yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Marso Marsel

Marso Marsel (1923.22.3, Strasburg , Fransiya) — pantomima sanʼati rivojiga katta hissa qoʻshgan fransuz mim aktyori. 1940-yillarda Sara Bernar teatri qoshidagi dramatik studi-yada aktyorlik mahoratidan taʼlim olgan, keyinroq Sh. Dyullen va E. Dekru kabi sahna ustalaridan pantomima sirlarini oʻrgangan. 1947-yil Parijda "Mimlar hamdoʻstligi" truppasini tashkil etib, 1960-yilgacha unga rahbarlik qilgan. Oʻrta asrlardagi "Komediya del arte" teatri qahramoni Pyero va Charli Chaplin taʼsirida yaratilgan Bip obrazi orqali bir qancha pantomimik spektakllar ("Bip-sport qiroli", "Bip — skripkachi", "Bip — hayvon urgatuvchi", "Parij yigʻlamoqda", "Parij kulmoqda", "Yarmarka", "Rassom" va boshqalar) yaratdi. "Oʻspirinlik, yetuklik, qarilik, oʻlim" nomli miniatyurasi bilan mashhurligi yanada oshdi. M. ijodi mim sanʼati anʼanalarini rivojlantirishga qoʻshgan katta hissasi, chuqur insoniy haqiqat bilan sugʻorilganligi, fikr oʻtkirligi, yorqin obrazlar umumlashmasi bilan ajralib turadi. 1978-yil Parijda pantomima maktabini tashkil etdi va hozirgacha unga rahbarlik qilib kelmoqda. Pantomima tarixi va nazariyasiga oid kitoblar muallifi.

Manbalar 

Fransiyalik erkak aktyorlar
Marten Pyer

Pierre-Émile Martin (1824.18.8, Burj, Fransiya — 1915.25.5, Furshambo, Fransiya) — fransuz metallurgi, alangali pechda poʻlat eritish asoschisi. Konchilik maktabini bitirgandan soʻng otasining metallurgiya zavodida ishlagan; 1854—83 yillar metallurgiya zavodi direktori. Regeneratorsh alangali pechda quyma poʻlat olish usulini taklif qilgan (1864). Bu pech keyinchalik marten pechi nomini olgan. M. taklif qilgan marten jarayoni metallurgiyada 19-asr 70-yillaridan boshlab hozirgacha keng qoʻllanadi.

Manbalar 

25-mayda vafot etganlar
1915-yilda vafot etganlar
18-avgustda tugʻilganlar
1824-yilda tugʻilganlar
Marten ishlab chiqarishi

Marten ishlab chiqarishi – marten pechidya choʻyan, temirtersak va temir rudasidan poʻlat ishlab chiqaruvchi tarmoq; qora metallurgiyankt bir sohasi. 19-asr oxirida oldin Fransiyada, keyin Rossiyada tarqala boshladi, keyinchalik taraqqiy etgan mamlakatlarga yoyiddi. Oʻzbekistonda birinchi Marten ishlab chiqarishi ch. 1944-yilda shakllana boshlagan (Bekobod metallurgiya zavodida 1944, 1945 va 1949-yillarda 3 ta marten pechi ishga tushirilgan). Marten ishlab chiqarishi ch.da ishlatiladigan xom ashyo (shixta) metall (suyuq va qattiq choʻyan, temirtersak, oksidlovchi va legirlovchi elementlar) hamda metallmas (temir rudasi, marten aglomerati va flyus) tashkil etuvchilardan iborat boʻladi. Korxonaga keltirilgan qattiq xom ashyo pechda 1000—1200° da qizdiriladi, shundan soʻng pechga suyuq choʻyan quyiladi. Materiallar eriyotganda qoʻshilmalar (fosfor, kremniy, marganets va boshqalar) jadal ravishda oksidlanadi va shlak hosil boʻladi, qaynash jarayonida esa uglerod oksidlanib, poʻlat zarur kimyoviy tarkibiga erishadi. Soʻngra metall oksidsizlantiriladi va zarur boʻlsa legirlanadi (qarang Legirlash). Tayyor suyuq poʻlat kovshlar va qoliplarga quyib olinadi. Pechning ish boʻshligʻi devorlari qanday materialdan terilganligiga qarab, marten jarayoni asos xarakterli va kislota xarakterli jarayonlarga boʻlinadi. Asos xarakterli jarayon kengroq tarqalgan, u amalda turli shixtali (jumladan, tarkibida fosfor va oltingugurt koʻp) materiallarni qayta ishlashga imkon beradi. Kislota xarakterdagi jarayon esa tarkibida gaz va metallmas aralashmalar kam va sifatli poʻlat olishga imkon beradi. Xom ashyodagi metallarning tarkibi boʻyicha Marten ishlab chiqarishi ch.da quyidagi jarayonlar farq qilinadi: skraprudali jarayon (50— 70% suyuq chuyan va 50—30% temirtersak eritiladi), skrapjarayon (xom ashyo – qattiq pulat va temirtersak), rudali jarayon (asosan, suyuq choʻyan ishlanadi), karbyuratorli jarayon (asosiy xom ashyo – temirtersak).

Marten ishlab chiqarishi ch.da yoqilgʻining yonishini va qoʻshilmalarning oksidlanishini tezlatish uchun maxsus qurilmalar yordamida pechga kislorod yuborib turiladi.

XX asr 70-yillari oxiridan boshlab Marten ishlab chiqarishi ch.ga nisbatan kislorodli konvektor usulida poʻlat olish ancha unumli boʻlganligi tufayli keyingi usul va elektr pechlarda poʻlat eritish usuli koʻproq qoʻllanilmoqda (if. Konverter). Oʻzbekiston metallurgiya zavodida ham 1978-yilda elektr poʻlat eritish kompleksi ishga tushirilgan.

Adabiyot 
 Mirboboyev V. A. va boshqa, Metallar texnologiyasi, T., 1971; Metallurgiya stali, M., 1973.

Manbalar
Marten poʻlati

Marten poʻlati — marten pechida marten choʻyani, temirtersak va temir rudasidan eritib olinadigan poʻlat. Tarkibida oltingugurt (S) — 0,010 — 0,040%, fosfor (R) - 0,010 -0,040%, nitrogen (N), - 0,003 - 0,008% boʻladi. Pechda eritib olish usuliga koʻra, kislota harakterli va asos harakterli xillarga boʻlinadi; kimyoviy tarkibi boʻyicha — uglerodli, kam legirlangan poʻlat va legirlangan poʻlat kabi xillari bor. Marten poʻlatidan shesternyalar, vallar, prujinalar, ressorlar va hokazo tayyorlanadi.

Manbalar
Archer Martin

Archer Martin (1910-yil 1-mart, London – 2002-yil 28-iyul) – ingliz biokimyogari va fizik-kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1950). Kembrij universitetini tugatgan (1932). Eynxoven (Niderlandiya) Oliy texnika maktabida estraordinar professor (1965-yildan). Ye vitamini va nikotin kislota ajratib olish usullarini ishlab chiqqan (1934). Qogʻozda (1941, Richard Synge bilan hamkorlikda) va gazsuyuqlik kolonkalarida (1952, L. Jeyms bilan hamkorlikda) amalga oshiriladigan xromatografiya usulini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1952, Richard Synge bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1910-yilda tugʻilganlar
1-martda tugʻilganlar
28-iyulda vafot etganlar
2002-yilda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Nina Martinova

