yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Lessirovka

Lessirovka (nem. lasieren — sirlash, sir bilan qoplash) — rangtasvir asarini yakunlovchi nozik boʻyoq qatlami. Chala qurigan yoki qurigan qalin boʻyoqlar ustidan beriladi. Bu usul ranglar turlanishini oʻzgartirish, kuchaytirish, yengillatish, koloritni boyitish, ularning uygʻunligi va mutanosibligiga erishish maqsadlarida qoʻllanadi. Ayniqsa, 16—19-asrlarda yaratilgan asarlar L. bilan tugallangan. Hozirgi davrda oʻzbek rassomlari (jumladan, Sh. Abdurashidov, M. Nuriddinov, A.Aliqulov. Sh. Qoʻziyeva va boshqalar) ijodida rangtasvir asarlari yaratish jarayo-nida qisman yoki toʻliq qoʻllanadi.

Manbalar
Nikolay Leushin

Nikolay Petrovich Leushin (1907.16.5, Samara viloyati — 1986.7.4, Toshkent) — grafik rassom, plakat va karikatura ustasi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Ijodini 1925-yil Vladivostokda boshlagan. 1953-yildan Oʻzbekistonda "Mushtum" jurnalda rassom (1953—58), bosh rassom (1958—66), Oʻzbekiston matbuot davlat qoʻmitasi bosh rassomi (1966—70). L. asarlari kompozitsiyasi aniq va loʻnda, tasviriy shakl sodda va yaxlit boʻlib, ijtimoiy, axloqiy, xoʻjalik va hayotdagi boshqa nuqsonlarni fosh etishga, tinchlik va xalqlar doʻstligi dushmanlari siyosatini qoralashga qaratilgan. Asarlari "Mushtum" jurnal ("40 zarba", 1963) va boshqa vaqtli matbuotda, "Jangovar qalam" agitplakatida bosilgan. Kitoblarni badiiy bezagan (Nishotiyning "Husnu Dil" dostoni), Muqimiy sheʼrlariga rasmlar (1968, Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida) ishlagan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Rassomlar
1907-yilda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
7-aprelda vafot etganlar
Letsinlar

Letsinlar (yun. lekithos — tuxum sarigʻi), fosfatidilxolinlar — fosfolipidlarning asosiy fraksiyalaridan biri, xolin va diglitserid fosfat (fosfatid) kislotalarning efirlari. L. molekulalari glitserin, yogʻ kislotalari (asosan, stearin, palmitin, olein va linol), fosfat kislota va xolin qoldiqlaridan tuzilgan. Gigroskopik, spirtda, etil va petroley efirlarida yaxshi eriydi, atsetonda erimaydi. Jonivorlar organizmida (jigar, sperma, qon, buyrak usti bezi, tuxum sarigʻida) va oʻsimliklarda (soya va kungaboqar urugʻida, bugʻdoy boshogʻida) mavjud. L.ning organizmdagi asosiy funksiyasi — biologik membranalar tuzilishida ishtirok etishi. Bir qator L. sintez qilingan. Tibbiyotda qoramol miyasidan ekstraksiya yoʻli bilan olinadigan serebroletsitin koʻp qoʻllanadi. Nerv sistemasi kasalliklarida, umumiy holsizlanishda, anemiyada ichiladi. L. oziq-ovqat, toʻqimachilik va atir-upa ishlab chiqarish sanoatida ham ishlatiladi.

Manbalar
Lyoss

Lyoss (nem. Loss — yumshoq), soz tuproq — kontinental iqlimda hosil boʻlgan mayda zarrali gʻovaksimon, choʻkindi togʻ jinsi. Rangi sargʻish yoki och kulrang, gʻovakligi 40—60%. Kalsiy va magniy karbonat tuzlari lyoss miqdorining 5% dan koʻprogʻini tashkil qiladi. Lyoss qatlamida mayda tosh va qum boʻlmaydi. Lyossning 60%dan ortiqrogʻi 0,05—0,001 mm keladigan changsimon zarralardan, 10% chasi 0,001 mm dan kichik gil zarralaridan iborat. Suv oʻtkazuvchanligi bir xil emas. Tarkibidagi tuzlar sementlash xususiyatiga ega boʻlgani uchun quruq holda qattiq, namda ivuvchan. Lyoss tarkibida suvda tez eriydigan tuz koʻp.

Lyossning mineralogik tarkibi kvars, bir oz dala shpatlari, gil minerallari (kaolinit, montmorillonit), kalsiy, slyudalar va boshqa dan tashkil topgan. Lyossning paydo boʻlishi haqida bir qancha fikrlar mavjud. V. A. Obruchev, F. O. Mavlonov va A. R. Pavlovlar Oʻzbekiston va Oʻrta Osiyoda tarqalgan lyosslarni oʻrganish natijasida prolyuvial yoʻl bilan, yaʼni togʻ jinslarining nurashidan paydo boʻlgan mayda (0,05— 0,001 mm va undan kichik) zarralarning oqar suvlar (yomgʻir suvlari) taʼsirida yuvilib, togʻ etaklarining pastki tekislik qismlariga oqib kelib yotishidan, shamol vositasida olib kelingan zarralarning yigʻindisidan paydo boʻladi deb tushuntiradilar. Ch. Layel va Yu. A. Skvorsovlar lyoss allyuvial yoʻl bilan, yaʼni mayda jins zarralarining oqar suvlar (soy, dare) yordamida daryo qirgʻoqlariga yotqizilishidan, lyoss. S. Berg va boshqa L.lar tuproq paydo boʻlish jarayonlari natijasida turli mayda zarrali jinslarning yigʻilishidan, yana bir guruh olimlar esa L. mikroorganizmlar yordamida hosil boʻladi deb yozadilar.

Lyoss Xitoy, Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Sibir, Shimoliy Kavkaz,. Shimoliy Qozogʻiston, Ukraina va Shimoliy Amerikada koʻp tapqalgan. Shahar va qishloq xoʻjaliklarida, ekinzorlarning meliorativ holatini yaxshilashda, metropoliten, irrigatsiya va energetika inshootlari va hokazoni qurishda, temir yoʻl va avtomobil yoʻllarini oʻtkazishda muayyan hududdagi mavjud L. qatlamlarining muhandislik-geologik xususiyatlarini mukammal oʻrganish muhimdir.

Lyossning qalinligi bir necha m dan bir necha yuz m gacha yetadi. Eng kalin lyoss Xitoy va Oʻrta Osiyoda tarqalgan (150– 200 m atrofida). Oʻzbekistonda lyossning qalinligi Bobotogʻning shimoliy-gʻarbiy yon bagʻrida 150 m, Qarshi va Mirzachoʻlda 130 m, Chirchiq vodiysida 60– 100 m, Zarafshon va Sangzor daryolari oraligidagi maydonlarda 60–80 m, Toshkent, Piskent massivlarida 40– 80 m, Samarqand atrofida 80–100 m, Tojikistonning Yovon vodiysida 160 m ga yetadi.

Lyoss jinslari togʻ yon bagʻrida, togʻ oraligʻi botigʻi, togʻ oldi egilmalari va pasttekisliklarida uchraydi. Maye, Alp, Karpat toglarida 4000–5000 m balandlikda, Pomirda 3000–3200 m, Gʻarbiy Pomirda 4400–4500 m, Shimoliy Kavkazda 1300–1500 m., Chatqol-Qurama togʻlarida 1000–1800 m, Bobotogʻda 1200–1900 m, Fargʻona togʻlarining jan.-gʻarbida 1700–2200 m da uchraydi.

