Roʻdakiy tumani

Roʻdakiy tumani () – Tojikistonning maʼmuriy-hududiy birligi, respublikaga boʻysunuvchi tuman.

Tarixi

Sovet davrigacha boʻlgan tarixi 
Qadim zamonlardan beri hozirgi Roʻdakiy tumani joylashgan hududda asosiy mashgʻuloti chorvachilik va dehqonchilik boʻlgan odamlar yashagan. Turli davrlarda mahalliy yer va uning aholisi Soʻgʻd, Baqtriya, Sosoniylar davlati, Kushon podsholigi, Somoniylar davlati (IX-X asrlar), Gʻaznaviylar sultonligi (X-XII asrlar), Moʻgʻullar davlati,Temuriylar imperiyasi, Shayboniylar hamda Ashtarxoniylar boshqaruvidagi Buxoro xonligi va Buxoro amirligi (XVIII-XX asr boshlari) tarkibida boʻlgan.

Tuman hududida IX-XII asrlarga oid quyidagi tarixiy-arxeologik joylar aniqlangan: Chorgultepa va Tojxon, jumladan Chorgultepa, Oli Somon, Obi Shifo, Koʻktosh, Qariyai Qamar va Bachamazor qishloqlari; Guliston – Mavlaviy, Sabzikor, Tezgar, Falakon qishloqlari bilan; Rohatiy – Machiton, Nilkon, Teppayi Samarqandi, Simiganj qishloqlari bilan; Chorteppa – Kampir-qalʼa, Shaynak, Mortepa, Chortepa qishloqlari bilan; Esanboy – Namozgoh, Bibihuram, Xoʻja Tutbuloq, shuningdek, Qalʻa-Kofarnixon.

Sovet davri tarixi 
1920—1921-yillarda Oʻrta Osiyoda roʻy bergan inqilobiy voqealar natijasida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi. BXSR tarkibida Hisor bekligi yerlari ham kirgan.

Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazilishi natijasida 1924-yilda Oʻzbekiston SSR tarkibida Tojikiston ASSR tashkil etildi.

1927-yil 17-sentyabrda maʼmuriy-hududiy chegaralanishdan keyin Tojikiston ASSRning Hisor viloyati tarkibida Laqay-Tojik tumani tashkil etildi. Yosh respublika maʼmuriy birligining bu dastlabki nomi hududda yashovchi mahalliy xalqlar – laqaylar va tojiklar sharafiga shunday nomlangan.

1933-yil 7-martda Tojikiston SSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining 1932-yil 29-avgustdagi Farmonini bajarish maqsadida Laqay-Tojik tumani nomi bekor qilindi, yangi nom sifatida tuman markazining geografik nomi – Koʻktosh toponimi qoʻllandi. Tuman esa Tojikiston SSR Stalinobod viloyatining Koʻktosh tumani nomini oldi.

1955-yil 14-sentyabrda Koʻktosh tumani tugatilib, uning hududi qoʻshni Stalinobod tumaniga oʻtkazildi. 1956-yil 20-iyunda Stalinobod tumani markazi Yana-Chirchiq shaharchasidan Koʻktosh shaharchasiga koʻchirildi (1956-yil 1-oktyabrda shaharcha nomi Sardorov Qoraxon shaharchasi deb oʻzgartirildi).

Tojikiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1960-yil 1-noyabrdagi farmoni bilan Stalinobod tumani Stalinobod shahar mehnatkashlari deputatlari kengashining maʼmuriy-xoʻjalik boʻysunishiga oʻtkazildi va Stalinobod shahrining (1961-yildan – Dushanbe shahri) Lenin tumani deb nomlandi.

1961-yil 4-mayda Lenin tumani Stalinobod shahar kengashining maʼmuriy boʻysunuvidan chiqarilib, toʻgʻridan-toʻgʻri respublika organlari boʻysunishiga oʻtkazildi.

1963-yil 4-yanvarda maʼmuriy markazi Sardorov shaharchasi boʻlgan Lenin qishloq tumani respublika boʻysunishiga oʻtkazildi va u oʻtgan oʻn yilliklar davomida saqlanib qoldi.

