yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Kinshasa

Kinshasa (1966-yilgacha Leopoldvil) — Kongo Demokratik Respublikasining poytaxti. Shahar Kongo daryosining soʻl sohili boʻylab 15 km ga choʻzilgan. Kinshasa provinsiya huquqiga tenglashtirilgan alohida maʼmuriy birlikdir. Aholisi 14,7 mln. kishi (2021). Iqlimi subekvatorial. Iyulning oʻrtacha harorati 22° ni, aprelniki esa 27° ni tashkil qiladi. Yillik yogʻin miqdori 1359 mm ga teng.

Tarixi 

Shahar 1881-yildan qurila boshlagan va Belgiya qiroli Leopold II nomiga qoʻyilgan. Shahar 1926—1960-yillarda Belgiya mustamlakasining maʼmuriy markazi boʻlgan. 1960-yildan Kongo Respublikasi (1964-yildan Kongo Demokratik Respublikasi), 1971—1997 yillar Zair Respublikasi poytaxti boʻlgan.

Iqlimi

Transport 

Kinshasa mamlakatning asosiy savdo, transport, sanoat, moliya va madaniyat markazi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakat tashqi savdosining koʻp qismi K. orqali oʻtadi. K. portida yillik yuk ortib-tushirish 2 mln. t atrofida. Kinshasa orqali Kongo daryosi quyi qismidagi Matadi dengiz porti bilan bogʻlangan. K.dan Brazzavil shahriga parom qatnaydi.

Sanoat 

Oziq-ovqat, toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻn poyabzal, kimyo, mashinasozlik, yogʻochsozlik, kemasozlik sanoati, kema remonti, elektr priborlari ishlab chiqarish, qurilish materiallari korxonalari, oyna va shisha idishlar zavodi bor. Maluku rayonida yirik metallurgiya kompleksi qurilgan.

Taʼlim 

Milliy universitet, institutlar, Nafis sanʼat milliy akademiyasi, Geogr. ilmiy tadqiqot instituti, Geol. xizmati ilmiy muassasasi, Tropik tibbiyot instituti (1899), Afrika sanʼati muzeyi, hayvonot bogʻi va boshqa bor.

Yana qarang

Manbalar
Kioto universiteti

Kioto universiteti () – Yaponiyadagi yetakchi va ikkinchi qadimiy milliy universitetlardan biri. 1897-yil Yaponiya imperatori farmoniga muvofiq, fizika-matematika va muhandislik kolleji sifatida tashkil etilgan. Filologiya, pedagogika, huquq, iqtisod, tabiiy fanlar, tibbiyot, farmatsevtika, qishloq xoʻjaligi, muhandislik boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kioto universitetida oʻnta bakalavriat uchun, oʻn sakkizta aspirantura uchun fakultetlar va oʻn uchta ilmiy tadqiqot institutlari tashkil qilingan. Kioto universitetida 16 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Osiyodagi universitetlar orasida eng koʻp Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan universitetdir.

Kampusi 
Kioto universitetining taʼlim va tadqiqot faoliyati Kiotodagi uchta asosiy kampusda olib boriladi. Bular: Yoshida, Uji va Katsura kampuslaridir. Kampuslarning har biri universitet ilmiy faoliyatida alohida ahamiyatga ega. Kioto universiteti kampuslari boʻylab tarqalgan kutubxonalar tarmogʻi 40 dan ortiqdir. Universitet kutubxonasi 7,49 milliondan ortiq kitoblar toʻplamiga ega va bu uni mamlakatdagi ikkinchi yirik universitet kutubxonasi ekanligining isbotidir. Ushbu kampuslardan tashqari, universitet mamlakat boʻylab taʼlim va tadqiqot obyektlari va yerlarga egalik qiladi.

Manbalar 

Yaponiyadagi universitetlar
Oliy oʻquv yurtlari
Universitetlar
Kirim

Kirim (buxgalteriyada) — muayyan davr mobaynida maʼlum manbalardan tovarlar, materiallar, pul vositalari tushumi miqdorini tavsiflaydigan umumlashtiruvchi atama. Aksariyat hollarda pul va moddiy boyliklarni hisobga olish amaliyotida qoʻllanadi.

Manbalar
Kirisima

Kirisima — Yaponiyadagi harakatdagi vulkanlar guruhi, Kyusyu o.ning jan.da. Bir-biri bilan tutashib ketgan 23 ta lava gumbazi bazaltandezitli, diametri 15 km li qalqon hosil qilgan. Eng baland joyi 1700 m. 742-yildan hozirgacha 60 marta otilgan. Koʻl va issiq buloqlar bor. Kirisima-Yaku milliy parki (1934-yil tashkil etilgan, maydoni 55,2 ming ga) tarkibida.

Manbalar
Kirishish

Kirishish (toʻqimachilikda) — gazlamalarni saqlash, hoʻllash, kiyim-kechaklarni kiyib yurish, yuvish va kimyoviy tozalash jarayonida turli omillar (mas, nam, kimyoviy eritmalar) taʼsirida ularning boʻyiga yoki eniga qisqarishi. Gazlamalarning asosiy xossalaridan biri. Kirishish darajasi tanda va arqoq iplarining qanday tolalardan tayyorlanganligiga, xossalariga, toʻqimaning toʻzilishi (zichligi) va pardozlash xillariga bogʻliq. Ip-gazlamalarning K. darajasi (kirishuvchanligi) jun va ipak tolalaridan toʻqilgan gazlamalarnikiga qaraganda, keyingilariniki esa sunʼiy tolalardan tuqilgan gazlamalarnikiga nisbatan yuqoriroq boʻladi. Agar tanda va arqoq iplarining K. darajasi bir xil boʻlsa, gazlama boʻyiga ham, eniga ham birday, agar qar xil boʻlsa — har xil kirishadi. Umuman, gazlamalar va ulardan tikilgan kiyim-boshlarning K. darajasi tanda boʻyicha 1,5—5%, arqoq boʻyicha 1,5—3,5% ni tashkil etadi. Shuning uchun ayrim kirishuvchan gazlamalardan biror narsa tikishdan oldin ularni yuvib yoki kimyoviy ishlov berib "kirishtirib" olinadi.

Manbalar
Kirovograd viloyati

Kirovograd viloyati – Ukrainadagi viloyat. 1939-yil 10-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 24,6 ming km². Aholisi 1211,2 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar; shuningdek, rus, belorus, yaxudiy, moddavanlar ham yashaydi. Shaharliklar 52%. 21 tumanga boʻlingan, 12 shahar, 26 shaharcha bor. Markazi – Kirovograd shahri.

Kirovograd viloyati Dnepr boʻyi qirlarining janubiy qismida, Yer yuzasi daryo vodiylari va jarlar oʻyib yuborgan toʻlqinsimon tekislik. Foydali qazilmalari: qoʻngʻir koʻmir, grafit, nikel rudasi, qurilish materiallari, torf, temir rudasi. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi −5,4° dan −5,6° gacha, iyulniki 20-21,4°. Yillik yogʻin 450 mm. Vegetatsiya davri 200-210 kun. Daryolari: Dnepr, Ingul, Sinyuxa va Janubiy Bug. Kirovograd viloyati hududida Kremenchug, Dneprodzerjinsk va boshqa suv omborlari bor. Tuprogʻi, asosan, qoratuproq. Oʻrmon va butazorlar mavjud.

Kirovograd viloyati sanoatining yetakchi tarmoqlari: oziq-ovqat, mashinasozlik, yonilgʻi va rangli metallurgiya. Energetika xujaligini bir qancha GES va issiqlik elektr stansiyasi tashkil etgan. Oziq-ovqat sanoatida shakarqand, yogʻ-moy, spirt, goʻsht, un, moy-sir, meva-sabzavot konservalari ishlab chiqariladi. Mashinasozlik va metallsozlik sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mashinalari va ji-hozlar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Yoqilgʻi sanoatida qoʻngʻir koʻmir qazib olinadi va qayta ishlanadi. Rangli metallurgiya rivojlanmokda. Yengil sanoat korxonalari (tikuvchilik, poyabzal, paypoq, koʻn zavodi, yogʻochsozlik, mebel kombinatlari) bor. Qurilish materiallari ishlab chiqaradigan yirik korxonalar mavjud.

