Gaiti Respublikasidagi norozilik namoyishlari

Gaiti Respublikasidagi norozilik namoyishlari 2019-yilning 7-fevrali kuni mamlakatning hamma shaharlarida boshlangan. Muxolifatdagi siyosatchi Jan-Charl Mois boshchiligidagi namoyishchilar Gaiti prezidenti Jovenel Moise isteʼfoga chiqishini talab qilishdi. Namoyishchilarning maqsadi ijtimoiy dasturlarni ilgari surish va korrupsiya bilan shugʻullanuvchi amaldorlarni jinoiy javobgarlikka tortish uchun muvaqqat hukumatini yaratish boʻlgan.

2018-yilning 7-iyulida Gaiti boʻylab yonilgʻi narxi oshishiga qarshi norozilik namoyishlari boshlangan. Vaqt oʻtishi bilan bu norozilik namoyishlari Gaitining oʻsha paytdagi prezidenti Jovenel Moisening isteʼfosini talab qilishga aylangan. 2019-yildan 2021-yilgacha Jovenel Moise hukumatini isteʼfoga chiqarishga chaqirgan ommaviy norozilik namoyishlari boʻlib oʻtgan. Moise 2016-yilgi prezidentlik saylovlarida birinchi oʻrinni egallagan, ammo saylovda saylovchilarning atigi 21 foizi ishtirok etgan. 2015-yilgi saylovlar esa firibgarlik tufayli bekor qilingan. 2021-yil 7-fevralda muxolifat tarafdorlari davlat toʻntarishiga urinishgan va 23 kishi hibsga olingan.

2021-yil 7-iyulda Jovenel Moise 28 nafar xorijiy yollanma askardan iborat guruh tomonidan oʻldirilgan. Qotillikda gumon qilinganlardan uchtasi oʻldirilgan va 20 nafari hibsga olingan. 2021-yil 20-iyulda Ariel Genri vaqtincha bosh vazir vazifasini bajaruvchi lavozimni egallagan.

2022-yil sentabrida elektr energiya narxlarining oshishiga javoban navbatdagi norozilik namoyishlari boshlangan. Vabo epidemiyasi va keng tarqalgan ochlik bilan birgalikda inqiroz Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashining mamlakatdagi jinoiy guruh rahbarlaridan biri Jimmi Cherizierga qarshi sanksiyalar kiritishiga olib kelgan. 2022-yilda Kanada uchta badavlat ishbilarmonlarga – Gilbert Bigio, Reynold Dib va Sherif Abdullohga qarshi sanksiyalar eʼlon qildi, ular „Gaitidagi qoʻpol va tizimli inson huquqlari buzilishida ishtirok etganlik“da ayblangan. 2023-yil oktabr oyida BMT Xavfsizlik Kengashiga bergan hisobotida ham Martelli, Dib va Latortuning jinoiy guruhlar bilan aloqasi borligi aniqlangan.

Boshlanishi 
Norozilik namoyishlari Gaiti hukumatining yuqori martabali amaldorlari Venesuelaning Petrocaribe kompaniyasidan olingan 3,8 milliard AQSh dollari kreditlarni suiisteʼmol qilganliklari va prezident Moisening korrupsiyanerlarga aloqador ekanligi haqidagi sud zalidagi xabarlardan keyin boshlangan. Shuningdek, iqtisodiy muammolar, jumladan, turmush narxining oshishi ham mamlakatda noroziliklarga sabab boʻlgan.

Noroziliklar 
Namoyishlarning birinchi kunida namoyishchilar gaitilik boylarning hashamatli mashinalariga hujum qilib, ularga zarar yetkazishgan. Ertasi kuni, 8-fevral kuni baʼzi shahar merlari Karnavaldan oldingi tadbirlarni bekor qilishdi. 9-fevraldagi norozilik namoyishlari politsiya bilan yana toʻqnashuvlarga sabab boʻlgan. Namoyishchilarning ittifoqchilaridan bir ayolning kaltaklashi ortidan namoyishchilar prezident Moisning uyiga tosh otishgan.

12-fevralda namoyishchilar bozorlarni yoqib yuborishdi, turli doʻkonlarni talon-taroj qilishdi va Aquina qamoqxonasidagi mahbuslarni ozod qilishga yordam berishgan. Port-o-Prensda namoyishchilar Italiya va Peru bosh konsulligi joylashgan binoni ham talon-taroj qilishgan. Prezident Moise 14-fevral kuni soʻzga chiqib, isteʼfoga chiqmasligini maʼlum qildi: „Men, davlat rahbari Jovenel Moise, mamlakatni qurolli toʻdalar va giyohvand moddalar savdosi bilan shugʻullanuvchilarga topshirmayman“.

