yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Ahmad Jubanov

Ahmad Quanovich Jubanov [1906.16(29).4, Qozogʻistonning hozirgi Oqtoʻba viloyati — 1968.30.5, Olmaota] — qozoq musiqashunosi, kompozitor va dirijyor. Qozoq kompozitorlik musiqasi va musiqashunosligining asoschilaridan. Qozogʻiston xalq artista (1944). Qozogʻiston FAning Akademik (1946), Olmaota konservatoriyasining prof. (1947). Leningrad konservatoriyasini tugatgan (1932). Qoʻrmongʻozi nomidagi qozoq xalq cholgʻulari orkestrining tashkilotchisi va dirijyori (1934—45). Sanʼat institutida xalq cholgʻulari kafedrasining mudiri (1945-47; 1954-61), rektor (1945-62), Avezov nomidagi Adabiyot va sanʼat i.-t. institutidagi musiqa boʻlimi mudiri (1961—68). Qozoq xalq musiqasi haqidagi kitob, ocherk va maqolalar muallifi. "Abay" va "Toʻlegen Toʻxtarov" (ikkalasi L. Hamidi bilan) operalari, uvertyurafantaziya, "Abay" simfonik poemasi, qozoq cholgʻulari uchun syuitalar, fortepiano uchun pyesalar, qoʻshiq va romanslar, spektakl va kinofilmlarga musiqalar yozgan.

Manbalar 

1906-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
30-mayda vafot etganlar
Rektorlar
Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Juz

Juz:

1) oʻzbek qabila uyushmalaridan biri — shning "j" lovchi shevalardagi nomi - Yuz;

2) maʼmuriy-hududiy birlik. Qozoqlar 16-asr oxirida J.larga boʻlinganlar (qarang Katta juz, Kichik juz, Oʻrta juz);

3) qism, ulush;

4) yozuv qogʻozining metrik tizimda ellik taxtaga teng oʻlchov birligi;

5) daftar, kitobcha yoki kitobning bir boʻlagi.

Manbalar
Joʻzjon (viloyat)

Joʻzjon ( Jowzjān) — Afgʻonistonning shimolidagi viloyat. Shimoliy tomonidan Oʻzbekiston, sharqiy tomonidan Balx viloyati va gʻarbiy qismida Foryob viloyati bilan chegaradosh. Aholisi 512,100 kishi (2012), aholisining yarmidan ziyod qismini oʻzbeklar va Tojiklar tashkil qiladi. Maʼmuriy markazi Shibirgʻon shahri.

Tarixi 
"Shohnoma"pa Turon shohi Afrosiyob bilan bogʻliq voqealar munosabati bilan qayd etib oʻtilgan. Xitoy manbalarida ("Tanshu") Xu-chje-kyen deb nomlanib uning podshosi 50 ming kishilik qoʻshinga ega ekanligi va u Toharistonning turkiy qavmlardan boʻlgan oliy yabgʻusiga tobe ekanligi aytilgan. Arablar istilosidan avvalgi davrda Joʻzjon hokimlari "guzgon-xudot" yoki "Guzganon shox." unvoniga ega boʻlishgan. 10-asrda Joʻzjonda hukmronlik qilgan Farigʻuniylar sulolasi vakillari ana shu unvon bilan aytilgan. Arab xalifaligi davrida Joʻzjon viloyatidan atigi 152 ming dirham xiroj olingan. 10-asrda Joʻzjon keng hududni qamragan badavlat, gullab-yashnagan viloyat boʻlgan. Gʻarbda u Garchiston va Marv, sharqda Balx, Tohariston va Bomiyon, janubda Gʻur va Bust, shimolda Amudaryo bilan chegaralangan. Joʻzjon hokimi shu qadar kuchli boʻlganki, hatto Somoniylar xiroj toʻlamay faqatgina sovgʻa-salom joʻnatib turgan. "Hudud ul-olam"ga koʻra Joʻzjon shohi oʻz zamonasidagi hukmdorlar ichida eng obroʻli, qudratli, aqlli, dono va oʻqimishlisi boʻlgan. Uning mulkida adolat, tinchlik va osoyishtalik hukm surgan. 9-asrda Joʻzjonning poytaxti Anbar shahri (hoz. Saripul) boʻlib, unda xalifalik voliysining qarorgohi joylashgan. 10-asrda unda Farigʻuniylarning qishki qarorgohi boʻlib, yozgi qarorgoh Gurzuvon shahrida boʻlgan. "Hudud ul-olam"ga koʻra Anbar boy shahar boʻlib, savdo ahli gavjum boʻlgan markaz sanalgan. Bu yerda mashhur "guzgon terisi" tayyorlanib, u turli mamlakatlarga chiqarilgan. Shaharda oʻzining zarbxonasi, ulkan jome masjidi boʻlgan. 1019-yil farigʻuniylar sulolasi taxtdan agʻdarilgach, Mahmud Gʻaznaviy Joʻzjonni Gʻaznaviylar saltanati tarkibiga qoʻshib olgan. Joʻzjon bu davrda yirik iqtisodiy va harbiy-siyosiy ahamiyatga ega boʻlgan. 1198-yil aprelda Joʻzjon qoraxitoylar bosqiniga uchragan. 13-asr boshida uni moʻgʻullar, 14—15-asrlarda temuriylar egallagan. 16-asrda shayboniylar, 17-asrda auimapxoHuwiapra tobe boʻlib Balx mulkiga tegishli boʻlgan. 18-asr oʻrtalaridan afgʻonlarning Durroniylar davlati, 1919-yilda mustaqil Afgʻoniston davlati tuzilgach, uning viloyatlaridan biri.

Maʼmuriy boʻlinishi 

Joʻzjon viloyati 11 tumanga boʻlinadi.
 Aqcha tumani
 Darzab tumani
 Qarqin tumani
 Qoʻsh Tepa tumani
 Mardiyon tumani
 Mingajik tumani
 Fayzobod tumani
 Hoja Du Kox tumani
 Hamyob tumani
 Kaniqa tumani
 Shebergan tumani

Shahar va aholi punktlari 
Viloyatning katta shaharlari hisoblanadi (2006):
 Shibirgʻon — 38 100 kishi
 Aqcha — 35 300 kishi
 Qarqin — 10 600 kishi

Adabiyotlar 
 Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamal iddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv. T., 1996.

Manbalar 

Afgʻoniston viloyatlari
Juzgʻun

Juzgʻun yoki qandim () — torondoshlar oilasining bir turkumi. Oʻrta Osiyoda 90 ga yaqin turi bor, asosan, choʻllarda oʻsadi. Boʻyi 50 sm dan 3 m gacha. Mevasi quruq, 4—8 qanotchali, changchilari 12—18 ta. Barglari ketma-ket joylashgan, tez toʻkiladi. Shuningdek, bu turdagi oʻsimlik koʻrimsiz hisoblanib, uzunligi 5—7 mm, tasmasimon. Gullari ikki jinsli, oq, mayda, xushboʻy. Yogʻochi qattiq. Oʻzbekistonda, asosan, Qizilqumda va Markaziy Fargʻona qumlarida qora juzgʻun (), norjuzgʻun (), oq juzgʻun (), qizil juzgʻun () va boshqa turlari oʻsadi. Juzgʻunlar, asosan, koʻchma qumlarni toʻxtatish uchun ekiladi. Ayrim turlari tarkibida oshlovchi moddalar va alkaloidlar bor. Juzg‘unni mollar yeydi. Manzarali oʻsimlik sifatida ham ekiladi. Yonilgʻi-oʻtin sifatida qoʻllanadi. Juzgʻunlar oʻrtacha 25 yilgacha oʻsadi.

