yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Xarajatlar

Xarajatlar – ishlab chiqariladigan mahsulot yoki koʻrsatiladigan xizmat hajmiga bogʻliq boʻlgan chiqimlar, (masalan, materiallar, xomashyo sotib olish, xodimlar mehnatiga haq toʻlash bilan bogʻliq sarflar). Toʻliq (umumiy, yalpi) Xarajatlar – doimiy va oʻzgaruvchan xarajatlar yigʻindisi; bevosita ishlab chiqarish xarajatlari (aniq bir mahsulotni ishlab chiqarish bilan bogʻliq va uning tannarxiga kiritiladigan chiqimlar), ekspluatatsiya xarajatlari – mashina, uskuna, transport vositalari va boshqalardan foydalanish bilan bogʻliq chiqimlar. Muomala xarajatlarga qoʻshimcha muomala chiqimlari (ishlab chiqish jarayonlarini muomala sohasida davom etishi – qadoqlash, saqlash, sotiladigan joyga eltish va boshqa bilan bogʻliq) va sof muomala chiqimlari (bevosita oldi-sotdi operatsiyalari bilan bogʻliq) xarajatlar kiradi. Muomala xarajatlar, odatda, isteʼmolchilar uchun (transportekspeditorlik chiqimlari, bojxona boji toʻlash, port soliq va yigʻimlarini toʻlash, bank xizmatlari uchun chiqimlar, vakillik xarajatlari), ishlab chiqaruvchilar uchun (savdo-sotiq boʻlinmasini saqlash, marketing tadqiqotlari, reklama, transportekspeditorlik chiqimlari, vositachilarga haq toʻlash, sotishdan oldingi servis va texnika xizmati uchun chiqimlar, bank operatsiyalari boʻyicha xarajatlar, vakillik xarajatlari va boshqalar) va savdo uchun (tovarni xarid qilish, tashish, saqlash va sotish bilan bogʻliq chiqimlar) alohida hisob kitob qilinadi.

Resurslardan foydalanish samaradorligini taxdil qilishda „muqobil xarajatlar“ tushunchasi (agar hozirgi mavjud ishlab chiqarish oʻrniga muqobil ishlab chiqarish boʻlganida olinishi mumkin boʻlgan qiymat) qoʻllanadi. Bu xarajatlarga foizlar va mulkdorga toʻlanadigan haq ham kiritiladi. Xarajatlarni qisqartirish foydani koʻpaytirishning muhim talabi hisoblanadi.

Iqtisodga doir chala maqolalar
Xarakiri

Xarakiri (yaponcha xara – qorin va kiri – yormoq, kesmoq) – Yaponiyada qornini yorib tashlash orqali shaxsning oʻz joniga qasd qilishi. Oʻrta asrlardan maʼlum. Samuraylar orasida qabul qilingan boʻlib, hukmga binoan yoxud ixtiyoriy suratda (samurayning oʻz homiysi, xoʻjayiniga sadoqat belgisi sifatida, samurayning „or-nomusi toptalgan“ chogʻda va boshqa holatlarda) amalga oshirilgan. Ikkinchi jahon urushida Yaponiya yengilgach (1945-yil avgust), bir qancha yapon soldat va zobitlari ittifoqchi qoʻshinlarga asir tushmaslik uchun xarakiriga amal qilib, oʻzlarini oʻldirganlar. Hozirgi Yaponiyada xarakiri hodisalari kam uchraydi.

Iboralar
Xarakteristika

Xarakteristika (matematikada) – 1) xususiy hosilalik differensial tenglamalar bilan bogʻliq maxsus oddiy differensial tenglama (xarakteristikalar tenglamasi)ning integral chiziqlari. Xarakteristika tushunchasi ixtiyoriy sondagi argumentli, chiziqsiz tenglama holda tenglamalar sistemasi uchun ham kiritiladi; 2) oʻnli logarifmning butun qismi.

 

Matematika
Xarappa

Xarappa – Xarappa madaniyati bosh markazlaridan birining xarobasi. Pokistonning Moʻlton viloyatidagi Ravi daryosining eski oʻzani yaqinida joylashgan. 19-asrning 50-yillarida ingliz olimi A.Kanningxem tomonidan ochilgan. Keyinchalik ingliz va xind arxeologlari J. Marshall, E. Makkey, M.Uiler, D.Saxni, R.Banerjilar tadqiq qilganlar. Qishloq 260 ga dan ziyod maydonni egallab, qalʼa va quyi shahar qismidan iborat boʻlgan. Shahar qismi aniq reja asosida qurilgan, u kvartallarga boʻlingan, ishlab chiqarish, xoʻjalik majmualari (gʻalla ombori, tegirmonlar, quyish ustaxonalari) mavjud boʻlgan. Xarappadan topilgan boshqa moddiy madaniyat yodgorliklari Xarappa madaniyatining barcha qishloqlari uchun ham xosdir.

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Xarappa madaniyati

Xarappa madaniyati, Hind vodiysi tamadduni – jez davriga oid yuksak rivojlangan shahar madaniyati (mil. av. 2500—1800 yillar). Hindistonning qadimiy aholisi – dravidlar tomonidan yaratilgan deb taxmin etiladi. Hindiston va Pokistonning Hind daryosi vodiysi va unga qoʻshni viloyatlardagi ulkan hududga (300 ming kv. km maydonga) tarkalgan. Xarappa savdo koloniyasi manzilgohi, Shimoliy Afgʻonistonda – Amudaryoning soʻl qirgʻogʻidagi Shoʻrtoʻqay qishloq xarobasidan aniklangan. Xarappa madaniyati aholisi dengiz va quruklik orqali Mesopotamiya va Oʻrta Osiyo bilan qizgʻin savdo aloqalari olib borgan. Xarappa madaniyatining iqtisodiy asosini sugʻorma dehqonchilik, shuningdek, uy chorvachiligi va hunarmandchilik tashkil etgan. Bu madaniyatga oid 2 asosiy shahar – Mohenjo Daro va Xarappada olib borilgan qazishma ishlari shaharsozlik sanʼati yuksak darajada taraqqiy etganidan dalolat beradi. Bu shaharlarning aholisi 100 ming kishiga yetgan. Shaharlar reja asosida qurilib, qalʼa (ark) va quyi shahar kismidan iborat boʻlgan shahar koʻchalariga pishiq gʻisht yotqizilgan, ariqlar oʻtkazilgan. Kengligi 10 m ga yetgan koʻchalar qatʼiy toʻrtburchak hosil qilib oʻzaro kesishgan. Koʻchalarning har 2 tomonida pishiq gʻishtdan ishlangan 2 va hatto 3 qavatli binolar qad. koʻtargan; ularning suv taʼminoti va kanalizatsiyasi tizimi puxta ishlab chiqilgan. Badavlat shaharliklar uylarida 30 tagacha xona boʻlgan. Xarappaliklar uzunlik va ogʻirlik oʻlchov birliklari tizimidan xabardor boʻlishgan. Xarappa madaniyati aholisining original yozuvni kashf etgani ushbu madaniyatning yorqin yutuqlaridan biridir. Bu yozuv bitilgan mingdan ortiq muxr, shuningdek, sopol va metall buyumlar topilgan, lekin, ularni hanuzgacha oʻqishga muvaffaq boʻlinmagan. Prof. Yu. Knorozov rahbarligidagi olimlar tomonidan matematik metodlar qoʻllanishi natijasida yozuv oʻngdan chapga yoʻnalgani va protodravidlarga mansubligi aniqlangan. Xarappa madaniyatining halokatga uchrashi (hasidoriylar istilosi, ekologik sharoitning oʻzgarishi, bezgak epidemiyasi) sabablari nomaʼlum.

