Falastinliklar

Falastinliklar  (, ; , ) yoki Falastin aholisi (, ), Falastinlik arablar (, ) deb ham ataladi. Etnomilliy guruh koʻp yillar davomida Falastin hududida yashab kelgan va bugungi kunda madaniy va til jihatidan arab boʻlgan xalqlardan kelib chiqqan.

Turli urushlar va qochqinlarga qaramay, dunyo Falastin aholisining qariyb yarmi hozirda Isroil va Gʻarbiy Sohil va Gʻazo sektoridagi Falastin hududlarini qamrab olgan sobiq Majburiy Falastin hududida istiqomat qilishda davom etmoqda. Isroilda falastinliklar arab fuqarolarining bir qismi sifatida aholining deyarli 21 foizini tashkil qiladi.

1919-yilda falastinlik musulmonlar va falastinlik nasroniylar yahudiy immigratsiyasining uchinchi toʻlqini va Birinchi jahon urushidan keyin Britaniya Majburiy Falastinni oʻrnatishdan oldin Falastin aholisining 90 foizini tashkil qilgan. Yahudiylarning immigratsiyasiga qarshilik Falastin jamiyati hali ham mintaqaviy, diniy va oilaviy tafovutlar tufayli parchalanib ketgan boʻlsa-da, yagona milliy oʻziga xoslikni mustahkamlashga turtki boʻldi. Falastin milliy oʻziga xosligi tarixi olimlar oʻrtasida bahsli masaladir. Baʼzilar uchun „Falastin“ atamasi IXX asr oxiridan boshlab Birinchi jahon urushigacha boʻlgan davrda Falastin arablari tomonidan Falastin xalqining millatchilik tushunchasiga ishora qilish uchun ishlatiladi desa, boshqalar Falastinning oʻziga xosligi Bibliya davridan to Usmonlilar davrigacha boʻlgan barcha davrlarning merosini oʻz ichiga oladi deydi. Isroil Mustaqillik Deklaratsiyasi, 1948-yilda Falastinning quvgʻin qilinishidan va 1967-yilgi Falastinliklarning qochib ketishidan soʻng, „Falastin“ atamasi Falastin davlatiga intilish shaklida umumiy kelajak tuygʻusiga aylandi.

Etimologiya 

Arabcha Filasṭīn (فلسطين) soʻzining kelib chiqishi boʻlgan yunoncha toponimi Palaistínē (Παλαιστίνη) birinchi marta miloddan avvalgi V asr yunon tarixchisi Gerodotning asarida uchraydi va bu yer odatda Misrdan Finikiyagacha boʻlgan qirgʻoq boʻyidagi yerlarni bildiradi. Gerodot bu atamani etnonim sifatida ham qoʻllaydi, chunki u „Falastinlik suriyaliklar“ yoki „Falastin-suriyaliklar“ haqida gapirganda, etnik jihatdan amorf guruh boʻlib, u finikiyaliklardan ajratib turadi.

Yunoncha soʻz toponim yoki etnonim sifatida ishlatilgan qadimgi Sharqiy Oʻrta yer dengizi-yaqin Sharq soʻzini aks ettiradi. Qadimgi Misrda Peleset/Purusati „Dengiz xalqlari“, xususan, filistlarni nazarda tutadi deb taxmin qilingan Som tillari ichiga kiruvchi akkadcha Palaštu (variant Pilištu) VII asrdagi Filistlar va oʻsha paytgacha uning toʻrtta shahar shtatlarida qoʻllanadi. Bibliyada ibroniy tilidagi Plištim soʻzi odatda filistlar deb tarjima qilinadi.

Miloddan avvalgi birinchi asrda rimliklar bu hududni bosib olganlarida, mintaqaning koʻp qismini qamrab olgan viloyat uchun Yahudiya nomini qoʻllashgan. Shu bilan birga, Suriya Palestina nomi tarixchilar va geograflar tomonidan Filon, Iosif va Elder Pliniyning yozuvlarida boʻlgani kabi Oʻrta yer dengizi va Iordan daryosi orasidagi hududga nisbatan qoʻllanila boshlandi. Milodiy II asrning boshlarida Suriya Palaestina rasmiy maʼmuriy nomga aylandi. Bunda olimlar imperator Adrianning Bar Koxba qoʻzgʻoloni uchun jazo sifatida yahudiylarni yerdan ajratishga urinishi sifatida qarashdi. Jeykobson oʻzgarishni yangi provinsiya ancha katta boʻlganligi bilan ratsionalizatsiya qilishni taklif qildi. Shundan buyon bu nom tangalarga yozilgan va VII asrdan boshlab ravvin matnlarida tilga olingan. Filastin arabcha soʻzi eng qadimgi oʻrta asr arab geograflari davridan beri mintaqaga nisbatan ishlatilgan.

Hozirgi zamonda Falastin arablari oʻzini „falastinlik“ deb taʼriflagan birinchi shaxs 1898-yilda Xalil Beydas, keyin esa 1902-yilda Salim Quboin va Najib Nassar boʻlgan. 1908-yilgi Yosh turklar inqilobidan soʻng, Usmonlilar imperiyasida matbuot senzurasi qonunlarini yengillashtirilgan. Natijada Falastinda oʻnlab gazeta va davriy nashrlarga asos solindi va „Falastin“ atamasi qoʻllanish doirasi kengaydi. Ular orasida Al-Quds, Al-Munadi, Falastin, Al-Karmil va Al-Nafir gazetalari bor edi, ular 1908-yildan 1914-yilgacha 110 ta maqolada 170 martadan ortiq „Filastini“ atamasini ishlatgan. Maqola mualliflari orasida nasroniy va musulmon arab falastinliklar, falastinlik emigrantlar va falastinlik boʻlmagan arablar bor edi.

Majburiy Falastin davrida „Falastin“ atamasi diniy va etnik mansubligidan qatʼi nazar, u yerda yashovchi barcha odamlarga nisbatan qoʻllangan va Britaniya Majburiy organlari tomonidan fuqarolik berilganlarga „Falastin fuqaroligi“ berilgan.

Kelib chiqishi 

Falastinliklarning kelib chiqishi murakkab va xilma-xildir. Mintaqa dastlab arab boʻlmagan. Uning arablashuvi Falastinning arab qabilalari va ularning mahalliy ittifoqchilari tomonidan tez sur’atlar bilan kengayib borayotgan Islom xalifaliklari tarkibiga qoʻshilish natijasi edi.

