yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Reniy

Reniy (lotincha Rhenium), Re — Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 75; atom massasi 186, 207. Reniy tabiatda ikki izotop holida uchraydi; biri — barqaror izotop 185Re (37,07%) va ikkinchisi — kucheiz radiaktiv izotop l87Re(62,93%, Tu^YU11 yil)dir. Reniy elementini Reniy va Reniy Noddaklar 1925-yilda kolumbit mineralidan topdilar. Reniy nomi Germaniyadagi Reyn daryosining lotincha nomi (Rhenus^aH olingan. Reniy Yer poʻstining massa jihatidan 710~8% ini tashkil etadi. U tarqoq element, koʻpincha molibden, volfram, tantal, platina, mis rudalarida, ayniqsa, molibdenit mineralida koʻp.

Reniy och kulrang ogʻir metall, suyuqlanish temperaturasi 3180°, kaynash temperaturasi 5900°, zichligi 21,03 g/sm³. Reniy oddiy temperaturada havoda oʻzgarmaydi, suyultirilgan kislotalar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Havoda yuqori temperaturada qizdirilsa, uning bir necha oksidlari (ReO3, Re2O7) hosil boʻladi. Reniyning oʻz birikmalaridagi valentligi —1 dan +7 gacha. Reniy ning valentligi 4, ayniqsa, 7 boʻlganida barqaror birikmalar hosil boʻladi. Reniy qizdirilganida oltingugurt va galogenlar bilan birikadi, vodorod bilan birikmaydi, u vodorodni yutishi mumkin. Konsentrlangan HCI, HF va H2SO4 da eriydi. Reniyning ftoridlari (ReF7, ReF6, ReF5,) Reniyga ftor taʼsir ettirib olinadi. Reniyning xloridi ReCI5, metall Reniyga xlor taʼsir ettirib hosil qilinadi. Reniyning 3 ta oksidi maʼlum: ReO2— qora tusli, ReO3 — qizil va koʻk tusli, Re2O7 — sariq tusli kristall modda. Reniy (VI) oksid ReO3 va reniy (UP)oksid ReO7 — kislotali oksidlar jumlasiga kiradi. ReO3 ga muvofiq keladigan kislota H2ReO4 olingan emas; lekin uning beqaror tuzlari maʼlum. Re2O7 ga muvofiq keladigan perrenat kislota HReO4 faqat suvdagi eritma holida mavjud. Bu eritma rangeiz, Perrenat kislotaning barqaror tuzlari (Mas, KReO4NH4ReO4) maʼlum.

Reniyning past valentli (+1, +2) birikmalari nihoyatda beqaror boʻlib, faqat kuchli qaytaruvchilar ishtirokida hosil boʻladi. Reniyning ReS2 va Re2S7 tarkibli sulfidlari olingan.

Reniy komplekslar hosil qilishga nihoyatda moyildir. U har qanday valentli holatda ham komplekslar hosil qila oladi. Masalan, ReCl5 ni konsentrlangan NS1 ga solinsa, H2[ReCl6] tarkibli kompleks hosil boʻladi.

Reniy ammoniy (yoki kaliy) perrenatni yoxud Reniy oksidlarini vodorod oqimida qaytarish yoʻli bilan olinadi. Undan tashqari, Reniy galogenidlarini yuqori temperatura davolfram simda parchalab ham sof Reniy olish mumkin.

Reniy elektrotexnika, kimyo texnologiyasi, vakuum texnikasi va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi. Tarkibida Reniy boʻlgan katalizatorlar ammiak va metanni oksidlash, etilenni gidrogenlash kabi reaksiyalarni tezlashtiradi. Reniy turli aniq asboblar yasashda, metallarning sirtini krplashda ishlatiladi.

Manbalar 

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Renta

Renta (nem. rente, lot. reddita — qaytarib berilgan) — 1) keng maʼnoda — mulk egalarining tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanmasdan yer, mol-mulk, kapitaldan muntazam oladigan daromadi; ssudaga berilgan kapitaldan foiz, yer egalarining ijaraga berilgan yer uchastkasidan, uy-joy egalarining ijaraga berilgan binolardan muntazam oladigan daromadi. Tor maʼnoda R. — qatʼiy daromadli pul kapitali va qimmatli qogʻozlar egalari foiz shaklida oladigan daromad. Aksariyat hollarda R. tushunchasi yerni ijaraga berish natijasida olinadigan daromadga nisbatan qoʻllanadi (qarang Yer rentasi); 2) sugurta polney boʻyicha sugʻurta tashkiloti tomonidan sugʻurtalangan shaxsga har yili toʻlanadigan pul summasi.

Manbalar
Rentabellik

Rentabellik (nem. rentabel — daromadli, foydali) — korxona yoki tadbirkorlikning daromaddorligi, samaradorligi; mikroiqtisodiy miqyosdagi iqtisodiy faoliyatning samaradorligi. R. korxona yoki tadbirkorlik faoliyatining moliyaviy natijalarini baholashda qoʻllanadigan asosiy koʻrsatkich. R. foyda olib ishlashning qiyosiy, yaʼni sarf-xarajatlarga nisbatan aniqlanadigan koʻrsatkichi boʻlib foizlarda ifodalanadi. Uzoq muddatli va joriy xarajatlar (mashinauskuna, binolar, inshootlar, xom ashyo, yoqilgʻi, materiallar, butlovchi qismlar, ish kuchi va boshqa sotib olish) mazmunan har xil boʻlganidan ular qanday natija berganligini bilish uchun R.ning 4 ta asosiy koʻrsatkichlari qoʻllanadi.

Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida iqtisodiy oʻsishning intensiv omillarini kuchaytirish asosida R.ni oshirishga, foydani maksimumlashtirishga zarur shart-sharoitlar yaratiladi. Bozor talab qilgan xaridorgir tovarlarni ishlab chiqarish, i.ch.ni modernizatsiyalash, xom ashyo va materiallar sarfini qisqartirish, resurslarni tejab-tergab ishlatish asosida joriy harajatlarni kamaytirish, mehnat unumdorligini muttasil oshirib borish, kapital tarkibini shakllantirish (aylanma kapital), mehnat motivatsiyasini kuchaytirish (ishchi-xizmatchilar mehnatini ragʻbatlantirish mehnat unumdorligini oshirishga, tejamkorlikni taʼminlashga intilishni paydo etadi) R.ni oʻstirishning asosiy omillaridir. Bu omillarni qoʻllash korxona darajasida boshqarib boriladi. Shu maqsadda R. monitoringga yuritiladi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

Manbalar
Wilhelm Röntgen

Wilhelm Röntgen () ; 27-mart 1845-yil10-fevral 1923-yil) was a German (1845.27.3, Lennep, Dyusseldorf yaqinida — 1923.10.2, Myunxen) — nemis fizigi. Syurixdagi (Shveysariya) Oliy texnika maktabida oʻqigan (1865— 68). Vyursburg (1870-yildan) va Strasburg (1872-yildan) universitetida ishlagan. Xoenxeymdagi Oliy qishloq xoʻjaligi maktabi (1875-yildan), Strasburg universiteti (1876-yildan), Gisen universiteti (1879-yildan), Vyursburg universiteti (1888-yildan, 1894-yildan rektor). Myunxen universiteti (1900-20) professor R. yangi nurlanishni kashf qilib, ularni „X nurlar“ deb atadi (1895) (keyinchalik bu nurlar rentgen deb atala boshlandi). Rentgen nurlari tibbiyot, fan va texnikaning turli sohalarida keng qoʻllanila boshlandi. R. birinchi rentgen trubkasini yaratdi. 1897-yildan boshlab u kristall arnin g pyezoelektr va piroelektr xususiyatlarini oʻrgangan, kristallardagi elektr va optik hodisalarning oʻzaro bogʻliqligini aniqlagan, harakatdagi muqitlar elektrodinamikasi masalalari bilan shugʻullangan. R.ning magnetizm boʻyicha tadqiqotlari X. A. Lorents elektron nazariyasining yaratilishida katta ahamiyatga ega boʻlgan. R. fiziklar ichida dunyoda birinchi boʻlib Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan (1901)
.

