yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Sayfi Shamsiyev

Sayfi Shamsiyevich Shamsiyev (1-dekabr, 1914-yil, Namangan, OʻzSSR — 14-dekabr, 1995-yil, Toshkent, Oʻzbekiston) — pediatr, Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), tibbiyot fanlari doktori (1951), professor (1951), Toshkent tibbiyot institutining (hozirgi Toshkent tibbiyot instituti) pediatriya ftini tugatgach (1936), shu institut pediatriya kafedrasida aspirant (1936—1940), assistent (1941—1945), Toshkent tibbiot akademiyasi bolalar kasalliklari propedevtikasi kafedrasi mudiri (1951—1972). 1972-yildan Oʻrta Osiyo tibbiyot pediatriya instituti fakultet pediatriya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari bolalarda nafas, yuraktomir va hazm aʼzolari kasalliklarini oʻrganishga bagʻishlangan.

Biografiyasi 
1914-yil 1-dekabrda Namanganda tugʻilgan.

1931—1936-yillar oraligʻida Toshkent tibbiyot institutining pediatriya fakultetida tahsil oldi. 1936—1940-yillarda shu institutning aspirantura bosqichida o‘qigan. 1946—1950-yillarda SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasining Pediatriya ilmiy-tadqiqot institutida doktorantura bosqichida tahsil oldi.

1940—1972-yillar oraligʻida Toshkent tibbiyot instituti bolalar kasalliklari kafedrasi assistenti boʻlgan. 1951—1972-yillar oraligʻida esa bolalar kasalliklari propedevtikasi kafedrasi mudiri lavozimlarida ishlagan. 1958—1961-yillar oraligʻida pedagoglik faoliyati bilan bir vaqtda pediatriya fakulteti dekani lavozimida ham maʼmuriy va ilmiy ishlar bilan shugʻullangan. 1968-yil Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi unvonini egallagan. 1972-yildan Oʻrta Osiyo tibbiyot pediatriya institutida (hozirgi Toshkent pediatriya tibbiyot instituti) bolalar kasalliklari propedevtikasi kafedrasi mudiri lavozimida dars berib kelgan.

Ilmiy-pedagogik faoliyat 
Shamsiyevning asosiy ilmiy-pedagogik faoliyati bronxopulmoner patologiya, pediatriya, yurak-qon tomir tizimi kasalliklari sohasidagi masalalar bilan bogʻliq edi. Shamsiev Butunittifoq bolalar shifokorlari ilmiy jamiyati Prezidiumi aʼzosi, 1962—1980-yillar oraligʻida Oʻzbekiston bolalar shifokorlari ilmiy jamiyati raisi boʻlgan.

1951-yilda u „Bolalarda digitalisdan foydalanish boʻyicha klinik va eksperimental materiallar“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi, 1952-yilda unga professor ilmiy unvoni berildi. 1974-yilda SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasining muxbir aʼzosi etib saylandi. Shamsiyev rahbarligida bir yuz o‘ttizga yaqin ilmiy ishlar, jumladan, to‘qqiz monografiya yozildi. Katta tibbiyot ensiklopediyasi tahririyati „Pediatriya“ muharriri boʻlgan.

Shamsiyev 1995-yil 14-dekabrda 84 yoshida Toshkent shahrida vafot etgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Osnovi klinicheskoy fonokardiografii u detey (v soavtorstve), T., 1976; Farmakoterapiya u detey, T., 1997.

14-dekabrda vafot etganlar
1995-yilda vafot etganlar
Oʻzbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan arboblari
Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
SSSR shifokorlari
1-dekabrda tugʻilganlar
1914-yilda tugʻilganlar
Shamsiya

Shamsiya (arabcha quyosh yili)— Quyoshning Yer atrofida yillik koʻrinma aylanish davri — tropik yil. Ushbu yil Quyosh kalendarini tuzishda asos qilib olinadi va ular shamsiy (yoki quyosh) kalendari deyiladi (qarang Kalendar). 

ShАMSIYa. Xalvatiya va bayramiya tariqatlaridagi 
shoxobcha nomi. Sirojiddin (yoki Zohiriddin) U m a r 
ibn Аkmaluddin Lahjiy Xilvatiy (vaf. 1397 y.) asos

solgan va sunniy tariqatlar sirasiga kiritiladigan 
tariqat. Shimoli-gʼarbiy Eronda tashkil topgan xalvatiya 
keyinchalik toʼrt asosiy shoxobchaga boʼlingan va keyin 
ulardan yuzaga kelgan shoʼʼbalar tashkil topgan. Ular 
ravshaniya, jamoliya, ahmadiya va shamsiya. Shamsiyaning 
asoschisi Shamsiddin Аhmad Sivosiy (vaf. 1597 y.) 
Sivos hududida faoliyat koʼrsatgan. Bu shoʼʼba Аbdulahad 
Nuriy Sivosiy (vaf. 1650 y.) tomonidan Istanbulda keng 
tarqalgani uchun u yerda sivosiya deb ham atalgan. Yana bir 
«shamsiya» shoxobchasi esa onadoʼlilik mashhur tasavvuf 
namoyondasi Hoji Bayram Valiy (vaf. 1430 y.) tomonidan 
asos solingan bayramiya tariqatiga tegishli. Bayramiya 
tariqati asosan uch shoxobchaga boʼlingan: shamsiya-bayramiya, 
malomiyayi-bayramiya va jalvatiya. Ularning birinchisi 
Hoji Bayramning eng ilgʼor muridi, Sulton Fotih 
Muhammadxonning ustozi Oqshamsiddin davom ettirgan 
tarmoq. Bayramiyaning anʼanalari asosan shamsiya va 
uning tarmogʼi boʼlgan himmatiya tarmogʼida davom etgan. 
Bu tariqat shia va botiniylikdan taʼsirlanmagan. Bu 
tarmoqdan tannuriya. himmatiya va isaviya shoxobchalari 
tarqalgan. Bu tarmoqda jahriy zikr qilinadi. Hoji 
Bayramdan asar qolmagani va bu tariqatning aksar nazariy 
asoslari Oq Shamsiddin tomonidan yozilgani ham qayd 
qilinadi.
Аdabiyotlar

Manbalar 

Tasavvuf
Shamsiya yili
Shamsuddin Kulol maqbarasi

Shamsuddin kulol maqbarasi — Qashqadaryo viloyati Shahrisabz shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (15-asr). Amir Temurning otasi Amir Taragʻoy va Temurning piri Shamsuddin Kulol qabri ustiga bunyod etilgan. Goʻrxonaning tarhi toʻrtburchak (12,1x10,6 m) shaklda, pishiq gʻishtdan qurilgan, toʻrdagi devori ravoqli toqchalardan tashkil topgan. O'ymakori eshigi mayda gulli, uning islimiy naqshi va kufiy yozuvi nodir hisoblanadi. Maqbaraning kulohiy (qirrador) gumbazi 20-asr boshlarida buzib tashlangan, oʻrni bir ustunli tekis tom bilan taʼmirlangan. Shayx Shamsuddin kulol maqbarasi Amir Temur davrida shakllangan yangi meʼmoriy uslubning ilk namunasi hisoblanadi, ayniqsa, bino ichidagi gumbaz osti tuzilmasi — oʻzaro kesishgan ravoqlar va ular orasidagi qalqonsimon bezaklari meʼmoriy uslubga muhim taʼsir koʻrsatgan.

Joylashuvi 
Shamsuddin kulol maqbarasi „Dorut Tilovat“ majmuasi tarkibida joylashgan. Dorut Tilovat soʻzining maʼnosi „tilovat qiluvchilar“ deganidir.

Tuzilishi 

Goʻrxona toʻrtburchak shaklda qurilgan boʻlib, umumiy maydon 12.1x10.6 metrni tashkil etadi. Inshoot toʻlaligicha pishiq gʻishtdan barpo etilgan. Kirish eshigi gullar bilan oʻymakorlik asnosida yaratilgan. Unda islimiy naqsh va kufiy yozuvlari joy olgan. Yogʻoch darvoza buxorolik ganjkor ustalar tomonidan tayyorlangan.

