Yevropa tipratikani

Yevropa tipratikani (Erinaceus europaeus), shuningdek, Gʻarbiy Yevropa tipratikani yoki oddiy tipratikan sifatida ham maʼlum, ushbu tipratikan turi Iberiya va Italiyaning shimoliy qismida, Skandinaviyada va Britaniyaning gʻarbiy orollarida koʻp uchraydi. Ushbu tur tipratikanlarning eng keng tarqalgan turi boʻlib, turli xil yashash muhitlarida ham omon qolishga moslashgan. Ushbu tur taniqli boʻlib, Yevropa bogʻlarining sevimli hayvonlaridan biri va bir qator bogʻ zararkunandalarini isteʼmol qilib bogʻlarga katta foyda keltiradi. Hozirgi vaqtda populyatsiyalari oʻz hududining katta qismida barqaror boʻlsa-da, Buyuk Britaniyada keskin kamayib bormoqda, u hozir Qizil roʻyxatga kiritilgan, yaʼni u mahalliy yoʻq boʻlib ketish xavfi ostida hisoblanadi. Oʻzining arealidan tashqarida, ushbu tur oʻn toʻqqizinchi asr oxiri va XX asr boshlarida Yangi Zelandiyaga olib kelingan.

Morfologiyasi 

Yevropa tipratikani ixtisoslashtirilmagan oyoq-qoʻllari kamarlaridan tuzilgan. U jigarrang tusda boʻlib, tanasi 6000 tagacha jigarrang va oq tikanlar bilan qoplangan. Bosh va tananing uzunligi ~ . Dumi juda qisqa boʻlib, odatda 20 dan 30 mmgacha keladi. Ogʻirligi sutdan ajratilganda 120 gramm, balogʻat yoshida esa 1100 grammgacha boʻlishi mumkin. Maksimal qayd etilgan vazn — 2000 gramm, ammo bir nechta yovvoyi turlari hatto kuz faslida ham 1600 grammdan oshadi. Voyaga yetganlarning yoz faslidagi vazni odatda kuzga qaraganda bir oz kamroq, oʻrtacha 800 grammga yaqin va kattalarining vazni odatda 500 grammga yetadi. Erkaklar urgʻochilarga qaraganda bir oz kattaroqdir, ammo tana va vaznidagi jinsiy farqlar mavsumiy oʻzgarishlar bilan ifodalanadi.

Yevropa tipratikanlari boshqa jonzotlarga oʻxshamaydi. Shimoliy oq qorinli tipratikan (Erinaceus roumanicus) bilan birga boʻlgan joyda, bu ikki turni dalada ajratish qiyin, ikkinchisining qornida oq nuqta bor. Bu, ehtimol, eng katta tipratikan turi va Erinaceomorpha ichida eng ogʻir boʻlgan aʼzosi boʻlishi mumkinligiga ishora.

Rang oʻzgartirishi 

Leykistik yoki „sargʻish“ tipratikan vaqti-vaqti bilan paydo boʻladi. Bunday namunalar bir juft noyob retsessiv genlarga ega ekanligi bilan tushuntiriladi, bu genlar ularning koʻzlarining qoraligi va tikanlarining qaymoqrangli ekanligida yuzaga chiqadi. Biroq, ular albinoz emas. Ular juda kam uchraydi, Shimoliy Ronaldsey va Alderney kanali orolidan tashqari, bu yerda populyatsiyaning 25% qismi sargʻish tipratikanlar hisoblanadi. Tipratikalarning haqiqiy albinos morflari kamdan-kam uchraydi.

Xulq-atvori va ekologiyasi 

Yevropa tipratikani asosan tungi hayvon hisoblanadi. U ikkilanib yuradi, havodagi hidlarni tuyish uchun tez-tez toʻxtab yuradi. Kichikroq, issiqroq iqlimli turlardan farqli oʻlaroq, Yevropa tipratikani qishda bemalol qishlashi mumkin. Biroq, koʻpchiliklari uyalarini koʻchirish maqsadida kamida bir marta uygʻonishadi.

