yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Listvenitlanish

Listvenitlanish - aksariyat oʻta asosli va qisman boshqa togʻ jinslarining gidrotermal elementlar taʼ-siridan oʻzgarishi. Natijada talk-karbonatli listvenitlashgan jinslar va listvenitlar hosil boʻladi. Jinslarda listvenitlarning boʻlishi u yerda oltin, kobalt, mis, simob kabi rudalar koni borligidan darak beradi. Oʻzbekistondagi baʼzi oltin konlarida L. jarayoni keng rivojlangan. Janubiy Fargʻonadagi simob konlari listvenitlar bilan bogʻliq.

Manbalar 

Geologiya
Litavra

Litavra — dovulsimon urma musiqa cholgʻusi. Sharq xalqlarining turli (dovul, nogʻora kabi) cholgʻulari asosida XV asrda Yevropada yaratilgan. XVII asrdan simfonik orkestr tarkibiga kiritilgan. Qozonsimon koʻrinishda boʻlib (diametri 55-70 sm), mis, jez yoki aluminiydan ishlanib, ogʻzi teri bilan qoplanadi. Maxsus tayoqchalar bilan teriga urish natijasida yangroq, gulduros tovush hosil qiladi. Zamonaviy turlari maxsus vintlar (yoki pedal mexanizmi) bilan terini tortish orqali sozlanadi. Orkestrda 2 dan 5 tagacha turli sozdagi litavra qoʻllanadi.

Manbalar 

    

Musiqa asboblari
Urma asboblar
Litiy gidrid

Litiyning asosiy birikmalari. Litiy gidrid , LiH — rangsiz kristall. Suyuqlanish temperaturasi 692° (inert atmosferada): zichligi 776 kg/m3. Sanoatda L. g ., shuningdek, deyterid LD suyuk, L.ni toza vodorod (yoki D2), bilan 630—730°da bevosita gidrirlab olinadi. Vodorod va yoqilgʻi olishda, sintezda ishlatiladi. Litiy gidroksid, LiOH — rangsiz kristall; zichligi 1440 kg/m1, suyuqlanish temperaturasi 473°. 1000° da Li2O va N2O ga parchalanadi. Konsentratlangan eritmalar odatdagi temperaturada shisha va chinnini, qizdirilganda koʻpgina metallarni (nikel, oltin va kumushdan boshqa) yemiradi. L. va uning oksidlarini suvda eritib va boshqa usullarda olinadi. Ishqorli akkumulyatorlarda, stearat, oleat va palmitat kabi birikmalarini olishda va pro-tivogazlarda, suv osti kemalarida, aeroport va samolyotlarda karbonat an-gidridni yutuvchi vosita sifatida ishlatiladi.

Litiy karbonat, Li2CO3 — rangsiz kristall; zichligi 2111 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 732°, bundan yuqori temperaturada parchalanadi. Suvda oz eriydi. Sanoatda potash, koʻpincha, sodani L. tuzlari eritmasiga taʼsir ettirib olinadi. Pirotexnikada, kora metal-lurgiyada, shisha va sopol buyumlar, plastmassalar va boshqa ishlab chiqarish da qoʻllanadi.

Litiy oksid, Li2O — rangsiz kristall; zichligi 2013 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 1453°. 200°da havoda qizdirib olinadi. Litiyning asosiy birikmalari. Litiy gidrid LiNO, ni 600°da (mis ishtirokida), LiCO3 ni 700° da parchalash yoʻli bilan ham olinadi. Maxsus shishalar olishda, sir, emallar va boshqa ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Litiy ftorid Gʻ — rangsiz kristall; suyuqlanish temperaturasi 849°, qaynash temperaturasi 1700°, zichligi 2600 kg/m3, 1000° da bugʻlana boshlaydi. Suvda juda sekin, nitrat va sulfat kislotada oson eriydi. Metallarni eritish va payvandlashda, kislotaga chidamli shaffof shisha, emal va sirlar, lyuminofor va lazer materiallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Litiy xlorid, LiCl — rangsiz kristall; zichligi 2070 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 610°, qaynash temperaturasi 1382°. Suvda yaxshi eriydi. Litiy xlorid spirt va boshqa organik erituvchilarda erishi bilan NaCl va KS1 dan farq qiladi. Xavoni konditsiyalashda, organik sintezda, fotoreagentlar ishlab chiqarishda, batareya va flyuslar tayyorlashda qoʻllanadi.

Manbalar
Litografiya

Litografiya (yunoncha: lito.. + grapho – yozaman) — 1) Ohaktosh (litografik) toshga relyefsiz, litografiya toshi yoki qalami bilan tushirilgan bosma qolip; toshbosma; shunday toshbosmada matn bosish, chop etish usuli; 2) Shu usulda bosilgan matn yoki asar; 3) Shunday usulda matn nashr etadigan korxona yoki sex; toshbosmaxona; 4) Shu usulda rassomlar tomonidan yaratiladigan grafika asarlari.

Tasvirning oraliq (probel) elementlariga azot kombinata (toshda) yoki fosfor kombinata (metallda) eritmasi hamda kolloid bilan ishlov beriladi, natijada bular boʻyoq olmaydi. Boʻyoq bilan qoplangan tasvir bevosita qogʻozga koʻchiriladi. Litografiyani 1798-yilda germaniyalik A. Zenefelder kashf qilgan. Shundan soʻng 1806-yilda Myunxenda, 1816-yilda Parijda, 1822-yilda Londonda dastlabki litografia ustaxonalari tashkil qilingan. XX asrning 30-yillaridan boshlab litografiya oʻrnini ofset bosma egallay boshladi.

Manbalar
Dmitriy Lixachev

Dmitriy Sergeyevich Lixachev [1906.15(28).11, Peterburg - 2001, SanktPeterburg] — rus adabiyotshunosi, jamoat arbobi, akademik (1970). 1928-yilda Leningrad universitetini tugatdi. Rus adabiyoti instituti (Pushkin uyi)da (IGA)... ilmiy faoliyatini boshlagan. 1954-yildan shu institutda qad. rus adabiyoti boʻlimi mudiri, Leningrad universiteti professor (1946—1955). 1928—1932 yillarda repressiyaga uchragan. Lixachev 10—17-asrlar rus adabiyoti va madaniyati tarixchisi sifatida rus adabiyotshunosligining muhim nazariy masalalari bilan shugʻullanib kelgan ("Igor jangnomasi", 1950; "Qadimgi rus adabiyotida inson", 1958; "Andrey Rublev va Yepifaniy Premudriy davridagi Rus madaniyati", 1962 va boshqalar). Lixachevning qadimgi rus adabiyotining paydo boʻlishi, unda inson harakterining tasvirlanishi, adabiy yoʻnalishlar, janr va uslub tizimlarining tashkil topishi haqidagi asarlarida adabiyot, xalq ijodi va tasviriy sanʼat uzviy aloqada oʻrganilgan: "Qadimgi rus adabiyoti poetikasi" (1979), "Rus tabiati haqida qaydlar" (1981), "Oʻtmish—kelajakka" (1985). "Matnshunoslik" asarida matnshunoslikning mustaqil fan ekanligini isbotlab berdi. Lixachevning mazkur monografiyasi va boshqa tadqiqotlari oʻzbek matnshunoslik fanining shakllanishiga maʼlum darajada taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar 

Sovet yozuvchilari
Yevgeniya Lixovich-Shamsheva

Yevgeniya Mixaylovna Lixovich-Shamsheva (1887.20.1 — Toshkent — 1979.22.12) — aktrisa va opera xonandasi. Oʻzbekiston xalq artisti (1949). Peterburg konservatoriyasida oʻqigan (1906). Ijodiy faoliyatini 1906-yildan Toshkentda dramatik aktrisa sifatida havaskorlik toʻgaraklarida boshlagan. 1918—1923-yillarda Toshkentdagi Rus opera teatrida Natasha (A. Dargomijskiy, "Suv pariyey"), Liza, Tatyana (P. Chaykovskiy, "Qargʻa motkasi", "Yevgeniy Onegin"), Margarita (Sh. Guno, "Faust") kabi partiyalarni ijro etgan. 1923—39 yillarda Rossiyaning turli shahar operetta teatrlarida ishlagan. 1941—51 yillarda Toshkentdagi Harbiylar teatrida Murzavetskaya, Shablova (A. Ostrovskiy, "Boʻrilar va qoʻylar", "Kechikkan sevgi"), Mariya Nikolayevna (K. Simonov, "Rus kishilari") singari rollarni yaratgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Litsenziya

