Xitoy-Yangi Zelandiya munosabatlari

Xitoy – Yangi Zelandiya munosabatlari, baʼzan Xitoy – Yangi Zelandiya munosabatlari deb ham ataladi, Xitoy va Yangi Zelandiya oʻrtasidagi munosabat majmuidir. Yangi Zelandiya Xitoy fuqarolar urushida magʻlub boʻlgan va 1949-yilda Tayvanga chekingan Xitoy Respublikasini tan oldi, lekin 1972-yil 22-dekabrda Xitoy Xalq Respublikasini qonuniy hukumat sifatida tan oldi.   Oʻshandan beri ikki davlat oʻrtasidagi iqtisodiy, madaniy va siyosiy munosabatlar soʻnggi 40 yil ichida rivojlandi. Xitoy Yangi Zelandiyaning tovarlar boʻyicha eng yirik savdo sherigi va xizmatlar boʻyicha ikkinchi yirik savdo hamkori hisoblanadi. 2008-yilda Yangi Zelandiya Xitoy bilan erkin savdo shartnomasini tuzgan birinchi rivojlangan davlat boʻldi. Soʻnggi yillarda Yangi Zelandiyaning Xitoy bilan keng koʻlamli iqtisodiy aloqalari uning Qoʻshma Shtatlar bilan xavfsizlik aloqalari tufayli murakkablashdi.

Tarixi

Sin sulolasi davrida 
Yangi Zelandiyaning Xitoy bilan aloqasi 19-asr oʻrtalarida boshlangan. Yangi Zelandiyadagi etnik xitoylarning birinchi ajdodlari 1860-yillarda Otago Oltin Koʻchishlari paytida Kanton provinsiyasidan kelgan mehnat muhojirlari edi. Mehnat muhojirlarining koʻpchiligi erkaklar boʻlib, ayollar soni kam edi. Xitoydan emigratsiyaga aholining haddan tashqari koʻpayishi, yer tanqisligi, ocharchilik, qurgʻoqchilik, qaroqchilik va dehqonlar qoʻzgʻolonlari sabab boʻldi, bu esa Xitoyning Janubi-Sharqiy Osiyo, Avstraliya, Yangi Zelandiya, AQSh va Kanadaga migratsiya toʻlqinini keltirib chiqardi.

Dastlabki xitoylik muhojirlar katta irqiy kamsitish va tahqirlashlarga duch kelishgan. 1871-yilda Yangi Zelandiya hukumati xitoylik muhojirlarga jon soligʻini joriy qildi, bu soliq 1944-yilgacha bekor qilinmadi. Boshqa kamsituvchi cheklovlar orasida ingliz savodxonligi testi, immigratsiyani cheklovchi choralar, qarilik pensiyalarini rad etish va doimiy yashash va fuqarolikni taqiqlash (1908 yildan 1952 yilgacha) va boshqa cheklovlar kirardi. 1880-yillarda Oltin koʻchishlar tugaganidan soʻng, sobiq xitoylik konchilarning koʻpchiligi bozor bogʻbonlari, qorovullar va kir yuvish operatorlari sifatida ishga yollandilar. Oq (Yevropalik Yangi Zelandiyaliklar) va mahalliy maori ayollari bilan nikohga cheklovlar mavjud edi.

Xitoy Respublikasi davrida, 1912-1949– yillar 
1903 yilda Sin sulolasi savdo, immigratsiya va mahalliy Xitoyliklar muhofazasi bilan shugʻullanish uchun Vellingtonda konsullik ochdi. 1912 yil Sinxay inqilobidan keyin konsullikni Xitoy Respublikasi oʻz qoʻliga oldi. Xitoyda  Yangi Zelandiya missiyasining yoʻqligi Xitoy Respublikasining Vellingtondagi missiyasi va 1972 yilgacha ikkala hukumat oʻrtasidagi konsullk vakolatxonalari asosiy aloqa nuqtasi boʻlib xizmat qildi. Biroq, Tyanszin va Shanxayda Yangi Zelandiya savdo komissiyalarini tuzishga urinishlar boʻldi.