Yana qarang 
 Qandim gazni qayta ishlash majmuasi

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Vasiliy Jukovskiy

Vasiliy Andreyevich Jukovskiy (1783-yil 29-yanvar (9-fevral), Tula viloyati, Rossiya imperiyasi — 1852-yil 12 (24)-aprel, Baden-Baden, Germaniya) — rus shoiri. Peterburg Fanlar Akademiyasi faxriy aʼzosi (1827-yil), akademik (1841-yil). Ijodini sentimentalist sifatida boshlab („Qishloq qabristoni“, 1802), rus romantizminmng asoschilaridan biriga aylangan. Sheʼriyati gʻamgin oʻylarga, romantik ruhda qayta ishlangan xalq tasavvuridagi obrazlarga boy („Lyudmila“, 1808; „Svetlana“, 1808—12; „Kassandra“, 1809; „Eolova arfa“, 1814 va boshqa balladalari). „Uxlayotgan oʻn ikki dev“ (1817) dostoni muallifi. Gomer („Odisseya“), Friedrich Schiller, Jorj Bayron asarlarini, „Shohnoma“ (Firdavsiy), Hindiston xalqlari eposi „Mahabharata“lan parchalar tarjima qilgan. „Odisseya“, „Mahabharata“ asarlari oʻzbek tiliga Jukovskiyning rus tilidagi tarjima varianti asosida oʻgirilgan.

Manbalar 

Rossiyalik shoirlar
Rossiya imperiyasi shoirlari
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Rossiya imperiyasi kishilari
1783-yilda tugʻilganlar
1852-yilda tugʻilganlar
Nikolay Jukovskiy

Nikolay Yegorovich Jukovskiy [1847.5(17). 1, Orexov qishlogʻi, Rossiya — 1921.17.3, Moskva] — mexanika soxasidagi rus olimi, gidroaeromexanika asoschisi. Peterburg FA muxbir aʼzosi (1894). Moskva universitetini tugatgan (1868), shu universitetda (1885 yildan), Moskva Oliy texnika oʻquv yurtida ishlagan (1872 yildan). Jukovskiy qushlarning uchish dinamikasini har tomonlama tekshirgan. Jukovskiyning aerodinamika va aviatsiya sohasidagi ishlari hozirgi aviatsiya faniga asos boʻldi. Jukovskiy rahbarligida dunyoda birinchi aerodinamik quvur qurilgan (1902); samolyot vintlarini sinash asbobi yaratilgan. Jukovskiy samolyot qanotining koʻtarish kuchini aniqlovchi qonunni ochdi (1904); samolyot qanoti va vintlarning eng qulay shakllarini aniqlagan (1910—11). Jukovskiy rahbarligida 1904 yilda Moskva yaqinidagi Kuchina q.da Yevropada birinchi aerogidrodinamika instituti tashkil etildi. Jukovskiy eksperimental va nazariy aerodinamika fanini yaratdi, aeroplan qanotining koʻtarish kuchini hosil qilish prinsipini ochdi hamda uning qiymatini aniqlashga imkon beruvchi teoremani formula orqali bayon qildi. Jukovskiy gidrodinamika, fizika, astronomiya, matematika, gidrodinamika va gidravlika, amaliy mexanika, mashinalarni rostlash nazariyasi va b. sohalarga oid tadqiqotlar, universitetlar va oliy texnika oʻquv yurtlari uchun moʻljallangan klassik darsliklar muallifi.

Manbalar 

Rossiya kishilari
1847-yilda tugʻilganlar
1921-yilda vafot etganlar
17-martda vafot etganlar
Julfa (shahar)

Julfa — Eronning shim.-gʻarbidagi shahar. Araks daryosining oʻng sohilida. Daryoning chap sohilidagi Julfa sh.ning (Ozarbayjon Respublikasi) qarshisida. T.-yil va shosse yoʻllar orqali Tabriz sh. bilan bogʻlangan. J. orqali MDH davlatlari va Eron oʻrtasida yuk tashiladi.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Eron shaharlari
Sharqiy Ozarbayjon ustoni shaharlari
Yoʻldosh Jumaboyev

Jumaboyev Yoʻldosh (1932.15.2, Urganch — 1998.21.3, Toshkent) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), falsafa fanlari doktori (1976), professor (1977). Xorazm davlat pedagogika institutini tugatgan (1954). Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat institutida kafedra mudiri (1965—78), Oʻzbekiston oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligida boshqarma boshligʻi (1978—98). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo falsafiyaxloqiy fikrlar tarixi va hozirgi zamon axloqshunosligiga bagʻishlangan.

Manbalar 

 Oʻrta Osiyo etika tarixi ocherklari, T., 1980; Oʻzbekistonda falsafa va axloqiy fikrlar taraqqiyoti tarixidan, T., 1997.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Falsafa fanlari doktorlari
1932-yilda tug`ilganlar
15-fevralda tugʻilganlar
Urganchda tugʻilganlar
1998-yilda vafot etganlar
21-martda vafot etganlar
Tavur Jumayev

Tavur Jumayev (1918.6.11, Buxoro tumani — 1983.13.11, Toshkent) — musiqashunos, pedagog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1956). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—45). Buxoro teatri direktori oʻrinbosari (1947—49), Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1949—54, 1970—72), Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1954—57), Oʻzbek davlat estradasi (1961—63), Hamza nomidagi Toshkent musiqa bilim yurti (1974—83) direktori, Oʻzbekiston Madaniyat ishlari vazirligi oʻquv yurtlari va kadrlar boshqarmasi boshligʻi (1972—74). Kompozitorlik ijodiga oid maqolalar, radio eshittirish va telekoʻrsatuvlar muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1918-yilda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
Toʻxtamurod Jumayev

Toʻxtamurod Murtazoyevich Jumayev (1945-2021-yy.) – Oʻzbekiston xalq oʻqituvchisi,"El-yurt hurmati" ordeni va „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni sohibi. Buxoro viloyatidagi xalqaro matematika faniga ixtisoslashtirilgan „Qorakoʻl maktabi“ asoschisi.

Toʻxtamurod Jumayev 1945-yil 15-avgustda Olot tumanida tugʻilgan. Buxoro pedagogika institutini matematika fakultetini 1967-yilda matematika oʻqituvchisi mutaxassisligi boʻyicha tugatgan.

1961-yildan Qorakoʻl tumanidagi 10-oʻrta maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi sifatida ish faoliyatini boshlagan. 1963-yildan Olot tumanidagi 3-maktab, keyinroq Qorakoʻl tumanidagi 8-maktabda matematika oʻqituvchisi, kechki maktab mudiri, direktori oʻrinbosari sifatida ishlagan. 1990—2009-yillarda Qorakoʻl tumanidagi 1-son ixtisoslashtirilgan iqtidorli bolalar maktab-internatini, 2009-yillarda Buxoro Davlat Universiteti qoshidagi 3-son Qorakoʻl akademik litseyiga rahbarlik qilgan.

1999-yilda Oʻzbekiston matematika jamiyati aʼzoligiga qabul qilindi. T.Jumayev faoliyati davomida oʻquv-tarbiya ishlarini takomillashtirib, taʼlim sifatini yaxshilashga erishdi. Taʼlim berishda zamonaviy oʻquv qurollari va kompyuterlar asosida yangi pedagogik texnologiyalarni qoʻlladi. Toʻxtamurod Jumayev matematika fani boʻyicha bir necha didaktik qoʻllanmalar muallifi.

Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan 2019-yilda ilk marotaba Toʻxtamurod Jumaev matematika olimpiadasi tashkil qilingan.

Mukofotlari 
Toʻxtamurod Jumayev 1995-yilda Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi boʻlgan. Shuningdek, „Buyuk xizmatlari uchun“ va „Mehnat shuhrati“ ordenlari sohibi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Jumodilavval

Jumodilavval (arab.) — qamariya yil hisobida, yaʼni Oy taqvimida, shuningdek, musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida beshinchi oyning arabcha nomi; 30 kunga teng. Ma'nosi - "Avvalgi juma", "quruq, qurg'oqcilik", "sovuq, muzlagan" degan ma'nolari bor.

