yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Sheralixon

Sheralixon, Sheralixon Hojibek oʻgʻli (taxminan 1797-1845) - Qoʻqon xoni (1842-45), oʻzbeklarning Ming sulolasiga mansub. 1842-yil Buxoro amiri Nasrullo Qoʻqonni bosib olib Ibrohim Xayolni noib etib tayinlab ketadi. Uning zulmidan norozi boʻlgan qoʻqonliklar qoʻzgʻolon koʻtaradilar va xon avlodlaridan boʻlmish Sheralini Qoʻqon xoni deb eʼlon qiladilar. Sheralixon qoʻzgʻolonga rahbarlik qiladi. So'ng, qoʻzgʻolonchilar Qoʻqonga kiradilar va Buxoro qoʻshinini tor-mor keltiradilar. Shu paytda, Ibrohim Xayol Buxoroga qochgan. Sheralixon Buxoro amiri Qoʻqonga yangi yurish uyushtirishi mumkinligini bilib, qabila va harbiy boshliqlar, aminlar, oqsoqollar va obroʻli, nufuzli arboblar kengashini chaqirib, unda shoshilinch ravishda miltiq, qilich, toʻsiqlar tayyorlashga qaror qilgan. Keyin, Qoʻqon atrofida toʻsiq va qoʻrgʻonlar barpo qilishga kirishilgan, lekin qurilish nihoyasiga yetmay, Buxoro qoʻshini Qoʻqonga yaqinlashib shaharni qamal qiladi. Buxoro qoʻshinlari tevarak-atrofdagi qishloqlarni vayron qiladi, lekin shaharni egallay olmaydi. Qolaversa, Qoʻqon mudofaasidagi ayollar ham faol ishtirok etadilar. Nasrullo esa 40 kunlik qamaldan soʻng Buxoroga qaytib ketgan.

Sheralixon oʻgʻli Abdurahmonbekni amiri lashkar qilib tayinlab, uni Toshkentni zabt etish uchun yuboradi. Qoʻshinlar Sirdaryodan oʻtib, Quramaga kelganda, Xoʻjand hokimi Xudoyorboy ahvolni aniqlab, amir Nasrulloga xoinlik qiladi va o'z shahrining oliy hokimiyatini tan oladi. Qoʻqon xoni esa unga Xoʻjand viloyati hokimligini tortiq qiladi. Vanihoyat, Qoʻqon va Toshkent qoʻshinlari oʻrtasidagi jangdan soʻng, Toshkent va Dashti Qipchoq zabt etilib, qaytadan Qoʻqon xonligi tarkibiga kiritilgan.

Sheralixonning davrida ham  xonning soliq siyosatiga qarshi xalq qoʻzgʻolonlari boʻlib turgan, shahrining mustaqil ravishda hokimiyatni boshqarishga intilishi esa qipchoqlar rahnamosi Musulmonqulning qarshiligiga uchraydi.Keyin esa Musulmonqul isyon koʻtarib, Isfara hokimi boʻlgan Sotiboldibekni xat bilan sobiq Qoʻqon xoni Olimxonning oʻgʻli Murodbekning oldiga yuboradi va uni Qoʻqon xonligining taxtini egallashga taklif etadi. Oʻshda qoʻzgʻolon boshlanganidan xabar topgan Shahrixonning hokimi, Musulmonqulning rejasini bilmagan holda, tezda qoʻshin toʻplab, Oʻsh qoʻzgʻolonini bostiradi. Ammo, Musulmonqul oʻz rejasini bajarish uchun Oʻshga qoʻshin bilan borib, qoʻzgʻolonda ishtirok etganlarni beshafqat jazolab va qonga botirib, 5-10 ming kishini asirga oladi. Qoʻzgʻolon rahbari hisoblangan Mulla Yusuf ham qoʻlga olinib, Oʻshda dorga osiladi.

Bu vaqtda esa Murodbek Qoʻqonga kelib, Sheralixonning huzuriga kiradi. Sheralixon esa vaziyatni anglagan holda, unga taxtni topshiradi. Musulmonqulning sodiq odamlari esa tunda o'z shahrini qatl etishadi.

Manbalar 
Ad. Bobobekov H. N., Qoʻqon tarixi, T., 1996; Nabiyev R. N., Iz istorii Kokandskogo xanstva, T., 1973.

Haydarbek Bobobekov.

Qoʻqon xonligi hukmdorlari
Osiyodagi 19-asr hukmdorlari
Shermuhammad madrasasi

Shermuhammad madrasasi — Qashqadaryo viloyati Qarshi shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (XVII— XVIII-asrlarga mansub). Shermuhammad madrasasi Qarshi qal’asining markaziy maydoni hisoblangan Registon maydoni sharqiy qismida joylashgan.

Tarixi 
Shermuhammad madrasasi XIX asrning 60-yillari oʻrtalarida qurilgan. Registon atrofida joylashgan madrasalardan biri hisoblangan. Hijriy 1282-yilda (1869-yil) mahalliy usta Abdulhakim Nasafiy tashqi eshikni yasaganligi qayd etilgan yozuv saqlanib qolgan. Shermuhammad madrasasi roʻparasida, undan biroz qiyaroqda zindonning koʻrimsiz imorati koʻrinib turardi. XX asr boshlariga kelib, bir vaqtlar yerdan chuqur kovlagan, arqon bilan tushadigan oʻra — zindonlar tugatilib, jinoyatchilar maxsus qurilgan qamoqxonada saqlanadigan boʻlgan. 1885-yilda amir Ahadning taxtga chiqishi munosabati bilan butun amirlikda zindonlar bekor qilinib, qamoqxonalar joriy etilgandi. Qal’a qamoqxonasi pastak bino boʻlib, katta hajmdagi umumiy xonadan iborat edi. Shiftda qoldirilgan darchalarga chiroqlar oʻrnatilgan boʻlgan.

Meʼmorchiligi 
Madrasaning ikki burjida kattakon darsxonalar joylashgan, hujralar soni 17 tani tashkil etgan. Hujralarning ikkitasi mudarrislarga moʻljallangan. Hujralar kirishda oʻng va chap tomonlarda joylashgan. Hujralar asosan bir xonadan iborat boʻlib, bezaksiz, eshik tanasida ganch panjaralar oʻrnatilgan boʻlib, ulardan yorugʻlik tushib turgan. Madrasaning peshtoqi uncha baland boʻlmagan. Peshtoqning ikki yoni tepasi naqshli gʻishtin qubbalar bilan bezatilgan. Shermuhammad madrasasi pishiq gʻishtdan koʻtarilgan. Peshtoq baland ishlangan, eshiklarga boʻrtma naqshlar solingan boʻlgan. Madrasa chorsi tarhli, bosh tarzi besh xonadan iborat boʻlgan. Markazida miyonsaroy, 2 yonida darsxona joylashgan boʻlib, burchaklariga guldastalar ishlangan. Guldastalar tepasi fonusli boʻlib, miyonsaroy orqali hovliga chiqilgan. Hovli atrofi oldi ravoqli hujralar bilan oʻralgan. Bezagida ganch oʻymakorligi va chaspak uslubida girih naqshlar qoʻllangan.

Meʼmoriy obidada sirli koshinlar kam ishlatilgan boʻlsa-da, ayniqsa, uning old qismi koʻrkam koʻrinadi. Yassi ravoqlar va gumbazlar ham mohirona ishlangan. XVIII asrlarda bunyod etilgan madrasalarda bezak, naqsh nisbatan oz boʻlgan. Bu hol Samarqand, Buxoro, Xiva obidalari uchun ham xos.

