San’at psixologiyasi

Sanʼat psixologiyasi — rasmni koʻrish yoki haykalga teginish kabi estetik artefaktlarni hissiy idrok etish natijasida yuzaga keladigan kognitiv va hissiy jarayonlarni ilmiy jihatdan oʻrganadi. Bu estetika psixologiyasi, shu jumladan neyroestetika bilan chambarchas bogʻliq boʻlib kelayotgan, hozirgi kunda rivojlanayotgan koʻp tarmoqli tadqiqot sohalaridan biridir. Sanʼat psixologiyasi sanʼatga psixologik javoblarni sifatli tekshirishning eksperimental usullarini, shuningdek, neyroimaging orqali ularning neyrobiologik oʻzaro bogʻliqligini empirik oʻrganishni oʻz ichiga oladi.

Tarixi

1880—1950-yillar 
Psixologiyaning sanʼat tarixi bilan eng birinchi integratsiyalashganlardan biri shveysariyalik sanʼatshunos va tarixchi Geynrix Volflin (1864—1945).

Sanʼat psixologiyasining rivojlanishidagi yana bir muhim shaxs ekspressionistik sanʼat uchun eng dastlabki nazariy asoslarni taqdim etgan Vilgelm Worringer edi. Lev Vygotskiyning (1896—1934) „Sanʼat psixologiyasi“ (1925-yil) nomli asari ham yana bir klassik sanʼat asarlardan biridir.

Myunxenlik tadqiqotchi psixolog Teodor Lippsning ishi XX asrning boshlarida badiiy psixologiya kontseptsiyasining dastlabki rivojlanishida muhim oʻrin tutdi.  Bu borada uning eng muhim hissasi „empatiya“ haqidagi savolni nazariylashtirishga harakat qilishi boʻldi. Bu atama keyingi koʻplab sanʼat psixologiyasi nazariyalarida asosiy element boʻlishi kerak edi. 

Fransiyalik sarguzashtchi va kino nazariyotchisi Andre Malro ham ushbu mavzuga qiziqib, keyinchalik qayta koʻrib chiqilgan va "Jimlik ovozi" nomi bilan qayta nashr etilgan „ La Psychologie de l’Art „ (Sanʼat psixologiyasi.1947-yil) kitobini yozib qoldirgan.

1950-yildan hozirgi kungacha 
Sanʼat psixologiyasining intizomiy asoslari birinchi marta Germaniyada ishlab chiqilgan boʻlsa-da, soʻngra tez orada SSSRda, Angliyada (Kliv Bell va Gerbert Rid), Fransiyada (Andre Malraux, Jan). Psixologiya, sanʼat yoki falsafada oʻz variantlarini taʼqib qiluvchi himoyachilar paydo boʻldi.

AQShda sanʼat psixologiyasining falsafiy asoslari Jon Dyui asarida mustahkamlangan va unga siyosiy qarashlar berilgan. Uning “Tajriba sifatida sanʼati „ nomli asari 1934-yilda nashr etilgan boʻlib, u bolalar bogʻchasida yoki universitetda oʻqitish amaliyotida sezilarli oʻzgarishlar uchun asos boʻlib xizmat qildi. Manuel Barkan, Ogayo shtati universitetining Tasviriy va amaliy sanʼat boʻyicha sanʼat taʼlimi maktabi rahbari va Dyui asarlaridan taʼsirlangan koʻplab pedagoglardan biridir. , “Sanʼat taʼlimi asoslari“ (1955-yil) kitobida koʻplab estetik fikrlarini yorqinlik bilan tushuntiradi. Uning aytishicha bolalarning estetik tarbiyasi bolani murakkab demokratik hayotga tayyorlaydi. Dyuining oʻzi Filadelfiyadagi Barns jamgʻarmasi dasturini yaratishda muhim rol oʻynadi.

1950-1970 yillar orasida sanʼat psixologiyasining oʻsishi ham, sanʼat tarixi va muzey dasturlarining kengayishi bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi. 1950-yillarda gestalt psixologiyasining mashhurligi intizomga qoʻshimcha tartib qoʻshdi. Asosiy ish Frits Perls, Pol Gudman va Ralf Xefferlin hammualliflari boʻlgan Gestalt terapiyasi: inson shaxsidagi hayajon va oʻsish (1951-yil) edi. Bu davrda Rudolf Arnxaymning (1904-yilda tugʻilgan) asarlari ham alohida taʼsir koʻrsatdi. Uning "Sanʼat psixologiyasi tomon" (Berkli: Kaliforniya universiteti nashriyoti) 1966-yilda nashr etilgan. Art-terapiya sanʼat psixologiyasining koʻplab darslariga asoslanib, ularni ego taʼmirlash kontekstida amalga oshirishga harakat qildi.

Sigmund Freud ijodiy jarayon nevrozlarga muqobil deb hisoblagan. Uning fikricha, bu, ehtimol, nevrozlarning salbiy taʼsiridan oʻziga xos himoya mexanizmi, bu energiyani ijtimoiy jihatdan maqbul boʻlgan, boshqalarni xursand qiladigan narsaga aylantirishning bir usuli. Biroq, Karl Yungning asarlari sanʼat psixologlari orasida yaxshi qabul qilindi, chunki uning sanʼat rolini optimistik tarzda tasvirlashi va shaxsiy ongsiz, xususan, jamoaviy ongsizlikning mazmuniga sanʼat va boshqalar orqali kirish mumkinligiga ishonish kuchli tarzda ifoda shakllari.

1970-yillarga kelib, akademiyada sanʼat psixologiyasining oʻrni susaya boshladi. Rassomlar psixoanaliz va feminizm bilan, arxitektorlar esa fenomenologiya va Vittgenshteyn, Lyotard va Derrida asarlari bilan koʻproq qiziqish uygʻona boshladi. Sanʼat va arxitektura tarixchilariga kelsak, ular psixologiyani kontekstga zid va madaniy jihatdan sodda deb tanqid qildilar. Ervin Panofskiy, kim ajoyib edi  AQShda sanʼat tarixining shakliga taʼsiri, tarixchilar koʻrilgan narsalarga kamroq eʼtibor qaratishlari va oʻylangan narsalarga koʻproq eʼtibor berishlari kerakligini taʼkidladilar.

Patrisiya Dinkelaker va Jon Fudjak rassomlarning shaxsiyat turlari va sanʼat asarlari oʻrtasidagi munosabatni koʻrib chiqdilar; shaxsiyat turi bilan bogʻliq boʻlgan funktsional imtiyozlarning aksi sifatida sanʼatga yondashuvlar; va shaxs nazariyasi nuqtai nazaridan sanʼatning jamiyatdagi vazifasi.

Estetik tajriba 
Estetik tajriba tomoshabin va sanʼat obekti oʻrtasidagi munosabatni oʻz ichiga oladi. Rassom nuqtai nazaridan, sanʼatning diqqat markazini boshqaradigan hissiy bogʻlanish mavjud. Rassom ijodini boyitish uchun badiiy ob’ektga toʻliq mos kelishi kerak. Ijodiy jarayon davomida sanʼat asari qanday rivojlansa, rassom ham shunday rivojlanadi. Ikkalasi ham oʻsib boradi va yangi maʼnoga ega boʻlish uchun oʻzgaradi. Agar rassom juda hissiy jihatdan bogʻlangan boʻlsa yoki sanʼat asariga hissiy jihatdan mos kelmasa, bu tayyor mahsulotga salbiy taʼsir qiladi. Bosanquet (1892) fikriga koʻra, „estetik munosabat“ sanʼatni koʻrishda muhim ahamiyatga ega, chunki u ob’ektni nima taklif qilayotganini koʻrish uchun tayyor qiziqish bilan koʻrib chiqishga imkon beradi. Biroq, tomoshabinning xohishi va ochiqligi boʻlmasa, sanʼat estetik tajriba uygʻotmaydi. Ob’ekt qanchalik jozibali boʻlmasin, bunday tajribaning mavjudligiga ruxsat berish tomoshabinning oʻziga bogʻliq.