Oziqlanishi 

Yevropa tipratikani entomofagdir. Uning ratsionida asosan yomgʻir chuvalchangi, shuningdek, shilliqqurtlar, qoʻngʻizlar, chumolilar, asalarilar va arilar, quloqchalar, suvaraklar, kriketlar va chigirtkalar, kapalaklar va kuya, tırtıllar va boshqa hasharotlar lichinkalari mavjud. Yerga uya quradigan qushlarning tuxumlarini topib yeydi. Tipratikanlar, shuningdek, kaltakesaklar, ilonlar, qurbaqalar va mayda kemiruvchilarni ham isteʼmol qilishi mumkin. Demak, oʻsimlik moddalari tipratikan ratsionining juda kam qismini tashkil qiladi.

Koʻpayish mavsumi qishki uyqudan keyin boshlanadi. Homiladorlik may va iyul oylarida eng yuqori choʻqqisiga yetadi. Homiladorlik 31 dan 35 kungacha davom etadi. Homilaning soni odatda toʻrttadan oltitagacha, lekin ikkitadan oʻntagacha boʻlishi ham mumkin. Homila kich umurtqa pogʻonasi va yumuq koʻzlar bilan tugʻiladi. Ular 36 soatga yetganda, ikkinchi, tashqi umurtqa pogʻonasi oʻsa boshlaydi. 11-kunga kelib ular yumaloqlanib olish qobiliyatiga ega boʻlishadi. Sutdan ajratish taxminan olti haftalik vaqtida sodir boʻladi.

Uzoq umr koʻrishi va oʻlim soni 
Yevropa tipratikanlari oʻrtacha umr koʻrish muddati uch yil boʻlsa-da, oʻn yildan ortiq yashashi mumkin. Ochlik oʻlimning eng keng tarqalgan sababi boʻlib, odatda qishgi uyqusida sodir boʻladi. Agar havotirga tushsa, hayvon oʻzini himoya qilish uchun yumaloqlanib oladi. Tipratikan qoldiqlari qizil tulkilar (Vulpes vulpes), Yevropa boʻrsiqlari (Meles meles) va qaragʻay martenlari (Martes martes) oshqozonlarida topilgan.

Yevrosiyo burgut-boyqushlari (Bubo bubo) va oltin burgutlar (Aquila chrysaetos) bu turning yagona muntazam parranda yirtqichlari boʻlib, hatto ularni asosiy oʻlja sifatida koʻrishlari mumkin. Boyqush kirpini yuzidan ushlab, isteʼmol qilishdan oldin sutemizuvchining tikanli belini panjalari bilan terisiga botiradi, natijada burgut boyoʻgʻli va uyalari atrofida bir nechta tipratikan qoldiqlari topiladi. Ispaniyada quyonlarning gemorragik kasalligi tufayli Yevropa quyonlari (Oryctolagus cuniculus) populyatsiyasining kamayib ketishi Yevropa tipratikanini burgut-boyqushlar uchun eng koʻp oʻlja turlaridan biriga aylantirdi. Boshqa hududlarda burgut-boyqushlar koʻpincha ushbu tipratikanlarni boshqa turdagi oʻljalardanafzal koʻradilar, chunki tipratikan burgut oʻljasi qoldiqlarining soni boʻyicha 23% va biomassasi boʻyicha 30,7% ni tashkil qilishi mumkin. Shvetsiyaning Gotland orolida burgut boshqa har qanday oʻljaga qaraganda koʻproq tipratikanlarni ovlashi mumkin, chunki u hududda mahalliy sutemizuvchilarning xilma-xilligi past.