Qishloq xoʻjaligida gʻalla, qand lavlagi, koriandr, koʻngaboqar ekiladi, chorvachiligi goʻsht-sut yetishtirishga ixtisoslashgan. Bogʻdorchilik va rezavor mevachilik salmoqli oʻrin tutadi. Hovoʻz baliqchiligi rivojlangan. Kirovograd viloyati, avtomobil yoʻllari zich, aeroport bor. Dnepr daryosida kema qatnaydi.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Kirovograd viloyati
Kiryalash

Kiryalash (arabcha, kirya — tortish) — metallarga bosim bilan ishlov berish; metallni maxsus qurilma — kirya teshigi (filyer) orqali tortib oʻtkazish. K. natijasida metall zagotovka (sim, chiviq va boshqalar)ning koʻndalang kesim yuzi kichrayadi, oʻzunligi ortadi, sirtining sifati va mexaniq xossalari yaxshilanadi. K. poʻlat, rangli metallar va ularning qotishmalaridan turli shakldagi trubkalar, diam. 0,002 mm gacha boʻlgan simlar, 100 mm gacha boʻlgan chiviqlar tayyorlashda qoʻllanadi. Kiryalash jarayoni maxsus qurilma - kirya l a sh s t a n i da amalga oshiriladi. K. stanining asosiy qismlari — kirya (teshikli qurilma) va tortish qurilmasi. Metallni toʻgʻri chiziq boʻyicha tortib choʻzadigan va kiryalangan metallni barabanga oʻraydigan K. stanlari boʻladi. Stanni harakatlantirish usuliga koʻra, zanjirli, reykali, gidravlik, barabanlar soni boʻyicha bir barabanli va koʻp barabanli turlarga boʻlinadi. K. stanining tortish kuchi — 1 kN dan, 2,5 MN gacha.

Manbalar
Kislovodsk

Kislovodsk — Rossiya Federatsiyasining Stavropol oʻlkasidagi shahar (1830-yildan), Kavkaz Mineral Suvlari guruhidagi balneoiqlim kurorti. Kislovodsk stansiyasi. Aholisi 115,9 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Katta Kavkazning shim. etaklarida, 720–1060 m balandlikda joylashgan. Oziq-ovqat (shu jumladan, "Narzan" mineral suvi qadoqlanadi), yengil, mebel sanoati korxonalari, muzeylar bor. K.ga 1803-yilda ruslar harbiy istehkom va stanitsa sifatida asos solgan.

Manbalar 

 

Stavropol oʻlkasi
Kislorod bilan davolash

Kislorod bilan davolash, oksigenoterapiya — kisloroddan davo maqsadida foydalanish. Konda va toʻqimalarda kislorod yetishmasligi (qarang Gipoksiya, Gipoksemiya) bilan kechadigan nafas va qon aylanish sistemasi kasalliklari (bronxial astma, zotiljam, yurak porogi, astmasi xuruji va boshqalar)da, kamkrnlik, balandlik kasalligi, turli zaharlanishlar, shuningdek, xirurgik operatsiyalardan keyin Kislorod bilan davolash  tavsiya etiladi. Kasalxona sharoitida kisloroddan nafas olish uchun moʻljallangan kislorod ingalyator va palatkalardan foydalaniladi. Kislorodni plevra, qorin boʻshligʻi va meʼda-ichak yoʻliga kiritish usullari ham bor (kislorodli vannalar). Kislorod bilan davolash  koʻpincha ingalyasiya yoʻli bilan amalga oshiriladi. Turli yoʻllar bilan kiritilgan kislorod organizmda kislorod tansiqligini toʻldiribgina qolmay, uning barcha xayotiy funksiyalarini barqarorlashtiradi va qarshilik kuchini oshiradi. Tibbiyot amaliyotida, ayniqsa, gijjani tushirishda giperbarik oksigenatsiya (qarang Baroterapiya) juda qoʻl keladi.

Uy sharoitida Kislorod bilan davolashda kislorod yostiqdan foydalaniladi.

Manbalar
Kislorod bilan kesish

Kislorod bilan kesish, gaz bilan kesish, avtogen bilan kesish — metall buyumlarni gaz alangasida erish temperaturasidan birmuncha past temperaturagacha qizdirib kislorod oqimida kesish. Bunda metallning kesiladigan joyi yonadi, metall oksidlari va erigan metall soplodan chiqadigan kislorod oqimida puflab ketkaziladi. Qizdirishda koʻpincha atsetilen, vodorod, benzin (baʼzan elektr toki)dan foydalaniladi. Past va oʻrtacha legirlangan poʻlatlar (qalinliti 1–300 mm) Kislorod bilan kesish k. ga moyilligi yaxshi. Xromli poʻlat, choʻyan va rangli metallarni kesishda flyus qoʻllanadi. Flyus sifatida metall va metalmas material kukunlari ishlatiladi. Kislorod bilan kesish k.da metallar maxsus asbob — kislorodli keskich bilan qoʻlda yoki mashinada kesiladi. Kislorod bilan kesish k. mashinasozlik, qurilish, metallurgiya va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Kislotabardosh materiallar

Kislotabardosh materiallar— kislotaga chidamli materiallar. Metall va metallmas (anorganik va organik) xillarga boʻlinadi. Metall Kislotabardosh materiallarga temir asosidagi qotishmalar (yuqori legirlangan va uglerodli poʻlatlar, choʻyanlar), rangli va nodir metallar (mas, nikel, mis, alyuminiy, titan, sirkoniy, oltin, platina) va ularning qotishmalari kiradi. Metallmas (anorganik) Kislotabardosh materiallar, odatda, silikat kislotalar toʻzlaridan iborat boʻladi. Bunday materiallarga tosh holatda quyilgan materiallar, silikat va kvars shishalar, kislotabardosh beton va sementlar, kislotaga chidamli keramik materiallar, emallar va togʻ jinslari — asbest, granit, beshtaunit, andezit va boshqa kiradi. Organik Kislotabardosh materiallar — polietilen, polivinilxlorid, polipropilen, ftoroplastlar, sintetik kauchuk asosidagi rezinaning baʼzi turlari va boshqa eng keng tarqalgan. Kislotabardosh materiallar kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoatlarida, mashinasozlik hamda elektrotexnikada qoʻllanadi.

Manbalar
Henry Kissinger

Genri Alfred Kissinjer (Kissinger) (1923 – 2023) – AQSH davlat kotibi (1973—1977), prezidentning milliy xavfsizlik masalalari boʻyicha maslahatchisi (1969—1975), Garvard va Jorjtaun universitetlarining professor Xalqaro munosabatlar tarixi va muammolari boʻyicha asarlar muallifi. Vyetnam urushi tugallanishida koʻrsatgan yordami uchun tinchlik boʻyicha Nobel mukofoti laureati (1973).

Manbalar 

AQSh davlat kotiblari
Yashayotgan insonlar
Amerikalik siyosatchilar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Kitakami (togʻ)

Kitakami — Yaponiyadagi togʻ, Xonsyu o.ning shimoli-sharqida. Oʻz. 200 km, kengligi 60 km chamasida, eng baland joyi 1914 m (Xayatine choʻqqisi). Gʻarb tomondan Kitakami va Mabeti daryolari vodiylari bilan chegaralangan, sharqiy yon bagʻri koʻplab qoʻltiq va buxtalarni hosil qilgan holda Tinch okeanga tutashgan.

Manbalar 

 

Togʻlar
Kito

Kito — Ekvadorning poytaxti. Pichincha vulkanining janubiy yon bagʻrida, 2818 m balandlikda joylashgan. Pichincha provinsiyasining maʼmuriy markazi. Iqlimi ekvatorial, baland togʻ iqlimi. Oʻrtacha oylik temperatura 25°. Yillik yogʻin 1100–1200 mm. Aholisi 1,4 mln. kishi (1995).

K.ga indeyslarning qad. shahri oʻrnida 1534-yilda ispan konkistadori S.Belalkasar asos solgan va oʻsha davrdan mustamlaka markazi boʻlgan. 1822-yildan Buyuk Kolumbiya tarkibida. 1830-yildan Ekvador Respublikasi poytaxti. K. 1797, 1859-yillardagi zilziladan katta zarar koʻrgan.