Manbalar
Lyossli plato

Lyossli plato, Lyossli tekislik (xitoy tilida Xuantugaoyuan) — Xitoydagi tabiiy oʻlka. Xuanxe daryosi havzasining oʻrta qismida. Jan.da Sinlin, sharqda Tayxanshan tizmalari, shim.da Ordos choʻli, shim.-gʻarbda Alashan choʻli, gʻarbda Kunlun tiz-malari bilan chegaralangan. Maydoni 430 ming km². Relyefi asosan, sertepa yassi tekislik boʻlib, balandligi 1200–1500 m (baʼ-zi tizmalarning balandligi 2500.ga yetadi). Geologik jihatdan Lyossli plato lyoss bilan krplangan qalin mezozoy stqiziklari bilan toʻlgan botiqdir. Lyoss qoplamining qalinligi 100–250 metr. Deyarli toʻliq eroziyaga uchragan (1 km² da 5–6 km li jarliklar bor, chuqurligi 100–150 m ga yetadi). Iqlimi quruq sovuq qishli va yozi issiq moʻʼtadil iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shim.da —8° dan janubda — 4°gacha, iyulniki shim.da 22° dan jan.da 24°gacha. Yiliga 500 mm gacha yogʻin yogʻadi. Daryolar chuqur daralardan oqadi va juda katta miqdorda oqiziq olib ketadi. Lyossli tuproqlarning unumdorligi sababli, hududining katta kismi oʻzlashtirilgan, yon bagʻirlar sunʼiy terrasalangan. Paxta, tariq, gaolyan, bugʻdoy ekiladi. Tabiiy oʻsimliklar faqat oʻzlashtirish noqulay yerlardagina saqlanib qolgan. Toshkoʻ-mir konlari bor. Lyossli platoda aholi zich. Yirik shaharlari — Sian, Tayyuan.

Manbalar
Tsung-Dao Lee

Tsung-Dao Lee (1926. 25.11, Shanxay) — amerikalik nazariyotchi fizik. Millati xitoy. Ilmiy ishlari maydon kvant nazariyasi, elementar zarralar nazariyasi, yadro fizikasi, statistik mexanika, gidrodinamika, astrofizikaga oid. Kuchsiz oʻzaro taʼsirda juftlikning saqlanmasligi qaqidagi gipotezani ilgari surgan (1956). Nobel mukofoti laureata (1957; Yan-Chjen-nin bilan birgalikda)

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Yashayotgan insonlar
21-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Willard Libby

LIBBI (Libby) Uillard Frank (1908.17.12, Grand-Valli, Kolorado shtati — 1980.8.9, Los Anjeles) — amerikalik fizik-kimyogar. Ilmiy ishlari radiokimyo va yadro kimyosiga oid. Tarkibidagi radioaktiv uglerod 4S soniga qarab, arxeologik namunalarning yoshini aniqlashga imkon beruvchi usulni ishlab chiqqan. Tabiiy urandan 235U izotopni ajratishning gazodiffuz usulini ishlab chiqishda qatnashgan. Nobel mukofoti laureati (1960).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1908-yilda tugʻilganlar
17-dekabrda vafot etganlar
8-sentabrda tugʻilganlar
1980-yilda vafot etganlar
	

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Liberets

Liberets — Chexiya Respublikasidagi shahar, Nisa-Lujitska daryosi sohilida joylashgan. Aholisi 104,8 ming kishi (2020). Toʻqimachilik sanoati (ip gazlama, jun va ipak gazlama ishlab chiqarish) markazlaridan. Mashinasozlik (toʻqimachilik sanoati mashinalari, elektrotexnika, avtomobilsozlik) va poligrafiya sanoati korxonalari bor. Liberetsda toʻqimachilik sanoati mahsulotlari yarmarkalari oʻtkaziladi.

Manbalar

Havolalar 

Rasmiy sayti  
Liberets turistik portali
Facebook sahifasi

Chexiya shaharlari
Libido

Libido (lot. libido — mayl, istak, ehtiros) — seksologiyada jinsiy mayl. 3. Freyd psixologik tahlilining asosiy tushunchalaridan biri, koʻproq gʻayrishuuriy jinsiy maylni, umuman sevgi, istakni anglatadi. Bunday mayl murakkab psixik oʻzgarishlarga olib kelishga qodir. L. tushunchasi tibbiy, falsafiy va psixologik adabiyotlarda 19-asrning 2-yarmida M. Benediktning "Elektroterapiya" (1868), A. Mollning "Shahvoniy libidoni tadqiq qilish" (1898) va boshqa asarlarda jinsiy istak yoki jinsiy instinktni ifodalash uchun qoʻllangan. 20-asr boshida bu atama keng tarqaldi. U ongsizlikning psixologik taxlil nazariyasida atroflicha tavsiflab berilgan. Individning ongsizlikdagi ruhiy quvvati batamom sirli koʻrinishga ega boʻlib, u L.da mujassamlashadi. Individning barcha jinsiy xatti-harakatlarining namoyon boʻlishi L. orqali tushuntiriladi. Xuddi shu bois L. inson xulqining ustuvor motivi sifatida baholanadi. Hatto shaxs ijodiyotini uning L. quvvati natijasi deb izohlanadi. L.ning muayyan qismi muhabbat va doʻstlikka asoslangan juftlikka yoʻnaltiriladi, qolganlari esa shaxsning oʻziga qaratilishi bilan tavsiflanadi.

Ergash Gʻoziyev.

Manbalar
Libix qonuni

Libix qonuni, minimum qoidasi — organizmlarning tarqalishi va miqdoriy rivojlanishida ekologik omillarning ahamiyatini belgilovchi tamoyillardan biri. Nemis kimyogari Yu. Libix (1803—73) tomonidan qishloq xoʻjaligi ekinlari uchun ishlab chiqilgan (1840). Yustus fon Libix koʻrsatishicha, minimum miqdorda boʻlgan modda hosildorlikni boshqarib, uning miqdori va doimiyligini belgilab beradi. Bunda tuproqda juda oz boʻladigan va miqdori oʻzgarib turadigan, ammo hayot uchun juda muhim boʻlgan moddalarning cheklovchi taʼsiri nazarda tutiladi. Keyinchalik bu qoida kengroq talqin qilina boshlandi va boshqa omillar (mas, harorat, yorugʻlik, namlik va boshqalar)ga nisbatan ham qoʻllandi

Yana qarang 
 Dehqonchilikning asosiy qonunlari

Manbalar
Libos (teatr)

Libos, kostyum (ital. costume — odat) — teatrda — spektaklni bezashning muhim vositalaridan biri. Rej.ning umumiy gʻoyasi asosida yaratilayotgan sahna obrazini harakterlashda aktyorga kiydiriladigan kiyim, poyabzal, bosh kiyim, zeb-ziynat va boshqa L. tanlashda qahramonning harakteri, jamiyatda tutgan mavqei va yoshi oʻz ak-sini topadi, obrazning psixologik va ijtimoiy mohiyatini ochishda asosiy oʻrin tutadi. Grim va soch turmagi L.ni toʻldiradi. L. teatr rassomi ijodining mustaqil sohasi boʻlib, unda rassom oʻtkir ijtimoiy, tarixiy, satirik, grotesk, fojiaviy, ertak va boshqa obrazlar dunyosini tasvirlaydi. L. qad. marosim va oʻyinlarda, qad va oʻrta asr teatri, Sharq mumtoz tomoshalarida ham keng qoʻllangan. Teatr taraqqiyotining dastlabki koʻrinishlarida va keyinchalik L. shartli harakterda yoki oʻsha davrga mos zamonaviy kiyimni takrorlagan. Teatr L.i sohasidagi gʻoyalar J. Molyer, D. Garrik, M. Volter, M. Salle, E. Zolya, A. Antuan kabi sanʼatkorlar, Meyningen teatri faoliyatida namoyon boʻldi va rivojlandi. Oʻzbek teatrida L.Abdullayeva, T.Brim, N.Valdenberg , X..Ikromov, B.Kim, M.Musayev, T.Shorahimov, Sh.Shorahimov va boshqa mashhur L. ustalaridir.

Kinoda L. yaratishda yirik kurinishda beriladigan mayda detallarni tomoshabinga yetkazishda ssenariy hamda kinotasmaning oʻziga xos tomonlarini hisobga olish talab etiladi. L. orqali filmning janri, davr va yoʻnalishi aniklanadi. Film L.ini yaratishda rassomdan tarix ilmiga ega boʻlishi, ekran orqali tomoshabinga yetkaziladigan mazmun (ifodalilik)ga alohida eʼtibor berishi, ijodiy fantaziya va did, kiyim modelini tuzish sanʼatini mukammal egallashi va boshqa talab etiladi.

Mohina Ashirova.

