yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Louis Néel

NEYEL (Neel) Lui Ejen Feliks (1904.22.11, Lion – 1970) – fransuz fizigi, Fransiya fanlar akademiyasi aʼzosi (1953-yildan). Strasburg (1937-yildan) va Grenobl (1945-yildan) universitetlari professori. Yadro tadqiqotlari markazi direktori (1956—71), Grenobl politexnika instituti prezidenti (1971-yildan). Ilmiy ishlari magnetizm nazariyasiga oid. Xususan, antiferromagnetiklarning mavjudligi toʻgʻrisidagi farazni aytdi (L. D. Landaudan mustaqil tarzda; 1932), ferromagnetizm nazariyasini ishlab chiqdi qamda ferritlarning kuchli magnetizm xususiyatiga ega ekanligini tushuntirib berdi, oʻta paramagnetizm hodisasini kashf etdi. Louis Néel antiferromagnetiklarning maʼlum temperaturadan yuqori temperaturada oʻziga xos magnit xususiyatlarini yoʻqotishni topdi. Bu temperatura uning nomi bilan ataladi (qarang Neyel nuqtasi). Nobel mukofoti laureati (1970).

Manbalar 

1904-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
22-noyabrda tugʻilganlar
Lionda tugʻilganlar
Neyel nuqtasi

Neyel nuqtasi, Kyuri antiferrmagnit nuqtasi — antiferromagnetik jismning oʻziga xos magnit xususiyatlarini yoʻqotib, paramagnetik holatga oʻtish temperaturasi (TN). Antiferromagnit jismlarning magnit va boshqa fizik xossalari temperaturaga bogʻliq ravishda oʻzgaradi. Magnit kirituvchanlik temperatura ortishi bilan ortib boradi va maʼlum temperaturadan, yaʼni Neyel nuqtasidan yuqori temperaturada antiferromagnetikning magnit tuzilishi buziladi va jism paramagnit boʻlib qoladi. Antiferromagnetiklarning nomagnit xossalari (issiklik oʻtkazuvchanligi, issiklikdan kengayish koeffitsiyenta, elektr oʻtkazuvchanligining temperatura koeffitsiyenti va boshqalar) ning buzilishi eng yuqori qiymatga yetadi. Turli antiferromagnetik moddalar uchun Neyel nuqtasi turlicha boʻlib, mutlaq noldan 1000 K gacha yetadi. Masalan, FeCO3 uchun Neyel nuqtasi 57 K, CrSr uchun esa 725 K. TN temperaturani aniqlagan L. Neyel nomi bilan ataladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neyro...

Neyro..., nevro... (yun. neuron — nerv) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi; nerv sistemasiga aloqadorlikni bildiradi (Mas, neyroxirurgiya).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi 
Nevrologiya
Neyrodermit

Neyrodermit (neyro... va yun. derma — teri) — terining nerv-allergik ka-salligi. Qattiq qichishish, tugunchali toshmalar — papulalar toshishi, zararlangan soha terisining qalin tortishi bilan kechadi. N.ga, asosan, nerv sistemasining funksional oʻzgarishlari, irsiy omillari, meʼda-ichak kasalliklari, ichki sekretsiya bezlari fao-liyati hamda moddalar almashinuvining buzilishi va hokazo sabab boʻladi. N.ning cheklangan, diffuz (tarqoq) va atipik shakllari bor.

Cheklangan N.da terining maʼlum bir sohasi qattiq qichishadi. Zararla-nish oʻchogi boʻyinning orqa va yon kismi, jinsiy aʼzolar, dumbalar orasidagi burmalar va katta boʻgʻimlarning bo'quvchi yuzasida boʻladi. Qichishish kuchayganda terida mayda tugunchalar paydo boʻlib, yuzasi kepakli tangachalar bilan qoplanadi. Keyinchalik tugunchalar bir-biri bilan qoʻshilib, kattaginajoyni egallashi mumkin. Toshmalar och pushti, qoʻngʻir tusda, yassi va yumalok, shaklda boʻladi. Teri asta-sekin kalin tortib zichlashadi. Oʻtkir yalligʻlangan oʻchoqlarda shilinishlar kuzatiladi. Hadeb qashlana berish natijasida chiqqan qon qotib, qora qoʻtir boʻladi. Ka-sallik uzoq davom etadi.

Diffuz N.da, asosan, yuz, boʻyin, qoʻl va oyoq bukilmalari, jinsiy aʼzolar va sonning ichki yuzasi zararlanadi. Dastlab och pushti rangli tugunchalar paydo boʻladi va infiltratlanadi. Teri quruq, usti mayda kepakli tangachalar bilan qoplanadi. Tananing tabiiy burmalarida yoriklar yuzaga keladi.

Terining kuchli qichishishi, toshmalar toshishi, nerv sistemasi faoliya-tining buzilishi va boshqa N.ga xos belgilardir. Kuchli qichishish bemor uyqusining buzilishiga, nevrotik holatga olib keladi. Kasallik koʻpincha faslga bogʻliq, u, asosan, qishda zoʻrayib, yozda remissiya xrlatida boʻladi. N. bronxiol astma, vazomotor rinit va boshqa allergik kasalliklar bilan birga kechishi mumkin. Ekssudatli N. ham bor, bunda toshmalar namlanib turadi, ular tushib ket-gach, oʻrni anchagacha qizarib turadi.

Vitaminlar, gormonlar, tinchlantiradigan dorilar, maz va boshqa, shuningdek, fizioterapevtik muolajalar buyuriladi.

Manbalar
Neyroleptik moddalar

Neyroleptik moddalar – q. Psixotrop moddalar.

Manbalar 

Nevrologiya
Neyrolingvistika

Neyrolingvistika (lot neuron -nerv va lingua — til) — psixologiya fani sohasi, afaziyaning psixolingvistik jihatlarini oʻrganadi. N.ning fan sifatida vujudga kelishi, bir tomondan, neyropsixologiyaning, ikkinchi tomondan, lingvistika va psixolingvistikaning rivojlanishi bilan bogʻlangandir. Hozirgi zamon neyropsixologiyasida N. soʻzlashga miyaning sistemali funksiyasi sifatida, afaziyaga esa sistemaning buzilishi sifatida karaydi. N.ning rivojlanishi psixolog A. R. Luriya (1902—77) va uning shogirdlarining ilmiy ishlari bilan bogʻliqdir.

Manbalar 

Tibbiyot
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neyron (nerv hujayrasi)

Neyron, nevron (neyro... ) - nerv hujayrasi, Nerv sistemasining asosiy strukturaviy va funksional birligi, kalta dendritlar va uzun aksondan iborat (sxema). Hayvon xujayrasiga xos organizmlardan tashqari, Neyron sitoplazma (neyroplazma)sida neyrofibrillalar (tigroid modda) boʻladi. Sezuvchi, qoʻshuvchi va effektor Neyron farq qilinadi. Neyron nerv impulslarini retseptorlardan markaziy nerv sistemasiga (sezuvchi Neyron), markaziy nerv sistemasidan ijrochi aʼzolarga (harakatlanuvchi Neyron) oʻtkazadi, boshqa bir qancha nerv hujayralarini oʻzaro biriktiradi (qoʻshuvchi Neyron) Neyronlar oʻzaro va ijrochi aʼzolar hujayralari bilan sinapslar orqali aloqada boʻladi. Bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi, miyacha, markaziy nerv sistemasining boshqa baʼzi boʻlimlari neyroni murakkab tuzilgan. Neyronlar oʻlchami va soni turli hayvonlar va odamda turlicha. akson bn dentrid yoki dentrid bn akson tutashgan joy sinaps deyiladi sinapslardan mediator suyuqligi chiqadi. suyuqlikning vazifasi nerv impulslarini utkizb berish.