Adabiyot 
 Kosambi D., Kulturam sivilizatsiya drevney Indii. Istoricheskiy ocherk, M., 1968; Kultura drevney Indii, M., 1975; Beshem A., Chudo, kotoraya bila Indiya, M., 1977; Gʻiyosov T.Gʻ., Qadimgi Hindiston tarixi, T., 2000; Indiya i Sentralnaya Aziya (doislamskiy period), T., 2000.

 

Arxeologiya
Xaraxoto

Xaraxoto (moʻgʻulcha – Qora shahar) – Edzina (yoxud Xeyjunchen) shaharqalʼa xarobasi, Gʻarbiy Sya davlatining EdzinGol daryosi quyi oqimi boʻyidagi harbiy okruglaridan birining markazi. Dastlab XI asr boshidagi yozma manbalarda qayd etilgan. 1226-yil Chingizxon tomonidan vayron qilingan. P. K. Kozlov boshchiligidagi rus arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan (1908, 1909, 1926-yillarda) tadqiq etilgan. Toʻgʻri toʻrtburchak tarxli (440x360 m) shahar – burj, minoralari, istehkomlari, suburganlari (buddaviy diniy inshootlar) boʻlgan paxsa devor bilan oʻralgan. Doʻkon, ustaxona, turar joy, omborxonalar xarobalari saqlangan. Shahar atrofida ekinzorlar, sugʻorish kanallari, chorbogʻlar joylashgan. Koʻplab mehnat qurollari, hunarmandchilik buyumlari, turli hujjatlar, xitoy tangalari, Yuan sulolasi tomonidan jahonda ilk marotaba chiqarilgan qogʻoz pullar topilgan. Suburganlardan birida Budda diniga oid buyumlar (gravyura, haykallar), tangut, tibet, xitoy tillarida bitilgan 2000 jilddan ziyod kitoblar va qoʻlyozmalar, tangut yozuvini oʻqishda asos boʻlgan tangutxitoy lugʻati va boshqa chiqqan. Xaraxoto topilmalari Sankt-Peterburgdagi Davlat Ermitajida saqlanadi.
Xarbin

Xarbin – Xitoyning shimoli-sharqiy qismidagi shahar. Xeylunszyan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 9,2 mln. kishi (1998). Sungari daryosining oʻng sohilida. Yirik temir yoʻl chorrahasi, daryo porti. Aeroport bor. Mamlakatning muhim sanoat, ilmiy va madaniy markazi. Yetakchi sanoat tarmogʻi – mashinasozlik, xususan, elektrotexnika, elektroenergetika, transport, stanoksozlik, priborsozlik va boshqa Yogʻochsozlik, oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Xarbinda 15 dan ortiq oliy oʻquv yurti, muzey va teatrlar bor. Shaharga 1898-yilda Xitoy Sharqiy temir yoʻlning qurilishi bilan asos solingan.

Xitoy shaharlari
Xargiza

Xargiza, koʻkoʻt (Poterium ployqamum Xargiza K.) – raʼnodoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik. Boʻyi 40-80 sm. Ildizi oʻq ildiz. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida uchraydi. Yoʻl, dala, ariq yoqalarida va bogʻlarda, shuningdek, togʻ vodiylari va yon bagʻirlarida oʻsadi. May – iyunda gullab, iyulda meva tugadi. Ekinzorlarda begona oʻt sifatida uchraydi.

Raʼnodoshlar
Xardavdon

Xardavdon (Halimocnemis villosa Kar. et. Kir.) – shoʻradoshlarga mansub bir yillik sershox oʻt. Boʻyi 3-25 sm, qisqa va uzun tuklar bilan qoplangan. Barglari qalami, semiz, uzunligi 20–50 mm. Gulqoʻrgoni oddiy, 4 ta nashtarsimon boʻlakchadan iborat, ularning pastki qismi meva yetilishi oldidan qoʻshilib ketadi va qattiqlashadi. Xardavdon iyun – sentabrda gullab meva beradi. Oʻzbekistonda shoʻrxok, qumoq, mayda chagʻirtoshli, loy tuprokdi va qumli yerlarda keng tarkalgan. Qorakoʻl qoʻylari va tuyalarga ozuqa.
Xardivaynberg qonuni

Xardivaynberg qonuni – bir gen allellari boʻyicha farq qiluvchi, oʻzaro erkin chatishadigan populyatsiyalarda allellar va genotipik sinflar uchrashishi tezligining taqsimlanishini tasvirlovchi qonun. 1908-yilda bir-birlaridan mustaqil holda ingliz matematigi G. Xardi va nemis vrachi V. Vaynberglar kashf etishgan. Xardivaynberg qonuni —Xardivaynberg qonuniga binoan, mutatsiya, tanlash bosimi, migratsiya va genlar dreyfi yuz bermaydigan hollarda allellarning oʻzaro uchrash tezligi avloddanavlodga oʻzgarishsiz oʻtadi. Modomiki, avlodda allellarning uchrash tezligi ota-onalarinikiga oʻxshash boʻlar ekan, u hodda genotiplarning ham uchrash chastotalari oʻzgarishsiz qoladi. Aallelini „r“, aallelini esa „q“ harfi bilan belgilansa, u holda p+q=l boʻlishi, bu formula yordamida populyatsiyada A va a allellarining uchrash tezligi; AA, Aa, aa genotiplarning uchrash tezligini esa p2+2pq+q2 formula yordamida aniqlash mumkin. Xardivaynberg qonuni – Xardivaynberg qonuni populyatsiyalar genetikasi uchun muhim ahamiyatga ega. Qonun populyatsiyalarda kam uchrovchi allellarning aksariyat hollarda geterozigota organizmlarda saqlanib qolishini koʻrsatib beradi. Xardivaynberg qonuni – Xardivaynberg qonuni tabiiy sharoitda amal qilishi juda qiyin, chunki populyatsiyalarga genetik muvozanatni buzuvchi tashki va ichki omillar doimo taʼsir etib turadi. Shu sababli xardivaynberg qonuni – Xardivaynberg qonunini keyingi populyatsiongenetik modellar yaratishning boshlangʻich shakli sifatida qarash maqsadga muvofiq boʻladi.
Xari

Xari (qurilishda) – imorat toʻsinlari ostidan koʻndalangiga qoʻyiladigan asosiy yogʻoch. Toʻsinlarga nisbatan uzunroq va yoʻgʻonroq, asosan, dumaloq kesimli boʻladi. Baland va pishiq navli daraxtlar (terak, qaragʻay, qayragʻoch, igna bargli daraxtlar va boshqalar)dan tayyorlanadi. Xaribop yogʻoch olish uchun daraxt tanasi zarur uzunliqda kesib olinganidan soʻng poʻstlogʻi shilinib, salqin joyda astasekin quritiladi. Xarilik yogʻoch iloji boricha darz ketmagan, yorilmagan boʻlishi lozim. Xari diametri (yoʻgʻonligi) 15-30 sm, uzuzunligi 5-7 m boʻladi. Diametri boʻyiga monand qilib (qancha uzun boʻlsa, shuncha yoʻgʻon yogʻoch) tanlanadi. Shunda u toʻsinlar ogʻirligidan egilib ketmaydi. Daraxt tanasining butoklari, shox-shabbalari kesib tashlanib, poʻstlogʻi shilingani xoda (uzuni xarilikka yaraydi), kaltakalta qilib kesilgan boʻlaklari gʻoʻla deb ataladi.

Adabiyot 
 Qosimov E., Qurilish ashyolari, T., 2004.
Xarid qobiliyati

Xarid qobiliyati – mamlakat pul birligining muayyan miqdordagi tovar va xizmatlarga ayirboshlanish qobiliyati, pul birligiga sotib olinishi mumkin boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori. Agar biror kishining pul daromadi bir xil boʻlib qolsa, lekin narx darajasi oshsa, bu daromadning sotib olish qobiliyati pasayadi. Inflatsiya har doim ham pul daromadining sotib olish qobiliyatining pasayishini anglatmaydi, chunki ikkinchisi narx darajasidan tezroq koʻtarilishi mumkin. Yuqori real daromad yuqori xarid qobiliyatini anglatadi, chunki real daromad Inflatsiyaga moslashtirilgan daromadni anglatadi.

