yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Artilleriya tayyorgarligi

Artilleriya tayyorgarligi — hujum oldidan dushmanning oʻt ochish vositalari, jonli kuchlar, mudofaa in-shootlari va boshqa nishonlarni artilleri-yadan oʻt ochib yoʻq qilish, vayron etish. Artilleriya tayyorgarligi jangning umumiy maqsadiga, dush-man mudofaasining quvvatiga, hujum qiluvchi qoʻshinlar ixtiyoridagi artil-leriya va oʻqdori zaxirasiga qarab belgi-lanadi. Birinchi jahon urushidagi janglarda Artilleriya tayyorgarligi koʻpincha bir necha kun davom etgan. Artilleriya tayyorgarligining bu tariqa uzoq davom etishi dushmanga bexosdan hujum qilishga imkon bermas edi. Ikkinchi jahon urushida qoʻllangan Artilleriya tayyorgarligi 15 min.dan to bir necha soatgacha davom etgan. Bu vaqt xujum usu-liga, dushman mudofaasining kuch va xa-rakteriga, qoʻshinlarning qurol-aslaha va snaryad bilan taʼminlanganlik daraja-siga bogʻliq boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artist

Artist (frans. artiste — bilimdon; lotincha ars, artis — kasb, hunar, sanʼat) — dramatik spektakl, kinoda rollar, opera va balet partiyalari, estrada konserti va sirk nomerlari ijrochisi. Teatr va kinoda aktyor, aktrisa deb ham yuritiladi. Keng maʼnoda sanʼatning muayyan sohasidagi ijodkor (sozchi, ashulachi).

Manbalar
Artishok

Artishok (Supaga) — koʻp yillik va bir yillik sabzavot ekini. Oʻrta dengiz mamlakatlarida 10-11 turi oʻsadi. Fransiya, Italiya, Hindiston, Jazoir va boshqa mamlakatlarda ekiladi. Rossiyaning jan, Moldaviya, Ukrainada tikanli A. (S. scolymus L.) turi koʻproq ekiladi. Artikshok juda sershox boʻlib, boʻyi 2 m gacha bo-radi. Gullari koʻk-binafsha rangda, yirik toʻpgul hosil qiladi (bir toʻpguli ogʻirligi 100-200 g). Seret gulbandi va savatcha toʻpguli ovqatga ishlatiladi. Artikshokda qand, oqsil (2,5-3%), uglevod (7-15%), S (0,4 mg%), V,, V2 vitaminlari, karotin, urugʻida 30% gacha moy bor. Xom va konservalangan, qaynatilgan Artikshok souslar bilan isteʼmol etiladi, salatlar tayyorlanadi. Uglevodlari tarkibida diabet kasalliklari uchun foydali boʻlgan inulin bor. Janubiy zonalarda 3- 4 yillik, sovuq kuchli zonalarda bir yillik ekin, 100x80 sm sxemada ekiladi. Hosildorligi 50-250 s/ga (15- 50 ming toʻpgul). A. odatda koʻp yillik ekin tarzida ekilgandan soʻng ikkinchi yili gullaydi. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida Artikshokni rayonlashtirish oʻrganilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yevropa dorivor oʻsimliklari
Osiyo dorivor o‘simliklari
Afrika dorivor oʻsimliklari
Dorivor oʻsimliklar
Ko‘p yillik sabzavotlar
Arfa

Arfa (ital. agra) —  uchburchak shaklidagi qadimiy torli tirnama soz. Dastlabki tasvirlari miloddan avvalgi 3ming yillikka taalluqli. Oddiy koʻrinishdagi arfa jahonning deyarli barcha xalqlarida uchraydi. Turli xalqlar orasida qadimdan tarqalgan: gruzinlarda — changi, abxazlarda — ayumaa, osetinlarda — duadastanon. Oʻrta Osiyoda qoʻllangan chang (cheng) deb yuritilgan soz arfaning oʻtmishdoshi boʻlgan. Ayritom frizida (1-2 asrlar) 13 torli arfa chalayotgan ayol sozanda tasvirlangan.

Hozirgi arfaning 44-46 tori boʻlib (diatonik dobemol majorda sozlangan), vertikal rezonatorli uchburchak shakldagi ramaga tortilgan. Xromatik tovushlarni sadolantirish va boshqa tonallikka oʻtkazish uchun pedal mexanizmidan (19 asr boshida fransuz ustasi S. Erar ixtiro qilgan) foydalaniladi. U ikki vazifani — torlarni qisqartirish va sadoni yarim ton yoki bir tonga balandlatish yoki pastlatish uchun xizmat qiladi.

Orkestrda, ansamblda yakkanavoz va joʻrnavoz soz sifatida ishlatiladi. Arfa tovushi mayin va yoqimli.

I. Bax, G. Gendel, V. Motsart, M. Ravel, P. Xindemit va boshqalar arfa uchun yakkanavoz asarlar yaratishgan. Arfa ijrochiligida R. N. Sh. Boksa, F. Y. Dizi, A. Sabel, I. Eyxenvald, K. Erdeli, V. Dulova va boshqalar shuhrat qozonishgan. Oʻzbekistonda arfa simfonik va opera orkestrlari tarkibida ishlatiladi. 50-60 yillarda Toshkent konservatoriyasida arfa sinfi boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000yil
Arxaizm

Arxaizm ( — qadimgi, koʻxna) — eskirib, isteʼmoldan chiqib qolgan soʻz yoki ibora. Leksik (arkon, mirzo va hokazo), fonetik (ersa, birlan, emdi va hokazo), morfologik (bilur, turur, boʻlgay, burungʻi va hokazo), shuning-dek frazeologik, semantik Alar boʻladi. A. koʻproq adabiyotda oʻtmish manzarasini aks ettirish, davr ruhini berishda uslu-biy vosita sifatida qoʻllanadi.

Arxaizmlarning badiiy adabiyotdagi oʻrni 
Lugʻatlardagi eskirgan soʻzlar — arxaizmlar va istorizmlardan oddiy soʻzlashuv vaqtida foydalanilmasligi mumkin. Biroq ular tarixiy asarlarda tarixiylik koloritini berish uchun ishlatiladi. Aytaylik, asarda oʻn beshinchi asr voqealarini tarvirlayotgan ijodkor albatta oʻsha davrda foydalanilgan soʻz va iboralarni oʻz asarida qoʻllaydi. Yaʼni oʻsha davr koloritini yaratish uchun albatta ana shu davrdagi narsa-buyumlar, tushunchalar, kiyimlar yoki hodisalar qoʻl keladi. Shunday ekan, eskirgan soʻzlarning ham tilimizdagi oʻrni juda beqiyosdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arharshair

Arharshair (Schrenkia golickeana) — ziradoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik. Boʻyi 10-55 sm. Ildizi bir boshchali, silindrsimon. Barglari murakkab patsimon. Guli oq. Soyabon guli 15-20 soyabonchadan iborat. Undagi gullari 15-20 ta. Arharshair aprel-may oylarida gullaydi, mevasi dumaloq, diametri 4 mm, may-iyun oylarida yetiladi. Arharshair faqat Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Toshkent va Samarqand viloyatlarining adir va togʻlarida turli ekologik sharoitda oʻsadi. Arharshairning quritib yanchilgan ildizi xalq tabobatida yaralarni davolashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ziradoshlar
Arxeopteriks

