yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Ishqorlar

Ishqorlar – suvda yaxshi eriydigan asoslar. Mendeleyev davriy siste-masi I va II guruhining asosiy guruhchasidan metall gidroksidlari va ammoniy gidroksid ishqorga kiradi. Ishqor – oq, qattiq, gigroskopik (suvga oʻch) moddalar. Ishqoriy metallarning gidroksidlari, mas, LiOH, KON, NaOH kuchli asoslar boʻlib, oʻyuvchi ishqor deb ataladi. Ishqoriyer metallar gidroksidlari – Sa(ON)2, Va(ON)2, Sr(OH)2 va NH4OH ancha kuchsiz asos hisoblanadi.

Ishqor suvda toʻla dissotsiatsiyalanib, metall va gidroksid ionlari hosil qiladi (mas, oʻyuvchi natriy (kaustik soda) Na+ va ON~ ga parchalanadi). Bu jara-yonda koʻp issiklik ajralib chiqadi.

Tarkibida ON" ionlari borligidan ishqor eritmalari asoslarga xos xususiyatlarni namoyon qiladi (vodorod koʻrsatkich – rN>7) va lakmusni koʻk, fenolftaleinni qizil rangga boʻyaydi. Ishqorda kuchli asoslar va kuchsiz kislotalar hosil qilgan koʻpgina kimyoviy birikmalar, mas, ishqoriy metallarning gidrosulfidlari – KSH, NaSH; karbonat kislotaning kaliyli va natriyli tuzlari – K2SO3, Na2CO3 va b. ham, odatda, ishqor hisoblanadi. Ishqor gazlama, koʻn (teri), qogʻozga kuchli taʼsir etib, ularni oʻyib yuboradi. Badan terisi va shilliq pardalarni kuydiradi. Koʻzga ozgina tushea ham juda xavfli (koʻz koʻrmay qolishi mumkin). Ishqor bilan ish-laganda maxsus korjoma, rezina qoʻlqop kiyib va himoya koʻzoynagi ta-qib olish zarur.

Ishqor kimyo va oziq-ovqat, toʻqimachilik, sellyuloza sanoatida, tibbiyotda, kurilishda va sanoatning boshqa sohalarida ishlatiladi.

Manbalar 

Kimyo
Ishqorlar
Iyul inqilobi (Fransiya)

Iyul inqilobi (1830) - Fransiyada Burbonlar monarxiyasiga barham bergan inqilob. I.i. natijasida Iyul monarxiyasi — fransuz qiroli Lui Filipp hukmronlik davri boshlanib, u to fevral inqilobi (1848)gacha davom etdi. Belgiya inqilobi (1830) va Polsha qoʻzgʻoloni (1830— 31) ga bevosita turtki boʻldi. "Mukad-das ittifoq"k@ qarshi keskin zarba berdi.

Manbalar
Iqlim boniteti

Iqlim boniteti (lot. bonitas -yaxshi sifatli, asl) — iqlimga bogʻliq unumdorlikni baxrlash. Absolyut (hosildorlik kabi s/ga) yoki nisbiy kattaliklar (ballar) bilan ifodalanadi. I.b. hududning ikdim resurslarini qishloq xoʻjaligi ekinlarini oʻstirishga qulaylik darajasiga qarab taqqoslashga imkon beradi va tuproqni qiyosiy baholash (qarang Tuproq bonitirovkasi) bilan birgalikda tabiiy sharoitlarning turli tuproq-iqlim zonalarida iqtisodiy sa-maradorligi darajasini koʻrsatuvchi muhim tavsifnomasi hisoblanadi. Iqlimni baholashning bir qator usullari ishlab chiqilgan. Bu usullar oʻsimlikning hosildorligini issiqpik va nam resurslari bilan bogʻlab va ularni oʻsimlikning haqiqiy va potensial biologik mahsuldorligiga qarab ba-qolashni nazarda tutadigan miqdoriy munosabatlarga asoslanadi. Rus olimi D. I. Shashko taklif etgan iqlim unumdorligini baholash usuli keng qoʻllanadi. Dehqonchilik tarmoklarida iqlimning haqiqiy unumdorligini baholashda resurslardan foydalanish koeffitsiyenti qoʻllanadi. Bu koeffitsiyent, mas, gʻoʻzaning rivojlanishi uchun zarur boʻlgan 10° dan yuqori koʻp yillik oʻrtacha haroratlar yigʻindisini haqiqiy harorat yigʻindisiga nisbati bilan ifodalanadi. Hisoblar namlik optimal sharoitlarda ekinning potensial hosildorligi haqiqiy hosildorlikka nisbatan 2—3 marta koʻpligini koʻrsatadi. Bu esa katta energetika rezervlaridan ratsional foydalanish uchun agrotexnika tadbirlar majmui bilan birga oʻsimliklarning Quyosh yorugʻligini fotosintezlashda hozirgi oʻrtacha 3% ga nisbatan foydali ish koeffitsiyenti yuqori boʻlgan yangi navlarini yaratish zarurligini taqozo etadi.

Hamid Abdullayev.

Manbalar
Iqlim xaritalari

Iqlim haritalari — maʼlum hududning iqlim xususiyatlarini aks ettiradigan geografik haritalar. Me-teorologik elementlarning koʻp yillik kuzatish maʼlumotlari asosida tuziladi. I.x.da iqlimiy izochiziq oʻtkaziladi. Masalan, izotermalar oʻrtacha temperaturasi bir xil boʻlgan barcha nuqtalarni, izobaralar atmosfera bosimini, izogiyetalar yogʻin miqdorini, izonefalar bulut miqdorini, izotaxalar bir xil tezlikdagi shamollarni, izohronalar iqlim hodisalari (birinchi sovuq tushishi, qor qoplamining paydo boʻlishi va yoʻqolishi, daryolarning muzlashi va ochilishi va b.) bir xil muddatda boshlanadigan joylarni koʻrsatadi va hokazo. Izochiziklar oraligʻi boʻyoq yoki shtrixlar bilan aks ettiriladi. Ikdimning turli koʻrinishlarini taʼriflashda ham izochiziqlar ishla-tiladi: quyosh chiqib turgan davr, yogʻin, tuman, kuchli shamollar, momaqaldiroq, sovuq urishi va b. ham izochiziqlar bilan koʻrsatiladi. Shamollar shamol diagrammalari bilan, bunda kup esadigan shamollar yoʻnalishi baʼzan strel-kalar bilan, ularning qanchalik tez takrorlanishi esa shartli belgilar bilan koʻrsatiladi. I.x. koʻproqoylik va yillik, baʼzida mavsum (davr) uchun tuziladi. I.x.gaiqlimturlariningtaqsimlanishi (hududni iqlimiy rayonlashtirish haritasi) ham kiradi.

Manbalar 

 

Iqlim
Geografiya
Iqtibos

Iqtibos  — biror manbadan koʻchirib olingan matn; asardan soʻzma-soʻz olingan parcha. Iqtibos arabcha (إقتباس) qisqartish, toraytirish; qoʻlga kiritish; koʻchirma olish; koʻchirma, dalil keltirish kabi maʼnolarni bildiradi.

Iqtibos bayon qilinayotgan fikrni ishonchli fikr bilan quvvatlash, muayyan fikrni tanqid qilish uchun hamda muhim faktik material — misol sifatida qoʻllanadi. Iqtibos, asosan, ilmiy (koʻpincha gumanitar) va rasmiy nutqda ishlatiladi hamda qoʻshtirnoq bilan belgilanadi yoki alohida harf bilan yoziladi; shuningdek, manbaga havola qilinadi. Bunday koʻchirmalar foydalanuvchining fikri bilan qiyoslanganda uning mohiyatini toʻgʻri tushunish imkonini beradi. Masalan, badiiy adabiyotning, soʻzning gʻoyaviy-estetik taʼsir kuchi, ahamiyatini quroldan ham kuchliroq ekanligi toʻgʻrisidagi fikrni mustahkamlash maqsadida Parda Tursunning “Adabiyot zambarakdan zoʻr” yoki Abdulla Qahhorning “Adabiyot atomdan kuchli” degan soʻzlarini yoki boʻlmasa, “Tigʻ yarasi bitar, ammo til yarasi bitmas” maqolini iqtibos sifatida qoʻllash mumkin. Iqtibosdan koʻp hollarda epigraf va shior oʻrnida ham qoʻllanadi. Agar muallif fikriga zarar yetmasa, iqtibosda orfografiya va punktatsiyani oʻzlashtirish, soʻz (soʻzlar)ni tushirib qoldirish mumkin (bunda koʻp nuqta bilan belgi qoʻyiladi).

