yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Niso

Niso — antik va oʻrta asr shahar xarobasi; kad. Parfiya davlatining poytaxti (miloddan avvalgi 3—milodiy 3-asrlar). Ashxoboddan 18 km shim.-gʻarbda joylashgan. N. ikkita tepalik (Yangi Niso, maydoni 18 ga va Eski Niso, maydoni 14 ga)dan iborat. 1946—60 yillarda N.da professor M. Ye. Masson tomonidan arxeologik kazish-malar olib borilgan. Natijada juda boy va xilma-xil arxeologik materiallar topilgan. Ular orasidagi sopolga bitilgan yozuvlardan birida Eski Niso tepaligi qadimda Mixridatkirt deb atalgani maʼlum boʻldi. Yangi Niso tepaligi esa antik davrda Parfiya podsholigining poytaxti boʻlgan. N.dan ibodatxona qoldigʻi, sopol haykalli hashamatli zal, podsho xazinasi va monumental uy-joy qoldiklari ochilgan. Xonalardan biri toʻrtburchakli sanʼat koshonasi boʻlib, u ellinizm anʼanalari asosida qurilgan. Miloddan avvalgi 3— 1 -asrlarga oid bu zaldan Parfiya madaniyatiga oid marmar haykal, fil suyagiga jilo berib ishlangan qadah (riton)lar va boshqa buyumlar topilgan. N.dagi xoʻjalik arxividan Parfiya podsholigining miloddan avvalgi 1-asrga oid iqtisodiy va maʼmuriy tuzumini jahonga maʼlum qiluvchi sopol parchalariga bitilgan 200 ta hujjat, shuningdek, harbiy qurollar va bezak buyumlar, terrakota va metaldan ishlangan mayda haykalchalar, turli jihoz va boshqa topilgan. Oʻrta ayerlarda N. Xurosonning muhim markazi boʻlgan.

Adabiyot 
 Trudi YUTAKE, tom 1-2, 4, 6. Ashxabad, 1949—58;
 Koshelenko G. A., Kultura Parfii, M., 1966;
 Pugachenkova G. A., Iskusstvo Turkmenistana, M., 1967.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkmaniston
Parfiya shaharlari
Niso jangi

Niso jangi (1221 yil) - Jaloliddin Manguberdining moʻgʻullarga qarshi dastlabki zafarli janglaridan biri. Chingizxon, Muhammad Xorazm shohning farzandlari Urganchdan chekinishganidan darak topgach, Xurosonning shim. chegaralariga moʻgʻullarning kuzatuvchi qoʻshinlarini joylashtirishga farmon bergan. Niso shahrining tevarak-atrofida 700 otlikdan iborat moʻgʻul askari turgan edi. Jaloliddin Qoraqumdan oʻtib 300 otliq askari bilan toʻsatdan moʻgʻullarga shiddat bilan hujum qilgan. Moʻgʻullar sarosimaga tushib qurol-yarogʻ va oziqovqatlarini tashlab qochganlar, ulardan ozginasi qutulib qolgan. Nasaviy bu jangni moʻgʻullar bilan boʻlgan urushdagi musulmonlarning dastlabki gʻalabasi deb ataydi. Niso jangidagi gʻalaba tufayli Jaloliddin va uning safdoshlari horigan otlarini almashtirib, eson-omon Nishopurga yetib olishga muvaffaq boʻlishgan.

Manbalar 

Janglar
Osiyo tarixi
Nistagm

Nistagm (yun. nistagmos — mudroq) — koʻz soqqasining beixtiyor ketma-ket (tez-tez va sust) ritmik harakat qilishi. Koʻz soqqasining harakatiga qarab gorizontal, vertikal, diagonal, aralash va aylanma N. farq qilinadi. N. koʻpincha ikki, baʼzan bir koʻzda boʻladi. Sogʻlom kishilar, Mas, koʻz oldidan tez oʻtayotgan narsani kuzatganda tanani tez u yoq bu yoqqa burganda, quloqqa issiq yoki sovuq suv quyganda N. paydo boʻlishi fiziologik holat. Koʻz muskuli falaji, labirintit, isteriya, intoksikatsiya, markaziy nerv sistemasi va miya kasalliklari, shuningdek, tugʻilganidan boshlab xira koʻra-diganlarda patologik N. kuzatiladi. Noqulay sharoitda ishlaydiganlarda (kon ishchilari) koʻproq kasbga aloqa-dor N. paydo boʻlishi mumkin.

Davosi N.ga sabab boʻlgan kasallikni davolashdan iborat. N. kasbga aloqador boʻlsa, bemor boshqa ishga oʻtkaziladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nitr...

Nitr…, NITRO… (yunoncha nitron – tabiiy soda; selitra) – qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; shunday qoʻshma soʻzlarning azotga, azot kislotalari tuzlariga aloqador ekanligini bildiradi (Mas, nitratlar, nitrat kislota, nitrobenzol).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nitragin

Nitragin – bakterial oʻgʻit, tarkibida tuganak bakteriyalari bor. 1 g quruq preparatda 50 mln. gacha bakteriya boʻladi. Nitragin tarkibidagi tuganak bakteriyalar atmosfera azotni toʻplab, u ni oʻsimliklar oʻzlashtiradigan birikmalarga aylantiradi. Nitragin ildizlarda tugunaklar sonini koʻpaytirib, tuproqni azot bilan boyitadi, boʻlajak ekinlar hosilini oshiradi va sifatini yaxshilaydi. Nitragin donli, dukkakli ekinlar va dukkakli oʻtlarni yetishtirishda qoʻllanadi. Nitragin quruq xonada 0—10° da saqlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Bakteriyalar
Nitratli oʻgʻitlar

Nitratli oʻgʻitlar - tarkibida nitrat shaklidagi azoti bor oʻgʻitlar (qarang Azotli oʻgʻitlar).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nitridlar

Nitridlar — azotning elektr musbat elementlar, asosan, metallar bilan hosil qilgan birikmalari. Koʻpincha N. deganda tarkibida azot va biror metall boʻlgan birikmalar tushuniladi. N. tuzilishi va xossasiga koʻra 3 guruhga boʻlinadi: ion bogʻli, kovalent bogli va metall bogʻli N. (yoki metallsimon N.). Ishqoriy va ishkrriy-yer metallarning nitridlari, Mas, K3N, CaN2, mis va rux nitridlari ion bogʻli N.ga kiradi. V, Al, Si, Ga, Ge kabi elementlarning nitridlari (BN. A1N, SiN4, GaN, GeN4) kovalent bogli N.ga kiradi. Bular kimyoviy taʼsirlarga chidamli, qiyin suyuqlanadigan va termik barkaror moddalardir. Metall bogʻli N. azotning baʼzi elementlar bilan birikishidan hosil boʻladi. Masalan, TiN, Cr2N, TaN, Ta2N va hokazo. W2N, Ti3N, Mn4N oʻta qattiq, moʻrt, qiyin suyuklanadigan birikmalar. N. tex-nikaning turli sohalarida, jumladan, yarimoʻtkazgichlar ishlab chiqarishda keng qoʻllanadi.

Manbalar
Nitrillar

Nitrillar — organik radikallar bilan bogʻlangan bitta yoki bir necha sian guruhi —C=N ni saqlovchi organik birikmalar. N. izonitrillar + R — N = S izomerlaridir. N. nomi, odatda, karbon kislotalarining nomidan keltirib chiqariladi, bunga misol qilib atsetonitril CH3CN ni sirka kislota nitrili, adipodinitril NC(CH2)4CN ni adipin kislota di-nitrili deb atalishini koʻrsatish mumkin. N.ni sianid kislota hosilalari sifatida ham qaraladi (SN2= CHCH2CN — allilsianid va hokazo).