Manbalar
Jabal Lubnon

Jabal Lubnon ( – Livan togʻi) – Gʻarbiy Osiyodagi togʻ tizmasi, Livan hududida. Oʻrta dengiz sohili boʻylab 170 km masofaga choʻzilgan. Eni 45 km gacha. Eng baland joyi 3088 m (Karnot as-Sauda choʻqqisi). Sharqda Biqo botigʻi bilan chegaralangan. Asosan, ohaktosh va qumtoshlardan iborat. Yon bagʻirlari tik, butalar bilan qoplangan. Baʼzida oʻrmonlar ham uchrab turadi. Yillik yogʻin 1000—3000 mm. Ohaktoshdan tuzilgan joylarida karst rivojlangan. Dovonlari 1500 m cha balandlikda.

Manbalar 

 

Osiyodagi togʻlar
David Livingston

David Livingston (; 1813.19.3, Blantayr, Lanark grafligi — 1873.1.5, Chitambo, Zambiya) — shotlandiyalik sayyoh. Ixtisosi — vrach. Markaziy va Janubiy Afrikani tadqiq qilgan. 1840-yilda London missionerlar jamiyati tomonidan Janubiy Afrikaga yuborilgan. 1841 — 1852 yillarda Kalahari bechuanlari orasida yashab, oʻsha yerlarni urgandi. 1849-yilda Ngami koʻli va 1851-yilda Linyanti daryosi hamda Kvando (Zambezi daryosi irmogi) daryosi etagigacha yetib bordi. 1853—54 yillarda Zambezi daryosi boʻylab yurib, Atlantika okeanining Luanda sohillariga chiqdi. 1855-yilda Zambezi daryosining butun oqimini deltasigacha oʻrgandi va yevropalilardan birinchi boʻlib Viktoriya sharsharasini koʻrishga muyassar boʻldi. 1856-yil mayda Kelimane shahri yakinida Hind okeani sohiliga yetib kelib, materikni kesib oʻtishni yakunladi. Buyuk Britaniyaga qaytib, 1857-yilda sayohati haqida asarlarini nashr qildirdi; ushbu sayohati uchun Livingstonni Qirollik geografiya jamiyati oltin medal bilan taqdirladi.

Livingston 2-sayohatida (1858—64) Shirva va Nyasa koʻllarini tadqiq etdi. 3-sayohatida (1866—73) Tanganika koʻlini oʻrgandi, Bangveulu koʻli va Laulaba daryosini tavsifladi. Ogir xastalanib, orqaga qaytdi va Tanganika koʻlining sharqiy sohilida, Ujijida toʻxtadi. Bu yerda uni G. Stenli izlab topib, bir-galikda Tanganika koʻlining shim.-qismlarini oʻrgandilar va Nil daryosining bu koʻl bilan boglanmaganligini aniqladilar. Livingston sayohati vaqtida Bangveulu koʻlidan janubroqdagi Chitambo degan joyda vafot etdi. Jasadi Buyuk Britaniyaga keltirilib, Vestminster abbatligiga dafn etilgan.

Sayohati davrida Livingston 1000 dan ortiq punktlarning joylashgan oʻrnini aniqladi; birinchi boʻlib Janubiy Afrika relyefining ilmiy tavsifini berdi. Zambiyadagi shahar, Sharqiy Afrikadagi togʻlar, Kongo daryosidagi sharshara Livingston nomi bilan ataladi. Livingston insonparvar boʻlgan, qullar bilan savdo qilishga qarshi kurashgan. Shotlandiyada Glazgo shahri yaqinida Livingston memorial muzeyi bor.

Manbalar 
 Puteshestviya i issledovaniya v Yujnoy Afrike s 1840 po 1856 gg., M., 1955; Puteshestviye po Zambezi s 1858 po 1864 gg. [3 izd.], M., 1956; Posledneye puteshestviye v Sentralnuyu Afriku (per. s angl.), M., 1968.

Adabiyot 
 Adamovich M., Livingston, M., 1939.

Sayyohlar
1813-yilda tugʻilganlar
1873-yilda vafot etganlar
19-martda tugʻilganlar
1-mayda vafot etganlar
Liviya choʻli

Liviya choʻli — Afrikadagi tropik choʻl. Liviyaning sharqiy, Misrning gʻarbiy va Sudanning shimoliy hududlarida, Sahroi Kabirning shimoli-sharqiy qismi. Maydoni 2 mln. km² chamasida. Shimoliy qismi qumtepalarning balandligi 300 m gacha boʻlgan qum bilan qoplangan pasttekislik. Shimoli-sharqida chuqur tektonik soyliklar (Kattara botigʻining yer yuzasi dengiz sathidan 133 m past) bor. Janubiy qismi balandligi 400–500 m, eng baland joyi 1934 m boʻlgan platodan iborat. Iklimi tropik choʻl iqlimi. Oʻrtacha temperatura yanvarda 13—15°, iyulda 32—35°. Yillik oʻrtacha yogʻin 25 mm, shim.da 100 mm gacha, baʼzan bir necha yil yogʻin yogʻmaydi. Oʻsimlik kam. Vohalarda xurmo, shaftoli, oʻrik yetishtiriladi, donli ekinlar ekiladi. Chorva boqiladi. Fayyum va Harga vohalari temir yoʻl orqali Nil vodiysi bilan bogʻlangan.

Manbalar 

Choʻllar
Afrika
Ligatura

Ligatura (ligatura; lotincha ligo, ligatum — bogʻlamoq) — tibbiyotda qon tomirlar va boshqa kovak aʼzolar atrofiga bogʻlanadigan yoki toʻqimalarning bi-tishi uchun operatsiyadan keyin jarohatda qoldiriladigan ip. Odatda, L. sifatida ipak, ketgut, ip, zigʻir tolasi va boshqa ishlatiladi. Qon tomiri hamda toʻqimaning tarkibiga koʻra, soʻriladigan yoki soʻrilmaydigan L. farq qilinadi.

Manbalar
Lignit

Lignit (lotincha lignum yogʻoch — daraxt) — yonuvchi foydali qazilma. Qoʻngʻir koʻmir qatlamlarida daraxt toʻqimasi tuzilishini oʻzida saqlagan kam koʻmirlashgan yogʻoch (asosan, ignabargli daraxtlar). AQSH va baʼzi bir Yevropa mamlakatlarida kam koʻmirlangan qoʻngʻir koʻmir L. deb yuritiladi. Ukrainada Dnepr qoʻngʻir koʻmir havzasi va Zakarpatye qoʻngʻir koʻmir rayonida L. bor. Kimyo sanoati xom ashyosi va yoqilgʻi.

Manbalar
Liditse

Liditse (, ) — Kladno shahri (Chexiya)ning janubi-sharqida joylashgan shaxtyorlarning tarixiy shaharchasi. Ikkinchi jahon urushi davrida nemis fashist bosqinchilari L. aholisini Chexoslovakiya protektori (homiysi) R. Geydrixga suiqasd uyushtirgan chexoslovak vatanparvarlarini yashirganlikda ayblab, 1942-yil 10-iyunda L.ga oʻt qoʻyib, uni yer bilan yakson qilganlar. 15 yoshdan oshgan barcha erkaklar otilgan, bolalar va ayollar konslagerlarga joʻnatilgan. L. nomi Chexoslovakiyaning aholi punktlari roʻyxatidan oʻchirib tashlangan. Chexoslovakiya bosqinchilardan ozod etilgach (1945), L. oʻrnida muzey tashkil etilgan, unga yaqin joyda yangi L. shaharchasi qurilgan.

Manbalar 

 

Chexiya shaharlari
Lids

Lids — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyada. Er daryosi sohilida. UestYorkshir grafligining maʼmuriy markazi. Aholisi 724 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Lids va avtomobil yoʻllarining yirik tuguni, kanal orqali Liverpul porti bilan bogʻlangan. Mamlakatning muhim sanoat markazlaridan. Mashinasozlik va tikuvchilik yetakchi sanoat tarmoqlari. Metallsozlik, jun, poligrafiya, mebel, kimyo, parfyumeriya, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet, shahar muzeyi, kartinalar galereyasi va boshqa bor. Shahar ilk bor qoʻlyozmalarda VII asrda tilga olingan.

