Karl Menger

Karl Menger 1902-yil 13-yanvar - 1985-yil 5-oktabr) avstriyalik va amerikalik matematik, iqtisodchi Carl Mengerning o'g'li edi.  Matematika sohasida Menger algebra va past tartibga solish ("qo'pol") egrilik va mintaqalarning o'lcham nazariyalarini o'rgandi; graf nazariyasida unga Menger teoremasi nomi berilgan. Matematikadan tashqari Menger o'yin nazariyasi va ijtimoiy fanlarga katta hissa qo'shgan.

Biografiyasi 
Karl Menger Hans Hahning talabasi bo'lgan va 1924-yilda Vena universitetidan doktorlik diplomini olgan. L. E. J. Brouwer 1925-yilda Mengerni Amsterdam universitetiga o'qitishga taklif qiladi. 1927-yilda u Venaga qaytdi va u yerda professorlik darajasini oldi. 1930–1931-yillarda u Harvard universiteti va Rice instituti tashrif buyurgan. 1937-yildan 1946-yilgacha Notre Dam universiteti professoridir. 1946-yildan 1971-yilgacha u Chikagodagi Ilinoys texnologiya institutida professor bo'lgan. 1983-yilda IIT Mengerga insonparvarlik harflari va ilm-fanlari doktori darajasini berdi.

Matematikaga qo'shgan hissasi 

Uning eng mashhur ishlaridan biri Menger shimgichi (Sierpinski shimgichi deb noto'g'ri tanilgan) edi. Shuningdek, bu Cantor to'plami bilan bog'liq.

Artur Keyli bilan Menger masofa geometriyasining asoschilaridan biri hisoblanadi; ayniqsa, burchak va egrilik tushunchalarining to'g'ridan-to'g'ri o'lchanadigan fizik kattaliklar, ya'ni masofa qiymatlarining nisbatlari nuqtai nazaridan rasmiylashtirilgan ta'riflariga ega bo'lish orqali. Ushbu ta'riflarda uchraydigan xarakterli matematik ifodalar Keyli-Menger determinantlaridir.

U 1920-yillarda Venadagi falsafa va jamiyat muzokaralari olib boriladigan aylananing a'zosi edi. O'sha vaqt ichida u Sankt-Peterburg paradoksi bo'yicha ta'sirchan natijani iqtisoddagi foydalilik nazariyasiga qo'llash bilan nashr etdi; bu natija tubdan noto'g'ri deb tanqid qilindi . Keyinchalik u Oskar Morgenstern bilan birga o'yin nazariyasi rivojlantirishga hissa qo'shdi.

Menger "Ekonometrik jamiyat" ning asoschisi edi.

Asarlaridagi iqtisodiy qarashlari 
U insonlarning ehtiyojini o'rganish orqali
mahsulotga talabni qondirish yo'llarini
hamda ehtiyojlarini qondira oladigan mahsulotlarni tahlil qila oldi. Menger insonning individual qiziqishini emas, balki uning buyumlarga munosabatini iqtisodiy kategoriya sifatida qaraydi. Qimmatlilik uning g'oyasida sub'ektiv, chunki ma'lum bir shaxs tomonidan buyumning individual bahosi va uning nafliligi anglashidir. Bu inson ongidan tashqarisida buyumning qimmatliligi yo'q bo'lsa ham, ammo u inson ongida qimmatga ega bo'ladi.
Buyum foydaliligini Menger ikki ko'rinishda aks ettiradi:birinchisi iqtisodiy mahsulotlar — bu ehtiyojlarning yuqoriligi bilan o'z qimatiga ega noyob mahsulotlardir, noiqtisodiy mahsulotlar esa keng tarqalgan va shu sababli ularning inson uchun qimati past buyumlar deb ta'riflashadi. Ular o'rtasidagi chegara egiluvchan:biror bir buyumning  kamayishi yoki ko'payishi bir kategiroyidan ikkinchi kategoriyaga o'tishiga sabab bo'ladi. enger shuningdek mahsulotlarni ketma-ketligini ham ajratgan: birinchi tartibdagi mahsulotlar - bu natijaviy mahsulotlar, ikiinchi tartibdagi mahsulotlar birinchisini ishlab cghiqarish uchun kerak bo'ladigan mahsulotlardir 
(hozirgi til bilan aytganda aylanma mahsulotlar). Menger ayytadiki, ishlab chiqarishning kengayishi va murakkablashishi oqibatida lag (ya'ni ishlab chiqarish vaqti) ko'payadi, bu natijaviy mahsulotni ishlab chiqarish vaqtini uzaytiradi.

Merosi 
Mengerning eng uzoq va so'nggi akademik lavozimi Illiinoysning texnologiya institutida bo'lgan, u har yili IIT Karl Menger ma'ruzasini davomli o'tkazib boradi va har yili oliy o'quv yurtining noyob talabalariga IIT Karl Menger talaba stipendiya mukofoti taqdim etiladi.

Manbalar 

1985-yilda vafot etganlar
1902-yilda tugʻilganlar
Marjinalizm
Avstriya iqtisodiy maktabi