yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Amfibollar

Amfibollar — togʻ jinslari hosil qiladigan silikatlar sinfiga mansub minerallar guruhi. Magniy, temir, kalsiy, baʼzan alyuminiy va ishqorlarning kremniy-kislorodli birikmasi. Umumiy formulasi. Monoklin va ahyon-ahyonda rombik singoniyali. Amfibollar ichki tuzilishi, fizik xususiyatlari va hosil boʻlish sharoitlari bilan boshqa silikatlardan farq qiladi. Amfibollar siyenitlar, dioritlar, gabbro-amfibolitlar, amfi-bolli slaneslar va boshqa tarkibiga kiradi. Amfibollar kimyoviy tarkibi jihatidan bir-biridan farq qiladi, lekin fizik xususiyatlari bilan oʻzaro oʻxshash. Qattiqligi 5-6,5. Sof ogirligi. 2,8-3,6. Rangi minerallar tarkibidagi temir miqdoriga qarab, oq, sargʻimtir, yashil, qora va qoʻngʻir boʻladi. Amfibollar magmatik, metamorfik jinslarda, skarnlarda paydo boʻladi. Amfibollar vulkan lavalari tarkibida ham koʻp uchraydi. Umumiy miqdori Yer poʻstining qariyb 10% ini (massasi boʻyicha) tashkil qiladi. Ukraina, Uralda topilgan. Amfibollar Oʻzbekistonda juda keng tarqalgan (Olmaliq atroflari, Chatqol togʻlari, Oʻzbekistonning gʻarbidagi volfram, molibden konlari va boshqa joylarda). Amfibollarning baʼzi xillari, jumladan, amfibol-asbestning mayin, egiluvchan tolalaridan oʻtga va kislotaga chidamli materiallar tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Geologiya
Amfidiploidlar

Amfidiploidlar (yun amphi-yonida, atrofida, diploos — juft va eidos — koʻrinish, tur), allotetraploidlar — turlararo chatishtirish asosida paydo boʻlgan duragaylar xromosomalarining ikkita diploid toʻplamiga ega boʻlgan organizmlar. Amfidiploidlar organizm har bir turdan bittadan diploid xromosomalar toʻplamini oladi. Turkumlararo allotetraploidlar — birinchi marta 20-yil boshida G. D. Karpechenko tomonidan turp bilan karamni chatishtirish orqali olingan. Keyinchalik amfidiploidlar javdar bilan bugʻdoy tritikale, bugʻdoy bilan bugʻdoyiq — bugʻdoy-bugʻdoyiq duragaylari olingan. Amfidiploidlar dastlabki turlarning belgilarini mujassamlashtirgan boʻladi. Masalan, turp bilan karam duragayi rafanobrassika mevasi qoʻzogʻining bir qismi turp, ikkinchi qismi esa karam qoʻzogʻiga oʻxshash boʻladi. B. L. Astaurov ipak qurtlarining ikkita turi (Bombyx mori va V. mandarina)ni chatishtirish orqali amfidiploidlarni olish mumkinligini isbotlaydi. Amfidiploidlarning har bir xromosomasi oʻzining gomologiga ega boʻlishi, meyozda jinsiy hujayralarning vujudga kelishi normal kechishi tufayli amfidiploidlar organizmlar serpusht boʻladi. Amfidiploidlar tabiiy va sunʼiy yoʻllar: urugʻlangan tuxum hujayradagi yoki birinchi avlod (F,) duragaylarining yosh murtagi xromosomalari sonini ikki hissa orttirish; ikkinchi avlodda (F2) amfidiploidlikka olib keluvchi reduksiyalanmagan gametalarni duragaylar birinchi avlodida (Gʻ,) hosil qilish; autotetraploid formalarni chatishtirish va diploid gametalarni qoʻshish; Gʻ, duragayning arxesporiy toʻqimasida xromosomalar sonini ikki hissa koʻpaytirish va boshqa natijasida olinadi. Tabiiy sharoitda amfidiploidlar boʻlinayotgan hujayra xromosomalarining qutblarga ajralish mexanizmiga turli omillar (haddan tashqari yuqori yoki past harorat, toʻqimaning mexanik yoki kimyoviy shikastlanishi) taʼsirida vujudga keladi. Hujayra boʻlinishidagi buzilishlar boʻlinish urchigʻi funksiyasining toʻxtashiga sabab boʻladi va natijada xromosomalarning qutblarga ajralishi, yaʼni navbatdagi sitokinez sodir boʻlmaydi. Seleksiyada amfidiploidlardan turlararo duragaylar pushtsizligini bartaraf etishda foydalaniladi. Amfidiploidlar tur hosil boʻlish jarayonida muhim ahamiyatga ega, ulardan qadimgi turlarni tiklash (resintez) maqsadida foydalanish mumkin. Masalan, yovvoyi olcha (Prunus divarica va R. spinosa)ni chatishtirish orqali ekiladigan olxoʻri (P. domestica)ning olinishi olxoʻrini turlararo duragaylash natijasida kelib chiqqanligini koʻrsatadi. Sayfillo Toʻychiyev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amfilinidlar

Amfilinidlar (Amphilinidae) – yassi chuvalchanglar tipining sinfi. Baliqlar va suv toshbaqalarining tana boʻshligʻida parazitlik qiladi. Tanasi bargeimon yoki tasmasimon, uz. 2-38 sm. Yopishuv organlari va ichagi boʻlmaydi. Germafrodit, jinsiy organlari takrorlanmaydi. Boʻgʻin almashinuv orqali koʻpayadi. Tuxumlari suvda rivojlanadi. Kiprikli lichinkasi (likofora) oraliq xoʻjayini (yonlab suzarlar, oʻn oyoqli qisqichbaqasimonlar) tana boʻshligʻiga oʻtib, metamorfozga uchraydi. Oraliq xoʻjayini bilan birga asosiy xoʻjayini (baliq, toshbaqa) oshqozoniga tushganida uning tana boʻshligʻiga oʻtib oladi va parazitlik qilib voyaga yetadi. Amfilinidlar 1 oilaga mansub 8 toʻrni oʻz ichiga oladi. Bakra baliklarda parazitlik qiluvchi Amphilina foliacea keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologik turlar
Amfimiksis

Amfimiksis (yunoncha: amphi – atrofi, yoni va mixis – aralashish) – oʻsimlik va hayvonlarning jinsiy koʻpayish usuli, ota va ona gametalarining qoʻshilishi orqali yangi organizm hosil boʻlishi. Amfimiksisning jinsiy koʻpayishdagi shakllari xilma-xil boʻlishi mumkin. Masalan, tuban oʻsimliklarda amfimiksisning izogeterogamiya shakllari mavjud. Amfimiksis gulli oʻsimliklarda qoʻsh urugʻlanish shaklida sodir boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar fiziologiyasi
Amfisbenalar

Amfisbenalar, halqali kaltakesaklar (Amphisbae nidae) – kaltakesaklar oilasi; 17 tacha uruqqa boʻlinadigan 120 tacha turi bor. Ular, asosan, tropik Amerika bilan Afrikada tarqalgan. Besh turi Ispaniya va Portugaliyada, bittasi Eronda uchraydi. Tuzilishi yerni kovlashga va yer ostida yashashga moslashgan. Tanasi silindr shaklida, halqalarga boʻlingan, oyoklari yoʻqolib ketgan yoki oldingisi rudiment holda qolgan; terisi qattiq tangachalari yoʻq; koʻzi kichkina va teri bilan qoplangan, eshituv aʼzosi rivojlanmagan; bitta chap oʻpkasi bor. Yomgʻir chuvalchangi singari, yerni kovlab tor yoʻl ochadi va toʻmtoq dumi bilan oldinga harakat qiladi. Shuning uchun ular ikki boshli kaltakesak deb ham yuritiladi. Amfisbenalarning koʻp turlari chumoli va termitlar uyasida yashaydi. Turli hasharotlar, qirqoyoq va yer ostida yashovchi umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Tuxumini oʻz uyasiga yoki termit va chumolilar iniga qoʻyadi. Hirot, ibijara, chipor amfisbenalar bu oilaning tipik vakili hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Biologik turlar
Hayvonlar
Amfiumalar

