Yorkent xonligi

Yarkent xonligi, shuningdek, Yorkand xonligi va Qashgʻar xonligi deb nomlanuvchi sunniy musulmon turkiy davlat boʻlib, Moʻgʻuliston xonligining avlodlari hukmronlik qilgan. Unga 1514-yilda Sulton Said Xon tomonidan Moʻgʻulistonning gʻarbiy qismida asos solingan. Sulton Said xon oʻzini esa Chigʻatoy xonligining sharqiy qismi deb biladi. 1705-yilda Jungʻor xonligi tomonidan bosib olingan.

Poytaxti 
Yorkent xonlik tashkil topganidan (1514-yil) to qulaguniga qadar (1705-yil) Yorkent xonligining poytaxti boʻlgan. Qashgʻaristonning tarixiy Duglat davlati ham Mirzo Abu Bakr Duglat (1465–1514) hukmronligi davrida davlat poytaxti sifatida Yorkentdan foydalangan.

Tarixi

Tashkil topishi 
Xonlik aholisi asosan uygʻurlar / turkiylar edi. Xo`tan, Yorkent, Qashqar, Yangihisor, Oqsuv, Uchturpon, Kucha, Qorashar, Turpan va Kumul kabi yirik shaharlari boʻlgan. U 1705-yilda Jungor xoni Sevan Rabtan tomonidan bosib olinmaguncha, taxminan 200 yil davomida mintaqada hukmronlik qildi.

XIV asrning birinchi yarmida parchalanib ketgan Chigʻatoy xonligining gʻarbiy qismida 1370-yilda Amir Temur imperiyasi vujudga keldi va 1508-yilda Shayboniylar tomonidan bosib olinmaguncha mintaqada hukmron kuchga aylandi. Uning sharqiy qismi Moʻgʻuliston boʻlib, u 1347-yilda Tugʻluq Temurxon tomonidan qayta tashkil etilgan boʻlib, poytaxti Ili daryosi vodiysi atrofidagi Olmaliqda joylashgan. U Sharqiy Qashgʻariyaning barcha oʻtroq yerlarini, shuningdek, XVI—XVII asrlardagi Balx va hind manbalariga koʻra, oʻsha paytda Uygʻuriston deb atalgan Turpan va Kumul viloyatlarini oʻz ichiga olgan. Yorkent xonligining hukmron sulolasi bir asrdan ortiq yashagan ushbu davlatdan ajralib chiqqan.

1509-yilda Tarim havzasining vassali boʻlgan duglatlar Moʻgʻuliston xonligiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib, ajralib chiqishadi. Besh yil oʻtgach Turfondagi Moʻgʻuliston xonining ukasi Sulton Saidxon duglatlarni bosib olib, oʻzining Yorkent xonligini tashkil etdi.

Bu esa 1220-yildan boshlab, Chigʻatoyxonning oʻzi tomonidan berilganidan buyon u hududlarni boshqargan Dugʻlat amirlarining Qashgʻariya shaharlaridagi hukmronligiga chek qoʻydi. Dugʻlatlarning zabt etilishi Yorkent davlatining mintaqadagi yetakchi kuchga aylanishiga imkon berdi.

Sulton Saidxon hukmronligi 
Sulton Saidxon hukmronligiga xojalar katta taʼsir koʻrsatdi. Saidxon oʻz amakivachchasi, Himoloy va Qoraqurum tizmasi boʻylab Yorkent xonligigacha Boburiylar imperiyasining asoschisi Zahiriddin Muhammad Bobur bilan ham yaqin munosabatda boʻlgan.

Saidxon hukmronligi davrida 1527—1528-yillarda Bolorga, 1529-yilda Badaxshonga, 1532-yilda Ladax va Kashmirga talonchilik yurishlari uyushtiradi. Sulton Said Xon 1533-yilda Ladax va Kashmirga yurishlardan Yorkentga qaytayotganda togʻda oʻpka shishi tufayli Davlat beg Oldi qarorgohida vafot etgan.

Keyingi xonlar 
Sulton Saidxondan keyin Abdurashidxon (1533–1565) taxtga oʻtirdi. U oʻz hukmronligini Dugʻlatlar oilasi aʼzosini qatl etishdan boshladi. Abdurrashidxon gʻarbiy Moʻgʻulistonni nazorat qilish uchun qirgʻizlar va qozoqlarga qarshi kurashdi, ammo gʻarbiy Moʻgʻuliston oxir-oqibatda boyb berildi. Shundan soʻng Moʻgʻullar asosan Tarim havzasi hududlari bilan cheklanib qolishdi.

Ayni paytda, 1678—1705-yillarda Oltishahr ning jungʻorlar tomonidan egallanishi natijasida Yorkent xonligi Jungʻor xonligi tomonidan toʻliq bosib olindi

Galereya

Izohlar

Manbalar

Adabiyotlar 

 Saray Mehmet, Doğu Turkistan Tarixi (Başlangıçtan 1878’e kadar), Bayrak Matbaacılık, Istanbul-1997
 Kutlukov M, Yarkent xonligining tashkil topishi haqida (1465-1759), Pan nashriyoti, Olmata, 1990
 0813513049
Tarixdagi turkiy davlatlar
Pages with unreviewed translations