Hayoti

Taʼlim

Ish faoliyati

Shaxsiy hayoti

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
Nemis fiziklari
1845-yilda tugʻilganlar
1923-yilda vafot etganlar
27-martda tugʻilganlar
10-fevralda vafot etganlar
Rektorlar
Rentgen

Rentgen — rentgen va gammanurlanishlar ekspozitsiya dozasining birliklar tizimiga kirmagan birligi; ular havoni ionlash taʼsirini ifodalaydi. V. K. Rentgen sharafiga qoʻyilgan. R bilan belgilanadi. 1 R rentgen va gammanurlanishda ishtirok etuvchi elektronlar 0,001293 g havoda bir xil ishorali barcha ionlarning yigindi zaryadi 4’YU Kl ga teng boʻlgan ionlarni hosil qiladigan doza. 1 R 1 sm³ havoda 2,083109 juft ion yoki 1 g havoda 1,61 10’2 juft ion borligini anglatadi. Rentgen Xalqaro birliklar tizimidatk ekspozitsiya dozasi (Kl/kg) bilan kuyidagicha bogʻlangan: 1 R=2,57976104 Kl/kg . Dozimetriyada rentgenning fizik ekvivalenti RFE va biologik ekvivalenti RBE degan doza birliklar i mavjud. RFE turli ionlovchi nurlanishni ifodalaydi; unda 1 g moddada yutilgan energiya miqdori 1 R dozali rentgen yoki gammanurlanish 1 g havoni ionlash uchun sarf qilgan energiyasi miqdoriga teng . 1 RFE = 85 erg/g . RBE turli ionlovchi nurlanishning biologik toʻqimada yutilgan shunday mik,doriki, uning biologik taʼsiri 1 R dozali rentgen yoki gammanurlanishning taʼsiriga ekvivalent. Rentgen texnika, tibbiyot va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi.

Manbalar
Rentgen rasadxonasi

Rentgen rasadxonasi — Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) sifatida orbitaga chiqarilgan apparatlar; kosmik yoritqichlarni ulardan chiqadigan rentgen nurlarda tekshirishga moʻljallangan. Quyosh va boshqa rentgen nur manbalarini tekshirishda qoʻllanadi. 1970-yildan boshlab turli davlatlarda bortiga Rentgen rasadxonasi oʻrnatilgan 10 dan ortiq YESY uchirilgan. Masalan, CAC, Skylab, XEAO, GOES (AQSH), Haqutyo, Yphkoh (Yaponiya), Astron (SSSR), SoHO (AQSH va Yevropa) tipidagi yoʻldoshlar.

Rentgen rasadxonasiga rentgen teleskoplar oʻrnatiladi. Bular osmon va Quyoshning barcha sohalarining rentgen suratlarini olib, Yerga uzatib turdi. Bu suratlarga asoslanib, kosmik rentgen manbalari (Galaktikada 100 ga yaqin, Magellan bulutlarida 30 dan ortiq va Andromeda tumanligida 10 dan ortiq) topildi va oʻrganildi. Quyosh atmosferasidagi rentgen tuzilmalar va jarayonlar magnit tabiatga ega ekanligi ochildi.

Manbalar
Rentgenografiya

Rentgenografiya {rentgen va ... grafiya) — obyekt (Mas, organizmning biror qismi) tasvirini rentgenogramma yordamida tekshirish; rentgenodiagnostikashshg asosiy usullaridan biri. R. paytida obyekt rentgen nurlari manbai bilan rentgenoplyonka yoki plastinkali kasseta orasida turadi. Ayrim xrllarda quyuq soya bermaydigan va atrofdagi aʼzo va toʻqimalardan yaqqol ajralib koʻrinmaydigan aʼzolarga rentgen kontrast moddalar yuborib, rentgenogrammasi olinadi. Olingan surat davolash muassasasida saqlanadigan hujjat boʻlib, bundan keyingi rentgenogrammalar bilan taqqoslashga xizmat qiladi.

Manbalar
Rentgenologiya

Rentgenologiya (rentgen va … logiya) – tibbiyot sohasi; aʼzolar va sistemalar tuzilishi hamda funksiyalarini tekshirishda, kasalliklar rentgenodiagnostikasida rentgen nurlaridan foydalanish masalalarini oʻrganadi. Rentgen nurlari kashf etilishi bilan yuzaga kelgan. Rentgenologiya odam morfologiyasi, fiziologiyasi va patologiyasiga oid bir qancha masalalarni ishlab chiqishda, shuningdek, sogʻliqni sakdashni amaliy rivojlantirishda muhim rol oʻynadi. Rentgenologik metod kasalliklarni aniqlashda yetakchi usullardan hisoblanadi (qarang Rentgenodiagnostika). Rentgenologiyaning 20-asrning ikkinchi yarmidagi fan rivoji va texnika taraqqiyoti bilan chambarchas bogʻliq. Hozirgi rentgenologiya oldida tibbiyot sohasidagi rentgen texnikasini va kasalliklarni tekshirish metodikasini takomillashtirish, kasalliklarni rentgen nurlari bilan aniqlash nazariyasini rivojlantirish, turli organlarning rentgenogrammasi va flyuorogrammasini hosil qiladigan avtomatik qurilmalarni yaratish, angiografiya va limfografiyani rivojlantirish, elektrorentgenografiyani amalda tatbiq etish, bemorlarni rentgenologik tekshirishdan oʻtkazishda ularni rentgen nurlaridan muhofazalashni kuchaytirish kabi muqim masalalar turibdi.

Rentgenologiya bilan radiologiya tarixan oʻzaro jips bogʻlangan boʻlib, bu bogʻligʻlik, institutlar, ilmiy jamiyatlar, jurnal va boshqa (rentgenoradiologiya tarzida) nomlanishida oʻz aksini topgan. Koʻpgina mamlakatlarda rentgenologiya maʼnosini „radiologiya“ termini ishlatiladi. Rentgenologiya fani tibbiyot institularining rentgenologiya va radiologiya kafedralarida oʻqitiladi.

Oʻzbekistonda ilk bor 1921-yil Oʻrta Osiyo universiteti tibbiyot fakultetida rentgen kabineta, 1923 yildan bu kabinet negizida alohida Rentgenologiya boʻlimi tashkil etildi. Keyinchalik birinchi oʻzbek rentgenologiyalaridan Z. Egamberdiyev, S. Nosirov va boshqa shu sohada faoliyat koʻrsata boshladilar. 1958-yil Toshkentda Oʻzbekiston Rentgenologiya, radiologiya va onkologiya ilmiy tadqiqot instituta tashkil etilishi, Toshkent tibbiyot akademiyasi, SamTI, Pediatriya tibbiyot instituti, Andijon tibbiyot instituti, Respublika vrachlar malakasini oshirish institutida Rentgenologiya kafedrasi ochilishi munosabati bilan rentgenologiya fani rivojlandi. Bunda J. M. Abdurasulov, J. N. Maxsumov, Sh. Mirgʻaniyev, A. R. Mansurov, K. Otabekova kabi olimlarning xizmati katta.

Manbalar
Rentgenometriya

Rentgenometriya (rentgen va... metriya) — jiyemga yoki tirik organizmga yutilgan rentgen va gammanurlar miqdori (dozasi) ni hisoblash va oʻlchash bilan shugʻullanadigan soha. R. da koʻllaniladigan usul va asboblar (rentgenometrlar) rentgen va gammanurlanishning ionlovchi taʼsiriga asoslangan. R. usullari tibbiyot, harbiy ish, sanoatda keng qoʻllanadi.

