yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Folklorizm

Folklorizm — yozma adabiyotda qoʻllangan ogʻzaki poetik ijod materiali. Ilmiy adabiyotlarda Folklorizm "ikkinchi shakl" (K.Chistov) atamasi bilan ham yuritiladi. Yozma adabiyotda muallif yoki personaj nutqida qoʻllangan xalq maqollari, matal hamda iboralar oddiy Folklorizm sanaladi. Ijodkorning folklorga xos tasvir uslubiga ergashishi, folklor materialidan oʻz asarida foydalanishi, folklorga mansub syujet yoki motivni asariga olib kirishi va boshqa murakkab Folklorizm hisoblanadi. Asqad Muxtorning "Chinor", Turob Toʻlaning "Suyuk momo", Erkin Vohidovning "Ruxlar isyoni", Abdulla Oripovning "Kasam dara", Oʻtkir Hoshimovning "Parvona kuni" kabi asarlarida F.ning yorqin namunalari bor. Folklorizmlar madaniy hayot rivojining hozirgi bosqichida adabiyot va sanʼatning gʻoyaviybadiiy jihatdan uzluksiz taraqqiyotini taʼminlovchi bosh omilga aylandi.
Fon togʻlari

Fon togʻlari — Pomir-Olay sistemasidagi baland togʻlar. Zarafshon va Turkiston tizmalari oraligʻida. Shimoldan Zarafshon vodiysi, gʻarbdan Kishtut daryosi vodiysi va sharqdan Fondaryoning chuqur darasimon vodiysi bilan chegaradosh. Eng baland joyi Chimtargʻa togʻi (5489 m). Fon togʻlarida Iskandarkoʻl bor. Oʻrtacha balandlikdagi qismlarida oʻrmon, oʻtloqi dasht landshaftlari asosiy oʻrin tutadi. Baland togʻlar alp va subalp oʻtloklari, choʻqqilari doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Yon bagʻrilarida qoya va qurum koʻp. Yanvarning oʻrtacha harorati — 10-15°; iyulniki 10-15°. Yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Fon togʻlaridan Toshkent-Dushanba avtomobil yoʻli oʻtgan. Turistlar koʻp keladi.

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Denis Fonvizin

Denis Ivanovich Fonvizin (1744.3(14).4 yoki 1745, Moskva 1792.1(12). 12, Peterburg) – rus yozuvchisi maʼrifatparvar. Rus ijtimoiy komediyasining yaratuvchisi. Moskva universiteti qoshidagi gimnaziyada oʻqigan (1755—62). Peterburg Tashqi ishlar kollegiyasida tarjimon (1762), N. I. Panin rahbarligidagi Tashqi ishlar kollegiyasida kotib (1769). Fonvizin erkin fikrlovchi yosh ofitserlar toʻgaragi bilan yaqinlashgan. Umumtaʼlim uchun kurashgan, maʼrifatparvar podshoh tarafdori boʻlgan. „Xizmatkorimga maktubim“ (1763 – 69) hajviy asari hamda „Brigadir“ satirik komediyasi (1770-yil sahnalashtirilgan)da dvoryanlar axloqi, ularning fransuzparastligi hajv qilingan. 1777— 1778 yillar Fransiyaga sayohat qilgan. Shu sayohat taassurotlari asosida yozilga „Birinchi sayohat xotiralari“ (N. Paninga xatlar, 1800) asari rus nasrining shakllanishida muhim rol oʻynagan. Fonvizin „Zaruriy davlat qonunlari haqida mulohazalar“ (1780) asarida chor Rossiyasi davlat tartiblarini tanqid qilgan. „Nodon“ („Nedorosl“, 1783) komediyasi rus realistik teatri, komediyasi taraqqiyotiga kuchli taʼsir etgan. 1784-yil „Graf Nikita Ivanovich Panin hayoti“ asarini imzosiz, fransuz tilida nashr ettirgan. „Kallisfen“ qissasi (1786, imzosiz) ham bor. 1789-yil yoza boshlagan avtobiografik qissasi tugallanmay qolgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

 

Rossiyalik yozuvchilar
Rossiya yozuvchilari
Fonogramma

Fonogramma ( phone — tovush va  gramma) — maxsus texnik vosita (fonograf, magnitofon, raqamli rekorder kabi)lar yordamida yozilgan tovush sadolari yigʻindisi. Tayyorlanish usuli (mexanik, foto, elektromagnit, elektronraqamli va boshqalar)ga koʻra turli shakllarda namoyon boʻladi: grammofon plastinkasi, magnit tasma, kinotasma, trek, elektron fayl va boshqa Yozish jarayoni xususiyatlariga binoan mono, stereo, kvadro va boshqa turlari ajratiladi. Fonogramma, odatda, maxsus ovoz yozish studiyasi hamda kinostudiyalarda tayyorlanadi. Fonogramma yuqori akustik sifatlari, eng yaxshi ijrolarni tanlash hamda ulardan uzok, muddat mobaynida foydalanish imkoniyatlari tufayli radio (1940-yillar oxiri), televideniye (1950-yillardan), ommabop musiqa madaniyati (ayniqsa, popmusiqa)lan keng oʻrin olgan.

Oʻzbekistonda ovozli kino, radio va televideniye, gramplastinkaga ovoz yozish (Toshkent gramplastinka zavodi, 1945) tizimlari tashkil topishi fonogramma tayyorlash jarayoniga asos soldi (ovoz rej.lari A. Timoxin, Yu. Salnikov va boshqalar). 1962-yildan N. Hasanov tashabbusi bilan stereo fonogrammalar tayyorlana boshlandi ("Shashmaqom" yozuvlari va boshqalar). Keyinchalik A. Tojiyev, R. Umarxoʻjayev, V. Gushchinlar va keyingi yillarda "Mustaqillik", "Navroʻz" kabi davlat bayramlari, yirik shoukonsertlar uchun sifatli fonogrammalarni tayyorlashda I. Iosis, I. Minichlar alohida xizmat koʻrsatdilar. Ayni paytda, Oʻzbekistonda fonogrammalar ochiq konsert va turli marosimlarda odat tusini olib, jonli ijrolar kamayib ketishi, musiqiy ijod jarayoniga muayyan (ayniqsa, Gʻarb popmusiqasiga oid) uslubiy qoliplarning singdirishiga sabab boʻlmokda.

Muhiddin Nosirov.
Fonus

Fonus, fonar — 1) qoʻlda koʻtarib yuriladigan (ichiga chiroq yoki sham qoʻyiladigan), shamol va yoginsochindan muhofaza qilingan, biror joy (koʻcha, maydon)ga oʻrnatiladigan chiroq, qandil; 2) meʼmorlikda bino tomi qubbasidagi dumaloq yoki koʻpqirrali ichkarini tabiiy yoritish va shamollatish uchun xizmat qiladigan meʼmoriy shakl. Darboziy uslubi  fonuslarning dastlabki koʻrinishidir (Niso, Panjakentsat turar joy va mehmonxonalar rekonstruksiyalari).  Fonuslar, asosan, zal, gumbaz, minora choʻqqisiga ishlanadi. Uning sodda koʻrinishlari Parfenon, Qad. Misrning gipostil zallari, Qad. Rim bazilikalariaa, Panteon, Juma masjid, Abulfazl maqbarasi, Sofiya ibodatxonasi, Toʻrabekxonim maqbarasi gumbaz gardishidagi darchalar qatorida uchraydi. Buxorodagi Abdullaxon madrasasi  fonusning 8 tuynugidan tushayotgan yorugʻlik ikki qavatli hujralarni yoritib turadi. Zamonaviy meʼmorlikda xona (zal)larni tepadan oynavandli  fonuslar orqali yoritish keng tarqalgan (Toshkentdagi Oʻzbek milliy akademik drama teatri, bank binolari va boshqalar).