Manbalar 

 

Buyuk Britaniya geografiyasiga oid chala maqolalar
Lizotsim

Lizotsim (liz…va yun. zyme — hamirturush), muramidaza — gidrolazalar sinfiga mansub ferment, bakteriya hujayralari pardasini yemiradi. Mukopolisaharidlarda N — atsetilmuramin kislota, R — glyukozid bogʻini va N-atsetilglyukozaminning parchalanishini katalizlaydi. Lizotsim odam va hayvonlar organizmining koʻpgina toʻqima va suyuqliklari (koʻz yoshi, balgʻam, soʻlak, taloq, jigar, shilliq qavatlar), shuningdek, ayrim oʻsimliklar, bakteriyalar va faglarda topilgan; tovuq tuxumi oqsilida ayniqsa koʻp. Tuxum oqsili lizotsimi toʻliq oʻrganilgan, u 129 aminokislota qoldigʻidan iborat, mol.m. 14.000 ga yaqin lizotsizm odam va hayvonlar organizmining tashqi muhit bilan aloqa boʻladigan joylari (koʻz, burun-yutqin va boshqalar)da bakteriyaga qarshi toʻsiq (baryer) hosil qiladi. Lizotsizm preparati koʻz, burun-halqum kasalliklarini davolashda, yarada, kuyganda, akusherlik amaliyotida, shuningdek, oziq-ovqat sanoatida va boshqalarda ishlatiladi.

Manbalar
Likvor

Likvor (lotincha liquor – suyuklik) – (Orqa miya suyuqligi) umurtqali hayvonlar va odamda orqa miya bilan bosh miya boʻshliqlarini toʻldirib turadigan suyuqlik. Tarkibiga koʻra, limfaga yaqin, lekin oqsili kam. Miyaning baʼzi kasalliklarida bu suyuqlikning bosimi va tarkibi oʻzgaradi. Shuning uchun ularni aniqlashda orqa miya suyuqligini oʻrganish muhim ahamiyatga ega.

Manbalar 

.
Liman sugʻorish

Liman sugʻorish, liman usulida sugʻorish - yerni erta bahorda erigan qor va daryolarning toshqin suvlarini limanlarda tutib qolish bilan bir marta bostirib sugʻorish. Ekinlar yetishtirish uchun tuproqda yetarli nam toʻplash maqsadlarida oʻtkaziladi. Liman sugʻorish yarim qurgʻoqchil mintaqalar (Volgaboʻyi, Shimoliy Kavkaz, Gʻarbiy va Sharqiy Sibirning choʻl mintaqalari, Ukraina, Qozogʻiston va boshqalar)ning oʻsimliklar uchun bahorgi bir marta bostirib sugʻorish va soʻngra yozgi yogʻinlar hisobiga tuproqda toʻplanadigan nam zaxirasi kifoya qiladigan sharoitlarida qoʻllanadi. Doimiy sugorish usuliga qaraganda joʻn va 9—30-marta arzonga tushadi. Limanni barpo etishga qilingan xarajat qoʻshimcha hosil evaziga 1—4 yilda qoplanadi.

Limanlarning turiga qarab turli ekinlar yetishtiriladi. Liman sugʻorish tuproq paydo boʻlish jarayonini oʻzgartirish bilan birga ekinlar hosildorligini oshirishga olib keladi. Su-gʻorishning boshqa turlarini qoʻllash mumkin boʻlmagan joylarda oʻrmon daraxtlarini Liman sugʻorish muhim ahamiyat kasb etadi.

Liman sugʻorish nishabligi kichik (0,001—0,002) va tekis relyefli joylarda yuqori samara beradi. Relyefning quyi hamda oʻrta va yuqori qismlarida sunʼiy toʻsiq hosil qilish yoʻli bilan limanlar barpo etish mumkin. Sugʻoriladigan maydon — limanlarda suv maxsus tuproq toʻsiqlar, toʻgʻonlar va turlicha gidrotexnik inshootlar yordamida tutib qolinadi va dalalar boʻylab taqsimlanadi. Tuproqqa singib ketmagan ortiqcha suv suvchiqargichlar orqali tashlab yuboriladi. Limanlar oddiy va pogʻonali, sayoz va chuqur suvli turlarga boʻlinadi.

Ziyomiddin Artukmetov, Abdurahim Ermatov.

Manbalar
Limb

Limb (lotincha limbus — hoshiya) — 1) shtrixlar bilan teng (mas, aylanani graduslar, minutlar va boshqalar) boʻlaklarga boʻlingan yassi metall halqa. L. — astronomik, geodezik, fizik va boshqa burchak oʻlchash asboblarining eng muhim qismi. Burchak oʻlchash asboblarida burchaklarni hisoblash uchun ishlatiladi; 2) Quyosh, Oy, Sayyora gardishining koʻrinadigan cheti.

Manbalar
Limbik sistema

Limbik sistema (lotincha limbus – hoshiya), visseral miya – bosh miyaning anatomik va funksional jihatdan birbiriga yaqin boʻlimlari majmui. Limbik sistema miya poʻstlogʻi bilan ham, poʻstloq osti tuzilmalari bilan ham bogʻlangan boʻlib, hid bilishda va ichki aʼzolar faoliyatini tartibga solishda ishtirok etadi. Lekin Limbik sistemaning asosiy funksiyasi organizmning xatti-harakatlari va ruhiy faolligini yuzaga chiqaradigan oʻz-oʻzidan boshqarilish jarayonlariga bogʻliq. Limbik sistemaning turli qismlariga turli usullar bilan taʼsir etish yoki ularni zararlash yoʻli bilan qoʻrqish, gʻazablanish va shahri k. boshqa holatlarni paydo qilish yoki bartaraf etish mumkin (yana qarang Bosh miya).

Manbalar
Limit

Limit ( — „chek“, „chegara“) — matematikaning muhim tushunchalaridan biri. Agar bir oʻzgaruvchiga bogʻliq ikkinchi oʻzgaruvchi birinchi oʻzgaruvchining oʻzgarish jarayonida a songa cheksiz yaqinlashsa, a soni ikkinchi oʻzgaruvchi miqdorning limiti deyiladi. Bu yerda limit tushunchasi oʻzgarish va cheksiz yaqinlashish jarayoni haqidagi tasavvurga bogʻliq. Limitning aniq matematik taʼrifi 19-asrboshlarida shakllandi (q. Ketma-ketlik). Natijada matematikada yangi usul — limitlar usuli paydo boʻldi. Bu usulning tatbiqi va rivoji differensial hisob va integral hisobning yaratilishiga, matematik analizning vujudga kelishiga olib keldi.

limit nazariyasida limitlarning xossalari tekshiriladi, oʻzgaruvchi miqdor limitning mavjud boʻlishi shartlari oʻrganiladi, bir necha sodda oʻzgaruvchi miqdorlarning limitlarini bilgan holda murakkab funksiyalar limitlarini qisob-lashga imkon beradigan qoidalar to-piladi. Limit nazariyasining asosiy tushunchalaridan biri cheksiz kichik — limiti nolga teng boʻlgan oʻzgaruvchi miqdor tushunchasi. Limit nazariyasining yaratilishiga I. Nyuton, J. D’Alamber, limit Eyler, O. Koshi, K. Veyershtrass, Bolsanolar katta hissa qoʻshishgan.

Manbalar
Limon

Limon, limu (Citrus limon) — rutadoshlar (sitruslar turkumi)ga kiradigan doim yashil koʻp yillik daraxtlar turi, mevali ekin. Vatani — Janubiy va Jan.-Sharqiy Osiyo. Yovvoyi holda oʻsishi aniqlanmagan. Oʻrta Dengiz, AQSH, Meksika, Argentina va boshqa mamlakatlar subtropiklarida, Kavkazning Qora dengiz boʻylarida, Oʻrta Osiyoda (transheyalarda) ekiladi. Shuningdek, uy sharoitlarida oʻstiriladi. Daraxti balandligi 3–7 m, shoxshabbasi yoyiq. Novdalari tikanli, baʼzilari tikansiz. Bar-gi qalin, och yashil, choʻziq-tuxumsimon. Gullari ikki jinsli, oq, xushboʻy. Mevasi tuxumsimon, baʼzan dumaloq. oʻrtacha ogʻirligi 120—400 g ga boradi. Poʻsti sariq, silliq yoki gʻadir-budur, taxir. Eti 8—12 pallali, och sariq, sersuv, nordon. Sharbati tarkibida 3,5—8,1% kislota (asosan, limon kislota), 1,9—3,0% kand, vitamin S (100 g ida 45–140 mg), RR va V hamda pektin moddalar, temir, fosfor, kaliy, kalsiy, magniy tuzlari bor. Asosan, hoʻlligicha yeyiladi, konditer mahsulotlari tayyorlashda, sharbat, limonad, limon kislota olishda ishlatiladi.

