izchil ravishda oʻquv jarayoniga tatbiq etish ishlarini amalga oshirish, kasbiy taʼlim tizimini takomillashtirish, fan va texnika yoʻnalishining zamonaviy holatini aks ettiruvchi original darsliklar, oʻquv qoʻllanmalari, monografiya va maʼruza matnlarini tanlov asosida nashr etishni tashkil qilish va boshqa yoʻnalishlar boʻyicha faoliyat yuritadi. Institutda 1996-yildan har chorakda „Taʼlim muammolari“ ilmiy-metodik jurnal chop etiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Oliy oʻquv yurtlari
Oliy jazo

Oliy jazo — q. Oʻlim jazosi.

Manbalar 

    

Jazolar
Oliy maktab

Oliy maktab – xalq xoʻjaligining turli tarmoqlarida amaliy, pedagogik yoki ilmiy faoliyat koʻrsatish uchun umumiy oʻrta yoxud oʻrta maxsus maʼlumot asosida oliy malakali mutaxassislar tay-yorlaydigan oliy oʻquv yurti. YUNESKOning belgilashiga koʻra, „Oliy maktab“ tushunchasi oʻz ichiga universitetlar, oʻquv institutlari, akademiyalar, oliy bilim yurtlarini kamrab olganidek, litsey va kollejlar taʼlimini ham oladi. Bunda Oliy maktabning oʻz talabalariga kay darajada bilim berishi va ularda qanday malakalar shakllantirishi emas, balki uning oʻrta maʼlumot negizida mutaxassis tayyorlashi asos qilib olinadi. Shuning uchun ham bir qator mamlakatlarda umumiy urta taʼlimdan keyin mutaxassis tayyorlaydigan har qanday oʻquv yurti Oliy maktab hisoblanadi. OʻzRda Kadrlar tayyorlash milliy dasturini roʻyobga chiqarishning uchinchi bosqichidan soʻng Oliy maktab urta maxsus maʼlumot negizidagina mutaxassis tayyorlaydigan boʻladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oliy qisqichbaqasimonlar

Oliy qisqichbaqasimonlar (Malacostraca) — qisqichbaqasimonlar kenja sinfi. Bosh, koʻkrak va qorin boʻgʻimlarining soni doimiy, qorin oyoqlari rivojlangan. Bosh va koʻkrak boʻgʻimlari qoʻshilib, boshkoʻkrakni hosil qiladi. Boshida bir juft fasetkali koʻzlari, uzun va kalta moʻylovlari, 3 juft (bir juft yuqori va 2 juft pastki) jagʻlari boʻladi. Qorin boʻgʻimlari baʼzan oʻzaro yoki telson (dum plastinkasi) bilan qoʻshilib ketadi. Nafas olish va qon aylanish sistemasi yaxshi rivojlangan. Oshqozoni chaynovchi va filtrlovchi boʻlimlardan iborat; hazm bezi murakkab tuzilgan. Oʻzgarishsiz yoki metamorfoz orqali rivojlanadi. "Oliy qisqichbaqasimonlar" nomi bu hayvonlar uchun uncha mos kelmaydi. Chunki ularning murakkab tuzilish belgilari bilan bir qatorda tuban belgilari (masalan, ikki shoxli qorin oyoklari) ham boʻladi. 13 taga yaqin turkumga boʻlinadi. 19,5 ming turi maʼlum. Juda keng tarqalgan; asosan, dengiz bentosida yashovchi va pelagik hayvonlar. Chuchuk suvlarda daryo kisqichbakalari, suv xoʻtiklari, yonlab suzarlar tarqalgan. Ayrim turlari (zahkashlar) parazit va kuruklikda yashaydi. Oziq-ovqat sifatida sanoat miqyosida ovlanadi (krevetkalar, langustlar, omarlar, Kamchatka krabi).

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oliy harbiy bojxona instituti

Oliy harbiy bojxona instituti, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasining Oliy harbiy bojxona instituti — bojxona tizimiga yuqori malakali mutaxassislar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. Toshkent shahrida joylashgan. 2002-yil 22-mayda bojxona kolleji, Soliq va bojxona akademiyasining bojxona ishi fakulteti negizida tashkil etilgan. Tarkibida bojxona ishi, qayta tayyorlash va malaka oshirish fakultetlari hamda 12 kafedra (jangovar, harbiy xizmat, jismoniy tayyorgarlik va avtomobil ishi; bojxona nazoratini tashkil etish; tashqi iqtisodiy faoliyatni davlat tomonidan boshqarish va hokazo) bor.

Institutda bojxona tizimidagi kadrlarning bazaviy kasbiy tayyorgarligi oshiriladi, tizim xodimlari qayta tayyorlanadi va malakasi oshiriladi; bojxona ishi sohasida ilmiy tadqiqotlar ishlarini tashkil etish, xorijiy mamlakatlarning shu kabi oʻquv boʻlinmalari bilan amaliy, uslubiy aloqalar oʻrnatish, ilmiy adabiyotlar tayyorlash va nashr etish ishlari bajariladi. Institutda 2003/2004 oʻquv yilida 125 nafar talaba oʻqidi, 112 nafar professor-oʻqituvchilar ishladi. Doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalarini himoya qilish boʻyicha ixtisoslashgan ilmiy kengash mavjud. Aspirantura bor. Oʻquv qoʻllanmalari, dasturlar, ilmiy va metodik qoʻllanmalar nashr etiladi.

Manbalar 

    

Toshkent institutlari
Rahim Olimjonov

Rahim Olimjonov (1913.10.7 — Toshkent — 1985.17.2) — entomolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1952), biol. fanlari doktori (1949), professor (1950). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatgan (1934). Oʻrta Osiyo oʻsimliklarni himoya qilish ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1935 — 37). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Zoologiya sektori ilmiy xodimi (1939—40). Botanika va zoologiya instituti direktori oʻrinbosari (J941-44). UzDU rektori (1950-55). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya instituti entomologiya laboratoriya mudiri (1956—72), shu institut direktori (1958— 61), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti entomologiya kafedrasi mudiri (1972— 81). Ilmiy asarlari gʻoʻza, beda va boshqa ekinlar zararkunandalarini oʻrganish va ularga qarshi kurash choralariga bagʻishlangan. Entomologiya darsligini tuzgan (1977).

Manbalar 
 Pochvoobitayushiye i pripochvennie formi nasekomix oroshayemix zemel Oʻzbekistona. T., 1972; Formirovaniye vrednoy entomofauni xlopchatnika i lyuserni v Karshinskoy stepi, T., 1974.

1913-yilda tugʻilganlar
10-iyulda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
17-fevralda vafot etganlar
Olimlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Oʻzbekiston olimlari
Xudoyor Olimov

Xudoyor Olimovich Olimov (1928.30.5, Toshkent) — psixiatr, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1988), tibbiyot fanlari doktori (1962), professor (1963). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1948). Shu institut psixiatriya klinikasida assistent (1954—57), ayni vaqtda Toshkent Davlat Universiteti yuridik fakultetida oʻqituvchi. Oʻzbekiston oʻlka meditsinasi ilmiy tadqiqot institutida katta il-miy xodim (1957—62), Andijon tibbiyot instituti psixiatriya kafedrasida mudir (1963—65), ayni vaqtda shu institut davolash fakultetida dekan, 1965-yili Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti rektorining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari, shu institut (1966—73), Toshkent tibbiyot akademiyasi (1973—97) psixiatriya kafed-rasi mudiri. 1997-yildan ilmiy konsultant. O. Oʻzbekistonda psixiatrlar maktabi tashkilotchilaridan. Ilmiy faoliyati shizofreniya, infeksion ensefalit, maniakaldepressiv psixoz, qandli diabetda psixikaning aynishi va bu kasalliklar klinikasi, qaytalinishining oldini olish, davolash masalalariga oid.