Yana qarang 

 Bosh miya nervlari

Manbalar 

Nerv sistemasi
Neytrino

Neytrino ( — neytroncha) — elektr zaryadi nolga, spini 1/2 ga va tinch holatdagi massasi nolga yaqin boʻlgan elementar zarra (v). Lep-tonlar guruhiga kiradi. Elektron Neytrinosi (ve) va myuon Neytrinosi (v^) nomlari bilan ham ishlatiladi. Neytrino har ikki koʻrinishning oʻziga xos antineytrinosi bor (elektronniki v_, myuonniki v^ ).

Elektron va myuon zarralar birbiridan kvant sonlari (lepton zaryadlari) Le va L bilan farq qiladi, yaʼni L = + 1, L=b. Neytrino oʻzaro kuchli taʼsirda ham, elektromagnit oʻzaro taʼsirda ham qatnashmaydi va faqat oʻzaro kuchsiz taʼsirda ishtirok etadi. Shuning uchun Neytrinoni bevosita kuzatish qiyin. Quvvatli atom reaktorlari va tezlatkichlar qurilganidan soʻnggina, Neytrinoning oʻta intensiv oqimini olish va uni kuzatish imkoni tugʻildi.

Neytrino massasi juda kichik, lekin oʻtuvchanlik qobiliyati katta. 1930-yilda V. Pauli beta-yemirilish jarayonini oʻrga-nishda juda kichik massali va spini yarimga teng boʻlgan neytral zarra bor-ligini taxmin qilgan edi. Lekin 1932-yilda J. Chedvik neytronni kashf qilganidan soʻng, E. Fermi beta-yemirilish jarayonida ishtirok etadigan bu zar-rani "Neytrino" deb atashni taklif etdi. V. Pauli taxmin qilgan zarra 25 yildan soʻng kuzatildi va fanda yangi — Neytrino fizikasi, Neytrino astronomiyasi kabi sohalar paydo boʻldi. Aniqlanishicha, Yerning har bir kilogramm massasida uz-luksiz ravishda sekundiga 7330 ta antineytrino chiqadi. Bu Neytrinolarning man-bai Yerdagi radioaktiv moddalardir. Quyosh, yulduzlardagi termoyadro reak-siyasining mahsulotlari Koinotdagi Neytrino (antineytrino) manbai hisoblanadi. Tajribalar natijasida Neytrino massasi ekani maʼlum boʻldi. Neytrinoning magnit momenti juda ham kichik m(v)=10~7 sv, bu yerda sB — Bor magnetoni. Antineytrino Neytrinoning antizarrasi boʻlganidan uning magnit momenti s(u) dan ishorasi bilan farqqiladi. Hozirgi vaqtda Kuyosh Neytrinosi, yuqori energiyali kosmik Neytrinoni qayd qilish va tekshirish yanada keng amalga oshirilmoqda.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neytron fizikasi

Neytron fizikasi - fizikaning neytronlar xossalari (massasi, radioaktiv yemirilishi, magnit xossalari va hokazo) va ular bilan bogʻliq boʻlgan turli jarayonlarni oʻrganadigan boʻlimi. Neytron fizikasi neytron kashf qilingandan soʻng (1932) uning xossalarini oʻrganish asosida vujudga keldi va rivojlandi. Sovuq va issiq neytronlar bilan oʻtkazilgan tajribalarda ularning toʻlqin xususiyatlari namoyon boʻlib, koʻpgina optik hodisalar kashf qilindi. Bunday neytronlar xossalari optika usullari va asboblari yordamida oʻrganiladi. Issiq neytronning moddada yutilishi katta boʻlganidan ularning har xil modsalar bilan oʻzaro taʼsiri natijasida elastik sochilish hodisasi va radiatsion tutuv (p, u) kabi ekzotermik reaksiyalar ketishi mumkin. Neytronlar taʼsirida yadrolarning, ayniqsa, ogʻir yadrolarning boʻlinishi va boʻlinishning zanjirli reaksiyasi kabi muhim yadro reaksiyalari vujudga keladi. Bunday reaksiyalarning ketishi ham neytronlar energiyasiga bogʻliq. Ana shunday boglanishlar harakterini va ulardan foydalanish yoʻllarini (Mas, yadro texnikasida) Neytron fizikasi oʻrganadi va aniklaydi.

Yuqori energiyali neytronlarning modda atomlari bilan oʻzaro taʼsiri yadro reaksiyalariga olib keladi. Bu jarayonlar murakkab boʻlib, ularni oʻrganishda maxsus asbob va usullar zarur. Oʻta yuqori energiyali (relyativistik) neytronlar kosmik nurlar tarkibiga kiradigan zarralardan hisoblanadi. Bunday neitronlarni (ularning oqimini) aniklash, oʻrganish va katta energiyali boshqa zarralarga taqqoslashga, neytronlarning yangidan-yangi harakteristikalari (kvant sonlari, oʻlchash usullari, tuzilishi va boshqalar)ni bilishga im-kon beradi. Bu ishlar ham Neytron fizikasida qaraladigan muhim masalalardan biridir.

Tadqiqot ishlarini bajarishda neytron manbalari bilan bir qatorda oʻlchash usullari, qurilma va asboblari (spektrometrlar, indikatorlar, filtrlar, monoxromatorlar va boshqalar)ni ishlab chiqish bilan bogʻliq boʻlgan turli masalalarni hal etish ham Neytron fizikasidagi asosiy masalalar hisoblanadi.

Manbalar
Neytron yulduzlar

Neytron yulduzlar - katta massali yulduzlar evolyusiyasida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan oxirgi bosqichlardan biri. Neytron yulduzlar moddasi, asosan, neytrondan va qisman elektron, proton va ogir yadrolardan tashkil topgan. Neytron yulduzlarning koinotda boʻlishi mumkinligini birinchi marta L. D. Landau aytgan (1932). 1934-yil esa amerikalik astronomlar U. Baade va F. Svikki Neytron yulduzlar oʻta yangi yulduzlarning chaqnashlarida xosil boʻlishi mumkin, deb taxmin qildilar.

Yulduzlar evolyusiyasi nazariyasida koʻrsatilishicha, katta yulduzlarning yadro "yonilgʻisi" tugagach, ularning markaziy qismlarida falokatli suratda tez yuz beradigan gravitatsion siqilish (gravitatsion kollaps) kuzatiladi. Kollaps paytida modda zichligi shu qadar koʻp ortadiki, bunda neytronlar protonlarga nisbatan turgʻunroq boʻlib qoladi. Bunday sharoitda protonlar va turgun atom yadrolari neytronlarga va koʻp neytronli atom yadrolariga aylanadi. Neytron yulduzlarning oʻrtacha zichligi moddaning yadro zichligiga teng yoki undan ham katta boʻladi, shu sababli, Neytron yulduzlarning tuzilish xususiyatlari, asosan, yadro kuchlariga bogʻliq. Neytron yulduzlar uchun gravitatsion energiya (~1053 erg) ham harakterli. Bu ikki omil Neytron yulduzlarning ichki tuzilishini oʻrganishda katta ahamiyatga ega. 1967-yilda ayrim Neytron yulduzlar (pulsarlar) kashf etildi.

Manbalar 

 

Yulduzlar
Astronomiya
Neytronografiya

Neytronografiya (neytron va ...grafiya) — neytronlarning sochilishi asosida molekula, suyuklik va kristallarning tuzilishini oʻrganish usuli. Kristallarning atom va magnit tuzilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar neytronlar difraksiyasini kuzatishdan, molekula va kristalldagi atomlarning issiqlik tebranishlari haqidagi maʼlumotlar esa neytronlarning sochilishini kuzatishdan olinadi. Neytronlar elektr zaryadsiz zarra boʻlganligi tufayli ularning moddalarda sochilishi rentgen nurlari va elektronlarga nisbatan boshqacharoq boʻladi. Magnitlanuvchi moddalar N.sini maxsus boʻlim — magnit N.si oʻrganadi. Baʼzi hollarda N. rentgenografiya va boshqa usullarga nisbatan sa-maraliroq natija beradi. Masalan, H. yoʻli bilan yengil va ogʻir elementlardan tashkil topgan kristallardagi vodorod va boshqa yengil element atomlarining oʻrnini bevosita lash mumkin. N. sohasiga oid dastlabki ishlar (1946—48) E. Fermi nomi bilan bogʻliq boʻlib, uning asosiy yoʻnalishlari amerikalik olimlar E. Uollan va K. Shall tomonidan yoritilgan (1948).

