yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Bandar-Turkman

Bandar-turkman – Eron shim.dagi shahar. Aholisi 30 mingdan ziyod. Kaspiy dengizining Goʻrgon qoʻltigʻidagi port. Bandar-Turkman shoxobchasi bilan bogʻlangan Goʻrgon shahrining aviaporti. Tehrondan keluvchi temir yoʻlning oxirgi punkti. Aerodrom bor. Baliq, ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Eron shaharlari
Eronning port shaharlari va shaharchalari
Kaspiy dengizi aholi punktlari
Guliston ustoni shaharlari
Torkaman okrugidagi aholi punktlari

Guliston viloyatidagi shaharlar

Eronning port shaharlari va shaharlari
Bandi Turkiston

Bandi turkiston - Paropamiz togʻlarining old tizmalaridan biri, Afgʻoniston shim.da. Uz. 300 km. Eng baland joyi 3809 m (Havzi Kaud choʻqqisi). B. T. bilan Safidkoʻh tizmasi orasidagi boʻylama botiqdan Murgʻob daryosi oqadi. B. T. shimoli-gʻarbda Qorabel qirlarita qoʻshilib ketadi. Togʻlar asosan ohaktosh va slaneslardan tashkil topgan, granit jinslar ham uchraydi; koʻplab daralar bilan oʻyib yuborilgan, qurumlar keng tarqalgan. Iqlimi subtropik, kontinental iqlim. Yogʻin yiliga 100 — 350 mm, asosan qish va bahorda yogʻadi. Togʻ oraligʻidagi vodiylarda vohalar bor. Etaklarida choʻl, togʻ dashti oʻsimliklari oʻsadi, yuqori qismi siyrak archazor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Togʻlar
Afgʻoniston
Bandixon

Bandixon — Surxondaryo viloyatidagi dara. Boysunsoy vodiysi Takasakiradi tizmasini kesib oʻtgan joyda. Bandixonning uzunligi 10 — 12 km, tagining eng tor joy 8 — 10 m. Yon bagʻirlari tik, janubiy yon bagʻrida baʼzan qiyaroq joylari ham uchraydi. Bandixon yon bagʻirlari boʻr davrining gil, gips, ohaktosh, alevrolit jinslaridan, suvayirgʻich qismi paleogen ohaktoshlaridan tuzilgan. Ohaktosh jinslari qattiq boʻlganidan kam yemiriltan. Boysunsoy bu darada tor (4 — 5 m) oʻzanda oqadi. Boysun bilan Qumqoʻrgʻon shaharlari oʻrtasidagi eng yaqin yoʻl shu daradan oʻtadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Vodiylar
Oʻzbekiston geografiyasi
Surxondaryo viloyati
Bandixon (qishloq)

Bandixon — qishloq. Surxondaryo viloyati Bandixon tumani markazi. Tuman hududining  anubiy-gʻarbida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qumqoʻrgʻondan 30 km, Termizdan 100 km shimolda. Qishloq yaqinidan Oqqopchigʻay arigʻi oʻtgan. Aholi uchun ichimlik suvi magistral quvur orqali Xoʻjaipok daryosidan keltiriladi. Aholisi asosan qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi. 

Bandixonda tarixiy-arxeologik yodgorliklar — Bandixontepa I, II, Kindiktepa, Gʻozimullatepa, Yalangtoʻshtepa va yana bir nomsiz tepa hamda Xonbandi toʻgʻoni qoldiqlaridan iborat majmua mavjud. Bular mukammal oʻrganilmagan. Bandixontepa I shahar harobasi boʻlib, maydoni 1,5 ga; topilgan tosh uy qoldiqlari, sopol idish boʻlaklari miloddan avvalgi 2ming yillik oxiri va 1 - ming yillik boshiga oid. Bandixontepa II shahar harobasining maydoni 10 — 12 ga; undan topilgan paxsa devor qoldigʻi, jom, xum va qadahlar miloddan avvalgi 650 — 450 y.larga mansub. Kindiktepa (maydoni 140 x 30 m) va Fozimullatepa (maydoni 50 x 25 m)dan topilgan moddiy madaniyat yodgorliklari axomaniylar davri (miloddan avvalgi 558 — 330)ga toʻgʻri keladi. Yalangtoʻshtepa shahar harobasi (maydoni 10 ga)dan topilgan terrakota gʻaykalcha va idish-tovoq boʻlaklari antik davr va ilk oʻrta asrlarga oid. Nomsiz tepa oʻrnida qandaydir mudofaa inshooti boʻlgan, deb taxmin qilinadi. Xonbandi toʻgʻoni 16 — 17- alarda pishiq gʻishtdan qurilgan boʻlib, eni 30 – 35 m keladi. B. yodgorliklari Oʻzbekistonning meʼmorlik, hunarmandchilik va dehqonchilik madaniyati tarixini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar 

Surxondaryo shaharlari
Surxondaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Bandlik xizmati

Bandlik xizmati, aholini ish bilan taʼminlash davlat xizmati – mamlakat miqyosida aholini ish bilan taʼminlash siyosatini amalga oshirish va fuqarolarga tegishli kafolatlarni taʼminlab berish uchun tashkil etilgan davlat xizmati. Oʻzbekistonda 1992-yildan Oʻzbekiston Respublikasining „Aholini ish bilan taʼminlash toʻgʻrisida“gi qonuni (13.1.1992) asosida tashkil etilgan. Bandlik xizmati ishsizlikning oldini olish va ishsizlik oqibatlaridan ijtimoiy muhofaza qilish maqsadlarida respublika miqyosida va mahalliy darajada ish bilan taʼminlash dasturlarini amalga oshiradi, jumladan, mehnat bozoridagi holatni tahlil hamda taxmin qiladi, tegishli axborot tarqatilishini taʼminlaydi; boʻsh ish joylarini va ishga joylashtirish masalasida murojaat qilgan fuqarolarning hisobini yuritadi, ularni ishga joylashtiradi, ishlamayotgan fuqarolarni kasbga oʻrgatish, qayta oʻqitish va malakasini oshirishni tashkil etadi, ishsizlarni roʻyxatga olishni taʼminlaydi, ularga yordam koʻrsatadi va boshqa Bandlik xizmati faoliyatini pul bilan taʼminlash uchun ish bilan taʼminlashga koʻmaklashish Davlat fondi tashkil etilgan. Bu fond mulkchilik va xoʻjalik yuritish shakllaridan qatʼi nazar korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, kooperativlar va boshqa ish beruvchilar mehnatga haq toʻlash fondining 3%dan kam boʻlmagan miqdorda majburiy ajratmalari, hukumat va mahalliy boshqaruv organlari dotatsiyalari, ixtiyoriy xayriyalar va boshqalardan tashkil topali.

