Tulipa sprengeri

Tulipa sprengeri yoki Sprenger lolasi – Turkiyaning Pontiya qirgʻogʻida joylashgan yovvoyi lola hisoblanadi. Bu juda kam uchraydi va yovvoyi tabiatda yoʻq boʻlib ketishi havfi mavjud biroq manzarali oʻsimlik sifatida keng oʻstiriladi.

Daniel Xoll uni Kolpakowskiana guruhiga, keyinroq „yolgʻiz turlar“ ga kiritdi . Wessel Marais uni yalangʻoch filamenti tufayli Tulipa boʻlimiga joylashtirdi. Genetik jihatdan, u Eriostemonlar boʻlimiga tegishli hisoblanadi, hatto u tukli ipga ega boʻlmasa ham, odatda bu uning xususiy belgisi sifatida koʻriladi, yalangʻoch filamentlar esa Lolalar guruhiga mansub. U diploiddir tooʻplamga ega.

 T. brachyanthera Frey. , 1896-yilda Jozef Frans Freyn tomonidan tasvirlangan va JJ Manissadjian tomonidan 1894-yilda Amasiyada toʻplangan.

Tavsifi 
Lolaning tanasi qogʻozsimon, yalangʻoch, kashtan rangli va poya yaqinida ozgina tuklar mavjud. Besh-oltita barglari chiziqli-lanselatsimon, yorqin yashil va bargi 25 tagacha boradi. Har bir poyada faqat bitta gul bor, kurtaklari tik va yorqin yashil rangga ega. Gul bazan dogʻsiz yorqin qizil rangga ega. Barlarning tepalar uzun va qirrali, choʻzinchoq-elliptik tashqi tepalari biroz qisqaroq va tashqi tomoni och jigarrang yoki sargʻish, baʼzan oʻrta qovurgʻa boʻylab yashil chok bor, uchi tomon kengayadi. Ular bazida juda tor boʻlib, koʻpincha boʻsh joy qoldiradilar. Gulning oʻzi yulduzsimon. Filamentlari yalangʻoch, tepasi och qizil, tagida och sariq, 19-22 mm uzunligi, taxminan. 1 uchida mm kengligida, shishgan taglik 3-4 mm kengligida. Anterlar sariq rangda. Angliyada u may va iyun oyining boshida gullaydi. Yovvoyi tabiatda gullash vaqti nomaʼlum.

Tarixi 
Oʻsimlik Yevropaga 1892-yilda nemis bogʻboni Mühlendorff tomonidan Amasya yaqinida kashf etilgan. U oʻsimlikning tavsifini nashr etgan bogʻbon Karl Sprenger sharafiga nomlangan. Birinchi ilmiy tavsif J. Gilbert Beyker tomonidan 1894-yilda "Bogʻbonlar xronikasi" da ishlab chiqarilgan. Myulendorff Italiyaning Neapol yaqinidagi Damman&Cie bolalar bogʻchasiga lola joʻnatgan, keyinchalik u 1895-1898-yillar oraligʻida yevropalik bogʻbonlarga koʻplab lampalar yetkazib bergan. Merzifonlik arman oʻqituvchisi J. J. Manissadijan Gollandiyaning Van Tubergen va Jon Hug kompaniyasiga lampochka yetkazib berdi. U shuningdek, Iris gatesii kabi boshqa noyob oʻsimliklarni gollandiyalik tijorat bogʻbonlariga sotdi. Shubhasiz, yovvoyi tabiatdan juda koʻp lampalar olingan va oʻsimlik yoʻq boʻlib ketgan. Keyinchalik u mamlakatni tark etishga majbur boʻldi. Izmirlik ingliz Edvard Uittal Damman & Sprengerni ham yetkazib berganga oʻxshaydi. Birinchi jahon urushidan buyon yovvoyi oʻsimliklar qayd etilmagan.

Oʻsimlikning yovvoyi yashash joyining tavsifi hozircha mavjud emas. Sprenger lolasi 30 dan ortiq botanika bogʻlarida oʻstiriladi, ular orasida Kew, Kopengagen, Bonn va Edinburg, u tijorat pitomniklarida ham keng tarqalgan. M. Rixning fikricha, u hali yovvoyi tabiatda qayta kashf etilishi mumkin.

Istanbuldagi Otaturk daraxtzori Kew Gardens bilan hamkorlikda reintroduksiya loyihasini boshladi. Genetika tadqiqotlari shuni koʻrsatdiki, Kewda etishtirilgan lolalar nisbatan keng genetik xilma-xillikni saqlab qolgan. JJ „Manissaadjian“ tomonidan Van Tubergenga yetkazib berilgan bitta lola haqidagi hikoya soxta koʻrinadi.

Sprenger lolasi oʻsishi oson. Uni naturalizatsiya qilish mumkin. Sprenger lolasi shuningdek, muvaffaqiyatli oʻz-oʻzidan urugʻlar, urugʻlar tabaqalanishi kerak. Oʻsimlik gullash davriga qadar faqat toʻrt yil kerak. Oʻsimlik quyoshli joyda oʻsadi lekin juda issiq yoki yarim soyali joyga muhtoj. U 10-15 ta ekilgan boʻlishi kerak, unumdor, chirindiga boy, lekin unchalik quruq boʻlmagan tuproqda yaxshi rivojlanadi. U kuchli shamollardan himoyaga muhtoj boʻlishi mumkin, ammo sovuqqa chidamli - 10 °C, tuproq botqoqlanmagan yoki haddan tashqari nam boʻlmasligi kerak. Oʻsimlik juda chuqur ildiz otadi va shuning uchun uni yoʻq qilish qiyin boʻlishi mumkin. 1948-1993-yillarda RHS Garden Merit mukofotiga sazovor boʻlgan.

Kech gullash vaqti tufayli kamdan-kam gibridlanadi. Oʻsimlik shiradan juda koʻp azob chekadi.

Maʼlumotnomalar 

Turkiya o‘simliklari
Lola