Maqbaraning qirrador gumbazi mavjud boʻlgan. Ammo 20-asrda mazkur gumbaz qulab tushadi va keyinchalik uning oʻrniga oddiy tekis tom oʻrnatiladi.

Shamsiddin kulolning koʻmilgan hujrasi ham koʻfiycha yozuvlar bilan bezatilgan boʻlib bu asosiy bino hisoblanadi. Ikkinchi bino esa shakldor gʻishtlardan qad rostlagan. Oʻz davrida masjid darvozalari, ibodat qilish uchun maxsus joylar, tahorat olish uchun sakkiz qirrali hovuz, shu bilan birgalikda, balandligi 10.5 metrga teng boʻlgan minora barpo etilgan. Maqbara atrofida marmar zina-poyali kichik bogʻ va gʻishtin yoʻlaklar mavjud boʻlgan.

Tarixi
Mazkur maqbaraning qurilishi Amir Temurning farmoni bilan 1373-yilda boshlangan. Qurilish ishlari 1374-yilda nihoyalangan. Maqbara va majmua tarkibiga kiruvchi Miro Ulugʻbek tomonidan barpo etilgan Gumbazi sayidon maqbarasi ham bir nechta hujralardan tarkib topgan. Bu yerda Amir Temurning otasi Muxammad Taragʻay va Amir Temurning ustozi Shayx Shamsiddin kulolning qabrlari joylashtirilgan.

Taʼmirlanishi 
Ilk mustaqillik yillarida kogonlik dindorlar va naqshbandiya tariqati yetakchilari tomonidan Shamsiddin kulol dafn etilgan joyga yaqin hududda birmuncha oddiy maqbara bunyod etilgan. Ammo, avliyoning ayni koʻmilgan joyi aniqlanmay qolgan. 2008-yilda ayni hudud aniqlanib shu yerdagi 6 gektar maydonda ikki qavatli maqbara barpo etilgan.

Yana qarang 
 Shamsuddin kulol
Dorut Tilovat

Adabiyotlar

Manbalar 

Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Shahrisabzning tarixiy markazi
Shamsulmulk

ShamsulmulkShamsulmulk, Malik Shamsulmulk (Nasr) ibn Ibrohim Tamgʻachxon (1020 — 1080, Buxoro) — Qoraxoniylar hukmdori (1068—80).

Gʻarbiy qoraxoniylar xoqonligi asoschisi Ibrohim ibn Nasrning oʻgʻli. Saljukiylar sultoni Alp Arslonning bevaqt oʻlimidan keyin ShamsulmulkTermiz va Balxni qisqa muddat ishgʻol qilib turgan. Biroq tez orada Alp Arslonning vorisi Malikshoh bu shaharlarni oʻz davlatiga qayta qoʻshib olgan. Boshqa tarafdan Qodir Yusuf Tamgʻachxon va uning oʻgʻillari Shamsulmulkka qarshi kurash olib borib, undan Sirdaryoning shimoli va Fargʻona vodiysini tortib olganlar. Shamsulmulk Movarounnahr, xususan, Buxoroda katta qurilishlar olib borgan. 

"Buxoro tarixi" asarida keltirilishicha, Buxoro Shamsulmulk va uning atroflarida qurilgan koʻplab meʼmoriy obidalar Shamsulmulk nomi bilan bogʻliqdir. U Buxorodagi Jome masjidini taʼmirlab, qayta qurgan (1069). Karmana yaqinidagi Choʻli Malikda hashamatli karvonsaroy va rabot (qarang Raboti Malik) va Hazora qishlogʻida Deggaroniy masjidini ham Shamsulmulk qurdirgan.

Adabiyotlar 
Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.

 

G`arbiy kag`onligi hukmdorlari
Shanidar

Shanidar — tosh davriga oid gʻor. Iroqning shim.dagi Zagros togʻlarida joylashgan. Amerikalik arxeolog R.Soletskiy tomonidan tadqiq etilgan (1951—65). 5 ta madaniy qatlamdan iborat. Gʻorning yuqori qatlamida hozirgi va antik davrga oid ashyolar topilgan. shahrining eng quyi qatlamidan miloddan 44—48ming yil avvalgi, muyetʼye davriga oid tosh qurollar va 9 ta neandertal odamlarining skeleti chiqqan. Bulardan pastrokda topilgan goʻdak skeleti ulardan ham qadimiyroq — 60 ming yilga teng. Sh. goriga dastlab muyetʼye odamlari taxminan 100 ming yil avval kelib joylasha boshlagan.

Gʻorlar
Arxeologiya
Iroq tarixi
 Arbil muhofazasi
Shandun

Shandun (山东) — Xitoyning sharqiy qismidagi provinsiya. Shandun orol va qisman Buyuk Xitoy tekisligida, Xuanxe daryosining quyi qismida joylashgan. Sariq dengiz va uning Boxayvan qoʻltigʻi suvlari urab turadi. Maydoni 153 ming km². Aholisi 88,4 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Szinan Shandun Iklimi moʻʼtadil, mussonli iqlim. Daryo koʻp, asosiy daryolari — Xuanxe, Veyxe. Koʻllardan Dunpinxu va Dushanxu Buyuk kanal bilan bogʻlangan. Shandun — mamlakatning iqtisodiy jihatdan rivojlangan, muqim industrial rayoni. Konchilik rivojlangan: toshkoʻmir, neft, temir rudasi, boksit, grafit, tuz qazib olinadi. Neftni qayta ishlash — yetakchi sanoat tarmogʻi. Szinan va Sindao Shandun larida yirik kora metallurgiya zdlari, Sindaoda alyuminiy zdi bor. Mashinasozlik koʻp tarmokli: elektr jihozlari, vagonlar, toʻqimachilik va qishloq xoʻjaligi mashinalari ishlab chiqarish, kemasozlik va boshqa rivojlangan. Kime, qogʻozsellyuloza, ip gazlama, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud.

Shandun — mamlakatning muhim qishloq xoʻjaligi rayoni. Asosiy ekini — bugdoy, shuningdek, dukkaklilar, tariq, sholi, gaolyan, makkajoʻxori, batat, texnika ekinlaridan paxta, yer yongʻoq, tamaki, kanop ekiladi. Mevali bogʻ va tokzorlar bor. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa, eshak, qoʻy va echki, yilqi boqiladi. Parrandachilik rivojlangan. Dengizdan baliq va dengiz hayvonlari ovlanadi. Xuanxe, Syaotsinxe daryolarida, Buyuk kanalda kema qatnaydi. Yirik portlari: Sindao, Yantay, Veyxay, Lunkou va Shidao. Sindao dengiz kurorti bor.

Shandun hududida Lunshan neolit davri madaniyati buyumlari topilgan. Mil. av. 8—3-asrlarda hudud Si va Lu podshohliklari tarkibida boʻlgan. Shandun — xitoylik faylasuflar Konfutsiy va Menszining vatani. 17-asrning oʻrtalaridan Xitoyning Shandun provinsiyasi.

Shandun
Shansi

Shansi (山西) — Xitoydagi provinsiya. Xuanxe daryosi oʻrta oqimi havzasida. Maydoni 157 ming km². Aholisi 31,7 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Tayyuan shahari. Shansi hududi Shansi platosi va Lyossli platoning sharqiy qismida joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil, mussonli, oʻrtacha temperatura yanvarda —16° dan (shimolda) —2° gacha (janubda), iyulda 20—25°. Yillik yogʻin 400–500 mm. Gʻarb va shim.garbida chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi, sharqidagi balandlik mintaqalarida aralash va keng bargli oʻrmonlar saqlangan.

Shansi — Xitoyning sanoati rivojlangan provinsiyalaridan. Kumir, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziqovqat sanoatlari rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari — Tayyuan, Datun va Yansyuan Shansilari. Hunarmandchilikda metall va chinni buyumlar yasaladi, ipak matolar, gilam toʻqiladi. Tayyuan, Datunda qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shansi — Xitoyning qad. dehqonchilik rni. Sugʻorib dehqonchilik qilinadi. Asosiy ekini — donli ekinlar (bugʻdoy, gaolyan, makkajoʻxori, suli va boshqalar). Texnika ekinlaridan paxta va zigʻir, kunjut, yer yongʻoq, qand lavlagi ekiladi. Chorvachilikda koramol, eshak va qoʻy boqiladi.