N. — rangsiz suyuqlik yoki qattiq moddalardir. Suvda oz, koʻpgina organik erituvchilarda yaxshi eriydi, elektrofillar va nukleofillar bilan taʼsirlashadi, metallar tuzlari bilan kom-plekslar hosil qiladi, aproton muhitda galogenvodorodlar bilan ham taʼsirlashadi, spirtlar va tiollar bilan imidoefirlar yoki tiomidatlar tuzlarini beradi. Karbon kislotalar bilan qizdirilgan N. imidlarga aylana-di, ammiak bilan yoki birlamchi yoki ik-kilamchi aminlar bilan amidinlar beradi, gidroksilamin amidoksim, gidrazon esa amidazon hosil qiladi. N. magniyorganik birikmalar bilan birikib, magniy almashgan ketiminlarga, ular esa gidrolizlanib (kislotali muhitda) ketonlarga aylanadi. N. fos-forning galogenli birikmalari bilan fosfazobirikmalar (iminofosforanlar) beradi. Ritter reaksiyasi orqali N.ga olefinlar yoki ularning funksional hosilalarini taʼsir ettirish yoʻli bilan amidlar olish mumkin. N.dan tetrazollar, piridin xreilalari, tri-azinlar, iminonitrillar, zanjirli ketonlar, aminobirikmalar, aldegid va boshqa birikmalar olinadi.

N. amidlarni degidratlash, sianid kislota tuzlarini alkillash, uglevodorodlarni ammonoliz qilish, spirtlarga ammiak taʼsir ettirish yoki boshqa yoʻllar bilan olinadi.

N. eritmalar, radikal-zanjir reaksiyalar initsiatorlari sifatida, sunʼiy tolalar olishda xom ashyo, plastifikatorlar, dori-darmon va pestitsidlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar 

Organik birikmalar
Nitritlar

Nitritlar — nitrit kislota tuzlari. Ishqoriy metallar va ammoniy N.i koʻproq, ishqoriy-yer metallar, qoʻrgoshin va kumush N.i nisbatan kam-roq ishlatiladi. Kaliy, natriy, bariy N.i suvda yaxshi eriydi, kumush, simob, mis N.i esa oz eriydi. N.ning aksariyati spirt, efir va boshqa organik erituvchilarda juda oz eriydigan termik bekaror birikmalar. Faqat ish-qoriy metallarning N.i parchalanmay suyuklanadi, qolganlari 25—300° da parchalanadi. N.ning ajralish jarayoni murakkab boʻlib, parallel va ket-ma-ket reaksiyalarni oʻz ichiga oladi. Asosiy gazsimon ajralish mahsulotlari — NO, NO2, N2 va O2, qattiq moddalar sifatida metall oksidi yoki elementar metall boʻladi. Neytral muhitda N. azot (N)-oksid NO gacha kay-tariladi, kislotali muhitda esa nit-ratlargacha oksidlanadi. Organik galo-genidlar bilan reaksiyaga kirishib organik N. RONO qamda nitrobi-rikmalar hosil qiladi. Sanoatda nit-rozo gazini (NO+NO2 aralashmasi) ishqoriy metallar karbonatlari yoki gidroksidlari eritmalariga yuttirish (absorbsiyalash) yoʻli bilan olinadi. Boshqa metallarning N.i NaNO2 ga metallarning tuzlarini taʼsir ettirib almashinish reaksiyasi yordamida yoki shu metallar nitratlarini qaytarish yoʻli bilan olinadi. Azo boʻyagichlar sintezida, kaprolaktam ishlab chiqarishda, oziq-ovqat konservantlari oʻrnida, rezina ishlab chiqarishda, toʻqimachilik va metallni qay-ta ishlash sanoatida oksidlovchi va kaytaruvchi, amilnitrit C5HnONO va boshqa tibbiyotda qon tomirni kengaytiruvchi modda sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kimyo
Nitroammofoska

Nitroammofoska - tarkibida azot, fosfor, kaliy boʻlgan murakkab donador oʻgʻit. Unda suvda eruvchan shakldagi 12—18% N, 18—20% dan R2O5 va K2O bor. N.ni nitrat va fosfor kislotalarini ammiak yordamida neytrallab yoki apatitni nitrat kislota bilan parchalab va eritmani kaliy xlorid bilan aralashtirib olinadi. K,.x. ekinlarining ehtiyojiga qarab N:P:K nisbati oʻzgarishi mumkin. N. istiqbolli konsentrlangan oʻgʻitdir. Barcha tuproq tiplarida asosiy, ekish oldidan va oziqlantirish oʻgʻiti sifatida turli qishloq xoʻjaligi ekinlariga qoʻllanadi. N. bitum shimdirilgan qogʻoz qoplarga solinib, quruq binolarda saqlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nitroanilinlar

Nitroanilinlar - organik birikmalar. Mol.m. 138,12; sariqrangli kristall moddalar. Issik, suvda, etanolda, dietilefirda, benzol, atseton, xloroformda yaxshi eriydi. Aromatik aminlar va nitrobirikmalarning xos-salarini namoyon qiladi. Kuchli anorganik kislotalar bilan tuzlar beradi. 2- va 3- N. ishqorlar bilan birga qizdirilganda tarkibidagi NH2 guruhi NH, koʻrinishida ajralib chiqib, tegishli nitrofenollarga aylanadi. Nit-rolanganda di- va polinitroanilinlar hosil boʻladi. Bulardan 2,4- dinit-roanilin (mol.m. 183,12, suyuqlanish temperaturasi 187—188°, zichligi 1,615 g/sm3) va 2, 4, 6- trinitroanilin (mol.m. 229,12, suyuqlanish temperaturasi 188—189°, zichligi 1,762 g/sm3) ahamiyatli hisoblanadi. Mononitroanilinlar (azoaminlar) — och va toʻq sariq, qizil rangli boʻyagichlar olishda, oqartiruvchi modda, pigment va korroziya ingibitori sifatida qoʻllanadi. 2, 4-dinitroanilin dis-pers azoboʻyagichlar, pigmentlar ishlab chiqarishda, organik sintezda va boshqalarda ishlatiladi. N. zaharli. Koʻz shilliq pardasi va te-riga kuchli taʼsir qiladi, terida pig-mentlanish va ekzemaga olib keladi, yurak-tomir va markaziy nerv siste-masiga, jigar faoliyatiga salbiy taʼsir qiladi, qondagi gemoglobinni metgemoglobinga aylantiradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kimyo
Nitrobenzol

Nitrobenzol, C6H5NO2 - sargʻish-yashil moysimon suyuklik, achchiq bodom hidi keladi. Mol.m. 123,11. Suyuqlanish temperaturasi 5,85°, qaynash temperaturasi 211°, zichligi 1,2037 g/sm3. Kimyoviy xossalariga koʻra, aromatik nitrobi-rikmalarning yaqqol vakili. Suvda oz eriydi, dietil efir, benzol bilan har qanday nisbatda aralashadi, boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Sanoatda N. benzolni konsentrlangan HNO3 va H2SO4 aralashmasi bilan uzluksiz nitrolash yoʻli bilan olinadi. Anilin, tarkibida azot tutgan aromatik birikmalar (Mas, benzidin, xinolin, azobenzol) ishlab chiqarishda xom ashyo, sellyuloza efirlari uchun erituvchi, organik buyagichlar va boshqa olishda boshlangʻich mahsulot sifatida qoʻllanadi. N. zaharli. Teri orkali shimiladi, markaziy nerv sis-temasiga kuchli taʼsir qiladi, moddalar almashinuvini izdan chiqaradi, qondagi gemoglobinni oksidlab, metgemoglobinga aylantiradi.