1912 yildan 1949 yilgacha Xitoyda 350 dan ortiq yangi zelandiyalik muhojirlar, jumladan, turli nasroniy konfessiyalari uchun missionerlar, tibbiyot xodimlari, Birlashgan Millatlar Tashkilotining yordam va reabilitatsiya boshqarmasi (UNRRA) xodimlari, oʻqituvchilar va telegraf xodimlari yashab, ishlagan. Baʼzi taniqli muhojirlar orasida missionerlar Enni Jeyms va Jeyms Xyuston Edgar va kommunist yozuvchi, oʻqituvchi va jamoatchi Rewi Alley bor edi. 

Ikkinchi jahon urushi davrida Yangi Zelandiya jamiyati Xitoyning Yaponiyaga qarshi urush davridagi ittifoqdoshi maqomi tufayli unga nisbatan ijobiy nuqtai nazarni rivojlantirdi. Xitoy bozori bogʻbonlari urush iqtisodiyotiga muhim hissa qoʻshganlar sifatida qaraldi. Yangi Zelandiya hukumati xitoylik qochqinlarni qabul qilish va ularga doimiy yashash huquqini berish uchun immigratsiya siyosatini ham yumshatdi. Urushdan keyingi yillarda koʻplab xitoylik muhojirlar, jumladan, ayollar va bolalar 1949 yilda kommunistlar gʻalabasidan keyin Yangi Zelandiyaga joylashdilar.

Sovuq urush davrida, 1949-1972–yillar 
1949-yilda Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) tashkil etilganidan keyin Yangi Zelandiya yangi hukumatni dastlab tan olmadi. Buning oʻrniga u Avstraliya va Qoʻshma Shtatlarga qoʻshildi va Tayvanga koʻchib kelgan Xitoy Respublikasi (XR) hukumatini Xitoyning qonuniy hukumati sifatida tan olishda davom etdi. 1951 yildan 1960 yilgacha Yangi Zelandiya va Avstraliya XXRni Birlashgan Millatlar Tashkilotida Xitoyning qonuniy vakillari sifatida qabul qilish va XXR vakillarini chiqarib yuborish boʻyicha Sovet Ittifoqi harakatlariga toʻsqinlik qilish boʻyicha AQShning moratoriy taklifini doimiy ravishda qoʻllab-quvvatladilar. Bundan farqli ravishda, Buyuk Britaniya 1949 yilda XXR bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatgan. Konservativ Milliy partiya XRni yoqlagan boʻlsa, sotsial-demokratik mehnat partiyasi XXR bilan diplomatik munosabatlarni kengaytirish tarafdori edi. Yangi Zelandiya va XXR ham Koreya urushi davrida qarama-qarshi tomonlarda jang qilgan, birinchisi Birlashgan Millatlar Tashkiloti kuchlarini, ikkinchisi Shimoliy Koreyani qoʻllab-quvvatlagan.  

XXR hukumati, shuningdek, 1951 yilga kelib koʻplab missionerlar va chet elliklarni, shu jumladan Yangi Zelandiyalik koʻplab muhojirlarni chiqarib yubordi.. Yangi Zelandiya Presviterian cherkovining Kanton qishloqlari missioneri Enni Jeyms qamoqqa tashlangan va soʻroq qilingan. Biroq, baʼzi kommunistik gʻarb tarafdorlari, jumladan Rewi Alleyga Xitoyda qolishga ruxsat berildi. Alley kasbiy fanlar va qishloqlarni rivojlantirishda dunyoviy „kooperativ taʼlim“ uchun ishlaydigan modelni yaratdi. Ikki davlat oʻrtasida rasmiy aloqalar mavjud boʻlmaganiga qaramay, norasmiy aloqalar Xitoy Xalq Xorijiy mamlakatlar bilan doʻstlik assotsiatsiyasi va Yangi Zelandiya Xitoy doʻstlik jamiyati (NZCFS) homiyligida olib borildi. Bundan tashqari, Yangi Zelandiya Kommunistik partiyasi va kasaba uyushmalari XXRga xayrixoh edilar.  