N.da asosiy vosita yadro reaktorlari devorlaridan maxsus tirqish orqali chiqarilgan issiklik neytronlari (sekin neytronlar) dastasidir. Dasta roʻparasiga tekshiriladigan nishon — modda qoʻyiladi. Nishondan sochilgan neytronlar maxsus hisoblagichlar yordamida qayd qilinadi. Yadro reaktorlari energiya spektri 0,06 eV sohasida maksimumga ega issiklik neytronlari manbai hisoblanadi. Ushbu energiyaga mos de Broyl toʻlqin uz. A. ~ 1A kondensirlangan moddalardagi atomlararo maso-falar bilan qiyoslanadi. Neytronlar bu moddadagi atomlarning oʻzaro joylashishini difraksiya yordamida tadqiq qilishga imkon beradi. Issiklik neytronlari energiyasining atomlarning issiklik tebranishlari energiyasi bilan qiyoslanishi moddaning dinamik xossalarini oʻrganishga imkon beradi. Neytronning atomlarning magnit momentlari bilan oʻzaro taʼsirlasha oladigan magnit momenti mavjudligi atomlarning kattaligini, joylashishini va magnit momentlarning oʻzaro yoʻnalishini tadqiq qilishga imkon beradi.

Sochuvchi modda (nishon) sifatida polikristall va monokristallar ishlatiladi. N. yordamida vodorodli birik-malar (xususan, osh tuzi, organik bi-rikmalar), tartib raqamlari bir-biridan keskin farq qiluvchi elementlar birikmalari (PbS, ThO2, WO2 va hokazo.), tartib raqamlari bir-biriga yaqin elementlar birikmalari (GʻeSO,, Ni3Mn va hokazo.), bir elementning maʼlum izotoplaridan tuzilgan birikmalar va boshqa koʻpgina murakkab birikmalarning tuzilishi oʻrganiladi. Birik-malar tuzilishini oʻrganish uchun struktura N.si mavjud. Suyuq moddalarni tahlil qilishda qam N. juda qoʻl keladi. Bunda tahlil qilinadigan modda solingan idish devorlaridan neytronlar deyarli susaymasdan oʻtadi va rentgen nurlariga nisbatan 103 — 104-marta kam yutiladi. Tajribalarning keng temperatura (1 dan 1500 K gacha) va bosim oraligida olib borilishi va boshqa omillar N. usulining boshqa usullardan afzalligini koʻrsatadi.

Manbalar
Nekrobioz

Nekrobioz (yun. nekros — ulik va biosis — hayot) — hujayra va toʻqimalarda ular nobud bulishidan oldin yuz beradigan oʻzgarishlar. N. moddalar almashinuvining buzilishi bilan bogʻliq holda hujayrada yogʻ va yoki b. moddalarning aynishiga olib kelishi va aksincha, boʻlishi mumkin (qarang Distrofiya). Hujayra yadrosidagi oʻzgarishlar (ka-riopiknoz, karioreksis, kariolizis), sitoplazmalar yopishqoqligining buzilishi N.ning asosiy belgilaridandir. Kasallik qoʻzgʻatadigan omillarning uzoq vaqt taʼsir etishi va orga-nizmdagi noxush holatlar distrofik oʻzgarishlarning nekroz bilan tugallanishiga olib keladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nektarxoʻrlar

Nektarxoʻrlar (Nektariniidae) -sayroqi chumchuqsimonlar oilasi. Uzunligi 9,5—25 sm. Tumshugʻi uzun, ingichka, koʻpincha pastga egilgan, narining patlari modasiga nisbatan chiroyli, yaltiroq. 8 urugʻi, 104—115 turi subtropik va tropik mintaqalar (Afrika, Janubiy Osiyo, Shim.-Sharqiy Avstraliya) da tarqalgan. Oʻsimlik gullagan davrda oziq qidirib koʻchib yuradi. Buta va daraxtlarda yashaydi, togʻlarda 4000 m gacha balandlikda tarqalgan. Koʻpchilik turlari chiroyli sayraydi. Uyasini daraxtlar shoxining uchiga quradi. 1—3 ta tu-xum qoʻyadi. Hasharotlar, nektar va me-valar bilan oziqlanadi. Nektarni daraxt shoxiga yoki gulga qoʻnib olib soʻradi. Kolibrlar qanot qoqib bir joyda ucha turib, nektar soʻradi. N. oʻsimliklarni changlatishda ishtirok etadi. 1 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nemet Dyula

NEMET (Nemeth) Dyula (1890.2.11, Karsag) — venger sharqshunosturkshunosi. Vengriya Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1922), akademik (1935), filol. fanlari doktori (1916), Budapesht universitetining professor (1916—64), Bolgariya Fanlar akademiyasi va GDR Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1954; 1955), Londondagi qirollik Osiyo jamiyatining faxriy aʼzosi (1955). Turkiya, Qrim, Kavkaz (qumuqlar) va Volga boʻyi xalqlari (chuvashlar)ning tillari, folklori, adabiyoti va etnografiyasini oʻrganish boʻyicha katta tadqiqotlar olib borgan. Runiy yozuv yodgorliklarini sharhlashdagi xizmatlari bilan turk-shunoslik faniga munosib hissa qoʻshdi. U venger runiy yozuvlarining 16 belgisi turkiy runiy yozuvlarining tegishli belgilariga juda yaqinligini, Talas vodiysidagi turkiy yozuv yodno-malari bilan qariyb oʻxshashligini aniqladi. Shuningdek, N. Urxun yozuvlarining oʻqilishiga ham tuzatishlar kiritgan. Uning "Usmoniy turk grammatikasi" asari turk tili boʻyicha muhim qoʻllanmadir. Bu kitob 1962-yilda ingliz tilida ham nashr etilgan. N.ning turkiy lahjalar boʻyicha koʻp yillik tekshirishlarining yakunlari yirik asari — "Vidin turklari"da berilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Vladimir Nemirovich-Danchenko

Vladimir Ivanovich Nemirovich-Danchenko [1858.11 (23).12, Ozurgeti, Gruziya — 1943.25.4, Moskva] — rejissyor, pedagog, teatr tanqidchisi, yozuvchi, dramaturg. Rus teatri islohotchilaridan. 1898-yil K. S. Stanislavskiy bilan Moskva Badiiy teatri (hozirgi MXAT) ni tashkil etgan. Truppaning ijodiy va tashkiliy ishlarini ham oʻzlari amalga oshirganlar. "Repertuar rahbari" sifatida Chexov va M. Gorkiy nomidagi teatrlarni ham hamkorlikda ishlashga jalb etgan. Rejissyor sifatida aktyorlar bilan ishlashga alohida eʼtibor qaratgan. Aktyor kechinmalarining kuchi va taʼsirchanligini sipolik, vazminlik bilan yetkazishga erishishga harakatqilgan. "Aka-uka Karamazovlar", "Yak-shanba", "Yuliy Sezar", "Anna Karenina", "Dushmanlar", "Uch opasingillar" kabi spektakllari katta shuhrat qozongan. 20—30-yillar teatr qiyofasi anʼanasi va yuksak mahoratini saqlab qolish maqsadida ehtiyotkorlik, uddaburonlik bilan maʼmuriy va repertuar siyosatini olib bordi. 1919-yil Musiqali studiya (1941-yildan Stanislavskiy va Nemirovichdanchenko nomidagi musiqali teatr)ni tashkil etdi. "Yangi ish", "Oltin" kabi pyesalar, "Eski uy", "Sahna ortidagi drama" singari romanlar hamda qissadar yozgan.