Manbalar 

Kimyo
Nitrozobirikmalar

Nitrozobirikmalar (S - nit-rozobirikmalar) — molekulasida uglerod atomlari orqali bogʻlangan bir yoki bir nechta nitrozoguruh —N=0 tutgan organik moddalar. N., odatda, monomer va dimerlarning muvozanat holatidagi aralashmasi koʻrinishida mavjud boʻladi. Monomer N.ni nomlashda asos birikmalar nomiga "nitrozo" qoʻshimchasi qoʻshiladi. N.ning aksarisi dimer koʻrinishidagi holatda boʻladi, ammo organik qoldiqqa elektronakseptor oʻrinbosarlar kiritilishi monomerlar paydo boʻlishiga olib keladi. Dimer N.da trans-izomerlar sis-izomerlarga nisbatan barqarorroq. Eritmalarda yoki qizdirilganda dimer N. dissotsi-atsiyaga uchraydi. Monomer N. — gazlar yoki havorang yoki yashil rangli suyuqliklar, suvda yaxshi eriydi. Dimer N. — rangsiz kristallar, qutbli erituvchilarda yaxshi eriydi. N. birlamchi aminlarni Karo kislotasi taʼsirida yoki gidrooksilaminlarni organik perkislotalar bilan oksidlash usulida olinadi. Geterotsiklik birikmalar, aminokislotalar va boshqa sintezida, boʻyagichlar, dorivor preparatlar, elasto-merlar, issiqqa chidamli kauchuklar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Baʼzi N. mutagen va kanserogen faol moddalar, teri kasalliklarini paydo qiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nitrozolash

Nitrozolash — organik birikmalar molekulalariga nitrozoguruq — NO biriktirish. N. elektrofil va radikal mexanizmlar boʻyicha amalga oshishi mumkin. N. reaksiyalarida faol zarrachalar, nitrozoniy kationi NO+ va ra-dikali NO ishtirok etadi. Asosiy elektrofil nitrozolovchi agentlar — nitrit kislota HNO2, nitrozilsulfat kislota ONOSO3H, nitrozilgalogenidlar (Mas, NOC1), azot oksidlari (NO, N2O3, N2O4), alkil- yoki atsilnitritlar, 3-nitrozokarbazol, nitrozoniy tuzlari (asosan, NOBF4). Radikal mexanizm boʻyicha N.da, odatda, azot oksidlari, NOC1, alkilnitritlar, baʼzan N - nitrozoaminlar qoʻllanadi. N. preparativ sintezlarda, Mas, transformatsiyalashda > SN2—> >SO, —> >S = =NOH->>CHNO2, dorivor moddalar, kauchuklar uchun monomerlar olishda va boshqalarda keng qoʻllanadi. NITROLASH — organik moddalarga nitrat va sulfat kislotalar aralash-masi taʼsir ettirib, nitromahsulotlar hosil kilish reaksiyasi. Port-lovchi moddalar, boʻyoqlar va boshqa mahsulotlar olishda keng qoʻllanadi. N.da xavfsizlik texnikasining barcha qridalariga rioya qilish kerak.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nitroloklar

Nitroloklar — nitrotsellyuloza asosida olinadigan loklar. Tarkibida tabiiy va sunʼiy smolalar, plastifi-katorlar, erituvchilar va boshqa boʻladi. Metall va yogʻoch buyumlar, teri va boshqalarni boʻyashda, emal boʻyoqlar (nitroemallar) tayyorlashda qoʻllanadi. N.ni ishlatishda yongin xavfsizligi qoidalariga qatʼiy rioya kilish kerak.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kimyo
Nitrometan

Nitrometan, CH3NO2 — achchiq bo-dom qidi keladigan rangsiz suyuklik. Mol.m. 61,042. Suyuqlanish temperaturasi — 28,55°, kaynash temperaturasi 108,8°, zichligi 1,1371 g/sm3. Suvda oz eriydi, azeatrop aralashma hosil qiladi; organik erituvchilarda (alifatik uglevodorodlardan tashqari) yaxshi eriydi. Kimyoviy xossalariga koʻra, N. — alifatik uglevodorodlarning yaqqol vakili. Sanoatda quyi alkanlarni (Mas, propan) 50— 70% li HNO3 bilan 400—700° da kimyoviy reaktorda destruktiv nitrolash nuli bilan olinadi. N. — efirsellyuloza loklari va smolalari uchun erituvchi, dizel yonilgʻilariga qoʻshimcha, bir komponentli raketa yonilgʻisi. Zaharli. Markaziy nerv sistemasini kuchli zaharlaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kimyo
Nitron

Nitron — poliakrilonitrildan olinadigan sunʼiy tola. Chet mamlakatlarda orlon, akrilan (AQSH), kashmilon (Yaponiya), kurtel (Angliya), dra-lon, volpryula (GDR), anilana (PXR) degan nomlar bilan ataladi. N. mexanik jihatdan mustahkam (uzilishga pishiq-ligi 35—45 kg/mm2), issiqqa ancha chidamli. Har xil texnik buyumlar va gazlamalar tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kimyo
Nitrofos

Nitrofos, nitrofosfat — tarkibida azot, fosfor boʻlgan murakkab mineral oʻgʻit. Unda oʻrta hisobda 20% dan N va R2O5boʻladi. Oldin apatit konsentratini yoki fosforitlarni nitrat kislota bilan, shuningdek, nitrat kislotaning sulfat yoki fosfat kislota bilan aralashmasi yordamida parchalab, keyin ammiak yoki b. asoslar bilan ney-trallab olinadi. Pretsipitat, ammiakli selitra va gipedan yoki pretsipitat, ammofos va ammiakli selitradan ibo-rat donacha (granula)lar holida ishlab chikariladi. Donadorligi bir xil, yaxshi elanadi. N. kaliyli oʻgʻit ishlatilishi talab qilinmaydigan tuproklarga so-linadi. U hamma ekinlar uchun asosiy va ekishdagi oʻgit sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kimyo sanoati
Nitrofoska

Nitrofoska — tarkibida azot, fosfor, kaliy boʻlgan murakkab mineral oʻgʻit. Unda 12% dan azot, fosfor va kaliy bor. N. fosfor xom ashyosi (apatitlar yoki fosforitlar)ni nitrat kislota bilan parchalab, unga kaliy xlorid qoʻshib donadorlash va quritish yoʻli bilan ishlab chiqariladi. Gʻoʻzaga samaradorligi oddiy oʻgʻit aralashmasi samaradorligigayaqin. Oziqlantirishda 50– 70 kg/ga (azot boʻyicha) meʼyorlarda so-linadi. N. yopiq binolarda qogʻoz va polietilen krplarda saqlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kimyo sanoati
Nixrom

Nixrom (nikel va xrom) — nikel olovbardosh qotishmalari guruhining umumiy nomi. Tarkibida 65—80% nikel (Ni), 15—35% xrom (Gr), 1—20% temir (Fe), 0,5—2% marganets (Mp) va alyuminiy (3,5% gacha), kremniy (1,5% gacha), uglerod, oltingugurt aralashmalari boʻladi. Tarkibida Fe miqdory 20% dan ortiqboʻlgan N. ferronixrom deb ataladi. U pastroq temperaturaga chidaydi. N.ning olovbardoshligi juda yuqori (1250° gacha), solishtirma elektr qarshiligi ham anchagina yukrri (1,05—1,4 mkom.m). Qarshilik elementlari, yukrri temperaturali sharoitda ishlaydigan detallar, baʼzan, reostatlar tayyorlashda ishlatiladi (yana qarang Nikelli qotishmalar).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Kimyo
Nish (biologiya)

Nish, oʻsish nuqtasi — oʻsimliklar novdasi va ildizining uchki ko-nussimon qismi. Yangi hujayralar hosil qiluvchi toʻqima (meristema)dan iborat. Birlamchi toʻqima va organlarning shakllanishini, ularning oʻsishini taʼminlaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nisholda