Manbalar  

Arxitektura
Fonus xayol

Fonus xayol — oʻzbek xalq qoʻgʻirchoq teatrining turi. Navoiyning "Hayratulabror" dostonida berilgan va boshqa maʼlumotlarga Karaganda, Fonus xayol  XIV—XVI asrlarda yaxshi taraqqiy etgan. Qoʻgʻirchoklar charm yoki taxtadan yassi qilib ishlangan, kiyimkechaklari tikish va rang bilan belgilangan. Qoʻgʻirchoklar dastchoʻplarga oʻrnatilgan. Dastchoʻplarni harakatlantirish va ularning boʻgʻinlariga bogʻlangan iplarini tortish orqali ular jonlangan. Tomoshalar kechqurun va tunda bino ichida koʻrsatilgan. Ular yupqa oq parda ortida, unga juda yaqin masofada (5—7 sm) harakatlantirilgan. Qoʻgʻirchoklarning ortidan shaʼm oʻrnatilgan yoki zigʻir yogʻi quyilgan bir necha fonuslar yoritib turgan. Natijada qoʻgʻirchoqlarning aksi pardaga tushgan. Fonus xayol tomoshalarida qahramonlik dostonlarining syujetlari aks ettirilgan va u koʻpincha saroylarda koʻrsatilgan.

Adabiyot 
 Qodirov M., Xalq qoʻgʻirchoq teatri, T., 1972.
Forma

Forma ( — koʻrinish) (matematikada) — bir hadlarning darajasi bir xil boʻlgan bir nechta oʻzgaruvchili koʻphad. Oʻzgaruvchilar soni p ga qarab formalar binar (p=2), ternar (p=3) va boshqa, darajasiga qarab chiziqli (t = 1), kvadratik (t=2), kubik (t=3) va hokazo deyiladi. Tatbiq uchun kvadratik formalar katta ahamiyatga ega. Masalan, vektor uzunligining kvadrati vektor koordinatalaridan tuzilgan kvadratik forma bilan ifodalanadi. Sonlar nazariyasida butun sonlarni butun koeffitsiyentli kvadratik forma yordamida tasvirlash juda muhim masaladir. Formalar algebra, geometriya, sonlar nazariyasi, mexanika va matematikaning boshqa sohalarida qoʻllanadi.

 

Matematika
Formula

Ilm-fanda formula - bu matematik formulada yoki hisoblashlarda boʻlgani kabi, ma'lumotni ramziy ravishda ifodalashning qisqacha usuli hisoblanadi. Fanda formula atamasining norasmiy qo'llanilishi berilgan miqdorlar orasidagi munosabatlarning umumiy tuzilishiga ishora qiladi.

Matematikada 
Matematikada formula odatda bir matematik ifodani boshqasiga tenglashtiradigan ayniyatni anglatadi. Eng muhim turlaridan biri esa matematik teoremalardir . Sintaktik jihatdan formula (ko'pincha yaxshi shakllangan formula deb ataladi) ma'lum bir mantiqiy tilning belgilari va shakllanish qoidalaridan foydalangan holda tuzilgan obyektdir.  Misol uchun, sharning hajmini aniqlash uchun katta miqdordagi integral hisob yoki uning geometrik analogi talab qilinadi. Biroq, buni qandaydir parametr (masalan, radius ) bo'yicha bir marta bajarib, matematiklar shar hajmini uning radiusi bo'yicha aniqlash uchun formula ishlab chiqganlar:

  .

Ushbu natijaga erishilganidan so'ng, radiusi ma'lum boʻlgan har qanday sharning hajmini hisoblash mumkin. Bu yerda V hajm va r radius so'zlar yoki iboralar o'rniga bitta harf sifatida ifodalanganligiga e'tibor bering. Bu konvensiya nisbatan sodda formulada unchalik muhim boʻlmasa-da, matematiklar kattaroq va murakkabroq formulalarni tezroq boshqarishi mumkinligini anglatadi.  Matematik formulalar ko'pincha algebraik, analitik yoki yopiq shaklda bo'ladi . 

Umumiy kontekstda formulalar haqiqiy dunyo hodisalarining matematik modelining ko'rinishi bo'lib, shuning uchun ba'zilari boshqalardan ko'ra umumiyroq boʻlgan holda haqiqiy dunyo muammolarining yechimini (yoki taxminiy yechimini) ta'minlash uchun ishlatilishi mumkin. Masalan, 

 

formula Nyutonning ikkinchi qonunining ifodasi boʻlib, koʻplab jismoniy vaziyatlarga nisbatan qoʻllanadi. Ko'rfazdagi to'lqinlarning harakatini modellashtirish uchun sinus egri chizig'i tenglamasidan foydalanish kabi boshqa formulalar muayyan muammoni hal qilish uchun yaratilishi mumkin. Biroq, barcha holatlarda formulalar hisob-kitoblar uchun asos bo'ladi.

Ifodalar formulalardan farq qiladi, chunki ular tenglik belgisini (=) o'z ichiga olmaydi.  Formulalarni grammatik jumlalarga o'xshatish mumkin boʻlgani kabi ifodalarni iboralarga o'xshatish mumkin.

Hisoblashlarda 
Hisoblashda formula bir yoki bir nechta o'zgaruvchilar ustida bajarilishi kerak boʻlgan (qo'shish kabi) hisoblashni tavsiflaydi. Formula ko'pincha bilvosita kompyuter ko'rsatmasi shaklida taqdim etiladi. Masalan,

 Selsiy darajasi = (5/9)*( Farengeyt darajasi - 32).

Kompyuterning elektron jadval dasturida katakning qiymatini qanday hisoblashni ko'rsatadigan formulani, masalan, A3 ni yozish mumkin

 =A1+A2,

bu yerda A1 va A2 elektron jadvaldagi boshqa kataklarga (A ustuni, 1 yoki 2-qator) ishora qiladi.

Yana qarang 

 Formula muharriri
 Formula birligi
 Matematik belgilar
 Teorema

Manbalar 

Elementar algebra
Matematik belgilashlar
Fors

Fors — Eronning jan.dagi tarixiy viloyat. Qadimda Persida (yunoncha), Porso (qad. forscha; arabcha shakli — Fors). 7-asrda Forsni arablar fathidan so'ng, uning bosh shahri Istaxrni vayron qilishgan. 7-asr oxirlarida Fors — xorijiylar harakati tarqalgan hudud. Fors Buvayhiylar, Solgʻuriylar, Muzaffariylar, Zendlar davlatining oʻzagini tashkil etgan. Bu davlatlarning markazi Sheroz shahri boʻlgan. Mil.avv. VI asrda hozirgi Eron hududida Ahamoniylar sulolasiga mansub shohlar tomonidan asos solingan Fors podshohligi vujudga kelgan.

Fors adabiyoti 
Somoniylar davlati barpo boʻlishidan boshlangan besh asrlik davr eron va tojik halqlari adabiyotining, xususan sheʼriyatining kamolot choʻqqisiga koʻtarilgan davri boʻldi. Bu davrda dariy(forsiy)tilda insoniyatning ma‘naviy boyliklari xazinasiga katta xissa qoshgan, oʻzining oʻlmas asarlari bilanjahon kitobxonlarini maftun etgan Rudakiyning lirik sheʼrlari Firdavsiyning mashhur „Shohnoma“asari Umar Hayyomning ruboyilari,Saʼdiy She‘roziyning „Guliston“ va „Bo‘ston“ asarlari Xusrav Dehlaviyning „Xamsa“si Hofizning g‘azallari Jomiyning „Haft avrangi“va boshqa bir qancha asarlar yaratildi.

Manbalar 

 

Qadimgi Fors
Werner Forssmann

Werner Forssmann (1904—79) — nemis xirurgi va urologi. Berlindagi Fridrix Vilgelm universiteti tibbiyot fakultetini tugatgan (1928). 1956-yildan Gutenberg nomli universitet (Mayns)da urologiya va xirurgiya professor; Dyusseldorf tibbiyot akademikning faxriy professor (1964-yildan), universitet professor (1970-yilgacha). Yurakni kateterlash (kateterizatsiya) usuli mualliflaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1956; A. Kurnan va Dickinson Richarde bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1904-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
29-avgustda tugʻilganlar
1-iyunda vafot etganlar
Fortepiano

Fortepiano ( — kuchli va piano — kuchsiz, sekin) — royal va piavdsholarning umumiy nomi. 18-asr boshida B. Kristofori (Italiya), J. Marius (Fransiya) va K.G. Shryoter (Germaniya) tomonidan ixtiro qilingan. Keyinchalik fortepiano mexanizmi va shakli I. A. Shteyn, I. A. Shtreyxer (Avstriya), A. Bekers (London), S. Erar (Parij) va boshqa ustalar tomonidan takomillashtirilgan. Tovush ogayeishlarini bosish orqali kigiz qoplangan yogʻoch bolgʻachalar bilan torlarga urish natijasida xreil qilinadi. Klavesin va klavikorddan dinamikasi oʻzgaruvchanligi (mas, kuchli peggedan astasekin piano darajasiga oʻtish imkoniyatlari) bilan farq qiladi (nomi shundan). fortepiano uchun ilk asarlarni I. Gaydn, V. A. Motsart, L. Betxoven va boshqa ijod qilgan. Fortepiano oʻzining keng ijroviytexnik hamda ifodaviy imkoniyatlari tufayli Yevropa koʻp ovozli musiqasida asosiy yakkanavoz va joʻrnavoz soz sifatida keng oʻrin olgan.