Manbalar 

SSSR xalq artistlari
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nemis davlat operasi

Nemis davlat operasi (Die Deutsche Staatsoper) — Berlindagi opera teatri. 1742-yilda ochilgan (1918-yilgacha Qirol opera teatri). Milliy opera sanʼati rivojlanishida muhim rol oʻynagan; repertuaridan itadyan va fransuz kompozitorlari bilan birga L. Betxoven, K. M. Veber, L. Shpor, R. Vagner, R. Shtraus va boshqa nemis kompozitorlari asarlari asosiy urin olgan. Teatrda Yevropaning eng mashhur diri-jyorlari (V. Furtvengler, O. Klemperer, R. Shtraus, G. Karayan va boshqalar) faoliyat koʻrsatgan. Hozir teatr nemis operasining eng yaxshi anʼanalarini rivojlantirmoqda va chet el mumtoz va zamonaviy kompozitorlarining operalarini tashviq qilmoqda. Nemis davlat operasio. binosi Ikkinchi jahon urushi davrida qisman buzilgan. Qayta tiklangach, 1955-yilda ochilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nenets tili

Nenets tili () — Rossiya Federatsiyasining shimolida yashovchi nenetslarning tili; samodi tshglariyaan biri. Kola yarim orolidan Yenisey daryosining oʻng qirgʻogʻigacha boʻlgan tundra zonasida va Pur daryosi havzasidagi tayga zonasida tarqalgan; 25 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi. Tegishli ravishda 2 ta: tundra va oʻrmon lahjalariga boʻlinadi. Nenets tili fonetik jihatdan boshqa samodi tillaridan sezilarli farq qiladi; sintaksisi esa sodda gaplarning koʻpligi bilan ajralib turadi. Lugʻat tarkibida ovchilik, bugʻuchilik, baliqchilikka oid soʻzlar anchagina. Adabiy Nenets tili tundra laqjasi asosida shakllangan.

Nenets tili 1932-yildan lotin grafikasi asosidagi, 1937-yildan esa rus grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanadi.

Manbalar 

Tillar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nenetslar

Nenetslar () (oʻzlarini xasova deb ata-shadi; eski nomlari — samoyedlar, yuraklar) — Arxangelsk va Tyumen viloyatlari, Krasnoyarsk oʻlkasi RFda yashovchi xalq. Umumiy soni 34 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Nenets tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar, bir qismi anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga sigʻinadi.

Manbalar 

Millatlar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Nenetslar muxtor okrugi

Nenetslar muxtor okrugi (1977 i. 7-oktabrdan) — Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk tarkibidagi muxtor okrug. Shimoliy iktisodiy rayonga kiradi. 1929-yil 15-iyulda mil-liy okrug sifatida tashkil etilgan. Rossii Yevropa qismining chekka shimoli-gʻarbida joylashgan. Hududining asosiy qismi Shimoliy Qutbiy doyra orkasida. Oq, Barens, Pechora va Kara dengizlariga tutash. Kolguyev va Vaygach orollarini oʻz ichiga oladi. Maydoni 176,7 ming km². Aholisi 46,6 ming kishi (1998). Rus, nenets, komilar yashaydi.

1 km² ga 0,3 kishi toʻgʻri keladi. Shahar aholisi 59,4%. Okrugda 1 shahar va 2 shaharcha bor. Poytaxti — NaryanMar shahri

Yer yuzasi asosan, tekislik, bir necha past togʻlar (kryajlar), Timan kryaji va Pay-Xoy tizmasi (balandligi 467 m gacha) bor. Bolshezemelsk va Malozemelij tundralari botqokdashgan. Iqlimi subarktika iqlimi, yozi salqin, qishi uzoq va sovuq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —12° dan (janubi-gʻarbda) —22° gacha (shimoli-sharqda), iyulniki 6° dan (shimoliy da) 13° gacha (janubida). Yillik yogʻin 350 mm gacha. Toʻngib yotgan yer koʻp. Vegetatsiya davri 72—110 kun. Eng katta daryosi — Pechora. Asosan, gleyli tundra va gleyli-torfli, janubi-gʻarbda gleyli-podzol tuproqlar tarqalgan. Hududining U4 qismi tundra zonasida. Dare vodiylarida tolzorlar bor. Dare kayirlari va Pechora deltasi oʻtloq. Hududining koʻp qismi bugu uchun yaylov. Oq tulki, oq sichqon, qushlardan tundra kakligi, gʻoz, oʻrdaklar yashaydi. Dare va dengizlar baliqqa boy.

Sanoati yogʻoch tilish, baliq konserva, goʻsht-sut korxonalaridan iborat. Neft, gaz, torf, qurilish materiallari konlari mavjud. Bugʻuchilik bilan shugʻullaniladi, dengizdan baliq ovlanadi. Burka tikish, sovgʻa buyumlari ishlab chiqarish anʼanaviy kayebkorlik hisoblanadi. Yirik korxonalari: "Pechorales", baliqchilik kombinati, Naryan-Mar yogʻ zavodi va goʻsht kombinati. Bosh sanoat markazi — Naryan-Mar shahri Qishloq xoʻjaligida sut chorvachiligi yetakchi oʻrinda. Kartoshka, sabzavot, turneps ekiladi. Moʻynali hayvonlar ovlanadi. Pechora daryosida kema katnaydi. Dengiz portlari: Naryan-Mar, Amderma. Yuklar, asosan, avtomobil trans-portida tashiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neo...

Neo... (yun. neos — yangi) — qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, ikkinchi qismning yangi, yangicha yoki bir qadar oʻzgarganligini bildiradi (Mas, neolit, neologizm, neorealizm).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neoantroplar

Neoantroplar (neo ... va yun anthropos — odam) — qazilma (kroma-nonlar) va hozirgi zamon kishilari nomi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neovitalizm

Neovitalizm (neo... va vitalizm) — biol.dagi idealistik oqim, vitalizm shakllaridan biri. 19-asrning 2-yarmida "eski" vitalizm oʻrnida paydo boʻlgan. N.ning asoschisi X. Drishning koʻrsatishicha, organizmning yaxlit va garmonik rivojlanishini materiyadan yuqori turadigan dinamik omil, yaʼni "entelexiya" belgilab beradi. Ota-ona uchun xos boʻlgan belgilarning nayelga oʻtishi va oliy nerv faoliyati ana shu entelexiya bilan bogʻliq. Moslashgashshkning nisbiyligi toʻgʻrisidagi Ch. Darvin taʼlimotiga qarama-qarshi oʻlaroq, X.Drish moslashganlikni absolyutlashtiradi va uni entelexiya boshqarib turishini tan oladi. N.ning boshqa taraf-dorlari fikricha, fiziologik jarayonlar va organizmlar rivojlanishining asosini "dominanta", "hayot energiyasi", "kuch maydoni" kabi moddiy boʻlmagan "tashkillashtiruvchi" omillar tashkil etadi. Pirovardida N. teologiya bilan yaqinlashib, biol. fanining rivojlanishiga moneʼlik qiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Neogegelchilik