Falastin tarix davomida koʻplab demografik va diniy toʻntarishlarni boshdan kechirdi. Miloddan avvalgi 2-ming yillikda bu yerda kanʼonliklar, yaʼni semit tilida soʻzlashuvchi, kanʼon diniga eʼtiqod qiluvchi xalqlar yashagan. Aksariyat falastinliklar qadimgi kanʼonliklar bilan kuchli genetik aloqaga ega hisoblanishadi. Keyinchalik isroilliklar janubiy Kanʼon sivilizatsiyasining oʻsishi sifatida paydo boʻldi, yahudiylar va isroillik samariyaliklar klassik antik davrda Falastin aholisining koʻp qismini tashkil etdilar. Biroq, Quddus va uning atrofidagi Yahudiyadagi yahudiylar va Samariyadagi samariyaliklar mos ravishda yahudiy-rim urushlari va samariyaliklar qoʻzgʻolonlari natijasida toʻliq tiklana olmadilar. Keyingi asrlarda mintaqada siyosiy va iqtisodiy notinchliklar, nasroniylikni ommaviy qabul qilishlar (va keyinchalik Rim imperiyasining nasroniylashuvi)kuzatildi. Xristianlarning immigratsiyasi, shuningdek, butparastlar, yahudiylar va samariyaliklarning oʻzgarishi Rim va Vizantiyada falastin nasroniylarini shakllanishiga yordam berdi.

VII asrda arab rashidunlari Levantni bosib oldilar. Keyinchalik ularning oʻrnini boshqa arab musulmon sulolalari, jumladan Umaviylar, Abbosiylar va Fotimiylar egalladi. Keyingi bir necha asrlar davomida Falastin aholisi keskin kamaydi. Vaqt oʻtishi bilan mavjud aholi arab madaniyati va tilini oʻzlashtirib, koʻpchiligi islom dinini qabul qildi. Musulmonlar istilosidan oldin va keyin arablarning joylashishi islomlashuv jarayonini tezlashtirishda muhim rol oʻynagan, deb taxmin qilinadi. Baʼzi olimlar salibchilarning kelishi bilan Falastinda koʻpchilik musulmon boʻlgan deb taʼkidlashadi. Boshqalar esa ommaviy islomlashuv jarayoni ancha keyinroq, ehtimol, mamluklar davrida sodir boʻlgan, deb daʼvo qiladilar

Usmonlilar davrida bir necha asrlar davomida Falastinda aholi soni kamayib, IXX asrda aholining tez oʻsishi kuzatila boshladi. Bu oʻsishga IXX asrning birinchi yarmida misrliklar (Muhammad Ali va Ibrohim Posho hukmronligi davrida), jazoirliklarning (Abdelkader al-Jezariy qoʻzgʻolonidan keyin), ikkinchi yarmida esa, jazoirliklar, bosniyaliklar va cherkeslar koʻchib kelishi yordam berdi.

Identifikatsiyasi

Alohida identifikatsiyaning paydo boʻlishi 
Falastin arablari orasida oʻziga xos falastin milliy oʻziga xosligi paydo boʻlishining vaqti va sabablari ilmiy kelishmovchiliklardir.. Baʼzilar buni 1834-yilda Falastindagi dehqonlar qoʻzgʻoloni (yoki hatto XVII asrda ham) kuzatilishi mumkinligini taʼkidlaydilar, boshqalari esa bu Majburiy Falastin davridan keyin paydo boʻlgan deb taʼkidlashadi. „Filasṭīnī“ atamasining oʻzi birinchi marta 1898-yilda „Muqaddas zamin“ haqidagi rus asarining arab tiliga tarjimasida Xalil Beydas tomonidan kiritilgan. Shundan soʻng uning qoʻllanishi asta-sekin tarqaldi, 1908-yilga kelib, kech Usmonli hukmronligi davrida senzura nazorati yumshatilgach, gazetalarda yozayotgan bir qator musulmon, nasroniy va yahudiy muxbirlar bu atamani „Falastin xalqi (ahl/ahalī Filasṭīn)“, „falastinliklar (al-Filasṭīnīyūn)“, „Falastin oʻgʻillari (abnā' Filasṭīn)“ yoki „Falastin jamiyati (al-mujtamaʼ al-filasṭīn)“ deb Falastin xalqiga nisbatan tez-tez ishlata boshladilar.

Falastin dastlab sionizmni tanqid qilishni Usmonli maʼmuriyatining yahudiy immigratsiyasini nazorat qila olmagani va chet elliklarning katta oqimiga qaratdi. Keyinchalik sionistlar tomonidan yer sotib olishning falastinlik dehqonlarga (, dehqon) taʼsirini oʻrganib, yerni egallab olish va uning jamiyatga taʼsiridan oʻsib borayotgan xavotirni bildirgan.

Tarixchi Rashid Xolidiyning 1997-yilda chop etilgan „Falastin oʻziga xosligi: Zamonaviy milliy ongning qurilishi“ kitobi bu boradagi „asos matni“ hisoblanadi. Uning taʼkidlashicha, Falastin tarixini ifodalovchi arxeologik qatlamlar Injil, Rim, Vizantiya, Umaviylar, Abbosiylar, Fotimiylar, Salib yurishlari, Ayyubiylar, Mamluklar va Usmoniylar davrlarini qamrab oladi. Falastinning oʻziga xosligi hech qachon eksklyuziv boʻlmaganini taʼkidladi. „Arabizm, din va mahalliy sodiqlik“ muhim rol oʻynagan holda, Xolidiy Falastin millatchiligining baʼzi oʻta tarafdorlarining tarixga „nisbatan zamonaviy“ boʻlgan millatchilik ongini „anaxronistik“ tarzda qayta oʻqishga urinishlaridan ogohlantiradi.

Xolidiy taʼkidlashicha, falastinliklarning zamonaviy milliy oʻziga xosligi XIX asr oxirida Usmonli imperiyasi xalqlari oʻrtasida paydo boʻlgan va Birinchi jahon urushidan keyin Yaqin Sharqdagi zamonaviy milliy davlat chegaralari demarkatsiya qilinganidan keyin keskinlashgan millatchilik nutqlariga asoslangan. Xolidiy shuningdek, garchi sionizm tomonidan qoʻyilgan muammo bu oʻzlikni shakllantirishda rol oʻynagan boʻlsa-da, „Falastin oʻziga xosligi asosan sionizmga javob sifatida paydo boʻlgan, degan fikrni aytish jiddiy xatodir“ deb taʼkidlaydi.