Adabiyotlar

Manbalar 

Qarshi meʼmoriy yodgorliklari‎
Qarshi madrasalari
Sherolgʻin

Sherolgʻin, tarxun — murakkabguldoshlar oilasi shuvoqlar turqumiga mansub koʻp yillik oʻsimlik turi. Yevrosiyo va Shim. Amerika, Sibir, Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda keng tarqalgan. Koʻplab mamlakatlarda ziravor ekin sifatida ekiladi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida togʻlar etagidan to yuqori qismigacha boʻlgan shagʻalli qiyaliklarda oʻsadi. Boʻyi 80 sm, poyasi bir nechta, tik, sargʻish yoki qizgʻish. Barglari butun, nashtarsimon, yosh barglari tuk bilan qoplangan. Gullari mayda ochsariq yoki qizgʻish, roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi toʻq jigarrang yoki qoramtir pista. shahrining gullab turgan yuqori qismi va barglari tarkibida efir moyi (0,1—0,72%), karotin (15—41,8 mg%), S vitamini (190 mg%), oz miqdorda alkoloidlar va boshqalar bor. Oʻzbekistonda 1988-yildan barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan Gribovskiy (N31) navi ekiladi. Xalq tabobatida yer uyetki qismi ishtaha ochish, ovqat hazm qilishda hamda istisqo, lavsha va boshqalar kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Gijja haydash xususiyatiga ham ega. Xushboʻy va xushtaʼmligi tufayli oshkoʻk sifatida ham foydalaniladi. Uni chorva mollari xush koʻrib yeydi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Ziravorlar
Dorivor oʻsimliklar
Osiyo o'simliklari
Yevropa o'simliklari
Shimoliy Amerika florasi
Charles Scott Sherrington

Charles Scott Sherrington (1857.27.11 – 1952.4.3) — ingliz neyrofiziologi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1893-yildan), Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosy (1915-yildan). Kembrij universitetni tugatgan. Neyrofiziologiya (asosan, reflektor faoliyat) sohasidagi fundamental kashfiyot muallifi. Liverpul va Oksford universitetida professor (18951913; 19131935). Sh. nerv sistemasining integrativ faoliyati konsepsiyasini ishlab chiqqan; retseptiv maydon taʼlimoti asoschisi. Ilmiy faoliyati markaziy nerv sistemasi, asosan, orqa miya fiziologiyasi va reflekslarini oʻrganishga oid. Sh. asarlari klinik va eksperimental nevrologiya rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etdi. Nobel mukofoti laureati (1932; E.D.Edrian bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Kimyogarlar
Olimlar
1952-yilda vafot etganlar
1857-yilda tugʻilganlar
27-noyabrda tugʻilganlar
4-martda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Shergʻozixon

Shergʻozixon (?, Buxoro 1727-yil dekabr, Xiva) – Xiva xoni (1715—27), Xorazm xoni (1715 – 1728).
Jontoʻraxonning oʻgʻli. Madrasada tahsil olgan. 1715-yil Yodgorxon vafotidan soʻng, Buxorodan keltirilib Xiva taxtiga oʻtqazilgan. shahriga qarshi Orol boʻyida yashovchi qoraqalpoqlar Ishimxon boshchiligida isyon koʻtarishgan. Shergʻozixon ular ustiga qoʻshin tortib katta oʻljalar, koʻplab asirlar bilan qaytgan. 1715-yil Shergʻozixon Xurosonga yurish qilib Mashhadni egallagan, Nishopurni qamal qilib egallay olmagan (1716). Shergʻozixon davrida Pyotr I tomonidan yuborilgan Bekovich Cherkasskiy josuslik ekspeditsiyasi qirib tashlangan (1717). Rossiya Xiva xonligini oʻz taʼsir doirasiga kirita olmagach, har ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar keskinlashgan. Vaziyatni yumshatish uchun 1720-yil Xiva elchilari Rossiyaga joʻnatilgan, lekin elchilik aʼzolari qamoqqa olingan, ulardan atigi bir kishigina Xivaga qaytishga muvaffaq boʻlgan. Rossiya hukumati Xiva xonligi orqali Oʻrta Osiyoga kirib kelish fikridan voz kechmagan, bu paytda Rossiyada Buxoro xonligining Qulibek (qarang Xonquli toʻpchiboshi) boshchiligidagi elchilari bor edi. Rossiya hukumati F. Beneveniii ularga qoʻshib Buxoroga joʻnatgan va Buxoro xonligini Xivaga qarshi gijgijlagan. Qalmiqlar xoni Ayuqaning shahriga yuborgan maʼlumotiga koʻra (1723-yil may), rus qoʻshinlari Saratovda toʻplanib, 1724-yil bahorida Xivaga yurishga tayyorgarlik koʻrishgan. Shergʻozixon Orol boʻyidagi isyonkor qabilalar ruslarni Xivaga boshlab kelishidan va oʻrniga Buxorodan keltirilgan (1721) Temur sulton (Shoh Temur)ni xon qilib koʻtarishlaridan xavotirda edi. Temur Sulton xonlikdagi Vazir, Gurlan, Shohobod, Bagʻlon, Uygur, Yangi Urganch, Xonqa va Xazoraspni olgan boʻlsada, butun xonlikni egallay olmagan. Xonlikdagi ichki urushlar Shergʻozixon vafotiga qadar davom etgan. Shergʻozixon Xivadagi madrasa (Shergʻozixon madrasasi) qurilish chogʻida mashhadlik gʻulomlar tomonidan oʻldirilgan. Munianing yozishicha, Shergʻozixon odil, maʼrifatparvar hukmdor boʻlib, koʻp vaqtini ilm ahli bilan suhbatda oʻtkazgan. Uning davrida ilm-fan va sheʼriyat rivojlangan.

Adabiyotlar 
 Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959;
 Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941;
 Xudoyberganov K., Xiva – 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
 Gulyamov Y. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957
 Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993.
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Xorazm hukmdorlari
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Madrasa asoschilari
Aleksey Shestakov

Aleksey Mixaylovich Shestakov (1889.18.2, Kaluj gubernyasi — 1958.12.5, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1957). Ijodiy faoliyatini 1906-yil boshlagan: Rossiyaning turli teatrlarida ishlagan. 1934-yildan (yaʼni teatrning ochilish kunidan) Maksim Gorkiy nomidagi rus drama teatrida ishlagan. Shestakov obrazlari yorqin va aniq talqini, nafaqat ichki, balki tashqi ifoda vositalariga ham alohida eʼtibor berishi bilan ajralib turgan. Famusov (Aleksandr Griboyedov, "Aqllilik balosi"), Murzavetskiy (Aleksandr Ostrovskiy, "Boʻrilar va qoʻylar"), Pimon (Aleksandr Pushkin, "Boris Godunov"), Kleshch, Bessemyonov (M. Gorkiy, "Tubanlikda", "Meshchanlar"), Krutitskiy ("Har toʻkisda bir ayb"), Serebryakov, Gayev (Anton Chexov, "Vanya togʻa", "Olchazor"), Pol Dombi janoblari (Charlz Dikkens, "Dombi va oʻgʻil") kabi obrazlari bilan shuhrat qozongan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
San'at muzeyi
Sanʼat
Sanʼat asarlari
Sanʼat faylasuflari
Sanʼatga oid chala maqolalar
Sanʼatkorlar
FK Partizan

Partizan Belgrad — serbiyan futbol klubi.

Manbalar

Havolalar 
 Rasmiy sayt 

Serbiya futbol klublari
1945-yilda tashkil etilgan futbol klublari
Alifbo boʻyicha futbol klublari
Shilvi

Shilvi, uchqat — shilvidoshlar oilasiga mansub butalar turkumi. 30 dan ortiq turi maʼlum. Oʻzbekistonda shahrining xushboʻy Shilvi, tangabarg Shilvi, tatar Shilvisi, maydagul Shilvi, Korolkov Shilvisi, nozik Shilvi, maydabarg Shilvi, olga Shilvisi, altman Shilvisi va boshqalar turlari uchraydi. Boʻyi 1,5 m dan 4,5 m gacha, barglari keng tuxumsimon, baʼzilariniki uzun tuxumsimon, gullari ikki jinsli, oq, sargʻish, qizil, pushti, aprel—may oylarida gullab, avgust—sentabrda urugʻlaydi. Mevasi sersuv, rezavor. Xushboʻy Shilvi, tatar Shilvisi, maydagul Shilvi manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. shahrining boshqa koʻplab turlari togʻ daralari, daryo boʻylari, togʻ yonbagʻirlarida butazorlar hosil qilib, daraxtzorlar orasida, adirlarda oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz. Dasht zonalarida ekinzorlarni himoya qilish, koʻkalamzorlar, yashil devorlar hosil qilishda foydalaniladi. Yogʻochi qattiq va mustahkam boʻlganligi tufayli duradgorlik va mebelsozlikda ishlatiladi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Shilka

Shilka — RF Chita viloyatidagi daryo, Zabaykalyeda. Amur daryosining chap irmogʻi. Ingoda va Onon daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uz. 560 km, havzasining maydoni 206 ming km². Daryo togʻlar orasidagi tor va chuqur oʻzanda oqadi. Asosan, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yillik oʻrtacha suv sarfi 550 m³/sek. noyabrdan muzlab, aprel oxiri — mayning boshlarida muzdan boʻshaydi. Sretensk shahri dan quyilish joyigacha kema qatnaydi, yogʻoch oqiziladi. Havzasida rangli metall va oltin konlari bor.