Neogegelchilik (neo... va gegelchilik) — falsafiy okim. 19-asroxiri va 20-asr boshlarida Germaniyada shakllanib, keyin boshqa mamlakatlarga tarqalgan. Neogegelchilar Gegel taʼlimotini yangicha izoxlab, shu asosda bir butun dunyoqarashni yaratishga urindilar. N. markazida tarix va madaniyat, davlat, huquq falsafasi masalalari yotadi; dialektik metod tafovutlarning eklektik sintezi, qarama-qarshiliklarni murosaga keltiruvchi omil sifatida talqin etiladi. N. turli mamla-katlarda turlicha shaklda namoyon boʻldi. N.ning namoyandalari: J. X. Stirling, E. Kerd, F. Bredli, B. Bozanket, J. E. MakTaggart, R. Kollingvud (Buyuk Britaniya), G. Bolland (Niderlandiya), B. Kroche, J. Jentile (Italiya), V. Dil-tey, R. Kroner (Germaniya), I. A. Ilin (Rossiya), J. Val, A. Kojev (Fransiya). Xalqaro "Gegelchilar ittifoqi" tuzilib (1930; markazi Niderlandiya), Gaagada (1930), Berlinda (1931), Rimda (1934) kongresslari boʻlgan. 1930-yillar oʻrtasida mustaqil falsafiy oqim sifatida barham topdi. Ikkinchi jahon urushidan keyin "Gegelchilar ittifoqi"ni qayta tiklashga urinishlar hech qanday samara bermadi. Ammo N.ning baʼzi gʻoyalari hozirgi zamon faylasuflarining qarashlarida baʼzan koʻzga tashlanib turadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neodim

Neodim (neo... va yun. didymos — egi-zak; lotincha Neodymium), Nd—Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 60, atom massasi 144,24. 5 ta barkaror izoto-pi - l42Nd(27,07%), l43Nd (12,17%), M5Nd(8,3%),’46Nd(17,22%), l48Nd(5,78%) va 2 ta radioaktiv izotopi — 144Nd(23,78%, T|/25-1015-yil), 15ONd(5,67% T1/22-1015-yil) mavjud. Yer poʻstila massa jihatidan 2,5-10^3%, dengiz suvlarida 9,2-10~6 mg/l Neodim bor. Tabiatda monatsit, bestnezit (20% gacha Nd2O3) va loparit minerallari koʻrinishida uchraydi. Lantanoidlar guruhiga kiradi. 1885-yilda avstriyalik kimyogar Neodim Auer kashf qilgan. Och kulrang metall. Zich-ligi 7,0 g/sm3. Qaynash temperaturasi 3027°, suyuqlanish temperaturasi 1016°, oksidlanish darajasi +3, +4, goho +2. Tuzlarining aksarisi qizgʻish-binafsha rangli. Neodim birikmalari rangli, badiiy va optik shishalar, lazer materiallar, chinni ishlab chiqarishda, chuyan, pulat va boshqa krtishmalarga legirlovchi qushimcha sifatida qullanadi.

Manbalar 

Kimyoviy unsurlar
Neoimpressionizm

Neoimpressionizm (neo... va impressionizm) — 19-asr 2-yarmida Yevropa tasviriy sanʼati (rangtasvir) da yuzaga kelgan oqim. Dastlab Fransiya (1885)da paydo bulgan. 19-asr oxiri —20-asr boshlarida Belgiya, Italiya va boshqa mamlakatlarga tarqalgan. N. namoyandalari (J. Sera, P. Sinyak va boshqalar) impressionizmnnng subyektiv anʼanalarini rivojlantirdilar, optika sohasidagi zamonaviy kashfiyotlarni qoʻllagan holda uni ilmiy asoslashga urindilar: murakkab rang tuslanishlarini bos-qichmabosqich sof ranglarga ajratish usullari (boʻyoqlarni toʻrtburchak yoki dumaloq nuqtalar shaklidagi rang surt-malari tarzida yuzaga — xolstga yonma-yon joylashtirish)ga uslubiy xususiyatlar baxsh etib, yangi murakkab rang tuslanishlarini hosil qilishga hara-kat qildilar. N. asarlari mozaikani eslatadi, badiiy obrazni hayotiy vo-qealarga qarama-qarshi qoʻyib, hayotiy lavhalarning jonli tasviridan voz kechdilar, natijada asarlar hayotiy aniklik va nafislikdan mahrum boʻldi. N.ning rang borasidagi izlanishlari keyingi davr sanʼati (jumladan, fo-vmzlg)ning shakllanishida oʻz ifodasini topdi. N. uslubini rangtasvirning hajmli — fazoviy yechimi bilan uygʻunlashtirishga urinishlarni Belgiya (T. van Reyselberge) va Italiya (J. Segan-tini) rangtasvirida koʻrish mumkin. 19-asr oxirida Sharq mamlakatlariga ham bu oqim belgilari kirib kelgan. Oʻzbekistonda Oʻ. Tansiqboyevning ilk ijodida ("Karvon", 1920), A. Mirsoatov asarlarida bu xususiyatlar koʻzga tashlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neokantchilik

Neokantchilik — falsafiy oqim. 19-asrning 2-yarmi —20-asr boshida, aso-san Germaniyada vujudga kelgan. Kant falsafasini tiklashga, uni qayta ishlashga urinadi. N. vakillari Kantning "narsa oʻzida" degan tushunchasini rad etib, bilishning aprior (tajribadan xoli) ekanligini isbotlamoqchi boʻlishgan. Ular dunyoni bilish faqat aniq fanlarning vazifasi, falsafaning vazifasi esa ilmiy bilishning uslubiy va mantiqiy asoslarini ishlab chiqishdan iborat deb hisoblaydi. Neokantchilar tushunchani voqelikdan ajratib qoʻyadi va uni oʻz-oʻzidan rivojlanuvchi tafakkur mahsuli deb tushuntiradi. Neokantchilarning ijtimoiy-siyosiy qarashlari xilma-xil boʻlib, ular, asosan, islohotlar vasiyosiy yonbosishlarni targʻib qiluvchi siyosiy guruhlar mavqeini ifodalar edi. Keyinchalik N. fiziologik (G. Gelm-gols, F.A.Lange), psixologik (L. Nelson), tanqidiy realizm (A. Ril), Marburg maktabi, Baden maktabi, fiksionalizm (X. Fayxinger), fransuz neokrititsizmi (Sh. Renuvye) kabi bir qancha yoʻnalishlarni birlashtirdi. N. etikasi asosida borliq va uning zaruriyatini qarama-qarshi qoʻyish yotadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neokeynschilik

Neokeynschilik — iqtisodiyot ni tartibga solish boʻyicha nazariya, keynschiliknnng Ikkinchi jahon urushidan soʻng yuzaga kelgan, tarixiy sharoitga moslashgan shakli. Neokeynschilikning tanikli vakillari — R. Harrod, neokeynschilik Kaldor, J. Robinson, Ye. Domar, A. Xansen. Neokeynschilik 20-asrning 50-yillari boshida jahondagi iqtiso-diy inqiroz, ilmiy-texnika inqilobi, mustamlakachilikning yemirilishi taʼsirida shakllandi. Yangi tarixiy sharoitda iqtisodiy oʻsish surʼatlari ancha pasaydi, inqirozlar davri tez-tez takrorlanadigan boʻlib qoldi. Bu sharoitlarda nazariya va iqtisodiy siyosat John Maynard Keynes gʻoyalari bilan chegaralanishi mumkin emas edi. Neokeynschilik asosiy eʼtiborni kengaytirilgan takror ishlab chiqarish ning miqdoriy bogʻlanishlariga qaratdi. Iqtisodiy oʻsish muammolariga davlatning eng muhim iqtisodiy siyosati sifatida qaraladigan boʻldi. Neokeynschilikga koʻra, kapitalistik (bozor) iqtisodiyot yangi sharoitda iktisodiy muvozanatni sti-xiyali tartibga solish mexanizmini yoʻqotadi va uni davlat tomonidan do-imiy va bevosita tartibga solish za-rurati yuzaga keladi. Shu sababli iqti-sodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning asosiy muammolari ham oʻzgarib, inqirozga qarshi tartibga solishning bandlik nazariyasidan iqtisodiy usish nazariyasiga katta eʼtibor berildi.