Aksincha, tarixchi Jeyms L. Gelvin Falastin millatchiligi sionizmga toʻgʻridan-toʻgʻri munosabat ekanligini taʼkidlaydi. U oʻzining „Isroil-Falastin mojarosi: yuz yillik urush“ kitobida „Falastin millatchiligi urushlararo davrda sionistlarning immigratsiya va aholi punktlariga javoban paydo boʻldi“, deb taʼkidlaydi. Gelvinning taʼkidlashicha, bu fakt Falastinning oʻziga xosligini qonuniylashtirmaydi: "Falastin millatchiligi sionizmdan kechroq rivojlanganligi va haqiqatan ham unga javoban Falastin millatchiligining qonuniyligini hech qanday tarzda kamaytirmaydi yoki uni sionizmdan kamroq kuchga ega qilmaydi. Barcha millatchiliklar qandaydir „boshqa“ga qarshi kelib chiqadi. Yana nima uchun sizning kimligingizni koʻrsatishga ehtiyoj paydo boʻladi va barcha millatchiliklar ular qarshi boʻlgan narsalar bilan belgilanadi.

Devid Seddon „zamonaviy maʼnoda Falastin oʻziga xosligini yaratish asosan 1960-yillarda, Falastin Ozodlik Tashkilotining tashkil etilishi bilan shakllangan“ deb yozadi. Biroq, u shunday deb qoʻshimcha qiladi: "Bibliya davrida taniqli oʻxshash nomga ega boʻlgan aholining („filistlar“) mavjudligi uzoq tarixiy davr mobaynida bir daraja davom etganligini koʻrsatadi.

Baruch Kimmerling va Joel S. Migdal Falastindagi 1834-yilgi dehqonlar qoʻzgʻolonini Falastin xalqining birinchi shakllanishi voqeasi deb hisoblaydilar. Falastin arablarining „Dehqonlar qoʻzgʻoloni“ deb atalmish qoʻzgʻolon chaqiriluvchilarga qoʻyilgan ogʻir talablar tufayli yuzaga keldi. Mahalliy rahbarlar va shahar zodagonlari anʼanaviy imtiyozlarning yoʻqolganidan norozi edilar, dehqonlar esa harbiy xizmatga chaqirish oʻlim jazosidan boshqa narsa emasligini yaxshi bilishardi. 1834-yilning may oyidan boshlab qoʻzgʻolonchilar koʻplab shaharlarni egallab olishdi, shu jumladan Quddus, Xevron va Nablus va Ibrohim Posho qoʻshini 4-avgustda Xevronda oxirgi isyonchilarni magʻlub etdi. Benny Morrisning taʼkidlashicha, Falastindagi arablar shunga qaramay, yirik milliy panarab yoki muqobil ravishda panislomistik harakatning bir qismi boʻlib qolishdi. Valid Xolidiy aksini taʼkidlab, Usmoniylar davridagi falastinliklar „Falastin tarixining oʻziga xosligini yaxshi bilishgan …“ va „Falastinliklar oʻzlarining arab merosi va nasl-nasabi bilan faxrlansalar-da, oʻzlarini nafaqat VII asrdagi arab bosqinchilaridan, balki oʻlkada azaldan yashab kelgan mahalliy xalqlardan, jumladan, qadimgi ibroniylar va kanʼonliklardan ham kelib chiqqan deb hisoblar edilar“.

Zachari J. Foster 2015-yilgi Foreign Affairs maqolasida shunday degan edi:

U Kassabning 1909-yilda chop etilgan „Falastin, ellinizm va klerikalizm“ kitobida kitobning qolgan qismida Falastindagi arab tilida soʻzlashuvchilarni falastinliklar deb taʼriflaganiga qaramay, „Pravoslav Falastin Usmonlilari oʻzlarini arablar deb ataydilar va aslida arablar“ deb taʼkidlaganini tushuntirdi.

Bernard Lewisning taʼkidlashicha, Usmonli Falastin arablari Falastin xalqi sifatida sionistlarga eʼtiroz bildirmagan, chunki bunday millat tushunchasi oʻsha paytda bu hudud arablariga nomaʼlum boʻlgan va juda keyinroq paydo boʻlgan. Hatto Usmonli imperiyasining arab viloyatlaridagi arab millatchiligi tushunchasi ham „Birinchi jahon urushi boshlanishidan oldin sezilarli miqyosga yetmagan edi“.

Falastin millatchiligining paydo boʻlishi 

Mustaqil Falastin davlati hozirgi davrda falastinliklar yashagan yerlar ustidan toʻliq suverenitetga ega emas. Birinchi jahon urushigacha Falastin Usmonlilar imperiyasi tomonidan boshqarilgan, keyin esa Britaniyaning majburiy hokimiyatlari tomonidan nazorat qilingan. Isroil 1948-yilda Falastinning baʼzi qismlarida tashkil etilgan. 1948-yildagi Arab-Isroil urushidan soʻng Gʻarbiy Sohil Iordaniya tomonidan, Gʻazo sektori esa Misr tomonidan boshqarilgan va har ikki davlat ham bu hududlarni Isroil bosib olguncha boshqarishda davom etgan. Tarixchi Avi Shlaimning taʼkidlashicha, falastinliklarning yer ustidan suverenitetga ega emasligi isroilliklar tomonidan falastinliklarning oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqidan mahrum qilish uchun foydalanilgan.

Bugungi kunda Falastin xalqining oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqi Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi, Xalqaro Sud va Isroilning bir qancha hukumatlari tomonidan tasdiqlangan. Falastinni rasman davlat sifatida jami 133 davlat tan oladi.

Majburiy Falastin (1917—1947) 

Birinchi jahon urushi oxirida Falastin millatchi tashkilotlari paydo boʻldi. Nashashibilar oilasi hukmron boʻlgan al-Muntada al-Adabiy islom qadriyatlarini himoya qilish hamda mustaqil Suriya va Falastin aholisiga arab tili madaniyatini targʻib qilish uchun kurashgan. Damashqda Husayniylar oilasi hukmronlik qilgan an-Nadi al-Arabiy xuddi shu qadriyatlarni himoya qilgan.

Millatlar Ligasi paktining 22-moddasida „sivilizatsiyaning muqaddas ishonchi“ doirasida Usmonli imperiyasi suvereniteti ostida boʻlishni toʻxtatgan hududlar va xalqlarga xalqaro huquqiy maqom berilgan. Millatlar Ligasi Mandatining 7-moddasida aholi uchun yangi, alohida, Falastin fuqaroligini belgilash talab qilingan. Bu falastinliklar Britaniya fuqaroligiga aylanmaganini va Falastinning Britaniya hukmronliklariga qoʻshilmaganini anglatardi. Mandat hujjati aholini yahudiy va yahudiy boʻlmaganlarga ajratdi va Britaniya, Majburiy kuch Falastin aholisini milliy emas, balki diniy guruhlardan iborat deb hisobladi. Binobarin, 1922 va 1931-yillardagi hukumat roʻyxatga olishlari falastinliklarni musulmonlar, nasroniylar va yahudiylar deb eʼtirof etgan holda arablar toifasiga boʻlinmasdi.