1965-yil 5-yanvarda Lenin tumanida Lohur, Sultonobod, Tojikiston SSRning 40 yilligi, Qoʻshtepa va Ispechak qishloq kengashlari tuzildi.

Yangi tarixi 
1991-yil 9-sentyabrda Tojikiston mustaqillikka erishgach, Lenin tumani Tojikiston Respublikasi tarkibidagi respublikaga boʻysunuvchi tuman maqomini saqlab qoldi.

2003-yil 21-noyabr sanasidagi Tojikiston Oliy Majlisining 462-sonli Farmoni bilan Lenin tumani nomi buyuk fors shoiri Abu Abdulloh Rudakiy sharafiga Roʻdakiy tumani deb oʻzgartirildi.

2020-yilda tumanning 76,6 km² hududi poytaxt Dushanbega oʻtkazildi.

Geografiyasi 
Roʻdakiy tumani Tojikistonning Hisor vodiysida joylashgan. Shimol va shimoli-sharqda Tojikistonning Varzob, Hisor, Shahrinav, Vahdat tumanlari, gʻarbda Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyati, janub va sharqida Tojikistonning Xatlon viloyatining Qubodiyon, Doʻstiy, Xuroson va Yovon tumanlari bilan chegaradosh.

Roʻdakiy tumanining maʼmuriy markazi – Somoniyon shaharchasi, poytaxt Dushanbedan (temir yoʻl vokzalidan) 17 km janubda, Rangontogʻ togʻ tizmasining shimoliy etagida, Hisor vodiysidan oqib oʻtuvchi Amudaryoning irmogʻi sanaladigan Kofarnihon daryosidan 3 km uzoqlikda, oʻng tomonda joylashgan.

Aholisi 
Tuman aholisi 2017-yil 1-yanvar holatiga koʻra 472 219 kishini tashkil etadi, shu jumladan shahar, uchta shaharcha – Somoniyon (22,6 ming), Mirzo Tursunzoda (18,8 ming), Navobod (9,5 ming) – jami 51 928 kishini tashkil etadi, bu umumiy aholi sonining 11% degani.

Roʻdakiy tumani aholisi 2021-yil 1-yanvar holatiga koʻra 602 740 kishi (95 872 xonadon) boʻlishi kerak edi. Biroq, 218 260 nafar aholi (35 767 xonadon) istiqomat qiladigan tumanning 76 59 gektar yer maydoni Dushanbe shahriga oʻtkazildi.

Maʼmuriy-hududiy boʻlinishi 
Roʻdakiy tumani tarkibiga 3 ta shaharcha – Somoniyon, Navobod va Mirzo Tursunzoda, shuningdek, 13 ta qishloq fuqarolar yigʻinlari (jamoat) bor:

Boshqaruvi 
Tuman maʼmuriyati – hokimyati rahbari Tojikiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tayinlanadigan rais hisoblanadi. Tumanning qonun chiqaruvchi organi – Xalq deputatlari majlisi boʻlib, 5 yil muddatga xalq tomonidan saylanadi.

Sanoat va qishloq xoʻjaligi 
Hozirda tuman hududida 122 sanoat korxonasi, 56 qurilish tashkiloti, 3 transport, 2 togʻ-kon, 10 kommunal va maishiy korxona, 8 bozor, 3 savdo majmuasi faoliyat koʻrsatmoqda.

Tuman aholisi bevosita qishloq xoʻjaligiga aloqador tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanadi. 2017-yil yanvar oyidagi statistik maʼlumotlarga koʻra, tumanda 4 ming 650 dan ortiq fermer va dehqon xoʻjaligi faoliyat yuritmoqda.