Amfiumalar (Amphiumidae) – dumli amfibiyalar turkumining oilasi. Ikki turi bor. Ular AQShning sharqiy qismida tarqalgan. Tanasi 1 m atrofida. Oyoklari va undagi 2-3 ta barmoqlari yaxshi rivojlanmagan. Kichkina koʻzlari yupqa teri ostida. 4 juft ichki jabrasi va jabra yoriklari umrbod saqlanib qolgan, umuman chala itbaliq holida boʻladi. Ikki turi – ugorsimon amfiumalar (A. means) va uch barmoqli amfiumalar (A. tridactyla) sholipoya va koʻlmak suvlarda balchiqqa koʻmilib yoki botqoq yerlardagi uyasida yashaydi. Amfiumalar – tungi hayvon. Turli umurtqasizlar, mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Yozning oxirida 40-150 tacha tuxum qoʻyadi. Itbaligʻi noyabrda tuxumdan chiqadi. Lichinkasi 4 yoshida jinsiy voyaga yetadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Biologik turlar
Amfiteatr

Amfiteatr (yun. amphitheatron – ikki tomonlama tomosha) – 1) qadimgi Yunon va Rimda ommaviy tomoshalar, teatr spektakllari koʻrsatiladigan mahobatli bino. Amfiteatr – oʻrtasidagi maydoni ellips shaklidagi ulkan inshoot; uning tomoshabinlar uchun moʻljallangan qator-qator oʻrindiqlari pastdan yuqoriga zina shaklida koʻtarilib boradi. Amfiteatrda arklar, ustunlar va ular orasida gumbazli galereyalar boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amfora

Amfora (lotincha „amphora“, yun. am-phoreus – soʻzidan: „amphi“ – ikki tomondan, „phero“ – koʻtarib boraman) – antik davrda ishlatilgan yuqori qismi keng, tag qismi va ogʻzi tor, ikki dastali, sopol, baʼzan metalldan tayyorlangan idish. Vino, yogʻ saqlash va tashishda, baʼzan ziyofatlarda bezatilgan Amfora turlaridan foydalanilgan. Boʻyama naqshlar, tasvirlar bilan bezatilgan, qadimgi va klassisizm davriga oid amforalar badiiy qimmatga ega. Arxeologik qazilmalar Oʻrta Osiyo hududida ham (jumladan, Surxondaryo hududida topilgan, miloddan avvalgi III-II asrga mansub) amforasimon idishlar tayyorlanganligini koʻrsatadi.

Adabiyotlar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hunarmandchilik
Amfoterlik

Amfoterlik (yunoncha: amphoteros – ikkalasi; har ikkisi) – baʼzi element oksidlari va gidroksidlarining (amfolitlar deb ham ataladi) muhitga qarab ham kislota, ham asos xossalarini namoyon qiladi. Tipik amfoter birikma sifatida suv molekulasini koʻrsatish mumkin.

Undagi kislotalik va asos (ishqor)lik xossalari reaksiyaga kirishuvchi ikkinchi tarkibiy qism xususiyatiga bogʻliq. Kuchli kislotalar bilan amfoterlik xossasiga ega boʻlgan birikma asos holida va, aksincha, ishqorlar bilan kislota holida reaksiyaga kirishadi. Kuchsiz borat kislota oʻzidan kuchliroq ortofosfat kislota bilan reaksiyaga kirishganda asos rolini bajarib, VRO4 tuzini hosil qiladi. Metall gidroksidlaridan amfoterik alyuminiy, galliy, rux, qalay gidroksidlarda va boshqada uchraydi. Bulardan galliy gidroksidi suvdagi eritmasining kislotalik va asoslik xossalari jihatidan dissotsiyalanish konstantalari bir-biriga deyarli teng. Organik amfoter birikmalarga karboksil guruhlari boʻlgan aminokislotalar misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy moddalar
Kimyoviy reaksiyalar
Amhara

Amhara, amara – Efiopiyada yashovchi xalq (21 mln. kishi, 1992 i.). Amhara tilida soʻzlashadi, dini xristian. Amharalar, asosan, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi. Ularda kulolchilik, toʻqimachilik, yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Efiopiya
Efiopiya xalqlari
Amhara tili

Aramey tili, Amara tili yoki Arab tillari bilan chalkashtirmaslik kerak. 
Amhara tili — som tillari guruhiga mansub til. Efiopiya aholisining anchagina qismi Amhara tilida gaplashadi. Bu til sintaksisi Efiopiyaning ikkinchi adabiy va davlat tili hisoblanadi. Amhara tilida faqat uchta suz turkumi: ot, feʼl, yuklamagina aniq farqlanadi. Urgʻu kuchsiz. Amhara yozuvida 296 belgi mavjud. Amharalar tomonidan birinchi til sifatida soʻzlashiladi va Efiopiyaning yirik shaharlari va shaharchalarida yashovchi boshqa aholi uchun umumiy til boʻlib xizmat qiladi.

Bu til Efiopiya federal hukumatining rasmiy ish tili boʻlib xizmat qiladi, shuningdek, Efiopiyaning bir qancha federal hududlarida rasmiy yoki ish tili hisoblanadi. 2018-yil holatiga koʻra 31,800,000 ona tilida soʻzlashuvchilar va yana 25,100,000 ikkinchi tilda soʻzlashuvchilar bilan amhara tili (Oromodan keyin) Efiopiyaning ikkinchi eng koʻp soʻzlashiladigan ona tilidir, lekin jami soʻzlashuvchilar soni boʻyicha eng keng tarqalgan. Bu, shuningdek, dunyodagi ikkinchi eng koʻp gapiriladigan semit tilidir (arab tilidan keyin). Amharcha Geʽez yozuvidan oʻsgan tizim yordamida chapdan oʻngga yoziladi. Undosh-unli qatorlari birlik sifatida yoziladigan segmental yozuv tizimi abugida (አቡጊዳ) deb ataladi. Grafemalar fidäl (ፊደል) deb ataladi, bu „skript“, „alifbo“, „harf“ yoki „belgi“ degan maʼnoni anglatadi. Amhar tilini lotin alifbosiga oʻtkazish boʻyicha umumiy qabul qilingan rimlashtirish yoʻq. Quyidagi boʻlimlardagi amhar misollarida Efiopiya semit tillarida ixtisoslashgan tilshunoslar orasida keng tarqalgan bitta tizim qoʻllanadi.