Oʻzbekistonda fortepiano musiqasi 1920—30 yillarda V. Uspenskiy, B. Nadejdin qayta ishlagan oʻzbek xalq kuylaridan boshlab, keyinchalik G. Mushel, X. Izomov, B. Giyenko, Sayfi Jalil, N. Zokirov, oxirgi yillarda D. Saydaminova, R. Abdullayev, A. Nabiyev, M. Otajonov, D. Omonullayeva va boshqalarning miniatyuralari, sonata va konsertlari, koʻp qismli turkumlari bilan boyidi. Oʻzbekistonda fortepiano ijrochiligi sanʼati rivojiga A. Lisovskiy, N. Yablonovskiy, Oʻzbekistonda xizmat kursatgan artistlar O. Yusupova, A. Sharipova, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi T. Popovich, xalqaro tanlovlar gʻolibi E. Mirqosimova, A. Sultonov, U. Polvonov va boshqa oʻz hissasini qoʻshgan.

Yana qarang 

 Pianino
Fos

Fos ( Fās) — Marokashning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Fos viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 772 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Savdotransport markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Muhim sanoat markazlaridan. Toʻqimachilik, oziqovqat, yogʻochsozlik, kimyo sanoatlari rivojlangan. Stanoksozlik zavodi bor. Hunarmandchilikda mato toʻqiladi, sopol idishlar va teridan turli buyumlar tayyorlanadi. Mamlakatning madaniytarixiy markazi. Magʻribning diniy markazlaridan biri. Mashhur Qaraviylar musulmon universiteti (859.), Marokash sanʼati muzeyi bor. Shaharga ilk bor 8-asrda asos solingan boʻlib, 3 qismdan iborat: Fos alBali (eski Fos, 789 yilda Idrosi I asos solgan), Fos alJadid (yangi Fos, 1276-yilda kurila boshlagan) va 1916-yildan keyin qurilgan zamonaviy shahar.

Shahar 9— 10-asrlarda Idrisiylar davlati markazi boʻlgan. 13—15-asrlarda Mariniylar davlati, 14-asrdan Magʻribning siyosiy markazi. 1911-yilda Fosni fransuzlar bosib olgan. 1956-yildan Marokash mustaqillikka erishgach, Fos tez rivojlana boshladi.

Manbalar
Fosfatlar

Fosfatlar — fosfat kislota tuzlari va efirlari. Ortofosfat va polimer (yoki kondensatlangan) fosfatlarga boʻlinadi. Kondensatlangan fosfatlar tetraedrik [RO4]3~ guruxlarning oʻzaro birlashish usuliga koʻra polifosfatlar, metafosfatlar va ultrafosfatga boʻlinadi. Polifosfatlar — RO3— O—RO,— zanjirlardan iborat [RO4]3~ guruhlardan tuzil gan (zanjirlarda 105 gacha fosfat atomlari boʻlishi mumkin). Metafosfatlarda [RO4]3~ tetraedrlar berk xalqalar hosil qiladi. Ultrafosfatlar tarmoklangan zanjir va halqalardan tuzilgan. Ultrafosfatlar tarkibida Me,O:R2O5 nisbati 0>1 dan kichik boʻladi. Ult rafosfatlar suvda kam eriydi. Ular suvda gidrolizlanib turli meta va polifosfatlar hosil qiladi. Ortofosfatlar — ortofosfat kislota (N3RO4) tuzlari. Ular bir almashingan [mas, KN2RO4, Sa(N2RO4)2 va boshqa], ikki almashingan [mas, (NH4)2 NRO4, NH4NaHPO4 va boshqa] va uch almashingan [mas, Sa3(RO4)2, NH4MgPO4 va boshqa] ortofosfatlarga boʻlinadi. Fosfatlar tarkibidagi [RO4R~ anion xam tetraedrik tuzilishga ega. Nordon ortofosfatlar qizdirilganida qizdirish sharoitiga qarab halqasimon metafosfatlar yoki zanjirsimon polifosfatlar hosil boʻlishi mumkin. Normal (oʻrta) ortofosfatlar (Me’,RO4) qizdirilganida oʻzgarmaydi, lekin kation termik beqaror boʻlsa, parchalanib uchuvchan mahsulotlar ajralib chiqishi mumkin. Bir almashingan ortofosfatlar suvda eriydi. Ikki va uch almashingan ortofosfatlardan faqat ishqoriy metallar hamda ammoniy ortofosfatlari suvdagi eritmalarda gidrolizlanadi. Masalan, NaH2PO4, Na2HPO4 va Na3PO4 larning 1%li eritmalarida rN 4, 6, 8, 9 va 12,1 ga teng. Bi, Sn, Ti, Zr, Hf, Th lardan boshqa metallarning ortofosfatlari kuchli kislotalarda eriydi. Suvda eruvchan ortofosfatlar hosil qilish uchun metallarning gidroksid yoki karbonatlari eritmasiga tegishli miqsorda N3RO4 qoʻshiladi.

Kaltsiy va ammoniy ortofosfatlar fosforli oʻgʻitlar, emallar, boʻgʻiq shishalar ishlab chiqarishda, farmatsevtika sanoatida, olovbardosh materiallar tayyorlashda qoʻllanadi. Kaltsiy va ammoniyning kristall holdagi, bir almashingan ortofosfatlari juda qimmatli segneto va pyezoelektrik materiallardir.

Tuzilishi turlicha polimer fosfatlarni quyidagi formula bilan ifodalash mumkin: chiziqli polifosfatlar Mep+2 R„O3l+1> qalqali polifosfatlar Mep RpO3p. Bu yerda p — polimerlanish darajasi. Polimer fosfatlarning xossalari kation tabiatiga, fosfatanionning tuzilishi, polimerlanish darajasi, fosfat strukturasi va boshqalarga bogʻliq. Siklik metafosfatlar ichida trimeta, tetrameta, geksameta va oktametafosfatlar koʻproq oʻrganilgan.

Fosfat kislota efirlaridan bir, ikki va uch almashingan ortofosfatlar mavjud. Ular ROS13 ga spirt taʼsir ettirib olinadi. Pestitsidlar, ekstragentlar va boshqa sifatida qoʻllanadi. Baʼzi organik fosfatlar (nuklein kislotalar, adenozintrifosfat kislotalar) tirik organizmlarda muhim funksiyalarni bajaradi.

Saidahrol Toʻxtayev.
Fosforit uni

Fosforit uni — fosforli oʻgʻit, fosforitlardan kukun holida ishlab chiqariladi, tuproq nordonligini pasaytiradi, suvda erimaydi. Tarkibida oʻsimliklar qiyin oʻzlashtiradigan va SaSO3, CaJ2 aralashgan Sa3(RO4)2 shaklidagi 19—30% R2O5 bor. Nordon, botqoqi, qumlokli tuproqlarda qoʻllanadi (bir necha yil taʼsir qiladi). Tuproqsagi kislota, mikroorganizmlar faoliyati, oʻsimliklar ildizi ajratadigan moddalar taʼsirida fosforit uni tarkibidagi fosfor oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan Sa(N2RO4)2N2O shakliga oʻtadi. Fosforit unini koʻpgina ekinlar uchun qoʻllash mumkin. Dukkakli ekinlarga yaxshi taʼsir qiladi.