1920-yil fevralida ingliz generali Lui Bols Balfur deklaratsiyasini oʻqib eshittirgandan soʻng, 1500 ga yaqin falastinliklar Quddus koʻchalarida namoyish oʻtkazdilar.

Bir oy oʻtgach, 1920-yilgi Nebi Muso gʻalayonlari paytida, Britaniya hukmronligi va yahudiy immigratsiyasiga qarshi norozilik namoyishlari zoʻravonlikka aylandi va Bols barcha namoyishlarni taqiqladi. Biroq 1921-yil may oyida Yaffada yana yahudiylarga qarshi gʻalayonlar boshlandi va toʻqnashuvlarda oʻnlab arablar va yahudiylar halok boʻldi.

1920-yil Nebi Muso qoʻzgʻolonlari, San-Remo konferensiyasi va Faysalning Katta Suriya Qirolligini barpo eta olmaganidan soʻng, Falastin arab millatchiligining oʻziga xos shakli 1920-yil aprel va iyul oylari orasida ildiz otdi. Usmonlilar imperiyasining qulashi va Frantsiyaning Suriyani bosib olishi, inglizlarning Falastinni bosib olishi va maʼmuriyati bilan birgalikda, Quddusning sobiq pan-suriyachi meri Muso Qosim Posho al-Husayniy, „Endi, Damashqdagi soʻnggi voqealardan soʻng, bu yerda rejalarimizni butunlay oʻzgartirishimiz kerak. Suriyaning janubi endi mavjud emas. Biz Falastinni himoya qilishimiz kerak“ dedi.

Urush (1947—1949) 

1947-yil noyabr oyida Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi Falastinning mandatini koʻpchilik arablar va yahudiylardan iborat ikki davlatga boʻlish rejasini qabul qildi. Falastin arablari bu rejani rad etishdi va yahudiylarning tinch hududlari va harbiylashtirilgan nishonlariga hujum qilishdi. 1948-yil may oyida Isroil mustaqilligini eʼlon qilgandan soʻng, yangi tashkil etilgan Isroil davlatiga qarshi beshta arab armiyasi (Livan, Misr, Suriya, Iroq va Transiordaniya) Falastin arablariga yordamga keldi.

Falastin arablari urush yakunida shunday yirik magʻlubiyatga uchradilarki, ular urushni ifodalashda „Nakba“ („falokat“) atamasini qoʻllaydilar. Agar Falastin arablari BMTning boʻlinish rejasini qabul qilganda, arab davlatiga ajratilishi mumkin boʻlgan hududning katta qismini Isroil oʻz nazoratiga oldi. Harbiy magʻlubiyat bilan bir qatorda, yuz minglab falastinliklar Isroil davlatiga aylangan hududdan qochib ketishdi yoki quvgʻin qilindi. Isroil urush davridagi falastinlik qochqinlarning Isroilga qaytishiga ruxsat bermadi.

„Yoʻqotilgan yillar“ (1949-1967) 

Urushdan keyin Falastin siyosiy faoliyatida tanaffus yuzaga keldi. Xolidiy buni 1947-49 yillardagi 400 dan ortiq shahar va qishloqlarning aholi punkti va yuz minglab qochqinlarning paydo boʻlishidan iborat boʻlgan dahshatli voqealar bilan bogʻlaydi. Isroil qoʻshinlari tomonidan 418 ta qishloq, 46 367 ta bino, 123 ta maktab, 1233 ta masjid, 8 ta cherkov va 68 ta muqaddas ziyoratgoh vayron qilingan. Bundan tashqari, falastinliklar 1,5 milliondan 2 million gektargacha yerdan, taxminan 150 000 shahar va qishloq uylaridan hamda doʻkonlar va idoralar kabi 23 000 ta tijorat inshootlaridan mahrum boʻlishdi. 1948-yildan boshlab Isroil tomonidan mulkni musodara qilish natijasida falastinliklarga qancha sarflanganligi haqidagi soʻnggi hisob-kitoblar shuni koʻrsatdiki, falastinliklar 300 milliard dollarlik mol-mulkdan zarar koʻrgan.

Britaniyaning majburiy Falastinining yangi eʼlon qilingan Isroil davlati tarkibiga kirmagan qismlari Misr va Iordaniya tomonidan qoʻshib olingan. 1948-yil 1-dekabrda boʻlib oʻtgan Yerixo konferensiyasida 2000 nafar falastinlik delegatlar „toʻliq arab birligi sari qadam sifatida Falastin va Transiordaniyani birlashtirish“ rezolyutsiyasini qoʻllab-quvvatladilar.

1950-yillardagi Falastin millatchi guruhlari va harakatlarining yangi avlodi 1960-yillarda yashirincha ommaviy sahnaga chiqishni tashkil qila boshladi. Mandatda inglizlar va sionistlar bilan muzokaralarda hukmronlik qilgan va asosan Falastinni yoʻqotish uchun javobgar boʻlgan anʼanaviy Falastin elitasi oʻrnini Qohira, Bayrut va Damashqdagi universitetlarni yaqinda bitirgan talabalalari yoki kambagʻallardan oʻrta sinfgacha boʻlgan yangi harakatlar egalladi. Gamal Abdel Nosir tomonidan ilgari surilgan pan-arabizm mafkurasining qudrati — arabizm allaqachon ularning oʻziga xosligining muhim tarkibiy qismi boʻlgan falastinliklar orasida mashhur boʻlgan — u oʻziga boʻysungan alohida arab davlatlarining kimligini yashirishga moyil edi.

1967—yildan hozirgi kungacha 

Avram Bornshteynning soʻzlariga koʻra, 1967-yildan beri Gʻarbiy Sohil va Gʻazo sektoridagi falastinliklar harbiy ishgʻol ostida yashab kelmoqdalar. Ayni paytda, pan—arabizm Falastin kimligining bir jihati sifatida zaiflashdi. Isroilning Gʻazo sektori va Gʻarbiy Sohilni bosib olishi Falastinliklarning ikkinchi qochqiniga sabab boʻldi va Falastinning siyosiy va jangari guruhlarini parchalab tashladi va bu ularni panarabizmdan qolgan umidlardan voz kechishga undadi. Ular 1964 yilda Qohirada tuzilgan Falastin ozodlik tashkiloti (FLO) atrofida tobora kuchayib bordilar. Guruh keyingi yillarda, ayniqsa, Yasser Arafat boshchiligidagi millatchilik yoʻnalishi ostida mashhur boʻldi. Asosiy dunyoviy Falastin millatchiligi Falastinni ozod qilishning yagona yoʻli siyosiy zoʻravonlik deb hisoblagan boshqa guruhlar qatorida Fatih va Falastinni ozod qilish uchun xalq fronti ham boʻlgan Falastinni ozod qilish tashkiloti soyaboni ostida birlashtirilgan.