neokeynschilik metodologiyasida takror ishlab chiqarish muammolariga makroiqtisodiy, xalq xoʻjaligi nuqtai nazaridan yondoshuv mavjud. Unda milliy daromad, umumiy ijtimoiy mahsulot, umumiy talab va taklif, umumiy investitsiya va boshqa kategoriyalardan foydalaniladi, ular takror ishlab chiqarish jarayonining baʼzi bir eng umumiy miqdoriy bogʻlanishlarini tahlil qilishga imkon beradi. John Maynard Keynesning takror ishlab chiqarish, shuningdek, multiplikator nazariyasi toʻldiriladi. Neokeynschilik akselerator nazariyasini ilgari surdi. Ikkala nazariyani birlashtirish natijasida takror ishlab chiqarishning kengayishini ijtimoiy-iqtisodiy jarayon sifatida emas, balki texnika-iqtiso-diy jarayon deb tushuntiriladi. Neokeynschilik tarafdorlari kengaytirilgan takror ishlab chiqarishning oʻziga xos formulalarini yaratdilar va uni iqtisodiy oʻsish modellari, deb atadilar. Ye. Domar va R. Harrod tomonidan ishlab chiqilgan iqtisodiy oʻsish modelida (Harrod—Domar modeli) iqtisodiyotni moʻtadil surʼatlarda oʻsishi dinamik bar-qarorlikning asosiy sharti sifatida qaraladi. Dinamik barqarorlik va doimiy oʻsishga erishish avtomatik ra-vishda boʻlmasligi, balki davlatning iqtisodiyotda faol ishtiroki tufayli roʻy berishi mumkinligi taʼkidlanadi. Daromad oʻsishini taʼminlashda investitsiyalarning roli, ishlab chiqarish kuvvatlarining oshirilishi muhim, yaʼni iqtisodiy oʻsish bandlikka yordam beradi. Neokeynschilik taʼlimoti chuqur inqirozlar, urush va urushdan keyingi davrlar uchun samarali boʻldi. 20-asrning 70-yillaridan boshlab neokeynschilik taʼlimotiga nisbatan davlatning iqtisodiyotga aralashuvi boʻyicha neoliberalizm gʻoyalari oldingi oʻringa chiqdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neoklassitsizm

Neoklassitsizm - XIX asr ikkinchi yarmi XX asrlar sanʼatida antik sanʼat, Uygʻonish davri sanʼati va klassitsizmning mumtoz anʼanalariga tayangan ijtimoiy yoʻnalish va gʻoyaviy mazmun jihatidan turlicha boʻlgan oqimlarni ifodalovchi atama. N. (oʻtmish sanʼatga murojaat etish dasturi sifatida) jonli borliqqa qandaydir "abadiy" estetik qadriyatlarni qarama-qarshi qoʻyishga intilish zaminida paydo boʻlgan (rassom X. Mare, A. Feyerbax, haykaltarosh A. Xildebrand va boshqalar). "N." atamasi 17-asr — 18-asr 1-yarmidagi klassi-sizmdan farqlash maqsadida 18-asr 2-yarmi —19-asr 1-choragidagi klassitsizmga nisbatan ham qoʻllanadi. N., ayniqsa, meʼmorlik va tasviriy sanʼatda keng tar-qaldi, shuningdek, adabiyot va musiqa taraqqiyotiga ham taʼsir koʻrsatgan.

Meʼmorlikda 20-asr boshlarida modernning oʻta hashamdor va noaniq kurilmalariga aks taʼsir sifatida yorqin namoyon boʻldi (O. Perre — Fransiya; P. Berens — Germaniya; O. Vagner — Avstriya va boshqalar). 30-yillarda Italiya va Germaniya meʼmorligida dabdabali inshootlar qurilishida keng qoʻllandi. 50-yillardan, asosan, AQSH rasmiy inshootlarida rivojlandi (E. Stoun, G. Groppius, F. Jonson va boshqalar), Rossiya (I. Joltovskiy, I. Fomin va boshqalar) meʼmorlari ijodida namoyon boʻldi.

Tasviriy sanʼatda "N." atamasi keng qamrovli boʻlib, turli badi-iy oqimlarga nisbatan qoʻllanadi, klassik obrazning ichki uygʻunligini zamonaviy hayotdagi nomutanosiblik-ka qarama-qarshi qoʻyish xohishi kuchli ifodalanadi. N.ning hayratga so-luvchi ayrim nuqtalari prerafaelitlar (19-asr oʻrtalari) ijodida seziladi. Yaxlit hodisa sifatida nemis neoide-alizmi (1870-yil oxiri)ning nazariy qarashlari va amaliyotida namoyon boʻldi; imperessionizmdan taʼsirla-nish koʻrinishlaridan biri sifatida kengtarqaldi. 19-asr oxiri —20-asr boshlarida soʻnggi akademik anʼanalar bilan antik sanʼat dasturlarini uygʻunlashtirgan N. modern uslubi bilan yaqinlashgan. Haykaltaroshlar A. Mayol, E. A. Burdel (Fransiya), G. Vigelann (Norvegiya), K. Milles (Shvetsiya), S. T. Konenkov, A. T. Matveyev, S.D. Merkurov (Rossiya) va boshqa, rassomlar F. Xodler (Shveysariya), P. Tovi de Shavann, M. Deni (Fransiya), V. A. Serov, A. Ye. Yakovlev (Rossiya) va boshqa ijodida insonpar-varlik asoslari sakdandi. 20—30-yillar tasviriy sanʼatida baʼzi oqimlar (futurizm, kubizm va boshqalar)ga javob tarzida paydo boʻlgan oqim va yoʻnalishlarning ham N.ga aloqadorligi kuzatiladi. Oʻz navbatida N. ham Germaniya, AQSH va boshqa mamlakatlar sanʼati oqimlariga taʼsir koʻrsatgan.

M usik, ada 20-asrda musiqiy romantizm va, ayniqsa, ekspressionizm uslublariga aks taʼsir sifatida rivoj topgan. Ilk klassik hamda undan ol-din boʻlgan baʼzi uslublar (Mas, ba-rokko)ning musiqiy xususiyatlarini tiklashga asoslangan. N. asarlari po-lifonik vositalarning rivojlangan-ligi, musiqa shakli mantiqiy qoidalariga asoslanganligi, badiiy obrazlar obyektiv ruxda yaratilganligi bilan ajralib turadi. Yirik vakillari: I. Stravinskiy, P. Xindemit, B.Bartok, A. Kazella, O. Respigi, A. Lyutoslavskiy va boshqa Oʻzbekistonda N.ga F. Yanov-Yanovskiy, T. Qurbonov va boshqa murojaat qilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neokonfutsiychilik

Neokonfutsiychilik (neo... va konfutsiychilik) — Sun dinastiyasi hukmronligi davrida (10—13-asrlar) Xitoy falsafasida paydo boʻlgan oqimlardan biri. Ilk konfutsiychilikdan, asosan, uning axloqiysiyosiy gʻoyasidan farqli oʻlaroq, N.da ontologiya, naturfalsafa va kosmogoniya masalalari muayyan oʻrin egallaydi. N. vakillari yangi gʻoya va tushunchalarni, xususan, ili (burch va qonun) sin-min (tabiat va takdir) kabi tushunchalarni ishlab chikdilar. 10—11-asrda yashab, ijod etgan Sun-fu, Xu-Yuan va Shi Sze N. asoschilari hisoblanadi. N.da 6 ta asosiy konsepsiya — buyuk chegara, prinsip (li-qonun), moddiy kuch, inson tabiati, narsalar tabiatini anglash, insonpar-varlik muhim oʻrin tutadi. N. Min dinastiyasi davrida (1368—1644) yanada rivojlandi, unga oid kitoblar nashr qilindi. N. 20-asrning 30-yillaridaChen-Chju maktabi gʻoyalari Fen Yulan fal-safiy karashlarining shakllanishida asosiy manba boʻldi. N. Yaponiya, Koreya va Vyetnamda ham katta taʼsirga ega boʻlgan. N. 1949-yilda XXR barpo etilgach, barham topdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neologizmlar