Manbalar 

Yil oylari
Islom
Islomiy taqvim oylari
Jumodissoni

Jumodissoni (arab.) - qamariya yil hisobida, yaʼni Oy taqvimida, shuningdek, musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida oltinchi oyning arabcha nomi; 29 kunga teng.

Manbalar 

 

Yil oylari
Islom
Islomiy taqvim oylari
Jumrut

Jumrut, boʻribagʻir (Rhamnus coriacea Kom.) – chilonjiydadoshlar (jumrutdoshlar) oilasiga mansub yirik buta yoki past boʻyli daraxt. Gullari mayda, sargʻish-yashil, toʻpguli yarim soyabon. Bargi oddiy, tuxumsimon, tuksiz, uz. 2—5 sm. Mevasi qora, danakli. May—iyunda gullaydi, mevasi iyul— avgustda yetiladi. Toshkent, Fargʻona, Samarqand viloyatlaridagi togʻli tumanlarning sernam yerlarida oʻsadi. Xalq tabobatida mevasi va poʻstlogʻining qaynatmasi qustiruvchi dori, surgi sifatida ishlatiladi.
Togʻ jumrut. Joster slabitelniy (Rhamnus cathartica L.)
Togʻ jumrut boʻyi 3-8 m boʻladigan sershox buta yoki daraxtcha. U choʻlda, qurib qolgan oʻtloqlarda, boʻtalar orasida, suv boʻyida, oʻrmon chetida, toshloqlarda oʻsadi. Oʻzbekistoning togʻli tumanlaridagi archazorlar, yongʻoqzorlar, daryo boʻyida va togʻ qiyalarida uchraydi.
Tibbiyotda togʻ jumrutning mevasidan foydalaniladi.
Meva tarkibida antraglikozidlar, qandlar, flavonoidlar va boshqa moddalar bor.
Mevadan tayyorlangan qaynatma xalq tabobatida surgi dori sifatida xamda podagra, istisqo va surunkali teri kasalliklarini davolash uchun qoʻllanadi.
Tibbiyotda togʻ jumrut mevasining qaynatmasi yoki damlamasi surunkali qabziyatda surgi dori sifatida ishlatiladi.
Togʻ jumrut mevasi surgi dori sifatida ishlatiladigan yigʻma -choylar hamda Zdrenko yigʻmasi tarkibiga kiradi.

Manbalar
Jumurtov (Amudaryo tumani)

Jumurtov — Qoraqalpogʻiston Respublikasining Amudaryo tumanidagi shaharcha (1968 y.dan). Aholisi 3,5 ming kishi (2000), asosan, qoraqalpoqlar va oʻzbeklar yashaydi, shuningdek, rus, tatar, turkman va b. millat vakillari ham istiqomat qiladi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Urganchgacha 70 km.

J. Amudaryo tumanining sharqida, asosan, Jumurtov togʻi etaklarida joylashgan. J.da tosh maydalash-saralash, noruda materiallar i. ch., asfalt, shagʻal, ohaktosh zavodlari, qurilish materiallari i. ch. birlashmasi, neft bazasi, non yopish sexi, avtokorxona, 2 maktab, kutubxona bor.

Manbalar 

Amudaryo tumanining shahar tipidagi aholi punktlari
Jun sanoati

Jun sanoati — toʻqimachilik sanoatining yetakchi tarmoklaridan biri. Tarmoq korxonalarida junni qayta ishlash, sof jundan yoki uning boshqa tolalar (asosan kimyoviy tolalar) aralashmasidan har xil chiziqli zichlikdagi iplar, jun gazlamalar, har xil texnik va maxsus gazlamalar, gilam va gilam mahsulotlari, kigiz-namat va fetr buyumlar, notoʻqima materiallar ishlab chiqariladi.

Junni qayta ishlash tabiiy junni dastlabki ishlash, yaʼni saralash, titish, yuvish, quritish, zichlash, toy-lash bosqichidan boshlanadi. Jun yigiruv korxonalarida har xil yigirish tizimi va usullarida sof jundan yoki yarim jundan karda, qayta taralgan va apparat iplari i. ch. ikkinchi bosqich; mahsulot yoki buyumlar: trikotaj yoki toʻqima matolar, trikotaj buyumlari, adyol, gilam, fetr, notoʻqima materiallar olish uchinchi bosqich; mahsulot va buyumlarga ishlov berish, boʻyash, gul bosish, issiqlik bilan ishlov berish kabi jarayonlar toʻrtinchi bosqich hisoblanadi.

Junni qayta ishlash insoniyat tarixida toʻqimachilik mahsulotlarini i. ch. kabi bir necha ming yillar avval paydo boʻlgan. Qoʻlda ip tayyorlash va gazlama toʻqish Hindiston, Xitoy, Misr va Oʻrta Osiyoda miloddan bir necha ming yil ilgari boshlangan. Xorazmda arxeologik kazishmalar paytida mil. av. 1-ming yillikka mansub gilamlar topilgan.

Oʻzbekistonda qadimda jundan, ayniqsa qoʻy va tuya junidan kigiz bosish, gilam toʻqish boy anʼanaga ega. 20-asrning 20-y.larida mayda tarqoq hunar-mandlar artellarga birlashib, sanoat tarzida mahsulot i. ch. tashkil etilishi bilan junni kayta ishlash sanoatiga poydevor qoʻyildi. Junni dastlabki qayta ishlash korxonasi dastlab 1930-yil ishga tushirilgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida Qoʻqon yigiruv-toʻquv f-kasida yarim jun adyollar i. ch. yoʻlga qoʻyilgan. 1970-yil loyiha quvvati 2 mln. m2 boʻlgan Xiva gilam kombinati ishga tushirildi. Uning tarkibida apparat tizimida jun va kimyoviy tolalar aralashmasidan yigirilgan ip ishlab chiqaruvchi fabrika, toʻquv korxonasi va pardozlash sexlari mavjud. 1980-yil Fargʻona viloyatida Oltiariq ip yigiruv f-kasida pnevmomexanik yigirish usulida yoʻgʻon jun iplari i. ch. boshlandi. 1990-yildan shu korxonada Fransiya bilan jun tolasini dastlabki qayta ishlash qoʻshma korxonasi ishga tushirildi.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan keyin respublikada tovar i. ch.da tadbirkorlikka va xususiy sektorga eʼtibor kuchaytirildi. Natijada jun mahsulotlari i. ch. boʻyicha kichik xususiy korxonalar, turli firmalar tashkil etildi. 1997-yilda Namangan viloyatida qurilib ishga tushirilgan "Kosonsoy-Tikmen" Oʻzbekiston—Turkiya qoʻshma korxonasida jun tolasidan kostyum va paltolar tikiladigan movut matolar, adyol kabi mahsulotlar ishlab chiqariladi.

2000-yilda Oʻzbekistonda 2,8 mln. m2 jun gazlamalar, 1,5 mln. m2 gilam va gilam mahsulotlari ishlab chiqarildi. Junni qayta ishlash va yuqori sifatli mahsulotlar i. ch. Angliya, Avstraliya, Belgiya, Rossiya, Finlandiya, Polsha kabi qator davlatlarda keng rivojlangan. Yangi Zelandiya, Avstraliya, Qirgʻiziston, Qozogʻiston jahon bozoriga sifatli jun tolalari yetkazib beradi (yana q. Toʻqimachilik sanoati).

Mirpoʻlat Qulmetov.

Manbalar
Changalzor

Changalzor yoki jungli — qalin oʻrmon va chigal oʻsimliklar bilan qoplangan yer, odatda tropik iqlimli hududlarda boʻladi. Oʻtgan asrlarda bu atamaning qoʻllanishi juda oʻzgargan.

Manbalar

Havolalar 

 BBC — Science and Nature: Changalzor 
 Changalzor Answers.comʼda
Juno

Juno — AQShdagi shahar, Alyaska shtatining maʼmuriy markazi. Alyaskaning janubi-sharqida, Gastino boʻgʻozi boʻyidagi port. Aholisi 20 ming kishi. Yogʻochsozlik, sellyuloza-qogʻoz sanoati, baliq konserva korxonalari, aeroport bor. Dengizdan baliq ovlanadi. Turizm rivojlangan. J.ga 1880 yilda asos solingan.