Arxeopteriks, arxeornis, dastlabki qush (Archaeopteryx) — qushlarning eng qadimgi, qirilib ketgan urugʻi, kaltakesakdumlilar (Saururae, yaʼni Archaeoruithes) kenja sinfiga kiradi. Zagʻizgʻon kattaligidagi bitta turi (A. lithographica) maʼlum. Arxeopteriks patlarining izi dastlab 1860-yil, toʻliq skelet qoldigʻi esa 1861-yil Bavariya (Germaniya)da yura qatlamidan topilgan. U Britaniya muzeyida saqlanmoqda. Hozir arxeopteriksning 5 ta skeleta maʼlum. Arxeopteriks tuzilishida sudralib yuruvchilarga (2 chekka yoyi, miyasi kichik boʻlishi, tishlarining alveollarda joylashganligi, qorin qovurgʻalarining amfitsel tipda tuzilganligi, 20 ta umurtqadan iborat dumi boʻlishi, muguz tumshugʻi boʻlmasligi va boshqalar) va qushlarga xos belgilar boʻlishi (pat qoplami, qanotlari qoqish patlarining uzun va asimmetrik tuzilganligi, oyoqlarining suyaklari qisman pnevmatik xususiyatga ega boʻlishi) filogenetik jihatdan sudralib yuruvchilar bilan qushlarning oʻzaro bogʻliqligini koʻrsatadi. Arxeopteriksni oʻrganish asosida evolyutsiyaning mozaikligi toʻgʻrisida tasavvur paydo boʻlgan. Koʻpchilik olimlar arxeopteriksni qushlarning dinozavrlardan, ikki oyoqli timsohlar yoki psevdozuxitlardan kelib chiqqan bevosita ajdodi deb hisoblashadi. Biroq ayrim tadqiqotchilarning fikricha — Arxeopteriks sudralib yuruvchilardan kelib chiqqan yon tarmoq boʻlib, ulardan qushlar kelib chiqkan boʻlishi mumkin. Arxeopteriks uchish qobiliyatiga ega boʻlmagan, shoxdan-shoxga yoki yerga sakraganida qanotlaridan, shoxlarda oʻrmalaganida qanotidagi tirnoqlaridan foydalangan. Arxeopteriksning qoldiqlaridan biri arxeornis (Archaeornis siemensi) alohida urugʻ va tur sifatida yozilgan. Lekin koʻpincha barcha topilmalar bitta turga kiritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arximed vinti

Arximed vinti – Arximed ixtiro qilgan suv chiqaruvchi mashina. Arximed vinti ikki tomoni ochiq silindr quvur boʻlib, oʻqiga vint kanali hosil qiluvchi vintli yuza oʻrnatilgan. Arximed vintining bir uchi suyuqlikka tushirilib, ikkinchi uchi suyuqlik quyiladigan joyga oʻrnatiladi. Vint aylanganda suyuqlik quvurdan koʻtarilib, yuqori teshikdan uzluksiz quyilaveradi. Arximed vintining ishi qiya tekislik prinsipiga asoslangan. Shamol yoki suv dvigatellari yordamida harakatga keltiriladigan Arximed vinti quritish va sugʻorish ishlarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxitektonika

Arxitektonika ( — qurilish sanʼati) — sanʼat, koʻpincha meʼmorlik asarlarining asosiy va ikkinchi darajali qismlarining oʻzaro mutanosibligi.

Arxitektonika qonunlari tizimi sifatida oʻzaro munosabatda boʻlgan qismlarning uygʻunligi, mutanosibligi va muvofiqligini ifodalaydi. Masalan, Buxorodagi Somoniylar maqbarasi (IX-X asrlar). Maqbaraning hamma qismlari (kub va gumbaz sathi) handasiy mutanosiblik qonunlariga boʻysungan. Oʻzbekiston meʼmorligida ikki xil tizimi kuzatiladi: sinchkor binolar va toku ravokli binolar. Sinchkor Ada ustun va toʻsinlar keng qoʻllanadi. Toqu ravoqli arxitektonikada asosan gʻish-in maxrbatli binolar yaratilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Archa

Archa () – Archadoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt va butalar turkumi. 70 ga yaqin turi bor. Archaning bir jinsli, bir yoki ikki uyli, shamol yordamida changlanuvchi, ignabargli oʻsimlik. Archaning erkaklik qubbasi sargʻish, 3 – 6 changdonli qipiqsimon changchilardan tashkil topgan. Urgʻochi qubbalari yashil boʻlib, qarama-qarshi yoki oldinma-keyin oʻrnashgan urugʻchibarg va urugʻkurtaklardan iborat. Qubbalari yumaloq (diametri 5 – 20 mm), ichida 1 – 10 dona urugʻ bor. Archa mart-may oylarida gullaydi. Mevasi qoʻngʻir, ikkinchi yili (sentabr – noyabrda) pishib, qish yoki bahorda toʻkiladi. Archa urugʻini yaxshi undirish uchun uni yezda stratifikatsiya qilib, kuzda sepiladi. 2 – 3 yoshli koʻchati ekiladi. Archaning koʻpchiligi oʻrta mintaqalarda oʻsadi. Baʼzi turlari tropik hududlardagi togʻlarda ham uchraydi.  (sovur Archa.),  (oʻrik Archa.),  (qora Archa.) va  (Zarafshon Archasi.) kabi turlari Oʻrta Osiyo, xususan Oʻzbekiston togʻlarida tarqalgan boʻlib, maxsus archazorlarni tashkil qiladi. Archaning xoʻjalikdagi ahamiyati katta. Yogʻochi meʼmorlikda, oʻymakorlikda va qalam yasashda ishlatiladi. Baʼzi turlaridan xushmanzara oʻsimlik sifatida foydalaniladi. Qubbalaridan turli moddalar (efir moyi, qatron, qand, mum va organik kislotala) olinadi. Qubbasining damlamasi tabobatda siydik haydovchi, balgʻam koʻchiruvchi va ovqat hazm qilishni yaxshilovchi dori sifatida ishlatiladi. Oʻrta Osiyodagi turlaridan olinadigan efir moyining sedrol fraksiyasi esa jarohatni, suyakning teshilib oqishini davolashda qoʻllanadi.

Ekologiyasi 
Archa oʻsimliklari har xil muhitda oʻsadi. Lahaul vodiysidagi archalarni toshloq tuproqlarda ekilgan quruq, toshloq joylarda topish mumkin. Yaylov hayvonlari va qishloq aholisi bu oʻsimliklardan tez-tez foydalanadi. Bu oʻsimlikning barglari va yogʻochlarining bir qancha muhim xususiyatlari sabab qishloq aholisi bu daraxtlarni kesib ulardan foydalanishadi .Bundan tashqari, gʻarbiy hududlardagi archa oʻsimliklari navining oʻziga xos turi, keng, ochiq joylardan iborat boʻlgan oʻrmonlarda uchraydi. Yongʻinlarning kamayishi va chorva mollarining yoʻqligi gʻarbiy archalarni kesilishining ikkita asosiy sababidir. Archalarning bunday kesilishi atrof-muhitdagi oʻzgarishlarga olib keladi. Masalan ilgari atrof-muhit va qishloq xoʻjaligida yashagan hayvonlarning turlari uchun ekotizim buzilgan.Archalar populyatsiyasi koʻpaygani sari togʻ katta qo'rg'oni kabi yogʻoch turlarining kamayishi kuzatiladi. Archa daraxtlari orasida raqobat kuchayishi mayda meva mahsulotlarining kamayishiga olib keladi.

Oʻstirilishi 
Archalar park va bogʻlar uchun manzarali oʻsimlik sifatida yetishtiriladigan eng mashhur ignabargli daraxtlardan biridir. Ular koʻp yillar davomida rang va oʻlcham jihatidan turli xil shakllarni ishlab chiqarish uchun koʻpaytiriladi. Ularga eng mitti miniatyura navlari kiradi.

