Qurbonjon dodxoh

Qurbonjon dodxoh (, 1811-yil 22-may, Oʻsh yaqinidagi Modi qishlogʻi — 1907-yil 1-fevral, Oʻsh uyezdi) — „Oloy malikasi“, „Janubiy malika“ va „Xalq onasi“ nomi bilan ham tanilgan, Chor Rossiyasi mustamlakachiligiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon rahbari. U Qoʻqon xonligi va Buxoro amirligida dodxoh (malika) unvoniga ega boʻlgan. Qoʻqon xonligi vaziri Olimbek dodxoh Hasanboy oʻgʻli (1800—1863)ning rafiqasi. Rossiya imperator armiyasi polkovnigi (1876). Qurbonjon dodxoh 5 oʻgʻil va 2 qizning onasi boʻlgan.

Hokimiyatga yoʻl 

Qurmanjon Mamatbay qizi Oloy togʻlarining Oʻsh shahri yaqinidagi Oʻroq (Oʻrka) qishlogʻida, Oʻsh chekkasida istiqomat qilgan mungush qabilasidan boʻlgan qirgʻiz koʻchmanchilari oilasida tugʻilgan. U 18 yoshga toʻlganda, Qurmonjonning ota-onasi uni qizdan ikki baravar katta yigitga turmushga bermoqchi boʻlgan, biroq u anʼanani buzgan holda, uch yildan soʻng kuyovning uyidan qochib, otasi Mamatboyning uyiga qaytib kelgan.

1832-yilda Dodxoh unvoniga ega boʻlgan Qurmanjon, Oloy qirgʻizlari qabilalariga boshchilik qilgan boy Oloy Beki Olimbek Qurmonjonni nikoh shartnomasidan ozod qilib, oʻziga qonuniy xotin qilib oladi. Nodirabegim va Uvaysiy kabi oʻzbek shoiralari taʼsirida Qurbonjon dodxohning dunyoqarashi shakllanadi. Qurmanjon unga besh oʻgʻil tugʻdi va uning doimiy yordamchisi va maslahatchisi edi. Ularning nikohi 29 yil davom etgan. Qoʻqon xonligidagi koʻplab saroy fitnalarida qatnashgan Olimbek 1862-yili saroy toʻntarishlaridan birida tuzoqqa tushib qoladi va vafot etadi. Olimbek vafot etgach Qurbonjon dodxoh eri oʻrniga maʼlum muddat Andijon hokimi boʻlgan, Kengash uning ellik yoshli xotiniga oʻtgan. Soʻngra farzandlarini olib, oʻz ovuliga joʻnab ketgan. U Olay malikasi sifatida nom chiqargan.

Qurmonjonning oʻzi nafaqat Oloy xalqining hurmatiga sazovor boʻlgan, balki oʻziga sodiq boʻlgan 10 ming otliq qoʻshinga boshchilik qilgan. Qoʻqon xoni Xudoyor Oloy qirgʻizlarini oʻziga boʻysunuvchi deb eʼlon qilib, ularga soliqlar qoʻyganida, Oloy malikasi bunga nafaqat qarshi chiqdi, balki Xudoyorxonning koʻchmanchilarga soliq solishdan bosh tortishga, oʻzini Oloyning yangi hukmdori deb eʼtirof etishga va Oly hududini oʻz qoʻliga oʻrnashib olishga muvaffaq boʻladi. Oʻzining takabburligi bilan tanilgan xon oʻz qarorgohida Qurbonjon dodxohni eng oliyjanob bek sifatida kutib olishga majbur boʻladi. Oʻrta Osiyo va butun musulmon Sharqida birinchi marta ayol kishi sharafiga rasmiy ziyofat uyushtirildi. Oloy hukmdorini Buxoro amiri Muzaffarxonjasur va dovyurakligi bois Qurbonjonga dodxoh unvonini bergan va unga „Dodxoh“ unvonini bergan ikkinchi hukmdor boʻlgan. Oʻsha davrda Qurbonjon dodxoh musulmon davlatining boshida turgan ayollarning kichik toifasiga kirdi.

Amir yordamida Qoʻqon taxtini qayta egallagan Xudoyorxon Qurbonjon dodxohni Olay vodiysining hokimi qilib tayinlaydi (1865). Uning katta oʻgʻli Abdullabek esa Oʻsh hokimi qilib tayinlangan. Qurbonjon dodxoh bilan Qashqardagi Yettishahar uygʻur davlati hukmdori Yoqubbek oʻrtasida yaxshi munosabatlar oʻrnatilgan.