Karameh jangi va Iordaniyadagi Qora sentyabr voqealari Falastinning ushbu guruhlarga, xususan, surgundagi falastinliklarga qoʻllab-quvvatlanishiga hissa qoʻshdi. Bir vaqtning oʻzida Gʻarbiy Sohil va Gʻazo sektoridagi falastinliklar orasida sumud deb nomlanuvchi yangi mafkuraviy mavzu 1967-yildan boshlab xalq tomonidan qabul qilingan Falastin siyosiy strategiyasini ifodalaydi. Yer, qishloq xoʻjaligi va tubjoylik bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan tushuncha sifatida, bu davrda ilgari surilgan falastinlikning ideal qiyofasi oʻz yerida qolib, ketishdan bosh tortgan dehqon (arabchada — fellah) timsoli edi. Falastin fedayinlari tomonidan qabul qilinganidan koʻra passivroq strategiya boʻlgan sumud jangchilar hikoyasiga „yer bilan, dehqonlar va qishloq turmush tarzi bilan uzluksizlik va aloqalarni ramziy maʼnoda“ muhim subtekst boʻlib xizmat qildi.

1974-yilda Falastin xalqining yagona qonuniy vakili sifatida arab milliy-davlatlari tomonidan Falastin ozodlik tashkiloti tan olingan va oʻsha yili Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan milliy ozodlik harakati sifatida kuzatuvchi maqomi berilgan. Isroil rezolyutsiyani rad etib, uni „sharmandali“ deb atadi. Bosh vazir oʻrinbosari va tashqi ishlar vaziri Yigal Allon Knessetdagi nutqida hukumatning fikrini bayon qildi:

Birinchi Intifada (1987—93) 1967-yilgi Isroil ishgʻoliga qarshi birinchi xalq qoʻzgʻoloni boʻldi. 1988-yilda Falastin davlati deb eʼlon qilingan Falastinlik tashkiloti Falastin milliy oʻziga xosligini yanada mustahkamlashga xizmat qildi. 1991-yilgi Fors koʻrfazi urushidan soʻng Quvayt hukumati 200 000 ga yaqin falastinliklarga Quvaytni tark etishga majburlab bosim oʻtkazdi. Qisman bu qochqinga olib kelgan siyosat FLO rahbari Yasser Arafatning Saddam Husayn bilan hamfikrligiga javob edi.

Demografiyasi 

Falastin diasporasining barcha aholisini va Britaniya mandati boʻlgan Falastin hududida qolganlarni oʻz ichiga olgan keng qamrovli aholini roʻyxatga olish boʻlmasa, aniq aholi sonini aniqlash qiyin. Falastin Markaziy Statistika Byurosi (PCBS) 2015-yil oxirida aholi sonini eʼlon qildi. 2015-yil oxirida butun dunyo boʻylab falastinliklar soni 12,37 million, shulardan tarixiy Falastinda istiqomat qilayotganlar soni 6,22 millionni tashkil etdi. 2022-yilda Arnon Sofferning hisob-kitoblariga koʻra, sobiq Majburiy Falastin hududida (hozirgi Isroil va Gʻarbiy Sohil va Gʻazo sektoridagi Falastin hududlarini qamrab oladi) 7,503 million Falastin aholisi bor boʻlib, bu umumiy aholining 51,16% ni tashkil qiladi. Isroilda falastinliklar arab fuqarolarining bir qismi sifatida aholining deyarli 21 foizini tashkil qiladi.

2005-yilda Amerika-Isroil demografik tadqiqot guruhi (AIDRG) tomonidan PCBS koʻrsatkichlari va metodologiyasining tanqidiy tahlili oʻtkazildi. Ular oʻzlarining hisobotlarida [188] PCBS metodologiyasi va taxminlaridagi bir nechta xatolar raqamlarni jami 1,3 millionga sunʼiy ravishda oshirganligini daʼvo qilishdi. PCBS raqamlari turli xil boshqa manbalar bilan oʻzaro tekshirildi(masalan, maʼlum bir yil uchun tugʻilish koeffitsienti taxminlariga asoslangan tugʻilish koeffitsienti Falastin Sogʻliqni saqlash vazirligi maʼlumotlari bilan bir qatorda olti yil oʻtgach Taʼlim vazirligining maktabga qabul qilish koʻrsatkichlari bilan solishtirish, immigratsiya raqamlari chegara oʻtish joylarida toʻplangan raqamlarga nisbatan tekshirish va hokazo). Tahlillarda eʼtirof etilgan xatolar quyidagilardan iborat: tugʻilish darajasidagi xatolar (308 000), immigratsiya va emigratsiya xatolari (310 000), Isroilga migratsiyani hisobga olmaslik (105 000), Quddus arablarini ikki marta hisoblash (210 000), xorijda yashayotgan sobiq fuqarolarni hisoblash (325 000) va boshqa nomuvofiqliklar(82 000). Ularning tadqiqot natijalari 2006-yil 8-martda Amerika Qoʻshma Shtatlari Vakillar Palatasida ham taqdim etildi.

Tadqiqot Quddus Ibroniy universiteti demografi Serxio Della Pergola tomonidan tanqid qilindi. Isroil fuqarolik maʼmuriyati 2012-yil may holatiga koʻra, Gʻarbiy Sohildagi falastinliklar sonini 2,657,029 kishini tashkil qildi.

AIDRG tadqiqoti, shuningdek, uning mualliflarini koʻplab uslubiy xatolar va siyosiy kun tartibida ayblagan Ian Lustik tomonidan ham tanqid qilindi.

2009-yilda PLO talabiga binoan „Iordaniya minglab falastinliklarning mamlakatda doimiy qolmasligi uchun fuqaroligini bekor qildi“.

Koʻplab falastinliklar Qoʻshma Shtatlarda, xususan, Chikago hududida yashaydi.

Umuman olganda, Amerika qitʼasida taxminan 600 000 falastinlik istiqomat qiladi deb taxmin qilinadi. Falastinliklarning Janubiy Amerikaga emigratsiyasi Arab-Isroil mojarosidan oldingi iqtisodiy sabablarga koʻra boshlangan, ammo keyinchalik oʻsishda davom etgan. Koʻplab muhojirlar Baytlahm hududidan edi. Lotin Amerikasiga koʻchib kelganlar asosan nasroniylar edi. Lotin Amerikasidagi falastinliklarning yarmi Chilida yashaydi. Salvador va Gondurasda ham falastinliklar koʻp. Bu ikki davlatda falastinlik ajdod prezidentlari (Salvadorda Antonio Saca va Gondurasda Carlos Roberto Flores) boʻlgan. Falastin aholisi kamroq boʻlgan Belizda Falastin vaziri — Said Musa bor. Schafik Jorge Handal Salvador siyosatchisi va sobiq partizan rahbari, falastinlik muhojirlarning oʻgʻli edi.

