Kivudagi mojaro

Kivudagi mojaro () — Kongo Demokratik Respublikasining sharqiy viloyatlarida tutsi xalqini himoya qilish bahonasida general Nkundaning qurolli qoʻzgʻoloni bilan boshlangan millatlararo mojaro.

Tarixi 
Mojaroning kelib chiqishi 1994-yilda Ruandagi genotsidga borib taqaladi. Ruanda vatanparvarlik fronti hokimiyat tepasiga kelganidan soʻng, Xutu qochqinlari Zairega (Kongo Demokratik Respublikasi 1997-yilgacha shunday nomlangan) kelishgan. Ularning aksariyati genotsidda ishtirok etganlar. Ruandadagi fuqarolar urushi Zairga keng tarqalgan.

1996–1997-yillarda siyosiy raqiblarini taʼqib qilgan Pol Kagame boshchiligidagi yangi Ruanda hukumati Loran Kabilaning umumiy rahbarligi ostidagi muxolifat harakati koalitsiyasining Zair diktatori Mobutu Sese Sekoga qarshi harakatini qoʻllab-quvvatlagan. Ruandalik va mamlakat sharqidagi mahalliy tutsilar (mahalliy tilda Banyamulenge nomi bilan tanilgan) isyonchi qurolli kuchlarning katta qismini tashkil qilgan. Urushning natijasi Mobutuning oʻttiz yillik rejimining qulashi boʻlgan. Ammo tez orada (1998-yil iyul oyida) Zairning yangi prezidenti Kabila oʻzining sobiq ittifoqchilarini hokimiyatdan olib tashlagan. 1998-yil 27-iyulda u xorijiy harbiy va xorijiy amaldorlarni (asosan Tutsi) mamlakatdan chiqarib yuborgan. Shuningdek, Kabila Kongodan boʻlmagan odamlardan iborat Kongo armiyasi boʻlinmalarini tarqatib yuborishini eʼlon qilgan va ularni „Oʻrta asrlardagi Tutsi imperiyasini tiklash niyatida“ ekanikda ayblagan (Tutsiland).

1998-yilda hukumat va tutsi isyonchilari oʻrtasida yangi mojaro boshlanadi. Bu qarama-qarshilik „Buyuk Afrika urushi“ yoki „Ikkinchi Kongo urushi“ deb nomlangan. Urushga boshqa davlatlar ham aralashgan. Mojaro davomida xorijiy aktyorlar bevosita yoki bilvosita Kongo Demokratik Respublikasidagi oltin va olmos kabi foydali qazilma konlarining koʻp qismini nazorat qilishgan. Xorijiy interventsiya iqtisodiy maqsadlardan tashqari siyosiy maqsadlarga ham ega edi.

Voqealarning borishi

2012–2013-yillardagi mojaro 
2004-yil bahor va yoz oylarida general Loran Nkunda polkovnik Jyul Mutebutsi bilan birgalikda isyon koʻtarib, ikki ming kishilik korpus boshchiligida tutsilarni himoya qilish bahonasida Janubiy Kivu poytaxti Bukavu shahriga hujum uyushtirishgan. Kongo Demokratik Respublikasi hukumati Ruanda bilan chegaradosh qochqinlar lagerlarini boshqargan Hutu Interahamve jangarilari bilan til biriktirishda ayblangan. Shahar uchun boʻlgan janglarda 20 nafar hukumat askari halok boʻlgan va shahar qoʻzgʻolonchilar qoʻliga oʻtgan. Prezident Jozef Kabila mintaqada konstitutsiyaviy tartibni tiklash niyatini eʼlon qilgan. General Felis Mbuza Mabe boshchiligidagi hukumat qoʻshinlari bir hafta ichida isyonchilarni Bukavudan shimoli-gʻarbga haydab chiqargan. Nkunda armiyasida boʻlinish yuz bergan. Felis Mbuza Mabening sherigi Mutebutsi Ruanda halok boʻlgan.

2005-yilda Nkunda ancha kuchaydi, uning safi ilgari RKDga tegishli boʻlgan armiyadan chiqan qochqinlar bilan toʻldirilgan.2006-yilda Nkunda Milliy Xalq Mudofaa Kongressi tuzilganini eʼlon qilgan. 2007-yil 30-avgustda Loran Nkundaning ming kishilik korpusi Goma provinsiyasi markazidan 60 km shimoli-gʻarbda joylashgan Katale shahriga hujum qilishgan. Oʻsha yilning 11 dekabrida u mamlakat sharqidagi Mushake shahrini (Shimoliy Kivu provinsiyasi markazi Goma shahridan 40 km shimoli-gʻarbda) ishgʻol etdi. 2008-yil oktyabr oyida Loran Nkunda Shimoliy Kivuda jangni davom ettirib, Goma shahriga hujum qilgan. 2009-yil 22-yanvarda Loran Nkunda Ruandaga qochib ketganidan soʻng Kongo va Ruanda qoʻshinlarining qoʻshma harbiy amaliyoti chogʻida hibsga olingan.

2004–2009-yillardagi mojaro 
2012-yil aprel oyida tutsi askarlari Kongo Demokratik Respublikasi hukumatiga qarshi isyon koʻtargan. Qoʻzgʻolonchilar „Kongo xalq mudofaasi milliy kongressi“ ning sobiq aʼzolaridan iborat „23 mart harakati“ (M23) isyonchi guruhini tuzganlar. Qoʻzgʻolonga Bosko Ntaganda boshchilik qilgan.