K. — mamlakatning siyosiy va iqtisodiy markazi. Transport yoʻli va shosse yoʻllar orqali And vodiysidagi eng yirik shaharlar va Tinch okean sohili bilan bogʻlangan. Panamerika shossesi K.ni Bogota (Kolumbiya) va Lima (Peru) shaharlari bilan bogʻlaydi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. K.da toʻqimachilik sanoati rivojlangan. Oziq-ovqat, koʻn poyabzal, mebel, keramika, kimyo-farmatsevtika, mashinasozlik sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda zargarlik va boshqa buyumlar tayyorlanadi. Meʼmoriy yodgorliklardan Hukumat saroyi (1747), sobor, La-Kompaniya cherkovi, maydonlar va boshqa saqlangan. Markaziy va Katolik universitetlari, Politexnika maktabi, kollej, pedagogika instituti, Ekvador Fanlar akademiyasi, tibbiyot, musiqa, harbiy akademiyalar, ilmiy jamiyatlar, Milliy teatr, muzeylar, yirik kutubxo-nalar, rasadxona, botaniqa bogʻi va boshqa bor.

Manbalar 

Ekvador
Kitob balandtogʻ rasadxonalar majmuasi

Kitob balandtogʻ rasadxonalar majmuasi (KBRM) - Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutining kuzatuv bazasi; Qashqadaryo viloyati Kitob tuman i yakinida joylashgan. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1993-yil 11-fevral farmoniga binoan tashkil etilgan. Dastlab u 3 boʻlim: [[Maydanak balandtogʻ rasadxonasi (MBR), Kitob kenglik st-yasi (KKS) va Ekspeditsiya bazalari majmuasidan (EBM) iborat edi. Vazirlar Mahkamasining qarori bilan ushbu bazalar milliylashtirilib, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tarmogiga biriktirildi. MBR majmuaning bosh ilmiy boʻlimi hisoblanadi. MBR Qashqadaryo viloyatining Qamashi tumanidagi Maydanak togʻida (dengiz sathidan 2600 m balandlikda) joylashgan. Maydanak togʻi jahonda eng Kulay astrofizik kuzatuv joylaridan biri deb tan olingan. MBR da Xalqaro va Respublikaning ilmiy dasturlari doirasida gravitatsion linzalar, yulduz toʻdalari, statsionar hamda oʻzgaruvchan yulduzlar, yulduzlararo muhit, sayyoralar va boshqa kosmik obʼyektlarning astrofizik kuzatuvlari olib boriladi (qarang [[Maydanak balandtogʻ rasadxonasi). KKS Qashqadaryo viloyati Kitob shahri chekkasida joylashgan, 1939-yildan beri faoliyat yuritib kelayapti. Oxirgi yillarda uning xizmat doirasi Yer qobigʻidagi tektonik siljishlarga ham qaratildi. EBM ning asosiy vazifasi — MBRning moddiy-texnik, avtotransport taʼminoti va boshqa xoʻjalik ishlaridan iborat.

Manbalar 

Kitob tumani
Kitob belgisi

Kitob belgisi - 1) kitobning shartli belgisi; kitobning cap (titul) varagʻi pastki chap qismiga nashriyot tomonidan qoʻyiladigan belgi; kitobni joylashtirish, nomma-nom hisobga olish, kitob doʻkonlarining bibliografik ishlarida va boshqa kitob savdosi jarayonlarida zarur boʻlgan bir qator qismlardan tarkib topadi.

Mas: Sh. Shomuhamedovning "Shoh kitob va uning muallifi" risolasiga quyidagi shartli belgi qoʻyilgan: Sh- 4702620201-116 M352(04)-92 qatʼiy buyurtma 91.

Bunda: Sh — mualliflik belgisi (muallif familiyasining yoki kitob nomining bosh harfi); bu ushbu kitobning bibliografik tasviri "SH" harfi bilan boshlanadi, kitobni va uning tasviri yozilgan kartochkani alifbo boʻyicha "SH" harfiga joylashtirish lozimligini koʻrsatadi. 4702620201 — "Kitob nashr qilish uchun adabiyotlarni tasniflashning yagona jadvali"dagi kitobni kitob javonidagi oʻrnini aniqlashga, kitoblarni nomma-nom hisobga olishda guruhlarga ajratishni yengillashtirishga, roʻyxatga olishda va hokazoda yordamchi belgidir; 116 — nashriyot chikargan kitoblarning tartib raqami; M 352 — bu Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot matbaa birlashmasining belgisi; 04 — shu nashriyot boʻysunuvchi muassasaning belgisi; 92 — kitobning nashr qilingan yili; qatʼiy buyurtma 91 — shu nashriyotning 91 yilgi rejasidagi kitobning roʻyxatga olingan raqami; 2) kitobning xalqaro standart raqami (ISBN, International standard book number) — xalqaro kutubxonachilik-bibliografik tashkilotlarda roʻyxatga olinadigan nashrlarga beriladigan maxsus belgi; ISBN tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan. Xalqaro va milliy matbuot agentligi tomonidan har bir kitobni aynan tenglashtirish maqsadida beriladigan ISBN harflardan va defis yordamida 4 guruhga ajratilgan 10 sonli koddan iborat: Mac: 5—635—01092—XKitob Oʻzbekistonda nashr qilingan (Oʻzbekiston davlat kodi 5), Gʻ. Gʻulom nomidagi nashriyot matbaa birlashmasi tomonidan nashr etilgan (nashriyot kodi 635); kitob sarlavhasi 01092 tartib rakami bilan maxsus roʻyxatdan aniqlanishi mumkin. Oxirgi "X" harfi nazorat belgisi; uning yordamida ISBN toʻgʻri tuzilganligi tekshiriladi. Ayrim kitoblarda ISBN bir nechta berilishi mumkin, bu holda shu davlat nashrining xalqaro raqami koʻrsatiladi.

Turkum (seriyali) nashrlarning Xalqaro standart raqami (ISSN — International standard serial number) ishlab chiqilgan va tasdikdangan. Standartlashtirish boʻyicha Xalqaro tashkilot bilan kelishilgan holda har bir turkumli nashr (uning har bir soni, jildi)ga beriladi, u ham raqamli koddan iborat, maʼlumotlarga mashinada ishlov berishda nashrlarning nomini aynan tenglashtirishga imkon beruvchi 8 rakamdan tashkil topadi.

Mac: ISSN 0235-9715.

ISBN va ISSN EHM yordamida mavjud va yangi olingan nashrlarni hisobga olishni oqilona tashkil etishga imkon beradi, bu, oʻz navbatida, buyurtmalar va ularning bajarilishi, kutubxonalarda kitob berilishini nazorat qilish sifatini oshiradi va hokazo; 3) kitob egasining belgisi; q. Ekslibris.

Hamroxon Mamatraimova.