Litsenziya ( — ruxsatnoma, huquq) — 1) vakolatli davlat organlari tashqi savdo harakatlarini olib borish uchun beradigan ruxsatnoma. Eksport va importni, valyuta sarflarini nazorat qilish usullaridan biri. Odatda, bir yilga beriladi, texnikaviy, iqtisodiy, ilmiy yangiliklar egasining ularni ishlatish uchun shartnoma asosida beradigan ruxsati. Odatda, litsenziya patent olingan yoki patent olish uchun talabnoma berilgan ixtirolarga nisbatan qoʻllanadi. Ammo ixtirolarga, texnika yangiliklariga, ishlab chiqarish tajribasi, ishlab chiqarish sirlari, tijorat axborotlari uchun patentsiz ham berilishi mumkin. Litsenziya beruvchi litsenziar, litsenziya oluvchi litsenziat deb yuritiladi. Yangi texnika va texnologiyaga oid litsenziya 3 xil boʻladi: oddiy litsenziya — litsenziar ixtirodan shartnomada belgilangan doirada foydalanish huquqiga ega boʻladi, ayni bir litsenziyani maʼlum hudud doirasida faqat bir emas, balki bir necha litsenziatga bera oladi; maxsus litsenziya — litsenziat ixtiro, texnika yoki texnologiyani ishlatishga tanho huqukli boʻladi, litsenziar esa uni shu hududda koʻllay olmaydi va oʻz nomidan boshqalarga sota olmaydi; toʻliq litsenziya — bunda litsenziya obʼyektini ishlatish toʻla-toʻkis litsenziatlar qoʻliga beriladi, litsenziar esa undan mustaqil foydalana olmaydi. Bunday qoida litsenziya berilgan muddat ichida amal qiladi. Litsenziya muayyan narxda sotiladi.

Litsenziya haqi shartnoma muddati davomida litsenziya boʻyicha ishlab chiqarilgan mahsulotni sotishdan olingan mukofot shaklida toʻlanadi (royalti). Bir necha bor toʻlangan royalti yigʻindisi litsenziya narxini tashkil etadi. litsenziya xaqi uni qoʻllab, iqtisodiy samara olishdan ilgari, bir yoʻla toʻlansa paushal toʻlovi deb yuritiladi. Litsenziya narxi litsenziyani qoʻllashdan olinadigan qoʻshimcha foyda bilan birga litsenziya bozoridagi talab va taklifga ham bogʻliq. Litsenziya narxining past boʻlishi texnik-texnologik yangiliklarni ommalashtirish sharti hisoblanadi.

Shuningdek, litsenziyaning vakolatli davlat organlari beradigan savdo, hayvonlarni ovlash, muayyan faoliyat bilan shugʻullanish, bank harakatlarini olib borish va boshqa koʻrinishlari uchraydi.

Manbalar 

 

Litsenziyalar
Tadbirkorlik huquqi
Litsensiat

Litsensiat (lotincha licentiatus — ruxsat berilgan) — 1) Fransiya oliy taʼlim tizimi, shuningdek, Finlandiya, Shveysariya va Lotin Amerikasidagi ayrim mamlakatlar universitetlarida qabul qilingan dastlabki ilmiy daraja. Oliy oʻquv yurtlaridagi taʼlimning 3— 4-yillarida beriladi. Bunday darajali kishilar oʻrta oʻquv yurtlarida dare berish va boshqa taʼlim-tarbiya ishlari olib borish huquqiga ega boʻladilar; 2) oʻrta asr untlarida hali doktorlik dissertatsiyasini yoqlamagan, lekin leksiya oʻqish huquqiga ega boʻlgan oʻqituvchi.

Manbalar
Lichinka

Lichinka (rus.) — koʻpchilik umurtqasiz va ayrim umurtqali hayvonlar (baliqlar, suvda va kuruqlikda yashovchilar)ning individual rivojlanishidagi postembrional (tuxumdan chiqqandan keyingi) davri. L.tuxumdagi zaxira oziq modda morfogenezning tugal-lanishi uchun yetarli boʻlmagan hayvonlarga xos. Lichinkamustaqil hayot kechiradi, faol oziqlanadi, bir necha marta tullab, yaʼni qattiq poʻstini tashlab (boʻgʻimoyoqlilar va ayrim b. umurtqasizlar) oʻsadi va rivojlanadi. Odatda, lichinkavoyaga yetgan davrda boʻlmaydigan bir qancha provizor organlarga ega boʻladi yoki aksincha unda voyaga yetgan hayvonlar uchun xos bir qancha organlar boʻlmaydi. Lichinkadavrining boʻlishi hayvonlar rivojlanishining turli davrlarida yashash tarzi yoki yashash muhitining oʻzgarib turishi bilan ham bogʻliq. Oʻtroq yashaydigan yoki kam harakatlanadigan hayvonlarda lichinkaturning tarqalishini taʼminlaydi (mas, gʻovaktanlilarning parenximulasi va amfiblastulasi, boʻshliqichlilarning planulasi, koʻp tukli halqalilar troxoforasi).

Lichinkabilan voyaga yetgan organizm tuzilishida farq qancha katta boʻlsa, uning voyaga yetgan xayvonga aylanishi (metamorfoz) shuncha chuqur boʻladi. Ayniqsa, nemertin, ninaterililar, hasharotlar va boshqa bir qancha umurtqasiz hayvonlarda metamorfoz juda chuqur oʻzgarishlar orqali sodir boʻladi. Masalan, toʻliq oʻzgarish orqali rivojlanadigan hasharotlarning gʻumbak davrida lichinkalik organlarining deyarli barchasi batamom yemirilib, voyaga yetgan davrga xos organlar maxsus murtaklar — imaginal disklar hisobidan shakllanadi. Faol lichinkalik davr bir oydan (ikki qanotlilar, kapalaklar) bir necha yilgacha (may qoʻngʻizi va boshqa plastinka moʻylovlilar) davom etadi.

Ambistomalar L.si (aksolotl) odatdagi sharoitda voyaga yetgan davrgacha rivojlanmasdan, Lichinkadavrida koʻpayish xususiyatiga ega (qarang Neoteniya). Ayrim hayvonlar L.si oʻz ajdodlari tuzilishi belgilariga ega boʻladi.

Manbalar 

 

Zoologiya
Lobachevskiy geometriyasi

Lobachevskiy geometriyasi - Yevklid geometriyasining aksiomalar sistemasidan faqat parallellik aksiomasi bilan farq qiladigan, aksiomalar sistemasiga asoslangan geometrik nazariya. L.g.da Yevklidning parallellik aksiomasi oʻrniga quyidagi aksioma qabul qilinadi: agar toʻgʻri chiziq va undan tashqarida nuqta berilgan boʻlsa, ularni oʻz ichiga olgan tekislikda shu nuqtadan oʻtuvchi, lekin berilgan toʻgʻri chiziq bilan kesishmaydigan kamida ikkita toʻgʻri chiziq oʻtkazish mumkin.

L. g.ning manbai — Yevklidning "Negizlar" asarida taʼriflangan beshinchi postulatni isbotlash uchun Ibn al-Haysam (10-asr), Umar Xayyom (12-asr), Nasriddin Tusiy (13-asr), Prokl (15-asr), Lejandr, Lambert va boshqa matematiklar tomonidan qilingan urinishlardir. 19-asrda beshinchi postulatni boshqa aksiomalar asosida isbotlab boʻlmaydi, yaʼni u mustaqil aksioma, degan fikr vujudga keldi. Agar beshinchi postulat aksioma sifatida qabul qilingan boʻlsa, uning inkori ham boshqa aksi-omalarga zid boʻlmasligi kerak. Yevklidning beshinchi postulati oʻrniga yuqoridagi aksiomaga asoslangan geometriyani birinchi marta 1826-yilda N. I. Lobachevskiy, undan keyinroq Ya. Bolyay taklif qildi.