Shansi hududida Yanshao madaniyati qoldiklari topilgan. Mil. av. 7—5-asrlarda Szin podsholigi, mil. av. 5—3-asrlarda Chjao va boshqa bir qancha podshohliklar tarkibida boʻlgan. 14-asrdan boshlab hozirgi nomda, 17-asrdan Xitoyning Shansi provinsiyasi.

 

Shansi
Shanyuy

Shanyuy — qad. turkiylarda "imperator" maʼnosida qoʻllangan unvonning xitoy manbalaridagi shakli. Hun imperiyasi (mil. av. 3-asr) hukmdorlarining bosh unvoni boʻlib, mil. 6-asrgacha mavjud boʻlgan bir qancha turkiy davlatlarda ishlatilgan. Xanshu ("Xan sulolasi tarixi") yilnomasida xun hukmdorlari ularning tilida "Tengli kutu shanyuy" deb atalishi va tengli soʻzining hun tilida "tangri, osmon", kutu "oʻgʻil", Sh. esa "keng va buyuk" maʼnosini bildirishi qayd etiladi. Bir qator tadqiqotchilarga koʻra, mazkur jumladagi ikkinchi soʻz kutu "qut, baxt" soʻzlari bilan aloqador boʻlib, "tangri quti" iborasi "xudo baxt ato etgan" maʼnosida ekanligini taʼkidlashadi. Shuningdek, Sh. soʻziniturkiy dabgʻu(yabgʻu) unvoni bilan alokador xisoblashadi.

Adabiyot 
 Bichurin N.Ya., Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, t. 1—3, M.—L., 1950—53.
Vladimir Shapiro

Vladimir Mixaylovich Shapiro (1948-yil 25-fevralda Toshkentda tavallud topgan) — rejissyor, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat arbobi, O‘zbekiston akademik rus drama teatrning sobiq badiiy rahbari, Oʻzbekiston sanʼat arbobi(2000). Birlashgan Millatlar Tashkiloti huzuridagi Xalqaro Qirollik Badiiy Akademiyasi akademigi(2006).

Taʼlimi 

1971-yilda Toshkent teatr va rassomchilik sanʼati institutini, 1974-yildan 1979-yilgacha esa Leningrad teatr, musiqa va kinematografiya institutini tamomlagan.

Faoliyati 

Ijodiy faoliyatini 1965-yilda Toshkentdagi Maksim Gorkiy nomidagi rus akademik drama teatrida aktyorlikdan boshlagan. 1984—1990-yillarda Sankt-Peterburgda N. P. Akimov nomidagi akademik komediya teatrida rejissyor boʻlib ish yuritgan. 1988—1989-yillar oraligʻida Maksim Gorkiy nomidagi Toshkent rus akademik drama teatrida bir qancha spektakllarni yaratdi. 1990–yilda ushbu teatrda badiiy rahbar, 1991–yildan esa teatr direktori lavozimida faoliyat yurita boshlagan. Shapiro „Bir yildan soʻng oʻsha kun“ (B. Sleyd), „Telba hayot“ (S. Zlotnikov), „Grafinya Yuliya“ (A. Strinberg), „Hamma narsa bogʻda“ (E.Olbi), „Buyuk afsungarlik“ (E. De Filippo), „Shapaloq yeydigan kishi“ (L. Andreyev), „Kal xonanda“ (E. Ionesko), „Jorj Danden“ (J. Molyer), „Mexmonxona bekasi“ (K. Goldoni), „Har toʻkisda bir ayb“ (A. Ostrovskiy), „Zoyaning uyi“ (M. Bulgakov) va boshqa asarlarni saxnalashtirgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston teatr rejissyorlari
Sharafa

Sharafa — muqarnas turi; muqarnas mujassamoti (ravoqli kosachalar qatorlari)ning gorizontal yoʻnalishda chapu rost takrorlanishidan hosil boʻladi. Shrift kosachalar qatori oʻzgarmasligi bilan boshqa muqarnas turlaridan farq qiladi. Meʼmorlikda binolarning devor bilan shifti oraligʻi, taxmon, mehrob, minoralarning tepa qismini bezashda qoʻllanadi. Shrift ganch, marmar (qozirda gips, beton va boshqalar)dan ishlanadi. Shrift mujassamoti akta yordamida toʻgʻridantoʻgʻri devorga tushirib oʻyiladi, quyma usulida tayyorlangan Shrift boʻlaklari esa bezatiladigan sathga yopishtirib hosil qilinadi. Shrift Sharq (Oʻrta Osiyo, ayniqsa, temuriylar davri) meʼmorligida yuksak taraqqiy etgan. 20-asr oʻrtalaridan Oʻzbekiston meʼmorligida Shrift qaytadan keng qoʻllana boshlandi (Us t a Shirin Murodov, ShriftGʻafurov, Q.Jalilov va boshqalar).

Arxitektura
Oqilxon Sharafiddinov

Oqilxon Sharafiddinov (1898.7.3 Toshkent 1981.31.3) – oʻzbek pedagogi. Mehnat Qahramoni (1968). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1936). Dastlab Toshkentdagi eski maktablardan birida, keyinchalik Xoja Axror madrasasida tahsil koʻrgan.

1917-yilga qadar yangi usul maktablarida, 1918-yildan Toshkent uyezdining Toʻytepa qishlogʻida maktab ochib muallimlik qilgan. 1921-yildan Toshkentdagi 19 maktabda, 1924-yildan 1970-yilgacha 14-maktabda boshlangʻich sinflarga dars bergan. Oqilxon Sharafiddinov yaratgan "Alifbe" kitobi (1938) oʻzbek maktablarining 1-sinfi uchun uzoq vaqt asosiy darslik boʻlib keldi. 1968-yili Q. Abdullayeva bilan hamkorlikda yangi "Alifbe" darsligini tuzdi. Keyingi yillarda oʻzgartishlar kiritilib, qayta-qayta nashr etildi. "Bilim va maktab", "Mehnat bolalari", "Kattalar alifbesi", "Chiroyli yozuv", "Oʻqish kitobi" kabi darslik, oʻquv qoʻllanmalari muallifi. Toshkent shahridagi 129-maktab Oqilxon Sharafiddinov nomiga qoʻyilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Sharafiddinov, Oqilxon Eng faxrli kasb // „Sovet Oʻzbekistoni“. 1969. 5 oktyabr
 Akbariy, Sulton. Tazim: Sotsialistik mehnat qahramoni Oqilxon Sharofiddinov 80 yoshda. // „Sovet Oʻzbekistoni“. 1977. 28 dek.

Havolalar  
 Oqilxon Sharafiddinovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

 

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1898-yilda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Xoja Ahror Valiy madrasasida tahsil olganlar
Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Sharofiddin Ali Yazdiy

Sharofiddin Ali Yazdiy (; tugʻ. Yazd, Eron – 1454, Yazd, Eron) — temuriylar davri mashhur tarixnavisi.