Oʻgʻitlar
Fosforli oʻgʻitlar

Fosforli oʻgʻitlar - tarkibida fosfor boʻlgan mineral va organik moddalar; oʻsimliklarning fosfor bilan oziqlanishini yaxshilash uchun ishlatiladi. Oʻsimliklar oʻzlashtirgan fosforning tuprokdagi jamgʻarmasini toʻldirishning birdanbir manbaidir. F.oʻ. tarkibida fosfor boʻlgan rudalar — apatit va fosforitlarni qayta ishlab olinadi. Bulardan tashqari, metallurgiya sanoati chiqindilari — tomasshlak va marten fosfatshlak hamda organik moddalar, mas, suyak uni, tung va boshqalar Fosforli oʻgʻitlar sifatida ishlatiladi. Qishloq xoʻjaligiga yetkazib beriladigan F.oʻ. tarkibidagi fosfor ortofosfat kislota (N3RO4)ning ortofosfat tuzlari shaklida boʻladi. Ayrim F.oʻ. esa polifosfat (superfosfat) kislota, shu jumladan, metafosfat kislota asosida olinadigan murakkab oʻgʻitlardir. F.oʻ. sanoat yoʻli bilan olingan birinchi mineral oʻgʻitlardan hisoblanadi (1842-yilda Buyuk Britaniyada superfosfat ishlab chiqarila boshlagan). Eruvchanlik darajasiga qarab F.oʻ. ni 3 asosiy guruhga ajratish mumkin: suvda eriydigan (oddiy, qoʻshaloq va ammoniylashgan superfosfat, ammofos, diammofos) F.oʻ. Bu oʻgʻitlarda fosfor bir asosli kaltsiy fosfat Sa(N2RO4)2N2O holida boʻladi; suvda erimaydigan (pretsipitat yoki kaltsiy gidrofosfat, tomasshlak, marten fosfatshlagi, ftorsizlangan fosfat va boshqa termik fosfatlar) F.oʻ.; bu oʻgʻitlarda fosfor 2 asosli kaltsiy fosfat — SaNRO4N,O yoki tetrakaltsiy fosfat — Sa4R2O5 holida boʻladi. Ammoniy sitrat, limon kislota eritmalarida eriydigan bu oʻgʻitlar shudgorlashda asosiy oʻgʻit sifatida yoki kultivatsiya vaqtida qoʻllanadi; qiyin eriydigan yoki suvda va kucheiz kislotalarda erimaydigan (fosfrit uni va suyak uni) F.oʻ. Ularda fosfor kaltsiy fosfat — Sa3(RO4)2 holida boʻladi. Bunday oʻgʻitlar qiyin eriydigan fosfatlarni oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan shaklga keltiruvchi nordon tuttroklarga bilvosita oʻgʻit sifatida yuqori dozalarda solinadi. F.oʻ.ni ishlatish xususiyati ularning eruvchanlik darajasiga bogʻliq.

Adabiyot 
 Nabiyev M.A., Azotnokislotnaya pererabotka fosfatov, t., 1, T., 1976.

Risqiboy Yoqubov.

Qishloq xoʻjaligi
Fosfororganik birikmalar

Fosfororganik birikmalar — tarkibidagi fosfor atomi uglerod atomiga bevosita yoki geteroatom — kislorod, azot, oltingugurt orqali birikkan organik birikmalar sinfi. Keyingi tipdagi Fosfororganik birikmalar fosfat, pirofosfat, trifosfat kislota efirlari xrlida tabiatda keng tarqalgan (fosfat kislotalar); bularga nuklein kislotalar, koʻpgina muhim kofermentlar, adenozintrifosfat kislota va baʼzi vitaminlar kiradi.

Fosfororganik birikmalar turli belgilariga qarab tasniflanadi. Molekuladagi uglerod— fosfor (S—R) bogi soniga qarab, chunonchi: birlamchi (RPH2), ikkilamchi (R2PH) va uchlamchi (R3P) fosfinlar va ularning turli hosilalari (R — organik qoldiq), fosforning valentlik holatiga koʻra, 3 va 5 valentli fosfor hosilalari bor; fosforning kordinatsion soni 2, 4, 5 va 6 ga teng boʻlgan birikmalari ham maʼlum. Fosfor funksiyasi tasnifiga kura, fosfinlar, fosfin oksidlari (R3PO), sulfidlar (R,PS), iminlar (R3PNR), fosfinometilenlar (R3P=CR’R"), fosfoniy birikmalari (R4P’X ), kislorodli kislotalar: fosfonid (RPO2H2), fosfinid (R2POH), fosfonat (RPO3H2), fosfinat (R2PO2H) kislotalar va ularning turli sulfidli va nitritli analoglari hamda hosilalari, shuningdek, gipofosfit N3RO2, fosfit, N3RO, fosfat N3RO4 kislotalar va boshqa kislotalarning organik hosilalari (efirlar, amidlar, angidridlar va boshqalar) boʻladi. Bundan tashqari, R— R bogli Fosfororganik birikmalar ham bor, mas, di, triva tetrafosfinlar, tegishli siklofosfinlar va ularning hosilalari.

Fosfororganik birikmalar sintezida S—R bogʻini hosil qilish usulining ahamiyati katta. Bunga Arbuzov reaksiyasi: (RO),P+R’ X—> >R’PO(OR)2+RX va Mixaelis Bekker reaksiyasi: (RO)2PONa +R’X ^R’PO (OR)2+NaX va boshqa reaksiyalar misol boʻladi.

Fosfororganik birikmalar texnikada, qishloq xoʻjaligida, tibbiyotda, shuningdek, ilmiy tadqiqot ishlarida qoʻllanadi. Fosfororganik pestitsidlar (insektitsidlar, akaritsidlar, defoliantlar, stimulyatorlar va hokazo) koʻplab ishlab chiqariladi. Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Umumiy va noorganik kimyo instituti olimlari tomonidan Fosfororganik birikmalar asosida yangi murakkab oʻgʻitlar, defoliantlar va oʻstiruvchi moddalar sintez qilindi. Fosfat kislota bilan monoetanolamin suvdagi eritmasining oʻzaro kimyoviy taʼsiri natijasida olingan yangi modda etanolamin fosfat 2NH2C2H4OHH3PO4 stimulyatori shular jumlasidandir. Fosfororganik birikmalardan tibbiyotda, asosan, oftalmologiyala foydalaniladi. Biologik muhim fosfatlar, mas, adenozintrifosfatlar, kokarboksilaza, bir qator vitaminlar muhim ahamiyatga ega. Fosfororganik birikmalar kompleks hosil qiluvchi moddalar sifatida rudalarni boyitishda (uran va boshqa metallar ishlab chiqarishda) qoʻllanadi. Koʻpgina Fosfororganik birikmalar surkov moylariga qoʻshimchalar, plastmassalar va tolalarning olovbardosh komponentlarM (antipirenlar), erituvchilar, gidravlik suyukliklar va boshqa sifatida ishlatiladi. Fosfororganik birikmalardan organik sintezda ham keng foydalaniladi. Baʼzi kuchli zaharlovchi moddalar (mas, zarin, zoman, tabun, fosforiltioxolinlar) ham Fosfororganik birikmalarga mansub.

Zikrilla Isaboyev.
Fot (birlik)

Fot (yun. phos — yorugʻlik) — yoritilganlik birligi. Fot 1 lyumen yorugʻlik oqimi 1 sm2 sirt boʻylab tekis tarqalganda hosil boʻladigan yoritilganlikka teng. Fot xalqaro ph bilan belgilanadi: 1 f=104 lk. Lyuks kiritilgunga kadar ishlatilgan.
Foteh niyoziy

Niyoziy Foteh (1914.16.4, Samarkand — 1991.30.8, Dushanba) — Tojikiston xalq yozuvchisi (1986). Samarqand Ped. akademiyasida oʻqigan (1934). 2jaqon urushi qatnashchisi (1941—45). F.N.ning ijodi oʻtgan asrning 30-yillaridan boshlangan. Dastlab oʻzbek tilida "Mayak" (1933), "Bu kunning gʻazali" (1938), "Sevgi" (1940) singari toʻplamlari nashr etilgan. "Vafo" (1kitob, 1949; 2kitob, 1958) romani, "Qoʻshni qiz" (1954) qiyesasi yozuvchiga katta shuhrat keltirgan. "Oʻrmonni xilvat bilma" (1975), "Qurolsiz askarlar" (1986) romanlarida Ikkinchi jahon urushining dastlabki (1941—1942) yillari voqealari ifodalangan. Foteh Niyoziy dramaturg va kinodramaturg sifatida ham "Vatanparvarlar" (1938), "Koʻprik" (1959) kabi dramalar, "Uchinchi qiz" (1971), "Gʻayurovlar oilasining sarguzashti" (1975) kabi kinossenariylar yaratgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Rudakiy nomidagi Tojikiston Davlat mukofoti laureata (1977).