Nisholda — shirinlik turi. Tayyorlash usuli: sirli idishga shakar va suv solib qaynatib, qiyom tayyorlanadi va sovitiladi. Yetmak (beh) oʻsimligining ildizi tozalanadi va maydalab suvda qaynatiladi. Yetmak qaynab chiqqandan soʻng, suvni dokadan oʻtkazib, mis qozon (yo sirli kostryulka)ga solib bir oz sovitiladi, buning ustiga tuxumnsh oqi qoʻshiladi va chilchoʻp bilan aralash tiriladi. Hosil boʻlgan oq koʻpikka ozozdan qiyom quyiladi va chilchoʻp urish uzoqdavom ettiriladi. Taʼmini yaxshilash maqsadida qiyomga limon kislota va vanilin qoʻshiladi. N.da kristallashgan shakarning qumoqlashuvi va qiyomning koʻpikdan ajralmasligi N. tayyor boʻlganini koʻrsatadi. Tayyor boʻlgan N.ning rangi oppoq boʻlib, maxsus yogʻoch kurakchani botirganda choʻzilib chiqadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nishon

Nishon — oʻq otish uchun moʻljalga olinadigan tabiiy yoki sunʼiy belgi. Harbiy mashqlarda, sport mashqlarida turli Nishonlardan foydalaniladi.Nishonning doiraviy, koʻchma radiolokatsion, avtomobil kuzoviga oʻrnatiladigan, shakldor,nishon  samolyot, dengizda suzuvchi va muallaq turuvchi artilleriya shchiti va boshqa xillari boʻladi. Turli mudofaa inshootlari (okop, blindaj va boshqalar) dan hamNishon sifatida foydalanish mumkin. Havodagi otish mashqlarida Nishon  parashyutlarni sim bilan samolyotga bogʻlab qoʻyiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nishon (tibbiyotda)

Nishon (tibbiyotda) — odamning biror tashqi aʼzosi nuqsoni (Mas, tirtiq lab, boʻri jagʻ, quloqdagi or-tiq, ortiqcha barmoq va boshqalar); yana q. Mayibmajruhlik.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Tibbiyot
Nishon choʻli

Nishon choʻli - Qashqadaryo viloyatining jan.-gʻarbiy qismida (Qarshi choʻlining jan.da)gi choʻl. Yer yuzasi tekislik va qirlar (Qoraqir, balandligi 500 m gacha, Doʻltalitogʻ, balandligi 510 m gacha, Alouddintogʻ, balandligi 485 m gacha) dan iborat. Qirlar vaqtincha suv oquvchi soy va jarliklar bilan parchalangan. Qoraqirning soy va jarlar bilan zich va chuqur kesilgan sharqiy qismi "Sakson-dara" deb ataladi. Tekislik qismida taqirlar ham uchraydi. Choʻlning tekislik qismi toʻrtlamchi davr, qirlar esa boʻr va paleogen davrlari togʻ jinslaridan tuzilgan. Iqlimi keskin kontinental.

Manbalar 

Nishon tumani
Qashqadaryo viloyati geografiyasi
Bobojon Nishonov

Bobojon Nishonov (1930, Fargʻona viloyati Rishton qishlogʻi) — kulol, Oʻzbekiston xalq rassomi (1973). Otasi usta Nishonboy Zoirovdan hunar oʻrgangan. 1941-yildan "Yangi hayot" artelida kulol, rassom, 1970 — 1990 yillardan Rishton badiiy kulollik buyumlari zavodida rassom. Bobojon Nishonov Rishton kulolligi maktabini rivojlantirdi, naqsh mujassamotini yangi mavzu va naqshlar bilan boyitdi, anʼanaviy buyumlarni mahorat bilan bezadi. Bobojon Nishonov ishlagan, sirlab bezagan sopol idishlar va badiiy buyumlar xalqaro koʻrgazmalarda namoyish qilingan; Bobojon Nishonov yaratgan ayrim badiiy buyumlar respublika muzeylarida saqlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1930-yilda tugʻilganlar
Rishtonda tugʻilganlar
Hakim Nishonov

Hakim Kabirovich Nishonov (1917.5.12, Andijon) — sozanda, bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1957). Andijon bolalar teatrida aktyor (1933—1936), Oʻzbek davlat filarmoniyasida sozanda (1936—1939), Oʻzbek ashula va rake ansambli (1957—59), "Shodlik" ansambli (1971—1976) badiiy rahbari, direktor oʻrinbosari (1976—1979), Qibray tumani Doʻrmon qishlogʻi "Doʻstlik taronalari" xalq ashula va raqs ansambli badiiy rahbari (1959-yildan). "Iroda" (S. Joʻra va V. Saʼdulla), "Qahramon" (I. Axmedov) musiqali dramalar, ayrim kompozitorlar bilan hamkorlikda simfonik poema va syuitalar, shuningdek, xor va qoʻshiqlar muallifi.

Manbalar 

1917-yilda tugʻilganlar
Andijonda tugʻilganlar
5-dekabrda tugʻilganlar
Bastakorlar
Nishopur

Nishopur — Eronning shim.-sharqiy qismidagi shahar, Xuroson ostonida. Aholisi 160 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Sugʻorma dehqonchilik qilinadigan rayon (paxta, moyli ekinlar; bogʻlar, tokchilik; chorvachilik) markazi. Oziq-ovqat va koʻn sanoati korxonalari bor. Shahar yaqinidan feruza qazib olinadi. Sha-harga 3-asr oʻrtalarida asos solingan. Shahar nomini sosoniylar shohi Sho-pur 1 (yoki Shopur II) nomi bilan bogʻlaydilar. Shaharni 7-asr oʻrtalarida arablar egallagan. 9-asrda Tohiriylar davlati, 10-asrda Somoniylar davlatiningXuroson noibligi poytaxti. N. 9—12-asrlarda Urta Sharqning muhim iqti-sodiy markazlaridan edi. 1153-yilda oʻgʻuzlar, 1221-yilda moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan, aholisi deyarli qirib tashlangan. 14—15-asrlarda shahar qayta tiklandi, biroq iqtisodiy ahamiyati pasayib bordi. 1722-yilda af-gʻonlar tomonidan vayron qilingan. Nishopurda fors shoiri Umar Xayyom va Fa-riduddin Attor yashab, ijod qilgan va oʻsha yerga dafn etilgan.

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Eron shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Eron milliy asarlari
Shopur I
Eronning arxeologik manzilgohlari
Razaviy Xuroson ustoni shaharlari
Nishxoʻrd

Nishxoʻrd — hayvonlarga berilgan yem-xashak qoldigʻi, chiqit. Hayonlar konsentrat ozuqalardan (yorma holdagi don va don chiqindilari, kepak, kun-jara va shrotlardan), odatda, N. qoldirmaydi. N. koʻk oʻtlar, silos, senaj, pichan, poxol va toʻponlardan qoladi. Bunday ozuqalardan chiqadigan N. miq-dorini ularga ishlov berib yedirishga tayyorlash (ivitish, bugʻlash, maydalash, mineral qoʻshimchalar aralashtirish va boshqalar) yoʻli bilan kamaytirish mumkin. N.ni kamaytirishning yana bir yoʻli ttichanlardan donador ozuqalar va briketlar tayyorlashdir. Briket bilan boqilgan qora-mollarda N. chiqarish 4% dan oshmaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Niqob

Niqob — maskarad, karnaval qatnashchisining oʻzini tanitmaslik uchun yuziga kiyadigan (koʻz oʻrni ochiqboʻlgan), baʼzan odam basharasini, xdyvon yoki afsonaviy maxduq boshini tasvirlay-digan maxsus krplama. Hozirgi N.lar magʻ-zi soxta, plastmassa, rezina va boshqa ma-teriallardan yasaladi. N. kad. zamonlarda ov qilingan hayvon va qushlarning ta-biiy kallalari, poʻstaklari va patlaridan yasalgan. Odam timsollarini koʻrsatishda kalla suyaklari ishlatilgan. Keyinchalik ular oʻlgan kishini eslash va ajdodlar ruhiga sigʻinish bilan bogʻliq marosimlarda qoʻllanuvchi shartli tasvirlar bilan almashtirilgan. Yunon va Rim teatrida, Shark, mamla-katlari va qad. Xorazm, Baqtriya, Par-kona (Davan), Soʻgʻdiyona davlatlaridagi anʼanaviy shakldagi teatrlarda N.dan keng foydalanilgan. Afrosiyob, Xolchayon, Oyxonim, Tuproqqalʼa kabi qad. shaharlardan topilgan N. tasvirlari shundan dalolatdir. Arxeologik qazishlar natijasida Afrosiyobdan (1 -a.) qoʻlida N. ushlab turgan toʻrt aktyorning tasviri, Tuproqqalʼadan (3asr) masharaboz N.i topilgan. U rta asrlarda N. masharabozlar teatrida keng qoʻllangan. Xorazm masharabozlari "Xatarli oʻyin" degan turkum tomoshalarida shu kungacha N.dan foydalanib keladilar. Mamlakatning boshqa joylarida N. dor masharabozlari tomoshalarida uchraydi. Hindiston, Xitoy, Yaponiya va boshqalarning zamonaviy teatrlarida N. oʻrniga koʻpincha niqobsimon grimlardan foydalaniladi. Shuningdek, bu mamlakatlar va baʼzi Afrika xalqlari tomoshalarida ot, sher, ajdarqo va boshqa hayvon hamda afsonaviy mavjudotlar ifodalangan N. liboslar keng tarqalgan (yana qarang Maska).

