yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Mahkum

Mahkum — qonun bilan taqiqlangan muayyan jinoyatni sodir etgani uchun sud tomonidan aybdor deb topilgan shaxs. Oʻzbekistonda M.ga nisbatan quyidagi jazo choralari qoʻllanishi mumkin: jarima; muayyan huquqdan yoki biror xil faoliyat bilan shugʻullanishdan mahrum qilish; axloq tuzatish ishlari; xizmat boʻyicha cheklash; qamoq; institutizomiy qismga joʻnatish; ozodlikdan mahrum qilish; oʻlim jazosi. M. jazoni sudning hukmi kuchga kirganidan soʻng oʻtaydi. Baʼzan M. aybdor boʻlsada, unga jazo tayinlanmasligi yoki uni oʻtashdan ozod etilishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 69—79, 87— 90moddalar). Sud ozodlikdan mahrum qilish jazosini tayinlash vaqtida sodir etilgan jinoyatning mohiyati, ijtimoiy xavflilik darajasi va ishdagi boshqa holatlarni eʼtiborga olib, aybdorni jazo bermay ham xulqini nazorat qilish, tuzatish mumkin, degan qatʼiy fikrga kelsa, tayinlangan jazoni ijro etmaslik Tyirisida qaror chiqaradi. Ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan yoki uncha ogʻir boʻlmagan jinoyatni birinchi marta sodir etgan shaxs, agar u jinoyat natijasida yetkazilgan zararni oʻz ixtiyori bilan bartaraf etib, qilmishidan astoydil pu-shaymon boʻlsa, sud uni jazodan ozod qilishi mumkin.

M. barcha fuqaroviy huquqlardan foydalanadi. Uning huquqiy maqomi Oʻzbekiston Respublikasining JPK ida berilgan. M. fuqaroviy, mulkiy, vorislik, mualliflik, kashfiyotchilik, mehnat, uy-joy huquqlariga ega. M. jazoni oʻtash tartibi va shartlari, oʻz huquq va majburiyatlari toʻgʻrisida axborot olish, oʻquv, badiiy va boshqa turdagi materiallardan foydalanish, so-gʻligʻini saqlash, shu jumladan, ambulatoriya va statsionar sharoitida davolanish, advokatlardan malakali yuridik yordam olishi mumkin. Ozodlikdan mahrum etish joylarida saqlana-yotgan M. saylanishi mumkin emas va saylovda qatnashmaydi (OʻzR Konsti-tutsiyasi, 177modda).

Gʻafur Abdumajidov.

Manbalar 

Huquq
Huquqiy atamalar
Huquqshunoslikka oid chala maqolalar
Mahmud Tarziy

Mahmud Tarziy (1866, Gʻazna -1935, Istanbul) — Afgʻoniston davlat arbobi, tarixchi. Yosh afgʻonlar harakatining gʻoyaviy rahbari. Damashq, Istanbul va boshqa shaharlarda taʼlim olgan. 1803-yilda Afgʻonistonga qaytib kelgan. 1911—19 yillarda "Sirojul-axbor" ("Xabarlar chirogʻi") gaz. noshiri va muharriri. Afgʻonistonda maʼrifatparvarlik gʻoyalari tarqalishiga munosib hissa qoʻshgan. Omonullaxon hokimiyat tepasiga kelgach, yangi hukumatda tashqi ishlar vaziri lavozimini egalladi (1919—22, 1924—27). Hukumat ichida bir-biriga qarama-qarshi 2 guruh boʻlib, M.T. taraqqiyparvar kuchlarga boshchilik qilgan. K. keskin (radikal) ichki islohotlar oʻtkazish, konstitu-sion tartib oʻrnatish, tinchliksevar tashqi siyosat olib borishni yoklab chiqqan. Bosh vazir Abdulquddusxon Ittimadiy uning bu fikrlariga qarshi turgan va konstitutsion gʻoyalarni targʻib qilayotgan kishilar qatl qilinishiga fatvo berilishini talab qilgan (yana qarang Yosh afgʻonlar). 1928—29 yillarda Afgʻonistonda Omonullaxonga qarshi Xabibulla — Bachai Saqqo (1880— 1929) rahbarligida koʻtarilgan qoʻzgʻolondan keyin, Turkiyaga koʻchib ketgan. U Afgʻoniston tarixi va madaniyatiga oid asarlar yozgan. Badiiy ijod bilan ham shugʻullangan.

Adabiyot 
 Nazarov X., Sotsialnie dvijeniya 20-x godov XX veka v Afganistane, Dushanbe, 1989.

Manbalar 

1866-yilda tugʻilganlar
1935-yilda vafot etganlar
19-asr afgʻon siyosatchilari
Istanbulda vafot etganlar
Mahmud hakim yayfoniy

Mahmud hakim yayfoniy (1850—1930) – tarixchi, tabib, adib. Unga qoʻqonlik tabib Boqiyxon ustozlik qilgan. Hakimiy taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. „Devoni Hakimiy“ nomli gʻazallar devoni, „Tariq ul-iloj“ („Davolash usuli“), „Abu Ali ibn Sino qissasi“, „Maʼdan ul-adviya“ („Doridarmonlar manbai“), „Qonun ul-iloj“ („Davolash qonuni“), „Mujarraboti Mahmudiy“ („Mahmud tajribalari“), „Xullas uttavorix“ („Tarixlar sarasi“) kabi asarlar muallifi.

Tugʻilgan joyi: Fargʻona viloyati Oʻzbekiston tumani Pastkiqoʻriq qishlogʻi

Manbalar
Joʻra Mahmudov (sanʼat arbobi)

Joʻra Mahmudov (1942-yil 4-yanvar, Toshkent - 2022-yil 23-yanvar) — rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1992). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1971). 1971—1975-yillar Oʻsh, 1975—1978-yillar Samarqand, 1983—1994-yillar Sirdaryo teatrlarida bosh rejissyor, 1978—1983-yillar televideniyeda, 1997— 2002-yillar Yosh tomoshabinlar teatrida rejissyor, 1994—1997-yillar Madaniyat ishlari vazirligida yetakchi mutaxassis boʻlib ishlagan. Sahnalashtirgan spektakllari: "Ona" (K. Chapek), "Qiyomat qarz" (Oʻ. Umarbekov). "Insonlikka nomzod" (M. Karimov), "Ogʻriqtishlar" (A. Qahhor), "Soxta oqsuyak" (J. Molyer), "Qayerdasan, jon bolam" (M. Boboyev), "Qirol Lir" (U. Shekspir) va boshqalar Mahmudov har bir spektaklni badiiy-gʻoyaviy yuksakligi, taʼsir kuchini oshirishda tasviriy musiqiy, texnik vositalardan unumli foydalangan. Mahmudovning "Adolat kuni", "Ovsinlar", „Sohibjamol“, "Sadoqat" kabi sahna asarlari. "Osmondan tanga yoqqan kun", "Tomchi", "Alpomish", "Ikkivoy va Beshvoy" kabi kichik tomoshabinlarga bagʻishlangan ertak-pyesalari ham bor.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1942-yilda tugʻilganlar
4-yanvarda tugʻilganlar
2022-yilda vafot etganlar
23-yanvarda vafot etganlar
Rejissyorlar
Mahtumquli Mahmudov

Mahmudov Mahtumquli Xudoyberdiyevich (1969.29.7, Angor tumani) — kurashchi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi, „Oʻzbekiston iftixori“ (2000). 10 yoshidan kurash bilan shugʻullanadi. M. Toshkent avtomobil-yoʻllar institutini tugatgan (1992). At-Termiziy xotirasiga bagʻishlangan xalqaro musobaqalarning bir necha bor gʻolibi (1995, 1997, 1999). 73 kg vaznda Oʻzbekiston chempioni (2000, Samarqand), jahon chempionati bronza medali sovrindori (1999, Toshkent), jahon chempioni (2000, Antaliya).

Manbalar 

1969-yilda tugʻilganlar
29-iyunda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kurashchilari‎
Mirhalil Mahmudov

Mirhalil Mahmudov (1947-yil 2-yanvar, Toshkent, OʻzSSR) — oʻzbek kompozitori, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2000).

