Elam

Elam (Elam yozuvi: hatamti; elam mixxati: 𒁹𒄬𒆷𒁶𒋾 ; Shumer tili: 𒉏𒈠 ; akkad tili: 𒉏𒈠𒆠 ;  ʿēlam) zamonaviy Eronning uzoq gʻarbi va janubi-gʻarbida joylashgan qadimiy sivilizatsiya boʻlib, hozirgi Xuziston va Ilom viloyatining pasttekisliklaridan hamda janubiy Iroqning kichik bir qismida joylashgan. Zamonaviy Elam nomi shumer transliteratsiyasidagi elam(a) dan kelib chiqqan boʻlib, keyinchalik akkadcha elamtu va elamcha haltamti bilan birga qoʻllangan. Elam davlatlari Qadimgi Sharqning yetakchi siyosiy kuchlari qatoriga kirgan. Klassik adabiyotda Elam Susiana nomi bilan ham tanilgan ().

Elam xalkolit davrida (mis davri) Yaqin Sharqning ilk urbanizatsiyasining bir qismi boʻlgan. Miloddan avvalgi 3000-yillarga oid yozma maʼlumotlarning paydo boʻlishi ham Shumer tarixiga mos keladi, bu yerda bir oz avvalgi davrga oid yozuvlar topilgan. Qadimgi elam davrida (Oʻrta bronza davri), Elam markazi Anshanda joylashgan Eron platosidagi qirolliklardan iborat boʻlib, miloddan avvalgi 2-ming yillik oʻrtalaridan boshlab Xuziston pasttekisligidagi Susada rivojla boshlangan. Elamit odatda boshqa tillar bilan bogʻliq boʻlmagan til izolyatsiyasi hisoblanadi, u oʻzidan keyin paydo boʻlgan tillarning orasida alohida ahamiyat kasb etgan. Geografik va arxeologik oʻxshashliklarga koʻra, baʼzi tarixchilar elamliklar zamonaviy lurlar ajdodlarining katta qismini tashkil qiladi, deb taʼkidlaydilar. Ularning tili Luri tili oʻrta fors tilidan ajralib chiqqan.

Etimologiyasi 
Elam davlatining elam tilidagi endonimi Hatamti boʻlgan boʻlishi mumkin ( Chiziqli elamit tilida), yoki Haltamti (elamit mixxati: 𒁹𒄬𒆷𒁶𒋾 ).

Eksonimlar shumer tilidagi ELAM MA ki 𒉏𒈠𒆠 va ELAM, akkad tilidagi Elamû (erkak/neyter) va Elamītu (ayol) („Susiana, Elamlik aholisi“ degan maʼnoni anglatadi) singari nomlarini oʻz ichiga olgan. Shumercha elam atamasi hududdagi baland togʻlarni nazarda tutgan holda berilgan.

Miloddan avvalgi asrlarda Elam asosan zamonaviy Xuziston va Ilam hududida joylashgan. Xuzestān nomi oxir-oqibat qadimiy fors tilidagi 𐎢𐎺𐎩 (hūja) soʻzdan olingan boʻlib, u Susa/Elam degan maʼnoni anglatadi. Bu Oʻrta fors tilidagi: 𐭧𐭥𐭰 (hūz) „Susiana“ va hozirgi  (xuz), -stån „joy“ toponimik qoʻshimchasi bilan qoʻshilib bugungi nomini hosil qilgan.

Geografiyasi 

Geografik jihatdan Susiana asosan Karun daryosi atrofidagi Eronning Xuziston viloyatini oʻzida ifodala etadi. Qadim zamonlarda bu hududni tavsiflash uchun bir nechta nomlardan foydalanilgan. Qadimgi geograf Ptolemey Suza atrofidagi mamlakatni nazarda tutib, bu hududni Susiana deb atagan.

Yana bir mashhur geograf Strabon Elam va Susianani ikki xil geografik mintaqa sifatida tasniflagan. U Elamni („Elimay yurti“) birinchi oʻrinda Xuzistonning baland togʻli hududi deb tasvirlagan.

„Yahudiylarning tarixiy manbalarida joylashuv boʻyicha kelishmovchiliklar bor“, deydi Daniel T. Potts. Baʼzi qadimiy manbalarda Elam Xuzistonning baland togʻli hududi va Susiana esa pasttekislik hududi sifatida tavsiflanadi. Ammo boshqa qadimiy manbalarda „Elam“ va „Susiana“ ayni bir hududni ifodalab keladi.

Bu sohadagi noaniqlik zamonaviy tadqiqotlarga ham taalluqlidir. Qadimgi Anshan kashf etilgandan keyin, uning Elam tarixidagi katta ahamiyati anglab yetgan olimlar hudud haqidagi taʼriflarini yana oʻzgartiriganlar. Ayrim zamonaviy olimlar Elamning markazi Xuziston pasttekisligidagi Susada emas, balki Anshanda va uning atrofidagi baland togʻlarda joylashganligini taʼkidlaydilar.