Muhsin Qodirov.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Niqoblash

Niqoblash, maskirovka — harbiy ishda — oʻz qoʻshinlarini dushman razvedkasi kuzatuvidan yashirish, dushmanni chalgʻitish uchun qoʻllanila-digan tadbirlar majmui. Haqiqiy obʼyektlarni yashirish (panalash), soxta obʼyektlar qurish, chalgʻitma harakatlar qilish, radiotexnika vositalari bilan yolgʻondakam shovqinlar tarqatish, N. toʻrlari qoʻllash, soxta xabarlar tarqatish, boshqaruv punktlarining oʻrnini tez-tez oʻzgertirib turish va boshqa tadbirlar orqali amalga oshiriladi. N.dagi asosiy vositalar: niqoblovchi kiyim-bosh, boʻyoqlar, oʻsimliklar, yorugʻlik, tutun, shovqinlar, toʻrlar va boshqa

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Yusupjon Nigʻmatov

Yusupjon Qoʻchqorovich Nigʻmatov (1940.1.1, Toshkent shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1963). 1967-yildan Sobir Rahimov tumanidagi 11-sonli maktabda, 1968-yildan Shayxontohur tumanidagi 169-sonli, 1974—1999 yillarda Sobir Raximov tumanidagi 243-maktabda kimyo oʻqituvchisi. Pedagogik faoliyati davomida kimyo boʻyicha ixtisoslashgan sinflar tashkil etish hamda dars sifati va samaradorligini oshirishda ibratli ishlarni amalga oshirdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1940-yilda tugʻilganlar
1-yanvarda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Nihovand

Nihovand – q. Oʻn ikki maqom.

Manbalar
Nihol

Nihol — ekilgan urugʻdan tuproq yuzasiga unib chiqqan oʻsimlik.

Manbalar 

Botanika
Nobeliy

Nobeliy (Nobelium), No - Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub sunʼiy kimyoviy element; aktinoidlarta kiradi. Tartib raqami 102. Barqaror izotoplari yoʻq. Massa sonlari 251—259 boʻlgan 9 ta izotopi maʼlum. Eng uzok, mavjud boʻluvchi izotopi —259No (T|/2=l soat). Oksidlanish darajei +2, +3; ion radiusi No2+ uchun 0,11 nm. Ogirlik miqdorida olinmagan, xossalari 10 ta atomidan foydalanib oʻrganilgan. Stokgolmda (Shvetsiya) xalkaro olimlar guruhi 1957-yilda Nobeliy atomi olinganligini eʼlon qildi va uni Nobeliy Nobel (yana qarang Nobellar) nomi bilan atashni tavsiya etdi. Nobeliyning massa soni 252— 256 boʻlgan izotoplari 1963—67 yillarda Dubna shahrida Nobeliy Nobeliy Flerov boshchiligida olimlar tomonidan olindi.

Manbalar

Havolalar 

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Nobellar

Nobellar — shved ixtirochilari va sanoatchilari. E m Manuel Nobel (1801.24.3 - 1872.3.9) - suv osti minalari ixtirochisi. 1842—59 yillarda Peterburg (Rossiya)da yashagan, u yerda mexanika zavodiga asos solgan. Alfred Bernhard Nobel (1833. 21.10 — 1896.10.12) — dinamit ixtirochisi. Em Manuel Nobelning oʻgʻli. 1867-yilda dinamit tayyorlashga An-gliyadan patent olgan. Dinamit ishlab chiqaradigan korxona egasi. Koʻp mamlakatlarda dinamit ishlab chiqarish fabrikalari qurgan. London Qirollik jamiyati va Shvetsiya Fanlar akademiyasi aʼzosi. Nobel mukofotlari taʼsis qilish haqida vasiyat qilgan. Lyudvig Nobel (1831.27.7 - 1888.12.4) - korxona egasi, stanoklar konstruktori. Emmanuel N.ning oʻgʻli. Peterburgdagi otasi asos solgan korxonani "Lyudvig Nobel" nomli yirik mashinasozlik zavodiga aylantirgan. 1871-yil aka-ukalari Robert va Alfredlar bilan birgalikda Boku (Ozarbayjon) da neft sanoati korxonasi (1879-yildan "Aka-uka Nobellar hamkor-ligi")ga asos solgan. Emmanuel Nobel (1859.22.6 - 1932.31.5) - Lyudvig N.ning oʻgʻli. Peterburgda "Aka-uka Nobellar hamkorligi"ni, "Lyudvig Nobel" jamiyati va boshqa korxonalarni boshqargan (1888—1917).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nobile Umberto

Nobile (Nobile) Umberto (1885— 1978) — italyan dirijabl konstruktori va sayoxatchisi. R.Amundsen ekspeditsiyasida oʻzi qurgan "Norvegiya" dirijablida ishtirok etgan (1926), "Italiya" dirijablida Shimoliy qutbga qilingan ekspeditsiyasiga rahbarlik qilgan. Nobile Umberto 1932—1936 yillarda SSSRda ishlab, dirijablsozlikka oʻz hissasini qoʻshgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Sayohatchilar
1885-yilda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
Italiyada tugʻilganlar
Nobilitet

Nobilitet (lotincha nobilitas – yuqori tabaqa, oqsuyak) – Rim respublikasida miloddan avvalgi 3-asr boshiga kelib, patrisiylar bilan plebeylar oʻrtasidagi kurash natijasida shakllangan hukmron tabaqa. Nobilitet davlatning oliy mansablarini egallash huquqiga ega edi. Nobilitet aristokratik respublikaning siyosat anʼanalarini saqlovchilari hisoblangan, lekin uning orasidan siyosiy muxoliflar ham chiqqan. Imperatorlar davrida eski Nobilitet ga mansublik ilgarigidek ahamiyat kasb etmagan. Keng maʼnoda (qad. mualliflarda) Nobilitet— „xalq“, „qora xalq“ning ziddi boʻlgan „yuqori tabaka“, „oqsuyak“.

