yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Samariy

Samariy (lotincha Samarium), Sm — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Lantanoidlarga kiradi. Tartib raqami 62, atom massasi 150,36. Samariy — kumush kabi oq metall, suyukdanish temperaturasi 1072°, zichligi 7,54 g/sm³. Ilk bor 1879-yilda Uralda topilgan samarskit mineralidan ajratib olingan. l49Sm izotopi yadrosi sust neytronlarni oʻta kuchli yutish xususiyatiga ega boʻlganligi sababli Samariy yadro reaktorlarining moslovchi oʻzaklarida ishlatiladi. Samariyning kobalt bilan intermetall birikmasi SmCo5 acosida juda quvvatli oʻzgarmas magnitlar tayyorlash mumkin.

Manbalar 

Kimyoviy unsurlar
Samarqand (maʼnolari)

Samarqand:

 Samarqand – Samarqand viloyatidagi shahar
 Samarqand (gazeta) – „SAMARQAND“ – jadidlarning ijtimoiy-siyosiy, adabiy-badiiy gazetasi
 Samarqand (mehmonxona) – „SAMARQAND“ – mehmonxona; Samarqand sh
 Samarqand (Nishon tumani) – Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shaharcha
 Samarqand (roman) — fransuz yozuvchisi Amin Maaluf tomonidan yozilgan roman
 Samarqand ushshogʻi — Ushshoqning Hoji Abdulaziz Rasulov qayta ishlab bastalagan yoʻli
Samarqand badiiy muzey-qoʻriqxonasi

"Samarqand" davlat muzey-qoʻriqxonasi — Samarqand shahri va Samarqand viloyatida muzeylarni markaziy boshqarish, tarixiy, madaniy va sanʼat yodgorliklarini saqlash va roʻyxatga olishni nazorat qilish, yodgorliklarni taʼmirlash va konservatsiyalashni boshqaruvchi tashkilot. 

1982-yil Oʻzbekiston madaniyati va sanʼati tarixi muzeyi va uning boʻlimlari, shuningdek Samarqand shahri va Samarqand viloyatidagi meʼmoriy yodgorliklar negizida tashkil qilingan. Muzey-qoʻriqxona tarkibiga 11 ta muzey — Oʻzbekiston madaniyati tarixi davlat muzeyi (bosh muzey), Viloyat oʻlkashunoslik muzeyi, Samarqand shahar tarixi - Afrosiyob muzeyi, Mirzo Ulugʻbek rasadxonasi muzeyi - majmuasi, Sadriddin Ayniy yodgorlik uy-muzeyi, Kattaqoʻrgʻon sh. tarixi oʻlkashunoslik muzeyi, Ishtixon tuman tarixi muzeyi, Paxtachi tuman tarix muzeyi, Ergash Jumanbulbul oʻgʻli yodgorlik muzeyi, Hoji Abdulaziz Abdurasulov uy - muzeyi, Mahmudxoʻja Behbudiy uy - muzeyi va 3 ta meʼmoriy obidalar — Amir Temur maqbarasi, Bibixonim jomeʼ masjidi, Nodir Devonbegi madrasasi kiradi. Muzey-qoʻriqxona Samarqand viloyati hududida joylashgan muzeylar xazinasidagi noyob osori atiqalar va tarixiy obidalarni avaylab asraydi, ilmiy jihatdan oʻrganadi, ularni yangi topilmalar bilan boyitadi, ular asosida yangi ekspozitsiya va koʻrgazmalar tashkil qiladi; shuningdek, ular haqida kitoblar, katalog, buklet, yoʻl koʻrsatkichlar nashr etadi, tarixiy obidalarda muzeylashtirish ishlarini olib boradi, muzey-qoʻriqxona hududida amalga oshiriladigan qurilish va taʼmirlash ishlarini nazorat qiladi. Tarixiy, madaniy va sanʼat yodgorliklarini saqlash boʻyicha mavzuli (jumladan, Oʻzbekiston sanʼati va boshqa) kinolektoriy va xalq universiteti mashgʻulotlarini oʻtkazadi.

Muzey-qoʻriqxona xazinasida oʻzbek xalqi madaniyati va sanʼati tarixining barcha davrlardagi taraqqiyotini aks ettiradigan asl yodgorliklar — 235 mingdan ziyod eksponatlar saqlanadi (2022). Muzey-qoʻriqxona maʼmuriyati Oʻzbekiston madaniyati tarixi davlat muzeyi binosi (Samarqand shahar Mirzo Ulugʻbek koʻchasi 148-uy)da joylashgan.

Manbalar 

Samarqand muzeylari
Samarqand kimyo zavodi

Samarqand kimyo zavodi - kimyo sanoatining yirik korxonalaridan biri. "Oʻzkimyosanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Ammofos, oddiy superfosfat, boyitilgan superfosfat va boshqa fosforli oʻgʻitlar, sulfat kislota ishlab chiqaradi. Samarqand shahridan 12 km gʻarbda, Kimyogarlar shaharchasida joylashgan. Dastlab "Samarqand superfosfat zavodi" nomi bilan korxona kurilishi 1950-yilda boshlangan. 1980-yildan hozirgi nomda. 1954-yilda sulfat kislota sexi, 1955-yilda superfosfat sexi ishga tushirilgan. Oddiy superfosfat, ammoniylashgan superfosfat, texnikada qoʻllaniladigan sulfat kislota, texnik kislorod, roʻzgʻorbop kimyoviy mahsulotlar i.ch. oʻzlashtirilgan. 3d 1965-yilda rekonstruksiya qilinib, i.ch. quvvatlari 2 marta oshirildi. 1975-yilda yirik sulfat kislota sexi foydalanishga topshirildi, 1978-yildan jahon tajribasida birinchi marta tarkibida 24,5% R2O5 boʻlgan past navli Qoratov (Qozogʻiston) fosforitini qayta ishlashga oʻtdi. 1979-yilda zavodning 2navbati qurildi, yillik quvvati 450 ming t monogidrat boʻlgan sulfat kislota sexi, 136,4 ming t ekstraksion fosfor kislota ishlab chiqaradigan fosfor kislota sexi ishga tushirildi. Zavodning ammofos i.ch. boʻyicha 3navbati 1982—84 yillarda qurilib, 3ekstraksion fosfor kislota sexi foydalanishga topshirildi. 1994-yildan zavodda ammoniy sulfat oʻgʻitini i.ch. oʻzlashtirildi. Korxonaning diammoniyfosfat oʻgʻiti boʻyicha yillik quvvatini 200 ming t ga yetkazish uchun qayta qurish ishlari olib borilmoqda. Yiliga 500 ming t sulfat kislota, ammofos va boshqa oʻgʻitlar i.ch. quvvatlariga ega (2003). Korxona mahalliy xom ashyo bazasida ishlashga oʻtkazilgan. Korxonada ishlab chiqarilgan oʻgʻitlar Xitoy, Eron, Turkmaniston va boshqa davlatlarga eksport qilinadi.

Manbalar 

    

Samarqanddagi kompaniyalar
Samarqand sino aksiyadorlik jamiyati

Sino Samarkand aksiyadorlik jamiyati — mashinasozlik sanoati korxonasi. Maishiy sovitkichlar va muzlatkichlar, konditsionerlar va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi. Dastlab korxona "Samarqand sovitkichlar zavodi" nomi bilan 1973-yil dekabrda ishga tushirilgan. 1974-yildan KSH180 tipidagi "Samarqand" roʻzgʻor sovitkichlari ishlab chiqara boshladi. 1985-yildan "Snejinka", 1991-yildan "Sino" rusumli sovitkichlarni i.ch. oʻzlashtirildi. 1994-yildan hozirgi nomda. 2002-yildan "Parvina" kompaniyasi bilan hamkorlikda korxonani qayta qurish ishlari amalga oshirildi, korxonada 18 turdagi sovitkichlarni ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. Korxona Italiyadagi "Konnoy", "Galileo" kompaniyalarining eng zamonaviy texnologiyalari bilan jihozlangan. Korxonada yillik kuvvati 250 ming dona sovitkich, shuningdek, konditsionerlar ham ishlab chiqariladi. Mahsulotlari chet elga eksport qilinadi.

