Global shahar

Global shahar, shuningdek, dunyo shahri, alfa shahar yoki dunyo markazi deb ham ataladi, bu global iqtisodiy tarmoqdagi asosiy tugun sifatida xizmat qiluvchi shahardir. Bu tushuncha geografiya va shaharsozlik tadqiqotlaridan kelib chiqib, globallashuvning moliya, savdo va madaniyat ustidan turli darajadagi taʼsirga ega boʻlgan strategik geografik joylarga nisbatan aytiladi. Global shahar xalqaro tizimdagi eng murakkab va muhim markazni ifodalaydi, bu boshqa shaharlarga bogʻlanganligi bilan global ijtimoiy-iqtisodiy masalalar ustidan toʻgʻridan-toʻgʻri va aniq taʼsirga ega.

Global shahar mezonlari manbadan-manbaga qarab farq qiladi. Umumiy xususiyatlarga yuqori darajadagi shaharsozlik, katta aholi soni, yirik koʻp transmilliy kompaniyalarning mavjudligi, taʼsiri katta va globallashgan moliyaviy sektor, yaxshi rivojlangan va xalqaro bozorga integratsiyalashgan transport infratuzilmasi, mahalliy yoki milliy iqtisodiy ustunlik, yuqori sifatli taʼlim va tadqiqot institutlari hamda gʻoyalar, innovatsiyalar yoki madaniy mahsulotlarning global taʼsiri kiradi. Koʻpchilik indekslar va tadqiqotlar asosida eng odatiy misollar Nyu-York shahri, London, Parij va Tokio hisoblanadi.

Kelib chiqishi va terminologiya 
'Global shahar' atamasi sotsiolog Saskia Sassenning 1991-yilda nashr etilgan "The Global City: New York, London, Tokyo" kitobi sababli ommalashgan. Bungacha taxminan bir xil xususiyatlarga ega boʻlgan shahar markazlari uchun boshqa atamalar ishlatilgan. „Dunyo shahri“ atamasi, global savdoda faol ishtirok etadigan shaharni anglatgan, ushbu atama birinchi marta 1886-yil may oyida "The Illustrated London News" tomonidan Liverpul haqidagi maqolada ishlatilingan. Britaniyalik sotsiolog va geograf Patrick Geddes bu atamani 1915-yilda ishlatgan. „Megashahar“ atamasi XIX asr oxiri yoki XX asr boshlarida keng qoʻllanila boshlagan, eng qadimgi misol 1904-yilda Texas universiteti tomonidan nashr etilgan manbada uchraydi. XXI asrda bu atamalar odatda shaharning moliyaviy qudrati va yuqori texnologiyali infratuzilmasiga qarab foydalaniladi.

Mezonlar 

Raqobatchi guruhlar jahon shaharlarini tasniflash va baholash hamda ularni boshqa shaharlardan ajratib koʻrsatish uchun turli usullarni ishlab chiqqan. Yetakchi jahon shaharlari borasida kelishuv mavjud boʻlsa-da, tanlangan mezonlar qaysi shaharlarning kiritilishi yoki chiqarilishiga taʼsir qiladi. Tanlash mezonlari mezon qiymatiga asoslangan boʻlishi mumkin (masalan, agar ishlab chiqarish va xizmat sektori eng katta sektor boʻlsa, unda X shahar jahon shahri hisoblanadi) yoki belgilangan koʻrsatkichga asoslangan boʻlishi mumkin (agar X shaharning ishlab chiqarish-xizmat sektori N ta boshqa shaharlarning birgalikdagi ishlab chiqarish-xizmat sektoridan katta boʻlsa, unda X shahar jahon shahri hisoblanadi). Mezonlar oʻzgaruvchan va moslashuvchan boʻlishiga qaramay, jahon shaharlari uchun odatiy xususiyatlar quyidagilardan iborat:
 Turli xil xalqaro moliyaviy xizmatlarni taqdim etish, xususan, moliya, sugʻurta, koʻchmas mulk, bank ishi, buxgalteriya va marketingda; va moliyaviy bosh qarorgohlar, fond birjasi va boshqa yirik moliyaviy institutlarni birlashtirgan;
 Transmilliy korporatsiyalarning bosh qarorgohlari;
 Katta hududdagi savdo va iqtisodiy hukmronlik;
 Katta ishlab chiqarish markazlari va konteyner tashish imkoniyatlariga ega portlar;
 Kundalik va global darajada muhim qarorlar qabul qilish qudrati;
 Biznes, iqtisodiyot va madaniyatda yangi gʻoyalar va innovatsiyalar markazlari;
 Raqamli va boshqa ommaviy axborot vositalari va global tarmoqlar uchun aloqa markazlari;
 Milliy mintaqadagi xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan hukmronlik;
 Xizmatlar sektori va axborot sektorida ishlaydigan aholining yuqori foizi;
 Yuqori sifatli taʼlim muassasalari, shu jumladan mashhur universitetlar va tadqiqot markazlari; va xalqaro talabalarni jalb qilish imkoniyati;
 Mamlakatdagi eng yaxshi yuridik, tibbiy va koʻngilochar imkoniyatlarni taklif qiladigan koʻp funksiyali infratuzilma;
 Til, madaniyat, din va mafkuralar xilma-xilligi yuqori boʻlishi.