Manbalar
Anaksimandr

Anaksimandr (miloddan avvalgi taxminan 611 — 545) — yunon faylasufi, Milet maktabi namoyandasi. „Tabiat haqida“- dastlabki yunon falsafiy asari muallifi. Falesning shogirdi. Koinotning geotsentrik modelini, ilk geogr. haritasini tuzgan. Odamning „boshqa turdagi hayvonot“ (baliqlar)dan kelib chiqqanligi gʻoyasini bayon qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qadimgi Yunoniston asronomiklari
Qadimgi Yunoniston kartograflari
Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Qadimgi Yunoniston fiziklari
Qadimgi Miletliklar
Qadimgi Ioniya faylasuflari
Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Anaksimen

Anaksimen (miloddan avvalgi 585-525) — yunon faylasufi. Milet maktabi namoyandasi. Anaksimandrning shogirdi. Uning fikricha, borliqning asosi havo boʻlib, uning quyuqlashuvi va siyraklashuvidan barcha narsalar yuzaga keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qadimgi Miletliklar
Qadimgi Ioniya faylasuflari
Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Analitik geometriya

Analitik geometriya — geome-triya boʻlimi; unda sodda geometrik ob-razlar (nuqtalar, toʻgʻri chiziqlar, tekisliklar, ikkinchi tartibli egri chiziqlar va sirtlar) koordinatalar usuli asosida algebraik vositalar bilan oʻrganiladi. Koordinatalar usulining mohiyati quyidagicha: a tekislikda oʻza-ro per-pendikulyar Ox va Ou toʻgʻri chiziqlarni chizamiz, ularda musbat yoʻnalishlarni, koordinata boshi O nuqtani va masshtab birligi ye ni tanlab olamiz. Bu holda a tekislikda toʻgʻri burchakli Dekart koor-dinatalar tizimi Oxu berilgan deyila-di; Oxabssissalar oʻqi, Ou esa ordina-talar oʻqi deyiladi. Tekislikdagi ixti-yoriy M nuqtaning holati OMx va OMu kesmalarning (tegishli ishora bilan olin-gan) uzunliklari x va u bilan bir qiymatli aniqlanadi. Abssissasi x va ordinatasi u boʻlgan M nuqta M(x, u) kabi belgilanadi. Shua tekislikda biror chiziq olingan boʻlsa, unga tegishli nuqtalarning va faqat shu nuqtalarning koordinatalari 463Gʻ(x, u)=O tenglamani qanoatlantirsa, bu tenglama L chiziq tenglamasi deyiladi. Tekislikdagi A.g .da toʻgʻri chiziqlar, ikkinchi tartibli egri chiziqlar (el-lips, parabola, giperbola) batafsil oʻrganiladi. Fazoda ham Dekart koor-dinatalar tizimi kiritiladi va turli chiziqlar, tekisliklar, ikkinchi tartib-li sirtlar ularning tenglamalari vosi-tasida oʻrganiladi. A.g .ning asosiy gʻoyasi R. Dekartnt „Geometriya“ (1637-yil) kitobida birinchi marta toʻla bayon etilgan. A.g. taraqqiyotiga yana P. Ferma, G. Leybnits, I. Nyuton, L. Eyler katta hissa qoʻshganlar. A.g. metodlari matematika, mexanika, fizika va boshqa fanlarda keng qoʻllanadi. Tursun Azlarov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analog hisoblash mashinasi

ANALOG HISOBLASH MASHI-NASI — uzluksiz oʻzgaruvchi fizik kat-taliklar (mexanik siljish, kuchlanish, tok kuchi, temperatura va boshqalar)ning qiymatlari aniqlanadigan matematik masalalarning sonlarini shu miqdorlar bilan taqqoslaydigan hisoblash mashinasi. Analog hisoblash mashinasi m.da natija mashinadagi oʻzgaruvchan fizik miqdorlarni oʻlchab aniqlanadi. Analog hisoblash mashinasi m.ning asosiy xususiyatlari: oʻzgaruvchan kattaliklar uzluksiz boʻladi; amallar parallel bajarilishi nati-ja-sida yuqori tezlikka erishiladi; yechi-ladigan masalalarga dastur tuzish ancha soddalashadi; tadqiq qilinuvchi tizimni real analog qurilmaga ulash osonlasha-di; modellash jarayoni va natija yaqqol koʻrinib turadi; jamlash, koʻpaytirish, integrallash, chiziqli boʻlmagan funk-siyalarni hosil qilish kabi amallarni ancha sodda va samarali bajarish mum-kin; axborotni uzoq muddat xotirada saqlash, murakkab va mantiqiy amallarni bajarish imkoni cheklangan. Analog hisoblash usullaridan miloddan avvalgi Vaviloniyada yer oʻlchash va harita tu-zishda foydalanilgan. 15-asr boshlarida Samarqandda al-Koshiy ikki sayyoraning bir meridian tekisligida boʻlish vaqti paytini aniqlovchi asbob yaratgan. taxminan 1000-yilda yaratilgan logarif-mik lineyka dastlabki Analog hisoblash mashinasi m.dir. Hozirgi EHMlarning dastlabkisi elektron texnika taraqqiyotining mahsuli boʻlib, bular 1950-yilda yaratilgan oʻzgarmas tok kuchaytirgichi bilan bogʻliqdir. Ayniqsa, keyingi vaqtlarda yaratilgan analog qurilmalar integratsiya koeffitsiyenti oʻta katta boʻlgan analog integral mikro-sxemalar asosida ishlab chiqariladi. Ishlash tarziga koʻra, Analog hisoblash mashinasi m. mexaniq pnevmatik, gidravlik, elektromexa-nik va elektron turlariga, analogiya asosida qurilishiga koʻra, oddiy va murakkab xillarga boʻlinadi. Oddiy mashinalarda oʻzgaruvchilar va yechiladi-gan dastlabki tenglama oʻzgaruvchilari orasidagi bogʻlanish oʻzgarmas koeffi-siyentlar orqali amalga oshirilsa, mu-rakkab mashinalarda esa bu aloqa oshkor koʻrinishda boʻlmay, balki murakkab tas-virga ega boʻladi. Analog hisoblash mashinasi m. boshqaruv tizimlarining di-namikasini taxlil qilish yoki rostlash-da, boshqaruv tizimlarining sintezi va rostlash bilan bogʻliq masalalarni yechish-da, tizimga taʼsir etuvchi va foydali signallarni aniqlashda, yangi avtomatik qayd qilish qurilmalarini yaratishda va boshqalarda keng qoʻllanadi. Bundan tashqari, Analog hisoblash mashinasi m.lardan murakkab avtomatik tizimlarning elementlari va qurilmalari si-fatida ham foydalaniladi. Abdurauf Pattoxov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil>
Analgin

Analgin (Analginum) — narko-tikmas analgetiklarning pirazolon unumlari guruhiga mansub dori; ogʻriq qoldiruvchi, yalligʻlanishga qarshi va isitma tushiruvchi xossaga ega. Turli sabablarga koʻra kelib chiqqan kuchsizroq ogʻriqlarni qoldirish, isitma tushirish, gripp, bod va boshqa kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

Yana qarang 

 Analgetiklar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anamorfirlash

Anamorfirlash (yun. Anamorphoo — oʻzgartiraman) — ob’-yekt tasvirining konfiguratsiyam (oʻlchamlari, shakli)ni optik yoki boshqa usulda oʻzgartirish. A. maxsus optik si-stemalar yordamida, shu bilan birga jism yoki tekisliklarni qiyalashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. A.da silindrik linzalar, optik koʻzgular, ponasimon shishalar va boshqa optik moslamalardan foydalaniladi. Tasvirning oʻzaro per-pendikulyar yoʻnalishdagi chiziqli kat-talashtirishlari nisbati A. koeffitsi-yenti deyiladi. Tasvirni gorizontal yoki vertikal yoʻnalishlarda bir tekis siqib yoki choʻzib A. (ayniqsa, kinotexnikada) keng tarqalgan. Oddiy kinoplyonkaga go-rizontal tekislikda siqilgan tasvir tu-shirilib, uni ek-randa proyektor orqali koʻrsatilganda, yoyish yoʻli bilan tomonlarining oʻlchamlari nisbati 2,35:1 boʻlgan tasvir hosil qilinishi mumkin. Bunday oʻzgartirishlar, odatda, maxsus mos-lama yordamida amalga oshiriladi. Ekran te-kisligini qiyalatib A. rasmni qogʻozga tushirishda va matbaada qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kino va video texnologiyalari
Ananas

