Jeyn Eyr

Jeyn Eyr ( asl nusxada Jane Eyre autobiography deb chop etilgan) ingliz yozuvchisi Sharlotte Bronte tomonidan chop etilgan roman. U 1847-yil 19-oktabr kuni Londonning Smith, Elder &amp; Co. tomonidan Currer Bell taxallusi ostida chop etilgan.

Voqea jarayonlari 
Jeyn Eyr 38 bobga boʻlinadi. Aslida u 19-asrda uch tomda chop etilgan va 1-15, 16-27 va 28-38 gacha boblardan iborat edi. Ikkinchi nashr William Makepeace Thackerayga bagʻishlangan.

Roman mavzusi nuqtai nazaridan birinchi shaxs tomonidan hikoya qilingan. Voqealar boʻlib oʻtgan shahar Angliya shimolida joylashgan bo'lib, Jorj III (1760-1820) hukmronligining oxirida bo'lib o'tadi. Jeyning bolaligi Gateshead Hovlisida oʻtadi, u oʻzining onasi va amakivachchasi tomonidan hissiy va jismoniy tajovuzga uchraydi. Lowood maktabida oʻqiydi, ammo kamchiliklar va zulmdan azob chekadi. Tornfild Hovlisida oqsoch sifatida oʻtagan vaqti, u oʻzining ish beruvchisi Edvard Ferekks Rochesterga sirli muhabbat qoʻyadi. Moor uyida oʻtgan vaqt, uning jiddiy, ammo sovuq ruhoniy bekasi Sent Jon Rivers unga turmush qurishni taklif qiladi. Lekin u rad javobini beradi, sevgan insoni Rochester bilan qayta uchrashishni, nikoh qurishni xohlaydi va maqsadiga yetishadi. Ushbu boʻlimlarda u bir qator muhim ijtimoiy masalalar va gʻoyalar yoritilgan va bu motivlarning aksariyati ijtimoiy tabaqalanishga qarshi izohlangan.

Asosiy obrazlar 
Birinchi dialog boʻyicha:

Birinchi bobda keltirilgan 

 Jeyn Eyr: Romanning hikoyachisi va protagonisti. Bolaligidan yetim boʻlib qolgan Jeyn, deyarli sevgisiz bolaligidan azob chekib, Tornfild hovlisida oʻqituvchi boʻladi. Jeyn kichik va sodda qiz sifatida tasvirlanadi. U ishtiyoqli va qatʼiy prinsiplarga ega, erkinlik va mustaqillikni qadrlaydi. U roman boshida oʻn yoshda, asosiy hikoyaning oxirida oʻn toʻqqiz yoshda tasvirlanadi. Romanning oxirgi bobida u oʻn yillik Edvard Rochester bilan turmush qurganligi aytilganidek, hikoya tugallanganida taxminan oʻttiz yoshda boʻladi.
 Xonim Sarah Rid: Jeynning onasi tarafdan ammasi boʻlib, u oʻz eri xohishiga koʻra Jeynni oʻzi vasiyligiga oladi. U Jeynga boshqalardan koʻproq achinadi va koʻpincha oʻz farzandlaridan koʻra uning gʻamxoʻrligini koʻproq koʻrsatadi. U Jeynning yolgʻon gapirishi haqida Hr Brocklehurstga yolgʻon aytadi, u Brocklehursning Lowood maktabiga kelganida Jeyn bilan qattiq shugʻullanishni aytadi
 Jon Rid: Jeyning oʻn toʻrt yashar qarindoshi, u Jeynni tinmay va zoʻravonlik bilan zorlaydi. U oziq-ovqat va shirinliklarga qaram boʻlib, hikoya dabvomida sogʻligʻi va tanasi yomonlashib boradi. Jon oʻzini ichkilik va qimor oʻyinlari bilan aldab, oʻzini oʻldirgan deb keltiriladi hikoyada.
 Eliza Rid: Jeyning oʻn uch yoshli xolavachchasi. U oʻzining goʻzal singlisiga hasad qilib, oʻzini dinga bagʻishlaydi. Onasi vafot etganidan soʻng, u Lisle (Fransiya) yaqinidagi bir monastirga ketadi.
 Georgiana Rid: Jeyning oʻn bir yoshli xolavachchasi. Garchi u chiroyli va mehribon boʻlsa-da, u oʻzboshimchalik va yomonlikka ruju qoʻygan. Uning katta singlisi Eliza Georgiana va boy Lord Edwin Vere bilan turmush qurganida, juftlik qochishga tayyor boʻlganida, qochishdan bosh tortadi. Georgiana oxir-oqibat boy xonadon bekasiga aylanadi.
 Bessie Li: Gateshead Hovlisidagi bogʻbon. U tez-tez Jeynga mehribonlik bilan munosabatda boʻlib, hikoyalar aytib, qoʻshiqlarini kuylaydi, biroq u tez gʻazablanadi. Keyinchalik u Robert Leaven bilan turmushga quradii va ular bilan uchta farzand dunyoga keltiriashadi.
 Xonim Ridaning Gateshead Halldagi xizmatkorisi: U Jeynga nisbatan shafqatsiz boʻlib, Jeynga hattoki qullarga beriladigan haq-huquqlarni ham bermaydi.

