yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Ayyub Gʻulomov

Ayyub Gʻulomovich Gʻulomov (1914.15.5 - Toshkent - 1986.30.5) - tilshunos olim, oʻzbek ilmiy grammatikasining asoschilaridan biri. filologiya fanlari doktori (1958), professor (1959). Toshkent pedagogika instituti oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1936). Toshkentdagi oʻrta maktablar va pedagogika texnikumlarida oʻqituvchi (1930—35), pedagogika institutlarida oʻqituvchi, dotsent, kafedra mudiri (1936—57). Ayni paytda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim (1940— 46; 1967—69), sektor mudiri (1946— 49), Oʻrta Osiyo (Toshkent) universiteti oʻzbek tilshunosligi kafedrasida dotsent (1942—46), kafedra mudiri (1946-86).

Gʻulomovning ilmiy asarlari oʻzbek tilshunosligining fonetika va grammatika, leksikologiya va soʻz yasalishi, uslubshunoslik va nutq madaniyati, etimologiya va leksikografiya sohalari, oʻzbek tili tarixi va dialektologiyasi masalalariga bagʻishlangan. Uning "Oʻzbek tilida kelishiklar" (1941), "Oʻzbek tilida koʻplik kategoriyasi" (1944), "Sodda gap sintaksisi" (1948), "Oʻzbek tili morfologiyasiga kirish" (1953), "Feʼl" (1954), "Sodda gap" (1955) kabi asarlari oʻzbek tili ilmiy grammatikasining shakllanishiga asos boʻlib xizmat qiddi. Gʻulomov oʻrta maktablarning 5—9-sinflari uchun "Oʻzbek tili darsliga" (oʻtgan asrning 70—90-yillarida 20-martaga yaqin nashr etilgan) va oliy oʻquv yurtlari uchun "Hozirgi oʻzbek adabiy tili" (1961; 2nashri — 1965) kabi darslik va bir qancha qoʻllanmalarning, 2-jildli "Oʻzbek tili grammatikasi" (1975—76) ning mualliflaridan biridir.

A;..’Oʻzbek tilida aniqlovchilar, T., 1940; Oʻebek tilida urgʻu, T., 1947; Etimologik noaniqliklar, T., 1975; Oʻzbek tili morfem lugʻati, T., 1977 (hamkorlikda).

 

1914-yilda tugʻilganlar
15-mayda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Tilshunoslar
1986-yilda vafot etganlar
30-mayda vafot etganlar
Fan doktorlari
Ulugʻ Gʻulomov

Gʻulomov Ulugʻ Gʻafurovich (1933. 10.1 - Toshkent - 1990.15.3) - fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1973). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983). Fizika-matematika fanlari doktori (1972). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1955). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizika-texnika institutida ilmiy xodim (1959—62), direktor oʻrinbo-sari (1962), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida direktor oʻrinbosari (1962-69), direktor (196978; 1989-90), laboratoriya mudiri (1978—90). Ilmiy ishlari, asosan, elementar zarralar fizikasi, relyativistik yadrolar fizikasi, radiatsion materialshunoslik, aktivatsion tahlil va radioak-tiv izotoplardan foydalanish sohalariga oid. Yadro emulsiyalarida gi-perfragmentlarning hosil boʻlish mexanizmlarini, yuqori energiyali elementar zarralarning murakkab yad-rolar bilan oʻzaro taʼsirini, relyati-vistik yadrolarning yadro bilan toʻqnashishi mexanizmlarini tadqiq etgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). Toshkent shahri Ulugʻbek shaharchasidagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1933-yilda tugʻilganlar
1990-yilda vafot etganlar
10-yanvarda tugʻilganlar
15-martda vafot etganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Gʻunjak gʻori

Gʻunjak gʻori — Samarqand viloyati Narpay tumanidagi gʻor. Turitogʻning (Zirabuloq — Ziyovuddin togʻlari) janubiy yon bagʻrida, 620 m balandlikda joylashgan. Devon davriga oid ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning kirish qismi Turitogʻning yon bagʻrida (quduq shaklida, diametri 1,5 m). Gʻunjak gʻori ichida, marmar oniksini qazib olish maqsadida, portlash ishlari natijasida vujudga kelgan (uzunligi 40 m li) shtolnya mavjud. Shtolnya orqati (uzunligi 11 m, eni 4-5 m, bat. 2-4 m) gʻor xonasiga kiriladi. Xonadan gʻorning katta xonasiga boruvchi yoʻlakcha (uzunligi 6 m, eni 1-2 m, balandligi 1,5 m) boshlanadi. Katta xona gumbaz shaklida boʻlib diametri taxminan 20 m, balandligi 15 m. Katta xonaning shiftida yer ustiga chiqiladigan (uzunligi 4 m, diametr 2 m gacha boʻlgan) boʻshliq bor. Katta xonada kaltsiy va aroganit minerallaridan stalaktit va stalag-mitlar hosil boʻlib, baʼzi joylarda tutashib ustunlar hosil qilgan. Katta xonadan pastga tomon yoʻlakchalar tarqalgan. Gʻorning katta xonasidagi temperatura 15°, nisbiy namlik 40% (iyun oyida). Gʻorning umumiy uzunligi 90 m, maydoni 404 m2, hajmi 3,6 ming m3dan ziyod.

 

Gʻorlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Samarqand viloyati
Gʻurak

Gʻurak, Gurek (7-asr oxiri — taxminan 737) — Sugʻd ixshidi (podshosi) (710—737) va arablarga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon rahbari. Tarxunsh birodari. Qutayba ibn Muslim rahbarligidagi arab qoʻshini bilan Kattaqoʻrgʻon yaqinidagi Arbinjon mavzeida shiddatli jang qilgan (712). Sugʻdiylar Samarqandga chekinishga majbur boʻlishgan. Gʻurak Shosh podshosi, turklar xoqoni va Fargʻona ixshidiga elchilar yuborib, yordam soʻragan. Ammo Qutayba Gʻurakka yordamga kelayotgan turk xoqonining qoʻshiniga qoʻqqisdan hujum qilib tor-mor keltirgan va Samarqandni qamal qilgan. Bir oylik qamaldan soʻng Samarqand taslim boʻlgan. Gʻurak bilan Qutayba oʻrtasida sulh tuzilgan. Unga koʻra, Gʻurak arablarga bir yoʻla 2 ming, yiliga esa 200 ming dirham hisobida xiroj toʻlashi, 30 ming nafar odam berishi, shaharda birorta ham askar saqlamaslik, ichki shaharni boʻshatib, unda minbari bilan masjid bino qilishi, otashparastlik ibodatxonasini buzib, butlarini topshirish kabi shartlarni bajarishi lozim boʻlgan. Bularning evaziga Qutayba Gʻurakni Samarqand, Kesh va Nahshabga hokim etib tayinlaydi. Shunday qilib, u arablarga mute noib boʻlib qoladi. 720-yil Sugʻd aholisi arab istilochilariga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan, unga Gʻurak va Panjikent hokimi Devashshich boshchilik qilgan. Gʻurak Xitoy imperatoriga xat yozib harbiy yordam soʻragan, biroq yordam kelmagan. Xuroson noibi Saʼid Xarashiy bosh boʻlgan arablar qoʻshini qoʻzgʻolonni bostirish uchun koʻp kuch sarflagan. Saʼid Xarashiyning qoʻzgʻolonchilar bilan olib borgan muzokaralari natijasida Gʻurak boshliq sugʻd zodagonlarining bir qismi arablar tomonga oʻtgan. Kuchlar boʻlinib ketgach, Xoʻjanddagi jangda qoʻzgolonchilar yengilgan. Sulh tuzilgach, katta mablagʻ evaziga omon qolgan. 400 savdogardan tashqari, deyarli barcha qoʻzgʻolonchilar xiyonatkorona qirib tashlangan. Taxminlarga koʻra, Gʻurak arablarga qarshi yurishlarning birida halok boʻlgan.