Qurbonjon dodxohning bosh qarorgohi Gulcha qishlogʻida joylashgan edi. Turkistonni kezib, Oloyga qirgʻiz chavandozlari hamrohligida borgan rus olimi A. P. Fedchenko taʼkidlaganidek, Qurmanjon „juda katta obroʻga ega, bizning chavandozlar bu haqda faqat katta hurmat bilan gapirmagan“. Qoʻqon xonlari ham Oloy hukmdoriga ehtiyotkorlik va hurmat bilan munosabatda boʻlib, uning isyonkor qirgʻiz xalqi ustidan hokimiyatni saqlab qolish qobiliyatini yuqori baholaganlar.

Rossiyaning ekspansiyasi

Qarshilik 
1876-yilda rus qoʻshinlari Qoʻqon xonligi hududiga bostirib kirib, uni egallagan. Shu bilan birga janubiy qirgʻiz viloyatlari, xususan, Oloy boʻysundirilmaganligicha qoldi. Qurbonjon dodxoh oʻzining besh oʻgʻli singari Oloy hududida „oq podshoh“ qoʻshinlarining paydo boʻlishiga salbiy munosabatda boʻlib, ularga qarshilik koʻrsatishga qaror qildi  va Oloy qirgʻizlarining rus qoʻshinlariga qarshi kurashiga rasman rahbarlik qildi.

Datkaning oʻgʻillari Abdildabek, Mamitbek, Asanbek, Botirbek va Qamchibeklar — Alimbek va Qurbonjon dodxohning oʻgʻillari Qirgʻiziston janubidagi togʻli hududlarga joylashib, Pomir-Oloy hududiga kirib kelgan rus boʻlinmalariga qarshi kurash boshladilar. Qurmonjon-datka oʻgʻillari boshchiligidagi bir yarim ming otliq Gulchadan 25 verst uzoqlikdagi Janyriq togʻining yetib boʻlmaydigan qismida joylashgan. 1876 ​-yil 25-aprelda qirgʻiz va rus qoʻshinlari oʻrtasida birinchi keng koʻlamli jang boʻlib, u kun boʻyi davom etdi. Rus otryadi dushmanni oʻz pozitsiyalaridan siqib chiqarishga muvaffaq boʻldi: katta yoʻqotishlarga uchragan Oloylar chekinishga majbur boʻlishdi.

Janglar paytida Qurbonjon-datka oʻz qishloqlari bilan Qashqar chegarasidagi Koʻksu vodiysiga koʻchib oʻtgan, ammo bu yerda Qurbonjonning barcha qishloqlari himoyasizligi tufayli uygʻur koʻchmanchilari tomonidan magʻlubiyatga uchragan. Chorvasining koʻp qismini yoʻqotgan qirgʻiz hukmdori Afgʻonistonga qochishga urinib, Oloyga qaytib keldi. Bu urinish muvaffaqiyatsiz yakunlandi: 29-iyul kuni Shabdon-botir boʻlinmalari Qurmonjon-datkaning izidan borib, uni bosib oldilar. Knyaz Vitgenshteyn malikaning Oloy qirgʻizlariga katta taʼsirini hisobga olib, Qurbonjonni oddiy asir sifatida emas, balki alohida sharaf bilan Oloyda joylashgan shtab-kvartiraga kuzatib qoʻydi. Unga immunitet va toʻliq xavfsizlik kafolatlangan.

Rossiya bilan yarashish 

Qurbonjon dodxoh qarorgohida uni Fargʻonaning birinchi harbiy gubernatori, rus-turk urushining boʻlajak qahramoni, general Mixail Skobelev qabul qildi. Rus generali anʼanaviy Sharq odatlariga rioya qilib, uni shirinliklar bilan muomala qildi, hukmdorga faqat „malika“ deb murojaat qildi va afsonaga koʻra, u bilan suhbatni quyidagi soʻzlar bilan boshladi: „Oh, qancha mard oʻgʻillarning onasi! Meni ham oʻz oʻz oʻgʻling deb bil“, deb Qurmonjon datkaga juda xushomad qilgan. Suhbatdan soʻng general shaxsan oʻzi „Janubiy malika“ga brokar libos kiydi. Datka Skobelevning oʻgʻillariga qarshilikni toʻxtatish toʻgʻrisida maktub yozish haqidagi iltimosiga rozi boʻldi, lekin faqat uning barcha tarafdorlari, birinchi navbatda oʻgʻillari uchun kechirim vaʼdasi, shuningdek, ikkinchisini yangi tashkil etilgan hokimiyatda boshqaruv lavozimlariga tayinlash evaziga. Turkiston umumiy hukumati volostlari. General rozi boʻldi va keyin Qurmonjon-Datka Oloy qirgʻizlari erlarini Rossiya imperiyasiga qoʻshib olishini rasman eʼlon qildi. Buning uchun Rossiya hukumati unga polkovnik unvonini berdi.