Manbalar 

Samarqanddagi kompaniyalar
Samarqand ushshogʻi

Samarqand ushshogʻi – Ushshoqning Hoji Abdulaziz Rasulov qayta ishlab bastalagan yoʻli. „Ushshogʻi Hoji“, „Daromadi Ushshoq“ deb ham yuritiladi. „Samarqand ushshogʻi“ga Uzzolning ohanglari daromad qilib olingan va keyingi ashula jumlalari Ushshoq ohanglariga ulanib ketgan. Avjida Ushshoq va Uz zol namudlari ishlatilgan. „Samarqand ushshogʻi“ning yirik va qisqaroq variantlari mavjud boʻlib, dastlab Zebunnisoning „injost“ radifli gʻazali, keyinchalik Masiho, Komil, Ogahiy gʻazallari bilan ham aytila boshlangan. „Samarqand ushshogʻi“ kuyidan Tolib Sodiqov va Reyngold Glier „Layli va Majnun“, A. Kozlovskiy „Ulugʻbek“ operalarida foydalanishgan.

Manbalar 

Samarqandda sanʼat va madaniyat
O‘zbekiston musiqasi
Samarqand-Ayniy avtomagistrali

Samarqand-Ayniy avtomagistrali (A377) — xalqaro ahamiyatli avtomobil yoʻli, umumiy uz. 311 km. Samarqandni qoʻshni Tojikiston Respublikasining Ayniy shahri bilan bogʻlaydi. Yoʻlning Oʻzbekiston hududidagi qismi 37 km, II—III toifali, asfaltbeton qoplama yotqizilgan. Yoʻldagi transport harakati jadalligi 1000—4600 avtomobil/kunni tashkil qiladi (2003).

Manbalar 

Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Samarqand
Samarqand-Andijon temir yoʻli

Samarqand-Andijon temir yoʻli — chor Rossiyasi tomonidan 1880—1890-yillarda harbiy maqsadlarda qurilgan Zakaspiy harbiy temir yoʻli (Krasnovodsk—Jebel—Chorjoʻy— Samarqand —Toshkent va Andijon) ning davomi. Uzunligi 530 km. 1895—99 yillarda qurilgan. Dastlab harbiy, yaʼni Oʻrta Osiyoda Angliya taʼsirining oldini olish maqsadlarda qurilgan, keyinchalik siyosiyiqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga ega boʻldi. Zakaspiy temir yoʻl Samarqandga yetkazilgach (1988), Chor Rossiyasi hukumati uni Fargʻona vodiysi va Toshkent tomon uzaytirishga qaror qiddi. 1895-yil 27 mayda S—Samarqand-Andijon temir yoʻliyilni va uning Toshkent va Yangi Margʻilon (hozirgi Fargʻona sh.) ga olib boradigan tarmoqlarini qurishga kirishildi. Qurilishga 2 ta temir yoʻl bataloni hamda aholidan 13 ming ishchi jalb qilindi, ularga injener A. I. Ursati boshchilik kildi. Qurilish materiallarining aksariyati Andijon, Qoʻqon, Margʻilon va Toshkentdan, qolgan qismi Rossiyadan keltirildi va qurilish ishlari juda ogʻir sharoitlarda olib borildi. S—Samarqand-Andijon temir yoʻliy., dastlab, Ursatyevskaya (hozirgi Xovos)gacha, keyin 1898-yilda Andijongacha yetkazildi. 1899-yil Samarqand—Toshkent tarmogʻi qurib bitkazildi. 1899-yil apr oyidan bu yulda poyezdlar muntazam qatnay boshladi. Shu yili Zakaspiy temir yoʻl Harbiy vazirlik ixtiyoridan olinib, Temir yoʻllar vazirligi ixtiyoriga oʻtkazildi. Hozirgi davrda bu yoʻl "Oʻzbekiston temir yoʻllari" davlataksiyadorlik kompaniyasining boʻlimlariga qaraydi. Uning Samarqanddan Toshkentgacha boʻlgan qismi toʻla elektrlashtirilgan va elektropoyezdlar katnaydi.

Adabiyotlar 
 Suvorov V. A., Istorikoekonomicheskiy ocherk razvitiya Turkestana (Po meterialam j.d. stroitelstva v 1880—1917 gg.). T., 1962.

Manbalar 

Samarqand
Andijon
Samarqand - Ashxobod Turkmanboshi avtomagistrali

Samarqand - ASHXOBOD TURKMANBOSHI AVTOMAGISTRALI (m³7) — xalqaro ahamiyatli magistral avtomobil yoʻli. Umumiy uz. 1581 km. Yoʻl Samarqand shahridan boshlanib, Buxoro— Turkmanobod (Chorjoʻy) — Mari orkali Kaspiy dengizi qirgogʻida Turkmanboshi portida tugaydi. Yoʻlning Oʻzbekiston hududidagi uz. 365 km, shundan 283 km I toifali, 82 km II toifalidir. Yoʻlning 62 km sementbeton, qolgan qismi asfaltbeton qoplamali. Yoʻldagi kunlik transport harakati jadalligi 13438 avtomobil/ kunni tashkil qiladi (2003). Yoʻlning oʻtmish tarixi 1928-yillardan boshlanadi. Dastlab shagʻaltosh qoplamali boʻlib, Samarqand— Navoiy—Buxoro viloyatlarini oʻzaro bogʻlovchi asosiy yoʻl boʻlgan. 1950—63 yillarda yoʻl qattiq qora qoplamali kdlib qayta qurilgan (k. Zarafshon trakti). Keyinchalik sobiq Ittifok davrida yoʻl qoʻshni Turkmanistonning Krasnovodsk (hozirgi Turkmanboshi) port shahrigacha davom etdirilib, m³7 xalqaro avtomagistrali deb qayta nomlangan. Hozir bu avtomagistral Yevropa Ittifoqining Kale sh. (Fransiya)dan boshlanib Belgiya, Germaniya, Polsha, Ukraina, Rossiya, Qozogʻiston, Oʻzbekistan, Kirgʻiziston orqali oʻtib, qoʻshni Qozogʻistonning Olmaota shahrida tugaydigan katta YE40 xalqaro avtomagistralining respublikamiz hududidan Buxoro—Navoiy—Samarqand orqali oʻtuvchi qismiga kiradi.

Adabiyot 
 Strelsov I. V., Semenov L. I., Opit stroitelstva avtomobilnix dorog v Oʻzbekistane, T., 1965.

Tohirjon Mirzayev.

Manbalar 

Samarqand
Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
Samarqand–Qarshi avtomagistrali

Samarqand–Qarshi avtomagistrali (A378) — Oʻzbekiston hududidagi xalqaro ahamiyatli avtomobil yoʻli, umumiy uzunligi 138 km. Yoʻl I—III toifali, asfalt-beton qoplamali. Yilning kuz-qish fasllarida Toshkent—Termiz (M39) xalqaro avtomagistralining (qarang Katta Oʻzbekiston trakti) Samarqand va Qashqadaryo viloyatlari oraligʻidagi Taxtaqoracha dovonidan oʻtuvchi qismida ogʻir yukli avtopoyezdlarining qatnovini taʼminlash, Samarqand—Qashqadaryo viloyatlari oʻrtasida avtobus harakatini yoʻlga qoʻyish va xalq xoʻjalik yuklarini tashishda muhim oʻrin tutadi. Yoʻldagi transport harakati jadalligi 4000—6000 avtomobil/kunni tashkil qiladi (2003).