Manbalar
Kitob bosish

Kitob bosish – boʻyoqni bosma formadan qogʻozga oʻtkazib, kitob, jurnal, gazeta va boshqa bosma mahsulotlari tayyorlanadigan ishlab chiqarish jarayonlari. „Kitob bosish“ iborasi bosma kitob tayyorlash tarixi qaqida fikr yuritilganda ishlatiladi, zamonaviy Kitob bosishda esa poligrafiya termini ancha keng tarqalgan. Kitob bosishning oʻtmishdoshi ksilografik bosma boʻlib, unda bosiladigan butun bir bet yozuv taxtaga oʻyib qoʻyilardi. 11-asrdan boshlab Xitoyda kitobni qoʻlda koʻchirishdan bosish usuliga oʻtilgan. Biroq, bu usul keng rivojlanmadi. Faqat taxminan 400 yil oʻtgandan soʻng Yevropada harf terish shrifti ixtiro qilindi. Oʻsha davrda bir vaqtning oʻzida bir necha mamlakatlar – Germaniya, Niderlandiya, Italiya, Fransiyada bir-biridan mustasno bir necha ustalar bitta muammo – bosma mashina yaratish ustida ish olib borishgan. Hozirgi vaqtda tarixchilar bu muammoni birinchi marta germaniyalik Iogann Gutenberg (1399— 1468) hal qilganligini aytishadi. Metall shriftlarni matritsalarga quyish qurilmasi ixtiro qilingandan soʻng Yevropaning koʻpgina shaharlarida kitob bosib chiqarila boshlandi. 1464-yilda Rimda birinchi Kitob bosish stanogi oʻrnatildi. 1470-yillarga kelib Fransiya, Niderlandiya, Shveysariya, Ispaniya va Angliyada kitoblar bosib chiqarila boshlandi, Venetsiya, Nyurnberg Kitob bosish ishlari boʻyicha yirik markazga aylandi. 1500-yillarga kelib Yevropaning 250 shahrida bosmaxona boʻlgan. Bosmaxona ishlarining rivojlanishi tufayli kitob umumiy siyosiy hayotda va madaniyatning rivojlanishida muhim rol oʻynadi. 1600-yillarda birinchi gazeta, 1650-yillarda birinchi varaqa bosilib chikdi. Kitob bosishning keyingi rivojlanishiga litogʻrafiya (toshbosma) (1798) va tekis bosma mashinasi (1811) ning ixtiro qilinishi sabab boʻldi. 19-asr oʻrtalari – 20-asr boshlarida Kitob bosish korxonalarida linotip, keyinroq rotatsion, ofset bosma mashinalar ishlatila boshlandi.

Oʻzbekistonda bosma usul i bilan Kitob bosish 19-asr 2-yarmidan keng tarqaldi. Turkiston harbiy okrugi shtabida (1868), Xivada (1874) bosmaxonalar tashkil etilgandan soʻng Turkistonda birinchi bosma kitoblar chop etila boshlandi. 1870-yilda „Turkestanskiye vedomosti“ va „Turkiston viloyatining gazetasi“, 19-asr soʻnggi yillarida „Srednyaya Aziya“, „Sredneaziatskiy vestnik“ jur.lari, 1906-yilda „Taraqqiy“ gazeta, 1913-yillarda „Oyina“ jur., 1914-yillarda „Sadoi Turkiston“, „Sadoi Fargona“ gazetalari chop etildi. Boʻlardan tashqari, „Na-jot“, „Turk eli“, „Turon“, „Ulug Turkiston“, „Hurriyat“ gazetalari, „Yurt“, „Chayon“ jur.lari chika boshlagan. Bosmaxonalarda gazeta va jurnallardan tashqari koʻpgina kitoblar rus va oʻzbek tillarida bosilib chiqa boshladi (yana qarang Bosmaxona, Poligrafiya sanoati).

Manbalar
Kitob surxagi

Kitob surxagi, Surhaq, Gov surhag — xalq seleksiyasida chiqarilgan eng ertapishar xoʻraki uzum navi. Vatani—Markaziy Osiyo. Ekologik-geografik jihatdan Sharqiy guruh navlariga kiradi. Bargi oʻrtacha (oʻz. 15 sm, eni 15 sm), shakli dumaloq, 5 boʻlakli, oʻrtacha kertikli. Guli 2 jinsli. Uzum boshi yirik, ogʻirligi 400—500 g, shakli konussimon, shingillari zich. Gʻujumlari yirik (ayrim yirik gujumlari 27 mm gacha), toʻq pushti rang. Etdor, sershira, poʻsti oʻrtacha qalinlikda, karsillaydi, gujumi tarkibida 15,5% qand bor, nordonligi 3,3 g/l. Har gʻujumida Z dona urugʻi bor. Tupi kuchli oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz boʻlganligi sababli qishda koʻmish kerak. Kul va barg oʻrovchilaridan kam zararlanadi. Iyun oxiri — iyul boshlarida pishadi. Toshkent viloyatida kurtak yozishidan boshlab gʻujumlari toʻliq pishishi uchun 100 kun talab qilinadi (faol harorat yigʻindisi 2500° da). Koʻp zang qoldirib, yelpigʻichsimon shakl berib oʻstirilganda toklar yaxshi hosil beradi. Hosildorligi 160—220 s/ga. Oʻzoq joylarga yuborishga chidamsiz. Gʻujumlari toʻliq pishgach, 8—12 kunda hosil yigʻishtirib olinadi, aks holda tashqi koʻrinishi va taʼmini yoʻqotadi. Surxondaryo, Toshkent, Samarqand viloyatlarida ekiladi. Oʻzbekistonda barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan.

Manbalar 

 

Uzum navlari
Kitobxon jamiyati

"KITOBXON" JAMIYATI — kitobsevarlarni birlashtirgan jamoatchilik tashkiloti. 1974-yilda Respublika kitobsevarlar koʻngilli jamiyati si-fatida tashkil etilgan. 1998-yilda alohida faoliyat olib borayotgan Toshkent shahri kitobsevarlar koʻngilli jamiyati bilan birlashtirilib, Respublika "K."j.ga aylantirildi; viloyatlarda uning boʻlimlari mavjud. "K."j.ning vazifasi xalqning kitob ishi va kitobxonlik, kitob nashri va taqsimoti sohasidagi madaniyatini oʻstirish, kitob fondlari va shaxsiy kitob toʻplamlaridan samarali foydalanish, maʼnaviyat va axloqiy asoslarni qaror toptirishga, tarixiy, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni asrash va rivojlantirishga taʼsir etishdan iborat. Bu sohada muzeylar, istirohat boglari, shahar kitob savdosi birlashmasi, turli madaniyat markazlari bilan hamkorlik qiladi, turli tadbirlar (kitob koʻrgazmalari, adabiy-musiqiy uchrashuvlar, kechalar, tanlovlar, maʼruzalar) oʻtkazadi.

Ayni davrda mehribonlik uylari va boshqalarga xayriya yordami sifatida axrli tomonidan sovgʻa qilinadigan kitob fondi ("kitob banki")ni yigʻib bormoqda. Jamiyat qoshida "Haqiqat" munozara klubi faoliyat koʻrsatmoqda.

Hamroxon Mamatraimova.

Manbalar
Kitsimon delfinlar

Kitsimon delfinlar (Lissodelphis) – delfinlar oilasining bitta urugi. uzunligi 2,5 m gacha. Boshidagi yogʻ yostiqchasi past, tumshugʻi ingichka. Orqa suzgichi boʻlmaydi, dum qismi ingichkalashgan. 2 turi: shimoliy Kitsimon delfinlar (L. borealis) – Tinch okeanning shimoliy qismida, jumladan, Uzoq Sharq dengizlarida, janubiy Kitsimon delfinlar (L. peroni) – Janubiy yarim sharning moʻtadil iqlimidan Antarktikagacha boʻlgan okean va dengizlarda tarqalgan.

Manbalar 

 