Hayoti 

Mirhalil Mahmudov 1947-yil 2-yanvarda Toshkent shahri Yunusobod tumanida tavallud topgan. 1971-yilda Toshkent konservatoriyasini tugatgan. U 1974–1978-yillarda Oʻzbek davlat filarmoniyasi ijodiy jamoalari rahbari sifatida, 1983-yildan Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida oʻqituvchi sifatida faoliyat yuritgan. 2000-yilga kelib dotsentlik unvoniga erishgan.

Simfonik asarlaridan 3 ta simfoniya (birinchisi „Navo“), skripka va simfonik orkestr uchun konsert, kamer orkestri uchun syuita, „D. Shostakovich xotirasiga“ poema, „Muhammas va ufor“ I-III; shuningdek, „Toshkent zamini“ kantatasi (Erkin Vohidov), „Ona madhi“ poemasi, „Vatan shahnozi“, „Ona Oʻzbekiston“, „Elga bahor keldi“ va boshqa qasidalar, „Toshkent sadosi“ oratoriyasi, „Sindirilgan koʻza“ (S. Jamol), „Davlat bolalari“ (Rixsivoy Muhammadjonov), „Toʻylar muborak“ (Oʻtkir Hoshimov) kabi musiqali drama va komediyalariga, 50 dan ortiq kinofilmlar („Kelinlar qoʻzgʻoloni“, „Oʻtgan kunlar“, „Chimildiq“, „Bulbul“, „Jaloliddin Manguberdi“ va boshqalar)ga musiqa bastalagan. Mirhalil Mahmudovning sara asarlari badiiy barkamolligi, milliy yorqinligi bilan ajralib turadi.

Mukofotlari 

 2000-yil — Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi.

Manbalar 

  

Bastakorlar
Saidahmad Mahmudov

Mahmudov Saidahmad (1909-yil 12-mart Qoʻqon — 1998-yil 2-sentabr, naqqosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Oʻzbekiston Badiiyot akademiyasi faxriy aʼzosi (1997). Naqqoshlikni otasi usta Saidmahmud Norkoʻziyevdan oʻrgangan. 1928-yildan "Quyosh" artelida naqqosh. Otasi bilan jamoat binolari (choyxona va klublar)ni bezashda ishtirok etgan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—1943). Navoiy teatri binosidagi Fargʻona zalini bezashda ishtirok etgani (1946—47) dan soʻng mustaqil usta sifatida faoliyat boshladi. Mahmudov Fargʻona vodiysiga xos naqqoshlik maktabi anʼanalarining rivojlanishi va boyitilishiga katta hissa qoʻshdi, uning ijodiga bezakning meʼmoriy shakl bilan, ranglarning oʻzaro uygʻunligi, naqsh mujassamoti yechimining puxtaligi xos. Mahmudov Oʻzbekiston, Tojikiston, Qirgʻizistonda koʻplab madaniyat saroylari, klub, mehmonxona, choyxonalarni bezadi: Qoʻqondagi "Baxt uyi", "Ustoz", "Guldasta" choyxonalari, Fargʻonadagi "Paxtakor" kzining klub, choyxona va mehmonxonasi, Oʻzbekiston tumanidagi avtovokzal, Qoʻqon moy-yogʻ kombinatining choyxona va profilaktoriysi, Toshkentdagi "Fargʻona" choyxonasi va boshqa Qoʻqondagi Xudo-yorxon saroyi (hozirgi shahar oʻlkashunoslik muzeyi) zallarini taʼmirlashda ustaning mahorati namoyon boʻldi. 1963-yildan Qoʻqon shahri oʻquvchilar saroyidagi naqqoshlik toʻgaragida, keyinchalik "ustoz — shogird" usulida koʻplab shogirdlar tayyorladi.

Manbalar 

    

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1909-yilda tugʻilganlar
3-dekabrda tugʻilganlar
Qoʻqonda tugʻilganlar
1998-yilda vafot etganlar
Temur Mahmudov

Temur Ahmad oʻgʻli Mahmudov (1943-yil 18-yanvar, Toshkent) — sozanda (chang), bastakor, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2000). Mulla Toʻychi Hofizniyat nevarasi. 1969-yil Toshkent konservatoriyasini tugatgan. Chang ijrochiligi sirlarini F. Sodiqov va A. Odilovlardan oʻrgangan. Muqimiy teatri musiqa rahbari (1963—1971), Oʻzteleradiokompaniyasida "Maqom" ansambli sozandasi (1973-yildan), musiqa rahbari (1976—2002). Badiiy jamoalar direksiyasi rahbari oʻrinbosari (2002-yildan). Ayni paytda Mahmudov Uygʻur nomidagi Toshkent sanʼat institutida (1982—1992) va Hamza nomidagi Toshkent musiqa kollejida (1992-yildan) oʻqituvchi. Yakkasoz va joʻrnavoz sozanda sifatida tanilgan. Zarblari nozik va mayin. Repertuaridan Shashmaqom cholgʻu va ashula turkumlari, Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllari, xalq va mumtoz cholgʻu kuylari ("Fargʻonacha rez", "Rohat", "Gulbahor", "Tanavor" va boshqalar), oʻzbek bastakorlari asarlari ("Oʻzbek valsi", "Gulnor" F. Sodiqov; "Orzudili" M. Mirzayev va boshqalar) oʻrin olgan. Bastakor sifatida bir nechta qoʻshiq ("Oʻzbekistonim mening", "Koʻngil", "Vatan" va boshqalar)lar va dramatik spektakllar ("Nodirabegim", "Figʻon", Oʻzbek milliy akademik drama teatri; "Qora kamar", "Paranji sirlari", A. Hidoyatov nomidagi drama teatri) uchun musiqalar yozgan.

Manbalar 

1943-yilda tugʻilganlar
18-yanvarda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Bastakorlar
Oliya Mahmudova

Oliya Teshayevna Mahmudova (1939-yil 30-sentyabr, Buxoro) – Oʻzbekiston Respublikasi Xalq oʻqituvchisi (2002). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Jondor tumanidagi 3-maktabda matematika va chizmachilik fani oʻqituvchisi. Mahmudova darslarni yangi pedagogik texnologiya asosida, texnika vositalaridan unumli foydalangan holda oʻtadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1939-yilda tugʻilganlar
30-sentyabrda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
Mbuji-mayi

Mbuji-mayi (1966-yilgacha Bakvanga) – Kongo Demokratik Respublikasining janubiy qismidagi shahar, Bushimaye daryosining Sankuru daryosiga quyilish joyida. Sharqiy Kasai viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1 mln. kishi chamasida (2000). Avtomobil yoʻllari tuguni. Dunyoda texnik olmoslar olishning eng yirik markazlaridan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

Manbalar 

Shaharlar
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Mevalar va sabzavotlarni saqlash

