Naxichevan (shahar)

Naxichevan — Ozarbayjondagi shahar. Naxichevan Muxtor Respublikasi poytaxti. Naxichevanchayning (Araks irmogʻi) oʻng sohilida. Temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni, aeroport bor. Aholisi 61,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari, elektrotexnika, radiotexnika zavodlari, mebel fabrikasi bor, qurilish materiallari ishlab chiqariladi, tosh tuzi qazib olinadi. Universitet, Ozarbayjon FAning ilmiy markazi, teatr, tarix, adabiyot muzeylari, suratlar galereyasi mavjud. Naxichevan miloddan avvalgi VI asrlarda vujudga kelgan. XI asrda Saljuqiylar davlati markazi, XII asrda Eldegiziylar davlati poytaxti, 1828-yildan Rossiya imperiyasi, 1923-yildan Ozarbayjon tarkibida, 1924-yil 9-fevraldan Naxichevan Muxtor Respublikasi poytaxti. Shaharda Ozarbayjon meʼmorligi yodgorliklaridan Yusuf Ibn Qusayir va Moʻmina xotun maqbaralari (XII asr) saqlangan.

Tarixi

Klassik davr 
Arman anʼanalarida Naxichevan Toʻfondan keyin Nuh tomonidan asos solingan, u oʻlgan va dafn etilgan joy hisoblanadi. Arman tarixchisi Movses Xorenatsining yozishicha, Armaniston qiroli Tigranes I miloddan avvalgi II asrda Midiya harbiy asirlarini Naxichevanga joylashtirgan. Naxichevan birinchi marta Ptolemeyning Geographia asarida Naxuana () nomi bilan tilga olingan.

Naxichevan 363-yilda Shahanshoh Shopur II tomonidan vayron qilingan va uning arman va yahudiy aholisi Eronga surgun qilingan. 602—628-yillardagi Vizantiya-Sosoniylar urushi paytida imperator Irakliy 623-yilda Atropatenaga yoʻlda shahar boʻylab sayohat qilgan.

Oʻrta asrlar davri 
650-yilda Naxichevanni arablar qamal qilishlari Teodor Rshtuni sulh tuzishga olib keldi. Milodiy 703-yildagi qoʻzgʻolondan soʻng Muhammad ibn Marvon isyonchi zodagonlarni 705-yilda Naxichevan va Goghtn cherkovlarida tiriklayin yoqib yubordi. Taxminan 900-yilda Naxichevan vaqtinchalik Armaniston Bagratiylar qirolligining nazorati ostiga oʻtdi, lekin tezda Muhammad ibn Abi’l-Saj tomonidan qoʻlga kiritildi. Shahar 1195-yilda Shamkor jangida magʻlubiyatga uchragan Otabeg Nusratiddin Abu Bakrning vaqtinchalik boshpanasi boʻlgan va 1197-yilda Naxichevan Gruziya qirolligi tomonidan bosib olingan.

Shahar va uning atrofi 1201-yildan 1350-yilgacha bevosita yoki bilvosita Armaniston Zakariyi boshqaruvida boʻlgan, lekin koʻpincha hudud qisman mustaqillikka ega boʻlgan va koʻpincha boshqa imperiyalarning vassallari boʻlgan. 1225-yilda Naxichevanni Otabeg Muhammad Jahon Pahlavonning qizi al-Malika al-Jaloliya egalladi. 1236-yilda Naxichevan Moʻgʻullar davlati tomonidan bosib olindi, keyinroq Elxoniy Zakariy Armanistonni moʻgʻul beklariga soliq toʻlashga, shuningdek, ularga sodiq qolib, qoʻshinlar bilan taʼminlashga majbur qildi. Genuyalik savdogarlar shaharda 1280-yilga kelib savdo bilan shugʻullanishgan. Shahar 1401-yilda Amir Temur tomonidan bosib olingan, lekin 1405-yilda Gruziya qiroli Jorj VII tomonidan bosib olingan.

Zamonaviy davr 

Naxichevan 1503-yilda Shahanshoh Ismoil I tomonidan bosib olingan. Shahanshoh Abbos I 1603—1604-yillarda Naxichevanni Usmonlilar imperiyasidan qaytarib oldi. Keyinchalik shahar Naxichevan xonligining poytaxti boʻlib xizmat qilgan.