Nina Ivanovna Martinova [1905.17(30).9, Dnepropetrovsk — 1977.16.8, Moskva] — aktrisa va rejissyor Oʻzbekiston xalqartisti (1950). A. Lunacharskiy nomidagi teatr sanʼati institutini tugatgan (1928). Boku, Tbilisi, Kiyev teatrlarida ishlagan. 1941—43 yillar Oʻzbekiston akademik rus drama teatrida, 1944—64 yillar Samarqand rus drama teatrida aktrisa. M. yaratgan lirik qahramonlarda ayollarga xos nafosat metin harakter bilan uygʻunlashib ketgan. Eng yaxshi rollari: Nina ("Maskarad"), Jessi ("Rus masalasi"), Dezdemona ("Otello"), Ofeliya ("Hamlet"), Lyubov Yarovaya ("Lyubov Yarovaya"), Xosiyat ("Paranji sirlari"), Anna Karenina ("Anna Karenina"), Frau Alving ("Arvoh") va boshqa Rej. sifatida "Doʻst — oʻrtoklar haqida" (V. Mass), "Bir stakan suv" (E. Skrib), "Akllilik balosi" (A. Griboyedov), "Oʻzganing soyasi" (K. Simonov) kabi asarlarni sahnalashtirgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1905-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
30-sentyabrda tugʻilganlar
16-avgustda vafot etganlar
Moskvada vafot etganlar
Samuil Marshak

Samuil Yakovlevich (1887.22.10, Voronej - 1964.4.7, Moskva) — rus shoiri, 20-asr rus bolalar adabiyoti asoschilaridan. M.ning "Jek qurgan uy", "Bolalar qafasda", "Ahmoq sichqoncha haqida ertak" sheʼriy kitoblari 1923-yilda nashr qilingan. M. 1933-yilda "Mister Tvister" hajviy pamfletini yaratdi. "Nomaʼlum qahramon haqida hikoya" romantik dostoni (1938)da yangi davr qahramonlarining jasorati ifodalangan. "Harbiy pochta" (1944), "Har xil rangli kitob" (1947), "Yil boʻyi" (1948), "A dan Ya gacha zavqli sayohat" (1953) sheʼriy kitoblarida bolalarning oʻziga xos tabiati, adabiyot haqidagi falsafiy fikrlari oʻz ifodasini topgan. Uning "Un ikki oy", "Aqlli asar", "Mushukvoyning uyi" ertak-pyesalari mashhur. M. "Hayot boʻsa-gʻasida" avtobiografik qissasi (1960) va "Tarbiyaviy soʻzlar bilan" maqolalar toʻplami (1961), "Tanlangan sheʼrlar" (1962) asari muallifi. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Sheʼr va ertaklar, T., 1959; Yongʻin, T., 1959; Styopa amaki, T., 1960; Ahmoq sichqoncha haqida ertak, T., 1961.

Adabiyot 
 Smirnova V., S. Ya. Marshak, M., 1954; Galanov B. Ye., S.Ya.Marshak. Jizn i tvorchestvo, 4 izd., M., 1965; S ar no v B., Samuil Marshak (ocherki poezii), M., 1968.

 

Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiyada vafot etganlar
Rossiya kishilari
Rossiyalik shoirlar
1877-yilda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
Marshansiya

Marshansiya () — jigarsimon yoʻsinlar sinfiga mansub oʻsimliklar turkumi. Tallomi lentasimon, yer bagʻirlab oʻsadi, uz. 10 sm cha, eni 1—2 sMarshansiya Unda assimilyatsiya toʻqimasi bilan toʻlgan havo kemalari bor. Tallomning ustida kamera koʻpayish vazifasini bajaruvchi chiqarish savatchalari, orqasida tuprokda biriktiruvchi rizoidlar va tangachalar joylashgan. Soyabonsimon erkak tirgaklarning us-tki tomonida anteriydilar, urgʻochi tirgaklarning nursimon qirqilgan gul oʻrnida arxegoniylar joylashgan.

MARQA — oʻzbek qabilalaridan biri. Marshansiyalar 20-asrning boshlarigacha Zaraf-shonning oʻrta va yuqori oqimida, ayrim guruxlari Surxondaryo viloyatida tarqoq holda yashagan. Marshansiya oʻtmishda qabila uyushmasi boʻlib, uning tarkibiga ming, qirq, yuz qabilalari kirgan. Oktyabr toʻntarishidan oldin Samarqand va Sirdaryo viloyatlarida yashovchi qirq, yuz, ming qabilalari oʻzlarini "marka bolasi" deb, Kofirnihon daryo vodiysida (Tojikiston) yashovchi Marshansiyalar, aksincha, oʻzlarini qirq, yuz qabilalari ichidagi urutlar yoki bulaklardan biri deb hisoblaganlar. Marshansiyalarning et-nogenezi haqida aniq maʼlumot yoʻq. Ayrim maʼlumotlarga Karaganda, kad. hun qabilalaridan biri Marshansiya deb atalgan.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Margʻiyona

Margʻiyona (yun., qadimgi forscha Margush, Avestoda — Mouru, oʻrta forschada — Marv) — Oʻrta Osiyodagi katta tarixiy madaniy viloyat. Murgob daryosining oʻrta oqimidagi hududlar va Marv vohasi (Turkmaniston)dan iborat boʻlgan. Margʻiyona hududida — eneolit davrida ibtidoiy odamlar yashagan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik boshlarida Murgʻobning yuqori havzasida qad. dehqonchilik markazi (Kallali vohasi) vujudga kelgan, bu yerda atrofi minorali mudofaa devori bilan oʻralgan yirik qishloqlar paydo boʻlgan. Ilk temir davri (miloddan avvalgi 1ming yillik boshlarida viloyatni oʻzlashtirish davom etgan. Yirik sugʻorish tizimlari barpo qilingan, sunʼiy baland tepaliklar ustiga qurilgan qoʻrgʻon (qalʼa)li qishloqgsar paydo boʻlgan (Yoztepa, Arvalitepa), ular kichik mulklarning markazi sanalgan. Miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtasida viloyat markazi jan.ga, Erkqalʼa va Gabr qalʼa oʻrniga koʻchgan, bu yerda Margʻiyonaning poytaxt shahri — qad. Marv bunyod etilgan. Margʻiyonani Axomaniylar davlati tomonidan bosib olinishi (miloddan avvalgi 6-asr 2-yarmi) Frada boshchiligidagi Martena qoʻzgʻoloninn keltirib chiqargan. Qoʻzgolon Doro hukmronligi (miloddan avvalgi 521—486)ning dastlabki yillarida ayovsiz bostirilgan. Margʻiyona Baktriya satrapligi tarkibiga kiritilgan. Miloddan avvalgi taxminan 329 yil Margʻiyona Aleksandr tomonidan bosib olingan. Aleksandr bu yerda (Gabr qalʼa oʻrnida) Aleksandriya shahriga asos solgan. Miloddan avvalgi 4-asr oxiridan miloddan avvalgi 3-asr oʻrtalarigacha Margʻiyona Salavkiylar davlatiga tobe boʻlgan. Viloyat markazi qilib Margʻiyonadagi Antioxiya shahri olingan. Yunon-Baqtriya podsholigi barpo etilgach, Margʻiyona maʼlum vaqt uning satrapiyalaridan biri boʻlgan. Miloddan avvalgi 2-asrning 2-yarmida Margʻiyona Parfiya tarkibiga kirgan. Milodiy 1-asrning 2-yarmidan — 3-asr boshigacha bu yerda mahalliy shoh Sanobarning avlodlari sulolasi qaror topgan. Milodiy 3-asr 2-choragidan — 4-asr oʻrtasigacha Margʻiyona Sosoniylar davlatita boʻysungan. 651 yil Margʻiyonani arablar fath etgan.

Adabiyotlar 
 Avesto [Yashtkitobi] (Ishoqov Margʻiyona tarjimasi), T., 2001;
 Oʻzbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari, T., 2001;
 Sagdullayev A., Qadimgi Oʻzbekiston ilk yozma manbalarda, T., 1996.

Manbalar 

Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Markaziy Osiyo davlatlari
Eron imperiyalari va qirolliklari
Turkmaniston tarixiy viloyatlari
Margʻula

Margʻula — gajak, burama shaklidagi oʻsimliksimon naqsh boʻlagi. Bir novdaning uchida ikkita margʻula chizilsa, qoʻsh margʻula, margʻula novda bilan tasvirlanganda margʻulali novda deb ataladi. Naqsh mujassamotida toʻddiruvchi boʻlak hisoblanadi. Miskarlik, naqqoshlik, ganchkorlik, zardoʻzlik va boshqalarda keng qoʻllanadi.

