yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Diplomatik agent

Diplomatik agent - davlatlar vakolatxonalarining boshligʻi, elchisi, elchixona va diplomatik missiya xizmatchisi. 1815-yildagi Vena konvensiyasiga binoan faqat vakolatxona boshliqlarigina D.a. hisoblanardi. Diplomatiyaning rivojlanishi bu tushunchani kengaytirdi. Keyingi vaqtlarda elchixona va missiya xizmatchilari, hamma darajadagi elchilar vakolatxonaning diplomatik xizmatchilari, xalqaro tashkilotlarga va konferensiyalarga yuborilgan rasmiy vakillar, shuningdek, bir mamlakatning 2-mamlakatga yuboradigan delegatsiya boshliqlari va aʼzolari ham D.a. sanaladigan boʻldi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Siyosiy atamalar
Siyosiy harakatlar
Siyosiy tushunchalar
Siyosat
Siyosatga oid chala maqolalar
Siyosatshunoslik
Huquq
Huquqiy adabiyotlar
Huquqiy atamalar
Huquqiy etika
Huquqshunoslik
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Davlat
Davlat apparati
Davlat xavfsizligi
Xalqaro aloqalar
Xalqaro chegaralar
Xalqaro munosabatlar
Diplomatik akt

Diplomatik akt — davlatlar oʻrtasida olib borilgan diplomatik muzokara yoki maxsus konferensiya karori. Diplomatik akt shartnoma, bitim, pakt, konvensiya, protokol, deklaratsiya, ustav, statut kabi turli nomlar bilan atalishiga qaramay, yagona yuridik ahamiyatga ega xujjatdir
. Diplomatik aktning keng tarqalgan shakli — sulh, oʻzaro yordam va savdo toʻgʻrisidagi xalqaro shartnomalardir. Bayonot, memorandum ham Diplomatik akt hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Xalqaro tashkilotlar
Xalqaro aloqalar
Xalqaro chegaralar
Xalqaro huquq
Xalqaro munosabatlar
Xalqaro konvensiyalar
Huquq
Huquqiy adabiyotlar
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Davlat
Davlat apparati
Davlat huquqi
Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Diplomatik vakillik

Diplomatik vakillik - davlatlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni boshqaradigan elchixona yoki missiya. Elchi boshqaradigan D.v. — elchixona, vakil yoki doimiy ishlar vakili boshqaradigan D.v. — missiya deb ataladi. D.v. 16—18-asrlarda Yevropada vujudga kelgan. D.v. elchi ayirboshlagan davlatda oʻz davlati nomidan muzokaralar olib boradi, vakillik joylashgan davlatning hayoti toʻgʻrisida bundagi vakolatxona (elchixona, missiya)lar haqidagi qonun yoʻl qoʻygan doirada maʼlumotlar toʻplaydi, har ikkala davlat oʻrtasidagi siyosiy, iqtisodiy, madaniy-texnikaviy aloqalarning rivojlanishiga yordamlashadi, oʻz davlati hamda fuqarolarining huquq hamda manfaatlarini qoʻriqlaydi. D.v. faoliyatiga raqbarlik qiladigan elchi diplomatik imtiyoz va immunitetga ega. D.v.ning huquqiy mavqei Diplomatik munosabatlar toʻgʻrisidagi 1961-yilgi Vena konvensiyasi, ikki tomonlama bi-timlar, shuningdek, D.v. joylashgan davlat ichki qonunlari bilan belgilanadi. Xalqaro tashkilotlar huzuridagi (jumladan, kuzatuvchilar missiyasidagi) vakilliklar ham D.v.ning bir turi boʻlib, uning huquqiy mavqei davlatlarning universal tusdagi xalqaro tashkilotlar bilan munosabatlari boʻyicha vakilligi toʻgʻrisidagi 1975-yilgi Vena konvensiyasida belgilab berilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslik
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Siyosat
Siyosatchilar
Siyosatshunoslik
Siyosiy tushunchalar
Siyosiy harakatlar
Siyosiy tizimlar
Davlat
Davlat apparati
Davlat boshqaruvi
Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Davlat xavfsizligi
Tashqi siyosat
Diplomatiya
Diplomatik hodisalar
Diplomatik yozishma

Diplomatik yozishma - turli rasmiy xat-xabarlar va diplomatik tusdagi hujjatlar majmui. Davlatlar oʻrtasidagi munosabatlarni yuritish vositasi, davlat tashqi siyosiy va diplomatik faoliyatining asosiy shakllaridan biri. Davlatlar oʻrtasida yozishma tarzidagi muomala davlat, hukumat boshligʻi, tashqi ishlar idorasi, turli davlat va jamoat tashkilotlari hamda muassasalari yoki ularning boshliklari, diplomatik vakillar va ayrim diplomatlar nomidan yoʻlga qoʻyib turiladi. Maktublar, telegrammalar, xatlar, nota orqali yozishmalar, shuningdek, deklaratsiya, bayonot, chaqiriq, axborot agentlarining xabarlari Diplomatik yozishmalar turlari hisoblanadi. Diplomatik yozishmalarda xalqaro hayot va tashqi siyosat, davlatlararo ikki tomonlama yoki koʻp tomonlama munosabat masalalari yoritiladi. Mazkur hujjatlarni tayyorlash davlat va unga tegishli muassasalar diplomatik faoliyatining muhim sohasi sanaladi. Diplomatik yozishmalarni diplomatik kuryerlar ko'rsatilgan manzilga yetkazib beradi.
my.gov.uz

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xalqaro tashkilotlar
Xalqaro aloqalar
Xalqaro xavfsizlik
Xalqaro huquq
Xalqaro munosabatlar
Xalqaro konvensiyalar
Xalqaro munosabatlar tarixi
Xalqaro shartnomalar
Tashqi siyosat
Diplomatiya
Huquq
Huquqiy adabiyotlar
Huquqiy atamalar
Huquqiy etika
Huquqshunoslik
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Davlat
Davlat apparati
Davlat boshqaruvi
Davlat huquqi
Davlat tashkilotlari
Davlat xavfsizligi
Davlatlar
Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Siyosat
Siyosatchilar
Siyosatshunoslik
Siyosatshunoslik nazariyalari
Siyosiy atamalar
Siyosiy madaniyat
Siyosiy faollik
Siyosiy tarix
Siyosiy tizimlar
Siyosiy tushunchalar
Siyosiy tuzumlar
Diplomatik immunitet

