yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Kadis

Kadis — Ispaniyaning jan. qismidagi shahar. Andalusiya muxtor viloyatida, Kadis provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 143,1 ming kishi (1998). Atlantika okeanining Kadis qoʻltigʻidagi port. Kemasozlik, aviatsiya, baliq konservalash, tamaki sanoati korxonalari mavjud. Shaharga mil.av. 9-asrda finikiyaliklar tomonidan Gadir nomi bilan asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Puerta de Tyerra devorlari (17-asr), Santa-Krus sobori (13-asr) saqlangan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Ispaniya shaharlari
Kadmiy selenid

Kadmiy selenid, CdSe - toʻq qizil rangli kristall modda. Kristallari, asosan, geksogonal panjarali, shuningdek, kubsimon panjarali beqaror va faqat yuqori bosimda mavjud boʻlgan kubsimon panjarali modifikatsiyalari maʼlum. Suyuqlanish temperaturasi 1263°; zichligi 5,81 g/sm3, yarimoʻtkazzich. Suvda erimaydi, xlorid, nitrat va sulfat kislotalar taʼsirida parchalanadi. K. s. kadmiy bilan selenii qizdirish yoki gaz fazada, CdSO4 eritmasidan H2Se taʼsirida choʻktirish, CdS bilan H2SeO3 ni, kadmiy va selenning organik birikmalarini oʻzaro taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. K. s. — yarimoʻtkazgich lazerlarda faol muhit hosil qilishda, fotorezistorlar tayyorlashda, fotodiodlar, quyosh batareyalari, emallar, sirlar va badiiy boʻyoqlar uchun pigment sifatida qoʻllanadi.

Manbalar
Kadmiylash

Kadmiylash — asosan, poʻlat buyumlar sirtiga 7-20 mkm qalinlikda kadmiy qatlami yugurtirish; buyumlarni korroziyadan saqlash uchun qoʻllanadi. Elektr kimyoviy usul bilan va vakuum ostida qoplanadi. Elektr kimyoviy kadmiylashda buyumlar kadmiyning oddiy kislotali tuzlari yoki murakkab komplekslarining suvdagi eritmasida elektroliz qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Vakuum ostida kadmiylashda qoplanadigan material (kadmiy) toʻzitiladi va zarralarining yoʻnaltirilgan oqimi hosil qilinadi, soʻngra buyum sirtiga oʻtiradi. Samolyot, kemalarning eng muhim detallari, tropik iqlimda ishlatiladigan buyumlar kadmiylanadi.

Manbalar 

 

Kimyo
Kazarma

Kazarma (ital. caserma, lotincha casa — uycha) — harbiy qism shaxsiy tarkibini doimiy joylashtirish uchun moʻljallangan turar joy; xizmat va oʻquv xonalariga ega bino. Qoʻshinlarni joylashtirish uchun dastlabki maxsus inshootlar qad. Rim, Karfagenda mavjud boʻlgan. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli kuchlarida — har bir rota va alohida vzvod uchun maxsus K. belgilangan.

Manbalar
Kazuarlar

Kazuarlar, Avstraliya tuyaqushlari (Casuariiformes) — koʻkrak-tojsiz, yaʼni yuguruvchi qushlar turkumi. Ikkita oilaga birlashgan 14 turi bor (3 turi emu oilasiga, 11 turi Kazuarlar oilasiga kiradi). Kazuarlar Avstraliyada va uning atrofidagi Yangi Gvineya, Tasmaniya, Seram va Aru kabi orollarda tarqalgan (Avstraliya tuyakushlari nomi ham shundan). Kazuarlarning boʻyi 1,8 m, ogʻirligi 80–90 kg gacha. Oyoqlari kuchli, uch barmoqli. Kazuarlar ucholmaydi, yaxshi yuguradi, qalin tropik oʻrmonlarda yashaydi. Xas-choʻplardan yerda uya quradi, 3–5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumni erkagi bosadi. Tuxumdan 1,5–2 oyda joʻja ochadi. Kazuarlar mevalar va urugʻlar bilan oziqlanadi.

Manbalar 

Qushlar
Kainit

Kainit (yun. kainos — yangi) — sulfatlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy formulasi KMg(SO4)Cl-3H2O. Mineral oʻta gigroskopik, havoda toʻzuvchi donador va poʻstloqsimon oqish massalardan iborat. Monoklin singoniyali; rangi tarkibidagi qorishmalarga bogʻliq holda turlicha boʻladi — sargʻish, kulrang baʼzan qizil; shishasimon yaltiroq; suvda oson eriydi. Qattiqligi 2,5—3; zichligi 2—2,2 g/sm3. Sulfatli tuz konlarida vujudga keladi, kizeritli, karnallitli, galitli va b. aralashmalarda koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Qishloq xo'jaligi oʻgʻitlari uchun, kaliy va magniy tuzlarini olishda xom ashyo sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

Minerallar
Vladimir Kaydalov

Vladimir Yelpidiforovich Kaydalov (1907.27.7, Barnaul — 1985.21.4, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq rassomi (1957). 1932-yildan Oʻzbekistonda. K. asarlari milliy koloriti, hayot boʻyoqlar vositasida jozibali ifodalangani bilan diqqatga sazovor. Ijodi mavzu va janr jihatidan rang-barang . Dastlab gaz. va jurnal nashriyotlarida rassom boʻlib ishlab grafika usullarini oʻrgandi. Taniqli kishilar (Y. Oxunboboyev, Hamza, S. Ayniy, Gʻ. Gʻulom, A. Hidoyatov va b., 1932—40) portretlarini yaratdi; 1940—47-yillarda Navoiy portretini yaratish ustida ishladi. Linogravyura (Oybek, 1974; O. Sobirova, 1977), ksilografiya (A. Qahhor, S. Borodin, 1980), moyboʻyoq (Navoiy, 1972 va b.)da ijod qilib portret ustasi sifatida tanildi. Navoiyning "Hamsa"si (1948), koʻpgina ertak va dostonlar ("Oʻzbek xalq ertaklari", "Alpomish", "Qirq qiz" va b.) ga ishlagan bezaklari bilan Oʻzbekistonda kitob grafikasi rivojiga samarali taʼsir koʻrsatdi. Koʻp sonli dastgoh grafikasi asarlari ("Kattaqoʻrgʻon suv ombori" litografiya turkumlari va b.) hamda plakatlar yaratgan, kartinalar ustida ishlagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Oʻzbekistonlik rassomlar
Kaylaja

Kaylaja — qad. hajm oʻlchov birligi; ishlatilish davri va joyiga qarab qiymati har xil boʻlishiga qaramasdan, 10-asrdan Eronda, Oʻrta Osiyoning baʼzi joylari va b. mamlakatlarda qoʻllangan. 1 K. 1,875 kg bugʻdoyga yoki 2,5 l ga teng boʻlgan. Sharqiy Eronda 1 K. 1523,4 g bugʻdoyga yoki 2 l ga, Ozarbayjonda 1 K. 1,354 kg bugʻdoyga yoki 1,75 l ga, Falastinda 1 K. 6,3 l ga teng boʻlgan. Abu Ali ibn Sinoning maʼlumotiga koʻra, 1 K. 1275 g narsa sigʻadigan oʻlchov idishi boʻlgan, agar shu narsani bugʻdoy deyilsa, u holda 1 K.ning hajmi taxminan 1,65 n- 1,75 l ga toʻgʻri keladi.

Manbalar
Kayralar

Kayralar (Uria) — jankasimonlar turkumining chistiklar kenja turkumiga mansub qushlar urugʻi. Uzuntumshuqli va kalta tumshuqli kayralar turini oʻz ichiga oladi. Vazni 1,4 kg ga yaqin. Shimol yarim sharning moʻʼtadil va arktik dengizlarida tarqalgan. Barmoqlari parda bilan tutashgan. Yerda yaxshi yura olmaydi; tez uchadi; yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Minglab qushlar galalashib dengiz qirgʻogʻidagi qoyalarga yoki tekis toshli orollarga uya quradi. Bitta tuxum qoʻyib, 33—35 kun bosadi. 20—24 kunlik joʻjalari qoyalardan dengizga tushadi. Asosan, mayda baliqlar, shuningdek, qisqichbaqalar va dengiz umurtqasizlari bilan oziqanadi. Tuxumi qimmatbaho oziqovqat hisoblanadi.