Manbalar 

Samarqand
Qarshi
Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari
SamKochAvto

SamKochAvto — Samarqand shahrida joylashgan avtomobilsozlik sanoati korxonasi. „OʻzAvtoSanoat“ uyushmasi tarkibiga kiradi. „OʻzAvtoSanoat“ va Turkiyaning „Koch xolding A.Sh.“ kompaniyasining hamkorligida tashkil etilgan. Oʻrta hajmli avtobuslar va yuk mashinalari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Oʻzbekiston va Turkiya oʻrtasidagi iqtisodiy munosabatlar asosida qoʻshma korxonani qurish toʻgʻrisida 1995-yilda bitim, 1996-yilda taʼsis hujjatlari imzolandi. Korxona qurilishini moliyalashtirishda Oʻzbekiston Respublikasi (50 %), Turkiya tomonidan „KochAvtoinvest LTD“ (40 %), „RamDish tijaret A.Sh.“ (5 %), „Koch xolding A.Sh.“ (5 %), kompaniyalari qatnashgan. 1999-yilning mart oyida zavodning dastlabki mahsulotlari — shahar ichida va shaharlararo yoʻlovchi tashishga moʻljallangan oʻrta hajmli avtobuslar, ishlab chiqarildi. 2000-yildan 2 tonnadan 5 tonnagacha yuk koʻtaradigan mashinalar ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. 2002-yilda shaharlararo yoʻlovchi tashuvchi turbodizelli dvigatel oʻrnatilgan avtobuslar va 10 tonna yuk koʻtaradigan yuk mashinalari ishlab chiqarila boshladi. 2002-yilda, shuningdek, oʻt oʻchirish, assenizatsion, evakuator, yoqilgʻi, ichimlik suv, chiqindi, non va non mahsulotlari tashuvchi maxsus avtomobillar ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. 2003-yilda shahar ichida 50 yoʻlovchi tashishga moʻljallangan avtobus, 20 tonna yuk koʻtaradigan „Ford“ rusumli yuk mashinasi ishlab chiqarish boshlandi. Korxonada Yaponiya, Olmoniya, Italiya, Buyuk Britaniya va Turkiyada ishlab chiqarilgan eng zamonaviy texnologik uskunalar oʻrnatilgan. Korxonada ishlab chiqarilayotgan avtomobillar tannarxini kamaytirish, ularning butlovchi va ehtiyoj qismlarini mahalliy korxonalarda ishlab chiqarish chora-tadbirlari koʻrilmoqda. Korxonada 2002-yilda 414 ta avtomobil ishlab chiqarildi. Hozirda ISUZU, SAZ NP 37, SAZ LE-60 modellaridagi avtobus va yuk mashinalari ishlab chiqariladi. Korxona mahsulotlari Oʻzbekiston ichki bozorida sotiladi, shuningdek, Rossiya, Ukraina, Armaniston, Ozarbayjon, Qozogʻiston, Turkmaniston, Afgʻoniston va boshqa mamlakatlarga eksport qilinadi. Eksport salmogʻini oshirish maqsadlarida shu davlatlarda korxonaning vakolatxonalari ochilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekistonning avtomobilsozlik kompaniyalari va korxonalari
Avtomobillar
Yuk mashinalari ishlab chiqaruvchilar
Avtobus ishlab chiqaruvchilar
Avtomobil kompaniyalari
Samarqanddagi kompaniyalar
Oʻzbekiston yuk avtomobillari ishlab chiqaruvchi zavodlari
Oʻzbekiston avtobus ishlab chiqaruvchi zavodlari
Avtomobil ishlab chiqaruvchilar
O'zbekiston avtomobillari
James B. Sumner

SAMNER (Sumner) Jeyms Betcheller (1887.19.11, Kapton, Ogayo shtati— 1955.12.8) — amerikalik biokimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1948-yildan). Garvard universitetini tugatgach (1910), assistent (1914—29), Kornell universiteti tibbiyot kolleji professor (1929-yildan). Asosiy ilmiy ishlari fermentlar yoki enzimlar kimyosiga oid. Ilk bor ureaza enzimini kristall shaklda ajratib olgan. Yuqori darajada faol fermentlar preparatlarini sintez qilgan va bu kristall fermentlarning sof oqsillar ekanligini isbotlagan. Nobel mukofoti laureati (1946).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1887-yilda tugʻilganlar
19-noyabrda tugʻilganlar
1955-yilda vafot etganlar
12-avgustda vafot etganlar
	Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Samoʼ

Samoʼ (arab. — eshitmoq, tinglamoq) — 1) musulmon madaniyatida shogirdlarning hadis va boshqa diniy asarlarni oʻzlashtirish yoʻli, ularni yozuv matnga qarab emas, balkim murshidlardan eshitib olib yodlash usuli; 2) 9-asrdan sufiylarning diniy gʻazallarni ohangga solib oʻqish uslubi; 3) (zikru S.) — Oʻrta va Yaqin Sharqsa shasavvuf mazmunidagi asarlarni musiqiy, baʼzida esa (mas, Jaloliddin Rumiy asos solgan mavlaviya tariqatida va boshqalarda) tana harakatlari vositasida ham ijro etish anʼanasi. 9—10-asrlarda shakllangan boʻlib, keyinchalik deyarli barcha tariqat (qodiriya, kubroviya, yassaviya, naqshbandiya va boshqalar)da turli koʻrinishlarda keng tarqalgan. S. amaliyotida musiqiy cholgʻular (tanbur, dutor, rubob, nay, chang, ud va boshqalar) bilan birgalikda oʻyin usullari ("chorzarb", "samoiy", "yak qars", "besh qars" va hokazo) ham jalb qilingan. 18—19-asrlarda S anʼanalari zikr, kashta ashula (xonaqoiy, haqqoniy), katta oʻyin turkumlar tarkibiga, turk maqamlarchgg. ("Ogʻir Samoiy", "Yuruk Samoiy", "Soz Samoiysi"), arab mumtoz musiqasi ("Samoy darj", "Samoy bashraf" va boshqalar) ga singib ketgan. S. masalalari Gʻazoliy, Kalobodiy Buxoriy, Xujviriy va boshqa tasavvuf nazariyotchilari asarlarining alohida bob va fasllarida batafsil sharhlangan.

Abdumannon Nazarov.

Manbalar
Paul Samuelson

Paul Samuelson (1915.15.5, Geri, AQSH, Indiana shtati) — amerikalik iqtisodchi. 1940-yildan Massachusets texnologiya institutida profassistenti, 1966-yildan shu institut professor 1941-yildan boshlab oʻqituvchilik bilan birga davlat muassasalarida maslahatchilik ham qilgan (1961—68 yillarda Oq uyning iqtisodiyot boʻyicha maslahatchisi). Xalqaro iqtisodiy uyushma prezidenta (1965— 68). S.ning ilmiy ishlari hozirgi zamon iqtisodiyot fanining deyarli barcha sohalarini qamraydi. Iqtisodiy dinamika nazariyasi, iqtisodiy sikllar, isteʼmolchi talabi nazariyasi, farovonlikning iqtisodiy nazariyasi, xalqaro iqtisodiyot nazariyasiga muhim hissa qoʻshgan. S.ning iqtisodiy qarashlari qisqacha neoklassik sintez deb ataladi va daromadlarning taqsimlanish qonuni hozirgi zamon marjinalistik goyalarining "klassik" prinsiplar bilan birgalikda tahlil etiladi. S. aralash iqtisodiyot nazariyasi tarafdori, yaʼni davlatning iqtisodiyotga qisman aralashuvini maʼqullaydi. S.ning "Ekonomiks" darsligi (1945) va "Iqtisodiy tahlil asoslari" (1948) asari bir necha bor nashr etilgan. Nobel mukofoti laureati (1970).