Rossiyaga qoʻshib olingandan soʻng Oloy hududida beshta volost tashkil topdi, ulardan toʻrttasi: Kichi-Olay, Naukat , Gulchin va Oʻzgan  — Qurmanjon-datka shartiga koʻra, uning oʻgʻillari Qamchibek, Mamitbek, Asanbeklar tasarrufiga oʻtdi. va Botirbek. Faqat malikaning toʻngʻich oʻgʻli Abdildabek Oloyga qaytmadi. U Makkaga haj ziyoratiga borgan, biroq soʻnggi janglarda olgan jarohatlari tufayli yoʻlda vafot etgan. Markaziy Osiyoga safari chogʻida Qurmanjonning tarjimai holi bilan qiziqqan va uning yaqinlari bilan shaxsan muloqot qilgan rus yozuvchisi, „Narodnaya volya“ning sobiq aʼzosi Ivan Yuvachev (yozuvchi Daniil Xarmsning boʻlajak otasi) uning oʻgʻillari koʻpincha hokimiyat va uning manfaatlarini suiisteʼmol qilishini yozadi. oʻz vakolatlaridan jiddiy ravishda oshib ketgan.

Keyinchalik, Qurbonjon dodxoh Rossiya hukumati bilan doʻstona munosabatlar oʻrnatish yoʻlini belgiladi. Bunga asosan oʻsha paytda qirgʻizlar orasidagi roli sezilarli darajada oshgan Shabdan botir yordam berdi.

Rossiya ichidagi siyosat 

Qurbonjonni shaxsan tanigan rossiyalik siyosiy va harbiy arboblar: Lev Kostenko, Mixail Ionov, Konstantin Kaufman  uning dunyoviy donoligi va vatandoshlari orasida gʻayrioddiy hurmatini qayd etdilar. Koʻpgina amaldorlar maslahat soʻrab shaxsan Dodxohga murojaat qilishadi. Oʻsh uyezdining birinchi boshligʻi mayor (keyinchalik polkovnik) M. Ionov bilan Qurbonjon dodxoh uzoq yillar davomida doʻstona aloqalar olib borgan, uzoq yozishmalar olib borgan, sovgʻalar va fotosuratlar almashishgan.

1881-yilda Turkiston gubernatori Kaufman urush vaziri Dmitriy Milyutinga murojaat qilib, Qurbonjon dodxohga har yili 500 rubl miqdorida nafaqa berishni soʻraydi. Biroq, Rossiya imperiyasi Moliya vazirligi Dodxoh hukumatdan nafaqa olish huquqiga ega emas va bundan tashqari, kichik yerlardan daromad olgan deb hisoblaydi. Shuning uchun yordam miqdori 500 dan 300 rublgacha kamaytiriladi.

Rus armiyasining Pomir yurishlari paytida Qurbonjon dodxoh oʻz xalqiga polkovnik Mixail Ionov otryadiga oziq-ovqat yetkazib berishni buyurdi. Sobiq Qoʻqon xonligi hududidagi koʻplab qoʻzgʻolonlar chogʻida oʻzini ehtiyotkor tutib, oʻzini rossiyaparast yoki betaraf pozitsiyani egallashni afzal koʻrgan.

Oʻgʻilning hibsga olinishi va oʻlimi 
1893-yilda rus bojxona inspektori ikki qoʻriqchi hamrohligida Qurbonjon dodxoh oʻgʻillaridan biri, Qamchibekning uyiga tintuv oʻtkazgan holda keladi. Qamchibek bu davrda Afgʻonistondan Qashgʻar orqali olib oʻtilgan kontrabanda yukini olgani haqida maʼlumotga ega boʻladi. Oʻsha vaqtida Qamchibek uyda yoʻq edi. Bojxonachilar uning rafiqasida zargarlik buyumlari bor, degan bahona bilan uning oʻrim-sochini kesib, haqorat qiladilar, Qamchibekning nukeri Oqbalbon bekiga bexabar buning uchun qasos olishga qaror qilib, qorovulni ham, ikkala qorovulni ham oʻldiradi.