Gestalt psixologi Rudolf Arnxaym nazarida sanʼatning estetik tajribasi butun ob’ekt va uning alohida qismlari oʻrtasidagi munosabatni taʼkidlaydi. U sanʼat asarlarining tajribalari va talqinlariga, shuningdek, ular odamlarning hayotini qanday tushunishga yordam berishi bilan mashhur. U sanʼat asarlarini yaratish va koʻrish tajribasining madaniy va ijtimoiy kontekstlari bilan unchalik qiziqmasdi. Uning nazarida, ob’ektning oʻziga xos tomonlarini koʻrib chiqishdan koʻra, umuman ob’ekt kamroq tekshirish va tanqid bilan koʻrib chiqiladi. Sanʼat asari insonning oʻz hayotidagi „tirik tajribasi“ ni aks ettiradi.

Psixologik tadqiqotlar

Umumiy koʻrinish: pastdan yuqoriga va yuqoridan pastga ishlov berish 
Kognitiv psixologlar tadqiqotning deyarli har qanday sohasini, shu jumladan koʻrishni koʻrib chiqishda „pastdan yuqoriga“ va „yuqoridan pastga“ ishlov berishni koʻrib chiqadilar. Ushbu atamalar dasturiy taʼminotni loyihalashda qanday qoʻllanishiga oʻxshab, „pastdan yuqoriga“ ragʻbatlantirishdagi maʼlumot vizual tizim tomonidan ranglar, shakllar, naqshlar va boshqalarga qanday qayta ishlanishini anglatadi ."Yuqoridan pastga" maʼlum bir shaxsning kontseptual bilimlari va oʻtmish tajribasini anglatadi. Sanʼatning qanday baholanishida aniqlangan pastdan yuqoriga koʻrsatilgan omillarga mavhum va majoziy rasm, shakl, murakkablik, simmetriya va kompozitsion muvozanat, laterallik va harakat kiradi.

Mavhum va tasviriy sanʼat 
Mavhum rasmlar vakillik niyatlaridan aniq voz kechishda oʻziga xosdir. Tasviriy yoki tasviriy sanʼat bir maʼnoli yoki yumshoq talqinni talab qiluvchi sifatida tavsiflanadi.
 
Tadqiqotchilar mavhum sanʼat va majoziy sanʼatning maʼnosi va estetik tajribasiga nisbatan terrorni boshqarish nazariyasi (TMT) rolini koʻrib chiqdilar. Bu nazariya shuni koʻrsatadiki, odamlar, barcha hayot shakllari kabi, biologik jihatdan davomiy omon qolishga yoʻnaltirilgan, ammo ularning hayoti muqarrar ravishda tugashini yaxshi bilishadi. TMT shuni koʻrsatadiki, zamonaviy sanʼat koʻpincha yoqtirilmaydi, chunki u sezilarli maʼnoga ega emas va shuning uchun voqelikning mazmunli kontseptsiyasini saqlab qolish uchun terrorizmga qarshi kurashning asosiy motivi bilan mos kelmaydi. Oʻlim darajasining holati ishtirokchining oʻlimiga oid hissiyotlar va jismoniy tafsilotlarga oid ikkita ochiq savoldan iborat edi. Keyin ishtirokchilarga ikkita mavhum rasmni koʻrish va ularni qanchalik jozibador deb topishlarini baholash topshirildi. Oʻlim darajasining holati va nazoratni taqqoslaydigan test, oʻlim darajasining holati ishtirokchilari sanʼatni kamroq jozibador deb topishini aniqladi.

Tadqiqotchilar ushbu hodisani mavhum sanʼat asarlari tajribasidan soʻng tuzilishga boʻlgan shaxsiy ehtiyojni koʻrsatish orqali tasvirlashga harakat qilishdi. Ishtirokchilar tasodifiy ravishda sanʼat asarlarini sub’ektlar oʻrtasida koʻrishga tayinlandilar (mavhum va vakillik va absurd sanʼat asari), soʻngra tuzilmaga shaxsiy ehtiyoj shkalasi taqsimlandi. Tuzilish uchun shaxsiy ehtiyoj shkalasi odamlarning maʼnoga boʻlgan ehtiyojining vaqtinchalik oʻsishini aniqlash uchun ishlatiladi. Nazariy jihatdan, mavhum sanʼatni koʻrishda tasviriy sanʼatga qaraganda tuzilishga koʻproq ehtiyoj sezilishi kerak, chunki bir-biriga bogʻliq boʻlmagan maʼno tahdidlari (mavhum sanʼat) maʼnoga vaqtinchalik kuchaygan umumiy ehtiyojni keltirib chiqaradi. Biroq, natijalar tasviriy sanʼat va mavhum sanʼat uchun umumiy ballar bir-biridan unchalik farq qilmasligini koʻrsatdi. Ishtirokchilar mavhum sanʼatda emas, balki absurdda tuzilmaga boʻlgan shaxsiy ehtiyoj shkalasi boʻyicha yuqori ball toʻplashdi.

Murakkablik 
Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, mavhum sanʼatni koʻrishda odamlar maʼlum darajada asardagi murakkablikni afzal koʻradilar. Yaʼni „Qiziqarlilik“ va „yoqimlilik“ni oʻlchashda tomoshabinlar murakkabroq boʻlgan mavhum asarlar uchun asarlarni yuqoriroq baholadilar. Mavhum asarga qoʻshimcha taʼsir koʻrsatish bilan, yoqtirish reytinglari ham sub’ektiv murakkablik (tomoshabin tomonidan baholangan) va baholangan murakkablik (rassom bahosi) bilan oʻsishda davom etdi.

Neyron dalillar 
Estetik afzalliklarning fMRI skanerlari yordamida olib borilgan tadqiqotlarning neyroanatomik dalillari shuni koʻrsatadiki, mavhum rasmlardan koʻra tasviriy rasmlar afzalroqdir. Bu afzallik reytinglari bilan bogʻliq miya hududlarini sezilarli faollashtirish orqali namoyon boʻladi. Buni sinab koʻrish uchun tadqiqotchilar ishtirokchilarga turiga (vakillik va mavhum) va formatiga (asl va oʻzgartirilgan va filtrlangan) koʻra oʻzgarib turadigan rasmlarni koʻrishlarini taklif qilishdi. Xulq-atvor natijalari vakillik rasmlarini afzal koʻrishni koʻrsatdi. Afzal baholar va javob kechikishi oʻrtasida ijobiy korrelyatsiya mavjud edi. Kuzatilgan farqlar vakillik rasmlarini afzal koʻrish bilan bogʻliq boʻlgan faollashuvning nisbatan kuchayganligini aks ettirdi.

Rassomlar va rassom boʻlmaganlar mavhum va tasviriy sanʼatga turli yoʻllar bilan qanday munosabatda boʻlishlarini oʻrganish uchun miya toʻlqini tadqiqotlari oʻtkazildi. EEG miya skanerlari mavhum sanʼatni tomosha qilishda rassom boʻlmaganlar rassomlarga qaraganda kamroq hayajonlanishlarini koʻrsatdi.

Shaxsiyat turi 
Shaxsning shaxsiy xususiyatlari estetik tajriba va sanʼatni afzal koʻrish bilan ham bogʻliq. Aniq, sodda va bir maʼnoli bilimlarga surunkali moyil boʻlgan shaxslar mazmunli mazmunning boʻshligi tufayli mavhum sanʼatga nisbatan ayniqsa salbiy estetik tajribani ifodalaydi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, insonning sanʼatni tanlashi shaxsiyatning foydali oʻlchovi boʻlishi mumkin. Shaxsning „Katta beshlik“ oʻlchovlariga murojaat qilganda, hayajon va sarguzashtlarni qidirish tasviriy sanʼatni yoqtirish bilan ijobiy bogʻliq edi. Nevrotiklik mavhum sanʼatning ijobiy baholari bilan ijobiy bogʻliq edi, vijdonlilik esa tasviriy sanʼatni yoqtirish bilan bogʻliq edi. Tajribaga ochiqlik mavhum va tasviriy sanʼatning ijobiy baholari bilan bogʻliq edi.