Manbalar
Iqtisodiy statistika

Iqtisodiy statistika - statistika tarmogʻi va davlat statistikasi organlari amaliy faoliyatining eng muhim yoʻnalishlaridan biri, iqtisodiy jarayonlar va hodisalarning miqdoriy tavsifini sifat mazmuni bilan bogʻliklikda, aniq makon va zamonda oʻrganadi. Xalq xoʻjaligini bir butunlikda oʻrganish uchun I.s. statistika fanining bir qismi sifatida xalqxoʻjaligi yigʻma koʻrsatkichlari tizimini ishlab chiqadi. Bu koʻrsatkichlar yordamida mamlakat iqtisodiy hayotining eng muhim tomonlari toʻgʻrisida har tomonlama miqdoriy tavsiflarberiladi. Ix. maʼlumotlari iqti-sodiy jarayonning va umuman iqtisodiyotning barcha asosiy jihatlarini doimiy tarzda miqdoriy jihatdan baholash imkoniyatini beradi. Bu maʼlumotlar, eng avvalo, davlat boshqaruv idoralariga iqtisodiyotni tartibga solish va iqtisodiy siyosatni ishlab chiqish bilan bogʻliq masalalarni hal etish uchun zarur.

I.s. mustaqil fan boʻlishi bilan birga iqtisodiy nazariya va b. amaliy iqtisodiy fanlarga chambarchas bogʻliq. Masalan, nazariyotchilar tomonidan oʻrtaga tashlangan muayyan qarashlar statistik koʻrsatkichlar yordamida asoslanadi yoki iqtisodiy jarayonga tegishli statistik koʻrsatkichlarni tahlil qilish orqali iqtisodiy qonuniyatlar, tendensiyalar ifodalab beriladi.

I.s.da iqtisodiyotni oʻrganishga tizimli yondoshiladi; muayyan iqtisodiy jarayon oʻrganilayotganda bir nechta koʻrsatkichlardan foydalaniladi. Birjarayenning turli jihatlarini aks ettiradigan koʻrsatkichlarning oʻzaro bir-biriga muvofiq kelishi muhim ahamiyatga ega. I.s.da tadqiq etiladigan hodisalarning oʻziga xos tomonlarini hisobga olgan holda ommaviy (yalpi) kuzatish, tanlab kuzatish, statistik guruhlash, indeks usuli, kor-relyasion taxlil, balans va geografik usullar, xalqaro qiyosiy usullar kabi statistika usullari qoʻllanadi. Ay-rim hollarda matematik statistika usullaridan foydalaniladi.

Oʻzbekistonda I.s. amaliyoti bilan alohida vazirlik — Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi va uning viloyat, shahar va tuman boʻlimlari shugʻullanadi.

Manbalar 

 

Iqtisod
Iqtisodiyot
Statistika
Iqtisodiyotga oid chala maqolalar
Statistika haqidagi chala maqolalar
Iqtisodiy sikl

Iqtisodiy sikl - umumiy iqtisodiy faollikning muayyan yillar davomida davriy yuksalib va pasayib, tebranib turishi; bir necha yillar da-vomida iqtisodiyotda yuksalish va pasayishning davriy takrorlanib turishi, yuksalish, tanglik, depressiya, jonlanish fazalaridan iborat. Vaqtga nisbatan har 20—25-yilda takrorlanib turadigan uzoq va har 5—10-yilda takrorlanadigan qisqa I.s. bor. Alohida I.s. bir-biridan davomiyligi va jadalligi boʻyicha keskin farqlanadi. Shu bilan birga ularning hammasi bir xil fazalarga ega boʻladi. Siklning eng yuqori nuqtasida iqtisodiyotda toʻliq bandlik kuzatiladi va i.ch. toʻliq yoki deyarli toʻliq quvvat bilan ishlaydi. Siklning bu fazasida narx darajasi oʻsish tamoyiliga ega boʻladi, iqtisodiy faollikning oʻsishi toʻxtaydi. Tanglik fazasida i.ch. va bandlik qisqaradi, ammo narxlar pasayish tamoyiliga berilmaydi. Tanglikning quyi nuqtasida i.ch. va bandlik oʻzining eng past darajasi bilan harakterlanadi. Jonlanish fazasida i.ch. darajasi koʻtariladi, bandlik esa toʻliq bandlik dara-jasigacha oʻsadi.Sobiq sovet ittifoqi davrida iqtisodiy sikl doimo yuksalish darajasida boʻlgan.Ittifoqning parchalanishiga esa AQSH ning g'alamisligi sababchi boʻlgan.SSSR ning oxirgi prezidenti Mixail Sergeyevich Garbachyov AQSH ning laycha iti boʻlganva aynan u sobiq ittifoqni parchalagani uchun AQSH hukumatidan 15MLRD dollorlik mukofot olgan

Iqtisodiyot nazariyasida I.s.ning asosiy sababi yalpi talab bilan yalpi taklif oʻrtasidagi muvozanatning buzilishi va uning yana kaytadan tiklanishi tarzida izohlanadi. I.s. milliy iqtisodiyotning oʻzini oʻzi tartibga solishi usullaridan biridir.

Shodmon Sherqulov.

Manbalar
Iqtisodiy huquq va erkinliklar

Iqtisodiy huquq va erkinliklar — insonning iqtisodiy sohadagi yuridik imkoniyatlarini belgilovchi konstitutsiyaviy huquqlar majmui. Mazkur imkoniyatlarning xa-rakteri va mohiyati pirovard oqibatida muayyan jamiyatdagi iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy tuzumni belgilab beradi. Hoz. demokratik davlatlarda asosiy I.h. va e. sirasiga xususiy mulkchilik xuquqi, jumladan, yerga va akliy mehnat mahsulotlariga xususiy mulkchilik huquqi, meros huquqi, erkin tadbirkorlik (xoʻjalik sohasida ta-shabbuskorlik) huquqi, mehnat huquqi va mehnatga oid boshqa huquqlar, xususan ishsizlikdan muhofaza qili-nish, korxonani boshqarishda ishtirok etish va hokazo kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (36—37-moddalar) va mehnat haqidagi qonunlari har bir shaxsga oʻz mehnat qobiliyatidan foydalanishni kafolatlaydi, fuqarolarning iqtisodiy jihatdan har qanday maj-bur qilinishini va mehnat haqi toʻlashda kamsitilishini taqiklaydi. Ayni vaqtda isteʼmolchi huquqlarining ustuvorligini, mulkdorlikning barcha shakllari muhofaza etilishini kafolatlaydi.

Manbalar
Ihtilom

Ihtilom, pollyusiya — erkaklarda gʻayriixtiyoriy bulgʻanish (sperma kelishi). Ihtilom koʻpincha oʻsmirlarda roʻy beradi va jinsiy balogʻatga yetish davrining boshlanganini bildiradi; bir maromdagi jinsiq hayot boshlangach, ihtilom toʻxtaydi. Birinchi ihtilomning paydo boʻlishi bolaning individual tugʻma xususiyatlari, umumiy sogʻligi, hayot tarzi va qiziqishlariga bogʻliq. Tungi ihtilomdan tashqari, kishi kunduzi uygʻoq vaqtida ham (baʼzan ayolni oʻpganda yoki yalangʻoch holda koʻrganda va hokazo) ihtilom boʻlib qolishi mumkin. Katta kishilarda tungi ihtilom oʻzi odatlangan jinsiy aloqani toʻxtatganda kuzatiladi. Ihtilom kasallik alomati boʻlmay, aksincha, jinsiy bezlarning gormonal faolligi saqlanganligidan dalolat beradi. Markaziy nerv sistemasi, prostata bezi kabi aʼzolar kasalliklarida ihtilom doimiy tus oladi. Bunda mutaxassis vrachga murojaat qilish kerak.