Tumanning taniqli shaxslari 
 Abdurahim Hamroevich Rahimov (01.05.1952 – 09.08.2001) – 2001-yil yanvardan 2011-yil 8-sentyabrga qadar Tojikiston Respublikasi Madaniyat vaziri.
 Halimaxon Sulaymonova (1907−…?) – Tojikiston SSR Koʻktosh viloyatining Kaganovich nomidagi kolxozning paxtani qoʻlda terish rekordchisi, ikki marta Sotsialistik Mehnat Qahramoni va „Oʻroq va bolgʻa“ oltin medallari (1947, 1948), Lenin ordeni va ikkita Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1944, 1946) sohibasi.
 Karomatullo Qurbonov (1961-1992) – mashhur tojik xonandasi, sozandasi va bastakori, estrada yoʻnalishida xalq qoʻshiqlarini qayta ishlash muallifi va ijrochisi – „Gulshan“ Tojikiston davlat vokal-instrumental ansambli solisti. Roʻdakiyliklar xalq hofizi va hamyurti xotirasi sharafiga tuman markazi – Somoniyon shaharchasida haykalini oʻrnatgan.
 Ibrohimbek Laqay (1889−1931) – shoʻro hukumati oʻrnatilishiga qarshi kurashgan xalq qahramoni, bosmachi. Chekaboy toʻqsaboning oʻgʻli, Koʻktosh qishlogʻida tugʻilgan. Laqay urugʻi oqsoqoli. 1921—1931-yillarda Tojikiston va Oʻzbekistonning janubiy viloyatlarida (Sharqiy Buxoroda) bosmachilar harakatiga rahbari.
 Mirzomurod Rahimov (1960−1980) – baynalmilalchi-jangchi, Lenin tumani Chortepa qishlogʻida tugʻilgan; 1980-yil 3-avgust – jangda qahramonlarcha halok boʻlgan, oʻzini fidokorona oʻqqa tutib, safdoshlarini qutqargan. Harbiy jasorati uchun vafotidan keyin Qizil Yulduz ordeni bilan taqdirlangan.
 Muqim Sultonov (1894-1975) – Shoʻriyonbosh qishloqdagi qizil tayoq dehqon otryadi komandiri. Laqay tumani „Qizil yulduz“ kolxozi raisi; shoʻrolarga qarshi kurashgan – Ibrohimbekni qoʻlga olish (1931-yil 23-iyun) ishtirokchisi . Lenin ordeni, ikkita Qizil Bayroq ordeni kavaleri .
 Qoraxon Sardarov (1905-1952) – Koʻktosh qizil tayoq dehqon otryadi komandiri, Laqay tumanida Sovet hokimiyatini oʻrnatish faoli; Tojikiston SSR Mehnat Qizil Bayroq ordeni kavaleri (1930), ikkita RSFSR Qizil Bayroq ordeni (1926, 1932) sohibi .
 Quvondiq Tashev (1882-1938) – qizil tayoq dehqon otryadi komandiri, Laqay tumanida Sovet hokimiyatini oʻrnatish faoli, 1920-1930 yillarda Tojikistonda bosmachilarga qarshi kurash qahramoni. Unga atab Somoniyon shaharchasida yodgorlik oʻrnatilgan.
 Qumrixon Abdurahimova (taxminan 1920−..?) – Sotsialistik mehnat arbobi, kolxozchi, Tojikiston SSR Stalinobod viloyati Koʻktosh tumanidagi Kaganovich nomidagi kolxozning paxtani qoʻlda terish rekordchisi, Sotsialistik Mehnat Qahramoni, Lenin ordeni sohibasi (1948-yil).
 Rahmonqul Jabarov (1902−..?) – Tojikiston SSR Stalinobod viloyati Koʻktosh tumanidagi Kaganovich nomidagi kolxoz raisi (1930—1950); Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1947-yil), uchta Lenin ordeni (1944, 1947, 1948), Vatan urushi (1946) ordeni sohibi .
 Semyon Alekseevich Zinovyev (1907−..?) – 1937—1941-yillarda Tojikiston SSR Kommunistik partiyasi Koʻktosh tuman qoʻmitasi birinchi kotibi.
 Sergey Dmitrievich Kotov (1911-1981) – Lenin tumanidagi A. S. Pushkin nomidagi 1-sonli maktab tarix oʻqituvchisi. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi; Buxenvald konslageri asiri (Germaniya), ushbu konslagerda fashistlarga qarshilik koʻrsatish tashkilotchilaridan biri (1943-1945); Qizil Yulduz ordeni kavaleri.
 Xojiraxon Rasulova (1917 – taxminan 1987-yil) – Tojikiston SSR Koʻktosh tumanidagi „Qizil yulduz“ fermer xoʻjaligi paxtani qoʻlda terish rekordchisi, SSSR Sotsialistik Mehnat Qahramoni, ikkita Lenin ordeni (1947, 1948), Mehnat Qizil Bayroq ordenlari (1946, 1957) sohibasi.
 Yoʻldosh Sohibnazarov (1902-1979) – qizil tayoq dehqon otryadi komandiri, Laqay tumanida Sovet hokimiyatini oʻrnatish faoli, 1920-1930-yillarda Tojikistonda bosmachilarga qarshi kurash qahramoni, davlat arbobi. Lenin ordeni kavaleri .
 Zaynabbibi Qurbonova (1887−1928) – birinchi sovet tojik ayolrahbari – Tojikiston ASSR Laqay tumani mehnatkashlar deputatlari kengashi ijroiya qoʻmitasi raisi .