Avtomatik baholash 
Sanʼat asarlarini yashirin, avtomatik baholash boʻyicha tadqiqotlar odamlarning mavhum va majoziy sanʼat asarlariga ular haqida oʻylashga vaqtlari boʻlgunga qadar bir soniya ichida qanday munosabatda boʻlishlarini oʻrganib chiqishdi. Yashirin baholashda odamlar tasviriy sanʼatga ijobiy munosabatda boʻlishdi.

Qoʻl va oʻqish yoʻnalishi 
Qoʻl va oʻqish yoʻnalishining sanʼat asarini qanday qabul qilishiga taʼsiri boʻyicha koʻplab tadqiqotlar oʻtkazildi. Yarim sharning ixtisoslashuvi yoki oʻqish odatlari ishtirokchilarning rasmni „oʻqish“ yoʻnalishiga taʼsir qiladimi yoki yoʻqligini aniqlash uchun tadqiqotlar oʻtkazildi. Natijalar shuni koʻrsatadiki, ikkala omil ham jarayonga hissa qoʻshadi. Bundan tashqari, yarim sharning ixtisoslashuvi odamlarni chapdan oʻngga oʻqishga olib keladi va bu oʻquvchilarga afzallik beradi. Ushbu topilmalarga asoslanib, boshqa tadqiqotchilar maʼlum bir yoʻnalishda (oʻngdan chapga, chapdan oʻngga) oʻqishga odatlangan odamlar oʻzlarining oʻqish odatlarining yoʻnalishini aks ettiruvchi oʻzlarining tasviriy chizmalarida bir xillik koʻrsatishi haqidagi fikrni oʻrganishdi.

Tadqiqotchilar, shuningdek, odamning oʻqish yoʻnalishi, chapdan oʻngga yoki oʻngdan chapga suratlardagi chapdan oʻngga yoki oʻngdan chapga yoʻnalishni afzal koʻrishiga taʼsir qiladimi yoki yoʻqligini aniqlashdi. Ishtirokchilarga tasvirlar, shuningdek, uning oyna tasviri koʻrsatildi va ulardan qaysi biri estetik jihatdan yoqimli ekanligini koʻrsatishni soʻrashdi.

Boshqa bir tadqiqotda tadqiqotchilar estetik afzallikning oʻng tomoniga qoʻl yoki oʻqish/yozish odatlariga taʼsir qiladimi yoki yoʻqligini tekshirdilar. Tadqiqotchilar oʻng qoʻl va oʻng qoʻli boʻlmagan rus oʻquvchilari, arab oʻquvchilari va ibroniy oʻquvchilariga qarashdi. Ishtirokchilar ikki blokda profillar yoki inson yuzlari va tanalari boʻlgan badiiy kitoblardan olingan suratlarni tomosha qilishdi. Tasvirlar ishtirokchilarga ichkariga yoki tashqariga qaragan juftliklar, keyin esa qarama-qarshi yoʻnalishda koʻrsatildi. Har bir juftlikni koʻrib chiqqandan soʻng, ishtirokchilardan juftlikning qaysi tasviri estetik jihatdan yoqimliroq ekanligi soʻralgan. Natijalarni koʻrib chiqayotganda, oʻng qoʻl ishtirokchilar „chap afzalliklarga ega“, oʻng qoʻli boʻlmagan ishtirokchilar esa „oʻng qoʻllar“ ga ega edi. Ushbu natijalar „yuz va tana profillariga estetik afzallik, birinchi navbatda, orttirilgan oʻqish/yozish odatlarining yoʻnalishi bilan bogʻliq“ ekanligini koʻrsatdi. Oʻqish yoʻnalishi barcha yoshdagi odamlarning sanʼat asarlarini qanday koʻrishiga taʼsir qiladi. Asl rasmlar tomoshabinlar rasmlarni chapdan oʻngga „oʻqiydi“ degan konventsiyaga amal qilgan; shuning uchun yorugʻlik naqshlari tomoshabinlarni rasmni xuddi shu tarzda koʻrishga yoʻnaltirdi.

Yoritish yoʻnalishi 
Chap yorugʻlik yoʻnalishi tomoshabinlarning rasmning chap tomonidagi yorugʻlik bilan yoritilgan sanʼat asarlarini afzal koʻrish tendensiyasidir. Tadqiqotchilarning aniqlashlaricha ishtirokchilar chap tomondan yoritilgan sanʼat asarini afzal koʻrishadi va imkoniyat berilsa, ular yorugʻlikni sanʼat asarining yuqori chap tomoniga joylashtirishni tanlashadi. Ishtirokchilar chap tomonda yoritgichli rasmlarni oʻng tomonda yengilroq boʻlgan va allaqachon mavjud boʻlgan rasmda yorugʻlik yaratish imkoniyati berilganidan koʻra koʻproq estetik jihatdan yoqimli ekanligini aniqladilar.

Chap va oʻng yonoqlarning egilishi 
Tomoshabinlar chap yonoqlari aks ettirilgan portretlarni afzal koʻrganlarida, oʻng yonoqlari esa oʻng yonoqlari aks ettirilgan portretlarni afzal koʻrganlarida, chap yonoqning egilishi yuzaga keladi. Tadqiqotlar chap yonoq va oʻng yonoqning moyilligi boʻyicha aralash natijalarni topdi. Erkak va ayol ishtirokchilarga erkak va ayol portretlari koʻrsatildi, ularning har biri teng miqdordagi chap yoki oʻng yonoq pozitsiyalarini aks ettiradi. Ishtirokchilarga har bir portret asl yoʻnalishida va teskari yoʻnalishida koʻrsatildi va ular qaysi portretni koʻproq afzal koʻrishlarini soʻrashdi. Natijalar shuni koʻrsatdiki, ishtirokchilarning aksariyati sub’ektning oʻng yonogʻini chap tomonda aks ettiruvchi portretlarni tanlagan. Yana bir tadqiqot qaysi pozisiya yoʻnalishlari maʼlum xabarlarni yetkazishini oʻrganib chiqdi. XVIII asr olimlari  koʻpincha oʻng yonoqning moyilligini koʻrsatadi va „ilmiyroq“ deb baholanadi. Tadqiqotchilarning fikriga koʻra, oʻng yonoqni koʻrsatish hissiyotni yashiradi, chap yonoq esa buni ifodalaydi. 18-asrdan keyin yonoqning oʻngdan chapga siljishi koʻproq shaxsiy yoki ochiq yuz xususiyatlarini ifodalashi mumkin.

Murakkablik 
Murakkablikni tom maʼnoda „koʻp oʻzaro taʼsirga ega boʻlgan koʻp sonli qismlardan tashkil topgan“ deb taʼriflash mumkin. Bu taʼrif sanʼat, musiqa, raqs va adabiyot kabi koʻplab fanlarga nisbatan qoʻllangan. Estetik tadqiqotlarda murakkablik elementlarning miqdori, elementlarning farqlari va ularning joylashuvidagi naqshlarning oʻzaro taʼsirini hisobga oladigan uch oʻlchovga boʻlingan. Bundan tashqari, estetikadagi bu xususiyat past murakkablikdan yuqori murakkablikgacha boʻlgan keng spektrdan iborat. Bu estetik yoqtirish murakkablik bilan ortib borishini daʼvo qiladigan boshqa topilmalar bilan mos keladi.