Manbalar
Junchoʻp

Junchoʻp () — qoqidoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Ildizi tuganaksimon yoʻgʻonlashgan, 1—3 poyali, mayin qoʻngʻir tuklar bilan qoplangan. Bargi nashtarsimon, dagʻal. Toʻpguli silindrsimon. Aprel—mayda gullaydi. Oʻzbekistonning togʻ yon bagʻirlarida koʻp oʻsadi. Tarkibida kauchuk bor.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Jungʻariya xonligi

Jungʻariya xonligi - 17-asr 30 y.larida Markaziy Osiyoda tashkil topgan Oyrot davlatining tarixiy adabiyotlarda qoʻllangan nomi (qarang Oyrot xonligi).

Manbalar
Jurjon

Jurjon, Jurjoniya (forscha Goʻrgon) — oʻrta asrlardagi viloyat va shahar. Kaspiy dengizining janubi-sharqida, Eronning shim.da joylashgan. Arablar J. viloyatini Xurosonga nisbatan kech zabt etganlar (717-yil). J. shahri arablar davrida bunyod etilgan. 10— 11-asrlarda J. shahri mahalliy ziyoriylar sulolasi poytaxti boʻlgan. J.ning siyosiy mavqei pasaygan boʻlsa ham, arab geograflarining taʼkidlashlariga qaraganda, Kaspiy boʻyi viloyatlarida eng katta shahar hisoblangan. J. viloyati hosildorligi, turli xildagi madaniy oʻsimliklari, oʻzining ipagi bilan shuhrat krzongan. J. shahridan oʻtgan daryo uni 2 qismga: Shahriston va Bakrobodga ajratgan, ular oʻzaro koʻprik bilan bogʻlangan. Shaxriston oʻng qirgʻoqda, Bakrobod soʻl qirgʻoqsa joylashgan. 10-asrdayoq shahar Somoniylar va Buvay-hiylar oʻrtasidagi urushlar natijasida tanazzulga uchragan, ziyoriylar kim gʻolib boʻlsa oʻsha tomonga oʻtib turishgan. Ziyoriylar davrida qurilgan Qobus ibn Vashmgir maqbarasi (1007—07) hozirgacha saqlanib qolgan. J.ning dengiz porti boʻlib Goʻrgon daryosi quyi oqimida, hozirgi Kumushtepa qishlogʻi oʻrnida joylashgan Abeskun gavani xizmat qilgan. Uning yonida sanoat shahri sifatida Astrobod ham qayd etib oʻtilgan. Amir Temur va temuriylar davrida Astrobod shahri yuksalib, viloyat ham uning nomi bilan mashhur boʻlgan. Oʻrta asrlarda ilm-fan taraqqiy etgan J.dan koʻplab olimu fuzalolar yetishib chiqqan.

Adabiyot 
 Bartold V. V., Sochineniya, t. 7, M„ 1971.

Manbalar 

 

Tarixiy viloyatlar
Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Eron tarixi
Jurua

Jurua, Juruá — Braziliyaning gʻarbidagi daryo, Amazonkannnt oʻng irmogʻi. Uzunligi 3280 km, havzasining mayd. 224 ming km. Peru And togʻlari (Mantanya togʻlari) etagidan boshlanib, oʻrta va quyi oqimida Amazonka pasttekisligidan oʻtadi. Yomgʻirdan suv oladi. Yanvardan maygacha sersuv, avgust—oktyabrda sayozlanib qoladi. Oʻrtacha suv sarfi 9000 m3/sek. Kruzeyru-du-Sul shimoldan boshlab kema qatnaydi.

Manbalar 

Braziliyadagi daryolar
Perudagi daryolar
Juft va toq funksiyalar

Juft va toq funksiyalar (matematika) — 1) juft funksiya — aniqlanish sohasi nolga nisbatan simmetrik hamda f(—x)=f(x) xossaga ega boʻlgan y=f(x) funksiya. Uning grafigi u oʻqiga nisbatan simmetrik boʻladi. Toq funksiyalar grafigi koordinatalar boshiga nisbatan simmetrik joylashadi, yaʼni uning simmetriya markazi koordinata boshida boʻladi.

Manbalar
Juft tuyoqlilar

Juft tuyoqlilar () — sut emizuvchilar sinfining turkumi. Quyi eotsendan maʼlum. Oyoqlari oʻqi kuchli rivojlangan boʻlib, 3– va 4–barmoqlari oʻrtasidan oʻtadi. 2– va 3–barmoklari kucheiz rivojlangan, 1–barmogi boʻlmaydi. Oyoqlarining sagittal qismidan bukilishi va yozilishi tufayli harakat qiladi, oʻmrov suyagi yoʻq. 2 kenja turkum: kavshavchi va kavshamaydigan kenja turkumga boʻlinadi. Hozirgi zamon faunasida 150 ga yaqin turi maʼlum. Keng tarkalgan, Avstraliya va Yangi Zelandiyaga introduksiya qilingan. Oʻzbekistonda 8 turi maʼlum. Oʻsimlikxoʻr, baʼzan hammaxoʻr (toʻngʻiz). Bir qancha turlari (echki, qoʻy, sigir) xonakilashtirilgan. Koʻpchilik yovvoyi turlarining soni kamayib ketmoqda. Bir qancha turlari (jayran, arhar, togʻ echkisi) Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar 

Hayvonlar
Juft chatishtirish

Juft chatishtirish — otaona oʻsimlik oʻrtasida bir marta oʻtkaziladigan chatishtirish; seleksiya usuli, oddiy chatishtirishning bir xili. J. ch. yoʻli bilan olingan duragaylar populyasiyasida yangi nusxalar paydo boʻlish jarayoni murtakka bir juft ota-onadan teng miqdorda oʻtgan irsiy materiallarning qayta juftlanishi asosida boradi. Retsiprok chatishtirish ham J. ch.ning bir xili. Bu usul oʻsimliklar seleksiyasida keng qoʻllanadi.

Manbalar
Juftak

Juftak — miskarlik asbobi. Asosan mis idishlarni kavsharlashda ishlatiladi. Ombirga oʻxshaydi, biroq undan ancha kichik, yupqa va nozik boʻladi. Juftak soatsozlikda ham (soat qismlarini qimtib olib, joy-joyiga qoʻyishda) ishlatiladi. Juftakni ilgari chilangar ustalar yasagan. Hozir juftak oʻrnida asbobsozlik zavodlarida ishlangan qisqich (pinset) va boshqa asboblar qoʻllanadi.

Manbalar 

Miskarlik asboblari
Jeksonvill

Jeksonvill - AQShning jan.sharqidagi shahar. Aholisi 735,6 ming kishi (2000). Florida shtatining shim.sharqiy qismining iqtisodiy markazi. Dengiz porti (yillik yuk ortib-tushirish 15 mln. t), muhim temir yoʻl va shosse yoʻllar tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Q. x. mahsulotlari (tamaki, yer yongʻoq va mevalar) yetishtiriladigan va oʻrmonchilik rayonining savdo markazi. Qora metallurgiya, metallsozlik sanoati rivojlangan. Sellyuloza-qogʻoz, yogʻochsozlik, poligrafiya, kimyo, oynashisha, oziq-ovqat, tamaki, ke-masozlik va kema remonti korxonalari, universitet bor. Shaharga 1822 yilda asos solingan. AQShning harbiy-dengiz bazasi.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari    Florida shaharlari
Jyuri

Jyuri (ing . va frans. jury, lotincha juro — qasamyod qilaman) — 1) tanlovlar, koʻrgazmalar, sport musobaqalari va sh. k.da mukofotlar berish masalasini hal qiluvchi mutaxassislar guruhi; 2) jinoyat protsessida fuqaroviy va jinoiy ishlarni koʻrishda qatnashuvchi noprofessional sudyalar — maslahatchilar hayʼati.