L. qalamchasidan va payvandlash yuli bilan koʻpaytiriladi. Bogʻda 2,5><4 sxemada ekiladi. Koʻchati oʻtkazilganidan key-in 3—4-yili hosil beradi. 1 tup daraxti 15–20 kg hosil qiladi. Ochiq bogʻlarda L. kuklam, yoz va kuzda usadi, qishda tinim davriga oʻtadi. Koʻklamda gullaydi, mevasi 150—170 kunda yetiladi. Transheya sharoitida esa kuzda harorati 3—5° ga tushganda oʻsishdan tuxtab, koʻklamda harorat 10—12° ga koʻtarilganda oʻsishni davom ettiradi. Barglari har 2—3 yilda yangilanadi. L. issiqsevar, yorugʻsevar va namga talab-chan oʻsimlik. —1,5, —2° da meva va pishmagan novdalarini, —5, —6° da tupini sovuq uradi. Havo harorati 17—18° da boʻlganda normal rivojlanadi. L. chi-rindiga boy, suvni yaxshi oʻtkazadigan yengil tuproqlarda moʻl hosil beradi. L. Oʻzbekistonda 1949-yildan transheyada oʻstirila boshladi. L.ning Novogruzinskiy, Udarnik, Meyer va boshqa navlar bor. Meyer navi transheya sharoitida ekiladi, daraxti past boʻyli kam tikanli, aprel — mayda yoppasiga gullaydi; koʻchati oʻtqazilgach, 2-yili xreilga kiradi. 4—5 yoshli daraxti 50—70 dona, 9—10 yoshdagisi 120—150 dona meva beradi. Mevasi oktabr— noyabrda pishadi. Keyingi yillarda xalq se-leksioneri, faxriy akademik Zayniddin Faxriddinov yetishtirgan yirik mevali (400—950 g) Toshkent, Yubileyniy nav L.lari ham oʻstirilmoqda.

Adabiyot 
 Kulkov O.P., Muhamedov Sh. Z., Oʻzbekistonning subtropik oʻsimliklari, 1968;
 Faxriddinov 3., Toshkent limoni, T., 1969.

Rixsivoy Joʻrayev.

Manbalar 

Mevalar
Limonad

Limonad yoki lemonad () — chanqov bosadigan spirtsiz ichimlik. Meva (olma, nok, apelsin va boshqalar) sharbatiga suv, shakar, karbonat kislota va xushboʻy taʼm beradigan moddalar qoʻshib tayyorlanadi.

Manbalar 

Ichimliklar
Limfa

Limfa ( — tiniq suv, namlik) — odam va umurtqali hayvonlarning limfa tomirlari va limfa tugunlarida boʻladigan oqsil tabiatli, tarkibiga koʻra, qon plazmasiga yaqin rangsiz yoki och sariq suyuqlik. Organizmda limfa hujayralar va toʻqimalarni oziq moddalar bilan taʼminlash hamda moddalar almashinuvi mahsulotlarini chiqarib tashlash funksiyasini bajaradi. Limfa qondan toʻqimalarga uzluksiz oʻtib turuvchi kislorod va oziq moddalarga boy toʻqima suyukligidan hosil boʻladi; hujayralardan toʻqima suyuqligiga ajralib chiqqan moddalar almashinuvi mahsulotining bir kismi qaytadan qonga oʻtadi, qismani esa suyuqlik bilan limfa kapillyarlariga oʻtib, limfa hosil qiladi. U tarkibi va xossalariga koʻra, qon plazmasidan farqlanadi (oqsili, solishtirma ogʻirligi va yopishqoqgshgi kam boʻladi va hokazo). Odam tanasida taxminan. 1-2 litr limfa boʻladi, u limfa kapillyarlari, limfa tomirlari va limfa yoʻllari boʻylab harakat qilib, venoz qonga quyiladi. Limfa suyuq qism (limfoplazma) va shaklli elementlardan tashkil topgan. Limfoplazma tarkibiga oqsillar, glyukoza, mineral moddalar, neytral yogʻlar kiradi. Limfaning shaklli elementlari limfotsitlar, monotsitlar va leykotsitlarnnt baʼzi turlaridan iborat. Biroq aʼzo faoliyati kuchayganda unda limfa hosil boʻlishi tezlashadi. Limfaning miqdori va kimyoviy tarkibi, jumladan, undagi yogʻ va oqsilning foiz miqdori uning qaysi aʼzodan oqib kelishiga, mazkur aʼzodagi moddalar almashinuvining xususiyatlariga bogʻliq. Masalan, yogʻli ovqat yegandan soʻng ichak limfa tomirlarida koʻp miqdorda yogʻ boʻlganligi tufayli limfa oq rangga kiradi. Ichki sekretsiya bezlaridan oqadigan limfada esa maʼlum miqdorda gormonlar boʻladi. Limfa tugunlarida limfa limfotsitlar bilan boyiydi. Limfa tugunlaridan bir necha marta oqib oʻtib, filtrla-nadi (toʻqimalardan oʻtgan bakteriyalardan va boshqa zararli moddalardan tozalanadi)

Yana qarang 
 Limfa sistemasi.

Manbalar
Limfa tugunlari

Limfa tugunlari, limfa bezlari — odam va yuksak umurtqali hayvonlarning limfa sistemasi tuzilmalari. Limfa tugunlari qon yaratish aʼzosi va kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroblar, ularning toksinlari va umuman zaharli moddalar uchun toʻsiq vazifasini oʻtaydi. Shu tariqa limfaning biologik filtri hisoblanadi. Limfa tugunlari pushti-kulrang, qalin kapsula bilan qoplangan, dumalok, yoki oval shaklli tuzilmalardan iborat; ularda limfo-sitlar hosil boʻlgani uchun limfoid aʼzolar deb ham ataladi. Limfa tugunlari immunobiologik jarayonlar va limfa oqimi (harakati)ni tartibga solib turadi. Limfa tugunlari "darvoza"sidan chiqib, limfa olib ketuvchi tomirlar oʻzaro qoʻshilib, limfa stvolini hosil qiladi, ular ikkita yirik limfa yuliga aylanadi, bulardan vujudga kelgan yirik tomirlar boʻyinda yirik vena kon tomiriga tutashadi. Limfa bilan oqib kelgan kasallik qoʻzgʻatuvchilarini Limfa tugunlari hujayralari qisman yoki butunlay yutib yuboradi (qarang Fagotsitoz). Baʼzi kasalliklar (angina, epidemik parotit va boshqalar)da Limfa tugunlari shishib, kattalashib ketadi.

Yana qarang 

 Limfadenit
 Limfogranulematoz

Manbalar
Limfogranulematoz

Limfogranulematoz (limfa va lotincha granulyoma) — limfa toʻqimasida uchraydigan xavfli oʻsma. Asosan, limfa tugunlari va ichki aʼzolar: jigar, oʻpka, taloq, shuningdek, meʼda-ichak yoʻli, nerv sistemasi, teri va boshqa zararlanadi. Birinchi marta ingliz vrachi T. Xojkin tavsif etganligi uchun (1832-yil) Xojkin kasalligi deb ham ataladi. Hamma yoshdagi kishilarda uchraydi. Kelib chiqish sababi toʻliq oʻrganilmagan. Kaysi aʼzo va limfa tugunlari zararlanganligiga karab, kasallik har xil kechadi. Oʻtkir Limfogranulematozda haro-rat koʻtariladi, limfa tugunlari, jigar, taloq kattalashadi, kamqonlik avj oladi, bemorning darmoni quriydi. Koʻpincha, Limfogranulematoz surunkali kechadi. Rentgenologik tekshirishlarga qarab tashhis qoʻyiladi. Kasallikning oldini olish uchun oʻz vaqtida vrachga murojaat qilish zarur. Davosi: jarroxlik, kimyoterapiya yoki nur buyuriladi.