1414—35-yillar mobaynida Shohruxning oʻgʻli, Fors oʻlkasi hokimi Ibrohim Mirzo xizmatida boʻladi va uning topshirigʻi asosida mashhur "Zafarnoma" asarini yozadi. Ibrohim Mirzo vafotidan soʻng Sharofiddin Ali Yazdiy Sultoniya, Ray va Qum viloyatlari hokimi boʻlgan Shohruxning nabirasi Sultan Muhammad xizmatiga oʻtadi. 1445—46-yillar Muhammad Sultonning markaziy xukumatga qilgan isyoniga aralashib qolgan Sharofiddin Ali Yazdiy Ulugʻbekning oʻg'li Abdullatif tomonidan jazodan saqlab qolinadi va Hirotga yuboriladi. Kamoliddin Abdulvoseʼ an Nizomiyning "Maqomoti mavlaviy Jomiy" asarida keltirilishicha, Sharofiddin Ali Yazdiy Hirotga kelib, Jomiyning suhbatida bulgan. Shoxrux vafotidan soʻng (1447) oʻz vatani Taftga qaytib keladi va xonaqohga joylashib, umrining oxirigacha oʻsha yerda yashaydi,Navoiy "Majolis unnafois" asarida yozishicha, 6 yoshida "Shohrux Sulton buzugʻligʻida" (yaʼni Shohrux vafotidan soʻng mamlakatda yuz bergan nizolar chogʻida) katta jamoat bilan Xurosondan Iroqqa ketayotganda, Taftda Sharofiddin Ali Yazdiy yashagan xonaqohsa boʻlib, uni koʻrgan. Navoiy ushbu asarida Sharofiddin Ali Yazdiyning bilimdonligiga yuqori baxr berib: "Mavlononing sohib kamolligʻi olam axli qoshida musallamdur", deb yozgan. Shundan keyingi yillarda, yaʼni 1452-yilda tarixchi Abdurazzoq Samarqandiy ham Taftda Sharofiddin Ali Yazdiy bilan uchrashib suhbatlashgan. Moʻgʻuliston xoni Yunusxon yoshligida Shoxrux topshirigʻiga koʻra, uzoq yillar Sherozda Sharofiddin Ali Yazdiy tarbiyasida boʻlgan va sulton Abu Sayd uni olib kelib, Moʻgʻulistonga xon etib tayinlagan.

Sharofiddin Ali Yazdiy adabiyot va til uslubi, sheʼriyat nazariyasi, nujum ilmi, tarix, musika, tasavvufning nazariy masalalari boʻyicha bir nechta asarlar yozgan; "Sharaf" taxallusi bilan sheʼr bitgani ham maʼlum. Shuningdek, Sharofiddin Ali Yazdiyning "Hullali mutarraz dar muammo va lugʻaz" ("Muammo va topishmoklar borasida bezakli noma"); "Muntaxabi hulal" (mazkur asarning qisqartirilgan bayoni); "Mavotin yo manozir dar muammo" ("Muammo fanida joy va manzaralar"); "Qunh uzzod dar ilmi vaqfi aʼdod" ("Adadlar muvofiqligi ilmida haqiqat choʻqqisi"); "Alkitob fi ilm ilusturlobi" ("Us turlob ilmi boʻyicha kitob"); "Devon i Sharaf Yazdiy" ("Sharaf Yazdiyning devoni"); "Haqoyiq attahlil" ("Taxlil, yaʼni "Lo ilaha illallox."ning haqiqatlari"); "SharhiQasidai Burda" ("Qasidai Burda"ning sharhi); "Sharhi Asomoi Alloh" ("Alloh ismlari" sharhi); "Tuhfat ulfaqir va hadyat ulhaqir" ("Faqirning tuhfasiyu, haqirning hadyasi"); "Munshaot" (Xatlar toʻplami); Amir Temur tarixiga bagʻishlangan sheʼriy asarlari maʼlum.

Adabiyotlar

Havolalar
 Sharofiddin Ali Yazdiy Saviya.uz saytida 

Tarixchilar
Yazdlik kishilar
Husan Sharipov

Husan Sharipov (1937.27.7, Toshkent – 2018.6.25, Toshkent) – aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1991).

Biografiyasi 
 Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963).
 1959 —91 yillar Muqimiy teatrida aktyor (1986—87 ylar direktor).
 1990—95 yillar Oʻzbekiston milliy teleradiokompaniyasida badiiy soʻz ustasi,
 1995—97 yillar Oʻzbekiston teatr arboblari uyushmasi kotibi.

Ijodi 
Sharipov ijoditabiatan xalqchilligi, boy fantaziyasi, imkoniyati kengliga, ijro sanʼati va mahorati komik yoʻnalishidagi rollarga moyilligi bilan ajralib turadi. Aktyorning oʻzbek anʼanaviy teatri va askiya sanʼati vositalaridan unumli foydalanishi sahnada, kinoda, miniatyura teatri, „Xanda“ eshittirishlari (radio)da yaratgan obrazlari, rollaridagi soddalik, samimiylik koʻzga tashlanadi. Teatrda Toshbolta („Toshbolta oshiq“), Poʻlat („Xotinimning eri“), Tojiboy („Ujarlar“), Hasan („Jon qizlar“), Akop („Xonuma xonim“), Abdulla („Aka-uka sovchilar“), Abdulla („Vatan ishqi“), Sobirjon („Oshiq Gʻarib“), Choyxonachi („Jonim fido“) kabi rollari bilan teatr rivojiga mumosib hissa qoʻshdi.

Kinoda Shermat („Suyunchi“), Husan Sharipov („Vodillik kelin“), Avtobaza direktori („Marhumning hurmati“), Husan („Shoʻrpeshonalar“, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“, „Kim jinni“), Hoji Aʼlam („Maysaraning ishi“), Zokir xotinboz („Amirning bevaqt tashrifi“), Hoji („Bomba“), Boʻyoqchi („Makkora“), ota („Chinor tagidagi duel“ va boshqalar) va telefilmlar [Hoji Dehdor („Alisher Navoiy“), 12 qismli, Savdogar („Uvaysiy“), Husan („Uchrashuv“) va boshqalda ham samarali ijod qildi. 1960-yildan „Tabassum“ radiojurnalining, 1969-yildan teleminiatyura teatrining muntazam ishtirokchisi. Maʼnaviyat va maʼrifat yoʻnalishidagi teatrlashtirilgan „Maʼnaviyat qalbim quyoshi“ dasturi muallifi va ijrochisi. „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Unvon va mukofotlari 
 Oʻzbekiston xalq artisti (1991-yil)
 Mehnat shuhrati ordeni (1999-yil)
 Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);

Manbalar 

 
Oʻzbekiston xalq artistlari
Sharif

Sharif (arab. — olijanob, aslzoda) — Muhammad (sav) avlodlarining nomiga qoʻshiladigan hurmat soʻzi. Oʻrta asrlardan boshlab 7 shahar; Makka, Madina, Quddus, Bagʻdod, Damashq, Mozori Sharif va Buxoro Shariflari diniy markaz sifatida shuhrat qozongani uchun, ularga "Sharif" soʻzi qoʻshib aytiladigan boʻlgan. Shuningdek, bir necha atamalarga sifat tarzida qoʻshilgan holda (mas, hadisi Sharif, kalomi Sharif, mushafi Sharif va hokazo) ham qoʻllanadi.

    

Alilar
Diniy atamalar
Sharifboy madrasasi

Sharifboy madrasasi – Qashqadaryo viloyati Qarshi shahri Chaqar MFYda joylashgan tarixiy-madaniy yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Sharifboy madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining „Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“ 2018-yil 19-dekabrdagi PQ-4068-son qaroriga muvofiq Oʻzbekiston moddiy va madaniy merosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan – davlat muhofazasiga olingan.

Tarixi 
Sharofboy madrasasi XVIII asr boshlarida qurilgan. Maʼlumotlarga qaraganda Sharifboy madrasasi bundan qariyb 300 yil ilgari, Sharofxoʻja mablagʻi hisobiga bunyod etilgan va uning oʻzi esa umrining oxiriga qadar mazkur madrasada mudarrislik qilgan.

Oʻtgan qariyb III asr mobaynida Sharifboy madrasasi koʻpgina hodisalarni boshidan kechirdi. Ayniqsa, sovetlar hukmronligi davrida madrasadan mutlaqo boshqa maqsadlarda foydalanilgan. Masalan, dastlab madaniyat uyi, soʻng klub, xatto teri-tanosil kasalliklari dispanseri ham joylashtirilgan. Hozirgi kunga kelib madrasa xaroba ahvolga kelib qolgan va Chaqar mahallasining homiyligida turadi. Chaqar masjidi va Sharifboy madrasasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktyabrdagi „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida“gi 846-sonli qarori bilan milliy roʻyxatga kiritilgan edi. Biroq Sharifboy madrasasi va Chaqar masjidida taʼmirlash va restavratsiya ishlari olib borilmaganligi sababli 2022-yil Ijtimoiy tarmoqlarda tanqidiy muhokamalar boʻldi. Unga koʻra madrasa ahvoli avariya xolatiga kelib qolgandi.