Manbalar 
 Vafo [roman], T., 1974. Ad.: Ijodkor doʻstlar, T., 1968.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Fotima

Fotima (r.a) (taxminan 605/606, Makka – 632/633, Madina) — Muhammadning payg'ambar (s.a.v) kenja qizi. Fotimaga (r.a) eʼtiqod qilish shialar oʻrtasida keng tarqalgan. Shia imomlar va musulmon mamlakatlaridagi koʻpchilik sulolalar (idrisiylar, fotimiylar, saʼdiylar va boshqalar), shuningdek, barcha sayyidlar Fotima (r.a) va uning eri Ali ibn Abu Tolib avlodlari deb hisoblanadi. Fotima (r.a) goʻzal boʻlgani uchun nomiga Zahro (Guldek) ismi ham qoʻshib aytiladi. Fotima(r.a)ning 5 farzandi: 3 oʻgʻil (Hasan, Husayn, Muhsin) va 2 qizi (Ummu Gulsum va Zaynab) boʻlgan edi. Muhammad payg'ambar (s.a.v) vafotidan olti oydan soʻng Fotima (r.a) olamdan oʻtgan. Madinaga borgan shia ayollar Fotima (r.a) qabrini ziyorat qiladi.

Manbalar 

 

Fotima
Fotodavriylik

Fotodavriylik —oʻsimliklar va hayvonlarda kecha-kunduzning yorugʻ (kun uzunligi) va qorongʻi (tun uzunligi) davrlari nisbatlariga, ularning uzun-qisqaligiga javob reaksiyasi; oʻsimliklarning oʻsishi va rivojlanishi jarayonlari oʻzgarishlarida namoyon boʻladi. F. ekologik omil sifatida turning yashash imkoniyatini belgilaydi. Ontogenezning tashqi sharoitlardagi mavsumiy oʻzgarishlariga moslashishi bilan bogʻliq holda evolyutsiya jarayonida vujudga kelgan. Kun uzunligi oʻsimliklarda yilning davri(mavsum) koʻrsatkichi va gullashga oʻtish yoki noqulay mavsumga tayyorgarlik uchun tashki signal boʻlib xizmat qiladi. Oʻsimlikning fotodavrga reaksiyasini barglardagi maxsus pigment — fotoxrom (F730) nazorat qiladi. F. oʻsimliklarning gullash jarayonida yorqin koʻrinadi. Yorugʻlik va qorongʻulikdan taʼsirlanish tarzida oʻsimlik bargida gullashga ragʻbat beradigan gormonlar kompleksi xreil boʻladi. Gullashni uygʻotadigan, yaʼni fotodavr boʻyicha oʻsimliklar uzun kun oʻsimliklari (boshokli galla ekinlari), qisqa kun oʻsimliklari (gʻoʻza, sholi, tariq, nasha, soya va boshqalar) hamda betaraf (neytral) oʻsimliklar (marjumak, noʻxat va boshqalar)ga boʻlinadi. Uzun kun oʻsimliklari, asosan, moʻʼtadil va qutb atrofi kengliklarida, qisqa kunliklari — subtropiklarga yaqin kengliklarda tarqalgan. F. oʻsimlikdagi boshqa morfologik (tuganaklar, piyozlar, ildizmevalar, poyalar paydo boʻlishi) va fiziologik (oʻsish jadalligi va shakli va tinim davri, xazonrezgilikning boshlanishi va boshqalar) jarayonlarga ham jiddiy taʼsir koʻrsatadi. Oʻsimlik turlari u yoki bu fotodavriy guruhlarga mansubligi boʻyicha, navlar va liniyalar esa F. reaksiyasining yuzaga chiqishi darajasi boʻyicha farklanadi. Bu hol navlarni rnlashtirishda, shuningdek, yorugʻlikda oʻstirish va oʻsimliklarni himoyalangan yerlarda oʻstirishda hisobga olinadi. Hayvonlarda F. kuyikish davri muddatlari, kuzgi va bahorgi tullash, kishki uyquga ketish, tuxum qoʻyish va boshqalarga taʼsir koʻrsatadi, genetik jihatdan biologik ritmlar bilan bogʻliq. F. reaksiyasidan foydalanib qishloq xoʻjaligi hayvonlari rivojlanishini boshqarish mumkin (mas, parrandachilikda kuzqish mavsumida kun uzunligini sunʼiy uzaytirib tuxum qoʻyish davrini choʻzish mumkin).

Adabiyot 
 Skripchinskiy V.V., Fotoperiodizm — yego proisxojdeniye i evolyutsiya, L., 1975.

Abdukarim Zikiryoyev.
Fotodiod

Fotodiod (foto... va ...diod) — optik nurlanish taʼsirida bir tomonlama fotooʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlgan yarimoʻtkazgichli diod; fotoelektronika vositasi. Fotodiod elektronkovak (r—p) oʻtishli yarimutkazgichli kristalldan iborat. Unda ikkita metall chiqish (biri r, ikkinchisi p sohadan) boʻlib, metall yoki plastmassali himoya korpusiga oʻrnatilgan. r—p oʻtishli fotodiodda yorugʻlik elektronkovak oʻtishga darcha orkali tushadi. Bunda qoʻshimcha elektron va kovaklar soni hosil boʻladi. Fotodiod ikki ish rejimida ishlaydi: fotodiod rejimida fotodiod tashki zanjirida r—p oʻtishdan hosil boʻladigan oʻzgarmas tok mavjud, ventil rejimida bunday tok boʻlmaydi. Fotodiodning integral sezgirligi — 20 mkA/lm, inersionligi <10 ne. Fotodiod fotodiod rejimida fotorezistorpek fotodiod zanjirdagi elektr tokini boshkarishda, ventil rejimida esa fotoelementga oʻxshash foto elektr yurituvchi kuch generatori sifatida, tasvirlarni uzatishda nurlanish detektori sifatida, optik axborotlarni qabul qilish, oʻlchash texnikasi va boshqa da qoʻllanadi.
Fotomateriallar

Fotomateriallar — fotografiya va kinematografiyami fotografik tasvir hosil qilish uchun qoʻllanadigan yorugʻlik sezgir materiallar, ularga kimyoviy ishlov beradigan reaktivlar va yordamchi vositalar. Fotomateriallar yoruglik sezgir komponentining kimyoviy tarkibiga qarab, kumushli va kumushsiz xillarga boʻlinadi. Kumushsiz F.ning yorugʻlik sezgirligi past boʻlib, faqat pozitivlar olishda qoʻllanadi. Fotomateriallar fotoplastinkalar (asosi shisha plastina), fotoplyonkalar (asosi selluloid), kinoplyonkalar va fotoqogʻozlar (asosi yarim yaltiroq qogʻoz)ga boʻlinadi.

Sanoatda umumiy maqsadlar uchun "izoorto", "izoxrom" va "pankxrom" fotoplastinkalar, yorugʻlik sezgirligi 32, 65, 130 va 250 birlikka teng boʻlgan fotoplyonkalar, oʻta yuqori yorugʻlik sezgir kinoplyonkalar, fotoqogʻozlar (6x9 dan 50x60 sm formatda) ishlab chiqariladi.