Manbalar 
 Rekurrentnaya shizofreniya, T., 1982; Psixicheskiye narusheniya pri saharnom diabete, T., 1987.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston olimlari
1928-yilda tugʻilganlar
30-mayda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Hamidjon Olimov

Hamidjon Olimov (1948.2.12, Oxunboboyev tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1972). 1966— 1976 yillarda va 1994-yildan Oxunboboyev tumanidagi 8-maktabda toʻgarak rahbari, matematika oʻqituvchisi, 1976—1994 yillarda 13-maktabda ilmiy boʻlim mudiri va matematika fani oʻqituvchisi. Ish faoliyati davomida oʻquvchilarni ixtirochilikka oʻrgatdi, maktabda matematika fani boʻyicha namunali fan xonasi tashkil etib, uni turli oʻquv qoʻllanmalari va koʻrgazmali qurollar bilan boyitdi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1948-yilda tugʻilganlar
Olimp togʻi

Olimp togʻi — Gretsiyadagi eng baland togʻ massivi. Egey dengizining Termaikos koʻltigʻi sohilida. Eng baland joyi 2917.727 m. Ohaktosh va slanetslardan tuzilgan. Tik yon bagʻirlarida dara koʻp. Keng bargli va igna bargli oʻrmonlar bor. Choʻqqilarida qishda qor boʻladi. Milliy bogʻ tashkil etilgan. Yunon afsonalarida Olimp togʻi muqaddas togʻ, xudolar makoni hisoblangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olimpiya

Olimpiya — Elida (Peloponnesning shim.-gʻarbiy qismi)dagi yunonlar shahri; Zevs sajdagohi (muqaddas Altis oʻrmonzori). O. atrofida Olimpiada oʻyinlari oʻtkazish uchun qurilgan inshootlar (stadion va boshqalar) joylashgan. O.da Fidiy ustaxonasi joylashgan. O. maʼmuriy majmuasi miloddan avvalgi 7— 4-asrlarda shakllangan. Milodiy 426-yil Rim imperatori Feodosii II buyrugʻiga koʻra oʻt qoʻyilgan, bundan avvalroq u Zevsga sajda qilishni va Olimpiada oʻyinlarini majusiylik belgisi sifatida man qilgan. Qazishmalar natijasida Pelops sajdagohi, ibodatxonalar haro-balari, jumladan, Gera, Zevs, Xudolar onasi, 12 xazina, 130 dan ziyod haykallar, 13 mingga yaqin jez buyumlar, 10 mingga yaqin bitiklar va boshqa topilgan O. Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olimpiya shon-shuhrati muzeyi

Olimpiya shon-shuhrati muzeyi — Toshkent shahrida joylashgan Oʻzbekistonda olimpiada harakati va sport yutuqlarini targib qiluvchi markaz.

Tarixi 
1996-yil 1-sentabrda Toshkentda ochilgan. Osiyo qitʼasida birinchi tashkil qilingan olimpiya muzeyi. Ochilishida Xalqaro Olimpiada qoʻmitasi(XOQ)ning Prezidenti X.A.Samaranch ishtirok etgan. Muzeyning vazifasi: olimpiya gʻoyalarini targʻib qilish bilan birga respublikada jismoniy tarbiya, sport, sayohat va xalq milliy oʻyinlarini yuksaltirish, shuningdek, Oʻzbekiston sportchilarining jahon miqyosidagi nufuzini mustahkamlash ishiga koʻmaklashish.

Muzey tuzilishi 
Muzeyda 11 mingdan ziyod eksponatlar mavjud jumladan turli buyumlar, ashyolar, rasmlar, yorlikdar va musobaqalarning gʻoliblariga berilgan kuboklar, medallar, nishonlar mavjud. Ular AQSH, Ispaniya, Shveysariya va boshqa xorijiy davlatlardan olib kelingan. Muzeyning 1-qavatida noyob eksponatlar joylashtirilgan. Prezident I. Karimovning muzeyga sovgʻalari ham bor. Bular xalkaro sportni rivojlantirishga qoʻshgan hissasi uchun Oʻzbekiston Prezidentiga XOQ Prezidenti top-shirgan Olimpiada oltin ordeni, Osiyo Olimpiada Kengashining Olimpiada oltin ordenidir. Shuningdek, bu yerda Xalqaro havaskorlar kurash federatsiyasining "Oltin marjoni", professional boks boʻyicha 16 karra jahon chempioni A. Grigoryannint chempionlik oltin kamari, gulchambari va medallari, olimpiada oʻyinlari vaqtida tayyorlangan turli medallar va ni-shonlar bor. Muzeyning 2-qavatida Olimpiada oʻyinlari oʻtkazilgan yillar xronologik tarzda berilgan boʻlib, ularda ishtirok etgan oʻzbekistonlik sportchilarning kiyimlari, asbob-anjomlari, suratlari, mukofotlari bilan tanishish mumkin. Oʻzbekiston mustaqilligi yillarida sportchilari-mizning jahon, Yevropa birinchiliklari, Osiyo, Markaziy Osiyo oʻyinlari, Toshkent va xorijiy mamlakatlarda oʻtkazilayotgan turli xalqaro turnirlarda erishgan yutuqlari, qoʻlga kiritgan sovrinlari muzey eksponatlarining asosini tashkil etadi. Amaldagi ekspozitsiyalar muntazam yangi ek-sponatlar bilan toʻldirib turiladi. Muzey vidiokassetasi tasmalariga eng qiziqarli musobaqalar tasviri yozilgan. Olimpiya shon-shuhrati muzeyi-shahrim.da Oʻzbekistonda jismo-niy tarbiya va sport tarixiga oid huj-jatlar fondi yaratilgan. Bu yerda muhim sport tadbirlari oʻtkazilib turiladi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston sporti
Toshkent muzeylari
Olif

Olif — q. Alifmoy.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Otaxon Ollaberganov