Manbalar
Yellouston milliy parki

Yellouston milliy parki - AQShning shimoliy-gʻarbidagi qoʻriqxona. Vayoming, Montana, Aydaxo shtatlarida qoyali togʻlarning oʻrta qismida, balandligi 2200–2500 m platoda joylashgan. Platoning atrofi balandligi 3000–3600 m li togʻ tizmalari bilan oʻralgan. Maydoni 9000 km. Y.m.p. — mamlakatdagi dastlabki qoʻriqxona, 1872-yilda tashkil etilgan. Parkning 90% hududigina bargli qalin oʻrmon bilan qoplangan. Yellouston daryosida chuqurligi 360 m gacha, uzunligi 20 km li dara va balandligi 94 m gacha boʻlgan sharsharalar bor, balchiq vulkani va koʻl koʻp, eng kattasi Yellouston koʻli (maydoni 139 km). 3 mingga yaqin geyzer bor. Yirik hayvonlardan qora ayiq (baribal), qoʻngʻir ayiq (grizli), bugʻu, ohu, antilopa, koyot, bizon va boshqalar. Qushlarning 200 ga yaqin turi mavjud. Yellouston milliy parkining tabiati manzarali, yiliga 4,5 mln. gacha turist keladi.

Manbalar
Yena universiteti

Yena universiteti - Fridrix Shiller nomidagi Yena universiteti — Germaniyadagi yirik universitetlardan biri. 1558-yil Yenadagi akademik gimnaziya negizida tashkil qilingan. Falsafa va tarix, filol., iqtisodiy kibernetika, pedagog, adabiyot va sanʼat, tibbiyot, biol., kimyo, fizika, matematika, texnologiya, huquq, teologiya, jismoniy tarbiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 5 mingdan ortiq talaba oʻqiydi. Universitet kutubxonasila (1558-yil tashkil etilgan) 2,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar 

Olmoniyadagi universitetlar
J. Hans D. Jensen

YENSEN (Jensen) Yoxannes Xans Daniyel (1907.25.6, Gamburg – 1973.11.11, Geydelberg) – nemis nazariyotchi fizigi. Gamburg universitetini tugatgan (1932). Ilmiy ishlari atom yadrosi nazariyasi va qattiq jism fizikasiga oid. Fanga spin-orbital bogʻlanish tushunchasini kiritgan. Geppert-Mayerazya mustaqil ravishda yadroning qobiq modelini ishlab chiqqan. Kristallarda ionlarning oʻzaro taʼsirlashishini oʻrgangan va kristallar toʻliq energiyasining atomlararo masofaga bogʻliqligini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1963).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1907-yilda tugʻilganlar
1973-yilda vafot etganlar
Fizikaga oid chala maqolalar
Yil fasllari

Yil fasllari – bahor, yoz, kuz, qish. Yil fasllarining almashinishi Yer aylanish oʻqining orbita (Yerning Quyosh atrofida aylanish yoʻli) tekisligiga nisbatan ogʻishganligi (66°33’) sabab boʻladi. Yer Quyosh tevaragida aylanganda Yer oʻqining yoʻnalishi oʻzgarmaydi. Shu sababli Yer Quyosh atrofida aylanar ekan bir shimoliy qutb, bir janubiy qutb Quyoshga qarab qoladi. Shimoliy qutb Quyoshga roʻpara boʻlganda shimoliy yarimshar koʻproq isiydi, Janubiy qutb Quyoshga roʻpara kelganda esa janubiy yarimshar koʻproq isiydi. Shundan yil fasllari almashinadi. Shimoliy yarimsharda bahor faslining boshlanishi deb – Quyoshning bahorgi kun-tun tengligi nuqtasidan oʻtish vaqti (21—22 mart); yoz faslining boshlanishi deb Quyoshning yozgi turish nuqtasidan oʻtishi (21 —22 iyun); kuz faslining boshlanishi deb – Quyoshning kuzgi tengkunlik nuqtasidan oʻtishi (23 sentyabr) va qishning boshlanishi deb – Quyoshning qishki turish nuqtasidan oʻtishi (21—22 dekabr) kunlari qabul qilingan. Janubiy yarimsharda bularning aksi boʻladi.

Yil fasllari bir-biridan Yer yuzining hamma joyida ham farq qilavermaydi. Masalan, ekvator yaqinida havo doim bir xil boʻladi. Bu oʻlkalarga ikki tomondan tutashgan joylarda (ekvator yoni oʻlkalarda) yil 2 faslga boʻlinadi: qurgʻoqchil va seryomgʻir fasl. Oʻzbekiston joylashgan kengliklarda esa bahor va kuz fasllari qisqaroq (2 oy atrofida), yoz fasli uzun (5 oy chamasi) boʻladi. Qutbiy oʻlkalarda, aksincha, yoz juda qisqa, qish uzoq davom etadi.

Yil fasllarining astronomik uzunligi: bahorniki 92,8 sutka, yozniki 93,6 sutka, kuzniki 89,8 sutka va qishniki 89,0 sutka, biroq turli zonalarda Yil fasllarining uzunligi turlicha boʻladi.

Manbalar
Yiring

Yiring — yalligʻlangan joyda toʻplanadigan suyuqlik (ekssudat); leykotsitlar (oq qon tanachalari), monotsitlar, neytrofillar, oqsillar, shuningdek, toʻqimalarning parchalanish mahsulotlaridan iborat. Yiringlatuvchi mikroblar (stafilokokklar, streptokokklar, gonokokklar), shuningdek, baʼzi kimyoviy moddalar yalligʻlantirgan toʻqimalarda hosil boʻladi. Yiringning rangi uni hosil qilgan mikrob turiga bogʻliq; sariq yiring — stafilokokk, yashil yiring koʻplab parchalangan leykotsitlar, iflos qoʻngʻir yiring — chirituvchi mikroblar, badboʻy yiring — chirituvchi mikroflora va parchalangan toʻqimalar borligini bildiradi. Yiringning quyuq-suyuqligi (konsistensiyasi) uning paydo boʻlish muddatiga ham bogʻliq. Masalan yangi hosil boʻlgan yiring suyuq, vaqti ancha oʻtgan yiring quyuq boʻladi. Yiring boylagan joy tevarak-atrofidagi toʻqima va aʼzolardan parda bilan ajralgan boʻlsa, abssess deb ataladi. Yiringdan qonga zaharli moddalar oʻtadi, shuning uchun biror joyda yiring paydo boʻlsa, darhol uni yoʻqotish chorasini koʻrish lozim. Yiring oqsilga boy boʻlgan nozik suyuqlikdan va tananing immunitet reaktsiyasidan kelib chiqqan oʻlik leykotsitlardan (asosan neytrofillardan) iborat. Infeksiya paytida T-yordamchi hujayralar sitokinlarni chiqaradi, bu esa neytrofillarni kemotaksis orqali infeksiya joyini izlash uchun qoʻzgʻatadi. U yerda neytrofillar granulalarni chiqaradi, ular bakteriyalarni yoʻq qiladi. Bakteriyalar leykotsidinlar deb ataladigan toksinlarni chiqarib, immunitetga qarshi turadilar. Yiring odatda oq-sariq rangda boʻlsa-da, maʼlum sharoitdan keyin rangning oʻzgarishi kuzatilishi mumkin. Yiring baʼzan yashil rangga ega boʻladi, chunki miyeloperoksidaza, baʼzi turdagi oq qon hujayralari tomonidan ishlab chiqarilgan kuchli yashil antibakterial oqsil mavjud. Yashil, yomon hidli yiring Pseudomonas aeruginosa ning ayrim infeksiyalarida uchraydi. Yashil rang u ishlab chiqaradigan bakterial pigment piyosiyanin natijasidir. Jigarning amyoba xoʻppozlari jigarrang yiring hosil qiladi, bu esa „hamsi pastasi“ga oʻxshaydi. Anaerob infeksiyalardan kelib chiqqan yiring koʻpincha yomon hidga ega boʻlishi mumkin.