2012-yil 20-noyabrda 23-mart harakati Goma shahrini nazorat ostiga olgan.

2015-yildan beri kurash 
2015-yil yanvar oyida Kongo Demokratik Respublikasi armiyasi Shimoliy Kivuni xutu jangarilaridan tozalash operatsiyasini boshlagan. Hutular va tutsilar oʻrtasidagi mintaqada tez orada etnik toʻqnashuvlar qayta boshlandi.

2017-yil 27-yanvarda Rutshuru hududida M23 isyonchilari ikkita Mi-24 vertolyotini urib tushirishgan (baʼzi maʼlumotlarga koʻra, avariya texnik sabablarga koʻra sodir boʻlgan). Ulardan birida uchuvchilar va Kongo havo kuchlarida oʻqiyotgan uch ta Belarus harbiy eksperti boʻlgan. Ikkinchi vertolyotning uchuvchilari gruziyaliklar boʻlib, ulardan biri jangarilar tomonidan asirga olingan.

2017-yil 7-dekabr kuni SDF tomonidan BMTning Semuliki shahridagi bazasiga qilingan hujum natijasida 15 tinch aholi halok boʻlgan.

2018-yil davomida ADF Beni shahriga tinch aholi va hukumat armiyasiniga qarshi koʻplab hujumlarni amalga oshirgan.

Bundan tashqari, 2018-yil 16-dekabr kuni saylovlar arafasida May-May guruhi politsiyachilari Beni shahridagi Mustaqil Milliy Saylov Komissiyasi (CENI) omboriga hujum qilishgan.

2019-yil oktabr oyi oxirida Kongo qurolli kuchlari mamlakat sharqida jangarilarni izlash va yoʻq qilish boʻyicha eng yirik operatsiyani boshlagan. Qurolli kuchlar Shimoliy Kivu provinsiyasida SDF boʻlinmalariga qarshi harakatlarini amalga oshirgan. Operatsiya beshta davlat – DRC, Uganda, Ruanda, Burundi va Tanzaniya tomonidan mintaqaviy xavfsizlikni mustahkamlash boʻyicha kelishuv asosida amalga oshirilgan. Kelishuvda chegara hududlarida qoʻshma harbiy amaliyotlar oʻtkazish nazarda tutilgan.

Ukraina Mudofaa vazirligining 12-noyabr kunigi xabariga koʻra, jangarilar Semulik hududida tinchlikparvar kuchlarga hujum qilgan. BMTning Kongo Demokratik Respublikasidagi barqarorlashtirish missiyasi qoʻmondonligi bunga javoban darhol oʻt ochishga buyruq bergan.

15-dekabr kuni SDF Beni shahri yaqinidagi Ntambi qishlogʻiga hujum qilgan, natijada 22 ta mahalliy aholi halok boʻlgan.

2020-yil 13-yanvarda Kongo armiyasi Beni yaqinida joylashgan Madina lageridagi SDF shtab-kvartirasiga yirik reyd uyushtirgan. Operatsiyaning nishoni guruh rahbari Musa Baluka boʻlgan. Otishmada 30 nafar askar halok boʻldi, 70 nafar askar yaralangan. Shuningdek, 40 nafar isyonchi, jumladan besh qoʻmondon halok boʻlgan. Kongo armiyasi lagerni egallab oldi, ammo SDF rahbari hibsga olinmagan.

16-sentabr kuni DRC va Kivusda faoliyat yurituvchi 70 ta qurolli guruhlar harbiy harakatlarni toʻxtatishga kelishib oldilar, ammo janglar davom etgan .

2021-yilning 22-fevralida nomaʼlum qurolli shaxslar Jahon oziq-ovqat kolonnasiga hujum qilib, Italiya elchisi Luka Attanasio, Karabineri Vittorio Yakovachi va haydovchi Mustafo Milamboni oʻldirshgan.

Fevral oyidan boshlab IShID kuchlari Shimoliy Kivuda faollashgan. Avgust oyining oxiriga kelib, jangarilar oltita hujum uyushtirishdi: 4-fevralda Rvenzor mintaqasida uch nafar askar halok boʻlgan; 26-fevralda Beni mintaqasidagi Losilosi shahrida 35 nafar hukumat askari halok boʻlgan; 6-mart kuni Irumu yaqinidagi qishloqda 7 askar halok boʻlgan; 24-may Kanjabay qamoqxonasi yaqinidagi harbiy lagerda ikki kishi halok boʻlgan ; 6-avgust kuni Ituri viloyatining Mavivi va Malibungo qishloqlarida bir kishi halok boʻlgan va yana uchta askar asirga olingan. 18-24-oktyabr kunlari Shimoliy Kivuda jangarilar uchta hududda teraktlar amalga oshirishgan. Teraktlar oqibatida 18 kishi terrorchilar qurboni boʻldi, yana 10 kishi bedarak yoʻqolgan. 19-kuni Rvenzori tumanida teraktchilar Tanzaniya tinchlikparvar kuchlariga hujum qilishgan. Hujum oʻz vaqtida qaytarilgan.

2022-yil 23-mart kuni harakati Kivuga hujumlar boshlangan.

Yana qarang 

 Ituri mojarosi
 Ikkinchi Kongo urushi
 Kamvina Nsapuning yuksalishi

Manbalar 

2024-yil voqealari