Ataxan Allabergenov (1947-yilning 17-noyabr sanasida Turkmanistonning Toshhovuz viloyati, Ilyoli tumanida tavallud topgan) — rassom, haykaltarosh, san'at fanlari professori (2018), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981), Oʻzbekiston Badiiyot akademiyasi akademigi (2003). 1974-yilda Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan. 1975-yildan Ogahiy nomidagi Xorazm viloyati musiqali drama va komediya teatrida bosh rassom boʻlib faoliyat yuritgan. Ilk bor Muqimiy teatri spektakllariga (E. Sobitovning "Hijron", F. Musajonovning "Olifta", 1973) dekoratsiyalar yaratdi. A. Allabergenov eskizlarda yaratilgan badiiy g'oyani sahna bezaklariga toʻliq koʻchirishga erishadi. "Beruniy" (Uygʻun, 1976), "Nurxon" (K. Yashin, 1977), "Platina" (O. Matjon, 1977), "Maysaraning ishi" (Hamza, 1983), "Yagona guvoh" (K. Omarov, 1985), "Tobutdan tovush" (A. Qahhor, 1986, Toshkent satira teatrida), "Jaloliddin" (E. Samandarov, 1987) va boshqa spektakllarni badiiy bezagan. Shuningdek, rassom Xiva, Urganch manzaralari aks ettirilgan yirik polotnolar muallifi. "Eski shahar" (1977), "Birinchi oʻqituvchi" (1978) va boshqa kolleksiyalari mavjud. Umri davomida oʻn minglab takrorlanmas rang-tasvir va grafik asarlar yaratgan va Oʻzbekiston san'atiga yuksak hissa qoʻshgan. 2000-yilda "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1947-yilda tugʻilganlar
17-noyabrda tugʻilganlar
Turkmanistonda tugʻilganlar
Rahmon Olloberganov

Rahmon Olloberganovich Olloberganov (1910.1.1 - Xiva - 1986.15.11) — bastakor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1965). Xorazm teatrlarida sozanda, musiqa rahbari va dirijyor (1930—40), Urganch musiqa maktabi oʻqituvchisi (1940—42) va direktori (1944—62 va 1964-yildan). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—44). O. "Adolat" (I. Akramov), "Maʼrifat qurbonlari" (E. Rahim), "Oshiq Gʻarib" (Yu. Yusupov; A.Otajonov bilan hamkorlikda) va boshqa pyesalarga, bir qancha inssenirovkalarga musiqa yozgan. "Yoshligim", "Bir kelib keting qishlogʻimizga" va boshqa qoʻshiklari ommaviylashgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1910-yilda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
15-noyabrda vafot etganlar
Olloqulixon saroyi

Olloqulixon saroyi - xalq orasida Toshhovli nomi bilan mashhur.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olma qurti

Olma qurti, olma mevaxoʻri () — urugʻli mevalarning zararkunandasi, barg oʻrovchi kapalaklar oilasidan. Olma, behi, nok, baʼzan oʻrik, shaftoli, olxoʻri mevalariga zarar yetkazadi. Mevaning urugʻi va eti bilan oziqlanadi. Olma qurti kapalaklarining qanotlari yozilganida" 18–21 mm, oldingi qanotlari kulrang, kanotlari asosi va uchi qoramtir; keyingi qanotlari och qoʻngʻir, oqish tukli. Soʻnggi yoshdagi qurtlari 14–20 mm, och pushti. Gʻumbak davrida daraxt poʻstlogʻi, toʻkilgan shoxshabba va barglar ostida, tuproqning yuza qavatida, meva omborlari devorlari kavagida, meva yashiklari tirqishlarida qishlaydi. Erta bahorda olma gullaganda pilladan kapalak uchib chiqib, daraxt bargi va gullariga tuxum qoʻyadi.  Tuxumlardan 6—8 kundan soʻng qurtlar chiqib, mevalarni zararlaydi. Mavsumda 3—4-marta nasl beradi.

Kurash choralari: erta bahorda daraxt poyasidan eski koʻchgan poʻstloq olib tashlanadi; ildizi atrofidagi tuproq yaxshi yumshatiladi; meva saqlanadigan omborlar va yashiklar dezinfeksiya qilinadi; toʻkilgan mevalar har doim yigʻib olib turiladi; kapalaklar har qaysi naslining paydo boʻli-shi davrida daraxtlar insektitsidlar (fozalon, Bi-58) va boshqa preparatlar bilan ishlanadi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Hasharotlar
Olmazor

Olmazor (1963-yilgacha — Vrevskiy) — Toshkent viloyati Chinoz tumanidagi shaharcha (1937-yildan). Chirchiqdaryosining oʻng sohilida. Toshkentdan 50 km jan.gʻarbda. Toshkent — Sirdaryo temir yoʻldagi stansiya. Aholisi 9,1 ming kishidan ziyod (2003). O.da 13 tashkilot va korxona bor, shulardan, qurilish materiallari kombinati, gʻisht zavodi, mebel fabrikasi va boshqa faoliyat koʻrsatadi. 2 umumiy taʼlim maktabi, 2 kutubxona, klub, kasalxona, 3 dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

Manbalar 

 

Chinoz tumani shaharchalari
Toshkent viloyati shaharlari
Olmaliq ammofos aksiyadorlik jamiyati

Olmaliq ammofos aksiyadorlik jamiyati - Oʻzbekistondagi yirik kimyo korxonalaridan biri. "Oʻzkimyosanoat" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida. Azotli va fos-forli oʻgʻit — ammofos, shuningdek, monoammoniyfosfat, salifos, ammoniy sulfat, yogʻoch-tolali taxtalar, polietilen plyonkalar ishlab chiqaradi. 1969-yil dekabrda Olmaliq kimyo zavodining ilk navbati ishga tushirilgan va sobiq Ittifoqda 1-marta ekstraksi-on fosfat kislota hosil qilish uchun xom ashyo sifatida Qoratov (Jan.Qo-zogʻiston) fosforiti qoʻllangan. Korxona 2-navbati 1973-yilda ishga tushirilgan. 1998-yildan Qizilqum fosforit kombinatida ishlab chiqariladigan fosforit unini qayta ishlaydi.

Korxona yiliga 338,1 ming t fosforli oʻgʻitlar, 500 ming t sulfat kislotasi ishlab chiqarish kuvvatiga ega. 1992-yilning fevral oyidan korxona "Ammofos" ishlab chiqarish birlashmasi deb nomlandi. 2001-yil dek-.dan, hozirgi nomda va ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati.

Korxonada 2 ta ammofos sexi, 3 ta ekstraksiyalangan fosfor kislotasi sexi, oltingugurt kislotasi, xalq isteʼmol mollari ishlab chiqarish boʻlimlari, qator yordamchi sexlar va "Turon MS1" Oʻzbekiston — AQSH qoʻshma korxonasi bor.

Korxona mahsulotlariga ichki bozorda talab katta va respublikaning turli mintaqalaridagi barcha turdagi qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, MDH mamlakatlariga, Xitoy va Eronga eksport qilinadi.