Mamlakat miqyosida Bandlik xizmati tizimi OʻzR Mehnat vazirligi va uning hududiy organlarini hamda mahalliy bandlik markazlari – mehnat birjalarini qamraydi (qarang Mehnat birjasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bandung

Bandung — Indoneziyaning Yava orolidagi shahar. Jakartadan 85 km jan.-sharqda, dengiz sathidan 600 m balandlikda joylashgan. Gʻarbiy Yava viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 2 mln kishi (1990). Bandung , avtomobil va havo yoʻllari tuguni. B. Indoneziyaning yirik sanoat, ilmiy va madaniy markazlaridan. Toʻqimachilik fabrikalari, oziq-ovqat, kimyo, metallsozlik, kauchukni qayta ishlovchi korxonalar va yirik temir yoʻl ustaxonalari bor. B. xinin ishlab chiqarish bilan mashhur. B.da ilmiy tadqiqot institutlari, toʻqimachilik va texnologiya institutlari, Paster instituti (shifobaxsh zardob va vaksina ishlab chiqariladi), markaziy elektrotexnika lab. va universitet, yadro energetikasi markazi bor. B. yaqinida (15 km) rasadxona qurilgan. Sanʼat, geologiya muzeylari bor. Togʻ kurorti va turizm rivojlangan. 1955-yilda B.da Osiyo va Afrika mamlakatlari vakillarining tinchlikni mustahkamlashga bagʻishlangan Bandung konferensiyasi boʻlib oʻtgan. Shahar 1810-yilda barpo etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bandung konferensiyasi

Bandung konferensiyasi – Osiyo va Afrikadagi 29 mamlakatning Bandung shla 1955-yil 18-24-aprelda boʻlib oʻtgan konferensiyasi. Bandung konferensiyasi ga tashabbuskor davlatlar – Hindiston, Birma, Indoneziya, Pokiston va Seylon namoyandalari bilan birga Afgʻoniston, Kambodja, Xitoy Xalq Respublikasi, Misr, Efiopiya, Oltin Qirgʻoq, Eron, Iroq, Yaponiya, Iordaniya, Laos, Livan, Liberiya, Liviya, Nepal, Filippin, Saudiya Arabistoni, Sudan, Suriya, Tailand, Turkiya, Vyetnam Demokratik Respublikasi va Jan. Vyetnam, Yaman vakillari taklif etildi. Ularni umumiy masala – tinchlik va milliy mustaqillikka erishish masalasi birlashtirdi. Bandung konferensiyasi har bir xalq va millatning oʻzini idora qilish huquqiga amal qilgan holda, irqiy tengsizlik siyosatini qoraladi. Tinch-totuv yashashning besh tamoyili („Pancha shila“) asosida „Yalpi tinchlik va hamkorlikka koʻmaklashish toʻgʻrisidagi deklaratsiya“ni qabul qildi. Atom va termoyadro qurollarini tayyorlash va sinovdan oʻtkazishni taqiqdashga, xalqaro munosabatlarda nizoli masalalarni tinch yoʻl bilan hal etishga chaqirdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bandura

Bandura (polyakcha bandura, yun. pandura – uch torli sitra) – chertma soʻz. Banduraning past tovushli asosiy uzunroq torlari joʻrnavozlik xizmatini oʻtaydi. Baland tovushli, koʻpgina qisqa torlari kuy hosil qiladi. Bandura torlari barmoqlar bilan tirnab chertiladi. Xonanda-sozanda (bandurachi-kobzachi)lar qoʻshiqlarini Bandura joʻrnavozligida ijro etishgan (qadimda Banduralar kobza deb atalgan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bankiv tovugʻi

Bankiv tovugʻi, yovvoyi tovuq (Gallus gallus) — tovuqsimonlar turkumining qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub parranda. Jan. Osiyoda keng tarqalgan. Bu yerlarda hozir ham uchraydi. Togʻ va tekisliklardagi oʻrmon va butazorlarda yashaydi. Ch. Darvin Bankiv tovugʻi  xilma-xil zotli xonaki tovuqlarning yovvoyi ajdodi ekanligini aniqlagan. Bankiv tovugʻi  Hindistonda miloddan avvalgi 3000-yil ilgari qoʻlga oʻrgatilgan. Uy tovuqlari Hindistondan Eron orqali Yevropaga tarqalgan degan taxminlar bor. U qoʻlga tez va oson oʻrganadi. Parvarish qilish, tanlash va chatishtirish yoʻllari bilan yovvoyi tovuqdan katta farq qiladigan xonaki tovuq zotlari yetishtirilgan. Bankiv tovugʻi ning rangi dakang xoʻrozning rangiga oʻxshaydi. Xoʻrozining ogʻirligi 900 — 1250 g , makiyoniniki 500 — 550 g . Bankiv tovugʻi  yaxshi uchadi; kechalari daraxtda tunaydi. Makiyoni 5—13 donagacha maydaroq tuxum qoʻyadi. Bankiv tovugʻi  har xil don, urugʻ, meva va umurtqasiz mayda jonivorlar bilan ovqatlanadi.

Manbalar

  

Qushlar
Qushlar ekotizimi
Banknotlar

Banknotlar, bank biletlari, kredit biletlari— markaziy emissiya banklari chiqaradigan qog‘oz pullar, kredit pullarning asosiy turi. Banknotlar pulning to‘lov funksiyasi asosida 17-asrda vujudga kelgan. Yirik davlatlarda tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi Banknotlar chiqarishni davlat emissiya banklarining monopoliyasiga aylantirdi. Qog‘oz pullarning oltin ta’minoti bekor qilinganidan keyin (20- a. 70- y.lari) Banknotlar haqiqiy qog‘oz pulga aylandi. Banknotlar Davlat (Markaziy) bankining aktivlari va davlatning aholiga sotadigan tovarlari bilan ta’minlanadi.O‘zbekiston Respublikasida 1994 y. 1 iyuldan boshlab milliy valyuta so‘m muomalaga kiritildi. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki muomalaga qiymati 1,3,5, 10,25,50,100 so‘mlik, 1997 y. 1 martdan qiymati 200 so‘m, 2000 y. 1 iyundan 500 so‘m bo‘lgan bank biletlari (bank qog‘oz pullari) chiqargan. Ular tanga va chaqalarga maydalanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bankrotlik

Bankrotlik, (ital. — singan kursi), sinish — fuqaro, korxona, firma yoki bankning mablagʻi yetishmasligidan oʻz majburiyatlari boʻyicha qarzlarni toʻlashga qurbi yetmasligi; qarzdorning majburiyatlari mol-mulkidan oshib ketganligi sababli tovar (ishlar, xizmatlar)ga haq toʻlash yuzasidan kreditorlarning talablarini qondirishga qodir emasligi, shuningdek byudjetga va boshqa fondlarga majburiy toʻlovlarni taʼminlashga qodir emasligi tushuniladi. Bankrotlik, odatda, korxonaning yopilishiga olib keladi. Chunki qarz (kredit) beruvchining talabini qondirish uchun mol-mulkini sotishdan oʻzga chorasi qolmaydi. Bankrotlikka uchrashning sabablari tovar ishlab chiqarishda qiymati qonunning amal qilishi, raqobat va inflyatsiya bilan belgilanadi. Iqtisodiy inqirozlar davrida kasodga uchragan korxonalarning soni keskin oshib ketadi, uning oqibatida ishsizlik kuchayadi. Sobiq Ittifoq xalq xoʻjaligida bankrotlik tushunchasi NEPdan keyin isteʼmoldan chiqib ketgan edi, 1987-yildan eʼtiboran korxonaning toʻlov qobiliyati yoʻqligi tushunchasi amaliyotga kiritildi. Bankrotlik amalda korxonaning byudjet, bank va mol yetkazib beruvchilar oldida oʻz majburiyatlarini bajarishga ojizligini bildiradi. Bankrot deb eʼlon qilingan korxonalarga nisbatan qator sanatsiya tadbirlari oʻtkaziladi, unga har tomonlama yordam koʻrsatiladi (soliqlardan ozod etiladi, qarzlarni toʻlash kechiktiriladi). Bozor iqtisodiyoti sharoitida bankrotlikka uchragan korxonalar boshqa korxonalarga sotiladi yoki qoʻshib yuboriladi, korxona jamoa aʼzolariga ijaraga beriladi va boshqa Korxonalar sudlar, xoʻjalik sudlari qarori bilan bankrot deb eʼlon qilinadi. Oʻzbekiston Respublikasida kreditorlarning daʼvolarini qondirish maqsadida xoʻjalik yuritish subʼyektlari boʻlmish yuridik va jismoniy shaxslarni bankrot boʻlgan deb eʼtirof etish shartlari va tartibi Oʻzbekiston Respublikasining 1994-yil 5-mayda qabul qilingan "Bankrotlik toʻgʻrisida" Qonunida belgilab berilgan (bu qonun oʻz faoliyatini davlat byudjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiradigan korxona, tashkilotlarga nisbatan tadbiq etilmaydi). Vladimir Shevsov, Abdurahim Ortiqov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Banokat