Meʼmorchiligi 
Madrasaning meʼmoriy uslubi Shermuhammad madrasasiga oʻxshash boʻlib, faqat u bir qavatli, koshinsiz chorgʻishtlardan tiklangan, peshtoqlari ancha past, bezaksiz boʻlgan.

Madrasa hajmi boʻyiga 22.15 metr, eniga 19.61 metrni tashkil etadi. Toʻgri toʻrtburchak shaklidagi hovlisi hajmi 9.0x12.31 metrni tashkil qilgan. Hovli pishiq gʻishtdan terilgan. Hujralar soni 14 ta boʻlib ular asosan bir xonali boʻlgan, shuningdek, bitta darsxona va janub tomonida ayvon ham mavjud boʻlib, undan asosan yozgi tahsil joyi sifatida foydalanilgan. Keyinchalik bu ayvonning oldi yopilib, u mahalla machitiga aylantiriIgan.

Galereya

Adabiyotlar

Manbalar 
Qarshi meʼmoriy yodgorliklari‎
Qarshi madrasalari
Murod Sharifxoʻjayev

Murod Sharifxoʻjayev (1932.20.8, Toshkent) – iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), iqtisod fanlari doktori (1976), professor (1978), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan murabbiy (1992). Toshkent moliya iqtisod institutini tugatgan (1953). Shu intda aspirant, assistent, katta oʻqituvchi (1953—63), dotsent (1963—67), xalq xoʻjaligini rejalashtirish kafedrasi mudiri (1967—79). Oʻzbekiston Davlat plan qoʻmitasi (Gosplan) qoshidagi Iqtisodiy ilmiy tadqiqot instituti direktori (1975—76), Toshkent xalq xoʻjaligi instituti rektori (1976—86), Qurilish komplekslari rahbarlari va mutaxassislari malakasini oshirish va kayta tayyorlash instituti prorektori (1986—90), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi bosh ilmiy kotibi (1990—91). Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vaziri oʻrinbosari va Istiqbolni belgilash va statistika davlat qoʻmitasi raisi (1994—95), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasining rektori (1995-yil aprel—iyul). Toshkent moliya instituti rektori (1991—2005).

Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda kapital qurilishi, iqtisodiy nazariya, respublikaning iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlash, iqtisodiyotni erkinlashtirish, xalq xoʻjaligida tarkibiy oʻzgarishlar, tashqi iqtisodiy aloqalar, aholini ish bilan taʼminlash va boshqa masalalarga bagʻishlangan. Oliy oʻquv yurtlari uchun darslik, oʻquv qoʻllanmalari muallifi. 2chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. 2005-yil fevral dan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati raisi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Kapitalnoye stroitelstvo v Uzbekistane i yego materialnotexnicheskaya baza, T., 1971; Ekonomicheskiye problemi proizvodstva stroitelnix materialov, T., 1971; Bozor iktisodiyoti nazariyasi va amaliyoti, T., 2000; Menejment, T., 2001; Uzbekistan. Yangi gʻoyalar, yangi yutuklar, T., 2002; Oʻzbekistonda ochiq fuqarolik jamiyatining shakllanishi, T., 2003; Chelovek, opredelivshey epoxu, M, 2004; Davrni belgilab bergan inson, T., 2004 (hammualliflikda).

1932-yilda tugʻilganlar
20-avgustda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
2008-yilda tugʻilganlar
14-dekabrda tugʻilganlar
Toshkentda vafot etganlar
Oʻzbekiston yetakchilari
Oʻzbekiston senatorlari
Oʻzbekistonlik iqtisodchilar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arboblari
William Sharpe

SHARP (Sharpe) Vilyam (1934) — amerikalik iqtisodchi, Berklidagi Kaliforniya universitetini tugatgan, filosofiya doktori (1961). REND korporatsiyasida iqtisodchi, Vashington universiteti, 1973-yildan Stenford universiteti professor 1980-yilda Amerika moliya uyushmasi (AGʻA) prezidenti boʻlib saylangan. Sh. turli boylik shakllarini okilona uygʻunlashtirish (portfel yondashuvi) nazariyasi asoschilaridan biri. 20-asrning 60y.larida moliya bozorlarida kapital aktivlar narxlarining shakllanishi modelini yaratgan. Asosiy asarlari: "Kapital aktivlar narxi. Xatar sharoitida bozor muvozanati nazariyasi", 1964; "Investitsiya portfeli nazariyasi va kapital bozorlari", 1970; "Investitsiyalar", 1978; "Aktivlarni joylashtirish vositalari", 1985; "Investitsiya kiritish asoslari", 1989. Nobel mukofoti laureati (1990; Harry Markowitz va Merton Miller bilan birga).

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar
Yashayotgan insonlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Shartnoma

Shartnoma — fuqarolik huquqida ikki yoki bir necha shaxsning fuqarolik huquq va burchlarini vujudga keltirish, burchlarini oʻzgartirish yoki bekor qilish haqidagi kelishuvi, bitimniig turi, sharhidan kelib chiquvchi fuqarolik huquqiy munosabat ham, shuningdek, yozma ravishda tuzilgan Shartnoma mazmuni bayon qilingan hujjat ham „Shartnoma“ termini bilan ataladi. „Shartnoma“ soʻzining sinonimi — kontrakt. Fuqarolar va yuridik shaxslar Shartnoma tuzishda erkindirlar. Shartnoma tuzishga majbur qilinishga yoʻl qoʻyilmaydi, Shartnoma tuzish burchi qonumajburiyatda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Taraflar qonun hujjatlarida nazarda tutilmagan shahrini ham tuzishlari mumkin. Oʻzbekiston Respublikasining FKda Shartnoma toʻgʻrisidagi umumiy qoidalar, shahrining koʻrinishlari, Shartnoma tuzish, uni oʻzgartirish va bekor qilish tartibi bayon qilib berilgan (FK, 353 —385moddalar). Xalqaro huquqdagi Shartnoma tushunchasi toʻgʻrisida xalqaro shartnoma, mehnat huquqidagi Shartnoma tushunchasi toʻgʻrisida mehnat shartnomasi, tadbirkorlik faoliyati subʼyektlari oʻrtasida tuziladigan fuqarolik huquqiy Shartnoma haqida xoʻjalik shartnomasi maqolalariga qarang.

Huquqiy atamalar
Sharq muzeyi

Sharq muzeyi — jahondagi eng yirik muzeylardan biri. Moskvada 1918-yilda tashkil topgan. 1925-yilgacha Art Asian (Osiyo sanʼati), 1962-yilgacha Sharq madaniyati muzeyi, 1992-yilgacha Sharq xalqlari sanʼati muzeyi deb atalgan; 1992-yildan hozirgi nomda. Muzey 19-asr 1-choragida klassitsizm uslubida qurilgan binoda (meʼmor D. Jilyardi) joylashgan; muzey fondi, kutubxonasi va taʼmirlash ustaxonasi boshqa binoda. Muzey toʻplamida qadimiy, oʻrta asrlar va zamonaviy Sharq mamlakatlarining sanʼat asarlari saqlanadi. Muzey fondi rossiyalik taniqli sanʼat ishqibozlarining shaxsiy toʻplamlari negizida barpo etilib, boshqa fondlardan oʻtkazilgan, sotib olingan sanʼat asarlari hisobiga boyitib boriladi. Muzeyda 100 dan ortiq mamlakatlarning rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik, amaliy bezak sanʼati asarlari, ilmiy ekspeditsiyalarda topilgan arxeologik eksponatlar toʻplangan. Yaponiya, Xitoy, Eron, Hindiston, Janubiy Sharqiy va Markaziy Osiyo mamlakatlari sanʼat asarlari muzeyning eng yirik toʻplamlaridir. Jumladan, oʻzbekistonlik rassomlar A. Volkov, N. Karaxan, P. Benkov, O. Tatevosyan, B. Hamdamiy, Oʻ. Tansiqboyev, A. Abdullayev, B. Jalolov, L. Ibrohimov va boshqalarning asarlari ham bor.