Adabiyot 
 Manba: Istoriya at-Tabari, T., 1987.
 Samarqand tarixi, 1-j., T.. 1971.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Samarqand tarixi
Gʻurraklar

Gʻurraklar (ing. Streptopelia)— kaptarsimonlar turkumiga mansub bir necha tur qushlarning umumiy nomi.

Tavsifi 
Tanasi oʻrtacha 14 sm dan 30 sm gacha boʻladi. Yaltiramaydi, tomogʻida qora dogʻlar bor. Dumi uzun. Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda bir urugʻga mansub 4 turi (qumri, oddiy gʻurrak, togʻ gʻurragi, musicha) uchraydi. Daraxt, buta va binolar peshtogʻiga uya quradi. Yilda 2—3-marta va undan ham koʻp 2 tadan tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini nari va modasi navbat bilan 13—14 kun atrofida bosadi. Gʻurraklar asosan, donlar bilan oziqlanadi. Ayrim turlari ov obʼyekti hisoblanadi.

Nomlanishi 
Gʻurrak yaʼni Streptopelia kaptarning bu turi 1855-yilda fransuz ornitologi Charles Lucien Bonaparte tomonidan fanga kiritilgan. Bu nom qadimgi yunoncha strétos (streptós) soʻzma-soʻz tarjima qilinganda burmalangan degan maʼnoni anglatadi, lekin kengaytmasi bilan oʻralgan metall yoqali va péleia (peleia) yovvoyi kaptar degan maʼnoni anglatadi. Bundan tashqari, 1855-yilda ingliz zoologi George Robert Grey bu turni Streptopelia risoria deb nomlagan.

Soni 
Oʻtmishda koʻp boʻlgan, bir necha yuz mingtagacha uyalagan. Oʻtgan asrning 80-yillarida Qizilqum choʻlidagi Tomdi vohasida soni har 10 gektarga 4,3 tadan togʻri kelgan. Bu koʻrsatkich Zarafshon vohasida 9,6 dan 18 tagacha, Buxoro chegarasida – 12 ta boʻlgan. Keyingi 30 yilda soni keskin kamaygan. Qarshi shahrida oxirgi 25 yilda kunduzgi hisob boʻyicha 128 tadan 4 tagacha kamaygan. Toshkentda 2015-yilda faqat bir juft borligi aniqlangan. 2015-yil bahor va yozda Qashqadaryo va Samarqand, Jizzax, Sirdaryo, Navoiy va Buxoro viloyatlarida kuzatishlar olib borilganda, ushbu turga mansub qush bitta ham uchramagan. Rossiya va Qozogʻistonda ham ularning soni 80—90% gacha kamyib ketgan boʻlsa, Yevropada oxirgi 16 yil ichida 30—49% gacha kamayganligi maʼlum.

Tarqalishi 
Ushbu tur asosan Afrikada uchraydi, biroq bir nechta kichik turlari tropik janubiy Osiyoda uchraydi. Osiyoning gʻarbiy Tyan-Shan va gʻarbiy Pomir-Oloyning pasttogʻlari, Sirdaryo, Amudaryo, Qashqadaryo va Zarafshon daryolarining vodiylari, Sherobod, Surxondaryoda tarqalgan. Oʻzbekistondan tashqarida esa Yevropa, Sibirning janubi, Old va Oʻrta Osiyo, Afrika shimoli Senegalning sharqiy tomonidan tortib Sudangacha tarqalgan.

Manbalar 

Hayvonlar

Qushlar
Qizil kitobga kiritilgan jonivorlar
Qushlar ekotizimi
Habbul-muluk

Habbul-muluk, habbul-malik — sutlamadoshlarga mansub bir uyli buta yoki kichik daraxtlar turkumi. Ikkala yarim sharning tropik va subtropik oʻrmonlarida, asosan, Amerikada 700 ga yaqin turi tarqalgan. Boʻyi 4–6 m gacha (ayrim hollarda oʻt), barglari ketma-ket joylashgan, tishli, egilgan, koʻproq kulrang, yashil yoki yaltiroq. Gullari yashilroq, boshoqchaga yigʻilgan, bir yoki ikki jinsli. Mevasi chanoq. Janubiy-Sharqiy Osiyoda oʻsadigan, Shrilanka, Filippin va boshqa tropik mamlakatlarda ekiladigan turi kichik daraxt yoki buta, urugʻida 50% gacha tibbiyotda ishlatiladigan kroton yogʻi bor. Urugʻi zaharli. Habbul-mulukning turlari poʻstlogʻida xushboʻy, achchiq dorivor kaskarilla moddasi mavjud. Undan liker ishlab chiqarish va tamakini fermentatsiyalashda foydalaniladi. Koʻpgina turlarining smolali sharbati zaharli; ayrim turlarining sharbatidan lak olinadi.

Oʻsimliklar
Botanikaga oid chala maqolalar
O'simliklar oilasi
Habib Asadullo

Habib Asadullo (1941-yil, Maymana shahrida tugʻilgan) – afgʻon yozuvchisi, adabiyotshunos. 70— 80-yillar davri adabiyotida vujudga kelgan „Yangi sheʼr“ oqimining taniqli namoyandalaridan. Kobul universitetining adabiyot fakultetini tugatgan (1961). Dastlabki hikoyalar toʻplami – „Uch mardikor“ (1966). Asarlarining asosiy mavzusi oddiy mehnatkashlarning ogʻir hayoti haqida yozilgan. Ilmiy ishlari mumtoz va hozirgi zamon dari adabiyoti tarixiga bagʻishlangan. „Oqbadan“ (yoki „Oydin“, 1965), „Kishanlarni par-chalovchilar“ (1975), „Tun va qamchin“ (1978), „Oqshom ila diydor“ (1982), „Qizil maktub“ (1983), „Oʻroqlar va qoʻllar“ (1983—84), „Zulmat bilan vidolashuv“ (1985), „Soʻnggi orzu“ (1986) va boshqa asarlar muallifi.

Manbalar 
 Oydin, T., 1982.

 

Adabiyotshunoslar
1941-yilda tugʻilganlar
Yozuvchilar
Habib Saʼdulla

Habib Saʼdulla (5-aprel 1942-yil, Namangan – 1-mart, 2006-yil, Namangan) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri, musahhih.

Hayoti 
Habibulla Saʼdullayev 1942-yilda 5-aprelda Namanganda tavallud topgan. 1971-yilda Toshkent universitetining (hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti) jurnalistika fakultetini tugatgan.

Faoliyati 
Dastlab, 1966–1967-yillarda „Mushtum“ jurnalida musahhih, 1967–1968-yillarda maktab oʻquvchilari gazetasida adabiy xodim, 1968–1973-yillarda „Namangan haqiqati“ gazetasida boʻlim mudiri, muharrir oʻrinbosari, 1973–1990-yillarda Namangan viloyati Yozuvchilar uyushmasi raisi, 1990–1998-yillarda Namangan viloyati Madaniyat ishlari boshqarmasida boshliq lavozimlarida faoliyat yuritgan.

Ijodiy faoliyati 
Dastlabki sheʼrlar toʻplami „Okeandan shabada“ (Usmon Temur bilan hamkorlikda) 1969-yilda nashr etilgan. Shundan soʻng uning 1975-yilda „Bahor bilan“, 1979-yilda „Muloqot“, 1982-yilda „Yana ostonangda“, 1984-yilda „Ehtirom“, 1988-yilda „Bogʻlar yurtin bolasimiz“, 1992-yilda „Tazarru“ va „Koʻchamdan jonon oʻtganda“, 1993-yilda „Kosonsoy karvonlari“, 1996-yilda „Uchqoʻrgʻonning uch xirmoni“, 1997-yilda „Ramazon munojoti“, 1998-yilda „Nur qadri“ sheʼriy kitoblari nashr etilgan.