Yorugʻlik sezgirligi 32 boʻlgan fotoplyonka tabiiy yorugʻlikda surat olishga moʻljallangan. Sezgirligi 250 boʻlgan fotoplyonkalar qorongʻi joylarda surat olishda ishlatiladi. Maxsus F. ikki guruhga boʻlinadi: diapozitiv (plastinka, plyonka) — uning yordamida toʻgʻridantoʻgʻri kattalashtiruvchi apparatlar orqali suratlar koʻrsatilaveradi; reproduksion F. — kumush bromid fotoplastinka, fotoplyonka va boshqa Ular klishe va boshqa vositasida rasmlardan nusxa koʻchirishda qoʻllanadi. Yordamchi vositalarga yoruglik sezgir F. solib yoki oʻrab qoʻyiladigan yorugʻlik va namlikdan himoyalaydigan maxsus qogʻozlar, yelimlar, pozitivlarni atmosfera taʼsiridan saqlaydigan loklar kiradi. Keng tarqalgan yorugʻlik sezgir qatlamlar — disperslangan AgHal mikrokristall quruq jelatinli qatlamlar (Hal=Cl, Br, Cl=Br, Cl=j, Cl+Br+j, Br+j). Bunday qatlamlar 1870-yillarning oʻrtalaridan koʻplab ishlab chiqarila boshlangan.

Keyingi vaqtlarda AgHal — yorugʻlik sezgir qatlamlar rentgen nurlari va elektronlar oqimi tasvirini olishda qoʻllanila boshlandi (qarang Rentgenogramma).

AgHal asosida yoruglik sezgir materiallar tayyorlashning 3 bosqichi bor: 1) emultsiyalash va birinchi (fizik) yetiltirish. Bu bosqichda emulsiya, yaʼni AgHal mikrokristallarning kattiq fazasi hosil boʻladi va usadi. AgNO, bilan eritmadagi tarkibida jelatina boʻlgan galogenidlar orasida boʻladigan reaksiya natijasida AgHal hosil boʻladi; 2) ikkinchi (kimyoviy) yetiltirish. Bu bosqichda emultsiya maʼlum vaqt yuqori trada tutib turiladi; 3) emulsiyani quyishga tayyorlash. Bu bosqichda yoruglik sezgir qatlamga kerakli fizikkimyoviy xususiyatlar beriladi. Buning uchun emulsiyaga boʻyovchi — sensibshshzatorlar (yorugʻ sezgir qatlamning sezgirligini oshiradi), stabilizator (yorugʻlik sezgirlikni saqlaydi), oshlovchilar (katlamning mexanik mustahkamligini va jelatinaning traga chidamliligini oshiradi), plastifikatorlar (qatlam moʻrtligini pasaytiradi), xoʻllovchilar (yorugʻlik sezgir qatlam bir tekis boʻlishini taʼminlaydi) qoʻshiladi; 4) quyish [emulsiya yupqa (5—10 mkm) kdlib asosga beriladi]. Tayyor material quritiladi, keyin zarur bichimlarda kesiladi.

F. sifatida kumushsiz yorugʻlik sezgir katlam (polimer plyonka, shishasimon modda va boshqalar)lar keng qoʻllanadi.
Fotorezistor

Fotorezistor yarimoʻtkazgichli qurilma boʻlib, yorugʻlik bilan nurlantirilganda qarshiligini oʻzgartiradi. Pn birikmasi yoʻq, shuning uchun oqim oqimining yoʻnalishidan qatʼi nazar, u bir xil oʻtkazuvchanlikka ega.

Nurlanishning toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsiri tufayli yarim oʻtkazgichning elektr qarshiligining oʻzgarishi hodisasi fotorezistiv effekt yoki ichki fotoelektrik effekt deyiladi  .

Materiallar, dizayni 
Fotorezistorlar ishlab chiqarish uchun hal qilinayotgan muammo uchun optimal boʻlgan taqiqlangan zonali yarimoʻtkazgichli materiallar qoʻllanadi. Shunday qilib, koʻrinadigan yorugʻlikni qayd qilish uchun kadmiy selenid va kadmiy sulfid va Se dan tayyorlangan fotorezistorlar ishlatiladi. Infraqizil nurlanishni qayd etish uchun koʻpincha past haroratlarda sovutilgan Ge (Au, Cu yoki Zn aralashmalari bilan toza yoki qoʻshilgan), Si, PbS, PbSe, PbTe, InSb, InAs, HgCdTe ishlatiladi. Yarimoʻtkazgich shisha yoki kvarts substratida nozik bir qatlam shaklida qoʻllanadi yoki bitta kristaldan yupqa plastinka shaklida kesiladi. Yarimoʻtkazgich qatlami yoki plastinka ikkita elektrod bilan taʼminlangan va himoya korpusiga joylashtirilgan.

Parametrlari 

Fotorezistorlarning eng muhim parametrlari:

 integral sezuvchanlik – kuchlanish oʻzgarishining tushayotgan nurlanishning birlik quvvatiga nisbati (taʼminot kuchlanishining nominal qiymatida);
 sezuvchanlik chegarasi – fotorezistor tomonidan qayd etilgan minimal signalning qiymati. (ish chastotasi diapazoni)

Qoʻllanilishi 
Fotorezistorlar yorugʻlikning zaif oqimlarini qayd etish, tayyor mahsulotlarni saralash va hisoblashda, turli xil qismlarning sifati va tayyorligini nazorat qilish uchun ishlatiladi; matbaa sanoatida qogʻoz lentasidagi uzilishlarni aniqlash, bosmaxonaga berilgan qogʻoz varaqlari sonini nazorat qilish; tibbiyot, qishloq xoʻjaligi va boshqa sohalarda.

Manbalar

Havolalar 
 
 Podklyuchenie fotorezistora k Arduino 
 Fotorezistor i Arduino: podklyuchenie i primer sketcha

Adabiyot
Fototropizm

Fototropizm (foto... va yun. tropos — burilish) — oʻsimlik oʻsish organlarining yorugʻlik nuri yoʻnalishiga yoki teskari tomonga harakatlanishi. Musbat va manfiy fototropizm anikdangan: oʻsimlik organlarining yorugʻlik manbai tomonga qarab burilishi musbat, yorugʻlik manbaidan teskari tomonga qarab burilishi manfiy fototropizm boʻladi. Fototropizm, asosan, oʻsimlikning yer usti organlari uchun xos. Mutlaqo yorugʻlik boʻlmagan tuproq ostida oʻsadigan organlar (ildiz va ildizpoyalar) yorugʻlikdan taʼsirlanmaydi. Oʻsimliklarning musbat yoki manfiy burilish xususiyati yorugʻlik kuchiga bogʻliq. Oʻsimlik bitta organining oʻzi yorugʻlik kuchsiz boʻlganda musbat fototropizm xususiyatiga ega boʻlsa, kuchli yorugʻlikda manfiy boʻladi; oʻrtacha yorugʻlikda esa oʻsimlik yorugʻlikdan butunlay taʼsirlanmaydi. Bir tomonlama tushgan yorugʻlikka taʼsirlanish xususiyati har xil oʻsimliklarda turlicha boʻladi. Oʻsimlik hayotida fototropizm juda katta ahamiyatga ega. Oʻsimliklar yorugʻlikka yuqori darajada sezgirligi tufayli urugʻ chuqur ekilishiga karamay, niholning uchki qismi tuproqdan yuqoriga chiqadi. Fototropizm jarayonini soya joylarda va xona ichida ochiq joylarga qaraganda aniqroq sezish mumkin. Bunga bir meʼyorda tushadigan yorugʻlikda oʻsimliklarda fototropik sezgirlikning pasayishi, kun davomida quyosh yorugʻligi oʻzining yoʻnalishini uzluksiz ravishda oʻzgartirib turishi sabab boʻladi. Baʼzi oʻsimliklar yorutlik yoʻnalishining oʻzgarib turishiga juda tez javob qaytaradi. Mas, kungaboqar va ittikanak oʻz rivojlanishining maʼlum davrlarida quyosh nuri ogʻadigan tomonga buriladi.
Fotoeffekt