Manbalar 

Olmaliq
Olmaxonsimonlar

Olmaxonsimonlar (Sciuridae) — kemiruvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 6—60 sm. 25 ga yaqin urugʻi, jumladan, olmaxonlar, burunduqlar, sugʻurlar, ingichka barmokli yumronqoziqlar va boshqa mavjud. 230 ga yaqin turi maʼlum. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerika va Janubiy Amerikaning shim. qismida moʻʼtadil, subtropik va tropik mintaqalardagi oʻrmonlar, ochiq tekisliklar, tundra va baland togʻlarda (3800 m balandlikkacha) tarqalgan. Daraxtlarda (olmaxonlar, burunduklar), yerda (sugʻurlar, yumronqoziqlar) hayot kechiradi. Koʻpchilik turlari qishda uyquga ketadi. Asosan, oʻsimliklar bilan oziqlanadi, ayrim turlari qishga oziq gʻamlaydi. Yilda 1—3-marta bolalaydi. 6 turi Xalqaro Qizil kitobga, koʻk sugʻur Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Qizil kitobga kiritilgan jonivorlar
Olmos entomologiya qoʻriqxonasi

Olmos entomologiya qoʻriqxonasi — zararli hasharotlarni oʻrganish, foydali hasharotlarni muhofaza qilish va koʻpaytirish, ularning q.h.dagi ahamiyatini aniqlash maqsadida tashkil etilgan qoʻriqxo-na. Namangan viloyati Chust tumani Olmos qishlogʻi yaqinida joylashgan. Maydoni 96 ga. 1990-yilda Oʻzbekiston oʻsimliklarni himoya qilish instituti va entomolog olim S. N. Alimuhamedov tashabbusi bilan tashkil etilgan. Fargʻona vodiysida, umuman, Oʻrta Osiyodagi kabi, 1970-yillarga qadar q.h. ekinlari zararkunandalariga qarshi kimyoviy vositalar qoʻllanishi natijasida buzilgan atrof muhit ekologiyasini, tabiatdagi biologik muvozanatni tiklash, foydali hasharotlarni koʻpaytirish vazifalarini bajaradi. Qoʻriqxona faoliyati oʻsimliklarni zararkunanda hasharotlardan biologik himoya qilish usulini ishlab chiqish va joriy etish, foydali hasharotlarni saqlash va koʻpaytirish bilan biofabrikalarda ishlab chiqarilayotgan foydali hasha-rotlar samaradorligini oshirishga yordam beradi.

Qoʻrikxonalarda zararli xasharotlarni, shuningdek, ular bilan oziqlanadigan 10 dan ortiq foydali xasharotlarni toʻplash va koʻpaytirish, kuzda ekinzorlardan foydali hasharotlarning qishlash uchun qoʻriqxonaga oʻtishi, qishdan chiqqach, ularning butun Fargʻona vodiysiga tarqalishi uchun sharoitlar yaratilgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olmos
Olmosoʻt

Olmosoʻt (Ranunculus severtrovii) — ayiqtovondoshlarga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi bitta, boʻyi 25—40 sm. Ildizi roʻvaksimon, yuqori qismi yoʻgʻonlashgan. Yopirma (toʻp) barglari bandli, poyadagi barglari bandsiz yoki qisqa bandli, ikki-uch karra boʻlingan. Gullari toʻgʻri, ikki jinsli, gulqoʻrgʻoni murakkab, kosabarglari va tojbarglari odatda beshtadan. Changchilari koʻp. Toʻpmevasi choʻziqyoki yumaloq-choʻziq. Mevachalari mayda, uz. 7— 7,5 mm, eni 5–6 mm. O. aprel—may, baʼzan iyunda gullab mevalaydi. Oʻzbekistonning koʻpgina mintaqalarida oʻsadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olmosh

Olmosh () — ot, sifat, son oʻrnida qoʻllanuvchi mustaqil soʻz turkumi. Olmoshlarning asosiy maʼnosi va qaysi soʻz turkumi oʻrnida qoʻllanishi matnda oydinlashadi. Olmoshlarning maʼnosi noaniq va umumiy boʻladi. Maʼno va grammatik xususiyatlariga koʻra, Olmosh umumlashgan predmet (Olmosh - ot: men, sen, u, kim, nima, hech kim, hech nima), umumlashgan belgi (Olmosh - sifat: bu, shu, oʻsha, qaysi, allaqanday, hech qanday), umumlashgan miqdor (Olmosh - son: qancha, necha, shuncha, oʻshancha) bildi-ruvchi Olmoshlarga boʻlinadi. Olmoshlar noaniqligi, soʻz yasalishining yoʻqligi bilan boshqa soʻz turkumlaridan farqlanadi. Olmoshlar maʼno va grammatik xususiyatlariga koʻra, quyidagi turlarga boʻlinadi: kishilik olmoshlari — men, sen, u, biz, ular boʻlib, shaxslar oʻrnida ishlatiladi, Oʻzlik olmoshi — oʻz soʻzidan iborat boʻlib, predmet maʼnosini kuchaytirib, taʼkidlab koʻrsatadi; Koʻrsatish olmoshi — bu, shu, oʻsha, u, ana, mana kabilar predmet va uning belgilarini koʻrsatadi; Soʻroq olmoshi — kim? nima? qancha? qanday kabilar predmet, belgi va miqdor haqida soʻroqni bil-diradi; belgilash-jamlash Olmosh — hamma, bari, baʼzan, har nima, har qanday kabilar predmet va uning belgisini umumlashtirib, jamlab koʻrsatadi; Boʻlishsizlik olmoshi — hech kim, hech qanday, hech qanaqa, hech qaysi kabilar inkor maʼnosini bildiradi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olmurod svitasi

Olmurod svitasi (Turkmanistondagi Olmurod togʻi nomidan) — Valanjin yarusiga mansub jinslar kompleksi. Rossiyalik tektonist olim N. P. Xeraskov ajratgan. Olmurod svitasi qizil giltosh, dolomit, mergel, ohaktosh, gips, kumtosh qatlamlaridan tarkib topgan. Qalinligi 60–160 m. Ohaktosh va dolomitlarda peletsipoda, amonit, dengiz tipratikani va boshqa dengiz hayvonlari qoldiqlari, giltoshlarda esa ostrakoda, foraminifera va boshqa qoldigʻi uchraydi. Olmurod svitasi Darvoz togʻlaridan Amudaryo etaklarigacha boʻlgan hududda tarqalgan. Oʻzbekiston hududining baʼzi joylaridagi Olmurod svitasida osh tuzi koni borligi aniqlangan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olovbardosh qotishmalar

Olovbardosh qotishmalar -asosini nikel, temir yoki temir-nikel tashkil qiladigan materiallar. Tarkibida 30% gacha xrom boʻladi. Olovbardosh qotishmalar yuqori temperaturali havo yoki gaz muhitida korroziya (zanglash)ga yaxshi chidaydi. Ayrim Olovbardosh qotishmalar alyuminiy yoki kremniy bilan legirlanadi (qarang Legirlash). Qizdirilganda ularning sirtida zich himoya pardasi hosil boʻladi. Legirlovchi elementlar (xrom, alyuminiy va boshqalar) oksidlaridan iborat bu pardalar asosiy elementlarning oksidlariga nisbatan termodinamik jihatdan turgʻun boʻladi. Pardaning himoya qilish xossasi uning zichligi va asosiy metall bilan mustaham birikishiga bogʻliq. Olovbardosh qotishmalar, asosan, qizdirish elementlarining detallari va karshiliklarning elementlarini tayyorlash uchun ishlatiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olovbardoshlik

Olovbardoshlik — metallarning 1000° dan ham yuqori temperaturada havo yoki boshqa gazsimon muhit taʼsirida kimyoviy yemirilishga chidamlilik xususiyati. Oksidlaydigan atmosferada metall (krtishma) ning O. xossasi metall sirtida oksid — kuyindi katlami (metall ichida gaz diffuziyasini qiyinlashtiradigan qatlam) hosil boʻlishiga bogʻliq. O. metallning kislorod yutishi hisobiga metallning massasi ortishi yoki uning sirtidan kuyindi yoʻqolishi natijasida massasi kamayishi bilan ifodalanadi. O. materialni yuqori temperaturali sharoitda ishlatish mumkinligini belgilaydigan muhim omil qisoblanadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olovli yer