Manbalar

Havolalar 
 Junipers of the world
 Gymnosperm Database – Juniperus
 Arboretum de Villardebelle Photos of cones and foliage of selected species

Oʻsimliklar
Daraxtlar
Archa koʻmir

Archa koʻmir – archa daraxtidan tayyorlangan yoqilgʻi. Bunda archa gʻoʻlalar koʻralarga solib kuydiriladi. U choʻgʻ holiga kelganda koʻra ogʻzi somonli loy bilan suvalib, 10-15 kun shu holda saqlanadi (qarang Lista kumir). Archa koʻmirdan asosan hunarmandchilikda temirchilar, miskarlar  va zargarlar turli xil asboblar yasashda foydalanadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Ko'mir  turlari
Archadoshlar

Archadoshlar — qarang Sarvdoshlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Archazor

Archazor, archazor oʻrmonlar – asosan, archa daraxtidan tashkil topgan oʻrmonlar. Archazorlar 600 – 700 yil (ayrimlari 2000-yilgacha) yashaydi, togʻlarda suv toʻplash, tuproq eroziyasi oldini olish, sel toshqinlarini bartaraf etish kabi muhim vazifalarni bajaradi. Asosan Yer yuzining Shimoliy yarim sharidagi togʻli hududlarda – Oʻrta Amerika, Osiyo va Afrikada oʻsadi. Oʻrta Osiyo, Qrim, Oltoy-Sayan, Uzoq Sharqdagi togʻlarda 700 ming ga maydonni egallaydi, uning 665 ming ga dan koʻprogʻi (93,5%) Markaziy Osiyo davlatlarida joylashgan. Oʻzbekiston davlat oʻrmon fondi hisobida 190 mingga yaqin archazor bor (1999). Oʻzbekistonda asosan, Tyanshan, Turkiston, Chatqol, Hisor togʻlarida katta-katta archazorlar mavjud. Ular siyrak va mahsuldorligi kam archazorga kiradi (qalinligi 0,3 – 0,5), ammo shunga qaramay juda katta tabiiy va iqtisodiy ahamiyatga ega archazor 800 – 3100 m balandlikda togʻ yon bagʻirlarida joylashgan va uch mintaqaga boʻlinadi: togʻlarning pastki qismida (800-2000 m balandlikda) qora archa yoki Zarafshon archasi, oʻrta qismida (1400-2500 m) sovur archa, yuqori qismida (2500- 3100 m) oʻrik archa yoki Turkiston archasi oʻsadi. Togʻlarning eng yuqori qismidagi archalar siyrak, boʻyi past, tanasi qiyshiq, sershox boʻlib, koʻpincha yer bagʻirlab oʻsadi. Eng yaxshi archazor unumdor, sernam, tuproqli, yassi togʻyon bagʻirlarida uchraydi va ularning yillik fitomahsuldorligi 220 t/ga ni tashkil etadi. Ilgari archazor muhofaza qilinmaganligi va ulardan qurilish materiali hamda oʻtin sifatida ayovsiz foydalanish natijasida archazor maydonlari kamayib, archalari siyraklashib ketgan. XX asrning 50-yillaridan boshlab Oʻzbekistonda ularni tabiiy ravishda qayta tiklash va ekma archazorni barpo qilish ishlari boshlandi va Oʻrta Osiyo (hozirgi Oʻzbekiston) Oʻrmonchilik ilmiy tadqiqot institutida uning ilmiy asoslari ishlab chiqildi (U. N. Nigʻmatov, Ye. V. Mixaylova, V. M. Saxatskiy, Yo. Yu. Musayev). Oʻrmonchilik xoʻjaliklari archazorni qoʻriqlash, parvarishlash, tabiiy va sunʼiy yoʻllar orqali koʻpaytirish ishlari bilan shugʻullanadi (qarang Oʻrmon xoʻjaligi).Abduxalil Qayimov, Anvar Tagirov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ekologiya
Archinlar

Archinlar (oʻzlarini arshishtib deb ataydilar) – Dogʻiston Respublikasidagi xalq. Umumiy soni 1 mingdan ortiq (1992). Archin tilida soʻzlashadi. Dindorlari islomning sunniy mazhabida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dogʻiston
Archman

Archman – Turkmanistonning Kopetdogʻ etaklaridagi shifobaxsh suvli kurort. Archman temir yoʻl stansiyasidan 9 km narida joylashgan. Iqlimi keskin kontinental, yozi juda issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 30°). Kam vodorod sulfidli mineral buloq suvlari vannaga tushish va ichish uchun ishlatiladi. Qon aylanish, ovqat hazm qilish, harakat va tayanch organlari kasalliklarida, teri, ginekologik kasalliklarda tavsiya etiladi. Sanatoriy, vanna qabul qilish binosi bor. Yil boʻyi ishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kurortlar
Arshin

Arshin — qadimgi uzunlik oʻlchov birligi; oʻlchami 65,2-M 12 sm. Oʻrtacha qiymati koʻp manbalarda 71,12 sm deb olingan. Rabgʻuziy 1310 yilda turkiy tilda yozgan „Kisasi Rabgʻuziy“ asarida kel-tirgan. Turkistonda uzunligi taxminan 1 m ga teng xonarshin ham qoʻllangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻlchov birliklari
Arergard

Arergard ( – orqasida, garde – soqchi, qoʻriqchi, qorovul) – Yevropa davlatlari armiyalarida harbiy yurish, hujum yoki chekinish vaqtida asosiy kuchlarning ketidan boruvchi va ularning shu tomondan xavfsizligini taʼminlovchi askariy qoʻshilma, qism yoki boʻlinma. Turkiy xalqlar harbiy qoʻshinida soqa deb yuritilgan.

Yana q. 

 Avangard

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Harbiy sanʼat
Arqon koʻpburchagi

Arqon koʻpburchagi – kuchlar tizimining tayanch reaksiyalari va teng taʼsir etuvchi kuchlarini topish, eguvchi momentlar epyuraparini yasash, arkasimon va osma tizimlarning eng maqbul qiyofalari (shakllari)ni aniqlash hamda yasen jismlar statistikasiga doir boshqa masalalarni yechishning grafik usulida foydalaniladigan koʻpburchak. Ikki uchi tangʻib bogʻlangach ip (arqon)ning bir necha nuqtasiga qoʻyilgan kuchlar bilan tarang tortilishi natijasida hosil boʻlgan koʻpburchak Arqon koʻpburchagi dir. Arqon koʻpburchagi kuch koʻpburchagi (rasmga qarang) bilan birga yassi kesimlarning geometrik harakteristikalarini aniqlashda, muhandislik gidravlikasi, iqtisodiyotning baʼzi masalalarini yechish va boshqalarda ham qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geometriya
Arqon tutish

Arqon tutish — turkiy xalqlar toʻy marosimidagi qadimgi udumlardan biri. Kelinni kuyovnikiga olib kelayotganlarida kelinning qoʻshnilari, yaqinlari, mahalla va qishloq yigitlari aravaning yoʻlini toʻsib, sovgʻa va inʼom talab qiladi. Buning uchun argʻamchi tortib yoʻlni toʻsadilar. Arqon tutgan kishilarga kelin tomonidan oldindan tayyorlab qoʻyilgan noz-neʼmatlar, belbogʻ, roʻmolcha yoki pul berishgan. Bu udum Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida mavjud. Kelin xoh otda, xoh arava yoki mashinada boʻlsin, yoʻl-yoʻlakay bolalar yoʻl toʻsishgan. Garchand kelin tushgan ulov bu toʻsikdan bemalol oʻtib ketishga qodir boʻlsa ham, bunday qilinmagan. Aksincha qizning onasi baholiqudrat berib yuborgan tugundan nonmi, boʻgʻirsoqmi, qatlamami berilib, arqon tutuvchilarning koʻngli xushnud etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Etnografiya
Oʻzbek udumlari
Turkiy xalqlar udumlari
Arqoniy