Manbalar
Masal

Masal (arab. — namuna, misol) — didaktik adabiyot janri. Taʼlimiy harakterdagi, aksariyat kichik sheʼriy, baʼzan nasriy shakldagi asar. M.da insonga xos xususiyatlar, jamiyatga xos ijtimoiy hodisalar, munosabatlar qushlar, hayvonlar orasidagi munosabatlar va tabiat hodisalari vositasida aks ettiriladi. Mazmuni majoz asosiga quriladi, komiklikning va ki-noyaning, ijtimoiy tanqid motivining ustunligi M.ga hajviy ruh bagʻishlaydi. M.ning hikoya qismi hayvonlar haqidagi ertaklar, novella yoki latifalarta yaqin boʻlib, xotimasi, taʼlimiy xulosasi maqol, hikmatli soʻz va iboralar tarzida boʻladi. M. materiallari aksariyat ertak, majoz, novella, latifa va boshqa da ham qoʻllanishi mumkin. Ramzli hikoyadan farqli ravishda M.ning oʻz anʼanaviy obrazlar va motivlar doirasi mavjud boʻladi (hayvonlar, oʻsimliklar, qushlar, muayyan tizimdagi odamlar va hokazo). M. janri unsurlari juda qadimdan maʼlum. Uning namunalari "Kalila va Dimna" (Panchatantra, 3-asr) tarkibida uchraydi. M.lar Farididdin Attor, Rumiy, Navoiy asarlarida tamsil uchun ishlatilgan. Gulxaniy "Zarbulmasal" asarida M.dan mohirlik bilan foydalangan. Qad. yunon adabiyotida Ezop (milodiy 6—5-asrlar), Rim adabiyotida Fedr (miloddan avvalgi 1-asr), fransuz adabiyotida Lafonten (17-asr), rus adabiyotida Krilov bu janrning yetuk namoyandalari sifatida shuhrat qozonganlar. Rus adabiyotida D. Bedniy, S. Marshak, S. Mixalqov M.ning ajoyib namunalarini yaratdidar. Zamonaviy oʻzbek adabiyotida S. Abduqahhor, O. Qoʻchqorbekov, Ya. Qurbonov va boshqa M. janrini rivojlantirdilar.

Manbalar
Massaj

Massaj (arab. – qoʻl tegizmoq) – davolash usuli; tana yoki biror aʼzoga maxsus usulda taʼsir etish. Qoʻl bilan bajariladi, baʼzan asboblar ishlatiladi (vibromassaj). Massajning organizmga taʼsir mexanizmida nerv va gumoral omillar muhim rol oʻynaydi. Massaj taʼsirida terida biologik faol moddalar hosil boʻlib qonga tushadi, ular tomir reaksiyalarida, nerv impulslarini oʻtkazishda va boshqalarda katnashadi. Massaj bevosita taʼsir qilgan joyida toʻqimalarga mexanik taʼsir ham koʻrsatib, limfa, qon, toʻqimalar orasidagi suyuqlik sirkulyasiyasi kuchayadi. Natijada kon va limfa dimlanishi yoʻqolib, moddalar almashinuvi va massaj qilinayotgan joy terisi orqali nafas olish kuchayadi. Massaj yuraktomir sistemasi ishini yaxshilaydi. Kapillyarni kengaytirib, massaj qilinayotgan sohanigina emas, balki undan uzoqdagi toʻqimalarning ham (reflektor yoʻl bilan) qon bilan moʻl taʼminlanishiga imkon beradi: qonning arteriya va venalardan oqishi rivojlanadi. Massaj muolajasidan soʻng umumiy ahvol yaxshilanadi, charchoq yoʻqoladi. Umumiy (butun gavda) va mahalliy (gavdaning bir qismi, mas, qoʻl yoki oyoq panjasi) massaj bor.

Asosiy usullari: silash, uqalash, iylash va qoqib qoʻyish.

Silash – massajning boshqa usullarini boshlashdan oldin va tugallana-yotganda qoʻllanadi.

Uqalash – birmuncha tez bajariladi, bunda teri va teri ostidagi toʻqimalar turli yoʻnalishda joyidan qoʻzgʻatiladi yoki choʻziladi. Uqalangan joy ustidan silanadi.

Iylash – massajning murakkabroq usuli. Bunda faqat yuza toʻqimalargina emas, balki chuqur joylashgan muskullar ham taʼsirlanadi. Massajning bu usuli toʻqimalarni ushlash, koʻtarish, bosish va choʻzishdan iborat.

Qoqib qoʻyish yoki „vibratsiya“ – tanaga tebranuvchi (titroq) harakat berishdan iborat, uni qoʻl yoki maxsus massaj apparatlari yordamida turli jadallik va tebranish bilan bajariladi.

Massajning sport massaji, shifobaxsh, gigiyenik va kosmetik massaj kabi turlari bor. Sport assajida sportchining hamma muskul guruxlariga ketma-ket taʼsir etiladi.

Shifobaxsh massaj vrach koʻrsatmasi boʻyicha tayanchharakat apparati, boʻgʻim va moddalar almashinuvining buzilish kasalliklari, radikulit, kontraktura va boshqalarda kompleks davolash bilan birga qilinadi. M.ning boshqa turlari charchoqni bosish va kuch-quvvatni tiklash, odatda, jismoniy mashqlar, suv muolajalari, ertalabki gimnastika bilan birga olib boriladi. Bunday massaj xushbichim va bardam boʻlishga imkon beradi. Oʻz-oʻzini massaj qilish gigiyenik massajning bir shakli. Massajni maxsus oʻrgatilgan massajchilar yoki bemorning yaqin kishilari (tibbiyot xodimidan oʻrganib olib) qilishlari mumkin. Kosmetik massaj kosmetolog-vrach tavsiyasiga koʻra, sochlarni mustahkamlash, yuzdagi nuqsonlarni yoʻqotish maqsadida koʻllanadi.

Yurak massaji – yurak toʻxtab qolganda odamni jonlashtirish usuli; bunda yurak ritmik ravishda bevosita (koʻkrak qafasi ochilib bajariladigan opera-siyalarda) yoki bavosita (koʻkrak qafasini yormasdan birinchi yordam koʻrsatishda) qisiladi.

Manbalar
Mass-spektroskopiya

Mass-spektroskopiya, mass spektrometriya – modda tarkibidagi atom va molekulalar spektri boʻyicha ularning massasini tekshirish usullari. Atom va molekulalari ionlashgan har bir modda t/ye nisbat bilan bir-biridan farq qiladi, bu nisbat (bunda t – massa, ye – ion zaryadi) mass-spektrometrlar bilan oʻlchanadi. Olingan spektrga koʻra, modda massasi va jism tarkibidagi boshqa moddalar miqdori topiladi. Mass-spektroskopiya tatbikiy fizika, kimyo, biologiya, tibbiyot, geol. va texnikada asosiy analitik usullardan biri hisoblanadi. Jism (yoki suyuk, lik) tarkibidagi modda massasini aniqlashning har xil usullari bor. Mas, dublet usuli bilan dispersion chiziqlar orasidagi masofa anikdanadi va shu masofa boʻyicha massalar farqi topiladi. Ionlar tokini oʻlchash usuli bilan moddalar massasi aniqlanadi.

Gaz tarkibini aniqlash uchun ham Mass-spektroskopiyadan foydalaniladi. Gazlar toʻliq bugʻlatish, izotopga ajratish, vakuumda uchqunlatish va ionlar bilan bombardimon qilish usullari orqali tekshiriladi. Maʼlum miqdordagi moddani Mass-spektroskopiya bilan tekshirib, undagi elementlar miqdori – gaz aralashmalaridagi komponentlari miqdori nazorat kilinadi va aniqlanadi, izotoplar olinadi. Kimyo sanoatida Mass-spektroskopiya bilan texnologik jarayonlar boshqariladi, atom yuqori qatlamining tarkibi oʻrganiladi, zaryadli zarralarning toʻqnashishidagi jarayonlar kuzatiladi, kimyoviy reak-siyalar kinetikasi tekshiriladi. Mass-spektroskopiya koʻp sohalarda yagona usul hisoblanadi. Mass-spektroskopiya yordamida Yer yuqori atmosferasining neytral va ion tarkibi oʻlchangan (boshqa sayyoralarning atmosfera tarkibini ham shu usulda oʻlchash mumkin).