Manbalar
Kayfin

Kayfin — Xitoydagi shaqar. Bukj Xitoy tekisligida, Xuanxe daryosining jan. sohili yaqinida. Xenan provinsiyasi tarkibida. Aholisi 700 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik (ip gazlama), oziq-ovqat sanoati korxonalari, oliy oʻquv yurtlari bor. Xitoyning qad. shaharlaridan biri; 960—1127 yillarda mamlakat poytaxti boʻlgan. Shahar tarhi toʻrtburchak shaklda bulib, 4 darvozali qalʼa devori bilan uralgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan saroy (12-asr), shuningdek, Teta pagodasi ("Temir pagoda", 1041) qoldiqlari saqlangan.

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Xitoy shaharlari
Kakaydi neft koni

Kakaydi neft koni - Jarqoʻrgʻon tumanidagi kon. Jarqoʻrgʻon sh.dan 20 km shim.-sharkda joylashgan. Kon toʻgʻrisida dastlabki maʼlumotlar 19,14 y.ga taalluqli. 1934-yilda geologik sʼyomka natijasida antiklinal struktura mavjudligi aniqlangan. 1937-yilda dastlabki razvedka qudugʻi qazildi. 1939-yilda paleotsen ohaqtoshlaridan sanoat ahamiyatiga molik neft olindi. 1940-yilda kon foydalanishga topshirildi. K.n.k. joylashgan hudud bir necha tepalikdan iborat boʻlib, soylar bilan kesilgan. Kon kesimida boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlarining mavjudligi kayd etildi. Eng chuqur 73-quduqda boʻr qatlamlari (120 m gacha) ochilgan. Paleogen yotqiziqlarining qalinligi 780—790 m, neogen yotqiziklariniki esa 560—840 m oraligʻida. Butun kesim ohaktosh, mergel, qumtosh, gillar va ular aralashmalarining navbatlanishidan hosil boʻlgan jinslardan iborat.

Kakaydi strukturasi tektonik jihatdan Jayranxona.— Kattabosh antiklinalining bir qismi boʻlib, ular Surxon megasinklinali tarkibiga kiradi. Kakaydi strukturasi kambar uzun asimmetrik shaklda boʻlib, shim.-sharqiy yoʻnalishda choʻzilgan. Uning shim.gʻarbiy qanoti qiyaroq. Strukturaning oʻlchami 18,5x1,8 km, bal. 175 m. Neogen yotqiziqlari boʻyicha strukturaning uz. 27 km, eni 4 km. Jinslarning yotish burchagi gumbazda 7—10°, shim.-gʻarbiy qanotda 50—65°, jan.-sharqiy qanotda esa 30—40° ga yetadi. Buxoro katlarining 1-gorizonti boʻyicha strukturaning uz. (—720 izogipsi boʻyicha) 7,5 km, eni 0,9 km. Uyumning mayd. 592 ga, bal. 100 m.

Kon hududida 25 quduqda 124 obyekt sinab koʻrilgan. Shundan 22 obyektda (18 qudukda) suvsiz neft, 4 tasida neft va gaz, 71 tasida neft va suv, 28 tasida suv va bittasida neft belgilari bilan suv olingan. Sanoat ahamiyatiga molik neft uyumlari 1-, 2-, 3-gorizontlar bilan bogʻliq.

Quduqlarning dastlabki debiti 20 t/sutka, dastlabki qatlam bosimi —12,3 mPa, dastlabki gaz omili 1—2 m3/t. Foydalaniladigan quduqlar soni 14 ta.

2001-yilgacha kondan 3,4 mln. t neft olindi. Konda 25 ta quduq ishlamoqda, ularning debiti neft boʻyicha 1,7 t/sutka, suyuqlik boʻyicha 44,2 t/sutka.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston neft konlari
Jarqoʻrgʻon tumani
Kaklik

Kaklik — qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub qush. Ogʻirligi 370–770 g. Rangi yashaydigan joyiga mos boʻladi. Tumshugʻi, oyoqlari qizil. Narining oyogʻida kichkina toʻmtoq pixi bor. Janubiy Yevropada, Kichik, Oʻrta va Markaziy Osiyoda tarqalgan. Qrimda yoʻqolib ketgan edi, hozir qaytadan iqlimlashtirilmoqda. Oʻrta Osiyo togʻlarida, togʻ yon bagʻirlarida oʻtroq yashaydi. Juda hushyor, tez yuguradi, lekin uzoq masofaga ucholmaydi. Togʻlarda yashashga moslashgan. Kaklik – monogam qush. Martda urchiy boshlaydi. Uyasini toshlar, butalar, oʻtlar ostiga quradi. 6–24 tuxum qoʻyadi. Joʻjasi tuxumdan 20 kunda chiqadi va ertasigayoq ota-onasiga ergashib yuradi. Oʻsimliklarning kurtagi, barglari, don va urugʻlari, hasharotlar, ularning lichinkalari bilan oziqlanadi. Goʻshti juda mazali, ovlanadi. Dekorativ sayroqi qush sifatida toʻrqafasda boqiladi.

Koʻpayish davrida kaklik 10 va undan koʻp (50 tagacha) qushlardan iborat mayda kovaklarda uchraydi. Yozda kakliklar juft boʻlib koʻpayishadi. Qishda ular vodiylarga tushib, dalalarda oziqlanadilar. Ular kunduzi va kechqurun shovqin koʻtarishadi. Baland ovozda ular yaqinlariga signal berishadi. Signal turlariga qarab bir nechta turlari qayd etilgan. Eng keng tarqalgan signal – bu „javob signali“ boʻlib, u ijro etilganda qushlarning javobini keltirib chiqaradi. Bezovta qilinganda, u uchishdan koʻra yugurishni afzal koʻradi, agar kerak boʻlsa, u qisqa masofaga tez-tez dumaloq qanotlarda qiyalikdan pastga uchadi va tushgandan soʻng darhol signal ovoz beradi.  Yosh kakliklar oʻsib ulgʻaygan sari va birinchi marta parvoz qilishdan oldin ular kattalar parvoziga oʻtish uchun qanot yordamida egilishdan foydalanadilar. Bu xatti-harakat bir nechta qush turlarida uchraydi, lekin qushlarning parvozi evolyutsiyasini tushuntirish uchun namuna sifatida kaklik joʻjalarida keng oʻrganilgan. Kaklik ozuqa sifatida turli xil urugʻlarni va baʼzi hasharotlar bilan oziqlanadi. Bundan tashqari, mayda toshlarni ham yutadi. Kashmirda Eragrostis turlarining urugʻlari ayniqsa ularning ozuqasida ustunlik qilgan AQShda esa Bromus tectorum ni afzal koʻrishadi. Bu nom onomatopoeik boʻlib, sanskrit tilida kaklik haqida eslatib oʻtiladi, shimoliy Hindistondan Markandeya Puranaga (milodiy 250–500 yillar) borib taqaladi. Shimoliy Hindiston va Pokiston madaniyatida, shuningdek, hind mifologiyasida Kaklik (Chakor deb ataladi) baʼzan shiddatli va koʻpincha javobsiz sevgini anglatadi. Aytishlaricha, Oyga oshiq boʻlib, doimo unga qarab turaveradi. Koʻpayish davrida oʻzlarining shafqatsiz xatti-harakatlari tufayli ular baʼzi hududlarda jangovar qushlar sifatida saqlanadi.

Manbalar 

Biologik turlar
Qushlar
Kaklikuchar gʻori

Kaklikuchar gʻori — Xoʻjaobod tumanidagi gʻor, Olay tizmasining shimoliytarmogʻi Chilmayram togʻining janubiy yon bagʻrida, 1350 m balandlikda, togʻ etagidan balandligi 160 m. Devon davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning 4 ta ogʻzi boʻlib, unga faqat birgina ogʻzidan kirish mumkin (eni 13 m, balandligi 2 m). Gʻor ichidagi katta xonadan turli tomonga yoʻnalgan bir nechta yoʻlak (har qaysisining uzunligi 12 m, eni 4 m, balandligi 2 m gacha) mavjud. Gʻor sahnida qizgʻish gillar tarqalgan. Umumiy uzunligi 164 m, maydoni 600 m2, hajmi 336 m3.