Mevalar va sabzavotlarni saqlash — hoʻl va sersuv mahsulotlarni isteʼmol etish yoki qayta ishlashga qadar saqlanishiga yordam beradigan tadbirlar majmui. Yetishtirilgan mahsulotni nest-nobud qilmasdan va sifatini pasaytirmasdan saqlash va undan foydalanish qadimdan inson ehtiyojlaridan biri boʻlgan. Saqlashni toʻgʻri tashkil etish mahsulot sifatining uzoq, vaqt buzilmasligini va nobudgarchilikning oldini olishni taʼminlaydi. Oʻzbekistonda meva va sabzavotlarni saqlashning eng qadimgi usullari koʻmib yoki ilib saqlash, qoqi qilib quritish kabilar keng qoʻllangan. Mevalar va sabzavotlarni saqlashdagi asosiy vazifa ularning fizik va kimyoviy tarkibini, rangi, taʼmi, oziqlik qiymati va boshqa xususiyatlarini saqlab qolishdan iborat. Mevalar va sabzavotlarni saqlashni sakutshdagi asosiy qiyinchilik bu mahsulotlar tarkibida erkin holatdagi suvning koʻpligi bilan bogʻliq. Harorat yuqori boʻlgan sharoitlarda bu narsa hujayra va toʻqimalarning nafas olish, pishib yetilish va qarish jarayonlarini faollashtiradi, bugʻlanishni va patogen mikroflora rivojlanishini kuchaytiradi. TTTu sababli saqlashda saqlanadigan mahsulotlar va makroorganizmlar hayot faoliyatini susaytiradigan sharoitlar yaratilishi kerak. Yigʻim-terimdan keyingi dastlabki kunlarda sersuv mahsulotning nafas olishi kuchayadi. Soʻngra, ayniqsa, meva va sabzavotlarni tez sovitilganda nafas olish jadalligi sekinlashadi. Saqlash jarayonida havo namligi pasayganda bugʻlanish, nafas olish va patogen mikroorganizmlarning rivojlanishi kuchayadi. Nafas jadallashuviga omborxonalardagi havo tarkibi ham taʼsir koʻrsatadi. Kislorod miqdorining kamayishi, karbonad angidridning ortishi meva, sabzavotlarning saqlash muddatini uzaytiradi. Kasalliklar (chirish, mogʻorlash va boshqalar) keltirib chiqaradigan mikroorganizmlarning rivojlanishi katta miqdorda issiqlik ajralib chiqishiga va mahsulotlarning oʻz-oʻzidan qizib ketishiga sabab boʻladi. Natijada mahsulotning koʻp qismi nobud boʻladi.

Meva va sabzavot omborlari, sovuqxonalar yangi hosil joylashidan oldin formalin yoki oltingugurt gazi bilan yuqumsizlantiriladi, yangi soʻndirilgan ohak bilan oqlanadi, quritiladi, mahsulotlar saqlanadigan haroratga qadar sovitiladi. Olma, nok, asosan, ostiga qogʻoz yozib (noklarni qogʻozga oʻrab) joylangan yashiklarda —0,5, —0 °C da va nisbiy namligi 90—95% da saqlanadi. Kartoshka xonalarda yerga qazilgan oʻralarda, faol shamollatiladigan omborlarda devorli xirmonlarda 3,5-5 m balandlikda, karam uyumlarda, xandaqlarda va turli doimiy omborlarda, yashiklarda saqlanadi. Harorat −3 °C, —G; havo namligi 70—75% dan oshmasligi kerak. Qovun-tarvuzlarni xashakka joylab yoki osib +3 °C da 4 oyga yaqin saqlash mumkin.

Adabiyotlar 
 Joʻrayev, Rixsivoy. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Meva-sabzavotlarni saqlash va dastlabki ishlov berish texnologiyasi, Toshkent, 2000-yil.
 Dyachenko V. S, Bolezni i vrediteli ovoshey i kartofelya pri xranenii, 2 izd. Moskva, 1985-yil.
Mevali daraxtlarni yoshartirish

Mevali daraxtlarni yoshartirish — yangi novdalar oʻsib chiqishi uchun daraxtlarning eski va qurigan shoxlarini kesish; daraxt umrini uzaytirish va hosil berishini tiklash usullaridan biri. Mevali daraxtlar kariganida, asosiy shoxlarini tiklash, novdalarining oʻsishini tezlashtirish hamda meva hosil qiluvchi organlarini shakllantirish maqsadlarida qoʻllanadi. Koʻpgina 25—30 yoshdagi olma, nok, 15—20 yoshdagi oʻrik, 8—12 yoshdagi olxoʻri, gilos va boshqa yoshartiriladi. Asosan, fevral— mart oylarida utkaziladi. Yoshartirishning yengil, kuchli hamda butab yoshartirish xillari bor. Yengil yoshartirishda asosiy shoxlar, qulay tomonga rivojlangan yon shoxlar yuqorisidan, kuchlisida asosiy shoxlarning uchdan ikki qismi kesiladi. Bunda ulardan bir nechta yangi novda oʻsib rivojlanadi. 3—4 yildan soʻng ulardan yangi shox-shabba shakllantiriladi. Butab yoshartirish da asosiy shoxlar qisqartirilib, ulardagi 1—2 yillik novdalarning ayrimlari olib tashlanadi. Bu usulda zaxira oziq moddalar daraxtlarning koʻp gullashi uchun sarf boʻlmaydi, tutgan mevalar toʻkilib ketmaydi.

Yoshartirilgan olma va nok daraxtlari 4-yilda, oʻrik, shaftoli 2-yildayoq hosilga kiradi. Shoxlarning kesilgan joyiga bogʻ malhami yoki alif aralashtirilgan moyli boʻyoq surib qoʻyiladi. Yoshartirishdan oldin daraxt oʻsayotgan atrof yerning 1 m2 ga 5–6 kg chirigan goʻng yoki goʻng bilan mineral oʻgʻit aralashmasi solib, chopiladi, qondirib sugʻoriladi. Toʻgʻri yoshartirilgan mevali daraxt yana 10—15 yil va undan ham uzok, hosil beradi (yana q. Butash, Daraxtlarga shakl berish, Kallaklash).

Rixsivoy Joʻrayev.

Manbalar
Megafon

Megafon (mega ... va ...fon) — tovushni maʼlum yoʻnalishda kuchaytirib tarqatadigan radiokarnay. Koʻpincha, konussimon suyri shaklda alyuminiy qotishmasidan yasaladi, dastasi ham boʻladi. Radiokarnayning soplosimon kengayib borishi hisobiga tovushni jamlab kuchaytirib beradi. Odamlar koʻp toʻplanadigan joylar (portlar, stadion, vokzal va boshqalar)da qoʻllanadi.

Manbalar
Peter Medawar

Peter Medawar (28-fevral 1915, Rio-de-Janeyro – 2-oktyabr 1987, London) — ingliz biologi, London qirollik jamiyatining aʼzosi (1949). Oksford universitetining Modlin kollejini tugatgan (1938). Ilmiy izlanishlari toʻqimalarni oʻstirish muammolari, shuningdek, organizmning toʻqimalarni koʻchirib oʻtkazish (transplantatsiya)ga beradigan javob reaksiyasini tadqiq etishga oid. U "orttirilgan immunologik tolerantlik" hodisasini kashf etgan. Medawar "Individiumning noyobligi" (1957), "Insonning kelajagi" (1960) va boshqa falsafiy asarlar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1960, M. Byornet bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
28-fevralda tugʻilganlar
1915-yilda tugʻilganlar
1987-yilda vafot etganlar
2-oktyabrda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Medal

Medal (frans. medaille, lotincha metallum — metall) — biror voqea, arbob yoki joy sharafiga chiqariladigan, odatda 2 tomoniga tasvir tushirilgan va (yoki) yozuvi boʻlgan, koʻpincha, doyra, tuxumsimon yoki koʻpburchakli shakldagi, har xil oʻlchovli metall nishon. Aksariyat hollarda oltin, ku-mush, bronzadan tayyorlanadi. M. Qadimgi Rimdayoq maʼlum edi. Lekin M. yasash sanʼati 14—15-asrlarda boshlangan (Italiya, Vizantiya). M. davlat yoki jamoatchilik mukofoti sifatida alohida xizmatlar, mardlik uchun, fan, madaniyat, sport sohasidagi katga yutuqlar uchun, yubiley sanalari munosabati bilan esdalik uchun, bironbir voqeada ishtirok etganlik uchun beriladi (yana qarang Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallari).