Neologizmlar (yun. neos — yangi, logos — soʻz) — jamiyat taraqqiyoti, hayotning talab-ehtiyoji bilan paydo boʻlgan yangi narsa va tushunchalarni ifodalovchi soʻzlar. Neologizmlarning yangiligi dastlab paydo boʻlgan vaqtlardagina sezilib turadi: vaqt oʻtgach, ular "yangilik" xususiyatini yoʻqotib, odatda, faol soʻzlar qatoriga oʻtadi. Masalan, oʻzbek tili uchun bir qancha yil davomida yangi hisoblangan marketing, reyting, tender soʻzlari hozirgi kunda umumisteʼmoldagi soʻzlarga aylanmoqda. Tildagi umumiy Neologizmlar bilan bir qatorda individualuslubiy yoki okkazional Neologizmlar ham mavjud. Bunday Neologizmlar mualliflar tomonidan maʼlum bir kontekstda uslubiy talab asosida yaratiladi.

Neologizmlar ilmiy asarlarda shu uslubga xos termin sifatida atash (nominativ) vazifasini bajaradi. Badiiy asarlarda, odatda, uslubiy vazifani bajaradi. Neologizmlarning paydo boʻlish yoʻllari xilma-xil boʻlib, ular tilning mavjud lugʻaviy tarkibi va grammatik qonun-qoidalari asosida yangi soʻz yasash yoʻli, shuningdek, mavjud soʻzning lugʻaviy maʼnolaridan birini yangi maʼnoda qoʻllash yoʻli bilan va boshqa tildan soʻz qabul qilish orqali hosil qilinadi.

Yana qarang 

 Leksikologiya

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neopifagoreizm

Neopifagoreizm (neo... va pifagoreizm) — miloddan avvalgi 1-a — milodiy 3-asr yunon falsafasidagi oqim. N. namoyandalari: Nigidiy Figul, Apolloniy Tianskiy va boshqa Ular Pifagorning matematik simvolizm metodlarini qayta jonlanti-rib, oʻz qarashlarida yagona—koʻp, monada—diada, aynanlik—tafovut, juft—toq, nuqta—chiziq—tekislikjism tushunchalariga asoslanib fikr yuritdilar. Platonizmtn farqli oʻlaroq, barcha narsaning ibtidosi aql (nus) emas, balki monada—diada deb hisoblar edilar. Keyingi davrda N. falsafada mustaqil oqim sifatida oʻz mavqeini yoʻqotdi, uning ayrim jihatlari neoplatonizmsa. oʻz aksini topdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neoplatonizm

Neoplatonizm (neo... va platonizm) — yunon falsafasidagi oqim. 3— 6-asrlarda paydo boʻlgan. N. namoyandalari Plotin, Porfiriy, Prokl. N. vakillari Platonntg moddiy dunyo gʻoyalar dunyosining soyasi ekanligi toʻgʻrisidagi fikrini yana ham diniy shaklda bayon etdilar. N.ning asosiy mazmuni Platon triadasi — "yagona", "aql" (nus), "jon" dialektikasini ishlab chiqishdan iborat. Unga koʻra, borliqning asosida xudo, qandaydir bilish va tushuntirib berish mumkin boʻlmagan boshlangʻich mohiyat yotadi. Eng oliy mohiyat — xudo emanatsiya yoʻli bilan avval dunyo-viy aklni, keyin dunyoviy ruhni yara-tadi, undan keyin — soʻnggi bosqichda idrok qilinadigan moddiy dunyoni yaratadi. Neoplatonchilar fikricha, insonning yashashidan maqsad — ruhni tanadan, gunoxlardan xalos etib, yana xudoga yaqinlashishdan, uning sharofatiga erishishdan iborat. Insonning gunohga botib qolganligini asoslashga urinish, inson fikrining erkin-ligi va mustaqilligiga ishonmaslik — N.da uchraydigan asosiy belgilar deb hisoblashadi. N.islom falsafasiga ham muayyan taʼsir koʻrsatgan. Suxravardiy va Gʻazoliy qarashlarida, tasavvuf taʼlimotida N.ning baʼzi belgilarini uchratish mumkin.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neopozitivizm

Neopozitivizm (neo... va pozitivizm) — 20-asr falsafasidagi asosiy yoʻnalishlardan biri. Pozitivizmning hozirgizamon shakli N.ga Vena toʻgaragi qatnashchilari M. Shlik, R. Karnap, O. Neyrat asos solgan. N.ning Angliyada tarqalishida B. Rassel, L. Vitgenshteyn va boshqa katta oʻrin tutgan. N.ning asosiy gʻoyalari empirizm va fenomenalizmta (J. Berkli, D.Yum) borib taqaladi.

Falsafaning dunyoqarash masalalarini nazariy bilish vositasi sifatidagi imkoniyatlarini rad etib, fanni falsafaga qarshi qoʻyadi. Bilimni (yoki ilmiy, falsafiy, ogʻzaki tilni) mantiqiy yoki lingvistik tahlil qilish uslubini ishlab chiqishni maq-sad qilib olgan. N. gʻoyalari Vena toʻga-ragi faoliyatida oʻz ifodasini topdi, uning asosida mantiqiy pozitivizm vujudga keldi. N.ni fan falsafasi (Ch. Morris, P. Brijmen), Shvepiyadagi Upsala maktabi va boshqa yoʻnalishlarning vakillari qoʻllabquvvatladilar. 1950-yillarda lingvistik falsafa katta nu-fuzga ega buldi. Fanning uslubiy ma-salalarini ishlab chiqishni daʼvo qilib, amalda ularni hal eta olmadi. N. namoyandalari hozirgi formal mantiq, semiotika va fan mantigʻi rivojida muayyan rol oʻynadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neorealizm (oqim)

Neorealizm (neo... va realizm) — 20-asr ingliz falsafasidagi qukmron oqim. Kembrij shahrida 1903-yilda ingliz faylasufi J. Mur (1873—1958) asos solgan. N. neogegelchilikka, ayrim falsafiy masalalarni spekulyativ ishlab chiqishga qarshi qaratilgan boʻlib, uning vakillari bu masalalarni man-tiqiy tahlil vositasi bilan, yaʼni ta-biatshunoslik uslubi bilan hal qilishga urinadilar. Falsafa tizim sifatida rad etiladi. Falsafiy qiziqishlari markazida mantiq, bilish nazariyasi, biol. va fizika turgan. J. Murdan tashqari, N.ning vakillari S. Aleksander, ingliz faylasufi Ch. D. Broud (1887—?), S. L. Morgan, B. Rassel, ingliz-amerika faylasufi A. N. Uaytxed (1861 — 1947) va boshqadir. Neore-alistlar ikkinchi guruhining rahbari ingliz faylasufi A. Ayer (1910— 89) boʻlib, neopozitivizmga yaqin turadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neosxolastika

Neosxolastika — oʻrta asr sxola-stikasini tiklashga urinuvchi katolitsizm falsafasidagi turli oqimlar majmui. 19-asr boshida paydo boʻlgan, oxiridan esa keng yoyildi, neotomizm N.ning asosiy oqimiga aylandi. Is-paniyada (20-asr oʻrtasidan Germaniyada ham) ispan ilohiyotchisi F. Suares (1548—1617) taʼlimoti asosida rivojlandi. N.ning bir kancha maktablari tomizmni eng yangi falsafiy oqimlar bilan birlashtirishga urinmoqda.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neotektonika