Bundan tashqari, firma, xonadon va davlatning oʻz qoʻlida boʻlgan pul mablagʻlariga moye holda mamlakatda shakllangan tovarlar narxi va xizmatlar tariflari darajasida sotib olishga qodir boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori. Aholining Xarid qobiliyati daromadlar darajasiga va bu daromadda xarid uchun ajratilishi mumkin boʻlgan qism miqdoriga bogʻliq. Tovarlar narxi va xizmatlar tariflari qiymatlari ham muhim rol oʻynaydi (yana qarang Aholi xarajatlari).

Adam Smith sotib olish kuchi birligi sifatida bir soatlik mehnatdan foydalangan, shuning uchun qiymat maʼlum miqdorni ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan ish soatlarida oʻlchanadi (yoki uni sotib olish uchun etarli miqdorda boshqa tovarlar ishlab chiqarish uchun).
Xarisbobo maqbarasi

Xarisbobo maqbarasi – Xorazm viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (XVIII—XIX asrlar). Maqbara peshtoqli ziyoratxona va goʻrxonadan iborat; pishiq gʻishtdan bezaksiz, gumbaz tomli qilib qurilgan. Peshtoqli darvoza orqali ziyoratxona (4,0x4,0 m) va undan goʻrxona (3,0x3,0 m)ga oʻtiladi. Peshtoq yuqoriga tomon bir oz torayib borib, gʻishtin sharafa bilan yakunlangan. Ziyoratxona gumbazi qalqonsimon bagʻallarga oʻrnatilgan, goʻrxona gumbazi bir gʻisht qalinligida ishlangan.

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xaritagrafik tadqiqot usuli

Xaritagrafik tadqiqot usuli – voqea-hodisalarni bilish, ilmiy tahlil qilish va oldindan aytib berish uchun tayyor geografik xaritalardan foydalanish usuli. Xaritagrafik tadqiqot usuli ular quyidagilardan iborat: 1) xaritalarga qarab voqeahodisalarning joylashishi, aloqalari va dinamikasini bevosita koʻz bilan aniqlab tahlil qilish; 2) grafik tahlil – xaritalar asosida profillar va kesmalar chizish, blok diagrammalar, grafiklar va boshqa diagrammalar tuzish; 3) grafoanalitik ishlar – xaritada tasvirlangan obʼyektlarning koordinatalari, masofalari va balandligi, maydoni, hajmi, burchagi va boshqa xususiyatlarini xaritadan aniqlash; 4) bir xil voqea hodisalar (havo temperaturasi, aholi zichligi, hosildorlik va boshqalar)ni xaritalarga qarab tadqiq etishda koʻllaniladigan matematikstatistik tahlil; 5) xaritadan olingan dastlabki maʼlumotlar asosida voqea hodisalarni matematikxaritagrafik modellashtirish. Bular koʻpincha birgalikda ishlatiladi.

Yana qarang 

 Xarita
 Geografik haritalar
 Xaritagrafiya
 Xaritagrafik proyeksiyalar
 Xaritagramma
Xaritagrafik tur

Xaritagrafik tur – xaritalar da meridian va paralyayellarttt oʻzaro kesishishidan hosil boʻlgan toʻr. Chiziqlar xarita masshtabi va belgilanishiga koʻra turli intervaldagi gradus, minutlardan oʻtkaziladi. Oʻrta va yirik masshtabli xaritalarda Xaritagrafik tur koʻrsatilmaydi, xarita ramkalarida meridian va parallellar oʻrni koʻrsatiladi. Xaritalarni tayyorlashda Xaritagrafik tur xaritagrafik tasvirni yaratish uchun sinch (asos) vazifasini bajaradi. Xaritadan foydalanishda Yer ellipsoididagi nuqtalar koordinatalarini aniqlashga, xaritaga nuqtalarni ularning koordinatalari boʻyicha tushirishga, chiziqlar yoʻnalishini dunyo tomonlariga nisbatan oʻlchashga, xaritaning istalgan joyida masshtablari va xatoliklarni hisoblab chiqarishga imkon beradi. Xaritagrafik turda parallellarning hisobi ekvatordan boshlanadi. 1884-yilgi Xalqaro kelishuvga muvofiq, Grinvich meridiani bosh meridian deb qabul qilingan.

Yana qarang 

 Xarita
 Geografik haritalar
 Xaritagrafiya
 Xaritagrafik proyeksiyalar
Xarita-sxema

Xarita-sxema – xaritagrafik tasvir va geografik asos elementlari soddalashtirib tasvirlangan xarita. Xarita-sxemada xaritagrafik toʻr koʻrsatilmaydi. Xarita-sxema obyekt (voqea, hodisa yoki jarayon) haqida umumiy tasavvur beradi va uning eng muhim xususiyatlarini koʻrsatadi. Xarita-sxemada maxfiylik boʻlmaydi, masshtab ham koʻrsatilmasligi mumkin.

Yana qarang 

 Xarita
 Geografik haritalar
 Xaritagrafiya
 Xaritagrafik proyeksiyalar
 Xaritagramma
Xarlem

Xarlem, Garlem – Niderlandiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Shimoliy Gollandiya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 148,7 ming kishi (2001). Sparna kanalidagi bandargoh. Gulchilik rayoni markazi. Eksport uchun gullar, asosan, lola ekiladi. Transport mashinasozligi, sintetik kauchuk ishlab chiqarish, parfyumeriya, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Muzeylar, bogʻlar bor. 14—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Niderlandlar
Matyoqub Xarratov

Matyoqub Qurbon Xarrot (duradgor) ugli Xarratov (1867, Xiva – 1939, Urganch) – xalq sozandasi (tanbur, dutor, gʻijjak), maqomchi, xattot. Xudoybergan muhrkan, Niyozjon Xoʻja va Komil Xorazmiylarning shogirdi va izdoshi. Komil Xorazmiy ixtiro etgan „Tanbur chizigʻi“ni takomillashtirishda va uning vositasida Xorazm maqomlarini notaga olishda ijrochi, tadqiqotchi va xattot sifatida Muhammad Rasul Mirzaboshi bilan hamkorlik qilgan (1886-91). Muhammad Rahim II saroyida sozanda va maqomchilar ustozi (18881906). Xiva musiqa maktabida oʻqituvchi (1923— 28), Sozchilar uyushmasi ansambli (1928—32) va Urganch teatri (1932—39)da sozanda. Xattotdan Sanʼatshunoslik instituti xodimlari Ye. Romanovskaya, Il. Akbarovlar 1934-yil tanbur ijrosida Xorazm maqomlarining cholgʻu yoʻllarini yozib olgan. Gʻijjak uchun „Xarrotiy“ nomli kuy yaratgan.

Adabiyot 
 Olimboyeva K., Ahmedov M., Oʻzbekiston xalq sozandalari, T., 1959.