Manbalar 

 

Gʻorlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Andijon viloyati
Xoʻjaobod tumani
Kalamin

Kalamin (lotincha Calamina) — mineral, ruhning suvli ortosilikati. Kimyoviy formulasi Zn2SiO4 • N2O. Kristallari rombik singoniyali, tayoqchasimon va ignasimon hamda toshma, donador va zich hosilalar koʻrinishida. Rangi tussiz, oq, sargʻimtir-yashilrokdan zangorigacha. Yashil-zangori tusda tovlanadi. Aliq ifodalangan piroelektrik xususiyatlarga ega. Qattiqligi 4—5; zichligi 3,4—3,5 g/sm’. Smitsonit va villemit bilan birgalikda qoʻrgʻoshinruxli konlarning oksidlanish zonasida vujudga keladi. Rux rudasi sifatida maʼlum. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston hududlarida (Olmaliqdagi Qoʻrgʻoshinkon, Qoramozorning koʻpgina konlari) keng tarqalgan.

Manbalar 

 

Minerallar
Kalamushlar

Kalamushlar () — kemiruvchilar turkumining bir urugʻi. Sichqonsimonlar oilasiga mansub. Tanasi choʻziq, dumi uzun va tangachalar bilan qoplangan. Kalta oyogʻida siyrak jun bor. Qulogʻi katta, juni siyrak (ayrim turlariniki junsiz). 60 turi maʼlum. Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda ombor, yaʼni kulrang kalamush va turkiston kalamushi, Turkmanistonda qora kalamush tarqalgan. Ombor kalamushlarining boʻyi 25 smgacha, dumi nisbatan kaltaroq, kam jun, koʻpincha tangachalar bilan qoplangan, malla yoki jigarrang aralash qoʻngʻir tusli, qorni xira oq. Yer yuzida keng tarqalgan. Vatani – Sharqiy Xitoy. Oʻzbekistonda Ikkinchi jahon urushi davrida paydo boʻlgan. Urushdan keyingi yillarda Toshkentda ariq boʻyi, molxona, omborlarda kulrang kalamushlar keng tarqalib, turkiston kalamushlarini siqib chiqardi. Ombor kalamushlar juda serpusht. Urgʻochisi yilda 3 marta, har gal 1–15 tadan bolalaydi. Bolasi 3–4 oyda voyaga yetadi. Kalamushlar hayvonlar murdasi, oʻsimliklar va ularning qoldiqlari bilan oziqlanadi. Oziq-ovqat, donlarga, baʼzan moʻyna, gazmollarga zarar yetkazadi. Albinos formasi (oq kalamushlar) labaratoriya hayvoni hisoblanadi. Turkiston kalamushining boʻyi 12–23 sm, dumi boʻyiga teng . Rangi ombor kalamushlarga oʻxshaydi, ammo qorni ancha oq. Shimoliy Hindiston va Oʻrta Osiyo togʻlarida yashab, koʻpincha yongʻoqzorlarda daraxt ildizlari ostida va turli kovaklarda uya yasaydi. Juda serpusht. Bir yilda 4–5 marta 2–13 tadan bolalaydi. Har xil oʻsimlik va mayda jonivorlar bilan oziqlanadi. Togʻda mevalarga zarar yetkazadi. Kalamushlar oʻlat kabi yuqumli kasalliklarni tarqatadi. Qora kalamushlar gavdasining uzunligi 13–19 sm, dumi 13,5–23 sm vatani – Hindiston. Bu yerdan hamma qitʼalarga oʻtgan. Oʻrta Osiyoda faqat Turkmanistonda uchraydi. Yilda 3–5 martadan 4–13 tagacha bolalaydi. Kalamushlarga qarshi kurashish uchun mexanik, kimyoviy va biologik vositalardan foydalaniladi.

Manbalar 

Hayvonlar

Chala maqolalar
Kalandr

Kalandr (frans. calande — dumalatish, yaltiratish) — materiallar (gazlama, qogʻoz, rezina va b.)ga gul bosish, ularni silliqlash, yaltiratish, zichlash mashinasi. K. gorizontal joylashgan metall vallar (2—20 ta)dan iborat boʻlib, ular orasidan rulon yoki list materiallar oʻtkaziladi. Vallar richag-yuk, pnevmatik va gidravlik qurilmalar yordamida qisiladi hamda koʻtariladi. Qogʻoz i.ch.da K.ning mashinali, superkalandr, kalibrlovchi va bosma naqsh tushiradigan xillari bor. K. toʻqimachilikda, rezina i. ch.da, plastmassalardan polimer plyonkalar va buyumlar tayyorlashda, qogʻoz sanoatida qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Qogʻoz
Kalaxona majmuasi

Kalaxona majmuasi - Ozarbayjondagi meʼmoriy yodgorlik majmui (17-asr). Shemaxa sh.ning Kalaxona qishlogʻida joylashgan. 9 maqbaradan 8 tasi saqlangan. Maqbaralardan birining chuqur ravoqli eshigi tepasidagi kitobasida qurilgan yili (1663), usta Abdul Azim Sarkor nomi saqlangan. Maqbara 8 qirrali, piramida shaklida, kulohiy gumbazi pishiq gʻishtdan qurilgan. K.m. 1960 yilda taʼmirlangan. Maqbaralarning tashqi koʻrinishi, gumbazlari Faxriddin Roziy maqbarasi, Sulton Takash maqbarasi, Jahongir maqbarasi, Qaldirgʻochbiy maqbarasi kabilarga oʻxshashdir

Manbalar 

 

Ozarbayjon meʼmoriy yodgorliklari‎
Melvin Calvin

Melvin Calvin (1911.7.6, Sent-Pol, AQSH, Minnesota shtati – 1997.8.1, Berkeley) — amerikalik biokimyogar. Vashington Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Michigan togʻ ishi va texnologiyasi kollejini tugatgan (1931). Berklidagi Kaliforniya universiteti professor (1947-yildan). Ilmiy ishlari fotosintezga oid. Calvin oʻsimliklarning SO2 ni oʻzlashtirish paytda sodir boʻladigan biokimyoviy jarayonlar bosqichlarini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1961).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1911-yilda tugʻilganlar
7-iyunda tugʻilganlar
8-yanvarda vafot etganlar
1997-yilda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Kali

Kali — Kolumbiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Valya-del-Kauka departamentining maʼmuriy markazi. Fapbiy Kordilyera togʻlarida, 1100 m balandlikda joylashgan. Aholisi 1,7 mln. kishi (1995). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kauka vodiysidagi rivojlangan qishloq xoʻjaligi rayonining muhim iqtisodiy markazi. Oziq-ovqat, rezina-texnika, toʻqimachilik, poyabzal, tikuvchilik, sement, elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Velosipedlar ishlab chiqariladi. K. yaqinidan koʻmir qazib olinadi. 2 universitet, muzey bor. K.ga 1536 yilda asos solingan. 16—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Manbalar 

Kolumbiya shaharlari
Kalibr

Kalibr (arab, kalibr — shakl) — 1) mashinasozlikda shkalasiz oʻlchov asbobi; uning yordamida buyumlarning oʻlchamlari, shakli yoki oʻzaro joylashishi oʻlchanadi. Bikr va kerakli oʻlchamga oʻrnatilgan normal (nominal oʻlchamlar tekshiriladigan); chegaraviy (eng katta va eng kichik oʻlchamlar tekshiriladigan), bir va ikki tomonli xillarga boʻlinadi. Ikki tomonlama chegaraviy teshiklarni tekshiradigan probkalar va silindrik detallarni tekshiradigan K.-asboblar eng keng tarqalgan; 2) prokat ishlab chiqarishda — tutashuvchi ikki prokat valik orasida kesib olib hosil qilingan tirqish; undan kerakli oʻlcham va shakl berish uchun qisiladigan metall oʻtkaziladi. Har bir profil uchun valiklarda bir necha K. qilinadi. Toʻgʻri toʻrtburchak yoki dumaloq zagotovkalar shu K.lardan birin-ketin oʻtkazilganda zarur shaklni oladi. Plastikligi kam boʻlgan poʻlatlarni kalibrlash uchun ular qizdirib choʻziladi; 3)oʻq otuvchi qurollarda stvoli hamda snaryad (mina, oʻq)ning diametri; qurolning kuchini aniqlovchi asosiy qiymatlardan biri. Oʻq otuvchi kurollarning K.i chiziqli birliklarda: dyuymlar, liniyalar (0,1 dyuym), millimetrlarda oʻlchanadi. Artilleriyada K. stvol uzunligining kanal diametriga nisbati bilan oʻlchashda ham qoʻllanadi. K. silliq stvolli qurollarda ichki diametri, oʻyilgan stvolli qurollarda qarama-qarshi oʻyiqlarning oraligʻi boʻyicha, snaryadda koʻndalang kesim boʻyicha aniqlanadi. Silliq stvolli ov miltiqlarida esa K. stvol kanaliga qator joylashtirilgan, ogʻirligi 400 g boʻlgan yumaloq qoʻrgʻoshin oʻqlar soniga qarab aniqlanadi.