Olovli yer — Janubiy Amerikaning jan. chekkasidagi arxipelag. Materikdan Magellan boʻgʻozi orqali ajralgan. Gʻarbiy qismi Chili, sharqiy qismi Argentina tarkibida. Maydoni 72 ming km². Olovli Yer yoki Ila-Grande o. (maydoni 48 ming km²) va juda koʻp mayda orol va kryalardan iborat. Gorn burni Janubiy Amerikaning eng jan. nuqtasi. Arxipelagning jan. va gʻarbiy qismi togʻlik (eng baland joyi 2469 m), qolgan qismi sertepa tekislik va pasttekislik. Ford, torfli botqomik koʻp. Muzliklar bor. Iklimi moʻʼtadil, salqin okean iklimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10—11°, iyulniki 0—2°. Yiliga 500 mm dan 2000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Axrli qoʻychilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Neft va gaz konlari bor. Asosiy aholi punktlari: Ushuaya va Porvenir. Olovli yerni yevropaliklardan dastlab 1520-yilda F. Magellan aylanib oʻtgan. U mahalliy aholi yoqqan gulxanlarni koʻrib arxipelagga shunday nom bergan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olomouts

Olomouts - Chexiyaning Shimoliy Moraviya viloyatidagi shahar. Morava daryosi boʻyida. Aholisi 225,3 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. XI asrda Morava orqali oʻtgan qadimiy savdo yoʻllari kesishgan yerda bunyodga kelgan. XII—XIII asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. XIX asrgacha qalʼa sifatida maʼlum edi. Universitet bor.

Manbalar 

    

Chexiya shaharlari
Olot

Olot — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyati Olot tumanidagi shahar (1982-yildan). Tuman markazi. Viloyat markazi (Buxoro shahri) dan 70 km. Olot stansiyasi. Buxoro shahri bilan temir yoʻl va shosse yoʻli orqali bogʻlangan. O. markazidan Buxoro—Turkmanobod xalqaro temir yoʻl va avtomobil yoʻllari oʻtgan. Amu-Qorakoʻl kanali shaharning jan.dan oʻtadi. Aholisi 11,5 ming kishi (2003). „Olot“ atamasining orlot turkiy urugʻ (qabila) nomidan kelib chiqqanligi taxmin qilinadi. Shaharda tuman hokimiyati binosi, „Olotteks“ qoʻshma korxonasi, asfalt, gʻisht, konserva zavodlari, Amu-Buxoro kanali boshkarmasi, koʻchma qurilish mexanizatsiyalashgan kolonnasi, MTP, aloqa boʻlimi, 7- umumiy taʼlim, musiqa maktablari, qish-loq xoʻjalik kasb-xunar kolleji, kasb-hunar maktabi, kutubxona, bolalar ku-tubxonasi, muzey, klub, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat bogʻi, markaziy kasalxona va boshqa tibbiy muassasalar hamda savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

Olot tumani
Buxoro viloyati shaharlari
Oltiariq sanatoriysi

"OLTIARIQ" SANATORIYSI - balneologik kurort. Fargʻona viloyatining Oltiariq tumanida, Fargʻona shahridan 50 km, tuman markazidan 9 km uzoklikda. Maydoni 33 ga, iklimi quruq, sershamol. Yillik oʻrtacha temperatura 13°, iyulda 26—28°, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —2°. 1954-yilda Markaziy Fargʻona choʻlini oʻzlashtiruvchilar uchun ichimlik suv qidirib chuqur quduq parmalanganida issiq mineral suv otilib chiqqan. Shu joyga vannaxonalar qurilib, choʻlquvarlar davolanadigan balneologiya kasalxonasi tashkil etilgan. 1976-yil sanatoriy qurishga kirishilgan va 1979-yil 9-mayda sanatoriy rasmiy ravishda ochilib, urush va mehnat faxriylarini davolay boshlagan, keyinchalik tayanchharakat aʼzolari, nerv sistemasi, ovqat hazm qilish aʼzolari kasalliklari, qandli diabetning insulinga muxtoj boʻlmagan xili bilan ogʻriganlar davolanadigan maskanga aylantirilgan. Sanatoriy yaxshi koʻkalamzorlashtirilgan. "Oltiariq sanatoriysida 1756 m chuqurlikdan 41° issiqlikdagi tiniq, chuchuk, mayin mineral suv chiqib turadi. Uning tarkibida litiy, kaliy, natriy, magniy, kalsiy, stronsiy, kobalt, nikel, qoʻrgʻo-shin, rux, ftor, xlor kabi kimyoviy elementlar, shuningdek, karbonat-gidrokarbonat, kremniy kislotasi va boshqa bor.

Mineral suvdan, asosan, vannalar uchun, meʼdani yuvish, ichaklarni chayish, tyubaj, dush (aylanma va koʻtarilma), suv osti massaji qilish usullaridan foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, davo fizkulturasi, massaj, issiq (parafin va ozokerit) bilan davolash usullari ham qoʻllanadi.

300 oʻringa moʻljallangan yotoq korpusi, yozgi va qishki klub, kutubxona, sport maydonchalari, choyxonalar mavjud.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oltiariqsoy

Oltiariqsoy — Fargʻona viloyatidagi soy. Shohimardonsoyning chap tarmogʻi. Uzunligi 30 km. Vodil qishlogʻi yonida Shohimardonsoydan ajralib chiqib, gʻarbiy yoʻnalishda adirlar ortidagi tekislik boʻylab oqadi. Yoʻl-yoʻlakay Chimyon va Xonqiz qishloqlaridan bir qancha buloklar suvi kelib qoʻshiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,2 m³/sek. Fargʻona va Oltiariq tumanlarining ekin maydonlarini sugʻoradi.

Manbalar 

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Oltin (mineral)

Oltin, tugʻma sof oltin — tugʻma elementlar guruhiga mansub mineral. O. tabiatda koʻpincha erkin hodda uchraydi, tabiiy birikmalari juda oz, ulardan eng muximi kalaverit (AiTe2). Kristallari kub singoniyali, koordinatsion strukturali, asosan, kichik oʻlchovli (0—1,0 mm) kristallari uchraydi, baʼzan 3 sm gacha boʻlgan kristallari ham bor. Konlarda, asosan, 0,01—4,0 mm zarrachali O. boʻladi, kattaroq toʻplamlari (1—5 g va undan koʻp) ham uchratiladi. Jahonda topilgan eng katta O. toʻplamlari maʼlum: "Xolterman plitasi" deb nom berilgani (93,3 kg) Avstraliyada, "Katta uchburchak" (36,04 kg) va "Tiyelgin" (14 kg) Rossiyada va boshqa Asosan, O. mayda zarralar holida kvarsga va baʼzan, har xil sulfidli rudalarga, O. zarralari esa koʻpincha qumga aralashgan boʻladi. Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Rossiya (Ural, Sibir), Afrika, Avstraliya, AQSH (Kaliforniya), Kanadada O. konlari bor. Gʻarbiy Oʻzbekistonda O. makkajoʻxori doni va popugida (2—4 g/t) va Qizilqumda shuvoq oʻsimligida borligi aniklangan.