Voqealar rivoji 

Jeyn Lowoodga, qattiq internatga yuborilgan dastlabki sinflar muallifning oʻz tajribalaridan kelib chiqqan. Helen Burnsning sil kasalligidan vafot etishi haqida, Sharlotte Bronte singillari Elizabeth va Mariya oʻlimini eslaydi. Ular bolaligida Lancashirning Tunstall yaqinidagi Klergy Daughters maktabidagi yomon sharoitlar oqibatida kasallikdan vafot etganlar. Brocklehurst oʻqituvchisi maktabni boshqargan Injil vaʼzgoʻyi Uilyam Karus Uilsondan (1791-1859) oʻz asarini olgan. Bundan tashqari, Jon Ridin spirtli ichimliklarga berilib ketishi Sharlottening ukasi Branvelning hayotini eslatadi. Oxir-oqibat, Jeyn singari, Sharlotte ham oʻqituvchi boʻladi. Ushbu faktlar Sharlottening doʻsti va hamkasbi romanchi Elizabeth Gaskell tomonidan „Sharlotte Brontening hayoti“ (1857) da ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilingan.

Joy 1845-yil yozda Sharlotte Brontë va uning doʻsti Ellen Nussey tomonidan tashrif buyurilgan va 1845-yil 22-iyuldagi maktubda tasvirlangan. Bu Eyr oilasi qarorgohi edi va uning birinchi egasi Agnes Ashurst ikkinchi qavatdagi toʻldirilgan xonada aqldan ozgan odam sifatida qamoqda tasvirlanadi. Lancashirdagi Wycoller Hall Haworth yaqinida Ferndean Manor uchun joy yaratganligi taxmin qilingan: Ferndean egasi – Rochesterning otasi – va 1770-yillarda Wycollerni meros qilib olgan va 1818-yilda vafot etgunga qadar u yerda yashovchi Xenri Cunliffe oʻrtasidagi aloqa vositasi edi. Rochesterning xotini yotoq pardalarini olovga qoʻygan voqea 1830-yil avgust oyida Brontëning „Young Menʼs Magazine“ jurnalining 2-nashriga tayyorlangan edi. Sharlotte Brontë Manchesterda Jeyn Eyrni yoza boshladi va u, ehtimol, Manchester katedrali qabristonida Jeyn ota-onasi va Manchesterni Jeynning tugʻilgan joyini koʻrgan.

Taʼsiri 

Roman teatr, kino, televideniye va kamida ikkita toʻliq uzunlikdagi operalar kabi bir qator boshqa musiqiy asarlarga moslashtirilgan. Kitobning 38-bobida: „Oʻquvchi, men unga turmushga chiqdim“, – deb yozilgan. Masalan, Liane Moriarty 2018-yilgi „Nine Perfect Strangers“ romanida ushbu gap mohirona qoʻllangan.

Emma Tennant „Fransouz raqschi bastardi“ romani Adélening orqa hikoyasini qayta koʻrib chiqadi. U Rochesterning sevgisi haqiqiy boʻlganmi yoki yoʻqmi va Jeyn Eyr bilan munosabatlari qanday ekanligini oʻrganadi.

„Reader, I Married Him: Stories inspired by Jane Eyre“ ushbu gapi, Traysi Chevalier tomonidan tahrirlangan 2016-yilgi qisqa hikoyalar antologiyasi ham ushbu satrdan ilhom olgan. Bu Brontë tugʻilishining 200 yilligini nishonlash uchun topshirilgan va HarperCollins nashri boʻlgan The Borough press tomonidan chop etiilgan.

Eng soʻnggi film sahnasi Jeyn Eyr 2011-yilda ommaga taqdim etildi, rejissyorida Kary Joji Fukunaga boʻlib, Mia Wasikowska Jeyn Eyr va Maykl Fassbender Rochester rolini oʻynagan. Film, aktyorlar  jamoasi va kostyumlar dizayni bir qancha nominatsiyalarga ega boʻlib, 2011-2012-yillarda turli mukofotlarni qoʻlga kiritdi.

Ommalashuv

Zamonaviy sharhlar 
Jeyn Eyrning dastlabki qabul qilinishi bugungi kundagi obroʻsiga juda zid hisoblanadi. 1848-yilda Elizabeth Rigby (keyinchalik Elizabeth Eastlake) 'Jeyn Eyr'ni „The Quarterly Review“ da sharh qilib, uni „avvalo xristianlikka qarshi asar“ deb topdi. „Biz hokimiyatni burgan va chet elda har qanday insoniy va ilohiy qarashlarni buzgan va Xaritizm, isyonni uyda rivojlantirgan fikrlashni oʻzgartiruvchi Jeyn Eyr asarini yozganini aytishdan ikkilanmaymiz“-deb aytdi.