Habib Saʼdullaning sheʼrlarida oʻzi mansub boʻlgan avlodning oʻzgarib borayetgan voqelikdan olgan taassurotlari va shu voqelikka munosabati oʻz ifodasini topgan. Shoirning urush mavzusiga bagʻishlangan „Tugʻilgan yilim“, „Onaizor“ va „Tirik qurbonlar“ dostonlari avtobiografik xususiyatga ega. Bundan tashqari u „Usmon atlas“, „Zamin sadosi“, “Yettinchi qitʼa“, „Eʼtiqod“, „Chust rivoyati“, „Adib taqdiri“, „Jarohat“ singari dostonlarni ham yozgan. Habib Saʼdullaning 1975-yilda yozilgan  „Yusuf va Zulayho“, 1985-yilda yozilgan „Mehr quyoshi“ dramalari va 1989-yilda yozilgan „Rahmat, igʻvogar“ komediyasi viloyat teatrida sahnalashtirilgan.

Unvonlari 

 1992-yil — Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi;
 1999-yil — Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri;
 2003-yil — „El-yurt hurmati“ ordeni.

Manbalar 
 Tanlangan asarlar, 2 j.li, T., 2002. Ad.: Xudoyberdiyev E., Habib Saʼdulla, T., 2004.

 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Oʻzbekiston xalq shoirlari
El-yurt hurmati ordeni sohiblari
5-aprelda tugʻilganlar
1942-yilda tugʻilganlar
1-martda tugʻilganlar
2006-yilda vafot etganlar
Namanganda tugʻilganlar
Namanganda vafot etganlar
Muqim Habibov

Muqim Azizovich Habibov (1916 — Andijon — 1979.21.11) — dirijyor, bastakor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Namangan musiqa bilim yurtini tugatgan (1936). 1934—52-yillar Andijondagi turli teatrlarda dirijyor, 1952-yildan Andijon teatrida dirijyor, 1958—78-yillarda bosh dirijyor. "Burgutning parvozi" (I.Sulton), "Tuhmatchilar jazosi" (Hamza), "Qasoskor ona" (M.Boboyev) kabi spektakllarga musiqa bastalagan, bir qancha qoʻshiqlar yozgan, musiqali drama spektakllariga dirijyorlik qilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Andijonda tugʻilganlar
1916-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
21-noyabrda vafot etganlar
Gʻulom Habibullayev

Gʻulom Habibullayev (1938.20.5, Boyovut tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Leninobod pedagogika institutini tugatgan (1962). 1958-yildan Boyovut tumanidagi 5-, Oqoltin tumanidagi 2-maktablarda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, 1980—98 yillarda Oqoltin tumanidagi 2-maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, direktor, ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1938-yilda tugʻilganlar
Boyovut tumanida tugʻilganlar
Hajjoj Ibn Yusuf

Hajjoj Ibn Yusuf (arabcha: حجاج بن يوسف – Hajjoj Ibn Yusuf – Toʻliq ismi:Hajjoj Ibn Yusuf Saqafiy (660-714)) – noib va qoʻmondon.

Hayoti 
Hajjoj Ibn Yusuf, al-Haj joj as-Saqafiy (660, Toif – 714, Vosit) – umaviylarnnig Hijoz (692—694) va Iroqdagi (694-yildan) noibi, xatib. Toifda dars berish bilan shugʻullangan, soʻngra Damashqda xalifa Abdulmalik ibn Marvonning noibi Ruh ibn Zinboʼning shaxsiy qoʻriqchilari boshligʻi. 691—692-yillarda Makkada isyon koʻtargan Abdulloh ibn az-Zubayrga qarshi kurashgan umaviylar qoʻshini qoʻmondoni. Xalifa uni Hijoz, Yaman, Yamoma voliysi etib tayinlagan, keyinchalik unga Iroqni ham bergan. Umaviylarning siyosiy muxoliflariga nisbatan shafqatsizligi bilan shuhrat qozongan. 700-yilda moliya va soliq islohoti oʻtkazgan, Vosit shahriga asos solgan, Furot va Dajla daryolarining quyi oqimi boʻylaridagi botqoqliklarni quritib, qishloq xoʻjaligi ekinlari ektirgan, sugʻorish kanallarini qayta tiklagan. Bu tadbirlar natijasida Umaviylar hokimiyati mustahkamlangan, Oʻrta Osiyo va Oʻrta Sharqda yangi shaharlarni fath qilish imkoniyati tugʻilgan. Gʻazotlar Hajjoj Ibn Yusuf rahbarligi ostida, unga tobe arab sarkardalari tomonidan olib borilgan (qarang Kutayba ibn Muslim). Arab yozuvida nuqta va harakat belgilari qoʻyilishi joriy qilinishini Hajjoj Ibn Yusuf nomi bilan bogʻlaydilar.

Mahfuza Alimova.

Manbalar
Haziniy Xoʻqandiy

Haziniy Xoʻqandiy (taxallusi; asl nomi Ziyovuddinxon Kat-taxoja oʻgʻli Haziniy toʻra) (1867 — Qoʻqon yaqinidagi Katta Kena-gas qishlogʻi — 1923) — shoir va shayx. Qoʻqondagi Jomeʼ madrasasida tahsil olgan. Qurʼon, tafsir, hadis, fiqh, kalom, adabiyot ilmlarini chuqur oʻzlashtirgan. Tasavvuf taʼlimoti bilan izchil shugʻullangan. 30 yoshida murshididan irshod (ta-riqat rahnamoligiga ruxsat) olib, "Haziniy toʻra" va "Eshonbuva" nomlari bilan xalq orasida eʼzozlangan, uz davrining yetuk qodiriya tariqati shayxi sifatida eʼtirof etilgan va "Murshidi Fargʻona" nomiga musharraf — valiy zot boʻlib tanilgan. Dehqonchilik bilan kun kechirgan. Bogʻlar barpo qilgan, binolar qurdirgan. Qabri oʻz qishlogʻi-da. Bu qabr — maqbara va uning atrofidagi obidalar meʼmoriy yodgorlik sifatida davlat muhofazasiga olingan.

19-asr 2-yarmi va 20-asr boshlarida koʻchirilgan koʻplab qoʻlyozma bayozlar va majmualardan H.X. sheʼrlari oʻrin olgan. 1910—15 yillarda Toshkentning Orifjonov, Porsev va Laxtin matbaalarida "Bayozi Haziniy" toʻplamlari bir necha bor nashr etilgan.

H.X. mumtoz sheʼriyat janrlaridan gʻazal, murabbaʼ, muxammas va musaddaslar yozgan. Adabiy merosi 4.000 misra atrofida. Shoir asarlarini gʻoyaviy mavzui boy. Uning tasavvuf ruhidagi asarlarida sof soʻfiyona maʼno va mazmun tarannum etilsa, axloqiy mavzudagi bitiklarida poklik, odamiylik, sahovatpeshalik kabi yuksak insoniy fazilatlar ulugʻlangan.

H.X.ning oʻndan ortiq gʻazallariga muxammas bogʻlangan va naziralar qilingan.

"Bayozi Haziniy"ning toshbosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 12665, 14850, 15197). Fargʻona shahrida uy-muzeyi tashkil qilingan, H.X. nomida jamoa xoʻjaligi, bogʻ, maktab, kutubxonalar bor.

Manbalar 
 Tasadduq, yo Rasululloh [Sheʼrlar], T., 1992; Devon, T„ 1999.

LL.Joʻraboye v O.R., Haziniy Xoʻqandiy hayoti va ijodiy merosi, T., 2003.

Otabek Joʻraboyev.

 

Shoirlar
Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Jomeʼ madrasasida tahsil olganlar (Qoʻqon)
Hazoralar

Hazoralar () — asosan Afgʻoniston va Pokistonda yashaydigan, fors tilida soʻzlashuvchi xalq.

Tarixi 
19-asr oxirida afgʻon amiri Abdurahmon koʻchmanchi afgʻonlar (pushtunlar) yordamida Hazorajatni egallab olgan va bu yerni ularga yozgi yaylov qilib bergan. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik.

Dini 
aksariyat shia musulmonlar, kamroq sunniy musulmonlar va xristiyanlar.