Manbalar 

Kasalliklar
Anatomiya
Kasallik alomatlari
Yirtqichlik

Yirtqichlik — hayvonlar (baʼzan oʻsimliklar)ning oziqni topish va oziqlanish usullaridan biri, bir hayvonning boshqasini ushlab oʻldirishi va yeb qoʻyishi. Yirtqichlik deyarli barcha hayvonlar tipida, shuningdek, zamburugʻlar (gifomitsetlar) va hasharotxoʻr oʻsimliklar orasida uchraydi. Evolutsiya jarayonida yirtqichlik, odatda, morfofiziologik progressga olib keladi. Chunki yirtqichlarning oʻljani topib olishi uchun nerv sistemasi va sezgi organlari; uni tutib oladigan, oʻldirib yeydigan va hazm qiladigan organlari rivojlangan boʻlishi lozim. Ov qilish usuliga koʻra, yirtqichlarni poyloqchilarga va quvib yetuvchilarga ajratish mumkin. Ayrim hollarda yirtqichlar oʻljani toʻda boʻlib ovlaydi (boʻrilar). Baʼzi guruh hayvonlar orasida yirtqichlik dan parazit yashashga (zuluklar) yoki yirtqichlik dan nekrofagiya (murda bilan oziqlanish)ga oʻtish shakllari ham uchraydi. Keng maʼnoda yirtqichlik nisbatan tuban darajada turgan organizmlar sonini cheklab turishda muhim ahamiyatga ega. Yirtqichlardan zararkunandalarga qarshi biologik kurashni tashkil etishda foydalaniladi. Masalan, xon qizi qoʻngʻizi va tillakoʻz xrizopadan oʻsimlik shiralariga qarshi kurashda foydalanib kelinadi. Yirtqich bilan uning oʻljasi oʻrtasidagi oʻzaro munosabat ular har ikkalasi evolyusiyasining birgalikda borishiga, yaʼni koevolyusiyaga sabab boʻlgan. Bu jarayonda yirtqichning hujum qilish, oʻljaning esa himoya vositalari takomillashib borgan. Ana shunday munosabatlar tufayli yirtqich va uning oʻljasi populyasiyalari soni mutanosib oʻzgarib turgan. 20-asr boshlarida amerikalik A. Lotta va italiyalik V. Volterra bir-biridan mustasno holda yirtqich bilan uning oʻljasi oʻrtasidagi munosabatlarni tavsiflash uchun differensial tenglama sistemasini taklif etishdi. Sistemadagi ikkala komponentning oʻzgarib turishi (turgʻunlashtiruvchi, kamaytiruvchi yoki koʻpaytiruvchi amplitudada) matematik modeli tabiiy jamoalarning holatini tavsiflashda keng qoʻllanadi. Tabiatda faqat „yirtqich—oʻlja“ sistemasi bilan bogʻliq boʻlgan sof holdagi oʻzgarish kam uchraydi; biroq koʻp hollarda oʻljaning son jihatdan oʻzgarishi yirtqich sonining oʻzgarishiga olib kelishi kuzatiladi. „Yirtqich—oʻlja“ sistemaning turgʻun oʻzaro bogʻlangan oʻzgarishi laboratoriya sharoitida bir hujayralilar va kanalar ustida kuzatilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 
 
 
 
 
 |

Havolalar
Yodid kislota

Yodid kislota - q. Vodorod yodid.

Manbalar 

Kislotalar
Yodidlar

Yodidlar — yodning metall yoki metallmaslar bilan hosil qilgan birikmalari, yodning baʼzi hosilalari. Yodidlarning aksarisi suv, spirt va organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Yodidlar elementlar, ularning oksidlari yoki karbonatlariga vodorod yodid (yodid kislota) taʼsir ettirib olinadi. Qizdirilganda dissotsiatsiyaga oson uchraydi, natijada erkin holda yod ajralib chiqadi. Yodidlar oʻta sof moddalar (Masalan, titan, sirkoniy va boshqalar) olishda qoʻllanadi.

Manbalar
Yokosuka

Yokosuka — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o. ning janubi-sharqida, Kanagava prefekturasida. Yirik port, temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 432,1 ming kishi (1995). Kemasozlik va kema remonti korxonalari, issiqlik elektr st-yasi, harbiy zavodlar, toʻqimachilik va tikuvchilik korxonalari mavjud. Y. — aviatsiya ilmiy tadqiqot markazi. Dengizchilikoʻquv muassasalari, dengiz muzeyi, akvarium bor. Y. — Yaponiyaning yirik harbiy-dengiz bazasi.

Manbalar 

Yaponiya shaharlari
York (shahar)

York — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyada. Uz daryosi sohilidagi port. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 104 ming kishi (1999). Oziq-ovqat, oyna sanoati rivojlangan. Mashinasozlik, poligrafiya sanoati korxonalari bor. York 1-asrda rimliklar qalʼasi sifatida yuzaga kelgan. 6-asr dan ingliz-sakslar qirolligi poytaxti, 735 yildan arxiyepiskop qarorgohi. Un-t, Yorkshir muzeyi, badiiy galereya, muzey-saroylar bor. Rim va oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklaridan roman-gotika sobori (11 — 15-asrlar), saroy (13-asr), turar joylar saqlangan.

Manbalar 

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Yosemit sharsharasi

Yosemit sharsharasi - Yosemiti-Krik daryosidagi sharsharalar kaskadi. Yosemit milliy parki hududida (AQShning Kaliforniya shtatida). Umumiy balandligi 727 m, eng yuqoridagi Apper-Yosemiti sharsharasining balandligi .430 m. Toʻlin suv davri togʻlardagi qorlar eriydigan mavsum — bahor va yoz boshlariga toʻgʻri keladi.

Manbalar
Yoxannesburg

Yoxannesburg () — JARdagi shahar, Transvaal provinsiyasida. Aholisining soni jihatidan mamlakatdagi katta shaharlardan: 1,9 mln. kishi (1991).

Yoxannesburg 1886-yilda oltinga boy konlar yonida vujudga kelgan. 1899—1902-yillardagi Angliya-Burlar urushi davomida Yoxannesburgni inglizlar bosib oldi. 1910-yilda Jan. Afrika Ittifoqi tarkibiga kiritildi. 1955-yildaJan. Afrikaning irqchilikka qarshi kongressi Y.da Ozodlik hartiyasini qabul qildi. Yoxannesburg — JARning eng katta savdo va sanoat markazi. Yirik temir yoʻl tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Y. va uning atrofida metallsozlik, mashinasozlik (kon mashinalari va b.), kimyo, poligrafiya, toʻqimachilik, elektrotexnika, qismlardan avtomobil yigʻish, koʻn va oziq-ovqat sanoati korxonalari, olmosga sayqal beruvchi f-kalar, yirik elektr st-yalar mavjud. Shaharda asosiy kon va moliya konsernlarining boshqarmalari, fond birjalari joylashgan. Un-t, astronomiya rasadxonasi, ratusha binosi (1915), sobor (1926), kutubxona, teatr (1962), banklar va b. bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maqolalari
Yumgʻon

Yumgʻon — oʻrta asrlarda Badaxshonning janubi-sharqida joylashgan tarixiy togʻli tuman va shahar nomi. 7-asr Xitoy manbalarida (Syuan Szan) Inpokyen mulki sifatida qayd etilgan. "Yumgʻon" atamasi "qama kon", yaʼni "hamma yeri kon" maʼnosini anglatgan, chunki ushbu togʻli tumanda turli-tuman katta konlar mavjud boʻlgan. Mahmud ibn Valining yozishicha, qadimda Y. butun Badaxshonning poytaxti boʻlgan. B. A. Ahmedovning fikricha, bu shahar hozirgi Fayzobod oʻrnida boʻlib, Juzun deb ham atalgan. Baʼzi manbalarga koʻra, mil. 861—862-yillarda Y. dagi qattiq zilzila natijasida shahar vayron etilgan. Biroq tez orada shahar tiklanib, 17-asrda mustahkam shahar sifatida maʼlum boʻlgan. taxminan 1059—63-yillarda mashhur shoir Nosir Hisrav Balxdan Y.ga qochib kelgan va umrining oxirigacha shu yerda yashagan. U bu yerda koʻplab ajoyib binolar, gʻaroyib inshootlar, jumladan, zamonasining moʻʼjizasi hisoblangan katta hammom qurdirgan, biroq 17-asr da hammom saqlanib qolmagandi. Nosir Hisrav vafotidan soʻng Y. yaqiniga dafn etilgan. 9—10-asrlarda, Somoniylar davrida Y.da zarbxona boʻlib, kumush dirhamlar zarb qilingan.