Manbalar
Reologiya

Reologiya (yun. rheos — oqish, oqim va .logiya) — moddalar jismlarning oquvchanligi va deformatsiyalanishi bilan bogʻliq jarayonlarni oʻrganish bilan shugʻullanadigan fan. Realogiyada turli qovushqoq, plastik materiallarning qaytmas qoldiq deformatsiyasi va oqishi bilan bogʻliq jarayonlar hamda siljish (elastiklikning keyingi taʼsiri va kuchlanish relaksatsiyasi) hodisalari koʻriladi. R. iborasini ilk bor amerikalik olim Yu. Bingam kiritgan va rasman 1929-yilda qabul qilingan. R. muammolari texnikada turli i.ch. jarayonlari texnologiyasini yaratishda, har xil materiallar (metall, polimer, grunt, beton, oziq-ovqat mahsulotlari va boshqalar)ga taalluqli loyihalash va konstruktorlik hisoblash ishlari va boshqalarda koʻp uchraydi.

Realogiyaning bir necha boʻlimlari mavjud. Nazariy realogiya . (fenemologik realogiya. yoki makroreologiya) ni tutash muhitlar mexanikasining bir qismi deb karash mumkin. U gidromexanika va deformatsiyalanuvchi qattiq jismlar mexanikasi orasidagi oʻrinni egallaydi. R. jiyemga taʼsir etuvchi mexanik kuchlanishlar bilan ular hosil qilgan deformatsiyalar orasidagi munosabatlarni va ularning vaqt boʻyicha oʻzgarishlarini aniqlaydi. Tutash muhitlar mexanikasidagi materiallarni bir jmneli va tutash, degan farazlarga binoan nazariy Realogiyada qattiq, suyuq va boshqa jismlarning deformatsiyalanishi va oqishiga taallukli turli chegaraviy masalalar yechiladi. Materiallarning reologik holatini ifodalash uchun mexanik modellar tuzilib, ulardan polimerlarning mexanik xususiyatlarini, qattiq jismlardagi ichki ishqalanishni va real jismlarning boshqa xususiyatlarini oʻrganishda foydalaniladi. Eksperimental Realogiya (reometriya) moddalarning turli reologik xususiyatlarini maxsus asboblar va sinash mashinalari yordamida urganadi. Mikroreologiya mikrohajmlar (Mas, dispers tizimlardagi dispers fazasi zarrachasi) dagi deformatsiya va oqish jarayonlarini urganadi.

Bioreologiya odam va hayvonlardagi har xil biologik suyuqlik (Mas, qon va boshqalar) ning oqishi, turli toʻqimalar (mushak, suyak, kon tomirlari) dagi deformatsiyalarni urganadi.

Realogiya asosida I. Nyutonning qovushqoq suyuqliklar harakatiga qarshilik qonunlari, NavyeStoks, J. Maksvell, U. Tomson va boshqalarning tadqiqotlari yotadi. Bu fanning rivojlanishiga oʻzbek olimlari H. Rahmatullin, J. Fayzullayev (suyukliklar)T. Rashidov, T. Shirinquyaov, Gʻ. Hojimetov (qattiq jism va gruntlar R.si) va boshqa hissa qoʻshishgan.

Manbalar
Repellentlar

Repellentlar (lot. repellens — oʻzidan qochiruvchi, qaytaruvchi) — pestitsidlar guruhiga kiradigan kimyoviy preparatlar. Hasharotlarni ular oziqlanadigan oʻsimliklardan, shuningdek, hayvonlar va odamlardan qochirishda qoʻllanadi. R., asosan, qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarini zararkunandalardan, odamlarni va hayvonlarni qon soʻruvchi xasharotlardan himoya qilishda ishlatiladi. Hayvonlar va oʻsimliklardan olingan R. (hidli oʻtlar, oʻsimlik moylari va boshqalar)dan qadimdan foydalanib kelingan. Hozir amaliyotda, asosan, uzok, muddat taʼsir etadigan kimyoviy (sintetik) preparatlar — oddiy va murakkab efirlar, spirtlar, aldegidlar, efir moylari va boshqa qoʻllanadi. R. hasharotlarning hid sezish, sanchishsoʻrish organlariga taʼsir etib, ularni izdan chiqarish, shuningdek, oʻsimliklarning hasharotlarni jalb etadigan hidlarini yoʻqotish (Mas, limon moyi) asosida taʼsir koʻrsatadi. R. issiq qonli hayvonlar uchun kam zaharli qisoblanadi va shuning uchun amalda keng qoʻllanadi.

Manbalar
Reper

Reper (frans. gerege — belgi, nishon, dastlabki nuqta) — 1) (geodeziyada) — asosiy sathiy yuzaga nisbatan nivelirlash orqali balandligi anik,langan nuqtani mahkamlash belgisi.

Reperning fundamental va oddiy xillari bor. Fundamental reper 1 darajali nivelir yoʻllarida har 50—80 km oraliqda, 2darajali yoʻlning muhim joylarida va dengiz hamda okeanlar suvi sathini oʻlchash joylarida, gruntlar qatlamiga tik oʻrnatilgan temirbeton ustunlar bilan mahkamlab qoʻyiladi. Oddiy reper (devoriy reper) barcha nivelir yoʻllarida har 5 — 7 km da gruntlar qatlamiga, mustahkam bino yoki inshootlar devoriga oʻrnatiladi. Reper balandligining uzoq muddatga oʻzgarmay saqlanishini taʼminlashda ularning asosi, gruntining mavsumiy muzlash chuqurligini hisobga olgan holda oʻrnatiladi. Oʻzbekiston hududida reper balandligi Kronshtadt futshtogi (koʻpriktoʻsinida maxkamlab qoʻiylgan mis plastinkaga tushirilgan gorizontal shtrix)ga nisbatan hisoblanadi va maxsus "Balandliklar roʻyxati"ga yozib qoʻyiladi.

Mamlakat hududida oʻrnatilgan fundamental va oddiy reper jami davlat nivelir tarmogʻini tashkil qiladi. Davlat nivelir tarmogʻining reperlari topografik sʼyomkalarni bajarishda, qurilishda va turli tadqiqot ishlarida yer nuqtalarining balandligini aniqlashda boshlangʻich nuqta (tayanch) boʻlib xizmat qiladi. 2)artilleriyada — moʻljalga olinadigan nishonga toʻgʻrilashda foydalaniladigan qoʻshimcha nuqta. Bevosita nishonni moʻljalga olishning imkoni boʻlmagan yoki noqulay boʻlgan hollarda reperdan foydalaniladi; 3)matematikada — maʼlum tartibda olingan va umumiy bosh nuqtadan chiquvchi hamda bir tekislikda yotmaydigan chizikli bogʻlanmagan vektorlar. Ularning soni fazo oʻlchoviga teng boʻlishi kerak. Chiziqli algebra reper bazis deb yuritiladi. Differensial geometriyada fazoviy egri chiziqning har bir nuqtasi bilan bogʻlangan qoʻzgʻaluvchan reper muhim. Bu egri chiziqning qaralayotgan nuqtasidagi urinmasi, bosh normali va binormali boʻyicha yoʻnalgan birlik vektorlaridan iborat.

Manbalar
Repertuar

Repertuar (frans. repertoir, lotincha repertorium — roʻyxat, izohlash) — drama teatri, musiqali teatr, estrada konserti yoki ayrim artist tomonidan ijro etiladigan asarlar majmui. R. uslubi va janriga koʻra ham farqlanadi (romantik R., komediya R.i), "zamonaviy R.", "mumtoz R." tushunchalari boʻladi.