Manbalar
Jo'va

Joʻva — oshxona anjomi hisoblanadi, u asosan xamirni yoyish uchun moʻljallangan. U silindrsimon yoki vereten shaklida boʻladi.

Tarixi 
Joʻvaning tarixi uzoq vaqtga borib taqaladi. Etrusklar taxminan 3000 yil oldin tosh joʻvadan foydalanishgan. Dunyoning boshqa mamlakatlarida xamirni yoyish uchun loyli va yogʻochli tsilindrlardan foydalanilgan. XIX asrning oxirida Jon Rid ismli odam oʻrtada yogʻoch silindrli va ikkala tomonida tutqichlari boʻlgan standart zamonaviy joʻvani ixtiro qilgan. Ushbu vositaning asosiy maqsadi xamirni tayyorlashdan oldin yoyishdir.

Tuzilishi 
Qoidaga koʻra, joʻvaning materiali qatron boʻlmagan yogʻoch, metall, shisha yoki toshdan tashkil topadi. Odatda joʻva ikki yoki kamdan-kam hollarda bitta tutqichga ega. Nostandart tuzilmadagi joʻva mavjud: ishlatishdan oldin iliq suv quyilgan plastik ichi mavjud.

Matolarni tekislovchi joʻva 
Kiyim dazmollari juda uzoq vaqtdan buyon mavjud. M. a. IV asrda Qadimgi Yunonistonda zigʻir matosidan kiyimlarni dumaloq oʻramgaga oʻxshash qayniq metall tayoq yordamida qoʻllangan.

Rossiyada matoga joʻva (katok, katalka) oʻralgan va rubel bilan tekislangan.

Ommaviy madaniyatda 
Ommaviy madaniyatda joʻvaning oʻrni — bu, ayniqsa, oilaviy nizolar paytida, hissiy jihatdan gʻazabda boʻlgan uy bekasi qoʻlidagi sovuq qurol ushlagan obyekt. Xotin erini (aytaylik, xiyonat, mastlik uchun) aynan u bilan kaltaklagani haqida haqiqiy holatlar maʼlum; natijada „agar ayolning qoʻlida joʻva boʻlsa, har doim ham pirog boʻlavermaydi“ degan gap mavjud.

Galereya

Eslatmalar

Adabiyotlar 

 Skalki xozyaystvennie // Tovarniy slovar / I. A. Pugachyov (glavniy redaktor). — M.: Gosudarstvennoe izdatelstvo torgovoy literaturi, 1960. — T. VIII. — Stb. 176
Pages with unreviewed translations
Joʻji ulusi

Joʻji ulusi - Chingizxon tomonidan 1224 y. qilingan taqsimga koʻra Joʻjixon va uning xonadoniga merosiy boʻlib tekkan yer mulki. Unga Irtish daryosidan Uralga qadar va undan Gʻarbga tomon "moʻgʻul otlari tuyogʻi yetgunga qadar" boʻlgan yerlar kirgan; Janubda J. u. Chigʻatoy ulusi bilan chegaradosh boʻlgan. Shim. Xorazm, Amudaryo va Sirdaryoning quyi etaklari ham J. u.ga tobe boʻlgan. Joʻjixonning qarorgohi Irtish daryosi vodiysida boʻlgan. Botuxonning Sharqiy Yevropaga qilgan istilochilik yurishlari natijasida J. u. juda ulkan hududni qamrab olgan va u 13-asr oʻrtalariga kelib Moʻgʻullar davlatida amalda mustaqil boʻlgan (yana q. Oltin Oʻrda).

Manbalar 

Tarixiy davlatlar
XIII asr
Joʻjixon

Joʻjixon, Joʻchi, Joʻji, Chjochi (taxminan 1184—1227) — moʻgʻullarning yirik sarkardasi, Chingizxonning katta oʻgʻli; uning harbiy rejalarini roʻyobga chiqargan. Rivoyatlarga koʻra, Chingizxonning xotini Borte (Boʻrta fujin) homiladorlik paytida markit qabilasi tomonidan asirlikka olingan. Keyinchalik uni asirlikdan xalos etishgach, Joʻjixon tugʻilgan. Abulgʻoziy Bahodirxonning yozishiga koʻra, "Joʻchi"ning maʼnosi "mehmon" boʻlgan ("Shajarayi turk", 47-6.). Joʻjixon Xitoy (1211 — 15), Oʻrta Osiyo (1219—21), Dashti Qipchoqni bosib olishda faol ish-tirok etgan. Joʻjixon boshchiligidagi 20 ming nafar moʻgʻul qoʻshini Irgʻiz daryosi boʻyidagi jangda Muhammad Xorazmshohning 60 minglik qoʻshini bilan jang qilgan, bu islom lashkarlarining moʻgʻullar bilan dastlabki toʻqnashuvi boʻlgan. Faqatgina Jaloliddin Manguberdinmng harbiy mahoratigina Xorazmshoh qoʻshinini magʻlubiyatdan saqlab qolgan. Chingizxon qoʻshini Oʻrta Osiyoga yurish qilganda otasi Joʻjixonni Sirdaryo boʻyidagi Jand, Oʻzgand, Sigʻnoq kabi shahar, qalʼalarni egallashga buyurgan. Joʻjixon bu qalʼalarni olgach, ukalari Chigʻatoy va Oʻktoyxon bilan birgalikda Xorazm poytaxti Urganchnsh qamal qilgan, shaharni yetti oylik janglardan soʻnggina egallagan. Chingizxon moʻgʻullar zabt etgan yerlarni oʻgʻillariga taqsimlab berganida (1224) Joʻjixonga Irtishdan Uralgacha va undan Gʻarbga tomon choʻzilgan yerlar mulk qilib berilgan (qarang Joʻji ulusi). Joʻjixon Sharqiy Yevropaga qilmoqchi boʻlgan harbiy yurishi boshlanmasidan oldin vafot etgan; baʼzi maʼlumotlarga koʻra, Joʻjixonni markaziy hokimiyatdan ajralib chiqmoqchi ekanlikda gumonsiragan Chingizxon maxfiy buyruq berib qatl ettirgan. Joʻjixonning qabri Jezqazgʻan sh. (Qozogʻiston)dan 45 km. shim.-sharqda, Qora-Kengir daryosining soʻl qirgʻogʻida joylashgan.

Faxriddin Hasanov.

Manbalar 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1227-yilda vafot etganlar
Oltin Oʻrda hukmdorlari
Joʻy

Joʻy — ayriq, kanal (tarixiy manbalarda). hozirgi paytda esa, asosan, Buxoro va Samarqand viloyatlarida ariq, baʼzan kichikroq kanal J. deb ataladi. Xoz. oʻzbek adabiy tilida bu soʻzning kichraytirilgan (diminutiv) shakli — joʻyak saqlanib qolgan. J. joy nomlari tarkibida uchraydi (Joʻyidam, Joʻyinav, Joʻyiqoʻrchi va hokazo).

