Peter Lely

Ser Peter Lely (haqiqiy ismi Piter van der Fas, ;1618-yil 14-sentyabr, Soest, Germaniya — 1680-yil 30-noyabr, London) — asli gollandiyalik ingliz rassomi, XVII asrning mashhur ingliz portret rassomi. 1679-yilda ritsar unvoniga sazovor boʻlgan.

Hayoti 
Peter Lely Germaniyaning Soest shahrida (Shimoliy Reyn -Vestfaliya) golland oilasida tugʻilgan, u yerda otasi Brandenburg prince-electors harbiy kuchlarida ofitser boʻlib xizmat qilgan. U badiiy taʼlimni Xarlemda (Gollandiya) olgan, u yerda Pieter Fransz de Grebberning shogirdi boʻlgan. 1637-yilda Xarlemdagi Saint Luke gildiyasining ustasi boʻldi. Taxminan 1637-yilda, u otasi Gaagada tugʻilgan uyning frontondagi fleur-de-lisdan „Lely“ familiyasini (baʼzan Lilly deb yoziladi) oldi ().

1643-yilda Peter Lely buyurtma izlab Londonga koʻchib oʻtdi. Eng yuqori rivojlanishi XVIII asrga toʻgʻri keladigan Angliyada portret XVII asrda hali ham faqat qirollik saroyida homiylarni topadigan chet ellik ustalar tomonidan bajarilgan.1641-yilda flamand rassomi, qirol Charles I ning saroy rassomi Antonis Van Deyk vafot etdi va uning oʻrnini Lely egallash baxtiga muyassar boʻldi. 1647-yilda u Painter-Stainers kompaniyasining aʼzosi va qirol Charles I ning saroy portreti rassomi boʻldi.1649-yilda qirol qatl etilgandan keyin inqilob davrida oʻz isteʼdodi va mahorati tufayli Oliver Cromwellga, keyin esa qirol Charles II ga sadoqat bilan xizmat qildi.

1651-yildan 1680-yilgacha Peter Lely Londonda „Buyuk maydon“ (Covent-Bogʻi) da 10-11 raqamlarda yashagan. 1679-yilda u ritsar unvoniga sazovor boʻldi. Oradan koʻp oʻtmay, Lely Covent-Bogʻida dastgohida Somerset gersoginyasining portretini chizayotganda vafot etdi. U Convent-Bogʻidagi St Paul’s „aktyorlar cherkovi“ da dafn etilgan.

Lely sanʼat tarixining taniqli olimi sifatida tanilgan va u eski ustalarning rasmlari toʻplamini, jumladan Veronese, Titsian, Claude Lorrain va Rubens asarlarini, shuningdek, chizmalarini toʻplagan, oxirgisi vafotidan keyin boʻlak-boʻlak sotilgan, natijada 26 000 funt sterling miqdoridagi katta toʻplam paydo boʻldi. Baʼzi durdona asarlar qirol Charles I ning badiiy savdosi natijasida Lely tomonidan qoʻlga kiritilgan va ular Qirollik kolleksiyasi tomonidan qayta sotib olingan.

Lelyni saroy portreti rassomi sifatida nemis Godfrey Kneller egalladi, uning rasm uslubi Lely uslubiga asoslangan, ammo keyinchalik stilistik tendentsiyalarni aks ettirgan.

Ijodi 
Rassomni hayotining Gollandiya davriga oid rasmlarini Lely asarlari sifatida ishonch bilan aniqlash mumkin boʻlgan rasmlar hali ham nomaʼlum. London davrining dastlabki asarlari, asosan, mifologik va diniy mavzudagi rasmlar yoki „pastoral manzara portretlari“ (ingliz rasmiga xos boʻlgan oʻziga xos janr xilma-xilligi) Van Deyk Antonis va golland barokkosining taʼsirini koʻrsatadi.

Lely tomonidan kundalik janrning birinchi maʼlum boʻlgan kompozitsiyalari Karavajo va uning Utrextdagi izdoshlarining Utrextdagi karavajistlar deb ataladigan taʼsirini aniq namoyish etadi. Biroq, Van Deykning ajoyib rasm uslubiga taqlid qilish rassomning ishida ustunlik qiladi. Lord Northumberlend xizmatida boʻlganida, Lely Van Deykning baʼzi rasmlarini koʻchirgan. Keyinchalik, Styuartlar restavratsiyasidan soʻng, Peter Lely oʻsha davrning estetikasiga mos ravishda „biroz sovuq restavratsiya uslubini“ shakllantirdi.