Yana qarang
Oltin medal
Kumush medal
Bronza medal
Olimpiyada medali

Manbalar
Medal yasash sanʼati

Medal yasash sanʼati, medalyerlik — tasviriy sanʼat (haykaltaroshlik)ning alohida sohasi; tanga va medal quyish uchun qolip, ularni zarb qilish uchun tamga (shtempel) yasash sanʼati, gliptika turi. Xom ashyo sifatida mayda shakllarni anik, bera oladigan mustahkam va shaklga oson beriluvchan metallar (mis, kumush, oltin va boshqalar)dan foydalaniladi. Nafis sanʼatning rivojlanish qonuniyatlariga boʻysungan Medal yasash sanʼatis. bir qator oʻziga xos xususiyatlarga ega: berilgan shakl (asosan, aylana) ichiga tasvirni joylashtirish, tasvir bilan yozuv uygʻunlashtirilgan kompozitsiya yaratish, tasvirda ramz, nishon, majozlarni keng qoʻllash va boshqa Medal yasash sanʼatis.ning yuzaga kelishi tanga pullarning paydo boʻlishi bilan bogʻliq. Tanga zarb qilish miloddan avvalgi 8—7-asrlar (Lidiya va Yunoniston)da yuzaga kelgan. Tanga yasashda kandakori usulida tasvir tushirilgan bosma metall tamgʻalar qoʻllangan, ayrim hollardagina, ayniqsa, yirik tangalarni kuyishda sopol va gips qoliplardan foydalanilgan. Yunoniston tangalari uncha katta boʻlmagan va bir tomoniga ixcham va aniq tasvir ishlangan. Miloddan avvalgi 5—4-asrlarda tangalar yiriklashgan, ularga koʻp shaklli kompozitsiyalar joylashtirilgan; ellin davri (miloddan avvalgi 4—1-asrlar)da kompozitsiyaga hukmdorlarning portretlari, yozuvlar kiritilgan. Sharqda tangalarga yozuvlar (asosan, arab yozuvi) naqsh darajasida jozibador qilib ishlangan.

14—15-asrlar chegarasida Italiyada Uygʻonish davrida medal (yodgorlik nishoni) paydo boʻlgan. Italiya medallari kompozitsiyasining soddaligi, umumlashma shakllarning kenglikda erkin va uygunlikda joylanishi bilan ajralib turadi. 17-asrda metallurgiyada oʻta qattiq poʻlat qoliplar tayyorlashga imkoniyatlar yaratilgani Medal yasash sanʼatis.ni rivojlantirdi, tanga va medallarni koʻplab tayyorlash imkoni tugʻildi. Turli davrlar (ayniqsa, 19—20-asrlar)da tasviriy sanʼatda boʻlgani kabi Medal yasash sanʼatis. da ham turli (barokko, ampir, romantizm, impressionizm, kubizm va boshqalar) sanʼat oqimlarining taʼsiri kuzatiladi, ular taʼsirida soha ustalari yangi ifoda (ayniqsa, shakliy) vositalarini izladilar, qoʻlladilar; tangalar tayyorlashda yangi texnik vositalar qoʻllandi.

Zamonaviy Medal yasash sanʼatis. zamonaviy texnika yutuklari va badiiy ifoda vositalarini qoʻllagan holda rivojlanmoqda; yaratilayotgan medal va tangalardagi tasvirlar koʻtarinki ruhi, dadil va oʻtkir kompozitsiya yechimi, ifodali umumlashma obrazi, nafis shakli, rangbarang ijro usuli va badiiy uslublari bilan ahamiyatli. Tarixiy voqe-alar, muhim sanalar, fan va texnika yutuklari, jamoat va davlat arboblari va boshqa medal va tangalarda oʻz ifodasini topmoqda.

Oʻzbekistonda Medal yasash sanʼatis. sohasida S. Sharipov, V. Malaxov, A. Mamajonov va boshqa samarali ijod qilmoqda.

Tursunali Qoʻziyev.

Manbalar
Eduardas Mejelaytis

Eduardas Benyaminovich Mejelaytis (1919.3.20, Litva Respublikasi — 1999, Vilnyus) — Litva xalq shoiri (1974). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1943). Ijodi 1935-yildan boshlangan. Dastlabki sheriy toʻplamlari ("Lirika", 1943; "Vatan shamoli", 1946) Litva xalq qoʻshiklari, ertak va afsonalari ruhi bilan sugʻorilgan boʻlib, ularda ayni paytda Salomeya Neris lirikasiga xos xususiyatlar sezilib turadi. "Qardoshlik dostoni" (1954) "Begona toshlar" (1957), "Yulduzlar etagida" (1959), "Kaxrabodagi quyosh" (1961), "Avtosurat. Avialavhalar" (1962), "Janubiy manzara" (1963), "Kardiogramma" (1964), "Sozim" (1974) kabi sheʼriy toʻplamlar muallifi. Mejelaytis bu asarlarida shakliy izlanishlarga alohida eʼtibor bergan holda voqelikni chuqur falsafiy idrok etish, lirik qahramonning ruhiy olami va mohiyatini murakkab obrazlar silsilasida ochishni oʻzining asosiy ijodiy tamoyiliga aylantirib bordi. Mejelaytis "Inson" (1961) sheʼrlar kitobida oʻziga zamondosh inson obrazini kosmik kengliklarni oʻzlashtira boshlagan xalqning timsoli, oʻzgarib borayotgan jamiyatning toʻla qonli egasi sifatidagi obrazini yaratdi. Ushbu asar shu davrda oʻzbek sheʼriyatida inson obraziga eʼtiborning kuchayishi, inson va ezgulik mavzuining katta mavqe kasb etishiga turtki berdi.

Mejelaytis lirik sheʼriyat bilan birga esse janrida ham samarali ijod qilgan. Uning "Lirik etyudlar" (1964), "Non va soʻz" (1965), "Tungi kapalaklar" (1966), "Bu yer — Litva" (1968), "Antakolnis barakkosi" (1971), "Monologdar" (1981), "Soz va moybaliq" (1984) kabi kitoblaridan yoshlik xotiralari, Litva shoirlarining va oʻzining ijodiy tajribalari haqidagi, Litva madaniyati va sheʼriyat haqidagi oʻy-mulohazalari oʻrin olgan. "Inson" sheʼriy toʻplami oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1963).

Adabiyot 
 Makarov A.N., Eduardas Mejelaytis, M.. 1966.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Mezoiqlim

Mezoiqlim (mezo... va iqlim) — tub maʼnodagi iqlim bilan mikroiqlim orasidagi iqlimiy sharoitlar. Nisbatan kichik xudud iqlimi. Mas, kichik togʻ vodiysi iqlimi, shahar iqlimi, sohil iqlimi va hokazo. M. taxminan mahalliy iqlim tushunchasiga mos keladi.

Manbalar 

Iqlim
Mezon

Mezon (arab. — tarozi) — 1) zodiak yulduzlar turkumi (). Ung yorugʻ yulduzi 2,6 vizual yulduz kattaligida Ilon, Ilon eltuvchi, Aqrab, Sunbula yulduz turkumlari orasida joylashgan. Oʻzbekistonda qish oxiri, bahor va yoz boshlarida koʻrinadi;

2) shamsiya (Quyosh yili) boʻyicha yettinchi oy. 21-sentabrdan 21-oktabrgacha boʻlgan vaqtga toʻgʻri keladi.

Manbalar 

    

Yulduz turkumlari
Yil oylari
Mezopauza

Mezopauza (mezo... va lotincha pausa, yun. pausus — toʻxtash, tugash) — mezosfera bilan termosfera oraligida joylashgan oʻtish qatlami. Balandligi 86 —90 km ni tashkil etadi (qarang Atmosfera).

Manbalar
Mezofill

Mezofill, barg parenximasi (mezo – va yun. phyton – barg) – oʻsimlik bargining etli qismi yoki asosiy toʻqimasi.

Manbalar
Mezrob

Mezrob, mizrob (arab. — urish quroli) — musiqada torli sozlarni chertib yoki tirnab chalishda qoʻllaniladigan maxsus moslamalar nomi. M. turli shakllarda (odatda, uchi ingichkalashgan, oʻtkir) boʻlib, yogʻoch, qattiq teri, suyak, hayvon shoxi, metall, soʻnggi davrda plastmassalardan yasaladi. Oʻzbek va tojik tanburchilari barmoq uchiga kiyiladigan noxukdan, uygʻur tanburchilari poʻlat simdan foydalanishadi. Oʻtmishda sozandalar tanburni oʻng qoʻl koʻrsatkich barmogʻining oʻstirilgan tirnogʻi yordamida ham chertishgani maʼlum. M.li cholgʻulardan ud, qonun, rubob, tor, soz, mandolina, gitara va boshqalarda qoʻllaniladigan moslamalar hozirda mediator, plektr deb ham yuritiladi. M. soʻzi baʼzan maqom nomlariga qoʻshilib, tanbur (yoki boshqa ayrim sozlar)ni ana shu maqomga moslab sozlanishini ham bildiradi. Masalan, M. i Rost, M. i Navo va hokazo.