Ananas (Ananas) – ananasdoshlar (Bromeliaceae) oilasiga mansub oʻtlar turkumi (urugʻi). 5 – 6 turi maʼlum. Asosan, Amerika qitʼasining tropik hududlarida va Osiyoning Filippin, Tayvan orollarida oʻsadi. Barglari qalin, uzun, xanjarsimon. Ekiladigan ananas (Sativus) Amerika va Tayvandan boshqa joylarda ham oʻsadi. Bu toʻrning mevasi qubba shaklidagi toʻp mevadan iborat, ogʻirligi 2 – 5 kg, tusi sargʻish, xushxoʻr. Hoʻl meva yoki konserva holida isteʼmol qilinadi. Baʼzi turlarining barglaridan ipaksimon nozik tolalar ham olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dorivor oʻsimliklar
Tropik mevalar
Anapa

Anapa – Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar (1846-yildan), Qora dengiz sohilidagi bolalar iqlimiy va shifobaxsh balchiq bilan davolovchi kurort. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 56,7 ming kishi (1992). Iqlimi iliq. Yillik oʻrtacha temperatura 11,6°, yozi issiq. Shahar atrofida tokchilik rivojlangan. Anapada qishloq xoʻjaligi texnikumi, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalaridan yigiruv-toʻquv fabrikasi, oʻlkashunoslik muzeyi, sanatoriylar, dam olish uylari, ona va bolalar pansionatlari bor. Miloddan avvalgi 4-3-asrlarda Anapa oʻrnida – Gorgippiya antik shahri boʻlgan. Anapa arxeologik qazishlar oʻtkazilgan joy – ochiq osmon ostidagi muzey.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Kurortlar
Anaplaziya

Anaplaziya (yun. „ana“ – teskari, „plasis“ – tuzilma) – toʻqima va hujayralarning norma va patologiyada differensiallanmagan holatga qaytishi, bunda ular oʻziga xos funksiyalarini oʻtamay qoʻyib, cheksiz oʻsadigan boʻlib qoladi, Hujayralar aynib, oʻsma hosil qilayotganda roʻy beruvchi oʻzgarishlar majmui, odatda, anaplaziya deb ataladi. Belgilari: hujayra yadrolarining kattaligi, shakli va tuzilishi oʻzgaradi, baʼzan ularda bir necha yadrochalar paydo boʻladi; hujayralarning differensiyalanishi susayadi, fizik-kimyoviy va biokimyoviy xossalari buziladi, ular tez koʻpayadi va hokazo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hujayralar
Anaplazma

Anaplazma (Anaplazma) – bir hujayrali sodda organizm. Tanasi yumaloq, diametri 1 mkm gacha. Anaplazma nuqtadek boʻlib, qizil qon tanachalari (eritrotsitlar)ni jarohatlaydi. Anaplazma faqat mikroskopda koʻrinadi. Eritrositda 1 – 4 tagacha Anaplazma boʻlib, koʻpincha uning chetida joylashadi. Anaplazma oddiy boʻlinish yoʻli bilan koʻpayadi va anaplazmoz kasalligini qoʻzgʻatadi. Qoramol va qoʻy-echkilar qonida parazitlik qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Organizmlar
Anaplazmoz

Anaplazmoz — qoramol va qoʻy-echkilarda uchraydigan surunkali kasallik. Anaplazmozni hayvon qonida parazitlik qiladigan Anaplasma marginale (qoramollarda), anaplazmoz ovis (qoʻy-echkilarda) mikrobini qoʻzgʻatadi. Anaplazmoz qonni mikroskopda tekshirish yoʻli bilan aniqlanadi. Hayvon kasallikka yoz va kuz boshida koʻproq chalinadi. Kasallikni qon soʻruvchi soʻna va kanalar tarqatadi. Kasallangan hayvon immunitet hosil qiladi va uzoq vaqt anaplazma manbai boʻlib qoladi (qoramollar 14, qoʻylar 5 yilga qadar). Anaplazmoz anpgibiotiklar (tetratsiklin), shuningdek delalgil (qoramolga), V12 vitamini bilan davolanadi, oson hazm boʻladigan ozuqa, mikroelementlar, koʻp suv beriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kasalliklar
Anarxizm

Anarxizm (yun. „anarchia“ – hokimiyatsizlik, beboshlik) – rahbar sifatida faqat alohida shaxsning xohish-irodasinigina tan olib, har qanday hokimiyat va davlat tuzumini rad etuvchi jamiyat toʻgʻrisidagi taʼlimot. Antik dunyo zamonidayoq anarxizmga xos fikr yuritish alomatlari boʻlgan, qadimgi xristianlikda diniy shaklda, keyinchalik oʻrta asrlar mazhablarida ham uchraydi. Lekin ilmiy nazariya sifatida anarxizm keyin paydo boʻlgan. Nemis faylasufi K. Shmidt (Shtirner), fransuz olimi P. Prudon, rossiyalik M. Bakunin uning nazariyotchilari hisoblanadi. Anarxizm baʼzi oʻrinlarda liberalizm bilan chatishib ketadi, har qanday davlat hokimiyatini yoʻqotishni va ishlab chiqaruvchilar uyushmalarining federatsiyasini tuzishni yoqlaydi.

Anarxizm anʼanaviy kuch tuzilmalari gʻoyalariga qarshi chiqadi va ularni savol ostiga oladi. Faylasuf Tomas Hobbs oʻzining „Leviafan“ asarida anarxist jamiyatlarni leviafani bor markazlashgan davlatga qarama-qarshi ibora sifatida ishlatadi.

Hozirda teoriyadagi anarxist davlatlar yoʻq. Lekin ayrim davlatlarda, masalan, Livan, Nigeriya, Kurdiston hududlari, Meksika, Kongo davlatlarida anarxizmning ayrim elementlarini koʻramiz.

Anarxizmning individualist anarxizm, anarxosindikalizm, anarxizm-kommunizm kabi turlari mavjud.

Anarxizmning asosiy elementlari: 
– Antidavlatchilik: anarxizmga koʻra davlat keraksiz va tabiatan majburlov vositasi boʻlib kelgan. Ularga koʻra hokimiyat markazsizlashtirilishi va fuqarolar oʻrtasida gorizontal taqsimlanishi kerak.

– Individual erkinlik: anarxistlar shaxsiy erkinlik va avtonomiyaga urgʻu berishadi, inson oʻz qarorlarini erkin, hech qanday markaziy hokimiyat ishtirokisiz qabul qilishi kerak deb hisoblashadi.

– Tenglik: anarxistlar uchun sotsial tenglik muhim va ular ijtimoiy iyerarxiyalar va iqtisodiy eksplatatsiyaga qarshi kurashishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Anarxizm
Anarxosindikalizm

Anarxosindikalizm (yun. „anarchia“ – beboshlik, tartibsizlik; „syndikos“ – uyushma) – xalqaro ishchilar harakatining anarxizm taʼsirida boʻlgan oqimi. Kasaba uyushmalarini mehnatkashlar tashkilotining oliy shakli, binobarin ishlab chiqarish vositalari mazkur uyushmalar qoʻliga oʻtishi lozim, deb hisoblagan. Anarxosindikalizm sabotaj, boykot, iqtisodiy ish tashlash va kurashning „oliy shakli“ sifatida umumiy iqtisodiy stachka kabi „toʻgʻridan-toʻgʻri harakat“ taktikasini yoqlagan. 19-asr oxirlarida Fransiya, Italiya, Ispaniya va Lotin Amerikasi mamlakatlarida vujudga kelib, 20-asr boshlarida eng koʻp tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Anarxizm
Anastigmat

Anastigmat – tasvirning faqat sferik va xromatik aberratsiya natijasida buzilib chiqishinigina emas, balki astigmatizm (optik tizimda tasvir nuqsonlaridan biri) hodisasini ham bartaraf qiladigan fotoobyektiv. Anastigmatda linzalar sifatli shishadan tayyorlanadi. Anastigmat texnik va badiiy fotografiyada, kinematografiyada keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy texnologiya muhandisligi
Anastomoz

Anastomoz (yun. „anastomosis“ – „tutashish“) – tabiiy tarzda oʻzaro qoʻshilish yoki ulanish, bogʻlanish. Masalan, bir qon tomirining ikkinchisi bilan qoʻshilishi. Jarrohlikda biror kovak aʼzoni kesib, ikkinchisiga ulash, meʼdaning ichakka ulanishi, yaʼni meʼda-ichak anastomozi.