 

Rossiyadagi daryolar
Shilliqqurt

Shilliqqurt – quruqda yashaydigan qorinoyoqli oʻpkali mollyuskalar. 1000 ga yaqin turi maʼlum. Tanasi chuvalchang yoki silindr shaklida. Kunduzi nam va soya joyda yashirinib yotadi. Havo salqin va nam paytlarda (oqshom hamda tunda) serharakat boʻladi. Koʻp turi dala, poliz va sabzavot ekinlariga katta zarar yetkazadi. Rossiyaning Yevropa qismi gʻarbi va shimoli-gʻarbida toʻrli, subtropiklar (Kavkaz, Oʻrta Osiyo) da parmatsellalar urugʻiga mansub shilliqqurtlar xavfli zararkunanda hisoblanadi. Ayrim shilliqqurtlar chorva mollarida parazitlik qiluvchi bir qator gelmintlar uchun oraliq xoʻjayin boʻlishi mumkin.

Kurash choralari: zax oʻtloq va yaylovlar quritiladi; begona oʻtlar yoʻqotiladi; bogʻ va polizlar hosil qoldiqlaridan tozalanadi; pestitsidlarshsht limatsidlar guruhidan foydalaniladi.

Tuproq shilliqurtlari 

Koʻpgina tuproq shilliqurtlari (Stylommatophora) guruhidan oʻpka salyangozlari guruhiga kiradi, ammo ular orasida rivojlangan qobiqli (salyangozlar) juda koʻp turlari mavjud. Shilliqurtlarni ekologik guruh sifatida, aniq qobigʻi boʻlmagan gastropodlarning hayot shakli va qattiq biotaksonomik birlik boʻlgan Limacidae shilimshiqlar oilasi vakillarini ajratib koʻrsatish kerak.

Tuzilishi 
Tuproq shilliqurtlarining tanasi uzunligi ancha choʻzilgan, ammo mushaklarning qisqarishi tufayli shaklini oʻzgartirishi kuchli rivojlangan. Tashqi tomondan, slugs ikki tomonlama simmetriyaga ega. U faqat oʻng tomonda joylashgan juft boʻlmagan oʻpka teshigi tomoni orqali oʻtadi. Teri epiteliysi koʻp miqdorda shilimshiqni chiqaradi, bu terining qurishini oldini oladi, sirt ustida yaxshiroq sirpanishga yordam beradi, shuningdek, yirtqichlardan himoya qiladi. Aksariyat shilliqurtlar qobiq rudimentlarini saqlaydi. Bu ibtidoiy organ kalsiy tuzlarini saqlash uchun xizmat qiladi va koʻpincha ovqat hazm qilish bezlari bilan birga faoliyat koʻrsatadi. Limacidae va Parmacellidae oilalari vakillarida ichki qobiqni topish mumkin, Philomycidae, Onchidiidae va Veronicellidae ning katta yoshli aʼzolarida qobiqlar butunlay yoʻq. Boshdan nervlar butun tana boʻylab harakatni nazorat qilish uchun oyoqqa va ovqat hazm qilish tizimiga oʻtadi.

Shilliq qavati 

Shilliqurtlar ikki xil shilimshiq hosil qiladi: biri nozik va suvli, ikkinchisi esa qalin va yopishqoq. Ikkalasi ham gigroskopikdir. Suyuq shilimshiq oyoqning markazidan qirralarga tarqaladi. Qalin shilimshiq old tomondan orqaga qarab ochiladi.

Shilliq shilimshiqlar uchun juda muhimdir, chunki u harakatlanishiga yordam beradi va ularning vertikal sirtlardan pastga siljishiga toʻsqinlik qiluvchi tolalarni oʻz ichiga oladi. Mukus, shuningdek, yirtqichlardan himoya qiladi va namlikni saqlashga yordam beradi. Baʼzi turlar yerda harakat qilish yoki juftlashish paytida oʻzlarini vaqtincha toʻxtatib turish uchun shilliq kordonlardan foydalanadilar.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Manbalar 

 

Biogeografiya
Shimol bugʻusi

Shimol bugʻusi— bugʻusimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Juni qishda qalin va uzun, oqish rangda, tiviti yaxshi rivojlangan; yozda — kalta va siyrak, qoʻngʻir yoki kulrang. Erkagida ham, urgʻochisida ham shox bor. Tuyoqlari keng, qalin qorda va botqoqlikda yurishga moslashgan. Tanasining uz. 220 sm gacha, boʻyi yagʻrinidan 150 sm gacha, vazni 220 kg gacha. Yevrosiyo va Shim. Amerikaning qutb orollari, tundra pasttekisliklari va togʻli taygasida tarkalgan. Taymir yarim orolda Shimol bugʻusining soni 500 000 ga yaqin. Tundradan, Taygadan va yana orqaga mavsumiy migratsiya qiladi. Qishda lishayniklar (yagel) va shoxchalar, yozda barg va novdalar, meva va zamburugʻlar bilan oziqlanadi. Sentabr — oktyabrda urchiydi. Boʻgʻozlik davri 220 kun, 1—2 ta bola tugʻadi. Erkaklari urchishdan soʻng, urgʻochilari bolalagandan keyin shoxlarini tashlaydi; avgustda yangisi oʻsib chiqadi. Poʻsti va terisi uchun ovlanadi. 2 ming yil ilgari xonakilashtirilgan, deb taxmin qilinadi.

 

Hayvonlar
Shimoliy Dvina

Shimoliy dvina (; ) - RF Yevropa qismining shimolidagi daryo. Yug va Suxona daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Oq dengizning Dvina qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 750 km, havzasining maydoni 362 ming km². Umumiy maydoni 900 km²boʻlgan delta hosil qiladi. Irmoqlari: oʻngdan — Vichegda, Pinega, chapdan — Vaga. Dengiz suvining koʻtarilishi Pinega quyiladigan yergacha yetib keladi. Asosan, qordan, qisman yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Suvi bahorda koʻpayadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyilish yerida 3540 m³/sek. noyabr— aprelda muzlaydi. Daryoda baliq koʻp, yogʻoch oqiziladi, kema qatnaydi. Asosiy pristanlari: Arxangelsk, Xolmogori, Verxnyaya Tayma, Kotlas, Krasnoborsk.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Shimoliy dengiz