Manbalar
K2so3

K2so3 — rangeiz kristall modda. zichligi 2,44 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 89,4°.

Kuchli namiqadi. Suvda yaxshi (20° temperaturada 100 g suvda 113,5 g) eriydi, eritmasi ishqoriy muhitga ega. K.k. qadimdan daraxt va oʻtlar kulidan olib kelingan. Sanoatda, asosan, kaliyning tabiiy tuzlaridan olinadi (qarang Kaliyli tuzlar), shuningdek, nifelinni qayta ishlab giltuproqqa aylantirishda hosil boʻladi. Optik shisha i.ch.da komponent, gazlarni N,8dan tozalashda yutuvchi, suvsizlantiruvchi agent, sovun i.ch., fotografiyada, kaliyli oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Oʻgʻit tarzida kam qoʻllanadi. Tuproq zarrachalariga mahkam yopishib, ishqoriy muhitni vujudga keltiradi. Kaliyli oʻgʻitlar sifatida, asosan yerga kuzgi ishlov berishda muhiti nordon hamda xlor bilan shoʻrlangan tuproqlarga solinadi.

Manbalar
Kno3

Kno3 — (Potassium nitrati) nitrat kislotaning kaliyli tuzi, rangsiz kristall. Suyuqlanish temperaturasi 334,5°. Suyuqlanish temperaturasidan yuqori haroratlarda kislorod ajralib, avval KNO2, keyin K2O gacha parchalanadi. K.n.ning organik moddalar bilan aralashmasi oson alangalanadi va yonadi. Suvda eruvchanligi (100 g da g hisobida): 31,0 (20°), 243,6 (100°). Suvdagi toʻyingan eritmasining qaynash temperaturasi 118°. K.n. NaNO3 KC1 oʻrtasidagi almashinish reaksiyasi yordamida olinadi. Pirotexnikada, kora porox tayyorlashda, gugurt, shisha i.ch.da, qishloq xoʻjaligida, goʻsht mahsulotlarini konservalashda ishlatiladi

Manbalar
Kaliy sulfat

Kaliy sulfat, K2SO4 – kaliyli oʻgʻit, sulfat kislota (H2SO4) ning kaliyli tuzi. Sargʻish tusda tovlanadigan kristall, sochiluvchan oq kukun, namiqmaydi, mushtlanib qolmaydi, suvda yaxshi eriydi. Oʻgʻit sifatida ishlatiladigan texnik holdagi K.s. tarkibida 48—52% kaliy oksid (K2O) bor. Glazerit (3K2SO4 • Na2SO4), kainit(K2SO4- MgCl2- 6N2O) va shenit (K2SO4 • MgSO2 • 6N2O) kabi tarkibida koʻp minerali boʻlgan kaliyli rudalarni kompleks holda qayta ishlab olinadi. Xlor bilan shoʻrlangan tuproqlar uchun eng samarali oʻgʻit hisoblanadi. Tuprokdan koʻp miqdorda oltingugurt oluvchi dukkaklilar (beda) va karamguldoshlar (karam, turneps, xantal va b.) hosildorligiga K.s. tarkibidagi sulfat ioni yaxshi taʼsir qiladi. Samaradorligiga koʻra kaliy xloriddan qolishmaydi. Gʻoʻza va b. ekinlar ekiladigan dalalarda kuzgi shudgorlashda asosiy oʻgʻit sifatida, shuningdek, gʻoʻzaning shonalash – koʻsak tugish fazasida oziq sifatida beriladi. K.s. kaliy xlorid miqdorida qoʻllanadi.kaliy oʻsimliklarda oqsil hosil qilish uchun ahamyatga ega. Oqsil hosil qilish uchun azot kerak, azot xlorofillga, nuklein kislotasiga, fosforit va boshqa organik azotli moddalarga zarur. Kaliy unsuri ham zarur hisoblanadi. Donda 0,5% , somonda 0,8-1,5% kaliy boʻladi. Kaliy oqsilni sintezlashda qatnashadi. Karbon suvlarini hosil boʻlishida kaliy ishtirok etadi. Kaliyning yordami bilan xlorofill, karotin, ksantofil miqdori oshadi. Kaliy oʻsimlik tomonidan azot va fosforni oʻzlashtirishni yaxshilaydi, ildiz qismini rivojlantirishga ijobiy taʼsir koʻrsatib turli xildagi zamburugʻ kasalliklariga hamda qurgoqchilikka va past xaroratga chidamliligigi oshiradi. Gʻoʻzaga kaliy etish maganda tola va chigit sifati pasayadi, hosil kamayadi. Manba(Oʻsimlikshunoslik [Matn] : darslik / X. A. Idrisov, S. M. Nazarova. – Buxoro : Sadriddin Salim Buxoriy, 2023. – 292 b.).

Manbalar
Kaliy xlorid

Kaliy xlorid, KS1 - xlorid kislota (NS1) tuzi, asosiy kaliyli oʻgʻit; Kaliyning tabiiy tuzlaridan boʻlgan silvinit minerali tarkibidagi KS1 tuzlarini kristallizatsiyalash yoki flotatsiya usulida olinadi. Kristallizatsiya usulida olingan oʻgʻit (markasi "K") oq yoki kulrang kristall modda, tarkibida 62—65% K2O bor; flotatsiya usulida olingan oʻgʻit (markasi "F") pushtiqizgʻish rangli, tarkibida 54— 60% K2O bor, yirik kristalli boʻlganidan uzoq vaqt nam tortmasdan saqlanadi. Barcha oʻsimliklarga asosiy oʻgʻit sifatida (kuzgi shudgorlashda) va oziqlantirishda qoʻllanadi. K.x. Oʻrta Osiyoning sur tuproqli yerlariga qoʻl keladi. K.x. solingan tuproklarda 3,2— 3,3 s/ga qoʻshimcha paxta hosili olinadi. Gʻoʻzaga har yili 50 kg/ga miqdorda (oziq modda hisobida) K.x. solinadi. Shoʻr tuproqli yerlarga K.x.ni ehtiyot bulib solish kerak, chunki u tuproqda oʻsimlik uchun zararli xlor miqdorining koʻpayib ketishiga sabab boʻlishi mumkin. K.x. gigroskopik boʻlganligidan uni saqlash qoidalariga rioya qilish talab etiladi. K.x.ni balandligi 1,5 m dan 2,5 m gacha uyum holida yoki krplarda saqlash mumkin.

Manbalar
Kaliyli tuzlar

Kaliyli tuzlar - suvda oson eriydigan kaliyli, kaliy-natriyli va kaliy-magniyli minerallardan hosil boʻlgan choʻkindi xemogen jinslar. Muhim minerallari: silvin, silvinit, karnallit, kaliyli dala shpati (ortoklaz), muskovit (kaliyli slyuda), poligalit, kainit, langbeynit, alunit va b. K.t. quyuqlashib kon xreil qiluvchi choʻkindi hosilalardir. Tabiatda osh tuzi bilan birga qalinligi bir necha sm dan oʻnlab m gacha qatlam yoki linza koʻrinishida uchraydi. Maydoni bir necha km dan ming km gacha (konlari, havzalar) boʻladi. Koʻp hollarda suv havzalariga silvin (KCL) va natriyli tuz-galit (№S1)ning kelib tushishi natijasida hosil boʻladi. Suvning shoʻrligi 32—35%s ga yetganda K.t. choʻka boshlaydi. K2O rudasining sanoat ahamiyatiga molik tarkibi 12—30%. Oʻzbekistonda Surxondaryo, Qashqadaryo va Buxoro viloyatlari, shuningdek, Krraqalpogʻistonda (Tubegatan koni) K.t. konlari topilgan. K.t.ning katta uyumlari koʻl yotqiziqlarida (Eritreya) va Oʻlik dengiz namakoblarida mavjud. Dunyodagi yirik havzalari: Stassfurt (Germaniya), Elzas (Fransiya), Yuqori Kama (RF), Qozogʻiston gʻarbida, Karpat oldi (Ukraina), Pripyat (Belarus), Delaver (AQSH), Saskachevan (Kanada) va b. K.t. kimyo sanoatida kaliyli oʻgʻitlar olishda asosiy xom ashyo hisoblanadi. Shuningdek, elektrometallurgiya, tibbiyot, pirotexnikada, oyna-shisha, boʻyoq kabilar i.ch.da qoʻllanadi.