Baliqlar
Kitsimonlar

Kitsimonlar () – suvda yashaydigan sut emizuvchilar turkumi, 100 ga yaqin turi bor. Uzoq Sharq va Shimoliy dengizlarda 6 oilasiga mansub 21 turi uchraydi. Boʻyi 1,2 m dan (dengiz choʻchqasi) 33 m gacha (koʻk kit). Kitsimonlar turkumiga moʻylovli kitlar, delfinlar, kashalotlar kiradi. Tuzilishi va hayoti suv muhitiga moslashgan. Orqa oyogʻi boʻlmaydi, oldingisi boshqaruv vazifasini bajaradigan kurakka aylangan. Terisi yalangʻoch, shilimshiq modda bilan qoplangan. Dum soʻzgichlari ikki boʻlakdan iborat. Kitsimonlar nafas olish uchun suv betiga suzib chiqib, oʻpkasini havo bilan toʻldirib oladi. Boshi ustiga oʻrnashgan tashqi burun teshiklarida ochilib yopilib turadigan qopqoqlar bor. Burun teshigidan suv aralash havo favvora boʻlib otilib turadi. Boʻgʻozlik davri bir yil. Ogʻirligi 1–3 tonna keluvchi 1 ta bola tugʻadi. Bolasi 4–8 oy onasini emadi. 3 yoshida voyaga yetadi. Kitsimonlar 200 metrgacha chuqurlikka shoʻngʻiydi. Mollyuskalar, qisqichbaqalar va boshqa umurtqasiz hayvonlar, baliqlar bilan oziqlanadi. Suv ostida bir soat va undan ortiq tura oladi. Kitsimonlar tishsiz (moʻylovli) va tishli kitlar kenja turkumiga boʻlinadi. Kaspiy va Orol dengizidan tashqari barcha dengiz va okeanlarda, tropikdagi yirik daryolarda uchraydi. Kitsimonlarning iqtisodiy ahamiyati katta. Yogʻidan glitserin, margarin va sovun tayyorlashda foydalaniladi; goʻshtidan konserva tayyorlanadi; suyagidan talqon qilinadi, jigarida vitamin A koʻp boʻladi. Koʻpchilik turlarining soni keskin kamayib ketganligi sababli ovlash man etilgan. 18 turi va 1 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Kitlar juda xilma-xil boʻladi. Olimlar ularni tishli kitlar va mo'ylovli kitlar guruhiga boʻlishgan. Tishli kitlarning eng yirigi kashalotdir. Uzunligi 15-20 metr keladigan bu kit kalmarlarni juda yaxshi koʻrib yeydi. Ularning ortidan quvib, suv ostiga bir kilometrgacha tushishi va suv yuziga chiqmay bir, xatto ikki soatgacha yurishi mumkin – kashalotning oʻpkasi shunchalik katta boʻladi. Bundan tashqari, uning oʻng tomonidagi burun teshigi berkilib, havo gʻamlab turuvchi katta xaltachaga aylangan.

Shimoliy dengizlarda beluxa va narval deb ataluvchi tishli kitlar juda koʻp uchraydi. Qirgʻoq yaqinida beluxalar toʻdasi paydo boʻlganda hech qanday tovushga qiyoslab boʻlmaydigan oʻkirishlari eshitilib turadi. Narvalning tishlari yaxshi rivojlanmagan, lekin ulardan bittasi uzun shoxdek oldinga chiqib turadi. Beluxa va narvallarning delfinga oʻxshash joyi kop, ularning hammasi baliqlar bialn ovqatlanadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Kifara

Kifara, kitara (yun. kithara) — yunonlarning lira (qad. Sharkdagi chang)ta oʻxshash, torli-tirnama musiqa sozi. Dastlab torlari 4 ta boʻlib, keyinchalik 7-18 tagacha yetgan. Kifara yakka hamda joʻrnavoz soz sifatida ishlatilgan. Yunon adabiyoti va tasviriy sanʼatida Kifara — Appollonnchng doimiy yoʻldoshi, yaʼni asosiy belgisi boʻlgan. Milodiy 1-asrlarga oid Turon moddiy yodgorliklari (qad. Xorazm, Dalvarzintepa, Panjikent va boshqa joylardan topilgan xaykalchalarda tasviri uchraydi. Gitara, sitra kabi musiqa sozlarining nomlari kifara soʻzidan kelib chiqqan.

Manbalar 

 

Musiqa asboblari
Kifoz

Kifoz (yun. kyphosis – qiyshayish) – umurtqa pogʻonasining qiyshayishi. Umurtqa pogʻonasining koʻkrak va dumgʻaza qismidagi egilishlari hisoblanadi.

Manbalar 

Kasalliklar
Kichik ayiq

Kichik ayiq, Kichik Yetti Ogʻayni, Kichik Yetti Qaroqchi (lotincha ) — Shimoliy qutb yaqinidagi yulduz turkumi. Sefey, Jirafa va Ajdar yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Uning yettita yorugʻ yulduzi (Kichik ayiqning a si) — Qutb yulduzi Shimoliy qutbdan G jan.da joylashgan. Kichik ayiq yil boʻyi koʻrinadi.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari
Kichik it

Kichik it (lotincha ) - ekvatorial yulduz turkumi. Javzo, Yakkashoh, Gidra va Saraton yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Eng yorugʻ yulduz (Kichik itning a si) 0,5 kattalikdagi Protsion yulduzidir. Kuz, qish va bahor boshida koʻrinadi.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari
Litota

Kichraytirish, litota — istiora turlaridan biri. Oʻzbek mumtoz adabiyotida: tafrit, tasgʻir (moʻtadillikdan pastki holat). Kichraytirish 2 narsa, hodisa yoki tushuncha oʻrtasidagi umumiy va juzʼiy xususiyatlarga asoslanadi, ularning hajm, vaqt, oʻlchov jihatlari qiyosan kichraytiriladi. Mubolagʻaning aksi. Tasvir obyektini oʻta kichik, zaif qilib ifodalash orqali uning mohiyati taʼkidlanadi. Shuningdek, tasvirga haddan tashqari koʻtarinkilik, satirik va yumoristik ruh berish uchun ham qoʻllanadi. Kichraytirish leksik jihatdan oʻxshatish, sifatlash, istioraga asoslanadi.

Manbalar 

 

Adabiyot
Kishi-kun

Kishi-kun – ish vaqtini hisobga olish birligi. Xodimning ishda boʻlishi (ishga chiqishi) kishi-kun hisoblanadi. Kun boʻyi boʻsh turib qolish, ishga kelmagan kunlar (taʼtil, kasallik va boshqalar), bayram va dam olish kunlari ham K.-k. birligida hisoblanadi. K.-k. kun davomida haqiqiy ish vaqti kishi-soatda. aniqroq hisobga olinadi.

Manbalar
Kishm

Kishm – Toxaristonning qadimgi shaharlaridan biri. Badaxshondagi Koʻkcha daryosining irmogʻi Mashhad daryo boʻyida joylashgan. Kishm tarixiy manbalarda ilk oʻrta asrdan boshlab (6—7-asrlar) uchraydi. VIII asrda bu yerda Toxaristonning turkiylardan boʻlgan bosh hukmdori – jabgʻusi Qutluq tardu (boshqa manbalarga koʻra, Xumorbek) yashagan; u, shuningdek, „eftalitlar shoqi“ unvoniga ham ega boʻlgan. Somoniylar davrida (9—10-asrlar) K. da bir yoʻla 3 zarbxona boʻlib, u temuriylar davrida ham mavjud boʻlgan. B. Ahmedovning fikricha, K. moʻgʻullar tomonidan bosib olinmagan, shahar 14-asrning 1-yarmigacha mustaqilligini saqlab qolgan. U katta bir viloyatning markazi boʻlgan. Marko Yaoyaoning maʼlumotiga koʻra, 14-asrda K.ning oʻz hokimi boʻlib, oʻnga togʻdagi bir qancha shahar va qishloqlar boʻysoʻngan. Shahar oʻrtasidan katta daryo oqib oʻtgan. K. atrofidagi aholi togʻlarda chorvachilik bilan shugʻullangan. 14-asr oxirida Amir Temur Badaxshonni egallaganda K. uning poytaxti boʻlib, Badaxshon shohi shu yerda yashagan. Temuriylar davrida K. rasman Samarqand, soʻng Hirotga qaram boʻlsada, amalda uni mahalliy sulola vakillari – Ba-daxshon shoxlari – Shoh Bahouddin, Shoh Mahmud va ularning avlodlari boshqargan. 1469 – 1505-yilda K.ni Xusravshoh idora etgan, soʻngra uni Shayboniylar qisqa muddatga egʻallashgan. K. Boburnknt ukasi Nosir mirzo qoʻliga oʻtgan; temuriylarning Badaxshondagi hukmronligi 1584-yilgacha, yaʼni uni Abdullaxon II egʻallaguncha davom etgan. 16—17-asrlarda – K. Badaxshon poytaxti. Ashtarxoniylaraan Nodir Muhammadxon davrida K. Abdulaziz sulton, soʻngra Xusrav sulton mulki boʻlgan. Hozirgi K. shahri Toliqon va Qunduzdan sharqda joylashgan alohida viloyatning maʼmuriy markazi hisoblanadi.