Muzey ilmiy tekshirish instituti maqomiga ega boʻlib, muhim ilmiy tekshirish ishlari olib boradi, arxeologik va etnografik ekspeditsiyalar, konferensiyalar uyushtiradi, ilmiy toʻplamlar, yoʻlkoʻrsatkichlar, kataloglar, ilmiy maʼlumotnoma va maʼruzalar toʻplamlari nashr etadi.

Rossiyadagi muzeylar
Shafaq

Shafaq — quyosh chiqishidan oldin (ertalab tong) va quyosh botgandan keyin (kechqurun shafaq), atmosferaning yuqori qismidan quyosh nurlarining aks etishi natijasida paydo boʻlgan osmonning porlashi.

Hodisaning tavsifi 
Quyosh botishidan oldin, quyosh ufqqa juda yaqin boʻlganida, avval sarg'ish, keyin to'q sariq va nihoyat qizil rangga aylanganda, uning atrofidagi osmon ham oltin rangga aylanadi. Ufqqa yaqinroq, oltin sariq ranglar pushti-to'q sariq rangga, keyin esa ufq yaqinida qizil rangga almashtiriladi. Tong quyosh botgandan keyin yorqin porlaydi.

Biroq, shafaq nafaqat osmonning g'arbiy qismini ranglaydi. Quyosh ufq ostida g'oyib boʻlgandan so'ng, sharqiy, quyoshga qarshi tomonda tumanga o'xshash mavimsi-kulli segment paydo bo'ladi. Bu Yerning atmosferadagi soyasi. Ushbu segmentning tepasida pushti chiziq cho'zilgan - Venera kamari deyiladi. Quyosh ufq ostidagi cho'kib ketganda, kul segmenti qorong'i osmon bilan birlashguncha ko'payadi.

Tongda uning ranglarini o'zgartirish teskari tartibda sodir bo'ladi.

Navigatsiya (yoki dengiz) alasakaranlığı - osmondagi eng yorqin yulduzlar dengiz va aviatsiya navigatsiyasi uchun mavjud boʻlgan vaqt.

Astronomik alasakaranlık - tungi osmonning foni o'zgarishni to'xtatadi va kvadrat soniyada 21 magnituda qiymatiga yetadi. To'g'ri fotometrik va spektrometrik kuzatishlarni amalga oshirish mumkin bo'ladi.

Galereya

Yana qarang 

 Kechki shafaq
 Alacakaranlık
 Tong
 Quyosh botishi
 Tong (mifologiya)
 Vespers (mifologiya)
 Zarya qishlog'i
 Tongda

Manbalar 

Meteorologiya
Pages with unreviewed translations
Shahar aholisi

Shahar aholisi - shahar va shaharchalarda yashaydigan kishilar. Shahar va qishloq aholisi nisbati urbanizatsiya darajasini koʻrsatgan. Uning asosiy koʻrsatkichi mamlakat yoki mintaqa aholisining necha foizi shaharlarda yashashini ifodalaydi. Biroq aholi manzilgohlarini qishloq yoki shaharlarga ajratish mezoni barcha mamlakatlarda turlicha boʻlgan.

Yer yuzi aholisining deyarli yarmi shaharlarda istiqomat qilgan. Shahar aholisining oʻsib borishiga — qishloqlarga shahar maqomining berilishi, shaharlar hududining qoʻshni qishloq joylari hisobida ortib borishi va qishloqlardan shaharlarga aholining koʻchib kelishi (migratsiyasi) hamda Shahar aholisining tabiiy koʻpayishi sabab boʻlgan. Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda Shahar aholisining oʻsish surʼati pasayib ketgan. Qishloq aholisining shaharliklarga nisbatan koʻpayishi yuqoriligi natijasida Shahar aholisi ulushi pasayib ketishi tobora ortib borgan Oʻzbekistonda Shahar aholisining sekin oʻsishiga tashki migratsiya va aholi tabiiy oʻsishining pasayishi (asosan, tugʻilishi) sabab boʻlgan.
Shahzoda masjidi

Shahzoda masjidi - Istanbuldagi meʼmoriy yodgorlik (1548). 

Meʼmori Xoʻja Sinon. Shahzoda masjidi murabba tarhli, markaziy gumbazli xonaqoh (38x38 m) va hovuzli hovlidan iborat. Xonaqoh balandligi. 37 m, gumbazining diametri 9 m; unga yarim gumbazlar tutashgan va burchaklari kichik gumbazlar bilan yopilgan. Xonaqohda markaziy gumbaz tomon yarim gumbazlarning bir maromda pogʻonama-pogʻona yuksalib borishi va ularning oʻzaro uygʻunligi binoga mahobatlilik baxsh etgan. Xonaqohning old tomonida murabba tarhli hovli joylashgan, hovlining toʻrt tomoniga bir qavatli, gumbazli galereya qurilgan, ustunlari qizil va oq toshlardan bunyod etilgan. Qirrali 2 baland tik minora xonaqoh va hovli tutashgan yoʻnalishda joylashgan, xonaqohga kichik peshtoqli 3 eshik orqali kiriladi.

Turkiya meʼmoriy yodgorliklari
Istanbul

Masjidlar
Shahidlar xotirasi yodgorlik majmui

Shahidlar xotirasi jamoat fondi – Toshkent shahrining Yunusobod tumanidagi Boʻzsuv kanali boʻyida (Amir Temur shoh koʻchasi boʻylab joylashgan). Majmua barpo etilgan joy 20-asr 40-yillariga qadar Toshkent shahrining xilvat chekkasi boʻlgan, 40-yillarda xuddi shu joydagi 3 ta qatlgoxda shoʻrolar tomonidan millatning ilgʻor vakillari, begunoh vatandoshlar qatl qilingan. Qatagʻon qurbonlari xotirasiga bagʻishlab sobiq qatlgoh oʻrnida Shahidlar xotirasi yodgorlik majmui Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov tashabbusi bilan bunyod etilgan (2000). Maydoni 17 ga dan ortiq muntazam tartibli loyihalangan yamyashil pastibaland hududni Boʻzsuv kanali ikkiga ajratgan, ikki qirgʻoqni kanal ustiga qurilgan koʻprik (uz. 100 m) birlashtiradi. Majmua markazida tik ustunlarga oʻrnatilgan feruza rang qovurgʻali gumbazli ayvon (rotonda, bal. 27 m) metall qurilmalardan ishlanib gozgʻon marmari bilan qoplangan, poygumbazi ganchkori muqarnaslar bilan ziynatlangan; gumbaz ichi ganch oʻymakorligida ishlangan. Gumbaz ostidagi handasiy shakllardan naqshlar hosil qilib bezatilgan marmar polda nefritdan ishlangan ramziy sagʻana atrofga sukunat taratib turadi; sagʻana shahid ketgan vatandoshlarning ramziy qabridir. Shuningdek, 2002-yilda shu hududda qad koʻtargan „Qatagʻon kurbonlari xotirasi“ muzeyi majmuaning tarkibiy qismiga kiradi.

Yana qarang 

 Qatagʻon qurbonlari xotirasi muzeyi
 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

Manbalar 

Toshkent bino va inshootlari
Oʻzbekistondagi maydonlar
Toshkentning diqqatga sazovor joylari
Shahrisabz dostonchilik maktabi

Shahrisabz dostonchilik maktabi — 20-asr boshlarigacha oʻzbek dostonchiligida mavjud boʻlgan oʻziga xos ijrochilik yoʻli. Bu maktabning ayrim xususiyatlari ulkan xalq baxshisi Abdulla Nurali oʻgʻli ijodi va repertuarida saqlanib qolgan. Shahrisabz dostonchilik maktabim.ga mansub baxshilar dostonlarni shoʻx, quvnoq, koʻtarinki ruhda kuylashlari, kuylarining yoqimliligi bilan ajralib turganlar. Abdulla shoir 19-asrning shahrisabzlik mashhur dostonchilari Xidir shoir, Ernazar shoirlar bilan bogʻliq boʻlgan Rajab shoirning shogirdidir. Abdulla shoir ijrosi folklorshunoslar tomonidan koʻp kuzatilgan boʻlsada, uning repertuaridagi 10 dan ortiq doston deyarli yozib olinmagan. Shoirdan umrining soʻnggi yillarida yozib olingan "Alpomish" dostoni u kuylab kelgan variant xususiyatlarini oʻzida mukammal saqlay olmagan. Biroq uning boshqa baxshilardan farq qiluvchi ijro usullari Shahrisabz dostonchilik maktabim. haqida muayyan tasavvur bera oladi.