Manbalar
Lim-ford boʻgʻozi

Lim-ford boʻgʻozi, Limf-ord – Daniyaning shimolidagi boʻgʻozlar sistemasi, Shimoliy dengizni Kattegat boʻgʻozi bilan bogʻlaydi. Uzunligi 180 km. Tor ilon izi oʻzanlar bilan bogʻlangan koʻlsimon kengliklardan iborat. L.-f.b. Vennyussel o.ni Yutlandiya yarim oroldan ajra-tib turadi. Chuq. 3—5 m. L.-f.b.da 90 dan ortiq orol bor, yiriklari – Mors va Fur. Olborg portiga sharq tomondan katta kemalar ham kira oladi, do-imiy ravishda tozalanadigan va ayrim joylari kanallashtirilgan farvater mavjud. L.-f. b.da baliq va ustritsa ovlanadi.

Manbalar 

 

Boʻgʻozlar
Lingvistik atlaslar

Lingvistik atlaslar, dialektologik atlaslar – maxsus dastur- soʻroqlik asosida tayyorlangan, maʼlum bir yoki bir necha oʻzaro yaqin tillarga xos dialektal xususiyatlarning hududiy tarqalish chegarasini aks ettiradigan dialektologik xaritalarning albom shaklida tartibga solingan toʻplami. Lingvistik atlaslar tuzish ishlari maʼlum tilning asosiy dialektik xususiyatlari oldindan maʼlum boʻlgandan soʻng boshlanishi mumkin. Material tuplashga muljallangan dastur-soʻroklikning xususiyati, materialni toʻplash va yozib olish usuli, haritalashtirish tartibi atlas tuzuvchilarning maqsadi, ish hajmi, mavjud imkoniyatlariga karab belgilanadi. Dastur tilning barcha sathlarini yoki ulardan birini – leksika yoki fonetikani – qamrab olishi mumkin. U yoki bu til hodisa-sini aniqlashga qaratilgan savollar miqdori 40—50 tadan bir necha mingtagacha buladi. Lingvistik atlaslar tuzish har bir milliy til dialektologiyasining rivojlanishidagi muhim bosqich boʻlib, u tilni lingvistik geografiya usuli bilan oʻrganish uchun asos vazifasini bajaradi.

Manbalar
Lingvistik geografiya

Lingvistik geografiya yoki Dialektografia — dialektologiyaning bir boʻlimi, unda lahja va shevalarga xos lisoniy unsurlar va hodisalarning hududiy tarqalishi oʻrganiladi. Lingvistik geografiya maʼlum hududda tar kalgan til xrdisalari (tovushlar, grammatik shakllar, soʻzlar)ni aniqlaydi, hududiy til xususiyatlarini xalq tarixi, til tarixi bilan bogʻliq holda qiyoslab, tushuntirib, maʼlum til qodisalarining oʻrni va tarqalish chegarasini atlas va haritalar orqali ifodalaydi. Harita ham, atlas ham lingvistik geografiyaning ifoda vositasi boʻlib, uning asosiy maqsadi tilning taraqqiyot qonuniyatlari va yoʻllarini, aniq bir lahjaning paydo boʻlishi va mavjudligining sabablarini, shuningdek, sheva xususiyatlarining adabiy tilga boʻlgan munosabati va oʻzaro munosabati masalalarini tushuntirib berishdir. Lingvistik geografiya XIX asrning oʻrtalarida paydo boʻldi. Oʻzbekistonda esa lingvogeografik usulda shevalarni oʻrganish 1940-yillarda boshlangan.

Manbalar 

Tilshunoslik
Geografiya
Linza

Linza (nem. Linse, lot. lens — yosmiq; ikki tomoni qavariq shisha) — 1) optikada — ikkala tomoni sferik (yoki boshka shakldagi) sirtlar bilan chegaralangan shaffof jism; yorugʻlik oqimi shaklini oʻzgartirib beradi. Asosan, optik sistemalarning asosiy elementlaridan biri hisoblanadi. Linza, koʻpincha, shishadan tayyorlanadi; infraqizil nurlar yoki ultrabinafsha nurlar uchun shaffof moddalar (kvars, flyuorit va boshqalar) dan tayyorlanadi. Linza sirtining koʻrinishi koʻpincha sferik, maxsus Linzalarda esa sferik boʻlmasligi ham (mas, silindrik) mumkin. Odatda, sferik sirtlar bilan yoki bitta sferik sirt va bitta yassi sirt bilan chegaralangan Linzalar keng qoʻllanadi. Shak-liga koʻra, Linzalar qavariq va botiq xillarga boʻlinadi. Sferik sirtlarning S va S2 markazlari orqali oʻtgan MM, toʻgʻri chiziq Linzaning bosh optik oʻqi, O nuqta optik markazi deb ataladi. Linzaning optik markazi orqali burchak ostida oʻtuvchi har qanday toʻgʻri chiziqlar Linzaning qoʻshimcha optik oʻqlari deyiladi.

Linzani koʻplab prizmalarning yigʻindisi deb tasavvur qilish mumkin (4-rasm). Qavariq Linzalar parallel nurlar dastasini yigʻib beradi [ularni yigʻuvchi (musbat) Linzalar deyiladi]; Botik Linzalar yorugʻlikni har tomonga tarqatib yuboradi [ularni tarqatuvchi (manfiy) Linzalar deb ataladi]. Parallel nurlarni musbat Linzalarda bir nuqtada — Linzaning bosh fokusida, manfiy Linzalarda esa (tarqalayotgan nurlarni) Linzaning mavhum bosh fokusida yigʻish mumkin. Manfiy Linzalarda buyumning mavhum tasviri, musbat Linzalarda haqiqiy, ammo teskari tasviri oli-nadi. Linzaning optik markazidan foku-sigacha boʻlgan masofa Linzaning fokus masofasi deyiladi. Optik asboblarda, Linzalarning optik aberratsiyasi tufayli, bir necha Linzalar ishlatiladi; 2) akustikada— tovush yoʻnalishini oʻzgartira oladigan (tovushni fokuslaydigan) qurilma. Optik Linza kabi akustik Linza ham ikki ish sirti bilan chegaralanadi. Bu ikki sirtning sindirish koʻrsatkichi asosiy tav-sifi boʻladi. Shu sababli Linza materiali shaffof boʻlganida uning toʻlqin qarshiligi muhitning toʻlqin qarshili-giga yaqin boʻlishi shart. Akustik Linza kattiq, suyuq, gazsimon moddadan iborat boʻlishi mumkin. Havoli Linzalar radioapparaturalarda, qattiq va suyuq Linzalar defektoskopiyada, tibbiyot diagnostikasida qoʻllanadi, shuningdek, ultra-tovushdan foydalanish (texnika va biologiya)da uni konsentratsiyalash (yigʻish) uchun ishlatiladi.

Manbalar
Linogravyura

Linogravyura {linoleum va gravyura) — linoleumga boʻrttirib ishlangan gravyura (ksilografiya usuliga oʻxshash). 20-asr boshlarida yuzaga keldi. Badiiy ifodaning aniqligi, tasvir bajarilayotgan materialning yumshoqligi tufayli oq va kora rangning keskin kontrastligiga, chiziqlarning aniq va ifodaliligiga erishilishi, tezkor ishlanish imkoniyati, katta hajmdagi qogʻozlardan foydalanish mumkinligi, tirajining koʻpligi kabi badiiy xususiyatlari bilan bosma grafikada keng oʻrin egalladi. Rangli bosmada koʻp qoʻllanadi. Ksilografiyaga uslub jihatdan yaqin boʻlsa ham mustaqil rivojlandi. 20-asr oʻrtalarida bir necha L. maktablari shakllandi. Lotin Amerikasi ("Xalq grafikasi ustaxonasi", Meksika; "Gravyura doʻstlari klubi", Braziliya va boshqalar), AQSH, Fransiya, Daniya, Rossiyada keng taraqqiy etdi.