Manbalar
Joʻyi arziz

Joʻyi arziz (fors. — qoʻrgʻoshin ariq) — Afrosiyoʻbni suv bilan taʼminlagan qadimgi kanal. taxminan 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida qurilgan. Joʻyi arziz pishiq gishtdan qurilib, ichki qismi qalay bilan qoplanganligi uchun tarixiy manbalarda „Joʻyi arziz“ nomi bilan tilga olinadi. Joʻyi arziz krldikdarini 1946 yilda arxeolog A. I. Terenojkin Samarkand dehqon bozorining roʻparasidan topgan. Joʻyi arziz kattaligi 59×40×9 sm, 42×42×9 sm, 28×49×9 sm, 36×49×9 sm lik pishiq gʻisht bilan kul aralash ohak qorishmasidan qurilgan. Samarqandni suv bilan taʼmin etishda muhim inshoot boʻlgan Joʻyi arzizni muhofaza qilishga alohida ahamiyat berilgan. Is-taxriyning (10-asr) yozishicha, bu inshootga yil davomida qarab turish otashparastlar zimmasiga yuklangan. Bu xizmatlari uchun ular jon soligʻidan ozod etilgan. Joʻyi arziz 1220-yil moʻgʻullar tomonidan vayron qilingach, Afrosiyob suvsiz qolib, xarobaga aylangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston tarixi
Oʻzbekiston arxeologiyasi
Samarqand viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Kanallar
Joʻka

Joʻka () — joʻkadoshlar oilasiga mansub buta va daraxtlar turkumi. Oʻzbekistonda 9 turi oʻstiriladi. 3 turi — yirik bargli joʻka, mayda bargli joʻka va yuraksimon bargli joʻka dorivor hisoblanadi. Ular boʻyi 25 m gacha keladigan daraxtlardir. 300—400 yil usadi. Barglari uzun bandli, ketma-ket joylashgan. Gullari tarkibida efir moyi, S vitamin, karotin va b. moddalar bor. Quritilgan bargi va preparatlari terlatuvchi dori sifatida, shuningdek, damlamasi ogʻizni chayqash uchun ishlatiladi. Yogʻochi oq, yumshoq boʻlib, mebel, faner va b. tayyorlashda ishlatiladi.

Yana qarang 
 Lipa

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Dorivor oʻsimliklar
Joʻn kanali

Joʻn kanali – Toshkent viloyatidagi kanal. Toshkent shimolining janubi sharqiy qismidan oʻtadigan Salor kanalining suv taqsimlagichidan boshlanadi. Tugash joyi Bo‘zsuv kanali. Kanalning Toshkent ichidan oqib oʻtuvchi qismi atrofida qadimgi Shoshtepa va Qovunchitepa xarobalari joylashgan.

Tavsifi 
Uzunligi 54 km. Eng qadimgi kanallardan biri. Shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga egri-bugri boʻlib oqadi. Maksimal suv sarfi 32,0 m³/sek. Eni 4-9 m, chuqurligi 2—3,5 m. Atrofdagi yerlarni sugorish uchun kanaldan juda koʻp tarmoqlar chiqarilgan. Kanalning koʻp qismi jarlik va noqulay joylardan oʻtadi. 1927—28-yillarda kanal gidrotexnik inshootlar bilan toʻla taʼminlandi. Kanal rekonstruksiya qilindi va yoʻnalishi yildan yilga toʻgʻrilanib, uzaytirib borildi. Bosh qismi betonlashtirilgan. Joʻn kanali Yangiyoʻl tumanida 20 ming ga dan koʻproq yerni sugoradi. Shu tuman hududida ariqlarga boʻlinib tugaydi.

Kanal oqimi 

Joʻn, Boʻrijar kanalining Salor daryosiga quyilish joyi yaqinidagi, Joʻn-Salor suv ajratgichidan hosil boʻladi. Suv ajratuvchi qurilma Toshkent shahrining janubi-gʻarbiy chekkasida, Shoshtepa koʻchasi va Sergeli shossesi kesishmasida joylashgan.

Poytaxt ichida kanal Sergeli tumani hududidan, Shoshtepa koʻchasi va Salor kanali oraligʻidan oʻtadi. Shahar chegarasidan chiqib, Toshkent viloyatining Zangiota va Yangiyoʻl tumanlaridan oqib oʻtadi. M-34 va M-39 avtomobil yoʻllari (Katta Oʻzbekiston magistrali), Toshkent-Samarqand va Keles-Oʻzbekiston temir yoʻl liniyalarini kesib oʻtadi.

Yangiyoʻl tumani hududida Joʻn bir necha sugʻorish ariqlariga boʻlinadi. „Toshkent qadimiy madaniyatining kelib chiqishi“ asariga koʻra, kanal suvining bir qismi Bo‘zsuvga qoʻyiladi. Joʻn suvlarining oʻrta Boʻzsuvga oqib oʻtadigan joyi Oʻzbekiston va Qozogʻiston chegarasida, Qumchuqkoʻl aholi punkti yaqinida joylashgan. Suvning bir qismi Qoraqulduq kanaliga qoʻshiladi.

Daryo boʻyi madaniyati 
Joʻn kanalining chap va oʻng sohillarida Shoshtepa xarobalari joylashgan boʻlib ulardan biri tik va baland, ikkinchisi yassiroq ulkan tepaliklardan iborat. Umumiy maydoni taxminan 25 ga. Ariqning chap sohilida joylashgan balandligi 18–19 m li tik tepa ilk istehkomli qishloq xarobasi boʻlib, uning ostki madaniy qatlamlaridan qadimiy dehqonchilik madaniyatining soʻnggi bosqichi (mil. av. VI-IVasrlar)da yashagan oʻtroq ziroatkor aholi turar joylarining qoldiqlari saqlanib qolgan.

Bundan tashqari daryo boʻyida Qovunchi madaniyatining bir qismi boʻlgan turar joy xarobalari topilgan. Tekshiruv davomida uylar asosan xom va pishiq gʻishtdan yasalgani aniqlangan, bundan tashqari qazishmalarda qabrlar, taqinchoq hamda qoʻl tegirmonlari topilgan.

Manbalar 

Kanallar
Toshkent kanallari
Toshkent daryolari
Toshkent viloyati kanallari
Zangiota tumani daryolari
Yangiyoʻl tumani daryolari
Chinoz tumani daryolari
Salor tarmogʻi‎
Boʻzsuvga oqadigan kanallar
Chirchiq suv havzasi
Toshkent geografiyasi
Nurali Joʻrayev

Nurali Joʻrayev (1941.10.7, Baliqchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1990). Namangan pedagogika institutining matematika fakultetini tugatgan (1966). 1966-yildan Balikchi tumanidagi 1-mak-tabda, soʻngra 14-maktabda matematika oʻqituvchisi. 1998-yildan nafaqada. J. darslarni qiziqarli, koʻrgazmali qurollar va texnika vositalaridan foydalangan qolda oʻtgan; u maktabda zamonaviy matematika kabinetini tashkil etgan. J. yuqori sinf oʻquvchilarini fan yoʻnalishlari boʻyicha oʻqitish tashabbuskori.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Toʻxtamurod Joʻrayev

Toʻxtamurod Joʻrayevich Joʻrayev (1934.25.10, Toshkent — 2009.14.09, Toshkent) — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), Oʻzbekistonda xizmtg koʻrsatgan fan arbobi (1991), fizika-matematika fanlari doktori (1972), professor (1973). Toshkent Davlat Universiteti ni tugatgan (1958), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika pa inshootlarni n g seysmik mustahkamligi instituti direktori (1974-85), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutida direktor (1985—92 va 1997-yildan), Toshkent Davlat Universiteti rektori (1992— 95), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidenti (1995— 2000). Ilmiy ishlari xususiy hosilali differensial tenglamalar va chegaraviy qatlam nazariyasiga oid. Uning aralash va aralash-qoʻshma tipli tenglamalarga oid ishlarida yangi chegaraviy masalalar oʻrganilib, muhim na-tijalar olingan; matematik fizikada muhim tatbiklarga ega boʻlgan chegara-viy qatlam nazariyasiga oid ishlarining axdmiyati katta. J. bir qancha xalqaro akademiyalar va xalkaro jamiyatlar aʼzosi. Koʻp jildli (1-, 2-j., T., 1999) "Oliy matematika asoslari" darsligi hammuallifi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi (1992— 95), 1-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974). "Doʻstlik" (1996), "Mehnat shuhrati" (1999) ordenlari bilan mukofotlangan.

Manbalar 

 Krayevie zadachi dlya uravneniy smeshannogo i smeshanno-sostavnogo tipov, T., 1979.