Manbalar 

Jarrohlik
Anataz

Anataz – sodda oksidlar kichik sinfiga mansub mineral. TYU2ning polimorf modifikatsiyalaridan biri. Fe, Zn, Nb qoʻshimchalari boʻladi. Rangi yashil-sarikdan kulrang-qoragacha. Qattiqligi 5,5 – 6. S or. 3,8 – 3, 9. 915° gacha qizdirilganda rutilga aylanadi. Olmossimon yoki metallsimon yaltiroq. Gneys, granit va boshqalarda ikkilamchi aksessor mineral. Anataz yertomirlarda, magmatik va metamorfik jinslarda, kamroq miqdorda pegmatitlarda, baʼzan esa choʻkindi (qumtosh) jinslarda uchraydi, shuningdek ilmenitning yemirilishi natijasida vujudga keladi. Yaltiroq tiniq nusxalari zargarlikda jilvir sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Kimyoviy moddalar
Anatoksin

Anatoksin (yunoncha: ana — qayta taʼ-sir va toxion — zahar) — formalin va 39 — 40° temperatura taʼsirida zaharli xossasini yoʻqotgan, lekin antigenlik xossasini saqlab qolgan toksin. Birinchi marta fransuz bakteriologi G. Ramon 1923-yilda difteriya toksinidan anatoksin tayyorla-gan. A. immun qon zardobini tayyorlashda qoʻllanadi. Buning uchun A. yirik hayvonlar (mas, ot)ga takror yuboriladi. Ulardan olingan zardob odamlarni baʼzi yuqumli kasalliklar (difteriya, qoqshol va boshqalar)dan saqlash va davolashda foydala-niladi. Faol immunlashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaeroblar

Anaeroblar, anaerob organizmlar — erkin kislorod boʻlmaydigan sharoitda yashash va rivojlanish qobiliyatiga ega boʻlgan organizmlar. A. terminini 1861-yilda yog kislotali bakte-rial bijgʻishni ixtiro qilgan L. Paster taklif etgan. A. asosan prokariot orga-nizmlar orasida keng tarqalgan. Euka-riotlardan achitqilar hamda hayvonlar organizmida parazitlik qiladigan, yaʼni ikkilamchi tarzda kislorodsiz muhitda yashashga moslashgan, bir hujayralilar haqiqiy A. hisoblanadi. Koʻp hujayrali A. anaerobioz hayvonlarning ichagi va tana boʻshligʻi hamda toʻqimalarida pa-razitlik qiladigan yassi toʻgarak chu-valchanglar orasida uchraydi. Anaerob organizmlarda metabolizm kisloroddan boshqa oksidlovchilardan foydalanishga asoslangan. Organik moddalardan foydalanadigan anaerob organizmlar (glikoliz natijasida hosil boʻladigan energiyadan foydalanadigan barcha eu-kari-otlar) spirtlar va yogʻ kislotalar qaytarilishi orqali boradigan har xil tipdagi bijgʻishni amalga oshiradi. Boshqa A., mas, denitrifikatorlar, te-mir bakteriyalari, oltingugurt bakteri-yalar, metan hosil qiluvchi bakteriyalar esa anorganik oksidlovchilar (nitratlar, oltingugurt birikmalari, karbonat an-gidrid va boshqalar)dan foydalanadi. Almashi-nuv mahsulotlariningxiliga qarab anae-rob bakteriyalar yogʻ kislotali, sut kislo-tali, propion kislotali guruhlarga aj-ratiladi. Fototrof bakteriyalar A.ning boshqa maxsus guruhini tashkil etadi. Kislorodga boʻlgan talabiga koʻra A.ning obligat va fakultativ guruhlari farq qilinadi. Obligat A.da metabolizm kis-lorod ishtirokisiz boradi, fakultativ A. (mas, denitrifikatorlar) anaerobioz holatdan kislorodli muhitda yashashga utishi mumkin. Anaerob muhitda ok-sidlanish energiyasi kam boʻlganidan A. faoliyati tufayli juda koʻp qaytarilish mahsulotlari — spirtlar, yogʻ kislotalari va boshqa hosil boʻladi. A. muhitdagi kislorod aerob organizmlar tomonidan batamom oʻzlashtiriladigan sharoitda (mas, suv tubidagi balchiqda, ifloslan-gan oqova suvlarda) rivojlanadi. A.dan mikrobiologiya sanoatida spirtlar va organik kislotalar ishlab chiqarish, oqova suvlarni tozalashda keng foydalaniladi. Ay-rim A. ogʻir infeksion kasalliklar (qoqshol, gazli gangrena va boshqalar)ni kel-tirib chiqaradi. Haqiqiy A. bilan birga ayrim umurtqasizlar orasida kislorod tanqisligiga vaqtincha moslashgan turlari ham bor. Ayrim obligat A. kislo-rodga juda sezgir boʻlganidan kislo-rodli muhitda juda tez halok boʻladi. Issiq suvli havzalardan va suvning chuqur qatlamlaridan topilgan A. Yer yuzida paydo boʻlgan eng qadimgi organizmlar boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologiya
Mikrobiologiya
Anbar

Anbar – 1) oq va qoʻngʻir rangli mumsimon xushboʻy modda. Uvalanadigan moyli massa boʻlib, suyuqlanish temperaturasi 60°, suvda erimaydi, spirt, efir, hayvon moylarida yaxshi eriydi. A.dan yangiligida najas hidi keladi; eskirgach, bu hid koʻtarilib, noziq hid qoladi. A. dengiz hayvoni – kashalot ichagidan olinadi; kashalotlar yashaydigan dengiz va okeanlar yuzidan (ayniqsa, Hind va Tinch okeanlarning sohilga yaqin joylaridagi suvdan) ham yigʻib olinadi. Atir-upa sanoatida ishlatiladi. 2) Koʻchma maʼnoda (mushku anbar) – muattar, xushboʻy hid.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angarsk

Angarsk — Rossiya Federatsiyasining Irkutsk viloyatidagi shahar (1951-yildan). Angara daryosi boʻyidagi pristan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 268,8 ming (1992). 1954-yildan yirik neft-kimyo kombinati ishlay boshladi. Qurilish sanoati korxonalari (yigʻma temir-beton, sement, keramika mahsulotlari va boshqalar), elektromexanika zavodi, yogʻochsozlik, mashinasozlik sanoati korxonalari, tikuvchilik fabrikasi, goʻsht kombinati, texnologiya instituti bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Sovet Ittifoqida qurilgan shaharlar va shaharchalar
Angidrid

Angidrid (yun. an — inkor qoʻshimchasi va hydor — suv) — biror elementning kislorod bilan birikmasi. Metallmaslarning va baʼzi metallarning yuqori oksidlari A.dir. A. ikki usulda: 1) oddiy moddaning kislorod bilan birikishidan; 2) kislotani qizdirib, suvsizlantirishdan hosil boʻladi. Anor-ganik kislotalarning A.lari kabi orga-nik kislotalarning A.lari ham maʼlum. Mas, sirka A. (SN3SO)2O, benzoy A. (S6N5SO)2O va boshqa kimyo sanoatida atsil-lovchi vosita sifatida karbon kislota qoldigʻi RCO ni birikmalarga kiritish uchun qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Angiokardiografiya