Diplomatik immunitet - chet el diplomatik vakillariga, maxsus missiyalarga, davlatlarning xalqaro hukumatlararo tashkilotlardagi vakilliklariga, ularning rahbarlari va xodimlariga beriladigan huquq va imtiyozlar majmui. D.i. chet el dip-lomatlari (elchi, elchixona kotiblari, attashe va b.) va ular egallagan binolarning daxlsizligi, mahalliy sud tomonidan sud qilinmasligi, oʻz hukumati bilan yashirin aloqa qilish huquqi va hokazodan iborat. Diplomatik vakilni maʼmuriy va sud yoʻli bilan qamashga, uning shu mamlakat fuqarolari yoki ajnabiylar tomonidan haqoratlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Vakolatxona binosi, undagi ashyolar, vakillarning turar joyi, mulki daxlsiz boʻlib, ular joylashgan binolar davlat muhofazasiga olinadi. Diplomat sud immuniteti huquqiga ham ega. Diplomatik vakillar gʻayriqonuniy xatti-harakati uchun javobgarlikka tortilmasdan, balki xalqaro diplomatik tartib asosida uni vakil etib yuborgan davlat tomonidan chaqirib olinadi. Shuningdek, ular soliklardan ozod qilinadi, bojxona imtiyozlariga ega. Diplomatik immunitetga ega shaxslar oʻzlari yashab turgan davlat qonunlarini hur-mat qilishga majbur, bu qonunlarni buzgan holda nomaqbul shaxs deb eʼlon qilinishi mumkin. Diplomatik munosabatlar xaqidagi 1961-yil Vena konvensiyasi, Konsullik munosabatlari haqidagi 1963-yil Vena konvensiyasi, BMT Bosh Assambleyasining Xalqaro himoyadan foydalanuvchi shaxslarga, jumladan diplomatik agentlarga qarshi qaratilgan jinoyatlar oldini olish va ular uchun jazolash toʻgʻrisidagi 1973-yil konvensiyasi va b. hujjatlarda D.i. tartib-qoidalari belgilangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tashqi siyosat
Siyosat
Siyosatchilar
Siyosatshunoslik
Siyosatga oid chala maqolalar
Siyosatshunoslik nazariyalari
Huquq
Huquqiy adabiyotlar
Huquqiy atamalar
Huquqiy hujjatlar
Huquqiy tizimlar
Huquqshunoslar
Huquqshunoslik
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Davlat
Davlat apparati
Davlat boshqaruvi
Davlat tashkilotlari
Davlat xavfsizligi
Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Xalqaro tashkilotlar
Xalqaro aloqalar
Xalqaro munosabatlar
Xalqaro munosabatlar nazariyasi
Xalqaro munosabatlar tarixi
Xalqaro xavfsizlik
Diplomatik korpus

Diplomatik korpus - keng maʼnoda — muayyan mamlakatda akkreditatsiya qilingan diplomatik vakolatxonalarning barcha diplomatik xodimlari (oila aʼzolari bilan); tor maʼnoda — fakat diplomatik vakolatxonalar boshliklari. D.k. nomidan, odatda, duayen gapiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Davlat
Davlat apparati
Davlat boshqaruvi
Davlat huquqi
Davlat tashkilotlari
Davlat xavfsizligi
Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Huquq
Huquqiy adabiyotlar
Huquqiy atamalar
Huquqiy etika
Huquqiy hujjatlar
Huquqshunoslik
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Huquqiy tarix
Siyosat
Siyosatga oid chala maqolalar
Siyosatshunoslik
Siyosatshunoslik nazariyalari
Siyosiy atamalar
Siyosiy harakatlar
Siyosiy madaniyat
Siyosiy tarix
Siyosiy tizimlar
Siyosiy tushunchalar
Tashqi siyosat
Diplomatik hodisalar
Diplomatiya
Xalqaro tashkilotlar
Xalqaro aloqalar
Xalqaro chegaralar
Xalqaro huquq
Xalqaro institutlar
Xalqaro munosabatlar
Xalqaro munosabatlar nazariyasi
Xalqaro munosabatlar tarixi
Xalqaro xavfsizlik
Xalqaro mukofotlar
Xalqaro shartnomalar
Diplomatik munosabat

Diplomatik munosabat - xalqaro huquq meʼyorlariga va xalqaro muloqot tajribasiga koʻra davlatlar oʻrtasida rasmiy munosabatlarni yuritishning asosiy shakli. D.m. davlatlar oʻrtasida doʻstona aloqalarni rivojlantirishga, xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlab turishga koʻmaklashishi zarur. Diplomatik munosabatlar to'g'risidagi 1961 yil Vena konvensiyasiga binoan davlatlararo D.m. oʻzaro kelishuv asosida yoʻlga qoʻyiladi. D.m.ni oʻrnatishda odatda biron-bir davlat va uning hukumatining boshqa bir davlat tomonidan defakto yoxud deyure tan olinishi dastlabki qadam hisoblanadi. D.m. manfaatdor davlatlar vakillari bilan bevosita yoki bilvosita, uchinchi bir davlat diplomatik vakillari bilan muzokara yuritish natijasida oʻrnatiladi hamda davlatlar va hukumatlarning boshliqlari, tashqi ishlar vazirlari, maxsus vakolatli shaxslarning oʻzaro maktub, telegramma va xatlar ayirboshlashi tarzida rasmiylashtiriladi. Tomonlar D.m. oʻrnatilishi fakti haqida, diplomatik vakilliklar darajasi (elchixona yoki missiya), bitimning kuchga kirish sanasi, uni eʼlon qilish muddati va tartibi toʻgʻrisida ham oʻzaro kelishib oladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Xalqaro tashkilotlar
Xalqaro aloqalar
Xalqaro chegaralar
Xalqaro huquq
Xalqaro munosabatlar
Xalqaro munosabatlar nazariyasi
Xalqaro munosabatlar tarixi
Xalqaro shartnomalar
Xalqaro xavfsizlik
Huquq
Huquqiy adabiyotlar
Huquqiy atamalar
Huquqiy etika
Huquqiy hujjatlar
Huquqiy tarix
Huquqiy tizimlar
Huquqshunoslik
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Siyosat
Siyosatchilar
Siyosatga oid chala maqolalar
Siyosatshunoslik
Siyosatshunoslik nazariyalari
Siyosiy atamalar
Siyosiy harakatlar
Siyosiy tarix
Siyosiy madaniyat
Siyosiy tizimlar
Siyosiy tushunchalar
Tashqi siyosat
Diplomatik hodisalar
Diplomatiya
Davlat
Davlat apparati
Davlat boshqaruvi
Davlat xavfsizligi
Davlat tashkilotlari
Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Diplomatik nota

Diplomatik nota — diplomatik yo’zishmaga oid hujjatning bir turi. Verbal va shaxsiy diplomatik notalarga boʻlinadi. Diplomatik tajribada koʻproq verbal nota qoʻllanadi. Shaxsiy diplomatik nota muhim, jiddiy muammolarga bagʻishlanadi yoki biron-bir voqea toʻgʻrisida rasmiy axborot tarzida yuboriladi. Diplomatik nota diplomatik protokol talablariga binoan yoki shaxsiy diplomatik notaga javob tarikasida ham yoʻllanadi, u imzo chekuvchi nomidan 1-shaxs feʼlida tuzilgan xat shaklida nota blankasiga bosilib, manzil koʻrsatiladi, ammo muhr bosilmaydi. Xalqaro diplomatik amaliyotda diplomatik notalar ayirboshlash xalqaro shartnomalar tuzishning shakllaridan biri hisobladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hujjatlar
Huquq
Huquq faylasuflari
Huquq nazariyalari
Huquqiy adabiyotlar
Huquqiy atamalar
Huquqiy etika
Huquqiy hujjatlar
Huquqiy tizimlar
Huquqshunoslik
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Davlat
Davlat apparati
Davlat boshqaruvi
Davlat mafkuralari
Davlat tashkilotlari
Davlat xavfsizligi
Davlatlarga koʻra tashqi siyosat
Tashqi siyosat
Siyosat
Siyosatchilar
Siyosatga oid chala maqolalar
Siyosatshunoslik
Siyosatshunoslik nazariyalari
Siyosiy atamalar
Siyosiy faollik
Siyosiy harakatlar
Siyosiy madaniyat
Siyosiy mafkuralar
Siyosiy tarix
Siyosiy tushunchalar
Siyosiy tizimlar
Xalqaro tashkilotlar
Xalqaro aloqalar
Xalqaro chegaralar
Xalqaro huquq
Xalqaro munosabatlar
Xalqaro munosabatlar nazariyasi
Xalqaro munosabatlar tarixi
Xalqaro shartnomalar
Xalqaro xavfsizlik
Diplomatiya
Diplomatik hodisalar
Diplomatiya