Manbalar
Nuʼmon Meylikov

Nuʼmon Meylikov (1947.25.1, Kitob tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1968). 1968-yildan Kitob tumanidagi maktablarda fizika fani oʻqituvchisi, ilmiy boʻlim mudiri, maktab direktori, 1996-yildan birinchi litsey-internatda ilmiy boʻlim mudiri va fizika fani oʻqituvchisi. Meylikov ixtisoslik sinflarini tashkil etish, iqtidorli oʻquvchilar bilan ishlash va oʻquvchilarning mustaqil bilim olishlarida, darslarni yangi pedagogax texnologiya asosida tashkil etishda namuna koʻrsatib kelmoqla.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Meksika boʻyi pasttekisligi

Meksika boʻyi pasttekisligi — Shim. Amerikaning janubi-sharqidagi pasttekislik, AQSH va Meksikada. Atlantika boʻyi pasttekisligi, Appalachi togʻlari, Markaziy tekisliklar, Uoshito togʻlari, Buyuk tekisliklar bilan chegaralangan, jan.dan Meksika qoʻltigʻi bilan oʻralgan. Eni 350 km gacha. Eng baland joyi 150 m. Choʻkindi jinslardan tarkib topgan. Yer yuzasi yassi tekislik boʻlib, daryo vodiylari (Missisipi, Rio-Grande va boshqalar) bilan kesilgan. Iklimi subtropik, jan.-gʻarbiy qismida tropik iqlim. yanvarning oʻrtacha temperaturasi shim.da 4—8°, sohil qismida 12°, iyulniki 26—28°. Yillik yogʻin gʻarbida 600–800 mm, sharqida 1200–1500 mm. Tuproqlari qizil, chimli karbonatli, chimli allyuvial va botqoq tuproklar. Hududining 1/3 qismi oʻrmon. Qoraqaragʻay, qayin, dub, magnoliya, daryo vodiylarida botqoqsarvi, terak oʻsadi. Savannalar bor. Paxta, tamaki, sholi, shakarqamish ekiladi. Yirik neft va gaz konlari topilgan. Yirik shaharlari: Yangi Orlean, Xyuston (AQSH), Tampiko, Verakrus (Meksika).

Manbalar
Meksika togʻligi

Meksika togʻligi - Shim. Amerikaning jan. qismidagi togʻlik, Meksika hududining katta qismini egallagan. Maydoni 1,2 mln. km². Keng yassitogʻlik va uni oʻrab olgan togʻ tizmalaridan iborat. Shim.da Buyuk tekisliklar va Kolorado platosiga tutash. Aksari qismining balandligi 1000–2000 m. Meksika togʻligining sharqiy chekkasida Sharqiy Syerra-Madre togʻlari, gʻarbida Gʻarbiy Syerra-Madre togʻlari bor. Jan.da oʻchgan va harakatdagi vulkanlar joylashgan. Orisaba vulkani (5700 m) Meksika togʻligi va Meksikadagi eng baland choʻqqidir. Meksika togʻligining zamini ohaktosh, qumtosh, mergeldan tuzilgan. Katta maydonlarni lavalar va allyuviy yotqiziqlar qoplagan. Rangli va nodir metall konlari topilgan.

Iqlimi tropik iqlim, jan.da sernam, shim.da quruq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 9—14°, baʼzan shamollar taʼsirida temperatura —20° gacha pasayadi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 15—20°. Yillik yogʻin shim.da va ichki rayonlarida 200– 400 mm dan tashqi yon bagʻirlarida 2000–3000 mm gacha. Meksika togʻligining shim.dagi oqar suvlar mavsumiy harakterga ega. Koʻllari shoʻr suvli. Jan.dagi daryolar sevsuv, tektonik koʻl koʻp. Tuprogi shim.da gipeli va karbonatli, jan.da boʻz, qoʻngʻir va qizil tuproqlar. Meksika togʻligi oʻsimlik dunyosiga boy (8 mingdan ortiq endemik tur bor). Kaktus, agava, yukka, tikanli butalar, jan.da savanna oʻsimliklari oʻsadi.Togʻlarning sernam yon bagʻirlarida tropik oʻrmonlar, 4000–4500 m balandlikda subalp va alp oʻtloqlari mintaqasi mavjud. Hayvonot dunyosi, asosan, Nearktika zoogeografik oblastiga mansub. Aholi siyrak, faqat vodiy va soyliklarda yashaydi. Chorvachilik va dehqonchilik rivojlangan.

Manbalar 

Togʻlar
Meksika gʻoʻzasi

Meksika gʻoʻzasi, oddiy gʻoʻza, Shimoliy Amerika gʻoʻzasi (Gossypium hirsutum L.) — madaniy gʻoʻza turi. Birinchi marta K. Linney taʼriflab bergan (1769). Genomi (AD), xromosomalar soni 2p=52. Kelib chiqish markazi — Meksika va Yukatan yarim orolning jan. sohil hududlari. Koʻpchilik gʻoʻza ekadigan mamlakatlar — Meksika, AQSH, Hindiston, Pokiston, Xitoy, Oʻzbekiston, Braziliya, Argentina, Uganda, Avstraliya va hokazoda tarqalgan.

M.gʻ. daraxtsimon buta, boʻyi 0,5 m dan 6 m gacha, monopodial va simpodial tipda shoxlanadi. Poyasi kalin tukli va yalangʻoch, antotsian boʻyalgan, baʼzan rangsiz boʻladi. Barglari 3, 5, 7 boʻlmali, yuraqsimon. Barg shira bezlari 1—3 ta, baʼzan boʻlmaydi. Guli kosachasimon, keng ochiladi, gulbargi och sariqdan sargʻishgacha, soʻliganda pushti va kizil rangga kiradi. Yovvoyi shakllarining gulbargi asosida antotsian dogʻi bor, madaniylarida boʻlmaydi. Koʻsagi tuxumsimon, sharga oʻxshash, uchi toʻmtoq (yoki oʻtkir), 3—5, baʼzan 6 chanokli, och yashil, xira yoki nim yaltiroq, silliq yoki gʻadirbudur. Bitta koʻsakdagi paxtasi vazni 0,5—12 g. Chigitlari mayda va oʻrtacha kattalikda (1000 dona chigit massasi 75—160 g), turli darajada tuklangan, baʼzan yalangʻoch (tuksiz). Tuklari oq, kulrang, och yashil, koʻk, qoʻngʻir boʻladi. Yovvoyi holda oʻsadigan turlarida tolasi koʻkishmalla yoki malla, uz. 20–22 mm, madaniylarining tolasi oq, goho malla yoki havorang, uz. 25–37 mm, 29— 42% tola chiqadi.

M.gʻ.ning tropik shakllari qisqa kunda, qishbahorda gullab xrsil beradi, issiqtalab, subtropik shakllari esa fotodavriy oʻzgarishlardan kam taʼsirlanadi, unchalik issiqtalab emas, tezpishar va yuqori geografik kenglikda uzun yoz kunlari sharoitida hosil beradi.

Uzoq davom etgan evolyusiya natijasida M.gʻ.ning qadimiy yovvoyi (koʻp yillik), ruderal yarim yovvoyi koʻp yillik, yuksak madaniy tropik, yuksak madaniy bir yillik subtropik shakllari (simpodial tipdagi oʻsimliklar) paydo boʻlgan. M.gʻ.ning madaniy navlari qariyb jahondagi gʻoʻza ekiladigan barcha mamlakatlarda oʻstiriladi.