Fotoeffekt – moddalarning elektromagnit nurlanish taʼsirida elektron chiqarishi. Fotoeffekt hodisasini 1887-yilda nemis fizigi Heinrich Hertz ochgan. Dastlabki asosiy tadqiqotlarni rus olimi Aleksandr Stoletov (1888), soʻngra nemis fizigi fotoeffekt Leonard (1899) oʻtkazgan. Fotoeffekt qonunlarini birinchi boʻlib Albert Einstein (1905) nazariy tushuntirgan. Fotoeffektning asosiy qonuniyatlari: 1) chiqarilayotgan elektronlar soni nurlanish intensivligiga proporsional; 2) har bir modda uchun uning sirtining maʼlum holatiga va T=0 K trada chegara – nurlanishning eng kichik chastotasi P50 (yoki eng katta toʻlqin uzunligi ^0) mavjud boʻlib, bu chegaradan tashqarida fotoeffekt sodir boʻlmaydi; 3) fotoelektronlarning eng katta kinetik energiyasi nurlanish chastotasi 03 ortishi bilan chiziqli ortadi va nurlanishning intensivligiga bogʻliq boʻlmaydi. Fotoeffekt – kvant hodisa, uning ochilishi kvant nazariyasini eksperimental asoslashda muhim rol oʻynadi; fotoeffekt qonuniyatlarini faqat kvant nazariyasi asosida tushuntirish mumkin. Erkin elektron fotonni yutishi mumkin emas, chunki bunda bir vaqtning oʻzida energiyaning ham, impulsning ham saqlanish qonuni bajarilmaydi. Elektron atrof muhit bilan bogʻlanganligi uchun fotoeffekt hodisasi atom, molekula va kondensatlangan muhitda hosil boʻlishi mumkin. Bu bogʻlanish atomda ionlanish energiyasi ye, bn, kondensatlangan muhitda chiqish ishi A bilan tavsiflanadi. Fotoeffektdagi energiyaning saqlanish qonuni Einstein munosabati bilan ifodalanadi: E=hm – ye (yoki Ehw – A), bunda Ye – fotoelektronning kinetik energiyasi. T=0K va yoruglik intensivligi kichik boʻlganda (amalda koʻp fotonli effektlar boʻlmaganda), agar h sh < ye, yoki h sh < A boʻlsa, fotoeffekt boʻlmaydi.

Gazlarda fotoeffekt ayrim atom va molekulalarda kuzatiladi (fotoionlanish). Bunda foton yutilib, elektron chiqarish yoʻli bilan ionlanish yuz beradi. Fotonning ionlashga sarflagan energiyadan boshqa gamma energiyasi chiqarilayotgan elektronga beriladi. Kondensatlangan muhitlarda fotonlarni yutish mexanizmi ularning energiyasiga bogʻliq. h Sh > A da foton oʻtkazuvchanlik elektronlari (metallarda) yoki valentlik elektronlari (yarimoʻtkazgichlar va dielektriklarda) tomonidan yutiladi. Natijada tashqi fotoeffekt yoki ichki fotoeffekt kuzatiladi. P GO juda katta boʻlganda (ukvantlar holida) fotoelektronlar atomning chuqur qobiqlaridan urib chiqarilishi mumkin. Koʻpgina metallarning toza sirtlari uchun A>3 eV, shuning uchun metallarda fotoeffekt ultrabinafsha sohada kuzatiladi. Ishqoriy yer metallari va bariy (Va) uchun fotoeffekt koʻrinadigan yorugʻlik sohasida ham kuzatiladi.

Havolalar
Foujel Robert

FOUJEL (Fogel) Robert (1926.1.7, NyuYork) — amerikalik iqtisodchi. Kornel universitetini tugatgan (1948). 1965-yildan Chikago, 1975-yildan Garvard untlari professor 1981-yildan Chikago universitetidagi Axrlishunoslik iktisodiyoti markazi boshligʻi. Iqtisodiy tadqiqotlar Milliy byurosi bilan hamkorlik qilgan, AQShning uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanish tadqiqotlari dasturini boshqargan. Foujel ilmiy ishlari uzoq davrlarning iqtisodiy tarixini modellashtirish, yangi texnologiyalarning iqtisodiy rivojlanishga taʼsiri, iqtisodiy demografiya masalalariga bagʻishlangan. "Kliometriya" yoki tarixiy jarayonlarni oʻrganishda iqtisodiy nazariya va miqdoriy usullardan foydalanadigan "yangi iqtisodiy tarix" asoschilaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1993; D. Nort bilan birga).

Amerikalik yozuvchilar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Fohishalik

Fohishalik - pul yoki boshqa foyda evaziga jinsiy aloqa qilish Fohishalik asosan ayollar orasida uchraydi. Shunday boʻlsada, erkaklar va bolalar orasida ham uchrab turadi.

Fohishalik antik jamiyatda paydo boʻlgan. Ayniqsa Qadimgi Misr, Yunoniston, Rim va Xitoyda keng tarqalgan boʻlgan. Fohishalik koʻpicha „dunyodagi eng qadimiy kasb“ deb ataladi.

Fohishalik hozirda baʼzi mamlakatlarda taqiqlangan yoki cheklab qoʻyilgan, bir necha mamlakatlarda ruxsat etilgan. Jinoyat qonunchiligida zoʻrlab yoki zoʻrlik ishlatib, qoʻrqitib yoki aldash yoʻli bilan fohishalikka jalb qilganligi uchun javobgarlik belgilanadi. Dunyo boʻylab fohishalikdan tushgan daromad 100 milliard AQSH dollaridan koʻp deb taxmin qilinadi.

Oʻzbekistonda 
Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 131-moddasiga koʻra, fohishaxona tashkil etish yoki saqlash, shuningdek, gʻarazli yoki boshqa tuban niyatlarda qoʻshmachilik qilishga nisbatan jinoiy jazo qoʻllanadi.

Manbalar

Havolalar 

Umuman fohishalik haqida
 Dunyodagi fohishalik haqida maʼlumotlar bazasi  
 Fohishalik resurslari  
Oʻzbekistonlik fohishalar haqida
 Oʻzbekistonlik ayollar Tojikistondan badargʻa qilindi, Ozodlik radiosi (30.05.2011)
 Dubayda oʻzbek odamfurushi va uning qurboni qamaldi, Ozodlik radiosi (25.06.2012)
 Gruzin qishlogʻi oʻzbek fohishalaridan bezor boʻlgan, Ozodlik radiosi (27.06.2012)
 Taylandda oʻzbek ayollarini sotgan oʻzbeklar ushlandi, Ozodlik radiosi (20.08.2012)
 Bokuda fohishalikda gumonlangan oʻzbekistonlik 30 ayol ushlandi, Ozodlik radiosi (16.05.2013)
 Rossiyada oʻzbekistonlik fohishalar koʻpaymoqda, Ozodlik radiosi (28.12.2013)
 Istanbulda oʻzbek ayoli tashkil qilgan yirik fohishabozlik tarmogʻi fosh qilindi, Ozodlik radiosi (13.01.2014)
 Fohishalikka majburlangan oʻzbekistonlik ayollar Pokistondan deportatsiya qilinadi, Ozodlik radiosi (14.05.2014)
 Qozogʻistonda uch oʻzbekistonlik jinsiy qullikdan ozod etildi, Ozodlik radiosi (22.05.2014)

Fohishalik
Frakiy tili

Frakiy tili, frakiyadakiya tili — qad.da Bolqon yarim orolining shimoli-sharqida, shuningdek, Kichik Osiyoning shim.gʻarbida yashagan hindevropa qabilalari — frakiyaliklar tili; miloddan avvalgi 6—3-asrlarga mansub, yunon yozuvida yozilgan, izohlanishi qiyin bir qancha yozuvlar, antik va vizantiyalik mualliflar asarlaridagi koʻplab atokli nomlar, hoshiyaviy sharxlar, keyingi antik davr vrachi Dioskorid roʻyxatidagi dakcha oʻsimlik nomlari orqali maʼlum ulik til. Hindevropa tillari oilasi tarkibidagi alohida guruhni tashkil etadi.