Diplomatiya — davlatlarning tashqi siyosat, sohasidagi vazifalarini amalga oshirish, shuningdek, chet elda huquq va manfaatlarini himoya qilish sohasidagi rasmiy faoliyati. „Diplomatiya“ termini yunon tilidagi „ikki bukilgan qogʻoz“ soʻzidan olingan. Qadimgi Yunonistonda va Qadimgi Rimda taxtakach muqova ichiga solingan xat elchilarga ular vakolatini tasdiqlovchi ishonch yorligʻi yoki hujjat sifatida taqdim etilgan. Bu termin hozirgi maʼnoda Gʻarbiy Yevropada XVIII asr oxirida rasm boʻlgan. Diplomatiya davlat tashqi siyosatining eng muhim vositalaridan biri hisoblanadi, ana shu siyosatning maqsad va vazifalari diplomatiya shakli va uslublarini belgilab beradi. Diplomatik faoliyatning asosiy shakllari: diplomatik kongresslar, konferensiyalar yoki kengashlar; nota, memorandum, bayonot va hokazo shakllardagi diplomatik yozishma; xalqaro shartnomalarni tayyorlash va imzolash; davlatning elchixonalar va missiyalar orqali amalga oshiradigan chet eldagi vakilligi; xalqaro tashkilotlar faoliyatida ishtirok etish; tashqi siyosiy masalalar boʻyicha hukumat nuqtai nazarini matbuotda yoritish. Diplomatik muassasalar va ularning masʼul xodimlari diplomatik imtiyoz va immunitetlardan foydalanadi. Xalqaro huquqqa binoan, diplomatik vakillarga oʻzlari ishlayotgan mamlakat ichki ishlariga aralashish man etiladi.

Diplomatiyaning shakllanishi davlatning yuzaga kelishi, uning muayyan organlari va lavozimdor shaxslari faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan. Oʻzbek davlatchiligi tarixida chet ellar bilan muntazam aloqalar yoʻlga qoʻyilganligi yaxshi maʼlum. Amir Temur davlati Fransiya, Angliya, Kastiliya, Konstantinopol, Genuya va Venetsiya bilan elchilar orqali aloqalarni yoʻlga qoʻygan.

Oʻzbekiston mustaqil davlat boʻlgach, xalqaro munosabatlarning toʻla huquqli subyektiga aylandi. 120 dan ziyod davlat bilan diplomatik aloqa oʻrnatdi (2002-yil yanvar). Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Yevropa xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti va boshqa obroʻli xalqaro tashkilotlar va kengashlarga aʼzo boʻldi. Uning tashqi siyosati, diplomatik faoliyati Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida belgilanganidek, davlatlarning suveren tengligi, kuch ishlatmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik, chegaralarning daxlsizligi, nizolarni tinch yoʻl bilan hal etish, boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik hamda xalqaro huquqning umum eʼtirof etgan boshqa qoida va meʼyorlariga asoslanadi. Teng huquqlilik, oʻzaro manfaatdorlik va oʻzaro hurmat Oʻzbekiston diplomatiyasining asosiy tamoyillaridir. Oʻzbekiston Respublikasi jahonda yangicha iqtisodiy tartib oʻrnatish, butun dunyoda, jumladan, Markaziy Osiyo mintaqasida yalpi tinchlik va xavfsizlikni taʼminlash uchun, xalqaro terrorizm va giyohvandlikka qarshi kurashda jahon hamjamiyati bilan birga faol harakat qilmoqda, bu yoʻlda barcha diplomatik kanallarni ishga solmoqda. Oʻzbekistonda diplomatik kadrlar Toshkentdagi Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida tayyorlanadi. Shuningdek, hozirgi kunda diplomatik kadrlar Xalqaro munosabatlar fakulteti mavjud boʻlgan O'zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Sharqshunoslik instituti va shu kabi oliy ta'lim muassasalarida ham tayyorlanadi.

Manbalar 

Fanlar
Siyosat
Diplomatiya tili

Diplomatiya tili - 1) diplomatik aloqalar va xalqaro shartnomalar tili. Hozirgi vaqtda majburiy D.t. yoʻq. Umumiy qoidaga binoan tashqi aloqa organlarida oʻz milliy tillari qoʻllanadi. Ayrim istisnolardan tashqari, ikki tomonlama xalqaro shartnomalar, shuningdek, ishtirokchilari soni cheklangan koʻp tomonlama shartnomalar mazkur tomonlarning tillarida tuziladi. Xalqaro tashkilotlarda va konferensiyalarda tillar tegishli tartib-qoidalar asosida ishlatiladi. Ushbu anjumanlarda tillar rasmiy tillarga (ularda barcha eng muhim dip-lomatik hujjatlar tuziladi) va ish yuritiladigan tillarga (shu tillarda munozara olib boriladi, loyiha va hokazo tuziladi) boʻlinadi. BMT Bosh Assambleyasida rasmiy va ish yuritiladigan 6 tildan — arab, ingliz, ispan, rus, fransuz va xitoy tillaridan foydalaniladi. BMT doirasida va rahbarligida qabul qilinadigan koʻp tomonlama xalqaro shartnomalar (ayniqsa, umumiy tusdagilari) bir xil matnga ega boʻlib, qoida tariqasida BMT rasmiy tillarida tuziladi; 2) diploma-tik lugʻatga kirgan maxsus terminlar va iboralar (mas, agreman, statuskvo, retorsiyalar va hokazo).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paul Dirac

Paul Dirac () (1902.8.8, Bristol — 1984) — ingliz nazariyotchi fizigi, kvant mexanika asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1930-yildan). Bristol (1921) va Kembrij (1926) universitetlarini tamomlagan. Kvant elektrodinamika va gravita-siyaning kvant nazariyasiga asos solgan. Ilmiy ishlari kvant mexanika va kvant elektrodinamikaga, maydon va elementar zarralar nazariyasiga, gravitatsiya nazariyasiga doyr. Kvant statistika (Fermi—Dirak statistikasi)ni ishlab chiqqan; ikkilamchi kvantlash usulini taklif qilib, kvant nazariyasi prinsiplarini birinchi boʻlib elektromagnit maydon uchun tatbiq etgan (1927), kvant maydonning birinchi modelini topgan; elektronning kvant mexanika nazariyasini nisbiylik nazariyasip moslab ishlab chiqqan (1928), bu nazariyaga asosan pozitron topilgan; tabiatda antimoddaning mavjudligi gipotezasini bayon qilgan (1933); 1962-yilda meon nazariyasini ishlab chiqqan (unda meon elektronning tebranish holati sifatida ifodalanadi). Nobel mukofoti laureati (1933, E. Shryodinger bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1902-yilda tugʻilganlar
8-avgustda tugʻilganlar
1984-yilda vafot etganlar
20-oktyabrda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Dirak tenglamasi

Dirak tenglamasi - x spinli zarralar (mas, elektronlar va pozitronlar, myuonlar) harakatining nisbiylik nazariyasi talablarini qanoatlantiradigan kvant tenglama. 1928 yilda P.Dirak aniklagan. D. t. erkin elektronlardan fotonlarning sochilishi (qarang Kompton effekti) va elektron tormozlanganda elektron nurlanishi (qarang Tormoz nurlanish) mohiyatini ochib bergan. D. t. bilan kvant oʻtishlar tufayli yangi zarralar paydo boʻlishi tushuntirildi. Bunday zarrani 1932 y. K. Anderson kashf qildi va pozitron deb atadi. Bu esa Dirak elektronlar nazariyasining tasdiklanishi edi. Elektronning bir energetik satxdan ikkinchisiga oʻtishi elektron-pozitron jufti yoki bu juft annigilyasiyasi bilan roʻy beradi. D.t. -j (y birlikda) spinli boshqa zarralar: myuonlar, neytrinolar va hokazo uchun ham oʻrinlidir. U nuklonlar (neytron va proton)ga tatbiq qilinganda notoʻgʻri natijalarga olib keladi, chun-ki D. t.ni kuchli oʻzaro taʼsirga tatbiq qilish mumkin emas. D.t. kvant mexanikaning asosiy tenglamalaridan biri hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Dirak P. A. M., Prinsipi kvantovoy mexaniki, per. s angl., M., I960; Davidov A. S, Kvantovaya mexanika, M., 1973; Bogolyubov N.N.,Shirkov D. V., Vvedeniye v teoriyu kvantovix poley, M., 1977.
Direktoriya