Neotektonika (neo... va tektonika), eng yangi tektonika — tektonikaning Yerning hozirgi relyefi asosiy qiyofasini shakllantirgan turli strukturalar, Yer poʻsti rivojlanishning tarixi va tektonik harakatlarini oʻrganuvchi boʻlimi. Bu jarayonlar Yer poʻsti tuzilishida yangi struktura shakllarini vujudga keltirib, qadimda paydo boʻlgan strukturalarni faollashtirgan. 1937-yil rus olimi S. S. Shuls birinchi marta "eng yangi tektonika" istilohini taklif etdi. U Tyanshan togʻlari hozirgi relyefining vujudga kelishini eng yangi tektonika jarayonlari bilan izoxladi. 1948-yilda geo-loglar N.ni geologiyaning mustaqil boʻlimi qilib ajratishni taklif qildilar. 1950-yilda olimlar tektonik harakatlar kuchaygan davr (neogen-antro-pogen davri)ni Yer poʻsti rivojlanishining mustaqil eng yangi tektonik bosqichiga ajratdilar. Yer poʻsti turli struktura elementlari —materik platformalari, orogenez zonalari, hozirgi geosinklinal oblastlar, tafrogenezda eng yangi tektonik harakatlar faolligining kuchayishi bir vaqtda kech-magan (kechki oligotsen, neogen, antro-pogen). Bu eng yangi tektonik bosqichning quyi chegarasi masalasi boʻyicha olimlar oʻrtasida bahsga sabab buldi.

N.da tektonik jarayonlarni urganishda turli metodlar (tarixiy-geologik, tektonik va geomorfologik, geofizik, tarixiy-arxeologik, biogeografik) va boshqalardan foydalaniladi. N.ga doyr turli regionlarning har xil masshtabdagi haritalari nashr qilingan.

N.ning nazariy masalalarini ishlab chiqish amaliy vazifalar — muxandislik inshootlari (toʻgʻon, port va boshqalar) loyihalash va qurish, suv taʼminoti, neft va gaz quvurlarini yotqizish, konlarni qidirish, zilzilalarni basho-rat qilish bilan chambarchas bogʻliq.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neotomizm

Neotomizm — katolitsizmdagi eng nufuzli falsafiy maktab. Foma Akvinskiyning 1879-yilda Rim papasi Lev XIII tomonidan yagona chin falsafa deb eʼlon qilingan taʼlimotiga asoslangan. N. tomizm taraqqiyotining hozirgi zamon bosqichidir. Italiya, Ispaniya, Fransiya, Belgiya, Germaniya, AQSH, Lotin Amerikasi mamlakatlarida tar-qalgan. Namoyandalari: E. Jilson, J. Mariten, M. Grabman va boshqa Asosiy markazi — Luven universiteti huzuridagi Oliy falsafa instituti (1888-yil D. Mersye asos solgan).yana patristika yõnalishida ham u haqida bilish mumkin

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neofashizm

Neofashizm — hozirgi oʻng, tajovuzkor harakatlarni anglatuvchi tushuncha. Ikkinchi jahon urushidan keyin tarqatib yuborilgan fashist tashkilotlari (qarang Fashizm)nnng siyosiy va gʻoyaviy izdoshlari faoliyatini ifodalaydi. Neofashist guruhlari va partiyalari terro-ristik diktaturaga intiladi. Bu yoʻlda ular siyosiy manfaatlari mos tushgan hukmron doiralar bilan yaqin aloqada boʻladi. N. ashaddiy shovinizm, irqchilik va jaholatparastlik gʻoyalariga suyanadi. Hozirgi davrda bunday kayfiyatdagi guruhlar turli mamlakatlarda paydo boʻlmoqda. Ular har xil qoʻporuvchilik ishlari bilan demokratik jarayonlarga xalaqit bermoqda. Masalan, Ang-liyada "Milliy front", Gollandiya, Belgiya, Skandinaviya mamlakatlari, AQSH, Rossiya va boshqa davlatlarda neofashist guruhlari va tashkilotlari fao-liyati namoyon boʻlib turibdi. Ular turli shiorlar va maqsadlar ostida goh oshkora, goh yashirin tusda harakat olib bormoqda. N. xalqaro keskinlik, militarizm va qurollanish poygasi tarafdoridir. Chunki bunday sharoit ular koʻzlayotgan maqsadlariga erishish uchun qulay vaziyatni yuzaga keltiradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neofreydizm

Neofreydizm — hozirgi zamondagi, ayniqsa, amerika falsafasi va psixologiyasidagi oqim. 1930-yillar oxirida psixoanalizni amerika sotsiologik va etnografik nazariyalari bilan birlashtirish jarayonida paydo boʻldi. Asosiy vakillari: K. Xorni, X. S. Sallivan, E. Fromm. Shaxslararo munosabatlardagi ichki psixologik jara-yonlarning muhim tomonini chetlab, N. psixologik normalarni shaxsning ijtimoiy muhitga moslashuvi sifatida izoxlaydi. 3. Freydning libido va sublimatsiya haqidagi taʼlimotini N. chetga surib qoʻyadi va yo umuman gʻayri-shuuriylik rolini inkor etadi yoki unda ijtimoiy va psixik strukturalar oʻrtasidagi bogʻlovchi halqani koʻradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nepallar

Nepallar (kxaslar, oʻzlarini — nepali deb atashadi) — 1) xalq, Nepalning asosiy aholisi (11,3 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). 2,1 mln. kishi Hindistonda yashaydi. Nepal tilida soʻzlashadi. Dindorlari — hinduizmga eʼtiqod qiladi. Antropologik jixatdan mongoloid va yevropeoid irklariga boʻlinadilar. N.ning shakllanishida kxasi (gurkh) qabilalari ittifo-qiga kirgan xalqlar yetakchi rol oʻynagan. Dehqonchilik (sholi), chorvachilik, hunarmandchilik bilan shugʻullanadilar.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neper Jon

Neper (Napier) Jon (1550, Merchis-tonKasl, Edinburg yaqinida — 1617.4.4) — logarifmlarni kashf qilgan shotland matematigi. Edinburg universitetida oʻqigan. "Logarifmlarning ajoyib jadvali tavsifi" (1614) ishida Neper Jon logarifmlarga taʼrif bergan, ularning xossalari va qoʻllanilishini tushuntirgan. "Logarifmlarning ajoyib jadvalini tuzish" (1619) ishida 1614-yildagi tavsif da bayon etilgan logarifm nazariyasi va oʻnli logarifmlar gʻoyasi bayon qilingan.

Neper Jonga sferik uchburchaklarni logarifmlash uchun bir qator qulay yechish formulalari ham taalluqli.

Manbalar 

1617-yilda tugʻilganlar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Neper soni

Neper soni (yesoni) - (l + i)” ifodaning p cheksizga intiladigan limita, e = lim(l + i)” =2,718281828459045..., natural logarifmning asosi. Sh. Ermit (1873) Neper soni transsendent son ekanligini isbotlagan. Neper soni J. Neper nomiga qoʻyilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Vladimir Nepomnin

Vladimir Yakovlevich Nepomnin (1906.9.1, Dnepropetrovsk — 1978, Toshkent) — tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), tarix fanlari doktori (1962), professor (1963). Oʻrta Osiyo universiteti huquqshunoslik fakultetida (1934— 36), partiya ishlarida (1937-45) ishlagan. "Pravda Vostoka" gazeta muharriri (1946—48), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti direktori (1948-51), direktor oʻrinbosari (1951—57), Toshkent Davlat Universiteti kafedra mudiri (1965—70). Ilmiy ishlari Oʻzbekistonning 20-asr 1-yarmi tarixiga bagʻishlangan.

Manbalar 

Tarixchilar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1978-yilda tugʻilganlar