Mazoviya

Mazoviya voyevodaligi yoki Mazoviya provinsiyasi yoki Mazovskaya voyevodaligi yoki Mazoviya viloyati. (polyakcha: województwo mazowieckie, pl) — Polshaning sharqiy qismida joylashgan, Polsha poytaxti Varshavani oʻz ichiga olgan voyevodalik (viloyat).

Mazoviya voyevodaligi 35,579 kvadrat kilometr (13,737 kv. mil) maydonga ega boʻlib, 2019-yilda aholisi 5,411,446 kishini tashkil etgan va bu uni Polshaning eng katta va eng koʻp aholiga ega viloyatiga aylantiradi. Uning asosiy shaharlari Varshava (1.783 million) Varshava metropoliten markazida, Radom (212,230) janubda, Płock (119,709) gʻarbda, Siedlce (77,990) sharqda va Ostrołęka (52,071) shimolda joylashgan. Voyevodalik jami oltita boshqa viloyatlar bilan chegaradosh: shimolda Varmiya-Mazury, shimoli-sharqda Podlyaska, janubi-sharqda Lyublin, janubda Muqaddas Xoch, janubi-gʻarbda Łódź, va shimoli-gʻarbda Kujawy-Pomorze.

Provinsiya nomi hududning anʼanaviy nomi Mazoviya (Polshada Mazowsze, shuningdek, Masoviya deb ham ataladi) ga borib taqaladi, va u taxminan shu hudud bilan geografik mos keladi. Ammo viloyatning janubiy qismi, jumladan Radom, tarixan Kichik Polshaga tegishli boʻlgan; Lomża shahri esa atrofidagi joylar bilan birga tarixan Mazoviyaning bir qismi boʻlgan boʻlsa ham, hozirda Podlyaska voyevodaligi tarkibiga kiradi.

Mazoviya voyevodaligi Polshaning asosiy fan, tadqiqot, taʼlim, sanoat va infratuzilma markazi hisoblanadi. U Polshaning eng past ishsizlik darajasiga ega va juda yuqori daromadli provinsiyasidir. Bundan tashqari, koʻplab tarixiy yodgorliklar mavjudligi va hududining 20% dan ortiq qismini oʻrmonli maydonlar tashkil qilganligi tufayli sayyohlar orasida mashhur. Provinsiyaning Kampinos milliy bogʻi UNESCO biosfera qoʻriqxonasi hisoblanadi.

Tarixi 

Ilk Oʻrta asrlarda bu hududda Mazoviya nomli qadimgi polyak qabilasi yashagan. X asrdan boshlab Polshaning tarkibiga kirgan. Płock 1079-yildan 1138-yilgacha Polshaning mintaqaviy poytaxti boʻlgan. Płockdagi Wzgórze Tumskie ('Sobor tepaligi') – Płock qal’asi va 1075-yilda tashkil topgan Polshaning eng qadimiy yepiskopliklaridan biri boʻlgan katolik sobori joylashgan hudud hisobalanadi. U yerda bir qancha polyak monarxlarining sarkofaglari bor va ushbu hudud Polshaning tarixiy yodgorliklari roʻyxatiga kiritilgan. Keyinchalik, Płock, Varshava va Czersk Piastlar sulolasining oʻrta asrlardagi knyazlik qarorgohi boʻlgan.

1505-yilda Radomda Seym (Polsha parlamenti) sessiyasi boʻlib oʻtgan va unda Nihil novi qonuni qabul qilingan. XVI asrda esa Varshavada bir necha Seym sessiyalari boʻlib oʻtgan. Keyinroq, 1596-yilda qirol Sigismund III Vasa Polsha poytaxtini Krakovdan Varshavaga koʻchirdi.

XVIII asrning oxiridagi Polsha parchalanganidan soʻng bu hudud mustamlaka hukmronligiga qarshi bir necha qoʻzgʻolonlarga guvoh boʻlgan. Bular 1794-yilgi Kościuszko qo‘zg‘oloni, 1830–1831-yillardagi Noyabr qoʻzgʻoloni va 1863–1864-yillardagi Yanvar qoʻzgʻoloni.