Galereya

Yana qarang 
 Hazoragi
 Choraymoqlar
 Afgʻoniston

Manbalar

Havolalar 
 encyclopedia.com/Hazara facts, information, pictures

Hazoralar
Afgʻoniston xalqlari
Hazrati Imom maqbarasi

Hazrati Imom maqbarasi -Shahrisabzdagi meʼmoriy yodgorlik (14-asr). Dorus-siyodat meʼmoriy yodgorligi tarkibidagi Jahongir Mirzo maqbarasi H.Hazrati imom maqbarasi nomi bilan mashhur. Dastlab sardoba, keyinroq ustiga toʻrtburchak tarhli ziyoratxona tiklangan, tashqi tomonda kichik peshtoq ham boʻlgan. X.Hazrati imom maqbarasi yangi madrasa pesh-togʻi bagʻrida qolib ketgan, maqbara qaddini rostlash uchun ziyoratxona tepasi qoʻshimcha devor orqali ancha baland koʻtarilgan va ustiga yangi kulohsimon choʻqqi gumbaz oʻrnatilgan. Arxeologik tadqi-qotlar vaqtida maqbaradan 3 ta jasad topilgan. Sharafuddin ali Yazdiy "Za-farnoma"sida Keshda yashagan Buxoro va Samarqandlik mashhur imomlar orasida Hazrati Imom nomi bilan mashhur Abu Muhammad al-Kashshiyni tilga olgan. Amir Temur ajdodlari xilxonasi yaqinida shu imomning qabri boʻlgan (lekin qabr saqlanmagan). Hazrati Imom nomi yangi bunyod etilgan oliy madrasa — Dor ussiyodat qoldiqlariga koʻchib qolgan.

 

Shahrisabzning tarixiy markazi
Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Hazrati Sulton choʻqqisi

Hazrati Sulton choʻqqisi — Hisor togʻ tizmasida joylashgan choʻqqi, balandligi 4688 metr tashkil etadi. Oʻzbekistonning eng baland nuqtasi hisoblanadi. Atrofidagi hududlardan tik qurumli qoyalar hosil qilib koʻtarilgan. Yonidan oqib oʻtuvchi va shu hududdan boshlanuvchi daryolar havzasida abadiy qor va muzliklar mavjud. Choʻqqi joylashgan tizma ayni shu nom bilan nomlanadi. Hazrati Sulton tizmasining yana bir nomi Osmon-tarash hisoblanadi.

Nomlanishi 
Choʻqqining nomi Xoʻja Ahmad Yassaviy sharafiga Hazrati Sulton deb nomlangan. Hazrati Sulton Yassaviyning yana bir ismi boʻlgan.

Joylashishi 
Hazrati Sulton choʻqqisi Hisor togʻ tizmasida, Oʻzbekistonning Tojikiston bilan chegarasida joy olgan. Ushbu choʻqqi Hisor togʻ tizmasiga qarashli suvayrigʻichning janubiy qismida, Kishtut daryosining boshlanish qismida oʻrnashgan. Choʻqqi atrofida tik qurumli qoyalar mavjud. Hazrati Sulton choʻqqisining yaqinidan oqib oʻtuvchi daryo va boshqa suv havzalarining barchasi muzlik bilan qoplangan. Mazkur choʻqqi Yevropaning eng baland choʻqqisi Monblandan atigi 130 metrga pasroq.

Hisor togʻ tizmasining ayni shu qismida Yakkabogʻ (2938 metr), Beshnau (3448 metr), Eshon Maydon (2919 metr), Chaqchar (3723 metr), Boysuntogʻ (4424 metr), Sarimas (1837 metr) kabi baland choʻqqilar joylashgan.

Toʻpalangdaryosi (uzunligi 112 metr) Hazrati Sulton choʻqqisining yaqinidan boshlanadi.

Tuzilishi 
Togʻ tizmasi nurashga chidamli boʻlgan qattiq vulqonli togʻ jinslaridan tarkib topgan. Shu sababli ham choʻqqiga chiqish birmuncha murakkab. Shuningdek, choʻqqida choʻkindi, metamorfik togʻ jinslari: loyli slanets, qumtosh, ohaktosh, dolomit va boshqalar ham mavjud.

Paydo boʻlishi 
Mazkur togʻ tizmasi gersin burmalanishi davrida hosil boʻlgan. Gersin burmalanishi quyi va oʻrta toshkoʻmir davrlarida oʻta kuchli boʻlgan. Tizmalarni bir biridan ajratib turuvchi botiqlar va daryo oʻzanlari mezazoy, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr choʻkindi togʻ jinslari bilan toʻlgan.

Iqlimi 
Tizmaning subtropik iqlim mintaqasida joylashgan. Togʻ etaklaridan boshlab, choʻqqiga qadar iqlim mintaqalari almashinib boradi. Yogʻingarchilik miqdori yuqori emas, taxminan 350-500 mm ni tashkil etadi. 1500 metr balandlikda iyulning oʻrtacha harorati 20-25°C, yanvarning oʻrtacha harorati esa −5 −7 °C ni tashkil etadi.

Adabiyotlar

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qashqadaryo viloyati
Hayvonlarni tasvirlash uslubi

Hayvonlarni tasvirlash uslubi — ibtidoiy davr sanʼat namunalaridagi uslub. Osiyo va Yevropaning qad. amaliy bezak sanʼatida keng tarqalgan. Ayrim hayvonlar (bugʻu, ot, ayiq va boshqalar), ularning tana qismlari (koʻz, bosh, shox va boshqalar) tasviri, shuningdek, bir necha hayvonlar tas-viridan iborat murakkab kompozitsiyalar yaratish sanʼati jez davrida yuzaga kelgan, temir davrida keng tarqalgan. Uslubning kelib chiqishi hayvonlarni muqaddaslashtirish bilan bogʻliq boʻlib (qarang Totemizm), keyinchalik bu tasvirlar shartli bezakkagina aylangan. Ibtidoiy sanʼat namunalari —mayda va mahobatli haykallar ushbu uslubning ilk namunalaridir. Hayvonlarni tasvirlash uslubiu. dastlab qurollar va ot ab-zallari bezagida, keyinchalik zargarlik sanʼatida koʻp uchraydi. Eng qad. namunalari Mesopotamiya (miloddan avvalgi 3-ming yillik), Gʻarbiy Osiyo (miloddan avvalgi 2-ming yillik)da maʼlum; Oʻrta Osiyoda miloddan avvalgi 1-ming yillikda yuzaga kelgan. Ayrim tadqiqotchilar fikriga koʻra, eng rivojlangan holati skiflar, saklar, frakiyaliklar va boshqa sanʼa-tidir. Jumladan, Eron va Gʻarbiy Osiyo sanʼati (Qora dengiz boʻylarida yunon sanʼati) taʼsirida shakllangan skif madaniyatiga tabiatni nozik his etish, hayvon shakli va harakatlarini aniq berish xos: ularda oʻsimlikxoʻrlar vahshiy hayvonlar va qushlar, afsonaviy maxluqlar (grifonlar) tasviri koʻp uchraydi. Metallarni oʻyib, quyib ishlash, yogʻoch va suyak oʻymakorligi, teri va kigizlardan quroq (applikaiiya) qilish usullari qoʻllangan. Milodiy 1-ming yillikda ushbu uslub oʻz ahamiyatini yoʻqota bordi, bunga ayniqsa Gʻarbda xristian dini, Sharqda islom dinining tarqalishi kuchli taʼsir koʻrsatdi. Oʻrta asrlar amaliy sanʼatidagina hayvonlarni tasvirlash davom etdi.