Yevklid geometriyasining parallellik aksiomasiga asoslanmagan teoremalari L.g.da ham oʻrinli boʻladi, parallellik aksiomaga asoslangan teoremalari esa L.g.da oʻrinli boʻlmaydi. L.g.da uchburchakning ichki burchaklari yigʻindisi 180° dan kichik.

L.g.ning mantiqiy ziddiyatsizligini birinchi marta italyan matematigi E. Beltrami 1868-yilda isbotladi. U psevdosferaning geodezik chiziqlari toʻgʻri chiziq deb qaralsa, hosil boʻladigan geometriya L.g. ekanligini koʻrsatdi. Bu fakt L.g.ning Beltrami interpretatsiyasi (izohi) deyiladi. Keyinchalik F. Kleyn va A. Puankare ham L.g.ning boshqa interpretatsiyalarini berdilar.

L.g. — matematika, mexanika va fizikada keng tatbiq etiladigan nazariya. Shu bilan birga L.g.ning yaratilishi moddiy olam haqidagi tasavvurimizni boyitdi. Yevklid geometriyasi olamni toʻgʻri aks ettiruvchi yagona geometriya emasligini koʻrsatdi.

B. Rimanning elliptik geometriyasidan farqlash uchun L.g. baʼzan noyevklid giperbolik geometriya ham deyiladi.

Yana qarang 

 Nikolay Lobachevskiy
 Yevklid geometriyasi

Manbalar
Lobnor

Lobnor, Qoraqoʻshun — Xitoyning gʻarbiy qismidagi oqmas koʻl. Tarim tekisligining sharqida, 780 m balandlikda joylashgan. Koʻlga Koʻnchi-daryo va Tarim daryolari quyiladi. Ulardan keladigan suvning miqdoriga qarab L. ning oʻrni, maydoni va shoʻrligi oʻzgarib turadi. Suv koʻpayganda maydoni 3 ming km² (9— 10-asrlarda 14 ming km² ga yetgan), uz. 100 km, oʻrtacha chuq. 1 m. Koʻlning sohillari shoʻrxok va botqoqlashgan. noyabrdan martgacha koʻp qismi tubigacha muzlaydi. Baʼzi yillari Tarim daryosi jan.ga burilib, Cherchen daryosi bilan qoʻshiladi va L.dan 100–150 km jan.-gʻarbdagi Qoraqoʻshun koʻliga quyiladi. Bunday vaqtlarda L. qurib qoladi. L.ni oʻrganish Markaziy Osiyodagi oʻzani va oʻrni vaqt-vaqti bilan siljib turuvchi daryo va koʻllar muammosini hal qilishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan.

Manbalar 

 

Xitoy geografiyasi
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Xitoy koʻllari
Logarifmika

Logarifmika – logarifmik funksiyaning grafigi.
 Logarifm – matematikada transsendental funktsiya
 Logarifmik masshtab – oʻlchovlarni tavsiflash uchun logarifmik funktsiyadan foydalanish
 Logarifmik spiral
 Logarifmik o'sish
  Logarifmik taqsimot – diskret ehtimollik taqsimoti
 Natural Logarifm

Manbalar
Logitsizm

Logitsizm — Kantning matematik haqiqatlarning sintetik harakteri toʻgʻrisidagi tezisini matematika asosida inkor etuvchi yoʻnalish. 19-asr oxiri — 20-asr boshida paydo boʻlgan. L. matematikaga sof taxliliy fan sifatida qaraydi, uning barcha tushunchalarini deduktiv mantiq doirasida biron-bir nomantiqiy qoidalardan foydalanmay belgilash mumkin, deb biladi. Asosiy vakillari — G. Frege, B. Rassel, A. Uaytxed. "Matematikani mantiqdan iborat qilib qoʻyish" haqidagi tezis oʻzini oqlamadi, shu bilan birga L. matematik mantiqning rivojlanishiga yordam berdi. ... LOGIYA (yun. logos — soʻz) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi, oʻzi qoʻshilgan soʻzga fan, taʼlimot, soʻz, asar maʼnolari ifodasini beradi (mas, geologiya, filologiya, trilogiya).

Manbalar 

Matematika falsafasi
Lodz

Lodz (; talaffuzi - vuch) — Polshaning markaziy qismidagi shahar. Lodz voyevodaligining maʼmuriy markazi. Aholisi 806,7 ming kishi (1999). Kattaligi va sanoat ahamiyati jihatidan mamlakatda Varshavadan keyin 2-oʻrinda. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Atrofidagi shaharlar bilan Lodz aglomeratsiyasini tashkil qiladi.

Lodz mamlakat toʻqimachilik sanoati (ip gazlama, kalava ip, movut, shoyi, trikotaj ishlab chiqarish) ning eng yirik markazi. Transformatorlar, elektr bilan harakatlanuvchi mashinalar uchun uskunalar, toʻqimachilik stanoklari, rezina va koʻn-poyabzal ishlab chiqariladi. Poligrafiya va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Universitet, texnika, tibbiyot va boshqa institutlar, teatrlar, muzeylar bor. Lodzga XIV asrda asos solingan. XV asrdan shahar huquqini olgan. Meʼmoriy yodgorliklardan ratusha, monastir va boshqa saqlangan.

Manbalar
Aleksandr Lodigin

Aleksandr Nikolayevich Lodigin (6-18-noyabr 1847-yil, Tambov viloyati — 16-mart 1923.-yil) — rossiya elektrotexnigi. Moskva yunker oʻquv yurtini tugatgan (1867). Koʻmir sterjenli choʻgʻlanma lampa ixtiro qilgan (1872) va shu ixtirosi uchun Avstriya, Buyuk Britaniya, Fransiya va Belgiyadan patent olgan. 1890-yilda metall tolali choʻgʻlanma lampaning bir necha turini yaratdi. Shuningdek, metall va rudalar eritadigan elektr pechlar qurdi, elektr tortqi, elektrotermiyaga oid ishlar ham qilgan. Aleksandr Lodigin 1880-1905-yillarda chet elda yashadi. 1916-yil AQShga ketib, oʻsha yerda vafot etdi.

Manbalar 

1847-yilda tugʻilganlar
1923-yilda vafot etganlar
Lozanna

Lozanna ( ,  ) – Shveysariyaning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar. Vo kantonining maʼmuriy markazi. Aholisi 114,2 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Jeneva koʻli sohilidagi xalqaro ahamiyatga ega port. Aeroport bor. Aniq mashinasozlik, metallurgiya, poligrafiya, toʻqimachilik, oziq-ovqat, tamaki sanoatlari rivojlangan. Universitet (1537), oliy texnika maktabi, muzeylar bor. Xalqaro Olimpiya qoʻmitasining qarorgohi. Xalqaro turizm markazi. Lozannada xalqaro kongress va konferensiyalar oʻtkaziladi. Shaharga rimliklar manzilgohi sifatida asos solingan. Oʻrta asrlarda yepiskoplik shahri boʻlgan. Lozannada meʼmoriy yodgorliklaridan Notr-Dam sobori, gotika cherkovi, ratusha va boshqa saqlangan. Hozirgi zamon binolaridan maʼmuriy binolar bor. Kurort shahar.

Geografiyasi

Hududi 
Lozannaning hududi  km ni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha  m balandlikda joylashgan.