Qochqinlar 
2006-yilda Falastinlik qochqinlarga yordam berish va ishlarni tashkil etish boʻyicha Birlashgan Millatlar Tashkilotining Yaqin Sharq agentligi (UNRWA)da qochqin sifatida roʻyxatga olingan 4 255 120 nafar falastinlik bor edi. Bu raqam 1948-yilgi urush paytida qochib ketgan yoki haydalgan qochqinlarning avlodlarini oʻz ichiga oladi, biroq oʻshandan beri UNRWA vakolatiga kirmagan hududlarga koʻchib ketganlar bundan mustasno. Bu raqamlarga asoslanib, barcha falastinliklarning deyarli yarmi roʻyxatga olingan qochqinlardir. Bu raqamlarga Gʻazo sektoridagi 993 818 falastinlik qochqin va Gʻarbiy Sohildagi 705 207 falastinlik qochqin kiradi, ular hozirda Isroil chegaralarida joylashgan shahar va qishloqlardan kelgan. 
UNRWA maʼlumotlariga 274 000 kishi yoki ichki koʻchirilgan falastinlik qochqinlardir.

Livan, Suriya, Iordaniya va Gʻarbiy Sohildagi falastinlik qochqinlar lagerlari qochqinlar oilasining qishlogʻi yoki kelib chiqish joyiga qarab tashkil etilgan. Lagerlarda tugʻilgan bolalar birinchi boʻlib oʻz qishloqlarining nomini oʻrganishadi. David McDowall shunday deb yozadi:

Qochqinlarning oʻz uylariga qaytishiga yoʻl qoʻymaslik boʻyicha Isroil siyosati dastlab Devid Ben Gurion tomonidan ishlab chiqilgan va Yahudiy milliy jamgʻarmasi direktori Joseph Weitz 1948-yil iyun oyida Isroil vazirlar mahkamasi tomonidan rasman qabul qilingan. Oʻsha yilning dekabr oyida BMT 194-rezolyutsiyani qabul qildi. Unda: „oʻz uylariga qaytishni va qoʻshnilari bilan tinch-totuv yashashni istagan qochqinlarga imkon qadar tezroq ruxsat berilishi va qaytmaslikni tanlagan shaxslarning mol-mulki uchun hamda xalqaro huquq yoki tenglik tamoyillariga muvofiq, hukumatlar yoki mas’ul organlar tomonidan toʻlanishi kerak boʻlgan mol-mulkning yoʻqolishi yoki shikastlanishi uchun tovon toʻlanishi kerak.“ degan qarorga keldi. Koʻpgina xalqaro hamjamiyat, jumladan, AQSh prezidenti Harry Truman falastinlik qochqinlarni vataniga qaytarish zarurligini taʼkidlaganiga qaramay, Isroil bu tamoyilni qabul qilishdan bosh tortdi. Oʻtgan yillar davomida Isroil doimiy ravishda oʻz pozitsiyasini oʻzgartirishdan bosh tortdi va falastinlik qochqinlarning oʻz yerlarini va musodara qilingan mulklarini qaytarib olishlari va qaytarib olishlariga toʻsqinlik qilish uchun qoʻshimcha qonunlar kiritdi.

Arab Ligasining 1965-yildagi rezolyutsiyasiga muvofiq, aksariyat arab davlatlari falastinliklarga fuqarolik berishdan bosh tortdilar va bu ularning Falastindagi uylariga qaytish huquqiga tahdid soladi. 2012-yilda Misr asosan Gʻazo sektoridan boʻlgan 50 ming falastinlikka fuqarolik berib, bu amaliyotdan chetga chiqdi.

Livanda istiqomat qiluvchi falastinliklar asosiy fuqarolik huquqlaridan mahrumdirlar. Ular uy-joy yoki yerga ega boʻlolmaydilar va advokat, muhandis va shifokor boʻlishlari man etiladi..

Din 

Falastinliklarning koʻpchiligi musulmon hisoblanishadi. Ularning katta qismi Islomning sunniy mazhabi tarafdorlari, ozchilik esa Ahmadiyadir. Falastinlik nasroniylar 6% ni tashkil qiladi va bir nechta konfessiyalarga mansub, undan keyin esa ancha kichikroq diniy jamoalar, jumladan Darziylar va Samariyaliklar kiradi. Falastinlik yahudiylar — Falastin Ozodlik Tashkiloti (FLO) tomonidan qabul qilingan Falastin Milliy Xartiyasiga koʻra falastinlik deb hisoblangan va ularni bugungi kunda isroilliklar — „sionistlar bosqinining boshlanishigacha Falastinda odatda yashab kelgan yahudiylar“ deb taʼriflagan. Falastinlik yahudiylar Isroil tashkil etilgandan soʻng va ular dastlab butun dunyodagi yahudiy muhojirlardan tashkil topgan Isroil yahudiylari tarkibiga qoʻshilgandan soʻng, bunday oʻziga xoslikdan deyarli butunlay voz kechdilar.

Hozirgi demografiya 
PCBS maʼlumotlariga koʻra, 2016 yil holatiga koʻra Falastin hududlarida 4 816 503 nafar falastinlik bor, ulardan 2 935 368 nafari Gʻarbiy Sohilda va 1 881 135 nafari Gʻazo sektorida istiqomat qiladi. Isroil Markaziy Statistika Byurosi maʼlumotlariga koʻra, 2013-yil holatiga koʻra, Isroilda 1 658 000 arab fuqarolari boʻlgan. Har ikki raqamga Sharqiy Quddusdagi falastinliklar kiradi.

2008-yilda Minority Rights Group International Iordaniyadagi falastinliklar sonini taxminan 3 million kishi deb hisoblagan. UNRWA 2015-yil dekabr holatiga koʻra ularning soni 2,1 millionni tashkil qilgan.

Jamiyat

Til 
Falastin arab tili kengroq Levant arab lahjasining kichik guruhidir. VII asrda islomiy fath va Levantni arablashtirishgacha Falastinda, asosan, nasroniy va yahudiy jamoalari orasida soʻzlashadigan asosiy tillar oromiy, yunon va suriy tillari edi. Ayrim hududlarda arab tilida ham soʻzlashgan. Falastin arab tili, levantin lahjasining boshqa oʻzgarishlari kabi, oromiy tilidan leksikada sezilarli taʼsir koʻrsatadi.

Taʼlim 

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot Dasturining 2014-yilgi hisobotiga koʻra, Falastinning savodxonlik darajasi 96,3% ni tashkil etdi, bu xalqaro standartlar boʻyicha yuqori hisoblanadi. 15 yoshdan oshgan aholi oʻrtasida gender farqi mavjud boʻlib, ayollarning 5,9 foizi savodsiz deb hisoblanadi, erkaklar esa bu koʻrsatkich 1,6 foizni tashkil etadi. Ayollar oʻrtasidagi savodsizlik 1997-yildagi 20,3 foizdan 2014-yilda 6 foizdan kamroqqa tushdi.