Angiokardiografiya (angio…, yun. kardia — yurak va grapho — yozaman, tasvirlayman) — rentgenologik tekshi-rishda yurak va yirik tomirlar ichiga kontrast modda yuborib, ularning soya tasvirini olishga imkon beradigan usul. Yurakning asosan tugma poroklari tav-sifini aniqlash uchun qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angioma

Angioma (angio… va yun. ota – oʻsma) – qon yoki limfa tomirlarida paydo boʻladigan xavfsiz oʻsma. Odatda, bolaning ona qornidagi davrida tomirlarning notoʻgʻri oʻsishidan vujudga keladi. Koʻpincha terida (yuz yoki badandagi nor), baʼzan jigar, miya va boshqa aʼzo hamda toʻqimalarda uchraydi. Kapillyar, govaksimon va shoxsimon A. boʻladi. Elektrokoagulyatsiya, rentgen va radioaktiv nurlar hamda jarrohlik usuli bilan yoʻqotiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angishvonagul

Angishvonagul, oʻymoqgul (Digitalis) — sigirquyruqdoshlar oilasiga mansub ikki yillik va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Yevropa va Osiyoda 25 ga yaqin turi bor. Barchasi zaharli. Angishvonagulning poyasi tikka (uzunligi 40-150 sm), barglari ketma-ket joylashgan, barg cheti arrasimon, baʼzi turlarida tekis. Barglar poyaning ostidan uchiga tomon maydalashib boradi. Gullari shingil toʻpgulga yigʻilgan, gultoji qoʻngʻiroq yoki angishvonaga oʻxshash; oʻsimlik nomi ham shundan olingan. Qizil angishvonagul va sariq angishvonagulning bargidan purpurea angishvonagul, purpurea angishvonagul, digitoksin, gitoksin va yurak kasalliklariga qarshi ishlatiladigan boshqa glyukozidlar olinadi. Angishvonagulning boshqa turlaridan olingan preparatlar (masalan, abitsin) ham shu kabi kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Angishvonagulning baʼzi xillari Oʻzbekistonda xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Koʻp yillik oʻtlar
O
Oʻsimliklar
Angkor Vat

Angkor — Kambodja (Siyom Reap shahri yaqini)dagi hashamatli saroy, ibodat-xona, suv ombori va kanallardan iborat majmua. 9-13-asrlarda qurilgan (hozir tarixiy muzey — qoʻriqxona). Kambod-ja poytaxtidagi qadimgi shahar harobasini oʻz ichiga olgan -Yashodharapuri (9-asr oxiri) va Angkor Txom (12-asr oxiri — 1432; murabba tarhli, maydoni 9 km². Markazida Bayon ibodatxonasi), asosi toshdan, yuqorisi yogʻochdan ishlangan sa-roylar, „gʻor ibodatxonalar“ pogʻonali piramida koʻrinishida, shuningdek yi-rik Angkor Vat (taxminan 1113 — 50; maydoni 1300x1500 m) haykaltaroshlik bezaklariga boy. Bezaklardagi burtma tasvirlarda „Mahabharata“ mazmunlari katta urin egallaydi, geometrik jihatdan mustahkam reja asosida qurilganligi bilan ajralib turadi. „Fop — ibodatxona“ atrofi ravokuti ustunlar qatori va dar-vozaxonasi koʻshkli, burchaklari minora — burjli. Majmua tashqaridan kanal bilan oʻralgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Anglikan cherkovi

Anglikan cherkovi — Angliyadagi davlat cherkovi. Protestant cherkovlaridan biri. Uning diniy marosim va tashkiliy qoidalari boshqa protestant cherkovlariga qaraganda katolik cherkoviga yaqin turadi. Anglikan cherkovi 16-asrning 30-yillari 47-ingliz qiroli Genrix VIII islohotlari natijasida vujudga keldi. Islohot cherkov yerlarini oʻzlariga qaratib olishga intilgan yuqori tabaqa bilan yangi yer aristokratiyasining manfaatlarini yoqlashga qaratilgan edi. Islohotdan qirol hokimiyati manfaatdor boʻlib, asosiy maqsad Anglikan cherkovini papa taʼsiridan ajratish edi. Qirol 1534-yil oʻzini ingliz cherkovining rahbari deb eʼlon qildi, biroz vaqt oʻtgach, parlament roziligi bilan monastir yerlarini musodara qilib, yangi zodagonlarga, qirol amaldorlariga va saroy ahllariga taqsimlab berib, bir qismini sotdi. Ammo yepiskop va cherkov yerlari musodara etilmadi, cherkov yirik yer egasi sifatida qolaverdi. Endi cherkovni qirol boshqaradigan boʻldi, u yepiskopni ham, ruhoniylarni ham oʻzi tayinlar edi. 17-asr 40-yillarida Angliya inqilobi davrida Anglikan cherkovi tugatilib, oʻrniga kalvinist presviterian cherkovi dav-lat cherkovi boʻlib qoldi. Bu ingliz burjuaziyasining manfaatlariga mos edi. Styuartlar 1660-yil hokimiyatni egallagach, Anglikan cherkovi qayta tashkil etildi. Angliyadagi Anglikan cherkovidan tashqari mustaqil Anglikan cherkovi Irlandiya, Uels, Shotlandiya, Kanada, AQSH, Avstraliya va boshqa baʼzi mamlakatlarda bor. Anglikan cherkovi aʼzolarining umumiy soni 30 mln.ga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angliya-Amerika urushi

Angliya-Amerika urushi (1812-14) — bir tomondan, Angliyaning AQSH savdosi va iqtisodiyotini barbod qilishga intilishi va ikkinchi tomondan, AQShning oʻz yerlarini kengaytirish, Kanadani bosib olish yoʻlidagi intilishlari oqibatida vujudga keldi. 1812-yil 18-iyunda AQSH Angliyaga urush eʼlon qildi. Xalqaro vaziyatning qulay kelganligiga qaramay, AQSH Kanadaga bostirib kira olmadi. AQSH qoʻshinlari Eri koʻli (1813-yil, sentyabr), Shampleyn koʻli (1814-yil, sentyabr) va boshqalarda gʻalaba qozondilar. Biroq, Angliya AQSH qirgʻogʻini qamal qildi va 1814-yil 24-iyulda askar tushirib, Vashingtonni egalladi va koʻp qismiga oʻt qoʻydi (1814-yil, avgust). Urush davomida amerikaliklarning harbiy harakatlari AQShning mustaqillik uchun kurashiga aylanib ketdi. 1814-yil 24-dekabrda Gent shartnomasi imzolandi. Bu shartnoma urushdan oldingi vaziyatni tikladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

XIX asr
Angob

Angob — qizil kesakdan tay-yorlangan boʻyoq. A. kulolchilikda keng qoʻllanadi. Sopol idishlar va buyumlar A. surtishdan oldin quritiladi. Notekis joylari maxsus loy (dazmol loy) bilan tekislanadi, soʻng hoʻl latta bilan silliqlanadi. Baʼzan A. bir necha qavat surtiladi. Idishlar va buyumlar A.dan keyin naqshlanadi. Oʻrta Osiyo xalqlari A.ni neolit davri (miloddan avvalgi 4 — 3 ming yillik)dan boshlab sopol idishlarga naqsh berishda va boʻyashda ishlatgan. Kushon podsholigi (miloddan avvalgi 2 — 1 va mil. 1 — 4-asrlar) davridagi sopol idishlarning sirti A. bilan boʻyalgan. Bunday idishlar Oʻrta Osiyoda qoraxoniylar davri (11 — 12-asrlar)da ham keng tarqalgan. A.dan qadimgi qabilalar oʻliklarni koʻmishda ham foydalangan. Koʻpincha murdaga A. sur-tib yoki sepib koʻmilgan. Qad. odamlar gʻorlarningde-vorlariga va qoyatoshlarga A. bilan rasmlar chizgan. Surxondaryo viloyati Sherobod tumanidagi Zarautsoydan 1936-yilda G. V. Parfenov topgan qadimgi rasmlar (hayvonlar shakllari) ham A. bilan chizilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angren gres