Manbalar 

Olimlar
1915-yilda tugʻilganlar
15-mayda tugʻilganlar
2009-yilda vafot etganlar
13-dekabrda vafot etganlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Sanam

Sanam — uygʻur mumtoz musiqasi janri. Anʼanaviy sozandalar — xonandalar ansambli hamda raqqos(a)lar tomonidan asosan toʻy, sayil va turli davralarda ijro etilgan. Sharqiy Turkistonning barcha hududlarida tarqalgan boʻlib, qashqar Si, ili Si, kumul Si, yorkand Si kabi turlarga boʻlinadi. Sanamlar bir necha qoʻshiq (mas, ili S.ida — "Chong sanam", "Yulan", "Mashugʻum", "Suvar", "Chimchim aytdim" kabi) va tezlashib borayotgan raqslardan tarkib topib, turkum tarzida ijro etiladi. S qoʻshiklari band—naqarot shaklida boʻlib, xalq toʻrtliklariga asoslanadi. Ular "sanam", "qashqarcha" kabi usullarga bogʻlanib jozibali yangraydi. Uygʻur Slarining cholgʻu (mas, surnay yoki urma sozlar tomonidan ijro etilgan) yoʻllari ham mavjud.

Manbalar
Sangruntov togʻlari

Sangruntov togʻlari — Qizilqum choʻlining janubi-sharqi (Navoiy viloyati)dagi togʻlar. Qozoqtov togʻlarining baland qismi. Sangruntov togʻlari shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa 25 km choʻzilgan. Bal. 350-400 m, eng baland joyi 613 m (shimoli-gʻarbiy qismida). Janubi-sharq tomon pasayib boradi. Togʻlar denudatsion jarayonlar taʼsirida kuchli yemirilgan. Tektonik jihatdan antiklinal struktura. Sangruntov togʻlarining balanddagi qismlari paleozoy davri slanets, qumtosh, konglomerat, alevrolit, ohaktosh, mergel, gil, qum kabi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Ular orasida granit, diorit, granodiorit va boshqa togʻ jinslari tarqalgan.

Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, yozi issiq. Yiliga 100-150 mm yogʻin tushadi. Doimiy oqar daryolar yoʻq. Sangruntov togʻlari yon bagʻir va etaklarida surqoʻngʻir tuproqlar bor. Oʻsimliklardan shuvoq, burgan, teresken, toshburgan, saksovul oʻsadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati geografiyasi
Sandal

Sandal, tancha — mahalliy isitish vositasi. Qadimdan Oʻrta Osiyoda, Afgʻoniston, Eron, Turkiya, Yaponiya va boshqa Sharq mamlakatlarida ishlatilib kelingan. Shuning uchun xonaning bir chetiga chuqurcha kazilib, ichi maxsus shaklda ishlanib, suvaladi. Unga kursi (xontaxta) o'rnatilib, usti koʻrpa bilan yopiladi. Ko'mir yoki saksovul choʻgʻi bilan isitiladi. Zamonaviy isitish vositalari tufayli Sandalga ehtiyoj qolmayapti.

Manbalar 

    

Eron madaniyati
Sandon

Sandon — qizdirilgan metallga ishlov berish (bosqon va bolgʻa bilan urib yoyish, choʻzish, bukish, qirqish va hokazo) da uning ostiga qoʻyiladigan temir kunda. Asosan, temirchilik, miskarlikda ishlatiladi. Shakli va kattaligi har xil boʻladi. Temirchilik Si katta, chorqirra, tepa qismi keng boʻlib, aksariyat yoʻgʻon yogʻoch kundaga (gʻoʻlaga) oʻrnatiladi. Unga poʻlat yoki temirning kattaroq boʻlaklarini qoʻyib bolgʻalanadi, ustida ketmon, belkurak, omoch tishi (poza), tesha, bolta, oʻroq, pichoq kabi asboblar yasaladi. Miskarlikda tumshukli S. ishlatiladi. Bunday Sda, koʻpincha mis idishlar tuzatiladi, pardozlanadi, tekislanadi. S.ning zargarlik, soatsozlik, tunukasoalik va boshqa sohalarda ishlatiladigan xillari ham bor. S. pishiq poʻlatdan yasaladi.

Manbalar
Sanidin

Sanidin ( — taxtacha) — jins hosil qiluvchi mineral, ishqorli dala shpatlarinit turi. (K, Na) [Si3O8]. Kristallari monoklin singoniyali, tarkibida KAlSi3Og 37% dan kam boʻlmagan holatda triklin struktura (yuqori trali albit)ta oʻtib boradi. Shaffof, rangsiz. Kattikligi 6. Zichligi 2600 kg/m³. Moʻrt. Paydo boʻlishi magmatik. Effuziv va gipabissal nordon va ishqorli togʻ jinslarida keng tarqalgan. Sopol buyumlar i.ch.da qoʻllanadi.

Manbalar 

Javohirlar
Sanitariya-epidemiologiya stansiyasi

Sanitariya-epidemiologiya stansiyasi (SES) (OʻzRda) - sanitariya-epidemiologiya xizmatining asosiy ixtisoslashtirilgan muassasasi. 1952-yilda tashkil etilgan. Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash vazirligining 1999-yil 2 dekabr buyrugʻi asosida qayta tashkil qilindi.

1955-yilda Oʻzbekistonda sanitariyaepidemiologiya xizmati tarkibiga oʻzgartirishlar kiritildi. Davlat sanitariya inspeksiyasi, SES, bezgak va brutsellyoz (qora oqsoq)ga qarshi ish olib borgan muassasalar birlashtirilib, yagona hududiy SES tashkil etildi. 1967-yilda Oʻzbekistonda sanitariya epidemiologiya xizmati faoliyatini takomillashtirish maqsadida tuman SES larining mustaqilligini tiklash toʻgʻrisida qaror qabul qilindi va 1956-yilda tuman markaziy kasalxonasiga biriktirib qoʻyilgan tuman SES lari mustaqilligi taʼminlandi. SES tarkibiga sanitariyagigiyena, epidemiologiya va dezinfeksiya boʻlimlari kiradi. SES tashqi muhitni (ayniqsa, sanoat korxonalari joylashgan hududlarda) sogʻlomlashtirish tadbirlari ustidan sanitariya nazorati oʻrnatish, yuqumli, parazitar va kasb kasalliklarining oldini olish va yoʻqotish kabi tadbirlarni amalga oshiradi. Baʼzi SESlarda oʻta yuqumli, ogʻir infeksiyalarning oldini olish boʻlimlari; radiologik guruh va boshqa bor. Hozirgi Oʻzbekistonda 237 ta SES boʻlib, unda 3622 vrach va 9767 oʻrta tibbiy xodim xizmat kiladi (2004).

Manbalar
Sankt-Peterburg davlat universiteti

Sankt-Peterburg davlat universiteti () — Rossiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri, ilmiy markaz.

1819-yil Bosh pedagogika instituti negizida tashkil etilgan. 1820-yil ochilgan. Dastlab falsafayuridik, tarixfilol., fizikamatematika ftlari boʻlgan. 1854-yil sharq tillari fakulteti tashkil etilgan. universitet podsho Rossiyasining yetakchi ilmiy va madaniy markazlaridan biri hisoblangan. universitetda N. G. Chernishevskiy, D. I. Pisarev, I. P. Pavlov, K. A. Timiryazev, I. I. Mechnikov, N. N. MikluxoMaklay, V. V. Veresayev, A. A. Blok, D. Bedniy, A. S. Serafimovich, A. N. Benua, M. A. Vrubel, M. I. Glinka, A. K. Glazunov, V. I. Kachalov va boshqa taʼlim olgan. XX asrning 60 -yillaridan 2-oʻquv ilmiy majmua (Vasilyev o. va Petrodvorets) tizimidir. Fizika, matematika, kimyo, biologiya, geologiya, geografiya, tarix, falsafa, psixologiya, filologiya, sharqshunoslik, siyosatshunoslik, huquq va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 17 ft, 200 ga yaqin kafedra, 10 ilmiy tadqiqotlar instituta, 200 ilmiy tadqiqotlar laboratoriya va stansiya, rasadxona, 2 muzey, ilmiy kutubxona (4 milliondan ortiq asar), nashriyot, rus tili markazi, bir nechta institut, oliy pedogogika kursi, gimnaziya, instituternatmaktab bor. Universitetda 17 mingga yaqin talaba taʼlim oladi, 4 mingdan ortiq ilmiy pedagogik xodim ishlaydi.