Oʻzbekistonda rassomlardan G. Chiganov, K. Basharov, A. Siglinsev, V. Parshin va boshqa birinchilardan boʻlib L.ga murojaat qildilar. Dastgoh rasmlari va kitob bezaklarida L. usulidan keng foydalaniladi.

Manbalar
BBC



BBC 
British Broadcasting Corporation (inglizchadan tarjimasi: Britan Tarqatuv Korporatsiyasi), qisqartmasi: BBC (), Buyuk Britaniya ijtimoiy tarqatuv korporatsiyasidir.Birlashgan Qirollikda radioeshittirish olib borish uchun tuzilgan. 23 ming nafar xodimi bilan jahondagi eng yirik tarqatuvchi boʻlib turipti. BBC shtab-kvartirasi Londondagi Broadcasting House binosida joylashgan.

BBC 
1927-yil Londonda tashkil etilgan. 5 dastur (siyosat, iqtisod, biznes, madaniyat va sport) boʻyicha radioeshittirishlar berib boriladi; 1936-yildan 2 kanal boʻyicha teleeshittirish ham (umumiyommabop va madaniy-maʼrifiy sohalarda) beriladi. Chet elga eshittirishlar (BBC Umumjahon xizmati) kechayu kunduz (24 soat) ingliz va 40 dan ortiq xorijiy tilda berib, BBC Oʻzbek tahririyati 1994-yil noyabr oyida tashkil etilgan, eshittirishlar oʻzbek tilida olib boriladi. 1996-yil mart oyigacha faqat qisqa toʻlqinda eshittirishlar berilgan boʻlsa, keyinchalik oʻrta va oʻrta qisqa toʻlqinlarda berilmoqda. BBCʼning Oʻzbekiston tahririyati Oʻrta Osiyo va Kavkaz xizmati tarkibiga kiradi, mazkur xizmat oʻzbek tilidan tashqari qozoq, qirgʻiz, ozarbayjon va rus tillarida eshittirishlar beradi. BBC jahondagi koʻpchilik davlatlarda keng yoyilgan muxbirlik tarmogʻiga ega.

Amerikaliklar orasida so'rov otkazilganida BBC ga koproq ishonishi aytilgan.

Logolari

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

 
 BBC oʻzbekcha xizmati
Lins

Lins — Avstriyadagi shahar. Yuqori Avstriya yerining maʼmuriy markazi, yirik sanoat shahri. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni, Dunay daryosidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Aholisi 188 ming kishi (2000). L.da mamlakatda eng yirik "Fyost" metallurgiya kti qurilgan. Mashinasozlik, elektronika, kimyo, oyna-shisha, qogʻoz, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Oliy oʻquv yurtlari, konservatoriya, muzeylar bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan 16—20-asrlarda qurilgan Yangi va Eski soborlar, imperator saroyi va boshqa saqlangan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Avstriya shaharlari
Lion

Lion — Fransiyadagi shahar. Rona departamentining maʼmuriy markazi va Lionne tarixiy viloyatining bosh shahri. Rona va Sena daryolarining quyilish joyidagi port. Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Axolisi 453,1 ming kishi (1999).

Lion qadimda gallar manzilgohi sifatida yuzaga kelgan. Miloddan avvalgi 43 yildan rimliklar koloniyasi, V—VI asrlarda Burgundiya qirolligi poytaxti. 6-asrda franklar tomonidan ishgʻol qilingan, XI —XII asrlarda "Muqaddas Rim imperiyasi" tarkibida boʻlgan. 14-asrda Lion Fransiya qiroli mulkiga oʻtgan va Kommuna maqomini olgan. 1942-yilda nemis fashistlari bosib olgan. 1944-yilda ulardan ozod qilingan.

Lion — mamlakatning muxim sanoat, savdo, moliya va madaniy markazi. Asosiy sanoat tarmoqlari — mashinasozlik va stanoksozlik; elektrotexnika, toʻqimachilik, kimyo (mineral oʻgʻitlar, boʻyoq, sintetik kauchuk, plastmassa ishlab chiqarish, farmatsevtika) sanoati korxonalari mavjud. Shahar chetida neftni qayta ishlash zavodi qurilgan. Ipakchilik va ipak matolar, trikotaj va boʻyoqlar ishlab chiqarishning Yevropadagi qadimgi markazlaridan (15-asrdan). Universitetlar, muzeylar, jumladan, tarix, arxeologiya, matolar muzeylari, qadimgi Rim davri teatri bor.

Metropoliten qurilgan. 15—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Har yili Yevropa savdo-moliya yarmarkalari oʻtkaziladi (15-asrdan).

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Rhône shaharlari
Irena Lipene

Irena Yuozo Lipiene (1939.25.12, Kaunas) — rassom, vitrajchi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Vilnyus badiiy institutini tugatgan (1965). Oʻz ijodi bilan respublika mahobatli bezak sanʼati rivojiga hissa qoʻshdi. "Shamollar guli" (1984, Toshkent teleminorasidagi "Koinot" restoranining sharq zalida), "Yonish" (1986, Qoʻqon musiqali drama teatri-da) va boshqa kompozitsiyali vitrajlar, chiroqdonlar, qandillar (Toshkent metropolitenining "Mustaqillik maydoni", "Hamid Olimjon", "Pushkin" bekatlarida), "Quyoshga madhiya", "Oy", "Sayyoralar paradi" (1987, Toshkent viloyati "Kuyosh" ilmiy ishlab chiqarish bir-lashmasida) va boshqa asarlar muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Oʻzbekistonlik ayol rassomlar
Lipidlar

Lipidlar (yunoncha:lipos — yogʻ) — barcha tirik hujayralar tarkibida boʻladigan yogʻsimon moddalar. Tirik organizm hayot faoliyatida lipidlar muhim ahamiyatga ega. Lipidlar biologik membrananing asosiy komponentlaridan biri boʻlib, hujayralarning oʻtkazuvchanligiga, koʻpgina fermentlarning faolligiga taʼsir koʻrsatadi, nerv impulsini uzatishda, muskullar qisqarishida, hujayralararo kontaktlarni yuzaga keltirishda va immunokimeviy jarayenlarda qat-nashadi. Lipidlarning yana bir funksiyasi energiya rezervi, hayvon va oʻsimliklarda suv qochiruvchi himoya va termoizolyasiya qoplamasi hosil qilish, shuningdek, turli organlarni mexanik taʼsirlardan saqlashdan iborat.

Koʻpchilik lipidlar yuqori yogʻ kislotalari, spirtlar yoki aldegidlarning hosilalaridir. Kimyoviy tarkibiga koʻra, Lipidlar bir necha sinfga boʻlinadi. Oddiy Lipidlar yogʻ kislotalari (yoki aldegidlar) va spirtlar qoldigʻidan tarkib topgan moddalardan iborat. Bularga yegʻlar (triglitseridlar va boshqa tabiiy glitseridlar), mum (yogʻ kislotalari va yogʻ spirtlari efirlari) va diol Lipidlar (yogʻ kislotalari va etilenglikol yoki b. ikki atomli spirtlar efirlari) kiradi. Murakkab Lipidlar ortofosfat kislota hosilalari (fosfolipidlar) hamda qand qoldiqlari (glikolipidlar)dan tarkib toptan moddalardan iborat. Murakkab Lipidlar molekulalarida koʻp atomli spirtlar — glitserin (glitserin-fosfatidlar) yoki sfingozin (sfingolipidlar) ham boʻladi. Koʻpchilik Lipidlar sirt faol moddalar hisoblanadi. Lipidlar organizmda lipazalar taʼsirida fermentativ gidrolizga uchraydi. Bu jarayonda ajralib chiqayotgan yogʻ kislotalar (adenozintrifosfat kislotalar — ATF) va koferment A bilan taʼsirlashib faollashadi, soʻngra oksidlanadi. Koʻpchilik Lipidlar hujayralarda oqsillar bilan kompleks murakkab moddalar (lipoproteidlar) holida boʻladi.

Lipidlar ekstraksiya usuli bilan olinadi. Oziq-ovqat sifatida, tibbiyotda kasallarni davolashda hamda turli sanoat tarmoqlarida ishlatiladi (yana qarang Yogʻ).