Manbalar 

Atamalar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nov

Nov — 1) kanal, jar, soy va yoʻllar ustidan suv oʻtkazish maqsadida quriladigan maxsus gidrotexnik inshoot (ensiz, qiya sunʼiy kanal, ariqcha). Ilgari charxpalakda chikarilgan suv N. orqali ekinzorlarga yuborilgan. N. Oʻzbekiston hududida qad.dan qoʻllanib kelingan. Asosan, yogʻoch va toshdan ishlangan (qarang Joʻyi Arziz). Yogʻoch oqizish novi yogʻochlarni bittalab va koʻplab oqizish, gidroinshootdan oʻtkazish uchun moʻljallanadi. Baliq oʻtka-z i sh novi toʻsiqsiz va qarshi oqimli boʻladi. Tegirmon toshi va GES tur-binalarini aylantirish, mollarga suv berish va boshqa maqsadlarda ishlatiladigan N.lar ham bor (yana qarang Akveduk); 2) okeanlar ostidagi koʻpincha uzun choʻzilgan chuqur botiqlar. Mas, Mariana novi, Yava novi va boshqa

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Novadon arigʻi

Novadon arigʻi - Samarqand shahrining eng qad. suv manbalaridan biri. Shahar hududini shim.dan jan-.ga kesib oʻtuvchi Novadon arigʻi buloq suvidan hosil boʻlgan. Abu Tohirxojaning "Samariya" asarida "Samar kazdirgan buloq" sifatida qayd etilgan. Man-balarda koʻrsatilishicha, Novadon arigʻidan chiqarilgan maxsus ariq orqali miloddan avvalgi 5—4-asrlarda Afrosiyo’bga suv olib kelingan. Ilk oʻrta asrlarda Novadon arigʻi "Chokardiza" nomi bilan mashhur boʻlgan. Undan suv shaharga Joʻyi Arziz orkali olib oʻtilgan. Ehtimol shu tufayli bu suv manbai — Novadon, yaʼni "Novali" nomini olgan.

Manbalar 

 

Kanallar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Novaya Zemlya

Novaya zemlya — Shim. Muz okeanidagi arxipelag. Barens va Karadengizlari orasida, RF Arxangelsk viloyati tarkibida. Matochkin Shar boʻgʻozi (eni 2–3 km) ajratib turadigan 2 katta orol — Shimoliy va Janubiy orollardan va bir kancha mayda orollardan tarkib topgan. Janubiy-gʻarbdan shimoliy-sharqqa taxminan 1000 km choʻzilgan. Maydoni 83 ming km² dan ziyod. N.Z. Ural-Payxoy burmali oblastining shim. davomi hisoblanadi. Paleozoy davrining yotqiziqlaridan tarkib topgan. Muzlik, delyuviy, dengiz, torf-botqoq yotqiziqlari keng tarqalgan. Eng baland joyi 1547 m. Hamma joyda koʻp yillik toʻngib yotgan muzloq yerlar bor. Iqlimi dengiz ark-tika iqlimi, sovuq. Kishi uzok va so-vuq (—40° gacha), kuchli shamol (tezligi 40–50 m/sek) va boʻronlar boʻladi. Avg.ning oʻrtacha temperaturasi shim.da 2,5°dan jan.da 6,5°gacha. Yiliga 300–600 mm yogʻin tushadi. Muzning qalinligi 300 m dan ortiq. Orollarning bir qismi tundra zonasida. Koʻp joylar botqoq. Yoʻsinlishaynik oʻsadi. Sut emizuvchilardan qutb tulkisi, lemming, shimol bugʻusi, oq ayiq; dengizlarda nerpa, dengiz quyoni, Grenlandiya tyuleni, morj, beluxa, treska, seld bor. Yezda qushlar uchib keladi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Novvos

Novvos - 2-3 yoshli buqacha. N. 6-8 oyligida jinsiy yetiladi. Zotli N.lar 16—18 oyligida sigirlarni qochirishga qoʻyiladi. Xoʻjaliklarda ulgʻaygan N.lardan 6—8 yil sigirlarni qochirishda foydalaniladi. N.larning aksariyat qismi goʻsht yetishtirish uchun boqiladi. N.lar jadal usulda boqilganda 15 oylikdan 18 oylikkacha har kuni bir kg dan et oladi, ekstensiv usulda parvarishlanganda kunlik oʻsish darajasi past boʻladi. N.lar tirik vazni 420–450 kg ga yetganda soʻyiladi va goʻsht chiqimi 58—60% gacha boradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Novgorod

Novgorod — Rossiya Federatsiyasidagi shahar. Novgorod viloyati markazi. Volxov daryosining har ikkala sohilida, Ilmen koʻlidan 6 km. Moskva — SanktPeterburg avtomagistralida temir yoʻl tuguni. Pristan aholisi 232,4 ming kishi (1998 yil). Shahar dastlab 859-yilga mansub Novgorod I yilnomasida tilga olingan. Sharqiy Yevropaning muhim savdo yoʻli oʻtgan yerda joylashgani uchun yirik savdo markazlaridan hisoblangan. X asrda hunarmandchilik rivojlangan. Xloratlar 1136—1478-yillarda Novgorod feodal respublikasining markazi. Xloratlarga moʻgʻullar istilosi davrida shikast yetmagan, shuning uchun milliy madaniy boyliklar yaxshi saqlangan. Moskva knyazi Ivan III 1478-yil Xloratlarni Moskva knyaz-ligiga koʻshib oldi. 1727—1927-yillarda Novgorod gubernyasining maʼmuriy markazi. Ikkinchi jahon urushi davrida shahar jiddiy zarar koʻrdi. Shaharning koʻpchilik zavod va fabrikalari urushdan keyin qurilgan. Sanoati: mashinasozlik va metallsozlik (shu jumladan, radioelektronika sanoati), kimyo, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, yengil sanoat. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

Shahar hududida qadimiy yodgorliklardan: Sofiya sobori (1045—1050) va boshqa soborlar va cherkovlar saqlanib qolgan. Arxeologik qazishmalar natijasida shahar qurilishi qoldiklari, yogʻoch qoplangan koʻchalar, moddiy madaniyat buyumlari, beresta yorliqlari topildi. 3 ta oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), teatr, tarixiy-meʼmoriy muzey-qoʻriqxonasi bor.

Manbalar 

 

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Novgorod respublikasi

Novgorod respublikasi – Rusning shimoli-gʻarbi va shimolida 1136–1478-yillarda mavjud boʻlgan davlat. Poytaxti — Novgorod. Xoʻjalik asosini dehqonchilik va chorvachilik tashkil qilgan. Ovchilik, asalarichilik, baliqchilik keng tarqalgan. Hunarmandchilik dehqonchilik bilan birgalikda olib bo-rilgan. Boshqaruv organlari — boyarlar kengashi, yepiskop (soʻngra arxiyepiskop), posadnik (shahar boshligʻi), mingboshilarni saylaydigan veche boʻlgan. Knyazlar veche bilan kelishilgan holda taklif etilgan va ular asosan lashkarboshilik qilishgan. Novgorod respublikasida shahar aholisining 80 ga yaqin norozilik chiqishlari, jumladan, qoʻzgʻolonlari boʻlgan. 13–15 asrlarda shvedlar va Livon ordeni agressiyasini muvaffaqiyatli qaytargan. Ivan III harbiy yurishlari natijasida Rus davlatiga qoʻshib olingan.

Manbalar 

 

Tarix
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Abdiy Mirabdullaxoʻja

Abdiy Mirabdullaxoʻja (1870-yil Buxoro – 1922-yil) – shoir va tazkiranavis. Abdiyning ayrim zamondoshlariga bagʻishlangan qasida va gʻazallaridan namunalar Afzal Primastiyning („Afzal ut-tazkor“ (1904) va Neʼmatulla Muhtaram („Tazkirat ush-shuaro“, 1910) tazkiralarida uchraydi. „Tazkirai Abdiy“ (yoki „Tazkirat ush-shuaroi mutaaxxirini Buxoro“, „Tazkirat ush-shuaro“, 1904) tazkirasida Amir Abdulahad davrida yashab ijod etgan 118 shoir haqida biografik maʼlumot va asarlaridan namunalar berilgan. Tazkira muqaddima va 28 maqsad (bob) dan iborat. Muqaddimada sheʼr va shoirlik haqida fikr yuritiladi. Muallif shoirlarni oddiy, kamtar boʻlishga, yengil obroʻ va boylik izidan quvmaslikka undaydi. Boblarda shoirlar ijodiga baho berilgan. Asar XIX arsning oxiri – XX asrning boshi Turkiston adabiy harakatchiligini, xususan, oʻzbek-tojik adabiy aloqalarini oʻrganishda muhim manbalardandir. Jumladan, tazkirada Ahmad Donish, Vozeh, Shohin, Sadriddin Ayniy, Toshxoʻja Asiriy kabilar haqida qimmatli maʼlumotlar bor.