Banokat, Fanokat, Sharqiya, Shohruxiya – Sirdaryoning oʻng sohilida, Ohangaron (Iloq) daryosining Sirdaryoga qoʻshilish joyidagi karvon yoʻli yoqasida joylashgan qadimiy shahar harobasi (1 – 18- a.lar). Banokatni havaskor arxeolog D. K. Zatsepin (1876), Ye. T. Smirnov (1894, 1896) oʻrgangan. 1973-yildan Shosh-Iloq ekspeditsiyasi (Yu. F. Buryakov) tekshiradi. Tadqiqotlarga koʻra, dastlab (1-asr) uning mudofaa devori boʻlmay, atrofidagi daryo, shuningdek jarliklar tabiiy mudofaa vositasi rolini oʻtagan, ilk oʻrta asr (5 – 6- a.)da burjli mustahkam mudofaa devori bilan oʻralgan. Banokat hududi 22 ga boʻlib, arki taxminan 1 ga ni egallagan. 12 – 13- a. boshlarida kengaygan (140 ga); u ark, 3 shahriston va raboddan iborat boʻlgan. Qazishmalar natijasida turli sopol buyumlar (naqshinkor koʻza, kosa, sirlangan lagan va boshqalar), tanga pul va taqinchoqlar topilgan. B.da zargarlik, toʻqimachilik, kulolchilik, shishasozlik va boshqa rivojlangan, mis, kumush tangalar zarb etilgan. Moʻgʻullar istilosi davrida (1220) B. vayron boʻlgan. 1392 yilda Amir Temur Banokatni qayta tiklab, oʻgʻli Shohrux sharafiga Shohruxiya deb atagan. 18-asr boshlarida oʻzaro urushlar natijasida vayron boʻlgan. Banokat harobasining bir qismini Sirdaryo yuvib ketgan.

Banokat nomi Zahiriddin Muhammad Boburning „Boburnoma“ asarida „Fanokat“ deb nomlanadi.

Banokat nomining ikkinchi qismi, „kat“ soʻzi, sugʻdcha qoʻshimcha boʻlib, shahar maʼnosini bildiradi. Uning boshqa shakllari Samarqand, Xoʻjakand (Xoʻjand), Xoʻqand (Qoʻqon) va Chochkand (hozirgi Toshkent)dagi kabi kat, kant, qanddir. Bu forscha „-kada“ qoʻshimchasiga oʻxshaydi.

Banokatlik mashhur tarixiy shaxslar 

 Amir (vazir maʼnosida) Ahmad Banokatiy: (milodiy 1282 / hijriy 681-yilda oʻldirilgan), Xubilay xonning moliya vaziri va noziri.
 Muhammad Banokatiy (Tojiddin Abulfazl Muhammad ibn Muhammad Banokati, milodiy 1283-yilda vafot etgan / hijriy 682-yil): diniy alloma boʻlgan, Dovud va Ali Banokatiyning otasi.
 Ali Banokatiy (Said Nizomiddin Ali ibn Muhammad Banokatiy, 1299-yil / 699-hijriy vafot etgan): Tabrizda yashagan buyuk mutasavvif va soʻfiy, Dovud Banokatiyning ukasi.
 Abu Sulaymon Banokatiy (vafoti 1330): shoiri va tarixchi, „Ravzat al-Ulu al-Albob fi maʼrifat tavorix al-Akobir va al-Ansob“ (Buyuk odamlar tarixi va nasabnoma) asari muallifi. Bu kitob „Tarixi Banokatiy“ nomi bilan ham mashhur. Dovud Banokati bu kitobni hijriy 1317 / hijriy 717 yilda Abu Said Bahotur uchun yozgan. U Gʻazonxon saroyi shoiri (malik ul-shuaro) boʻlgan.
 Nosix Banokati (Abul-Muzaffar Qutbiddin Ahmad ibn Mahmud ibn Abu-Bakr, 1272-milodiy / 671-hijriy yil vafot etgan) Xoʻja Nosiriddin Tusiy bilan zamondosh boʻlgan va uning bir qancha asarlarini koʻchirgan taniqli va sifatli nusxachi va xattot.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 B u r ya k o v Yu. F., Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982.

Manbalar

Havolalar 
 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Toshkent viloyati
O‘zbekistonning sobiq aholi punktlari
Markaziy Osiyodagi aholi punktlari
Banokatiy

Banokatiy (toʻliq ismi: Abu Sulaymon ibn Dovud ibn Abulfazl Muhammad ibn Dovud Banokatiy) (14-asr) — banokatlik tarixchi olim va shoir. Dastlab elxoniylardan Gʻozonxon va Sulton Abu Saʼid saroyida xizmat qilgan. Uning "Ravzat ul-albob fi tavorix il-akobir valansob" ("Akobirlar va asillar tarixi xususida oqillar bogʻchasi") tarixiy asari bizgacha yetib kelgan. Asarda dunyoning "yaratilishi"dan to elxon Abu Saʼid zamoni (1317 — 1335)gacha Eron, Hindiston, Movarounnahr, Xitoy va Yevropada boʻlib oʻtgan voqealar qisqacha hikoya qilingan. Davlatshoh Samarqandiyning soʻzlariga qaraganda, Banokatiy "shoirlikda ham oliy martabaga ega edi va qasidalar hamda pishiq qitʼalar aytgan...".

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tarixchilar
Bantok Grenvill

Bantok Grenvill (1868.7.8— London — 1946.16.10) — ingliz kompozitori, dirijyor. Musiqiy oriyentalizm (Sharq mavzulariga murojaat qilish)ning yirik namoyandasi, ilk ijodiy qadamlaridan Sharqqa murojaat qilgan. 1938-yil dunyo (xususan Yaqin va Oʻrta Sharq) boʻylab qilgan safarida sharq mavzu va kuylarini toʻplagan va asarlarida ulardan foydalangan. Jumladan, "Eron durdonasi" operasi, "Misr", "Lalla Ruk" baletlari; xor va simfonik orkestr uchun "Umar Xayyom" (1906 — 09, uch turkumdan iborat), "Samarqandga oltin sayohat" (1922); ovoz va fortepiano uchun "Haram qoʻshiqlari", "Hofizning 5 ta gʻazali", "Saʼdiy bogʻi atir gullari" kabi turkumlar, boshqa sharq shoirlari sheʼrlariga asarlar yaratgan. Arab (Misr), hind, yapon va boshqa xalqlar kuylarini qayta ishlagan. Jami 4 opera, 3 balet, 3 simfoniya, 6 programmali simfonik poema; 2 torli kvartet, 4 skripka va fortepiano uchun sonata; xor uchun 3 simfoniya, spektakllarga musiqa, bolalar uchun turli janrlardagi asarlar muallifi. 1947-yil Angliyada B. jamiyati tashkil etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1868-yilda tugʻilganlar
Bantu

Bantu – Markaziy va Janubiy Afrikadagi xalqlar guruhi (eng yiriklari – ruanda, makua, shona, kongo, malavi, rundi, zulu, kosa va boshqalar). Umumiy soni 200 mln.ga yaqin kishi (1992). Bantu tillarit soʻzlashadi. Tub joy aholi (pigmeylar, koysan tillarida soʻzlashuvchi qabilalar) bilan assimilyatsiyalashib keng tarqalgan (miloddan avvalgi 1ming yillikdan boshlab 19-asrgacha).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Bantu xalqlari
Baptisteriy

Baptisteriy (yun. baptisterion — choʻmiladigan hovuz, choʻqintirish xonasi) — maxsus diniy marosim — choʻqintirish uchun tayyorlangan bino. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida koʻpincha gumbazli alohida imorat, ichida choʻmiladigan hovuzi boʻladi, devorlari naqshdor, baʼzan hovuz atrofiga haykallar qoʻyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bar