Manbalar 

 

Fan
Kimyo
Kimyo loyihasi ishtirokchilari
Modda
Kimyoviy aralashmalar
Kimyo loyihasi maqolalari
Marcello Mastroianni

Marcello Mastroianni (; 28-sentabr 1923 — 19-oktabr 1996) — italyan aktyori. 1940-yillar L.Viskonti spektakllarida oʻynagan (keyinroq uning „Oq tunlar“, „Begona“ filmlarida suratga tushgan). Yangi obrazga tez oʻta olish qobiliyati, lirizm bilan oʻtkir harakterning uygʻunlashuvi „Shirin hayot“, „Sakkiz yarim“, „Ayollar shahri“, „Jinjer va Fred“, „Tun“, „Italyancha ajralish“, „Qora koʻzlar“, „Asalchi“ kabi filmlarda yaqqol koʻzga tashlandi. U juda koʻp filmlarda S.Loretshng juftligi sifatida suratga tushgan. Hamkorlikdagi filmlari („Gʻaroyib kun“, „Kecha, bugun, ertaga“ va boshqalar) bilan har ikkalasi jahonga tanilgan.

Manbalar 

1923-yilda tugʻilganlar
1996-yilda vafot etganlar
28-sentyabrda tugʻilganlar
19-oktyabrda vafot etganlar
Italiyalik erkak aktyorlar
Masturbatsiya

Masturbatsiya (masturbatio; lotincha manus — qoʻl, stupro — bulgʻamoq) yoki onanizm (Bibliyadagi personaj Onan nomidan) — shahvoniy hisni qondirish maqsadida jinsiy aloqasiz erogen sohalar va jinsiy aʼzolarni sunʼiy taʼsirlab yoki ruhan tasavvurlash yoʻli bilan shahvoniy hisni qoʻzgʻatib orgazm — shahvoniy lazzat olish.

Masturbatsiya, asosan, balogʻatga yetish davrida koʻproq kuzatiladi va haqiqiy jinsiy hayot boshlanishi bilan barham topishi mumkin. Haddan tashqari tor ichki kiyim kiyilganda ham jinsiy aʼzolar taʼsirlanadi, pornografik filmlar, suratlar, erotik raqslar, oʻyinlar, filmlar, hikoyalar, tush koʻrishlar va shu mazmundagi kitoblarni oʻqish, jinsiy aloqalar mavzusida soʻzlashish masturbatsiyaga bahona boʻlishi mumkin.

Masturbatsiya odat tusiga kirib qolganda, salbiy oqibatlarga olib boradi. Yuqorida keltirilgan sabablar bartaraf etilsa, bu odat asta sekin barham topadi. Bundan tashqari, oʻsmirlarda masturbatsiyaning rivojlanishiga yordam beradigan kasalliklar (ekzema, gijjalar, ayniqsa, ostritsalar va qabziyat)ni yoʻqotish ham ijobiy natija beradi. Masturbatsiya oligofreniya, psixopatiya, shizofreniya va ruhiy kasalliklarda ham uchrashi mumkin. Masturbatsiyaning oldini olish uchun oʻspirinlar har kuni toza havoda sayr qilishlari, badan tarbiya va foydali mehnat bilan shugʻullanishlari lozim.

Manbalar
Sodiq Masumov

Sodiq Aliyevich Masumov (1901.13.5, Ashxobod — 1977.11.1, Toshkent) — xirurg, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1946). Turkiston universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1926), shu universitet xirurgiya klinikasida ordinator (1926 — 30), assistent (1930—37), Toshkent tibbiyot akademiyasi umumiy xirurgiya kafedrasida (1943—45), keyin gospital xirurgiya kafedrasida (1951—73) mudir. 1973-yildan professor konsultant. Asosiy ilmiy ishlari Oʻzbekistondagi endemik buqoqni, meʼda va ichakning yara kasalligini xirurgik usulda davolash, endemik buqoq gistopatologiyasiga, qorin boʻshligʻi kasalliklarini aniqlashga oid.

Manbalar

Havolalar  
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jan-13-1977-2167270/

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1901-yilda tugʻilganlar
13-mayda vafot etganlar
1977-yilda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Ashxobodda tugʻilganlar
Neʼmatjon Matboboyev

Neʼmatjon Sultonovich Matboboyev (1950.30.4, Uchkoʻprik tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-78 yillarda Uchkoʻprik tumanidagi 30maktabda oʻqituvchi, 1978— 82 yillarda yosh tabiatshunoslar st-yasida metodist, direktor, 1982-yildan Uch-koʻprik tumanidagi 29maktab va „Ziyo“ iqtisod litsey-internatda kimyobiol. oʻqituvchisi. M. kimyobiol. dan lab. ma-shgʻulotlarini oʻtkazish uchun toʻla shart-sharoit yarata olgan. Lab. mashgʻulotlari uchun oʻquvchilar kuchi bilan eng oddiy asboblar yasashga erishgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1950-yilda tugʻilganlar
30-aprelda tugʻilganlar
Uchkoʻprik tumanida tugʻilganlar
Matematik analiz

Matematik analiz - matematika sohalaridan biri. Matematik analiz takomillashib va rivojlanib boruvchi apparatga ega boʻlib, bu apparat asosini differensial va integral hisob tashkil qiladi. Matematik analiz oʻziga xos tadqiqot obʼyektiga (oʻzgaruvchi kattalik), oʻziga xos tadqiqot uslubiga (cheksiz kichiklar yoki limitga oʻtish vositasida analiz qilish), asosiy tushunchalarning maʼlum majmuasi (funksiya, limit, hosila, differensial, integral, qator) ga ega. Matematik analiz matematikaning boʻlimi sifatida 18-asr oxirida shakllandi. Matematik analizning tadqiqot predmeti funksiyalardan yoki oʻzgaruvchi miqdorlar orasidagi bogʻlanishlardan iborat. Matematik analizning asoschilari I. Nyuton va G. Leybnitslardir.

Manbalar
Matematik belgilar

Matematik belgilar - matematikaga oid bilimlarni yozuvda ifodalash uchun qoʻllanadigan belgilar. Tushunchalarni belgilash (masalan, raqamlar, /, p), yozuvlarni qisqartirish (+, −, ±, <, >, ±, ye), jumlalarni ixchamlashtirilgan. Matematik belgilar matematik tafakkur mahsuli va vositasi boʻlib, bu fan rivojlanishi jarayonida paydo boʻlgan va takomillashib maxsus til darajasiga yetgan. Ayrim raqamlar, qoʻshish va ayirish belgilar qad. Misrda uchraydi. Matematik belgilar Diofant (3-asr), Brahmagupta (7-asr), Abulhasan Qalasadiy (15-asr) asarlarida kengroq qoʻllangan. Ulugʻbekning "Ziji jadidi Koʻragoniy" asarida ham koʻp atamalarning 1harflaridan belgi sifatida foydalanilgan. 17—18-asrlarda Yevropa matematiklari algebraik timsollardan keng foydalana boshlaganlar va bu matematika rivojida, xususan, differensial va integral hisob shakllanishida muhim rol oʻynagan. Umuman, Matematik belgilar faqat yozuvni qisqartirish vositasigina boʻlib kolmay, balki timsoliy hisobga aylanib, matematik tafakkurga faol taʼsir koʻrsatadi. Hozirgi zamon matematikasining koʻplab natijalarini rivojlangan va qulay belgilarsiz tasavvur qilish mumkin emas.