Demografiyasi

Manbalar

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Shveysariya shaharlari
Loyihalash

Loyihalash — moʻljallangan obyektlar (apparat va asboblar, bino va inshootlar, yoʻl va koʻpriklar, mashina va jihozlar, samolyot va kosmik kemalar, radiopriyomnik va televizorlar, telefon va kompyuterlar, kiyim-bosh va poyabzallar, mebellar hamda boshqa turli-tuman mahsulotlarning yangi xillari va namunalari)ni qurish va yaratish uchun ularning loyihalarini tuzish va chizish jarayoni. Fan va texnikaning barcha sohalarida qoʻllanadi. U ilmiy tadqiqot ishlari, iqtisodiy va texnikaviy hisob-kitob, smeta tuzish, chizmachilik va chizmalarni koʻpaytirish amallarini oʻz ichiga oladi, chizmalar asosida koʻpincha obyekt (bino, mashina va boshqalar)ning maketi tayyorlanadi. Biror bir obyektni individual (yakka tartibda) va tipaviy (ommaviy tartibda) L. mumkin. L.ni maxsus tashkilotlar, firmalar yoki guruhlar amalga oshiradi. Bular sohalar boʻyicha yoki ixtisoslashtirilgan tarzda ish yuritadi. Biror obyektni L.da standartlashtirilgan detallar, agregatlar, uzellar va meʼyoriy hujjatlardan keng foydalaniladi.

L. ushbu bosqichlarda amalga oshiriladi: loyiha topshirigʻi, loyiha yechimi va loyiha sinovi. L oy iha topshirigʻida boʻlajak obyektni qurishning shartsharoitlari va mak,-sadga muvofikligi asoslanadi va uning tafsilotlari belgilanadi. Loyiha yechimida boʻlajak obyektning rejasidan tortib toki tayyor holigacha boʻlgan ishlar belgilab olinadi. Loyiha sinovida tayyor loyiha maxsus tuzilgan dastur asosida tekshiriladi.

Bu bosqichlarni amalga oshirishda ilmiy tadqiqot ishlari va muhandislik-qidiruv ishlarini bajarishga ham toʻgʻri keladi. Hozir L. jarayonini avtomatlashtirishga ayniqsa keng eʼtibor berilmoqda. Bunda tashkiliy-texnikaviy vositalar, elektron-hisoblash mashinalari, kompyuterlar, avtomatika vositalaridan foydalaniladi. Bu vositalar majmui "inson va mashina" tizimini, yaʼni avtomatlashtirilgan L. tizimini tashkil qiladi. Bu tizim insonni murakkab va sermehnat hisoblash, qiyin jadvallarni tuzish ishlaridan ozod qiladi, L.ni ancha tezlashtiradi.

Manbalar
Loyxoʻraklar

Loyxoʻraklar () — balchiqchisimonlar turkumiga mansub qushlar urugʻi. 12 turi bor. Juda uzun tumshugʻining uchki qismidagi sezgir tanachalari ozigʻini topishga yordam beradi. Patlari tanasining orqa qismida sariq-qoʻngʻir, koʻkragi va qornida oqish. Yer yuzining hamma qismida tarqalgan. Oʻzbekistonda 5 turi: oddiy loyxoʻrak, Osiyo loyxoʻ-ragi, dupel, togʻ va oʻrmon dupellari uchraydi. Uyasini zax joyga quradi, 4 ta tuxum qoʻyadi. Loyxoʻraklar har xil mayda umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali. Ovlanadi. 

Ayrim oʻzbekcha dialektlarda yomgʻir chuvalchanglari loyxoʻrak deb ataladi.

Manbalar 

Qushlar
Lokator

Lokator (lotincha loco — joylashtiraman) — kuzatilayotgan obʼyektlar (samolyot, kema va boshqalar) haqida axborot olish uchun ishlatiladigan asbob (stansiya); obʼyektga uzatilgan tovush toʻlqinlari yoki elektromagnit toʻlqinlarining undan qaytishiga asoslangan. Gidrolokator, radiolokator va optik L. kabi xillari bor. Optik L.da lazer nurlaridan foydalaniladi.

Manbalar
John Locke

John Locke , Ingliz faylasufi hamda liberalizm asoschisi (29-avgust 1632 – 28-oktyabr 1704). Asosiy falsafiy asari „Inson aqli toʻgʻrisida tajriba“ (1690) inson bilimlarining kelib chiqishi, turlari va imkoniyatlarini tahlil qilishga bagʻishlangan. John Locke „tugʻma gʻoyalar“ va axloq tamoyillari haqidagi nazariyalarni tanqid qilib, barcha gʻoyalar 2 asosiy manba; tashqi tajriba (sezgi) va ichki tajriba (refleksiya) dan kelib chiqadi, deydi. Locke taʼlimotiga koʻra, tashqi tajribaning manbai sezgi aʼzolarimizga taʼsir etuvchi obektiv reallik, ichki tajribaning manbai esa kishining ichki hissi va kechinmalaridir. John Locke oʻzining davlat haqidagi taʼlimotida davlat faoliyati eng zaruriy narsalar bilan cheklanishi va xalq, suvereniteti asosidagi konstitutsiyaviy hukumat boʻlishi lozim, deb hisobladi. Bu hukumat barcha uchun ozodlik va teng huquqlilikni kafolatlashi kerak. Shuningdek, hokimiyat boʻlinishi lozim. Locke axloqiy qarashlarida sensualistik asoslarga tayandi. Pedagogikaga oid „Tarbiya haqida baʼzi fikrlar“ (1693) asarida tashqi muhitning tarbiyaga hal etuvchi taʼsirini taʼkidladi. Diniy mutaassiblikka qarshi chiqib, din erkinligiga daʼvat etdi. Diniy bagʻrikenglikka toʻrt maktubini bagʻishlagan boʻlib, ushbu maktublar 1689, 1690, 1692 va 1706-yillarda nashr etilgan). John Lockening ijtimoiy-siyosiy konsepsiyasi tabiiy huquq va ijtimoiy shartnoma nazariyasiga tayanadi. U assotsiativ psixologiyaning asoschisi. Lockening gʻoyalari Yevropa falsafiy va ijtimoiy-siyosiy tafakkuri tarixida katta rol oʻynadi.

Adabiyotlar

Manbalar

Havolalar 

Kishilar
Faylasuflar haqidagi chala maqolalar
Faylasuflar
Lokomobil

Lokomobil (lot. locus — joy va mobilis — harakatlanuvchi) — elektr tok generatorini harakatga keltirish, korxonalarda baʼzi texnologik jarayonlarni bugʻ bilan taʼminlash uchun muljallangan bugʻ-kuch qurilmasi. U bugʻ qozoni, bugʻmashinasi va yordamchi qurilmalardan iborat. Lokomobilning koʻchma (gʻildirakli) va muqim (statsionar) xillari bor. Kuchma lokomobilni istalgan joyga sudrab yurib ishlatsa boʻladi; muqim lokomobil xonaga oʻrnatib qoʻyiladi. Muqim lokomobil koʻchma lokomobildan bugʻ qozonining tuzilishi bilan farq qiladi. Muqim lokomobil bugʻ qozonining oʻtxonasi dumaloq shaklda, oʻtquvuri surilma qilib yasalgan. Bugʻ mashinasi koʻchma lokomobil bugʻ mashinasidan ancha quvvatliroq (muqim lokomobilda — 125-800 ot kuchi, Kuchma lokomobilda — 12-75 ot kuchi). Kuchma lokomobilning bugʻ qozoni xuddi parovoz bugʻ qozoniga uxshaydi. Lokomobil oʻt xonasiga mahalliy yoqilgʻi-qipiq, oʻtin, torf, gaz, koʻmir va boshqa yoqish mumkin. Lokomobil markazlashtirilgan tarzda elektr energiyasi bilan taʼminlanmagan joylarda, asosan, mayda sanoat korxonalarida, texnologiya ehtiyojlari uchun bugʻ talab qilinadigan korxonalarda qoʻl keladi. Lokomobil 19-asr 2-yarmida ixtiro qilingan va 20-asr 60-yillarida ishlab chiqarish tuxtatilgan, lekin ayrim joylarda hozir ham ishlatiladi. Masalan, Toshkent yengil sanoat va toʻqimachilik institutining issiklik texnikasi kafedrasida shunday lokomobil hozir ham bor va undan uquv maqsadlarida foydalaniladi.