Manbalar
Sanksiya

Sanksiya (lot. sanctio — qatʼiy qaror) soʻzi avto-antonim boʻlib, quyidagilardan birini anglatishi mumkin:

Ruxsat maʼnosida 
 Yuqori instansiyaning biror narsani tasdiqlashi, ijozati;
 Jinoyatda gumon qilingan shaxsga nisbatan majburiy chora (qamoqqa olish, tintuv va boshqalar) koʻrish uchun prokuror tomonidan beriladigan ruxsat.

Chora maʼnosida 
 Iqtisodiy sanksiya —  bir mamlakat (yoki mamlakatlar guruhi) tomonidan boshqa bir mamlakatga (yoki mamlakatlar guruhiga) qarshi qoʻllangan jazo.
 Sanksiya (huquqshunoslik) — huquqbuzarga nisbatan qoʻllaniladigan va uning uchun muayyan oqibatlar keltiruvchi chora.
 Xalqaro sanksiya — oʻz xalqaro majburiyatlarini yoki xalqaro huquq normalarini buzgan davlatga nisbatan qoʻllaniladigan taʼsir chorasi.
José de San Martín

Xose Fransisko San Martin Matorras (25-fevral 1778-yil, Yapeyu, Korriyentes provinsiyasi — 17-avgust 1850-yil, Bulon (Fransiya)) — Janubiy Amerikadagi ispan mustamlakalarida mustaqillik uchun olib borilgan urush (1810—26) rahbarlaridan biri, Argentina xalqining milliy qahramoni, general, And armiyasi bosh qoʻmondoni. Argentina, Chili va Peru hududlarini ispan mustamlakasidan ozod qilgan. Peruning birinchi hukumatini boshqargan (1821—22). Mamlakatning iqtisodiy va harbiy holatini mustahkamlovchi islohotlar oʻtkazgan.

Manbalar
Sanoat grafikasi

Sanoat grafikasi - amaliy badiiy grafika turi; sanoat korxonalarining mahsulotlar i.ch. va sotish (tovar yorliklari, firma belgilari, nashriy markalar, oʻrov qutichalari, turli reklamalar) hamda i.ch.ni boshqarish (blanka, konvert va hokazo) sohalariga badiiy xizmat koʻrsatadi. Oʻz vazifasiga koʻra, savdosanoat reklamasiga juda yakin, koʻpincha uning tarkibiy qismiga aylanadi. Zamonaviy S.g. badiiy loyixalash (dizayngrafika) tizimi tarkibiga kiradi va maxsus byurolarda unga xos usullardan keng foydalanadi. S.g. boʻyicha koʻrgazmalar ham uyushtiriladi.

Manbalar
Sanoat kapitali

Sanoat kapitali - sanoat sohasiga qoʻyilgan va shu sohada ishlatiladigan kapital. Tarixan Sanoat kapitali qishloq xoʻjaligi, savdo, sudxoʻrlikaa qoʻllangan kapitalning sanoatga koʻchishi natijasida paydo boʻlgan. Sanoatdagi iqtisodiy resurslarning tarkiban har xil boʻlishi sababli Sanoat kapitali 2 qismga — asosiy kapital va aylanma kapitali boʻlinadi. Bu qismlarning nisbati sanoat i.ch. xususiyatlariga qarab farqlanadi. Sanoat kapitalining kapital sigʻimi katta boʻlgan tarmoqlarda, mas, mashinasozlik va konchilikda asosiy kapital hissasi, qimmatbaho xom ashyo va butlovchi qismlarni ishlatuvchi tarmoqlarda (zargarlik, elektronika va boshqalar) aylanma kapital qissasi yuqori boʻladi. Sanoat kapitali doiraviy harakat qiladi. Sanoat kapitalining doiraviy aylanishi pul shaklida (P) boshlanadi va bu pulga bozordan zaruriy resurelar sotib olinib, korxonada qoʻllanganda i.ch. omillariga aylanadi, ular yordamida tovarlar yaratiladi, Sanoat kapitalining qiymati tovar (T) shakliga kiradi. Tovarlar bozorida sotilgandan keyin tovar qiymati tovar shaklidan pul shakliga (IT) aylanadi va P’ dastlabki P.dan katta boʻladi. Sanoat kapitalining doiraviy aylanishi shunday davom etadi va i.ch.ning uzluksizligi taʼminlanadi. Sanoat kapitali oʻz doiraviy aylanishi natijasida foyda yaratadi, bu foydani uning egasi tadbirkorlik daromadi shaklida oladi. Foydaning bir qismi kapitallashadi, yaʼni investitsiyaga aylanib Sanoat kapitaliga qoʻshiladi va uning oʻsishi yuz beradi.

19-asr oxiri — 20-asr boshlarida monoiolmyalarning paydo boʻlishi natijasida Sanoat kapitali bank kapitali bilan qoʻshilib ketdi va moliya kapitali vujudga keldi (qarang Kapital, Moliya kapitali, Pul kapitali).

Ahmadjon Oʻlmasov.

Manbalar
Sanskrit

Sanskrit (qad. hindcha sam skrta — mukammal, sayqallangan) — hindevropa tillari oilasiga kiruvchi qad. hind tillaridan biri. Qad. hind lahjalari asosida shakllangan va mil. av. 1-asrda Shimoliy Hindistonda tarqalgan. Sanskritning bir necha turi bor: epik Sanskrit ("Mahabharata" va "Ramayana" tili), klassik Sanskrit (qatʼiy meʼyorga tushirilgan til, mil. av. 4-asrda yaratilgan Panini grammatikasida oʻz ifodasini topgan), budda (yoki gibrid) Sanskrit (budda dini bilan bogʻliq adabiyot tili), jayn sanskrit (jayn diniga oid adabiyot tili), veda tili yoki veda sanskrit (k, Vedalar).

Sanskritda 7 ta kelishik, 3 ta jins va 3 ta grammatik son kategoriyalari mavjud. Feʼlda zamon va mayl tizimi nihoyatda rivojlangan. Nutkda soʻz va morfemalarning qoʻshilishi qoidalari (sandhi) turlituman. Qoʻshma soʻzlar keng qoʻllanadi. Baʼzi hollarda bita qoʻshma soʻz butun bir gapga teng keladi. Sanskritda juda koʻp diniy, falsafiy, ilmiy asarlar yaratilgan, ayniqsa, badiiy adabiyot keng rivojlangan. S. Hindistonda gumanitar fanlar va ibodat tilidir. Tor doirada olim brahmanlar S. dan soʻzlashuv tili sifatida foydalanadilar. S. va S. tilida yaratilgan madaniy meros qoʻshni mintaqalar (Jan.Sharqiy va Markaziy Osiyo)ga, 18-asr oxirlaridan boshlab esa Yevropa va Amerikaga ham taʼsir oʻtkazgan. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning boshlanishi S.ning kashf etilishi va oʻrganilishi bilan bogʻliq.

S.dagi matnlarni yozuvda ifodalash uchun asli brahmi yozuvidan kelib chiqqan bir qator alifbolardan (kharoʻshthi, gupta, nagari, kushon yozuvi va boshqalar) foydalanilgan. S.ni oʻrganish 2500-yil burun boshlangan (Panini va uning salaflari).

Li..Ivanov V. V., Toporov V. N., Sanskrit, M., 1960; Barrou T., Sanskrit, M., 1976.