Buyuk Britaniyadagi maqomi

Populyatsiya soni 
Burton  tomonidan taxmin qilingan zichligi 1 gektarga 2,5 ta hayvon toʻgʻri kelgan hududda 36,5 million hayvon ekstrapolyatsiyaga asoslangan edi, ammo bu tadqiqot cheklangan maʼlumotlarga asoslanganligi va ehtimol vaziyatga ortiqcha baho berishgan boʻlishi mumkin ekanligini yodda tutishimiz lozim. Buyuk Britaniyada 1,550,000 (Angliya — 1,100,000, Shotlandiya — 310,000, Uels — 140,000)  hisob-kitoblari ishonchliroq, ammo baribir yuqori darajada aniqlik mavjud emas, chunki u tipratikanlarning turli xil yashash hududlaridagi ularning zichligi borasida qilingan taxminlarni berishda juda cheklangan maʼlumotlarga asoslangan. Ushbu koʻrsatkich va tipratikanlar sonining kamayib borayotganini hisobga olingan holda, Buyuk Britaniyada tipratikan soni bir milliondan kam ekanligi taxmin qilinmoqda. Buyuk Britaniyada boʻrsiqlar tipratikanlarning asosiy raqobatdoshlari hisoblanadi, va bir xil ozuqa uchun raqobatlashadilar. Soʻnggi yillarda boʻrsiqlar soni huqiqiy himoyaning kuchayishi tufayli sezilarli darajada oshdi va boʻrsiqlar tomonidan yirtqichlarning koʻpayishi Angliyada tipratikan sonining kamayishiga asosiy sabab boʻlishi mumkin.

Populyatsiya holati 
2007 yilda tipratikan Britaniyada bioxilma-xillikni saqlash boʻyicha harakat rejasining „ustivor“ turlari qatoriga kiritildi, bu asosan avtomobil yoʻllaridagi sutemizuvchilar nomli tadqiqot vazifasiga yuklatilgan edi. Yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlar (PTES) tomonidan olib borilgan milliy tadqiqotlarda aniqlangan salbiy tendentsiyalarga javob boʻldi. 2001 yildan 2004 yilgacha avtomobil yoʻllarida bosib ketilgan tipratikanlar soni bir yilda 7%ga kamaydi. National Gamebag Census tarixidagi maʼlumotlar 1960-1980 yillar oraligʻida barqaror pasayishni koʻrsatadi. 2005 va 2006 yillarda oʻtkazilgan soʻrovnomadan olingan maʼlumotlar ham davom etayotgan pasayishni tasdiqladi, PTESning Hogwatch soʻrovida 20 000 ishtirokchining deyarli yarmi tipratikanlar besh yil avvalgiga qaraganda kamroq ekanligi haqidagi taassurotni bildirishdi.

Zararkunandaligi 
Bu tur oʻz hududlaridan tashqariga chiqarilganda jiddiy zararkunandalarga aylandi. Bunday joylardan biri Shotlandiyaning Gʻarbiy orollari boʻlib, u yerga kiritilgan tipratikanlar oddiy nayza, dunlin, oddiy qirmizi va shimoliy qushqoʻnmas kabi yerga uya quradigan sohil qushlarining tuxumlarini yeyishadi. Shuningdek, u Yangi Zelandiyada ham zararkunanda sanaladi, u yerda turli mahalliy hayvonot olamini  ovlaydi, jumladan hasharotlar, shilliqqurtlar, kaltakesaklar va yerda uy quradigan qushlar, ayniqsa sohil qushlari.

Ommaviy madaniyatda 

 1950-yillarning boshidan 1980-yillargacha tipratikan baʼzan koʻplab mamlakatlarda NATOning norasmiy timsoli sifatida koʻrilgan, chunki u mudofaa uchun moʻljallangan tinch hayvonni ifodalagan.

Manbalar 

 Makdonald, Devid V. va Priskilla Barrett Yevropa sutemizuvchilari Prinston universiteti nashriyoti (1993),
 Uorvik, Xyu (2010). Tikanli ish: tipratikanning jozibasi. Pingvin.ISBN 978-0141034294

 Tipratikan koʻchasi Buyuk Britaniyadagi tabiatni muhofaza qilish kampaniyasi
 ARKive fotosuratlari va videolari
 WildlifeOnline Yevropa tipratikanining tabiiy tarixi
 Kechasi tipratikan (fotosuratlar)
 Tipratikan genomini koʻring
Zoologiya
Sutemizuvchilar
Fauna


Biologik nomenklatura
Biologiya
Hayvonlar
Hayvonlar anatomiyasi
Britaniya
Morfologiya
Osteologiya
Etika
Ekologiya
Demografiya
Etologiya