Manbalar
Matematik lingvistika

Matematik lingvistika -1) tilshunoslikning tilni tadqiq etish va oʻrganishda matematik usullardan foydalanuvchi boʻlimi; 2) matematikaning tabiiy tillar bilan baʼzi bir jihatlardan oʻxshash boʻlgan mavhum strukturalarni oʻrganuvchi boʻlimi. Matematik lingvistika tilshunoslik boʻlimi sifatida tabiiy tillar hodisalarini va ularni tadqiq etish jarayonlarini mavhumiy-semiotik modellashtirish usulidan foydalanadi; matematik fan sifatida esa ana shu modellarning eng umumiy xossalarini tadqiq etadi va ularning tuzilish usullarini oʻrganadi. Har ikkala maʼnodagi Matematik lingvistika ayni bir tushunchaviy apparatdan foydalanadi, ular orasida shunchalik yaqin bogʻliqlik mavjudki, uni maʼlum shartlar bilan yagona semiotik fan sohasi deb hisoblash mumkin.

Matematik lingvistika 20-asrning 50-yillarida paydo boʻlgan. Uning asosiy tushunchalari — asos qilib olingan belgi-ishoralar (alifbo, lugʻat) toʻplami va maʼlum alifbo belgi-ishoralari (soʻz shakllar, iboralar toʻplami) izchilliklari (zanjirlari) toʻplami kabi tushunchalardir. Bu asosiy tushunchalar tilning har bir sathida qoʻllanadi. Oʻz maqsad-vazifasiga koʻra, Matematik lingvistika eng avvalo nazariy tilshunoslik vositasi hisoblanadi. Ayni paytda uning usul va yoʻllari amaliy lingvistik tadqiqotlarda — matnga avtomatik ishlov berishda, avtomatik tarjimada, inson va EHM oʻrtasidagi aloqa bilan bogʻliq tadqiqotlarda keng qoʻllanmoqda.

Manbalar
Matematik statistika

Matematik statistika — statistik maʼlumotlarni toʻplash, ularni tizimga solish, qayta ishlash hamda ulardan ilmiy va amaliy xulosalar chiqarish usullarini oʻrganadigan fan. Statistik maʼlumotlar deganda muayyan (miqdoriy) belgilarga ega boʻlgan majmualarning elementlari soni haqidagi maʼlumotlar tushuniladi. Biror majmua elementlarining muayyan belgilari toʻgʻrisida shu haqdagi statistik maʼlumotlarga qarab u yoki bu xulosaga kelish usuli statistik usul deyiladi. Bu usul ilm-fanning juda koʻp sohalarida keng qoʻllanadi. Statistik usulning turli sohalardagi tatbiqlarining umumiy hislatlari (biror guruhga kiruvchi elementlarni hisoblash, miqdoriy belgilarning taqsimotlarini topish, tanlamalar usulini qoʻllash, biror xulosaga kelish uchun zarur boʻlgan tajribalar sonini ehtimollar nazariyasidan foydalanib topish, miqdoriy belgilar orasidagi bogʻlanishlarni aniqlash va hokazo), yaʼni oʻrganilayotgan obyektlarning tabiati ahamiyatsiz boʻlgan masalalar Matematik statistikaning predmetini tashkil qiladi. Statistik usul koʻp hollarda ommaviy tasnifli hodisalarni oʻrganish usuli boʻlgani uchun ehtimollar nazariyasi bu usulning nazariy asosini tashkil qiladi. Matematik statistika bayoniy statistika, nomaʼlum parametrlarni baholash, statistik gipotezalarni tekshirish, miqdoriy belgilarning statistik bogʻlanishlarini aniqlash va boshqa boʻlimlardan iborat.

Adabiyot 
Vander-Vaarden B. L., Matematicheskaya statistika, per. s nem., – M., 1960; Romanovskiy V.I., Matematicheskaya statistika, t. 1—2, T., 1961—63;

Sirojiddinov S.H., Mamatov M.M., Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika, – T., 1980;

Bocharov P.P., Pechinkin A. V., Teoriya veroyatnostey, Matematicheskaya statistika, – M., 1998.

Tursun Azlarov.

Manbalar
Matematik fizika tenglamalari

Matematik fizika tenglamalari — fizik xrdisalarni matematik tahlil qilish natijasida kelib chiqadigan xususiy hosilali differensial hamda integral va funksional tenglamalar. Matematik fizika tenglamalarit.ni fizik qonunlarning matematik ifodasi deb izohlash mumkin, tenglamadagi miqdorlar, odatda, bevosita fizik maʼnoga ega boʻladi (mas, temperatura, elektr zaryadi, tebranuvchi muhit nuktalarining holati va boshqalar). Matematik fizika tenglamalari t. nazariyasi, asosan, xususiy hosilali differensial tenglamalar nazariyasining bir qismi boʻlib, matematikaning boshqa boʻlimlari bilan ham bogliq. Oddiy differensial tenglamalardagidek har bir xususiy hosilali differensial tenglama, umuman, cheksiz koʻp xususiy yechimga ega boʻladi. Aniq fizik masala yechilayotganda bu yechimlardan masalaning fizik maʼnosidan kelib chiqadigan ayrim qoʻshimcha shartlarni qanoatlantiradigan yechimni ajratib olish zarur. Bunday qoʻshimcha shartlar, asosan, chegaraviy shartlar (qarang Chegaraviy masalalar) va boshlangʻich shartlar (qarang Koshi masalasi) dir.

Matematik fizika masalasining yechimi mavjud, yagona va berilgan shartlar boʻyicha uzluksiz boʻlsa, (yaʼni masala shartlarining kichik oʻzgarishi natijasida yechim ham oʻzgarsa), masala korrekt qoʻyilgan deyiladi. Matematik fizikaning korrekt qoʻyilgan masalalarini topish va ularni aniq yoki taqribiy yechimlarini tuzish Matematik fizika tenglamalari t.ning asosiy mazmunini tashkil etadi.

18-asr oʻrtalaridan boshlab barcha mamlakatlarning yirik matematiklari bu masalalarni hal qilish bilan shugʻullanganlar. Bu sohada soʻnggi paytda katta natijalarga erishildi. Bunda rus olimlaridan I.G. Petrovskiy, S.L. Sobolev, M.A. Lavrentyev, A.N. Tixonov, A.V. Bitsadze, oʻzbekistonlik matematiklardan M.S. Salohiddinov, I.S. Arjanix, T.J. Joʻrayev va boshqalarning hissasi katta. Matematik fizika masalalarini yechishda oʻzgaruvchilarni ajratish yoki Furye usuli, potensiallar usuli va boshqa usullardan foydalanish mumkin. Keyingi yillarda masalalarni takribiy yechish usullari (bu usullar toʻgʻri usullar deb yuritiladi) keng qoʻllanilmoqda, bunda masala algebraik tenglamalar sistemasini yechishga olib kelinadi. Takribiy yechish usullari Matematik fizika tenglamalari t.ni yechishda hozirgi zamon elektron-hisoblash mashinalaridan keng foydalanishga imkon beradi.

Adabiyot 
 Petrovskiy I.G., Leksii ob uravneniyax s chastnimi proizvodnimi, 3-izd., M., 1961; Sobolev S.L., Uravneniya matematicheskoy fiziki, 4 izd., M., 1966; Vladimirov B.C., Uravneniya matematicheskoy fiziki. 2 izd., M., 1971; Tixonov A. N ., Samarskiy A. A., Uravneniya matematicheskoy fizike, 4 izd., M., 1972.