Adabiyot 
 Ahmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistona po yaraboyazichnim istochnikam IX - nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar
Yoʻl belgilari

Yoʻl belgilari — haydovchilar, piyodalar, yoʻlovchilar, yoʻl taʼmirlovchilar, chorva mollarini haydab boruvchilarning avtomobil yoʻllari va shahar koʻchalarida harakatlanishini tartibga solish,ularni xavfli uchaskalar haqida ogohlantirish uchun tegishli joylarga osib qoʻyiladigan shartli belgilar. Yoʻllarda harakatlanishni tartibga solishga ilgaridan harakat qilingan. Otaravalar va izvoshlar oʻrnini avtomobillar va boshqa transport vositalari egallay borgan sari qoidalar, ulardagi belgilar ham takomillashib bordi. Yoʻl belgilaridagi grafiklar, texnik tafsilotlar 1968-yilda Venada oʻtkazilgan „Yoʻl belgilari va signallari haqidagi konvensiya“ hamda bu konvensiyani toʻldiruvchi Yevropa kelishuvi (1971, Jeneva) talablariga koʻra ishlab chiqildi. Oʻzbekiston Respublikasida 2001-yilda xalqaro meʼyorlar asosida, mahalliy sharoitlarni hisobga olgan holda yangi „Yoʻl harakati qoidalari“ ishlab chiqildi. Bu qoidalarga Y.b.ning quyidagi asosiy 4 ta guruhi: 

 ogohlantiruvchi 
 imtiyoz
 taqiqlovchi
 buyuruvchi  

va undan tashqari axborot-ishora, servis, qoʻshimcha axborot belgilari kiritilgan.

Ogohlantiruvchi belgilar
Ogohlantiruvchi belgilar — yoʻl harakati qatnashchilariga yoʻlning harakatlanishda vaziyatga qarab chora koʻrishni talab qiladigan xavfli qismlarining joylashuvi hamda ularning xususiyatlari toʻgʻrisida maʼlumot berish uchun qoʻllanadi.

Imtiyoz belgilari
Imtiyoz belgilari — chorrahalarda, alohida joylashgan qatnov qismlari kesishgan joylarda, shuningdek yoʻlning tor qismida yoʻl harakati qatnashchilarining harakatlanish navbatini belgilash uchun qoʻllanadi.

Taʼqiqlovchi belgilar
Taqiqlovchi belgilar — yoʻl harakatiga maʼlum cheklashlar kiritish yoki ularni bekor qilish uchun qoʻllanadi.

Buyuruvchi belgilar
Buyuruvchi belgilar — transport vositalariga koʻrsatilgan yoʻnalishda yoki faqat maʼlum yoʻnalishlarda harakatlanishlari lozimligini buyuradi.

Axborot-ishora belgilari
Axborot-ishora belgilari — harakat qatnashchilariga yoʻldagi harakat tartibi xususiyatlari hamda aholi yashaydigan joylar va manzillarning joylashuvi haqida maʼlumot berish uchun qoʻllanadi.

Servis belgilari
Servis belgilari — transport vositalari, yoʻlovchilar va haydovchilarga xizmat koʻrsatish joylari xaqida maʼlumot berish uchun qoʻllanadi.

Qoʻshimcha axborot belgilari
Qoʻshimcha axborot belgilari — ular bilan birgalikda qoʻllangan belgilarga aniqlik kiritish yoki ularning taʼsirini cheklash uchun qoʻllanadi.

Barcha belgilar qorongʻi paytlarda yoritilib turiladigan boʻlishi yoki kamida 100 metr naridan koʻrishga imkon beradigan materiallar bilan qoplanishi lozim.

Adabiyotlar 
 Yoʻl harakati qoidalari, T., 2001.

Manbalar 

Yoʻl belgilari
Yoʻl mashinalari

Yoʻl mashinalari — yoʻl qurilish ishlarish ishlatiladigan mashinalar. Y.m. ning oʻziyurar, oʻrnatma va tirkama (avtomobil, traktor va tyagachlarga tirkaladigan); tayyorlov ishlarida ishlatiladigan (daraxt qulatkich, tosh yigʻgich, yumshatkichlar) va tuproq ishlarida ishlatiladigan (buldozer, greyder, greyder-elevator, ekskavator, ariq qazigich, yoʻl gʻaltagi, titrama zichlagich, zichlagichlar) xillari bor. Gruntni qatlam-qatlam qilib zichlashda oʻzi agʻdargichlar, skreper va b. bilan keltirilgan material galtaklar, titrama galtak, shibbalagichlar bilan zichlanadi. Zaminni tayyorlashda, takomillashgan, yengil yoʻl qoplamalarini qurishda chaqiq tosh, shagʻal, lagich, yuvgich, beton qorgich va asfalt-beton qorgichlar; yoʻl zaminini va qop-lamasini hosil qiladigan mashinalar: betonni pardozlagichlar, gudronatorlar; yoʻlni taʼmirlovchi va uni yaxshi holatda saklovchi maxsus mashinalar: taʼmirlovchi avtogreyder va tekislagichlar, taʼmirlovchi gudronatorlar hamda bitum krzonlari, avtotaʼmirlovchilar, qum otgichlar, supirib-yigʻgichlar, suv sepish mashinalari, qor tozalash va b. mashinalar bor. Y.m.da avtomatik nazorat qilish qurilmalari va gidravlik yuritmalar qoʻllanadi. Y.m. yoʻl qurilish ishlarida, gidrotexnik, aerodrom, sanoat, fuqaro va qishloq xoʻjaligi qurilishida, kon sanoatida va b. da ham qoʻllanadi.

Manbalar
Yoʻldosh

Yoʻldosh, bola oʻrni — bola tugʻilgach, ketidan tushadigan homila pardalari, platsentasi va kindigidan iborat aʼzo: homilani ona tanasi bilan bogʻlab turadi. Tugʻruqning Y. tushish davrida platsenta va pardalar bachadon devoridan toʻla koʻchadi va tugʻruq yoʻllari orqali chiqadi (yana q. Platsenta).

Yana qarang 

 Platsenta

Manbalar
Toymas Yoʻldoshboyev

Toymas Sottiyevich Yoʻldoshboyev  (1931.30.7, Toshkent) - fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), fizika-matematika fanlari doktori (1972), professor (1983). Moskva universitetini tugatgan (1954). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika ilmiy tadqiqot instituti(1959—62, 1971 — 80), Toshkent Davlat Universiteti (1956— 59), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida ilmiy xodimi (196271), Toshkent elektrotexnika aloqa instituti prorektori (1980 — 83), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya instituti direktori (1983—95), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Fizika-Quyosh" IICHB laboratoriya mudiri (1995-yildan). Ilmiy ishlari yuqori energiyalar yadro fizikasi, astrofizika va kosmik nurlar fizikasiga oid. Y. noyob qurilma ishlab chiqib, pionlar va nuklonlarning yadro bilan oʻzaro taʼsirlarining harakterida muhim farqlanishni aniqladi. Uning "Pomir" xalqaro hamkorlik doirasida oʻtkazgan keng miqyosdagi eksperimentlari ikkilamchi zarralarda azimutal korrelyasiyalarning keskin oʻsish effektining kashf etilishiga olib keldi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1931-yilda tugʻilganlar
3-iyulda tugʻilganlar
Bahodir Yoʻldoshev