Ikki jahon urushi oraligʻida bu hudud qayta tiklangan mustaqil Polsha davatining bir qismi boʻlgan. 1920-yilda bu hudud Sovet Rossiyasi tomonidan bosib olingan. Ammo Polsha Varshava jangidagi gʻalaba tufayli oʻz mustaqilligini saqlab qolgan. Hozirgi kunda viloyatning janubiy qismi tez suratlarda sanoatlashib, Polshaning Markaziy Sanoat mintaqasining bir qismiga aylangan.

Ikkinchi jahon urushi davrida bu hudud Germaniya tomonidan bosib olingan, bosqinchilar bu yerda polyaklar va yahudiylarga nisbatan genotsid siyosatini olib borgan. Hududda aholining majburan koʻchirilishi, tinch aholi va harbiy asirlarning qirgʻinlari amalga oshirilgan. Jumladan bunday qirgʻinlar Ciepielów, Śladów, Zakroczym, Ostrów Mazowiecka, Palmiry, Firlej, Ochota va Wolada sodir etilgan. Germaniya koʻplab qamoqxonalar, majburiy mehnat lagerlari va taxminan 700 000–900 000 odam oʻldirilgan Treblinka qirgʻin lagerini hamda polyak, italyan, fransuz, sovet va ruminiyalik harbiy asirlar uchun bir nechta lagerlarni boshqargan.

Mazoviya viloyati 1999-yil 1-yanvarda, Polshaning 1998-yilda qabul qilingan mahalliy boshqaruv islohoti natijasida, sobiq Varshava, Płock, Ciechanów, Ostrołęka, Siedlce va Radom viloyatlaridan tashkil topgan.

Maʼmuriy boʼlinishi 
Mazoviya voyevodaligi 42 okrugga boʻlingan, shu jumladan beshta shahar okruglari va 37 ta quruqlik okruglari. Ular 314 ta gmina (munitsipalitet) ga boʻlinadi, ular 85 ta shahar gminasini oʻz ichiga oladi.

Pastdagi jadvalda belgilangan okruglar raqamlar bilan tasvirlangan.

Shaharlar va kichik shaharchalar 
Voyevodalik 10ta shahar va 78ta shaharchani oʻz ichiga oladi. Pastda ular aholi sonining kamayish tartibida keltirilgan (2019-yilgi rasmiy maʼlumotlarga koʻra):

Siyosati 

Mazoviya voyevodaligi hukumatini Polsha Bosh vaziri tomonidan tayinlanadigan provinsiya voyevodi (gubernatori) boshqaradi. Keyin voyevodga oʻz vazifalarini bajarishda voyevodalikning marshali yordam beradi, u voyevodeylik ijroiya organi uchun tayinlangan maʼruzachi boʻlib, sejmik (provinsiya majlisi) tomonidan saylanadi. Mazoviyaning hozirgi voyevodi Konstanty Radziwiłł hisoblanadi.

Mazoviya Sejmi 51 aʼzodan iborat.

Voyevodlar

Qoʻriqlanadigan hududlar 

Qoʻriqlanadigan hududlarga bir Milliy Bogʻ va toʻqqizta landshaft bogʻlari kiradi. Ular quyida keltirilgan:

Kampinos milliy bogʻi (UNESCO tomonidan biosfera qoʻriqxonasi deb belgilangan)

Bolimów landshaft bogʻi (qisman Łódź voyevodaligida joylashgan)

Brudzeń landshaft bogʻi

Bug landshaft bogʻi

Chojnów landshaft bogʻi

Górzno-Lidzbark landshaft bogʻi (qisman Kuyaviya-Pomeraniya va Varmiya-Mazuriya voyevodaliklarida joylashgan)

Gostynin-Włocławek landshaft bogʻi (qisman Kuyaviya-Pomeraniya voyevodaligida joylashgan)

Kozienice landshaft bogʻi

Mazoviya landshaft bogʻi

Podlaskie Bug daryosi darasi landshaft bogʻi (qisman Lublin voyevodaligida joylashgan)

Tarixiy shakllanishi

Mazoviya voyevodaligi (1526–1795) 
Mazoviya voyevodaligi, 1526–1795-yillarda (polyakcha: Województwo Mazowieckie) Polsha Qirolligi va Polsha-Litva Hamdoʻstligining maʼmuriy hududi boʻlgan. XV asrdan Polsha-Litva Hamdoʻstligi parchalanishigacha (1795) mavjud boʻlgan. Mazoviya viloyati Płock va Rava voyevodaligi bilan birgalikda Mazoviya provinsiyasini (prowincja) tashkil qilgan.