Bar (yunoncha baros — ogʻirlik) — bosimning MKS birliklar tizimidan tashqari birligi. 1 bar=105 Pa=0,986923 atm. Meteorologiyada — atmosfera bosimini oʻlchash uchun millibar (mbar) birligi ishlatiladi. 1 mbar=100 Pa=1 g Pa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bar (toʻsiq)

Bar (inglizcha bar — toʻsiq) — dengizning qirgʻoqqa yaqin qismida unga paralel choʻzilgan, qum yoki chigʻanoqlar toʻplamidan hosil boʻlgan kambar toʻsiq, quruqlik. Toʻlqin keltirmalaridan hosil boʻladi. Baʼzan yuzlab kilometrga choʻziladi. Bar  koʻpincha egik marza shaklida boʻlib, qavariq qismi dengiz yoki qirgʻoq tomonga qaragan boʻladi. Dengizning chekka qismini ajratib qoʻyib, qoʻltiq va koʻllar hosil qiladi. Daryolar quyiladigan joydagi suv osti qum toʻsigʻi ham Bar  deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bar (restoran)

Bar (inglizcha – bar) – 1) xoʻrandalar tik turib ovqatlanadigan kichik restoran; 2) vino va boshqa ichimliklar saqlanadigan kichik bufet (yoki servant, shkafning bir boʻlimi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baraba pasttekisligi

Baraba pasttekisligi (Baraba dashti) — Gʻarbiy Sibir pasttekisligining jan. qismida. Maydoni 117 ming km² ga yaqin. Yer yuzasi bir oz oʻr-qir tekislik, balandligi 100-150 m. Baraba pasttekisligi da qator tepaliklar — "grivalar" uchraydi. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 19-20°, minimal temperatura — 54°, yoz qisqa va issiq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 17-19°, maksimal temperatura 38°. Vegetatsiya davri 150-160 kun. Daryolari Om daryo sistemasiga va Chana koʻllari havzasiga mansub; daryolarning koʻplari bahorda oqib, yozda deyarli qurib qoladi. Qator tepaliklar orasidagi chuqurliklarda 2000 dan ortiq kattakichik chuchuk hamda shoʻr koʻllar (Chana, Sartlan va hokazo), botqoqliklar bor. Baraba pasttekisligi da qora tuproq va botqoq tuproqlar keng tarqalgan; shoʻrxok va shoʻrtoblar koʻp. Dashtning shim. qayinzor va sfagnum botqoqlari bilan, jan. qayinzorlar va oʻtloqdasht oʻsimliklari bilan qoplangan. Baraba pasttekisligi ning koʻp yeri ekinzorlarga aylantirilgan. Baraba pasttekisligi  — Gʻarbiy Sibirning muhim sut chorvachiligi va dehqonchilik (bahori bugʻdoy, suli, javdar, arpa, makkajoʻxori, tolali zigʻir ekinlari) rayonlaridan biri.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Pasttekisliklar
Baraban (cholgʻu asbobi)

Baraban — urma cholgʻu asbob. Sadolari muayyan baland-pastlikka ega emas. Gardishi metall yoki yogʻochdan yasaladi. Bir yoki har ikki tomoniga teri qoplanadi. Baraban ikki xil boʻladi: 1) kichik Baraban, tirillama-rez tovush hosil qilish uchun bir tomonidagi teri tagidan 2-3 (konsert Barabanda — 4-10) tor tortiladi. Yumaloq uchli ikkita choʻp bilan chalinadi; 2) katta Baraban, tovushi gumburlaydi, yoʻgʻon, ya’ni past boʻladi. Uchiga yumaloq kigiz qoplangan choʻptayoqcha bilan chalinadi. Barabanlardan simfonik va puflama sozlar orkestrlarida, shuningdek jaz va estrada ansambllarida foydalaniladi. Oʻzbekistonda, ayniqsa, Fargʻona vodiysida dor oʻyinlari, turli tomoshalar hamda tantanali marosimlarda qatnashadigan surnay, karnay va nogʻoradan iborat an’anaviy ansambl tarkibidagi koʻs hamda qoʻsh nogʻora oʻrniga koʻproq 20- asr boshidan katta va kichik Barabanlar ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Urma asboblar
Bar a3

Bar a3 (sugʻdcha, fors. — balandlik) — Oʻrta Osiyoda, xususan qad. Sugʻd (Sugʻdiyona) hududida tepasi yassi baland qirlar. Oʻzbekiston bilan Tojikistonning togʻli rayonlarida, jumladan qadimiy Ustrushona hududida Bar a3 atamasidan tarkib topgan joy nomlari koʻp uchraydi: Katta Bar a3, Kichik Bar a3, Sebaroso va hokazo Bar a3 tepasi koʻpincha pichanzor boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻrta Osiyo
Baraka

Baraka — bir-biriga qoʻshilib oʻsgan ikki va undan ortiq qoʻshaloq meva. B. novdaning aynan bir boʻgʻimida hosil boʻlgan ikki yoki uch gulbandning bir-biriga toʻliq qoʻshilib rivojlanishi oqibatida sodir boʻladi. B. koʻpgina qishloq xoʻjaligi ekinlari, jumladan, paxta, pomidor, kartoshka, bodring, qovun va boshqa, shuningdek mevalarda ham koʻp uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Xayriddin Barbarossa

Xayriddin Barbarossa (Xayriddin posho, Xizr Xayriddin posho, Xizr Rais) – Usmonli dengiz floti admirali. Barbarossa (Borbor) – Usmonli turk imperiyasi harbiy-dengiz floti arboblari – aka-uka Bobo Uruj (1473-1518) va Xayruddin (1483-1546)ga yevropaliklar tomonidan berilgan nom. „Barbarossa“ soʻzi nemischa boʻlib, „qizilsoqol“ degan maʼnoni anglatadi. Germaniya qiroli Fridrix I qizgʻish soqolli boʻlganidan shunday deb atalgan edi. Shunga koʻra, yevropaliklar qizgʻish soqolli Bobo Uruj va Xayruddinni ham Barbarossa deb ataganlar (ayrim tilshunoslar Barbarossa soʻzi Bobo Uruj ismining notoʻgʻri talaffuzi deb taxmin qilishadi). Bobo Uruj va Xayruddin Egey dengizidagi Mitilena orolida islomga kirgan kambagʻal grek-kulol oilasida dunyoga kelgan. Bobo Uruj taxminan 20 yoshlarida ukasi Xayruddin bilan birgalikda turk harbiy kemalaridan biriga xizmatga kiradi. Tez orada ikkalasi oʻta jasur va isteʼdodli ekanliklarini namoyon qilib, katta shuhrat qozonadilar va Jazoir hamda Tunis qirollari tomonidan Shimoliy Afrika mamlakatlarini ispanlar asoratidan xalos etish uchun yordamga chaqiriladilar. Bobo Uruj va Xayruddin quruqlik va dengizda ispanlar ustidan ketma-ket gʻalaba qozonib, Shimoliy Afrikada islomiy podshoxlar hukmronligini tiklashga muvaffaq boʻladilar. Bobo Uruj janglardan birida halok boʻlgach, Turkiya sultoni uning ukasi Xayruddinni Jazoirga voliy etib tayinlaydi. Xayruddin 19 yil davomida Jazoirda voliylik qilib, Oʻrta dengizda Yevropa davlatlari harbiy-dengiz floti hukmronligiga qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib boradi. 1525-yil „Muqaddas Rim imperiyasi“ imperatori Karl V (1500 – 58)dan magʻlub boʻlib, asir olingan Fransiya qiroli Fransisk I (1494 – 1547)ning sulton Sulaymon I Qonuniyga qilgan murojaatiga koʻra, Xayruddin oʻz floti bilan Nitssa (Fransiyada) shahriga borib, uni zabt etadi. Soʻng , Karl V flotini butunlay tor-mor qilib, Fransisk I ni asirlikdan qutqaradida, Fransiya taxtiga qayta oʻtqazadi. 1534-yil sulton Sulaymon I Qonuniy Xayruddinni Istanbulga chorlab, Usmonli turk imperiyasi harbiy-dengiz floti admirali (qoʻmondoni) etib tayinlaydi. U 10 yil shu lavozimda qolib, Oʻrta dengizda Yevropa davlatlari floti ustidan ketma-ket zafar qozonadi, Grek arxipelagidagi orollarning aksariyatini, Italiyaning ayrim sohilboʻyi yerlarini zabt etadi, Usmonli turk imperiyasi harbiy-dengiz flotining Oʻrta dengizdagi ustunligini qayta tiklaydi. Xayruddin umrining oxiriga qadar ana shunday shonli va zafarli hayot kechirib, 1546-yil vafot etadi. U Turkiyadagi Beshiktosh shahrida maxsus maqbaraga dafn etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Jazoir davlat rahbarlari
Barbitur kislota