Yangi Zelandiya Bosh vaziri Keyt Xolyoake 1960 yilda XR prezidenti Chang Kay-Shi taklifiga binoan Tayvanga tashrif buyurdi. Holyoake XR haqida ijobiy fikrda edi va 1962 yilda XR konsulligini toʻliq elchixona maqomiga koʻtarishga ruxsat berdi. Biroq, Yangi Zelandiya Tayvanda biron bir diplomatik yoki savdo vakolatxonasini tashkil etishdan bosh tortdi, ammo Tokio va Gonkongda joylashgan savdo komissarlari orqali XR bilan munosabatlarni oʻrnatishni tanladi. XXRning Birlashgan Millatlar Tashkilotidagi vakilligi uchun bosim kuchayganligi sababli, Yangi Zelandiya hukumati ikkala Xitoy hukumatining ikki tomonlama vakilligini yoqladi, ammo bu XR va XXR tomonidan rad etildi. 1971 yilda Yangi Zelandiya va AQShning boshqa ittifoqchilari Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining XXRni „Xitoyning BMTdagi yagona qonuniy vakili“ sifatida tan olish toʻgʻrisidagi 2758-sonli rezolyutsiyasiga muvaffaqiyatsiz qarshilik koʻrsatdilar.

Xitoy Xalq Respublikasi, 1972 yildan hozirgacha 
1972 yil dekabr oyida yangi saylangan Uchinchi Mehnat hukumati Xitoy Xalq Respublikasini rasman tan oldi, ikkala hukumat ham ikki tomonlama munosabatlarni tartibga solish uchun Qoʻshma Bayonot imzoladilar. Yangi Zelandiyaning sobiq diplomati Jerald Xenslining soʻzlariga koʻra, Bosh vazir Norman Kirk oʻzining ikkinchi muddatigacha XXRni tan olishda dastlab ikkilangan, ammo Tashqi ishlar vazirligi tufayli fikrini oʻzgartirgan. Kirkga avstraliyalik hamkasbi Gough Whitlamning XXRni tan olish qarori taʼsir koʻrsatdi.  

Yangi Zelandiyaning BMTdagi doimiy vakili XR bilan diplomatik munosabatlarni toʻxtatganiga qaramay, oʻzining Xitoy Respublikasidagi hamkasbi Xuan Xua bilan ikki mamlakat Tayvan bilan savdo va boshqa norasmiy aloqalarni davom ettirish toʻgʻrisida kelishuvga erishdi. XRning Yangi Zelandiyadagi oxirgi elchisi Vellingtondagi diplomatik korpus boshligʻi Konsin Shoh edi.  

1973 yil aprel oyida Jou Valding Xitoyga tashrif buyurgan va Bosh vazir Chjou Enlay bilan uchrashgan birinchi Yangi Zelandiya hukumati vaziri boʻldi. Buning evaziga Xitoy tashqi savdo vaziri Bay Syanguo Vellingtonga tashrif buyurib, Yangi Zelandiyada savdo shartnomasini imzolashga intildi. Xuddi shu yili XXR Vellingtonda elchixonasini ochdi va Pey Tsien-chang Xitoyning Yangi Zelandiyadagi birinchi elchisi etib tayinlandi. 1973-yil sentabr oyida Pekinda Yangi Zelandiya elchixonasi tashkil etildi va Bryce Xarland Yangi Zelandiyaning Xitoydagi birinchi elchisi boʻldi.  

1975 yilgi umumiy saylovlardan soʻng Uchinchi Milliy hukumat „Ikki Xitoy siyosatini“ qoʻllab-quvvatlashidan voz kechdi va oʻzidan oldingi leyboristlarning XXR bilan diplomatik va savdo aloqalarini kengaytirdi.   1976 yil aprel-may oylarida Robert Muldun Xitoyga tashrif buyurgan birinchi Yangi Zelandiya Bosh vaziri boʻldi. U Pekinga tashrif buyurdi va Bosh vazir Xua Gofeng va rais Mao Szedun bilan uchrashdi. Muldunning tashrifi ikki davlat oʻrtasidagi diplomatik va savdo aloqalarini mustahkamlash va Yangi Zelandiya jamoatchiligini Xitoy Yangi Zelandiyaga xavf solmaganiga ishontirishga xizmat qildi.

Sovuq urush tugaganidan beri Yangi Zelandiya va Xitoy oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatlar, xususan, savdo, taʼlim, turizm, iqlim oʻzgarishi va davlat sektori hamkorligi sohalarida rivojlandi. Ikki tomonlama munosabatlar savdo-iqtisodiy hamkorlik bilan ajralib turadi. 1997 yil avgust oyida Yangi Zelandiya ikki tomonlama bitim tuzish orqali Xitoyning Jahon savdo tashkilotiga aʼzo boʻlishini qoʻllab-quvvatlagan birinchi Gʻarb davlati boʻldi. 2004 yil aprel oyida Yangi Zelandiya savdo muzokaralarining ikkinchi bosqichida Xitoyni bozor iqtisodiyoti sifatida tan olgan birinchi davlat boʻldi. 2004 yil noyabr oyida Yangi Zelandiya va Xitoy erkin savdo shartnomasi boʻyicha muzokaralarni boshladilar va 2008 yil aprel oyida shartnoma imzolandi. 2016-yil noyabr oyida har ikki davlat erkin savdo kelishuvini yangilash boʻyicha muzokaralarga kirishdi.