Manbalar
Santo-domingo

Santo-domingo (193661-yillarda SyudadTruxilo) — Dominikana Respublikasi poytaxti. Gaiti o.ning janubi-sharqiy qismida, Karib dengizi sohilida joylashgan. Ikdimi tropik, passatli iqlim. Oʻrtacha oylik tralar 25—27°. Yillik yogʻin 1500 mm. Aholisi 1,6 mln. kishi (1990-yillaroʻrtalari). Mamlakatning asosiy porti; chetga shakarqand, koʻnteri, qimmatbaho yogʻoch chiqariladi. 3 yirik shosse yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat toʻqimachilik, koʻnpoyabzal, yogʻochsozlik, sement sanoati korxonalari bor. Xalqaro kurort va turizm markazi. S. — yevropaliklar tomonidan asos solingan Gʻarbiy yarim shardagi qad. shaharlardan. Shahar X. Kolumbnkng ukasi B. Kolumb tomonidan kurila boshlagan va Yangi Izabella deb nomlangan. 1844-yildan Dominikana Respublikasi poytaxti. 1916—24 yillarda AQSH qoʻshinlari okkupatsiya qilib turgan. 1930-yilda S.D. kuchli dovul natijasida vayron boʻlgan. 1936-yilgacha qayta tiklangan. Meʼmoriy yodgorliklaridan minora, qasrsaroy, X. Kolumb dafn qilingan sobor, monastirlar va hokazolar saqlangan. S.D.da muxtor universitet, milliy universitet, konservatoriya, Musiqa akademiyasi, milliy muzey, Nafis sanʼat maktabi va galereyasi, teatr, mehmonxonalar bor.

Manbalar 

Dominika Respublikasi
Santu-andre

Santu-andre — Braziliyaning janubi-sharqiy qismidagi shahar, Katta San-Paulu tarkibida. Aholisi 721,3 ming kishi (2020). Transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Ogʻir sanoat, xususan, rangli metallurgiya, mashinasozlik, texnik rezina, kimyo sanoatlari rivojlangan. Koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Shaharga 1549-yilda asos solingan.

Manbalar 

Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Braziliya geografiyasiga oid chala maqolalar
São Paulo shtatidagi munitsipalitetlar
San-Xose

San-xose – Kosta-Rika poytaxti. Irasu va Poas harakatdagi vulkanlari yaqinida, Markaziy vodiy platosida, 1170 m balandlikda joylashgan. Aholisi 324 ming kishi (1990-yillar oxiri). Iqlimi subekvatorial iqlim, oʻrtacha temperatura yanvarda 18°, iyulda 21°, yillik yogʻin 1850 mm. Transamerika shossesidagi yirik transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, tamaki sanoati korxonalari mavjud. Milliy teatr, milliy muzey, universitet, Tarix va Til akademiyalari, kutubxonalar bor. Shaharga 1737—38 yillarda asos solingan. 18-asrda tamaki sanoatining yirik markazi boʻlgan. Teztez zilzila boʻlib turadi. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor, Prezident saroyi, Milliy saroy, teatr binosi va boshqa saqlangan. Turizm rivojlangan.

Manbalar 

Kosta-Rika
San Juan (Puerto-Riko)

San-Juan – Puerto-Rikoning maʼmuriy markazi, Puerto-Riko orolining shimoliy sohilida joylashgan yirik port. Aholisi 438 ming kishi (1995, shahar atrofi bilan 1 mln. kishi). Mamlakatning sanoat, savdo va madaniy markazi. Iqlimi tropik iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24°, iyulniki 28°. Yillik yogʻin 1550 mm. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Port orqali chetga shakarqand, rom, tamaki, kofe, sabzavot va mevalar eksport qilinadi. Oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, mashinasozlik, sement, neftni qayta ishlash va kimyo sanoati korxonalari bor. Shaharga 1508-yilda asos solingan va dastlab Kaparra, 1521-yildan yangi joyga koʻchirilib Puerto-Riko (ispancha – boy port) deb nomlangan. Keyinchalik orolni Puerto-Riko, shaharni esa San Juan deb atay boshlaganlar. Meʼmoriy yodgorliklardan qasrlar (1533), sobor (1540—87), cherkov (1929) saqlangan. Universitet, Ispan tili akademiyasi, Puerto-Riko madaniyati instituti, kutubxona, muzey va teatrlar bor.

Manbalar 

Puerto-Riko shaharlari
Sanʼat (jurnal)

"SANʼAT" — ilmiy-amaliy, maʼnaviy-maʼrifiy, rangli jurnal. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi nashri. 1997-yildan Toshkent shahrida 3 oyda bir marta oʻzbek, rus, ingliz tillarida chop etiladi. Jur. Oʻzbekiston hamda Oʻrta Osiyo xalqlari qad. yodgorliklari, sanʼat va xalq hunarmandligining anʼanaviy turlari, meʼmorlik, rang-tasvir, musika, teatr va kino tarixi, Oʻzbekiston sanʼati namoyandalari faoliyati hamda ularning xorijiy hamkasblari bilan hamkorligi, respublikada va xorijiy davlatlarda uyushtiriladigan kurgazmalar, ilmiy anjumanlar haqida maʼlumotlar beradi, Oʻzbekiston BA, shuningdek, uning oʻquv yurtlari va bulimlari faoliyatini yoritadi, estetik tarbiya va boshqa masalalar buyicha nuqtai nazarlarni bayon qiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi
Jurnallar
Oʻzbekiston jurnallari
Sanʼat saroyi

Sanʼat saroyi – Toshkentdagi Alisher Navoiy nomli kinokonsert zali (1964, meʼmorlari V. Berezin, S. Sutyagin, Yu. Xaldeyev, D. Shuvayev, Hamza nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti, 1964). Keng hajmli kinofilmlar namoyish qilish, ijtimoiy-siyosiy yigʻinlar oʻtkazish, konsertlar berish uchun muljallangan. Katta zali (1964, 2300 urinli), kichik zali (1976; 590 oʻrinli), qahvaxona, bar va bufet bor. Sanʼat saroyi konstruktivizm va funksionalizm uslubida qurilgan. Hyp va soyadan samarali foydalanilgan. Katta zal akustik asboblar bilan jihozlangan. Interyeri „Nasriddin afandi sarguzashtlari“ mavzuida koshinli namoyon, sopol lagan (rassom A. Gan va A. Kedrin), „Melodiya“ haykalli mujassamot (haykaltarosh Yu. Kiselev) bilan bezatilgan. Shiftidagi bezakli metall qandillar devordagi qandillar (meʼmor S. Sutyagin) yogʻoch va gʻisht bezaklar bilan oʻzaro uygʻunlashgan. 1978-yilda interyeri tula rekonstruksiya qilingan.

Toshkent bino va inshootlari
Saolibiy

Saolibiy yoki Abu Mansur as-Saolibiy (toʻliq ismi: Abu Mansur Abdulmalik ibn Muhammad ibn Ismoil as-Saolibiy; 961-yil — Nishopur — 1038-yil) — yozuvchi, adabiyotshunos, tilshunos, tarixchi olim va sayyoh.

Arabiston, Iroq, Ispaniya, Xuroson va Movarounnahr boʻylab sayohat qilgan. 992 yilda Buxoroga, soʻng Xorazmga kelgan. Xorazmshox Abul Abbos Maʼmun (hukmronlik davri: 1009— 1017) saroyida xizmat qilgan, unga atab asarlar yozgan. S.ning „Yatimat uddahr fi mahosin axl alasr“ („Asr axlining fozillari haqida zamonasining durdonasi“) tazkirasi mashhur boʻlib, u oʻsha davr Movarounnahr, Xorazm, Xuroson va arab adabiyoti haqidagi noyob manbadir. Asarning ilk nusxasi 994— 1000-yillarda yozilgan boʻlib, muallif 1011 — 17 yillarda uni qayta ishlab toʻldirgan va xorazmshoh Abul Abbos Maʼmunga taqdim etgan. Tazkira muqaddima va 4 qism (40 bob)dan iborat boʻlib, unda 10-asr hamda 11-asr boshlarida arab tilida ijod qilgan movarounnahrlik va bir qancha xurosonlik shoirlar hayoti hamda ijodi yoritilgan. „Tatimmat alYatima“ („Yagona durdonaga qoʻshimcha“, 1032—38) asarida esa „Yatimat uddaxr“ ga kirmay qolgan yoki keyinchalik tanilgan yana 209 shoir (ulardan 104 nafari Movarounnahr va Xurosondan) haqida maʼlumot berilgan.