Direktoriya (lotincha directorium — boshqarma, rahbarlik) — Fransiya respublikasining 1795—99 y.lardagi hukumati. 5 aʼzo (direktor)dan tashkil topgan. D. hukumati yirik burjuaziya manfaatini himoya qilgan. 1799 y. 9 no-yab.da Napoleon Bonapart davlat toʻntarishi yasab, D.ni agʻdarib, harbiy burjua diktaturasini oʻrnatgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Direktorlar kengashi

Direktorlar kengashi, aksiyadorlik jamiyati direktorlar kengashi — aksiyadorlik jamiyatining aksiyadorlar umumiy yigʻilishida saylanadigan rahbar ijroiya organi; aksiyadorlarning umumiy yigʻilishlari oraligʻida jamiyatni boshqarish, muhim muammolarni yechish bilan shugʻullanadi. Direktorlar kengashi jamiyatning operativ boshqaruv ishlarini bajaradigan jamiyat boshqaruvini, ijrochi direktorii tayinlaydi. Direktorlar kengashiga korxona rahbari, rahbar oʻrinbosarlari, yirik mutaxassislar, korxona tarkibiga kiruvchi kichik korxona rahbarlari va b. saylanadi. Yirik korxona (uyushma, korporatsiya)ning rahbari direktorlar kengashining raisi etib saylanadi. Direktorlar kengashining yigʻilishi vaziyatga koʻra har chorakda bir marta oʻtkaziladi. Yigʻilish kun tartibi bir oy oldin kengash aʼzolariga eʼlon qilinadi. Direktorlar kengashi qarorlarini aksiyadorlik jamiyatining barcha aʼzolari bajarishi shart.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Direksion

Direksion (frans. direction — qoʻllanma) — kichik asarlar (marsh, raqs, qoʻshiq va hokazo)ning puflama sozlar orkestri uchun moslangan ixcham partiturasi. D.da barcha ovozlar 3—4 nota yoʻliga joylashadi va real sadosida yoziladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Direksion burchak

Direksion burchak - to'g'ri bur chakli koordinatalar tizimida shim. yoʻnalish (abssissa oʻqi) bilan berilgan yoʻnalish orasidagi burchak. U soat mili yoʻnalishi boʻyicha 0° dan 360° gacha oʻzgaradi; a "arfi bilan belgilanadi. D. b. geofizika, artilleriya va navigatsiyada qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dirijabl

Dirijabl (frans. dirigeable — boshqariluvchi) — havodan yengil uchish apparati; boshqariladigan aerostat; korpusiga toʻldirilgan gaz (geliy yoki vodorod)ning koʻtarish kuchi hisobiga balandlaydi. Asosiy qismlari: korpus, qanot, stabilizator, boshqarish rullari, odamlar oʻtiradigan va dvigatellar oʻrnatiladigan qismi — gondola. D.ga bir yoki bir necha vintli dvigatel oʻrnatiladi. D.ning yumshoq, yarim qat-tiq turlari boʻladi. D. korpusi pishiq matodan qilinadi, baʼzilarining qorin tomoniga metall ferma ham oʻrnatiladi. D.ni balandlatish uchun ballast (ortiqcha yuk)ning bir qismi tashlanadi, pastlatish uchun gazning bir qismi chiqarib yuboriladi. D.ning tezligi 100—135 km/soat dan oshmaydi, hajmi — 200 ming m3gacha. D.lar borish qiyin boʻlgan, aerodromlar yoʻq joylarga yuk va yoʻlovchilar tashishda, suv osti kemalarini qidirishda qoʻllangan. Fransuz ixtirochisi A. Jiffar bug dvigatelli boshqariladigan aerostatda birinchi boʻlib parvoz qilgan (1852). D.dan asosan 20-asr 50-yillarigacha foydalanilgan. 70-yillarda qisman tiklangan (mas, GFR, Fransiyada). Hozir D. oʻrniga vertolyot ishlatilmoqda.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dirixle

Dirixle (Dirichlet), Peter Gustav Lejyon (1805.13.8, Dyuren — 1859.5.5, Gyottingen) — nemis matematigi. Berlin universiteti (1831—55), Gyottingen universiteti (1855-yildan) prof. Asosiy ilmiy ishlari sonlar nazariyasi va matematik analizga doir. Birinchi hadi va ayir-masi oʻzaro tub sonlardan iborat butun sonlar arifmetik progressiyasida tub sonlar cheksiz koʻp ekanligi haqidagi teoremani isbotlagan. Matematik analiz sohasida birinchi boʻlib qatorning shartli yaqinlashishi tushunchasini taʼriflagan va tekshirgan. Uzilish nuqtalari chekli sonda boʻlgan boʻlakli monoton funksiyalarni Furye qatorigya yoyish mumkinligini isbotlagan. Mexanik va matematik fizikaga bagʻishlagan asarlar muallifi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dirixle prinsipi

Dirixle prinsipi, "yashiklar prinsipi" — (ya+1) elementdan iborat boʻlgan toʻplam p ta sinfga ajratilganda sinflarning kamida bittasida elementlar soni 2 tadan kam boʻlmaydi, degan tasdiq. P. Dirixle nomi bilan ataladi. D. p., odatda, oʻnta yashikka oʻn bitta quyonni bittadan joylab boʻlmaydi, degan sodda misol bilan tushuntiriladi. Shuning uchun u "yashiklar prinsipi" deb ham ataladi. D. p. sodda ifodalansa ham, sonlar nazariyasi, kombinatorika va matematikaning boshqa boʻlimlarida muhim teoremalarni isbotlashga asos boʻladi. Garmonik funksiyalar nazariyasida ham D. p. deb ataluvchi teorema bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dis...

Dis... (lotincha dis...) — yasama soʻzlar tarkibiy qismi: qiyinchilikni, buzilishni, parokandalikni, boʻlinishni, yoʻqotishni (disgarmoniya, distrofiya) anglatadigan old koʻshimcha (undosh harfdan oldin).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskriminant

Diskriminant (lotincha discriminans – boʻluvchi, ajratuvchi) – koʻphad koeffitsiyentlaridan tuzilgan va koʻphad ildizlari orasida bir-biriga tenglari boʻlgandagina nolga aylanadigan ifoda. Diskriminant nolga teng boʻlishi uchun koʻphadning ildizlari orasida karralisi boʻlishi zarur.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Matematik tushunchalar
Diskriminatsiya

Diskriminatsiya (lotincha: diskriminatio — farqlash) — davlat, yuridik yoki jismoniy shaxs huquqlarining (boshqa davlat, yuridik yoki jismoniy shaxs huquqlariga nisbatan) cheklanishi. Demokratik davlatlarning ichki qonunlarida hamda xalqaro huquqda D.ning barcha shakllari, jumladan, fuqarolar huquqlarini millati, irqi, jinsi, dini sababli amalda yoki yuridik jihatdan kamsitishga yoʻl qoʻyish taqiqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqiy etika
Davlat xavfsizligi
Jinoyat huquqi
Jinoiy odil sudlov
Dislokatsiya