Adabiyot 
 Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX – nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar
Kishmish

Kishmish — gʻujumi urugʻsiz uzum navlari guruhi. Bu guruhga Bedona, Oq kishmish, Qora kishmish, Pushti kishmish, VIR kishmishi va Hishrov kishmishi, Zarafshon kishmishi, Turkmaniston qizil kishmishi, Marmar kishmish, Soʻgʻdiyona kishmishi, Vatkani kishmishi, Tagʻob kishmishi, Astraxon kishmishi (dumaloq kishmish), Qora Korinka va boshqa kiradi. Ekologik-geografik jiqatdan sharqiy guruh navlariga mansub. Kishmish koʻproq Oʻrta Osiyo, AQSH, Fransiya, Armaniston, Ozarbayjon, Rossiyaning janubiy mintaqalarida oʻstiriladi. Kishmishdan 24—30% mayiz toʻshadi, markali vinolar tayyorlanadi. Shu uzumlar mayizi ham baʼzan K. deyiladi.

Manbalar 

 

Uzum navlari
Klavesin

Klavesin, chembalo [frans. clavecin, ital. cembalo, lotincha clavicymbalum — klavishli simbala (changeimon musiqa cholgʻusi) soʻzidan]— klavishli torli-tirnama musiqa cholgʻusi. 16-asrdan maʼlum. Hozirgi fortepiano (royal)ning oʻtmishdoshi. Klavishlar bosilishi natijasida torlari pat yoki teridan ishlangan mizroblar yordamida tirnaladi, natijada jarangdor, ammo kuchsiz, dinamikasp deyarli oʻzgarmaydigan tovush hosil qilinadi. 17—18-asrlar davomida K.ning shakl qiyofasi hamda klaviaturalar soni oʻzgargan, pay torlari sim torlar bilan almashtirilgan, diapazoni 5 oktavagacha kengaygan, vyordjinel, spinet, klavitsiterium kabi turlari vujudga kelgan. Bunday K.lar uchun I. S. Bax, U. Byord, G. Gendel, D. Skarlatti, F. Koʻperen, J. Ramo kabi kompo-zitorlar yuksak badiiy asarlar yaratishgan, Angliya, Fransiya, Italiya K. maktablari yuzaga kelgan. 18-asr oxiridan K. oʻrnini fortepiano egalladi. Lekin 20-asr boshidan K. hamda aynan uning uchun muljallangan musiqaga yana qiziqish tugʻilib, u baʼzi cholgʻu ansambl hamda orkestrlar (mas, "Turkiston" kamer orkestri) tarkibiga kiritildi.

Manbalar
Klavish

Klavish (lotincha clavis — kalit) — 1) fortepiano, akkordeon kabi musiqa cholgʻularida tovush hosil qiluvchi richag moslamasining qoʻl bilan bosiladigan qismi, klaviatura detali. Odatda, yogʻochdan yasaladi. K.lar oq, qora boʻlib, suyak yoki plastmassa bilan qoplanadi; 2) turli mexanizmlar (yozuv mashinkasi, kompyuter va boshqalar)da signalni oʻzgartirib, harf (belgi) tushiradigan moslamaning harakatga keltiruvchi qismi.

Manbalar
Kladofora

Kladofora (Cladophora) — koʻp hujayrali yashil suvoʻtlar turkumi. 300 turi bor. Dengiz va chuchuk suv havzalarida oʻsadi. Oʻzbekiston suv havzalarida koʻpincha ipsimon sershox turi uchraydi. Kladafora odatda to‘lqinli yoki tukli strukturalarga ega bo‘lib, ularning uzunligi bir necha santimetrdan bir necha metrgacha yetishi mumkin. Yoshligida substratga yopishgan holda, keyinchalik substratdan ajralib oʻsadi. Jinssiz va jinsiy koʻpayadi.

Manbalar 

 

oʻsimliklar
Klaypeda

Klaypeda (1923-yilgacha Memel) — Litvadagi shahar, Boltiq dengizidagi moʻzlamaydigan port. Klaypeda stansiyasi. Aholisi 205,1 ming kishi (2000). Dengizdan baliq ovlash floti bazasi. Kemasozlik va kema toʻzatish, toʻqimachilik (ip gazlama matolar), sellyuloza-qogʻoz, balik, sanoati korxonalari bor.

Kahrabodan badiiy buyumlar ishlab chiqariladi. Konservatoriya, drama teatri, oʻlkashunoslik, dengiz va soat ishi muzeylari, suratlar galereyasi mavjud. XVII—XVIII asr meʼmorlik yodgorliklari saqlangan. Klaypedaga 1252-yil Memelburg qalʼasi sifatida asos solingan.

Manbalar
Klan

Klan (gelcha clann — nayel, urugʻ, avlod) — 1) kelt xalqlarida urugʻ, baʼzan qabila nomi. Keyinchalik, urugʻchilik munosabatlari yemirilishi davrida — taxmin etilgan urugʻ boshligʻi ismi bilan atalgan qadimiy urugʻ avlodlari boʻlgan qonqarindoshlarning yirik guruhlari. Bunda shotlandlar va irlandlarda umumiy ismga "oʻgʻil", "oʻgʻli" maʼnosini anglatuvchi "Mak" qoʻshimchasi qoʻshila boshlangan (masalan, Mak Kartli, Makdonald); irlandlarda buni boshqa bir shakli ham boʻlib, ism oldiga "O" ("nabira") qoʻshimchasi qoʻshilgan (mas, O’Konnor). Klan urugʻchilik tuzumiga xos boʻlgan yerning umumiy mulkligi va boshqa udumlar (xun olish, umumiy kafillikka olish va boshqalar) ni saqlab qolgan. Shotlandiya va Uels ning ayrim rayonlarida Klan 19-asrgacha saqlangan. Hozirgi (asosan, chet el) adabiyotlarda Klan — "urugʻ" istilohiga mos keladi.

Manbalar
Klapan

Klapan ( — toʻsiq) — mashina va mexanizmlarda havo, suv, bugʻ, gaz oqimlarini boshqarishga imkon beruvchi detal (qurilma). Vazifasiga koʻra, klapan drosselli, reduksion, rostlash, teskari, saqlagich, avariyaning oldini oluvchi, berkitish va boshqa; toʻzilishi boʻyicha ventilli, zolotnikli, joʻmrakli va boshqalarga boʻlinadi. Klapan elektrik, pnevmatik, gidravlik yuritmalar bilan, shuningdek, dastaki usulda harakatga keltiriladi. Truboprovodlarda qoʻl bilan ochilib-yopiladigan, nasos va kompressorlarda 2 tomondagi bosimlar farqi hisobiga avtomatik tarzda ochilib-yopiladigan klapanlar qoʻllanadi. Ichki yonuv dvigatellari va bugʻ mashinalaritsa alohida mexanizm vositasida boshqarib turiladigan; rezervuardagi havo bosimini bir meʼyorda toʻtib turish va ehtiyot qilish uchun ishlatiladigan klapanlar bor.

Manbalar
Klark

Klark, elementlar klarki — muayyan tabiiy sistema (Yer poʻsti, gidrosfera, atmosfera, biosfera, umuman, Yerda yoki samoviy jismlar) tarkibida kimyoviy elementlarning oʻrtacha miqdorini bildiruvchi son. K. massa birligida (%, g/t va hokazo) va atomlar % yoki %p sida ifodalanadi. Yer poʻstini tashkil qilgan turli togʻ jinslarining kimyoviy tarkibiga qarab ularni 16 km chuqurlikka qadar tarqalganligini hisobga olgan holda maʼlumotlarni umumlashtirish birinchi marta amerikalik olim F. U. Klark (1847—1931) tomonidan bajarilgan (1889). Yer poʻsti tarkibidagi kimyoviy elementlarning Klark aniqlagan foiz miqdorini keyinchalik rus olimi A. Ye. Fersman yanada takomillashtirib, uni Klark sonlari yoki klark deb atashni taklif qildi. Yer poʻstida, uning hozirgi zamon tushunchasi boʻyicha sayyoraning Moxorovichich chegarasi (Moxorovichich yuzasi)dan yuqori qismi sifatidagi qatlamida elementlarning oʻrtacha miqdori rus olimi A. P. Vinogradov (1962), amerika olimi S. R. Teylor (1964), nemis olimi K. G. Vedepol (1967) tomonidan hisoblab chiqilgan. Elementlar klarkidan foydali kazilma konlarida, togʻ jinslarida yoki regionlarda kimyoviy elementlar konsentratsiyasining koʻp yoki kamligini qiyoslashda etalon sifatida foydalaniladi. Baʼzida K. termini elementlarning konlarda yoki alohida massiv (hudud)lardagi oʻrtacha miqdori sifatida notoʻgʻri talqin etiladi.

