Oʻlim

Oʻlim (boshqa nomlari: vafot, qazo, ajal) tirik organizm faoliyatini tutib turuvchi barcha biologik funksiyalarning toʻxtatishidir. Oʻlimga olib keluvchi fenomenlar sirasiga keksayish, yirtqichlik, ochlik, kasallik, xudkushlik, qotillik, baxtsiz hodisa, jarohat kabilar kiradi. Oʻlimdan keyin organizmlar chiriy boshlaydi.

Oʻlim — organizm hayot faoliyatining butunlay toʻxtashi, ortga qaytmas jarayon. Eng sodda hayvonlarning tabiiy oʻlimi ularning boʻlinishidan iborat, bunda 1 individ oʻlsa, oʻrnida 2 ta yangi individ hosil boʻladi. Odam va issiq qonli hayvonlar oʻlimi dastavval nafas olish va qon aylanishining toʻxtashiga bogʻliq. Oʻlim organizmning qarishi natijasida tabiiy ravishda yoki kasallik tufayli toʻsatdan, barvaqt yuz beradi. Klinik va biologik oʻlim farqlanadi. Klinik oʻlimda organizm hayot faoliyatini baʼzi hollarda tiklash va uni jonlantirish mumkin; u oʻrtacha 2—6 min. davom etadi, shundan keyin, biologik oʻlim yuz beradi. Oʻlim sabablari va mexanizmini tanatologiya oʻrganadi.

Odam jamiyatlarida oʻlim tabiati ming yillar davomida muhim diniy va falsafiy mavzular markazida boʻlib kelgan. Bu mavzularga tirilish (ibrohimiy dinlarga oid), reinkarnatsiya (dharmik dinlarga oid), ong oʻchishi (ateizm bilan bogʻlanadi) kabi gʻoyalar kiradi.

Odamlar va ayrim boshqa yuqori hayvonlarda oʻlimga javoban oʻlgan individga (marhumga) yaqin boshqa individlar motam tuygʻusi va hissiy azoblanish kechirishadi. Oʻlgan kishi xotirasiga odamlar aza marosimini oʻtkazishadi. Oʻlgan odamning fizik qoldiqlari jasad yoki murda deyilib, marhum yoki unga yaqin shaxslarning urf-odatlariga koʻra dafn etilishi, kuydirilishi, mumiyolanishi yoki boshqa usullar bilan ajratilishi mumkin (bu amallar shuningdek sanitariya maqsadida qilinadi).

Odamlar orasida oʻlimga olib keluvchi eng tarqalgan sabablarga (kamayish tartibida) yurak ishemiyasi, insult va boshqa serebrovaskular kasalliklar, quyi nafas yoʻllari infeksiyasi kiradi.

Tibbiy amaliyotdagi muammolari
Miya o'limini qo'llab-quvvatlash yoki unga qarshi baxslashishdan tashqari, ushbu kategoriyaviy ta'rifda boshqa muammoning borligi bor: tibbiy amaliyotda uning qo'llanilishi o'zgarishchanligi. 1995-yilda Amerika nevrologiya akademiyasi (AAN) nevrologik o'limni aniqlash uchun tibbiy standart bo'lgan mezonlarni belgiladi. O'sha paytda butun miyaning "o'zgarmas to'xtashi" ni aniqlash uchun uchta klinik xususiyatlarga ega bo'lish kerak edi, shu jumladan aniq etiologiya bilan koma, nafas olish to'xtashi va miyaning boshoq reflekslari yo'qligi. Ushbu mezonlar yana yangilangan, eng so'nggi yil 2010-yilda, ammo kasalxonalar va tibbiy mutaxassisliklar bo'yicha jiddiy farqlar mavjud.

Sabablari

Rivojlanayotgan mamlakatlarda odamlarning o'limining asosiy sababi yuqumli kasalliklar. Rivojlangan mamlakatlar ateroskleroz (yurak kasalligi va insult), saraton va semizlik va qarilik bilan bog'liq boshqa kasalliklar asosiy sabablar hisoblanadi. Haqiqatdan ham rivojlangan mamlakatlarda o'limning eng katta yagona sabablari biologik qarilik, bu esa qarilik bilan bog'liq kasalliklar deb nomlangan turli xil komplikalarga olib keladi. Ushbu holatlar gomeostazning yo'qolishiga olib keladi, bu yurakni to'xtatishga olib keladi, oksigend va ozuqa ta'minotini yo'qotishga olib keladi. Miyaning va boshqa to'qimalar qayta tiklanmaydigan buzilishiga olib keladi. Dunyo bo'ylab har kuni o'lganlarning taxminan 150 ming odamning uchdan ikki qismi yoshi bilan bog'liq sabablarga ko'ra o'ladi. Sanoat rivojlangan mamlakatlarda bu nisbat ancha yuqori va 90% ga yaqinlashadi. Tibbiy jihatdan yaxshilash bilan o'lim boshqarish mumkin bo'lgan holatga aylandi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda sog'liqni saqlashning yomonligi va zamonaviy tibbiyot texnologiyasi ega bo'lmaganligi tufayli yuqumli kasalliklar tufayli o'limlar rivojlangan mamlakatlar qaraganda ko'proq bo'ladi. Bunday kasalliklardan biri - 2015-yilda 1,8 million kishini o'ldirgan bakterial kasallik tuberkuloz. Malariya har yili 400-900 million kishiga issiqlik va 1-3 million kishi o'limga sabab bo'ladi. Afrikada OITS tufayli o'lganlarning soni 2025 yilga kelib 90-100 millionga yetishi mumkin. BMTning oziq-ovqat huquqi bo'yicha maxsus muxbiri Jan Zieglerning so'zlariga ko'ra, 2000 mart 2008-yillarda ovqat yetishmovchiligi tufayli o'limlar 2006-yilda umumiy o'limlarning 58 foizini tashkil etdi. Zieglerning aytishicha, butun dunyo bo'ylab taxminan 62 million kishi barcha sabablardan va o'limlardan vafot etdi, 36 milliondan ortiq kishi mikroquruvchilarning kamligi tufayli ochlik yoki kasalliklardan vafot etgan.

Manbalar

Havolalar 
 Death (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
 Causes of Death