Harakatlar

Muxolifat 
Prezident Mois muxolifatni tinch muloqotga chaqirgan. Prezident Mois muloqotda: „Mamlakat muammolari faqat siyosiy emas, mamlakat muammolari ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiydir“  – dedi. Milliy politsiya mamlakatda tinch namoyishlarni toʻxtatgan „yovuz odamlar“ borligini taʼkidlagan.

Moise hukumati 
Muxolifatga Jan-Charlz Moise boshchilik qilgan. Muxolifat sulh takliflarini rad etgan va prezidentning isteʼfosini talab qilgan. Muxolifat prezidentni isteʼfoga majburlash uchun umummilliy ish tashlash uyushtirgan. Jan-Charlz Mois muxolifatchilar bilan birgalikda Mois oʻrniga muvaqqat hukumatini tuzishga chaqirgan. Jan-Charlz: „Agar Jovenel Moise hokimiyatni istamasa, biz yaqin kunlarda muvaqqat prezidentni tayinlaymiz“, – dedi.

Hibsga olishlar 
18-fevral kuni poytaxtdagi Le Nouvelliste gazetasi xabar berishicha, shaharda 1 nafar Gaiti fuqarosi va 7 nafar boshqa fuqarolar hibsga olingan. Hibsga olingan vaqtda ularning mashinalaridan miltiq, toʻpponcha, dron va sunʼiy yoʻldosh telefonlari topilgan. Gaiti tashqi ishlar vaziri Bochit Edmond ularning orasida besh nafar amerikalik ham borligini tasdiqlagan. Boshqa mahalliy matbuot xabarlariga koʻra, ulardan biri serbiyalik boʻlgan.

Ommaviy axborot vositalari 
Jurnalistlarni himoya qilish qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, ayrim muxbirlar namoyishchilar tomonidan nishonga olingan. Reuters jurnalisti Robenson Sanon norozilik namoyishlari paytida yaralangan, biroq u namoyishlar orasida qolib ketgani uchun bu baxtsiz hodisa deb hisoblangan .

Davlatlarning reaksiyasi

Davlatlar 

 AQSh: AQSh Davlat departamentining Gʻarbiy yarim shar boʻyicha siyosatchisi: „Biz barcha odamlarning demokratik va shaffof hukumatni talab qilish va hukumat rahbarlarini javobgarlikka tortish huquqini qoʻllab-quvvatlaymiz, ammo zoʻravonlik uchun hech qanday asos yoʻq. Qoʻshma Shtatlar Gaitida oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash uchun gumanitar yordam tayyorladi va korrupsiya uchun mas’ul boʻlganlarni javobgarlikka tortishga chaqirdi“, – dedi.

Xalqaro tashkilotlar 

 CARICOM: „Gaitida davom etayotgan zoʻravonlik noroziliklari, odamlarning qurbon boʻlishlari, xususiy mulklarning zarar koʻrishi, infratuzilmaning vayron boʻlishiga olib kelgan noroziliklar va katta azob-uqubatlarga sabab boʻlgan janjalardan chuqur xavotird. CARICOM tinchlikka va zoʻravonlikni toʻxtatishga chaqirib, barcha ishtirokchilarni konstitutsiyaviy muloqotga kirishishga, konstitutsiya, qonun ustuvorligi va demokratik jarayonlarni hurmat qilish, muammolarni tinch yoʻl bilan hal qilish va normal hayotga qaytishga chaqiradi“.
 OAS: Bosh kotib Luis Almagro shunday dedi: „Biz barcha ishtirokchilarni muloqot jarayonida toʻliq ishtirok etishga, demokratik jarayonni hurmat qilishga va nizolarni tinch yoʻl bilan hal qilishga chaqiramiz“.
 BMT: Gaitidagi Adliyani qoʻllab-quvvatlash missiyasi bayonotida aytilishicha, „mitinglar chogʻida sodir boʻlgan qabul qilib boʻlmaydigan zoʻravonlik harakatlari oqibatida koʻplab insonlar va mol-mulk yoʻqotilganidan afsusda. Gaiti milliy politsiyasi „butun holda“ va „Gaiti jamiyati vakillarini va ayniqsa, mamlakat rahbarlarini hozirda sodir boʻlayotgan siyosiy-iqtisodiy inqirozga real va doimiy echimlarni aniqlash, amalga oshirish maqsadida konstruktiv va inklyuziv muloqotda ishtirok etishga chaqirdi“.

Manbalar 

2024
Inqiloblar