Olimbekning akasining oʻgʻli Qorasakal Qamchibekning Oʻshdan Oloyga bir kechada burilib keta oladigan joʻrgʻoni borligini aytib, unga tuhmat qiladi. Tekshiruv shuni koʻrsatdiki, „Jorgo“ belgilangan muddatni bajargan. Bu Qamchibekka qarshi asosiy dalil boʻldi. Qamchibek bilan birga uning ukasi Mamitbek, jiyani Arstanbek, shuningdek, nabirasi Mirzapayas va nuker Akbalban kontrabanda va bojxona xodimlarini oʻldirishda ayblanib hibsga olingan. Ular ikki yil qamoqda oʻtirib, hukm chiqarilishini kutdilar. Bu ishda jami 21 kishi hibsga olingan.

Sobiq hukmdor general-gubernator Povalo-Shveykovskiyning huzuriga Margʻilonga borib, undan oʻgʻillari va nabiralarini kechirishini soʻraydi. U Mamitbek, Arstanbek va Mirzapayasni oʻlimdan qutqarishga muvaffaq boʻldi — Irkutsk viloyatida oʻlim jazosi ogʻir mehnat bilan almashtirildi. Qurbonjonning suyukli oʻgʻli Qamchibekni qutqarib boʻlmadi. 1895-yil 3-martda Oʻshning markaziy maydonida onasi koʻz oʻngida Akbalbon bilan birga osib oʻldirilgan. Afsonaga koʻra, osib qoʻyishga birinchi urinish muvaffaqiyatsiz tugadi — arqon uzilib, Qurbonjon jazoni bekor qilishni soʻrab: „Yartagan bunga qarshi“, deydi. Ammo ijroni nazorat qiluvchi amaldor ikkinchi buyruq bergan.

Qamchibek podshohning farmoniga koʻra avf etilgan, degan versiya bor, lekin mahkum allaqachon qatl etilgan, afv esa juda kech kelgan.  Sevimli oʻgʻlining oʻlimi oldidan uning soʻnggi soʻzida „oʻlimga tik qara“ deydi. Oʻgʻlining oʻlimi Qurbonjonga kuchli maʼnaviy taʼsir koʻrsatdi: ayol jamoat hayotini, mol-mulkini tashlab, Oʻsh yaqinidagi Madiy qishlogʻiga joylashdi.

Oʻtgan yillar 

Olay malikasining dovrugʻi hatto Sankt-Peterburgdagi imperator saroyigacha yetib borgan. Qurbonjon dodxoh zohid boʻlganidan koʻp oʻtmay, imperator Nikolay II u haqida xabar topgan va u unga maxsus qirollik sovgʻasi — zanjir va jigʻa bilan bezatilgan imperiyaning davlat gerbi tasvirlangan oltin ayollar soatini, olmos va atirgullar bilan berishga qaror qilgan. Koʻp sonli otliq qoʻriqchilar hamrohligida Oʻsh tumani boshligʻi Madi qishlogʻiga yetib keldi va „Janub malikasi“ga imperator sovgʻasini tantanali ravishda topshirgan.

1906-yil iyun-iyul oylarida, Qurbonjon dodxoha oʻlimidan olti oy oldin, mashhur Osiyo ekspeditsiyasi paytida rus sayohatchisi va Finlyandiyaning boʻlajak marshali Carl Mannerheim Oloy vodiysidan oʻtgan. U Oʻshda toʻxtab, sobiq qirgʻiz hukmdorining uyiga tashrif buyurgan. Mannerheim oʻzining sayohat kundaliklarida Oloy qirgʻizlari, oʻz qarorgohida Qurbonjon dodxoh oʻgʻli Asanbek bilan muloqoti va albatta, „Oloy malikasi“ bilan uchrashuvi haqida xotiralarni qoldirgan. Mannerheim 96 yoshli muslima ayolning suratga tushishga va hatto ot minishga qanchalik oson rozi boʻlganidan hayratda edi.

Qurbonjon dodxoh 1907-yil 1-fevralda Madiy qishlogʻidagi uyida vafot etgan. Qurbonjon Oʻshda 1895-yilda qatl etilgan oʻgʻli Qamchibek yoniga dafn etilgan.