Adabiyot 
 Jirmunskiy V.M., Zarifov X.T., Uzbekskiy geroicheskiy epos, M., 1947.

    

Oʻzbek dostonchilik maktablari
Shahrisabz
Shahrisabz konserva aksiyadorlik jamiyati

„Shahrisabz konserva“ aksiyadorlik jamiyati — oziqovqat sanoati korxonasi. Shahrisabz shahrida joylashgan. "Oʻzmevasabzavotuzumsanoat xolding" kompaniyasi tarkibiga kiradi. Asosan., qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan: tomat pastasi, meva va uzum sharbatlari, sabzavot konservalari ishlab chiqaradi. Korxona qurilishi 1943-yilda boshlangan, 1947-yilda dastlabki konserva mahsulotlari ishlab chiqargan. 1994-yildan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. 1996-yilda korxonada "Mevalar kamalagi" Oʻzbekiston—Britaniya qoʻshma korxonasi tashkil etildi. Korxonaning ishlab chiqarish tizimida pomidor sexi (sutkalik quvvati 1131,2 t pomidorni qayta ishlash; tomat pastasi), meva sexi (olma, behi, nok, shaftoli kompotlari), sharbat sexi (olma, uzum, rovoch sharbati), sabzavot sexi (bodring va pomidor konservalari) va boshqalar yordamchi sexlar mavjud. Shahrisabz konserva aksiyadorlik jamiyati sexlari 90-yillardan boshlab Italiya, Vengriya, Germaniyada ishlab chiqarilgan zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan. Shuningdek, korxonada yiliga 750 ming dona tunuka banka tayyorlaydigan sex bor. Tayyorlangan mahsulotlar, asosan, ichki bozorda sotiladi, chet ellarga — Rossiya, Ukraina, Belarus davlatlariga (tomat pastaning 30%) eksport qilinadi.

2003-yilda 42834,1 ming shartli banka konserva, shu jumladan, 2197,4 ming banka sabzavot, 33548 ming banka tomat, 7088 ming banka meva konservalari ishlab chiqarildi.

Shahrisabz
Oʻzbekiston shirkatlari
Shahrixon-xoʻjaobod gazneft koni

Shahrixon-xoʻjaobod gazneft koni — Andijon viloyati Xoʻjaobod tumanidagi kon. Andijon shahridan 16 km jan.sharqda. 1947-yil ochilgan, 1953-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon kenglik boʻyicha choʻzilgan Shahrixon togʻ tizmasining gʻarbiy qismida, 720–750 m balandlikda. Shahrixon va Xoʻjaobod burmalariga boʻlingan asimmetrik tuzilishga ega boʻlgan antiklinal strukturada joylashgan. Andijon burmasining gʻarb tomonida surilma amplitudasi 300–350 m ga yetadi. Konda jami 194 ta quduq qazilgan boʻlib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Hozirgi kunga kelib kondagi 1, 3, 8gorizontlardan tashqari hamma gorizontlardan neft va gaz toʻliq chiqarib olingan. 1gorizont baqtriya seriyasining quyi qismida 380–720 m chuqurlikda ochilgan. Asosan, turli oʻlchamli qumtoshlardan tuzilgan, konglomerat, alevrolit, gil qatchalari bilan qavatlanadi. Neft uyumi chegarasida gorizont qalinligi 30–40 m. 3gorizont sumsar qatlarining yuqori qismidagi gil jinslar ichida joylashgan mayda zarrali qumtoshlardan tarkib topgan. Kalinligi 16–25 m, foydali qalinlik 7–10 m. 3gorizontdagi qatlam suvlarining minerallashganlik darajasi 6,9—56,7 g/l, xlorkaltsiy tipga mansub. Tarkibida mikrokomponentlardan yod 2,7—13,3 mg/l, brom 1,5–2 mg/l. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.

    

Xoʻjaobod tumani
Oʻzbekiston gaz konlari
Oʻzbekiston neft konlari
Shveysariyaliklar

Shveysariyaliklar - Shveysariya aholisining umumiy nomi. German-shveysariyaliklar (4,22 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari), fransuz-shveysariyaliklar (1,16 mln. kishi), italyanshveysariyaliklar (230 ming kishi) va retoromanlar (60 ming kishi)dan iborat. Shunga koʻra, nemis, fransuz, italyan va retoroman tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — protestantlar, qisman katoliklar.

    

Shveysariya kishilari
Julian Schwinger

Shvinger Yulius (Julius) (1918.12.2, Nyu-York 1994) — amerikalik fizik. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949-yildan), Amerika fan va sanʼat akademiyasining aʼzosi. Kolumbiya universitetida (1939), Berkli, Kembrij, Chikago va Boston universitetlarida ishlagan. Garvardunt professor (1947—72). Los Anjeles universiteti professor (1972-yildan). Amaliy ilmiy ishlari maydon kvant nazariyasi, yadro kuchlari nazariyasi, sochilish va nurlanish nazariyasiga oid. Kovariant koʻrinishdagi kvant elektrodinamikastt birinchi boʻlib bayon qilgan. Sochilish nazariyasi uchun variatsion usulni ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1965; Richard Feynman va Shin'ichirō Tomonaga bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Sheva

Sheva (fors. — harakat tarzi, tarz, usul) — tilning fonetik, grammatik va lugʻaviy jihatdan oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan eng kichik hududiy koʻrinishi — sezilarli lisoniy tafovutlari boʻlmagan bir yoki bir necha aholi maskani (odatda, qishloq)da yashovchilarning soʻzlashuv vositasi sifatida qoʻllanadi. Sheva — bu boshqa Sheva tizimlaridan fonetik, grammatik, soʻz yasalishi va lugʻaviy belgilariga koʻra farqlanuvchi lisoniy tizim sifatida mavjud boʻladi. Mas, qipchoq lahjasining mangʻit yoki saroy shevasi, qarluq lahjasiga mansub margʻilon shevasi va boshqalar oʻzbek tilining eng kichik hududiy koʻrinishlari hisoblanadi. Alohida Shevalar birikib, lahjasi tashkil etadi.

Shevalar tizimining murakkablik darajasi, asosan, ekstralingvistik omillar: Shevaning alohidalanish (ajralib qolish) darajasi, muayyan Sheva vakillarining boshqa Shevalar va tillarning vakillari bilan aloqa qilish darajasi, adabiy tilning shahriga taʼsiri va shahrik.ga bogʻliq. Alohida ajralib qolgan Shevalarda uning vakillari bilan atrofdagi aholi oʻrtasida aloqalarning yoʻqligi (geografik yoki siyosiy sabablar, atrofdagi aholining til, madaniyat, diniy eʼtiqod jihatdan ayni Sheva vakillaridan keskin farklanishi tufayli), sheva vakillarining anʼanaviy turmush tarzini saqlab qolishga astoydil intilishi oqibatida Sheva juda sekinlik bilan oʻzgaradi, katta va kichik yoshdagilarning tilidagi farq sezilarsiz darajada boʻladi. Adabiy tilning yoki boshqa shahrining kuchli taʼsiri ostida boʻlgan shahrida aholining turli guruhlari nutqiga xos boʻlgan, birbiriga qarama-qarshi qoʻyilgan va turli darajada farqlanadigan anʼanaviy (qad.) va yangi qatlamlar ajralib turadi.