Murakkablikni oʻlchash 
Umuman olganda, murakkablik — bu murakkab progressiyada koʻp qismlarga ega boʻlgan narsa. Baʼzi tadqiqotchilar murakkablikni ikki xil kichik qismga ajratadilar: ob’ektiv murakkablik va idrok etilgan murakkablik. Ob’ektiv murakkablik — bu manipulyatsiya qilinishi mumkin boʻlgan sanʼatning har qanday qismi. Tasviriy sanʼat uchun bu shakllarning oʻlchami, naqshlar soni yoki ishlatiladigan ranglar soni boʻlishi mumkin. Murakkablikning yana bir shakli — idrok etilgan murakkablik yoki sub’ektiv murakkablik. Ushbu shaklda har bir shaxs ob’ektni oʻzi idrok etgan murakkabligi boʻyicha baholaydi. Shu sababli, sub’ektiv murakkablik bizning murakkablik haqidagi nuqtai nazarimizni aniqroq tasvirlashi mumkin.

Murakkablikni baholash uchun kompyuter texnologiyasidan foydalanish shakllaridan biri tasvirni baholashda kompyuter intellektidan foydalanishdir. Ushbu formatda raqamli tasvirni yaratishda foydalanilgan kompyuter razvedkasi miqdori baholanadi. Kompyuter intellekti tasvirlarni yaratishda foydalanilgan matematik formulalarni yozib olish orqali baholanadi.

Murakkablikni oʻlchashning bir usuli — turli darajadagi zichlikni oʻz ichiga olgan asl sanʼat asarini manipulyatsiya qilish. Bu jarayon qora va oq rasmlarning zichligini oʻzgartirish uchun piksellarni ayirish va qoʻshish orqali amalga oshiriladi.

Sanʼatning koʻproq jihatlari, masalan, koʻproq ranglar, tafsilotlar, shakllar, narsalar, tovushlar, ohanglar va shunga oʻxshashlar yanada murakkab sanʼat asarini yaratadi. Biroq, qismga asoslangan murakkablik va insonning murakkablikni idrok etishi oʻrtasidagi taqqoslash boʻyicha cheklangan tadqiqotlar mavjud.

Teskari U shaklidagi gipoteza 

Inverted U-shakli gipotezasi murakkablikka nisbatan estetik javoblar teskari shaklda taqsimlanishini koʻrsatadi. Boshqacha qilib aytadigan boʻlsak, estetik javoblardagi eng past baholar murakkablikning yuqori va past darajalari bilan bogʻliq boʻlib, bu „ekstremallardan qochish“ ni koʻrsatadi. Bundan tashqari, estetik javobning eng yuqori darajasi murakkablikning oʻrta darajasida sodir boʻladi. Oldingi tadqiqotlar U-shakli gipotezasini tasdiqladi (Qarang: Inverted U-grafik rasm).

Oldingi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bu murakkablik tendensiyasi ham tushunish qobiliyati bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Bunda kuzatuvchilar tushunish uchun juda oson yoki juda qiyin boʻlgan sanʼat asarlarini afzal koʻrishadi.

Sanʼatning aspektlari 

 Tasviriy sanʼat

Umumiy tendensiya shuni ko'rsatadiki, tasvirning murakkabligi va yoqimlilik reytinglari o'rtasidagi bog'liqlik teskari ''U'' shaklidagi grafikni tashkil qiladi (istisnolar uchun Ekspertiza bo'limiga qarang). Bu shuni anglatadiki, odamlar san'atni tobora ko'proq yaxshi ko'rishadi.
Yaqinda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, biz tabiiy muhit va landshaft tasvirlarini murakkabroq deb baholashga moyilmiz, shuning uchun ularni biz kamroq murakkab deb baholagan mavhum tasvirlardan koʻra koʻproq yoqtiramiz. Bu esa insonga estetik zavq bagʻishlaydi.; Musiqa

Musiqa, vizual sanʼat kabi murakkablik va afzallik reytingidagi oʻxshash tendensiyalarni koʻrsatadi. Ommabop musiqani, vaqt oraligʻini va idrok etilgan murakkablik reytinglarini solishtirganda, maʼlum boʻlgan teskari-U shakli aloqasi paydo boʻladi, bu bizga odatda oʻrtacha darajada murakkab musiqani koʻproq yoqtirishimizni koʻrsatadi. Musiqa tanlovi koʻproq yoki kamroq murakkablashgani sayin, bu musiqaga boʻlgan afzalligimiz pasayadi. Ommaviy musiqa boʻyicha koʻproq tajriba va tayyorgarlikka ega boʻlgan odamlar biroz murakkabroq musiqani afzal koʻrishadi. Invert-U grafigi kuchliroq musiqiy fonga ega odamlar uchun oʻngga siljiydi. Xuddi shunday naqshni jazz va blugrass musiqasi uchun ham koʻrish mumkin. Jazz va blugrass boʻyicha cheklangan musiqiy taʼlimga ega boʻlganlar murakkablik va afzalliklarni koʻrib chiqishda odatiy inverted-U ni namoyish etadilar, ammo bu sohalardagi mutaxassislar bir xil naqshni namoyish etmaydilar. Mashhur musiqa mutaxassislaridan farqli oʻlaroq, jazz va blugrass mutaxassislari murakkablik va yoqimlilik oʻrtasidagi aniq munosabatni koʻrsatmadilar.; Raqs

Psixologik tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, raqs tomoshalarining hedonik yoqtirishlariga murakkablik taʼsir qilishi mumkin. Bitta tajribada toʻrt xil tempda bajariladigan uch darajadagi murakkablikdan iborat oʻn ikkita raqs xoreografiyasi qoʻllangan. Umuman olganda, oʻrganish shuni koʻrsatdiki, kuzatuvchilar murakkab raqs ketma-ketliklari va tezroq templarga ega xoreografiyalarni afzal koʻrishadi.

Shaxsiy farqlar 
Tadqiqotda odamlarning shaxsiy xohish-istaklarini inobatga olgan holda turli xil sanʼat asarlariga boʻlgan afzalliklari sinovdan oʻtkazildi. Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, sanʼatni afzal koʻrishda gender farqlari mavjud. Ayollar odatda quvnoq, rang-barang va oddiy rasmlarni, erkaklar esa geometrik, qaygʻuli va murakkab rasmlarni afzal koʻradilar. Murakkablik afzalliklarida yosh farqi ham mavjud, bu yerda murakkab rasmlarga boʻlgan afzallik yosh oshgani sayin ortadi.

Baʼzi shaxsiy xususiyatlar, shuningdek, sanʼatning murakkabligi va afzallik oʻrtasidagi bogʻliqlikni bashorat qilishi mumkin. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, vijdonlilik boʻyicha yuqori ball olgan odamlar, vijdonlilik boʻyicha past ball olganlarga qaraganda, murakkab rasm chizishni kamroq yoqtirishadi. Bu vijdonli odamlar noaniqlikni yoqtirmaydilar va nazoratdan zavqlanadilar va shu bilan bunday his-tuygʻularga tahdid solishi mumkin boʻlgan sanʼat asarlarini yoqtirmaydilar, degan fikrga toʻgʻri keladi. Boshqa tomondan, tajribaga ochiqlik boʻyicha yuqori ball toʻplagan odamlar tajribaga ochiqlik boʻyicha yuqori ball olmaganlarga qaraganda murakkab sanʼat asarlarini koʻproq yoqtirishdi. Shaxsiy tafovutlar oddiy sanʼatga qaraganda murakkab sanʼatga ustunlik berishini aniqladilar. Taʼlim darajasi murakkablik bilan bevosita bogʻliq boʻlmasa-da, oliy taʼlim darajasi muzeylarga koʻproq tashrif buyurishga olib keldi, bu esa oʻz navbatida murakkab sanʼatning koʻproq qadrlanishiga turtki boʻldi.