Shimoliy dengiz (, , , , , ) — Atlantika okeanining chekka dengizi, Yevropa (Buyuk Britaniya, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya, Germaniya, Daniya, Norvegiya va Shvetsiya) qirgʻoqlariga tutash, sharqda Skandinaviya va Yutlandiya yarim orollari, gʻarbda Buyuk Britaniya, Orkni va Shetlend o.lari bilan oʻralgan. Boltiq dengizi bilan Daniya boʻgʻozlari, Atlantika okeani bilan PadeKale va LaMansh boʻgʻozlari orqali bogʻlangan. Maydoni 565 ming km². Qirgʻoqlari shimoli-sharqida fordli, qolgan qismi past, baʼzan qumli. Aksari qismining chuq. 100 m dan ortiq, jan. qismida sayozliklar bor. Eng chuqur joyi 725 m. Eng yirik oroli — Gelgoland o. Shimoliy dengizga Elba, Vezer, Reyn, Temza daryolari quyiladi. Suvining temperaturasi fevralda 2 — 7°, avgustda 12—19°. Shoʻrligi 31—35%0. Dekabrdan mart oylarigacha qirgʻoklarga yaqin qismida muzlar suzib yuradi. Teztez tuman boʻladi. Suv koʻtarilishi (7,6 m gacha) har yarim sutkada takrorlanadi. Shamollar taʼsirida dengiz suv sathi 3 m va undan ortiq koʻtariladi va natijada Buyuk Britaniya, Daniya, Niderlandiya, Belgiya sohillarining ancha qismini suv bosadi. Organik dunyosi Shimoliy Atlantika zoogeografik oblastiga mansub. Shimoliy dengizda oʻsimliklarning 300 dan ortiq turi uchraydi, hayvonlarning 1500 dan ziyod turi yashaydi. Baliq (kambala, treska, piksha, sayra, skumbriya, seld va boshqalar) ovlanadi. Dengiz tubidan neft va tabiiy gaz olinadi. Shimoliy dengiz orqali Atlantika okeaniga muhim dengiz yoʻllari oʻtgan. Asosiy portlari: Rotterdam, Amsterdam (Niderlandiya), Antverpen (Belgiya), London, Immingem, Xall (Buyuk Britaniya), Gamburg, Bremen, Vilgelmsxafen (GFR), Gyoteborg (Shvetsiya), Oslo, Bergen (Norvegiya).

 

Dengizlar
Shimoliy Irlandiya

Shimoliy irlandiya — Buyuk Britaniyaning maʼmuriy-siyosiy qismi. Irlandiya o.ning shim.sharqiy qismida joylashgan. Maydoni 14,2 ming km². Aholisi 1675 ming kishi (1997). Asosiy shahri — Belfast. Maʼmuriy jihatdan 26 okrugga boʻlingan.

SH.I.ning 20-asr boshlarigacha boʻlgan tarixi Irlandiya tarixi bilan uzviy bogʻliq. Bu hududda odamlar mil. av. 6ming yillikdan, kelt qabilalari esa mil. av. 4-asrdan yashay boshlagan. Ilk oʻrta asrlarda bu hudud mustaqil Olster Irland Qirolligining tarkibiga kirgan. 12-asr oxirida rasman ingliz taxtiga tobe boʻlgan boʻlsa ham amalda hokimiyat klan qabilasi boshliklari qoʻlida boʻlgan (qarang Olster, tarixiy viloyat). 16-asrda Irlandiya hududining barcha qismida Angliya hukmronligi oʻrnatilgach, hozirgi Shimoliy Irlandiya hududi Olster viloyati tarkibiga kirgan. 1919—21 yillardagi irland xalqining inglizlarga qarshi olib borgan milliy ozodlik urushi natijasida 1921-yil imzolangan AngliyaIrlandiya shartnomasiga koʻra, Buyuk Britaniya Irlandiyaning katta qismiga dominionlik huquqini berdi (1949-yildan Irlandiya Respublikasi), ammo Shimoliy Irlandiya hududidagi hukmronligini saqlab qoldi. Irlandiyaning ana shu ajratib olingan qismida rasman Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Qoʻshma Qirolligi tarkibida muxtor viloyat (Shimoliy Irlandiya) tashkil etildi.

Manbalar
Shimoliy Toshkent kanali

Shimoliy Toshkent kanali — Toshkent va Janubiy Qozogʻiston viloyatlarida joylashgan yirik kanal, Ikkinchi jahon urushi yillarida qurilgan. Boʻzsuv kanalidan (Xalqoboddan yuqoriroqda) suv olib, Yangiyoʻl va Sariogʻoch tumanlarining suv taʼminotini yaxshilashga imkon beradi. Joy relyefining murakkabligi tufayli kanal trassasi ilon izi, uning koʻp qismi qazma va koʻtarma oʻzandan iborat. Uzunligi 43 km, bosh va oxirgi qismlarida balandlik farqi 26 m ga teng. Soʻnggi vaqtlarda kanal rekonstruksiya qilinib, uning trassasi ancha toʻgʻri holga keltirilgan, yangi suv taqsimlash inshootlari barpo egilgan. Kanalning hisobiy suv sarfi 1970-yilda 20 m³/sek.gacha (quyi qismida 9 m³/sek.) yetkazildi. Kanalning chap qirgʻogʻida 7 m kenglikdagi inspeksiya yoʻli, oʻng qirgʻogʻida mustahkamlovchi 8 m balandlikdagi bermalar qurilgan. Kanalda koʻp sonli toʻsqichlar, 40 dan ortiq quvurlarga suv chiqargichlar, 12 ta yirik koʻprik, 11 ta nasos styasi mavjud. Kanal trassasining 32kilometrida suv sathini 15 m ga pasaytirib beruvchi tezoqarsharshara qurilgan. Kanal 10 ming ga atrofidagi yerni sugʻorish imkoniga ega.

Oʻrta Osiyo
Kanallar
Toshkent viloyati kanallari
Shimoliy Fargʻona kanali

Shimoliy fargʻona kanali — Fargʻona vodiysidagi kanal. Uchqoʻrgʻon shahri yaqinida Norin daryosidagi Uchqoʻrgʻon toʻgʻonidan boshlanib, Tojikiston Respublikasining Sugʻd viloyati (Asht tumani)da tugaydi. Kanal 1940-yilda eski kanallar — Yangiariq (1820), Rozenbax (1890), Anhor (1938) kanallari oʻrnida xalq hashari yoʻli bilan qurildi. Uz. 162,5 km (Oʻzbekiston hududida 144 km, Tojikistonda 18,5 km). Suv oʻtkazish imkoniyati 103 m³/s Namangan viloyati Chust va Pop tumanlari (71,5 ming ga) va Tojikistonning Asht tumanidagi (45,8 ming ga) yerlarni sugʻoradi. Shimolida adir etaklaridan Namangan shahrini aylanib oʻtadi. Bu yerda kanal (9 km) chuqur oʻyiq va koʻtarmalar orasidan oʻtadi. 91,6 km da kanal koʻpgina yirik va mayda soylar (Gʻovasoy, Japarsoy, Olmossoy, Kosonsoy, Sumsarsoy) ni kesib oʻtadi, soʻng togʻ oldi tekisligidan oqadi. Kanalda 400 dan ortiq gidrotexnika inshooti, jumladan, bosh rostlagich, 5 toʻgʻon inshooti, 197 suv chiqargich, 15 dyuker, 5 ta temir yoʻl, 35 ta avtomobil yoʻli koʻprigi, 95 nasos styasi, 8 tashlama inshoot qurilgan. 228 mustaqil tarmoqqa ega; eng yiriklari: Yangiariq (23 m³/s), Rozenbax (7 m³/s gacha); PopOqsuv, Toʻda, Sang (3 dan 5 m³/s gacha), Anhor (3 m³/s) va boshqalar.

 

Kanallar
Tojikiston kanallari
Asht tumani
Fargʻona viloyati kanallari
Namangan viloyati geografiyasi
Shimoliy qutb

Shimoliy qutb – Yer aylanishi faraziy oʻqining yer yuzasi bilan kesishadigan Shimoliy yarim shardagi nuqtasi. Shim. Muz okeanining chuq. 4000 m li markaziy qismida joylashgan. Shimoliy qutb atrofida yil davomida koʻp yillik muzlar suzib yuradi. Qishda oʻrtacha havo temperaturasi —40°, yoz oylarida 0°, ayrim kunlarda 1 – 2° gacha koʻtariladi. Qutb kuni 186 sutka va 10 soat, qutb tuni 178 sutka va 14 soat davom etadi.

Yana q. 

 Geografik qutblar
 Janubiy qutb

Geografiya
Xaybar Paxtunxva

Xaybar Paxtunxva – Pokistonning shimoli=gʻarbiy qismidagi hududiy birlik. 2010-yilgacha Shimoli-gʻarbiy chegara viloyati deb atalgan. Afgʻoniston bilan chegaradosh. Maydoni 74,5 ming km². Aholisi 17,5 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi – Peshovar shahri Relyefi, asosan, togʻli. Shimoldada Hindukush tizmalari (eng baland joyi 7690 m, Tirichmir togʻi) va Himolay togʻining gʻarbiy tizmalari joylashgan. Gʻarbiy qismi choʻl landshaftli past togʻlar va platolardan iborat.