1867-yilda tugʻilganlar
1939-yilda vafot etganlar
Matyusuf Xarratov

Matyusuf Xarratov (taxallusi Chokar) (1889, Xiva, Shayxlar qishlogʻi – 1952, Toshkent) – xonanda, sozanda (chang, tanbur), bastakor, shoir. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Xarratov Matyoqubning oʻgʻli. Yoshligidan musiqachi va shoirlar muhitida oʻsgan. Xorazmda birinchi musiqa maktabi tashkilotchisi va rahbari (Xiva, 192328), Samarqanddagi musika va xoreografiya institutida oʻqituvchi (192832), Oʻzbekiston radiosi (Toshkent, 1935—37) va Navoiy teatri (1937—50)da sozanda. Moskvadagi oʻzbek sanʼati dekadasi qatnashchisi (1937). Xarratov qoʻshiq („Sevikli Vatan“, „Bahodir yigitlar“, „Ey mexribonim“ va boshqalar), „Kolxoz marshi“ kabi kuylar muallifi. Chang diapazonini kengaytirib (xromatik tovushqator tuzib), uni takomillashtirish ustida ishlagan (1935). B. Rahmonov bilan hamkorlikda „Xorazm musikiy tarixchasi“ kitobini yozgan (M., 1925). Chokar taxallusi bilan yozgan sheʼrlari oʻzi tuzgan qoʻlyozma devon va turli bayozlarga kiritilgan, vaqgli matbuot va toʻplamlarda nashr qilingan. Sheʼrlari demokratik va maʼrifatparvarlik goyalari bilan sugorilgan. Oʻgʻli Fozil X. – Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, zamonaviy chang ijrochilik maktabining asoschisi.

Adabiyot 
 Olimboyeva K., Ahmedov M., Oʻzbekiston xalq sozandalari, T., 1959.

Manbalar 

 Sheʼrlar, T., 1974.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1889-yilda tugʻilganlar
1952-yilda vafot etganlar
Xarsangtosh

Xarsangtosh – koʻpincha ohaktosh, dolomit, qumtosh, baʼzan fanit kabi togʻ jinslarining ajratib olinadigan notoʻgʻri shaklli (koʻndalangiga 15—50 sm) boʻlaklari. Xarsangtosh tayyorlash uchun qisilishga mustahkamlik chegarasi 100 Mn/m2 (1000 kgs/sm2)gacha boʻlgan togʻ jinslaridan foydalaniladi. Xarsangtoshlar poydevorlar ostiga solishga, ehromlar, yordamchi devorlar, kanalizatsiya, kanallar, gidrotexnik inshootlar va boshqa qurishda ishlatiladi. Ilgarigi vaqtlarda tegirmon toshlari sifatida keng foydalanilgan. Xarsangtosh oʻtmishda koʻpincha ochiq usulda, kam hollarda yer ostidan ajratib olingan. Qadimda xarsangtoshdan keng koʻlamda Xitoy, Misr, Mesopotamiya, Yunoniston, Rimda, oʻrta asrlarda hozirgi Oʻrta Osiyo hududida oddiy usudda qazib olingan. XVIII asrdan xarsangtosh olishda burgʻilab portlatish usulidan foydalanila boshladi.

Qurilish materiallari
John Harsanyi

John Harsanyi (1920.29.5, Budapesht — 2000) — amerikalik iqtisodchi. Budapesht universitetida sotsiologiya boʻyicha fan doktori (1948). 1950-yildan Avstraliyada yashagan. 1958-yilda Stanford universiteti (AQSH)da oʻyinlar nazariyasi boʻyicha drlik dissertatsiyasini himoya qiddi. 1961-yilda Deytroyt universiteti professor 1964—90 yillarda Berklidagi Kaliforniya universitetida ishlagan. X.ning ilmiy ishlari oʻyinlar nazariyasiga bagishlangan (nokooperativ oʻyinlar, toʻla boʻlmagan axborotlar sharoitidagi oʻyinlar). "Axborotlar iktisodiyoti" asoschisi. Nobel mukofoti laureati (1994; R. Siten va J. Nesh bilan birga).

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar
Stanford universiteti bitiruvchilari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Xartiya

Xartiya (yun. chartes – qogʻoz, yorliq) – 1) oʻrta asrlardagi (shaharlar va kommunalar xartiyasi, Erkinlikning buyuk xartiyasi va boshqalar) va yangi zamondagi (Buyuk Britaniyada 1838-yilgi Xalq xartiyasi, konstitutsion xartiyasi va boshqalar) ommaviyhuquqiy va siyosiy tusdagi hujjat. Xalqaro huqukda odatda deklaratsiya soʻzining sinonimi sifatida qoʻllanib, majburiy kuchga ega boʻlmaydi, xalqaro aktning umumiy qoidalari va maqsadini ifodalaydi (masalan, Yangi Yevropaning Parij X.si); 2) eski qoʻlyozma.
Haldan Keffer Hartline

Haldan Keffer Hartline (talaffuzi - Xolden Keffer Xartlayn; 22-fevral 1903, Blumsberg, Pensilvaniya — 17-mart 1983) — amerikalik fiziolog va biofizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Baltimordagi Jons Xopkins universitetini tugatgan (1927). Pensilvaniya universiteti (1943—49), J. Xopkins universiteti (1943—53), Rokfeller universiteti (1953— 74) professor Ilmiy ishlari boʻgʻimoyoklilar koʻzidagi ayrim nerv hujayralarining bioelektr potensiallariga oid. Nobel mukofoti laureati (1967; R. Granit va J. Uold bilan hamkorliqda)..

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1903-yilda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
22-dekabrda tugʻilganlar
17-martda vafot etganlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Xartum

Xartum – Sudanning poytaxti. Mamlakatning eng yirik shahri, savdo, moliya, sanoat va madaniyat markazi. Koʻk Nilning chap va Oq Nilning oʻng sohilida, ular qoʻshilgan yerda 380 m balandlikda joylashgan. Aholisi 1 mln. kishi (1998). Iqlimi tropik, quruq va issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 23°, iyulniki 32°. Yillik yogʻin 160 mm. Transport yoʻllari chorrahasi, daryo porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Xartumda xorijiy va davlat banklari, savdo firmalari shtabkvartiralari joylashgan. Oziq-ovqat, paxta tozalash, trikotaj, toʻqimachilik, koʻnteri, rezinatexnika, metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. universitet, Qohira universiteti filiali, teatr va muzeylar bor.

Shaharga 1822-yilda misrliklar harbiy lager sifatida asos solgan, 1825-yildan Sudan poytaxti. 1898-yilda inglizlar bosib olgan. 1956-yildan mustakil Sudan poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklaridan Respublika saroyi (1889), Jome masjidi (1900) va boshqa saqlangan.

Manbalar
Xartum madaniyati

Xartum madaniyati – Sudandagi neolit davri (mil. av. 7 ming yillik oxiri – 4 ming yillik)ga mansub madaniyat. Xartum sh. yaqinidan topilgani uchun nomi shundan. Manzilgoxlardan mikrolitlar, tosh iskana va boltalar, yorgʻuchoqlar, sopol buyumlar topilgan. Aholi balik, ovlash, terimchilik, ovchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan.

 
Arxeologiya
Xartumlilar

Xartumlilar (Proboscida) – sut emizuvchilar sinfi turkumi. Ustunsimon oyoqlari 5 barmoqli. Ustki labi va burni juda choʻzilib xartumni hosil qiladi (nomi shundan). X. – oʻtxoʻr. Hozirgi X.ning fillar oilasiga mansub 2 turi maʼlum. Xartumlilarning tepa jagʻidagi 2 ta kurak tishi tashqariga oʻsib chiqqan boʻlib, fil suyagi deyiladi. Fil suyagi jahon bozorida juda qadrlanadi. Hid bilish va eshitish organlari yaxshi rivojlangan. Terisi qalin, siyrak tukli, serajin burmalar hosil qiladi. Faqat hozirgi qirilib ketgan mamontlar terisi qalin jun bilan qoplangan boʻlgan. Xartumlilardan xoʻjalik ishlarida foydalaniladi. Soni kamaygani uchun ayrim joylarda muhofazaga olingan.

 

Xartumlilar
Xarkov

Xarkov () — Ukrainaning Xarkov viloyatidagi shahar, viloyatning maʼmuriy va iqtisodiy markazi. Yirik transport yoʻllari chorrahasi. Aholisi 1470,9 ming kishi (2001).