Manbalar
Repetek qoʻriqxonasi

Repetek qoʻriqxonasi — Sharqiy Qoraqumning markaziy qismidagi qoʻriqxona. Turkmanobod (sobiq Chorjoʻy) shahridan 70 km janubda. Qumli choʻlning tabiiy majmuini qoʻriqlash va oʻrganish uchun 1928-yilda Repetek qumli choʻl st-yasi (1912) negizida tashkil etilgan. Oʻrta Osiyoning issiq joylaridan biri (eng baland harorati 50°; yillik yogʻin 114 mm). Maydoni 34,6 ming ga. Boshqa qoʻriqxonalardan joʻyakjoʻyak, doʻng barxanlar va ular majmui, shuningdek, Qoraqum choʻlida oʻsadigan asosiy oʻsimlik turkumlari (oq va qora saksovul, qandim, cherkez, quyonsuyak, borjok, quyonquyruq, yaltirbosh, choʻlkuchala, lolaqizgʻaldoq, sassiqquray, ilonchoʻp, tuyayaproq, shirach va boshqalar) bilan ajralib turadi. Hayvonot dunyosi ham xilmaxil. 1000 turdan ortiq hasharot (qoʻngʻizlar, kapalaklar, kanalar, chumolilar va boshqalar), sudraluvchilardan 13 tur kaltakesak (agama, gekkon, echkiemar va boshqalar), 8 tur ilon (charxilon, oʻqilon, koʻlbor ilon va hokazo), dasht toshbaqasi, 196 tur qush (xoʻjasavdogar, qizilishton, qargʻa va boshqalar), sut emizuvchilardan 20 tur (quyon, yumronqoziq, qoʻshoyoq, jayron, qoraqol va q.k.) yashaydi.

Adabiyot 
 Rustamov A. K., Repetekskiy zapovednik. M., 1971.

Abdushukur Xonazarov.

Manbalar
Respublika

Respublika (lotincha: respublica, res — ish va publicus — ijtimoiy, umumxalq, xalq) — xalq ishi, davlat boshqaruvi shakli, unda barcha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar. Tarixan Respublika antik davrda monarxiyaning ziddi sifatida vujudga kelgan (Afinadagi quldorlik demokratiyasi). Mil. av. V-IV asrlarda Sparta va mil. av. II asrda Rim davlati aristokratlar qismi manfaatlarini ifoda etgan. Oʻrta ayerlarda Respublika boshqaruv shaklini qoʻllagan Venetsiya va Genuya singari shahardavlatlar bor edi.

Hozirgi vaqtda jahondagi 190 davlatdan 140 dan ortigʻi Respublika hisoblanadi. Boshqaruvning Respublika shakli quyidagi turlarga ajratiladi: 1) prezidentlik Respublikasi (AQSH, Meksika va boshqalar), bunda prezident umumxalq saylovida saylanib, bir vaqtning oʻzida davlat va ijro etuvchi hokimiyat boshligʻi hisoblanadi; 2) parlamentar respublika (Italiya, GFR, Vengriya va boshqalar), bunda parlament toʻliq hokimiyatga ega boʻlib, uning oldida hukumat siyosiy javobgar hisoblanadi. Parlament prezidentni saylaydi. Bunda prezident faqat davlat boshligʻi boʻlib, ijro etuvchi hokimiyat boshligʻi hisoblanmaydi; 3) aralash tipdagi respublika (yarim prezidentlik; Fransiya, Portugaliya, Finlandiya, Yevropadagi totalitar tuzumdan xalos boʻlgan yangi mamlakatlarning aksariyati), bunda prezidentlik respublikasi bilan parlamentar respublika xususiyatlari qoʻshilib ketadi. Yaʼni prezident umumxalq saylovlarida saylanib, yuridik va real keng vakolatlarga ega boʻladi. Biroq hukumat parlament tomonidan tashkil etiladi va u nafakat prezident oldida, balki parlament oldida ham siyosiy javobgar boʻladi. Bunda prezident hukumatga umumiy rahbarlik qiladi, lekin uni bosh vazir boshqaradi. Prezident maʼlum holatlar yuz berganda parlamentni tarqatib yuborish huquqiga ega.

Oʻzbekiston Respublikasi — suveren demokratik respublika boʻlib, mamlakatimizda prezidentlik Respublikasi boshqaruv shakli amal qiladi.

Yana qarang 
 Monarxiya
 Parlament
 Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi
 Davlatlar boshqaruv shakllari ro'yxati

Manbalar
Restavratsiya

Restavratsiya (— tiklash) — buzilgan, shikastlangan yoki vayron boʻlgan tarixiy va madaniy yodgorliklar (alohida meʼmoriy inshootlar va ularning majmualari, tasviriy va amaliy bezak sanʼati asarlari, arxeologik topilmalar va boshqalar)ni asliga oʻxshatib yoki asliga yaqinlashtirib qayta tiklash va mustahkamlash (qarang Taʼmirlash).

Yana qarang 

 Rekonstruksiya

Manbalar
Resurslar

Resurslar ( — yordamchi vosita) — pul mablagʻlari, boylik, zaxira, imkoniyatlar; davlat byudjetida daromad manbalari, tabiiy, iqtisodiy, mehnat, valyuta va boshqa Resurslar boʻlishi mumkin. Keng maʼnoda — jamiyat hayotida i.ch.ni taʼminlashning vositalari, manbalarini ifodalaydigan iqtisodiy Resurslar muqim oʻrindaturadi. Iqtisodiy Resurslar tabiiy (xom ashyo, suv, oʻrmon P.), mehnat ("inson kapitali"), aylanma mablagʻlar (materiallar), axborot, moliya (pul kapitali) Resurslariga boʻlinadi. Top maʼnoda — iqtisodiy P. xoʻjalik faoliyatida foydalaniladigan, shu jumladan, yuqorida sanab oʻtilgan Resurslarni ham qamraydigan omillar majmuini bildiradi. Resurslar tiklanadigan, yana qayta hosil qilish mumkin boʻlgan (ish kuchi, jihozuskunalar) va tiklanmaydigan (Mas, xom ashyolar — neft, koʻmir, gaz, rudali konlar) Resurslarga hamda ishlab chiqarishva mahsulot isteʼmoli chiqindilari boʻlgan ikkilamchi Resurslarga (dastlabki ishlatishdan keyin i.ch.da asosiy xom ayosh yoki mahsulot tarzida foydalaniladigan materiallar va buyumlar)ga boʻlinadi. Bunday Resurslar qoʻshimcha moddiytexnika Resurslar manbai hisoblanadi. Valyuta Resurslari, yaʼni erkin almashtiriladigan chet el valyutasi zaxiralari va uning tushum manbalari ham Resurslarga kiritiladi

Yana qarang 

 Tabiat resurslari

Manbalar
Retinit

Retinit (lotincha: retino — toʻr parda) — koʻz toʻr pardasi (retina)ning yalligʻlanishi. Bunda koʻzning koʻrish quvvati pasayib, koʻrish maydoni torayadi. Organizmdagi umumiy kasalliklar (infeksion kasalliklar, moddalar almashinuvining buzilishi, qandli diabet, buyrak, qon va tomir kasalliklari) oqibatida paydo boʻladi. Koʻz toʻr pardasining baʼzi kasalliklari, Mas, pardaning bolalikdan boshlangan pigmentli regeneratsiyasi, shabkoʻrlik yoki koʻrish maydonining toraya borishi natijasida koʻzning atrofni koʻra olmay qolishi, keksalarda uchraydigan koʻz toʻr pardasi tomirlarining aterosklerozi va hokazo ham R.ga sabab boʻladi.

Davo mutaxassis vrach maslahati bilan olib boriladi. Kasallikka sabab boʻlgan asosiy omillar bartaraf qilinadi. Koʻzni zoʻriqtirmaslik tavsiya etiladi; oftobdan himoya qilinadigan koʻzoynak (qora) taqish buyuriladi.

Manbalar
Retush

Retush ( — tasvirni tuzatmoq) — tasvir (rasm, fotosurat, naqsh va sh.k.)ni qalam, tush, boʻyoq bilan tuzatish, yaxshilash. Retushchi rasm, fotosurat, negativning ayrim joylarini ravshan koʻrinadigan qiladi, tuzatadi, dogʻlarini yoʻqotadi. Shu maqsadda qayta chizadi, boʻyaydi, qirib tashlaydi. Retush, ayniqsa, poligrafiya texnikasida keng qoʻllanadi. Bosmaxona qoliplari tayyorlash uchun ishlatiladigan original, negativ va diapozitivlar retush qilinadi.