Umumiy reytinglar 
Global shahar reytinglari koʻp. Nyu-York shahri, London, Tokio va Parij kabi shaharlar eng koʻp tilga olinadi.

GaWC tadqiqoti 
Jon Beaverstok, Richard G. Smit va Piter J. Teylor „Globallashuv va Jahon Shaharlari Tadqiqot Tarmogʻi“ (GaWC)ni tashkil etishgan. Ular jahon shaharlarini toʻrtta „rivojlangan ishlab chiqarish xizmatlari“ boʻyicha baholashadi: buxgalteriya, reklama, bank/moliya va qonunchilik. Garchi mualliflar „shahar reytinglariga qiziqish GaWC loyihasi ruhiga qarshi“ ekanini taʼkidlasa-da GaWC uchta global shahar darajasini va bir nechta ostki reytinglarni ishlab chiqqan. 2004-yilgi reytinglar bir nechta yangi koʻrsatkichlarni oʻz ichiga qoʻshdi, shahar iqtisodiyotiga siyosiy va madaniy omillardan koʻra koʻproq urgu' berishni davom ettirdi. 2008-yilgi roʻyxat, 1998-yilgi versiyaga oʻxshash, Alfa jahon shaharlari (toʻrtta sub-kategoriya bilan), Beta jahon shaharlari (uchta sub-kategoriya bilan), Gamma jahon shaharlari (uchta sub-kategoriya bilan) ga boʻlgan. 2022-yilgi nashrda eng yaxshi uchta tasnifdagi shaharlar quyidagilardir:

Alfa ++ 

  London
  Nyu-York

Alfa + 

  Pekin
  Dubay
  Hong Kong
  Parij
  Shanxay
  Singapur
  Tokio

Alfa 

  Amsterdam
  Bryussel
  Chikago
  Frankfurt
  Istanbul
  Jakarta
  Kuala Lumpur
  Los Angeles
  Lyuksemburg
  Madrid
  Meksiko
  Milan
  Mumbay
  São Paulo
  Seul
  Sidney
  Toronto
  Varshava

Global Cities Index (Kearney) 
2008-yilda Foreign Policy jurnali, A. T. Kearneykonsultatsiya firmasi va Chicago Council on Global Affairs bilan hamkorlikda, Saskia Sassen, Witold Rybczynski va boshqa mutaxassislarning maslahatlari asosida jahon shaharlarining reytingini eʼlon qildi. Foreign Policy shuni taʼkidladi: „Dunyoning eng yirik, eng oʻzaro bogʻlangan shaharlar global kun tartibini belgilashga, transmilliy xavf-xatarlarga dosh berishga va global integratsiya markazlari boʻlib xizmat qilishga yordam beradi. Ular oʻz mamlakatlarining oʻsish dvigatellari va oʻsha mintaqaning resurslariga kirish eshiklari hisoblanadi.“ Reyting 27 koʻrsatkich asosida besh oʻlchovda amalga oshirilgan: biznes faoliyati, inson kapitali, axborot almashinuvi, madaniy tajriba va siyosiy ishtirok. 2015-yildan beri u alohida indeks bilan eʼlon qilinadi, bu shaharning toʻrt oʻlchov boʻyicha 13 koʻrsatkichdagi oʻzgarishlar tezligi asosida salohiyatini prognoz qiluvchi Global Cities Outlook hisoblanadi: shaxsiy farovonlik, iqtisodiyot, innovatsiya va boshqaruv. 2023-yildagi eng yuqori reytingli shaharlar quyidagilardir:

  Nyu-York
  London
  Parij
  Tokio
  Pekin
  Bryussel
  Singapur
  Los Angeles
  Melburn
  Hong Kong

Global Cities Index (Oxford Economics) 
Oxford Economics konsalting firmasi 2024-yilda Global Cities Index-ni chiqardi, dunyoning eng katta 1000 shahrini 27 koʻrsatkich boʻyicha besh toifada (iqtisodiyot, inson kapitali, hayot sifati, atrof-muhit va boshqaruv) baholab, iqtisodiy omillarga koʻproq ahamiyat bergan. 2024-yilda eng yuqori reytingga ega shaharlar quyidagilardir:
  Nyu-York
  London
  San Jose
  Tokio
  Parij
  Seattle
  Los Angeles
  San Francisco
  Melburn
  Syurix

Global Economic Power Index 
Global Economic Power Index iqtisodiy qudratning uch oʻlchovini aks ettirgan holda 2012-yilda joriy etildi. 2015-yilda The Atlantic jurnali Richard Florida tomonidan tuzilgan ikkinchi Global Economic Power Index-ni eʼlon qildi (Martin Prosperity Institute tomonidan chop etilgan shu nomdagi roʻyxatdan farqli oʻlaroq). Bu roʻyxat beshta boshqa roʻyxatga asoslangan shahar kompozit reytingini oʻz ichiga oladi . 2015-yildagi eng yuqori reytingli shaharlar quyidagilardir:
  Nyu-York
  London
  Tokio
  Hong Kong
  Parij
  Singapur
  Los Angeles
  Seul
  Vena
  Stokgolm &  Toronto

Global Power City Index 
Tokioda joylashgan Mori Memorial Foundationning Institute for Urban Strategies 2008-yilda global shaharlar boʻyicha tadqiqot oʻtkazdi. Shaharlar iqtisodiyot, tadqiqot va rivojlanish, madaniy aloqalar, yashash qulayligi, atrof-muhit va kirish imkoniyati boʻyicha oltita toifada baholandi, ulardan 70 ta individual koʻrsatkichlar mavjud. 2023-yildagi eng yaxshi 10 shahar subyektiv kategoriyalar, jumladan, menejer, tadqiqotchi, sanʼatkor, mehmon va rezident boʻyicha ham baholandi. Eng yaxshi 10 shahar quyidagilardir:
  London
  Nyu-York
  Tokio
  Parij
  Singapur
  Amsterdam
  Seul
  Dubay
  Melburn
  Berlin

Moliyaviy reytinglar

Global Financial Centres Index 
Moliyaviy markaz sifatidagi kuch global shahar reytingining eng muhim koʻrsatkichlaridan biriga aylandi. 2024-yil holatiga koʻra, China Development Institute va Z/Yen tahliliy firmasi tomonidan tuzilgan Global Financial Centres Index boʻyicha eng yaxshi oʻnta moliyaviy markaz quyidagilardir:

  Nyu-York
  London
  Singapur
  Hong Kong
  San Francisco
  Shanxay
  Jeneva
  Los Angeles
  Chikago
  Seul

The Wealth Report 
Koʻchmas mulk agenti Knight Frank LLP va Citi Private Bank tomonidan chop etilgan The Wealth Report „Global Cities Survey“ ni oʻz ichiga oladi, unda 25 million AQSh dollaridan ortiq investitsiya qilinadigan aktivlarga ega yuqori daromadli shaxslar uchun eng muhim shaharlar baholandi. Mezonlar iqtisodiy faoliyat, siyosiy qudrat, bilim va taʼsir, va hayot sifati hisoblanadi. 2022-yilda yuqori daromadli shaxslar uchun eng muhim shaharlar quyidagilardir:

 London
 Parij &  Nyu-York
 Los Angeles
 Tokio
 Chikago
 Singapur
 Hong Kong
 Toronto
 Pekin

Ijtimoiy reyting

Dunyoning eng koʻtilga olinadigan shaharlari 
Londonda joylashgan ING Media firmasi tomonidan ijtimoiy tarmoqlar va onlayn yangiliklar orqali 250 shaharni umumiy onlayn eslatmalar boʻyicha reytingi tuzildi. Raqamli eslatmalarning beshdan bir qismi Tokio, Nyu-York, London va Parij toʻgri keladi. 2019-yil nashrida eng yaxshi shaharlar quyidagilardir:

  Tokio
  Nyu-York
  London
  Parij
  Madrid
  Dubay
  Rim
  Barselona
  Seul
  Osaka

Manbalar

Tashqi havolalar 

 Repository of Links Relating to Urban Places
 The World-System’s City System: A Research Agenda  by Jeffrey Kentor and Michael Timberlake of the University of Utah and David Smith of University of California, Irvine
 UN-HABITAT.:. The State of the World’s Cities

Shaharlar
Reytinglar
Global shaharlar