Simmetriya 
Simmetriya koʻplab sanʼat turlarida umumiy xususiyatdir. Misol uchun, islom sanʼatining aksariyatida koʻrinib turganidek, geometrik shakllarni oʻz ichiga olgan sanʼat asarga xos simmetriyaga ega. Inson sanʼatida simmetriyadan foydalanish 500 000 yil oldin kuzatilgan boʻlishi ham mumkin. Badiiy asarda simmetriyadan keng foydalanish simmetriya va idrok etilgan goʻzallik oʻrtasidagi umumiy bogʻliqlik bilan izohlanishi mumkin. Yuzning jozibadorligi reytingi yuz ichidagi simmetriya darajasiga bevosita bogʻliq ekanligi koʻrsatilgan. Odamlar, shuningdek, simmetriyani oʻz ichiga olgan sanʼatni afzal koʻrishadi va uni estetik jihatdan yoqimli deb bilishadi.

Odamlar tugʻma ravishda simmetriyani koʻrishga va vizual afzalliklarga ega boʻladilar, aniqlangan sifat, avtomatik pastdan yuqoriga koʻtaruvchi omildan foydalanadigan ijobiy estetik tajribani beradi. Ushbu pastdan yuqoriga koʻtarilgan omil oʻrganish tajribasiga va miyadagi vizual ishlovga tayanadi, bu esa biologik asosni taklif qiladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, biz simmetriyani afzal koʻrishimiz mumkin, chunki uni qayta ishlash oson; demak, asarlar simmetrik boʻlsa, bizda yuqori sezuvchanlik ravonligi mavjud. Ragʻbatlantiruvchi moddalarning ravonlikka taʼsir qilishi mumkin boʻlgan ob’ektiv xususiyatlari va shuning uchun afzalliklar boʻyicha tadqiqotlar oʻtkazildi. Berilgan maʼlumotlar miqdori, simmetriya darajasi va rasm-zamin kontrasti kabi omillar adabiyotda keltirilgan. .Simmetriyaga boʻlgan bunday afzallik, Implicit Association Testidan foydalangan holda ravonlik bizning yashirin afzalliklarimizga qanday taʼsir qilishi haqida savol tugʻdirdi. Topilmalar shuni koʻrsatadiki, idrok etishning ravonligi yashirin javoblarni keltirib chiqaradigan omildir, bu Implicit Association Test natijalarida koʻrsatilgan. Tadqiqotlar estetik zavq va simmetriyani aniq, ammo yashirin darajada oʻrganishdan iborat.

Pertseptiv ravonlikni oʻrganuvchi keyingi tadqiqotlar neytral stimullarga nisbatan gender tarafkashligini aniqladi. Haqiqiy dunyoga nisbatan mavhum ob’ektlarga nisbatan simmetriyani afzal koʻrishni umumlashtirishga oid tadqiqotlar bizga maʼlum bir ogohlantiruvchi afzalliklarga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan maʼnoni qoʻshimcha tekshirish imkonini beradi. Topilmalar shuni koʻrsatadiki, vizual ob’ektlarning simmetrik xususiyatlariga umumiy ustunlik mavjud. Bundan tashqari, gender afzalligining asosiy taʼsiri erkaklarda mavjud boʻlib, u ham mavhum, ham real ob’ektlarda simmetriyani afzal koʻrsatgan. Ushbu topilma idrok etishning ravonligini tushuntirishga qarshi chiqqan ayol ishtirokchilardan oshib ketmadi, chunki u nazariy jihatdan jinsga bogʻliq boʻlmasligi kerak. Ayollarning vizual ogohlantirishlarga boʻlgan xohishlariga taʼsir qiluvchi omillarni, shuningdek, nima uchun erkaklar mavhum va real dunyo ob’ektlarida simmetriyani afzal koʻrishlarini oʻrganish uchun qoʻshimcha tadqiqotlar oʻtkazish kerak.

Yaxshi genlar gipotezasi, bu hodisa nima uchun bizning bezak sanʼatiga boʻlgan afzalliklarimizda kuzatilganligini tushuntirmaydi. Tavsiya etilgan yana bir gipoteza kengaytirilgan fenotip gipotezasi boʻlib, u bezak sanʼati oʻzaro bogʻliq emas, balki rassomning yaroqliligini aks ettiradi, chunki simmetrik shakllarni yaratish qiyin. Ushbu gipoteza va topilmalar simmetriyani afzal koʻrish va madaniy tarafkashliklarni kuchaytirish boʻyicha evolyutsion tarafkashliklarga dalil beradi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, evolyutsion asosi, biologik asosi va madaniy mustahkamlanishi tufayli nosimmetrik afzallik madaniyatlararo takrorlanishi mumkin.

Vizual simmetriya turlari 
Operatsiya bajarilgandan soʻng oʻz koʻrinishini saqlab qolsa, naqsh simmetrik hisoblanadi. Simmetriyani tasniflash uchun uchta asosiy operatsiya mavjud: aks ettirish, aylantirish va tarjima. Koʻzgu simmetriyasi eng koʻp oʻylangan narsadir va simmetriyaning eng aniq shakli sifatida ajralib turadi. Har qanday darajadagi aylanishdan keyin naqsh bir xil boʻlib qolsa, aylanish simmetriyasi mavjud.Tarjima simmetriya - bu naqshning takrorlanishi, shuning uchun nusxa koʻchirilganda faqat uning joylashuvi oʻzgaradi. Koʻzgu simmetriyasi inson idrokining eng yorqin shakli boʻlib, u estetik baholash tadqiqotlarida ishtirokchilar odatda translatsiya va aylanish simmetriyasidan koʻra aks ettirish simmetriyasini afzal koʻrishlarini tushuntirishi mumkin.

Domenga xos simmetriya afzalligi 
Simmetriyaning estetik imtiyozlarga taʼsiri yuzlar, shakllar, naqshlar, ob’ektlar va rasmlarni oʻz ichiga olgan turli xil stimullar boʻylab tekshirildi. Yuzlar va shakllar uchun estetik imtiyozlar doimiy ravishda yuqori darajadagi simmetriya bilan bogʻliq. Biroq, simmetriya boshqa turdagi stimullar uchun ishonchli tarzda estetik imtiyozlarni bashorat qilmaydi, bu simmetriyaga ustunlik domenga xos boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi. Nosimmetrik stimullar koʻpincha assimetrik tasvirni oʻzgartirish orqali hosil boʻladi, shunda bir yarmi ikkinchisining oyna tasviri boʻladi. Simmetriyaning bu sunʼiy avlodi aslida idrok etilgan estetik qiymatga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Simmetriya afzalligi yuzlar, mavhum shakllar, gullar va landshaftlar sohalarida qanday farqlanishini oʻrganuvchi tadqiqotda ishtirokchilar goʻzallik va simmetriya yorqinligi nuqtai nazaridan 10 ta differentsial simmetrik tasvir juftliklarining 6 ta toʻplamini baholadilar. Koʻproq simmetriyani sezish goʻzallik reytinglarining yuqori boʻlishiga hissa qoʻshgan yoki yoʻqligini tekshirish uchun simmetriya oʻzgaruvchanligi oʻzgaruvchi sifatida kiritilgan. Har bir tasvir juftligi stimullarning original, biroz assimetrik versiyasidan va mukammal simmetrik versiyadan iborat edi. Ishtirokchilar birinchi navbatda tasodifiy tartibda taqdim etilgan tasvirlar bilan har bir tasvirning goʻzalligini 1 dan 10 gacha boʻlgan shkalada baholadilar. Keyin ularga yana tasvirlar taqdim etildi va 1 dan 10 gacha boʻlgan shkala boʻyicha simmetriya qanchalik yorqin yoki aniq ekanligini baholadilar. Bundan tashqari, ular idrok etilgan simmetriya yorqinligi va goʻzallik oʻrtasidagi munosabatni oʻrganib chiqqanlarida, ular katta simmetriyani payqash mavhum shakllar uchun goʻzallik reytinglariga ijobiy taʼsir koʻrsatishini, lekin landshaftlar uchun goʻzallik reytinglariga salbiy taʼsir koʻrsatishini aniqladilar.

Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, rasmlar kabi mavhum sanʼat asarlarida simmetriya estetik jihatdan yoqimli boʻlmasligi mumkin. Ikki xil tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ishtirokchilar mavhum rasmlarni baholaganda simmetriya aslida estetik jihatdan yoqimli koʻrinmaydi. Ikkala tadqiqot ham assimetrik boʻlmagan mavhum rasmlarning nosimmetrik versiyalarini yarmini ikkinchi yarmida aks ettirish orqali yaratdi. Birinchi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, mukammal nosimmetrik rasmlar ularning assimetrik hamkasblaridan koʻra koʻproq yoki kamroq afzal koʻrilmagan, ikkinchisi esa ular haqiqatan ham yoqmaganligini aniqladi. Shu sababli, simmetriya uchun estetik imtiyozlar mavhum sanʼat asariga taalluqli boʻlmasligi mumkin va simmetriya aslida uning idrok etilgan estetik qiymatini buzishi mumkin. Buni mukammal nosimmetrik rasmlar bilan bogʻliq murakkablikning yoʻqligi bilan izohlash mumkin. Sanʼat asarlari uchun estetik imtiyozlar koʻpincha murakkablik va simmetriya muvozanatini oʻz ichiga oladi, bu mukammal simmetrik mavhum rasmlar bilan qoniqtirilmasligi mumkin.

Badiiy tajribaning simmetriyani afzal koʻrishga taʼsiri 
Soʻnggi tadqiqotlar simmetriya uchun estetik imtiyozlar sanʼat tajribasiga taʼsir qilishi mumkinligini koʻrsatadi. Biroq, bu baholash vazifasining yashirin yoki aniq boʻlishiga bogʻliq koʻrinadi. Mavhum naqshlarda simmetriyaning yashirin va aniq estetik afzalliklarini oʻrganuvchi bir tadqiqot sanʼat mutaxassislari va nomutaxassislar oʻrtasidagi farq faqat aniq reyting vazifasida paydo boʻlganligini aniqladi. Badiiy tajribaga ega boʻlganlar ham, boʻlmaganlar ham nosimmetrik mavhum naqshlarni afzal koʻrishgan. Biroq, bu ikki guruh oʻrtasidagi farqlar aniq baholashdan foydalanganda paydo boʻldi, unda ishtirokchilar har bir mavhum naqsh taqdimotidan keyin 1 dan 7 gacha boʻlgan shkala boʻyicha baho berishdi. Asimmetrik stimullarga nisbatan simmetriklikni afzal koʻrish ikki guruhda barqaror boʻlsa-da, katta sanʼat tajribasiga ega boʻlgan ishtirokchilar assimetrik stimullarni estetik jihatdan yuqoriroq baholadilar. Biroq, boshqa bir tadqiqot, ularning stimullari bilan bir xil mavhum naqshlar toʻplamidan foydalangan holda, sanʼat tajribasiga ega boʻlgan ishtirokchilar haqiqatda nosimmetrik stimullarga qaraganda assimetrik stimullarni estetik jihatdan yuqoriroq baholaganliklarini, nomutaxassislar esa aksincha afzal koʻrishlarini aniqladilar. Ushbu aralash natijalarni hisobga olgan holda, sanʼat mutaxassislarining nosimmetrik ogohlantirishlarga nisbatan assimetriklikni afzal koʻrishlari universal boʻlmasligi mumkin, ammo ular odatda nomutaxassislarga qaraganda assimetrik stimullarda koʻproq estetik ahamiyatga ega ekanligi haqida dalillar mavjud.

Ushbu hodisa uchun tavsiya etilgan tushuntirish shundan iboratki, sanʼat mutaxassislari oʻzlarining mashgʻulotlari tufayli murakkab stimullarni mutaxassis boʻlmaganlarga qaraganda osonroq qayta ishlashlari mumkin. Ular assimetrik naqshlarni koʻrish va qurishda koʻproq tajribaga ega boʻlishi mumkin, bu esa ularni tezda qayta ishlash qobiliyatini osonlashtiradi. Shuning uchun, idrok etishning ravonligi nazariyasiga koʻra, ularning tajribasi assimetrik stimullarga koʻproq ijobiy reaksiyalar beradi. Sanʼat mutaxassislari oʻzlarining badiiy qobiliyatlarining isboti sifatida oʻzlarini ommadan farqlashni xohlashlari mumkinligi taklif qilindi. Ular, shuningdek, sanʼat tarixida keng tarqalganligini hisobga olsak, assimetrik stimullarni koʻproq qadrlashlari mumkin. Shuning uchun, sanʼat mutaxassislari tabiatan vizual assimetriyani afzal koʻrmasligi mumkin, lekin ular assimetrik stimullar boʻyicha katta tajribasini hisobga olgan holda, nomutaxassislarga qaraganda uning qiymatini koʻrishadi.

Tarkibiy muvozanat 
Kompozitsion muvozanat deganda badiiy asardagi turli elementlarning bir-biriga nisbatan, ularni tashkil etish va joylashtirish orqali hamda ularning nisbiy vaznlariga qarab joylashtirish tushuniladi. Elementlar ob’ektlar yoki shakllarning hajmi, shakli, rangi va joylashishini oʻz ichiga olishi mumkin. Simmetriya estetik afzalliklarga taalluqli boʻlgani va narsalar qanday paydo boʻlishi kerakligi haqidagi intuitiv tuygʻuni aks ettirganidek, berilgan kompozitsiyaning umumiy muvozanati asarni baholashga ham yordam beradi.

Kompozitsiyada hatto bitta ob’ektning, masalan, idish yoki yorugʻlik moslamasining joylashishi ham ushbu kompozitsiyaning afzalliklariga yordam beradi. Markazning egilish namoyon boʻlishi ob’ektning eng muhim yoki funksional qismining ramkaning markazini egallash afzalligini tushuntirishi mumkin, bu esa ob’ektni koʻrishning „toʻgʻriligi“ uchun notoʻgʻrilikni koʻrsatadi.

Biz ham mavhum, ham tasviriy sanʼat asarlarida muvozanatga sezgirmiz. Piet Mondrianning bir nechta rasmlarida qizil, koʻk va sariq rang joylarini manipulyatsiya qilish kabi original sanʼat asarlaridagi variatsiyalarni koʻrishda dizayn boʻyicha oʻqitilgan va oʻqimagan ishtirokchilar har bir variatsiyaning muvozanat markazlarini muvaffaqiyatli aniqladilar. Ekspertiza (Sanʼat va ekspertiza ga qarang) muvozanatni idrok etishga katta taʼsir koʻrsatmaydi, ammo faqat oʻqitilgan ishtirokchilar asl ish va manipulyatsiya qilingan versiyalar oʻrtasidagi farqni aniqladilar.

Ishtirokchilar asl sanʼat asarini rasm muvozanatiga nisbatan nozik va aniq oʻzgartirilgan manipulyatsiya qilingan asarlarga nisbatan original deb bilishadi. Bu uning muvozanatida rasmning toʻgʻriligi toʻgʻrisida, ehtimol, badiiy tajriba taʼsirida boʻlmagan baʼzi tugʻma bilimlarni koʻrsatadi.

Sanʼat va tajriba 
Psixologlarning aniqlashicha, insonning sanʼat sohasidagi malakasi uning sanʼatni qanday idrok etishi, tahlil qilishi va oʻzaro munosabatiga taʼsir qiladi. Psixologik jihatdan sinab koʻrish uchun tarozilar koʻp yillik tajribani emas, balki bir qator sohalardagi rassomlarning tan olinishi va bilimini, ravon intellektini va shaxsiyatini " Katta beshlik „ inventarizatsiyasi orqali sinab koʻrish uchun ishlab chiqilgan. Ular yuqori sanʼat tajribasiga ega boʻlgan odamlar sezilarli darajada aqlli emasligini va sanʼat boʻyicha kollej mutaxassisligiga ega emasligini aniqladi.