Bahodir Tursunovich Yoʻldoshev (1945.7.9, Kattaqoʻrgʻon shahri – 2021.16.05) – aktyor va rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1979), Oʻzbekiston xalq artisti (1995). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1970). Hamza teatrida rejissyor assistenti (1968—70), rejissyor (1970-74), bosh rejissyor (1974-84). 1984-yildan Abror Hidoyatov nomidagi drama teatrining bosh rejissyori. Eng yaxshi spektakllari: „Roʻyxatlarda yoʻq“ (B. Vasilyev), „Kelinlar qoʻzgʻoloni“, „Farmonbibi arazladi“ (S. Ahmad), „Nodirabegim“ (T. Toʻla), „Yulduzli tunlar“ (P. Qodirov), „Zebunniso“ (Uygʻun), „Maysaraning ishi“ (Hamza), „Qora kamar“ (Sh. Xolmirzayev), „Iskandar“ (A. Navoiy), „Arshin mol olon“ (U. Hojibekov), „Malika“ (Fotima Galer), „Buyuk ipak yoʻli“ (M. Bafoyev musiqasi asosida), „Buxoroyi sharif“ (S. Ayniy asari asosida), „Togʻa-jiyanlar“ (R. Bobojon) va b. Bir qancha boshqa teatrlarda ham spektakllar qoʻygan: Muqimiy teatrida „Nodirabegim“, Laos teatrida „Kelinlar qoʻzgʻoloni“, AQShda „Dunyo yoshlari“, Konibodom teatrida „Sudxoʻrning oʻlimi“, Sirdaryo teatrida „Dardimni kimga aytay“, „Maʼmura kampir“, Samarqand teatrida „Nodirabegim“, „Checha“, „Buyuk ipak yoʻli“, Navoiy teatrida „Alisher Navoiy“ operasi va b. U, shuningdek, mamlakatning turli sanalariga bagʻishlangan bayram tomoshalarini sahnalashtirgan: „Ulugʻbek yubileyi“ (1994), „Navroʻz“ (1995), „Amir Temur yubileyi“ (1996, Registon), „Sharq taronalari“ (1997) va b. shular jumlasidan. Kinoda aktyor sifatida Olchinbek („Olovli yoʻllar“), Muxtorov („Togdagi uchrashuv“), Sherzod („Olmos kamar“), Sobirov („Oshpaz“) kabi obrazlar yaratgan. Uning spektakllari har bir vokeaning, epizodning mohiyatini ifodalashga qodir sahna vositalariga boyligi bilan, tasviriy vositalar, musiqa, plastikaning murakkab ohangdoshligi bilan ajralib turadi. Shuningdek, yangi sahna shakllarini topish, davr mavzusi, gʻoyalari, harakter, oʻzbek teatri anʼanalarini unutmagan holda jahon teatri jarayoni kengliklariga chiqishga intilish, bugungi kun uchun dolzarb boʻlgan mavzuni hozirjavoblik bilan sahnaga olib chiqish Y. ijodiga xos. „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (1998). 2021 – yil 16-mayda vafot etgan.

Shaxsiy hayoti 
Bahodir Yoʻldoshev va aktrisa Rimma Ahmedovaning oʻgʻli mashhur aktyor Bobur Yoʻldoshevdir.

Ikkinchi turmush oʻrtogʻi aktrisa Gulbahor Yoʻldoshevadir.

Manbalar 

O‘zbekiston kinorejissyorlari
Oʻzbekiston teatr rejissyorlari
Yoʻloʻtan

Yoʻloʻtan —Turkmanistonning Mari viloyatidagi shahar (1939 yildan). Yoʻloʻtan tumani markazi. Temir yoʻl stansiyasi. Murgʻob daryosining quyi oqimida, Mari sh.dan 61 km janubda, Mari — Sarhadobod yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 27 ming kishi (1999). Yoʻloʻtan 1939 yil gacha temir yoʻl stansiyasi yonidagi aholisi, asosan, savdo-sotiq bilan shu-gʻullanadigan qishloq boʻlgan. 1940—60 y.larida Yoʻloʻtan yaqinida Sariyozi suv om-bori qurilgan. Shaharda paxta tozalash zavodi, trikotaj, ip yigiruv fabrikalari, sut zavodi, mol fermalari bor. Paxta urugʻchiligi va seleksiyasi boʻyicha ilmiy tadqiqot instituti faoliyat koʻrsatadi. 6 umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, madaniyat va istirohat bogʻi, markaziy kasalxona, maishiy xizmat koʻrsatish va savdo shoxobchalari bor.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkmaniston shaharlari
Yoʻtal

Yoʻtal — murakkab reflektor holat, ixtiyoriy yoki gʻayriixtiyoriy ravishda tez nafas chiqarish harakati; nafas aʼzolarining himoyalanish-tozalanish reaksiyalaridan biri. Yoʻtal markaziy nerv sistemasi (yoʻtal markazi uzunchoq miyada joylashgan) tomonidan idora etiladi. Nafas yoʻllari va oʻpka yalligʻlanganda, shuningdek, nafas yoʻllariga chang, toʻzon va boshqa narsalar tushganida yoʻtal paydo boʻladi. Baʼzan nafas yoʻllari shilliq qavatining „qichishishi“dan yoki bezovtalanish va zoʻriqishdan (asabiylashish tufayli) yoʻtal yuzaga keladi. Yoʻtal vaqtida, avvalo chuqur nafas olinadi, soʻng nafas muskullari taranglashadi, hiqildoqdagi ovoz yorigʻi esa berkiladi — koʻkrak boʻshligʻida yuqori bosim vujudga keladi. Shundan keyin toraygan ovoz yorigʻi orqali kuchli havo oqimi yuqori bosim bilan ketma-ket tashqariga otilib chiqadi va, ayni vaqtda, u oʻpkadan balgʻam yoki boshqa zarralarni ilashtirib haydab keladi.

Tasnifi 
Yoʻtal uzun-qisqaligiga qarab xurujli (koʻkyoʻtalda), davriy (bronxitda), toʻxtovsiz, qisqa (plevritda); tovushiga koʻra — xirillagan (hiqildoq shikastlanganda), boʻgʻiq (tovush boylamlarining yalligʻlanishi va yaralanishida); balgʻam hosil boʻlishiga qarab — hoʻl (balgʻam keladi) va quruq boʻladi. Yoʻtal tez va qattiq tutganda koʻkrakni ogʻritishi, bemorni halloslatishi va hatto uyqu bermasligi mumkin. Mudom va bot-bot yoʻtal tutishi oʻpka emfizemasi, yurak-oʻpka yetishmovchiligiga olib keladi. Yoʻtalni bartaraf etish uchun, avvalo, shifokorga murojaat qilish lozim.

Davolash 
Asosan, yoʻtalga sabab boʻlgan kasallik davolanadi, balgʻam koʻchiradigan, yoʻtal markaziga taʼsir etadigan dorilar beriladi. Quruq yoʻtalda ogʻriqni va yoʻtalni qoldiruvchi dori-dormonlar tavsiya etiladi. Shifokor tavsiyasiga koʻra, tomoqqa, koʻkrak sohasiga gorchichnik qoʻyiladi, issiq sutga asal qoʻshib ichiriladi, dorili ingalyasiya qilinadi. Yoʻtal koʻkyoʻtal, gripp va boshqa infeksion kasalliklar belgisi boʻlishi mumkin, shu sababli, yoʻtalganda ogʻizga dastroʻmol tutish zarur (uni tez-tez yuvib, dazmollab turish kerak).

Manbalar

Yana qarang 
 Sunʼiy yoʻtal

Tibbiyot
Kabalaka

Kabalaka (Kabala, Kabalak) – kad. shahar, Kavkaz Albaniyasining poytaxti (6-asrgacha). Yirik savdo markazi (15-asrgacha). Safaviylar tomonidan vayron qilingan (16-asr). K. haqidagi ilk maʼlumotlar Pliniy va Ptolemey asarlarida, shuningdek, kad. gruzin va arab manbalarida uchraydi. Chuxur-Kabali qishlogʻi (Ozarbayjon) yonida K. arki harobalari saqlangan boʻlib, u 25 ga mayd.ni egallaydi. Arqdan sharqrokda ibodatxona va shahriston (50 ga dan ziyod) joylashgan. 1926, 1944—45-yillarda arxeologik kazish ishlari olib borilgan.