Iqtisodiy munosabatlar

Savdo 

1972 yilda Yangi Zelandiyaning materik Xitoy bilan savdo aloqalari kuchli emas edi, yangi Zelandiyaning Xitoyga eksporti yiliga 2 million YZ dollaridan kam edi. Yangi Zelandiyaning Xitoyga dastlabki eksporti yogʻoch, sellyuloza va qogʻozni oʻz ichiga olgan boʻlsa, Xitoyning Yangi Zelandiyaga dastlabki eksporti yuqori sifatli bosma qogʻoz va kimyoviy moddalar edi.   Keyingi oʻn yilliklar davomida ikki davlat oʻrtasidagi savdo oʻsib bordi. Yangi Zelandiya savdosida Xitoy ulushiga kelsak, Yangi Zelandiyaning Xitoyga eksporti 1981 yildagi taxminan 2% dan 1988 yilda taxminan 4,9% gacha oʻsdi. 1990 yilda Tyananmin maydonidagi qirgʻin tufayli u 1% ga kamaydi. 2001 yilga kelib, yangi Zelandiyaning Xitoyga eksporti Xitoyning Yangi Zelandiya tashqi savdosining 7% ni tashkil etdi. Shu bilan birga, Yangi Zelandiyaning Xitoyga importi 1981 yildagi Yangi Zelandiya savdo hajmining 1% dan 2001 yilga kelib 7% gacha koʻtarildi

Materik Xitoy (yaʼni, Gonkong va Makaodan tashqari) Yangi Zelandiyaning eng yirik savdo sherigi boʻlib, 2017-18 yillarda ikki mamlakat oʻrtasidagi oʻzaro savdo hajmi 27,75 milliard YZ dollariga teng. Gonkong Avtonom Respublikasi Yangi Zelandiyaning 13- yirik savdo sherigi boʻlib, oʻzaro savdosi 2,1 milliard YZ dollarini tashkil etadi.

Yangi Zelandiyaning Xitoyga asosiy eksporti sut mahsulotlari, sayohat va turizm, yogʻoch va yogʻoch mahsulotlari, goʻsht, baliq va dengiz mahsulotlari, mevalardir. Xitoyning Yangi Zelandiyaga asosiy eksporti elektronika, mashinasozlik, toʻqimachilik, mebel va plastmassadan iborat.

Diplomatik munosabatlar 
Yangi Zelandiya Xitoyda Yangi Zelandiyaning Pekindagi elchixonasi orqali, Shanxay, Guanchjou, Gonkong va Chendudagi konsulliklari orqali taqdim etiladi. Chendu Bosh konsulligi 2014-yil noyabr oyida Yangi Zelandiya Bosh vaziri Hon Jon Key tomonidan ochilgan Xitoy Yangi Zelandiyada Xitoy Xalq Respublikasining Vellingtondagi elchixonasi, Oklend va Kraystcherchdagi konsulliklari orqali vakillik qiladi.

Qarama-qarshiliklar va tortishuvlar 
Xitoy-Yangi Zelandiya munosabatlari ziddiyatli emas. Xitoy hukumati tomonidan 1989 yil iyun oyida Tyananmin maydonidagi namoyishlarni bostirish Yangi Zelandiyada keskin qoralandi va vazirliklarning rasmiy aloqalari bir yildan ortiq vaqtga toʻxtatildi. Vellington va Pekin oʻrtasidagi boshqa kelishmovchiliklar orasida siyosiy erkinliklarni bostirish, Xitoyni harbiylashtirish, Yaqin Sharq mamlakatlariga qurol va yadro texnologiyalarini sotish, Xitoyning yadroviy sinovlari va Xitoyning Tayvan, Tibet  va Uygʻurlarga nisbatan siyosati kiradi.

Xitoyning ikki tomonlama aloqalari