Naxichevan xonligi 1828-yil Turkmanchoy tinchlik shartnomasiga koʻra Rossiya imperiyasiga qoʻshib olingan. Shahar 1849-yilda Yerevan gubernatorligining Naxichevan uezdining markaziga aylandi. 1896-yilda Naxichevanda 7433 kishi istiqomat qilgan, ularning taxminan uchdan ikki qismi ozariyzabon musulmonlar va uchdan bir qismi arman nasroniylari edi. 1897-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Naxichevan uyezd shahri maqomiga ega boʻlgan.

1917-yil fevral inqilobidan keyin Naxichevanda sovet tuzildi, lekin shahar 1917-yil martidan noyabrigacha Kavkazorti maxsus qoʻmitasi, 1917-yil noyabridan 1918-yil martigacha uning vorisi Kavkazorti komissarligi nazorati ostida edi. Turkiya iyun oyidan noyabrgacha Naxichevanni bosib oldi, shundan soʻng 1919-yil yanvar oyida shahar ingliz askarlari tomonidan bosib olindi va Naxichevanni boshqarish uchun harbiy gubernator tayinlandi.

1919-yil 6-aprelda Naxichevan Armanistonga berilishi toʻgʻrisida qaror qabul qilindi va shahar 1919-yil 6-iyunda qoʻshib olindi, biroq bir necha oy oʻtgach, shahar musulmonlarning mintaqaviy qoʻzgʻoloni va arman aholisiga qarshi pogrom markaziga aylandi. Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya va AQSh, Armaniston va Ozarbayjonning roziligi bilan 1919-yil 25-oktyabrda amerikalik polkovnik Edmond D. Dailyni Naxichevanga general-gubernator etib tayinlashga kelishib oldilar, saylovlar boʻlib oʻtadi va Armaniston ham, Ozarbayjon ham oʻz tarkibidan chiqib ketadi. hududdan kuchlar. Biroq 1920-yil mart oyida Qozim Qorabekir boshchiligidagi turk qoʻshinlari Naxichevanni egalladi.

Sovet Rossiyasi 1920-yil 28-iyulda Naxichevanni nazorat ostiga oldi va shahar yangi tashkil etilgan Naxichevan ASSR tarkibiga kirdi. 1921-yil 16-martdagi Moskva shartnomasi, keyinroq 1921-yil 21-oktyabrdagi Kars shartnomasida Sovet Ittifoqi va Turkiya oʻrtasida Naxichevanning Ozarbayjon himoyasidagi avtonom hudud boʻlishi va uning Turkiya bilan chegaralari delimitatsiyasi belgilab qoʻyilgan. 1923-yil fevralida shahar Ozarbayjon Sovet Sotsialistik Respublikasi tarkibidagi Naxichevan Muxtor oʻlkasi tarkibiga kirdi, biroq keyinchalik 1924-yil martida Ozarbayjon SSR tarkibidagi Naxichevan Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasining poytaxti boʻldi.

Ozarbayjon Sovet Ittifoqidan mustaqilligini eʼlon qilganida, Naxichevan Ozarbayjon Respublikasi tarkibida qoldi. 2020-yilgi Togʻli Qorabogʻ urushidan soʻng Armaniston, Ozarbayjon va Rossiya oʻrtasida uch tomonlama otashkesim imzolangan edi. Shartnomaga koʻra, Ozarbayjon Armaniston orqali Naxichevanga avtomobil yoʻli orqali kirish huquqiga ega boʻladi, bu yoʻl Rossiya tinchlikparvar kuchlari tomonidan taʼminlanadi.

2009-yil 9-iyundan boshlab Bobak tumanining Bulqon, Qarachuq, Qaraxanbəyli, Tumbul va Haciniyat qishloqlari Naxichevan shahri maʼmuriy-hududiy birligi tarkibiga kiritilgan.

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar  

 Nakhchivan Guide
 Nakhchivan Portal

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Ozarbayjon shaharlari
 
Naxichevan Avtonom Respublikasi hududiy boʻlinishi
Ararat togʻi