Dislokatsiya, qoʻshinlarni dislokatsiya qilish — tinchlik paytida quruqlikdagi qoʻshinlarning qismlari, qoʻshilmalari va harbiy muassasalarini mamlakat hududida ular uchun ajratilgan joy (aholi yashaydigan punkt, maxsus harbiy shaharcha, lager)ga oʻrnashtirish, harbiy-havo kuchlari qismlari, qoʻshilmalarini oʻz bazasiga ega boʻlgan aerodromlarga, harbiy-dengiz floti kemalarini portlar va harbiydengiz bazalariga taqsimlash.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Harbiy atamalar
Dismenoreya

Dismenoreya (due… va yunoncha men – hayz, rhoira – kechish), algomenoryeya – hayz davrining ogʻriqli kechishi. Dismenoreyada, odatda, qorin pasti, bel va dumgʻaza sohasi ogʻriq boʻladi. Ogʻriq hayzdan oldin yoki uning dastlabki kunlari paydo boʻlib, butun hayz kunlari davomida kuzatiladi. Baʼzan koʻngil aynishi, qusish, bosh ogʻrigʻi, umumiy ahvolning oʻzgarishi hollari kuzatiladi. Dismenoreya birlamchi va ikkilamchi boʻladi. Birlamchi dismenoreya jinsiy aʼzolarning kasalliklari bilan bogʻliq boʻlmaydi, koʻpincha tugʻmagan ayollarda uchraydi. Ikkilamchi dismenoreya turli ginekologik kasalliklar (oʻsma, endometrioz va boshqalar)ning oqibatidir. Dismenoreya mustaqil kasallik boʻlmay, balki turli kasalliklar, rivojlanish anomaliyalari va b.ning belgisi sifatida namoyon boʻladi. Dismenoreyaning yuzaga kelishida ayniqsa, nerv sistemasining funksional xususiyatlari va oʻzgarishlari, shuningdek, boshdan kechirilgan kasalliklar (infeksiya, zoʻriqish, ogʻir ruhiy kechinmalar), infantilizm, endokrin buzilishlar muhim rol oʻynaydi. Dismenoreyani davolash uni yuzaga keltirgan omillarni bartaraf etishdan iborat. Birlamchi dismenoreyada nerv sistemasi faoliyatini tartibga solish, normal hayot tarzi, toʻgʻri ovqatlanish, ruhiyatga zararli taʼsirotlarni yoʻqotish, turli somatik kasalliklarni davolash lozim. Ikkilamchi dismenoreyada yalligʻlanish kasalliklari, endometrioz va b.ni davolashga eʼtibor berish kerak.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tibbiyot
Dispanser

Dispanser (frans. dispensaire — taqsimlayman) — bemorlarning ayrim guruhlariga muntazam davolash-profilaktika yordami koʻrsatadigan maxsus tibbiy muassasa. Oʻz sohasiga oid bemorlar sonini aniqlash, ularni hisobga olish, davolash, ahvollarini kuzatib borish, ish va yashash joylarining sharoitini oʻrganish, bundan tashqari, kasalliklarga qarshi kurashish, oldini olish choralari bilan bogʻliq sanitariya-maorifi masalalarini ishlab chiqish, targʻib qilish D.ning muhim vazifasidir. Sil, teritanosil, onkologik, psixonevrologik, narkologik, kardiorevmatologik, shuningdek, buqoqqa qarshi, vrachlik fizkultura (sport bilan shugʻullanuvchilarni kuzatib turadigan) D.lari boʻladi. Har qaysi soha D.lari ishining oʻziga xos tomonlari bor. Masalan, silga qarshi D. aholini yalpi flyuorografik tekshiruvdan oʻtkazadi (qarang Flyuorografiya), bemorlar bilan birga boʻlgan kishilarni hisobga oladi; psixonevrologik ekspertiza oʻtkazadi; vrachlik-fizkultura D.i vrach nazoratini amalga oshiradi. D. tar-kibida poliklinika, kasalxona, klinikdiagnostika va b. lab.lar, ixtisoslashgan davolash-profilaktika xonalari, ayrim hollarda kunduzgi va tungi sanatoriylar, mehnat bilan davolash ustaxonalari, parhez oshxona va hokazo boʻladi. Tuman D.lari oʻz hududidagi aholiga xizmat koʻrsatadi. Bundan tashqari, shahar va respublika D.lari ham boʻladi.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispersion analiz

Dispersion analiz - dispers faza zarrachalari (oʻta mayda gʻovakli jismlar gʻovaklari)ning oʻlchamlarini aniqlash usullari majmui. Bunda dispers sistemaningdispereligi yoki solishtirma sirti, yaʼni fazalar orasidagi umumiy sirtni dispers faza hajmiga (yoki massasiga) nisbati ham aniqlanadi. D. a. usullarini uchta guruhga ajratish mumkin: 1) ayrim zarrachalar parametrlari (oʻlchami, massasi va b.)ni aniklash hamda ularni statistik ishlab chiqish natijasida koʻp sonli oʻlchashlar oʻtkazish (mas, avtomatik sistemalarni qoʻllash) usuli; 2) dispers sistema zarrachalarining katta-kichikligiga koʻra sinflarga boʻlish usullari; 3) maʼlum bir holatda joylashgan zarrachalar xossalarini aniklashga asoslangan usullar. Birinchi guruh usullarida zarrachalarning oʻlchamlari optik mikroskop (odatda 1 mkm dan bir necha mm gacha) yoki elektron mikroskop (1 nm dan bir necha mkm gacha) yordamida oʻlchanadi; dispers faza zarrachalari boʻlgan ingichka naychadan oʻtkazilayotgan suspenziya yorugʻlik nuri yoki elektr qarshiligining oʻzgarishini (Kulter hisoblagichlarida zarrachalarning oʻlchamlari 0,1 dan 100 mkm gacha, optik asboblarda esa 5 dan 500 mkm gacha boʻlganda) oʻlchash imkonini beradi. D. a.ning ikkinchi guruhi usullariga elak analizi (zarrachalar oʻlchamlari 1 dan 500 mkm gacha boʻlganda) va gaz yoki suyukdiklar oqimida zarrachalarning ajratilishi (zarrachalarning oʻlchamlari 0,1 dan bir necha mm gacha) kiradi. D. a.ning uchinchi guruhi usullariga sedimentatsiyey analiznmsh bar-cha usullari taallukli. Bu usullar qoldiq massasining toʻplanish kinetikasini qisobga olish (Figurovskiy sedimentometri zarrachalarning oʻlchamlari 1 dan 500 mkm gacha boʻlganda oʻlchash imkonini beradi) yoki suspenziya optik zichligining oʻzgarishiga asoslangan. D. a.da sentrofugalarni qoʻllash oʻlchashlar chegarasini 0,1 mkm gacha pasaytirish imkonini beradi (ultratsentrofuglar yordamida oʻlchamlari 1 — 100 nm boʻlgan zarrachalarni oʻlchash mumkin). Yorugʻlik nurlarining juda kichik nurlanishi, rentgen nurlari, neytronlar va b. yordamida zarrachalar oʻlchamini aniqlashning turli usullaridan keng foydalaniladi. Solishtirma sirtni aniklash uchun adsorbsion usullar (monomolekulyar katlamdagi adsorbsiyalangan moddaning miqdorini ham aniklash mumkin) qoʻllanadi. Kukun holdagi moddalarning solishtirma sirti adsorbsiya issikdigi (yoki hoʻllanish) boʻyicha aniqlanadi. D. a.ning adsorbsion usullari turlicha boʻlib, ular solishtirma sirt 10—103 m2/g (zarrachalar oʻlchami 10 dan 1000 nm gacha) boʻlganda aniklash imkonini beradi. Oʻlchamlari 1 dan 100 nm gacha boʻlgan erkin dispers siste-malar zarrachalari diffuziya, ultrafiltratsiya va b. usullar bilan aniqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Xodakov G. S, Yudkin Yu. P., Sedimentatsionniy analiz visokodispersnix sistem, M., 1981; Greg S, SingK., Adsorbsiya, udelnaya poverxnost, poristost, per. s ang ., 2 izd., M., 1984.