Barbitur kislota, malonil-mochevina, C4O3H4N2 — organik birikma. Mol. m. 128,10; rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 248°. Sovuq suvda va etanolda yomon eriydi. Issiq suvda va efirda yaxshi eriydi. Barbitur kislota mochevinaga natriy alkogolyat ishtirokida malonat kislota yoki uning dietil-efirini ta’sir ettirib hosil qilinadi. Barbitur kislota  riboflavin, piramidin, violurat va mochevina kislotalarini olishda ishlatiladi. Uning amino va metilen guruhlaridagi vodorod atomlarini tegishli radikallar bilan almashtirib, tibbiyotda qoʻllaniladigan barbshpuratlar deb ataluvchi dori preparatlar olinadi.

Manbalar 

Kislotalar
Barg naqshlari

Barg naqshlari — islimiy naqsh elementi; oʻsimlik bargining bezak san’atidagi badiiy ifodasi, naqsh mujassamotini tashkil etuvchi asosiy elementlardan. Badiiy hunarmandlik (naqqoshlik, ganchkorlik, kulollik, miskarlik, kashtadoʻzlik va boshqalar)da keng qoʻllanadi. Tabiatda uchraydigan oʻsimlik Barg naqshlari  ustalar tomonidan bezakda uslublashtirib olinadi hamda turli (shobarg , qoʻshbarg , chorbarg , madohil barg va hokazo) koʻrinishlarda sodda va murakkab holda aks ettiriladi. Chizma, boʻyama, oʻyma, tikma naqshlarda Barg naqshlari ning 50 dan ortiq turi uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Naqqoshlik
Ganchkorlik
Kulollik
Tasviriy sanʼat
Barg nekrozi

Barg nekrozi (yunoncha, necrosis - oʻlik) — barg hujayrasi yoki toʻqimasining qurib qolishi. Bargni sovuq yoki oftob urishi, biror sabab bilan jarohatlanishi, kimyoviy moddalar taʼsiri, shuningdek bakteriya va zamburugʻlarning zararlashi natijasida barg yaprogʻida sariq, qizgʻish, qoʻngʻir va qora dogʻlar paydo boʻladi. Masalan, Pseudomonos caucasicum Sen., Pseudomonos coronafaciens bakteriyalari taʼsirida danakli meva daraxt barglarida qizgʻish, suli bargida qoʻngʻir, gammoz bakteriyasi taʼsirida gʻoʻza bargida qoramtir dogʻlar hosil boʻladi. Gʻoʻza va kartoshkada esa zamburugʻlar taʼsirida makrosporioz (qoʻzgʻatuvchisi — Macrosporium), dukkakli ekinlarda askoxitoz va gʻallali oʻsimliklarda zang kasalliklari paydo boʻladi. Barg nekrozi  gʻalla ekinlarida, lavlagi, kunjut, kanop, tut daraxti va boshqa ekinlarda ham uchraydi. Kurash choralari: 0,5, 1,0 va 2,0% li bordo suyuqligi purkash, xazon va oʻsimlik qodsiklarini yigʻib kuydirish, qoʻllanmada koʻrsatilgan me’yorda kimyoviy moddalar ishlatish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barg parvonasi

Barg parvonasi (Recurvaria nanella) — kapalaklar turkumi, barg oʻrovchilar oilasiga mansub hasharot. Kapalagining qanotlari yozilganda 9 mm, qanotlari kambar, oldingi va orqa qanotlarining uchi ostki qismida uzun tuklardan iborat popugi bor. Qurtining uz. 6 –8 mm, dugsimon ochiq pushti rangli. Gʻumbagi ochiq jigarrang , uz. 4 – 5 mm. Barg parvonasi  daraxtlarning quruq poʻstlogʻi va xazon ostida choʻziq oq pilla ichida qurtlik davrida qishlaydi. Qishlab chiqqan qurtlar erta bahorda yozilayotgan kurtaklar va gullar bilan oziqlanadi. Barg parvonasi  asosan olma, qisman nok, shaftoli, bodom, oʻrik va olxoʻri kabi daraxtlarga katta ziyon keltiradi. Qishlab chiqqan qurtlar may oyida barglarni yopishtirib yasagan uyasida yoki poʻstloq ostida oq, zich pilla oʻrab gʻumbakka aylanadi. May—iyunda kapalaklar uchib chiqib, barglarning ostki tomoniga barg tomirlari atrofiga 100 dan ortiq tuxum qoʻyadi. Yiliga bitta nasli rivojlanadi. Kurash choralari: daraxt tanasini qurigan va koʻchgan poʻstloqlardan tozalab, toʻplangan poʻstloqlar yoqib yuboriladi; kurtak boʻrta boshlaganda nitrafen, 60% hokazo. (40– 60 kg/ga) purkaladi; olma va nok gullashidan oldin benzofosfat, karate, karbofos, mitak yoki boshqa preparatlardan biri purkaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hasharotlar
Kapalaklar
Barg filchasi

Barg filchasi (Polydrosus Germ.) - qattiqqanotlilar turkumining filchalar (uzuntumshukdilar) oilasiga mansub hasharot. Qoʻngʻizlik davrida turli oʻrmon va ba’zi meva daraxtlarining bargi bilan oziqlanadi. Oʻzbekiston vohalarida 2 turi uchraydi. Bahorda birdaniga koʻpayib, daraxt barglarini, ayniqsa, urugʻdan yangi chikhan nihol shoxlarining pastki barglarini yeb, yalangʻochlaydi. Qoʻngʻizning kattaligi 4 mm, juda xoʻra, atigi 2 — 3 hafta umr.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bargak (oʻrik qoqi)

Bargak — danagi olinib quritilgan oʻrik qoqi. Bargakning qaysa, kesilgan, boʻlingan, dudlanmagan xillari bor. Qaysa B. danagi chiqarib olingan oʻrikni oltingugurt bilan dudlab tayyorlanadi. Pichokda ikki pallaga boʻlinib, danagi ajratib olingan oʻrikni oltingugurtda dudlab tayyorlangan B. kesilgan B. deyiladi. Boʻlingan B. tayyorlash uchun oʻrik qoʻlda ikki pallaga ajratilib, danagi olinadi, soʻngra dudlab quritiladi. Quritishga tayyorlangan oʻriklar patnislarga terilib, maxsus

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bargdan oziqlantirish

Bargdan oziqlantirish — oʻsimlikni oziqlantirishning bir turi; bunda oʻsimlikka oziq elementlari mineral oʻgʻitlar, mikroelementlar, oʻsish stimulyatorlari barg va poyasi orqali beriladi. Oziq moddalar ekin maydoniga eritmalar yoki kukun holida purkaladi. Oʻrta Osiyoning issiq quruq iqlim sharoitida bargdan oziqlantirish  samarali boʻlmagani uchun kam qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Oʻsimlikni oziqlantirish