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi. Asosan, bugʻdoy, sholi, paxta, makkajoʻxori, tamaki va qand lavlagi ekiladi, shuningdek, sabzavot va mevalar yetishtiriladi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari, mexanika ustaxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan (asosan, kulolchilik va uyroʻzgʻor buyumlari tayyorlash). Toshtuz va ohaktosh qazib olinadi.

Shimoli-gʻarbiy chegara viloyativ. 1901-yilda Panjob viloyatining bir qismidan tashkil etilgan. 1947-yildan Pokiston hududi.

 

Pokiston viloyatlari
Shirach

Shirach— piyozguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Markaziy va Old Osiyoda, Janubiy Sharqiy Yevropada shahrining 30 ga yaqin turi maʼlum. Ulardan 23 tasi Oʻrta Osiyo, Kavkaz va Qrimda uchraydi. Oʻrta Osiyo togʻlarining pastki qismida shahrining sugʻd Shirachi, regel Shirachi, oq Shirach, illariya Shirachi, olga Shirachi va pushti Shirach turlari oʻsadi. Boʻyi 100-200 sm, barglari qalami, gullari koʻp, rangi sargʻish, may iyul oylari l,1 gullab urugʻlaydi. Urugʻi sharsimon koʻsakcha. Koʻpgina turlarining ildizlarida yopishqoq modda (shirach) borligi tufayli, yelim olish uchun ishlatiladi. Shirach barglari tarkibida koʻp miqdorda S vitamini bor, yaxshi asal beruvchi oʻsimlik.

 

Bir pallali oʻsimliklar
Shirvon

Shirvon — Shim. Ozarbayjonda, Kaspiy dengizining gʻarbiy sohilida joylashgan tarixiy viloyat. "Shoʻrxoklar " atamasi — "Sharvan" shaklida sosoniylar davrida (226—651) qadimiy Kavkaz Albaniyasi, keyinchalik Arronini bir qismini anglatish uchun qoʻllangan. 654 yil Shirvon  arablar tomonidan egallangan va keyinchalik Shaybon qabilasidan boʻlgan arab noiblarining merosiy mulkiga aylangan. shahrini 799—1538 yillarda shirvonshohlar sulolasi boshqargan. Ularning davrida Shirvon  hududiga Kura daryosidan Darband shahrigacha boʻlgan yerlar kirgan. Poytaxti — Shemaxa shahri Saljuqiylar bosqini vaqtida Shirvon  Ozarbayjon mustaqilligi uchun kurash markaziga aylangan. 12—13-asrlarda ushbu kurash jarayonida Shirvon  Gruziya bilan yaqinlashgan. 15-asr oʻrtasida Shirvon  ancha kuchaygan. U ipak yetishtirish va toʻqimachilikning markazlaridan boʻlib, xalqaro savdoda muhim rol oʻynagan. Shirvon , shuningdek, yirik madaniy markaz boʻlib, unda Nizomiy, Xoqoniy. Falakiy va boshqalar ijod qilganlar. Sifaviylar davlati kuchayishi bilan Shirvon  ularga qaram boʻlib qolib, 1538-yil shirvonshohlar hokimiyati barham topgan. Shirvon  Safaviylar davlatining viloyatiga aylangan. 1748-yil Shirvon  hududida mustaqil Shirvon xonligi barpo etilgan.

Ozarbayjon
Tarixiy viloyatlar
Shirvon tekisligi

Shirvon tekisligi, Shirvon dashti — Ozarbayjondagi KuraAraks pasttekisligining bir qismi. Kura daryosining chap sohili boʻylab joylashgan. Balandligi 16 m dan 100 m gacha. Gʻarbdan sharqqa nishab. Yer yuzasi, asosan, tekis, faqat baʼzi joylarida antiklinal strukturaga ega, balandligi 200 m gacha boʻlgan qirlar, balchiqli vulqonlar konuslari koʻtarilgan. Iqlimi keskin kontinental. Yiliga 200–350 mm yogʻin tushadi. Boʻz va boʻz-oʻtloq tuproqlarda, asosan, shuvoq, shoʻralar oʻsadi. Sugʻoriladigan joylarida paxta, gʻalla va boshqalar ekinlari ekiladi. Chorvachilik, tokchilik rivojlangan. Sugʻorish uchun Mingechaur suv omboridan Yuqori Shirvon kanali oʻtkazilgan.

    

Ozarbayjondagi tekisliklar
Shirvonshoh

Shirvonshoh - oʻrta asrlarda Shimoliy Ozarbayjondagi tarixiy viloyat va davlat Shirvon hukmdorlari unvoni (799—1538). Shirvonshohlarning quyidagi sulolalari maʼlum:
Mazyadiylar (799-1027);
Kesroniylar (1027-1382);
Darbandiya (13821538).

Ozarbayjon tarixi
 
Arab sulolalari
Erondagi musulmon sulolalar
Qizilmiya

Qizilmiya — dukkakdoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali begona oʻt. Poyasi sershox, dagʻal, boʻyi 40-150 sm, tik oʻsadi. Barglari murakkab, toq patsimon, uzunchoq. Gullari binafsha rang, shoda toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi choʻzinchoq dukkak. Aprel-iyunda gullab mevalaydi. Urugʻi va vegetativ usulda ildizpoyalaridan koʻpayadi. Ildiz sistemasi kuchli rivojlanadi, 3 m chuqurlikkacha kirib boradi. Ildizpoyalaridan yer usti novdalari hosil boʻladi, urugʻi qattiq qobiqli, 30-35° C haroratda koʻkaradi. Oʻrta Osiyoning hamma rayonlarida, jumladan, Toshkent, Fargʻona, Qashqadaryo viloyatlarida tarqalgan. Hamma chopiqtalab ekinlar, ayniqsa, beda va donli ekinlar orasida uchraydi, sugʻorish kanallari boʻylari, ariq yoqalari, bogʻ va uzumzorlarda oʻsadi. Kurash choralari: yerni haydashda ildiz qoldiqlarini yoʻqotish; nihollari paydo boʻlgach, ekin qator oralariga chuqur ishlov berish; don ekinlariga gerbitsidlar purkash.

Manbalar  

Ikki pallali oʻsimliklar
Xona oʻsimliklari‎
Biologik turlar
Shirkat

Shirkat, xoʻjalik shirkati – jismoniy va yuridik shaxslarning shartnoma asosida va hamkorlikda xoʻjalik faoliyati yuritish maqsadlarini koʻzlaydigan ixtiyoriy birlashmasi. Shirkat aʼzolari xoʻjalik shartnomasi asosida ish yuritadilar, unda shirkatning maqsadlari, shirkat mulkini barpo etishda aʼzolar ishtiroki va badal miqdori, olinadigan foydaning taqsimlanishi hamda shirkat tugatilganda mulkning oʻzaro taqsimlanishi, boshqarishda ishtirok etish huquqlari belgilab qoʻyiladi. Shirkat mulki hamisha Shirkat aʼzolarining hissaviy badallari negizida shakllanadi.