Shahar 1655—56 yillarda qalʼa sifatida bunyod etildi. 1919—1934-yillarda USSRning poytaxti boʻlib turdi. X. mashinasozlik boʻyicha Ukrainada yetakchi oʻrinda (respublikada ishlab chiqariladigan mahsulotning 1/5 qismini beradi). X.da energetika mashinasozligi, shu jumladan, elektrotexnika sanoati ("Turboatom", "Elektrotyajmash", "Ukrelektromash" va boshqa ishlab chiqarish birlashmalari; elektromexanika, "Yujkabel" va boshqa zavodlar), traktor mashinasozligi ("Xarkovskiy traktorniy zavod" va boshqalar), qishloq xoʻjaligi va transport mashinasozligi (motor yigʻish, "Serp va molot" ishlab chiqarish birlashmalari; aviatsiya sanoati va boshqalar), stanok va priborsozlik; radioelektronika sanoati va boshqa; kimyo va kimyofarmatsevtika, oziq-ovqat, yengil (toʻqimachilik, poyabzal, koʻnteri, moʻynachilik va boshqalar) sanoatlari rivojlangan. Metropoliten (1975-yildan), 21 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, 3 universitet), 6 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri), tarixiy, badiiy, tabiat muzeylari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Pokrovskiy (XVII asr), Uspeniye (XVIII asr) soborlari; Yekaterina saroyi (XVIII asr), proviant omborlari (XVIII asr) saqlangan.

Manbalar
Xarkov universiteti

Xarkov universiteti () Ukrainadagi qadimgi universitetlardan biridir. 1805-yil rossiyalik maʼrifatparvar, olim V. N. Karazin tashabbusi bilan tashkil etilgan. Fizika, matematika, biologiya, iqtisodiyot, geologiya, mashinasozlik, geografiya, priborsozlik, tarix, filologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 3 milliondan ortiq asar saqlanib, universitetda 8 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

Manbalar 

Ukrainadagi universitetlar
Xaskovo

Xaskovo – Bolgariyaning janubiy qismidagi shahar, Xaskovska daryosi boʻyida. Xaskovo viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 80,8 ming kishi (2001). Mashinasozlik (kimyo, oziq-ovqat va tamaki sanoati uchun jihozlar i.ch.), oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Xaskovodan gʻarbroqda XaskovskiMineralniBani balneologik kurorta joylashgan.
Odd Hassel

Odd Hassel (1897.17.5, Oslo — 1981.11.5) — norvegiyalik fizik-kimyogar. Norvegiya fanlar akademiyasi aʼzosi (1933). Myunxen universitetida (1922—23). Berlin fizikkimyo va elektrokimyo institutida (1923—24). Oslo universitetida (1925—64) ishlagan (1934-yildan prossor). Asosiy ilmiy ishlari organik birikmalar stereokimyosiga oid. Elektronografiya usulini rivojlantirgan va uni murakkab moddalar molekulalarini tadqiq qilishda qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1969; Derek Barton bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1897-yilda tugʻilganlar
17-mayda tugʻilganlar
11-mayda vafot etganlar
1981-yilda vafot etganlar
Fizika
Fiziklar haqidagi chala maqolalar
Xassuna madaniyati

Xassuna madaniyati – Shim. Mesopotamiyadagi neolit davri (mil. av. 7-6-ming yilliklar)ga oid madaniyat. Mosul sh. (Iroq) yaqinidagi TallXassuna qishlogʻi nomi bilan atalgan. Manzilgoxlar va qabrlar topilgan. Aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan.

XAT (musiqada) – mumtoz ashula yoʻllarida gʻazalning bir baytink qamrab olgan musiqiy tuzilma. Odatda, ikki musiqiy jumla yoki bir davriyadan tashkil topadi. Maqom shoʻʼbalarining bosh ikki jumlasi daromad yoki sarxat, oʻrta registrdagi jumlalar miyonxat deb ataladi. Bir misra sheʼr bilan aytiladigan qismi nimxat deb yuritiladi.

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Xatanga

Xatanga, Lyama – Rossiya Federatsiyasi Krasnoyarsk oʻlkasidagi dare. Xeta va Kotuy daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Laptevlar dengizidagi Xatanga qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 227 km, havzasining maydoni 364 ming km². Putorana togʻlari orasidan, kanyon hosil qilib toshloq tor oʻzanda, etak qismida Shimoliy Sibir pasttekisligida keng vodiy boʻylab qumloq oʻzanda oqadi. X., asosan, qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 3320 m³/sek. Sent. oxiri – oktabr boshlarida muzlab, iyunda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari: Popigay, Xeta. Baliq turi (muksun, nelma va boshqalar) koʻp. Kema qatnaydi. Xatanga boʻyida Xatanga pristani joylashgan.

Rossiyadagi daryolar
Xatolar nazariyasi

Xatolar nazariyasi – matematik statistika boʻlimi hisoblanadi. Taqribiy xisoblarda topiladigan taqribiy qiymatlar uchun qoidalar ishlab chiqadi. Shuningdek, yoʻl qoʻyiladigan xatoliklarni oʻrganadi. Biror qiymatni topish uchun bir necha marta oʻlchash ishlari olib borilganda natijalar turlicha chiqadi, yaʼni qandaydir xatolikka yoʻl qoʻyiladi. Xatoliklar 3 xil boʻladi: doimiy, qoʻpol, tasodifiy. Doimiy xatoliklarning uchrashi oʻlchov asboblari bilan bogʻliq. Qoʻpol xatolik koʻrsatkichlar natijasini notoʻgʻri oʻqish tufayli roʻy beradi va bunday xatolik darhol koʻrinadi. Tasodifiy xatoliklar oʻlchash paytidagi turli tasodifiy sabablar tufayli paydo boʻladi. Xatolar nazariyasi, asosan, qoʻpol va tasodifiy xatoliklarni oʻrganadi.

I
Xatti boburiy

„XATTI BOBURIY“ („Bobur xati“) – Zahiriddin Muhammad Bobur risolasi va shu risolada ilgari surilgan xat turi. „XATTI BOBURIY“ arab alifbosi asosida tuzilgan boʻlsa-da, bu alifbodan baʼzi jihatlari bilan ajralib turadi. Ammo bu ham arab alifbosi singari 29 harfdan iborat. Risolada Bobur arab alifbosini tahrir qilib, yozuvni soddalashtirish va osonlashtirish yoʻlidan boradi va shu maqsadda uni turkiy tilning talaffuz meʼyorlariga moslashtirishga harakat qiladi. U Hindistonda ekanligida bu xat bilan kitobat qilingan oʻzining bir qancha sheʼrlarini Movarounnaxr va Afgʻonistonga Humoyun Mirzo, Xoja Kalon va Hindol Mirzoga joʻnatgan edi. X. B. bilan muqaddas Qurʼoni karim ham koʻchirilgan va u „Mushafi Boburiy“ deb atalgan. Bu noyob qoʻlyozma Mashhad sh. (Eron)dagi Imom Rizo yodgorlik majmuasi kutubxonasida, kseronusxasi Andijon shahridagi „Bobur va jahon madaniyati“ kitob muzeyida saqlanadi.