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻsimliklar
Barguzin qoʻriqxonasi

Barguzin qoʻriqxonasi –Rossiya Federatsiyasining Buryatiya Respublikasidagi biosfera qoʻriqxonasi. Barguzin tizmasining gʻarbiy yon bagʻrida. Barguzin qoʻriqxonasi  Baykal koʻlining shim.-sharqiy sohili va koʻl suvining bir qismini oʻz ichiga oladi. Maydoni 374,3 ming ga, koʻl akvatoriyasi maydoni 150 ming ga. Barguzin soboli (kish) ni qoʻriqlash va sonini koʻpaytirish uchun 1916-yil tashkil etilgan. Barguzin soboli, maral (Sibir bugʻusi), kabarga, qoʻngʻir ayiq, tosh karquri va boshqa, kulning qirgʻoqqa yaqin joylarida nerpa yashaydi. Togʻ tilogʻoch va igna bargli qora oʻrmonlar (qora qaragʻay, oq qaragʻay, kedrli sibir qaragʻayi), togʻ tundrasi va yalang tepalar keng tarqalgan.

Manbalar
Bargustvon

Bargustvon — oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyo, Xuroson, Shimoliy Hindiston, Afgʻonistonda keng tarqalgan harbiy istiloh. Muhoraba chogʻida jangovar ot va fillar ustiga tashlanadigan yopinchiq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bargxoʻrlar

Bargxoʻrlar, bargxoʻr qoʻngʻizlar (Chrysomelidae) — qoʻngʻizlar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Uzunligi 1 mm dan 35 mm gacha, moʻylovlari kalta, rangi yaltiroq. Qurtlari uzunchoq, erkin yashovchi, oyoqlari yaxshi taraqqiy etgan. B. oʻsimliklarga katta ziyon keltiradi. Qoʻngʻiz va qurtlari oʻsimlik bargini kemirib oziqlanadi. 50 mingdan koʻproq turi mavjud. Oʻrta Osiyo va MDH mamlakatlarida 2000 ga, Oʻzbekistonda 240 ga yaqin turi tarqalgan. Kolorado qoʻngʻizi (Zeptinotarsa desem lineata) kartoshkaga, terak bargxoʻri (Agelestica alni) terakka, qizilkoʻkrak pyavinza (Ouloma melanopus) gʻalla ekinlariga katta ziyon yetkazadi. Qarshi kurash choralari xlororganik va fosfororganik birikmalarni purkashdan iborat.

Manbalar
Barda

Barda (fors.) – asir, qul, xizmatkor. Oʻrta asrlarda Dashti Qipchoq koʻchmanchilari oʻzaro urushlarda hamda otib yuborar yoki oʻz xoʻjaliklarida (badavlat kishilar) ishlatar edilar. Asir olinib, sotib yuborilgan yoki qulga aylantirilgan ana shunday kishilar barda deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

{{OʻzME}
Kishilar
Barda (maʼnolari)

Barda:

 Barda (fors.
 Barda (ozuqa) (rus.

Atamalar
John Bardeen

John Bardeen () (1908 – 1991) — amerikalik fizik, AQSH Millim akademiyasi aʼzosi, Illinoys universiteti professor (1951-yildan). Birinchi tranzistorni yaratdi (1948, U. Bratgeyn bilan birgalikda). Oʻta oʻtkazuvchanlikning mikroskopik nazariyasi mualliflaridan biri (1957). Bardeen fizika boʻyicha ikki marta Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan yagona olim (1956, U. Bratteyn va U. Shokli bilan birgalikda; 1972, L. Kuper va J. Shriffer bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1908-yilda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
23-mayda tugʻilganlar
30-yanvarda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Bardiya

Bardiya (yunoncha, ismi Smerdis) (? — miloddan avvalgi taxminan 525) — Baqtriya va Parfiya hokimi (miloddan avvalgi 530 — 522). Kir II ning kenja oʻgʻli. Bardiyaning akasi Kambis tomonidan xufiyona ravishda oʻldirilgan. Kambisning uzoq vaqt safarda qolib ketganligidan foydalangan Gaumata ismli mag (kohin, mubod) oʻzini B.-Smerdis deb atab taxtni egallab olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barelyef

Barelyef ( — past relyef) — boʻrtma tasvir; haykaltaroshlikda relyef turi. Zamin (fon) sathidan boʻrttirib ishlangan tasvir asli shaklining yarmidan ortmasa (mas, tanga, nishon yuzasiga ishlangan tasvirlar) barelyef deb ataladi. Barelyef me’moriy inshootlar bezagi va bezak san’ati asarlarida keng tarqalgan, shuningdek haykal oʻrnatiladigan taglik, supa (postament), stela, yodgorlik lavha va barelyefda keng qoʻllanadi.

Manbalar

 

Sanʼat
Willem Barentsz

Barens Billem (taxminan 1550, Amsterdam — 1597, 20-iyun, Novaya Zemlya oroli) — golland dengizchi sayyohi va qutb oʻlkalari tadqiqotchisi. 1594-1597-yillarda Atlantika okeanidan Tinch okeanga boradigan shimoliy-sharqiy suv yoʻlini qidirib topish maqsadida Shimoliy Muz okeaniga yuborilgan uchta ekspeditsiyaga rahbarlik qildi. 1596-97-yillarda Barens ekspeditsiyasi Medvejiy va Shpitsbergen orollarini takror kashf etdi. Barens oʻz kuzatishlariga asoslanib Novaya Zemlya orolarining xaritasini tuzdi, birinchi marta oʻsha yerda yil davomida meteorologik kuzatishlar olib bordi, kema kursi boʻylab dengiz chuqurliklarini oʻlchadi. Barens Billem kemasi suzib oʻtgan dengiz, Shpitsbergen arxipelagidagi bir orol va Gʻarbiy Shpitsbergen orolidagi shaharcha va Barents port uning nomi bilan atalgan. Novaya Zemlya orolida dafn qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barens dengizi

Barens dengizi - Shimoliy Muz okeanining eng chekka qismidagi dengiz hisoblanadi. Yevropaning shimoliy materik qirgʻogʻi bilan FransIosif Yeri, Vaygach, Shpitsbergen, Novaya Zemlya va Medvejiy orollari oraligʻida joy olgan. Dengiz sayyohi V. Barens nomi bilan atalgan. Maydoni 1424 ming km². Oʻrtacha suv hajmi 282 ming km, oʻrtacha chuqurligi 360 dan 400 m gacha yetadi, eng chuqur joyi 600 m ni tashkil etadi. Qirgʻoq chizigʻi notekis, baland qoyali, qoʻltiq va qoʻltiqchalar (Chyosha, Pechora, Xaypudir va boshqalar) koʻp. Dengizda orollar kam. Eng kattasi — Kolguyev orol Barens dengiziga materikdan yiliga 163 km suv quyiladi, shundan 70% ini Pechora daryosi olib keladi, Indiga daryosi ham Barens dengiziga quyiladi. Porsangerford, Varangerford, Motovskiy, Kola va boshqa qoʻltiqlari ham mavjud. Barens dengizi  iqlimi arktika iqlimiga mansub, lekin Golfstrim oqimi taʼsirida qishi iliqroq kuzatiladi. Havoning oʻrtacha harorati fevralda shimoliy qismda — 20° dan — 25°gacha, janubi-gʻarbda — 4°; avgustda shimolda 0°; janubiy-gʻarbda 10°gacha yetadi. Yogʻin miqdori shimoldan (250 mm) janubi-gʻarbga qarab ortib boradi (500 mm). Barens dengizi  suvining shoʻrligi 32 — 35‰ ga teng. Yil davomida dengizning faqat janubi-gʻarbiy qismi iliq Nordkap oqimi taʼsiridan muzlamaydi. Boshqa qismlari qishda qalin muz bilan qoplanadi, shimolda muz yil boʻyi erimaydi. Barens dengizida oq ayiq, nerpa, Grenlandiya tyuleni, beluxa, kosatka, narval yashaydi, qirgʻoqlarida qushlar "bozori" bor. Barens dengizi dan treska, piksha, dengiz okuni, seld, kambala, paltus kabi baliqlar ovlanadi. Kola yarim orolining shimolida, Barens dengizi  sohilida Rossiyaning muzlamaydigan port shahri — Murmansk va Norvegiyaning Varde porti joylashgan. Barens dengizi  tashqi yuk oborotida transport, baliqchilikda katta ahamiyatga ega.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dengizlar
Barja