Manbalar
Klark Charlz

Klark Charlz (1741-1779.22.8, Petropavlovsk-Kamchatskiy) – ingliz dengizchisi. Toʻrt marta dunyo aylana sayohatda qatnashgan. 1764—1766 yillarda Jon Bayron ekspeditsiyasida, 1768-1771, 1772-1775 va 1776-1779 yillarda J. Kuk ekspeditsiyalarida. 1779-yil 14-fevralda Kuk xalok boʻlgandan keyin Klark ekspeditsiyani boshqarib, kemalarni Gavayi orollaridan Chukotka dengizi tomon olib bordi, lekin 70° sharqga yetmasdan yirik muzlarga duch kelib orqaga qaytishga majbur boʻldi. Petropavlovsk-Kamchatskiyda vafot etgan va oʻsha yerga dafn qilingan. Klark nomiga Atlantika okeanining janubiy qismidagi qoyalar qoʻyilgan.

Manbalar
Klarnet

Klarnet [ital. Clarinetto, lotincha clarus — tiniq (tovush) soʻzidan], soprano (yoki katta) klarneti — puf-lamatilchali yogʻoch musiqa cholgʻusi. 17-asr oxirida yuzaga kelgan. Tovushi tiniq, yorqin, shirali va yoqimli. Obnus (qora) daraxti yogʻochidan va plastmassadan yasaladi. Yuqori qismidagi moslama (mundshtuk)ga kamish (yoki bambuk) tilcha boglanadi, silindr shaklidagi havo yoʻli (ichki kanal)ning oʻz. 590–680 mm. Hozirgi K.lar 7 tyoshikli va 20 klapanli, asosan, V yoki A sozida boʻladi. Diapazoni d (yoki cis) — I (s4). Kichik K., bassetgorn, bas-K., kontrabas-K. kabi turlari ham manjud.

Ijro va ifodaviy imkoniyatlari keng boʻlgan K. yakkanavoz soz sifatida, kamer va estrada ansambllari, simfonik va puflama cholgʻular orkestrlarida ishlatiladi. Oʻzbekistonda il k K.chilar 20-asr boshida paydo boʻlib, 1950-yillardan U. Rizoqulov, B. Minin, keyinroq K. Azimov, B. Solihov, B. Murtazoyevlar tanildi.

Manbalar
Klassik taʼlim

Klassik taʼlim - qad. lotin, yunon tillari, antik adabiyot va matematika ni oʻrganishni asos qilib olgan umumiy oʻrta taʼlim turi. Antik madaniyatga qiziqish oʻsishi munosabati bilan Uygʻonish davrida paydo boʻlgan. 16-asrning oʻrtalaridan Gʻarbiy Yevropada dastlabki klassik gimnaziyalar tashkil topdi. Klassik taʼlimning nazariy tizimini 19-asrning 1-yarmida nemis pedagogi I. F. Gerbart ishlab chikdi. Uning taʼsirida Gʻarbiy Yevropa va Rossiyada gimnaziya, litsey, kollej va boshqa nomlarda Klassik taʼlim toʻliq shakllandi. Bu oʻquv yurtlarida lotin va yunon tillarini urganish oʻquv rejasining 40% ni tashkil etdi. 19—20-asrlarda sanoat ishlab chiqarishning rivojlanishi real taʼlimning amalga oshishi va Klassik taʼlimning sekin-asta qisqarishiga olib keldi. Bir qancha mamlakatlarning oʻrta maktablarida taʼlim yoʻnalishlaridan biri sifatida saqlanib qolgan.

Manbalar
Klassik elektrodinamika

Klassik elektrodinamika -elektr zaryadlar bilan elektromagnit maydonlar va ularning uzluksiz xossalari haqidagi taʼlimot (qarang Elektrodinamika).

Klassik elektrodinamika-elektrodinamika bo'limi, o'zgaruvchan yoki statsionar elektromagnit maydonni harakatsiz hisoblash tizimida ko'rib chiqadi. Klassik elektrodinamikaning asosini Maksvell tenglamalari tashkil etadi.

Klassik elektromagnetizm yoki klassik elektrodinamika ning filialidir nazariy fizika o'rtasidagi o'zaro ta'sirlarni o'rganadigan elektr zaryadlari va oqimlar kengaytmasi yordamida klassik Nyuton modeli. Nazariya elektromagnit hodisalarning tavsifini har doim tegishli boʻlganda beradi uzunlik tarozilari va maydonning kuchliligi etarlicha katta kvant mexanik effektlar ahamiyatsiz. Kichik masofalar va maydonning past kuchliligi uchun bunday o'zaro ta'sirlar yaxshiroq tavsiflanadi kvant elektrodinamikasi. Elektromagnit maydon quyidagi kuchni (ko'pincha Lorents kuchi deb ataladi) ta'sir qiladi zaryadlangan zarralar:   
 F = qE + qv × B
bu yerda barcha qalin ranglar mavjud vektorlar: F zarrachaning zaryadga ega boʻlgan kuchidir q tajribalar, E bo'ladi elektr maydoni zarracha joylashgan joyda, v zarrachaning tezligi, B bo'ladi magnit maydon zarrachaning joylashgan joyida.

Yuqoridagi tenglama Lorents kuchi ikki vektorning yig'indisi ekanligini ko'rsatadi. Ulardan biri o'zaro faoliyat mahsulot tezlik va magnit maydon vektorlari. O'zaro faoliyat mahsulotning xususiyatlariga asoslanib, bu tezlik va magnit maydon vektorlariga ham perpendikulyar boʻlgan vektor hosil qiladi. Boshqa vektor elektr maydon bilan bir xil yo'nalishda. Ushbu ikki vektorning yig'indisi Lorents kuchidir.

O'zgaruvchan elektromagnit maydon o'z kelib chiqishiga qarab a shaklida tarqaladi to'lqin. Ushbu to'lqinlar vakuumda yorug'lik tezligi va keng mavjuddir spektr ning to'lqin uzunliklari. Ning dinamik maydonlariga misollar elektromagnit nurlanish (chastotani oshirish tartibida): radio to'lqinlari, mikroto'lqinli pechlar, yorug'lik (infraqizil, ko'rinadigan yorug'lik va ultrabinafsha), rentgen nurlari va gamma nurlari.

Manbalar
Klassika

Klassika (lotincha classicus — namunali) — 1) antik davr — Yunoniston, ellinizm va Qad. Rim adabiyoti va sanʼati; 2) keng maʼnoda — insoniyatning badiiy merosidagi olamshumul qimmatiga ega boʻlgan, eng mukammal asarlar. Adabiyot va sanʼatdagi ijodi butun dunyoda tan olingan, asarlari katta gʻoyaviy-badiiy qimmatga ega boʻlgan mashhur ustalar klassiklar deb yuritiladi.

Manbalar
Lawrence Klein

KLEYN (Klein) Lourens Robert (1920.14.9, Omaxa, AQSH) — amerikalik iqtisodchi, ekonometrika asoschilaridan biri. Oksford universiteti (Angliya) qoshidagi Statistika instituti xodimi (1954—58), Pensilvaniya universiteti (AQSH) iqtisodiyot professor (1958-yildan). K. yaratgan iqtisodiy faoliyatning ekonometrik modellari AQSH, Isroil, Meksika va Yaponiya iqtisodiyotlarining rivojlanishi istiqbollarini aniqlashda qoʻllangan. K. iqtisodiy nazariyani amaliy vazifalarga tadbiq qilishda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Uning asarlari bu sohadagi rivojlanishga yoʻnalish berdi va jahon boʻyicha modellar yaratishga taʼsir koʻrsatdi. K.ning katta yutugʻi — umumiy keynschilik modelini statistik shaklga keltirganligi boʻldi. Uning yirik asarlari: "Keynschilik revolyusiyasi" (1947), "Ekonometrika daryoligi" (1953). Shuningdek, uning bozor konyunkturasi oʻzgarishlarini oldindan aniqlashda qoʻllaniladigan ekonometrik modellari ham mikroiqtisodiyot muammolarini xal qilishda muhim ahamiyatga ega. Nobel mukofoti laureati (1980).