Oʻzbekiston hududida, ayniqsa amaliy sanʼatda ushbu uslub taʼsirini, zargarlik va kandakorlik buyumlari bezaklarida, roʻzgʻor idishlari bezaklari (ayrim qismlari)da hayvonlar shakllari ishlanganini koʻrish mumkin (yana qarang Animalistika).
Haydar Ali

Haydar Ali (1722-1782.7.12) -Hindistondagi Maysur davlatining hukmdori (1761-yildan); ingliz bosqinchilariga qarshi harakat tashki-lotchisi. Dastlab harbiy otryad boshligʻi boʻlgan. Mulkdorlar oʻrtasidagi oʻzaro urushlar (1758—60 yillar)dan foydalanib hokimiyatni egallagan. Roja nomigagina hukumat boshligʻi hisoblangan. Soliqlarni koʻpaytirish hisobiga armiyani qaytadan yev-ropacha tuzgan, jogir tizimini bekor qilgan, askarlarga maosh belgi-lagan hamda artilleriyani kuchaytirgan. 1761—64 yillarda Maysur hududini qoʻshni davlatlar hisobiga kengaytirgan.

1-ingliz-maysur urushi davri (176769)da inglizlar bilan sulh tuzgan. Marathalar va Haydarobod sultonligining hujumlarini muvaffaqiyat bilan qaytargan. 1780-yilda ular bilan Hin-distonda inglizlar hukmronligiga qarshi kurashish maqsadida ittifoq tuzgan. 2maysur-ingliz urushi davri (1780—84)da H.A. dastlab butun Karnatikni inglizlardan tozalagan, ammo ittifoqchilarining xiyonati tufayli yengilgan.

1722-yilda tugʻilganlar
1782-yilda vafot etganlar
Haydar Xorazmiy

Haydar Xorazmiy (14-asrning oxiri — Xorazm — 15-asrning 1-yarmi) — shoir. Oʻzbek mumtoz adabiyoti namoyandalaridan biri.

Hayoti va ijodi haqida maʼlumot Davlatshoh Samarqandiyning "Tazkirat ush-shuaro", Alisher Navoiyning "Majolis un-nafois", "Muhokamat ul-lugʻatayn" asarlari hamda oʻzining "Mahzan ul-asror" dos-tonida berilgan. Haydar Xorazmiy asosan Xorazmda yashagan va ogʻir hayot kechirgan. Birmuncha vaqt Hirotda temuriylardan Umarshayxning oʻgʻli Sulton Iskandar (15-asr) saroyida yashagan. Turkiy va forsiyda sheʼrlar yozgan, devon tuzgan. Nizomiy Ganjaviyning "Mahzan ul-asror" asariga "Gulshan ul-asror" nomi bilan turkiy tilda javob yozib (1409–1414), Sulton Iskandarga bagʻishlagan. Asar syujeti va gʻoyaviy yoʻnalishi jihatidan ham Nizomiy dostoniga yaqin, vazni ham bir xil — aruzning sareʼ bahrida yozilgan. Hajmi 639 bayt. Asar Nizomiynikidan farq qilib, avval hikoya, soʻng shu hikoyadan kelib chiqadigan xulosa va fikrlarni umumlashtiruvchi bob bilan taʼminlangan. Haydar Xorazmiy bu asari bilan oʻzbek adabiyotida sheʼriy hikoyani rivojlantirgan. Koʻpchilik hikoyalarida oliyjanob insoniy fazilatlar targʻib qilingan, mehnat va mehnat ahli ulugʻlangan. Dostonda markazlashgan davlat va odil hukmdor gʻoyasi ilgari surilgan; axloq-odob, mehnatsevarlik, saxiylik, rostgoʻylik targʻib etilgan.

"Gulshan ul-asror" oʻzbek epik sheʼriyati tarixida muhim hodisa va turkiy tildagi axloqiy-falsafiy dostonchilikning yirik namunasi boʻlib, turkiy tilning boyligi, qudrati va koʻrkini namoyish qildi hamda oʻzbekozarbayjon adabiy aloqalari rivojiga munosib hissa boʻlib qoʻshildi. Asarning qoʻlyozma nusxalari London, Parij, Vena, Qozon kutubxonalarida, fotonusxalari Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Adabiyot 
 Bertels Ye.S., Nizami i Fizu-li, M, 1962; Oʻzbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 1-j., T., 1977.

Havolalar 

Shoirlar
Haydarobod (shahar)

Haydarobod — Hindistondagi shahar, Dekan yassitogʻligining markaziy qismida, Musi va Usi daryolari qoʻshilgan yerda joylashgan. And-hra-Pradesh shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 3,04 mln. kishi (2001). Hindiston janubiy qismining muhim iqtisodiy, tarixiy va madaniy markazi. Toʻqimachilik, oziqovqat, kimyo-farmatsevtika, tamaki, qogʻoz, oyna-shisha sanoati korxonalari mavjud. Transport, energetika, elektrotexnika mashinasozligi rivojlangan. Aviatsiya jixrzlari, qurol-yarogʻlar ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan, qoʻlda uy-roʻzgʻor buyumlari, badiiy buyumlar tayyorlanadi, matolar toʻqiladi. Markaziy geofizika boshqarmasi, muzeylar (arxeologiya, Yevropa va Sharq sanʼati) bor.

Shaharga 16-asr oxirlarida asos solingan. 1924—56 yillarda Haydarobod rojaligining poytaxti, keyinchalik Haydarobod shtati, 1956-yildan AndhraPradesh shtatining maʼmuriy markazi. Meʼmoriy yodgorliklaridan Chor-Minor Zafar arki (1591), Makka Masjid (17-asr), Golkonda qalʼasi qoldiqlari (16—17-asrlar), Usmoniya universiteti majmuasi (20-asr) bor.

Hindiston shaharlari
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Akbar Haydarov

Akbar Haydarov, Akbarqori hofiz (1893.1.5, Margʻilon – 1964.13.2, Toshkent) – xonanda va sozanda (tanbur, dutor), Oʻzbekiston xalq hofizi (1939). Dastlab xonandalik yoʻllarini hamda dutor chertishni otasi Haydar hofizdan oʻrgangan; qorixonada qiroatni oʻzlashtirgan, keyinchalik katta ashula yoʻllarini tanbur chalish sirlarini oʻrgangan. Toshkentda yashab, Toʻychi hofiz, Shorahim Shoumarov, Abdusoat Vahobov, Ryzqi va Yunus rajabiylar va boshqa bilan birga "Sharqiya" kechalari, turli konsertlarda qatnashgan. 1927-yildan Oʻzbekiston radioqoʻmitasida ashulachi va sozanda. Moskvada oʻtkazilgan oʻzbek sanʼati dekadasi qatnashchisi, Katta Fargʻona kanali, Farhod GES, Chirchiq, Angren shaharlari, Kattaqoʻrgʻon suv ombori quruvchilariga, Ikkinchi jahon urushi davrida jangchilarga madaniy xizmat qilgan. 1930-yillarda Qayum Shobaratov bilan Toshkent Oʻrdasida "Nafosat" choyxonasini tashkil qilib, bu yerda mashhur hofiz, sozanda va qiziqchilarning chiqishlarini uyushtirgan.

Haydarov keng diapazonli, baland, nafis va tiniq "tenor" ovozga, ravon ijro uslubiga ega boʻlib, repertuaridan katta ashula ("Bir kelib ketsun", "Yovvoyi Ushshoq", "Adashganman", "Ey, chehrasi tobonim" va boshqalar), ashula ("YO, hayot annabi", "Suvora", "Girya"), Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllari ("Bayot", "Ushshoq", "Fargʻonacha Shahnoz") va boshqa oʻrin olgan I.Ikromov H. uchun "Munojot", "Choʻli Iroq" kabi ashula yoʻllarini yaratgan. U koʻp yillar davomida Turgʻun Karimov bilan hamnafaslik qilgan. 1919-yil H. ijrosidagi "Poyezdingni jildirgan" qoʻshigʻi, 1930–50 yillarda ashula va yallalari gramplastinkaga, 1940-yillarda katta ashulalari V. Uspenskiy tomonidan notaga yozib olingan.