Manbalar 

Tasviriy sanʼat
Grafik dizayn
Referat

Referat (lot. refero — axborot beryapman) — biror ilmiy asar, maqola, oʻqilgan kitob va hokazo mazmunining qisqacha yozma yoki ogʻzaki bayoni; oʻrganilgan ilmiy masalaning natijasi haqida axborot; tegishli adabiyot va boshqa manbalarning qisqartirilgan sharxli tahlilini oʻz ichiga olgan maʼlum mavzudagi maʼruza. R., odatda, ilmiy axborot vazifasini oʻtaydi. Unda muayyan mavzu yoritilishi bilan birga, tegishli ilmiy nazariyalar, ilmiy xulosalar taxlil etilishi va tanqid qilinishi mumkin. Oʻzbekistonda R. ilmiy tadqiqot muassasalari, oliy oʻquv yurtlari, akademik litseylar, kasbhunar kollejlari, umumiy taʼlim maktablarida koʻp qoʻllaniladigan didaktik vositadir. Umumiy oʻrta taʼlim maktablari, kasbhunar kollejlari, akademik litseylar oʻquvchilari hamda oliy oʻquv yurtlari talabalarining fakultativ mashgʻulotlardagi maxsus axborotlari ham R. deyiladi. Dissertatsiya yuzasidan tayyorlanadigan R. (avtoreferat)da dissertatsiyaning asosiy mazmuni va xulosalari ifodalanadi.

Roʻzmon Keldiyorov

Manbalar
Referent

Referent (lotincha: referens — xabar qiluvchi, maʼlumot beruvchi) — 1) referat tayyorlovchi, uni oʻqib beruvchi, maʼlumot, xabar beruvchi shaxs 2) Muayyan masalalar yuzasidan axborot, maʼlumot, maslahat beruvchi masʼul shaxs Turli vazirlik, konsern, muassasa va hokazoda R. lavozimi boʻlib, uni egallab turgan shaxs muntazam tarzda sohaga oid maʼlumotlar toʻplab boradi hamda uni referat tarzida oʻz rahbariga taqdim etadi. Ayrim vazirliklarda vazir yordamchisi lavozimida ishlayotgan masʼul shaxs ham R. deb nomlanadi.

Manbalar
Referi

Referi (lotincha refero — bildiraman) — maydon, maydoncha (futbol, basketbol va sh.k.), ring (boks), gilam (kurash), vishka (voleybol) va boshqalardagi sport hakamining anʼanaviy xalqaro nomlaridan biri.

Manbalar
Refleks

Refleks (lot. reﬂ exus — orqaga qaytgan, shuʼla) (tasviriy sanʼatda) — rangtasvir (baʼzan grafika)da biror narsadan qaytgan rang va nur shulasi; narsalarga uni oʻrab turgan obʼyektlar (qoʻshni narsalar, osmon va hokazo)dan qaytayotgan nurning aksi tushishidan hosil boʻladi. "R." terminini ham naturaning oʻziga; ham uning tasviriga birday qoʻllash mumkin. R.ning aniq va nozik ifodalash bilan hajmni, ranglar boyligini va tasvirlanayotgan naturaning tuslarini ularning oʻzaro murakkab munosabatlarida yaratishga erishiladi.

Manbalar
Reflekslar

Reflekslar — organizmning markaziy nerv sistemasi orqali ichki yoki tashqi muhit omillari taʼsiridan retseptorlar qoʻzgʻalishiga javob reaksiyasi. R.ning tuzilish mexanizmi reflektor yoydan iborat. Bunda retseptorlar taʼsirotni qabul qilib, sezuvchi (afferent) nervlarga, ular miya markaziga, markaziy nerv sistemasi qoʻzgʻalishi miyadan harakat organlariga uzatuvchi (efferent) nervlarga, ulardan effektorlar — muskullar, bezlar hamda ichki aʼzolarga oʻtkazadi. R. aʼzolar ishini va ularning oʻzaro taʼsirini tartibga keltirishda (qarang Gomeostaz), organizm bir butunligini sak,lash hamda yashash sharoitiga moslanishda katta ahamiyatga ega.

R. haqidagi dastlabki tasavvurlarni fransuz filosofi va tabiatshunosi R. Dekart ilgari surgan. 18-asrda R. va reflektor apparat toʻgʻrisidagi taʼlimotga shveysariyalik A. Galler, chex Y. Proxaska, shotland Ch. Bell, fransuz F. Majandi va boshqa oʻz hissasini qoʻshdi. 19-asrning 2-yarmiga kelib, reflektor (avtomatik, ixtiyorsiz), shuningdek, ixtiyoriy harakatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar toʻplandi. I. M. Sechenov oʻz asarlarida "hayotdagi barcha ongli va ongsiz aktlar butun mohiyati bilan R.dir" degan edi. Bu tushunchani I. P. Pavlov oliy nerv faoliyati toʻgʻrisidagi taʼlimotda rivojlantirdi. I. P. Pavlov barcha R.ning kelib chiqishi, mexanizmi va biologik ahamiyatini hisobga olib, tugʻma R.ni shartsiz reflekslar va hayot davomida orttirilgan R.ni shartli reflekslarta ajratdi.

R. turiga qarab, millisekunddan bir necha sekundgacha davom etadi. Qoʻzgʻalish reflektor yoyda faqat bir yoʻnalishda — afferent neyrondan efferentga tomon oʻtkaziladi. Bu xususiyat neyronlararo qoʻzgʻalishni uzatish paytida ajralib, sinaptik tutashishni vujudga keltiruvchi kimyoviy moddalar (mediatorlar)ta bogʻliq. R. aloxidaalohida kechmasdan, maʼlum funksional hamda biologik ahamiyatga ega boʻlgan murakkab reflektor aktlarga birlashadi (Mas, ogʻriqni sezish natijasida hosil boʻladigan reflektor R. da bir muskul qisqarsa, ikkinchisi boʻshashadi, nafas hamda yurak faoliyati oʻzgaradi va hokazo). Ichki aʼzolar kasalliklari natijasida patologik R. roʻy berishi mumkin. Mas, oʻpka arteriyasi ichki pardasining maʼlum kiyem iga yot tana taʼsirida yurak ishi toʻxtaydi (shartsiz patologik R.), obhavo yomon paytda toqqa koʻtarilayotganda yurak toj tomirlarida spazm roʻy beradi, xuddi shu holat obhavo yaxshi vaqtda ham xuddi oʻsha joyda takrorlanishi mumkin (shartli patologik R.). Shartli patologik R. takror taʼsirot bilan mustahkamlanmasada, uzoq vaqtgacha saqlanadi.

Manbalar
Reformatsiya

Reformatsiya ( oʻzgartirish, isloh qilish) — 16-asrda Gʻarbiy va Markaziy Yevropada tarqalgan ijtimoiy harakat. Asosan, zamindorlarga qarshi harakterda boʻlib, katolik cherkovi (zamindorlarning asosiy gʻoyaviy tayanchi)ga qarshi kurash tu sini oldi. 1517-yil Germaniya da M. Lyuterning katolik cherkoviga qarshi chiqishi bilan boshlangan. Protestantizm mafkurachilari katolik cherkovi, uning iyerarxiyasi va umuman ruxrniylarning zarurligi amalda inkor qilingan gʻoyalarni ilgari surdilar; katoliklarning Muqaddas rivoyati rad qilindi, cherkovning yer boyliklari va boshqalarga boʻlgan huquklari inkor etildi. Protestantizmning asosiy oqimlari: byurger oqimi (Lyuter, J. Kalvin, U. Svingli); katolik cherkovini yoʻqotish talabini tenglik urnatish uchun kurash bilan bogʻlagan xalq oqimi (T. Myunser, anabaptistlar); uz hokimiyatini mustahkamlash va cherkovga tegishli yerlarni tortib olishga intilgan, dunyoviy hokimiyat manfaatlarini ifodalovchi qirolknyazlik oqimi. Protestantizmning gʻoyaviy bayrogʻi ostida 1524—26 yillarda Germaniyada Dehqonlar urushi, Niderlandiya va Angliya inqiloblari boʻlib utdi. Protestantizm protestantizmta asos soldi (Protestantizm tor maʼnoda — protestantizm ruhida diniy islohotlar utkazish).