Mazoviya voyevodaligi (1816–1837) 
Mazoviya voyevodaligi Kongress Polshasining voyevodaliklaridan biri boʻlgan. U Varshava departamentidan tashkil topgan va keyinchalik Mazoviya gubernatorligiga aylantirilgan.

Transport vositalari 

Uchta yirik xalqaro avtomobil yoʻli voyevodalik orqali oʻtadi: Kork–Berlin–Poznan–Varshava–Minsk–Moskva–Omsk (Yevropa yo'li E30), Praga–Vrotslav–Varshava–Bialystok–Helsinki (E67) va Pskov–Gdansk–Varshava–Krakov–Budapesht (E77).

Hozirda hududda avtomagistral mavjud boʻlib, A2 avtomagistrali mintaqani, shu bilan birga poytaxtni, Yevropaning qolgan qismi bilan bogʻlaydi. Ushbu avtomagistral voyevodalik orqali gʻarbdan sharqqa oʻtib, uni Belarus va Germaniya bilan bogʻlaydi. Biroq, Polshani Belarus bilan bogʻlash uchun Varshavaning sharqiy qismida A2 hali qurilmagan. S7 tezkor yoʻli Polshaning shimolidan janubga oʻtib, Varshava orqali oʻtadi, S8 esa Varshavani qoʻshni shimoliy-sharqiy viloyatdagi Bialystok bilan bogʻlaydi, shuningdek, u Litvagacha boradigan Via Baltica yoʻlining bir qismini tashkil etadi va janubi-gʻarbdagi Vrotslavga ham olib boradi. S17 esa Varshavani janubi-sharqda joylashgan Lublin bilan va undan keyin Ukrainaga bogʻlash uchun qurilmoqda.

Mintaqada faoliyat yurituvchi ikki asosiy temir yoʻl tashuvchisi – mintaqaviy Koleje Mazowieckie va milliy PKP Intercity. Polshadagi eng band oʻnta temir yoʻl stansiyasidan uchtasi voyevodalikda joylashgan: Warszawa Centralna, Warszawa Wschodnia, Warszawa Zachodnia.

Mintaqadagi asosiy xalqaro aeroport bu Varshava Frederik Shopin aeroporti hisoblanadi.

Iqtisodiyoti 
Mazoviya voyevodaligi Polshaning eng boy viloyati hisoblanadi. Viloyatning yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 2021-yilda 596 milliard zlotiyni tashkil etib, Polsha iqtisodiyotining 22.8% ini tashkil etdi. Xarid qobiliyatiga moslashtirilgan aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan YaIM oʻsha yili taxminan 123 000 zlotiyga teng boʻlgan.

Ishsizlik 
Ishsizlik darajasi 2017-yilda 4.8% ni tashkil etgan va bu milliy va Yevropa oʻrtacha koʻrsatkichidan yuqori boʻlgan.

Turizmi va Manzaralari 

Voyevodalikning eng mashhur turistik manzili poytaxt Varshava shahri boʻlib, uning Eski Shahar va Qirollik Qal’asi UNESCOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan va Polshaning tarixiy yodgorligi hisoblanadi. Varshavadagi boshqa tarixiy yodgorliklarga Qirollik yoʻli, bir nechta saroylar va bogʻlar kiradi, jumladan, eng mashhurlari Łazienki saroyi va Wilanów saroyi, shuningdek, Varshava Suv filtrlari.

Boshqa tarixiy shaharlar qatoriga eski markazlari va bogʻlari boʻlgan Radom, Yevropaning eng uzun toshli bozori boʻlgan Pułtusk va Polshaning sobiq oʻrta asr poytaxti boʻlgan Płock kiradi. Uning Eski Shahar va Wzgórze Tumskie („Sobor tepaligi“) Płock qal'asi va Płock soborini oʻz ichiga oladi, bu yerda Polshaning bir qancha monarxlarining sarkofaglari joylashgan.