Arab alifbosi
Godfrey Hounsfield

Godfrey Hounsfield (28-avgust 1919 – 12-avgust 1919) — ingliz fizik muxandisi. Ichki aʼzolarni skanirlash uchun kompyuter rentgen tomograf apparatini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1979; A.Kormak bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1919-yilda tugʻilganlar
28-avgustda tugʻilganlar
12-avgustda vafot etganlar
2004-yilda vafot etganlar

Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Xafaband

Xafaband (fors. – xafa va band – toʻsish), gulband – zargarlik buyumi; ayollarning boʻyin taqinchogʻi. Boʻyinni oʻrab turadigan tasma hamda marjon va turli shakldagi noziklardan terib yaratiladigan toʻrsimon shokilali tuzilishga ega turlari bor. Koʻkrakkacha tushib turadigan shokilalar trapetsiya va boshqa shakllarda boʻlib, gullari ramziy maʼnodagi shox, uchburchak, romb va boshqa handasiy naqshlardan iborat. „Gulband“ atamasi asli „gulband“ (yovuz ruh va band) boʻlib, yomonlik, yovuzlikdan saqlovchi tumor vazifasini bajargan, vaqt oʻtishi bilan atama oʻzgarib ketgan. Xafabandning boshqa shakllari – (masalan, Toshkent, Samarqand va boshqalarda) kumush gardishga oʻrnatilgan haqiqlar qatori yoki oʻzaro harakatlanuvchi ilmoq yoki halqachalar bilan birlashtiriladigan murabba, toʻrtburchak yoki oval yaproqchalardan tuziladigan shokilali va shokilasiz turlari keng tarqalgan.

Manbalar 

Zargarlik
Kiyim
Xafaqon

Xafaqon (arab. – urmoq, titramoq) – yurakning tez yoki notekis urishini sezish holati. Bu sezgi yuraktomir va boshqa sistemalar (masalan, nerv, endokrin tizimi) kasalliklarida, shuningdek, sogʻlom kishilarda kuchli yoki odatdan tashqari jismoniy zoʻriqish, hayajonlanish va boshqalarda paydo boʻladi. Xafaqonni davolash va oldini olish kasallikni keltirib chiqargan sabablarga bogʻliq. Baʼzan „Xafaqon“ atamasini yurak urishining oʻzgarishi qon bosimi oshganida ham kuzatilganligidan gipertoniya kasalligita nisbatan ham ishlatadilar.

Xafaqon tushunchasi aslida Sharq tabobatidan maʼlum. Oʻtmishda tabiblar xafaqon sabablarini toʻgʻri tushunib, uning koʻp va xilma-xil kasalliklar (masalan, yurakning organik va funksional oʻzgarishlarida, oʻpka, meʼda va ichak xastaliklarida, yalligʻlanish, shikastlanish, zaharlanish, isitmalash, gijja kasalligida, biror narsa chaqqanda yuzaga kelishini va boshqalar)da kuzatganlar. Ular yurak urishi oʻzgarishlarini puls sifatlari (yaʼni puls tezligi tekis yoki notekisligi, toʻliq toʻliqmasligi yoki tarangligi)ga koʻra aniqlaganlar. Abu Ali ibn Sino „Tib qonunlari“ asarida xafaqon haqida mufassal aytib oʻtgan. Unga koʻra, xafaqon goho xidli moddadan, goho mizojdan, goho shishdan, gohida uzluksizlikning buzilishidan, baʼzan esa qattiq hisdan va boshqa yot narsalardan paydo boʻladi. Xidli modda goho qondan, goho rutubatdan, goho safrodan, goho yeldan iborat boʻlishi mumkin. Baʼzan faqat yurak aziyatlari emas, balki oʻpkaning yurakka yondosh tomonida tikilmalar koʻpayib, nafas keragicha oʻta olmasligi (oʻpkaning hamkorligi bilan), meʼda ahvolining oʻzgarishi (meʼdaning hamkorligi bilan) ham Xafaqon paydo boʻlishiga olib keladi. Xafaqonning hamma turida tomir notekis urishi kuzatiladi, ammo kasallik belgilari unga sabab boʻlgan omillarga bogʻliq boʻladi (masalan, Xafaqonga gijjalar sabab boʻlsa, bunda lanjlik, soʻlak oqishi va boshqa kuzatiladi).

Manbalar
Xafel

Xafel – Germaniyadagi daryo bolib, Elba daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 341 km, havzasining maydoni 24,4 ming km² ni tashkil qiladi. Meklenburg koʻli platosidan boshlanib, Shimoliy Germaniya pastttekisligidan koʻl va suv omborlari orqali oqadi. Asosiy irmogʻi – Shpre daryosi. Oʻrtacha suv sarfi 80 m³/sek. Kanallar orqali Oder va Elba daryolari bilan bogʻlangan. Xafel boʻyida Berlin, Brandenburg, Potsdam shaharlari joylashgan.

Manbalar 

Germaniyadagi daryolar
Alfavit boʻyicha daryolar
Xafif

Xafif (arab. – yengil) – Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlari musiqa nazariyasida ritmik tuzilma (usul)lar nomi. Bir necha turlari mavjud: Xafifi ramal (tan—tanan tan—tanan), Xafifi saqil (tan—tana—tan—tana) va boshqa.

Manbalar 

Musiqa
Xafun

Xafun, RasXafun — Somali yarim oroldagi burun, Afrikaning eng chekka sharqiy nuqtasi (10°26’ sh.k. va 57°23’ shq.u.).

Manbalar
Nikolay Xachaturov

Nikolay Grigoryevich Xachaturov (14-iyun 1907-yil Toshkent 17-fevral 1989-yil) – aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1966). Faoliyatini Yosh tomoshabinlar teatrida boshlagan (1935-1936). 1938-yildan M.Gorkiy nomidagi rus drama teatrida ishlagan. Xachaturov xarakterli aktyor boʻlib, qahramonlarining eng kichik xislatlarini ham oʻtkir shtrixlarda berish, koʻproq satiraga moyil hayot voqealarini boʻrttirib, kulguli tasvirlash uning ijodiga xos boʻlgan. Lyudoviko (Lope de Vega, „It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi“), Vurm, Qirol Filipp (F. Shiller, „Makr va muhabbat“, „Don Karlos“), Murzavetskiy (A.Ostrovskiy, „Boʻrilar va qoʻylar“), Jevakin (N.Gogol, „Uylanish“), Yepixodov (A. Chexov, „Olchazor“), Baron (M.Gorkiy, „Tubanliqda“), Mamat, Mulladoʻst (Hamza, „Paranji sirlari“, „Maysaraning ishi“), Nurbobo (I.Sulton, „Nomaʼlum kishi“), Dunkan (U.Shekspir, „Makbet“), Don Kixot va Servantes (D. Vasserman, D.Derion, „Lamanchlik kishi“), Konsul (G.Mdivani, „Konsulni oʻgʻirlashdi“) kabi rollari bilan shuhrat qozondi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1907-yilda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
17-fevralda vafot etganlar
Aram Xachaturyan

Aram Ilich Xachaturyan (,6-iyun 1903-yil, Tbilisi yonidagi Kojori kishlogʻi — 1-may 1978-yil, Moskva, Yerevanda dafn etilgan) — kompozitor, dirijyor. Millati arman. Xalq artisti (1954), Mehnat Qahramoni (1973), Armaniston (1938), Rossiya (1944), Oʻzbekiston (1967)da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1934). Gnesinlar nomidagi Musiqaped. instituti hamda Moskva konservatoriyasida (1950 yildan) dare bergan (1952 yildan professor). Xachaturyan musiqasi oʻta joʻshqinligi, hayotbaxshligi, kuylar jozibadorligi, garmoniya va orkestr boʻyoqlarining rangbarangligi bilan ajralib turadi. Ijodida Kavkaz xalqlari (ayniqsa, arman) musiqa (gusanlar, oshiqlar sanʼati va boshqalar) anʼanalarini zamonaviy kompozitorlik ijodiyoti tamoyillari bilan uzviy bogʻlab, oʻziga xos uslubini yaratishga erishgan. Fortepiano (1936), skripka (1940), violonchel va orkestr uchun (1946) konsertlari, "Gayane" (1942, birinchi milliy baleti) va "Spartak" (1954) baletlari, simfonik syuitalar ("Maskarad", 1944 va boshqalar) dunyoga mashhur. Shuningdek, Xachaturyan 3 simfoniya (1934—47), 3 konsertrapsodiya (1961—68), kamer asarlar, qoʻshiklar, spektakl va kinofilmlarga musiqa va boshqa muallifi. Oʻzbek va Kavkaz xalq kuylari asosida trio (1932), "Rake syuitasi" (1933) ni yaratgan. Italiya, Germaniya va boshqa sanʼat akademiyalarining faxriy aʼzosi. Dirijyor sifatida Yevropa, Amerika, Shimoliy Afrika, Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.