Manbalar 

 

Texnika
Lokomotiv

Lokomotiv (lot. loco moveo — joyidan quzgʻataman) — temir izlar (temir yoʻl)da ayrim vagonlar yoki poyezdlarni tortib yurishga muljallangan transport vositasi. Dizel-poyezdlar, turbopoyezdlar, elektrpoyezdlar tarkibiga kiradigan motorli vagonlar hamda avtodrezina va motodrezinalar ham lokomotiv vazifasini oʻtaydi. Lekin motorli vagonlar va drezinalarda yoʻlovchilar va yuk tashish uchun oʻrinlar va joylar boʻladi. Umuman temir yoʻldagi barcha tortish vositalari lokomotiv hisoblanadi. Dastlabki lokomotiv 19-asr boshida Buyuk Britaniyada, keyinchalik (1834) Rossiyada (parovoz) yasalgan va deyarli 1 a. mobaynida temir yoʻlda yagona tortish vositasi hisoblangan. 20-asr boshida parovozlarni ancha takomillashgan teplovoz va elektrovoz siqib chiqara boshladi.

Bajaradigan ishiga qarab, lokomotivlar magistral va sanoat lokomotivlariga bulinadi. Magistral lokomotivlar umumiy foydalaniladigan temir yoʻlda, sanoat lokomotivlari esa zavodlar, konlar, shaxtalar, qurilish maydonlari va boshqalarda ishlatiladi. Magistral lokomotivning yuk tashiydigan va yoʻlovchi tashiydigan poyezdlarni tortish uchun, manevr qilish (poyezdlar tuzish), vagonlarning oʻrnini almashtirish uchun muljallangan xillari bor. Lokomotiv ensiz va enli izlarda yurish uchun ham moʻljallab ishlab chiqariladi.

Birlamchi energiya manbai turiga qarab, lokomotiv issiklik va elektr lokomotivlariga boʻlinadi. Issiklik lokomotivlari — parovoz, teplovoz, motovoz, gaz-turbovoz. Bularda energiya ishlab chiqaradigan alohida (xususiy) kuch qurilmasi boʻladi. Elektr lokomotivlari kontakli va akkumulya-torli elektrovozlardan iborat. Parovozni bugʻ mashinasi, teplovoz va motovozni inki yonuv dvigatel, gaz-turbovozni gaz turbinasi, elektrovoz va elektr poyezdni elektr dvigateli va akkumulyator harakatlantiradi. Asosiy lokomotivlardan tashqari har xil aralash lokomotivlar ham bor: dizel-elektrovozlar, teplovozlar, kontaktli-akkumulyatorli elektrovozlar va boshqa (bular unchalik keng tarqalmagan). Hozir, asosan, teplovoz va elektrovozlardan foydalaniladi, tezligi 200 km/soatdan oshadigan aviatsiya gaz turbinali turbovozlar (Angliya, Rossiya), magnit va havo yostiqli lokomotiv (tezligi 500 km/soat gacha) yaratilgan (Yaponiya), yoqilgʻi elementlar va yadro reaktorlardan foydalanib ishlaydigan energetik qurilmali lokomotiv loyihasi ustida ishlar olib borilmoqda.

Manbalar
Lola

Lola () – loladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, manzarali ekma gul. Yer yuzida uning 1400 ga yaqin, jumladan, Yevrosiyoda 100 dan ortiq, Oʻrta Osiyoda 64 turi tarqalgan. Lolalar piyozli bahoriy oʻsimlik hisoblanadi, gulchilikda muhim ahamiyat kasb etadi. Koʻpgina mamlakatlar qatorida Niderlandiyada va Oʻrta Osiyoda lola koʻproq yetishtiriladi. Oʻzbekistonning adir va togʻlarida lolaning yovvoyi 25 turi oʻsadi. Lolaning qizil L () va targil lola () xili gullarining yirik va nafisligi bilan boshqa lolalardan farq qiladi. Seleksionerlar yaratgan navlar soni hozirgi vaqtda bir necha mingdan ortiq. Oʻzbekiston FA Botanika bogʻida 60 ga yaqin xili oʻstiriladi. Qizil rang lolaning turli tuslilari: och qizildan, qora qizilgacha, shuningdek, sariq, targʻil, binafsha va boshqa xillari uchraydi. Piyozi tuxumsimon, rombsimon, sharsimon, diametri 2,5—4 sm, Poyasi 20— 30, baʼzan 50 sm gacha. Barglari 2—3 ta, choʻziq. Tojbarglarining uzunligi 8 sm. Mevasi koʻsakcha, eni 1,5—2 sm, uz. 3— 6 sm. Lola, asosan, adirlar, toshli va chagʻir toshli qiyaliklarda yaxshi oʻsadi. Urugʻi hamda piyozidan koʻpaytiriladi (piyozidan koʻpaytirilganda erta gul beradi). May – iyunda gullaydi. Iyun – iyul oyining oxirlarida piyozi qazib olinib, 22—25° haroratda quritib saqlanadi, soʻngra harorat 12—13° ga pasaytiriladi. Sentabr-oktabr oylarida piyozi 8—15 sm chuqurlik qazilib ekiladi.

Oʻrta Osiyoda tabiiy lolalar Qoraqum va Qizilqum choʻllaridan to Pomir-Olay hamda Tyanshan togʻlari mintaqalardagi turli iqlim va tuproq sharoitida oʻsadi. Dunyoga mashhur eng nafis madaniy lolalarning (Gollandiya lolalari) aksariyat qismi Oʻrta Osiyo lolalari zaminida yaratilgan. Oʻzbekiston FA Botanika bogʻida lola oʻstirish hamda yovvoyi va madaniy turlaridan yangi navlar yetishtirish boʻyicha ilmiy izlanishlar olib boriladi. Oʻzbek milliy urf-odatlarida lolalar qadimdan eʼzozlanadi (qarangLola sayli).

Ranglari 

Lola gullarining rangi turlicha boʻladi, faqat sof koʻk rangli lola boʻlmaydi. Koʻkka yaqin binafsha ranglilari uchraydi. Lola gullari nektarsiz boʻlib, hid tarqatmaydi. Gollandiyaliklar lolalarning bu hususiyatini alohida qadrlab fazilat deb bilishgan. Ularning nazdida hidsiz gullar pokizalik belgisi hisoblangan. Seleksionerlar lolalarning asosan ranglari boʻyicha yetishtirishni yoʻlga qoʻygan boʻlib, ular chatishtirish orqali turli ranglarda gullar hosil qilishga erishgan. Ammo qora rangli lolani yetishtirish tarixiy davrlardan buyon qiyin boʻlgan. Tun malikasi deb ataladigan qora rangli lola boshqa gullar kabi koʻrinishga ega, faqat gultojbarglari rangi toʻq va yaltiroq qizgʻish-binafsha ekanligi uni qora rangda koʻrsatadi. Bu turdagi lola gollandlar tomonidan qadrlanadi. Qora lola birinchi marta 1986-yilda Bovenkarspel shahrida gollandiyalik gul yetishtiruvchi tomonidan yaratilgan. Buning uchun u ikkita toʻq binafsha rangli lolalani oʻzaro chatishtirgan.

Manbalar 

Bir pallali oʻsimliklar
Gullar
Bogʻ oʻsimliklari
Lola
Lome

Lome — Togo poytaxti, mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Gvineya qoʻltigʻi sohilidagi port. Iklimi ekvatorial iqlim, eng issiq oylar (mart—aprel)ning oʻrtacha temperaturasi 31°, eng salqin oy (iyul — avgust) niki 23°. Yiliga urtacha 755 mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 500 ming kishidan ziyod (1990-yillar urtalari).

Shahar 19-asr oxirlarida 18-asrning 20-yillaridan mavjud boʻlgan qishloqoʻrnida bunyod etilgan. 1877-yildan Germaniya protektorati Togoning markazi bulgan. Birinchi jahon urushidan keyin (1914—18 yillarda) Fransiya mandatligidagi hududning, 1939—45 yillarda Fransiya vasiyligidagi Togoning maʼmuriy markazi. 1960-yil 27-apreldan mustaqil Togo Respublikasining poytaxti.

