Christian Doppler

Kristian Andres Doppler (1803-yil, 29-dekabr - 1853-yil, 17-mart)   avstraliyalik matematik va fizik. U fizikada mavjud doppler effekti deb nomlangan hodisani aniqladi, unga ko'ra kuzatuvchi qabul qilayotgan to'lqin chastotasi qabul qiluvchi va manbaning nisbiy tezligiga bog'liq.

Biografiyasi

Yoshligi va ta'limi 
Doppler 1803-yilda Zalsburgda (hozirgi Avstriyada) tug'ilgan. Doppler Iogan Yevangelist Doppler va Teresia Siliznerlarning ikkinchi o'g'illari edi. Dopplerning otasi Iogan Doppler Zalsburgda uchinchi avlod tosh yo'nuvchisi edi. Yosh Doppler oilasi savdo aloqalarida sadoqat ko'rsatdi. Lekin uning sog'lig'i yomonligi tufayli otasi uni biznes odami bo'lishga ruhlantirardi. Doppler ilk boshlang'ich ta'limini 13 yoshida boshlagan. Bitirgandan so'ng Linzdagi o'rta maktabga ko'chib o'tdi. Dopplerning matematikaga qobiliyatini Zalsburgdagi matematik Simon Stampfer kashf etdi. Uning tavsiyasiga ko'ra, Doppler 1822-yil Venadagi Politexnika Institutida o'qish maqsadida maktabdan ta'til oldi va 1925-yilda Zalsburgga maktabni tamomlash uchun qaytib keldi. Maktabni tamomlagandan so'ng Zalsburgda falsaga, Vena universiteti va hozirgi Vena Texnologiya institutida esa matematika va fizika yo'nalishida taxsil oldi. 1829-yilda Vena Politexnika Institutida Professor Adam Von Burgga yordamchi sifatida ish boshladi, bu yerda u o'z ilmiy izlanishlarini davom ettirdi. 1835-yilda akademiyada ishlash maqsadida AQShga ko'chib o'tishga qaror qildi. AQSHga ketishdan avval unga Pragada, maktablardan birida o'qitish taklifi berildi va bu ish uni Yevropada qolishga sabab bo'ldi. Ko'p o'tmay, 1837-yilda Praga politexnika universitetida (hozirda Pragadagi Chexiya Texnika Universiteti) matematika va geometriya bo'yicha professor-o'qituvchi vazifasi topshirildi. 1841-yilda to'liq professorlik lavozimini oldi.

Oilasi 
1836-yilda, Zargar Frans Shturm qizi Matilda Shturm bilan turmush qurdi. Doppler va Matilda 5 farzand ko'rishdi. ilk farzand - Matilda Doppler 1837-yilda tavallud topdi. Dopplerning farzandi Lyudovik Doppler 1838-yilda tug'ilgan. Ikki yildan so'ng, 1840-yilda Adolf Doppler tug'ildi, to'rtinchi farzand Berta Doppler esa 1843-yilda. Ularning oxirgi farzandlari Herman 1845-yilda tavallud topdi.

Doppler effektining rivojlanishi 

1842-yil, 38 yoshida, Doppler Royal Boheman ilmiy tadqiqotlar jamiyatida leksiya berdi va tez orada uning Über das farbige Licht der Doppelsterne und einiger anderer Gestirne des Himmels maqolasi nashrdan chiqdi. Bu maqolada Doppler o'z prinsipi (keyinchalik, Doppler effekti nomi bilan ta'nildi) g'oyasini ilgari surdi. Unga ko'ra qabul qilinuvchi to'lqin chastotasi qabul qiluvchi va to'lqin chiqaruvchi manbalaning o'zaro nisbiy tezligiga aytib o'tilgan. U keyinchalik bu g'oya bilan ikkilamchi yulduzlardan qabul qilinadigan ko'za ko'rinadigan nurlarning chastotasini ham izohlab berdi (bu g'oyaning keyinroq xatoligi isbotlangan). Doppler shuningdek, agar yulduz radial tezlikda soniyasiga 136 ming kilometrdan oshsa, u inson ko'zi uchun ko'rinmay qolishiga ishonardi, garchi bu g'oya xato edi.

Keyingi hayoti 
Doppler Praga Politexnikada professor sifatida ishlashni davom ettirdi, matematika, fizika va astronomiyaga oid 50dan ortiq maqola nashr ettirdi. 1847-yilda Pragadagi universitetni tark etib, Selmechbanyadagi Konchilik va O'rmonchilik akademiyasida matematika, fizika va mexanika professorligi maqomida ishini davom ettirgan. 

Doppler tadqiqotlari 1848-yilgi Vengriya inqilobi davrida to'xtab qoldi. 1849-yilda Venaga qochib o'tdi va Vena universitetida Amaliy Fizika Instituti boshlig'i etib tayinlandi. U yerda Franz unger bilan birgalikda, 1851-1853-yillarda taxsil olgan genetika otasi Gregor Mendelga dars berdi.

O'limi 
1853-yil, 17-mart kuni Venetsiyada, 49 yoshida vafot etdi (Venetsiya o'sha vaqtda Avstriya Imperiyasining bir qismi bo'lgan). Uning qabri Venetsiyaning San Mishel orolidagi San Mishel qabristonida joylashgan.

To'liq ismi 
Dopplerning to'liq ismi haqida turli bahslar mavjud. Doppler o'zini Kristian Doppler sifatida tanishtirgan. Tug'ilganlik haqidagi guvohnomalarda esa Uni Kristian Andres Doppler sifatida keltiriladi. Dopplerning Andreas ismi uning 5 avlod yuqori bobokalonidan qolgan. Doppler o'limidan qirq yil o'tgach, astronom Yuliy Sheyner uni Iogan Kristian Doppler sifatida tanishtirdi. Sheynerning xatosi esa bir necha bor manbalarga ko'chirib yozilgan.

Manbalar 

Avstriya Rim-katoliklari
1853-yilda vafot etganlar
1803-yilda tugʻilganlar