Manbalar
Kaliyli oʻgʻitlar

Kaliyli oʻgʻitlar - tarkibida oʻsimliklar oson oʻzlashtiradigan shaklda kaliy elementi boʻlgan mineral moddalar; suvda eruvchan xlorid, sulfat va karbonat kislotalarning tuzlari. Tarkibida kaliyli tuzlar boʻlgan togʻ jinslari K.oʻ. olinadigan xom ashyo.

K.oʻ. konsentrlangan K.oʻ., aralash K.oʻ. va xom kaliy tuzlariga boʻlinadi. Konsentrlangan K.oʻ.ga kaliy xlorid (55,259,7% K2O), kaliy sulfat (44— 52% K2O), kaliyli selitra (44% K2O) kiradi. Aralash K.oʻ. xom kaliy tuzlariga konsentrlangan K.oʻ. qoʻshib tayyorlanadi: 30—40% li kaliy tuzlari kaliy xloridning silvinit yoki kainit bilan mexanik aralashmasidan iborat; kaliy-magniyli konsentrat; kaliy-magniy sulfat yoki kalimagneziya; yogʻoch, torf va b. kuli. Xom kaliy tuzlari — maydalangan tabiiy minerallar (silvinit va kainit).

K.oʻ. sifatida tarkibida kaliyli tuzlar bor alyuminiy va sement sanoati chiqindilari (potash) ham ishlatiladi. Sement changi va potash muhiti ishqorli. Kul, ayniqsa, nordon tuproqpar uchun aʼlo darajadagi K.oʻ. hisoblanadi, u tuproqning zararli kislotaliligini ham neytrallaydi. Goʻng oʻsimliklar uchun kaliy manbai, chunki unda 0,6% atrofida K2O boʻladi.

Barcha qishloq xoʻjaligi ekinlari, ayniqsa, qumli va qumloqli tuproqlardagi ekinlar K.oʻ.ga kuchli ehtiyoj sezadi. K.oʻ., odatda, fosforli yoki azot va fosforli oʻgʻitlar bilan birga ishlatiladi. Gʻoʻza, kartoshka, sabzavot, qand lavlagi, xashaki ildizmevalilar, makkajoʻxori, kuzgi gʻalla ekinlari va b. ekinlar kaliyga talabchan. 1 ga maydondagi gʻoʻza har tonna hosili uchun yerdan 30–70 kg azot, 10–20 kg fosfor bilan birga 30– 80 kg kaliyni oʻzlashtirishi aniklangan. K.oʻ. meva, rezavor-meva, uzum, ildizmevalilar va b. tarkibidagi qand miqdorini, kartoshkada kraxmalni, tolali ekinlarda tola miqdorini oshirib, sifatini yaxshilaydi, yem-xashak ekinlari tarkibidagi proteinni koʻpaytiradi, kuzgi gʻalla ekinlari, dukkaklilar va daraxtlarning sovuqqa va qurgʻoqchilikka chidamini oshiradi. Quruq choʻl zonasida va sur tuproq yerlarda K.oʻ. faqat sugʻorish paytida beriladi. Shoʻrtob tuproqlarda K.oʻ. ishlatilmaydi, ular tuproq shoʻrini kuchaytiradi. Yerga solinadigan K.oʻ. meʼyori tuproqning harakatchan kaliy bilan qanchalik taʼminlanganligiga bogʻliq. Bunda azot, fosfor, kaliy (NPK) 1:0,7—0,8:0,53 nisbatda olinadi. K.oʻ. yillik miqdorining 50% ini asosiy oʻgʻit sifatida kuzgi shudgorda, 50% ini esa vegetatsiya davrida berish tavsiya etiladi.

Adabiyot 
 Ergashev Sh., Ergashev M., Kaliyli oʻgʻitlar va paxta hosildorligi, T., 1983.

Manbalar 

 

Qishloq xoʻjaligi
Kalimai shahodat

Kalimai shahodat (arabcha: guvoh liksoʻzlari), tashahhud — islom dinidagi 5 asosiy rukndan birinchisi — imonning asosi. Unga koʻra, „Allohdan oʻzga iloh yoʻq. Muhammad Uning rasulidir“, degan kalimani til bilan aytib, dil bilan tasdiq etish shart hisoblanadi. Ilk islomdan boshlab musulmonlar kalimai shahodatni aytish orqali boshqalardan, avvalo koʻpxudoli majusiylardan farqlanib turganlar. Kalimai shahodat ibodatning asosiy soʻzlari hisoblanadi, namozda takror-takror oʻqiladi.Kalimai shahodat:"Ashhadu alla ilaha illahu va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rosuluh"

Maʼnosi :Guvohlik beramanki, Allohdan boshqa iloh yoʻq va guvohlik beramanki, Muhammad (s.a.v) uning bandasi va elchisidir.

Manbalar
Kaliningrad

Kaliningrad (; 1946-yil 4-iyulgacha Kenigsberg – ) – Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kaliningrad viloyati markazi. Mixail Kalinin nomiga qoʻyilgan. Pregolya daryosining har ikki sohilida. Boltiq dengizi boʻyidagi muzlamaydigan Baltiysk port shahri bilan chuqur kanal orqali bogʻlangan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 413 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Baliq ovlash va transport floti bazasi. Mashinasozlik va metallsozlik (kema tuzatish, vagonsozlik, „Elektrosvarka“, avtoagregat zavodlari bor, baliqni qayta ishlash jihozlari ishlab chikariladi), sellyuloza-qogʻoz, oziq-ovqat (shu jumladan, baliqni qayta ishlash), yengil sanoat korxonalari bor. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 2 teatr, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi, kahrabo muzeyi mavjud. Shahar yaqinida dengiz boʻyi iqlim kurortlari joylashgan.

Kalingradga 1255-yil qalʼa sifatida asos solingan. 1525—1618-yillarda Prussiya gersogligi poytaxti. 1701-yildan Prussiya qirolligi tarkibidagi mustahkam qalʼa. 1758–1762-yillarda Sharqiy Prussiyaning rus general-gubernatorligi markazi. 1871-yilda Germaniya tarkibiga kirdi. Kenigsberg 1945-yil aprel boshida shoʻrolar armiyasi tomonidan shafqatsiz bombardimon qilinishi natijasida shaharda tarixiy meʼmoriy yodgorliklar saqlanmagan. Aholisi esa butunlay koʻchirib yuborilgan. 1945-yil Potsdam konferensiyasi karoriga asosan, Kenigsberg atrof hududlari bilan birga sobiq Ittifoq tarkibiga oʻtdi. K. Kaliningrad viloyati tarkibida alohida iqtisodiy rayon maqomini olgan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Kalit (musiqa)

Kalit — besh qatorli nota yozuvining birortasiga qoʻyiladigan maxsus belgi. Kalit aynan shu chiziqda joylashgan nota nomi va balandligini, ayni paytda barcha chiziqdagi notalarda ifodalangan tovushlar balandligini belgilaydi. Zamonaviy nota yozuvida, asosan, sol yoki skripka kaliti, fa yoki bas kaliti, baʼzida do yoki alt kaliti, tenor kalitlar qoʻllanadi.

Manbalar
Kaliforniy

Kaliforniy (Californium), Cf -Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub sunʼiy radioaktiv kimyoviy element. AQSH Kaliforniy universiteti va shtati nomiga qoʻyilgan. Tartib raqami 98; aktinoidlarga kiradi, Kaliforniyni 1950-yilda amerikalik olimlar Kaliforniy Tompson, Kaliforniy Strit, Kaliforniy Giorso va Kaliforniy Siborglar olgan. Barkaror izotoplari yoʻq. Ular oʻta ogʻir, uglerod, azot va kislorod atomlari bilan yadro reaktorlarida sintez qilingan. Massa soni 240—256 ga teng boʻlgan 17 izotopi maʼlum: 244Cf (T1/2=25 soat), 245Cf (T =45 soat), 246Cf(T =35,7 soat), 248Cf(Tl/2=250 kun) va b., yarim parchalanish davri koʻproq boʻlgan izotoplari: 249Cf(T =352-yil), 251Cf(T|/2=900-yil) va 252Cf(T|/2=264-yil). Kaliforniyning oksidlanish darajasi +2, +3, turgʻunrogʻiniki +4; Poling boʻyicha elektr manfiyligi 1,2.