Matematiklar
Mexaniklar
1934-yilda tugʻilganlar
2009-yilda vafot etganlar
25-dekabrda tugʻilganlar
14-sentabrda vafot etganlar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arboblari
Frunze Joʻrayev

Frunze Sodiqovich Joʻrayev (1929.12.11, Buxoro) — teatrshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1952). Hamza nomidagi Sanʼatshunoslik institutida kichik ilmiy xodim (1952-55, 1958-68), keyinchalik katta ilmiy xodim (1968— 70 va 1984—92), respublika gazetalarida adabiy xodim (1955—58), Madaniyat ishlari vazirligida repertuar tahrir hayʼati bosh muharriri (1970— 73); teatr va musiqa tashkilotlari bosh boshqarmasi boshligʻi (1981—84). Navoiy teatri direktori (1978—81).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1929-yilda tugʻilganlar
12-noyabrda tugʻilganlar
Gulsum Joʻrayeva

Gulsum Temirovna Joʻrayeva (1954.24.6, Vobkent tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1975). 1975-yildan Vobkent tumanidagi 8-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. J. taʼlim-tarbiya jarayonida yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi. Maktabda oʻzbek tili va adabiyoti boʻyicha sinfdan tashqari ishlarni tashkil etib, oʻquvchilarning yozma va ogʻzaki nutqini rivojlantirish, oʻzbek xalqining boy adabiy merosini urganish va shu orkali ularning maʼnaviyatini shakllantirishga katta eʼtibor beradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Vobkent tumanida tugʻilganlar
Joʻrchi

Joʻrchi, kal jurchi (Neophron percnopterus) — qarchigʻaylar oilasiga mansub yirtqich qush. Boʻyi 60—70 sm, vazni 2,5 kg gacha. Janubiy Yevropa, Afrika, Hindiston va Osiyoning gʻarbiy qismida yashaydi. Oʻzbekistonda togʻ etaklari va Qarshi choʻlida uchraydi. Tuxum qoʻyish davrida togʻ, qir va jarliklarda, boshqa davrda esa ochiq tekisliklarda, shahar va qishloqlarda yashaydi. Qoya va jarlikka in quradi. Aprel—mayda 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 40 kungacha bosib yotadi. Joʻjalari iyul—avgustda uchirma boʻladi. Jo‘rchi asosan, oʻlimtiklar va har xil tashlandiqlar bilan oziqlanadi.

Manbalar 

Qushlar
Joʻsha

Joʻsha — kizil gil (kesak). Kulolchilikda rang tayyorlashda muhim xom ashyo hisoblanadi. Sopol idishlarga kizil rang yoki naqsh berishda qoʻllanadi. Buning uchun buyum suvda suyultirilgan J.ga chayib olinadi yoki suyuklik bilan unga naqsh beriladi. J. Oʻzbekistonning ayrim joylari (mas, Andijon va Margʻilon) da roʻsha ham deyiladi.

Manbalar
Joʻyaklab ekish

Joʻyaklab ekish — qishloq xoʻjaligi ekinlarini joʻyakning ikki tomoniga yoki ikki qirgʻogʻiga ekish. Poliz ekinlari, tomorqa xoʻjaliklarida pomidor, kartoshka, makkajoʻxori yetishtirishda qoʻllanadi.

Manbalar
Jhukar madaniyati

Jhukar madaniyati - jez davri madaniyati (mil. av. 2-ming yillik oʻrtalari). 1928 yilda hind arxeologi N. Mad-jumdar Jhukar aholi turar joyi (Pokistonning Sind viloyati)dan topgan. J. m.ning asosiy yodgorliklari — Jhukar, Lohumjodaro va Chanxudaro (2 katlam). J. m. uylari pishiq gʻishtdan, oʻchoqlar qurilganligi bilan oʻziga xos. Sopol idishlaridagi geometrik va oʻsimliksimon naqshlar sargʻish fonda qora va qizil boʻyoq bilan chizilgan. Jez buyumlaridan keng foydalanilgan (bolta, bandak, tamgʻa va hokazo). Tamgʻamuhrlar sopol, toshdan tayyorlangan, turli geometrik shakllar, baʼzan hayvonlarning rasmlari bilan bezatilgan. J. m.ning tamgʻa-muhrlari Harappa tamgʻamuhrlaridan yozuvi yoʻqligi bilan farq qiladi. J. m. koʻp jihatdan Balujiston, Shim. Eron va Oʻrta Osiyo madaniyatiga oʻxshab ketadi.

Ad..Masson V. M., Drevnezemledelcheskaya kultura Margiani, M., L., 1959.

Manbalar 

Arxeologiya
Zabaykalye

Zabaykalye — Baykal koʻlidan sharkda joylashgan togʻli hudud. Shim. dan janubga 1000 km ga choʻzilgan. Aksari oʻrtacha balandlikdagi (1200–1300 m) togʻlar oʻlkasi; shim. va gʻarbda baland togʻlar (3000 m gacha) bilan oʻralgan. Z.ning 2/3 qismi granitlardan tuzilgan. Oltin, titan, temir, rux, qoʻngʻir koʻmir va toshkoʻmir konlari bor. Z.ning shim.gʻarbiy qismida Baykal boʻyi baland tizmalari (Hamar-Daban, Barguzin, Jida, bal. 2500–3000 m gacha) va 3. togʻlari hamda katta soyliklar joylashgan. Bu qismida 9—10 balli, sharkroqdagi oʻrtacha, past togʻlarda va yassi tekisliklarda 6—7 balli zilzila boʻlib turadi. Iklimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —20° (—35° gacha), iyulniki soyliklarda 15°, togʻlarda 7—10°. Yiliga oʻrtacha 250 mm dan 1000 mm gacha yogʻin tushadi. Yirik daryolari: Vitim, Olyokma, Selenga, Shilka, Argun. Koʻllari: Baykal, Torey, Baunt, Yeravnoye, Gusinoye.

Manbalar
Galina Zagurskaya

Galina Nikolayevna Zagurskaya (27-aprel 1905-yil, Irkutsk – 16-noyabr 1978-yil, Toshkent) – aktrisa va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1944). Irkutsk balet maktabini tugatgan (1922). 1937-yildan Toshkentda, Maksim Gorkiy teatrida aktrisa. Yaratgan obrazlari psixologik chuqur va joʻshqinligi, harakat va nutq madaniyatining mukammalligi bilan harakterlanadi. Ijobiy va salbiy, fojiaviy va hajviy rollarni bir xilda mahorat bilan ijro etgan. Eng yaxshi rollari: Varvara, Kruchinina („Momaqaldiroq“, „Aybsiz aybdorlar“), Yelena, Vasilisa Karpovna („Meshchanlar“, „Tubanlikda“), Anna Karenina („Anna Karenina“), Ranevskaya („Olchazor“), Saburova („Yagona guvoh“), Diana („It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi“), Mirandolina („Mehmonxona bekasi“), Jamila, Maysara („Boy ila xizmatchi“, „Maysaraning ishi“), Toʻlgʻanoy („Momo yer“) va boshqalar. Rejissor sifatida „Etik kiygan mushuk“, „It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi“, „Jizzaki“, „Kichkintoy Dorrit“, „Uch xapdori“ kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1971).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
SSSR xalq artistlari
Oʻzbekiston teatr rejissyorlari
Zaydiylar

Zaydiylar — shialikda vujudga kelgan firqa tarafdorlari, 8-asr oʻrtalarida paydo boʻlgan. Arab xalifaligida ziddiyatlar keskinlashib, zodagonlar oʻrtasidagi kurash kuchaygan, umaviylar hokimiyati inqirozga uchragan davrda vujudga kelgan. Firqa shialarning 5-imomi Muhammad al-Bokirning ukasi Zayd ibn Ali nomi bilan atalgan. Mu-hammad al-Bokirning sustligidan norozi boʻlgan shialarning ichidan Zayd oʻz tarafdorlarini toʻplab, umaviylar hokimiyatiga qarshi 739-yilda isyon koʻtardi. Zayd 740-yil xalifa Hishom (724—743) qoʻshinlari bilan boʻlgan jangda halok boʻldi. Uning tarafdorlari keyin ham oliy hokimiyatni Ali avlo-diga berishni talab qilib, xalifalar hokimiyatiga qarshi koʻp marta isyon koʻtardilar.