Lome — transport yoʻllarining muhim tuguni, aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni kayta ishlash, metallurgiya, sement, marmar zavodlari, paxta tozalash, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poyabzal korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Port orqali chetga fosforit, marmar, kofe, kakao, paxta va palma mahsulotlari chiqariladi. Lomeda Milliy majlis, Prezident saroyi, mehmonxona va boshqa maʼmuriy hamda jamoat binolari qurilgan. Ilmiy tadqiqotlar instituti, universitet, milliy muzey, kutubxona, oʻquv muassasalari bor. Turizm rivojlangan.

Manbalar 

Togo
18-asrda tashkil etilgan aholi punktlari
Lordoz

Lordoz (yun. lordos – qiyshaygan, bukri) – Umurtqa pogʻonasining qiyshayishi. Umurtqa pogʻonasining boʻyin va bel qismidagi egilishlar hisoblanadi.

Shuningdek, kifoz ham umurtqa pog'onasining g'ayritabiiy konveks egriligiga ishora qiladi. Ko'krak mintaqalarda normal tashqi (qavariq) egrilik ham kifoz deb ataladi. Bu atama yunoncha lordos "orqaga egilgan" so'zidan kelib chiqqan. Inson umurtqa pog'onasidagi lordoz odamlarga o'z massasining asosiy qismini tos suyagiga tushishini osonlashtiradi. Inson umurtqa pog'onasidagi lordoz inson skeletining asosiy fiziologik moslashuvlaridan biri hisoblanadi, bu esa odamning yurishini xuddi energiya jihatidan samarali bo'lishiga imkon beradi.

Manbalar 

Tibbiyot
Osteologiya
Odam anatomiyasi
Lotaringiya

Lotaringiya (Lorraine) — Sharqiy Fransiyadagi tarixiy viloyat. Mozel daryosi havzasida joylashgan. Lotaringiyahududida Myort va Mozel, Myoz, Mozel, Vogez departamentlari joylashgan. 23,5 ming km². Aholisi 3,3 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Bosh shaharlari — Nansi va Mets. 9-asrda Lotaringiya— qirollik (Reyn daryosining quyi va oʻrta havzalari), 10-asr — 1766-yilda (tanaffus bilan) — gersoglik. 1766-yildan L.ning hamma hududi Fransiya tarkibiga kirgan, (1790-yil gacha viloyat maqomida). 1871-yil Sharqiy LotaringiyaGermaniya tomonidan zoʻrlik bilan egallab olingan. 1919 i. Fransiyaga qaytarib berilgan. 1940-yil Germaniya yana bosib olgan, 1944-yil ozod etilgan.

Manbalar
Lotin amerikasi

Lotin amerikasi (, , ) – Shimoliy Amerikaning jan. qismida, Rio-Bravodel – Norte daryosidan jan.da (Markaziy Amerika va Vest-Indiya bilan birga) va Janubiy Amerika joylashgan mamlakatlarning umumiy nomi. Umumiy maydoni 20,5 mln. km². Lotin amerikasida Antigua va Barbuda, Bagama Orollari, Barbodos, Beliz, Gaiti, Gvatemala, Gonduras, Grenada, Dominika, Dominikana Respublikasi, Kosta-Rika, Kuba, Meksika, Nikaragua, Panama, Salvador, Sent-Vinsent va Grenadina, Sent-Kits va Nevis, Sent-Lyusiya, Trinidad va Tobago, Yamayka, Argentina, Boliviya, Braziliya, Venesuela, Gayana, Kolumbiya, Paragvay, Peru, Surinam, Urugvay, Chili, Ekvador dav-latlari va Buyuk Britaniya, Fransiya, Niderlandiya hamda AQSH mulklari joylashgan. Lotin amerikasi aholisi etnik tarkibi jixatidan juda xilma-xil. Lotin amerikasi mamlakatlarida Yevropadan koʻchib borganlar va ularning avlodlari, metislar, mulatlar, indeyslar, negrlar, xitoylar, hindlar va boshqa yashaydi. 18 mamlakatda davlat tili yoki rasmiy til – ispan tili, Braziliyada portugal tili, Gaitida fransuz tili, Surinamda niderland tili, qolgan mamlakatlarda ingliz tili. Lotin amerikasi axrlisining koʻpchiligi soʻzlashadigan roman tillari lotin tili negizida tashkil topganligi sababli qitʼaning bu qismi „Lotin amerikasi“ deb ataladi.

Yevropalik istilochilar bosib olgunlariga qadar Lotin amerikasi aholisi boʻlgan indeys qabilalari ilk sinfiy davlatlarni vujudga keltirgan. Bu xalqlarning ayrimlari oʻz yozuvlarini ham ixtiro qilishgan, shuningdek astronomiya, matematika va tibbiyot fanlari sohalarida, rangli metallarga ishlov berish, toʻquvchilik, qurilish texnikasi, dengizchilik, tasviriy sanʼatda ancha yutuqlarga erishishgan. 15-asrning oxirlarida X. Kolumbning Amerika qitʼasiga ilk bor borishi bir kancha Yevropa mamlakatlari tomonidan Lotin amerikasining bosib olinishini boshlab berdi. 19-asrning boshlariga kelib uzok, vaqt davom etgan mustaqillik uchun kurashlar deyarli barcha mustamlakalarning siyosiy mustaqillikni qoʻlga kiritishi bilan yakunlandi.

Lotin amerikasining 26 mamlakati aʼzo boʻlgan Lotin Amerikasi iqtisodiy sistemasi deb nomlanuvchi regional iqtisodiy tashkilot (qarorgohi Karakasda) hamda 11 mamlakat aʼzo boʻlgan Lotin Amerikasi integratsiya assotsiatsiya (uyushma)si deb nomlanuvchi savdo-iqtisodiy guruh (qarorgohi Montevideoda) tashkil etilgan. Lotin amerikasi tabiiy resurslarga juda boy. Temir rudasi, boksit, oltin, mis, kobalt, nodir va noyob metall konlari, Atlantika okeani sohilida neft va gaz konlari bor. Tuprogʻi va iqlim sharoitlari Lotin amerikasida qimmatbaho tropik oʻsimliklar, jumladan kakao, shakarqamish, kofe, sitrus mevalar va boshqalarni yetishtirish imkonini beradi. Qisman tropik va subtropik oʻrmonlar saqlanib qolgan.

Lotin amerikasining iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan mamlakatlari – Braziliya, Argentina va Meksika. Lotin amerikasi mamlakatlari eksportining 80%ni xom ashyo tovarlari tashkil etadi, chetdan esa, asosan, tayyor mahsulot keltiriladi. Yana Lotin amerikasida joylashgan mamlakatlarning alohida maqolalariga qarang.

Yana qarang 

 Janubiy Amerika

Manbalar
Lotinlar

Lotinlar — Italiyadagi Latsiy (xoz. Latsio viloyati)da yashagan qad. italik qabilalari. Miloddan avvalgi 1-ming yillikning boshlarida Lotin ittifoqiga birlashishgan. Rivoyatlarga koʻra, L. va sabinlar Rimga asos solgan (miloddan avvalgi 754/753).

Manbalar 

Rim Tarixi
Lourensiy

Lourensiy ( lotincha Lowrencium), Lr — Mendeleyev davriy sistemasining III guruxiga mansub sunʼiy radioaktiv element. Tartib rakami 103, atom massasi 260,105; aktinoidlarga kiradi, barqaror izotoplari yuq. Massasi sonlari 253 dan 260 gacha bulgan 8 ta radioaktiv izotopi maʼlum. Eng uzok, yashaydiga izotopi 26OLr (T1/2=180 s, a-nurlanuvchi). Birikmalarida 3 valentli, ion radiusi Lr3+ 0,0921 nm. Ogʻirlik miqdorida olinmagan, tadqiqotlar 256Lr (T1/2=35s)ning alohida atomlari ustida olib borilgan. Lourensiyning kashf etilganligi haqidagi maʼlumot ilk bor Lourensiy Giorso (AQSH) tomonidan 1961-yil eʼlon qilingan. Siklotronni kashf etgan olim Lourensiy Lourens sharafiga shu nom bilan atalgan.