Manbalar
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Matematika instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi V.I. Romanovskiy nomidagi Matematika instituti — Oʻzbekistonda matematikaga oid tadqiqotlar olib boradigan va ularni muvofiqlashtiradigan ilmiy tadqiqotlar markazi. 1943-yilda Toshkentda tashkil etilgan, 1954-yildan uning asoschilaridan biri Romanovskiy Vsevolod Ivanovich nomi bilan atala boshladi. Dastlab Matematika va mexanika instituti deb nomlanib, matematika, mexanika, nazariy geofizika, seysmologiya boʻyicha nazariy va amaliy tadqiqotlar olib borilgan. 1964-yilda Matematika institutining boʻlimlari asosida Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti, Kibernetika instituti, seysmologiya instituti tashkil boʻldi. Hozirgi kunda Matematika institutida algebra va analiz, differensial tenglamalar, ehtimollar nazariyasi, matematik statistika, hisoblash matematikakasi, matematik fizikaning noklassik tenglamalari, amaliy matematika boʻlimlari bor. Institutda 60 dan ortiq ilmiy xodim faoliyat koʻrsatadi. Institutda jahonga mashhur ehtimollar nazariyasi va matematik statistika, xususiy hosila differensial tenglamalar, funksional analiz ilmiy maktablari yaratilgan. Bu maktablarning tashkil boʻlishi va rivojlanishiga akademik V. I. Romanovskiy, T. A. Sarimsokov, S. H. Sirojiddi-nov, I. S. Arjanix hissa qoʻshgan boʻlsa, hozirgi kunda akademik T. J. Joʻrayev, M. S. Salohiddinov, Sh. A. Ayupov, T. A. Azlarov, Sh. Q. Farmonovlar ularning davomchilari. Institutda 40 dan ortiq fan doktori, 300 dan koʻproq fan nomzodlari tay-yorlangan. Institut xodimlarining tadqiqotlari 75 monografiya, 130 ilmiy toʻplamlarda, 10 dan ortiq darsliklarda, shuningdek, mamlakatimizdagi va xorijdagi obroʻli ilmiy jurnallarda bosilgan koʻplab maqolalarida aksini topgan. Matematik olimlar ishlarini yorituvchi "Oʻzbek matematika jurnali" institut tomonidan nashr qilinadi, maktab oʻquvchilari uchun moʻljallangan "Fizika, matematika va informatika" ilmiyuslubiy jurnali institut otaligida chop etiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Matenadaran

Matenadaran, Mesrop Mashtots nomidagi "Matenadaran" qadimgi qoʻlyozmalar instituti — Yerevandagi jahonda eng yirik qad. arman qoʻlyozmalari saqlanadigan joy va ilmiy tadqiqot instituti. 1920-yil Echmiadzin monastiri qoʻlyozmalar kollek-siyasining davlat hisobiga musodara etilishi negizida barpo etilgan. M.da 119 mingdan ortiq hujjatlar saqlanadi(1988).

Manbalar 

Armaniston
1920-yilda tashkil etilgan muzeylar
Materik etagi

Materik etagi, kontinent etagi — materiklarning suv ostidagi chekka qismining asosiy elementlaridan biri; qit'a yon bagʻri bilan okean orasida joylashgan. Geologik tuzilishiga koʻra, Yer poʻstining okean tubidagi qismi bilan materik qismining qoʻshilgan joyidagi qalin choʻkindilardan hosil boʻlgan bukilma. Geomorfologik jihatdan Materik etagi, koʻpincha, bir oz pastbaland qiya tekislikdir. Organik dunyosi materik yon bagʻridan koʻra kamroq, okean qaʼrining organik dunyosi miqsoriga deyarli teng keladi.

Manbalar
Otanazar Matyoqubov

Otanazar Rahimovich Matyoqubov (25.08.1946 Xiva) — musiqashunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1988), Qoraqalpog'iston sanʼat arbobi (2001). Toshkent k

konservatoriyasini tugatgan (1970), shu yerda oʻqituvchi va "Sharq musiqasi" kafedrasi mudiri (191880-91), dotsent (1982). Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirining birinchi oʻrinbosari (1997—2001), Oʻzbekiston davlat konservatoriyasining Matyoqubov Otanazar Rahimovich markazi rahbari (2002-yildan). Asarlari, asosan, oʻzbek mumtoz musiqa tarixi va nazariyasi, Oʻrta asr musiqa ilmi namoyandalari merosiga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Ogʻzaki anʼanadagi professional musiqa asoslariga kirish, T., 1983; Farabi ob osnovax muziki Vostoka, T., 1986.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1946-yilda tugʻilganlar
25-avgustda tugʻilganlar
Xivada tugʻilganlar
Habibullo Matyoqubov

Habibullo Matyoqubov (1926.18.9, Urganch tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1957). 1957-yildan Yangibozor tumanidagi maktablarda tarix oʻqituvchisi, direktor. 1969-yildan Yangibozor tumanidagi Al-Xorazmiy nomidagi maktabda, 1994-yildan 10litsey-internatda direktor. Oʻz ish faoliyati davomida tarix fani darsini koʻrgazmali qurollar va texnik vositalar asosida oʻtkazishning turli mezonlarini ishlab chiqdi. 1983-yil viloyatda birinchi boʻlib 10 nuqtada yopiqtelestudiyani ishga tushirdi. Maktabda oʻquvchilar bilimini reyting usulida baholashni joriy qildi, oʻqituvchilarning ish faoliyatini baholashning diagnostik taxlilini ishlab chikdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1926-yilda tugʻilganlar
18-sentabrda tugʻilganlar
Urganch tumanida tugʻilganlar
Gavhar Matyoqubova

Gavhar Matyoqubova (1947.18.10, Xorazm) — raqqosa, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Urganch shahri musiqa bilim yurtini (1975), Toshkent universitetini tugatgan (1980). 1962—75 yillar Komiljon Otaniyozov rahbarligidagi Xorazm ashula va raqs ansambli, 1975—91 yillar Komiljon Otaniyozov nomidagi Xorazm davlat filarmoniyasi raqqosasi, 1991—98 yillar Xorazm madaniyat boshqarmasi qoshidagi xalq ijodiyoti boʻlim boshligʻi, 1998-yildan M. Turgʻun-boyeva nomidagi "Oʻzbekraqs" birlashmasining "Xorazm raqs" viloyat boʻlimi bosh baletmeysteri. M.ning raqslari shoʻx va joʻshqinligi, ijro etilayotgan raqs mazmuniga alohida yondashishi, yengil va keskin harakatlari, chiroyli xiromi bilan ajralib turadi. "Orazibon", "Gala Laylim", "Muhammasi bayoz", "Layla", "Guldasta", "Zuvoniy", "Nizongul", "Lazgi", "Chashmi siyo" (afgʻoncha), "Silsila" (tojikcha), "Kush depti" (turkmancha), "Kanatari" (hindcha), "Pokiston goʻzali" (pokistoncha), "Sham oʻyini" (arabcha) singari raqslarni ijro etgan. "Orol faryodi" (3 boʻlim), "Lazgi afsonasi", "Sumalak sayli", "Orazibon" (3 boʻlim), "Toshlar tilga kirganda", "Qayroq yangraganda", "Kelin salomi", "Jazava raqsi", "Aliqambar", "Dar-panma" (3 boʻlim), "Muhammasi ush-shoq", "Xiva sanami" kabi raqslarni, Mustaqillik, Navroʻz bayramlarida, Amir Temur, Avesto, Al-Fargʻoniy, Berdaq yubileylarida va boshqa tantanalarning barchasida Xorazm raqslarini sahnalashtirgan. M. haqida "Jay-xun qizi" (1990), "Qadriyat" (2002, 2 qismli) filmlari ishlangan. "Shuhrat" medali bilan taqdirlangan (1997).
<3 nafar farzandning onasi,1000 oshiq shogirdlarning ustozi,koplab davlat unvonlar sohibi.
Hozirda Xorazm raqs Filarmonyasi bosh beletmesteri.