Manbalar
Kabachka

Kabachka, qovoqcha (Cucurbita pepo var. giraumontia) — qattiq poʻstli qovoklar guruhiga mansub sabzavot ekini. Bir yillik, bir uylik, palakpoyasi qisqa oʻsimlik. Gretsiya va Italiya K.lari turlari bor. Mevasi shakli uzunchoq, silindrsimon, ogʻirligi 350—400 g ., sirti silliq, tuyey och yashil, toza pishganda novvotrang . Mevasi 40—45 kunda yetiladi. Tarkibida (%) quruq modda — 4,9, shu jumladan, qand — 2,55, oqsil — 0,55, yogʻ — 0,13, kalsiy, fosfor va klechatka bor. 2—4 kunlik yosh mevasi sirkalash uchun,yetilgan mevalari pazandachilikda va konserva sanoatida ishlatiladi, yirik mevalari yangiligida chorva mollariga beriladi (1 kg =0,07 ozuqa birligi) va silos qilinadi. Tabobatda uning guli kaynatilib, suvi yaralarni muolaja qilishda qoʻllanadi. Oʻzbekistonda Grek 110 navi ekiladi. Urugʻlari tuproq harorati 12—15° ga yetganda 5—7 sm chuqurlikda ekiladi. 1 ga maydonga oʻrtacha 2,5 kg urugʻlik sarflanadi. Erta hosil yetishtirish uchun koʻchatini tuvaklarda oʻstirib, qorasovuklardan keyin 20—25 kunligida ochiq maydonlarga ekish mumkin.

Botir Azimov.

Manbalar
Kabve

Kabve (1967-yilgacha Broken-Xill) — Zambiyadagi shaqar. Markaziy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Aholisi 170 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Qoʻrgʻoshin, pyx, vanadiy olinadi va eritiladi. Qishloq xo'jaligi mahsulotlarini qayta ishlash markazi (makkajoʻxori, tamaki, goʻsht chorvachiligi). Shahar 1902-yilda polimetall rudalar konining ishga tushirilishi munosabati bilan qurila boshlagan. K.dagi konlardan birida qad. odamning kalla suyagi topilgan (1921).

Manbalar
Kabel

Kabel (gollandcha kabel — arqon, tros) — germetik himoyalangan qobiq ichiga joylashtirilgan bir yoki bir necha izolyasiyalangan simlardan iborat material. Kuch, aloqa va radiochastota K.lari, nazorat (tekshirish), oʻlchash K.i. va b. xillari bor. Bulardan tashqari, gaz va moy toʻldirilgan K. ham boʻladi. K. koʻpincha mis yoki alyuminiydan, kamdankam poʻlat-mis va poʻlat-alyuminiydan tayyorlanadi. Vazifasiga koʻra, bir yoki koʻp simli, doyra va shakldor boʻladi. Izolyasiyalashda maxsus qogʻoz, rezina, plastmassa va b. ishlatiladi. Simlarni nam va kimyoviy moddalar taʼsiridan himoya qiluvchi qobiq qoʻrgʻoshin, alyuminiy, plastmassa yoki rezinadan tayyorlanadi. K.ni mexanik taʼsirlar, korroziyalardan saqlash uchun ularga poʻlat lentalar yoki sim (zir\) lar oʻraladi va ularning ustidan plastmassa yoki qogʻoz lenta, jut va bitumlar qoplanadi.

Kuch K.i bilan elektr energiyasi uzatiladi va taqsimlanadi; 1, 2, 3 (koʻp tarqalgani) va 4 simli boʻladi. Bunday K. ning tok oʻtkazadigan simlari mis yoki alyuminiydan tayyorlanib, sirti moykanifol modda yoki mineral moy shimdirilgan K. qogʻozi, rezina yoxud plastmassa bilan qoplanadi. Odatda, kuch K.ining qobigʻi qoʻrgʻoshin, alyuminiy yoki plastmassadan koplanadi, qobiqusti esa K. ipi va metall zirh bilan oʻraladi. Harakatlanuvchi obyektlar (parmalash mashinasi, ekskavator, koʻtargichlar) ga elektr energiya keltiriladigan K. egiluvchan qobiqlar bilan qoplanadi.

Aloqa K.i simli aloqada ishlatiladi. Tuzilishiga koʻra, simmetrik va koaksial K., chastotalar spektri boʻyicha past chastotali (10 kGs) va yuqori chastotali (10 kGs dan yukrri) xillarga boʻlinadi. Bulardan tashqari, vdaharlararo aloqa K.i va mahalliy (shahar va qishloq ichidagi st-yadan boshqariladigan, shaxta ichida va b.), yer osti (zovurga yoki K. kanalizatsiyasi inshootiga yotqiziladigan), xavodan tayanchlar orqali va suv ostidan (dare, dengiz va okean tublariga joylashtirib) oʻtkaziladigan xillari bor. Aloqa K.i telefon va telegraf aloqada, televideniye va b.da qoʻllanadi.

Radiochastota K.i bilan radio va videosignallar uzatiladi. Radiochastotali koaksial K., radiochastotali simmetrik K., spiral K. (spiralsimon ichki utkazgichli koaksial) xillarga bulinadi. Radiochastota K.i orqali uzatiladigan signal chastotalari YukGs dan YugGs gacha boradi. Radiochastota K.i radiotexnik va elektron apparaturalarning elementlarini uzaro tutashtirishda, bu apparaturalarni uzatuvchi va qabul qiluvchi antennalarga ulashda qoʻllanadi.

Manbalar
Bonaventura Cavalieri

Bonaventura Cavalieri (1598, Milan — 1647.30.11, Bolonya) — italiyalik matematik. 1629-yildan Bolonya universitetida matematika kafedrasini boshqargan. "Geometriya" asarida yuza va hajmlarni aniqlashning yangi usuli ("boʻlinmaslar usuli")ni ishlab chiqqan (1635). K.da yassi figuralarning parallel vatarlari yoki fazoviy figuralarning parallel kesimlari boʻlinmas hisoblanadi. K. bu figuralar uchun boʻlinmas yigʻindilar tushunchasini kiritgan. K. ishlari cheksiz kichik miqdorlarni hisoblashning shakllanishida katta rol oʻynagan.

Manbalar 

Matematiklar
Kaverna

Kaverna (lotincha: caverna — gʻor, boʻshliq)— odam va hayvonlar ichki aʼzolari (oʻpka, jigar, buyrak, suyaklar) toʻqimasining zararlanib, irishi natijasida hosil boʻlgan kovak (boʻshliq). K., koʻpincha, kavernali sil, yiringli yalligʻlanish va hokazoda paydo boʻlib, patologik jarayon hamda turli asoratlarning avj olishiga olib keladi. K. ning diametri har xil; oʻpkaning bir boʻlagini yoki butunlay hammasini egallab olishi mumkin.

Manbalar
Kavir

Kavir (, Kavīr) — Eron , Sharqiy Ozarbayjon viloyati, Ahar tumani, Xurand tumani, Chahardange qishloq okrugiga qarashli qishloq. 2006-yil aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, aholi 357 nafar va 71 oiladan iborat.

Manbalar 

Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Eron qishloqlari
Kavkabiy Najmiddin Buxoriy

Kavkabiy Najmiddin Buxoriy (? Buxoro — 1532, Eron) — musiqashunos, shoir, bastakor. Musiqa ilmi va amaliyotining turli masalalariga doyr ilmiy risolalar yozgan. Forobiy, Safiuddin Urmaviy, Omuliy, Abdulqodir Marogʻiy va Xoʻja Yusuf Burhon Andijoniy asarlariga tayangan holda Oʻrta Osiyoda birinchilardan boʻlib, oʻz nazariy qarashlarini zamonasining musiqa amaliyotiga yaqinlashtirishga intilgan. Fors tilidagi "Risolaimusiqiy"da ilmi musiqiy, oʻn ikki maqom tizimiga oid nazariy tushunchalar berib, turli zarb-usullarning nomini keltirib taʼriflagan, kuyning amaliyotidagi xillari haqida maʼlumot bergan. K. maqomlarni kecha-kunduzning qaysi soatlarida ijro etilishi va har xil ruhiy holatdagi kishilarga taʼsiri masalalarini bayon etgan. Oʻz risolasida turli musiqa asboblari, kuylar va maqomlarning paydo boʻlishi haqida afsonalar, gʻazallar keltirib, umuman, qad. Sharq musiqiy estetikasi anʼanalarini davom ettirgan. Hasan xoja Nisoriy va Darvishali Changiy maʼlumotiga koʻra, K. kulliyot, qavl, amal, savt, naqsh, rexta va b. shakllarda musiqa asarlari yaratib, maqomlarga mos gʻazallar ham bitgan. Sheʼrlarida islom va musika mavzuiga yangilik olib kirib, musiqaning ilohiy kuchini tarannum etgan. Alisher Navoiy K.ga isteʼdodli yosh shoir sifatida eʼtibor bergan. Risolaning nusxalari Sankt-Peterburg , Dushanba, Toshkentdagi sharqshunoslik institutlarida saqlanadi.