Mulkni barpo etish tamoyili Shirkat turiga bogʻliq. Muassislik shartnomasi va ustav shahrining taʼsis hujjatlari hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi va xorijiy mamlakatlar xoʻjalik hayotida shirkatning toʻliq shirkat, kommandit (aralash) shirkat turlari koʻproq tarqalgan. Toʻliq Shirkat xoʻjaliklarda yakka shaxslar yoki tadbirkorlar, tijorat tashkilotlari taʼsis shartnomasida belgilangan maqsadlarni amalga oshirish uchun oʻz faoliyati va kapitallari bilan ishtirok etadilar. Shirkat majburiyatlari boʻyicha oʻzlariga tegishli jami molmulk bilan birdamlikda javob beradilar. Ishtirokchilarning har biri boshqa huquqlar bilan bir qatorda korxonani boshqarishda ishtirok etadi va har bir shaxs bir ovozga ega boʻladi, har bir ishtirokchi faqat birgina toʻliq shahriga aʼzo boʻlishi mumkin. Mas, 1990-yillarning 2-yarmidan boshlab Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligida sobiq kolxozlar – jamoa xoʻjaliklari yopiq Shirkat xoʻjaliklari – paychilar xoʻjaligi shakliga oʻtkazila boshladi va 1,4 mln.dan ortiq dehqonlar Shirkatdagi mulk egalariga aylandi (2004). Kommandit shirkat aʼzolari shirkat majburiyatlari boʻyicha oʻzining jami mol-mulki bilan javob beradigan bir yoki undan ortiq ishtirokchilar bilan bir qatorda javobgarligi qoʻshgan ulushi miqdori doirasida cheklanadigan bir yoki bir nechta qatnashchi (kommanditchi)lardan tashkil topadi.

Shirkatning tugatilishi xoʻjalik shirkatlari haqidagi qonunlarda va shahrining taʼsis shartnomasida koʻzda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

Huquqshunoslik
Shiroq

Shiroq (yunon manbalarida Sirak) (mil. av. 6-asr) – Turon xalqlarining axomaniylar podshosi Doro I (qarang Doro) bosqiniga qarshi kurashgan xalq qahramoni. shahrining hayoti haqida manbalarda juda oz maʼlumotlar saqlanib qolgan. Mil.av. 6-asr boshlarida Eron shohi Doro I qoʻshini Turon hududiga bostirib kirgan. Yunon tarixchisi va notigʻi Poliyen (mil. 2-asr) ning 8 kitobdan iborat „Harbiy hiylalar“ („Strategmalar“) asarida ilk marta Shiroq jasorati tilga olingan.

Poliyenning yozishicha, sak qabilalari oqsoqollari Sakfar, Omarg va Oamiris fors qoʻshinini yengish uchun harbiy kengash (qurultoy) oʻtkazayotganda, ularning huzuriga oddiy otboqar Shiroq kelib, oʻz rejasini bayon qilgan. Rejaga koʻra, Shiroq oʻz qabilasi manfaatini himoya qilib, harbiy hiyla ishlatgan va yolgʻiz oʻzi Doro I lashkariga qarshi turgan.

Shiroq Doro I qarorgohiga kelib, unga qabiladoshlari nohaq sitam yetkazganligi uchun (uning burni va quloqlari kesilgan edi) u Eron qoʻshinini saklar (shaklar) qabilasi turgan yerga qisqa yoʻl bilan olib borishini aytib, dushman qoʻshinini Qizilqum choʻli ichkarisiga boshlaydi. Eron qoʻshini „yoʻlboshlovchi“ning maslahati bilan faqat 7 kunga yetadigan suv, oziq-ovqat va yem-xashak olgan edi. Jazirama issiqda choʻlni kechib oʻtayotgan dushman qoʻshini holdan toyib, oziq-ovqat ham tugaydi. Nihoyat, muhlatning 7 kunida dushman qoʻshini aldanganini payqaydi. Shiroq atrofini qurshab olgan shoh Doro I va uning sarkardalariga qarata quyidagi soʻzlarni aytgan: „Men yolgʻiz oʻzim Doro qoʻshinini yengdim. Sizlarni aldab, choʻlning qoq oʻrtasiga olib keldim. Xohlagan tomoningizga ketishingiz mumkin, vohagacha toʻrt tomoningiz ham 7 kunlik yoʻl!“.

Dahshatga tushgan shoh va uning sarkardalari Shiroqga yolvorib, unga suvsiz choʻldan olib chiqishi uchun katta boylik vaʼda qilishadi. Shiroq vatan ozodligi yoʻlida jonni fido qilishini aytgach, Doro 1 ning sarkardasi Ranosbat uni qilich bilan chopib tashlaydi. Qoʻshinning asosiy qismi suvsizlik va ochlikdan Qizilqum choʻlida qirilib ketgan. Faqat Doro I va uning oz sonli aʼyonlari yomgʻir yogʻishi natijasida halokatdan qutulib, Baqtra daryosi (Amudaryo) qirgʻogʻigacha yetib kelishgan.

Shiroqning jasorati haqida turkiy xalqlar oʻrtasida jangnoma va rivoyatlar yaratildi. Bu rivoyatlar „Shiroq“ nomi bilan mashhur. Buxoro choʻponlari oʻrtasida bu rivoyatlar hozir ham aytiladi. U turkiy xalqlarga qoʻshni boshqa hududlardagi xalq ogʻzaki ijodiga ham kuchli taʼsir koʻrsatgan. Bu tarixiy voqeani oradan 800 yil oʻtgach, Poliyen oʻz asarida yuqoridagicha keltirib oʻtgan. Yozuvchi Mirkarim Osim „Shiroq“ hikoyasi va shoir Usmon Qoʻchqor „Shiroq“ dostonida Shiroq jasoratini ulugʻlashgan. Toshkentda Shiroq nomli koʻcha mavjud. Shiroq milliy qahramon sifatida Oʻzbekiston tarixiga oid turli kitoblarda oʻziga munosib oʻrnini egallagan.

Adabiyot 
 Oʻzbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1-qism, T., 2000.
Shis

Shis — islom manbalari rivoyatiga koʻra, paygʻambar, Odam Atoning Hobil oʻldirilganidan keyin tugʻilgan 3-oʻgʻli. Injilda Sif deb atalgan. Xudojoʻy kishi boʻlgan, Allohdan unga vahiy kelib turgan. Vahiy 50 sahifani tashkil etgan, deb hisoblanadi.Odam Ato va Momo Havvo qatori Makka yaqinidagi Abu Qubays togʻining gʻorida dafn etilgan. 

Paygʻambarlar
Shish

Shish – organizm toʻqimalari va boʻshliqlarida koʻp miqdorda suyuqlik toʻplanishi. Koʻpincha bu holat terida, teri osti yogʻ qavatida, plevra parda va qorin boʻshliqlarida, yurak oldi xaltachasida, moyak va hokazoda kuzatiladi. Shish suyuqligi suv, natriy va kaliy tuzlari, birmuncha miqdorda oqsil hamda leykotsitlardan iborat. Leykotsitlar, ayniqsa, yalligʻlanishga xos Sh.larda koʻp boʻladi.

Kapillyar tomirlar orqali muntazam ravishda toʻqima suyuqligʻi bilan qon plazmasi oʻrtasida almashinuv yuz beradi. Qon tomirlar devori orqali atrofdagi toʻqimalarga suyuqlik chiqib turadi. Agar atrofdagi toʻqimalarga tomirlardan koʻp miqdorda suyuqlik chiqib uning soʻrilishi qiyinlashsa yoki butunlay toʻxtab qolsa, shish paydo boʻladi. Bu jarayonga tomir yoʻllari va atrofdagi toʻqimalarda natriy, kaliy va oqsillar miqdorining oʻzgarishi imkon beradi. Bunday oʻzgarishlar tomirlarning keng koʻlamda shikastlanishi, venalarning varikoz kengayishi, tromboflebit, yurak yetishmovchiligi, buyrak kasalligida (qarang Nefrit) qon oqimining sekinlashishida paydo boʻladi. Shish koʻproq, suvtuz almashinuvining buzilishida yuzaga kelishi aniqlangan. Shish tarqalishiga koʻra u mu miy va mahalliy boʻladi. Umumiy shish gavdaning koʻp qismini egallashi, oyoq-qoʻl hamda tanada bir tekisda tarqalishi bilan ifodalanadi. Umumiy shish yurak yetishmovchiligida, buyrakning baʼzi kasalliklarida, jigar sirrozida kuzatiladi. Umumiy shish qorin boʻshligʻida qon aylanishining buzilishi, unda suyuqlik toʻplanishi – assit bilan kechadi. Mahalliy shish koʻpincha biror vena qon tomirining ezilishi yoki yalligʻlanish reaksiyasi natijasida paydo boʻladi.