M.gʻ. peru gʻoʻzasi, chalkash tukli gʻoʻza va boshqa turlar bilan chatishib, naslli duragaylar beradi: armur gʻoʻzasi, uch boʻlma bargli gʻoʻza, raymond gʻoʻzasi va boshqa turlar bilan chatishtirilsa, bepusht duragaylar hosil qiladi. M.gʻ. seleksiyada keng qoʻllanadi, chunki u qimmatli genlarga juda boy manba hisoblanadi (qarang Genetik fond). Jaxrn paxtachiligida yetishtiriladigan tolaning 65% ga yaqini M.gʻ. ga toʻgʻri keladi. Oʻrta Osiyoda yaratilgan oʻrta tolali goʻza navlarining mustaqil guruhi shu turga kiradi va ekin maydonlarining asosiy qismiga ekiladi (qarang Oʻrta tolali gʻoʻza). Abdumavlon Abdullayev.

Manbalar
Melanj gazlama

Melanj gazlama — har xil rangga boʻyalgan tolalar (paxta, jun, kim-yoviy va sunʼiy tolalar) aralashmasidan yigiriladigan bir ipli yoki pishitilgan kalava ip (melanj ip) dan toʻqiladigan rangdor gazlama. Keng tarqalgan xillari: triko, sheviot, drap, diagonal, koverkot, movut. Jun tolalaridan toʻqilgan M. g . nomiga "melanj" soʻzi qoʻshiladi, mas, mo-vut-melanj, drap-melanj va hokazo. Oddiy rangdor yoki boʻyalgan gazlamalardan M.g . uziga xos rang jilolari ("uyinlari") bilan farqlanadi. Paxta tolalaridan toʻqilgan M. g . ni pardozlashdan oqartirish (ohorlash) jarayoni bajarilmaydi, chunki bunda tolalarning ranglari aynishi mumkin. Unga faqat mexanik ishlov berish (uzun tuklarini qirqish, tarab tuk chiqarish) va maxsus moddalar (kraxmal, yelim, sintetik smola va boshqalar) shimdirish (qattiqlik, gʻijimlanmaslik, kirishmaslik xossalarini berish uchun) mumkin.

Manbalar
Melaninlar

Melaninlar (yun. melas — qora) — toʻq jigarrang va qora pigmentlar. Odam, oʻsimlik va hayvon toʻqimalarida keng tarqalgan. Yuqori molekulali boʻlib, suvda erimaydi. Teri qoplami va uning hosilalari (soch, jun, pat, tangachalar), hasharotlar kutikulalari, meva poʻsti va hokazo rangini belgilaydi; albinoslarda M. boʻlmaydi (qarang Albinizm). M. tirozin aminokislotalarining oksidlanishi natijasida hosil boʻladigan oʻzgarishlar mahsuli. Odam terisining rangi maʼlum darajada M.ga bogʻliq. Odam va hayvonlarda M. hosil boʻlishi endokrin bezlar faoliyati bilan bogʻliq. Ayrim gormonal buzilishlar, baʼzan homiladorlik, ku-yish va ultrabinafsha nurlar taʼsirida terida M. paydo boʻlishi tezlashadi. M. miqsorining ortishi soʻgal, ayrim xavfli oʻsma (melanoma)larda kuzatiladi. Baʼzan oʻsimlik mahsulotlarini tozalash chogʻida (mas, kartoshka artganda) ham M. hosil boʻlishi mumkin.

Manbalar
Melanotsitlar

Melanotsitlar (melano... va yun. cytus — bu yerda hujayra) — odam va umurtqali hayvonlarning pigment hujayralari, melaninni sintez qiladi (qarang Melaninlar). M. 2 xil boʻladi: 1) erkin M. (teri, tukli follikulalar, miya pardalari, koʻzning tomirli pardasi va hokazo) — nerv bolishlaridan paydo boʻlib, nerv naychalari yopilgan davrda rangeiz, harakatchan hujayralar — melanoblastlar holida gavdaning turli qismlariga tarqaladi; 2) epitelial M. (koʻz siliar burmalari, rangdor va toʻr pardasining pigmentli epiteliysi) — koʻzning birlamchi boshlangʻich hujayralaridan vujudga keladi. Albinoslarda M. rangeiz; ularda faol tirozinazalar yoʻkligi uchun melaninlar sintezlanmaydi.

Manbalar
Melanxolik

Melanxolik (lotincha melancholia – kora safro) – 1) depressiyaga, gʻamginlik, tushkunlik kayfiyatiga moyil kishi; 2) Gippokrat taʼlimotiga koʻra, 4 mizojning biri. Yuksak darajadagi taʼsirchanlik va hissiyotning nisbatan suyet ifodalanishi.

Manbalar
Melanxoliya

Melanxoliya — depressiyaning eski nomi.

Millionlab odamlar o'z xayotlarini xamma narsadan g'azablanib buzishgan, chunki ular eng yomon narsani qabul qilishdan, biror narsani o'zgartirishga harakat qilishdan bosh tortishgan; qo'llarida bor narsani tor-mar bulishidan qutqarishdan bosh tortishgan. O'z xayotlarini o'zgartirishga harakat qilish o'rniga ular "taqdir zarbalaridan" shikoyat qilish bilan mashg'ul bo'lganlar. Bunday shikoyatlar natijasida "melanxoliya" deb ataladigan sharoitga tushib qolishgan. (Deyl Karnegi. Bezovtalikdan qanday qutilib yashash mumkin)

Manbalar
Melburn universiteti

Melburn universiteti — Avstraliyadagi yirik universitetlardan biri. 1853-yilda tashkil etilgan. Huquq, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, meʼmorlik, tabiiy fanlar, stomatologiya, iqtisodiyot va savdo, pedagogika., veterinariya, musiqa boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 23 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1855-yil tashkil etilgan)da 700 mingga yaqin asar saqlanadi.

Manbalar 

Avstraliyadagi universitetlar
Membrana

Membrana (lotincha membrana — qobiq, parda) — 1)texnikada — berk kontur (perimetr) boʻylab mahkamlangan yupqa yumshoq egiluvchan plastinka. Turlicha bosimli ikki boʻshliqni yoki ayrim boʻshliq (hajm)ni umumiy boʻshliq (hajm) dan ajratish, shuningdek, bosim oʻzgarishlarini chiziqli siljishlarga va, aksincha, aylantirish uchun moʻljallanadi. Metall (mas, folga, elinvar) va metallmas (rezina, mato va boshqalar) xillari bor. M. elektr yoki mexanik tebranishlarni tovush tebranishlariga va, aksincha, aylantirib beruvchi apparatlarning tarkibiy qismi. U manometrlarsa sezgir element, nasos larda zichlash qurilmasi sifatida, mikrofon, telefon va boshqa asboblarda ham qoʻllanadi; 2) elastiklik nazariyasida — kontur boʻylab mahkamlangan egiluvchan yupqa plastinka. Egilishga bikrligi nolga teng deb olinadi. Osma tizimlarda koʻtaruvchi element sifatida foydalaniladi. Mas, undan binoning osma yopmasi sifatida foydalanish mumkin. M. choʻzilmaydi deb qabul qilinadi, egilishi esa konturning qandayligiga qarab hisobga olinadi.

Biologiyada 
 Hujayra membranasi
 Postsinaptik membrana
 Plazmatik membrana
 Yadro membranasi
 Membran (artropod ekzoskeletasi)
 Bazal membrana
 Epiretinal membrana

Fizikada 
 Mexanik membrana
 Sunʼiy membrana
 Qisman oʻtkazuvchan membrana
 Trek membrana

Texnikada 
 Xavfsizlik membranasi
 Gidroakkumulyator membranasi
 Polivinilxlorid membranalar
 Polimer elektrolitik membranalar
 Patefon membranasi

Yana qarang 
 Membrana mato
 Membranafon

Manbalar
Membranali nasos

Membranali nasos, diafragmali nasos — porshen vazifasini egiluvchan plastina —membrana bajaradigan nasos; membrananing chetlari mahkamlanib, richagli mexanizm yoki muhitning oʻzgaruvchan bosimi taʼsirida egiladi. Diafragma bir tomonga egilganda suyuklik soʻriladi, ikkinchi tomonga egilganda esa suyuklik haydaladi. Membranali nasos suv, kimyoviy jihatdan faol moddalarni va yengil alangalanadigan suyuqliklarni uzatishda qoʻllanadi.