O.ning sofligi (probasi) oʻzgaruvchan boʻlib, koʻpincha uchraydiganlari quyidagi qatorni: 930—900, 820—780, 650—600 ni tashkil etadi, juda kam uchraydigan probasi 550. Odatda, O.ning tarkibida Ag, Cu, Fe, Mn, Pb, kam miqdorda Bi, Sb, Hg, Te, Se, Pt, In va boshqa qoʻshimchalar boʻladi. O.ning zichligi gʻovakligiga bogʻliq boʻlib, 15600 kg/m3 dan 19200 kg/m3 gacha oʻzgaradi, qat-tiqligi 2—3. Tarkibidagi Hg aralashmasi O.ni yumshatsa, Pt, Sn, Si qoʻshimchalari qattiqligini oshiradi.

O. tabiatda keng tarqalgan boʻlib, otqindi, effuziv, metamorfik, choʻkindi togʻ jinslarida uchratiladi va oltin rudalari konlarini gidrotermal jarayonlar natijasida paydo boʻlishida ishtirok etadi. O.ning suvda eruv-chan birikmalari (xloridlari, gidro-sulfidlari va boshqalar) Yer poʻstining pastki gorizontlari yoki yuqori man-tiyadan gidrotermalar bilan olib chiqilib, kvars tomirlarining avval shakllangan yoriqlarida Fe, Cu, Pb, Zn, Bi, As, Sb, Ag sulfidlari va shu elementlarning telluridlari bilan birgalikda kristallanadi. Mis kolchedani va qoʻrgʻoshin-rux sulfid konlari shakllanishida O. ishtirok etib, ularning orasida yupqa dispersli donachalar hosil qiladi. Xuddi shu tarzda magma-tik genezisli mis-nikelli sulfid rudalarda ham O.ning qoʻshimchalari paydo boʻladi. Gipergenez zonalarda O. qisman qayta choʻkib, sulfid ruda tanalarini yuqori qismini qoʻshimcha boyitadi. Ruda tanalarining keyinchalik yemirilishi bilan yuzada joylashgan O. avval birga bogʻlanib turgan agregatlardan ajralib va suv oqimlari bilan chiqarilib toʻplanganda sochma O. konlarini hosil qiladi. Bu jarayon mo-baynida O. zarrachalari silliklanadi, elektrokimyoviy korroziya natijasida ularning yuzasidagi Ag yemirilishi bilan O.ning probasi oshadigan qatlam hosil boʻladi. O. oltin rudali konlarni hosil qiluvchi asosiy mineraldir.

Manbalar 

Minerallar
Oltin baliq

Oltin baliq (Carassius auratus auratus) — tovonbaliq (karas)ning xonakilashtirilgan kenja turi. Dastlab xitoy suv havzalarida 7—9-asrlarda tovonbaliqning sariq va qizil mutantlarini uzoq vaqt tanlash natijasida yetishtirilgan. Tovonbaliqdan sar-gʻish tillarang tusi, qisqa va keng (sharsimongacha) tanasi, suzgichlarining tuzilishi bilan farq qiladi. Koʻp asrlar davomida olib borilgan seleksiya va duragaylash natijasida bir-biridan rangi, katta-kichikligi, gavdasi, boshi va suzgichlari shakli, koʻzining oʻlchami va joylashgan oʻrni, boshqa belgilari bilan farq qiladigan yuzlab zotlari yaratilgan. Oltin baliqning eng koʻp tarqalgan zotlari teleskop (koʻzlari boʻrtib chiqqan), sher-bosh (boshida har xil oʻsimtalar bor), vual dum (dumi uzun, ikkiga ajralgan, tanasi kalta), diakin (dumi kapalakka oʻxshash), kometa (dumi tanasidan 3—4-marta uzun) va boshqa zotlari koʻp boqiladi. Odatda, bahorda 3 mingtagacha tuxum qoʻyadi. Oltin baliq ovqat tanlamaydi. Genetik va boshqa eksperimentlarda foydalaniladi. 35—40 yil yashaydi.

Manbalar 

 

Baliqlar
Oltin baliq (ertak)

Oltin baliq — Aleksandr Pushkin qalamiga mansub ertak. Ertakdagi sexrli baliq ibtidoiy inson tushunchasi bilan bogʻliq boʻlib, totemistik dunyoqarashlar asosida yuzaga kelgan. Qadimiy odamlar baliqni ham muqaddas bilib, unga sigʻingan. Shu bois baliq ertak qahramoniga aylangan. "Kalandar bilan Samandar", "Sohibjon bilan Ahmadjon", "Suhrob bilan Muzrob", "Sehrli baliq" ertaklari "Oltin baliq (ertak)"ning variantlaridir. Oltin baliq mazkur ertaklarda bosh qaxramonga yoʻldosh va koʻmakdosh bulib, syujet chizigida mavjud epizodlar harakatini taʼminlaydi, yechimda hal qiluvchi vazifani bajaradi. U "Oltin baliq (ertak)" ertagi va uning variantlarida baliqchining oʻgʻli tomonidan tutiladi va qoʻyib yuboriladi.

Oltin baliq bilan bogʻliq boʻlgan ertaklar Sharkda va, umuman, jahon xalqlari ogʻzaki ijodida keng tarqalgan va shuhrat topgan. Barcha ertaklarda ham sirli baliq gʻalaba, doʻstlik, muvaffaqiyat timsoli sifatida aks etadi. Oltin baliq haqidagi ertaklarning yozma adabiyotga ham taʼsiri kuchli. Masalan, A.S.Pushkinning "Balikchi va baliq haqidagi ertak" asari ana shu xil ertaklar asosida yaratilgan.

Manbalar 

Ertaklar
Oltin beshik

„Oltin beshik“ — Qoʻqon xonligini idora etgan ming sulolasining kelib chiqishi haqidagi rivoyat. Unga koʻra, 1512-yil Bobur Samarqanddan Fargʻona orqali Hindistonga qochadi, yoʻlda Boburning xotinlaridan biri oʻgʻil tugʻadi. Qochoklar goʻdakni qarovsiz tashlab ketishga majbur boʻlishgan. Uni qimmatbaho ziynat buyumlari qoʻyilgan beshikka yotqizib, sodiq xizmatkorlardan biriga qoldiradilar. U Boburga goʻdakning taqdiri haqida xabar berishi kerak boʻlgan. Bu vaqtda mazkur joyda oʻzbeklarning qirq, qipchoq, qirgʻiz va ming urugʻlarining ovullari bor edi. Ushbu urugʻ vakillari bolani topib olib, unga „Oltin Beshik“ deb nom qoʻyganlar. Bola ming urugʻi ovuliga joylashtirilgan. Oltin Beshik voyaga yetganda xalq unga har bir urugʻdan (qirq, qipchoq, qirgʻiz va ming) bittadan qizga uylanishga imkon beradi. Ming urugʻidan boʻlgan katta xotin unga yolgʻiz oʻgʻil tugʻib beradi. Unga Tangriyor deb nom qoʻyadilar, boshqacha qilib Xudoyor yoki Eloq Sulton deb atay boshlaydilar. Bobur asarlarida Oltin Beshik haqida hech narsa demagan, uning zamondoshlari ham uni tilga olmaydilar. Shuning uchun bu rivoyatni Qoʻqon xonlari oʻz shajaralarini Bobur bilan bogʻlash va oʻz hokimiyatlarini barqaror etish maqsadida toʻqishgan deb hisoblash mumkin.