Manbalar 

 

Shoirlar
Kavkaz tillari

Kavkaz tillari, Iber-kavkaz tillari (Iboriy-kavkaz tillari) — Kavkazdagi 50 ga yaqin tillarning majmui. Shartli ravishda Kavkaz tillari deb ataladi. Kavkaz tillari Shimoliy Kavkaz, Turkiyada va kichik guruhlari Suriya, Eron va baʼzi Yaqin Sharq mamlakatlarida tarqalgan. 

Kavkaz tillari 3 guruhga boʻlinadi: 

 abxaz-adigey (Gʻarbiy Kavkaz)
 kartvel (Jan. Kavkaz)
 vanax-dogʻiston (Sharqiy Kavkaz)

Kavkaz tillari dan 12 tasi (gruzin, abxaz, abazin, adigey, kabardin-cherkas, chechen, ingush, avar, lak, dargin, lazgin, tabasaran) oʻz yozuviga ega. Ulardan faqat gruzin tili koʻp asrlik adabiy anʼanaga ega boʻlib, uning qad. yodgorliklari mil. av. 5-asr ga oid. Boshqa Kavkaz tillari yozuvi 14 — 16-asrlarda yaratilgan. Abxaz-adigey tillarida undosh tovushlar koʻp. Otlarning turlanishi kam rivojlangan, feʼllarning tuslanishiga boy. Kartvel tillari undoshlarga boyligi, feʼl nisbatlari borligi va ergashgan qoʻshma gaplarning turlari rivojlangani bilan ajralib turadi. Nax-dogʻiston tillarida ham undosh tovushlari koʻp, kelishiklar ancha rivojlangan (baʼzan 40 taga yetadi).

Kavkaz tillari oʻrtasidagi genetik aloqalar aniq emas. Baʼzi olimlar ularni qarindosh deb hisoblasa, boshqalar buni inkor etadi. Kavkaz tillari Ispaniyadagi bask tiliga, shuningdek, qadimgi. Yaqin Sharqdagi baʼzi xurrit-urart tillari bilan qarindosh boʻlgan, degan taxminlar bor. Ayrim olimlar esa Kavkaz tillarining fonologik va grammatik xususiyatlarini hind-yevropa tillariga qiyoslash asosida ular qad. bir oilaga birlashgan, degan fikrni aytadilar. Hamma tillari asosan Ozarboyjon, Gruziya va Armaniston hududkarida qoʻllanadi.

Manbalar 

Kavkaz tillari
Kavkazoldi

Kavkazoldi – Katta Kavkaz shimoli bilan Kuma-Manich botigʻi orasidagi hudud. Stavropol qirlari K.ni 2 qismga – Gʻarbiy K. va Sharqiy K.ga boʻlib turadi. Gʻarbiy K. Kuban-Azov boʻyi pasttekisligini, Sharqiy K. esa Terek-Kuma pasttekisligini oʻz ichiga oladi (qarang Kavkaz).

Manbalar
Kavsh qaytaruvchilar

Kavsh qaytaruvchilar, kavshovchilar () — juft tuyoqli sut emizuvchilar kenja turkumi. Koʻpchiligining oshqozoni toʻrt boʻlim: katta qorin, tur qorin, qatqorin va shirdondan iborat; baʼzi bir kavsh qaytaruvchilarda qatqoriga kirmaydi. Yaxshi chaynalmagan oziq katta qoringa, bu yerda maydalanib, toʻr qoringa va soʻngra qayta chaynash uchun ogʻizga qaytariladi. Kavsh qaytaruvchilarda oziq tishlar jagʻda chuqur oʻrnashgan, yuqori jagʻida kurak tishlar yoʻq. Oyoqlarining 3– va 4– barmoqlari ancha kuchli rivojlangan. Kavsh qaytaruvchilar 5 oila 76 urugʻga mansub 180 turni oʻz ichiga oladi. Kavsh qaytaruvchilarning yovvoyi turlari. Avstraliya, Madagaskar va Antil orollaridan tashqari, hamma yerda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda muflon, alqor, saygʻoq, jayran, morxoʻr va b. uchraydi. Xoʻjalikda katta ahamiyatga ega; asosiy chorva mollari sifatida goʻshti va suti uchun boqiladi; yovvoyi turlari goʻshti va terisi uchun ovlanadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Kavsharlash

Kavsharlash — qattiq materiallar (poʻlat, choʻyan, shisha, sopol va b.) ni eritilgan kavshar bilan biriktirish. K. jarayonida erigan kavshar buyumning qismlari orasidagi oraliqni (tirqishni) toʻldiradi va soviganda qotib tutash kavsharlangan chok hosil boʻladi. Payvandlashyaan farqi K.da kavshar bilan biriktiriladigan buyumning qirralari eritilmaydi. Kavsharlanadigan sirtlar kir va zangdan yaxshilab tozalanadi, tozalangan joyga flyus surkaladi. Flyus sifatida rux xlorid, alyuminiy xlorid, kanifol, borat kislota, bura va b. ishlatiladi. Baʼzan, biriktirishni yengillashtirish uchun K.dan oldin kavsharlanadigan joy qalaylanadi (oqartiriladi). Metallmas materiallarni K.da, oldin ularning sirtlari maxsus moddalar bilan metallanib, soʻngra kimyoviy faol metallar (mas., titan, sirkoniy, xrom) dan iborat boʻlgan kavsharlar bilan yoki odatdagi kavsharlar bilan biriktiriladi. Materiallar kavsharlar bilan birga elektr pechlarda, kavsharlagichlar, gaz gorelkalari, infraqizil hamda lazer nurlari va b. yordamida qizdiriladi. Kavsharlagich bilan K.da avval kavsharlagich kavsharlash lampasi yoki elektr toki bilan qizdiriladi. Kavsharlagich ning qizigan uchi kavsharga tekkazilsa, kavshar erib, kavsharlagichga yopishib chiqadi, uchokka surkaladi. Suyuq kavshar chokni toʻldiradi va tez qotadi. Kavsharlagich bilan ishlash unumsiz boʻlgani uchun sanoatda avtomatlashtirilgan K. mashinalari qoʻllanadi. Vaznsizlik holatida K.ning istiqboli katta. K. avtomobilsozlik, asbobsozlik, elektronika, radiotexnika va b.da qoʻllanadi.

Manbalar
Kagʻnasoy

Kagʻnasoy — Boysun tumanidagi soy. Boysuntogʻning sharqiy yon bagʻridan (1000 m) boshlanib Sherobod daryosidan suv oluvchi Istara kanaliga quyiladi. Uzunligi 41 km. Havzasi yogʻin kam yogʻadigan qurgʻoqchil qirlarda boʻlganidan K.da., asosan, seryogʻin bahor oylarida suv oqadi. K.ning uz. 73 km boʻlgan 35 ta mayda irmogʻi bor.

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Kadensiya

Kadensiya, kadans (lotincha cado — tugayapman) — 1) muayyan musiqa tuzilmasini yakunlovchi garmonik yoki oqang iborasi, kuy yoki akkordlar rivojiga yaxlitlikni baxsh etadi. K. ning bir nechta turi boʻlib (toʻliq, mukammal, oʻrta, xotima va b.), ular asar parchalarini bir-biridan ajratib, ayni vaqtda, musiqa tuzilmalarining oʻzaro mantiqan bogʻlanishiga ham xizmat qiladi; 2) konsert kabi yirik asarlardan oʻrin olgan, yakka ijrochi (solist) uchun moʻljallangan erkin shaklli virtuoz musiqa lavhasi. K. ijrochining yuksak mahoratini namoyish etishga qaratilgan.

Manbalar