Afzalliklar 
Bir tadqiqotda tajribali sanʼat mutaxassislari va sodda talabalarga jurnallardan va muzeylardan olingan mashhur sanʼat rasmlari juftligi koʻrsatildi. Tadqiqotchilar tajriba va sanʼatni afzal koʻrish oʻrtasida sezilarli oʻzaro taʼsirni aniqladilar. Sodda ishtirokchilar yuqori sanʼatdan koʻra ommabop sanʼatni, ekspert ishtirokchilar esa ommabop sanʼatdan koʻra yuksak sanʼatni afzal koʻrdilar. Ular, shuningdek, sodda ishtirokchilar ommabop sanʼatni yanada yoqimli va iliq, yuqori sanʼatli rasmlarni esa yoqimsiz va sovuq deb baholaganliklarini, mutaxassislar esa buning aksini koʻrsatishgan. Mutaxassislar qiyin tajriba uchun sanʼatga intilishadi, sodda ishtirokchilar esa sanʼatga koʻproq zavq olish uchun qarashadi. Tajribali tendensiyalar ham, tugʻma moyilliklar ham poza afzalliklarini hisobga olish uchun taklif qilingan. Jins va qoʻlbolalik kabi oʻzgaruvchilarni nazorat qiluvchi keyingi tadqiqotlar, shuningdek, davom etayotgan yarim sharning faollashuvi, bu imtiyozlarni bir nechta konstruktiv oʻlchovlar boʻyicha oʻrganish mumkinligini koʻrsatdi.

Koʻz harakatlari 
Mutaxassislar va nomutaxassislar sanʼatni hatto koʻz harakatlarida ham boshqacha his qilishlarini oʻrganish uchun tadqiqotchilar sanʼat asarlariga qarashlarida har qanday farq bor-yoʻqligini aniqlash uchun koʻzni kuzatish qurilmasidan foydalanganlar. Har bir asarni koʻrib chiqqandan soʻng, ishtirokchilar asarlarga oʻzlarining yoqtirishlari va hissiy munosabatini baholadilar. Baʼzi asarlarda ushbu asar haqidagi eshitish maʼlumotlari taqdim etildi, ularning yarmi neytral faktlar, qolgan yarmi esa asar haqidagi hissiy bayonotlar edi. Mutaxassis boʻlmaganlar eng kam mavhum asarlarga koʻproq baho berishini aniqladilar, mavhumlik darajasi esa mutaxassislar uchun muhim emas. Mutaxassislik ishtirokchilarning asarlar haqida oʻylashlariga taʼsir qiladi, lekin ular ularga jismoniy qarashlariga umuman taʼsir qilmaydi.

Mutaxassislarning sanʼatga qanday qarashlarini oʻrganish uchun koʻz harakati naqshlaridan foydalangan holda oʻtkazilgan boshqa tadqiqotda ishtirokchilarga ikkita shartda real va mavhum sanʼat asarlari namoyish etildi: biri ulardan asarlarni bepul skanerlashni soʻradi, ikkinchisi esa ularni yodlab olishni soʻradi. Ishtirokchilarning koʻz harakati tasvirlarga qaraganida yoki eslab qolishga harakat qilganda kuzatildi va yodlangan tasvirlarni eslab qolishlari qayd etildi. Tadqiqotchilar ekspertlar va mutaxassis boʻlmaganlar uchun rasm turlari oʻrtasida hech qanday farq topmadilar. Mutaxassislar teskari yoʻldan bordilar. Guruhlar oʻrtasida tasvirlarni eslab qolishda sezilarli farq yoʻq edi, faqat mutaxassislar mavhum tasvirlarni ekspert boʻlmaganlarga qaraganda yaxshiroq va koʻproq tasviriy tafsilotlarni eslab qolishdi. Bu natijalar shuni koʻrsatadiki, sanʼat sohasida tajribaga ega boʻlgan odamlar takrorlangan tasvirlarni nomutaxassislarga qaraganda kamroq koʻrishadi va ular ilgari koʻrgan tasvirlar haqida koʻproq tafsilotlarni eslab qolishlari mumkin.

Abstraksiya darajalari 
Sanʼatga boʻlgan estetik reaksiyalarni qoʻzgʻalish, yoqtirish, hissiy mazmun va tushunish kabi turli xil mezonlar boʻyicha oʻlchash mumkin. Sanʼat oʻzining mavhumlik darajasi yoki vaqtning oʻrni boʻyicha baholanishi mumkin. Ushbu omillarning estetik qadrlashni yaratish uchun qanday uygʻunlashishini oʻrganuvchi eksperimentga ekspertlar va ekspert boʻlmaganlar ularning hissiy valentligi, qoʻzgʻaluvchanligi, mavhum, zamonaviy va klassik sanʼat asarlarini yoqtirish va tushunish darajasini baholadilar. Klassik sanʼat asarlari eng yuqori tushunish reytingini berdi, mavhum sanʼat esa eng past baholarni oldi. Biroq, hissiy valentlik klassik va zamonaviy sanʼat uchun eng yuqori boʻlsa, mavhum asarlar uchun qoʻzgʻalish eng yuqori boʻlgan. Mutaxassislar asarlarni umumiy baholagan boʻlsalar ham, har bir omil ekspert boʻlmaganlarning reytingiga koʻproq taʼsir koʻrsatdi.

Yana bir eksperimentda rang va realizm darajasining turli darajadagi tajribaga ega boʻlgan ishtirokchilarning sanʼatni idrok etishiga taʼsiri oʻrganildi. Mutaxassislar guruhlari, nisbiy ekspertlar va nomutaxassislar rang va mavhumlik jihatidan turlicha boʻlgan tasviriy rasmlarning yaratilgan versiyalaridan iborat stimullarni koʻrib chiqdilar. Ishtirokchilar stimullarni ularning umumiy afzalligi, mavhumligi, rang xususiyatlari, muvozanati va murakkabligi boʻyicha baholadilar. Tajribasi pasaygan mavhum rasmlarga nisbatan figurali suratlar, oq-qora rasmlarga qaraganda rangli rasmlarga afzallik berildi. Biroq, ekspertlar boʻlmagan va nisbiy mutaxassislardan koʻra rangli rasmlardan koʻra oq-qora rasmlarni afzal koʻrishadi.

Boshqa omillar 
Tajribaning sanʼatni idrok etish va talqin qilishga taʼsirini oʻrganuvchi eksperimentda sanʼat tarixi va psixologiya fanlari talabalari turli uslubdagi oʻnta zamonaviy sanʼat rasmini tomosha qilishdi. Keyin, ularni oʻzlari mos deb hisoblagan har qanday yorliqlarga guruhladilar. Maʼlumotlar toifalarni tasniflash uchun kodlangan va ekspertlar va ekspert boʻlmaganlar oʻrtasida taqqoslangan. Mutaxassislar oʻzlarining tasniflarini ekspert boʻlmaganlarga qaraganda koʻproq guruhlarga boʻlishdi va uslublar boʻyicha tasniflashdi. Nomutaxassislar esa shaxsiy tajriba va his-tuygʻularga bogʻliq tarzda amalga oshirdilar.