Manbalar 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Lof (janr)

Lof — xalq ogzaki poetik ijodining hajviy-yumoristik janrlaridan. Lofbozlik, lofchilik, lof (urish) aytish deb ham yuritiladi. Mubolagʻaga asoslanadi, maqsadi — kishilarda kulgi uygʻotish, shuningdek, u yoki bu hodisaga diqqatni jalb etish, tanqidiy munosabat bildirish. L. askiya, qiziqchilik, masharabozlik kabilarga yaqin turadi. Unda tabiat va jamiyat hodisalari boʻrttirib muqoyasa qilish yoʻli bilan aks ettiriladi. L.lar tarafkashlar, baʼzan bir kishi tomonidan ham ijro etilishi mumkin. L.chidan hozirjavoblik, sinchkovlik, oʻtkir zehn, katta tajriba hamda soʻzda chechanlik talab etiladi. L., ayniqsa, oʻzbek xalq dostonlari, ogʻzaki drama, ertak va latifalarda koʻp uchraydi (mas, "Uch yolgʻonda qirq yolgʻon" ertagi va boshqalarda). Xalq sayillari, tomosha va yigʻinlarida soʻz ustalari, askiyachilar va hokazo. L.ning yangi-yangi shakl va maʼnolarini namoyish qiladilar.

Manbalar
Lochin

Lochin () – yirtqich qushlar turkumining lochinsimonlar oilasiga mansub qush, 40 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi. Lochinlarning uzun va tor qanotli baʼzi kichik turlari hobby(lochin turi), baʼzilari esa ov paytida uchib yuradiganlar kestrellar deb ataladi. Lochinlar Antarktidadan tashqari dunyoning barcha qitʼalarida keng tarqalgan, Eotsen davrida (poleogen davrining ikkinchi geologik davri) bir-biriga yaqin boʻlgan yirtqich hayvonlar kabi, lochinlarning ham 20 dan ortiq kenja turi mavjud boʻlgan.

Voyaga yetgan lochinlarning qanotlari yupqa, toraygan boʻlib, ular yuqori tezlikda uchib, yoʻnalishini tez oʻzgartirishga imkon beradi. Yangi uchishni oʻrgangan lochinlarning uchishning birinchi yilida uzunroq patlari mavjud boʻlib, bu ularning konfiguratsiyasini keng qanot kabi umumiy qilib, professional qushnikiga oʻxshatadi. Bu kattalar kabi samarali ovchi boʻlish uchun zarur boʻlgan havo koʻnikmalarini oʻrganish bilan birga parvozni osonlashtiradi.

Eng katta lochin – uzunligi 65 sm (26 dyuym) gacha boʻlgan gyrfalcon. Lochinning eng kichik turi – bu 20 sm (7,9 dyuym) oʻlchamdagi pigmy lochinidir. Lochinlarda ham boyqushlarda boʻlgani kabi jinsiy dimorfizm namoyon boʻladi, urgʻochilar odatda erkaklarnikidan kattaroq boʻlib, bu oʻlja turlarining keng doirasiga ega boʻladi.

Koʻpgina yirtqich qushlarda boʻlgani kabi, lochinlar ham ajoyib koʻrish qobiliyatiga ega; bir turning koʻrish keskinligi inson koʻziga nisbatan 2,6 marta koʻp. Ular nihoyatda tez uchuvchilardir, Peregrine lochinlari soatiga 320 km (200 milya) tezlikda shoʻngʻigan va bu ularni yerdagi eng tez harakatlanuvchi mavjudotlarga aylantirgan; qayd etilgan eng tez shoʻngʻish 390 km/soat (240 milya) vertikal tezlik hisoblanadi.

Tasnifi

Tashqi koʻrinishi 
Lochinning uzunligi 34-50 sm, qanotlarining uzunligi esa 80-120 smni tashkil qiladi. Boshqa yirtqich qushlar kabi, urgʻochi lochin massasi erkak lochinlardan ancha katta: urgʻochilari 910-1500 g, erkaklari esa 440-750 gni tashkil qiladi [10]. Rangida jinsiy dimorfizm aniq koʻrinmaydi – (istisno tariqasida – F. p. madens noyob turosti) – yaʼni erkaklar va urgʻochilari bir xil koʻrinishda boʻladi. Oʻrta Osiyoda sahro lochini va tundra lochini uchraydi. Sahro lochini oʻtroq yashaydi; tundra lochini faqat qishlash uchun uchib keladi. Uyasini togʻli va jarlik joylarga quradi. Aprel—mayda 2—3 ta tuxum qoʻyadi. Bolalari mustaqil uchadigan boʻlguncha ota-onasining qaramogʻida boʻladi. Qushlar va boshqa bilan oziqlanadi. Sahro lochini va tundra lovhini qushlarni ovlashga oʻrgatiladi.

Umumiy tana tuzilishi kuchli, faol yirtqich qushlarga xos – qattiq va konveks mushaklari boʻlgan keng koʻkrak, oʻtkir va keskin egilgan tirnoqlarga ega kuchli barmoqlar va qisqa, oʻroqsimon egri tumshuqqa ega.

Turlari
Ketma-ketlik White va boshqalarning  taksanomik tartibiga amal qiladi (1996), kerkenez ketma-ketligi bundan mustasno.

Manbalar 

Qushlar
Logʻon svitasi

LOGʻON (LYAKON) SVITASI (Isfara yaqinidagi qishloq nomidan) — Fargona neft-gaz provinsiyasiga mansub stratigrafik boʻlinma, quyi boʻr qatlamlarining alb yarusida joylashgan. Bu svita stratigrafiyasi bilan O. M. Akramxoʻjayev va M. S. Saydaliyeva shugʻullangan. Svita yotqiziqlari oqish, kulrang va pushti ohaktoshlardan iborat. Baʼzi joylarda ohaktoshlar dolomitlashgan. Ular orasida oz miqsorda qizil gil va alevrolit qatlamlari uchraydi. Andijon guruh konlarida gil aralash qumtoshlardan tashkil topgan. Qumtoshlar mayda donali, yashil rangli. Qalinligi Isfara yaqinida 63 m, Quvasoyda 59 m, Soʻxda 25 m, Andijon guruh sturukturalarida 80–95 m, Qoraolmada 212 m, Qurshob botigʻida 161 m va hokazo.

Manbalar
Abulqosim Lohutiy

Abulqosim Lohutiy (1887-yil 12-oktyabr, Kirmonshoh, Gʻarbiy Eron – 1957-yil 16-mart, Moskva) – fors-tojik shoiri, yangi tojik sheʼriyatining asoschilaridan biri. 1905—11 yillardagi Eron inqilobining ishtirokchisi. „Bisotun“ gazetasi (1916, Kirmonshoh shahri), „Fors“ jurnali (1921, Istanbul shahri)ni nashr ettirgan. 1922 – yil ikkinchi Tabriz qoʻzgʻoloniga („Lohutiyxon qoʻzgʻoloni“) rahbarlik qilgan. Bu qoʻzgʻolon bostirilgach, Erondan chiqib ketishga majbur boʻladi. Avval Moskvada, soʻng Dushanbe shahrida yashay boshlaydi. „Uch qatra“ (1932), „Farangiston safari“ (1934) dostonlari, „Shevchenko vasiyatnomasiga javob“ (1934), „Oqin Jambulga“ (1937) va boshqa sheʼrlari xalqlar doʻstligi mavzusida. Ikkinchi jahon urushi yillari yozilgan sheʼr va dostonlari fashizm ustidan gʻalabaga ishonch ruhi bilan sugʻorilgan. „Temirchi Kova“ (1939) librettosi tojik adabiyotida bu janrda yozilgan ilk asardir. Urushdan keyingi yillarda yaratilgan asarlarida tinchlik tarannum etilgan („Tinchliksevarlar qoʻshigʻi“, „Miting“ va boshqalar). „Eron naʼrasi“ (1950), „Koreya xalqiga“ (1952) sheʼrlarida esa Sharq xalqlari ozodlik va mustaqillik uchun kurashga daʼvat etiladi. A. S. Pushkin, A. S. Griboyedov, V. V. Mayakovskiy, U. Shekspir, Karpo Vega va boshqa yozuvchilarning asarlarini tojik tiliga tarjima qilgan. Lohutiy bir necha yil Toshkentda yashadi. Oʻzbekistonga bagʻishlangan bir turkum sheʼrlar yaratdi („Oʻrta Osiyo“, 1934; „Oʻzbekiston“, 1939; „Oʻzbek onasining topshirigʻi“, „Doʻst keldi“, 1941 va boshqalar). Asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan (Devon, 8 • 1 1958; „Tanlangan asarlar“, 1968).