Rivoyatlarga koʻra, Oltin Beshik 1545-yil vafot etgan. Uning oʻgʻli Tangriyor keyinchalik Fargʻonaning hukmdori boʻladi, lekin xon emas, balki biy deb ataladi. Bu nom uning avlodlaridan to Olimxongacha berilgan.

Ad.h Bobobekov H.N., Qoʻqon tarixi, T., 1976.

Manbalar 

Sulolalar
Oltingugurt guli

Oltingugurt guli — oltingugurtning bugʻi sovitilganda hosil boʻladigan kukuni. Bogʻdorchilikda daraxtlar, toklarning virusli kasalliklari, ayniqsa, ragʻada sepiladi, shuningdek, tibbiyotda ishlatiladi.

Manbalar 

 OʻzME Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

    

Kimyoviy unsurlar
Oltingugurtli oʻgʻitlar

Oltingugurtli oʻgʻitlar — tarkibida oltingugurti boʻlgan va oʻgʻit sifatida ishlatiladigan birikmalar. Kaliy, magniy, ammoniy sulfatlari, fosfogips va boshqa, shuningdek, qisman oltingugurti boʻlgan jinslar oltingugurtli oʻgʻitlar sifatida qoʻllanadi. Oʻsimliklar uchun qoryomgʻir, goʻng va boshqa organik oʻgʻitlar oltingugurtning yaxshi manbai hisoblanadi. Oltingugurtli oʻgʻitlar tarkibida oltingugurt kam boʻlgan shoʻrxok va boshqa yerlarda qoʻllanadi; qumoq kulrang tuproqli yerlarda koʻproq samara beradi. Tuproqqa yiliga yoʻin bilan birga gektariga 8 kg gacha oltingugurt angidridi (SO3) tushadi. Oltingugurtli oʻgʻitlar koʻpchilik qishloq xoʻjaligi ekinlariga, ayniqsa, tanasida koʻp miqdorda oltingugurt tutadigan va uni aksariyat hollarda kamida fosforga teng miqdorda oʻzlashtiradigan butguldoshlar, dukkakdoshlar, kungaboqar va kartoshka uchun foydali. Oltingugurtli oʻgʻitlar bilvosita oʻgʻit tarzida ham ijobiy taʼsir koʻrsatishi mumkin: tuproqdagi ortiqcha ishqoriylikni kamaytiradi, neytrallaydi, qiyin eruvchi fosfatlarning oʻzlashtirilishini oshiradi, Sa, K, Mg, Fe larning eruvchanligini kuchaytiradi.

Manbalar
Oltinkon

Oltinkon — Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1966-yilgacha Chodakbosh qishlogʻi). Tuman markazi(Pop shahri)dan 46 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Pop (50 km).Anger-Pop temiryo`l shu shaharchadan o`tgan. Aholisi 3,6 ming kishi (2003). Asosan, ishchi va xizmatchilar. Shaharchada maktab-internat, qoʻshma korxona, klub, kutubxona, meh-monxona, kasalxona, dorixona, tibbiy punkt, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

Pop tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Oltinkoʻl (shaharcha)

Oltinkoʻl — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha (1969 yildan). Qoʻngʻirot shahar kengashiga karashli. Tuman markazi va yaqin temir yoʻl stansiyasi (Qoʻngʻirot)dan 6 km. Aholisi 24 ming kishi (2000). Oltinkoʻlda paxta tozalash zavodi, 6 umumiy taʼlim maktabi, madaniyat va istirohat bogʻi, avtokorxona, madaniy, maishiy va savdo xizmati koʻrsatish shoxobchalari bor. Oltinkoʻlda Qoʻngʻirot tuman aeroporti joylashgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Qoʻngʻirot tumani aholi punktlari
Oltintopgan qoʻrgʻoshinrux koni

Oltintopgan qoʻrgʻoshinrux koni — Tojikiston Respublikasining Sugʻd viloyati hududida, Olmaliq shahridan 10 km masofada joylashgan polimetall koni. Kon Qurama togʻining jan.gʻarbida yuqori paleozoy davriga mansub granodioritlar bilan yuqori devon — quyi toshkoʻmir davrlariga oid karbonat jinslar oraligʻidagi tektonik buzilishlar zonasida. Rudalanishning shtok va dayka shakllaridagi granodiorit-porfirlar, granit-porfir, diabazli porfirlarning qumtosh, ohaktosh va slanets qatlamlari bilan tutashgan chegarasida rudali skarnlar hosil boʻlgan. Asosiy ruda hosil qiluvchi minerallar — galenit, sfalerit, kamroq miqdorda pirit, xalkopirit, magnetit va boshqa ishtirok etgan. Ruda toʻplamlarining qalinligi 10 m, uzunligi 1 km ga yetadi. Bu mintaqada ruda qazib olish miloddan avvalgi 3—2- ming yilliklarda boshlanganligi maʼlum. Hozirgi davr texnologiyalari boʻyicha keng miqyosda ruda qazib olish 1955-yilda Olmalik konmetallurgiya kombinati tarkibida tashkil etilgan, 1971-yilgacha kombinatsiyalashgan (yer osti va ochiq) usulda ish olib borilgan. Oltintopgan qoʻrgʻoshinrux koni-r.k.dan qazib olingan ruda Olmaliq qoʻrgʻoshin-rux boy-itish fabrikasi va zavodida qayta ishlangan. 1990-yillardan konda qazib olish ishlari toʻxtatilgan.

Manbalar
Oltintogʻ

Oltintogʻ — Markaziy Qizilqumdagi qoldiq togʻlar. Boʻkantovning janubda joylashgan. Janubi-gʻarbda Aytimtov bilan tutashgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa 10 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 322 m. Paleozoyning granit, gra-nodiorit, slanets, alevrolit, kvarsit, marmarlashgan ohaktosh, qumtosh, etaklari esa boʻr va paleogen va toʻrtlamchi davrning qumoq va qum jinslaridan tuzilgan. Shimoli-gʻarbiy yon bagʻri tik-rok va chuqur soylar bilan oʻyilgan. Shimoliy-gʻarbida Avliyosoy, janubi-sharqida Meshtepasoy va Marasoy kabi quruq oʻzanlar bor. Nurash jarayonlari kuchli.

Manbalar 

    

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Oltintogʻ pegmatit koni

Oltintogʻ pegmatit koni - Janubiy Boʻkantovda, Uchquduq shahridan 28 km shimoli-sharkda joylashgan. Pegmatit tomirlari tokembriy kremniyli slanetslari va Oltintogʻ intruziyasi granitlari endokontakt zonasida joylashgan. Ularning tarqalgan maydoni 80– 85 km² ni tashkil etadi. Kon qalinligi 2,0—2,5 m li 117 ta pegmatit tanasidan iborat. Pegmatit tomirlarida dala shpatining miqdori oʻrtacha 70—75%, kvars 25%. Muskovit va granat minerallari mavjud. Kon razvedka qilingan va kazib olishga tayyorlangan.