Rustam Maʼrupov.
Dispersnoy analiz

Dispersnoy analiz - matematik statistika usullaridan biri; bir necha omillarga bogʻliq tajribalar natijalarini tahlil qilishda, bu omillarning qaysi biri shu tajriba natijasiga qanday taʼsir qilishini aniklash. Bu usulni 1925 yilda ingliz statistik olimi R. Fisher agronomiyaga doyr tajribalar natijalarini urganish uchun taklif qilgan. D. a.ning asosiy masalalaridan biri — tajribada kuzatilgan natijalarning jami normal taqsimotga ega boʻlgan bir xil tasodifiy miqsor qiymatlari toʻplami yoki oʻrtacha qiymatlari turlicha boʻlgan normal taqsimlangan bir necha tasodifiy miqdorlar qiymatlari toʻplami ekanligini aniklashdan iborat. D. a.ning eng sodsa masalasi tajriba natijalariga koʻra bir xil dispersiyaga ega boʻlgan normal taqsimlangan tasodifiy miqdorlar guruhlarining oʻrta qiymatlari tengligi haqidagi statistik gipotezani tekshirish masalasidir. D. a.da shunga oʻxshash masalalarni hal qilishning miqdoriy usullari ishlab chiqilgan. Masalan, agar tajriba oʻtkazish mobaynidagi barcha oʻlchashlar natijasi teng chiksa va tasodifiy xatolar normal taqsimot qoidasiga boʻysunsa, u holda yakuniy natija maxsus (dispersion taqsimot) jadvallari yordamida aniqlanadi. D. a. ayniqsa qishloq xoʻjaligi sohasidagi turli xil ag-ronomik usullarni, yangi navlarni solishtirish bilan bogʻliq boʻlgan tajri-balarning natijalarini tadqiq qilishda, shuningdek, iqtisodiyot, texnika, biologiya va b. sohalarda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disperslash

Disperslash ( — sochaman, yoyaman) — qattiq jismlar va suyuqliklarni tevarak-atrofdagi muhitda oʻta maydalab, dispers tizimlar (kukun, suspenziya, emulsiya) hosil qilish. Suyukdiklarni gazlarda (havoda) disperslash toʻzitish deb, suyuqliklarda disperslash esa emulsiyalash deb ataladi. Sanoatda qattiq jismlar har xil konstruksiyali tegirmonlarda, tovush va ultratovush vibratorlarida disperslanadi. Suyukliklarni disperslash uchun har xil gomogenizatorlar (bir jinsli emulsiya hosil qiluvchi apparatlar) qoʻllanadi. Laboratoriyalar va dorixonalarda hovonchalar koʻp ishlatiladi. Disperslash sement, pigment, toʻldirgich, un, oziq-ovqat va yem-xashak konsentratlari olishda, zaharli kimyoviy moddalardan foydalanishda, suyuq va qattiq yoqilgʻilarni yoqishda va boshqa koʻpgina texnologiya jarayonlarida qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispetcherlash

Dispetcherlash — i. ch. va b. jarayonlarni tezkor nazorat qilish hamda boshqarishni markazlashtirish; axborotlarni uzatish va qayta ishlashning eng zamonaviy vositalarini qoʻllashga asoslanadi. D. asosiy i. ch. siklidagi barcha jarayonlarning uzluksiz bajarilishini, tejamliligini taʼminlashga, yordamchi va xizmat koʻrsatuvchi boʻlinmalarning uzluksiz ishlashini uyushtirishga xizmat qiladi.

D.ni dispetcherlik xizmati amalga oshiradi. D. ishlab chiqarish jarayoni murakkab, koʻp bosqichli korxonalarda katta ahamiyatga ega boʻlib, u koʻpgina sohalar — mashinasozlik, metallurgiya, elektrotexnika, energetika va elektrlashtirish, kimyo, qurilish va qurilish materiallari, yengil va oziq-ovqat sanoatlari, qishloq va suv xoʻjaligi, transport tarmoklari va b. sohalarda keng qoʻllanadi: Energetikani D.da elektr st-yalar, elektr uzatish liniyalari va b. operativ boshqariladi. Energetika dispetcheri bir qancha elektr st-yalari va elektr tarmoqlarining birgalikdagi ishini tekshiradi hamda muvofiqlashtiradi. Sanoat korxonalarini D .da kelayotgan axborotni avtomatik ishlash uchun mantiqiy qurilmadan yoki boshqaruvchi kompyuterlardan foydalaniladi. Qurilishni D. aloqa, avtomatik hisobga olish va nazorat qilishning hozirgi zamon jihozlari yordamida amalga oshiriladi. Bunda qurilish oʻz vaqtida ishchilar, materiallar, loyihalar, qurilish mashinalari, transport bilan taʼminlanadi; qurilish may-donlari ishlari muvofiklashtiriladi; ishchilar, mashinalarning boʻsh turib qolishi va b. kamchiliklar yoʻqotiladi. Avtomobil, havo, suv va temir yoʻl transportlaridagi dispetcherlik xizmatining tarkibi va tashkil etilishi ayrim turdagi transportlarning xususiyatiga va ularning texnik jihozlanishiga koʻra sanoat korxonalaridagi dispetcherlik xizmatidan farq qiladi, bunda yoʻlovchi va yuklarni toʻxtovsiz va maromida tashishga asosiy eʼtibor qaratiladi. Oliy oʻquv yurtlarida dispetcherlik xizmati dare jadvallarini tuzish, oʻquv auditoriyalarini tasdiqlash, darslarni oʻtish jarayonini nazorat qilib borish vazifalarini oʻz ichiga oladi. Dispetcherlik xizmati i. ch. samaradorligini taʼminlovchi tizim boʻlganligi bois, rivojlangan mamlakatlarda bu tizimni uzluksiz takomillashtirib borish va eng zamonaviy texnik uskunalar bilan jihozlashga katta ahamiyat beriladi. D. mehnat unumdorligini 12—25% oshirishga imkon beradi. Uni tashkil etishga ketgan harajatlar 1 —2 yilda toʻla qoplanadi.

Hoz. Oʻzbekistonda xalq xoʻjaligining yirik korxonalari (mas, "Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi" aksiyadorlik jamiyati, Asaka avtomobil zdi, Buxoro neftni qayta ishlash zdi va b.)da eng samarali ishlaydigan, zamonaviy texnik uskunalarga asoslangan dispetcherlik tizimi tashkil etilgan.