Kaliforniy oʻta uchuvchan metall. Ikki shakl oʻzgarishiga ega; 600° dan past temperaturada geksogonal panjarali turgʻun a-shaklda boʻlib, 600—725°da kubsМVimon panjarali turgʻun shaklga oʻtadi. Suyuqlanish temperaturasi 900°, qaynash temperaturasi 1227°. Kimyoviy xossalariga koʻra, Kaliforniy lantanoidlarga uxshaydi. 1450° da vodorod oqimida qizdirilganda kubsimon monoklin Cf2O3 shaklga oʻtadi.

Yadro reaktorlarida Pu, Am yoki Cm larni uzok, muddat kuchli neytronlar bilan nurlash natijasida Kaliforniy izotoplari olinadi. Kaliforniyning massa soni 249—254 bulgan aralashmasida, odatda, 60—90% gacha 252Cf buladi. Termoyadroviy portlash natijasida hosil qilingan Kaliforniy 25lCf va 252Cf izotoplariga anchagina boy. Eski 249Vg preparatidan oʻta sof 249Cf ajratib olinadi. Kaliforniyning yengil (neytroni kamchil) izotoplarini, odatda, a-zarrachalar bilan nurlantirib yoki ogʻir ionlar yadro reaksiyalarida, mas, Th, ionini kislorod yoki uran bilan bombardimon qilib olinadi. Kaliforniy izotoplarini ekstraksiya, ion almashinuv va ekstraksiya-xromatografiya usullari bilan ajratib olinadi. Kaliforniy metali uning oksidlari yoki lantanoidlarini litiy ftorid bilan qaytarib olinadi. 1g Kaliforniy olish uchun 10 kg 239Ri sarflanadi. 252Cf aktivatsion analizda, defektoskopiya, neytron karetajida, neft qidirishda, tibbiyotda va b. sohalarda qoʻllanadi. Kaliforniy va uning birikmalari oʻga zaharli.

Manbalar 

Kimyoviy unsurlar
Kalla

Kalla (), oddiy karnaygul — kuchaladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik manzarali oʻsimlik. Janubiy Afrikadan keltirilgan. Botqoq oʻsimligi, namsevar, nordon muhitli, chirindili tuproqlarda yaxshi usadi. Tupining bal. 80—120 sm. Barglari katta, yaltiroq, keng yoysimon. Guli karnaysimon, oq, pushti (olov rang). Oktyabr—dekabrda gullaydi. Urugʻi, bachki ildizlari yoki tuganagi (kuchalasi) ni boʻlish yoʻli bilan koʻpaytiriladi. May—iyul oylarida har bir katta yoshdagi oʻsimlikdan 3—10 tagacha bachki ildiz olish mumkin. Oynavonli salqin issiqxonalarga, sent. oyida asosiy joyiga ekiladi. Bir tup oʻsimlikdan yiliga 3—6 gul olinadi (1 m² maydonga 12 oʻsimlik ekiladi). Kallaning barglari ham manzarali. Kesilgan gullar suvda 12—14 kun saqlanadi.

Manbalar 

Bir pallali oʻsimliklar
Kallaklash

Kallaklash — keksaygan meva daraxtlarini yoshartirish (hosil berish davrini uzaytirish), 6—10 yillik asosiy shoxlarni 1 —1,5 m yuqorisidan, ayrimlarini tanaga taqab kesish. Asosan, daraxtlarning tinim davri (fevral — mart)da oʻtkaziladi. Oʻrik, shaftoli, tut daraxtlarida yaxshi natija beradi. Poya olib turish uchun ekilgan tol va b. daraxtlar har 2—3 yilda erta bahorda, tut pilla qurti boqish uchun barg beradigan tut daraxtlari har yili kallaklab turiladi (yana q. Butash).

Manbalar
Kallapoʻsh

Kallapoʻsh, Koʻk kallapoʻsh — ertapishar qovun navi. Shakli sal yalpoq, uz. 15—21 sm, ogʻirligi 2,5—3,5 kg . Sirti tilim-tilim, tilimlari orasidagi yoʻllari uncha botiq emas. Rangi OK.ISH yashil, yashil xollari bor; poʻstining qattiqligi oʻrtacha. Etining qalinligi 5—5,5 sm, tigʻiz, xushtaʼm, shirin. Tarkibida 6,2—8,6% qand, shu jumladan, 2,6—5,2% saharoza, 8,1 — 11,4% quruq modda mavjud. Urugʻlari butun urugʻxonani toʻlatib turadi. Urugʻidan unib chiqqandan keyin hosili 70—75 kunda pishadi. Quritilganda koʻp qoqi tushadi, qoqisi yuqori sifatli boʻladi. Hosildorligi 180—250 s/ga. Za-rafshon vodiysida keng tarqalgan. Xorazm, Samarkand, Surxondaryo viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

Manbalar 

 

Qovun navlari
Kalligrafiya

Kalligrafiya (yunoncha καλλιγραφία — „chiroyli xat“) — tasviriy sanʼatning bir turi, chiroyli va aniq yozish hunari. Hozirgi paytda kalligrafiya asosan taklifnomalarda va toʻy qutlov xatlarida qoʻllanadi hamda graffiti, shriftlar va qoʻlyozma logotiplarida, diniy sanʼatda, grafikli dizaynda va ayrim taʼrixiy maʼlumotlarda qoʻllanadi.

Manbalar
Kallikrat

Kallikrat (Kallikrates) - yunon meʼmori. Mil. av. 5-asr oʻrtalarida Afinada ishlagan. "Afinaning uzun devori" deb nomlangan qurilishda (mil. av. 457—445 yillarda) qatnashgan. Afina akropolidagi Parfenon (Iktin bilаn hamkorlikda, mil. avv. 447—438) va Ioniy orderidagi nafis Nikа Apteros ibodatxonasi (loyihasi mil. av. 449 y. boshlanib, 420 yilda tugallangan)ni qurgan.

U buyuk me'mor boʻlgan. Fidiyning shogirdi.

Manbalar
Kalomel

Kalomel (yun. kalos — chiroyli va melas — qora),simob(1)-xlorid, Hg2Cl2 — oq yoki rangsiz mayda kristallardan iborat ogʻir poroshok. Oʻtkir ishqorlar yoki ammiak taʼsirida qorayadi (nomi shundan olingan). Suvda oz eriydi. Spirt va efirda erimaydi, yorugʻda sekin parchalanadi. Simobli zaxiralarning oksidlanishidan hosil boʻladi. Zichligi 7,160 g/sm3; suyuqlanmay bugʻlanadi; bugʻlanish temperaturasi 383,7°. K. kalomel elektrodlar tayyorlashda, organik reaksiyalarda katalizator sifatida, koʻz muguz pardasi kasalligida va blennoreyat, venerik kasalliklardan saqlanishda surtma, shuningdek, siydik haydovchi dori sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 

Minerallar
Protsessor

Protsessor (lotincha processus — surilish) — elektron mashinaning dastur (programma) da koʻzda tutilgan amallar; informatsiyani oʻzgartirish, barcha hisoblash jarayonlarini, xisoblash mashinasidagi boshqa qurilmalarning ishini boshqarib turish uchun moʻljallangan markaziy qurilmasi. Asosiy qismlari: arifmetikmantiqiy qurilma va boshqarish qurilmasi. Arifmetikmantiqiy qurilmada axborot arifmetika va mantiq jihatidan qayta ishlanadi. Boshqarish qurilmasi xotiradagi axborotlarni chiqarish tartibini belgilaydi, boshqaruvchi signallarni ishlab chiqadi, mashinadagi qurilmalarning ishini uygʻunlashtiradi, dasturni uzish signallarini qayta ishlaydi, xotiradagi axborotlarni muhofazalaydi, P. ishini nazorat qiladi. P. da bulardan tashqari, oʻta tezkor xotira qurilmasi va tashkiliy bloklar ham bor.</u>