Angren gres, Angren issiqlik elektr stansiyasi — Oʻzbekiston energetika tizimidagi yirik inshoot. Angren shahri yaqinida 1957-63 yillarda qurilgan. Stansiyada har birining quvvati 60,5 MVt boʻlgan 8 turboagregat bor. Oʻrnatilgan quvvati 484 MVt. Asosiy yoqilgʻisi — Angren koʻmir konidan qazib olinadigan qoʻngʻir koʻmir. GRES Ohangaron daryosidan suv bilan taʼminlanadi, Olmaliq — Ohangaron sanoat zonasiga hamda Toshkent viloyatidagi xoʻjaliklar va sanoat korxonalariga elektr energiyasi yetkazib beradi. Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmaniston, Qirgʻiziston va Qozogʻistonning janubidagi viloyatlarini birlashtirgan Oʻrta Osiyo Birlashgan energetika sistemasiga ulangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston issiqlik elektr stansiyalari
Angren
Oʻzbekenergo
Angren koʻmir koni

Angren koʻmir koni — Toshkent viloyati Ohangaron vodiysidagi qoʻngʻir ko'mir koni. Qurama va Chatqol tog'lari etagida. Geologik kon qidiruv ishlari 1934-yildan boshlangan. Dastlabki shaxta 1940-yilda ishga tushirilgan. Koʻmirli havzaning maydoni qariyb 70 km². Aniqlangan zaxirasi 860 m chuqurlikkacha 1,9 mlrd. t (Oʻrta Osiyodagi barcha koʻmir zaxirasining qariyb 1/4 qismi). Koʻmir yura yotqiziqlari orasida joylashgan, qatlami juda serbar, qalinligi yer yuza-sida 20 m dan chuqurlikda 130 m gacha. Koʻmir B2 markasiga mansub. Yonish issiqligi 13,9 MJ/kg. Koʻmir asosan ochiqusulda (2,5 mln. t), qisman yer ostidan (0,5 mln. t) qazib olinadi. Bundan tashkari „Yerostigaz“ stansiyasida ko'mir gazga aylantirilib, yiliga 50 mln. m3 gaz ishlab chiqariladi. Koʻmir bilan birga kaolin ham qazib olinadi. Qatlamlar orasida portlandsement, flyus, burt hamda kanalizatsiya quvurlari ishlab chiqarish uchun xomashyo boʻladigan jinslar koʻp.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Angren
Oʻzbekiston konlari
Toshkent viloyati iqtisodiyoti
Angren oltin boyitish fabrikasi

Angren oltin boyitish fabrikasi — oltin rudasini boyituvchi fabrika, „Oʻzbekolmosoltin“ uyushmasi tarkibiga kiradi. Toshkent viloyati Angren shahridan 6 km uzoqliqda, shaharning gʻarbida joylashgan. 1971-73 yillarda qurilgan. Fabrikada Koʻchbuloq, Qizilolmalisoy va boshqa oltin konlaridan qazib olingan ruda qayta ishlanadi (qayta ishlanadigan rudalar tarkibida 40 ga yaqin minerallar uchraydi). Fabrikada olingan gravio va flotokon-sentratlar yana qayta ishlash uchun Olmaliq kon-metallurgiya kombinatida joʻnatiladi. Fabrikada ishlab chiqariladigan mahsulotdan oltin, kumush, mis, selen, tellur, vismut kabi me-tallar olinadi. Fabrika 1992-93 yillarda „Oʻrta Osiyo rangli metallar“ loyiha ilmiy tadqiqot instituta loyihasi asosida rekonstruksiya qilindi va ishlab chiqarish quvvati ikki marta oshirildi. Fabrika negizida qimmatbaho metallarni qazib olish va qayta ishlash boʻyicha Nyumont (AQSH), Mitsui (Yaponiya) kompaniyalari bilan hamkorlikda yopiq turdagi „Angrengold-kompani“ qoʻshma korxonasi barpo etish boʻyicha shartnoma imzolandi (1997).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angren suratlar galereyasi

Angren suratlar galereyasi, V. I. Ufimsev nomida — rassom V. Ufimsev tashabbusi va uning shaharga sovgʻa qilgan 50 asari asosida tashkil qilingan muassasa. 1964-yil 31-oktabrda ochilgan. V. Ufimsev asarlari uchun maxsus xonalar ajratilgan; keyingi yillarda toʻplangan 70 dan ortiq rassomning 1000 dan ziyod asari uchun yangi xonalar ajratilib kengaytirilgan. Angren kulolchilik zavodining badiiy buyumlari, turli mahsulotlari ham alohida xonaga qoʻyilgan. Rassom vafoti (1964) dan keyin uning rafiqasi G. V. Ufimseva galereyaga ijodkorning barcha mujassamot, qoralama (etyud), chizgilari (jami 624 asar), rassomning shaxsiy buyumlari, hujjat, maktub, fotosuratlarini ham topshirgan. 1986-yildan galereya qoshida tasviriy sanʼat studiyasi ishlaydi. Unda havaskor rassom — ishchi yoshlar rassomlik (rang-tasvir, grafika), haykaltaroshlik sirlarini oʻrganadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Sanʼat
Angren qurilish materiallari kombinati

Angren qurilish materiallari kombinati — turli qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi korxona. „Oʻzqurilishmateriallari“ aksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. 1947-yilda 487 ishga tushirilgan. Angren qurilish materiallari kombinati m.k. kaolin, sement, maydalangan glej va kul-shlak kabi qurilish materiallari ishlab chiqaradi. Korxonada har yili oʻrtacha 30 ming t sement, 120 ming t glej, 5 ming t boshqa qurilish materiallari tayyorlanadi. Kelgusida yangi texnika va texnologiyalar joriy etish orqali 4 xildagi rangli sement ishlab chiqarish koʻzda tutilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qurilish materiallari
Angstrem (birlik)

Angstrem — uzunlik birligi; santimetrning yuz milliondan bir boʻlagiga, yaʼni 10 sm ga teng. Å (1 Å = 10 m) bilan belgilanadi. Optika, atom fizikasi, qattiq jismlar fizikasi va boshqalarda qoʻllanadi. Mas, kristall panjara doimiysi, rentgen nurining toʻlqin uzunligi, atom oʻlchamlari va boshqa A. bilan ifodalanadi. 1868-yil shved fizigi A. Y. Angstrem tomonidan qoʻllanilganligi uchun uning nomi bilan ataladi.
SI sistemasida angstremga yaqin birlik nanometr hisoblanadi: 1 nm = 10 Å

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anda

Anda – qadimgi turk-moʻgʻul xalqlarida tutingan aka-uka. A. boʻlishlikni istagan shaxslar qon chiqarib uni bir-birlariga surtganlar va umrbod aka-uka tutinganlar. Chingizxon jajirat qabilasi rahbari Jamuxa bilan A. tutingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Carl David Anderson