Yana qarang 

 Protestantizm
 Xristianlik

Manbalar
Reformizm

Reformizm — kapitalizm doirasida reforma (islohot)lar oʻtkazish yordamida sotsializmga oʻtish uchun asos yaratishga intiluvchi siyosiy oqim. XIX asrning soʻnggi choragida vujudga kelgan (E. Bernshteyn, G. Folmar, A. Milyeran va boshqalar). Sotsial-demokratik partiyalar orasida tarqalgan. Oktyabr toʻntarishi va Birinchi jahon urushidan keyin siyosiy oqimga aylanib, demokratik sotsializm tamoyillarini eʼlon qilgan, kommunistik partiyalarga qarshi turgan.
Https://t.me/UzGlobeTv

Manbalar
Retsept

Retsept (francuzcha. recipio — qabul qilayapman, olayapman) — vrachning dorixonaga maʼlum shakddagi yozma murojaati, unda dorini tayyorlash va berish, shuningdek, undan qanday foydalanish haqidagi koʻrsatmalar boʻladi. Retsept siyoh bilan yozilishi shart. Unda bemorning ism-sharifi, yoshi koʻrsatilib, tashkilot va vrachning muhri boʻlishi lozim. Yuridik hujjat boʻlib, dorilarning toʻgʻri tayyorlanganligi, muddati va boshqalarni tekshirish imkonini beradi.

Manbalar 

    

Huquq
Huquqiy atamalar
Retsidiv

Retsidiv (lot. recidivus — qaytalanuvchi, takrorlanuvchi) (tibbiyotda) — biror kasallikka uchragan bemorda mazkur kasallikning kaytalanishi. Ich terlama, paratiflar, virusli gepatitlarda kuzatiladi. Bemor oʻzini yengilroq his qila boshlagan va kasallik alomatlari yoʻqola borayotgan davrda kasallik qaytadan avj ola boshlaydi. Bemorning umumiy ahvoli yomonlashadi. Yuqumli kasalliklarga nisbatan olinsa, pasaya boshlagan gavda haroratining qaytadan koʻtarilishi R. boshlanishining darakchisi hisoblanadi. Odatda, R. dastlabki kasallikdan ogʻirroq oʻtadi, chunki bemor betoblikdan soʻng hali kuchquvvatini toʻla tiklamagan boʻladi. R. alomatlari paydo boʻlishi bilan vrach bemor ahvoliga mos keladigan rejim tayin qiladi va qoʻshimcha doridarmon va muolajalar buyuradi.

Norvegiya 
Norvegiya dunyoda eng past retsidiv jinoyatlarni sodir etgan mamlakat sifatida 2010-yil 20%, 2014 yilda 24%, 2015 yilda 23%, 2016 yilda 22%, 2017 yilda 19% va 2018-yilda 18% koʻrsatgich bilan oʻz oʻrniga ega boʻldi. Norvegiyada 2017-yildan boshlab 5 yillik davrda takroriy jinoyatlar darajasi har qanday ayblangan jinoyat uchun 38,7%, mulkni oʻgʻirlash uchun 49,6%, jinoiy zarar uchun 45,2%, zoʻravonlik va shafqatsizlik uchun 46,8%, jinsiy jinoyatlar uchun. 31,7%, giyohvandlik va alkogolizm bilan bogʻliq jinoyatlar uchun 48,1%, yoʻl harakati qoidalarini buzganlik uchun 27,8% tashkil qildi.Norvegiyadagi qamoqxonalar va Norvegiya jinoiy adliya tizimining asosiy maqsadi mahkumlarga jazo tayinlashdan koʻra, ularni qayta tarbiyalsh va reabilitatsiya qilishga qaratilgan.

Manbalar

Manbalar
Rechitativ

Rechitativ (ital. recitare — ovoz chiqarib oʻqimoq) — oddiy yoki badiiy nutk, intonatsiyasn va ritmikasini ifodalashga asoslangan vokal musiqa turi. Odatda, R. matn tuzilishini aks ettirib tugal musiqa shaklini tashkil etmaydi. Uning kelib chiqishi xalqmusiqiy epik janrlari (doston, qissaxonlik kabi) bilan bogʻliq. Kompozitorlik ijodiyotida R. avvalo opera janrida keng qoʻllanadi. Uning imkoniyatlari, shuningdek, kantata, oratoriya, romans va boshqa janrlarda oʻz aksini topgan. Oʻzbek musiqa merosining doston, katta ashula, ramazon, zikr, marsiya kabi janrlarida R. unsurlari ustuvor oʻrin tutadi. Oʻzbek kompozitorlari yaratgan musiqali drama, opera va boshqa asarlarning yetuk namunalarida doston, katta ashula kabi janrlarga xos R. xususiyatlar ham uchraydi.

Manbalar
Viktor Reshetov

Viktor Vasilevich Reshetov (1910-yil 10.3, Toshkent — 1979-yil 3.3) — sovet filolog-turkologi, turkiyshunos olim, filologiya fanlari doktori (1952-y), professor (1953-y).

1959-yil 10-dekabrdan RRSFSR Pedagogika fanlari akademiyasining akademigi. 1967-yil 9-avgustdan SSSR Pedagogika fanlari akademiyasining akademigi. Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964-yil).

Tarjimai holi 
Viktor Reshetov 1910-yil 3-oktabrda tugʻilgan.
 1926-yildan SAGUda tahsil olgan.
 1931-yilda SAGU Sharq fakultetining adabiy-lingvistik (turkshunoslik) boʻlimini tamomlagan.
 1959-yilgacha SAGU filologiya fakulteti dotsenti.
 1933-1934-yillarda Madaniy qurilish ilmiy tadqiqot instituti aspiranturasida oʻqigan.
 1934-1960-yillarda A. S. Pushkin nomidagi Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida ilmiy kotib, tilshunoslik boʻlimi mudiri, direktor oʻrinbosari va direktor lavozimlarida faoliyat yuritgan.

Professor Reshetov shuningdek, 1935-1959-yillarda Toshkent davlat pedagogika institutining Chet tillari kafedrasini ham boshqargan.
 1960-1963-yillarda Moskvadagi RSFSR APS Milliy maktablar instituti direktori va „Russkiy yazik v natsionalnix shkolax“ jurnalining bosh
muharriri lavozimida ishlagan.
 1963-yildan Oʻzbekiston Respublikasi rus tili va adabiyoti instituti rektori boʻlgan.
Viktor Reshetov 1979-yil 3-martda Toshkent shahrida vafot etgan va markazdagi Botkin qabristoniga dafn etilgan.

Ilmiy ishlari 
Ilmiy ishlari turkiy tillar, asosan, oʻzbek tili va uning fonetikasi, grammatikasi, dialektologiyasi, oʻzbek va rus tillarini oʻqitish metodikasi va boshqa masalalarga bagʻishlangan. R. respublika oliy va oʻrta maktablari uchun koʻplab oʻzbek tili darsliklari va oʻquv qoʻllanmalarini yaratgan.

 Oʻzbek tili grammatikasi. l boʻlim, T.— Samarqand, 1934
 Qisqacha oʻzbekcharuscha lugʻat, T., 1936
 Fonetika. Oʻzbek tili fonetikasiga doir baʼzi masalalar, T., 1953
 Uzbekskiy yazik. ch. 1 (Vvedeniye. Fonetika), T., 1959
 Oʻzbek dialektologiyasi (hamkorlikda), T. 1962, 1978.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekshunoslar
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
1910-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
3-martda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Fan doktorlari
Reeksport

Reeksport (re... va lot. exporto — chiqaraman) — ilgari mamlakatga chet eldan keltirilgan tovarlar (asosan, xom ashyo)ni ishlov bermay yoki qisman ishlov bergan holda chetga chiqarish. Xalqaro savdoda qoʻllanadi. Koʻpincha paxta tolasi, jun, teri, kauchuk, neft va boshqalar reeksport qilinadi.