Saolibiyning „Kitob latoif almaorif“ („Ajoyib maʼlumotlar haqida kitob“) asari buvayhiylar sulolasi vaziri asSohib (995 y. v.e.)ga bagʻishlangan. Saolibiy islomgacha va islom davrida oʻtgan koʻplab shoirlar, mashhur kishilar, xalifalar, lashkarboshilar va ularning taxalluslari, toʻgʻrisida nodir maʼlumotlar keltirgan. Asarda muhim tarixiyetnografik maʼlumotlar, Saolibiy va unga zamondosh arabiynavis shoirlarning sheʼrlaridan parchalar mavjud.

„Fypap axbor muluk alfurs va siyarihim“ („Eron podshoxlari haqidagi xabar va hikoyalar sarasi“) nomli tarixiy asar, „Shohnoma“ va bir sheʼriy devon ham yaratgan. „AtTamassul valmuxozarat“ va „Mubhij“ asarlarini Qobus ibn Vushmgir (hukmronlik davri: 978—1012) ga bagʻishlagan. S.ning koʻplab asarlari Ismatulla Abdullayev tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Asarlalari 

 Yatimat ut-dahr

Adabiyotlar 
 Yatimat ud-dahr [4j.], T., 1976;
 Tatimmat al-Yatima („Yatimat uddahr“ 4-qismining qoʻshimchasi), T., 1990;
 Kitob latoif almaorif, T., 1987;
 Ajoyib maʼlumotlar, T., 1995.

 Abdullayev I., Abu Mansur asSaolibiy, T., 1972.

Manbalar

Havolalar 

Tarixchilar
Adabiyotshunoslar
Saralash

Saralash (chorvachilikda) — erkak va urgʻochi nasldor hayvonlar va parrandalarni maqsadli yoʻnalishda reja asosida chatishtirish S. tanlash bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, naslchilik ishlarida ota-onaga xos boʻlgan seleksion belgilarni avloddan avlodga oʻtishi xususiyatini saqlab qolish maqsadlarida oʻtkaziladi. Seleksiya amaliyotida urgʻochi hayvonlarga erkak hayvonlarni juftlash boʻyicha yakka, yalpi va yalpiyakka S. shakllari qoʻllanadi. Yakka tartibda S.da har bir ona molga yakka tartibda maʼlum bir tizim va oilaga mansub erkak hayvon juftlanadi. Naslchilik xoʻjaliklarida qoʻllanadi. Yalpi S.da guruhsagi ona mollar, asosan, 2 erkak hayvonga biriktiriladi. Bu shakl naslchilik boʻlmagan xoʻjaliklarda ishlatiladi. Yakkayalpi S.da podadagi har bir guruh ona hayvonlarga 1 erkak hayvon juftlantiriladi va naslchilik styalarida amalga oshiriladi. S.da belgilarning oʻxshash yoki oʻxshash boʻlmasligi boʻyicha gomogen va geterogen turlar mavjud. Gomogen S.da tana tuzilishi, yoʻnalishi, mahsuldorlik darajasi yaqin boʻlgan ota va ona hayvonlar juftlanadi. Geterogen S.da esa tipi, kelib chiqishi va mahsuldorlik xususiyatlari har xil erkak va urgʻochi hayvonlar tanlab olinadi. Geterogen S. geterozigotalik holatini kuchaytiradi. Zot ichida geterogen S.ni qoʻllash krosslarni yaratishda muhim ahamiyatga ega. S.da hayvonlarning yoshi ham muhim va yetuk yoshdagi hayvonlar juftlashtirilganda ulardan olinadigan avlodlar har tomonlama baquvvat boʻladi. S.da qarindoshlik darajasi boʻyicha qarindosh (inbriding) va oʻzaro qarindosh boʻlmagan (autbriding) hayvonlarni juftlashtirish usullari mavjud.

Chorvachilik seleksiyasida S. usullari va shakllaridan foydalanish keng yoʻlga qoʻyilgan. Masalan, Santagertruda qoramol zotinn yaratishda dastlab shortgorn zotini Hindistondan keltirilgan zebu bilan geterogen saralangan. Keyinchalik "oʻz ichida" qarindoshlik urchitish natijasida foydali belgilar yuzaga chiqib, zotga xos biologik xususiyatlar irsiyatda mustahkamlangan. Oʻzbekistonda bu zotning bir necha tizimlari va 20 dan ortiq sigirlar oilasi yaratilgan. Yilqichilikda geterogen S. usullaridan foydalanib angliya zoti bilan qorabayir va angliya zoti bilan axaltaka zotini S. orqali ulardan angliyaqorabayir va angliyaaxaltaka duragaylari olinib, ot sportida samarali foydalanilmoqda.

Izatulla Eshmatov.

Manbalar
Sarangiy

Sarangiy — torli kamonli qoʻbizga oʻxshash hind musiqa cholgʻu asbobi. Dastasi kalta, kosasi teri bilan qoplanadi. Kvarta-kvintaga sozlanadigan 3-4 asosiy torlaridan tashqari 11-15 qoʻshimcha (akssado beruvchi) torlari mavjud. Sarangiyning sadolanishi kuchsizroq boʻlsada, mayin va yoqimlidir. Yakkanavoz soz sifatida hamda turli ansambllarda qoʻllanadi.

Manbalar 

Musiqa asboblari
Hind musiqa asboblari
Saratov universiteti

Saratov universiteti, N. G. Chernishevskiy nomidagi Saratov universiteti — ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. Rossiyadagi qadimgi universitetlardan biri. 1909-yil Saratov shahrida tashkil etilgan. 1921-yil N.G. Chernishevskiy nomi berilgan. Geol., fizika, matematika, kimyo, biol., tarix, filol. va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir qancha ilmiy tadqiqotlar instituti, ilmiy kutubxonasi (2,5 mln.dan ortiq asar) bor. 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

Manbalar
Saratonlar

Saratonlar, jizildoqlar, sikadalar (Cicadinea) – tengqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar kenja turkumi. 17 ming turi maʼlum. Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysida 342 turi aniklangan (G. K. Dubovskiy, 1966-yil). Gʻoʻza, beda, mevali daraxtlar, oʻrmon daraxtlari va boshqalarga zarar keltiradigan oʻnlab turlari bor. Saraton juda serharakat. Tanasi uzunligi 25–50 mm, boshi koʻkrak qismiga harakatsiz birikkan. Murakkab koʻzlaridan boshqa yana 2-3 ta oddiy koʻzi ham bor. Qanotlari birbiriga taxlanib yopiladi; oldingi juft qanotlari orqa qanotlarga nisbatan qalinroq. Moʻylovli va panjasi uch boʻgʻimli. Lichinkalik davri 5 yoshdan iborat, tuprokda yashab, oʻsimlik ildizlari bilan ovqatlanadi, koʻpchilik turlari bir yilda 1-2 avlod beradi. Rivojlanish sikli 4 yil gʻoʻza saratoni, baʼzilariniki 17 yil (kuylovchi saraton) davom etadi. Daraxt, buta, oʻsimliklarning barg shirasini soʻrib zarar keltiradi. Ayrim turlari oʻsimlik poyasiga tuxum qoʻyish (100-200 dona) davrida uning oʻtkazuvchi naylarini tilib shikastlaydi. Natijada oʻsimlikning ayrim qismlari nobud boʻladi. Saratonning koʻp turlari har xil virusli kasalliklarni tarqatishi mumkin. 10 dan ortiq turi gʻoʻzaga zarar yetkazadi. Ayniqsa, sariq jizildoq xavfli. Kurash choralari: zararkunanda lichinkalari ulgʻayadigan makon (yantoqzor, qizilmiya chakalaklari)ni yoʻq qilish, ekinlarga zaharli dustlar, insektitsidlar bilan ishlov berish.