Barja (fransuzcha, barge) — shatakka olib yuriladigan yuk kemasi. Unda dengiz, daryo, koʻl, kanal va portlarda yuk tashiladi. Metall va yogʻochdan yasaladi. B. 12000 t va undan ham koʻproq yuk koʻtara oladi. Unga ichki yonuv dvigateli oʻrnatish ham mumkin. Barjaning 1000 t gacha yuk tashiladigan xili berlina deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kemalar
Amerika qora ayigʻi

Amerika qora ayigʻi (Baribal; ) – yirtqichlar turkumining ayiqlar oilasiga mansub hayvon. Tanasining oʻrtacha uzunligi 1,75, boʻyi 1 m ga yaqin, ogʻirligi 150 kg gacha yetadi. Juni odatda qora, tumshugʻining uchki qismi ochiq sargʻish boʻladi. Shimoliy Amerika oʻrmonlarida yashaydi. Asosan oʻsimliklar bilan oziqlanadi, baʼzan uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlarga ham hujum qiladi. Qishda uyquga ketadi. Urgʻochilari yanvar va fevralda 2-3 ta bola tugʻadi. Sport ovi obyekti hisoblanadi. Koʻp joylarda qirilib ketgan, faqat AQShning milliy bogʻlari va qoʻriqxonalarida koʻproq saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alabama shtati ramzlari
Ayiqlar
Ayiqsimonlar
Bariy

Bariy (Baryum), Ba – Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element, tartib nomeri 56, atom massasi 137,34, kumush rang-oq metall. 7 ta barqaror izotop aralashmasidan iborat, ular orasida |38Va koʻproq (71,66%). Bariyni shved kimyogari Bariy Sheele VaO shaklida kashf etgan (1774) va bu oksidni „ogʻir yer“ yoki barit deb atagan (yun. barus – ogʻir soʻzidan), metall Bariyni ingliz kimyogari Bariy Devi elektroliz yoʻli bilan olgan (1808). Yer pustila Bariy ogʻirlik jihatdan 0,05% ni tashkil etadi, tabiatda erkin holda uchramaydi. Bariy birikmalari – barit BaSO4 va viterit VaSO3 sanoat ahamiyatiga ega. Bariy VaO bilan alyuminiyni birga qizdirish yoki VaN, ni parchalash yoki suyuqlangan VaS12 ni elektroliz qilish yoʻli bilan olinadi. Bariyning zichligi 3760 kg/m3, mineralogik shkala boʻyicha qattiqligi 1,25, Moos shkalasi boʻyicha 2, suyuqlanish temperaturasi 727°, qaynash temperaturasi 1637°. Bariy qoʻrgʻoshindan qattiqroq, ruxdan yumshoqroq. Bariy ishqoriy-yer metall, kimyoviy xossalari jihatdan kalsiy bilan stronsiyga oʻxshaydi, lekin ularga nisbatan faolroq. Havoda tez oksidlanadi, qizdirilganda oson alangalanadi. Suvni shiddat bilan parchalab, bariy gidroksid hosil qiladi: Va+2N2O=Va(ON)2+N2. Bariy oksid – VaO rangsiz kristall modda boʻlib, havoda bariy karbonat VaSO3 ga aylanadi. VaO ni havoda 500° da qizdirib, VaO2 olinadi, bu modda esa 700° da VaO va O2 ga ajraladi. Bariy kimyoviy juda faol boʻlganidan kerosin qatlami ostida saqlanadi. Galogenlar va oltingugurt bilan birikib, galogenidlar (mas, VaS12) va sulfid – BaS, vodorod bilan birikib, gidrid – VaN2 hosil qiladi. VaN2 suv va kislotalar taʼsirida tez parchalanadi. Odatda ishlatiladigan Bariy tuzlaridan bariy xlorid VaS12 va boshqa galogenidlar, bariy nitrat Ba(NO3)2, bariy sulfid BaS, bariy xlorat Va(S1O3) suvda yaxshi eriydi, bariy sulfat BaSO4, bariy karbonat VaSO3 va bariy xromat VaSYU4 qiyin eriydi. Bariy koʻp qotishmalar tarkibiga kiradi. Va – Ni qotishmasi radiolampalarda ishlatiladi, Va – R qotishmasidan bosmaxona harflari tayyorlanadi. Baʼzi qotishmalari vakuumda gaz yutuvchi sifatida, yadro texnikasida u-nurlardan saqlovchi materiallar sifatida qoʻllanadi. Bariyning VaSO3, Va-(ON)2, VaS12, Ba(NO3)2 birikmalari kimyo lab.da, BaCL, qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashda, BaSO4 xrustal shisha va oq boʻyoq ishlab chiqarishda, Ba(NO3)2 yashil olov hosil qilishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy unsurlar
Bariy gidroksid

Bariy gidroksid, oʻyuvchi bariy, Va(ON)2 — asos (ishqor); rangsiz kristall modda. R-(— 273° dan 246° gacha turgʻun) va a-(246° dan 408° gacha turgʻun) modifikatsiyalari mavjud. Suyuqlanish temperaturasi 408°. B. g . 800° da VaO va suvga toʻliq ajraladi. Odatdagi sharoitda uchraydigan Va(ON)2-8N2O rangsiz kristall modda boʻlib, zichligi 21$0 kg/m3-78° da oʻzining kristallizatsion suvida suyuqlanadi. Suvda (20° li 100 g suvda 3,5 g) eriydi. Suvdagi eritmasi kuchli ishqoriy xossaga ega. Suvdagi toʻyingan eritmasi barit suvi deb ataladi. Eritma havoda SO2 ni yutadi, bunda bariy karOonat (VaSO3) hosil boʻladi. VaSO3 esa oʻz navbatida eritmani xiralashtiradi. B. g . karbonat va sulfat ionlarini ochishda sezgir reaktiv hisoblanadi. Sanoatda eritmani sulfat ionlaridan tozalashda, bariyning koʻpchilik tuzlarini olihda va qand-shakar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. B. g . polimerlash reaksiyalarini boshlab beradigan moddadir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariy karbonat

Bariy karbonat, VaSO, - tuz, rangsiz kristall modda. o>(810° gacha turgʻun), E-(810° dan 960° gacha turgʻun) va u-(960° dan yuqorida turgʻun) modifikatsiyalari mavjud. Zichligi 4250 kg/m3, Suyuqlanish temperaturasi 1550°. 1000° dan yuqorida VaO va SO2 ga ajraladi. Suvda qiyin (18° da 1l da 20 mg), xlorid va nitrat kislotalarda oson eriydi. Tabiatda viterit degan mineral shaklida uchraydi. Bariy karbonat  BaS ga SO2 yoki NaCO3 taʼsir ettirib olinadi. Bariyning boshqa birikmalarini olish, suvni yumshatish, optik shisha, emal va sir ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariy nitrat