Manbalar 

Kompyuter
Emmanuel Kalontarov

Emmanuel Markelovich Kalontarov (1932.3.6, Samarqand - 1984.5.8, Toshkent) — kino rassomi, Oʻzbekiston xalq rassomi (1979). Respublika rassomlik bilim yurti (1953), Kinematografiya instituti (1959)ni tugatgan. 1959 yildan "Oʻzbekfilm" kinostudiyasida rassom. Shuhrat Abbosovnij "Sen yetim emassan" (1962), "Toshkent — non shahri" (1968), "Abu Rayhon Beruniy" (1974), A. Hamroyevning "Qoʻrquvsiz" (1974), "Inson qushlar ortidan boradi" (1976), L. Fayziyev va O. Meyerning "Ali bobo va qirq qaroqchi" (1978) filmlariga qogʻoz va kartonga koʻmir, akvarel, guash bilan ishlagan eskizlari film goyasini ochib berishga xizmat qilgani bilan diqqatga sazovor. "Abu Ali Ibn Sino" (1979), "Uygʻonish" va "Kelinlar qoʻzgʻoloni" (1984) filmlariga ishlagan dekoratsiya eskizlari rassomning mahoratini ifodaladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Oʻzbekistonlik rassomlar
Kalorifer

Kalorifer (lotincha calor — issiqlik va fero — eltaman) — ventilyasiya, havo bilan isitish tizimlari va quritgichlarda xavoni qizdirib beradigan asbob; tuzilishi rekuperativ havo qizdirgichga oʻxshash. Bunda havo issiqlik eltgich bilan qizdiriladi. Issiqlik eltgich turiga koʻra, K. suvli, bugʻli (keng tarqalgani), gazli, oʻt-havoli va elektr xillarga; tuzilishiga koʻra, plastinkali, kuvurli, spiral qovurgʻali, yaproqsimon va b. xillarga boʻlinadi. Plastinkali K. (radiator) keng tarqalgan boʻlib, unda issiklik eltgich (suv bugʻi yoki qaynoq suv) sirti plastinkali quvurdan oqadi va plastinkalar orasidagi havoni isitadi.

Manbalar
Kaltakesaklar

Kaltakesaklar, sudralib yuruvchilar sinfining kenja turkumi. 2000 tacha turi bor. Gekkonsimonlar, tangacha oyoqlilar, agamalar, iguanalar, urchuqsimonlar, zahartishlilar, echkemarsimonlar, amfisbenalar, asl kaltakesaklar, ssinksimonlar kabi oilalarga boʻlinadi. K.ning tana shakli turli-tuman. Besh barmoqli oyoqlilari ham, oyoqsizlari ham uchraydi. Oyoqsiz K.da toʻsh suyagi va oyok kamari saqlangan. K. keng tarqalgan. Oʻzbekistonda ularning 38 turi, mas, fotmanchiq, echkemar, toshkaltakesak, kunkargʻar, sariq ilon, bot-bot, qizilquloq va hokazo bor. Asl kaltakesaklar oilasi mazkur turkum uchun tipik vakildir. Bu oilaning 156 tacha turi bor. Ular 21 ta uruqqa kiradi. Gavdasi silindr shaklida; boʻyni yaqqol ajralib turadi; dumi uzun va uziluvchi; oyoqlari yaxshi rivojlangan; boshi va qorni qalqonlar, gavdasi tangachalar bilan qoplangan. Dumidagi tangachalar halqa shaklida. Quloq teshigi bor. Afrika, Osiyo va Yevropaning serquyosh, issiq mintaqalarida yashaydi. Oʻzbekistonda yozda kun qiziganda uyalariga (salqin joylarda) kirib oladi. Qishda (noyabrdan martgacha) karaxt boʻladi. Tuxum qoʻyadi; tuxumdan tirik tugʻuvchi turlari ham bor. Hasharot va b. jonivorlar bilan oziqlanib, koʻp foyda yetkazadi. Yugurdak kaltakesak, tirik tugʻar kaltakesak, Oʻzbekistonda keng tarqalgan ildam kaltakesakcha va hokazolar shu oilaga kiradi.

Adabiyotlar

Manbalar 

 
Hayvonlar
Kaltakesakchalar

Kaltakesakchalar (Eremias) - kaltakesaklar urugʻi. 45 turi bor. Afrika, Osiyo va Yevropada tarqalgan. Oʻzbekistonda 9 tacha turi uchraydi. Asosan, tangachalari va boshidagi qalqonlarining tuzilishi, son teshikchalari boʻlishi bilan boshqa kaltakesaklar urugʻidan farqlanadi. K. — kunduzgi hayvon. Choʻl, yarim choʻl va toshloq yerlarda, Nikolskiy kaltakesakchasi togʻlarning 1000—3000 m gacha baland joylarida, baʼzi turlari etaklarida yashaydi. K. hasharot va mayda umurtqasizlarni qirib, foyda keltiradi. Togʻdagi sovuq sharoitda yashaydigan koʻzli kaltakesakchadan tashqari, barcha K. tuxum qoʻyib koʻpayadi. Koʻzli kaltakesakcha tuxumdan tirik tugʻadi. Oʻzbekistonda ildam kaltakesakcha, rang-barang kaltakesakcha, toʻgarakbosh kaltakesakcha va hokazo keng tarqalgan.

Manbalar 

Kaltakesaklar
Kalxatlar

Kalxatlar () — qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. Yevropa, Osiyo, Afrika, Avstraliya va Amerikada keng tarqalgan. 5 turi bor. Oʻrta Osiyoda qora kalxat yashaydi; mart oyi boshlarida uchib keladi. Uyasini suvga yaqin baland daraxtlarga, qoyalarga quradi. Aprel—mayda 2—4 ta tuxum qoʻyadi. Umurtqali mayda hayvonlar, baliqlar va hasharotlar bilan oziqlanadi.

Manbalar 

Qushlar
Jan Kalvin

Jan Kalvin (Calvin, Calvinus; 1509.10.7, Nuayon, Fransiya — 1564.27.5, Jeneva) — Fransiyada Reformatsiya namoyandalaridan biri, kalvinizm asoschisi. Ruhoniy oilasida tugʻilgan. Diniy va yuridik maʼlumot olgan. M. Lyuter taʼsirida protestantizmga moyil boʻlgan. 1534 i. protestantlar Fransiyada taʼqib etilgach, Jenevaga keldi. 1541-yil Jenevaning diktatori (shahar hokimi) boʻlgach, oʻz taʼlimotini amalga oshirishga intildi. "Xristian dinidagi koʻrsatmalar" asarida (1536) kalvinizm asoslari ifoda etilgan. Qadimgi ahdni xristianlik haqiqatining yagona manbai deb hisoblagan. Cherkov va jamiyat xayotida xudoga eʼtiqod qilishni targʻib etish K. faoliyatining asosini belgilaydi. K. oʻta diniy murosasizligi bilan ajralib turgan. U oʻz taʼlimotini Fransiya, Angliya, Niderlandiya, Germaniya, Vengriya va Polsha mamlakatlariga tarqatdi.

Yana qarang 

 Kalvinizm
 Reformatsiya
 Xristianlik

Manbalar
Kalvinizm

Kalvinizm — protestantizmdagi yoʻnalishlardan biri. Asoschisi J. Kalvin. Reformatsiya natijasida 16-asrda Jenevada vujudga kelib, Fransiya, Niderlandiya, Shotlandiya, Angliya va boshqa mamlakatlarga tarqalgan. Kalvinizm taʼlimotiga faqat Muqaddas yozuvni tan olish, ilohiy qismatga ishonish, odamlarning najot topishida ruhoniylarning yordami zarurligini inkor etish, xoch va ikonaga sajda qilishni rad etish, cherkov marosimlarini soddalashtirish (ibodat paytida diniy musiqa chalmaslik, sham yoqmaslik, cherkov devorlarida tasvirlar boʻlmasligi) xos. Kalvinizm bir necha tarmoqlarga boʻlinib ketgan. Kalvinizmning hozirgi zamon tarafdorlari — kalvinistlar, reformatlar, presviterianlar, kongregatsionalistlar.