Lely juda koʻp sonli portretlarni yaratdi, lekin ularning sifati notekis. Britaniyalik sanʼatshunos Brian Sewellning soʻzlariga koʻra: "Birinchi toifadagi nodir asl nusxalardan tortib, koʻpincha hayratlanarli sifatga ega boʻlgan portretlardan tortib Lely uslubiga taqlid qilishga zamonaviy yuzlar bilan oʻrgatilgan yordamchilar tomonidan yaratilgan qoʻpol dastgoh nusxalarigacha boʻlgan minglab portretlar va standart liboslar uchun naqshlar, manzaralar, gullar, musiqa asboblari va portret boʻyash uchun boshqa zarur bezaklar boʻlishi mumkin. 1680-yilda Lely vafotidan soʻng, uning ijrochilari sotuvga qoʻyilgan ustaxonasida toʻplangan koʻplab tugatilmagan rasmlarni bajarish uchun oʻnlab shunday qullarni yolladilar. Uylari hozir Milliy Assambleyaning yurisdiktsiyasi ostida boʻlgan kambagʻal aristokratiya koridorlarida Lelyning mana shu asarlari estetik va intellektual jihatdan hayratlanarli tomoshasi yoʻq.

Rossiya tarixshunosligida Peter Lelyning ijodiga berilgan baholar istehzoli boʻlganidek „Angliyada Evropada keng tarqalgan, tashqi tomondan ajoyib, ammo hissiy iliqlik va eʼtibordan mahrum boʻlgan tantanali portret turini tasvirlanayotganlarning maʼnaviy olamini ochib berishsiz targʻib qilgan“. Lelyning aksariyat asarlari tashqi koʻrinishi boʻyicha Van Deykning rasmlariga oʻxshaydi, undan Lely kompozitsiya va rasm chizish boʻyicha koʻp narsalarni oʻrgangan. Biroq, biz ularda Van Deykning koʻplab portretlarini belgilaydigan individuallikning nozik xususiyatlarini koʻrmaymiz". Lelyning portretlari „nafis deb aytilgan, ammo ularning juda oz qismi tasvirlanganlarga oʻxshaydi“ … chunki rassom odatda „oʻz modelidan koʻra koʻproq oʻziga singib ketgan“.

Peter Lely Italiyada boʻlmagan, ammo uning muvaffaqiyatiga u toʻplagan italiyalik rassomlarning rasmlari va Van Deyk rasmlari uslubining tashqi atributlariga sodiqligi yordam bergan. Ilgari Windsor qal’asida, hozir esa Hampton-kortda joylashgan „windsor goʻzallari“ (Windsor Beauties, 1662-1665) nomi bilan tanilgan qirollik saroyining saroy xonimlarining oʻnta portreti bu borada koʻrsatma beradi; Flagmen of Lowestoft (1665-1667) nomi bilan tanilgan Ikkinchi Angliya-Gollandiya urushida qatnashgan qirollik dengiz flotining admirallari va kapitanlarining oʻn ikkita portretidan iborat shunga oʻxshash seriya hozir Greenwichdagi Milliy dengiz muzeyiga tegishli.

Lely Angliyada mezzotint gravyurasining tarqalishida muhim rol oʻynadi, chunki u oʻzining chizilgan portretlarini qayta ishlab chiqarish va tarqatishda ushbu texnikaning imkoniyatlarini shunar edi. U Gollandiyalik mezzotint rassomlarini oʻz rasmlarini qayta ishlab chiqarish uchun Britaniyaga kelishga undadi va shu tariqa ingliz gravyurasi anʼanalariga asos soldi.

Sankt-Peterburg Ermitajining kollektsiyasida Peter Lelyning ikkita rasmi bor va ikkitasi shartli ravishda unga tegishli. Yana bir qiziqarli portret rassomi Jon Rayli Peter Lelyning „soyasida“ qoldi. Uning shogirdlariga Jon Greenhill va Willem Wissing kiradi. Ingliz oʻymakor va antikvar Jorj Fazilat soʻzlariga koʻra, erta vafot etgan portret rassomi Jon Greenhill ser Peter Lelyning shogirdlari orasida „eng istiqbolli va chiroyli“ edi.

Galereya

Yana qarang 
 Venera Lely

Manbalar 

Londonda vafot etganlar
Angliyada vafot etganlar
1680-yilda vafot etganlar
7-dekabrda vafot etganlar
Alifbo boʻyicha shaxsiyatlar
1618-yilda tugʻilganlar
14-sentyabrda tugʻilganlar