Carl David Anderson () (3-sentyabr 1905 – 11-yanvar 1991) – amerikalik fizik. Kosmik nurlarda pozitronlar (1932) va myuonlar (1936) mavjudligini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1936).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1905-yilda tugʻilganlar
1911-yilda vafot etganlar
3-sentyabrda tugʻilganlar
11-yanvarda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Philip Warren Anderson

Philip Warren Anderson () (13-dekabr 1923 — 29-mart 2020) — amerikalik fizik. Ilmiy ishlari qattiq jismning kvant nazariyasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1977, J. Van Flek va N. Mott bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1923-yilda tugʻilganlar
13-dekabrda tugʻilganlar
2020-yilda vafot etganlar
21-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Andijon avtomobil oʻrindiqlari zavodi

Andijon avtomobil oʻrindiqlari zavodi, Oʻz Tong Xong — Oʻzbekiston-Koreya qoʻshma kor-xonasi. 1997-yilda ishga tushirilgan. Andijon shahrida joylashgan. Asaka avtomobil zavodining turli markadagi yengil avtomobillari uchun oʻrindiqlar ishlab chiqaradi. Korxona muassislari „Oʻzavtosanoat“ uyushmasi va Koreya Respublikasidagi „Tong Xong elektrik LTD“ kompaniyasi. Yillik loyiha quvvati 700 ming oʻrindiq.

Yana qarang 

 BYD Uzbekistan Factory

Adabiyotlar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Avtomobil
Andijon biokimyo zavodi

Andijon biokimyo zavodi — yirik kimyo sanoati korxonasi. Andijon shahrida joylashgan. „Oʻzkimyosanoat“ uyushmasi tarkibiga kiradi. Dondan rektifikatsiyalangan oziq-ovqat (etil) spirti ishlab chiqaradi. Respublikadagi oziq-ovqat, tibbiyot, atir-upa va boshqa sano-at tarmoqlarini spirt bilan taʼminlaydi. Korxona 1953-yilda Andijon gidroliz zavodi sifatida tashkil etilgan va chigit shulxasi, sholi qobigʻidan texnik etil spirti, ozuqa achitqilari, ksilit, nitro-lignin va boshqa mahsulotlar ishlab chiqardi. 90-yillar boshidan atrof muhitga salbiy taʼsirini hisobga olib zavodning ishlab chiqarish yoʻnalishini oʻzgartirish ishlari boshlandi va 1994-yildan gidroliz sa-noati ishlab chiqarish quvvatlari toʻxtatildi. 1991-94 yillarda etil spirti ishlab chiqarish quvvatlari qurilib, korxonaning 1-navbati 1994-yildekabrda ishga tushirildi (loyiha quvvati yiliga 915 ming dal etil spir-ti). 1995-yil sentabrdan korxonaning (yillik loyiha quvvati 877 ming dal boʻlgan) 2-navbati qurilishi boshlandi va 1999-yilda ishga tushirildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Andijon
Andijon bolalar va yoshlar teatri

Andijon bolalar va yoshlar teatri – Abbos Bakirov nomidagi Andijon davlat bolalar va yoshlar teatri — bolalar va yoshlar teatri. 1990-yil 1-dekabrda „Istiqbol“ teatr-studiyasi asosida tashkil boʻlgan. „Temir xotin“ (Sh. Boshbekov) spektakli bilan ochilgan. Teatrning asoschisi va badiiy rahbari Mannon Hamidov boshchiligida Q. Mada-minov, M. Turgʻunov, M. Madrahimova, T. Roʻziyeva, M. Xoldorov, F. Mamasodiqova, adabiy emakdosh Ziyo Najmiy kabilar teatrning dastlabki ijodkorlari. „Baloyi nafs“ (M. Asadullayev), „Hazon boʻlgan gul“ (X. Qozoqova), „Yaxshivoy va Yomonvoy“ (B. Ixtiyorov), „Dilijon daydilari“ (M. Hamid), „Moʻ’jizalar olami yoxud Sanoʻi nafisa“ (Z. Najmiy) va boshqa teatrda sahnalashtirilgan dastlabki spektakllar. „Sevgi afsonasi“ (O. Xoldor), „Toʻylar muborak“ (Oʻ. Hoshimov), „Afandining besh xotini“ (I. Sodiqov) komediyalari, „Al-vido bolalik“ (T. Malik) fojiaviy dramasi, „Hayot eshik ortida“ (S. Siro-jiddinov) tragikomediyasi, shuningdek E. Sobirovning „Buqoqning koʻngli“ hajviy tomoshasi bilan teatr oʻz mavqeini mustahkamlab oldi. Teatr oʻz rejissu-rasida zamonaviylik va tomoshaviylikning oʻziga xos turmushbop uygʻunligini, 495sodda va ayni bir paytda noziq did bilan purmaʼno asarlar yaratish mahoratiga erishdi. „Nargis fojiasi“, „Shayton koʻli yonida“ (I. Yumagulov), „Kasotlar“ (E. Sobirov), „Zanjirband sheʼr“ (Z. Najmiy), „Qirol Lir“ (U. Shekspir), „Bugunning Hamleti“ (M. Hamid) singari spektakllar teatrning keyingi yillar ijod mahsulidir. Yoshlarni maʼnaviy kamol topishida oʻz hissalarini qoʻshish, oʻtmishimizning buyuk tarixini haqqoniy aks ettirish, milliy teatr anʼanalariga sodiq qolib, ustozlar yoʻlidan borish teatrning asosiy maqsadi. M. Ubaydullayeva, S. Ulugʻov, B. Mirzakarimova, Sh. Abdul-layeva, V. Roʻzimatov, S. Boyxonboyeva, N. Hakimov, M. Ibrohimova, V. Turdiyev, S. Mirzayev va boshqa teatrning yetakchi aktyorlari.
Hozirgi kunda ushbu teatr direktori Behzod Hamidov, Baxodir Majidov esa bosh rejissorlik qilib kelmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston teatrlari
Andijon viloyat adabiyot va sanʼat muzeyi

Andijon viloyat adabiyot va sanʼat muzeyi — Andijon shahridagi oʻzbek adabiyoti va sanʼati asarlari tuplangan muassasa. 1989-yil viloyat oʻlkashunoslik muzeyidan ajralib chiqib mustaqil faoliyat koʻrsata bosh-lagan. Andijon shahridagi meʼmoriy yod-gorlik Ahmadbek hoji mehmonxonasi (muzey maʼmuriyati va sanʼat bulimi) hamda Ark ichi (adabiyot bulimi) meʼ-moriy yodgorligida joylashgan. 1975-yil Oʻzbekiston Qoʻlyozmalar instituti adabiyot muzeyining Andijon bulimi sifatida H. Sulaymonov tashabbusi bilan Andijon jome masjidi majmuasida ochilgan. 1978-yildan viloyat ulkashunoslik muzeyi ixtiyorida, tasviriy va amaliy sanʼat bulimi tashkil etildi. Muzeyning umu-miy jamgʻarmasi 3718 ta boʻlib, adabiyotlar (2565 ta), tasviriy va amaliy sanʼat asarlari (1000dan ortiq) tuplangan. Mu-zeyda respublika va viloyat miqyosidagi turli davrlarda xalq ustalari tomonidan yaratilgan amaliy sanʼat namunalari, tasviriy sanʼat asarlari, sharq mutafakkirlari qoʻlyozma va toshbosma asarlari, hozirgi davr adabiy muhitini aks ettiruvchi materiallar saqlanadi. Jumladan, Bobur boʻlimida Bobur hayoti va ijodiga oid boy materiallar, tarixiy manbalar tuplangan; Jomiyning „Devon“i, A. Bedilning „Kulliyot“i va boshqa qoʻlyozma asarlar diqqatga sazovor. Mu-zeyda turli mavzuda koʻrgazmalar tashkil qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi muzeylar