Yovvoyi chilonjiyda

Haqiqiy Zizifus ) yoki oddiy Unabi yoki Xitoy jiydasi yoki Xitoy xurmosi — bu meva Chilonjiydadoshlar (Rhamnaceae) oilasiga mansub Zizifus turkumiga kiruvchi oʻsimlik turi sanaladi.

Kelib chiqish tarixi 
Bu nom yunoncha ziziphon dan kelib chiqqan boʻlib, u forschada zizafun, bu har qanday yeyish mumkin boʻlgan mevaning mashhur atamasi; jujuba — lotincha, fransuzcha — jujube jiyda mevasining nomi.  

Ruscha nomlanish sinonimlari: xitoycha xurmo, „fransuzcha koʻkraksimon meva“.

Botanik tavsifi 

Boʻyi 12 m gacha Barglari choʻziq tuxumsimon, uch tomirli, chetlari tishsimon oʻyilgan. Gullari mayda, yashilroq, oʻtkir hidli.

Boʻyi 10-15 m gacha yetadigan tarvaqaylagan, mevasiz shoxlarida barglari ikki qator joylashgan, yonbargchalari yirik tikanlardan iborat daraxt.

Barglari choʻziq tuxumsimon, uch tomirli, chetlari tishsimon oʻyilgan.

Gullari mayda, yashil-oq, gullash va meva berish davri iyun — oktyabr oylariga toʻgʻri keladi.

Mevalari — mayda yumaloq yoki tuxumsimon, goʻshtli, silliq; avval ular och sariq, keyin qizgʻish-jigarrang. Bu juda shirin, mazali va toʻyimli meva daraxtining danagi ham suvli boʻladi.

Tarqatishi va ekologiyasi 
Ushbu meva qadimgi davrlarda yetishtiriladi va Janubiy va Sharqiy Osiyo mamlakatlarida, janubiy Yevropada (Oʻrta er dengizi), Yaponiyada va Avstraliyada keng tarqalgan. Kavkaz va Oʻrta Osiyoda uchraydi. Togʻ va adirlarning quyoshli quruq yon bagʻirlarida oʻsadi. 400 ga yaqin turlari mavjud.  

Qurgʻoqchilik va sovuqqa chidamli, ildiz kurtaklari bilan koʻpaytiriladi. Gullash davrida nozik, ammo kuchli asal hidi seziladi. Asalarilar undan asal olishda foydalanishadi.

Kimyoviy tarkibi

Meva 
askorbin kislotasi, oqsillar, shakar, kislotalarga boy. Zizyphus mauritiana mevasida vitaminlar (A vitamini, B vitamini, vitamin C, b-karotin), aminokislotalar, mikroelementlar, yogʻlar, organik kislotalar (malonik, tartarik va boshqalar), sterollar, kumarinlar, flavonoidlar (kaempferol, mirsetin) mavjud. va boshqalar), triterpenlar va triterpen glikozidlari (oleanolik kislota, ursolat kislotasi, betulin, betulin kislotasi, jujube saponinlari: 1, 2, 3; jujuboside B), izokinolin alkaloidlari (stefarin, azimiloban).

urugʻlar 

 jubozid A
 juuboside B
 jubozid aglikon — juyubogenin
 spinozid;
 shakar (glyukoza, arabinoza, ramnoz, ksiloza va boshqalar).

Barglari va ularning taʼm kurtaklariga taʼsiri 

Barglari taʼmni oʻzgartiruvchi moddalarni oʻz ichiga oladi (zizifinlar, ginemik kislotalar), chaynash shirin va achchiq taʼmlarni idrok etishni vaqtincha falaj qiladi, natijada baʼzilarida shirin, achchiq va achchiq taʼmlarni sezish qobiliyati yoʻqoladi. vaqt. Shundan soʻng tatib koʻrilgan shakar taʼmsiz deb hisoblanadi. Shu bilan birga, shoʻr, nordon va ogʻriqni his qilish qobiliyati toʻliq saqlanib qoladi. Barglarning bu xususiyati ilgari baʼzi achchiq dorilarni, xususan, xininni bezgakni davolashda tayinlashda ishlatilgan.

Qobiq 

 taninlar
 rutin
 saponinlar

Ahamiyati va qoʻllanishi 

Haqiqiy jiyda shifobaxsh va xushxoʻrligi bilan ajralib turadi.