„Adabiyot oynasi“, „Kulgu“, and „Koʻrsatma“ jurnallarida anonim sharh „Jeyn Eyr yozuvchisining noyob jasorati“ haqida yozadi; ammo sharh asosan tanqidiy boʻlib, qisqacha aytadi: „Asarda bitta tabiiy xarakter ham yoʻq. Hamma oʻzlarining fikrlari yomon – fikrlari bemaʼni. Din zulmatda boʻlib oʻtadi – bizning ijtimoiy farqlarimiz tekislanishga harakat qiladi, barcha axloqiy tushunchalar bemaʼni tarzda yoʻq qilinadi“.

Baʼzilar esa roman haqida oʻzlarini yanada ijobiy his qilishgan. Jorj Xenri Lewes: „Bu oʻz hayotining sahifasi kabi oʻqiydi; va kitobning boshqa koʻplab sahifalari ham shunday“- deb aytgan. Boshqa tanqidchi Atlas shunday yozgan: „Bu yoshlik kuch-quvvatidan, yangilik va asl nusxadan, gʻazabli kayfiyatni va eʼtiborni kuchaytirgan kitobdir …Bu pulslarni yurak urishi va koʻzlarni yoshga toʻldirish uchun kitobdir“.

The Era jurnalida nashr etilgan bir sharh romanni „gʻayrioddiy kitob“ deb maqtab, „oʻsha kitobning sahifalarida oʻylash, xursand boʻlish va yigʻlash uchun koʻp narsa borligini qayd etadi. Bunda qalb his qiladi va ong izlanish olib boradi; ogʻirlikda kattalik, koʻtarilganda kichiklik; sinov va vasvasa, kuch va isteʼfo, sogʻlom maʼno va xristianlik – bu barcha tuygʻular bor, lekin hech oʻzishmaydi“.

Xalq jurnalida „oʻquvchi hech qachon toʻxtamaydi, hech qachon uxlamaydi: boylik bilan yashashning, qarshiliksiz energiyaning toʻlqindek toshishi asarni boshidan oxirgacha oʻqishga undaydi. Muallifning oʻzidan oʻzgacha darajada mahalliy kuchga egaligini inkor qilish mumkin emas – hozir oʻzini tezkor boshliqlik bilan hikoya qilishda, endi qatʼiy, shafqatsiz, portraitda jasoratli harakatlar bilan koʻrsatadi – bu yerda buyuk illusiyada, u yerda asl metaforada – yana haqiqiy sheʼrning yovvoyi tabiatida namoyon boʻladi“.

Janrlar

Romantizm 
Viktoriya davriga qadar Jane Osten 1840-yillarda ishlab chiqarilgan Brontë singillari ishi kabi keyinchalik mashhur adabiyotga taʼsir koʻrsatgan adabiy adabiyot fiksiyalarini yozgan. Bronténing sevgi romanida Gotik roman va Elizabet drama elementlari koʻrsatiladi va „romantik roman shakli moslashuvchanligi tasvirlanadi“.

Ijtimoiy sinf 
Roman davomida Jeyn oʻz hayotining turli xil vaziyatlariga javob sifatida turli ijtimoiy sinf oʻzgarishlaridan oʻtadi.  Bolaligida u Rid oilasi orqali oʻrta sinfdagi odamlar bilan aralashadi, garchi Jeyn Rid oilasi qolganlari bilan teng ijtimoiy sinf darajasida boʻlmasa ham, Lowoodda boʻlganida, u oʻz ota-onalari „yiliga besh funt“ maktab toʻlovlarini toʻlashlari mumkin boʻlgan bolalarning hayotini boshdan kechiradi, yomon sharoitlarda yashaydi va keyinchalik kattalar sifatida oʻqituvchi sifatida oʻsha yerda oʻn besh funtlik ish haqi bilan ishlaydi. U xususiy muharrir boʻlish imkoniyatiga ega va shu yoʻsinda ish haqi ikki baravar koʻpayib boraverardi, ammo muharrirlik vazifasi uni boy vasiylikka ega boʻlgan bolaga muharrir sifatida oʻzining ikki xil ijtimoiy mavqei haqida xabardor qiladi. Jeyn Tornfild Hovlisidan ketadi. Ammo Jeyn yangi oilasi bilan ota-onasidan qolgan merosni oladi va moliyaviy mustaqil boʻladi.

Havolalar 

Sevgi hikoyalari
Gotika
Badiiy adabiyot asarlari
1847
Adabiyotdagi ayol obrazlar