Arqoniy – kechpishar qovun navi. Shakli ellipissimon, boʻyi 30 – 35 sm, ogʻirligi 4 – 7 kg. Poʻsti qalin, sirti bir oz burishgan, kam toʻr, yashil. Eti oqish-yashil, qalinligi 4 – 5 sm, shirin, tarkibida 9,1% gacha qand bor. Urugʻxonasi katta, urugʻi choʻziq va biroz bukik. Urugʻi ekilganidan keyin 100 – 120 kunda hosili pishadi. Hosildorligi 350 s/ga. Samarqand, Buxoro, Surxondaryo, Toshkent viloyatlarida ekiladi. Kuz – qishda asrash va olis joylarga yuborish uchun yaroqli (yana qarang Qovun).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qovun navlari
Arqoq

Arqoq, urish — gazlama toʻqishda tanda ipi bilan kesishuvchi va oʻrishuvchi koʻndalang ip. Odatda, arqoq naychalarga oʻralib, moki vositasida tanda komi (zevi) dan oʻtkaziladi. Arqoq tabiiy (ipak, paxta tolasi, jun) va sunʼiy (viskoza, neylon, lavsan) tolalardan tayyorlanadi.

 Arqoq² — to‘qima hosil bo‘lishida ko‘ndalang joylashgan iplar, tanda iplariga nisbatan perendikulyar joylashgan bo‘ladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

WikiLug'at
Toʻqimachilik sanoati
Hunarmandchilik
To‘qimachilik
Arqul

Arqul – arablarda puflab chalinadigan (qoʻshnaysimon) cholgʻu. Arqulning qoʻshnaydan farqi shuki, undagi nayning biri oʻzgarmaydigan (burdon) tovush berib, kuy hosil etadigan ikkinchi nayga hamohang boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Musiqa asboblari
Argʻadal

Argʻadal (turkiycha) — qadimgi turkiy xalqlarda, keyinchalik Amir Temur va temuriylar davrida dushmanga qoʻqqisdan zarba berish maqsadida askarlar berkinadigan pana joy, pistirma.

Adabiyotlar 
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻay oʻt

Argʻay oʻt (moʻgʻulcha argʻa — al-dash, turkcha — oʻt, olov) — turk-moʻgʻul qabilalari harbiy sanʼatida qoʻllangan usullardan birining nomi. Dushmanni chalgʻitish maqsadida qoʻshin miqdorini boʻrttirib, koʻpaytirib koʻrsatish uchun odatda oz sonli qoʻshin qoʻmondoni har bir jangchisiga tunda bir qancha yerda gulxan, mash’al yoqishni buyurgan. Mas, Mirzo Ulugʻbek 1425-yil Moʻgʻulistonga qilgan yurishi chogʻida qoʻshin miqdori haqida dushman notoʻgʻri tasavvurga ega boʻlishi uchun har bir jangchisiga tunda besh yerda gulxan yoqishni amr qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻanun

Argʻanun, argʻan (arab., yun. organon) — maxsus meshlardan yoʻnaltiriladigan havo yordamida tovushlar yuzaga keladigan yirik musiqa cholgʻu asbobi. A. Yevropa va Sharq xalqlari musiqa amaliyotida qadimdan (miloddan avvalgi 4-asr) mashhur boʻlib, oʻrta asr qoʻlyozmalarida turlicha tasvir-langan. Qomuschi olimlar Banu Muso bin Shokir (9-asr) va Abu Abdulloh al-Xorazmiy (Yu-asr)larning maʼlumotlariga koʻra, A. bir necha qoramol terisidan tayyorlangan uchta mesh va ularga birikti-riluvchi 12 tadan 40 tagacha boʻlgan yoʻgʻon-ingichka mis naylardan tarkib topgan. Meshlarga havo bir necha kishi yordamida puflab kiritilgan — pnevmatik A., havo suv bosimi yordamida sadolanuvchi — me-xanik A., shuningdek har bir nayini bir kishi chalgan A. turlari boʻlgan. 14 — 15-asrlarda A. Yevropada ancha takomil-lashtirilib, unga klavishlar oʻrnatilgan (qarang Organ). Forobiy, al-Isfahoniy, Ibn Sino, Xusrav Degʻlaviy, Alisher Navoiy va boshqa sharq mutafakkirlarining asarlarida A. va uning ijrosidagi musiqaning estetik taʼsir imkoniyatlari tasvirlan-gan. 17 — 19-asrlardagi maʼlumotlarga koʻra, A.ning boshqacha shakllari ham sharq xalqlarida keng qoʻllangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻuvon

Argʻuvon (Cercis) — burchoqsoshlar oilasiga mansub daraxtlar turkumi. Yevropa va Osiyoda S. siliquastrum turi tarqalgan. Bu tur yovvoyi holda Oʻrta den-giz atrofida ham uchraydi. Oʻrta Osiyo, Krim va Kavkazda xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi. A.ning yovvoyi turi (S. grifﬁ thii) Afgʻonistonda hamda Oʻrta Osiyoning Pomir-Oloy va Gʻarbiy Tyan-shan togʻlarida uchraydi. Oʻzbekistonda Qurama va Ugam togʻlarida oʻsadi. Yogʻochi yumshoq va oq boʻlganligi uchun durad-gorlikda bagʻdodi uslubida oʻyiladigan naqqoshlikda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻun ibn Abaqaxon

Argʻun ibn Abaqaxon (1250/1255 -1291) – elxoniylardan boʻlgan Eron hukmdori (elxoni) (1284 – 91). Abaqaxan xristianlik va ayniqsa buddizmga xayrixoh boʻlgan. Yevropa davlatlari hukmdorlari (Fransiya va Angliya qirollari, shuningdek Rim papasi) bilan Misrga qarshi birgalikda yurish maqsadida yozishmalar olib borgan. Biroq bu rejalar amalga oshmagan, chunki harbiy kuchlar Movarounnahr va Xurosonda zarur boʻlib qolgan. Xurosonda amir Navroʻz qoʻzgʻoloni boshlanib, unga Movarounnahrdan ham yordam kelgan. Abaqaxan bu qoʻzgʻolonni bostira olmagan. Oltin Oʻrda xoni Mangu Temurning 1290-yili Darband darvozasi orqali Eronga hujumi daf qilingan.

Manbalar 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1291-yilda vafot etganlar
Asad

Asad (fors- sher, oʻzb.- arslon) — 1) 12 burj (zodiak)ning 5-yulduz turkumi, belgisi IR.. 4 ta eng ravshan yulduzi hosil qilgan trapesiya orqali uni osongina topish mumkin. Ulardan biri Regul 1,3-kattalikdagi zangori yulduz. Umumiy maydoni 947 kv. daraja. Qish va bahorda oʻrta kengliklarda osmonning janubiy qismida koʻrinib turadi;

2) Navroʻzning birinchi kunidan boshlab hisoblanadigan shamsiy taqvim (kalendar)ning 5-oyi nomi; 21-avgustdan 21-sentabrgacha davom etadi. A. ki-rishi bilan ob-havoda muayyan oʻzgarishlar yuz beradi. A. yaxshi kelgan yillari oʻrtacha harorat saratondatja nisbatan atigi 2 — 4 daraja past boʻladi. Baʼzi yillarda A. chiqishidan 4 — 6 kun oldin albatta kuchli shamol esishi va durustgi-na yogʻingarchiliklar boʻlishi mumkin. A. oyida chashmalarda suv kamayadi, daryolar suvi aksincha koʻpayadi. Qushlar birin-ketin issiq mamlakatlarga uchib ketish taraddudiga tushadi. Dehqonchilikda ekinlar asosan shu oyda oʻsib rivojlanadi. „Asad — ekiningni yasat“ degan xalq maqoli bejiz ishlatilmagan. Ayniqsa, gʻoʻzaga koʻp ishlov berib, uni qondirib sugʻorish kerak boʻladi. Ad.: Narziqulov A., Dehqon taqvimi, T., 1990.