Yana qarang 

 Jan Kalvin
 Reformatsiya
 Protestantizm

Manbalar
Kalkulyasiya

Kalkulyasiya (lot. calculatio, calculo — hisoblayman, hisob-kitob) — mahsulot birligi yoki bajarilgan ish tannarxini hisoblab chiqarish. K. tannarx boʻyicha reja yoki hisobotning asosiy koʻrsatkichlaridan biri hisoblanadi. Korxonada aniq bir turdagi mahsulot birligini i.ch. va sotish boʻyicha, shuningdek, xalq xoʻjaligining sanoat, transport va b. tarmoqlarida ish birligini (tashish, taʼmirlash va b.) bajarish uchun qilingan harajatlarni pul shaklida ifoda etadi. K. quyidagi turlarga boʻlinadi: reja K.si (ilgʻor ishlab chiqarishni va mehnatni tashkil etishning ilgʻor usullarida mehnat sarflari meʼyorlari asosida tuziladi). Bunday K. navbatdagi davr uchun (yil, chorak) ayrim mahsulotlarning oʻrtacha tannarxini belgilashda qoʻllanadi, ulgurji narxni belgilashga asos boʻladi; hisobot K. (xatga olish maʼlumotlari asosida hisoblanadi, reja vazifalari bajarilishini nazorat qilish uchun tuziladi, amaldagi harajatlar darajasini koʻrsatadi); normativ K. (i.ch. vositalari va ish vaqtidan foydalanishning mavjud meʼyorlari asosida tuziladi); l o y i ha K. (boshqa koʻrsatkichlar bilan bir qatorda kapital qoʻyilmalar va yangi texnikaning iqtisodiy samaradorligini aniqlashda qoʻllanadi). Shuningdek, tannarx K.si ishlab chiqarish, toʻliq, tarmoq va b. K.larga boʻlinadi.

Manbalar
Kalkutta

Kalkutta, Kalkatta — Hindistondagi shahar, Hugli daryosi (Gang daryosining irmogʻi) boʻyida. Gʻarbiy Bengaliya shtatining maʼmuriy markazi. Mamlakatning eng katta iqtisodiy, savdo-moliya va madaniy markazlaridan. Aholisi 4,4 mln. kishidan ziyod, Katta Kalkuttada 11,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Katta Kalkutta oʻzaro tutashib ketgan va daryo sohili boʻylab 100 km ga choʻzilgan bir necha oʻnlab katta-kichik shaharlardan iborat.

Iqtisodiy geografik oʻrnining qulayligi K.ning rivojlanishiga imkon yaratdi. Kalkutta — transport yoʻllari tuguni, yirik port. Kalkutta porti yuk eksport qilishda 1-oʻrinda, import boʻyicha Bombay (Mumbay)dan keyin turadi (yillik yuk ortib-tushirish 10 mln. t). Xalqaro aeroport (Damdam), metropoliten bor. Kalkutta sanoati mahsulotining yetakchi tarmogʻi — jut sanoati (90% milliy va dunyo jut sanoati mahsulotining qariyb yarmini beradi). Katta Kalkuttada 100 dan ortiq jut korxonasi bor. Metallsozlik va mashinasozlik (sanoat uskunalari, elektronika, kemasozlik va kema remonti, avtomobilsozlik, stanoksozlik) korxonalari mavjud. Boʻyoqlar, plastmassa, rezina buyumlari, kimyofarmatsevtika preparatlari, oʻgʻitlar, ip gazlama, trikotaj, oyna, kun poyabzal ishlab chiqarish, poligrafiya, neft kimyosi hamda oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan.

Kalkuttaga 1686—90-yillarda Angliyaning OstIndiya kompaniyasi asos solgan. Shahar kompaniyaning faktoriyasi va Uilyam forti atrofida qurila boshladi. Fort atrofidagi 3 qishloqdan birining nomi bilan Kalkutta (Kaligat) deb atalgan. 1757-yil 23-iyulda Kalkuttadan shimolrokda joylashgan Plessi qishlogʻi yonida boʻlib oʻtgan jangda inglizlar (800 ingliz askari va 2200 sipohi) Bengaliya navobi Siroj ud-Davlaning 68 ming kishilik qoʻshinini tormor etdilar. Oʻsha jangdan soʻng Hindistonda Britaniya mustamlakachi imperiyasi oʻrnatila boshladi, Kalkutta esa uning maʼmuriy markazi boʻlib qoldi. 1773—1911 -yillarda shahar Hindistondagi ingliz mustamlaka maʼmuriyatining eng katta sanoat, savdo, moliya va madaniy markazi edi. 19-asr oʻrtalarida Kalkuttada choy, toʻqimachilik va jut sanoatining yirik fabrika va zavodlari qurildi. 1911 yilda Britaniya Hindistoni poytaxtining Dehliga koʻchirilishi bilan Kalkutta oʻzining avvalgi mavqeini yoʻqotdi.

Kalkuttada 2 ta universitet (jumladan, Kalkutta universiteti) va boshqa oliy oʻquv yurtlari, ilmiy tadqiqot muassasalari, Milliy kutubxona (1912), Hind muzeyi (1814), Viktoriya muzeyi (1906), botanika bogʻi, rasadxona bor. Qalʼa (Uilyam forti, 1696—1781) saqlangan. Kalkuttaning tarixiy markazi boʻlgan bu qalʼa shaharni ikkiga — hukumat binolari, universitet, hashamatli uy-joylar va sanoat, savdo korxonalari, ishchilar mahallalari joylashgan qismlarga boʻlib turadi.

Manbalar 

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Kalkutta universiteti

Kalkutta universiteti — Hindistondagi qadimgi va yirik universitetlardan biri. 1857-yil "Hindu kolledj" (1827) negizida tashkil etilgan. Ijtimoiy fanlar, tabiiy-matematika fanlari, tijorat, huquq, jurnalistika, ped., nafis sanʼat va musiqa, muhandislik, texnologiya, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitet va unga biriktirilgan kollej va maktablarda 230 mingdan ortiq talaba oʻqiydi. Universitet kutubxonasida 500 mingdan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar 

Hindistondagi universitetlar
Kalsefil oʻsimliklar

Kalsefil oʻsimliklar (lotincha calcis— ohak va yun. pileo —sevaman) — serohaq (ishqorli) tuproqda oʻsadigan oʻsimliklar, mas, qora qayin, tobulgʻi, Yevropa tilogochi, boʻrli oʻsimlik va b. (qarang Ohaksevar oʻsimliklar).

Manbalar
Kalsiy karbonat

Kaltsiy karbonat, СaСo3, -karbonat kislotaning kaltsiyli tuzi. Ok kristall modda. Tabiatda ikkita minerali: kalsit (boʻr, ohaktosh, marmar holida) va aragonit keng tapqalgan. Suvda yomon, kislotalarda yaxshi eriydi. Qizdirilganda suyuqlanmasdan kalsiy oksid (СaO) va karbonat angidridga (СO2) parchalanadi. Tabiiy K. k. ohak, shisha, linoleum olishda, kalsiyning boshqa birikmalarini sintez qilishda ishlatiladi. Sintetik usulda kalsiy xlorid va sodani oʻzaro taʼsir ettirish yuli bilan olingan K. k. qogʻoz va rezina ichida toʻldiruvchi sifatida, shuningdek, tish kukuni, оziq-ovqat binoni E 170  va kosmetik preparatlar tayyorlashda qoʻllanadi.

Manbalar
Kalsinatsiya

Kalsinatsiya – kimyoviy inert hamda nam tortmaydigan alyuminiy oksid (giltuproq) hosil qilish maqsadida alyuminiy gidroksidni yuqori (1200°) temperaturada qizdirib suvsizlantirish. K. jarayonida alyuminiy gidroksid quyidagicha oʻzgaradi:A1(ON)3 ʻ80’ "AYUON 55(g ,K. jarayonida alyuminiy oksiddan nam bilan birga ishqorlar qoldigʻi ham chiqib ketadi.

Manbalar
Kam

Kam — Tibet togʻligining janubi-sharqiy chekkasi, Xitoyda. Togʻ tizmalari aksari qismining bal. 3000—4000 m, alohida choʻqqilari 6000 m gacha. Tizmalar Yanszi, Mekong, Saluin daryolarining boʻylama daralari bilan ajratilgan. Baland togʻ dashti va yaylovlar landshafti xos. Jan. qismi va daralar yon bagʻirlarida oʻrmonlar uchraydi. Tizmalarning choʻqqilari doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan.

Manbalar 

Togʻlar
Xitoy geografiyasi