Manbalar 

Armaniston sanʼati
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari

Kompozitorlar
Xachir

Xachir (Mulus) – uy hayvoni; ot (biya) bilan eshak (hangi) duragayi. Xitoy, Hindiston, Turkiya, Afrika, Italiya, Fransiya, Ispaniya, Oʻrta Osiyoda xachir yetishtirish azaldan mavjud boʻlgan. Soʻnggi davrlarda Meksika, Argentina va AQShda ham rivoj topdi. Oʻzbekistonda qadimdan xachir yetishtirish va xoʻjalik maqsadlarida ulardan yuk tashishda va ulov tarzida samarali foydalanib kelingan. Xachir gavdasi, koʻkrak qafasi kengligi va tez yurishi bilan otlarga oʻxshasa, chidamli va ishchanligi, boshining kattaligi, qulogʻining uzunligi, boʻynining toʻgʻriligi va kaltaligi bilan eshakka oʻxshaydi. 40-50 yil yashaydi, 30-35 yil ishlash qobiliyatiga ega, yuqumli kasalliklarga kam chalinadi, iqlim sharoitiga yaxshi moslashadi, ozuqa tanlamaydi, parvarishga unchalik muhtoj emas. Turlari har xil. Xachirning erkagi va urgʻochisi bepusht boʻladi. Ular oʻzaro nasl bermaydi, lekin urgʻochi xachir ayrim hollarda aygʻirdan yoki hangi eshakdan qochib nasl berish xususiyatiga ega. Erkak xachir 1,5 yoshda bichiladi. 2—3 yoshidan ishga oʻrgatiladi. 4 yoshida yetuk ish hayvoniga aylanadi. Yirik biyalardan va zavod zotidan boʻlgan eshaklardan boʻyi 160-170 sm va tirik vazni 600-650 kg boʻlgan oʻta kuchli va yuk tashuvchi xachirlar olinadi. Xachirni otlar kabi tirik vaznga muvofiq oziqlantirish tavsiya etiladi. XX asrning 30-yillarigacha Oʻrta Osiyo yilqichilik, tuyachilik, eshakchilik va xachir yetishtirish styasida xachir yetishtirish va ulardan foydalanish masalalari ilmiy oʻrganildi (V. A. Shchekin). XX asrning 50-yillaridan boshlab xachir Oʻzbekistonda avtomobil transportining rivojlanishi bilan deyarli yoʻqolib ketdi.

Manbalar

Adabiyot 
 Lakoza I. I., Shchekin V. A., Verblyudovodstvo i osnovi oslovodstva i muloproizvodstva, M., 1964.

Abdusattor Amirov.

Hayvonlar
George de Hevesy

XEVESHI (lotincha Hevesy) Dyerd (Georg) (1885.1.8, Budapesht — 1966.5.7, Freyberg, GFR) — vengriyalik fizik-kimyogar, radiokimyogar. Vengriya Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1945-yildan) Syurix va Manchester universitetlarida (1911— 13), Venadagi radiy institutida (1913), Budapesht universitetida (1913—20) ishlagan (1918-yildan professor). Kopengagen (1920—26 va 1934—43), Freyburg (1926 — 34) va Stokgolm (1943-yildan) universitetlari professor Ilmiy tadqiqotlari radiokimyoga oid. Izotop indikatorlar usulini taklif qilgan. Ilk bor biol.da radioaktiv indikator (radiy D) qoʻllab oʻsimliklarda qoʻrgʻoshinning taqsimlanishini oʻrgangan. D. Koster bilan birga gafniy kimyoviy elementini kashf etgan (1922). Ogʻir suvdan foydalanib tirik organizmlarda suv muvozanatini aniqlash mumkinligini kashf etgan (1941) Nobel mukofoti laureati (1943).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1885-yilda tugʻilganlar
1966-yilda vafot etganlar
1-avgustda tugʻilganlar
5-iyulda vafot etganlar
Xeyerdal Tur

Xeyerdal Tur [1914.6.10, Larvik – 2002.18.4, KollaMikeri qishlogʻi (Italiya)] — norveg etnografi va arxeologi, dengiz sayyohi, yozuvchi. Oslo universitetida oʻqigan (1933—37). X.ning ilk sayohati Polineziyadagi FatuXiva o.ga boʻlgan (1937-38). "KonTiki" solida ekipaj bilan birgalikda Perudan Polineziyaga qadar Tinch okeanini kechib oʻtgan (1947). Bu sayohat uni butun dunyoga mashhur qilgan. 1969—70 yillarda "Ra" papirus qayigʻida Afrikadan Markaziy Amerikadagi orollargacha borgan. 1977—78 yillarda qamishdan yasalgan "Tigris" qayigʻida AlKurna (Iroq) — Hind daryosining quyilish yeri — Jibuti yoʻnalishi boʻyicha suzgan. Pasxa, Galapagos va Kanar o.larida arxeologik kazishma ishlari olib borgan. Buyuk sayyoh vikinglar haqidagi manbalarni tadqiq etish maqsadida 2001 yil Azov boʻyiga arxeologik ekspeditsiya uyushtirgan. Koʻplab ilmiyommabop asarlar muallifi. Asarlari: "KonTiki"da sayohat (1949), "AkuAku" (1957), "Ra" (1970), "FatuXiva" (1975) va boshqa

Sayyohlar
Xeylit

Xeylit (yunoncha: cheilos — lab) — lablarning yalligʻlanishi; bunda lablarning qizil hoshiyasi, shilliq pardasi va terisi yalligʻlanadi. Xeylitga lab yorilishi, kuyishi, turli shikastlar, oftobda, izgʻirinda uzoq turib qolish, parazit zamburugʻlar yoki viruslar, shuningdek, meʼdaichak faoliyatining buzilishi, yurak kasalliklari, organizmda vitaminlar (xususan, V guruh vitaminlar) yetishmasligi yoki allergiya (turli boʻyoqlar, lab boʻyogʻi) sabab boʻladi.

Oʻtkir va surunkali kechadi. Oʻtkir Xeylitda lab qizaradi, shishadi va bezillab turadi; baʼzan yiringlaydi (qarang Abssess), temperatura koʻtariladi, bosh ogʻriydi. Surunkali Xeylitda lab pust tashlaydi, uzoq vaqtgacha bitmaydigan yoriklar, yarachalar paydo boʻladi, lab bichiladi, shishadi va kattalashadi. Kasallikning ilk belgilari paydo boʻlganda darhol vrachga murojaat etish va davolanish lozim.

Xeylitning oldini olishda shikastlangan labni rivanol, kaliy permanganat (margansovka) yoki furatsilin eritmasiga hoʻllangan bint, paxta bilan tozalab artish; oftobda kuygan yoki shamolda yorilgan boʻlsa, tarkibida A vitamini boʻlgan yumshatuvchi mazlar surtish tavsiya etiladi.

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
James Heckman

James Hekman (1944.19.4, Chikago) — amerikalik iqtisodchi.1968-yilda  Priston universitetini tamomlagan. NyuYork va Kolumbiya universitetlari, Iqtisodiy tadqiqotlar milliy byurosi va "REND" korporatsiyasida faoliyat olib borgan. 1977-yildan Chikago universiteti professori, ilmiy ishlarning mehnat resurslari, aholishunoslik, "insoniy potensial",davlat siyosati, mikroekonometriya sohasida mikro maʼlumotlarni statistik tahlil usullari, xususan, statistik tanlamani shakllantirish muammolariga doir bir qator ilmiy ishlar sohibi. Nobel mukofoti laureati (2000, Daniel McFadden bilan birga).