3) Sherdor madrasasining peshtogʻi qanosidagi sher tasvirining nomi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

 

Yulduz turkumlari
Yil oylari
Mirumar Asadov

Mirumar Asadov (1927-yil, Samarqand shahri – 2010-yil) – meʼmorlik yodgorliklarini taʼmirlovchi usta, Oʻzbekiston Qahramoni (1996). Samarqand yodgorliklarni taʼmirlash bilim yurtini tugatgan (1941). Tojikiston davlat untida oʻqigan (1962 – 1965). Toshkent shahridagi Alisher Navoiy nomli opera va balet teatri binosi qurilishida (1947), Tojikistondagi qator yodgorliklarni taʼmirlashda ishtirok etgan (1950 –1955).

Biografiyasi 
Mirumar Asadov 1927-yil 7-sentabrda Samarqand shahrida tugʻilgan. Ikkinchi jahon urushi boshlanganda Moskvadan Samarqandga sanʼat instituti koʻchirildi. Mirumar Asadovning shaxsiy xotiralariga koʻra, u moskvalik mutaxassislardan chizmachilik va naqqoshlik, yogʻoch oʻymakorligi boʻyicha buxorolik mashhur hunarmand Shirin Murodovdan bilim va tajriba oʻrgangan. 1941-yilda Samarqand yodgorlik taʼmirlash bilim yurtini tamomlagan.

1964-yilda Tojikiston Davlat universitetini tamomlagan.

1947-yilda Toshkentda Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatri qurilishida, Tojikistondagi bir qator yodgorliklarni restavratsiya qilishda qatnashgan. Mirumar Asadov Tojikistonning Panjikent shahridagi Sadriddin Ayniy maqbarasi va Rudakiy maqbarasini taʼmirlashda qatnashgan.

1950—1955-yillarda Samarqanddagi Ulugʻbek madrasasi, Amir Temur maqbarasi, Bibixonim masjidi, Tillakori, shuningdek, Buxorodagi Mir Arab madrasasi, Bahouddin Naqshband maqbarasini taʼmirlashda qatnashgan. Toshkentdagi Yunusxon madrasasi va Qaldirgʻochbiy maqbarasida restavratsiya ishlarini olib borgan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, usta ishlagan birinchi muhim obyekt Buxoro viloyatidagi Bahouddin Naqshband maqbarasi boʻldi. Deyarli vayron boʻlgan va tarixiy qiyofasini yoʻqotgan maqbara hukumatning maxsus farmoyishi asosida taʼmirlandi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov 1996-yilda maʼnaviy madaniyat yodgorliklarini tiklashga qoʻshgan hissasi uchun Mirumar Asadovni "Oltin yulduzi" medali va „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni bilan taqdirlagan.

Mirumar Asadov 2010 yilda vafot etgan.

Oilasi 
Mirumar Asadov akalari Usta Mirusmon va Usta Mir-Saidlar bilan birgalikda tarixiy obidalarni restavratsiya qiluvchi ustalar sulolasini yetishtirdilar.

Yana qarang 
 Usta Shirin Murodov

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston qahramonlari
1927-yilda tugʻilganlar
2010-yilda vafot etganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Kishilar:Madrasalar
Asalari zahari

Asalari zahari, apitoksin (lotincha: apis — asalari, yun. toxikon — za-har) — ishchi asalarilar tanasidagi ipsimon bezlari ajratadigan oʻtkir hidli achchiq, och sariq, shaffof suyuqlik. Asalari zahari tarki-bida biol. faol moddalar, fermentlar, erkin aminokislotalar, chumoli, xlo-rid, ortofosfat kislotalari, gistamin, xolin, triptofan, oltingugurt, magniy fosfat va boshqa moddalar bor. Asalari zahari tarkibidagi taʼsir qiluvchi moddalar gistamin glikozidi, lipidlar, hayvonot sapo-ninlariga yaqin turadigan moddalardan iborat. Zichligi 1,313. Suvdatez, chumoli kislotada va 60°li spirtda sekin eriydi. Asalari chaqqanda 0,2-0,3 mg zahar ajratadi. Asalari chaqqan joyda qattiq ogʻriq va shish paydo boʻladi. Asalari chaqqan joyga darhol validol eritmasi yoki sarimsoq kesib surtilsa, ogʻriq qoladi, shish paydo boʻlmaydi. Asalari zahari dan tibbiyotda radikulit va bod kasalli-klarini davolashda foydalaniladi. Bunda organizm bevosita asalarilarga chaktiriladi yoki tarkibida Asalari zahari boʻlgan dorilar qoʻllanadi. Bu preparatlardan bronxial astma, gipertoniya kasalliklarini davolashda ham foydalanish mumkin. Bod va radikulitni davolashda tarkibida Asalari zahari boʻlgan virapin (1 g vira-pinda 0,15 mg Asalari zahari boʻladi) surtma holida qoʻllanadi. Tarkibida Asalari zahari bor dorilardan qon tomirlarini kengaytirish va moddalar almashinuvini yaxshilashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalxoʻr

Asalxoʻr () — suvsarlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Tanasining uzunligi 68-75 sm, dumi 17-20 sm. Oyoqlari kalta, panjalari keng boʻlib, kuchli tirnoqlari yerni kovlash uchun moslashgan. Junlari siyrak va qattiq. Tanasining pastki tomoni qora-oq, ustki tomoni oqish. Afrika, Old, Oʻrta va Janubiy Osiyo (Hindiston)da tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Turkmaniston janubida uchraydi. Uyada hayot kechiradi, 3-4 ta bola tugʻadi. Mayda umurtqalilar va hasharotlar, jumladan arilar va asal bilan oziqlanadi. Juda noyob, kam oʻrganilgan, muhofaza qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Hayvonlar
Asalxoʻrlar

Asalxoʻrlar (Meliphagidae) – sayroqi chumchuqsimonlar oilasi, uz. 10 – 35 sm. Tumshugʻi ingichka, bir oz egilgan. Tili yordamida gul nektarini soʻrib oladi. 160 – 170 ga yaqin turi bor, Yangi Gvineya, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Okeaniya va Gavay o.larida, bir turi Janubiy Afrikada tarqalgan. Daraxtlar va butalarda yashaydi. 1 – 4 tadan tuxum qoʻyadi. Juda chiroyli ohangda sayraydi. Gul nektari, changi, hasharotlar va mayda mevalar bilan oziqdanadi. Oʻsimliklarni changlatib foyda keltiradi. 2 turi va 2 kenja turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilotning Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asbest

Asbest (yunoncha: asbestos -luvchan va ingichka (0,5 mkm gacha) tolalarga ajralish xususiyatiga ega boʻlgan tolasimon minerallar nomi. Ikki guruhga — serpentinlarga (xrizotil-as-best) va amfibollarga (amfibol-asbest) boʻlinadi. Xrizotil-asbest (butun dunyoda olinadi) sanoatda muhim ahamiyatga ega. Bu mineral oʻtda kuymaslik (erish temperaturasi 1500°), tovush va elektr energiyasini oʻtkazmaslik xususiyatlariga ega. Sanoatda qoʻllanishi jihatidan A. 3 turga boʻlinadi: 1) tolalari 8 mm dan uzun bulgan A. (toʻqimachilik asbesti); gazlamalar tayyorlash uchun ishlatiladi. Bunday gazlamalardan oʻtga chidamli kiy-imlar, teatr pzrdalari, brezent hamda avtomobil tormoz lentalari, filtr va boshqa asborezina buyumlar ishlanadi; 2) to-lalarining uz. 2 mm dan 8 mm gacha boʻlgan A.; asbotsement buyumlar, shifer, kanalizatsiya, suv, neft, gaz quvurlari, asbest kartoni, qogʻoz, issiqlik va elektr izolyatsiyalari tayyorlash uchun ishlatiladi; 3) tolalarning uz. 0,2 mm dan 2 mm gacha boʻlgan