Manbalar
Fritz Albert Lipmann

Fritz Albert Lipmann (1899.12.6, Kenigsberg, hozirgi Kaliningrad — 1986) — amerikalik biokimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1950-yildan). Asosiy ilmiy ishlari toʻqimalardagi moddalar almashinuviga oid. Uglevodlar metabolizmida fosfatlar fosfat guruxlarini yoʻqotib, nisbatan oz, baʼzan koʻp miqdorda energiya ajratib chiqarishi mumkin. Shunga asoslanib energiyasi kam va energiyaga boy fosfatlar mavjudligini, ular har qaysisining tavsifli strukturasini aniqladi. Kabutar jigaridan fermentativ reaksiyalarda atsil guruxlarini tashishda ishtirok etadigan birikmani ajratib oldi va unga A konforment deb nom berdi (1947), uning tuzilishini tekshirdi va biologik rolini aniqladi. Nobel mukofoti laureati (1953).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1899-yilda tugʻilganlar
12-iyunda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
24-iyunda vafot etganlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
William Lipscomb

William Nunn Lipscomb Jr (1919.9.12, Klivlend — 2011.14.4) — amerikalik fizik-kimyogar, AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1961-yildan). Garvard universiteti professor (1959-yildan). Asosiy ilmiy ishlari molekulalarning fazoviy va elektron strukturalari orasidagi bogʻlanishni, ularning fizik, kimyoviy va biologik xossalari orasidagi bogʻlanishni oʻrganishga ionlaridagi 2 ta bor ionini ikkita uglerod atomlariga almashtirib karboranlar olish mumkinligini isbotlagan (1961). Past temperaturali rentgen strukturaviy analiz usulini rivojlantirgan. Fermentativ katalizni tadqiq qilgan. Nobel mukofoti laureati (1976).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
9-dekabrda tugʻilganlar
1919-yilda tugʻilganlar
14-aprelda vafot etganlar
2011-yilda vafot etganlar
Amerikalik olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Lison ut-tayr

Lison ut-tayr (arab. – „Qush tili“) – Alisher Navoiyning dostoni, oʻzbek mumtoz adabiyoti va oʻzbek adabiy tilining muhim yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Asar 1498 – 99-yillarda fors shoiri Farididdin Attorning „Mantiq ut-tayr“ asari taʼsirida yozilgan. Navoiy asar syujeti va bosh gʻoya xususida Attorga izdoshlik qilgan. „Lison ut-tayr“ – falsafiy doston boʻlib, shoir unda majoziy obrazlar, qahramonlarning sarguzashtlari orqali tasavvuriy gʻoyalarini ifodalagan. Navoiy asarda Xudo tashqarida emas, sening oʻzingda, degan fikrni olgʻa suradi. Shu yoʻsinda insonni ulugʻlaydi, uning kamolotga erishish yoʻlini yuksak sheʼriy mahorat bilan bayon etadi. Asarning barcha gʻoyasi odamning tarbiyasini koʻrsatishga qaratilgan.

„Lison ut-tayr“ dostoni 3598 baytdan (176 kichik bobdan) iborat boʻlib, aruz vaznining ramali musaddasi maqsur (foilotun – foilotun – foilon) vaznida yozilgan. Asardagi boblar alohida epizodlardan, savol-javoblardan, kichik hajmli hikoya va masallardan tashkil topgan. Asardagi hikoyalarda Navoiy buyuk hikoyanavis sifatida koʻzga tashlanadi.

Nasriy bayoni 

Bir kuni guliston, boʻston, oʻrmon, dengiz va biyobon qushlari majlis tuzadilar. Majlisda qushlar oʻrin topolmay, parokanda boʻlishadi. Shunda Hudhud ularga bir yoʻlboshchi kerak ekanligi, uning nomi Semurgʻ ekanligi haqida xabar qiladi. Barcha qushlar Semurgʻ huzuriga yoʻl olishadi. Yoʻlda ular: Talab, Ishq, Maʼrifat, Istigʻno, Tavhid, Hayrat, Faqru Fano vodiylarini bosib oʻtishadi. Bu vodiylarda ular turli xil qiyinchiliklarga duch kelishadi. Safar davomida turli xil qushlar, turli xil vaziyatlarda safarni tark etishadi va halok boʻlishadi. Yakunda Faqru Fano vodiysiga yetib kelgan 30 nafar qush oʻzlarining „Simurgʻ“ ekanligini anglab yetishadi. Ular fano yoʻlini bosib oʻtib, boqiylikka erishadi. Har bir Vodiy bayonidan soʻng ibratli hikoyatlar keltirilgan. Asardagi eng uzun hikoyat „Shayx Sanʼon“ haqidagi hikoyatdir.

Adabiyot 
 Sharipov Sh., Alisher Navoiy „Lison ut-tayr“ dostonining genezisi va gʻoyaviy-badiiy xususiyatlari, T., 1982;
 Sultonmurod O., Naqshband va Navoiy, T., 1996.

Manbalar 

Alisher Navoiy asarlari
Tasavvuf adabiyoti
Lissabon

Lissabon — Portugaliya poytaxti. Mamlakatning eng muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Eshtremadura tarixiy viloyati va Lissabon okrugining markazi. Atlantika okeani qirgʻogʻidan 15 km ichkarida. Teju daryosi estuariysi oʻng sohilidagi yirik port. Muxim temir yoʻl tuguni. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Aholisi 678 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari, shahar atrofi bilan 2,5 mln. kishi). Iklimi subtropik okean iqlimi, yillik oʻrtacha temperatura 16°.  Lissabonoʻrnida qadimda iberi qabilasining manzilgohi boʻlgan. Miloddan avvalgi 2-asrda L.ni rimliklar, 6-asrda vestgotlar, 8-asrda arablar bosib olganlar (L.ning arabcha nomi AlOshbuni yoki Lishbuna). 1147-yildan Portugaliya qirolligi tarkibida. 1255—56 yillardan mamlakat poytaxti, 1581 — 1640-yillarda Ispaniya hukmronligi ostida boʻlgan. 1640-yilda Portugaliya mustaqilligi uchun boʻlgan qoʻzgʻolon markazi ga aylangan. 1755-yildagi halokatli zilziladan soʻng shahar butunlay qayta qurilgan. 1807—08 yillarda L.ni Napoleon askarlari bosib olgan.

Lissabonva shahar atrofida metallurgiya, mashinasozlik (kemasozlik va kema remonti, vagonsozlik, metall va elektrotexnika jihozlari ishlab chiqarish va boshqalar), kimyo (jumladan, sintetik kauchuk va farmatsevtika mahsulotlari ishlab chiqarish) va metallsozlik, neftni qayta ishlash, oyna-shisha, chinni, yogʻochsozlik sanoatining koʻplab korxonalari mavjud. Xalq isteʼmoli tovarlari ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan toʻqimachilik, tikuvchilik sanoatlari jadal rivojlandi. L.da yirik birlashmalarning boshqaruv organlari, savdo firmalari, yirik banklar, chet el kompaniyalari vakolatxo-nalari joylashgan.

Lissabonxalqaro turizmning yirik markazlaridan. Balneologik kurort va dam olish zonalari va uning atrofida meʼmoriy yodgorliklari koʻp: San-Jorji qalʼasi (14-asr), Jeronium monastiri (1502—20), qirol saroyi (16-asrda tiklangan) va boshqa

L.da universitet, Katolik universiteti, Fanlar akademiyasi, Harbin akademiya, Milliy musika akademiyasi, nafis sanʼat maktabi, ilmiy tadqiqot muassasalari, muzeylar, teatrlar, kartinalar galereyasi, botanika bogʻi bor.

Manbalar
Lissabon universiteti (1911–2013)

Lissabon universiteti — Portugaliyadagi qad. va yirik universitetlardan biri. 1290-yil qirol Dinish I ning farmoniga muvofiq tashkil etilgan. Bir necha marta Lissabondan Koimbruga koʻchirilgan, 1911-yil qayta tiklangan. Arxeologiya, geogr., tarix, psixologiya, filol., falsafa, pedagog, tibbi-yot, huquq, geol., matematika va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 17 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

Manbalar 

Portugaliyadagi universitetlar‎