864-yilda 3. qoʻzgʻoloni Shim. Eronda gʻalaba qilib, mustaqil davlat vujudga keldi. Tabariston, Daylom, Gilon viloyatlarini oʻz ichiga olgan bu mus-taqil davlatdagi 3. imomlari 300-yilcha hukmronlik qilganlar. 901-yilda 3. Yamanda ham hokimiyatni qoʻlga kiritib, mustaqil davlat tuzdilar. Yamanda 3. hukmronligi 1972-yil 26 sent. inqilobigacha, yaʼni Yaman respublika deb eʼlon qilinguncha davom etdi.

3. Zaydni soʻnggi 5-imom x.isoblab, undan keyingi shia imomlarini tan olmaydilar. Ular oʻz aqidalari va marosimlari jihatidan shialar va sunniylar oʻrtasida turib, har ikkala oqimga nisbatan murosasozlik yoʻlini tutadilar. 3. yashiringan imom Mahdiyga ishonmasliklari, Alidan ilgarigi uch xalifa (Abu Bakr, Umar, Us-mon)ni laʼnatlamasliklari, taqiyya prinsipini va mutʼa (yoki siygʻa) nikohini inkor etishlari bilan shialardan, avliyolar va mozorlarga sigʻinishni hamda darvishlik va zohidlikni inkor etishlari bilan sunniylardan ajralib turadilar. Oʻz aqidalarida moʻʼtaziliylardan iroda erkinligi va Kurʼonni Alloh yaratganligini, xorijiylarlzm esa diniy eʼtiqodni amaliy faoliyat bilan mustahkamlash qoidasini qabul qilib olganlar. Hozirgi Yaman aholisining yarmidan koʻprogʻi 3. firqasiga mansub. 3. Saudiya Arabistonida, Pokiston va b. davlatlarda ham bor.

Yana qarang 

 Shialik

Manbalar 

Shia oqimlari
Ananiash Zayonchkovskiy

Ananiash Zayonchkovskiy (Ananiash Zajaczkowski; 1903-yil 12-noyabr, Vilnyus – 1970-yil 6-aprel, Rim) – polyak sharqshunosi. Polsha Fanlar Akademiyasi akademigi (1952). Krakov unining sharq tillari fakultetida oʻqigan (1925—1929). Varshava universiteti professor (1935). Polsha FA Sharqshunoslik instituti direktori (1953—1968). Turkiy xalqlarning tili, tarixi, madaniyatiga oid koʻpgina asarlar muallifi. Mamluklar davlati, Xazar xoqonligi, Oltin Oʻrdaning etnik tarkibiga bagʻishlangan tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega. U turkiy xalqlarning tarqalish yoʻllarini, usmonli turklar adabiy yodgorliklari va paleografiyasini oʻrgangan.

Manbalar 

1903-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
Zaytundoshlar

Zaytundoshlar () — doim yashil daraxt va butalar oilasi. Gullari roʻvaksimon toʻpgulda oʻrnashgan, toʻgʻri, qoʻshgulqoʻrgʻonli, ikki, baʼzan ayrim jinsli, kosachasi mayda, koʻpincha, toʻrt tishli. Changchisi ikkita, urugʻchisi bitta. Urugʻkurtagi ikki yoki undan ortiq boʻlib, odatda, faqat bittasigina uruqqa aylanadi. Mevasi har xil — koʻsakcha, qanotcha, danakcha yoki rezavormeva. Z.ning 600 turini birlashtirgan 29 turkumi bor. Tropik, subtropik va moʻʼtadil iqlimli mamlakatlarda, asosan, Shimoliy yarim sharda koʻp. Ekiladigan Z.ning mevasi tuzlangan va konservalangan holda isteʼmol qilinadi. Dorivor va yirik gulli zaytundan efir moyi olinadi. Nastarin, ligustrum va b. manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologiya
Aleksandr Zaytsev

Aleksandr Mixaylovich Zaytsev (1841.20.6, Qozon 1910.19.8) – rus organik kimyogari, Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1885). Qozon universitetining professor (1871). Dietilkarbinolni sintez qilgan va organik birikmalarning yangi sinfi – laktonlarni kashf etgan (1873). Galogenvodorodlarning toʻyinmagan uglevodorodlarga birikish va galogenvodorodlarning alkilgalogenidlardan ajralish qonuniyatini kashf etgan (bu qonuniyat Zaytsev qoidasi deb ataladi). Alkilgalogenid bilan keton aralashmasiga rux taʼsir ettirib, uchlamchi toʻyingan spirt sintez qilishning yangi usulini taklif etgan (1885). Rux organik birikmalar yordamida ketonlardan uchlamchi spirtlar olish usulini ishlab chiqqan (bu usul Zaytsev reaksiyasi deb ataladi). Shogirdlari bilan bir qancha toʻyinmagan uglevodorodlar (butilen, diallil va boshqalar) sintez qilgan.

Manbalar 

Kimyogarlar
1910-yilda vafot etganlar
1841-yilda tugʻilganlar
Sergo Zakariadze

Sergey Aleksandrovich Zakariadze [1909.18.6 (1.7), Boku 1971.13.4, Tbilisi] – gruzin aktyori. 1928—56 yillar Marjanishvili iomidagi, 1956-yildan Shota Rustaveli nomidagi gruzin teatrlarida aktyor (1969-yildan badiiy rahbar). Murakkab harakterli kishilar obrazini yuksak sanʼat bilan yaratgan. Domentiya („Uchqundan…“), Gigauri („Uning yulduzi“), Edip („Shoh Edip“) va b. teatr sahnasida oʻynagan eng yaxshi rollaridir. Kinoda esa Baratashvili („Georgiy Saakadze“), Bagration („Kutuzov“), Georgiy Maharashvili („Soldat otasi“) kabi badiiy yetuk obrazlar yaratgan.

Manbalar 

 

1909-yilda tugʻilganlar
1-iyulda tugʻilganlar
1971-yilda vafot etganlar
13-aprelda vafot etganlar
Sovet erkak aktyorlari
Zakariyyo

Zakariyyo (زَكَرِيَّا) — Qurʼonda tilga olingan paygʻambarlardan biri, Yahyoning otasi. Qurʼonda 8 joyda zikr qilingan, uning nasabi haqida biron narsa deyilmagan. Qurʼonda aytilishicha, Maryamni tarbiyalayotgan Zakariyyo gʻoyibdan qizga har kun turli taom-u sharbatlar, yangi mevalar inʼom etilayotganini koʻradi. Bu Allohning marhamati ekanligini, uning har narsaga qodirligini biladi va qarib, zaif boʻlib qolgani, befarzandlik dogʻi kuydirayotganini arz etib iltijo bilan Allohdan farzand soʻraydi. Alloh maloikalarni yuborib, unga farzand ato etishligi bashoratini beradi. Farishtalar unga nido qildilar: "(ey, Zakariyyo), Alloh senga Allohning soʻzini tasdiq etadigan, (oʻz qavmiga) xoja boʻladigan, (shahvatlardan oʻzini) tiyadigan va solih paygʻambarlardan boʻladigan Yaxyo ismli farzand xushxabarini berur" (3:39). Shunda Zakariyyo menga keksalik yetgan, xotinim tugʻmas boʻlsa, mendan qanday farzand boʻlsin, dedi. Zakariyyoga belgi berildi: uch kungacha Zakariyyoning tili Allohning zikridan oʻzga soʻzga aylanmay qoldi. Odamlarga esa faqat imoishora bilan muomala qildi. Bu Zakariyyoning xotini homilador boʻlganidan darak edi. Rivoyatda aytilishicha, Zakariyyo shaytonning sotqinligi tufayli shahid boʻlgan.

Manbalar 

 

Paygʻambarlar