Manbalar

 

1893-yilda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
13-fevralda vafot etganlar
Oʻzbekiston xalq hofizlari
Xonandalar
1-mayda tugʻilganlar
Boriy Haydarov

Boriy Azizovich Haydarov (1909.23.12 – Toshkent – 1986.21.5) – aktyor, dublyaj rejissyori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969). Leningrad sahna sanʼati institutini tugatgan (1932). Faoliyatini „Oʻzbekkino“da boshlab (1928—29), soʻngra „Lenfilm“, „Oʻzbekfilm“, „Turkmanfilm“, „Tojikfilm“ studiyalari filmlarida aktyor sifatida qatnashgan. 1946-yildan „Oʻzbekfilm“da dublyaj rejissyori boʻlgan. „Mening Vatanim“, „Yer qoni“, „Um-bar“, „Volochayev kunlari“, „Azamat“, „Uning nomi Suxe-Bator“, „Oʻlim qudugʻi“, „Jarroh“, „Doʻstlar qayta uchrashadilar“ kabi filmlarda turli xarakterdagi rollar ijro etgan. „Razvedkachi jasorati“, „Qishloq oʻqituvchisi“, „Bir yilning toʻqqiz kuni“, „Tinch okar Don“, „Ona Hindiston“, „Ochilgan qoʻriq“ singari 250 dan ortiq filmning dublyaj rejissyori boʻlgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1909-yilda tugʻilganlar
23-dekabrda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
21-mayda tugʻilganlar
Aktyorlar
Nuriddin Haydarov

Nuriddin Usmonovich Haydarov (1957.1.8, Oqqoʻrgʻon tumani – 2004.3.10, Toshkent) – estrada xonandasi. Oʻzbekiston xalq artisti (2003). Shirali va jozibador ovoz sohibi. Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1978). Fargʻona viloyati (1980-1986) va Oʻzbek davlat (1986—1993) filarmoniyalarida yakkaxon xonanda. Toshkent Harbiy texnik bilim yurti qoshidagi ansamblning badiiy rahbari (1994—2002), Toshkent shahri Ichki ishlar Bosh boshqarmasida Maʼnaviyat markazining direktori (2002—04).

Repertuaridan oʻzbek mumtoz va estrada qoʻshiqlari („Yulduzim“, „Nasibam“) hamda oʻzi bastalagan qoʻshiqlar („Oʻzbekiston polvonlari“, „Ona“, „Senga“, „Qizlar“, „Sehri bor“ kabi) oʻrin olgan. „Doʻlana“, „Yur, muhabbat“, „Davlatim“ singari qoʻshiqlari ham ommalashgan. H. ijrolari Oʻzteleradiokompaniyasining fonotekasiga yozilgan. Yevropa, Osiyo va Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. H. xotirasiga bagʻishlab „SE—Profi“ kompaniyasi „Ayronchi qiz“, „Doʻlana“, „Yur, muhabbat“ audio albomlari va „Kuzgi kayfiyat“ video albomini chiqargan (2004).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1957-yilda tugʻilganlar
1-avgustda tugʻilganlar
2004-yilda vafot etganlar
3-oktyabrda vafot etganlar
Xonandalar
Oqqoʻrgʻon tumanida tugʻilganlar
Xoliqul Haydarov

Xoliqul Haydarovich Haydarov (1933.16.3, Sariogʻoch, Chimkent viloyati) — Oʻzbekiston xalq rassomi (1977). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1954). Toshkent viloyati Kalinin (hozirgi Zangiota) tumanidagi 15-oʻrta maktabda rasm oʻqituvchisi (1954—60), Oʻzbekiston KP MK Birlashgan nashriyo-tining bosmaxonasida rassom (1960— 67), Toshkent chinni zavodining badiiy lab.da yetakchi rassom (1967—93). H.gaz. va jur.larda asarlari bilan qatnashgan. H. Toshkent chinni zavodida samarali ijod qildi: "Oʻzbekiston", "Oq olma", "Namanganning olmasi" kabi chinnilar toʻplamlarini yaratgan; birinchilardan boʻlib chinni buyumlar (asosan koʻza, lagan va boshqalar)ga tasvir (por-tret)lar ishlashni boshlab bergan. beruniy, Ulugʻbek, Navoiy kabi mutafak-kirlar, turli ilm-fan, davlat arboblari vakillarining siymolarini chin-niga ishlagan. Haykaltaroshlik asarlari ham yaratdi (jumladan, "Toʻlebiy", mis, 2002, Sariogʻoch shahrida). "Haydarov hayoti va ijodi" nomli hujjatli film ishlangan (1991). H. ishlaridan namunalar respublika va chet el koʻrgazmalarida namoyish etiladi, muzey va xususiy toʻplamlarda saqlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1933-yilda tugʻilganlar
16-martda tugʻilganlar
Chimkentda tugʻilganlar
Eshmat Haydarov

Haydarov Eshmat (1897, Qoʻqon - ?) — xonanda, Oʻzbekiston xalq hofizi (1944). Kuchli va jozibali ovoz sohibi. 12 yoshidan katta ashula yoʻllarini Hamroqul Qoriyevdan oʻrgangan. Keyinchalik Qoʻqon, Fargʻona, Toshkent toʻysayillarida qatnashgan. 1927-yildan Toshkentda. Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1936—45), Oʻzbek radiosi (1946-yildan), Oʻzbek davlat estradasi (1947—53) da yakkaxon xonanda. Repertuaridan Fargʻona —Toshkent maqom yoʻllari, katta ashula, ashula va ayrim yallalar oʻrin olgan.

 

Xonandalar
Oʻzbekiston xalq hofizlari
1897-yilda tugʻilganlar
Qoʻqonda tugʻilganlar
Qoʻqonlik kishilar
Qodirjon Haydarov

Qodirjon Haydarov (1899, Qoʻqon — 1983.15.12) — yogʻoch oʻymakori, Qoʻqon yogʻoch oʻymakorlik maktabining yirik vakili, ustazoda. Oʻzbekiston xalqrassomi (1963). Oʻymakor usta Hai-dar Najmiddinovning oʻgʻli. Hunarni otasi bilan birga ishlab oʻrgangan. Otasi bilan Qoʻqon hunarmandlik maktabida dars bergan (1919—20-yillar), 1923-yilda Moskvadagi xalq xoʻjaligi koʻrgazmasida ishladi; 1925—29 yillarda Qoʻqondagi Narimonov nomidagi instituternatda, 1929—31 yillarda Qoʻqon shahridagi yosh duradgorlar toʻgaraklariga boshchilik qildi. 1931—33 yillarda rab-fakda oʻqidi. "Yangi maʼdan" artelida usta (1936—54), Qoʻqon muzeyida taʼmirlovchi usta (1954—57). Haydarov ustun, kursi, stol, xontaxta, quti, eshik, panjara, karavot va boshqa buyumlarni jo-zibador bezab shuhrat qozondi. 1958-yildan Toshkentdagi Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyi va Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Markaziy koʻrgazmalar zali eshiklari, Toshkent sirki binosi uchun namoyonlar va boshqa koʻpgina oʻymakori asarlar yaratdi, anʼanaviy naqsh mujas-samotlarini yangi ohanglar bilan boyitdi. Haydarovning Qoʻqon yogʻoch oʻymakorligi maktabining milliy anʼanalarini saqlab qolish va uni rivojlantirishda xizmatlari katta; koʻplab shogirdlar (X. Umarov, S. Ergashev, U. Umarov, A. Abdullayev va boshqalar) tayyorlagan.

Haydarov asarlaridan namunalar respublika va chet mamlakatlar muzeylari va xususiy toʻplamlarda saqlanadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Qoʻqon tasviriy va amaliy sanʼat kollejiga Haydarov nomi berilgan.

Adabiyot 
 Toqtosh R., Us t a Qodirjon Haydarov. T., 2003.