Ayollar va oila 

XIX asr va XX asr boshlarida falastinliklarning bir qancha mashhur oilalari bor edi. Bularga misol, Xolidiylar oilasi, al-Husayniylar oilasi, Nashashibilar oilasi, Tuqon oilasi, Nusaybalar oilasi, Qudva oilasi, Shavish urugʻi, Shurrab oilasi, Al-Zagʻob oilasi, Al-Xalil oilasi, Ridvon sulolasi, Az-Zeytaviy oilasi, Abu Ghosh urugʻi, Barguti oilasi, Dogʻmush urugʻi, Douayhy oilasi, Hilles urugʻi, Jarrar oilasi va Jayyusi oilasi kiradi. Sionistlar bilan turli toʻqnashuvlar boshlanganidan buyon baʼzi jamoalar Falastinni tark etishdi. Ayollarning roli falastinliklar orasida farq qiladi, ham progressiv, ham oʻta konservativ fikrlar mavjud. Negev badaviylari yoki darziylar kabi falastinliklarning boshqa guruhlari siyosiy sabablarga koʻra endi oʻzlarini falastinlik deb bilishlari mumkin emas.

Madaniyat 

Falastinlik antropolog Ali Kleybo musulmon tarixshunosligini falastinliklarning madaniy oʻziga xosligining boshlanishini VII asrda islom paydo boʻlishiga bogʻlagani uchun tanqid qildi. Bunday tarixnavislikning taʼsirini tasvirlar ekan, shunday yozadi:

Falastin oshxonasi 

Falastinning turli xil imperiyalar tomonidan hukmronlik qilish tarixi turli madaniy hissalar va almashinuvlardan foydalangan Falastin oshxonasida aks ettirilgan. Umuman olganda, zamonaviy Suriyalik-Falastin taomlari uchta yirik islomiy guruh: arablar, forslar taʼsiridagi arablar va turklar hukmronligi taʼsirida boʻlgan. Suriya va Falastinni zabt etgan arablarning oddiy pazandalik anʼanalari, birinchi navbatda, guruch, qoʻzichoq va qatiq, shuningdek, xurmodan foydalanishga asoslangan edi. Allaqachon oddiy oshxona, islomning qattiqqoʻllik va vazminlik qoidalari tufayli asrlar davomida, Bagʻdodni poytaxt qilib belgilagan Abbosiylar kuchayguniga qadar rivojlanmagan. Bagʻdod tarixan fors tuprogʻida joylashgan va bundan buyon fors madaniyati XIX va XI asrlarda arab madaniyatiga qoʻshilib, imperiyaning markaziy hududlariga tarqaldi.

Sanʼat 

Falastin jamiyatining tuzilishiga oʻxshab, Falastin sanʼati sohasi toʻrtta asosiy geografik markazni qamrab oladi: Gʻarbiy Sohil va Gʻazo sektori, Isroil, arab dunyosidagi Falastin diasporasi va Yevropa, AQSh va boshqa joylarda Falastin diasporasi.
Kino

Umuman arab kinosiga nisbatan yosh Falastin kinematografiyasi Yevropa va Isroil tomonidan katta yordam oladi. Falastin filmlari faqat arab tilida emas, baʼzilari ingliz, fransuz yoki ibroniy tillarida yaratilgan. Falastinliklar, Isroil-Falastin mojarosi va boshqa tegishli mavzularda 800 dan ortiq filmlar suratga olingan.

Hunarmandchilik

Falastin hududida yuzlab yillar davomida ishlab chiqarilgan turli xil hunarmandchilik buyumlari bugungi kunda ham ishlab chiqarilmoqda. Falastin hunarmandchiligi kashtachilik va toʻquvchilik, kulolchilik, sovunchilik, shishasozlik, zaytun yogʻochi va marvarid oʻymakorligi va boshqalarni oʻz ichiga oladi.

Adabiyot 

Falastin adabiyoti Arab adabiyotining kengroq janriga kiradi. Arab hamkasblaridan farqli oʻlaroq, Falastin adabiyoti hududiy emas, balki milliy mansublik bilan belgilanadi. Masalan, Misr adabiyoti Misrda ishlab chiqarilgan adabiyotdir. Bu 1948-yilgi Arab-Isroil urushigacha Falastin adabiyoti uchun ham shunday boʻlgan, biroq 1948-yilgi Falastinliklarning chiqishidan soʻng u yashash joyidan qatʼi nazar, „falastinliklar tomonidan yozilgan adabiyot“ga aylandi.

Zamonaviy Falastin adabiyoti koʻpincha istehzoning kuchayishi va ekzistensial mavzular va oʻziga xoslik muammolarini oʻrganish bilan ajralib turadi. Bosqinga qarshilik, surgun, judolik, vatanga muhabbat, sogʻinch mavzulariga murojaatlar ham koʻp uchraydi. Salma Khadra Jayyusi va romanchi Liana Badr kabi yozuvchilar taʼkidlaganidek, Falastin adabiyoti shiddatli siyosiy boʻlishi mumkin, ular Falastinning „jamoaviy oʻziga xosligi“ va ularning kurashining „adolatli ishi“ ni ifodalash zarurligini eslatib oʻtganlar. Jumladan, shoir Mourid Barghouti „sheʼr davlat xizmatchisi emas, askar ham emas, u hech kimning ishida emas“, deb tez-tez taʼkidlagan. Rula Jebrealning „Miral“ romani Hind al-Husseinining 1948-yildagi Arab-Isroil urushi, Deyr Yasin qirgʻiniva Isroil davlati barpo etilgandan soʻng Quddusda yetimlik uyi barpo etish harakati haqida hikoya qiladi.

1967-yildan beri koʻpchilik tanqidchilar geografik joylashuviga koʻra erkin boʻlingan Falastin adabiyotining uchta „tarmoqlari“ mavjudligini nazariya qildilar: 1) Isroilning ichidan, 2) bosib olingan hududlardan, 3) Yaqin Sharqdagi Falastin diasporasidan.