Shaxsiyat

Sheriy isteʼdod 
Xalq tarixida Qurbonjon goʻyoki Ziynat nomi bilan sheʼrlar yozgan degan taxminlar mavjud. Malika nafaqat oʻz ona qirgʻiz tilida, balki turkiy va fors tillarida ham asarlar yaratgan. Uning sheʼriy merosining ozgina qismi hozirgi kungacha saqlanib qolgan. Uning qatl etilgan oʻgʻli Qamchibekka bagʻishlangan motam sheʼri nisbatan keng tarqalgan. Uni bir qancha tillarga, jumladan rus tiliga M. Rudov tarjima qilgan:

Biroq tarixiy tadqiqotlar „Ziynat“ taxallusi boshqa shaxsga tegishli ekanligi, Qurbonjon dodxohning bilimi keng, aqli oʻtkir boʻlsa-da, oʻqish va yozishni bilmagani isbotlangan.

Zamondoshlar xotiralari 
Qurbonjon dodxohning shaxsiy fazilatlari haqida juda kam maʼlumotlar saqlanib qolgan. Maʼlumki, u oʻrtacha zohid edi va shovqinli shahar hayotiga qiziqmas edi. Shuningdek u qishni ham, yozni ham kigiz uyida, Oloy tizmasi yonbagʻirlarida kezib oʻtkazgan.

Qurbonjon dodxoh va Mixail Skobelev oʻrtasidagi suhbatda boʻlgan rus armiyasi ofitseri Boris Tageyev malikani „kichkina qirgʻiz ayoli, garchi yosh boʻlmasa ham, goʻzal, qandaydir moʻynali kiyimlar bilan ishlangan toʻn kiygan“ deb taʼriflagan. Qurbonjonning koʻrinishi haqida boshqa xotiralar yoʻq.

Ivan Yuvachev Qurbonjon bilan shaxsan tanish emas edi, lekin uning qarindoshlari (xususan, Mamitbekning oʻgʻli) soʻzlariga koʻra, u oʻz kitobida malikani shunday tasvirlaydi:

Xotira 

Oloy vodiysida oʻttiz yillik yakka hukmronlik davrida Qurmonjon-datka oʻzini favqulodda davlat arbobi sifatida koʻrsatdi, datka haqidagi afsonalar avloddan-avlodga oʻtib, bugungi kungacha yetib kelgan.

Qurbonjon nafaqat Oloy va Qashqar qirgʻizlari orasida katta obroʻga ega edi. Rossiya va chet ellik sayohatchilar, harbiy va hukumat amaldorlari, mustamlakachi amaldorlar Qirgʻiziston janubida boʻlsa, albatta, Qurbonjon dodxohga tashrif buyurishgan. Qurmonjonliklar Hindistondan Buxoroga ketayotganda qor boʻroniga ilinib qolgan ikki ingliz emissarini oʻlimdan qutqarib qolishganini tarixdan maʼlum.

„Olay malikasi“ yevropaliklarda ayniqsa chuqur taassurot qoldirgan. Afsonaviy Qurbonjon dodxoh haqidagi maqolalar, jumladan, uning hayoti davomida yozilgan maqolalari rus, fransuz, nemis, polyak va boshqa koʻplab Yevropa nashrlarida chop etilgan.

2002-yilda Qurbonjon dodxoh haqidagi kitob uch tilda — qirgʻiz, rus va ingliz tillarida nashr etilgan. 2004-yilda Bishkekdagi eman bogʻida Erkindik shoh koʻchasida hukmdor haykali oʻrnatilgan. Bishkek va Oʻsh shaharlaridagi koʻchalar ham Qurbonjon dodxoh nomi bilan atalgan.

Qirgʻiziston banknotlarining old tomonida Qurbonjonning portretini 50 soʻmlikning har uch nashrning nominalida koʻrish mumkin. Orqa tomonda  bir vaqtlar Qurbonjon hududi boʻlgan Oʻzgan shahridagi meʼmoriy majmua tasviri joylashgan.

Qirgʻiziston-Rossiya Slavyan universiteti tomonidan taʼsis etilgan xalqaro mukofot Qurbonjon dodxoh nomi bilan atalgan. Mukofot bir necha bor turli mamlakatlardan fan, madaniyat va siyosat arboblariga, xususan, Qozogʻiston (Sara Nazarboyeva) va Rossiyaning (Lyudmila Putina) ning birinchi xonimlariga berilgan  va Rossiya (Lyudmila Putina)  berilgan.