Sanʼat asarini mahorat bilan egallashga olib keladigan ushbu uslub bilan bogʻliq ishlov berish zamonaviy mavhum sanʼatni koʻrishda muhim ahamiyatga ega va tajribaga taʼsir qiladi. Ishtirokchilar uchta rasm toʻplamini tomosha qildilar va oʻzlariga yoqqanlarini baholadilar, ularning yarmida rasm uslubiga oid badiiy texnika, stilistik xususiyatlar va foydalanilgan materiallar kabi maʼlumotlar bor edi. Ertasi kuni ishtirokchilar yangi rasmlarni tomosha qilishdi, boʻsh ekranni koʻrishdi va rasmlarni qancha vaqt tomosha qilganliklarini taxmin qilishdi. Ishtirokchilar, shuningdek, sanʼatga boʻlgan qiziqishni koʻrsatadigan soʻrovnomalarni, sanʼat sohasidagi tajribani koʻrsatuvchi anketa va „Ijobiy va salbiy taʼsir jadvali“ kayfiyat soʻrovini toʻldirishdi. Uslub bilan bogʻliq maʼlumotlarning taʼsiri sanʼat tajribasiga bogʻliq edi, bu yerda mutaxassislar boʻlmaganlar rasmlar haqida maʼlumot olgandan soʻng rasmlarni koʻproq yoqtirishdi va uslubga oid maʼlumotni olgandan keyin mutaxassislar rasmlarni kamroq yoqtirishdi. Aniq uslubdagi maʼlumotlar yoqtirishda kayfiyatning oʻzgarishiga olib keldi, bunda yuqori ijobiy taʼsir guruhiga rasmlar koʻproq maʼlumotga ega boʻlgan va past ijobiy taʼsir guruhiga rasmlar kamroq yoqdi.

Sarlavha haqida maʼlumot 
Sarlavhalar shunchaki identifikatsiyalash vositasi sifatida emas, balki sanʼat asarlarini talqin qilish va tushunishning yoqimli jarayoniga yoʻl-yoʻriq sifatida ham ishlaydi. Rasm haqidagi sarlavha maʼlumotlarini oʻzgartirish unga qarashda koʻzning harakatiga yoki sub’ektlar uning fazoviy tuzilishini qanday izohlashiga taʼsir qilmaydi. Biroq, sarlavhalar rasmning qabul qilingan maʼnosiga taʼsir qiladi. Bir tadqiqotda ishtirokchilarga qaerga qarab turganini koʻrsatish uchun chiroq koʻrsatgichlaridan foydalangan holda rasmlarni tasvirlash buyurilgan. Ishtirokchilar ushbu topshiriqni ikkita sessiyada bir xil rasmlar toʻplami uchun takrorladilar. Ikkinchi mashgʻulot davomida baʼzi rasmlarga ularning tavsiflaridagi izchillikni baholash uchun yangi nomlar berildi. Kutilganidek, sub’ektlar koʻzlari diqqat markazida boʻlgan joyni oʻzgartirmadi, lekin ular berilgan sarlavhaga muvofiqroq qilib tavsiflarini oʻzgartirdilar.

Taʼriflar oʻzgarishi mumkin boʻlsa-da, turli sarlavha maʼlumotlaridan qatʼiy nazar, mavhum va reprezentativ sanʼatni estetik jihatdan qadrlash barqaror boʻlib qoladi. Bu shuni koʻrsatadiki, soʻz/tasvir munosabatlari sanʼatni tushunishning turli usullarini qoʻllab-quvvatlashi mumkin.

Umuman olganda, asl nusxadan tashqari tasodifiy sarlavhalar tushunish reytinglarini pasaytiradi, lekin estetik tajribaning ahamiyatini oʻzgartirmaydi. Tafsilotdan farqli oʻlaroq, batafsil sarlavhalar tomoshabinlarga mavhum sanʼatga maʼno berishda yordam berishda ayniqsa muhimdir. Tasviriy sarlavhalar mavhum sanʼat haqidagi tushunchani faqat tomoshabinlarga juda qisqa vaqt davomida (10 soniyadan kam) tasvir taqdim etilgandagina oshiradi. Sanʼat turli darajadagi koʻp darajali maʼnolarga ega boʻlishi mumkinligi sababli, unvonlar va boshqa qoʻshimcha maʼlumotlar uning mazmunliligini va natijada uning gedonik qiymatini oshirishi mumkin.

Ilovalar 
Sanʼat psixologiyasining kashfiyoti boshqa turli xil taʼlim sohalarida ham qoʻllanishi mumkin. Sanʼatning ijodiy jarayoni aql haqida juda koʻp tushuncha beradi. Rassomning ish jarayonidan mehnat axloqi, motivatsiyasi va ilhomi haqida maʼlumot olish mumkin. Ushbu umumiy jihatlar inson hayotining boshqa sohalariga oʻtishi mumkin. Sanʼatdagi mehnat axloqi, ayniqsa, boshqa joylarda insonning umumiy mahsuldorligiga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin. Har qanday ishda estetik fikrni uygʻotadigan salohiyat mavjud. Bundan tashqari, sanʼat har qanday aniq chegaralarni buzadi. Xuddi shu narsa estetik tajribaga ega boʻlgan har qanday ish uchun ham amal qiladi.

Taʼlimda sanʼat psixologiyasini qoʻllash vizual savodxonlikni oshirishi mumkin.

Tanqidlar 
Sanʼat psixologiyasi koʻp sabablarga koʻra tanqid qilinadigan soha boʻlishi mumkin. Sanʼat fan hisoblanmaydi, shuning uchun tadqiqot uning aniqligi va nisbiyligi uchun tekshirilishi mumkin. Psixologiya sifatida sanʼat tadqiqotlari haqida ham juda koʻp tanqidlar mavjud, chunki uni ob’ektiv emas, balki sub’ektiv deb hisoblash mumkin. U rassomning his-tuygʻularini kuzatilishi mumkin boʻlgan tarzda oʻzida mujassam etgan va tomoshabinlar sanʼat asarini turli yoʻllar bilan izohlaydilar. Rassomning maqsadlari olimning maqsadlaridan keskin farq qiladi. Olim muammoning bitta natijasini taklif qilishni anglatadi, rassom esa ob’ektga bir nechta talqin berishni anglatadi. Rassomning ilhomlari uning tajribalari, tasavvurlari va dunyo sanʼat harakatlariga boʻlgan qarashlari orqali taʼminlanadi. Masalan, ekspressionizm rassomning tashqi sharoitlarga koʻchirilgan his-tuygʻular, keskinlik, bosim va ichki ruhiy kuchlarni ozod qilishi bilan mashhur. Sanʼat insonning oʻzidan paydo boʻladi va u boshqalarning oʻyin-kulgi uchun tashqi dunyoda namoyon boʻladi.

Bundan tashqari, sanʼatning estetik tajribasi qattiq tanqid qilinadi, chunki uni ilmiy jihatdan aniqlab boʻlmaydi. Bu butunlay sub’ektivdir va u shaxsning tarafkashligiga tayanadi. Uni moddiy shakllarda tubdan oʻlchab boʻlmaydi. Bundan farqli oʻlaroq, estetik tajribalarni „oʻz-oʻzini ragʻbatlantirish“ va „oʻzini oʻzi yopish“ deb hisoblash mumkin.

Yana qarang 
 Eksperimental estetika
 Estetik zavqning ravonlik nazariyasini qayta ishlash
 Neyroestetik

Manbalar

Bibliografiya 

 Lev Vygotskiy. Sanʼat psixologiyasi . 1925 / 1965 / 1968 / 1971 / 1986 / 2004 y.
 Mark Jarzombek, Zamonaviylikning psixologiyasi . Kembrij universiteti nashriyoti, 2000, ISBN
 Alan Rayan, Jon Dyui va Amerika liberalizmining yuqori davri . WW Norton 1995, ISBN
 Devid Cycleback, Art Perception . Hamerweit kitoblari, 2014 yil
 Maykl Podro, Sanʼatning tanqidiy tarixchilari, Yel universiteti nashriyoti, 1982 yil. ISBN

Qoʻshimcha oʻqish uchun 

 
Neyropsixologiya
Estetika nazariyalari
Estetika
Amaliy etika
Amaliy psixologiya
Psixologik atamalar
Sanʼat
San'at psixologiyasi