Ispaniyaning yadroviy dasturi

Ispaniyaning yadroviy dasturi, shuningdek,Islero loyihasi () Fransisko Franko hukmronligi davrida, shuningdek,Ispaniyada demokratik boshqaruvning boshida amalga oshirilgan,Ispaniyaning oʻz yadro qurolini yaratish boʻyicha dasturi edi. Ammo bu dastur 1981-yilda Amerika Qoʻshma Shtatlari bosimi ostida yopildi.

Tarixi 
1955-yilda Ispaniya „Tinchlik uchun atomlar“ dasturi doirasida AQSh bilan yadroviy hamkorlik shartnomasini imzoladi.1958-yil dekabr oyida Fransisko Franko Madrid shahrida Xuan Vigon yadroviy energiya markazini ochdi.1956-yilda mustaqillikka erishgan Marokash bilan munosabatlari qiyinlashgani sababli,Ispaniya Oliy Bosh shtabi Marokashning Seuta,Melilla,Ispaniya Sahroi yoki boshqa ispan mulklariga daʼvolarini oldini olish uchun yadroviy bomba ishlab chiqishni koʻrib chiqdi.1963-yilda hukumat xalqaro hamjamiyatning ortiqcha eʼtiborini jalb qilmasdan atom bombasini yaratish imkoniyatlari toʻgʻrisida maxfiy hisobotni topshirdi. Palomares ustidagi samolyot halokati ham bu borada maʼlumot manbai boʻldi.

Loyihaning nomi buqa jangchisi Manoleteni oʻldirgan buqaning taxallusi edi.Loyiha rahbari etib Pensilvaniya shtat universiteti va Chikagodagi (AQSh) Argonna milliy laboratoriyasida yadro fizikasi boʻyicha tahsil olgan va ilmiy tadqiqotlarda katta tajribaga ega boʻlgan muhandis va havo kuchlari general-mayori Gilermo Velarde tayinlandi. Ish ikki bosqichga boʻlingan:atom bombasining oʻzini loyihalash va yadro reaktorini qurish, reaktor yoqilgʻi elementi zavodi va plutoniy qazib olish zavodi qurish rejalashtirilgan edi. Bomba yasashni osonlashtirish uchun ular unda plutoniydan foydalanishga qaror qilishdi.1966-yilda Velarde boshchiligidagi ispan fiziklari Palomaresdagi avariyani tahlil qilib,1952-yilda AQShda Stanislav Ulam va Edvard Teller tomonidan ishlab chiqilgan va 1954-yilda Sovet Ittifoqida Andrey Saxarov tomonidan takrorlangan termoyadroviy bombalarning asosi boʻlgan Teller-Ulam sxemasini mustaqil ravishda 1966-yilda Fransiyada kash etildi.

1966-yilda Franko Velarde bilan uchrashuv oʻtkazdi, unda u „metallda“ yadroviy bomba yigʻishni buyurdi, lekin loyiha boʻyicha nazariy ishni nomaʼlum muddatga qoldirildi. Franko Ispaniya yadro bombasini sir saqlashning iloji yoʻqligiga ishondi, ular ertami-kechmi uning chet elda mavjudligini bilib olishadi va keyingi iqtisodiy sanksiyalarning oldini olishni xohlashdi. General tadqiqotni qurolli kuchlar ishtirokisiz davom ettirishga ruxsat berdi va oʻsha paytda muzokaralar olib borilayotgan yadro qurolini yaratishni taqiqlovchi xalqaro shartnomani imzolamaslikka vaʼda berdi.1968-yil 1-iyulda deyarli ellikka yaqin davlat Yadro qurolini tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnomani imzoladi, ammo Ispaniya ular orasida emas edi. Oʻsha yili Yadro energetikasi kengashi binosida (hozirgi Energetika, atrof-muhit va texnologik tadqiqotlar markazi) qurol-yarogʻ darajasida plutoniy ishlab chiqarishga qodir birinchi Ispaniya yadro reaktori oʻrnatildi va keyingi yili ushbu materialning birinchi grammlari ishlab chiqarildi.

1971-yilda Oliy Bosh shtab boshligʻi Manuel Diez-Alegriyaning iltimosiga binoan Velarde yana Islero loyihasini boshladi. Plutoniy Vandelos atom elektr stantsiyasida tinchgina ishlab chiqarilishi kerak edi – fransuz texnologiyasidan foydalangan holda, chunki Sharl de Goll Ispaniyaning atom bombasini qoʻllab-quvvatlagan va Sahroi Kabir choʻli sinov maydoni sifatida koʻrib chiqilgan.1977-yilda Soriyadagi Yadro tadqiqotlari markazining rejalashtirilgan ishlab chiqarish quvvati maʼlum boʻldi:yiliga 140 kilogramm plutoniy, bu yiliga 23 ta bomba yasash uchun etarli edi. Ammo AQSh bosimi kuchaydi va 1981-yilda Ispaniyaning demokratik hukumati loyihani bekor qilishga va materiallarni MAGATE inspektorlariga topshirishga rozi boʻldi.1987-yilda Ispaniya Yadro qurolini tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnomani imzoladi va bu loyihani ramziy ravishda tugatdi.

Manbalar 

Ommaviy qirgʻin qurollari
Atom bombasi
Yadro loyihalar
Yadroviy qurol