Voyevodalikda bir nechta oʻrta asrlarga oid qal’alar mavjud, jumladan Ciechanów, Czersk, Liw, Płock qal’alari va koʻplab saroylar, jumladan, Otwock Wielki, Guzów, Radziejowice, Krubki-Górki, Sanniki, Korczew va Varshavadagi boshqa saroylar. Cherkov yodgorliklari orasida Płockdagi Mariavit cherkovining markazi boʻlgan Mercy va Charity ibodatxonasi, Polshadagi eng yaxshi saqlangan Romanesk cherkovlaridan biri Czerwińsk nad Wisłądagi Abbey cherkovi va gotika-renessans uslubidagi mustahkamlangan Brochówdagi avliyo Roch, Avliyo Ioann Baptisti cherkovi va Fryderik Chopinning choʻqintirish joyi bor. Otwock, Józefów va Varshavada mahalliy Świdermajer arxitektura uslubi mavjud. Shuningdek, Modlin qal’asi va Varshava qal’asi ham mavjud.

Voyevodalikdagi yagona kurort shahar Konstancin-Jeziorna hisoblanadi.

Zelazowa Wolada va Varshavada Fryderyk Chopin va kimyogar Marie Curie'ning tugʻilgan joylarida ularga bagʻishlangan muzeylar mavjud. Varshavada Fryderyk Chopin muzeyi ham mavjud. Mashhur Uygʻonish davri shoiri Yan Koxanovskiyga bagʻishlangan muzey Czarnolasda joylashgan. Opinogóra Górnadagi Krasiński saroyida Romantizm muzeyi joylashgan.

Ikkinchi jahon urushiga bagʻishlangan koʻplab yodgorliklar, jumladan, natsistlarning polyaklarni ommaviy qirgʻin yodgorliklari, Palmiry va Holokost yodgorliklari, shuningdek, sobiq natsistlar Germaniyasining Treblinka qirgʻin lageri, Varshavadagi Pawiak qamoqxonasi va Pruszkówdagi Dulag 121 lageri joylashgan.

Sport 

Futbol, gandbol, voleybol va basketbol voyevodalikda eng koʻp qiziqish uygʻotadigan sport turlari hisoblanadi. Muvaffaqiyatli klublarga futbol va basketbolda „Legiya Varshava“ va „Poloniya Varshava“, gandbolda esa „Visla Plock“ kiradi.

Hudud tashkil etilgandan beri bir qator yirik xalqaro sport musobaqalariga mezbonlik qilgan, jumladan: 2002-yilgi ogʻir atletika bo‘yicha jahon chempionati, 2003-yilgi konkida uchish bo‘yicha jahon chempionati, 2009-yilgi velosport bo‘yicha jahon chempionati, YevroBasket 2009, UEFA Yevro 2012, 2014-yilgi voleybol bo‘yicha erkaklar o‘rtasidagi jahon chempionati, Voleybol boʻyicha 2017-yilgi Yevropa chempionati, 2018-yilgi erkaklar voleybol klublari o‘rtasidagi jahon chempionati, 2019-yilgi velosport bo‘yicha jahon chempionati, 2023-yilgi gandbol bo‘yicha jahon chempionati va boshqalar.

Dunyodagi ikkinchi eng chuqur suzish havzasi Mszczonów shahrida joylashgan.

Hudud Polsha poytaxti — Varshavani va Polshaning oʻrta asrlardagi sobiq poytaxtlaridan biri — Plokni oʻz ichiga oladi.

XVII asrda Varshava, Raciąż, Sierpc and Zakroczymda katta shotland jamoalari mavjud boʻlgan, shuningdek, Iłża, Jedlińsk, Radom, Skrzynno, Szydłowiec va Węgrówda ham kichik jamoalar boʻlgan.

Krasiniec qishlogʻi urushlar orasidagi davrda Polshadagi yagona Qalmiq jamoasining yashash joyi boʻlgan.

Arman Katolik cherkovi bor.

Galereya

Manbalar 

Mazoviya Voyevodaligi
Polsha voyevodaliklari
Mazoviya