Sadir Salimov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispetcherlik aloqasi

Dispetcherlik aloqasi - xalq xoʻjaligi tarmoklarida i. ch. jarayonlarini bir markazdan boshqarish uchun qoʻllanadigan simli yoki Simeiz (radio) aloqa. D. a. bir punkt bilan boshqa punktlar (mas, dispetcherlik punkti bilan ishchilar, turli sexlar yoki boʻlin-malar) orasida aloqa telefon, telegraf, televideniye, pochta uzeli, radiotelefon qurilmalari vositasida amalga oshiriladi. Eng keng tarqalgan D. a. vositalari: dispetcherlik telefon aloqasi;qidiruv va chaqiruv xabarini yetkazish vositalari; i. ch. signalizatsiyasi. Dispetcherlik kommutatori bir vaktning oʻzida 20—60 va undan koʻp abonentlar bilan aloqa bogʻlab, ular bilan gaplashish imkoniyatiga ega. Ish joylari bilan tezkor boglanish uchun maxsus chaqiruv xabarini yetkazish moslamalari qoʻllanadi. I. ch. jarayonlari toʻgʻrisida axborot beruvchi moslamalarning turi nihoyatda koʻp boʻlib, ular orqali kichik ishlardan tortib eng katta jarayonlargacha boʻlgan holatdan dispetcher xabardor boʻlib turadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Displaziya

Displaziya (due... va yun. plasis — hosil boʻlish, oʻsish) — embriogenez va tugilgandan keyingi davrda aʼzo, toʻqima yoki tana qismlarining notoʻgʻri rivojlanishi. Hoz. vaktda D. xavfli oʻsmalar rivojlanishidan oldin epiteliy hujayralarining tartibsiz oʻzgarishlarini, yaʼni hujayralar va umuman toʻqima kompleksining neoplastik (oʻsma toʻqimalari rivojlanishiga tomon yoʻnalgan oʻsish), normadan tashqari, oʻsma hosil boʻlishiga moyil oʻzgarishini anglatadi. Ilgari D. faqat yassi epiteliy hujayralariga xos oʻzgarish deb hisoblanar edi, hozirga kelib bu jarayonni morfologik jihatdan chuqurroq oʻrganish u boshqa toʻqima hujayralari, mas, prizmatik, ichki sekret bezlari epiteliysi va hokazoga ham taalluqli ekanligi maʼlum boʻldi. Hujayra va toʻqimalardagi oʻzgarishlarning ogʻirengilligiga koʻra, D.ning 3—4 darajasi tafovut qilinadi. Uning eng ogʻir xili "malignizatsiya" — butun toʻqimani qoplab oladi, hatto oʻsmaning in-vaziyasi bilan tugashi ham mumkin. Displatik oʻzgarishlarning tobora kuchayib, rivojlanib borishi pirovardida oʻsma paydo boʻlishiga olib keladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disproziy

Disproziy (Dysprosium, yun. disprositos — topilishi qiyin), Dy — Mendeleyev davriy sistemasi III guruhining lantanoidpar turkumiga mansub element; tartib rakami 66, atom massasi 162,50. Disproziyning 7 ta barqaror izotopi maʼlum: l56Dy, 158Dy, 160Dy, l("Dy, 162Dy, 163Dy va 164Dy. Radioaktiv izotoplari sunʼiy yoʻl bilan olingan. Disproziy — och kul-rang metall. Zichligi 8,56 g/sm3. Birikmalarda uch valentli. Oddiy sharoitda havo kislorodi taʼsirida sekin, qizdirilganda (100° dan yuqori haroratda) tez oksidlanadi. Mineral kislotalar (HF dan tashqari) bilan oʻzaro re-aksiyaga kirishib, Dy(III) tuzlarini hosil qiladi. Ishqoriy eritmalar taʼsiriga chidamli. Azot, vodorod, xlor, brom va yod bilan qizdirilganda shiddatli reaksiyaga kirishadi.

Disproziy oksid Dy2O, — rangeiz kristall modda. Monoklin f- Dy2O3) va kubik (a- Dy2O3) panjarali modifikatsiyalari maʼlum. Zichligi 8,16 g/sm3, a-Dy2O3 2070° da r- Dy2O3 ga aylanadi. Suyuqlanish temperaturasi 2400°. Dy2(C2O4)3, Dy(NO3)3 va b. ni 800—1000° da parchalash usuli bilan olinadi.

Disproziy xlorid DyCl3 — rangeiz kristall modda. Monoklin panjarali. Su-yuklanish temperaturasi 654°, qaynash temperaturasi 1627°; zichligi 3,617 g/sm3; suvda yaxshi eriydi. 200° dan yuqori temperaturada Dy2(C2O4)3 ga xlor va tetraxlormetan aralashmasini taʼsir ettirib, shuningdek, Disproziyni xlorlab olinadi.

Disproziy ftorid DyF3 — ortorombik panjarali rangeiz kristallar, zichligi 7,466 g/sm3; 1030° da geksagonal modifikatsiyam aylanadi. Suyuqdanish temperaturasi 1157°, qaynash temperaturasi 2200° dan yuqori. Suvda erimaydi. Disproziy birikmalariga ftorid kislota, Disproziy ga ftor taʼsir ettirib olinadi. Disproziy DyCl3 yoki DyF, ni kalsiy, natriy yoki litiy bilan kaytarib olinadi. Disproziy nurlangan moddalarni neytron radiografik tekshirishda, DyJ, koʻcha va stadionlarni yori-tuvchi chiroqlar i. ch. da, DyO, qizil rangda shuʼlalanuvchi lyuminoforlar komponenti sifatida va maxsus shi-shalar olishda qoʻllanadi. Disproziyni 1886-yilda fransuz kimyogari Disproziy Disproziy Lekok de Buabodran kashf etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Disproporsiya

Disproporsiya (dis... va lotincha proportio — mutanosiblik) — nomutanosiblik; bir butun narsaning qismlari, boʻlaklari orasidagi tengsizlik, mutanosiblikning yoʻqligi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disproporsiyalanish reaksiyasi

Disproporsiyalanish reaksiyasi — bir modda molekulalari yoki erkin radikallari oʻrtasida atomlar yoki atom guruhlarining qayta taqsimlanishi. Buning natijasida modda ikki yoki undan koʻproq boshqa moddaga ayla-nadi, bulardan baʼzilarida atomlar yoki ularning guruhlari boshlangich moddadagiga nisbatan kamroq, baʼzilarida esa koʻproq boʻladi. D. r.ning aksariyati oksidlanish-qaytarilish jarayonlaridan iborat boʻlib, bunda kislorod yoki vodorod atomlari qayta taqsimlanadi. D. r. kimyoda keng qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissektor

Dissektor (lotincha disseco — buklay-man, kesaman) — elektr zaryadlarini uzatuvchi televizion trubka. D.da fotokatod hosil qilgan tasvirni elektron koʻpaytirgich elektr signallariga aylantiradi. D., asosan, televideniyening qoʻshimcha avtomat tizimlarida (mas, yorugʻlik manbai vaziyatini aniklash uchun) ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disseminatsiya

Disseminatsiya (lotincha disseminatio— yoyilish, tarqalish, sochilish) — patologik jarayon, mas, xavfli oʻsma hujayralari yoki sil va b. yuqumli kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining qon va limfa orqali butun organizmga tarqalib, yoyilib ketishi. Koʻpgina kasalliklarning D. yoʻli bilan tarqalishi aniqdangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissidentlar

Dissidentlar (yunoncha: dissidentes - qo‘shilishmaganlar, qarshilar) — 1) davlat dini katolitsizm yoki protestantizm bo‘lgan davlatlarda hukmron dinga e’tiqod qilmaydigan xristianlar. Ko‘chma ma’noda — o‘zgacha fikrlovchilar. 2) 1950-80-yillarning o‘rtalarida ko‘pchilik sotsialistik mamlakatlarda mustabid tuzumga qarshi harakat qatnashchilarning nomi. Inson va fuqaro huquq hamda erkinliklariga rioya qilinishi uchun o‘zgacha fikrlovchilar ta’qib etilishiga qarshi turli shakllarda chiqishlar qilishdi, sovet qo‘shinlarining Chexoslovakiyaga (1968) va Afg‘onistonga (1979) kiritilishiga qarshi norozilik bildirishdi. Dissidentlar maʼmurlar tomonidan qatagʻonlarga duchor etildi, koʻplari josuslik, davlatga xiyonat qilish kabi soxta ayblar bilan ayblanib jazoga tortildi, majburlab ruhiy kasalliklar shifoxonalariga yotqizildi ("jazolash psixiatriyasi"), mamlakatdan surgun qilindi yoki muhojir bo‘lib ketishga majbur boʻldi (V.I. Bukovskiy, P.G. Grigorenko, A.D. Saharov, A.I. Soljenitsin va boshqalar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissimilyasiya

Dissimilyasiya (lotincha dissimilatio -oʻxshatmaslik) — organizmlarda murakkab organik moddalarning parchalanib, birmuncha oddiyroq moddalarga aylanish jarayoni; assimilyasiyaga karamaqarshi boʻlgan jarayon.