Tarixi 
Miloddan avvalgi davrlarda, jumladan, Ubayd davrida bu hududda Ubayd madaniyato rivojlangan va mazkur madaniyatining koʻp jihatlarini yerlik aholiga singdirilgan.

Elam tarixi haqidagi bilimlar asosan turli manbalarga asoslanib qolgan. Hudud tarixi xususidagi asosiy manbalar Mesopotamiya (Shumer, Akkad, Ossuriya va Bobil) qoʻyozmalariga asoslangan. Elam tarixi shartli ravishda ikki ming yildan ortiq vaqtni oʻz ichiga olgan uch davrga boʻlinadi. Birinchi elam davridan oldingi davr proto-elam davri deb nomlanadi:

 Proto-elamit: miloddan avvalgi 3200 — 2700-yil (Suzada proto-elam yozuvi)
 Qadimgi Elam davri: miloddan avvalgi 2700 — 1500-yil (Sukkalma sulolasigacha boʻlgan eng qadimgi hujjatlar)
 Oʻrta Elam davri: miloddan avvalgi 1500 — 1100-yil (Anzanitlar sulolasi Bobilning Suzaga bostirib kirishigacha)
 Neo-elam davri: miloddan avvalgi 1100 — 540-yillar (Ossuriya va Midiya taʼsiri bilan tavsiflanadi. Miloddan avvalgi 539-yil Ahamoniylar davrining boshlanishini anglatadi.)

Yana qarang 

 Jam Arjan
 Jiroft madaniyati
 Elam hukmdorlari roʻyxati

Manbalar

Adabiyotlar 

 Quintana Cifuentes, E., "Historia de Elam el vecino mesopotamico", Murcia, 1997 yil. Estudios Orientales . IPOA-Murcia.
 Quintana Cifuentes, E., "Textos y Fuentes para el studio del Elam", Mursiya, 2000 yil. Estudios Orientales . IPOA-Murcia.
 Quintana Cifuentes, E., La Lengua Elamita (Erondan oldingi), Madrid, 2010 yil. Gram Ediciones.ISBN 978-84-88519-17-7
 Khačikjan, Margaret: The Elamite Language, Documenta Asiana IV, Consiglio Nazionale delle Ricerche Istituto per gli Studi Micenei ed Egeo-Anatolici, 1998
 
 Forslar: Imperiya ustalari, Time-Life Books, Iskandariya, Virjiniya (1995)
 DT Potts, "Fors ko'rfazidagi elamliklar va kassitlar", Journal of Near Sharq Studies, jild. 65, yo'q. 2, bet. 111–119, (2006 yil aprel)
 MakAlpin, Devid V., Proto Elamo Dravidian: Dalillar va uning oqibatlari, Amerika falsafa jamiyati (1981)
 Vallat, Fransua. 2010 yil. "Elam tarixi". Qadimgi Eron tadqiqotlari doirasi (CAIS)
 Juzeppe Valenza, Elamiti Elimioti Elimi Il Teatro Genealogico degli Elimi nel crocevia del Mediterraneo. Marostica, 2022, .
 Vallat, François. 2010. "The History of Elam". The Circle of Ancient Iranian Studies (CAIS)
 
 
 Zohuriyon, Maryam, Seyyid Mehdi Musaviy Kuhpar, Javad Neyestoniy va Alirizo Hozhabriy Nobariy. "Qadimgi Elam me'morchiligida grifon motivining semiologiyasi". In: Central Asiatic Journal 62, №. 2 (2019): 227–32. doi : 10.13173/centasiaj.62.2.0227 .

Havolalar 

 Lengua e Historia elamita, Enrike Kintana tomonidan
 Elam imperiyasi tarixi
 Elam sanʼati
 Shoh Untash Napirishaning stelasi 
 Qirolicha Napir Asu haykali 
 Elamit muhrlari
 Barcha imperiyalar — Elam imperiyasi 
 Elam qadimgi janubi-gʻarbiy Eronda
 Persepolis istehkom arxivi loyihasi
 Erondan oldin Eron
 Eron ensiklopediyasi: Elam
 Soʻnggi 120 000 yil ichida aholining tarqalishi va tilning kelib chiqishini modellashtirish
 Hamid-Rezo Husayni, Luvr etagidagi Shush Shush dar daman-e Luvr, Fors tilida, Jadid Online, 10 mart 2009-yil Audio slayd-shou (6 daqiqa 31 soniya)
 https://web.archive.org/web/20160222154459/http://www.elamit.net/

Osiyo tarixi
Davlatlar
Eronning qadimgi tarixi