Manbalar
Rjankalar

Rjankalar (Charadriidae) — balchiqchisimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 160 turi Oʻzbekistonda 47 turi, 22 urugi (loyxoʻraklar, yakantovuqlar, moshaklar, bigiztumshuklar, qiziloyoklar, torgʻoqlar, balchiqchilar va boshqalar) bor. 2-4 ta tuxum bosadi. Ayrim turlari sport ovi obʼyekti. 9 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar
Arkadiy Ribakov

Arkadiy Andreyevich Ribakov (1897.23.2, Belorussiya, Polotsk uyezdi — 1991.20.6, Toshkent) — mevashunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1958), q.h. fanlari doktori (1950), professor (1951). Timiryazev nomidagi Moskva qishloq xoʻjaligi akademiyasini tugatgan (1923). Belorussiyada (1923—31) ishlagan. 1931—45 yillarda Oʻzbekiston bogʻdorchilik szlari tresti ("Uzsadsovxoztrest") planlashtirish bulimi boshligʻi va bosh agronom, 1945— 51 yillarda Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida boʻlim mudiri va ilmiy ishlar boʻyicha direktor muovini. 1951—82 yillarda Toshkent qishloq xoʻjaligi institutining mevachilik va uzumchilik kafedrasi mudiri boʻlgan. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda bogʻdorchilik va tokchilik, ularni rivojlantirishning amaliy va nazariy masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Promishlennoye plodovodstvo UzSSR, T., 1954; Biologicheskiye osnovi kulturi plodovoyagodnix rasteniy, T., 1956; Oʻzbekiston mevachiligi (Darslik), T., 1967 (hamkorlikda).

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1897-yilda tugʻilganlar
23-fevralda tugʻilganlar
20-iyunda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
1991-yilda vafot etganlar
Rivoyat

Rivoyat (arab. hikoya qilmoq) — voqea va hodisalarni, inson faoliyatini baʼzan uydirmalar vositasida, baʼzan real tasvirlovchi ogʻzaki hikoya; folklor janri. Hajmi qisqa, 2 yoki 3 epizoddan tashkil topadi, anʼanaviy uslubiy shaklga ega boʻlmaydi. Odatda, oddiy bir hikoyachi bayonidan boshlanib, ogʻizdanogʻizga oʻtish jarayonida erkin talkin qilinadi. Riboyat asosida voqelik va tarixiy shaxs bilan bogʻliq hodisalar yotadi. Gʻoyaviy mazmuniga koʻra, tarixiy P. hamda toponim rivoyatlarga boʻlinadi. Tarixiy rivoyatlarda biror shaxs faoliyati va xalq qahramonlari bilan bogʻliq hodisalar hikoya qilinadi, axloq va odobning ideal meʼyorlari tashviq etilib, muayyan faktlar haqida axborot beriladi. Bunday rivoyatlar Navoiy, Ulugʻbek, Ibn Sino, Beruniy, Mashrab, Amir Temur, Sulton Mahmud va boshqa hayoti bilan bogʻliq voqea va hodisalar asosida ham yaratilgan. Toponim rivoyatlarda shahar, qishloq, qoʻrgʻon, saroy, maqbaralar nomi hamda ularning yuzaga kelish sabablari bilan bogʻliq voqealar hikoya qilinadi. Xotimasida.odatda, hikoyadan maqsad taʼkidlanadi va muayyan fakt izoxlanadi (Mas, "Toʻrabek xonim maqbarasi", "Anda jon qildi", "Odinajonim", "Qoʻngʻirot" va boshqalar). Rivoyatlar bizgacha koʻproq ogʻzaki, qisman yozma shaklda yetib kelgan. Vosifiynij "Badoyeʼ ulvaqoyeʼ", Xondamirning "Makorim ulaxloq" va boshqa asarlarda rivoyatlarning qad. namunalari keltirilgan. Oʻzbekistonda juda koʻp rivoyatlar yozib olingan va ular xalqtarixi hamda madaniyestetik qarashlarini oʻrganishda muhim manbadir.

Manbalar
Riyeka

Riyeka — Xorvatiyadagi shahar. Adriatika dengizi soxilida. Riyeka koʻltigʻining shim. qismida joylashgan. Aholisi 167 ming kishi (1999). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Yirik port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim sanoat markazi. Kemasozlik, motorsozlik, neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, koʻnpoyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Muzeylar bor. 13—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklardan romangotika sobori, cherkov, minora saqlangan.

Manbalar 

 

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Tojiboy Rizayev

Rizayev Tojiboy (1927.10.5 — Parkent tumani Zarkent qishlogʻi — 2004.6.4) — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi, usta bogʻbon, Oʻzbekiston Qahramoni (2001), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1991). Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti agronomiya fakultetini tugatgan (1960). Mehnat faoliyatini 1942—50 yillarda jamoa xoʻjaligida gʻallachilik brigadasi boshligʻi boʻlib ishlashdan boshlagan. Toshkent shahridagi xoʻjalik raislarini tayyorlash maktabi tinglovchisi (1950—53), Parkent tumanidagi Oxunboboyev nomli jamoa xoʻjaligida hosilot (1953—54), tuman partiya qoʻmitasiyoʻriqchisi (1954—56), jamoa xoʻjaligi raisi muovini (1956—59), Yuqori Chirchiq tumani partiya qoʻmitasi kotibi (195960). 1960-yildan Parkent tumanidagi "Leninobod" jamoa xoʻjaligi (xoz. "Zarkent" shirkat xoʻjaligi) boshqaruvi raisi.

R. togʻli mintaqalarda moʻlkoʻl bogʻdorchilik mahsulotlari yetishtirish borasida oʻziga xos tajriba maktabini yaratdi. R. rahbarligida shirkat xoʻjaligi iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biriga aylandi. Koʻp yillar davomida xoʻjalikda togʻoldi zonasida lalmi va shartli sugʻoriladigan yerlarda tok maydonlari 730 gektarga, gʻalla maydonlari 860 gektarga yetkazildi. Xoʻjalik respublikada lalmi gʻallachilikda har gektar yerdan 18,7—20 s bugʻdoy hosili olib, hosildorlik boʻyicha oldingi oʻrinni egallaydi. Shirkat xoʻjaligi qishlogʻi toʻla gazlashtirilgan, buloq suvi vodoprovodi, shaharlararo avtomat telefon st-yasi, vino zdi qurilib, ishga tushirildi. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1996).

Manbalar 

    

Oʻzbekiston qahramonlari
Parkentda tugʻilganlar
Rizo Abbosiy

Rizo abbosiy, Rizoyi Abbosiy (1575, Kashan — 1635) — musavvir; Isfahon miniatyura maktabining yiriknamoyandasi. R. A. maishiy sahnalar va alohida varaqlarda portretlar yaratgan. R.A.ning ijodiy taraqqiyoti (Muhammadiy anʼanalariga asoslangan) koʻtarinki ruhdagi hayotbaxsh kompozitsiyalardan varaklarda ichki qudratga toʻliq tasvirlar yaratishga oʻtishi bilan kuzatiladi ("Moʻyna telpak kiygan qiz", "Sevishganlar", "Oʻsmir va qoʻy" va boshqalar). Asarlari Tehrondagi Guliston saroyida, Rossiya milliy kutubxonasida, Kembrijdagi Fitsuilm muzeyi va xususiy toʻplamlarda saqlanadi.