Shishgan aʼzo, tana qismi yoki oyoqqoʻl kattalashadi va shakli oʻzgaradi. Teri shishganda uning elastikligi kamayadi, baʼzan u oqarib, muzdek boʻladi (yalligʻlanish va baʼzi allergik shish bundan mustasno). Shish paydo boʻlganda u tananing qayeridaligi va hajmidan qatʼi nazar darhol shifokorga murojaat etish lozim.

Shish keng tarqalib, tanada uzoq saqlansa toʻqimalarning oziqlanishi buziladi va organizmga osonlik bilan infeksiya kiradi, bu esa yaralar paydo boʻlishiga olib kelishi mumkin. Bunday vaqtda terini mumkin qadar shikastlanishdan saqlash, uni nihoyatda toza tutish zarur. Buning uchun ichki kiyimni teztez almashtirib turish, terini kaliy permanganat (margansovka)ning kuchsiz eritmasi bilan artish va boshqalar tavsiya etiladi. Teri yorilganda va shilinganda unga brilliant yashilining 1% li eritmasini (zelenka) surtish kerak.

Shish sababi vrach tomonidan aniqlangan kishilarga koʻpincha shahrining hajmi va tarqalishini, kundalik qabul qilinayotgan hamda chiqarilayotgan suyuqlik miqdorini nazorat qilib turish, osh tuzini cheklash, baʼzan tarkibida kaliy koʻp mahsulotlar, (sutli mahsulotlar, turshak, bargak va hokazo) isteʼmol qilish buyuriladi.

Yurak, jigar, buyrak kasalliklari bor bemorlar oʻz vaqtida vrachga murojaat etishsa, bu ularda shish paydo boʻlishining oldini olishga imkon beradi.

Tibbiyot
Tibbiyotga oid chala maqolalar
Shoyi

Shoyi, shohi — ipak mato; 19— 20-asr oʻrtalarida Oʻrta Osiyoda barcha ipakchilik rivojlangan yirik markaz (Fargʻona, Buxoro va boshqalar)larda ishlab chiqarilgan. shahrining arqoq va tanda iplari bir xil ingichka ipak iplardan iborat boʻlib, sodda toʻqilgan: har bir arqoq ip orasiga tanda iplar tushgan, yuzasi silliq, oʻngtersi bir xilda boʻlgan; eni 33—35 sm, 20-asr 30-yillaridan 50—54 sm ga kengaygan. shahrining gulsiz sidirgʻa va gulli (abr gulli), yoʻlyoʻl, katak gulli xillari maʼlum. Turli ipakchilik markazlarining Shoyilari qalinyupqaligi, gullari, rangi (koloriti) bilan farqlangan. Fargʻona Shoyisi yupqa va pishiqligi, yumshoq va mayinligi bilan boshqa Shoyilardan ajralib turgan; abr gullari toʻlqinsimon yoki uslublashtirilgan novda, gul shaklida, rangi binafsha, sariq, feruza, kulrang. Buxoro Shoyisi qalin toʻqilgan, tanda iplari zichligi tufayli qattiq, gʻijimlanmaydigan hamda suv oʻtkazmaydigan boʻlgan; gullari katta doira, tuxumsimon shakllarda, ikki chetlari qator yoʻllar, 8 yoki toʻlqinsimon chiziqlar bilan hoshiyalangan; rangi koʻproq qizil va sariq, oq, nafarmon, och nastarin, feruza ranglar.

20-asr boshida Samarqand, Toshkentda Fargʻonadan keltirilgan yoʻlyoʻl Shoyi keng tarqalgan; binafsha, qora, oq va tilla rang — sariq yoʻlli shahridan kiyim kiyish urf boʻlgan. shahridan kishilik koʻylaklar, belbogʻ va boshqalar tayyorlangan, erkak hamda xotinlarning zar chopon va baxmal toʻnlari astarlariga, badiiy buyumlar (soʻzana, choyshab va boshqalar)ga ishlatilgan. Shoyi Buxoroda 20-asr boshlarigacha, Fargʻona vodiysida 60-yillargacha ishlab chiqarilgan.

Sayyora Mahkamova.

Matolar
Shokila

Shokila,Shokilaovqila (tovush chiqaruvchi) — zargarlik buyumi; Xorazm ayollarining murakkab, koʻp qismli taqinchogʻi.Shokila. peshonani yopib turuvchi osmatuzi, chakkalik (yarimtirnoq)ka ulanadi hamda ular birgalikda ansambl hosil qiladi.Shokila halqachalardan tuzilgan turlicha uzunlikdagi zanjirlarga yaproqcha, marjon, gʻuncha, zigʻiraklardan iborat osilmachoqlar biriktirib hosil qilinadi hamda 2 ta halqali chakka taqinchogʻining har biriga sershokilali oʻzaro ketmaket ulangan 3-4 ta qubbalar qatori osiladi (baʼzan ular uchburchak tumor bilan tugaydi). Qimmatbaho turlarida zanjirlar markaziga koʻpincha oval shokilaaklidagi yuzasi ziynatlangan turunjlar oʻrnatiladi, ayrimlariga 5-6 tadan dur, laʼllar qadaladi.Shokila taqilganda, turli uzunlikdagi marjon qatorlari iyak, boʻyin, koʻkrak uzra ketmaket bir tekis yotadi. Ayollar shokila taqib yurganida tana harakatiga qarab tovush chiqarib, jaranglaydi (nomi shokilaundan).

Quloq yoki chakkaga taqiladigan taqinchoqlarga biriktiriladigan shokila. kabi marjonlar Oʻzbekiston hududidan topilgan kushonlar davriga oid haykallarda uchraydi.Shokila. XIX asr 1-yarmida kunda, XIX asr 2-yarmida toʻyhashamlarda taqilgan. XIX asr oxiridan Shokila. qismlarga boʻlinib ketgan, ular ham Shokila deb ataladi.

Kiyim
Zargarlik
William Shockley

William Shockley () (1910.13.2, London 1989) - amerikalik fizik. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1951-yildan). Kaliforniya texnologiya institutini tugatgan (1932), "Bell telefon" firmasi xodimi (1936—54). AQSH mudofaa vazirligida ishlagan (1942— 45). Yarimoʻtkazgichlar laboratoriya direktori, "Shoklitranzistor" firmasining prezidenti va direktori (1955-yildan). Stanford universiteti professor (1963—75). Asosiy ilmiy ishlari qattiq jism fizikasi (yarimoʻtkazgichlar fizikasi, ferromagnetizm, metallar plastikligi, dislokatsiya nazariyasi va boshqalar) ga oid. Tranzistor effektini ochgan (1948). Nobel mukofoti laureati (1956; J.Bardin va U.Bratteyn bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1910-yilda tugʻilganlar
13-fevralda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
12-avgustda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Sholgʻom

Sholgʻom— butguldoshlar oilasiga mansub ikki yillik sabzavot oʻsimligi. Sholgʻom Oʻrta Osiyo, Misr, Gretsiya va Italiyada qadimdan ekiladi. Shuningdek, AQSH, Yaponiya, Hindistonda koʻp tarqalgan. Oʻzbekistonda ham koʻp yetishtiriladi. Sholgʻom birinchi yili bargli poya va ildizmeva hosil qiladi; ikkinchi yili gulpoya chiqarib urugʻ beradi. Guli toʻrt boʻlakli, shingil toʻpgulga yigʻilgan, sariqqizgʻish, chetdan changlanadi. Mevasi qoʻzoq, dumaloqyassi, uzunchoq; oq, qizil, binafsha rangda. Urugʻi mayda, yumaloq, qoramtir. 1000 dona urugi ogʻirligi 1—4 g. Oʻzbekistonda iyulavg. boshlarida ekiladi. Urugʻi harorati 2—3° li tuproqda unib chiqadi, 18—20° da yaxshi rivojlanadi (bunda urugʻ 2—4 kunda toʻliq unib chiqadi). Sholgʻom namsevar, tuproqunumdorligi va uning mexanik tarkibiga talabchan. Sovuqqa chidamli (—4—5° da zararlanmaydi). Vegetatsiya davri 60—80 qun. Sholgʻom ildizmevasi tarkibida efir moylari koʻpligi hamda yengil hazm boʻlishi tufayli yil boʻyi isteʼmol qilinadi. Sholgʻom inson organizmi uchun zarur boʻlgan askorbin kislota, vitaminlar, kaliy, kaltsiy, fosfor, magniy, temir tuzlari, ferment, fitonsidlarga boy. Sholgʻom bargida vitaminlar va askorbin kislota ildizmevasidagidan koʻproq.