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1899-yilda tugʻilganlar
Qoʻqonda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
15-dekabrda vafot etganlar
Umiya Haydarova

Umiya Kamolovna Haydarova (1946–yil 4–aprel, Forish tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). 1978–yil Guliston davlat universitetini tugatgan . 1978-yildan Nurota tumanidagi 32-maktabda, 1983—2003-yillarda Bekobod tumanidagi 31-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi sifatida foaliyat olib borgan.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1946-yilda tugʻilganlar
4-aprelda tugʻilganlar
Forish tumanida tugʻilganlar
Forish tumani kishilari
Oʻqituvchilar
Haykal

Haykal - arabcha soʻz boʻlib, „Ulugʻ shakl“ degan maʼnoni anglatadi.

 tasviriy sanʼat asari; haykal-taroshlikt tosh, yogʻoch, suyakni yoʻnib, oʻyib, metall (asosan, bronza, zanglamaydigan poʻlat), beton, gipsni qolipga quyib, qotirib, sopol, chinni haykalchalar tayyorlashda loyga shakl berib, keyin qizdirib ishlanadi. Monumental (ochiq havoda), dast-gohli (bino ichida), bezak (meʼmorlik, bogʻ-parkda), juda kichik hajmda ishlanadigan (uy ichida bezak vazifasini oʻtovchi) xillari bor;
 zargarlik buyumi; qoraqalpoq ayollarining murakkab koʻkrak taqinchogʻi. Haykel deb ham ataladi. Zebigardonnint eng qad. va aniq nomi. H. asosiy turunj va boʻyinga osiladigan zanjirli qismlardan iborat: yuzasi bosma naqshlar bilan bezatilgan turunj qismi hajmdor boʻlib, yirik marjonli koʻzlar qadalgan yapaloq naycha va uning ustki va ostki tomoniga kungurador ("ona — maʼbuda" tasvirini ifoda-lovchi) shakllar ishlangan qismlardan iborat; quyi qismi yaproqcha, du-maloq qubbachalar, zigʻiraklar osilgan zanjirli shokilalar bilan hoshiyalanadi. Qad.dan hosildorlik homiysi (tumor) sifatida qadrlangan. H.ni raqqosalar milliy kiyimning tarkibiy qismi sifatida taqadilar.

Yana qarang 

 Haykaltaroshlik
Abu Ali al-Mansur

Hakim (985-1021) – Fotimiylar sulolasidan boʻlgan xalifa (996 yildan). H. davrida Fotimiylar xalifaligi nihoyatda kuchaygan. H. ichki siyosatida fuqarolar (ayniqsa xristian va yahudiylar) ommaviy ravishda taʼqib etilgan; baʼzan sunniy-musulmonlar ham quvgʻin qilingan. H. hukmronligi oxirida saroyda shialarning roli oshgan, ularning taʼsiri ostida H. (1017 yoxud 1018 yil) oʻzida Alloh mujassam etilganini eʼlon qilgan; buni eʼtirof etgan qavmlar druzlar firqasini tashkil etgan. 1021-yil 13-fevral da H. sayil qilib yurgan chogʻida sirli ravishda gʻoyib boʻlgan.

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Islom tarixi
Davlat yetakchilari
985-yilda tugʻilganlar
1021-yilda vafot etganlar
X asr Fotimiylar xalifalari
Fotimiy xalifalari oʻgʻillari
XI asr Fotimiylar xalifalari
Mulla Mir Hakim xonaqohi

Hakim mulla mir xonaqohi – Buxoro viloyati Romitan tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (16-asr). Xalq orasida „Hazrati Eshon“ nomi bilan mashhur boʻlgan Shayxulislom Amir Husayn mulla Mir tomonidan qurilgan; bosh peshtoq oldidagi qabrtoshiga uning ismi va vafot etgan sana (1587) oʻyib yozilgan. Xonaqoh toʻrtbur-chak tarhli (17,5x21,5 m, balandligi 20 m), peshtoq-gumbazli (3 tomoni peshtoq-li), markaziy gumbazli jamoatxona (tarhi 8,5x8,5 m) hamda burchaklardagi xona (hujra)lardan iborat. Bino 2 qavatli, asosiy tarzi ulugʻvor, 2 yoniga guldastalar ishlagan. Gumbaz 8 qirrali poygumbazga oʻrnatilgan, poygum-bazda ravoqli darchalar bor; gumbaz osti ravoqli bagʻallaridagi iroqi muqarnaslar kosalari zangori, qizil ranglar bilan pardozlangan. Guldastalar ichidagi aylanma zina orqali ravoqli qafa-saga chiqiladi (qafasadagi bir ochiq ravoq orqali xonaqoh tomiga oʻtish mumkin).

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Abdumajid Hakimjonov

Abdumajid Hakimjonov (1904-yil Toshkent – 1990-yil) – grafik rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1950). Havaskor bolalar toʻgaraklarida rasm chizishni oʻrganib, Turkiston rassomlik texnikumida oʻqigan (1920—1923). 1921-yildan „Bolalar dunyosi“ jurnali sahifalarida rasmlari bosilgan. 1923—1926-yillarda Leningradda koʻp rangli matbaa boʻyicha malaka oshirib, Toshkentga qaytgach, 1964-yilgacha rangli magbaa sohasida ishlab, koʻpgina shogirdlar yetishtirgan. Respublika gazeta va jur-nallari, ayniqsa „Mushtum“ sahifalarida satirik ruhdagi rasmlari, pla-katlari bosilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1904-yilda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
1990-yilda vafot etganlar
Akbar Hakimov

Akbar Abdullayevich Hakimov (1949.9.8, Termiz shahri) — sanʼatshunos, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2017), Oʻzbekiston Badiiy akademyasi akademigi (1997), sanʼatshunoslik fanlari doktori (1993), professor(1996). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1972). 1969-yildan Sanʼatshunoslik institutida katta laborant, ilmiy xodim (1979—82), boʻlim mudiri (1982—92), direktor oʻrinbosari (1992—97; 2000-05-yillarda direktor vazifasini bajaruvchi); 2005-yildan Tasviriy va maliy-bezak san`ati bo`limi mudiri. O`rindoshlik asosida Oʻzbekiston Badiiy akademyasi bosh ilmiy kotibi (1997—2005), Kamolliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti professori (1993-yildan) Hakimovning ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo tasviriy va amaliy-bezak san`atini oʻrganishga bagʻishlangan. Hakimov bir qancha xalqaro ilmiy anjumanlar qatnashchisi, koʻrgazmalar loyihasi va ularga tuzilgan kataloglar hammuallifi ("Orol fojiasi", "Oʻzbekiston — Amir Temur vatani" va boshqalar) "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2000). Tokiyodagi Soka universiteti faxriy professori (2000-yildan).

Manbalar 
 Iskusstvo Sentralnoy Azii, L., 1987; Sovremennoye dekorativnoye iskusstvo Sent-ralnoy Azii, T., 1988; Sovremennaya dekora-tivnaya plastika respublik Sredney Azii, T., 1999; Iskusstvo natsiy, M., 2000.

 

1949-yilda tugʻilganlar
Termizda tugʻilganlar
Jalil Hakimov

Hakimov Jalil (1920. 16.5 - Toshkent— 1980.29.10) — naqqosh. Toshkent naqqoshligining yirik vakili. Oʻzbekiston xalq rassomi (1969). Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida Olimjon Qosimjonovdan taʼlim olgan (1935—38). 1948-yilgacha umumiy taʼlim maktablarida oʻqituvchi, 1948-yildan Ostrovskiy nomidagi pionerlar saroyida toʻgarak rahbari, 1951-yildan Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida naqqoshlikdan dars bergan. Hakimov qogʻoz, yogʻoch, ganchga boʻyama naqsh ishlash sanʼati (ayniqsa handasiy naqshlar yechimi)ni puxta egallagan, usta ijodida gulli girihni koʻp qoʻllab ajoyib bezaklar ishlagan; u yaratgan naqshlar, mujassamotlar aniqligi, mayda qismlarga boyligi, oʻziga xos yorqin yashil rangli koloriti, ranglar uygʻunligi hamda nafosati bilan diqqatga sazovor. Toshkentdagi "Moviy gumbazlar" choyxonasi (1970); Toshkent markaziy univer-magi (1971), Toshkent vokzali (1978) va boshqa jamoat binolaridagi naqshin bezaklar ustaning mahoratidan darak beradi. Hakimov, shuningdek, meʼmoriy obidalar (Amaliy sanʼat muzeyi binosi va boshqalar)ni taʼmirlashda qatnashgan. Hakimov bezagan xontaxta, kursi, quticha va boshqa buyumlar respublika va chet mamlakatlardagi koʻrgazmalarda namoyish etilib, yuqori baholangan. Ishlaridan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi. Hakimov koʻplab shogirdlar (A. Ilhomov, K. Karimov, M.Toʻrayev va boshqalar) yetishtirgan.