Yodgorliklari 
 Abu Abdulloh Rudakiy haykali – Fors va tojik mumtoz adabiyotining asoschisining haykali. 2003-yilda tuman markazi – Somoniyon shaharchasining markaziy maydoniga oʻrnatilgan. Ayni yilda tuman nomi shoir sharafiga Roʻdakiy deb qayta nomlandi
 Vladimir Ilich Lenin haykali – dunyodagi birinchi sotsialistik davlat – Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqining asoschisi; 2003-yilgacha u tuman markazining markaziy maydonida Lenin haykali turgan boʻlsa, hozirda saqlanib qolmagan. Leninning yana bir haykali oldin „Moskva“ kolxozining „Partizani Surx“ maktabi oldida turar edi, hozirda Roʻdakiy tumanidagi Harbiy va mehnat shon-sharafi yodgorlik majmuasi hududida joylashgan.
 Tojik askari haykali- tojik sovet askarining ramziy haykali. Ikkinchi jahon urushi davrida SSSR va Yevropa xalqlarini fashistlar, Gitler Germaniyasi zulmidan ozod qilgan askarlar sharafiga 1975-yilda – Ulugʻ Vatan urushining 30 yilligiga bagʻishlab qoʻyilgan. Roʻdakiy tumani Harbiy va mehnat shon-sharafi yodgorlik majmuasi markazida oʻrnatilgan.
 Karomatullo Qurbonov (1961−1992) haykali – mashhur tojik qoʻshiqchisi va bastakori, estrada sanʼatida xalq qoʻshiqlarini estrada yoʻnalishida qayta kuylagan muallif va ijrochi – „Gulshan“ Tojikiston davlat vokal-instrumental ansambli solisti. Karomatullo Qurbonov haykali tuman markazi – Somoniyon shaharchasida oʻrnatilgan .
 Mixail Abramovich Plavelskiy (1908−1931) haykali – Y. M. Sverdlov nomidagi alohida Stalinobod aviatsiya otryadining harbiy uchuvchisi, jangovar topshiriqni bajarayotib asirga olingan va 1931-yil 11-aprelda Xoji Bebok dovonida bosmachilar tomonidan oʻldirilgan. Dovon keyinchalik „Gardani kushti“ (oʻzbekcha: „kesilgan boʻyin“) deb nomlagan. Uchuvchi M. A. Plavelskiy haykali Dushanbedan Boxtarga olib boruvchi avtomagistralning ayrilishiga oʻrnatilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Axror Tabarov. Noxiyai Lenin dar masiri tarix (Lenin tumani tarix jarayonlarida). Dushanbe, 1997-yil.
 Xolmahmad Mashrabov. Az sohili Eloq to Reyxstag (Iloq sohilidan Reyxstaggacha). Dushanbe, „Donish“ nashriyoti, 2005-yil

Tojikiston aholi punktlari
Tojikiston tumanlari