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Asvon

Asvon (qadimgi nomi Siyena) – MARdagi shahar. Nilning oʻng sohilida, As-von viloyatining ma’muriy markazi. Aholisi 196 ming kishi (1986). Temir yoʻl stan-siyasi, daryo porti, avtomobil yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, kimyo va charm poy-abzal sanoati korxonalari bor. A. atro-fida yirik sanoat-energetika rayoni bar-po etilgan. Shahar yaqinida eski va yangi baland Asvon toʻgʻoni bor. Mineral oʻgʻit zavodi, GES qurilgan. A. yaqinida temir ru-dasi qazib chiqariladi. Metallurgiya sa-noati rivojlangan. Qohira osori atiqa muzeyining filiali, botanika bogʻi bor. Kurort joy. Turizm markazi va ismoi-liylarning diniy ziyoratgohi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Misr shaharlari‎
Misrdagi Rim yodgorliklari
Asir

Asir – 1) urush vaqtida dushman qoʻliga tushib, ozodlikdan mahrum etilgan kishi; 2) biror kimsa yoki narsaga berilib ketgan, shaydo boʻlgan kishi; 3) maftun; 4) bandi, qul.

Manbalar
Asmoʼ un-Nagʻam

Asmo’ un-Nagʻam (arab. – to-vush (nagʻma)larning otlari], Asomiy nagʻamot – 10 –12-asrlarda Oʻrta va Yaqin Sharq musiqa nazariyasida jam’ut-tom (qarang Jam)ni tashkil etuvchi jinslar va to-vushlarning maxsus atamalari. Asmo’ un-Nagʻam jins va tovushlarga nisbatan qoʻllangan yunoncha atamalarning arabchaga soʻzma-soʻz tarjimasi boʻlib, ba’zi sharq qoʻlyozma manbalari (mas, Forobiyning "Kitob ul-musiqo al-kabir" – "Musiqa haqida katta kitob" asari)da ularning yunoncha muqobili ham keltiriladi (459-b.dagi jadvalga q.). Asmo’ un-Nagʻam musiqa amaliyotida qoʻllanilmaganligi sababli, keyinchalik (12–13-asrlardan boshlab) musiqa naza-riyasida ham unutilib ketgan.

Manbalar
Asos (matematika)

Asos (matematika) – 1) geometriyada – geometrik shakllar qismi. Masalan, teng yonli uchburchak, trapesiya, piramida, prizma, konus A.lari, perpendikulyar A. va hokazo; 2) algebrada – daraja asosi, yaʼni dara-jaga koʻtarilayotgan son.

Manbalar 

 

Matematika
Geometriya
Algebra
Asos boʻyoqlar

Asos boʻyoqlar – asoslarning xossalarini namoyon qiluvchi organik boʻyoqlar. Tarkibida aminoguruhlar boʻladi. Asos boʻyoqlar turli rangli yorqin boʻyoqlar. Ular asosan qogʻoz, teri, yogʻoch 702va b.ni boʻyashda qoʻllanadi. Asos boʻyoqlar va fosfor-volframmolibden kislota tuzlari poligrafiyada keng ishlatiladi. Poliakrilonitril tolalarni boʻyash uchun qoʻllanadigan Asos boʻyoqlar juda yorqin va mustahkam boʻladi.

Manbalar
Asosiy vositalar

Asosiy vositalar uzoq muddatli aktivlar – bu kompaniya egalik qiladigan va oʻz faoliyatida daromad olish uchun foydalanadigan uzoq muddatli moddiy xususiyatlar. Bir yil ichida asosiy vositalarni isteʼmol qilish yoki naqd pulga aylantirish kutilmaydi. Asosiy vositalar kapital, asosiy vositalar sifatida ham tanilgan. Ular odatda kompaniyaning balansida joriy aktivlardan pastroqda koʻrsatiladi. Ushbu aktivlar korxonaning normal faoliyatida qayta sotish uchun emas, balki mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat koʻrsatish maqsadida kompaniya tomonidan saqlanadi. Masalan, mashinalar, binolar, patentlar yoki litsenziyalar kompaniyaning asosiy vositalari boʻlishi mumkin. Asosiy vositani chindan ham „tuzatish“ shart emas, chunki uni koʻchirish mumkin emas. Koʻpgina asosiy vositalar doimiy ravishda koʻchib oʻtishga yoki hatto ish joyidan olib chiqib ketilishga imkon beradi. Shu sababli, noutbuk yoki mebelni asosiy kapital deb hisoblash mumkin, agar ularning qiymati kapitallashuv limitidan yuqori boʻlsa.

Manbalar
Asosiy fondlar

Asosiy fondlar, korxonalarning asosiy fondlari– ishlab chiqarishga uzoqxizmat qiladigan, oʻz natural buyum shaklini uzoq vaqt oʻzgartir-magan holda ishlab chiqarish jarayonida bir necha bor qatnashadigan mehnat qurollari va vositalari. Odatda Asosiy fondlarga ishlab chiqarishda bir yildan ortiq xizmat koʻrsatadigan molmulk kiritiladi (rivojlangan kapitalistik davlatlarda Asosiy fondlar oʻrniga asosiy kapital tushunchasi qoʻllanadi). Asosiy fondlar oʻz qiymatini tayyor mahsulotga asta-sekin, bir necha yillik ishlab chiqarish jarayonida qismlar bilan oʻtkazadi, mahsulot sotilgach, korxonaga pul sha-klida qaytib keladi (qarang Amortizatsiya ajrat-malari). Asosiy fondlar qiymat jihatidan korxonaga qoʻyilgan pul boʻlsa, moddiy jihatdan bino, inshootlar, mashina-uskuna va boshqalardan iborat. Asosiy fondlarning qiymat ifodasi buxgalteriya balansida asosiy vositalar deb yurtiladi. Asosiy fondlardatutgan oʻrniga qarab Asosiy fondlar asosiy ishlab chiqarish va asosiy noishlab chiqarish fondlariga boʻlinadi. Asosiy ishlab chiqarish fondlari ishlab chiqarish jarayonida mahsulotlar yaratishda qatnashadi. Ular tarmoqlararo taqsimlanishi jihatidan sanoat, qurilish, transport, qishloq xoʻjaligi fondlaridan iborat boʻladi, texnologik jihatdan aktiv va passiv fondlarga boʻlinadi. Aktiv fondlar mahsulot yaratishda bevosita qat-nashuvchi mehnat qurollaridan, passiv fondlar ishlab chiqarishning moddiy sharoiti boʻlgan qurilmalar, binolar, inshootlar, omborlar va boshqalardan iborat. Mod-diy-natural tarkibiga koʻra Asosiy fondlar quyidagi guruhlarga ajratiladi: binolar, inshootlar; uzatma qurilmalar; quvvat mashinalari va jihozlari; ish ma-shinalari va jyhozlari; transport vosi-talari; ishlab chiqarish va xoʻjalik inventari; ulov va mahsuldor chorva; mevali bogʻlar va da-raxtlar; yerlarni yaxshilashga sarflangan kapital harajatlar. Asosiy noishlab chiqarish fondlariga uy-joy binolari, maktablar, klublar, davolash muassasalari va boshqa kiradi. Qishloq xoʻjaligi korxonalarida Asosiy fondlar balansida irrigatsiya-meliorasiya fondlari qiymati alohida bandda koʻrsatiladi (ular inshootlar tarkibida hisobga kiritiladi). Xoʻjaliklarning Asosiy fondlar buxgalteriya hisobida 01 raqamli hisobvaraqda qayd etiladi, natural hamda qiymat koʻrsat-kichlarida hisobga olinadi. Natural koʻrsatkichlar (dona-si, Vt hisobidagi quvvat, m2 hisobidagi sathi va boshqalar) Asosiy fondlarning sifat va miqdori tarkibi, xoʻjaliklarning ishlab chiqarish imkoni-yatlari, sotib olingan texnika yoki bino, inshootning qurilgan vaqti haqida tasavvur beradi. Asosiy fondlar qiymati joriy narxlarda yoki qiyosiy narxlarda hisoblanadi. Hisobga olish asosiy vositalarning barcha koʻrinishlarini turlar boʻyicha taqqoslashga, ularning jami qiymatini, ulardagi yangi tayyor mahsulotga oʻtadigan eskirish darajasini aniqlashga im-kon beradi. Asosiy fondlar real miqdori mamla-katning iqtisodiy salohiyatini, ishlab chiqarish quvvatini koʻrsatadi. Oʻzbekiston Respublikasi xalqxoʻjaligi barcha tarmoqlarining asosiy ishlab chiqarish fondlari amaldagi (joriy) narxlarda 1993-yilda 19218,1 mlrd. soʻmni tashkil etgan.Ahmadjon Oʻlmasov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aspak