Karyerasi 
James Heckman 1973-yilda Chikago universitetiga ko'chib o'tishdan oldin Kolumbiya universitetida dotsent bo'lib ishlagan . U Kerolin Geynrix , Jorj Borxas , Stiven Kameron , Mark Rozenzveyg va Russ Roberts kabi 70 dan ortiq talabalar uchun dissertatsiya maslahatchisi sifatida faoliyat olib borgan . Hekman iqtisod bo'limida Genri Shultsning hurmatli xizmat professori va Iqtisodiyot tadqiqotlari markazi direktori lavozimlarida ishlashdan tashqari, huquqshunoslik fakultetining huquq professori va Xarris davlat siyosati maktabida professor sifatida ham faoliyat yuritgan.  Ijtimoiy dasturlarni baholash markazi va Bolalik rivojlanishini o'rganish markazi direktori. Shuningdek , Bekker Fridman nomidagi Iqtisodiyot tadqiqotlari instituti tadqiqot kengashi aʼzosi boʻlib ishlaydi . Hekman boshqa institutlarda ko'plab tayinlovlarni o'tkazgan va xususan ,2004-2008-yillarda London Universitet kollejida mikroekonometriya kafedrasida, 2005-2014-yillarda Dublin universitet kollejida fan va jamiyat professori  va 2008-2011-yillarda Alfred Koulz Yel universitetining taniqli tashrif buyuruvchi professori sifatida ish olib borgan. 
c

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar
Yashayotgan insonlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Xelatlar

Xelatlar ( — qisqichbaqa panjasi), kompleksonlar — mikroelementlarning metallorganik birikmalari; mikrooʻgʻit sifatida ishlatiladi. Suvda yaxshi eriydi, oʻsimliklar tomonidan yaxshi oʻzlashtiriladi, tuproq kolloidlari taʼsirida choʻkmaga tushmaydi. Mikroorganizmlarning yemirish taʼsiriga qarshi turish xususiyati, barcha tuproqlarda gidrolizga qarshi turgʻunligi, oʻsimliklarga zararli taʼsiri yoʻqligi bilan ahamiyatli. Tarkibida 10-12% temir, 6-10% rux, 8-10% marganets, 9-18% mis bor. Tuproqqa ekin ekish oddidan boshqa oʻgʻitlar bilan birga solinadi, barglar orqali oziqlantirishda qoʻllanadi. 

Qishloq xoʻjaligi
Helsinki universiteti

Helsinki universiteti — 1640-yil Turku shahrida tashkil etilgan Finlandiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. Helsinki universiteti 1828-yil Helsinki shahriga koʻchirilgan. Teologiya, huquq, tibbiyot, falsafa, tarix, filologiya, tabiiy fanlar va matematika, qishloq va oʻrmon xoʻjaligi, pedagogika boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1640-yil tashkil etilgan)da 2 millionga yaqin asar saqlanadi. Helsinki universitetida 27 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

Manbalar
Xemosterilizatorlar

Xemosterilizatorlar, hasharot xemosterilizatorlari — beggusht qilish xususiyatiga ega bulgan kimyoviy moddalar. Zararkunanda hasharotlarga qarshi biologik kurashda foydalaniladi (ular organizmida genetik va funksional oʻzgarishlarni vujudga keltiradi). Uch guruhga boʻlinadi. Antimetabol itl ar — metotreksat, aminopterin, ftoruratsil va boshqa kimyoviy birikmalar. Ular hasharot organizmiga kirgach, almashinuvchi reaksiyalardagi normal metabolitlarni siqib chiqaradi, jinsiy hujayra yadrosidagi DNK va RNK sintezini buzadi va asosan, urgʻochi hasharotlarni bepusht qiladi. Al kil lovchi moddalar — xlorambutsil, afolat, afroksid va boshqa Ular jinsiy hujayra xromosomalarida oʻzgarish (ularning kaytaqayta birikishi yoki uzilishi)ga sababchi boʻladi va, asosan, erkak hasharotlarni bepusht qiladi. Boshqa kimyoviy birikmalar — triazin tipidagi gerbitsidlar, ksilogidroxinon, baʼzi antibiotiklar, alkaloidlar, hasharot gormonlarining baʼzi analoglari X. boʻlishi mumkin. Hasharotlarni pushtsizlantirish uchun preparatning juda oz miqdorini uning terisiga (sirtdan taʼsir etish) tegizish yoki ozuqaga qoʻshib berish kifoya. Buning uchun juda oddiy moslamalar (kyuveta, silindr, kuticha va boshqalar)dan foydalaniladi; bunda ularning ichiga tarkibida ozuqa moddalari — shakar, sharbat hamda hasharotlarni jalb kiluvchi modsa — attraktantlar va boshqa boʻlgan maxsus eritma shimdirilgan doka yoki gubka solinadi. Pushtsizlantirilgan hasharotlar zararkunandalar koʻp tarqalgan joylarga qoʻyib yuboriladi. Pushtsizlantirilgan erkak hasharot tabiatdagi serpusht urgʻochisi bilan (yoki aksincha) qoʻshilganda vujudga kelgan tuxum rivojlanishga layoqatsiz boʻladi.

Pushtsizlantirish usuli zararkunandalarga qarshi kurashning boshqa usullari bilan birgalikda (mas, oldin insektitsidlar taʼsirida hasharot miqdorini kamaytirib) amalga oshirilganda yuqori samara beradi.

Adabiyot 
 La Brek J.K., Smit K., Geneticheskiye metodi borbi s vrednimi nasekomimi: (Xemosterilizatsiya nasekomix)/ Per. s angl. M., 1971; Ximicheskaya zashita rasteniy/ Pod red. professor G.S.Gruzdeva. 3izd. M., 1987. Sulton Alimuhamedov, Shamil Xoʻjayev.
Philip Showalter Hench

Philip Showalter Hench (1896.28.2, Pitsburg 1965.30.3, OchoRios, Yamayka) — amerikalik revmatolog. Pitsburg universiteti tibbiyot maktabini tugatgan (1920). Meyo klinikasi xodimi (1921), tibbiyot boʻlimi konsultanti va revmatik kasalliklar seksiyasi rahbari (1926-yildan). 1928-yildan Minnesot (Rochester) universitetida, professor (1947-yildan). Revmatik kasalliklar klinikasida endokrin omillarni tadqiq etgan va ularni davolashda buyrak usti bezi poʻstlogʻi gormonini birinchi boʻlib qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1950; E.Kendall va T.Reyxshteyn bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
28-fevralda tugʻilganlar
1896-yilda tugʻilganlar
1965-yilda vafot etganlar
30-martda vafot etganlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Xermeslar

Xermeslar (Adelgidae) -teng qanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Qanotli va qanotsiz turlari bor. Shimoliy yarimsharning moʻtadil mintaqasidagi ignabargli daraxtlarda uchraydi. 40 turi mavjud. Xermeslar hayot siklida jinsiy urugʻlanish bilan birga partenogenez koʻpayish ham sodir boʻlib turadi. Ikki uyli xermeslar (masalan, yashil xermeslar) qora qaragʻay (birlamchi xoʻjayin)da kichkina gʻuddalarga oʻxshash boʻrtmalar hosil qiladi; boshqa ignabarglilar (ikkilamchi xoʻjayin)da otalangach urgʻochi X. qishlovchi tuxumlar qoʻyadi. Bir uyli xermeslar (masalan, sariq xermeslar) oʻrmon va xiyobonlardagi daraxtlarni zararlaydi.

Hasharotlar