Manbalar 

 

Kishilar
Rassomlar
Eron
1575-yilda tugʻilganlar
1635-yilda vafot etganlar
David Ricardo

David Ricardo (18-aprel 1772-yil, London, Birlashgan Qirollik — 11-sentyabr 1823-yil, Glostershir grafligi) — ingliz iqtisodchisi, klassik iqtisodiy maktab namoyandasi. Dastlab 1793—1812-yillarda tijorat ishlari bilan shugʻullanib katta boylik orttirdi, keyinchalik ilmiy faoliyat bilan shugʻullandi. 1819—1823-yillarda Angliya parlamentining aʼzosi.

Ricardoning ilmiy ishlari ish haqi, foyda va renta masalalariga bagʻishlangan. Uning iqtisodiyot fanidagi tarixiy oʻrni, birinchi navbatda, kapitalizmning iqtisodiy munosabatlarini qiymatning mehnat nazariyasi nuqtai nazaridan tadqiq etishni boshlab berganligidan iborat. Ricardo tovar qiymatining yagona manbai ishchining mehnati boʻlib, aholining daromadlari — ish haqi, foyda, foiz, rentalar shu tovar qiymatiga asoslanadi, deb qaradi. Ricardo „Siyosiy iqtisod va soliqqa tortish asoslari“ (1817) asarida ishchining ish haqi bilan sohibkorning foydasi oʻrtasidagi nisbatning teskari proporsionalligini asoslab, ishchi va kapitalist iqtisodiy manfaatlarining zid ekanligini koʻrsatadi. Ricardo shugʻullangan asosiy masalalardan biri — yaratilgan ijtimoiy mahsulotning asosiy 3-sinf — sanoatchilar (foyda), ishchilar (ish haqi), yer egalari (renta) oʻrtasidagi taqsimoti muammosi boʻlgan. Ricardo renta nazariyasini asoslab berdi. Ricardo nazariya va amaliyotda erkin savdo tarafdori boʻlgan. Ricardo Angliyaning tashqi aloqalari uning iqtisodiyotida katta rol oʻynashini alohida oʻrgandi. U birinchilardan boʻlib ayrim tovarlarni ishlab chiqarishgina emas, balki mamlakatlar oʻrtasida xalqaro mehnat taqsimoti va ixtisoslashuvning ahamiyati katta ekanligini koʻrsatdi, tashqi savdoda qiyosiy afzalliklar nazariyasini asoslab berdi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Razzoqov A., Toshmatov Sh ., Oʻrmonov N., Iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, T., 2002.
 Sochineniye, t 1—5, M., 1961.

Havolalar 

 Biografiyasi New School University saytida

1772-yilda tugʻilganlar
1823-yilda vafot etganlar
Kishilar
Iqtisodchilar
Riman Georg Fridrix Bernhard

Riman Georg Fridrix Bernhard (1826.17.9, Quyi Saksoniya — 1866.20.7, Italiya) — nemis matematigi, fizikada nisbiylik nazariyasi vujudga kelishiga zamin yaratib bergan olim; matematikada kompleks oʻzgaruvchilar funksiyalari nazariyasini rivojlantirdi va unda geometrik usullarni takomillashtirdi. Riman sirtlari nomli tushunchani fanga kiritdi. Sonlar nazariyasida fundamental natijalarga erishdi. R.ning toʻplamlar nazariyasi va haqiqiy oʻzgaruvchilar funksiyalari nazariyasi yaratilishida xizmati katta. R. topologiyaning asosiy gʻoyalarini ilgari surdi. R. integrali tushunchasi toʻplamlar va haqiqiy oʻzgaruvchilar funksiyalari nazariyalarida katta rol oʻynaydi. R. asarlari 19 va 20-asrlar matematikasining koʻpgina sohalari rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar 

 

1826-yilda tugʻilganlar
17-sentyabrda tugʻilganlar
1866-yilda vafot etganlar
20-iyulda vafot etganlar
Matematiklar
Riemann geometriyasi

Riemann geometriyasi (), elliptik geometriya — noyevklid geometriyalaryagsh biri. Aksiomalari Yevklid geometriyasinkt aksiomalaridan farq qiladi. Uch oʻlchovli R.g.ning asosiy obʼyektlari: nuqta, toʻgʻri chiziq va tekisliklar; asosiy tushunchalari: mansublik tushunchasi (Mas, toʻgʻri chiziqning tekislikka mansubligi), nuqtalarning toʻgʻri chizikda joylashish tartibi va figuralarning kongruentligi. R.g.ga koʻra, har qanday 2 nuqta orqali 1 ta toʻgʻri chiziq oʻtadi, bir tekislikdagi har qanday 2 toʻgri chiziq 1 nuqtada kesishadi (yaʼni R.g.da "parallel" toʻgʻri chiziklar mavjud emas), nuqtalarning toʻgʻri chiziqda joylashish tartibi aylanadigan nuqtalarning joylashish tartibiga oʻxshash boʻladi. Riman tekisligida har qanday 2 toʻgʻri chiziq bir nuqtada kesishadi, sferada esa toʻgʻri chiziqlar rolini oʻtaydigan har 2 katta doira 2 nuqtada kesishadi; tekislikda yotgan toʻgʻri chiziq uni 2 sohaga ajratmaydi va hokazo.

R.g. haqidagi maʼlumot B. Riman tomonidan 1854-yil eʼlon qilingan. Bu eng toʻla oʻrganilgan noyevklid geometriyadir.

Manbalar
Riman fazosi

Riman fazosi (matematikada) — bir xil tabiatli narsa va hodisalarning har qanday tutash majmuasini fazo deb qarash goyasi. Birinchi marta B. Riman 1854-yilda ilgari surgan. Bunda qaralayotgan hodisani boshqalaridan ajratib turuvchi miqdorlar "fazo"dagi nuqta koordinatalari sifatida qabul qilinadi. Masalan, koʻk, qizil, sariq ranglarni olsak, talab qilingan rang oʻsha ranglarning intensivligini belgilovchi x, u, z lardan tuzilgan quyidagi formula bilan aniqlanadi: P=xK+yK+zC.

Bu fazo chiziqlari uzunliklarini oʻlchashda (cheksiz) kichik qadamlar usulini qoʻllash uchun chizikdagi biror nuqtadan unga cheksiz yaqin istalgan boshqa nuqtagacha boʻlgan masofani aniklovchi qonunni bilish kifoya. Masofalar oʻlchashning bu qonuni metrikami aniqlash deyiladi. Agar bu qonun Yevklid fazosidat uzunlik oʻlchash qonunidan hech farq qilmasa, eng sodda hol yuz beradi, yaʼni bunday fazo oʻzining "cheksiz kichik" soxasida Yevklid fazosidir. Boshqacha aytganda, bu fazoning cheksiz kichik sohalaridagina Yevklid geometriyasnning qonunqoidalari roʻy beradi. Masofalar ana shunday qoida boʻyicha oʻlchangan fazo Riman fazosi boʻladi, uning geometriyasi esa Riman geometriyasianr. Ichki geometriyali istalgan silliqegri sirt Riman fazosiga eng sodda misoddir. Sirtning ichki geometriyasi (uzunlik, burchak va yuzni oʻlchash, sirtni egish) Rimanning ikxi oʻlchovli geometriyasidir, chunki silliq sirt oʻzining har bir nuqtasining kichik fazo atrofida shu nuqtaga urinma tekislikdan kam farq qiladi. Uch oʻlchovli Riman fazosi kichik sohalarda Yevklid fazosi boʻlib, katta sohalarda uning xossalari Yevklid fazosi xossalaridan farq qiladi. Mas, uch oʻlchovli Riman fazosida qaralgan shar ustidagi aylana uzunligi uning radiusiga proporsional emas, uchburchaklarning yigʻindisi 180° ga teng boʻlmasligi mumkin va hokazo.

Riman geometriyasi va Lobachevskiy geometriyasi Riman fazosiga yaqqol misol boʻladi.

Riman fazosi tushunchasi matematikaning turli sohalarida, mexanika va fizikada keng qoʻllanadi.

Manbalar