Manbalar

Havolalar 

Shoirlar
Tazkiranavislar
Abdukarimxoʻja sulolasi

Abdukarimxoʻja sulolasi — gʻijduvonlik qoʻgʻirchoqbozlar avlodi.

Shajarasi 
1) Abdukarimxoʻja (1800-1870) — surnaychi va qoʻgʻirchoqboz;
2) Siddiq kalon (1858-1940) — sozanda va maqomchi hofiz, qoʻgʻirchoqboz. Masharaboz, qoʻgʻirchoqboz va nayrangbozlar toʻdasiga rahbarlik qilgan. Toʻdada Fayzi mextar, Shodi puchuq, Toʻxta nogʻorachi, Aziz muallaq, Hamro masharaboz, Sayfiddin sherboz kabi sanʼatchilar ishlagan;
3) Xolmurod bobo Siddiqov (1891-1967) — qoʻgʻirchoqboz. U „Polvon Kachal“, „Bichaxon“, „Usmaxon“ kabi qoʻgʻirchoklarini oʻinatib kelgan.

Anʼanaviy qoʻgʻirchoq teatrini hayotga yaqinlashtirishga, qoʻgʻirchoqlarning soʻzlari bilan harakatlarini uygʻunlashtirishga, tomoshalarning maroqli va taʼsirchan chiqishiga intilgan.

Manbalar 

 

Qoʻgʻirchoqbozlar
Abdulazizxoʻja madrasasi

Abdulazizxoʻja madrasasi – Meʼmoriy yodgorlik Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining „Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“ 2018-yil 19-dekabrdagi PQ-4068-son qaroriga muvofiq Oʻzbekiston moddiy va madaniy merosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan – davlat muhofazasiga olingan.

Tarixi 
Madrasa Xoʻja Abdulazizboy tomonidan 1909-yilda qurilgan. U Qarshining oʻziga toʻq, saxovatli, ilmli kishilardan boʻlgan. Hozirda madrasa Qarshi shahrining „Eski shahar“ qismi Odina bogʻida joylashgan.

Arxitekturasi 

Madrasa peshtoqida uning qachon bino etilganligi yozilgan lavh bor. Madrasa anʼanaviy udumga rioya qilib bunyod etilgan. Chiroyli tarxga ega bino ikki qavatdan iborat. Uning birinchi va ikkinchi qavatidagi hujralar har xil shaklga ega. Kirish qismidagi peshtoq baland boʻlib, u binoga salobat berib turadi. Peshtoqning yon tomoniga qubbachalar ishlangan, ularga koshin bezaklar berilgan. Madrasaning ichki tomonida bu xildagi bezaklardan foydalanilmagan. Madrasa binosiga ishlatilgan gʻishtlar ham bir xilda emas. Binoning pastki tarafidan baland joylashgan qubbaga hadar kichik hajmli gʻishtlar ishlatilgan. Peshtoq va uning yon qismiga esa shakli turlicha gʻishtlar terilgan. Bino poydevori juda pishiq. Madrasaning old hismi bezaklarga ega boʻlmasada, oʻziga xos mahobat sezilib turadi.

Madrasaning hajmlari boʻyiga – 26 metr, eniga – 24 metrni tashkil qiladi. Uning 27 ta hujrasi bor. Hovlisi 14+14 metrli kvadrat shaklga ega, uning oʻrtasida yigʻilgan suvlar oqib kegadigan tarnovi (kanalizatsiya) boʻlgan. Markaziy peshtoq biqinida ikkinchi qavagga olib chiqadigan zina mavjud. Hozirgi kunda madrasada viloyat „Xuarmand“ uyushmasi joylashgan.

Adabiyotlar

Manbalar 

Qarshi meʼmoriy yodgorliklari‎
Qarshi madrasalari
Abdulvadud kotib

Abdulvadud Ahmad ibn Abdulvosiʼ Shoshiy (XIV asr) — toshkentlik xattot. 1339-yil Xatiyb at-Tabriziyning „Mishkot ulmasobih“ („Chiroqlar tokchasi“) hadislar toʻplamini nasx xati bilan koʻchirgan. Bu qoʻlyozma Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Manbalar
Abdulla bulbul Iso Hofiz oʻgʻli

Abdulla bulbul Iso Hofiz oʻgʻli (? – 1916, Toshkent) – oʻzbek sozanda va xonandasi. Gʻijjak, dutor, tanbur kabi milliy cholgu asboblarida chalinadigan kuylarning mohir ijrochisi sifatida tanilib, xalq orasida „Bulbul“ laqabini olgan. Xushxonligi va sozandaligi tufayli „Sozanda hofiz“ nomi bilan ham tanilgan. Abdulla bulbul Iso Hofiz oʻgʻli Abdulla bulbul Iso Hofiz oʻgʻli zamonasining ilgor fikrli kuychisi. Navoiy, Fuzuliy, Furqat gʻazallarini xalq orasida kuylagan. „Bayot“, „Segoh“, „Chorgoh“, „Ushshoq“, „Shahnozi Gulyor“ kabi maqom yoʻllarini Madumar Hofiz talqinidagi erkin („Yovvoyi“) usuldan soz usuliga oʻtkazgan.

Manbalar 

 

Shaxsiyatlar
Shaxsiyatlar loyihasi maqolalari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Abdulla ibn Burayda maqbarasi

Abdulla ibn Burayda maqbarasi – Oʻrta Osiyo meʼmoriy yodgorligi (XI asr, meʼmori Abu Bakr). Turkmaniston hududida. Vakil Bozor qabristoni yaqinida joylashgan. Murabba tarhli (tashqi 3,8x3,8 m, ichki 2,6x2,6 m) maqbara, tomi – chortoq gumbaz. Peshtoq yuqorisiga naqsh ishlangan, gʻishtin belbogʻida kufiy yozuvi bor. Ichki qismi (devori va ravoqlari) oʻyma va islimiy naqshlar bilan bezatilgan, ular orasida nasx yozuvlari saqlangan.

Manbalar 

Shaxsiyatlar
Shaxsiyatlar loyihasi maqolalari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Abdulla Nurali oʻgʻli

Abdulla Nurali oʻgʻli (1874-1957-yillar Qashqadaryo viloyati Kitob tumani Qaynar qishlogʻi ) — baxshi-shoir. Oʻzbekiston xalq dostonchisi (1938). Yoshligidanoq choʻponlardan doʻmbira chertishni oʻrgangan.

Hayoti 
Abdulla shoirning hayoti va ijodi haqida so'z yuritganda, eng avvalo, uning „Do'mbiram“ she’ridagi  misralarni eslamoq joizdir: 

Joyim Qaynarbuloq, tog'lar orasi,
O'zim Nurali podachining bolasi.

Oddiy kambag'al oilasidan chiqqan Abdulla yoshligini shunday eslaydi: “To'qqiz yoshimda otam o'ldi. Sherali, Po'lat degan akalarimning qaramog'ida qoldim. Yorboy degan boy yiliga bir botmon bug'doy beraman, deb akalarimdan meni o'ziga yetimlikka oldi. O'n olti yoshga yetganimda Yorboyning bosh cho'poni bo'lib, yetimlik haqimni o'zim oladigan bo'ldim. Do'mbira chertish, termalar aytishni cho'ponlik paytlarimda mashq qilar edim. Yillar o'tib borar, men to'ylarda baxshi shoirlardan eshitganlarimni takrorlab, do'mbira mashqiga solib yurar edim. Bashir qishlog'ida katta to'y ekan, xo'jayinimdan so'rab o'sha to'yga bordim. Shu to'yda Rajab shoirga yaqin bo'lib, unga shogird tutindim, u bilan to'y-ma’rakalarda ishtirok qilib yurdim”.