Aspak (fors, asp – ot va ak – cha qoʻshimchasi) – mis idish (choydish, oftoba, qumgʻon, koʻza, togʻora kabi)larning qopqogʻini va dastasini idish tanasiga biriktiradigan qismi. Idish tanasiga maxsus mis mixlar bilan kadaladi. Aspakni rixtagar ustalar birinjdan quyib yasaydilar.

Manbalar
Asparux

Asparux (Isperix, Ispor, Aspi-rek) (? – 701) – qadimgi turkiyzabon bulgʻorlar xoni (643 – 701), ilk slavyan-bolgar davlati (681 – 1018) asoschisi. Asparux bulgʻor qabilalari ittifoqi yoʻlboshchisi Kubratxon (Qorotxon)ning uchinchi oʻgʻli boʻlgan. Asparux koʻchmanchi bulgʻorlarning bir qismi bilan Azov boʻyidan xazarlar tazyiqi ostida Bes-sarabiyaga, soʻngra Dunayning Vizantiyaga qarashli o'ng sohilidagi yerlarga oʻtgan. 679 yil Meziya viloyatiga koʻchgan, mahalliy slavyanlar ustidan gʻalaba qozongan, Do-bruja va uning atrofidagi yerlarga yoyilib, hozirgi Shimoliy Bolgariyadagi yetti slavyan qabila ittifoqini va boshqa ayrim qabilalarni boʻysundirib Vizantiya tan olishga majbur boʻlgan yagona, qudratli davlat barpo etgan (681) (qarang Birinchi Bulyur podsholigi).

Manbalar

Kishilar
Davlat yetakchilari
701-yilda vafot etganlar
Aspirant

Aspirant (lotincha aspirans – biror narsaga intiluvchi) – ilmiy yoki ilmiy-pedagogik ishga layoqati boʻlgan hamda ilmiy tadqiqot instituti yoki oliy oʻquv yurti aspiranturasitsa nomzodlik dissertatsiyasi ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib borayotgan oliy ma’lumotga yoki magistr darajasiga ega mutaxassis.

Manbalar
Aspirantura

Aspirantura () – uzluksiz ta’lim tizimining tarkibiy qismi, oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar (fan nomzodlari) tayyorlash shakli. Oʻzbekistonda Aspirantura 1930-yillarda tashkil etilgan. Aspirantura Oʻzbekiston Respublikasi Fan va texnika davlat komiteti hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) bilan kelishilgan holda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Hay’ati, vazirlik va idoralar hay’atining qarori bilan ilmiy tadqiqot institutlari, oliy oʻquv yurtlari va boshqa ilmiy muassasa hamda tashkilotlarda tegishli mutaxassisliklar boʻyicha ochiladi. Aspirantura ishlab chiqarishdan ajralgan va ajralmagan holda tashkil qilinadi. Aspiranturada ilmiy tadqiqot ishlari olib borish muddati ishlab chiqarishdan ajralgan holda 3 yil, ishlab chiqarishdan ajralmagan holda 4 yildan oshmasligi kerak. Aspiranturadan ajralgan holdagi Aspiranturaga 30 yoshgacha, ishlab chiqarishdan ajralmagan holdagi Aspiranturaga esa 40 yoshgacha boʻlgan ilmiy hamda ilmiy-pedagogik ishga layoqatli muta-xassis va magistrlar qabul qilinadi. Aspiranturaga kiruvchilar o'rnatilgan tartibda kirish imtihonlarini topshiradilar. Aspiranturadan ajralgan holdagi Aspiranturaga qabul qilinganlarga stipendiya toʻlanadi. Aspirantlar oʻz ilmiy faoliyatlarini ilmiy tadqiqot instituti yoki oliy oʻquv yurti ilmiy kengashi tomonidan tasdiklangan ilmiy mavzu asosida tuzilgan shaxsiy ish rejasiga muvofiq tashkil etadilar. Aspirantlarga ularning ilmiy faoliyatlariga rahbarlik qilish uchun fan doktori va professorlardan ilmiy rahbarlar tayinlanadi. Ba’zi hollarda, istisno tarzida, shu sohada ma’lum ilmiy muvaffaqiyatga erishgan hamda doktorlik dissertatsiyasi ustida ilmiy tadqiqot olib borayotgan katta ilmiy xodim yoki dotsent ilmiy unvoniga ega fan nomzodlari ham ilmiy rahbarlikka tayinlanishlari mumkin. Aspirantlar dissertatsiya mavzulari boʻyicha ilmiy izlanishlarini ilmiy tadqiqot institutlari va oliy oʻquv yurtlarining laboratoriya, kafedra va boshqalar ilmiy boʻlimlarida olib boradilar. Zaruriyat tugʻilgan hollarda ular shartnoma asosida rivojlangan mamlakatlar ilmiy markaz va oliy oʻquv yurtlariga yuborilishi mumkin. Aspirantlar nomzodlik dissertatsiyalarini ixtisoslashtirilgan ilmiy kengashlarga himoya uchun taqdim etihdan odsin OAK tomonidan belgilangan nomzodlik imtihon (minimum)larini topshirishlari zarur. Ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash shakllaridan biri – idora ichida va idoralararo maqsadli Aspirantura ham mavjud. Maqsadli Aspiranturaga tuzilgan shartnoma asosida muassasa va tashkilotlar tomonidan yuboriladigan oliy ma’lumotli mutaxassislar va magistrlar tanlov asosida qabul qilinadi. Aspirantura asosan akademik va malakaviy imtihonlarni topshirish hamda ilmiy tadqiqot ishlari natijalarini, ya’ni nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilish bilan yakunlanadi. Dissertatsiyani muvaffaqiyatli himoya qilganlarga OAK qarori bilan tegishli fan sohasi boʻyicha "fan nomzodi" ilmiy darajasi berilib, davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi diplom topshiriladi. M. Toshpoʻlatov.