Milliy til tushunchasining hajmi va qoʻllanish doirasi keng boʻlib, lahja va Shevalarni ham qamrab oladi. Shevalar adabiy til tushunchasiga kirmaydi, biroq ular tilning quyi shakli va tarmoqlari hisoblanib, adabiy tilni boyitish uchun xizmat qiladi. Adabiy til meʼyorlarining takomillashuvi, fan va madaniyat taraqqiyoti, shahar bilan qishloq oʻrtasidagi tafovutlarning kamayib borishi kabi ekstralingvistik omillar tufayli Shevalar ham asta-sekin oʻz hususiyatlarini yoʻqota boradi.

Shevalar tilshunoslikning dialektologiya boʻlimida oʻrganiladi. Oʻzbek Shevalarini oʻrganishga Gʻozi Olim Yunusov, Ye.D. Polivanov, A.K. Borovkov, V.V. Reshetov, F. Abdullayev, ShevaShoabdurahmonov, A. Ishayev, S. Otamirzayeva, O. Madrahimov va boshqalar katta hissa qoʻshdilar. Ad.: Reshetov V.V., Sh oabdurahmonov Sheva, Oʻzbek dialektologiyasi, T., 1978. Abduvahob Madvaliyev.

Yana q. 

 Lahja
 Tilshunoslik
Carl Wilhelm Scheele

Sheyele Karl Vilgelm (1742.9.12, Shtralzund, Germaniya — 1786.21.5, Chyoping) — shved kimyogari. Shvetsiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1775). 1756—1765 yillarda Gyoteborgdagi dorixonada ishlab, kimyoni mustaqil oʻrgangan. Malmyo (1765-1767), Stokgolm (1768-1769), Upsal (1770-1774), Chyoping (1775—1786) dorixonalarida ishlagan. Fridrix II taklif qilgan Berlin universiteti kimyo professor lavozimini rad etgan. Ilmiy ishlari kimyoning koʻpgina sohalarini oʻz ichiga oladi. Umrining oxirigacha flogiston nazariyasi tarafdori boʻlgan. Fosfor olish usulini taklif etgan (1769), kislorodni aniqlagan va ftorid kislota olgan (1771), erkin holdagi xlor, marganets va bariy (P)oksidni ajratib olgan (1774), vodorod arsenid va arsenat kislotani (1775), molibden va volframni kashf etgan. XVIII asrda maʼlum boʻlgan organik birikmalarning yarmidan ortigʻini, jumladan, vino kislotani (1769), sut kislotani (1780), siydik kislotani (1776), sianur, benzoy kislotani sintez qilgan.

"Efir" terminiga aniqlik kiritgan, efirlar olish usullarini, zaytun moyi gidrolizi mahsulotlarida glitserinni kashf etgan. Ilk bor shovul, limon (1784), olma (1785), pirogallol (1786) kislotalarini olish usullarini topgan. Sheyelit minerali nomi shahrining sharafiga qoʻyilgan.

Manbalar
Sheksna

Sheksna — Rossiya Federatsiyasi Vologda viloyatidagi daryo, Volganing chap irmogʻi. Beloye koʻlidan boshlanib, Ribinsk suv omborining Sheksna qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 139 km, havzasining maydoni 19 ming km². Volga — Boltiq suv yoʻli va Shimoliy Dvina suv sistemasiga kiradi. Asosan, qordan toʻyinadi. Quyilish joyidan 28 km da oʻrtacha suv sarfi 172 m³/sek. Oktyabr — dekabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Sheksna quyilish joyida Cherepovets shahri joylashgan. Daryoda Cherepovets gidrouzeli va suv ombori bor.

 

Rossiyadagi daryolar
Rossiya federal okruglari
Daryo transporti
Daryolar
Suv omborlari
Okeanlar
Havzalararo suv oʻtkazish
Gidrologiya
Shemaxa

Shemaxa (ozarbayjoncha: Şamaxı, arabcha: Ash-Shamahiya) — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar. Katta Kavkazning jan.sharqiy etagida, Bokudan 122 km gʻarbda, Kyurdamir temir yoʻl stanskyasidan 72 km shim.sharqda joylashgan. Respublikaning vinochilik va gilamchilik markazi. Aholisi 24 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari).

SH. — Ozarbayjonning eng qadimiy shaharlaridan. Arxeologik qazishmalar natijasida shaharning shim.gʻarbiy qismida mil.av. 5—4-asrlarga oid manzilgoh topildi. Ptolemey ( 2-asr) shahrini Shemaxiya deb tilga olgan. 9— 16-asrlarda shahar Shirvon mulkining poytaxti va Shirvonshohlar qarorgohi. Sh. shirvonapsheron meʼmorligi, shuningdek, amaliy sanʼat (gilam toʻqish, oʻymakorlik, misgarlik va boshqalar) va miniatyura markazlaridan boʻlgan. Shahar karvon yoʻllarining chorrahasida joylashgan, shu bois Yaqin Sharqda yirik savdohunarmandchilik markaziga aylangan, xalqaro ipak savdosida muhim oʻrin tutgan. shahrida ozarbayjon, eron, arab, oʻrtaosiyolik, rus, hind va gʻarbiy yevropalik savdogarlar savdosotiq qilganlar. Shaharda ularning faktoriyalari boʻlgan. Koʻplab ipak va ip gazlama ishlab chiqarish va gilam toʻqish ustaxonalari ishlab turgan. 1222 yilda shahrini moʻgʻullar uzoq vaqt qamal qilib egallagach, vayron qilgan. shahrida A.Jenkinson (1562, 1565) boʻlgan. 18-asr oʻrtasidan Sh. Shemaxa xonligi poytaxti. 1805-yil Rossiya qoʻshinlari egallagan. 1991-yildan mustaqil Ozarbayjon tarkibida.

shahrida Ozarbayjon madaniyatining mashhur arboblari (olimlar, shoirlar, meʼmorlar)dan Xoqoniy Shirvoniy (12asr), Zayniddin Shirvoniy (13-asr), Imodiddin Nasimiy (14-asr oxiri — 15-asr boshi), Nishot Shirvoniy (18asr), Hoji Zaynalobiddin Shirvoniy (18-asr), Said Azim Shirvoniy (19-asr), M.A.Sobir (19-asr oxiri — 20-asr boshi) va boshqalar yashab ijod qilganlar. Meʼmoriy yodgorliklardan Jomeʼ Masjid (10-asr), Shirvonshohlar saroyi (12-asr), karvonsaroylar (17-asr) ning ayrim qismlarigina, "Yetti gumbaz" maqbarasi xarobalari saqlanib qolgan. Sh. 1820 yilda qayta tiklangan. Shahridan 22 km shim.gʻarbda 1435 m balandlikda Shemaxa astrofizika rasadxonasi joylashgan. Sh. yaqinida mashhur oʻrta asr qalʼalari Guliston va QalʼaiBugurd bor.

Adabiyot 
 Azerbaydjan (Istoricheskiye i dostoprimechatelniye mesta), Baku, 1960.

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Ozarbayjon shaharlari
Shemaxaqalʼa

Shemaxaqalʼa - Xorazmning 13-14-asrlardagi yirik savdohunarmandchilik markazi xarobasi. Ustyurt platosining janubi-sharqida, Koʻhna Urganchdan 50 km gʻarbda joylashgan. Barpo etilgan davri aniq belgilanmagan. S.P.Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiyakompleks ekspeditsiyasi tomonidan 1946 va 1948 yillarda tekshirish ishlari olib borilgan. Sh. 2 kismdan iborat. Qad. qismida toʻgʻri burchak hosil qilib kesishgan koʻchalar boʻlgan. Paxsadan bunyod etilgan mudofaa devorining jan. tomonida minoralari va darvozasi boʻlgan. Shaharning chekka qismidagi mahallalar Oltin Oʻrda davrida vujudga kelgan. Shahar markazida tosh bloklardan yasalgan jome masjidi va amaldorlarning uylari joylashgan. Shahar atrofida hunarmandlar mahallalari boʻlgan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Xorazm
Turkmaniston