Manbalar 

Olimlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Leo von Klenze

KLENSE (Klenze) Leo fon (1784.29.2, Shladen, hozirgi Quyi Saksoniya, Germaniya — 1864.27.1, Myunxen) — nemis meʼmori. Soʻnggi klassitsizm namoyandasi. Germaniya, Fransiya, Italiyada uqigan. Jerom Bonapart (Kasselda, 1808—13) va Bovariya qiroli Lyudvig I (Myunxenda, 1815-yildan) saroylarida meʼmorlik qilgan. K.ning Myunxen (1816-yildan) va Afina (1839—51)dagi shaharsozlik ishlari tantanavorligi, mustahkamligi hamda klassik uslubi bilan ajralib turadi. Oʻzining haybatli va hashamatli qurilishlarida (Myunxendagi Gliptoteka, 1816—30 va Eski pinakoteka, 1826—36; Sankt-Peterburgdagi Yangi ermitaj, 1839—52) kad. yunon meʼmorligidan keng foydalangan.

Manbalar
Klerikalizm

Klerikalizm (lotincha clericalis - cherkovga oid) — jamiyatning siyosiy va maʼnaviy hayotida cherkov va dinning yetakchilik rolini taʼminlashga intilish. K. tarafdorlari oʻz taʼsirini ommaga yoyish, ularni diniy dunyoqarashga ergashtirishga, turli milliy va xalqaro uyushmalar tuzishga harakat qiladilar. Klerikallar ayrim mamlakatlar (mas, GFR, Italiya)da yirik siyosiy partiyalar, kasaba uyushmalari, xotin-qizlar, yoshlar va boshqa jamoat tashkilotlari, oʻquv, davolash, xayriya muassasalari tashkil etgan, oʻz ommaviy axborot vositalariga ega.

Manbalar
Klimaks

Klimaks (yunoncha "klimakter" — zinapoya), klimakteriya davri — jinsiy faoliyatning susayib, keksaya borish davriga oʻtish pallasi. Ayollarda ham, erkaklarda ham kuzatiladi. Klimaksning yuzaga kelishi jinsiy bezlar faoliyatining susayishi bilan birga organizmda vaqtincha roʻy beradigan oʻzgarishlarga asoslangan. Klimaksda ayollarning hayz koʻrishi oʻzgaradi; gipotalamus — gipofiz — tuxumdonlarda funksional oʻzgarishlar vujudga keladi. Hayz qoni toʻxtab-toʻxtab keladi, baʼzan koʻp va uzoq ketib, nihoyat butunlay toʻxtaydi (menopauza). Yurak-tomir va nerv sistemasining funksiyasi buziladi: boshiga qon koʻp kelib, yuzi qizaradi, badani avval qizib, keyin junjiydi va sovuq ter bosadi, halloslaydi, qulogʻi shangʻillaydi; ayol salga qoʻzgʻaluvchan yoki maʼyus boʻladi, xotirasi pasayadi, sababsiz betoqat boʻladi, boshi ogʻriydi, uyqusi boʻziladi va hokazo.

Baʼzan yuragi oʻynaydi, yurak sohasida ogʻriq seziladi. Klimaksda paydo boʻladigan alomatlar organizmning umumiy holatiga bog‘liq. Koʻpchilik ayollarda sezilarsiz oʻtishi, bu ularning umumiy ahvoliga taʼsir etmasligi ham mumkin. Klimaks davri ogʻirroq kechganida qalqonsimon bez faoliyati (yurak oʻynashi, qoʻl qaltirashi) va moddalar almashinuvining buzilishi (ayol semirib yoki juda ozib ketadi), ruhiy iztirob, xayajonlanish, nevroz, psixopatiya va boshqa holatlar kuzatiladi.

Klimaks, odatda, 45-50 yoshlarda boshlanadi, u odatdagidan ertaroq (40 yoshgacha — erta klimaks) yoki kechroq (55 dan keyin — kechikkan klimaks) roʻy berishi ham mumkin. Bu mehnat, turmush tarzi, iqlim sharoiti hamda irsiy xususiyatlarga, shuningdek, ayolning yetuklik davri qanday oʻtganligiga (abort, tugʻish, jinsiy hayoti va boshqalar) bogʻliq. Klimaks davrini oʻtkazayotgan ayol baʼzan boʻyida boʻlib tugʻishi ham mumkin. Erkaqlarda klimaks bir qadar kechroq — 60 yoshlarda kuzatiladi; neyro-gumoral oʻzgarishlar, yurak sohasida ogʻriq, xotira va ish qobiliyatining pasayishi, uyqusizlik va boshqa noxush alomatlar paydo boʻladi. Klimaks, erkak yo ayol organizmida kechishidan qatʼiy nazar, unga xos dastlabki alomatlar paydo boʻlishi bilan vrachga uchrashish va tegishli maslahatlar olish zarur.

Davosi 
Mehnat va dam olishni toʻgʻri yoʻlga qoʻyish, miriqib uxlash, suv muolajalari, badan tarbiya; dori-darmonlar — gormonlar, vitaminlar va boshqa buyuriladi.

Manbalar
Klinoxlor

Klinoxlor (yun. klino — engashtiraman va chloros — yashil) — xloritlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy tarkibi (Mg,Al)2 {(OH)2[AlSi3Ol0](Mg3(OH)6}.

Monoklin singoniyali. Plastinkasimon yoki tabletkasimon kristallar hosil qiladi. Rangi yashil, sariq, baʼzan pushti-kulrang. Qattiqligi 2—2,5; Zichligi 2,6—2,8 g/sm3. K. xloritli sla-netslarning asosiy qismini tashkil qiladi. Yer poʻstida keng tarqalgan. Oʻzbekiston gʻarbidagi barcha oltin-kumush rudali konlarda uchraydi.

Manbalar
Kliring

Kliring (ing. clearing, clear — tozalash, ravshanlashtirish) — mamlakatlar, kompaniyalar, korxonalar oʻrtasida bir-biriga yetkazib berilgan, sotilgan tovarlar, qimmatli qogʻozlar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun oʻzaro hisoblar yoʻli bilan toʻlovlar balansi shartlari asosida naqd pulsiz hisobkitoblar. Banklararo K. va xalqaro valyuta K.lari bor. Banklararo K. banklar oʻrtasida hisob-kitoblar oʻzaro pul talablarini hisobga olish yoʻli bilan bajariladi. Rivojlangan mamlakatlarning ichki hisob-kitoblarida chek va veksel K.lari qoʻllanadi. Valyuta K. almashtiriladigan tovarlar roʻyxati, ularning narxi va yetkazib berish muddatlari belgilangan xalqaro toʻlov shartnomalari asosida amalga oshiriladi. Bunda valyuta faqat yetkazib berilgan tovarlar va koʻrsatilgan xizmatlar oʻrtasidagi farq miqdoridagina toʻlanadi yoki oʻsha tovardan yana qoʻshimcha yetkazib beriladi.

Manbalar
Kloaka

Kloaka (lotincha cloaka — axlat chiqarish nayi) — umurtqali hayvonlar toʻgʻri ichagining tashqariga ochiladigan kengaygan qismi. Toʻgarakogʻizlilar (miksinlar, minogalar lichinkasi), baliqlar (akulalar, skatlar, ikki xil nafas oluvchilar), barcha suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar va kloakali sut emizuvchilarda K. boʻladi. Koʻpchilik sut emizuvchi xayvonlarda K. boʻlinib, siydik — jinsiy sinusni va toʻgʻri ichakning oxirgi qismini hosil qiladi. K.ga siydik yoʻli, jinsiy yoʻl, baʼzan siydik pufagi ochiladi. K. bir qancha umurtqasizlar (hasharotlar, toʻgarak chuvalchanglarning erkagi, ogʻiz aylangichlilar)da boʻladi.

Manbalar