Manbalar
Luanda

Luanda – Angola poytaxti. Mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Luanda provinsiyasining maʼmuriy markazi. Atlantika okeani sohilida, Kvanza daryosi quyilishi yaqinida joylashgan. Aholisi 2 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oxirlari). Iqlimi tropik, sernam iqlim, aprel oyidagi eng yuqori temperatura 33°, iyuldagi eng past temperatura 16,5°; yiliga 250–500 mm yogʻin yogʻadi, Transport yoʻllari tuguni. Yirik port (chetga neft va neft mahsulotlari chikariladi; yillik yuk ortib-tushirish qariyb 3 mln. t). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Mamlakatdagi ishlab beruvchi sanoat mahsulotining 50% dan ortigʻi Luandada ishlab chiqariladi. Neftni qayta ishlash, kimyo, rezina-texnika, toʻqimachilik, oziq-ovqat, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish asosiy sanoat tar-moqlari hisoblanadi. Luanda yaqinidan neft olinadi. Universitet, kutubxonalar, Angola va Dundu muzeylari bor. Shaharga 1575-yilda portugallar tomonidan asos solingan. 16-asr oxirlaridan Luanda Portugaliyaning Angoladagi mustamlakasining maʼmuriy markazi va muhim bazasi boʻlgan. 18—19-asrlarda qul savdosining yirik markazi hisoblangan. Mustamlakachilik davri (17 – 18-asrlar)da qurilgan meʼmoriy yodgorliklar salangan.

Manbalar 

Angola
Lub tolalari

Lub tolalari — tolali oʻsimliklar (zigʻir, kanop, jut, rami, kendir, nasha oʻsimligi va boshqalar) poyasidan ajratib olinadigan toʻqimachilik tolalari. Bu oʻsimliklar (lub ekinlari) poyalarida kambiy va peritsikl orasida joylashgan toʻqimalar Lub tolalarini tashkil qiladi. Ular usimlik poyasidan biologik va fizik-kimyoviy usullar bilan ajratib olinadi. Buning uchun urugʻlari va barglaridan tozalanib va quritilib, bogʻ-bogʻ qilib tayyorlangan poyalar baklar, tabiiy yoki sunʼiy suv havzalari va hovuzlarda ivitiladi. Poyalarni ivitishda tolalarni bir-biriga va poʻstloqqa yopishtirib turgan pektin moddalari eriydi. Suv havzalari va hovuzlarida sovuq suvda ivitish har xil mikroorganizmlarning faoliyatiga asoslangan (bunda suvning harorati 20—25° dan oshmasligi kerak). Suvning ustidagi poyalarda mogʻor zamburugʻlari, suv ichiga botgan qismlarida anaerob bakteriyalar rivojlanadi. Baklarda poyalar issiq (36—38°) suvda ivitiladi. Bunda avval aerob, soʻngra anaerob bakteriyalarning ish faoliyatidan foydalaniladi. Ivitishning kimyoviy va bugʻlash usullari ham bor. Kimyoviy usulda turli moddalar (tuzlar, kislotalar, ishqorlar) eritmalari qoʻllanadi. Bugʻlashda poyalar oldin suvda ivitilib, keyin bugʻla-nadi. Ivigan poyalar maxsus tola ajratish mashinalaridan utkaziladi. Ajratib olingan hoʻl tolalar titish-savash mashinalaridan oʻtkazilib tozalanadi, quritish mashinalarida quritiladi, soʻngra yumshatish mashinalaridan oʻtkazilib mayinlashtiriladi va pardozlash sexida pardozlanib, yaltiroq holatga keltiriladi, saralash (sortlarga ajratish) sexida tola rangi, uzunligi, pishikligi va tovlanuvchanligi boʻyicha xillanadi.

Lub tolalarini koʻk lub (floema)dan ham olish mumkin (bunda tola ajratib olish texnologiyasi yuqoridagidan deyarli farq qilmaydi). Lubni titish-yuvish jarayonida chiqqan chiqindilardan kalta Lub tolalari olinadi.

Lub tolalari qanday oʻsimlik poyasidan olinganligiga qarab, ingichka, kayishqoq (zigʻir va rama tolasi), dagʻal (kanop, jut, penka tolasi), qattiq (abaka, yaʼni penkaning bir turi) boʻlishi mumkin. Ulardan kanop, arqon, baliq tutish toʻri, brezent, har xil matolar tayyorlanadi, ular gilam toʻqishda ham ishlatiladi. Oʻzbekistonda, asosan, kanop oʻsimligi ekilganligi uchun kanop zavodlarida kanopdan tolalar olinadi.

Manbalar
Lubumbashi

Lubumbashi (1966-yilgacha Elizabetvil) — Kongo Demokratik Respublikasining jan.-sharqiy qismidagi shahar. Shaba (Katanga) viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 852 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxirlari). Lobitu — Beyra transafrika t.yildagi stansiya. Transport yoʻllari tuguni. Luano aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. L. iqtisodiy va madaniy mavqei boʻyicha mamlakatda Kinshasadli keyin 2-oʻrinda turadi. Iqtisodining asosini konchilik sanoati va rangli metallurgiya tashkil etadi. L. mis konlari mintaqasida joylashgan.Yirik mis eritish zavodi, kimyo, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, oziqovqat, metallsozlik, mashinasozlik sanoati korxonalari, radioapparaturalar zavodi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

Shaharga 1910-yilda belgiyaliklar tomonidan mis konlari yonida asos solingan va Elizabetvil deb atalgan. 1911-yilda Belgiya-Angliya kompaniyasi tomonidan qurilgan birinchi mis eritish zavodi ishga tushirilgan. Shahar qatʼiy reja asosida qurilgan. Sobor, cherkov, sinagoga (20-asr boshlari), koʻp qavatli binolar, milliy universitet boʻlimlari, etnografiya va afrika tillarini oʻrganish boʻyicha markaz bor.

Manbalar 

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Luhansk

Lugansk (1935-58 va 1970—1990-yillarda Voroshilovgrad) — Ukrainadagi shahar, Lugansk viloyati markazi. Donbassning (Donetskdan soʻng) ikkinchi muhim shahri. Lugan va Olxovaya daryolarining qoʻshilish joyida. Temir yoʻl tuguni. Aeroport bor. Aholisi 480 ming kishi (1997). Donbassning yirik mashinasozlik markazi. Teplovozsozlik, mashinasozlik, avtomobilsozlik, „Dinamo“, „Uglepribor“, akkumulyatorlar, kuvurlar va boshqa zavodlar, yengil (mayin movut kombinati, trikotaj, poyabzal, tikuvchilik fabrikalari), yogʻochsozlik, kimyo-farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 3-oliy oʻquv yurti (shu jumladan, Sharqiy Ukraina universiteti), 3 teatr, filarmoniya, telemarkaz, 3 muzey (oʻlkashunoslik, badiiy, V. I. Dal uymuzeyi) mavjud.  Luhansk 1975-yilda Yekaterinoslav (1797-yildan Lugansk) choʻyan quyish zavodi ishchilari uchun qurilgan.

Manbalar