Musiqa 

Falastin musiqasi butun arab dunyosida yaxshi tanilgan.1948-yildan soʻng, davlatchilik orzulari va kuchayib borayotgan millatchilik tuygʻulari bilan bogʻliq boʻlgan oʻziga xos Falastin mavzulari bilan yangi ijrochilar toʻlqini paydo boʻldi. Zajal va ataabadan tashqari, anʼanaviy Falastin qoʻshiqlariga quyidagilar kiradi: Bein Al-dawai, Al-Rozana, Zarif — Al-Toul va Al-Maijana, Dal’ona, Sahja/Saamir, Zaghareet. Oʻttiz yil davomida Falastin milliy musiqa va raqs truppasi (El Funoun) va Mohsen Subhi Mish’al (1986), Marj Ibn 'Amer (1989) va Zagharee (1997) kabi anʼanaviy toʻy qoʻshiqlarini qayta talqin qildilar va qayta tartibga solishdi . Ataaba — xalq qoʻshiqchiligining toʻrt misradan iborat boʻlib, maʼlum bir shakl va oʻlchovga amal qilgan shakli. Ataabaning ajralib turadigan xususiyati shundaki, dastlabki uchta misra uch xil maʼnoni anglatuvchi bir xil soʻz bilan tugaydi, toʻrtinchi misra esa xulosa vazifasini bajaradi. Odatda undan keyin dalouna keladi.

Raqs 

Dabke — Levantin arab xalq raqsi uslubi, uning mahalliy falastincha versiyalari 1967-yildan keyin Falastin millatchiligi tomonidan oʻzlashtirildi, bir olimning fikriga koʻra, qadimgi Kanʼonliklarning tugʻilish marosimlariga borib taqalishi mumkin boʻlgan ildizlarga ega. Bu raqsga oʻxshash sinxron sakrash, shtamplash va harakat bilan belgilanadi. Bir versiyani erkaklar, boshqasini ayollar bajaradi.

Sport 

Garchi sport inshootlari 1948-yilda Falastin quvib chiqarilishidan oldin mavjud boʻlgan boʻlsa-da, keyinchalik koʻplab muassasalar yopildi. Bugungi kunda Gʻazo va Ramalloh kabi sport markazlari mavjud, ammo harakatlanish qiyinligi va sayohat cheklovlari koʻpchilik falastinliklarning xalqaro miqyosda oʻzlarining toʻliq potentsiallari bilan raqobatlasha olmasligini anglatadi. Biroq, Falastin sport maʼmurlari, diasporadagi falastinliklar diplomatik va xavfsizlik vaziyati yaxshilanganidan keyin Falastin uchun raqobat qilish huquqiga ega boʻlishlarini taʼkidladilar.

Yana qarang 
 Falastinliklar roʻyxati
 Falastinda qishloq xoʻjaligi tarixi

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
 Barzilai, Gad. (2003). Communities and Law: Politics and Cultures of Legal Identities. Ann Arbor: University of Michigan Press. 
 Boyle, Kevin and Sheen, Juliet (1997). Freedom of Religion and Belief: A World Report. London: Routledge. 
 
 Cohen, Hillel, Army of Shadows, Palestinian Collaboration with Zionism, 1917–1948
 Cohen, Robin (1995). The Cambridge Survey of World Migration. Cambridge University Press. 
 Cordesman, Anthony H (2005). The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere. Greenwood Publishing Group. 
 Drummond, Dorothy Weitz (2004). Holy Land, Whose Land?: Modern Dilemma, Ancient Roots. Fairhurst Press. 
 Farsoun, Samih K. (2004). Culture and Customs of the Palestinians. Greenwood Press. 
 
 
 Gelvin, James L (2005). The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War . Cambridge University Press, New York, NY. 
 
 Guzmán, Roberto Marín (2000). A Century of Palestinian Immigration into Central America. Editorial Universidad de C. R. 
 Healey, John F. (2001). The Religion of the Nabataeans: A Conspectus. Brill Academic Publishers. 
 Hobsbawn, Eric (1990). Nations and Nationalism since 1780: Programme, myth, reality. Cambridge University Press.
 Howell, Mark (2007). What Did We Do to Deserve This? Palestinian Life under Occupation in the West Bank, Garnet Publishing. 
 
 
 
 Kasher, Aryeh (1990). Jews and Hellenistic Cities in Eretz-Israel . Mohr Siebeck. 
 Khalidi, Rashid (1997). Palestinian Identity: The Construction of Modern National Consciousness. Columbia University Press. 
 
 
 Khalidi, Rashid (2006). The Iron Cage: The Story of the Palestinian Struggle for Statehood, Houghton Mifflin. 
 Khalidi, Walid (1984). Before Their Diaspora. Institute for Palestine Studies, Washington D. C.
 Kimmerling, Baruch and Joseph S. Migdal (2003). The Palestinian People: A History. Harvard University Press. . .
 
 Kunstel, Marcia and Joseph Albright (1990). Their Promised Land: Arab and Jew in History’s Cauldron-One Valley in the Jerusalem Hills. Crown. 
 Lewis, Bernard (1999). Semites and Anti-Semites: An Inquiry Into Conflict and Prejudice. W. W. Norton & Company. 
 Lewis, Bernard (2002). The Arabs in History. Oxford University Press, USA, 6th ed. freedomofbleep.com
 Lybarger, Loren (2007). Identity and religion in Palestine: the struggle between Islamism and secularism in the occupied territories. Princeton University Press, 
 Lynd, S., Bahour, S. and Lynd, A. (editors) Homeland: Oral Histories of Palestine and Palestinians. New York: Olive Branch Press. 
 McCarthy, Justin (1990). „The Population of Palestine: Population Statistics of the Late Ottoman Period and the Mandate“. Columbia University Press, ISBAN: 0231071108
 McDowall, David (1989). The Uprising and Beyond . I. B. Tauris. 
 Muhawi, Ibrahim (1989). Speak, Bird, Speak Again: Palestinian Arab Folktales. University of California Press. 
 Parkes, James (1970). Whose Land? A History of the Peoples of Palestine .
 Parmenter, Barbara McKean (1994). Giving Voice to Stones Place and Identity in Palestinian Literature University of Texas Press
 Porath, Yehoshua (1974). The Emergence of the Palestinian-Arab National Movement 1918-1929. London: Frank Cass and Co., Ltd. 
 Porath, Yehoshua (1977). Palestinian Arab National Movement: From Riots to Rebellion: 1929-1939, vol. 2, London: Frank Cass and Co., Ltd.
 Shahin, Mariam (2005). Palestine: A Guide. Interlink Books.
 
 Whitelam, Keith (1997). The Invention of Ancient Israel: The Silencing of Palestinian History, Routledge, , 
 Charles Wilson, „Picturesque Palestine, Sinai and Egypt“. New York, 1881.
 
 Ateek, Naim (1992) Jerusalem in Islam and For Palestinian Christians.

Havolalar 

 Xalq qoʻshiqlari 
 Birlashgan Millatlar Tashkilotining Falastin xalqiga yordam dasturi 
 The Ottoman Palestine Usmonli Falastindagi Falastin rasmlarini yuklab oling.

Falastinliklar
Arab xalqi