Manbalar
Memorial lavha

Memorial lavha (lotincha memorialis — yodgorlik) — yozuv bitilgan (baʼzan tasvirli) metall, marmar, granit taxta; yodgorlik. Mamlakat, shahar tarixi va mashhur shaxslar hayotidagi muhim voqea va sanalarni abadiylashtirish maqsadida yaratilib, odatda, binolar devoriga oʻrnatiladi.

Manbalar
Dmitriy Mendeleyev

Mendeleyev Dmitriy Ivanovich (1834.27.1 (8.2), Tobolsk — 1907.20.1 (2.2), Peterburg (hozirgi Sankt-Peterburg)) — rus kimyogar olimi va pedagogi. Peterburgdagi Bosh pedagogika instituti fizika matematika fakultetining tabiiy fanlar boʻlimini tugatgan (1855). 1856-yilda Peterburg universitetida magistrlik dissertatsiyasini yoqlaydi. 1859—1861 yillarda Gelderberg shahriga ilmiy xizmat safariga yuboriladi. Mendeleyev bu yerda Gelderberg universitetining R. V. Bunzen boshchiligidagi laboratoriyasida ishlaydi. 1861 yilda „Organik kimyo“ darsligi chop etiladi. 1865-yilda doktorlik dissertatsiyasini yoqlaydi va Peterburg universitetining professori, 1876 yildan Peterburg FA muxbir aʼzosi qilib saylanadi. 1893-yilda Mendeleyevning tashabbusi bilan Oʻlchov va tarozi namunalari deposi Oʻlchov va tarozilar bosh palatasiga aylantiriladi. Mendeleyev. umrining oxirigacha shu ishda boshqaruvchi (direktor) boʻlib ishlaydi.

M.ning ilmiy faoliyati keng va koʻp qirrali boʻlib, eng asosiylari kimyo, kimyotexnologiya, fizika, metrologiya, meteorologiya, iqtisod va boshqalarga oid. Kimyoviy elementlar davriy qonunining kashf qilinishi — Mendeleyevning buyuk xizmatidir (qarang Mendeleyev davriy sistemasi). M. eritmalarning kimyoviy („gidrat“) nazariyasini ishlab chiqdi, kritik trani(kritik temperatura?) kashf qildi (1860). Bir mol ideal gaz uchun bosim, hajm va temperatura orasidagi bogʻliqlikni ifodalovchi holat tenglamasini (Klapeyron — Mendeleyev tenglamasi(qaysi biri toʻgʻriroq?)) hisoblab topdi (1874). Koʻmirni yer ostida gazga aylantirish gʻoyasini ilgari surdi (1888). Tutunsiz poroxning yangi tarkibini topdi (1890) va uni ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydi.

Moskva kimyotexnologiya instituti va Tobolsk pedagogika instituti Mendeleyev nomiga qoʻyilgan. Shimoliy Muz okeanidagi suv osti tizmasi, Kunashir orolidagi (Kuril orollari) soʻnmagan vulkan, Oydagi krater, mendeleyevit minerali M. sharafiga atalgan.

1955 yilda Amerika olimlari (G. Siborg va boshqalar) sintez qilgan 101-elementni Mendeleyev sharafiga mendeleviy (Md) deb atadilar.

Adabiyotlar 
 Makarenya A. A., Filimonova I. N., Karpilo N. G., D. I.Mendeleev v vospominaniyax sovremennikov, 2 nashr, M., 1973.

Kimyogarlar
1834-yilda tugʻilganlar
1907-yilda vafot etganlar
8-fevralda tugʻilganlar
2-fevralda vafot etganlar
Mendeleyev davriy qonuni

Mendeleyev davriy qonuni - kimyoning asosiy qonuni (qarang Mendeleyev davriy sistemasi).

Manbalar 

Kimyo
Gregor Mendel

Gregor Johann Mendel (Řehoř Jan Mendel; 20-iyul 1822, hozirgi Ginchitse, Chexoslovakiya — 6-yanvar 1884, hozirgi Brno, Chexiya) — chex olimi, irsiyat toʻgʻrisidagi taʼlimot asoschisi. Bu taʼlimot uning sharafiga mendelizm deb ataladi. Vena untida erkin tinglovchi boʻlib, fizika, botanika, paleontologiya va analitik kimyoni oʻrgangan (1851—53). Noʻxatning 22 navida duragaylash boʻyicha tajriba olib borgan (1856-63). Mendel oʻz tajribalari natijasini tabiatni oʻrganuvchilar Bryunn jamiyati "Asarlari"da chop ettirgan (1866). U chatishtirilgan oʻsimliklar belgilarining duragay avlodlarida namoyon boʻlishini kuzatish orqali ayrim belgilarning mustaqil irsiylanishini aniqlagan. Bu qonuniyatlar irsiylanish toʻgʻrisidagi taʼlimotga asos boʻldi va Mendel qonunlari deb atala boshladi. Mendel kashfiyotiga uning hayotida eʼtibor berilmagan. 1900-yilda botanik olimlar: nemis K. Korrens, golland X. De Friz va avstriyalik E. Chermak birbiridan mustaqil holda Mendel kashf etgan qonunlarni qayta ochishdi.

Manbalar 
 Opiti nad rastitelnimi gibridami, M., 1965.

 

20-iyulda tugʻilganlar
6-yanvarda vafot etganlar
1822-yilda tugʻilganlar
1884-yilda vafot etganlar
Menejer

Menejer (inglizcha: manager — boshqaruvchi)

1) korxona va kompaniya egalari boʻlmagan, maxsus tayyorgarlik koʻrgan, boshqarishning qonun-qoidalarini chuqur biluvchi malakali mutaxassis — yollanma boshqaruvchi.

2) rivojlangan mamlakatlarda kompaniya, firma, korxona, bank, moliya muassasalarining ijroiya hokimiyatga ega boʻlgan boshqaruvchi, direktor, rahbar, mudir, maʼmuriy boshqaruvchi kabi rahbar xodimi.

3) obligatsiya zayomlari chiqarish (emissiya) va uni kapital bozorida oʻtkazish bilan shugʻullanuvchi bank sindikatlari rahbar guruxlari ishtirokchisi. Menejer rivojlangan mamlakatlarda maxsus ijtimoiy qatlamni tashkil qiladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida Menejer xizmati ishlab chiqarishda va tovarlar muomalasini uyushtirishda zarur omil boʻlib qoladi.

Manbalar
Mening mulkim

Mening mulkim ("Chastnaya sobstvennost") — haftalik iqtisodiy gazeta. Kichik va oʻrta biznes subʼyektlari, aksiyadorlar, bank xodimlari, ishbilarmonlarga moʻljallangan, Toshkent shahrida oʻzbek va rus tillarida nashr etiladi. 1994-yil mart oyidan chiqa boshlagan. Muassislari: Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasi Tovar ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlar palatasi, "Biznes-fond", Qimmatli qogʻozlar bozorini boshqarish va muvofiklashtirish markazi, Koʻchmas mul k birjasi, "Madad" sugʻurta agentligi, "Tadbirkorbank", "Zamin" banki, Oʻzbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi, "Zakovat" fondi va boshqa Gazetada "Biznes ishi" (normativ — huquqiy hujjatlar, qonunchilik hujjatlariga sharhlar), "Tovarlar va narxlar" (birja, kichik va oʻrta xususiy biznes, tadbirkorlar uchun birja, chakana va ulgurji bozordagi narxlar axborotnomasi), "Qimmatli qogʻozlar bozori" (aksiyalar, obligatsiyalarni korporativ boshqarish, hisobga olish, sotish masalalari), "Biznes-amaliyot" (tovarning ichki va tashqi bozordagi harakati), "Bank va mijoz", "Investor yon daftaridan" kabi ruknlari bor. Gazeta 4—3 bichimda 16 sahifada chiqadi. Bosh muharrir M. P. Reznikova. Adadi 2250 nusxa (2003).