Yana qarang 

 Katabolizm
 Metabolizm
 Assimilyasiya

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissipativ sistemalar

Dissipativ sistemalar (lot. dissipatus — tarqalib ketgan, sochilib ketgan) — harakat davomida toʻla mexanik energiyasi (kinetik va potensial energiyalar yigʻindisi) uzluksiz kamaya borib, boshqa energiya shakllariga, mas, issiklik, nurlanish va hokazo energiyaga aylana boradigan dinamik sistemalar. D. yeda mexanik energiyaning kamaya borish surʼatini tavsiflovchi funksiya dissipativ funksiya deyiladi. D. yeni konservativ va konservativ boʻlmagan (energiya oluvchi va beruvchi) sistemalardan farq qilish kerak, chunki D. yeda tashkaridan energiya olin-maydi va tashkariga energiya berilmaydi. Suyuklik yoki gaz oqimida harakatlanadigan va shu oqim taʼsiriga uchraydigan jismlar; bir jiyemning boshqa jismda ishqalanib harakat qilishi; jiyemning qovushoq muhitdagi harakati va b. unga misol boʻlishi mumkin. Samolyotlar dinamikasida, ballistika va mexanikaning boshqa boʻlimlarida D. s. alohida oʻrganiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissotsiatsiya

Dissotsiatsiya, dissotsiatsiyalanish (lot. dissociatio— ajralish, parchalanish) — modda molekulalari radikallari yoki ionlarining qaytar holda parchalanishi. D. termik, elektrolitik va fotokimyoviy turlarga ajratiladi. Termik Dissotsiatsiya— moddaning issiqlik taʼsirida parchalanishi. Masalan, ammoniy gidrosulfid NH4HS qizdirilganda ammiak va vodorod sul-fidga parchalanadi. Neft krekingi, sanoatda koʻp moddalarni olish (masalan, kalsiy karbonatdan ohak olish) usullari termik Dissotsiatsiyaga asoslangan. Elektrolitik Dissotsiatsiya —elektrolitlar suvda eritilganda ulardagi molekulalarning musbat va manfiy zaryadli ionlarga parchalanishi. Erituvchi, jumladan suvning qutbli molekulalari elektrolit molekulalariga taʼsir etib, ularning parchalanishiga sabab boʻladi. Elektrolitik Dissotsiatsiyada hosil boʻlgan ionlar va erituvchi molekulalari bir-biriga taʼsir etadi; ionlar suv bilan birikib, gidratlar hosil qiladi (masalan: OH — gidroksoniy). Dissotsiatsialangan molekulalar sonining eritilgan modda molekulalari umumiy soniga nisbati elektrolitik Dissotsiyalanish darajasi deb ataladi, bu esa eritilgan modda (elektrolit)ning tabiatiga, shuningdek, eritma konsentratsiyasiga bogʻliq (eritma suyultirilgan sayin elektrolitik D. darajasi oshadi). Elektrolitik Dissotsiyalanish darajasi 1 ga teng boʻlganda kimyoviy muvozanat barqaror bo‘ladi. Elektrolitik Dissotsiyalanish darajasiga qarab, elektrolitlar kuchli (batamom dissotsiatsiyalanadigan) va kuchsiz (qisman dissotsiatsiyalanadigan) elektrolitlarga boʻlinadi, ammo bu shartli tushuncha, chunki bir elektrolitning oʻzi bir sharoitda kuchli, boshqa sharoitda esa kuchsiz boʻlishi mumkin (masalan: vodorod xlorid (HCl)suvda kuchli elektrolit, boshqa baʼzi erituvchilarda esa kuchsiz elektrolit xossalarini namoyon qiladi). Yoruglik nuri taʼsirida fotokimyoviy D. sodir boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distal

Distal (lotincha disto — uzokda turaman) — odam va hayvonlar anatomiyasida gavdaning biror qismi uning markazi yoki oʻrta (medial) tekisligidan uzoqroq ekanligini bildiruvchi termin, proksimalnnt teskarisi, mas, qoʻl panjasi bilakka nisbatan D.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distansiya

Distansiya (lotincha distantia — masofa) — 1) biror narsa orasidagi masofa, oraliq; 2) saflangan harbiy xizmatchilar, qurollar, boʻlinmalar, kemalar va shunga oʻxshashlar oraligʻidagi masofa; 3) t.-yil xoʻjaligi turli tarmoqdarining maʼmuriy birligi. Yoʻl, signalizatsiya va aloqa D.lari, bino va inshootlar D.lari, yuk ortish va tu-shirish D.lari va b. xillari bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distillash

Distillash (lotincha: disstillatio — tomchilab oqish), distillanish, haydash — suyukliklarni buglatib, sof komponentlarga yoki har xil tarkibli fraksiyalarga ajratish, tozalash. Buning uchun komponentlarga ajratiladigan suyuklik qizdiriladi va undan ajralib chiqayotgan bugʻ kondensat lanadi. Tarkibi va qaynash temperaturalari oʻzgarmasdan haydaladigan eritmalarni D. usuli (azeotrop distillanish) ham bor. Metallurgiyada rudalar yoki ularning konsentratlaridan rangli metallarni avval bugʻlantirib (yuqori temperaturada qaytarib), keyin kondensatlab ajratib olish ham D. deyiladi. D. neftni fraksiyalarga ajratish, spirtni tozalash, yogʻni eritmadan ajratib olishda va b. sohalarda keng qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distorsiya

Distorsiya (lot. distorsio — qiyshayish) — optik sistemalarda hosil boʻladigan tasvir nuqsonlari; bunda obyekt bilan uning tasviri orasida geometrik oʻxshashlik buziladi. Distorsiya tasvirning har xil qismi turlicha chiziqli kattalashishi natijasida hosil boʻladi. Koʻpincha, tasvirning chiziqli kattalashishi har bir nuqtasida har xil boʻladi. Shuning uchun tasvir asliga oʻxshamay chiqadi. Masalan, distorsiya xossasiga ega boʻlgan optik sistemada kvadratning tasviri buzilib chiqishi mumkin. Distorsiya hodisasi kuzatish asboblari va optik sistemalarda tasvir sifatiga uncha zarar keltirmasa ham aniq masalalarda hisobga olinadi. Eng yaxshi fotoapparatlar obyektivida distorsiya 0,5% ga yaqin, aerosuratlar olish uchun ishlatiladigan obyektivlarda taxminan 0,01% boʻladi.

Manbalar
Distributivlik

Distributivlik (lotincha distributivus — taqsimlanish) — ikki amalning oʻzaro bogʻlanishini ifodalovchi qonun. Masalan, Distributvlik qoʻshish va koʻpaytirish amallari uchun a(b+c)=ab+ac tenglik bilan ifodalanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil