yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Mirshab

Mirshab (arab, mir — hukmdor va shab — tun) — Oʻrta Osiyo xonliklarida maʼmuriy lavozim; tungi shahar soqchisi va ularning boshligʻi. Uning zimmasiga shaharda tungi osoyishtalikni taʼminlash masʼuliyati yuklatilgan. Oʻrta Osiyo Rossiya tomonidan istilo qilingach, Mirshab, asosan, tungi soqchilik hamda tartib va institutizom bajarilishini taʼminlagan va politsiya vazifasini bajargan. Mirshab mingboshi va katta oqsoqollar ixtiyorida xizmatda boʻlgan. Masalan, Toshkentda Oktyabr toʻntarishigacha Mirshablar tungi shahar soqchisi. Mirshabxona boshligʻi qoʻrboshi deyilgan. Mirshablar tun boʻyi shaqildoq bilan koʻcha va mahallalarni aylanib, shahar osoyishtaligini taʼminlagan. Toshkentning 4 dahasida 10 tadan Mirshab, bir mirshabboshi boʻlgan. 1892-yilgacha Mirshab katta oqsoqolga, keyinchalik Eski shahar politsmey-sterchga boʻysungan.

Manbalar 

Unvonlar
Unvoniga koʻra harbiylar
Hukmdorlar
Mirkomil Mirsharopov

Mirsharopov Mirkomil (1900.24.12, Avliyoota - 1938.4.10, Toshkent) — harbiy arbob, oʻzbek diviziyasi qoʻmondoni. Rus-tuzem maktabini tugatgan (1914). 1917-yilda Toshkentga koʻchib kelgan. lik komandirlar kursini tugatgach, uning jangovar hayoti boshlangan. Xorezm Xalq Sovet Respublik a si (XXSR) harbiy noziri (1921), nozir muovini (1924). M. XXSR da milliy qoʻshin tuzishga eʼtibor karatdi, respublika hududidan xalqning madaniy merosiga oid boyliklarning olib chiqib ketilishini taqikladi. Junaidxon bilan sulh tuzib, "Birlik shartnomasi"ni imzolagan (1921.5.11) komissiya tarkibida boʻlganligi uchun kommunistlar tarafidan boshqa nozirlar qatorida lavozimidan olib tashlandi va Xorazmdan chiqarib yuborildi. Moskvadagi harbiy akademiyada oʻqidi (1925—29). Samarqanddagi alohida Oʻzbek otliq askarlar polkining komandiri va komissari (1929—36). 19togʻli otliq Oʻzbek diviziyasi qoʻmondoni va komissari (1932—35). Moʻgʻuliston Xalq Respublikasida harbiy maslahatchi (1935). Shimoliy Kavkaz harbiy okrugi Alohida otliq brigadasi qoʻmondoni va komissari (1936—37). M. sovet rejimi tomonidan Maykopda qamoqqa olindi (1937.28.10) va Toshkentga joʻnatildi. U Oʻzbek diviziyasini milliylashtirish va bu diviziya yordamida Oʻzbekistonni SSSR tarkibidan ajratib olish va mustaqil davlatni barpo etishga urinishda ayblandi. Dastlabki Oʻzbek diviziyasi tarqatib yuborildi va M. boshchiligidagi 16 ta harbiy komandir va koʻplab oddiy askarlar otib tashlandi.

Ad:. Matkarimov M., Xorazm Respublikasi: davlattuzilishi, nozirlari va iqtisodi, Urganch, 1983; Oʻzbekistonning yangi tarixi. 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000; Oʻzbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari, T., 2001.

Manbalar 

Qatagʻon qurbonlari
Mirshodi neft koni

Mirshodi neft koni - Surxondaryo viloyatining Shoʻrchi tumanida joylashgan. 1984-yilda ochilgan. Keyinchalik sanoat ahamiyatiga molik neft olinadigan quduqlar soni ortib bordi. Neft 1-, 2- va 3-gorizontlarda uchraydi.

1-gorizont kesmaning yuqorisida joylashgan boʻlib, dolomitlashgan yorikli bitumli ohaktoshlardan tuzilgan. Orasida toʻq kulrang mergellar ham uchraydi. Qalinligi 18–20 m ga teng boʻlib, 8–15 m li angidrit katlami bilan ajralgan.

2-gorizont yorikli kulrang ohaktoshlardan tashkil topgan. Ular angidrit, mergel va qumtoshlar bilan aralashgan. Umumiy qalinligi 25–35 m va 5–11 m boʻlgan angidrit mergelli qatlam bilan ajralgan.

3-gorizont kesmaning oʻrtasida joylashgan boʻlib, gʻovakli, bitumli, yoriqli ohaktoshlardan tuzilgan. Ular orasida mergel qatlamlari uchraydi. Qalinligi 20–40 m boʻlib, 53 m angidrit bilan ajralgan.

Mahsuldor qatlamlarning oʻrtacha gʻovakliga 10—19%, baʼzan 20% dan ziyod. Oʻtkazuvchanlik 10 millidarsigacha. Shu sababli quduqlarning karbonat ohaktoshli jinslari anchagina yoriqpikka ega va yuqori mahsuldorligi shundan.

Buxoro va oqjar qatlaridagi neftlar tarkibi bir xil, ularning zichligi 0,900—0,958 g/sm3 ga teng, oltingugurt miqdori yuqori (3,25—4,7%). Smola 65— 90%, parafin 3,2—3,8%, asfaltenlar 4,2—7,0% atrofida oʻzgaradi. Neft quyuq, qovushqoq, 1—20° da qotadi. Neft konidan 15 ta quduq orqali qariyb 80 ming t neft olinmoqda (2001).

Manbalar 

Shoʻrchi tumani
Oʻzbekiston neft konlari
Mis van der roe Lyudvig

MIS VAN DER ROE (Mis van der Rohe) Lyudvig (1886.27.3, Axen, Germaniya - 1969.17.8, Chikago, AQSH) - nemis meʼmori, funksionalizm namoyandalaridan. 1919—24 yillarda turkum eksperimental loyixalari (yaxlit oynali, koʻp qavatli) bilan chikdi, 20-asr 2-yarmida turar joy binolarini poʻlat sinchda oqilona namunada yaratdi va ichki loyihasini oʻzgartirdi. Keyinchalik Mis van der roe Lyudvigd.R. golland "Uslub" guruhi taʼsirida kompozitsion qurilmalarni qayta ishladi (Brnodagi Tugendxat uyi, 1930 va boshqalar). Dessaudagi "Bauxauz" ijodiy uyushmasi direktori (1930—33). 1938-yildan AKD1da ishlab, Chikagodagi Illinoys texnologiya instituti meʼmorlik fakultetini boshkardi (1938—58). 40—50-yillarda "universal meʼmorlik shakllari" gʻoyasini ilgari surdi (Illinoys shtatidagi Farnsuort uyi, 1950—51 va boshqalar). Mis van der roe Lyudvigd.R. yaratgan oddiy geometrik shakllar koʻp kavatli binolarda qoʻllandi: Chikagodagi Leyk Shor Drayv (1946—50), Kommonuels Promenad (1957) turar joilari, Nyu-Yorkdagi Sigrembilding binosi (1956—58), Kanadaning Torontodagi Dominion-sentr binosi (1967) va boshqa Mis van der roe LyudvigR. ijodi AKD1 va Gʻarbiy Yevropa meʼmorlari ijodiga katta taʼsir etgan. MIS DAVRI - k. Eneolit.

Manbalar
Mis yugurtirish

Mis yugurtirish, mislash -poʻlat yoki rux buyumlar, baʼzan poʻlat simlar sirtiga galvanik usulda (qarang Galvanotexnika) mis qatlami qoplash. Buyumlarni xromlash va nikellashda oraliq qatlam hosil qilish, metallar sirtining elektr oʻtkazuvchanligini yaxshilash, metallarning kavsharlanishini osonlashtirish va boshqa uchun qoʻllanadi. Oraliq qatlam hosil qilinadigan Mis yugurtirish usuli eng keng tarqalgan. Bunda mis qatlami ustidan nikel qatlami, uning ustidan yupqa (0,25 mkm) xrom qatlami yugurtiriladi. Mis elektrolitlarning oksidli va ishqorli xillari bor. Poʻlat buyumlarni uglerodlash (sementlash) va ularning uglerodlanmasligi lozim boʻlgan sirtqi qatlamini himoyalashda ham Mis yugurtirishdan foydalaniladi.

Manbalar
Miskin Qilich

Miskin Qilich (taxallusi; asli ismi Mulla Qilich; taxminan 1847, Xiva — 1906, Goʻron) — turkman xalq shoiri, bastakor va sozanda. Buxoro madrasasida tahsil olgan. Shoirning qoʻshiqlari xalq oʻrtasida shuhrat topgan. Uning qoʻlyozmalari saqlanmagan, 100 ga yaqin ishqiy, axloqiy, ijtimoiy mavzulardagi qoʻshiklari, "Botir Na-pis", "Bekzoda Qurbon", "Tovqi" dostonlari shogirdlari va xalq qoʻshiqchilaridan yozib olingan. "Topmadim", "Nishon", "Oppoqqina", "Gʻamzang oʻqi", "Dogʻlar", "Yangligʻ" singari sheʼrlarida xalqning ogʻir ahvoli tasvirlangan.

Manbalar 

Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Missionerlik

Missionerlik (missiya soʻzidan), tabshir, mubashshirlik — biror dinga eʼtiqod qiluvchi xalqlar orasida boshqa bir dinni targʻib qilish. Missionerlik, asosan, xristianlikka xos.

XIII — XVI asrlarda xristian missionerligi Hindiston, Xitoy, Yaponiyaga kirib bordi. Yaponiyada 1614-yili Xristianlikni taqiqlovchi qonun joriy etildi.Katolik cherkovida missionerlik Ispaniya va Portugaliya imperiyalari tashkil topgach (XV — XVI asrlar), faoliyatini kuchaytirdi. Missionerlik Rim imperiyasiga yangi yerlarni oʻz taʼsiri ostiga olishda katta yordam berdi. Katolik missionerligiga rahbarlik qilish uchun papa Grigoriy XV 1662-yilda Diniy targʻibot kongregatsiyasini taʼsis etdi.

Missionerlik XIX asrda faollashdi, ayniqsa, xristian missionerlari Afrikada faoliyatlarini kuchaytirdilar va oʻz mamlakatlarining siyosatini targ'ib qilishda yordam berdilar.

Oʻzbekiston Respublikasining „Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida“gi qonuni 5-moddasiga koʻra, Oʻzbekistonda har qanday missionerlik faoliyati man etiladi.

Manbalar
Missiya

Missiya (lotincha missio — joʻnatmoq) — 1) muayyan topshiriq bilan boshqa mamlakatga yuborilgan vakillar; 2) bir davlatning boshqa davlatdagi (elchixonadan farqli ravishda) vakili tomonidan boshqariladigan doimiy diplomatik vakolatxonasi.

Manbalar
Gabriela Mistral

MISTRAL (Mistral) Gabriyela (taxallusi; asl ism-sharifi Lusila Gadoy Alkayaga) (1889.7.4, Vikunya — 1957.10.1, Xempster, SSHA) — chili shoirasi, pedagog , jamoat arbobi. 16 yil oʻqituvchilik qilgan. 1922-yil Meksika taʼlim vazirligiga taklif qilingach, Meksika maktablari va kutubxonalarini isloh qilish loyihasini ishlab chiqqan. 1924—46 yillarda Chili elchisi sifatida Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Braziliya, AQShda ishlagan. BMT tashkil boʻlgan davrdan Millatlar ligasi ishlarida qatnashib kelgan. Birinchi sheʼriy toʻplami — "Oʻlim so-netlari" (1914). Lirikasida ispan sheʼriyati anʼanalari bilan indeyslar mifologiyasidagi animistik obrazlilik qoʻshilib ketgan. "Noziklik" (1924) sheʼriy toʻplamida onalik baxtidan maxrum ayolning dardlari aks etgan. "Yakson qilish" (1938) sheʼriy toʻplamida fashizm krralangan. M. "Tushkunlik" (1922), "Tala" (1938), "Taxtakach" (1954) kabi sheʼriy va "Laʼnatlangan soʻz" (1950) publitsistik maqrlalar toʻplami mu-allifi. Nobel mukofoti laureati (1945).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Ayollar Nobel mukofoti laureatlari
Mitropolit

Mitropolit (yun. metropolites) — pravoslav xristian cherkovidagi oliy diniy unvon. Dastlab, bu atama tarixiy Rim viloyatining bosh shahri episkopiga taalluqli bo'lib , viloyatning boshqa yepiskoplariga nisbatan vakolati Nikea Birinchi Kengashi tomonidan tan olingan (milodiy 325).

Manbalar 

Unvonlar
Diniy atamalar
Peter D. Mitchell

MITCHELL (Mitchell) Piter (1920.29.9, Mitchem, Surrey grafligi, Buyuk Britaniya — 1992.10.4, Bodmin) — ingliz biokimyogari. Falsafa doktori (1950). Edinburg universitetining zoologiya kafedrasi biokimyo guruhi (1955—63), 1964-yildan Kornu-elledagi Glinnovsk ilmiy tadqiqot laboratoriya rahbari. Hujayradagi bioenergetik jarayonlarni tadqiq qilgan. Xemiosmotik nazariya (biologik membranada ATF sintezida energiyaning oʻzgarish mexanizmi)ni ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1978).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1920-yilda tugʻilganlar
29-sentabrda tugʻilganlar
10-aprelda vafot etganlar
1992-yilda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Sergey Mixaylov

Sergey Mixaylov (; 1976-yil 3-may, Oʻsh shahrida tugʻilgan) – oʻzbekistonlik bokschi, „Oʻzbekiston iftixori“ (2002), „Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi“ (2000). Andijon shahar respublika olimpiya oʻrinbosarlari bilim yurtida oʻqigan (1989—92). Andijon universitetni tugatgan (2002). „Dinamo“ sport jami-yatining boks yoʻriqchisi (2003). Oʻzbekiston chempioni (1997—2001), 3 karra Osiyo chempioni (1997, Bangkok; 1999, Toshkent; 2002, Serembran), 2-marta Osiyo oʻyinlari gʻolibi (1998, Bangkok; 2002, Pusan), 2000-yil Sidney shahrida boʻlgan olimpiadada 81 kg vaznda bronza medalini qoʻlga kiritgan. Doʻstlik ordeni (2001) bilan mu-kofotlangan.

Biografiyasi 
1976-yilda Oʻsh viloyatida (Qirgʻiziston SSR, SSSR) tugʻilgan. 13 yoshida Andijon Respublika olimpiya zaxiralari maktabida Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sport ustalari Aleksandr Razmaxov va Mars Qoʻchqorovlar qoʻl ostida boks bilan shugʻullana boshlagan.

Faoliyati 
1997-yili Oʻzbekiston kubogi sohibi boʻlib, boks boʻyicha milliy terma jamoa tarkibiga kiritilgan. Shu yilning oʻzida Osiyo chempionati va Markaziy Osiyo oʻyinlarida gʻolib chiqgan.

1998-yilda Osiyo oʻyinlari chempioni boʻlgan. 1999-yilda yana Osiyo chempioni boʻlgan.

2000-yilgi Olimpiada natijalari

 Klaudiu Raskoni (Ruminiya) 15:6 hisobida magʻlub etgan.
 Ali Ismoilovni (Ozarbayjon) 23:18 hisobida magʻlub etgan.
 Oljas Orazaliev (Qozogʻiston) magʻlub etgan.
 Aleksandr Lebziak (Rossiya) yutqazgan

U 201 funtgacha koʻtarildi va 2002-yilda Osiyo chempionligini qoʻlga kiritgan. 2002-yilda Osiyo oʻyinlarining oltin medalini qoʻlga kiritgan. 2003-yilgi jahon chempionatida u chorak finalda (30:35) Shteffen Kretschmanga yutqazgan.

Mukofotlar 

 Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2000)
 „Doʻstlik ordeni“ (2001)
 „Oʻzbekiston iftixori“ (2002)

Manbalar

Havolalar 

 Sergey Mixaylov 1998-yilgi Osiyo oʻyinlari
 Sergey Mixaylov 2002-yilgi Osiyo oʻyinlari
 Sergey Mixaylov Olimpiadada Sports-Reference.com saytida

1976-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Alifbo boʻyicha sportchilar
Oʻzbekistonlik erkak bokschilar
„Oʻzbekiston iftixori“ unvoni bilan taqdirlanganlar
Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchilar
Doʻstlik ordeni sohiblari
Oʻzbekistonlik Olimpiada oʻyinlarida ishtirok etgan bokschilar
Oʻzbekistonning Olimpiada oʻyinlarida bronza medali olgan sportchilari
Oʻzbekiston uchun Osiyo oʻyinlarida oltin medali sohiblari
SSSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kishilari
Sergey Mixalkov

Sergey Vladimirovich Mixalkov [1913.27.2 (12.3), Moskva] – rus yozuvchisi, jamoat arbobi. Rossiyada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967), Mehnat Qahramoni (1973). Maksim Gorkiy nomidagi Adabiyot institutida oʻqigan (1935–37). RSFSR Yozuvchilar uyushmasi boshq-aruvi raisi (1970–90). Mixailovning "Bolalar uchun sheʼrlar" kitobi (1936) yoshlarni mehnatga muxabbat ruxdsa tarbiyalaydi. Ikkinchi jahon urutii yillarida bir qancha ocherk, hikoya, hajviy sheʼr va felyetonlar yaratgan. "Xushchaqchaq quyon" (1963), "Suzmoq istayman" (1965) toʻplamlari nashr etilgan. U "Tom Kenti" (1938), "Maxsus vazifa" (1945), "Maktanchoq quyoncha" (1951), "Oʻziga yod-gorlik" (1953), "Koʻpik" (1975), "Aks sado" (1980), "Puerto Muertodagi qoʻrqinchli tun" (1982) singari dramalar muallifi. Urushdan keyingi davrda yozgan "Tom togʻa va qizcha", "Billur vaza", "Oʻttiz olti va besh", "Sashaning kashasi", "Styopa amaki" va boshqa asarlarida bolalar hayoti, ularning oʻziga xos harakteri ifodalangan. SSSR gimni matnini yozgan ( G. ElRegistan bilan hamkorlikda). Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Adabiyotlar 
Uyimga ketaman, T., 1951.

LLAleksandrov V. P., Sergey Mixalkov, M., 1983.

Manbalar 

Rossiyalik yozuvchilar
27-fevralda tugʻilganlar
1913-yilda tugʻilganlar
2009-yilda vafot etganlar
27-avgustda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiyada vafot etganlar
Rossiya yozuvchilari
Michigan (koʻl)

Michigan (mahalliy indeyslar tilida — katta koʻl) — Shimoliy Amerikadagi koʻl, AQSH hududida, Buyuk koʻllar sistemasida. Maydoni 58 ming km², uzunligi 490 km, eni 189 km gacha. Eng chuqur joyi 281 m. Suv sathining balandligi 177 m. Qirgʻoqlari kam parchalangan, past baland. Suv qalqishi yarim sutkalik. Makino boʻgʻozi orqali Guron koʻli bilan, kema qatnaydigan Chikago-Lokport kanali orqali Missisipi daryosi sistemasi bilan bogʻlangan. Michiganning shimoliy qismi dekabr — aprelda muzlaydi. Suvining sanoat chiqindilari bilan ifloslanishi natijasida undagi jonivorlar soni keskin kamaygan. Yirik portlari: Chikago va Miluoki.

Manbalar 

Koʻllar
Shimoliy Amerika
Miskolc

Mishkols — Vengriyaning shim.sharqiy qismidagi shahar. Shayo daryosi boʻyida, Byukk togʻi etaklarida joylashgan. Borshod-Abauy-Zemplen medyesining maʼmuriy markazi. Aholisi 178 ming kishi (1999). Ahamiyati jihatidan mamlakatda 2-oʻrindagi (Budapeshtdan keyin) sanoat markazi. Qora metallurgiya, mashinasozlik (jumladan, stanoksozlik, ogʻir mashinasozlik, elektrotexnika, transport), sement, toʻqimachilik, oynashisha, tikuvchilik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Politexnika instituti, muzeylar, teatr bor. 13—16-asrlarda qurilgan meʼmoriy obidalari saqlangan. M. shahar yaqinidagi Lillafyured kurortlari bilan Byukk milliy bogʻi tarkibida. Shahar yaqinida qoʻngʻir koʻmir qazib olinadi.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Miqdor (matematika)

Miqdor yoki Kattalik (matematikada) — asosiy matematik tushuncha; kesma uzunligi, sirt yuzi, jism hajmi va massasi kabi tushunchalarning umumlashmasi. Bular skalyar miqdorlar deb ataladi. Bir xil skalyar miqdorlarni oʻzaro taqqoslash uchun oʻlchov birligi tanlab olinadi (mas, uzunlikni ifodalovchi miqdorlar uchun metr, massani ifodalovchi miqdorlar uchun gramm va boshqalar). Miqdorlar oʻlchov birligiga nisbatan son bilan ifodalanadi. Matematikada miqdorning fizik tabiatiga bogʻliq boʻlmagan xususiyatlari olinadi. Miqdorlar uchun tenglik, tengsizlik (katta, kichik), qoʻshish, ayirish va boshqa munosabatlar aniqlanadi. Maʼlum yoʻnalishdagi kesma, tezlik, kuch va boshqa tushunchalar vektor Miqdor tushunchasiga olib keladi. Geometriya, mexanika va boshqa sohalarda vektorlardan ham umumiyroq boʻlgan tenzor, kvaternion tushunchalari qoʻllanadi. Rene Dekart matematikaga izchil ravishda oʻzgaruvchi miqdor tushunchasini kiritdi. Bu tushuncha matematika taraqqi-yotida, jumladan, differensial va integral hisob yaratilishida muxim rol oʻy naydi (qarang Differensial hisob, Integral hisob). Miqdor baʼzi hrllarda qiymat deb yuritiladi.

Manbalar
Miqdor

Miqdor (falsafada) — obyekt ning tashqi koʻrsatkichlari (uning kattaligi, soni, hajmi, xossalarining rivojlanish darajasi va hokazo)ni ifodalovchi tushuncha. Birinchi marta miqdor masalalarini pifagorchilar taxdil qilishga urinib, sonlar tabiatini oʻrganishgan. Aristotel miqdorni alohida kategoriya deb hisoblagan. miqdor hodisalar, narsalar, jarayonlarning sifati bilan muayyan birlikni tashkil etib, bu birlik ularning meʼyori boʻladi. Narsalarning miqdoriy muayyanligi oʻzgarib maʼlum bir meʼyorga yetishi sifat oʻzgarishiga olib keladi. Yana q. Miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni.

Manbalar
Miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni

Miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni — dialektikaning qonunlaridan biri. Tabiat, jamiyat va tafakkur taraqqiyotining eng umumiy tarzini ochib beradi. Uni Gegel taʼriflab bergan. Rivojlanish murakkab jarayon boʻlib, unda miqdor va sifat oʻzgarishlari sodir boʻladi. Predmet yoki hodisaning rivojlanishi avval asta-sekin roʻy beradigan miqdor oʻzgarishlaridan boshlanadi. Miqdor oʻzgarishlari maʼlum darajaga yetgach, meʼyorning buzilishi tub sifat oʻzgarishlariga olib keladi. Miqdor sifatga oʻtadi. Miqdor oʻzgarishlari turli shaklda sodir boʻladi. Miqdor oʻzgarishlari obyekt qismlari sonining oʻzgarishi shaklida, makoniy shakllarning yoki elementlar aloqadorligi tartibining oʻzgarishi va hokazo shakllarda sodir boʻlishi mumkin. Obyektiv voqelikda faqat miqdor oʻzgarishlari sifat oʻzgarishlariga olib kelmay, sifat oʻzgarishlari ham miqdor oʻzgarishlariga olib keladi, vujudga kelgan yangi sifat doirasida miqdor koʻrsatkichlari rivojlanadi. Mas, Oʻzbekiston Respublikasining mustaqillikka erishganligi — sifat oʻzgarishi. Natijada xalq xoʻjaligi, iqtisodiy taraqqiyot uchun yangi imkoniyatlar vujudga keldi, xalqning iqtisodiy, siyosiy, madaniy ravnaqi uchun keng yoʻl ochildi.

Miqdor oʻzgarishlari nisbatan sokin, uzluksiz davom etsa, sifat oʻzgarishlari uzilishli, sakrashsimon boʻladi. Rivojlanish jarayonida eski sifatning yangi sifatga aylanishi uzluksizlikning uzilishi yoki sakrash deb ataladi. Sakrash — rivojlanish jarayonida qonuniy sodir boʻladigan burilish nuqtasi, taraqqiyot zanjiridagi zaruriy halqadir. Sakrash oʻzgarishning eng intensiv shakli, rivojlanish maromining oliy nuqtasidir, uning natijasida eski narsa yemiriladi, yangi narsa vujudga keladi. Bir sifatdan ikkinchi sifatga oʻtish sakrash orqali boʻlishi umumiy qoida boʻlib, u xali bu sakrash har bir tayin vaziyatda tayin narsa va hodisalarga nisbatan qanday amalga oshishini koʻrsatib bermaydi. Hodisaning bir sifat xrlatdan boshqa holatga oʻtishi yoʻqolish va paydo boʻlishning, mavjudlik va yoʻqlikning, inkor va tasdiqning birligidan iborat (qarang Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni). Sakrashda yangi yuzaga kelayotgan hodisa eskisini inkor etadi; bunda sifat va miqdor oʻzgarishlari birbirini taqozo etadi (qarang Inkorni inkor qonuni). Dialektika sakrashlarning, bir sifatdan ikkinchi sifatga oʻtish shakllarining xilma-xilligini jiddiy hisobga olishni, har bir muayyan vaziyatda shu oʻtishning tayin shakllarini aniqlab, bilib olgan holda ish koʻrishni talab qiladi. Eng muhimi — sakrashning, oʻsishning tayin shaklini payqab olish, topish, ifodalash va shunga qarab harakat qilish kerak.

M.oʻ.s.oʻ.oʻ.q. dialektikaning boshqa qonunlari singari ilmiy bilish va amaliy faoliyat uchun katta ahamiyatga ega. U bizga obyektiv dunyoning rivojlanish jarayonini toʻgʻri tushunib olish, narsa va hodisalarning sifat jihatidan oʻzgarish tarzini anglash va undan jamiyatni yanada rivojlantirishda foydalanish imkonini beradi. Abdulla Ayupov.

Manbalar
Mnemonika

Mnemonika (yunoncha: μνημονικός "mnēmonikos" — eslab qolish sanʼati) — sunʼiy assotsiatsiyalar hosil qilish yoʻli bilan esda olib qolishni osonlashtiruvchi va xotira hajmini kengaytiruvchi usullar tizimi. Bu yunon mifologiyasidagi xotira ma'budasi nomi - Mnemosyne bilan bog'liq

Baʼzi mnemonistlar oʻzlashtirishda har xil sunʼiy usullarni qoʻllashga oʻrganganligi tufayli katta hajmdagi, hatto maʼnosiz materialni tez esda olib qolish qobiliyatiga erishadilar. Lekin xotira samaradorligini tub maʼnoda oshirish uchun sunʼiy usullardan foydalanish ikkinchi darajali hamda yordamchi boʻlib hisoblanadi. Umuman, mexanik ravishda yod olishga qaraganda maʼnosini tushunib yod olish maʼqul va samarali usuldir.

O‘zbekistonda mnemonika 
O‘zbekiston mnemosport federatsiyasi tashkil topgandan keyin uning prezidenti Davron Turdiyev va Yoshlar ishlari agentligi tomonidan 2022-yilda Samarqand shahrida "Al Buxoriy" nomidagi xalqaro musobaqa tashkil etilgan. Unda Qozog‘iston, Qirg‘iziston va respublikamizning barcha hududlaridan kelgan 82 nafar ishtirokchi g‘oliblik uchun kurashgan .

Manba 

 

Ta‘lim usullari
Xotira
Mnemotexnika

Mnemotexnika (yun. mneme - xotira, techne — mahorat) — insonning eslab qolish qobiliyatini namoyish etuvchi sirk yoki estrada tomoshasi. Turli narsalar nomini, hujjat yoki pul kupyuralarini, sonini maxsus ishlab chiqilgan uslub yordamida eslab qolish va aniq aytib berishga asoslangan M. tomoshasini, odatda, ikki kishi ijro etadi. Birinchisi tomoshabinlarning qoʻlidagi turli narsalar (roʻmolcha, kalit, koʻzoynak, soat va hokazo)ni koʻrsatib, savol beradi, ikkinchisi esa koʻzi bogʻlangan holda koʻrsatilgan narsalarni yoki son raqamlarini bexato aytib beradi. M. asosini turli shifr (kod)lar tashkil etib, ular tomoshabinga sezilmaydigan intonatsiya, savolning tuzilishi, maxsus tovush signallari orqali birinchi ijrochidan ikkinchisiga yuboriladi. M. sanʼatiga 18-asrda fransiyalik mashhur fokuschi Pinetti asos solgan. 20-asrda M.ningrivojlanishigaArrago, I. Sun va G. Agaronovlar katta hissa qoʻshdilar. Oʻzbek sirkida Ye. va A. Shohqulovlar, F. va Sh. Rajabovlar, P. Egamberdiyev faoliyat koʻrsatib kelishmoqda. M. sanʼati anʼanaviy sirk guruxlari da-sturida ham uchraydi.

Poʻlat Toshkanbayev.

Manbalar
Movut

Movut — jun tolalardan va ularga boshqa tolalar aralashtirib toʻqiladigan jun yoki yarim jun gazlama. Mayin va dagʻal xillari boʻladi. Mayin movut mayin va yarim dagʻal tolalardan, dagʻal movut dagʻal tolalardan tayyorlanadi. Movut tayyorlash uchun tolalar maxsus mashinalarda bevosita kigizga oʻxshatib bosiladi yoki oldin toʻquv dastgohida xom gazlama toʻqib olib, uni mashina vallari orasidan oʻtkazib zichlanadi. Xom gazlama toʻqish uchun toʻquvchilik usullarining asosiylari —garnitura, sarja va satin oʻrilishlar qoʻllanadi. Movut, asosan, shinellar, paltolar va boshqa tikish uchun ishlatiladi.

Manbalar 

    

Matolar
Mahiljou

Mahiljou yoki Mogilev () — Belarusdagi shahar, Mahiljou viloyati markazi. Dnepr daryosi sohillarida joylashgan. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Dnepr daryosidagi pristan. Aeroport bor. Aholisi 371,4 ming kishi (1998). 

Mahiljou viloyat sanoat mahsulotining yarmini beradi. Muhim tarmoqlari: metallsozlik va mashinasozlik (avtomobil, qurlish materiallari sanoati uchun asbob-uskunalar ishlab chiqariladigan "Strommashina", "Elektrodvigatel", metall konstruksiyalar, lift zavodlari), kimyo ("Lavsan" sintetik tola, kimyo kombinatlari, sunʼiy tola zavodi), oziq-ovqat (goʻsht kombinatlari, konditer fabrikasi, non, konserva, yogʻ-pishloq zavodlari), yengil sanoatlari (tikuvchilik, trikotaj, lenta toʻqish, poyabzal fabrikalari) rivojlangan. Qurilish materiallari (silikat buyumlar, temir beton buyumlar, qurilish materiallari, kombinatlari) ishlab chiqariladi. Yogʻochsozlik korxonalari, 2 TETS ishlab turibdi.

Mahiljouda 2 oliy oʻquv yurti, oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, 2 teatr, oʻlkashunoslik, etnografiya va boshqa muzeylari bor. Shahar 1267-yildan maʼlum, 1569-yildan Polsha, 1772-yildan Rossiya tarkibida. Nikolay cherkovi (17-asr) saqlangan.

Manbalar 

Belarus shaharlari
Mogilyov viloyati

Mogilyov viloyati — Belarusdagi viloyat. 1938-yil 15-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 29 ming km². Aholisi 1245,8 ming kishi (1998). Belaruslar, shuningdek, rus, yahudiy, ukrain va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 67,6%, 13 shahar, 11 shaharcha bor. Markazi – Mogilyov shahri. Mogilyov viloyatining yer yuzasi balandligi 150–200 m li tekislikdan iborat. Shimoli-sharqida Orsha-Mogilyov tekisligi, jan.karbida Markaziy Berezina tekisligi bor. Foydali qazilmalari: torf, bor, se-mentli mergel, fosforitlar, gil, qum. Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –7°, iyulniki 17,8° (Mogilyovda). Yillik yogʻin miqdori 580–650 mm. Vegetatsiya davri 183–193 kun. Yirik daryolari Dnepr va uning irmoqlari – Berezina, Soj. Tuproklari chimli podzol, torfli botqoq va allyuvial tuproklar. Hududining 31% oʻrmon, 1% botqoklik. Tulki, tiyin, suvsar, sassiqkoʻzan, koʻrsichqon, oq tovushqon, boʻrsiq ov ahamiyatiga ega. Oʻrmonlarda los, yelik, qobon yashaydi. Boʻri, silovsin, suvlarda qunduz, norka, vixuxol uchraydi. Yenotsimon it ikdimlashtirilgan. 200 ga yaqin qush, 20 ga yaqin baliq turi bor.

Mogilyov viloyati energetika asosini yirik TETS va GESlar tashkil qiladi, mahalliy yoqilgʻi sifatida, asosan, torf ishlatiladi. Sanoatida mashinasozlik va metallsozlik muhim oʻrin egallaydi. Avtomobil, "Elektrodvigatel", "Strommashina" metallurgiya, avtomat liftlar zavodlari bor. Kimyo, yogʻochsozlik sanoati rivojlangan.

Qurilish materiallari sanoatining salmogʻi katta. Ustki va ichki trikotaj ishlab chiqariladi. Zigʻir, tola, koʻn zavodlari, tikuvchilik, koʻn-poyabzal, kigiz etik fabrikalari ishlab turibdi. Oziqovqat sanoati muhim oʻrin egallaydi.

Qishloq xoʻjaligi gʻallachilik va chorvachilikka ixtisoslashgan. Donli, yem-xashak, texnika ekinlari, kartoshka, sabzavot ekiladi. Yaylov va oʻtloqlar qishloq xoʻjaligiga yaroqyai yerlarning qariyb 20% ga yaqin maydonini egallaydi. Chorvachilik sut-goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan, qoramol (sigir), choʻchqa, qoʻy va echki, parranda boqiladi. Temir yoʻli va avtomobil yoʻllar transporti, havo yoʻllari aloqasi rivojlangan. Dnepr, Berezina, Soj daryolarida kema qatnaydi. 4 oliy oʻquv yurti, oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, Belarus Fanlar Akademiyasining fizikatexnika, fizika institutlari filiallari, 5 muzey, 2 teatr bor.

Manbalar 

Belarus viloyatlari
Modal soʻzlar

Modal soʻzlar ( — „oʻlchov“, „usul“) — soʻzlovchining oʻz fikriga turlicha munosabatini anglatadigan va fikrning aniqligi, rostligi, gumonli, yoki shartliligini ifodalash uchun xizmat qiladigan soʻzlar; shaklan oʻzgarmasligi bilan tavsiflanadi, gap boʻlagi vazifasida kelmaydi, gapning boshqa boʻlaklari bilan sintaktik aloqaga kirishmaydi; butun fikrga, yoki uning biror qismiga taalluqli boʻlib, odatda, kirish soʻz boʻlib keladi. Modal soʻzlar 2 katta guruhga boʻlinadi: fikrning aniqligini ifodalovchi modal soʻzlar, bularga rostlik, tasdiq-ishonch, qatʼiylikni bildiruvchi soʻzlar (darhaqiqat, haqiqatan; albatta, shubhasiz, soʻzsiz va shaksiz.) kiradi. Fikrning noaniqligini ifodalovchi modal soʻzlar, bularga taxmin, gumon, tusmol kabi maʼnolarni ifodalovchi soʻzlar (shekilli, chogʻi, chamasi; ehtimol, balki, aftidan va boshqalar) kiradi. Modal soʻzlar nutqda pauza, yozuvda vergul bilan ajratiladi. Modal soʻzlar takror qoʻllansa, yoki emotsional mazmunli soʻz bilan birga kelsa, maʼno kuchayadi. Soʻzlashuv nutqida birdan optik modal soʻz qoʻllanishi mumkin. Modal soʻzlarni fikrning oʻzaro munosabati (xullas, demak, binobarin, qisqasi, umuman, masalan, chunonchi, jumladan, aksincha, avvalo, avvalambor, nihoyat), eʼtiborni tortish (aytganday, aytmoqchi, zotan, darvoqe), taʼkid (xususan, ayniqsa), emotsional maʼno (koshki, zora, yaxshiyamki, xayriyat, attang, afsuski, ajabo) kabilarni anglatuvchi modal maʼnoli soʻzlardan farqlash kerak. Modal soʻzlar va modal maʼnoli soʻzlar oʻzaro yaqin boʻlib, ularning har biriga xos belgi-xususiyatlarni aniqlash funksional grammatikaning dolzarb vazifalaridandir..

Manbalar 

Tilshunoslik
Tilshunoslik tarmoqlari
Grammatika
Modda va energiyaning aylanma harakati

Modda va energiyaning aylanma harakati — geografik qobiq va ayrim landshaftlardagi komponentlararo aloqalarni ifodalovchi qonuniyat. Aylanma harakatlar turlituman — okean suvlari, atmosfera, suvning aylanma harakati, biologik, litologik aylanma qarakat va boshqa shular jumlasidandir. M. va E. A. H.dagi tafovutlar tufayli Yer yuzasida turli xil tabiiy hududiy komplekslar vujudga kelgan. Tabiatdagi M. va E. A. H. geografik qobiqning har bir tabiiy hududiy komplekslarning bir butunligi ifodasidir.

Manbalar
Modellash

Modellash — fizik hodisa va jarayonlarni model yordamida tadqiq qilish; obyektlar (jonli va jonsiz tizimlar, muhandislik konstruksiyalari, fizik, kimyoviy, biologik, ijtimoiy jarayonlar hamda loyihalanadigan obyektlar)ning modellarini yasash. Fizik, matematik, elektr, kibernetik va boshqa xillarga boʻlinadi. Fizik M.da tadqiqot tekshirilayotgan jarayonning fizik tabiati va geometrik tuzilishi asl nusxadagidek, ammo undan miqdor (oʻlchami, tezligi) jihatidan farq qiladigan modelda olib boriladi. Fizik modellash gidrotexnika in-shootlari, samolyot, kema va boshqalarni tekshirishda qoʻllanadi. Matematik modellashda berilgan fizik jarayonlarning matematik ifodalari modellanadi. Elektr modellash ham kengtarqalgan. Bunda aktiv, induktiv va sigʻim qarshiliklardan foydlaniladi. Tirik organ izmlardagi boshqarish jarayonlarini oʻrganish uchun kibernetik modellar yaratilgan.

Modellashning yana bir turi analog modellashdir. U fizik tabiati har xil boʻlgan, lekin bir xil matematik (algebrik, differensial va boshqalar) tenglamalar bilan ifodalanadigan hodisalarning analogiyasi (oʻxshashligi)ga asoslanadi.

Modellash har doim boshqa ilmiy va maxsus usullar bilan birga qoʻllanadi. Avvalo, modellash eksperiment bilan chambarchas bogʻliq. Biror hodisani uning modelida oʻrganishni eksperimentning alohida xili deb karash mumkin.

Kime reaktorl arin i modellash berilgan shartlarga muvofiq, istalgan oʻlchamdagi apparatlarda oʻtadigan kimyoviy texnologiya jarayonlarining natijalarini oldindan bilish uchun qoʻllanadi.

Baʼzi murakkab hodisalar (mas, turbulentlik, havo yoki suyuqlik oqimining uzilish sohasidagi pulslanishlar va boshqalar) uchun stoxastik modellashdan foydalaniladi. U hodisalarning ehtimolligini aniqlashga asoslanadi. Bunday modellar ayni hodisadagi ayrim jarayonlarning oʻtishini toʻla aks ettirmaydi, balki qandaydir oʻrtacha, summar natijani beradi.

Adabiyotlar 
 Chavchanidze V. V..Gelman O. Ya., Modelirovaniye v nauke i texnike, M., 1966; Usmonxoʻjayev H. H., Mexanizm va mashinalar nazariyasi, T., 1970.

Manbalar
Franco Modigliani

Franco Modigliani (1918.18.6, Rim – 2003.25.9, Cambridge, Massachusetts) — amerikalik iqtisodchi. Huquq doktori (1939), iqtisodiyot adʼyunkt-professor. (1949), Illinoys universiteti iqtisodiyot professor (1950–52), Karnegi texnologiya institutida iqtisodiyot va sanoatni boshkarish professor. (1952–60), Kembrij universiteti professor (1970). Modigliani keynechilik siyosiy iqtisodini neoklassik iqtisodiy nazariya va monetar tahlil bilan uygʻunlashtirishga erishdi. Modigliani makroiqtisodiy nazariyada ratsional kutish konsepsiyasini rivojlantirishga, pul va foiz nazariyasiga, "hayotiy sikl" modeli va investitsiya qarorlari modellarini yaratishga katta hissa qoʻshdi. Nobel mukofoti laureati (1985).

Manbalar 

 

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Modulyatsiya

Modulyasiya (lotincha: modulatio — bir tekislilik) — 1) fizika va radiotexnikada — biror oʻzgarmas fizik jarayonni ifodalovchi kattalikning muayyan qonun boʻyicha oʻzgarishi. Modulyasiya  tashqi taʼsir yordamida amalga oshiriladi.

Elektronikada koʻpgina elektron asboblarning ishi elektron oqimlarini modulyasiyalashga asoslangan. Masalan, kineskoplarda ekranga uzatiluvchi televizion shakllarni hosil qiluvchi elektron nuri intensivligi modulyasiyalanadi. Kli-stronlarda elektron oqimining tezligi boʻyicha M.lash oqimda elektronlarni guruhlashga olib keladi. Bu esa, oʻz navbatida, guruhlashgan elektronlar kinetik energiyasini oʻta yuqori chastotali tebranishlar energiyasiga aylantirilishiga olib keladi. Radio- va optik diapazonlarda elektromagnit tebranishlarning hamda akustik toʻlqinlarning M.lari katta amaliy ahamiyatga ega. Maʼlumotlar uzatish samaradorligini oshirish, turli tizim va qurilmalarda chastota taqsimotini taʼminlash, signallarning vaqtga bogʻliq parametrlarini oʻlchash uchun texnik qurilma va tizimlarda tebranishlar M.si zarur hisoblanadi. M.jarayonida tebranishning oʻzgaradigan parametrlari (chastotasi, amplitudasi, fazasi)ga qarab uning nomlanishi belgilanadi (chastotali, amplitudali, fazali M.).

Koʻpincha, M.langan signal impuls tarzida, natijasi esa yuqori chastotali impulyelar toʻplami yoki radioimpuls koʻrinishda boʻladi. Hozirgi paytda toʻrt turdagi impulyeli M mavjud: amplituda-impulyeli, chastota-impulyeli, fazaviy-impulyeli va kenglik-impulyeli M. Impulyeli M. uzluksiz garmonik tebranishli M.ga karaganda shovqinga nisbatan kuchaytirilgan tayanchga egaligi bilan ajraladi;

2) yorugʻlik texnikasida — yorugʻlik nuri yorqinligini yoki yorugʻ dogʻ oʻlchamini kelayotgan signallarga muvofiq ravishda oʻzgartirish; ovozni optik usulda yozib olish, fototelegraf va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Modus

Modus (lotincha modus) — 1) tur, meʼyor, usul; 2) predmetga faqat ayrim hollardagina taalluqli boʻladigan xususi-yatlarni ifodalovchi falsafiy tushuncha. Bunda u predmetning tub, ajralmas xususiyatini ifodalovchi atributdan farq qiladi; 3) mantiqda — sillogizmning koʻrinishlaridan biri.

Manbalar
Aleksandr Mojayskiy

Mojayskiy Aleksandr Fyodorovich (1825, Finlandiya — 1890, Peterburg) — uchish apparatlari yaratish sohasidagi tadqiqotchi va ixtirochi. Peterburg (Rossiya) dagi Dengiz kadet korpusini tugatgan (1841), harbiy dengiz flotida xizmat qilgan (1841—1862, 1879—1882). General-mayor unvonida isteʼfoga chiqqan (1882, 1886-yildan kontradmiral). Aleksandr Mojayskiy havodan ogʻir uchish apparati (samolyot) yaratish borasida nazariy va amaliy ishlar bilan shugʻullangan, 1876-yil oʻz modellarining uchishini namoyish qilgan. Oʻzi yasagan samolyot („havoda uchuvchi snaryad“) ga patent olgan (1881). Samolyotga ikki (biri 20 o.k.ga, ikkinchisi 10 o. k.ga ega boʻlgan) bugʻ mashinasi oʻrnatgan. Aleksandr Mojayskiy samolyotida hozirgi samolyotlarning besh asosiy qismi: tana (korpus), qanot, kuch qurilmasi (dvigateli), quyruq qanot va shassi boʻlgan. Samolyotning uchganligi toʻgʻrisida rasmiy hujjatlar saqlanmagan.

Manbalar 

 

1825-yilda tugʻilganlar
1890-yilda vafot etganlar
Mozaika

Mozaika (frans. masaique — muzalarga bagʻishlangan) — bir xil yoki turli xom ashyo (koshin, tosh, yogoch, marmar, metall va boshqalar) bulaklaridan ishlangan tasvir, naqsh. Mahobatli (monumental) bezak sanʼatining asosiy turlaridan. Asosan, binolar, amaliy sanʼat asarlarini bezashda, dastgoh. sanʼati asarlari yaratishda qoʻllanadi. M. yigʻishning 2 xil usuli farqlanadi: naqsh (tasvir) mustaxkamlovchi modda (ohak, sement, mum va boshqalar) surtilib bezatilayotgan yuzaga mayda boʻlaklardan toʻgʻridan-toʻgʻri terib hosil qilinadi; te s kar i terishda rasmli qogʻoz yoki matoga boʻlaklar oʻng tomoni bilan yopishtiriladi, soʻng teskari tomoniga mustahkamlovchi modda surtilib, bezatilayotgan yuza (devor yoki shift) ga biriktiriladi. M.ning alohida turi —inkrustatsiya.

Turli ranglarda boʻyalgan doiralardan iborat eng qad. M. miloddan avvalgi 3ming yillikka mansub. M. Qad. Sharq mamlakatlarida, antik davr va oʻrta asrlarda Vizantiya, Italiya, Gruziya, Qad. Rusda rivojlangan. Gʻarb. Yevropa sanʼatida bezak M.lar keng tarqalgan. Islom mamlakatlarida 13—14-asrlarda koshinli M. rivojlangan, qoliplar asosida ishlangan boʻlaklar yigʻilib murakkab naqsh (tasvir)lar hosil qilingan. 14—15-asrlarda Samarqand va Buxorodagi binolar peshtoqiga ishlangan M.lar jozibadorligi bilan diqqatni tortadi.

18-asrda Yevropada (jumladan, Rossiyada M.Lomonosov tomonidan) M. qayta tiklangan (dastgoh portretlar va batal kompozitsiyalari yaratilgan). "Modern" va milliy romantik oqim ustalari mayolika (koshin)li M. usulidan foydalanganlar (ispan A. Gaudi, rus V. Vasnetsov, M. Vrubel va boshqalar). Yirik boʻlaklardan tuzilgan M.da koʻzga tashlanuvchi mahalliy ranglar uygʻunlashtirib tuzilgan kompozitsiyalar kup uchraydi (R. Guttuzo, D. Rivera va boshqalar). 20-asrning 30-yillaridan sanʼatlar sintezi masalalariga qiziqish ortdi, M. ham rivojlandi. Oʻzbekistonda 60-yillardan (ayniqsa, Toshkent zilzilasidan keyin) M. keng tarqaldi, jamoat va turar joy binolari bezagida keng qoʻllanilmoqda (Toshkentdagi Amaliy sanʼat muzeyi, "Paxtakor" metro bekati bezaklari va boshqalar). Asrlar davomida rivojlanib kelayotgan qad. koshinkorlik anʼanalari keng qoʻllangan holda jamoat binolari, meʼmoriy obidalar ajoyib M. namunalari bilan bezatilmok,da: Imom Buxoriy yodgorlik majmui, Oliy Majlis bi-nosi, Oʻzbekiston konservatoriyasi binosi va boshqa.

Manbalar
Mozambik boʻgʻozi

Mozambik boʻgʻozi (, , ) — Hind okeanidagi boʻgʻoz. Ushbu boʻgʻoz Madagaskar oroli bilan Afrika oraligʻida joylashgan. Uzunligi 1760 km, eng kambar joyining kengligi 422 km, farvaterida eng sayoz yerining chuqurligi 117 m. Mozambik boʻgʻozida suv oqimi, asosan, shimoldan janubga yoʻnalgan. Portlari: Mozambik, Beyra va Madxadzanga hisoblanadi.

Manbalar

Havolalar 
 Japanese Submarines at Madagascar and the Mozambique Channel 

 

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Moy kislota

Moy kislota (butan kislota, etilsirka kislota), SN3—SN2 —SN2 —SOON — rangeiz suyuklik. Mol. m. 88,11. Suyuqlanish temperaturasi — 5,26°, qaynash temperaturasi 163,5°; zichligi 957,7 kg/m3. Suvda eriydi, organik erituvchilar bilan aralashadi. Suv bilan azeotrop aralashma xreil qiladi (qaynash temperaturasi 99,4°, massa jihatidan 18,4% Moy kislota). Sigir sutida (3—4%) va neftda oz miqdorda boʻladi. Sanoatda moy aldegid yoki butanolni katalizator ishtirokida oksidlash, shuningdek, tarkibida kraxmal boʻlgan qishloq xoʻjaligi chiqindilarini bijgʻitish (moy kislotali bijgʻitish) orqali olinadi. Moy kislota ishqoriy-yer metallar (Sa, Sr, Mg, Va)ni nodir-yer elementlaridan tozalashda, ekstragent tuzlarni (mas, kalsiy tuzlarini) yoʻqotish (koʻn sanoatida), xushboʻy moddalar sintezida va boshqalarda qoʻllanadi.

Manbalar 

Kislotalar
Moybaliqlar

Moybaliqlar () -karpsimonlar oilasiga mansub balik,lar turi. Uzunligi 40 sm gacha, vazni 800 g gacha. Tanasining qorin va anal suzgichlari oraligʻidagi terisi tangachalar bilan toʻliq qoplanmagan. Oʻrta Osiyo va Yevropa daryolari, Tigr va Yefrat daryolari havzalarida bir necha turi uchraydi. Orol dengizi, Sirdaryo va Amudaryoning quyi oqimi va Zarafshon darasida orol moybaligʻi kenja turi; Kaspiy, Azov va Qora dengizda oddiy moybaliq tarqalgan. Orol moybaligʻi oʻtroq, oddiy moybaliq oʻtkinchi hisoblanadi. Moybaliqlar 2–3 yilda voyaga yetadi; yozda 2,6–23,5 mingtagacha uvildiriq tashlaydi. Plankton va baliklar chavogʻi bilan oziqlanadi. Soni kamayib ketganligi tufayli ayrim joylarda sunʼiy koʻpaytiriladi.

Manbalar 

Hayvonlar
Moyboʻyoq rassomligi

Moyboʻyoq rassomligi — badiiy moyboʻyoqlarda (baʼzan lok ham ishlatib) yaratiladigan rangtasvir turi. Bunda boʻyoq noorganik pigmentlarni oqartirilgan zigʻir moyida (baʼzan yongʻoq va kungaboqar moyi qoʻshiladi) iylanib hosil qilinadi. Moyboʻyoq bilan, asosan, maxsus grunt (dastgoh moyboʻyoq rassomligida) yoki ohakli suvoq (mahobatli moyboʻyoq rassomligida) bilan qoplangan matoga, shuningdek, karton, yogʻoch, metallga ishlanadi. Moyboʻyoq rassomligi tasvir usulining ifodaliligi va dinamikasi bilan boshqa rassomlik texnikalaridan ajralib turadi. Tekis yuzada hajm va kenglik tasavvurini yaratish, boy ranglar taassurotini va tuslar nafisligini koʻproq hosil qilish imkonini beradi. Moyboʻyoq rassomligi texnika usullari xilma-xil: qoplama (xira) va lessirovkali (shaffof), qobiqli (quyuq) va fakturali (relyefli), nafis va silliq qilib boʻyoq berish mumkin. 19-asr boshigacha kartina sirtini lok aralashmali boʻyoq bilan koʻp qatlamli (bir necha bor) boʻyash va soʻnggi boʻyash asosiga qurilgan. Moyboʻyoq rassomligi uchun 19-asr boshidan toza gruntga yoki yupqa rangli yoki tusli xomaki boʻyoq ustiga alla prima (tez surʼatda dadil) boʻyoq yotqizish koʻproq xarakterli; lok kam ishlatiladi. Moyboʻyoq rassomligi haqidagi ayrim yozma maʼlumotlar antik davr va oʻrta asrlarda yaratilgan qoʻlyozmalarda uchraydi. 15-asr 1-yarmida Ya. van Eyk tomonidan takomillashtirilgan dastgohli moyboʻyoq rassomligi keng tarqaldi, 16-asrdan u rassomlik sanʼatining yetakchi texnikasiga aylandi.

Manbalar 

Tasviriy sanʼat
Moylisoy

Moylisoy () — Qirgʻiziston Respublikasi Jalolobod viloyatidagi shahar (1956-yildan), Moylisuv daryosi (Qoradaryoning oʻng irmogʻi) sohilida, Fargʻona tizmasining gʻarbiy tarmoqlari orasida. Tentaksoy temir yoʻl tugunidan 50 km. Aholisi 30 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). M.da elektr lampalari va elektr izolyasiya materiallari zavodlari, goʻsht kombinati, tikuvchilik fabrikasi, TETS, elektromexanika texnikumi, tibbiyot bilim yurti, umumiy taʼlim maktablari, kutubxonalar bor. M. yaqinida neft va gaz koni ishlab turibdi. M.dan Oʻshga gaz quvuri oʻtkazilgan.

Manbalar 

 

Jalolobod viloyati
Qirgʻiziston shaharlari
Moylisuv neft-gaz koni

Moylisuv neft-gaz koni - Qirgʻizistonning Jalolobod viloyatidagi kon. Moylisoy shahridan 6 km jan. da. 1907-yilda topilgan. Jami 5 ta strukturaning turtinchisi sanoat ahamiyatiga molik. Kon joylashgan hudud shim.dan jan. tomon 1600 m dan 600 m gacha pasayib boradi. Dastlabki neft 1948-yil kovlangan quduqdan otilib chiqqan. 1950-yildan neft va gaz olina boshladi. Gaz uyumlari boʻr yotqiziqlari gorizontlarida aniqlangan.

Moylisuv neft-gaz koni paleozoy, mezozoy va kaynozoy erasiga mansub jinslarda joylashgan. Paleozoy yotqiziqlari toʻq yashil argillitdan iborat. Mezozoy yotqiziqlari yura va boʻr qatlamlaridan tashkil topgan, qalinligi 60–70 m boʻlgan kulrang va qizgʻish qumtosh, alevrolit hamda giltoshlardir. Bur davri yotqiziqlari umumiy qalinligi 900–1000 m qalinlikdagi giltosh va alevrolitlardan tuzilgan. Paleogenning umumiy qalinligi esa 250–286 m. Baqtriya yotqiziqlarida strukturaning uz. 13–14 km, eni 3,5 km. Konning 9 ta gorizontida gaz mavjud. Gorizontlarning umumiy qalinligi 52 m gacha, gʻovakligi 10—25%. Qatlam bosimini dastlabki koʻrsatkichi 16,8— 33,2 Mpa. Uyumning uz. 2,5–5 km, eni 1,0—2,1 km. Quduqlar debiti 5—523 ming m³/sut. Gazning havoga nisbatan zichligi 0,626—0,670. Metan miqdori 94,6—96,8%. Qatlam suvlari, asosan, xlorkalsiyli.

Manbalar 

Jalolobod viloyati
Qirgʻiziston iqtisodiyoti
Qirgʻizistonda geologiya
Moychechak

Anthemis, Matricaria, Bellis, Leucanthemum va Tripleurospermum kabi turli avlod o'simliklarining umumiy nomi. U romashka oilasiga mansub deb  (Asteraceae) tasniflanadi.

Turlari 
 Anthemis altissima - kal romashka
 Anthemis chia - oq romashka, sariq romashka
 Anthemis cotula - it romashka
 Anthemis nobilis - nemis romashka
 Anthemis pauciloba - tog 'romashka
 Bellis perennis - o'tloqli romashka, ingliz romashka
 Xrizantema maksimal - Margrit romashka yoki nemis romashka
 Leucanthemum vulgare - katta romashka, oq oy romashka, ho'kiz romashka
 Matricaria romashka - oddiy romashka, oddiy romashka, romashka, dorivor romashka
 Tripleurospermum perforatum - soxta romashka

Tibbiyotda foydalanish 
Moychechak spazmni yo'qotish, gaz va hayz ko'rish og'rig'ini yo'qotishda foydali ekanligi ta'kidlangan. Moychechakdagi alfa bisabolol moddasi yaraga yaxshi ta'sir qiladi; Azulen yurak urishiga qarshi samarali. Gastrit va yarali kolitni davolashda qoʻllanadi. Bundan tashqari, og'iz infektsiyalarini davolaydi.
zaharlanish ; Ege universiteti farmatsiya fakulteti Farmakognoziya kafedrasi mudiri Prof. Dr. Bijen Kivchakning so'zlariga ko'ra, moychechak choyi dorilar bilan o'zaro ta'sir qiladi va romashkaning ayrim turlari jiddiy zaharlanishga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, romashka Turkiyadagi zaharni nazorat qilish markazlariga kelgan etakchi holatlardan biri bo'lib, ba'zi turlari pestitsidlarni tayyorlash uchun ishlatiladi.
Klinik sharoitda takrorlanmagan, faqat hayvonlarda o'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, romashka ba'zi oshqozon-ichak kasalliklari xavfini kamaytirish orqali sog'lom hazm qilishga yordam beradi. Masalan; Kalamushlar ustida olib borilgan bir nechta tadqiqotlarda romashka ekstrakti diareyadan himoya qilish potentsialiga ega ekanligi aniqlangan. Bu foyda romashka yallig'lanishga qarshi xususiyatlariga bog'liq deb hisoblanadi. Kalamushlarda o'tkazilgan yana bir tadqiqotda romashka oshqozon yarasining oldini olishda samarali ekanligi aniqlandi. Oshqozonning kislotaliligini kamaytirish orqali romashka oshqozon yarasi rivojlanishiga hissa qo'shadigan bakteriyalarning ko'payishini nazorat qilishi mumkin. Ushbu topilmalarga qaramay, romashka ovqat hazm qilish tizimidagi rolini tasdiqlash uchun ko'proq klinik tadqiqotlar talab etiladi.
Inflorescence boshlari gullashdan oldin yig'iladi va soyada quritiladi. U tarkibida efir moylari, qatronlar, achchiq moddalar va fenolik birikmalar mavjud. 1% choy shaklida ertalab och qoringa bir stakan ichish mumkin. U diuretik, ishtahani ochuvchi, tinchlantiruvchi va gazni hazm qiluvchi ta'sirga ega. Og'riq qoldiruvchi vositalar to'plami, terapiya bezovta qiluvchi ta'sirga ega. Bundan tashqari, bo'yash materiali sifatida ishlatiladi.
Nemis romashka (Anthemis nobilis) Markaziy Yevropada o'sadi va yetishtiriladi. Tishli gullar oq rangga ega. Turkiyada 50 ga yaqin Anthemis turlari mavjud va ular Izmir romashka, yovvoyi romashka va oq romashka kabi nomlar bilan mashhur.

Manba 

Gullar
Pages with unreviewed translations
Moyqutlar

Moyqutlar () — chumchuqsimonlar turkumiga mansub sayroqi qushlar oilasi. Uzunligi 10—25 sm. Pati xira kulrang, qoʻngʻir yoki yashil tusga yaqin. 40 tacha urugʻga mansub 240 turi maʼlum. Yevrosiyo, Afrika, ayrim turlari Avstraliya va bitta turi Shimoliy Amerika (Alyaska) da tarqalgan. Oʻrmon, butazor, bogʻlar, qamishzor va dashtlarda yashaydi. Hasharotlar, baʼzi turlari mevalar bilan oziqlanadi. Ayrim turlari, mas, korabosh moyqut yaxshi sayraydi. Oʻzbekistonda moyqutlarning 9 ta urugʻi (penochkalar, kurgalaklar, asl moyqutlar, toʻqay chumchuqlar, jiqjiklar va boshqalar) va 28 turi uchraydi. Togʻ oʻrmonlari va bogʻlarda kulrang moyqut va zavirushka, Qizilqumda choʻl moyquti uya quradi.

Manbalar 

Qushlar
Molibdatlar

Molibdatlar – molibden kislotalarning tuzlari. Monomolibdatlar (molibden kislota N2MoO4 tuzlari), mezomolibdatlar (mezomolibden kislota N4MoO5 tuzlari), ortomolibdatlar (ortomolibden kislota N6MoO6 tuzlari), polimolibdatlar va getero-polimolibdatlar kabi turlari bor. Kalsiy molibdat legirlangan poʻlat, natriy molibdat pigment, sirlar, lok va boʻyoklar ishlab chiqarishda ishlatiladi. RMoO4 – pigment; RMoO4 va R2MoO5 – akustik materiallar.

Manbalar
Moliya nazorati

Moliya nazorati - 1) moliyaviy hujjatlarning yuritilishini, uning belgilangan meʼyorlar va kridalarga muvofiqligini nazorat qilish; 2) jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan moliyaviy operatsiyalar, biti-shuvlarni amalga oshirishda qonunlar va meʼyoriy hujjatlarga rioya etilishini nazorat qilish.

Manbalar 

Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Moliya resurslari

Moliya resurslari - iqtisodiy subʼyekt ixtiyorida, uning tasarrufida boʻlgan jami pul mablagʻlari, moliyaviy aktivlari majmui. Moliya resurslarini davlat, firma va korxonalar, xonadon va jamoat tashkilotlari tashkil etadi. Moliya resurslari moliya va moliya tizimining moddiy asosi, moliya siyosatini utkazishning asosiy vositasi. Moliya resurslari yalpi ichki mahsulot va milliy daromadni taqsimlash va qayta taqsimlash jarayonida yaratiladi. Moliya resurslari manbai, birinchi navbatda mamlakat iktisodiyotining faoliyati, asosan, mahsulotlar va xizmatlarni ishlab chiqarish va sotish bilan bogʻlik, boʻlgan pul daromadlaridir. Moliya resurslari, odatda davlat byudjetlarida, shuningdek, byudjetdan tashqari fondlarda, davlat mulkidan keladigan daromadlarda, qarzlarda toʻplanadi.

Hozirgi davlatlar Moliya resurslarini yaratishning asosiy usuli tarzida soliklardan tashkil topadigan soliq tizimini qoʻllaydi. Davlat Moliya resurslari — davlat tashkil etadigan va oʻz vazifalarini bajarish uchun tasarruf qiladigan pul mablagʻlaridir. Firma yoki korxona Moliya resurslari yalpi pul tushumi, bankdan olgan krediti, uz mulkini sotishdan kelgan tushum, uz aksiyalarini sotishdan kelgan mablagʻ x.isobidan shakllantiriladi. Xonadon Moliya resurslari — ish haqi, pensiya, ijara haqi, bank bergan foiz va, nihoyat, tadbirkorlik keltirgan foydadan tashkil topadi. Xonadondagi Moliya resurslari, asosan, isteʼmol va jamgʻarish uchun ajratiladi.

Manbalar