Yana qarang 

 Fan nomzodi
 Magistr
 Bakalavr

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asriy parallaks

Asriy parallaks – Quyosh tizimining fazodagi harakati natijasida yulduzlarning parallaktik siljishi. Parallaktik siljish yulduzning koʻrinma ravshanligi (t), Quyosh apeksidan uzoqligi (Ya) va galaktik kengligi (b) ga bogʻliq. Agar X q 90° boʻlsa, parallaktik siljish maksimal qiymatga ega boʻladi. Bu holda Asriy parallaksni oʻrtacha Asriy parallaks deyiladi I -p I.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assambleya

Assambleya (frans. assemblee – majlis) – 1) majlis; 2) bir qator mamlakatlarda davlat hokimiyati oliy organining, shuningdek ayrim xalqkaro tashkilotlar oliy organining nomi (mas, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assimilyatsiya

Assimilyatsiya ( – birikish, oʻzlashtirish, oʻxshatish) – (biologiyada) tirik organizmlar uchun xos boʻlgan moddalar almashinuvining bir tomoni, tashqi muhitdan olinadigan moddalardan organizm uchun zarur murakkab moddalar hosil boʻlishi. Assimilyatsiya – tiriklikning eng asosiy xususiyatlaridan biridir. Assimilyatsiya jarayonida organizmning oʻsishi, rivojlanishi va yangilanishida energiya manbai sifatida foydalaniladigan moddalar toʻplanishi ta’minlanadi. Termodinamika nuqtai nazaridan organizmlar ochiq sistema boʻlib, ularga tashqi muhitdan energiya kelib turadi. Tirik organizmlar uchun quyosh nuri dastlabki energiya manbai hisoblanadi. Yer yuzida uchraydigan barcha tirik organizmlar energiya manbalaridan foydalanish xususiyatlariga koʻra avtotrof va geterotrof guruhgaajratiladi. Faqat avtotroflar (yashil oʻsimliklar) quyoshning energiyasidan fotosintez jarayonida organik moddalar (uglevodlar, oqsillar, yogʻlar) sintez qilishi mumkin. Xemosin-tezlovchi mikroorganizmlardan tashqari barcha organizmlar (geterotroflar) tayyor organik moddalarni Assimilyatsiya qiladi, ya’ni ulardan energiya manbai yoki qurilish materiali sifatida foydalanadi. Assimilyatsiya jarayonida geterotroflar organizmida oqsillar dastlab aminokislotalargacha parchalanadi, ya’ni biologik individuallik xususiyatini yoʻqotadi, soʻngra har bir organizmning oʻzi uchun xos boʻlgan oqsillar sintezlanadi. Tirik organizmda uni tashkil etuvchi qismlarning yangilanishi parchalanish (dissimilyatsiya) va sintezlanish (assimilyatsiya) tufayli toʻxtovsiz davom etadi. Masalan, katta yoshdagi odam organizmida oqsillar taxminan 2,5 yil davomida toʻliq almashinadi. Assimilyatsiyaning institutensivligi va bu jarayonning dissimilyatsiyaga nisbati organizmlar turi hamda yoshiga bogʻliq. Assimilyatsiya organizmlar oʻsayotgan davrda, ya’ni yosh hayvonlar organizmida, oʻsimliklarning butun hayoti davomida jadal kechadi. Assimilyatsiya anabolizm jarayoniga oʻxshash, lekin undan oziqning iste’mol qilinishi va organizmda oziq moddalarning toʻplanishi, ya’ni hujayradan tashqarida boradigan jarayonlarni ham oʻz ichiga olishi bilan farq qiladi.

Yana qarang 

 Metabolizm
 Dissimilyasiya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologiya
Accom

Accom – Hindistonning shimoliy – sharqidagi shtat. Sharqiy Himolay togʻlari etagidan. Maydoni 78,5 ming km². Aholisi 22,3 mln. kishi (1991-yil), yarmidan koʻprogʻini assomlar, 18% ni bengallar tashkil etadi. Maʼmuriy markazi – Dispur shahri Qadimda va ilk oʻrta asrlarda Accom hududi Kamarupa deb atalgan. Angliya – Birma urushlari (19-asr) natijasida A.Angliyaning Hindistondagi mulklariga qoʻshib olingan. 1950-yildan Hindiston Respublikasi shtati. Shtat aholisining 9/10 qismi Brahmaputra va Surma vodiysida, qolganlari togʻli viloyatlarda yashaydi. Accom hududining yarmi past tekislik, qolgan qismi balandlik 3826 m gacha boʻlgan Accom togʻlaridan iborat. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Iqlimi tropik, musson iqlim, sernam. Dunyoda eng koʻp yogʻin tushadigan joy. Yiliga 12500 mm gacha yogʻin yogʻadi. Doim yashil tropik oʻrmonlar va bu-tazorlar bor. Accom Hindistonda choy yetishtiradigan va sholi hamda jut ekishga ixtisoslashgan mayda dehqon xoʻjaliklari oʻlkasidir. Aholining 80% ga yaqini qishloq xoʻjaligida ishlaydi. Accomning yer maydonining 15% iga ekin ekiladi. Butun Hindistonda yetishtiriladigan choyning yarmiga yaqinini Accom beradi. Loviya, shakarqamish, tamaki, paxta, kunjut, indov va xantal ekiladi. Accomning ishlab beruvchi sanoati nisbatan yirik choy fabrikalaridan, faner va yashik ishlab chiqaradigan korxonalar, objuvoz va yogʻ korxonalari, Dhubridagi gugurt fabrikasidan iborat. Digboy va Naharkatiya Hindistonda neft chiqariladigan muhim rayondir. Neft qazib olish va qayta ishlash Accom sanoatining asosiy tarmoqlaridan biri. Koʻmir (Margerita) va ohaktosh qazib chiqarish mahalliy ahamiyatga ega. Brahmaputra vodiysi boʻylab oʻtadigan temir yoʻl Accom Hindistonning boshqa qismlari bilan bogʻlaydi; Brahmaputradan Dibrugarhgacha kema qatnaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiativlik

Assotsiativlik (lotincha associatio -birlashtirish) – matematikada qoʻshish va koʻpaytirishning quyidagi formulalar (ayniyatlar) bilan ifodalanadigan xossa-si: (a=b)=c=a=(b=c); (ab)c=a(bc). Agar (oxy)xs=ax(*xs) boʻlsa, koʻpaytirish ama-li A.ga ega hisoblanadi. Matritsalarni koʻpaytirish, qoʻshish amallari A. xossa-siga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiatsiya

Assotsiatsiya (lotincha associo – bir-lashish, qoʻshish) – umumiy maqsadga erishish uchun tuzilgan uyushma, ittifoq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astara

Astara – Ozarbayjon Respubli-kasidagi shahar (1945-yildan). Kaspiy dengizi boʻyida, Astara daryosi quyilish joyida (Eron bilan boʻlgan chegarada). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 15 ming kishi atro-fida (1999). Oziq-ovqat sanoati korxo-nalari bor. A. subtropik (choy, sitrus mevalar) oʻsimliklar xoʻjaligi rayoni markazi. Baliq ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ozarbayjon shaharlari
Boʻlingan shaharlar
Eron va Ozarbayjon chegara punktlari
Astragal

Astragal () – burchoqdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Oʻt, chala buta va ba’zan butalardan iborat. 1600 turi bor. Barglari odatda murakkab, toq patsimon. Gullari kallak yoki boshoqsimon toʻpgulda joylashgan. Mevasi – dukkak. Oʻrta Osiyoda 592 va Oʻzbekistonda 250 turi oʻsadi. Talayginasi (noʻxatak, singren) yaxshi yem-xashak hisoblanadi. Kopetdogʻ va Turkmanistonda oʻsadigan A.dan () tibbiyotda, qandolat sanoatida va texnikada qoʻllanadigan, suvda erimay, faqat boʻkadigan tragakant yelimi olinadi. Ayrim turlarining yer ustki qismi tarkibida glitserizin moddasi, flavonoidlar va mikroelementlar bor. Damlamasi gipertoniya kasalligini davolashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikki pallali oʻsimliklar
Dorivor oʻsimliklar