Asal toʻplovchi oʻsimlik. Iyun oyining birinchi yarmidan avgust oyining ikkinchi oʻn kunligigacha gullab, nektar chiqaradi. 1 gektar uzluksiz oʻsishda siz 160 dan 180 kg gacha nektar (200-230 kg asal) olishingiz mumkin. Gullash davrining boshlanishida 100 ta gul 0,03-0,04 ml nektar (48-54 % qand), oʻrtada 0,05-0,06 ml (54-56 %), gullash oxirida 0,03-0,04 ml nektar ajratadi.  1 gektarga 642806 million donagacha gul toʻgʻri keladi.

Madaniy navlarning mevalari shakli, rangi, shakar tarkibi miqdori, taʼmi jihatidan juda xilma-xildir. Yemak sifatida yangi pishgani va quritilgani isteʼmol qilinadi.  

Meva, urugʻi, bargi, qobigʻi, ildizlari, yaʼni oʻsimlikning barcha qismlari shifobaxsh giyoh sifatida qoʻllanadi. U Xitoy anʼanaviy tibbiyotida ham foydalaniladi. Ular tinchlantiruvchi, gipotenziv, tetiklashtiruvchi, peshob haydovchi, urugʻlari sedativ, ovqat hazm qilishni yaxshilaydi, ildizlarining qobigʻi diareya (ich ketishga qarshi) uchun ishlatiladi. Shu bilan birga, klinik tadkikotlar nazorati koʻrsatganidek, jiyda mevasi ekstrakti surunkali ich qotishida foydali boʻlishi mumkin. Yana bir klinik kuzatuv jiydaning yangi tugʻilgan chaqaloqlarda gepatitni (sariq kasalligi) oldini oladi. Shuningdek, bu meva gipokampal tuzilmalarning etanoldan kelib chiqqan oksidlanish stressini oldini olishga qodir ekanligi aniqlandi.  

Bu mevadan biologik faol moddalar qoʻshimchasini tayyorlashda ham tibbiyotda keng foydalaniladi.

Taksonomiya 
Ziziphus jujuba Mill., The Gardeners Dictionary: eighth edition Ziziphus no. 1. 1768.

Sinonimlar 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  nom. illeg.
 
 
 
 
 
  nom. illeg.

Yana qarang 

 Xurmo palmasi

Manbalar

Adabiyotlar 

 Zizyphus Jujuba // Botanicheskiy slovar / sost. N. I. Annenkov. — SPb.: Tip. Imp. AN, 1878. — XXI + 645 s.
 Zizyphus vulgaris // Botanicheskiy slovar / sost. N. I. Annenkov. — SPb.: Tip. Imp. AN, 1878. — XXI + 645 s.
 
 
 
 Vulf Ye. V., Maleeva O. F. Ziziphus jujuba Mill. — Kitayskiy finik, Unabi, Yuyuba kitayskaya, Fransuzskaya grudnaya yagoda // Mirovie resursi poleznix rasteniy: piщevie, kormovie, lekarstvennie i dr. / otv. red. F. X. Baxteev; BIN AN SSSR. — L.: Nauka, 1969. — S. 284. — 566 s. — 7500 ekz.
 Unabi // Uji — Fidel. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1956. — S. 231. — (Bolshaya sovetskaya ensiklopediya : [v 51 t.] / gl. red. B. A. Vvedenskiy ; 1949—1958, t. 44).
 Biologicheskiy ensiklopedicheskiy slovar / Gl. red. M. S. Gilyarov; Redkol.: A. A. Baev, G. G. Vinberg, G. A. Zavarzin i dr. — M. : Sov. ensiklopediya, 1986. — S. 213. — 831 s. — 100 000 ekz.
 Ziziphus jujuba // Flora of China : [angl.] = 中国植物志 : in 25 vol. / ed. by Z. Wu, P. H. Raven, D. Hong[d]. — Beijing : Science Press ; St. Louis : Missouri Botanical Garden Press, 2007. — Vol. 12 : Hippocastanaceae through Theaceae. — P. 120. — 534 p. — ISBN 978-0-915279-34-0. — ISBN 978-1-930723-64-1 (vol. 12).

Havolalar 

 Flora Europaea: Ziziphus

Danak
Manzarali daraxtlar
Osiyo dorivor o‘simliklari
Osiyo bog‘ o‘simliklari