2010-yil oxirida Bishkekdagi „Ala-Too“ kinoteatrida Qurbonjon dodxoh xayriya fondi tashabbusi bilan yaratilgan Z.Eralievning „Too xonshasi“ („Togʻ malikasi“) toʻliq metrajli hujjatli filmining taqdimoti boʻlib oʻtgan. Taqdimotda rasmiy shaxslar, jumladan, Qirgʻiziston prezidenti Roza Otunbayeva ishtirok etgan.

Qirgʻiziston Respublikasi Prezidenti farmoni bilan 2010-yil 28-dekabrda 2011-yilda mamlakatda Qurbonjon dodxoh yili deb eʼlon qilingan va bu yil tugʻilganiga 200 yil toʻlgan edi. Prezident Qurbonjonning ikki evarasi, qirgʻizistonlik jamoat arbobi Chinibek Abdiqaparov va iqtisod professori Adilbek Sultonbekov bilan ham uchrashdi va ular Roza Otunboevaning qaroriga roziligini bildirdi.

2014-yil 31-avgustda Qirgʻiziston Mustaqilligi kunida „Qirgʻizfilm“ va „Aytish film“ kinostudiyalari tomonidan rejissyor Sodiq Sher-Niyoz tomonidan suratga olingan „Qurbonjon dodxoh“ tarixiy doston filmining premyerasi boʻlib oʻtgan. Bu Qirgʻiziston mustaqillikka erishganidan keyin Qirgʻiziston Respublikasi hukumati buyrugʻi bilan suratga olingan birinchi toʻliq metrajli tarixiy filmdir. Film 19-asrda qirgʻizlarning rahbari boʻlgan va xalq onasi sanalgan „Oloy malikasi“ning hayoti va faoliyati haqida hikoya qiladi. Filmning jahon premyerasi 2014-yil 22-avgust kuni Monreal xalqaro kinofestivalida boʻlib oʻtgan. 2014-yil oktabr oyida film Qirgʻiziston nomidan „Xorijiy tildagi eng yaxshi film“ nominatsiyasida „Oskar“ mukofotiga nomzod boʻlgan. Bundan tashqari, film Rossiyaning „Nika“ kino mukofotiga nomzod boʻlgan.

Ommaviy madaniyatda 
2014-yilda „Togʻlar malikasi“ (aslida "Qurbonjon dodxoh" deb nomlangan) filmi chiqdi, unda uning hayoti haqida hikoya qilinadi. Modi qishlogʻida uy-muzeyi mavjud. Fargʻona va Oʻshda koʻchalar, maktablar uning nomiga qoʻyilgan.

Adabiyot 

 Oʻzbekistonning yangi tarixi. 1-kitob [Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida), T., 2000; Chorategin T., Omurbekov T., Qirgʻiziston tarixi (XIX asr boshi — 1917-yil), Jalolobod, 2000.
 Saul Abramzon Qirgʻiz xalqi va ularning etnogen va tarixiy-madaniy aloqalari. — Leningrad, 1971-yil.
 Asqar Akayev Taniqli shaxslar haqida. — Bishkek, 1999-yil.
 Vasiliy Bartold Qirgʻiz va Qirgʻiziston tarixiga oid tanlangan asarlar. — Bishkek, 1998-yil.
 Gaziev A. Qurbonjon dodxoh — Oloy tojisiz malikasi. — Bishkek, 1991-yil.
 Qirgʻiziston — Rossiya: munosabatlar tarixi. Hujjatlar va materiallar toʻplami. — Bishkek, 1998-yil.
 Mokrynin V. P. Oʻtmish izidan. — Bishkek, 1986-yil.
 Ploskix V. qirgʻiz. Qoʻqon xonligi. — Bishkek, 1977-yil.
 Ploskix V. Qirgʻizlar va Qirgʻiziston tarixi. — Bishkek, 2000-yil.

Manbalar

Havolalar 

1811-yilda tugʻilganlar
22-mayda tugʻilganlar
Oʻshda tugʻilganlar
1907-yilda vafot etganlar
1-fevralda vafot etganlar
Oʻsh uyezdida vafot etganlar
Qoʻqon xonligi kishilari
Qirgʻiziston diplomatlari
Qirgʻiziston hukumati arboblari
Qirgʻiziston harbiy rahbarlari
Qirgʻizistonlik ayollar siyosatda
Qirgʻiziston harbiylari
Qirgʻiziston shoirlari
Oʻshda dafn etilganlar