Manbalar 

3 ta farzandning onasi.
Birinchi kitobi “Ofatijon lazgi”1993-yil

Oʻzbekiston xalq artistlari
1948-yilda tugʻilganlar
18-oktabrda tugʻilganlar
Xorazmda tugʻilganlar
Raqqosalar
Sofiya Matyoqubova

Sofiya Oʻrunovna Matyoqubova (1951.28.3, Urganch shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Zaporojye pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Sherobod tumanidagi 1maktabda ingliz tili oʻqituvchisi. M. oʻz fanidan boshlangʻich sinflar uchun das-tur ishlab chiqib, shu dastur asosida dare olib bormoqda.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1951-yilda tugʻilganlar
28-martda tugʻilganlar
Urganchda tugʻilganlar
Bayram Matjonov

Bayram Matjonov (1940.29.4, Qoʻngʻirot) — qoraqalpoq xonandasi (lirik bariton) va rejissyor Qoraqalpogʻiston (1974), Boshqirdiston (1978), Oʻzbekiston (1982) xalq artisti. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda (1963–66), Qoraqalpoq telestudiyasida rejissyor (1966-yildan), bosh rejissyor (1967–69), Qoraqalpoq davlat filarmoniyasi (1971–77 va 1981-yildan), Qoraqalpoq yosh tomoshabinlar teatri direktori (1978–80). Yoqimli, keng diapazonli, lirik ovoz sohibi. Ijro uslubi yuksak madaniyati, oʻziga xos milliyligi, ijrosidagi falsafiy mazmuni, mahorat kuchi bilan ajralib turadi. Repertuaridan qoraqalpoq musiqali drama ("Oygul va Obod", O. Halimov; "Gʻarib Oshiq", A. Begimov, T. Ollanazarov, O. Halimov va boshqalar) va opera ("Ajiniyoz", N. Muhammaddinov) lardan ariyalar, milliy kompozitorlar asarlari ("Goʻdak haqida ballada", "Mening yigitlik paytim, sening qiz payting", "Yoshlik haqida ballada", "Boʻlmas", N. Muhammaddinov; "Ulkamga keling", "Yulduzlar", X. Turdiqulov; "Men dehqon farzandiman", N. Musayev va boshqalar) oʻrin olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974, 1988).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1940-yilda tugʻilganlar
29-aprelda tugʻilganlar
Qoʻngʻirot tumanida tugʻilganlar
Rejissyorlar
Madraim Matjonov

Matjonov Madraim (1909, Qoʻngʻirot tumani — 1982.6.2, Nukus) — qoraqalpoq aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Moskva teatr sanʼati institutining qoraqalpoq studiyasini tugatgan (1939). 1930-36 va 1939-yildan Qoraqal-poq teatrida aktyor. Uynagan rollari jushqinligi, yuksak ijro texnikasi, nutqining mukammalligi bilan ajralib turadi. Sahnada Silvestr, Organ ("Skapen nayranglari", "Tartyuf"), Nodir ("Nomus"), Orolboy ("Suymaganga suykanma"), Gʻofir ("Boy ila xizmatchi"), Osip ("Revizor"), Abdulla yuzboshi ("Oshiq Gʻarib"), Ernazar Kenagas ("Berdaq") kabi obrazlar yaratgan.

Manbalar 

1909-yilda tugʻilganlar
Qoʻngʻirot tumanida tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
Nukusda vafot etganlar
Aktyorlar
Oʻzbekiston xalq artistlari
Bibisora Matjonova

Bibisora Oʻrinboyevna Matjonova (1950.14.1, Xoʻjayli shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Voronej pedagogika institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Xujayli shahridagi, 1983-yildan Taxiatosh shahridagi 6-maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. 1998-yildan Taxiatosh shahri xalq taʼlimi boʻlimi huzuridagi oʻquvchilarni kasb-hunarga yoʻnaltirish va psixologik-pedagogik tashhis markazi rahbari. Pedagogik faoliyati davomida oʻqitishning noanʼanaviy usullarini qoʻlladi, oʻkuvchilarni yuksak axloqiyestetik ruhda tarbiyalashga intildi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1950-yilda tugʻilganlar
Xoʻjayli tumanida tugʻilganlar
14-yanvarda tugʻilganlar
Matriarxat

Matriarxat (lotincha mater — ona va yun. arche — ibtido, hokimiyat; aynan — ona hukmronligi), ginekokratiya — asosan, ibtidoiy jamiyatning ilk davridagi ijtimoiy tuzum shakllaridan biri. Baʼzi xalqlarda patriarxatdaya oldin mavjud boʻlgan, ayrimlarida urugʻchilik tuzumidan sinfiy jamiyatga oʻtish davrida ham saqlangan. M.da ayollar hukmron mavqega ega boʻlgan, mulk va naslnasab sotsial mavqe ona urugʻi boʻyicha oʻtgan, nikoxdan soʻng er xotin jamoasiga koʻchgan (matrilokal nikoh) yoki er va xotin oʻz jamoalarida alohida-alohida yashagan. M. Jan.-Sharqiy Osiyodagi ayrim xalqlar (mas, minangkabau va mikronezlarning ayrim guruhlari)da hozirgi ham saqlanib qolgan.

Manbalar 

Matriarxat
Oila
Onalik
Ona maʼbuda
Feministik nazariya
Siyosiy antropologiya
Matrilokal nikoh

Matrilokal nikoh (lotincha mater -ona va locus — joy) — nikohsan soʻng koʻchib oʻtish shakllaridan biri. Asosan, matriarxat davrida mavjud boʻlgan. Matrilokal nikohda er xotin jamoasiga koʻchib oʻtgan. Matrilokal nikoh er bilan xotin juft yashashining ilk koʻrinishidir. Hozirgi baʼzi xalqlarda ku-yovning kelin uyiga vaqtincha yashab qolishi, ichkuyov va boshqa shaklda saqlanib qolgan (yana q. Nikoh).

Manbalar
Matritsa

Matritsa (lotincha matrix — bachadon) —

1) metallurgiyada — metallarga bosim bilan ishlov berishda qoʻllaniladigan shtamplarning ish qismi. Matritsa sirtida tayyorlanadigan buyum (detal)ning qiyofasiga mos botiq (yoki teshik) boʻladi. Ana shu botiq (yoki teshik) ga shtampning ikkinchi qismi — puanson kiradi. Matritsa yaxlit yoki qismlarga ajraladigan qilib yasalishi mumkin;

2) matbaada — harf, rakam yoki belgining tasviri tushirilgan metall plastinka yoki taxtacha (brusok). Matritsaning shriftlar quyiladigan (qoʻlda harf terishda ishlatiladigan literalarni quyish uchun), satr quyiladigan (qarang Linotip) va harf quyiladigan (qarang Monotip) xillari boʻladi. Yuqori bosma qolipidan xoʻllangan karton yoki plastmassaga botirib tushirilgan chu-qur nusxa ham Matritsa deb ataladi. Bunday Matritsadan stereotiplar (qarang Stereotipiya) yoki galvanostereotiplar (qarang Galvanostereotipiya, Galvanotexnika) tay-yorlashda foydalaniladi.

Manbalar
Rahimberdi Matchonov

Rahimberdi Matchonov (1909-Xorazm viloyati Xonqa tumani Madir qishlogʻi — 2000.18.2) — kulol, koshinkor usta. Us t a zoda; otasi va uning shogirdi usta Eshimdan hunar oʻrgangan. Madir qishlogʻidagi kulollik ustaxonasi (1921— 39), Xonqa tumani maishiy xizmat koʻrsatish ustaxonasi (1939—60), Oʻzbekiston Respublikasi Badiiy fondi (1960— 78), "Us to" birlashmasi Xorazm viloyati boʻlimi (1978—99)da kulol. Xiva meʼmoriy yodgorliklarini taʼmirlash ishlarida (Paxlavon Mahmud maqbarasining koshinlarini tayyorlash va oʻrnatishda oʻrnak koʻrsatgan, 1957 va boshqalar) koʻpgina binolarni koshinlar bilan bezashda faol qatnashgan. Xorazm anʼanaviy buyumlarini zangori ranglarda "olmagul", "kosagul", "qoʻchqor shoxi", "bodomguli" va boshqa oʻsimliksimon naqshlar bilan bezagan. M.yaratgan kulollik buyumlari (bodiya, lagan, koʻza, shokosa va boshqalar) xorijda namoyish qilinadi, Angliya, AQSH, Yaponiya, Fransiya, Italiya, Malayziya, Turkiya, Rossiya va boshqa dunyo mamlakatlari muzeylarida saqlanadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. Kamolidsin Behzod nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatu (1997).