Ijodiy faoliyati
19-asr 2- yarmi va 20-asr boshlarida yashagan Shaxrisabz dostonchilik maktabining yirik vakili Rajab shoirga shogird tushdi. Undan dostonchilik yoʻllarini oʻrgandi va 25 yoshida mustaqil dostonchi boʻlib yetishdi. 1937-yilda Moskvada oʻtkazilgan oʻzbek adabiyoti dekadasiga va 1938-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan xalq ijodchilari olimpiadasiga qatnashib, muvaffaqiyatga erishdi. „Alpomish“, „Saydimxon“, „Malika ayyor“, „Avazxon“, „Hilomon“, „Qironxon“, „Kuntugʻmish“, „Yusuf bilan Ahmad“ kabi xalq dostonlarini kuylagan, zamonaviy mavzularda termalar yaratgan. U qahramonlik dostonlarini shoʻx aytishi, kuylarining yoqimliligi bilan boshqa dostonchilardan ajralib turgan.

Asarlari
Abdulla shoir yaratgan termalar mavzu jihatdan nihoyatda rang-barangdir. Uning „Go'ro'g'li tilidan“, „Navruz“, „Shuni aytadi“, „Unutmagin“, „Terim polvoni“, „Aytishuv“, „Ko'chma, elim“, „Kuylarim“, „Do'mbiram“, „Otangman“, „Cho'pon qo'shig'i“, „Zamon bu“, „Dangasa“, „Yo ramazon“ kabi termalari „Kunlarim“, „Jongul va Ali“, „Mardonning do'sti“ kabi dostonlari xalqimizning bebaho mulkiga aylanib qolgan. Shoirning juda ko'p termalarida vatanparvarlik, insoniylik ulug'lanadi, qahramonlikka da’vat etiladi, qo'rqoq va xoinlar, el boyligini talovchilar ayovsiz fosh etilgan.

Manbalar

Havolalar
Surxondaryo xalq dostonchilik an'nalari va ularning etnografiyasi
Abdulla Nurali o'g'li haqida ma'lumotlar

Shoirlar
Doston
Dostonchilik
Abdulla Qodiriy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti

+Abdulla Qodiriy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti — Oʻzbekiston Respublikasining badiiy ijod sohasidagi ilk oliy mukofoti. 1991-yil 6-fevralda taʼsis etilgan. Ushbu mukofotning taʼsis etilishi mustaqillik yoʻlida jonini fido etgan oʻzbek adibining xotirasini tiklabgina qolmay, millat gʻururi, shaʼni, maʼnaviyati uchun kurashgan ajdodlarga nisbatan koʻrsatilayotgan xalq ehtiromining namunasi boʻldi. Bu mukofot adabiyot, sanʼat va meʼmorlik sohasida yaratilgan, milliy istiqlol gʻoyalarini yorqin badiiy shakllarda aks ettirgan, Oʻzbekistonning buyuk tarixini va hozirgi yuksalish jarayonlarini haqqoniy obrazlar orqali gavdalantirgan va keng jamoatchilik tomonidan tan olingan yetuk asarlar uchun beriladi. Mukofotga soʻnggi to'rt yil mobaynida yaratilgan, eʼlon qilingan, alohida kitob shaklida nashr etilgan, koʻrgazmaga qoʻyilgan, mamlakatimizda ommaviy ravishda nashr va ijro etilgan adabiyot, musiqa, teatr-sahna, kinematografiya, televideniye asarlari kurib chiqish uchun qabul qilinadi. Bu mukofotga taqdim etish toʻgʻrisidagi qarorlar vazirliklar, davlat qoʻmitalari, ijodiy uyushmalar, respublika va xalqaro jamoat tashkilotlari rahbar organlari tomonidan qabul qilinadi. Oʻzbekiston Respublikasining boshqa Davlat mukofotiga ilgari sazovor bo'lgan asarlar bu mukofotga tavsiya etilmaydi. Bir mukofotga talabgorlar soni 3 kishidan oshmasligi lozim. Mukofotga sazovor bo'lgan ijodkorlarga yorliq va faxriy nishon topshiriladi. Abdulla Qodiriy nomidagi uchta Davlat mukofotining har biri 80 ta eng kam oylik ish haqi miqdorida belgilangan. Mukofot puli mualliflar jamoasi oʻrtasida (agar ular bir ijodkordan koʻp boʻlsa) teng ulushlarda taqsimlanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 13-fevral qarori bilan mukofotni berish tartibi takomillashtirildi. 

1997-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni bilan, har uch yilda bir marta Mustaqillik bayrami arafasida beriladigan boʻldi. Bu mukofotga ilk bor (1994) yozuvchi Togʻay Murod (Togʻay Mentorov), haykaltaroshlar Ilhom Jabborov va Kamol Jabborov, rassomlar Lutfulla Abdullayev, Alisher Mirzayev sazovor boʻlganlar.

Manbalar 

 

Mukofotlar
Gʻafur Abdumajidov

Gʻafur Abdumajidov (1928.28.06 Samarqand) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1987). Yuridik fanlari doktori (1983), professor (1985). Toshkent yuridik institutini bitirgan. Respublika prokurori huzuridagi alohida muhim ishlar boʻyicha tergovchi (1951-yildan), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida katta ilmiy xodim, sektor mudiri (1961-66). Ichki ishlar vazirligi Toshkent oliy maktabi kriminalistika kafedrasi mudiri (1974-yildan). 1991-95 yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi boshligʻining oʻrinbosari, 1995-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining sudyasi. Abdumajidovning ilmiy faoliyati jinoyatlarni tekshirish nazariyasi va amaliyotining muammolariga bagʻishlangan. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy komissiyasi tarkibida Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (Asosiy qonuni) loyihasini ishlab chiqishda qatnashgan. „Oʻzbekiston davlat va huquq tarixi“, „Jinoyat huquqi“ va boshqa darsliklar hammuallifi. "Shuhrat" medali bilan taqdirlangan (1995).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1928-yilda tugʻilganlar
28-iyunda tugʻilganlar
Huquqshunoslar
Huquqshunoslik
Abelyar Pyer

Peter Abelard (1079-1142) – fransuz faylasufi, ilohiyotchisi va shoiri. Sxolastik mantiq asoschilaridan. A. har bir hodisani koʻr-koʻrona eʼtiqodga asoslangan holda emas, balki fikr yuritish asosida baholashni targʻib etganligi uchun cherkov vakillarining gʻazabiga duchor boʻlgan. A. „ha va yoʻq“ asarida xristian din i nazariyotchilari qarashlarining bir-biriga qaramaqarshi ekanligini ochib bergan. A. taʼlimoti 1121 va 1140-yillardagi soborlarda muhokama etilgan. Universaliy (umumiy tushuncha) tabiati haqidagi munozarada keyinchalik konseptualizm deb atalgan taʼlimotni rivojlantirdi. A.ning Eloizaga boʻlgan fojiaviy muhabbati oʻzining „Mening koʻrgan-kechirgan musibatlarim“ avtobiografik asarida bayon etilgan.

Manbalar
Abonent yoʻli

Abonent yoʻli, telefon aloqa yoʻli — muassasa va xonadonlarga oʻrnatilgan telefon apparatini ikki simli kabel telefon stansiyasi bilan bogʻlovchi aloqa liniyasi (yoʻli). Uch qism: magistral, taqsimlash va bevosita ulash qismlaridan iborat. Magistral qism stansiyadan to tashqi taqsimlash qutisigacha yer ostidan oʻtkaziladi. Taqsimlash qismi tashki taqsimlash kutisidan ichki (xona ichidagi) taqsimlash qutisigacha tortiladi. Bevosita ulash qismi ichki qutini abonentning telefon apparati bilan bogʻlaydi. Telegraf stansiyasi bilan apparat oʻrtasidagi aloqa yoʻli ham Abonent yoʻli deb ataladi. Abonent yoʻli shaharlarda 1-2km dan oshmaydi. Qishloq sharoitida va shahar chetida ochiq sim yoʻllarini ham Abonent yoʻli sifatida ishlatish mumkin.

Manbalar