Bariy nitrat, bariyli selitra, Ba(NO3)2 — nitrat kislotaning bariyli tuzi, kubik panjarali rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 595°, zichligi 3240 kg/m3. Suvda eruvchanligi: 100 g da 5 g (0°da), 9,2 g (20° da), 34,2 g (100° da). Spirtda va konsentrlangan nitrat kislotada erimaydi. Ishqoriy metallar nitratlari, ammoniy nitrat va bariy bromid bilan evtektik aralashmalar, kobalt va stronsiy nitratlar bilan qattiq eritmalar hosil qiladi. 595° dan yuqori temperaturada bariy nitritga aylanib, 670° atrofida bariy oksidgacha ajraladi. Tabiatda nitrobarit minerali holida uchraydi. Bariy nitrat  bariy sulfid yoki bariy karbonatga nitrat kislota, shuningdek almashinish reaksiyalaridan foydalanib bariy xlorid, bariy gidroksid yoki bariy sulfidga kalsiy, ammoniy, kaliy yoki natriy nitratlar taʼsir ettirib olinadi. Bariy oksid va bariy peroksid olishda, emal va sirlarning komponenti sifatida hamda yashil bengal olovlari tayyorlashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nitratlar
Bariy ftorid

Bariy ftorid, Ba/2 - ftorid kislotaning bariyli tuzi, rangsiz kristall modda. 970° gacha a-faza holida turgʻun; zichligi 4893 kg/m3. 970° da R-fazaga, 1207° da esa u-fazaga oʻtadi. Suyuqlanish temperaturasi 1368°, qaynash temperaturasi 2250° atrofida. Suvda yomon, ftorid kislotaning suvli eritmalarida yaxshi eriydi, organik erituvchilarda erimaydi. 500° dan yuqori temperaturada suv bugʻida gidrolizlanadi. Ftorid kislota bilan beqaror gidroftoridlar hosil qiladi. Bariy ftorid  tabiatda kamyob mineral — frankdiksonit holida uchraydi. Bariy karbonatga ftorid kislota yoki uning suvdagi eritmalarini taʼsir ettirib olinadi. Bariy ftorid  shisha, emal va flyuslar hamda metallarni muhofaza qiluvchi qoplamalarning komponentlari, infraqizil optika va lazer uchun material, U/6 ni tozalashda sorbent sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barik bosqich

Barik bosqich (meteorologiya da) — yuqoriga koʻtarilganda havo bosimi 1 mm simob ustuniga yoki 1 mb ga kamayadigan yoki pastga tushganda shuncha miqdorga ortadigan tik (vertikal) masofa. m. mb yoki m. mm da ifodalanadi. Dengiz sathida bir Barik bosqich  8 m. mb yoki 10,5 m. mm ga, 5 km balandlikda 15 mm ga, 18 km balandlikda 18 m.mb ga teng . Bir xil balandlikda Barik bosqich  havo temperaturasiga bogʻliq. U issiq havoda kattaroq, sovuq havoda kengroq boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barik sistemalar

Barik sistemalar (meteorologiyada) – havo bosimining atmosferada pasaygan yoki balandlashgan sohasi (mas, siklon va antitsiklon). Havo bosimining, shu jumladan shamolning atmosferada muayyan taqsimlanishini ifodalaydi (rasmga q.). Barik sistemalar ga quyidagilar kiradi: yopiq izobarali soha – siklon va antitsiklonlar; ochiq izobarali soha – nov (lojbina, past bosimli polosa – siklon markazidan tarnovga oʻxshash choʻzilgan boʻlib, baland bosimli ikki soha orasida joylashgan); taroq (greben, baland bosimli polosa – antitsiklon markazidan ponasimon choʻzilgan va past bosimli ikki soha orasida joylashgan); egar (sedlovina, almashinuvchi ikki siklon va antitsiklonlar orasida joylashgan). Bunda topografik botiq yerni bosimi past soha bilan, balandlikni bosimi baland soha bilan, tekislikni izobaralar bilan solishtirish mumkin. Barik sistemalar uzluksiz bir joydan ikkinchi joyga siljiydi, bunda kattaligi, kuchi va yoʻnalishi oʻzgaradi, yemiriladi va qayta hosil boʻladi. Yopiq izobarali Barik sistemalar yuqorilashgan sari ochiq izobarali sistemaga aylanadi. Bu hodisa qaysi balandlikda roʻy berishiga qarab uchga boʻlinadi: yuqori, oʻrta va past. Barik sistemalar ning qaysi xidda boʻlishi unda temperaturaning taqsimlanish sharoitiga bogʻliq. Issiq siklon va sovuq antitsiklonlar hamda termik asimmetrik siklon va antitsiklonlar past sistemaga, termik asimmetrik hamda yaxshi rivojlangan siklon va antitsiklonlar oʻrta sistemaga va, nihoyat, issiq antitsiklonlar va sovuq siklonlar yuqori sistemaga kiradi. Barik sistemalar ning oʻrtacha tezligi 30 – 40 km/soat, „yashash davri“ bir necha kundan to haftagacha va undan ortiq boʻlishi mumkin. B. yeda shamol (asosan, Yerda) izobara boʻyicha past bosimli tomonga bir oz ogʻib esadi. 1000 – 1500 m dan balandda barcha Barik sistemalar yerda shamol izobara boʻyicha (past bosimni chapda va yuqori bosimni oʻngda qoldirgan holda) esadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barimta

Barimta, baranta — koʻchmanchi qabilalarda bir uruqqa boshqa bir urugʻ tomonidan yetkazilgan zararni toʻlashga yoki tahqir qilingan tomonning izzat-nafsini qondirishga majbur etish maqsadida garov tariqasida uning mollarini qurolli yoʻl bilan haydab ketish yoki mol-mulkini bosib olish odati. Masalan, qozoqlarda javobgar tomon jarima toʻlashdan bosh tortgudek boʻlsa, biylar sudi tomonidan Barimta haqida qaror chiqarilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barionlar

Barionlar (yun. barus – ogʻir) – massasi proton massasidan kichik boʻlmagan, barion zaryadi birga teng boʻlgan, yarim butun spinli „ogʻir“ elementar zarralar. B. Fermi – Dirak statistikasiga boʻysunadi. Bu guruhga nuklonlar (neytron va proton) va giperonlar kiradi. Faqat proton erkin holda turgʻun boʻladi. Boshqa barcha B. barqaror emas, ular ketma-ket parchalanish yoʻli bilan proton va yengil zarralarga aylanadi. B. maʼlum boʻlgan barcha (kuchli, elektromagnit, kuchsiz va gravitatsion) oʻzaro taʼsirlarda ishtirok etadi. B. bilan boʻladigan har qanday jarayonlarda barion zaryadining saqlanish qonunlari, yaʼni barionlar va antibarionlar sonlari farqi oʻzgarishsiz qoladi. Barcha barionlar uchun barion zaryadi (soni) 1 ga, antibarionlar uchun – 1 ga teng . B. maftunlik, gʻalatilik, goʻzallik va boshqa kvant sonlar bilan tavsiflanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariton

Bariton (ital. baritono, yun. barus — vazmin, past; ton—tovush) — 1) erkak xonandalar ovozining bir turi, balandligi jihatidan bas bilan tenor oraligʻida. Diapazoni katta oktavadagi lyasi bilan birinchi oktavadagi sol oʻrtasida. Lirik va dramatik turlarga boʻlinadi. Oʻzbek xonandalaridan M. Qoriyoqubov, N. Hoshimov, S. Benyaminov, chet el xonandalaridan D. Fisherdiskau, M. Mago-Masv, G. Ots, D. Xvorostovskiylar B. ovozlari bilan mashhur; 2) torlikamonli musiqa asbobi (18- a.). Unda 6 — 7 asosiy va 7— 20 rezonans (aks sado) beruvchi torlar boʻlgan; 3) mundshtukli puflama musiqa asbobi, trubadan bir oktava past tovush beradi. Puflama sozlar (asosan, harbiy) orkestrlarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Musiqa