Manbalar 

Gazetalar
Menisk

Menisk ( — yarim oy) — 1) ikki sferik sirt bilan chegaralangan qavariq-botiq yoki botiqqavariq linza. Optik asboblarda qoʻllanadi (qarang Meniskli teleskop); 2) ingichka naycha (kapillyar) devorlari yoki birbiriga yaqin turgan ikki plastinka orasidagi suyuqlikning qiyshaygan sirti. Maʼlumki, biror sirtga tekkanda uni hoʻllaydigan (yuqadigan) va hoʻllamaydigan (yuqmaydigan) suyuqliklar boʻladi. Sirtni hoʻllaydigan suyuqlikda botik menisk, hoʻllamaydigan suyuqlikda qavariq menisk boʻladi.

Yana qarang 

 Kapillyar hodisalar

Manbalar
Mensheviklar

Mensheviklar (rus. mensheviki — ozlar) — RSDRPdagi siyosiy oqim vakillari, 1917-yildan mustaqil siyosiy partiya. "M." tushunchasi RSDRPning 2-sʼyezdi (1903)da paydo boʻldi. Oʻshanda delegatlarning bir kismi partiya rahbar organlariga saylov toʻgʻrisidagi masalada ozchilikni tashkil qilib qolgandi. Asosiy gʻoyaviy rahbarlari — L. Martov, A. S. Martinov, P. B. Akselrod, G. V. Plexanov. M. partiya ishida katʼiy sentralizmga va MKga katta vakolatlar berilishiga qarshi chiqdi. 1905—07 yil inqilobida proletariat samoderjaviyega qarshi liberal burjuaziya bilan koalitsiyada harakat qilishi kerak, deb hisoblagan; dehqonlarning inqilobiy salo-hiyatini rad etgan; tinch yoʻl bilan ish olib borishni afzal deb bilgan va hokazo. Fevral inqilobidan keyin Vaqtli hukumatni qoʻllab-quvvatladi. Rossiya sotsializm uchun yetilgan emas deb hisoblab, Oktabr davlat toʻntarishini qabul qilmadi, bolsheviklar sotsialistax tajriba muvaffaqiyatsiz chiqqanligini his etib chekinadi va bo-shqa partiyalar bilan kelishishga intiladi, deb oʻyladi. Fuqarolar urushida antibolshevistik hukumatlarda, qurolli harakatlarda qatnashdi, biroq Antanta davlatlari va ular qoʻllab-quvvatlayotgan aksilinqilobiy kuchlarga qarshi chiqdi. 1924-yil M. uyushgan kuch sifatida Shoʻrolar hududida faoliyatini toʻxtatdi. 1931-yil martda menshevikcha "RSDRP MK Ittifoq byurosi" ustidan toʻqib chiqarilgan sud jarayoni boʻldi, uning aʼzolari (14 kishi) josuslik va ziyonkashlikda ayblanib, turli muddatlarga ozodlikdan mahrum etishga hukm qilindi.

Manbalar
Mergel

Mergel — choʻkindi togʻ jinsi, ohaktosh va dolomitlardan gilli jinslarga oʻtishdagi oraliq holatda. Tarkibida 50 dan 80% gacha SaSO3 va MgCO3, 20 dan 50% gacha gilli material boʻladi. Gilli, ohaktoshli, boʻrsimon va dolomitli qoʻshimchalariga qarab kremnezyomli, glaukonitli, qumli, slyudali, bituminozli, koʻmirli va hokazo Mergellar farq qilinadi. Rangi har xil, koʻpincha, oqish. Tabiatda keng tarqalgan, proterozoydan boshlab barcha sistemalarda uchraydi. Karbonatli va gilli qatlamlarda koʻproqboʻladi. Baʼzi sement turlarini ishlab chiqarishda xom ashyo; qurilish materiali sifatida ham ishlatiladi. Ochiq usulda qazib olinadi.

Manbalar 

Petrologiya
Mérida (Yukatan)

Mérida — Meksikaning janubi-sharqiy qismidagi shahar. Yukatan yarim orolida, Yukatan shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 892 ming kishi (2016). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dagʻal tolali xeneken (agava) yetishtiriladigan yirik qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Toʻqimachilik (xenekenni qayta ishlash, arq-on ishlab chiqarish), oziq-ovqat, metallsozlik, ip gazlama, koʻn-poyabzal, sement sanoati korxonalari mavjud. Universitet, Yukatan arxeologiyasi va tarixi muzeyi bor. Turistlar koʻp keladi. Shaharga 6-yanvar 1542-yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan 16—18-asrlarda qurilgan binolar saqlangan.

Adabiyotlar

Manbalar

Havolalar 

 Mérida shahri Bosh sahifa

Meksika
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Meridian astrometriyasi

Meridian astrometriyasi - astrometriyatshg osmon yoritqichlari koordinatalarini aniqlash bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Osmon yoritqichlari meridiandan oʻtish vaqti va zenit masofasini meridian doira yordamida kuzatiladi va oʻlchanadi. Osmon jismlarining birinchi koordinatasi — toʻgʻri chiqish burchagi (a) ni ularning meridiandan oʻtish vaqtini belgilashga va ikkinchi koordinatasi — ogʻish burchagi (d) ni ayni vaqtdagi zenit masofasini oʻlchashga asosan hisoblanadi. Bunda refraksiya, aberratsiya, pretsessiya, nutatsiya va meridian doiraga tegishli kamchiliklar (kollimatsiya, azimut, turli deformatsiyalar va hokazo) hamda kuzatuvchining xatosi hisobga olinadi. Meridian astrometriyasining asosiy vazifasi yulduzlar koordinatalarini oʻz ichiga olgan katalog (zij)larni tuzishdan iborat. Bunday kataloglar ikki xil — absolyut yulduz kataloglari yoki nisbiy (differensial) yulduz kataloglari boʻlishi mumkin. Birinchi holda yulduzning a va d sini absolyut aniqlash uchun taxminiy koordinatalarga qoʻshimcha azimut, joyning geografik kengligi, bahorgi tengkunlik nuqtasining aniq vaziyati va hokazolar qaytadan aniqlanadi. Agar yulduz koordinatalari oldindan maʼlum boʻlgan yulduzlarga nisbatan aniqlangan boʻlsa, bunday kataloglar differensial yulduz kataloglari deyiladi. Differensial yulduz kataloglari asosida maʼlum bir davr uchun fundamental kataloglar tuziladi va ularda keltirilgan yulduz ko-ordinatalari juda aniq (+ 0,1 Gʻ) boʻladi. Turli davrlar uchun tuzilgan fundamental yulduz kataloglaridagi koordinatalarni taqqoslash yoʻli bilan har bir yulduzning xususiy harakatini aniqlash mumkin.

Manbalar
Merkaptanlar

Merkaptanlar (tiollar) - vodorod sulfidning organik hosilalari. Umumiy formulasi RSH, bu yerda R— uglevodorod radikali, M.ning metilmerkaptan (SN3—SH), etilmerkaptan (S5N5—SH) va boshqa turlari bor. M. qoʻlansa hidli, gazsimon, suyuq va qattiq moddalar. Suvda yomon, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. M. tabiatda oqsillarning chirishidan hosil boʻladigan mahsulotlarda uchraydi. M. merkaptid tuzlarini hosil qiladi, mas, simob merkaptid (RS)2 Hg (M.ning nomi shundan olingan, lotincha mercurum captaus — bogʻlovchi simob). M. va hosilalari (tuzlari, sulfidlari va disulfidlari) tabiiy va sintetik kauchuklarni vulkanizatsiyalashda, baʼzi dorivor moddalar va insektitsidlarni sintez qilishda qoʻllanadi. Toʻyingan uglevodlarning galogenli hosilalariga natriy yoki kaliy gidrosulfid taʼsir ettirib olinadi.

Manbalar
Merkator proyeksiyasi

Merkator proyeksiyasi — xaritagrafik proyeksiyalash usuli. Flamand xaritagrafi G. Merkator (1512-1594) taklif qilgan va amalda qoʻllagan (1569). Bunda yer sirti aylanma silindr sirtiga proyeksiyalanadi. Silindr oʻqi esa yer oʻqi bilan mos boʻladi. Merkator proyeksiyasi dengiz navigatsiyasi va aeronavigatsiyada qoʻllanadi.

Manbalar