Urugʻi sepilgandan keyin niholi 3—4 chinbarg chiqarganda birinchi marta, 2—4 haftadan soʻng ikkinchi marta yagana qilinadi.

Oʻsuv davrida qator oralari yumshatiladi, oʻtaladi. Oʻzbekistonda shahrining 3 navi — Namangan Sholgʻomi (mahalliy tezpishar), Samarqand Sholgʻomi (oʻrtapishar), Muyassar (tezpishar) navlari ekiladi. Hosildorligi 110—130 s/ga.

Zararkunandalari: qiziloyoq qoʻngʻizva Sholgʻom oqkapalagi. Kasalliklari: fomoz, fuzarioz va boshqalarAbdulaziz Abbosov.

 

Ildizmevalar
Bargli sabzavotlar
Dorivor oʻsimliklar
Shom

Shom () — Suriya davlati va Damashq shahrining Sharq qoʻlyozmalarida uchraydigan tarixiy nomi. Shom mamlakati — hozirgi Suriya, Livan, O’rdun, Falastin va Isroil davlatlari joylashgan katta hudud.

Manbalar 

Geografiya
Gʻarbiy Osiyo
Shom namozi

Shom — quyosh botib, qorongʻulik boshlangan payt va shu vaqtda oʻqiladigan namoz. Shom namozi quyosh botgandan boshlab, magʻrib ufqidagi qizil shafaqning koʻrinmay ketadigan vaqtigacha ado etiladi, 3 rakat farz va 2 rakat sunnatdan iborat.

Yana qarang 

 Namoz
 Bomdod namozi
 Peshin namozi
 Asr namozi
 Xufton namozi
 Vitr namozi

Manbalar
Shopur I

Shopur I (? 272) – Eron shohi (239 yoxud 241-yildan), Sosoniylardan. Ardashir I ning oʻgʻli. Otasi davrida boshlangan davlat hududini kengaytirish va uni mustahkamlash ishlarini davom ettirgan. U katta hududlarni bosib olgan. 260-yil Edessa yaqinida Rim qoʻshinlarini tormor keltirib, imperator Valerian hamda uning qoʻshinining katta qismini asir olgan. Suriya, Armaniston, Shim. Mesopotamiyani boʻysundirgan (262—263). Shopur I Turon hududiga ham bosqinchilik yurishlari qilib Kushon podsholigita qarshi Hirot, Seyiston, Marv, Girkaniya, Kushonshahr va boshqalar viloyat va shaharlarni egallagan, Sugʻd va Choch vohasiga bostirib kirgan. Shopur I davrida Eronda keng miqyosda irrigatsiya va qurilish ishlari olib borilgan, koʻplab shaharlarga asos solingan.

Manbalar 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Eron tarixi
272-yilda vafot etganlar
Sosoniy hukmdorlari
Dmitriy Shostakovich

Dmitriy Dmitriyevich Shostakovich (1906.25.9, Peterburg 1975.9.8, Moskva) – rus kompozitori, pianinochi, pedagog, jamoat arbobi. 20-asr musiqa klassigi. Rossiya xalq artisti (1948), Xalq artisti (1954), Mehnat Qahramoni (1966). Leningrad konservatoriyasini fortepiano (1923) va kompozitsiya (1925) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. Leningrad va Moskva konservatoriyalarida dars bergan, shogirdlari orasida G. Sviridov, Q.Qorayev, M.Leviyev va boshqalar bor. Rossiya kompozitorlar uyushmasi raisi (1960-68).

Shostakovich kompozitorlik ijodiyotining deyarli barcha janrlarini qamrab, simfonik musiqa, vokal musiqa, musiqali teatr, kamer musiqa sohalarida jahonshumul ahamiyatga molik asarlar yaratgan. Xususan, 15 simfoniyasi (1925), „Burun“ (1930) va „Katerina Izmaylova“ (1934, 2-tahriri 1956) operalari, 15 kvarteti (1938— 74), skripka (1968), alt (1975), violonchel (1934) sonatalari, cholgʻu konsertlari (1933—67), 24 prelyudiya va fugasi (1951), Pushkin, Blok, Byorns, Shekspir, Mikelanjelo va boshqalarning sheʼrlariga yaratgʻan qoʻshiq va romanslari, 30 ga yaqin kinofilm (Maksim haqida trilogiyasi, 1935— 39; „Yosh gvardiya“, 1948; „Soʻna“, 1955; va, ayniqsa, „Hamlet“ 1964; „Qirol Lir“, 1971)larga yozgan musiqalari bilan mazkur janrlarning 20-asrdagi taraqqiyotiga salmoqli hissa qoʻshgan. Teran dramatizm, fojiaviylik bilan sugʻorilgan, ayni paytda nozik lirika, oʻtkir yumor va kinoyaga boy Sh. asarlarida chuqur, hayotan muhim gʻoyaviy konsepsiyalar, inson kechinmalarining murakkab olami, uning orzuumidlari, yorugʻlik va kamolotga intilishlari oʻzining badiiy yetuk ifodasini topgan.

Shostakovich 1940-yillardan eʼtiboran Oʻzbekiston sanʼatkorlari bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. Fashistlarga qarshi jangning ramziga aylangan mashhur 7 „Lenintradnoma“ simfoniyasining birinchi ijrolaridan biri Toshkentda oʻtgan (1942.22.6), keyinchalik deyarli barcha simfoniyalari, „Oyimqiz va bezori“ baleti, konsertlari, kamer musiqasi muntazam ijro ztilgan. Sh. bir necha bor Oʻzbekistonga kelgan (1959, 1960, 1964), M.Burhonov, A.Jabborov, F.Yanov-Yanovskiylar bilan doʻstona alohida boʻlgan, yosh oʻzbek kompozitorlari va musiqashunoslarini qoʻllab quvvatlagan. Shostakovich ijodi koʻpgina zamonaviy kompozitorlar (jumladan, Oʻzbekistonda – Ik. Akbarov, M.Tojiyev, T.Qurbonov, M. Mahmudov, N.Gʻiyosov va boshqalar) ijodiga taʼsir oʻtkazgan. Bu haqda T.Vizgo, N.YanovYanovskaya va T. Gʻafurbekovlar tadqiqotlar yaratishgan.

Rossiya (1974), Ukraina (1976), Sibelius nomidagi (1958), Davlat (1941, 1942, 1946, 1950, 1952, 1968), Xalqaro Tinchlik (1954) mukofotlari laureati.

Manbalar 

Sovet Ittifoqi kishilari
Bastakorlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Klassik musiqa
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Shotlandlar

Shotlandlar — xalq, Shotlandiya va unga qoʻshni orollarning asosiy aholisi (5,18 mln. kishi). Umumiy soni 6,1 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shotland tilini soʻzlashadi. Dindorlari — aksariyat, presviterianlar (gellar etn. guruhidan tashqari). shahrining etnik asosini mahalliy pikglar va 5—6-asrlarda Irlandiya o.dan koʻchib kelgan kelt kabilaparidan skottlar tashkil etgan; 7-asrda ular Shotlandiyaga koʻchib oʻtgan germanlarning angl (ingl) va saks qabilalari bilan qisman aralashib, ularning tilini qabul qilishgan. Shotland zlatining shakllanish jarayoni shotland davlatining tashkil topishi (11-asr) va ingliz bosqinchilariga qarshi kurash davrida sodir boʻddi. Anʼanaviy madaniyati va turmushining asosiy belgilariga koʻra Sh. irlandlarta yaqin. Togʻli tumanlarda ularda 18-asrda ham klanlarga ajralish tizimi saqlanib qolgan. Sh., asosan, koʻp tarmoqli sanoat va xizmat koʻrsatish sohasida band. Qishloq xo'jaligining anʼanaviy tarmogʻi — qoʻychilik.