Bolgar, rumin, rus olimlari tomonidan Frakiy tilining bir qator fonetik, leksik, morfologik xususiyatlari aniqlangan; yaxlit bogʻliq matnlar yoʻkligi sababli sintaktik jihatlari amalda oʻrganilmagan. Frakiy tili elementlari (substrati) hozirgi bolqon tillarida (asosan, rumin va alban tillarida) saqlanib qolgan. FRAKIYA (yun. Thrake, lot. Thracia) tarixiy viloyat, Bolqon yarim orolning sharqiy qismida, Egey, Qora va Marmar dengizlari oʻrtasida joylashgan. Qadimda F. hududida frakiyaliklar istiqomat qilgan. Milodiy 46 yilda Rim imperiyasi provinsiyasiga aylangan. 395 yildan Vizantiya imperiyasi tarkibida. 6-asrda F.ga slavyanlar kuchib kelgan. F. qisman Birinchi Bulgʻor podsholigi (680—1018) tarkibiga kirgan. 1204-yil F. qisqa mudsat Lotin imperiyasi tarkibida boʻlib, koʻp oʻtmay 15-asrda usmonli turklar tomonidan bosib olingan. 1878-yildagi Berlin kongressi qaroriga binoan, F.ning bir qismi Sharqiy Rumeliyaga kirgan, lekin, asosiy qismi Usmonlilar imperiyasi tarkibida qolgan. 1Bolqon urushi (1912— 13) dan soʻng London tinchlik shartnomasiga asosan, F. butunlay Bolgariya tasarrufiga oʻtgan. 2Bolqon urushidan soʻng Buxarest sulh shartnomasiga binoan, F.ning gʻarbiy qismi Gretsiyaga berilgan. BolgariyaTurkiya oʻrtasidagi 1913-yilgi Konstantinopol tinchlik shartnomasiga binoan, F.ning sharqiy qismi Lozengrad, Loʻliburgʻaz va Adrianopol (Edirne) bilan Turkiya tasarrufida. Bolgariyada esa F.ning gʻarbiy qismi Dedeogʻoch va PortoLagos posyolkalari bilan qolgan. ljahon urushi (1914—18) dan soʻng F.ning gʻarbiy qismi Bolgariyadan Gretsiyaga, 1920-yildagi Sevr sulh shartnomasiga binoan F.ning sharqiy kismi esa Adrianopol bilan (boʻgʻozlar orasidagi tor yoʻlakdan tashqari) Gretsiyaga topshirilgan. 1919—22 yillardagi GretsiyaTurkiya urushida Gretsiyaning magʻlubiyati tufayli 1923-yildagi Lozanna tinchlik shartnomasiga koʻra, Sharqiy F. Adrianopol bilan (Maritsa daryosigacha) Turkiya tarkibiga kiritilgan. Gʻarbiy F. (Qoraogʻochsiz) Gretsiyada qoldi, Bolgariyada esa ichki F.ning bir qismi saqlanib qolgan. Bu chegaralar Ikkinchi jahon urushidan keyin ham saqlanib qolgan.

Manbalar

Tillar
Frakiyaliklar

Frakiyaliklar — qad.da Bolqon yarim orolning shim. sharqida hamda Kichik Osiyoning shim.gʻarbida yashagan hindevropa guruhiga mansub qabilalar (daklar, getlar, besslar, odrislar, triballar va boshqalar)ning umumiy nomi. Dastlab, frakiyaliklar Adriatika dengizigacha boʻlgan hududni band etgan, lekin miloddan avvalgi taxminan 13-asrda illiriylar tomonidan Sharqqa siqib chiqarilgan. frakiyaliklar dehqonchilik, chorvachilik (asosan, yilqichilik) va kulolchilik bilan shugʻullangan, kon sanoati va metallni qayta ishlash rivojlangan.

Egey va Qora dengizlari boʻylaridagi frakiyaliklar joylashgan hududda 8—7-asrlarda yunonlarning koloniyalari vujudga kelgan. Frakiyaliklar Xalslarning buyuk koʻchishi davrida boshqa qabilalar bilan aralashib, hozirgi xalqlar (bolgarlar, ruminlar va boshqalar)ning shakllanishida muhim rol oʻynagan. Frakiyaliklar sanʼati (miloddan avvalgi 2ming yillik oxiri — 1ming yillik boshi)ga doir koʻplab nodir obidalar saqlanib qolgan.

 

Millatlar
Tarix
James Franck

James Franck () (1882.26.8, Gamburg — 1964.21.5, Gyottingen) — nemis fizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1964). Geydelberg universitetida oʻqigan (1901—1902). Berlin universitetini tugatgan (1906), ugla yerda 1917-yilgacha ishlagan, professor (1916-yildan). Berlin kimyo instituti fizika boʻlimini boshqargan (1917—21). Gyotting Fizika instituti direktori (1921—34), Xopkins universiteti professor (1935—36), Chikago universiteti professor (1938—47). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasi, molekulyar spektroskopiyaga oid. Gustav Ludwig Hertz bilan simob bugʻi atomlarini elektronlar zarbi bilan uygʻotish va ionlashtirish boʻyicha qator eksperimentlar oʻtkazib (Frank — Gers tajribasi) (1912—14), atom energetik sathlarining diskretligini isbotlovchi va Bor atom nazariyasini tasdiqlovchi elektronlarning atomlar bilan toʻqnashish qonunlarini kashf etdi. Flyuoressensiya, fotokimyoviy jarayonlarni oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1925).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1882-yilda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
26-avgustda tugʻilganlar
21-mayda vafot etganlar
Amerikalik kimyogarlar
Ilya Frank

Ilya Mixaylovich Frank (1908— 1990) — rus fizigi, akademik (1968), Moskva universitetini tugatgan (1930). Davlat optika institutida (1930—34), SSSR Fanlar akademiyasi Fizika institutida (1934—1970) ishlagan. Neytron fizikasi laboratoriya mudiri (1957-yildan, Dubna), Yadro tekshirishlar instituti laboratoriya mudiri (1971-yildan). Moskva universiteti professor (1940-yildan). Ilmiy ishlari fizik optika, neytron va past energiyali yadro fizikasi sohasiga oid. Vavilov — Cherenkov nurlanishi nazariyasini (I. Ye. Tamp bilan hamkorlikda) ishlab chiqdan. Yadro reaksiyalari ustida qator eksperimental va nazariy ishlar qilgan. Nobel mukofoti laureati (1958; hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
23-oktyabrda tugʻilganlar
1908-yilda tugʻilganlar
1990-yilda vafot etganlar
22-iyunda vafot etganlar
Frankfurtmayn

Frankfurtmayn — Germaniyadagi shahar, Gessen yerida. Aholisi 644,7 ming kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Mayn daryosi boʻyidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. GFRning yirik moliyaviy, muhim savdo, sanoat va madaniyat markazi. Mashinasozlik (xususan, stanoksozlik, elektrotexnika, avtomobilsozlik, priborsozlik), rangli metallurgiya, kimyo va neft kimyosi, poligrafiya, tikuvchilik, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Metropoliten bor. Atrofidagi shaharlar bilan yagona sanoat rnini tashkil qiladi. Gyote nomidagi universitet (1914), atom tadqiqotlari va boshqa ilmiy tadqiqot institutlari, Nafis sanʼat akademiyasi, badiiy institut va boshqa bor. Shahar galereyasi, Gyote uymuzeyi, badiiy hunarmandchilik va boshqa muzeylar faoliyat koʻrsatadi. Shahar ilk bor 8-asr manbalarida tilga olingan. Franklar, germanlar va rimliklar ixtiyorida boʻlgan. 1866-yildan Prussiya tarkibida, 19-asrdan Germaniyaning yirik sanoat markazi. Meʼmoriy yodgorliklaridan Zaalxof saroyi — knyaz qarorgohi (12-asr), SanktBartolomeus sobori, ratusha va boshqa saqlangan.

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Germaniya shaharlari
Frans I

Frans I (1768—1835) — Avstriya hukmdori (1792-yildan; 1804-yildan Avstriya imperatori unvoniga ega boʻlgan). Gabsburglar sulolasidan. "Muqaddas Rim imperiyasi"ning soʻnggi imperatori (1792—1806-yillarda Frans II nomi bilan). Yevropa monarxlarining Fransiyaga karshi koalitsiyasi tashabbuskorlaridan biri. Frans I davrida Avstriya 1792—1809-yillarda Fransiya bilan boʻlgan 4 ta urushda yengilgan. Uning qizi Mariya Luiza 1810-yil Napoleon I ga turmushga chiqqan. Frans I — Napoleon imperiyasi barham topgach, Avstriya, Prussiya va Rossiya tomonidan tuzilgan Muqaddas ittifoq (1815) tashki lotchilaridan biri.