Manbalar 

1909-yilda tugʻilganlar
Xonqa tumanida tugʻilganlar
2000-yilda vafot etganlar
18-fevralda vafot etganlar
Mafiya

Mafiya (lotincha mafﬁ a, ital. maﬁ a — maxfiy) — zoʻrlik, qoʻrqitish, terror, qotillik, igʻvogarlik usuli bilan iqtisodiy va siyosiy maqsadlarga erishish uchun tuziladigan maxfiy uyushma; uyushgan jinoyatchilik tashkiloti. Bir-biri bilan oʻzaro bogʻlangan va poraga sotilgan davlat amaldorlari, davlat organlaridan yordam oladigan jinoyatchi guruhlar. 18-asr oxiri — 19-asr boshlarida Italiyaning Sitsiliya o.da paydo boʻlgan. 20-asrda M. tashkilotlari faoliyati shaharlarda avj oldi. M., odatda, qimorbozlik, bangilik, fohishabozlik kabi ijtimoiy axloqsizlikni uyushtiradi va oʻz homiyligiga oladi, siyosiy hayotga faol aralashadi. M. davlat idoralari, sud va politsiya amaldorlari, muayyan siyosiy doiralar bilan birikib ketadi. Keyinchalik uyushgan jinoyatchilikning davlat hokimiyati, sud, prokuratura va boshqa idoralar xodimlari bilan til biriktirishi va oʻzaro bir-birini himoya qilishi M. deb ataladigan boʻldi.

Manbalar
Mahachqalʼa

Maxachqala [1857-yilgacha Petrovsk, 1857—1922-yillarda Petrovsk—Port, 1857-yildan shahar] — Dogʻiston Respublikasi poytaxti (1923-yildan). Kaspiy dengizining gʻarbiy sohilidagi port. Temir yoʻl st-yasi. Katta Kavkazning etagida. Aholisi 337,2 ming kishi (1998). M. 1844-yilda Anji-Arka tepaligida pod-sho hukumati harbiy qismlarining Petrovsk tayanch istehkomi sifatida qurilgan. 1896-yilda Vladikavkaz, Rostov-Don va Boku shaharlari bilan temir yoʻl orqali birlashtirilgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida neftni qayta ishlash va bochkasozlik zavodlari, ipyigiruv va tamaki fabrikalari, temir yoʻl ustaxonalari vujudga keldi. M. Dogʻistonning sano-at markazi. Mashinasozlik va metallsozlik (elektr payvandlash uskunalari, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoq,lari uchun uskunalar ishlab chiqarish, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat (baliq-konser-va, vinochilik) korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. M. yonidan neft qazib olinadi. M. orqali Boku—RostovDon temir yoʻl liniyasi oʻtgan. Yirik binolari: "Dogʻiston" mehmonxonasi (1938), Hukumat uyi (1967), Drama teatri binosi va boshqa M.da Rossiya Fanlar akademiyasining Dogʻiston ilmiy markazi, universitet, politexnika, qishloq xoʻjaligi, tibbiyot va ped. institutlari, 5 teatr, Dogʻiston birlashgan muzeyi, Dogʻiston tasviriy sanʼat muzeylari bor.

Manbalar 

 

Kaspiy dengizi aholi punktlari
Nestor Maxno

Maxno Nestor Ivanovich (1889.20.10, Gulyaypole shaharchasi, Zaporojye viloyati, Ukraina — 1934.6.7, Parij) — sovet rejimiga karshi Ukrainadagi milliy harakat — maxnochilik (1918— 21)ning harbiy va gʻoyaviy rahbari. 1905—07 yillarda Rossiyada boʻlgan inq-ilob davrida anarhistlar guruhiga kirgan. 1909-yil politsiya boshligʻini oʻldirgani uchun surgun qilingan. 1917-yil Fevral inqilobidan keyin qamoqdan ozod boʻlgach, Gulyaypoleda qurolli anarhistlar otryadini tuzgan. Oktyabr toʻntarishidan keyin dastlab Avstriya— Germaniya, S. V. Petlyura (1879—1926) va A. I. Denikin otryadlariga qarshi kurashgan. 1919-yil bahorda maxnochilik harakati Dnestrdan Don daryosigacha boʻlgan katta hududga tarqalib, qizil armiya va sovet rejimiga qarshi ommaviy qurolli kurashga aylangan. 35000 kishilik qoʻshin (asosan, otliklar) tuzilgan. 1920-yil bahor va yoz oylarida qizil askarlarga qarshi shiddatli janglar boʻlgan. 1920-yil noyabrda M. qoʻshiniga qarshi kurashga M.V. Frunze boshchiligidagi kizil armiya qismlari safarbar qilingan. 1920-yil dekabrda maxnochilarning Qrim guruhi tugatilgan. Turkistondagi ayrim qizil armiya qismlari ularga qarshi jangga tashlangan. Magʻlubiyatga uchragan M. kichik guruh bilan Ruminiyaga oʻtgan. Ke-yinchalik u Fransiyada yashab, SSSRga qarshi mafkuraviy kurashni davom ettirgan.

Manbalar 

1889-yilda tugʻilganlar
1934-yilda vafot etganlar
Maxorka

Maxorka yoki Nicotiana rustica () — Solanaceae oilasining tamaki turkumiga mansub bir yillik oʻsimlik; texnika ekini. Vatani — Janubiy Amerika. Yevropaga 16-asrda, Rossiyaga 17-asrda keltirilgan. Polsha, Vengriya, Hindiston, Tunis, Rossiya, Ukraina, Belarus, Qozogʻistonda ekiladi. Oʻzbekistonda qadimdan xoʻjaliklarda maxsus oʻstirilgan. Hozirgi davrda Samarqand, Qashqadaryo vilo-yatlarida ekiladi. Ildizi oʻq ildiz, tuproqqa 1,5 m gacha kirib boradi. Poyasi tik, gʻadir-budir, yuzasi qovur-gʻali, ichi gʻovak toʻqima bilan toʻlgan, balandligi 1,2—1,3 m. Bargi oddiy, yuraqsimon, tuxumsimon, bandli, yuzasi burishgan, yashil, sargʻish-yashil. Guli 2 jinsli, sariq yoki sargʻish-yashil, toʻpguli roʻvak. Oʻzidan changlanadi. Mevasi 2 pallali, koʻp urugʻli koʻsakcha. Urugʻi mayda. 1000 ta urugʻi vazni 0,25—0,35 g. Quritilgan bargida (KURUQ modda hisobida) 1 — 10% nikotin, 15—20% organik ktalar (5— 10% limon kta) bor. Urugʻi 7—8° da unib chiqadi. Oʻsimlik —2, —3° sovuqda nobud boʻladi. Yorugʻsevar, namsevar. Unumdor, toza tuproqlarda yaxshi hosil beradi.

M.ning quritilgan bargidan chekiladigan, hidlanadigan va chaynaydigan mahsulotlar olinadi, nikotin kislotasi (RR vitamini), ekinlar zararkunandalari va qoʻtirga qarshi dorilar, nikotin va limon ktasi ishlab chiqariladi. Urugʻining tarkibida 35—40% texnik moy boʻladi, lok-boʻyoq sanaotida va sovun ishlab chiqarishda ishlatiladi. Erta bahorda urugʻi parniklarga sepiladi, oʻsimlik 5—6 barg chiqarganda dalaga koʻchati 60x20, 70x20 sxemada ekiladi (baʼzan urugʻini bevosita dalaga ekish mumkin). Oʻsuv davrida 3—4-marta oʻtoq va chopiq qilinadi, 2-marta oziqlantiriladi. Hosil texnik jihatidan yetilganda yigiladi va maxsus quritish xonalarida saqlanadi. Bargi 35—40% namlikkacha kuritiladi va navlarga ajratiladi. Hosildorligi (quruq barg boʻyicha) 18—20 s/ga.

Halima Otaboyeva.

Yana qarang 

 Tamaki

Manbalar