Havolalar  
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-oct-31-1980-3573684/

 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
O`zbekiston xalq rassomlari
1920-yilda tugʻilganlar
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
16-mayda tugʻilganlar
1980-yilda vafot etganlar
29-oktyabrda vafot etganlar
Xoji Hakimov

Xoji Akbarovich Hakimov (1909-yil 15-may Toshkent — 2001-yil 23-noyabr) — xirurg, gematologiya va transfuziologiya xizmati tashkilotchilaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1944). Tibbiyot fanlari nomzodi (1959). Oʻrta Osiyo tibbiyot institutini tugatgach (1933), shu institut xirurgiya klinikasida ordinator (1933—1937), Ohangaron tuman shifoxonasi bosh vrachi (1937—1938), Toshkent viloyati Sogʻliqni saqlash boʻlimi boshligʻi (1938—1939), Sogʻliqni saqlash xalq komissari oʻrinbosari (1939—40), urush qatnashchisi (1941—1945), 1946-yildan respublika sogʻliqni saqlash vaziri muovini. Oʻzbekiston gematologiya va qon quyish ilmiy tadqiqot insgituti direktori (1961 — 1984), 1985-yildan ilmiy maslahatchi.

Ilmiy faoliyati gematologiya va qon quyish masalalariga oid.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1909-yilda tugʻilganlar
23-noyabrda vafot etganlar
2001-yilda vafot etganlar
15-mayda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Hakimxon toʻra

Hakimxontura - Xoʻja Muhammad Hakimxontoʻra bin Sayid Maʼsumxon (1802, Qoʻqonda tugʻilgan) — tarixchi olim, maʼrifatparvar. H. ona tomondan Qoʻqon xoni Norboʻtabiyning nabirasi, Olimxonning jiyani; ota tomondan mashhur soʻfi shayxlardan Ahmad Xojagi Kosoniy (Maxdumi Aʼzam) avlodidan boʻlgan. 1822-yilda H. Toʻraqoʻrgʻonga, soʻngra Namangan va Kosonga hokim qilib tayinlangan. Keyinchalik xonning gʻazabiga duchor boʻlib xonlikdan ketkazilgan. 1824-yilda H. Orenburgda rus imperatori Aleksandr I bilan uchrashgan. U Rossiyadan keyin Turkiya, Suriya, Falastin, Misr orqali Makka va Madinaga borgan. 7 yil Misr, Ara-biston va Eronda, 1830 — 1831-yillar Buxoroda yashagan. Umrining soʻnggi yillarida Shahrisabzda yashab, "Mun-taxab attavorix" ("Yilnomalar toʻplami") nomli tarixiy asar yozgan. Bu asar Buxoro amirligi va Qoʻqon xonligi tarixiga oid muhim manbalardan hisoblanadi. Unda paygʻambarlar haqidagi rivoyatlar, qad. Eron, Arab xalifaligi, somoniylar, saljuqiylar, xorazmshohlar, moʻgʻullar, temuriylar va boburiylar davri tarixidan qisqacha maʼlumotlar berilgan. Shuningdek, Buxoro va Qoʻqon xonliklarining tashkil topishidan boshlab 19-asrning 40-yillarigacha boʻlgan tarixi batafsil tasvirlangan. Unda Rossiya, arab mamlakatlari va Eronga qilgan sayohatlari natijasida olgan taassurotlari va shu jumladan, mazkur mamlakat xalqlarining turmushi, urf-odatlariga oid maʼlumotlar ham oʻrin olgan. Asarning oʻzbek va fors tillaridagi variantlari mavjud.

Haydarbek Bobobekov.

Tarixchilar
1802-yilda tugʻilganlar
Qoʻqonda tugʻilganlar
Hakimxoʻja qozikalon

Hakimxoʻja qozikalon (1802 — Toshkent — ?) — Toshkentning soʻnggi qozikaloni. 1865-yilda Rossiya qoʻshinlari Toshkentni qamal qilganida shahar mudofaasi rahbarlaridan biri. Shahar rus qoʻshinlari tomonidan egallangach, Hakimxoʻja qozikalon Abulqosim eshon, domla Solihbek oxund singari nufuzli kishilar bilan M.T.Cher-nyayev qarorgohiga borib Toshkent shahrini idora etish xususida u bilan muzokara olib borgan (1865-yil 12-iyul). Hakimxoʻja qozikalon hamma masalada oʻz xalqi manfaatlari saqlangan holda amniyatnoma tuzilishiga sababchi boʻlgan. 1866-yil Turkiston viloyati harbiy gubernatori general Romanovskiy nomiga laganbardorlar muhri bosilgan tavsifnomaga imzo chekmagani tufayli general bilan munosabati yomonlashgan.

1867-yilda fon Kaufman Toshkentga kelganida Hakimxoʻja qozikalon xususidagi taʼriflarni eshitib, uning uyiga boradi. U bilan suhbatlashib muammoli masalalarda uning maslahatlariga muhtoj ekanligini bildirgan. Kaufman usta diplomat boʻlgani uchun Hakimxoʻja qozikalondan oʻz manfaatlari yoʻlida foydalanmoqchi boʻladi. Bu hiylani payqagan qozi-kalon oʻz arizasiga binoan vazifasidan boʻshatiladi. Qozikalon mansabi bekor qilingach. Hakimxoʻja qozikalonning oʻgʻli muhiddinxoʻja qozi Sebzor qoziligiga saylanadi va 25 yilcha bu vazifani ado etadi.

Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi. 1-j. (Tur-kiston chorizm mustamlakachiligi davrida], T., 2000.

Hamdam Sodiqov.

1802-yilda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Olimjon Halimov

Olimjon Halimov (1912-yil Buxoro – 1984-yil Nukus) – kompozitor, sozanda (gʻijjak). Oʻzbekiston (1957) va Qoraqalpogʻiston (1982) xalq artisti, Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1949). Oʻzbekiston musiqa merosini otasi Domla Halim Ibodovdan oʻzlashtirgan. Samarqandda Oʻzbekiston musiqa va xoreografiya instituti (1932), Konservatoriya(1958)ni tugatgan. Toshkent viloyati kolxoz-sovxoz teatri (1941), Fargʻonada ashula va raqs ansambli (1942—1943)da musiqa rahbari, Qoraqalpogʻiston musiqali teatrida dirijyor va musiqa rahbari (1944—1968), Nukus sanʼat bilim yurtida pedagog (1960-yildan), Oʻzbekiston Kompozitorlari uyushmasining Qoraqalpogʻiston bOʻlimi raisi (1967-1977).

Halimov 20 dan ortiq musiqali drama va komediyalar, „Qirq qiz“ vokal-sim-fonik poemasi, „Qoraqalpogʻiston“ kantatasi, syuita, qoraqalpoq xalq kuylari asosida fortepiano uchun „Rapsodiya“, xor va boshqa asarlar muallifi. Ijodida qoʻshiq janri ham muhim oʻrin tutadi. Qoraqalpoq xalq qoʻshiqlari, cholgʻu kuylari va ayrim baxshilarning asarlarini toʻplab, notaga olgan („Oʻzbek xalq musiqasi“, 8-jild, T., 1959).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1912-yilda tugʻilganlar
1984-yilda vafot etganlar
Buxoroda tugʻilganlar
Nukusda vafot etganlar