Manbalar
Saraxbor

Saraxbor (fors.—arab. — bosh xabarlar) — 1) Shashmaqomning har bir maqomda ashula boʻlimi boshlanadigan birinchi, bosh shoʻba. S.lar maqom nomi bilan qoʻshilib, S.i Buzruk, S.i Rost kabi ataladi. Oʻz navbatida, har bir S.ning bir necha (6 tagacha) taronalari mavjud. Asosiy S.lardan tashqari Dugoh maqomining 2guruh shoʻʼbalar tarkibiga S.i Oromijon deb nomlangan shoʻʼba ham kirgan. S.lar 2 chorak takt oʻlchovidagi oddiy ravon (bakbum) doira usulida ijro etilsada, kuy tuzilishi juda murakkab. Ular daromad, miyonxat, dunasr, avek hamda ulardan keyin keladigan furovard kuy tuzilmalaridan tarkib topgan. S.lar avjida esa bir nechtadan namud ishlatiladi (mas, S.i Buzrukda Uz zol va Muhayyari Chorgoh, Si Rostda Segoh, Uzzol va Muhayyari Chorgoh namudlari va hokazo). Slar odatda, 15 va 14 hijoli muzore, mujtass, mutaqorib va ramal vaznlardagi gʻazallar bilan yakkaxon xonandalar va ashulachilar ansambli tomonidan (cholgʻular joʻrligida) aytiladi. S.lar maqomlarning bosh mavzui sifatida boshqa shoʻʼbalar ohang va tarkibiy tuzilishiga sezilarli taʼsir koʻrsatgan; 2) tojik mumtoz musiqa merosida bir necha qismdan iborat boʻlgan, turlicha nomlanuvchi kuy va ashulalar nomi (jumladan, „Saraxbori Koʻhistoniy“).

Manbalar
Sarbast (sheʼriy tizim)

Sarbast (fors. — ozod, erkin) — oʻzbek sheʼriyatidagi 3 sheʼriy tizimning biri. 20—30y.larda, yangi badiiy izlanishlar jarayoni kechgan bir vaqtda turk, tatar va rus sheʼriyati taʼsirida oʻzbek adabiyotiga kirib kelgan. Oʻrta asrlardagi diniyliturgiya sheʼriyatiga xos boʻlgan ozod sheʼr shakli dastlabki nemis romantiklari, U. Uitmen va fransuz simvolistlari tomonidan qayta tiklanib, 20-asr jahon sheʼriyatida ommaviy tus olgan. Fransuz sheʼriyatida "verlibr", rus sheʼriyatida "svobodniy stix" deb atalgan bu sheʼr shakliga oʻzbek shoirlari "S." deb nom berdilar. Barmoq sheʼr tizimining koʻrinishlari boʻlgan oq sheʼr va erkin sheʼrdan farqli oʻlaroq, bu sheʼr shakllariga xos ritmik birlik, vazn, qofiya, turoq va boshqa unsurlarga ega emas. S.da his-tuygʻuning obrazlashgan ifodasi boʻlishi, sheʼriy ohang (intonatsiya), soʻz va iboralarning oʻziga xos qurilishi, sheʼriy sintaksis va sheʼriy sanʼat vosita (takror, akstakror, tovush tovlanmalari va boshqalar)laridan mahorat bilan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Sheʼriy nutqning bunday unsurlari mazmun bilan uygʻun boʻlgan holdagina S. emotsional taʼsir kuchiga ega boʻladi. Oʻzbek sheʼriyatida Oybek, Mirtemir, Rauf Parfi, Shavkat Rahmon, Usmon Azim kabi shoirlar S.ning yorqin namunalarini yaratganlar.

Ad..Mamatova A. N., Oʻzbek sheʼriyatida sarbast, T., 2000.

Manbalar
Sarv

Sarv () — sarvdoshlar oilasiga mansub igna bargli oʻsimliklar turkumi, bir uyli, doim yashil manzarali daraxt va butalar. Yevrosiyo, Shimoliy Amerika, Shimoliy Afrika, Jan.Sharkiy Osiyoning subtropik mintaqalarida 15 turi tarqalgan. Qrim, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda 11 turi masharali daraxt sifatida oʻstiriladi. Boʻyi 30 m dan ortiq, tanasining diametri 50— 60 sm, 200—300 yil, baʼzi maʼlumotlarga koʻra 2000-yilgacha yashaydi. Urugʻkurtagi kup. toʻpguli 2-yili yetiladi. Ignabarglari yashil yoki havorang. Poʻstlogʻi qalin, qoramtirqoʻngʻir. Koʻproq doim yashil S. turining piramidasimon () xili koʻp ekiladi. Manzarali bogʻdorchilikda ekiladigan xillari kup. Urugʻidan, manzarali xillari qalamchasidan va payvand qilib koʻpaytiriladi. Ignabarglari va novdalaridan tibbiyotda qoʻllaniladigan efir moyi olinadi. S. turlaridan ihota oʻrmonlar, istirohat bogʻlari barpo etishda foydalaniladi. Yogʻochi mebel sanoatida ishlatiladi. Chiroyli shaklda oʻsishi tufayli Sharq sheʼriyatida majoziy maʼnoda sarvqomat yor obrazini tasvirlashda koʻp qoʻllangan.

Manbalar 

 

Oʻsimliklar
Sarvontepa

Sarvontepa — ilk temir davriga oid arxeologik yodgorlik. Andijonning shim.gʻarbiy qismida, Eski shaqarning Tutzor va Sujoat koʻchalari kesishgan yerda joylashgan. Dastlab, oʻtgan asrning 50y.larida yodgorlik roʻyxatga olingan, soʻngra 70y.larda kichikroq arxeologik qazishmalar oʻtkazilgan hamda 5—8-asrlar bilan sanalangan edi. 2001-yil shaharda ish olib borayotgan arxeologlar Sarvontepani uncha katta boʻlmagan 30 x 20 m kattalikdagi saqlangan qismida qazish ishlari oʻtkazdilar (Matboboyev B.X.). Natijadahoz. shahar kuchalari kesishgan joydan 3–4 m chuqurlikda yaxshi saqlangan qad. madaniy qatlamlar qayd etildi. Qatlamlardan mil. av. 6—4-asrlarga toʻgʻri keladigan guldor sopol idishlar va tosh buyumlar majmuasi oddiy maishiy oʻchoq yaqinidan ajratib olindi. Arxeologik ilmiy tadqiqotlarga koʻra, S. kadimda katta boʻlgan, aniqlangan chegarasi boʻyicha hozirgigi maydoni 1 ga ga boradi. S. ilk temir davriga (mil. av. 6—4-asrlar) taalluqli boʻlib fanda birinchi topilgan yodgorlik nomi bilan ataluvchi Eylaton madaniyati majmuiga kiradi. S.ni oʻrganish vodiy tarixi uchun oʻta muhimdir. Sabab, birinchidan, Fargʻona vodiysi qadim shaharlari hududida (xususan, Andijonda) ilk bor 2400—2600 yillik arxeologik kompleks aniklandi; ikkinchidan, Andijonsoyni bunyod etilish tarixini yanada qadimiylashtiradi. Chunki S. ushbu kanal boʻyida joylashgan va uning suvidan foydalangani shakshubhasiz. Nihoyat, S. Andijon shahrini ilk (dastlabki) oʻrni boʻlgani haqidagi fikr haqiqatga yaqin. Aynan ushbu hududda keyinroq oʻrta asrlar arki va shahristoni joylashgani ham bejiz emas.

Boqijon Matboboyev.

Manbalar
Sargodha

Sargodha, Sargoda — Pokistonning shim.sharqiy qismidagi shahar, Panjob viloyatida, Quyi Jalam kanali boʻyida. Aholisi 455,4 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi (paxta, bugʻdoy, sitrus mevalar, sut chorvachiligi) rayonining savdo markazi. Ip gazlama, oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, mashinasozlik va metallsozlik sanoati korxonalari bor. Kime mahsulotlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan: yogʻoch oʻymakorligi, metalldan buyumlar yasaladi, qoʻlda gilam toʻqiladi.

Manbalar 

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Pokiston shaharlari