Manbalar
Sidney Altman

Sidney Altman (1939.8.5, Monreal) — amerikalik kimyogar. Kolorado universiteti falsafa doktori, Yel universiteti professor (1971). Asosiy ilmiy ishlari nuklein kislotalar kimyosiga oid. 1970-yillarning oʻrtalarida ichak tayoqchasida gayrioddiy ferment topib, unga ribonukleaza yoki (RNKaza) R deb nom bergan. Keyinchalik bu fermentning nafaqat bakteriyalarda, balki hayvon tuqimalarida ham mavjudligini aniklagan. Ribonukleaza RNK va oqsil komponentlaridan tashkil topganligini, ularni ajratish va qayta biriktirish mumkinligini, RNK dan ajratib olingan oqsil komponentlari fermentativ faollikka ega emasligini isbot qildi. RNK fragmentlari ayni vaqtgacha faqat oqsil fermentlarga taallukli deb hisoblangan, barcha klassik-katalitik xossalarga ega boʻlgan yangi riobizm kashf etdi (1983). Nobel mukofoti laureati (1989, R. Chek bilan hamkorlikda).

Manbalar 

1939-yilda tugʻilganlar
8-mayda tugʻilganlar
Kimyogarlar
Amerikalik kimyogarlar
2022-yilda vafot etganlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Olchin

Olchin, alchin — bir qancha turkiy xalqlar tarkibiga kirgan yirik qabila ittifoqi. Olchinlar qadimiy turkiy xalqlardan boʻlib, milodning boshlarida Oltoyda va Irtish daryosi yaqinidagi choʻllarda yashaganlar. Keyinchalik (6-asrdan) Turk xoqonligi, Kimaklar davlati, qipchoqlar ittifoqi va boshqalar tarkibida boʻlgan.

Moʻgʻullar davlati parchalanishi bilan Olchinlar Noʻgʻay Oʻrda va 16-asr oʻrtalarida esa qozoq xalqi tarkibiga kirgan. Olchinlarning ayrim guruhlari boshqird, Qozon tatarlari, Qrim va Shimoliy Kavkaz noʻgʻaylari va qoraqalpoqlar, kichik bir qismi oʻzbeklar tarkibida ham bor. 1926-yil maʼlumotlariga koʻra, Buxoro vohasida (2525 kishi), Karmana atrofida (750 kishi) va Qashqadaryoning quyi oqimida (Olchin qishlogʻida, 300 kishi) yashaganlar. Olchinlar alimuli, bayuli, jetiuru qabilalariga, bularning har biri, oʻz navbatida, yana bir qancha urugʻlarga boʻlingan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olchin (oʻlchov birlik)

Olchin — uzunlik oʻlchov birligi; arshin va gaz qiymatlari (177 sm)ga teng.

Manbalar 

 

Oʻlchov birliklari
Olborg

Olborg — Daniyadagi shahar, Yutlandiya yarim orolning shimolida, Shimoliy Yutlandiya amtining maʼmuriy markazi. Aholisi 119,6 ming kishi (2000). Limford boʻgʻozidagi port. Mashinasozlik (asosan, kemasozlik va sement sanoati uchun jixrzlar ishlab chiqarish) sanoati rivojlangan. Sement, baliqni qayta ishlash, toʻqimachilik, kimyo sanoati korxonalari bor.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olgerd

Olgerd (Algirdas) — Litva buyuk knyazi (1345—77). Gedimin o'gli. Litva buyuk knyazligi hududini kengaytirish uchun kurashgan. Tevton ordeni (1348, 1370), Oltin Oʻrda (1363) ustidan gʻalaba qozongan, gʻarbiy rus yerlarining bir qismini qoʻshib olgan. Tver knyazligini qoʻllab-quvvatlagan va 3-marta (1368, 1370, 1372) Moskvaga muvaffaqiyatsiz yurish qilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Olgin

Holgin — Kubadagi munitsipalitet va shahar, Golgin provinsiyasining poytaxti bulib. Gavana, Santyago-de-Kuba va Kamagueydan keyin Kubaning toʻrtinchi yirik shahri malum bulgan.
Kuba shaharlari
Kuba aholi punktlari

Manbalar

Havolalar
Olmek madaniyati

Olmek madaniyati — Meksikaning Verakrus va Tavasko shtatlari hududida qadimda yashagan nomaʼlum indeys xalqi madaniyati. Olmek madaniyati miloddan avvalgi 8—4-asrlarda ravnaq topgan. Olmek madaniyati nomi bu hududda keyinchalik, milodiy 11 — 14-asrlarda yashagan kichik qabilalar guruhi (olmeklar) nomi bilan shartli atalgan. Olmek madaniyati iqtisodiyoti dehqonchilik va baliqchilikka asoslangan. Olmek madaniyatini yaratgan xalq Amerikada ilk bor sinfiy taraqqiyot yoʻliga oʻtgan xalklardan biri boʻlgan. Uning miloddan avvalgi 8—2-asrlardagi madaniyati va sanʼati Markaziy Amerikaning qoʻshni indeys xalqlari (mayya va boshqalar) madaniyatiga katta taʼsir koʻrsatgan. Olmek haykaltaroshligining ajoyib obidalari, jumladan, ulkan inson kallalari, koʻplab haykallar Olmek madaniyati aholisining bosh maʼbudi — yaguarni ifodalaydi. Turli diniy inshootlar: ehromlar, supalar va boshqa qoldiqlari saqlangan. Milodiy 3-asrda nomaʼlum sabablarga koʻra olmeklar gʻoyib boʻlishgan; ehtimol, bu yirik etnik koʻchishlar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

Manbalar 

    

Aborigenlar
Om Georg Simon

Om Georg Simon(; 1787.16.3, Erlangen — 1854.7.7, Myunxen) — nemis fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1842-yildan). Erlangen universitetini tugatgan (1806). Nyurnberg (Germaniya) politexnika maktabi (1833-yildan), Myunxen universiteti (1849-yildan) professor. Ilmiy ishlari elektr, optika, kristallooptika hamda akustikaga oid. Elektr zanjirini kashf qilgan. Shu zanjirning eng muhim harakteristikalaridan biri — oʻtkazgichlar qarshiligi ekanligini koʻrsatib, qarshilik tushuncha-sini fanga kiritgan. Elektr tokining asosiy qonuni (qarang Om qonuni)np yaratgan. Elektr qarshilik birligi — Om uning nomi bilan ataladi.

Manbalar 

Nemis fiziklari
Ombor

Ombor, ombor binolari:

 oziq-ovqat, asbob-anjom, xom ashyo, mahsulotlar, uskunalar, har xil materiallar saqlanadigan joy. Omborlarning usti ochiq, yarim yopiq (bostirma), koʻp oraliqli, koʻp qavatli, isitiladigan, isitilmaydigan turlari mavjud. Omborlar tosh, shagʻal, sement, gʻisht, yogʻoch va boshqa materiallardan quriladi;
 suv toʻplanadigan joy, suv havzasi, suv ombori.

Manbalar 

 

Suv omborlari
Atamalar