yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Chernigov viloyati

Chernigov viloyati (ukr. Чернігівська область) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932-yil 7-oktabrda tashkil etilgan. Maydoni 31,9 ming km². Aholisi 1199,1 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 42%. 22 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 15 shahar, 31 shaharcha bor. Yirik shaharlari: Chernigiv, Priluki, Nijin. Markazi — Chernigiv shahri

Chernigiv viloyati Dneprning chap irmogʻi — Desna daryosi havzasida joylashgan. Yer yuzasi tekislik, shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon qiya. Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yozi iliq. Yanvarning urtacha temperaturasi –6°, –8°; iyulniki 19–20°. Yiliga 500–600 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 190–200 kun. Asosiy daryosi – Desna. Mayda kul kup. Shimoliy qismida chimli podzol, qumli, qumloq, janubida qoratuproq tuproklar keng tarqalgan. Viloyat xududining 1/5 kismi oʻrmon (qaragʻay, grab, dub, juka). Oʻrmon va urmonli dasht hayvonlari uchraydi.

Viloyatda bir kancha neft konlari ochilishi natijasida neft, neftni qayta ishlash sanoati tarmoklari vujudga keldi. Chernigiv viloyati torf zaxiralari boʻyicha mamlakatda oldingi oʻrinlardan birini egallaydi. Temirruda, fosforit, mergel konlari bor.

Yengil sanoat yetakchi oʻrinda. Toʻqimachilik, trikotaj, tikuvchilik korxonalarining salmogʻi katta. Mashinasozlik va metallsozlikda qishloq xoʻjaligi mashinalari, yongʻinga qarshi asbobuskunalar, avtomobil ehtiyot qismlari ishlab chiqarish tajribaeksperimental, maxsus qirqish asboblari, taʼmirlash zavodlari ishlab turibdi. Kime va neft kimyosi sanoatlari ("Ximvolokno" ishlab chiqarish birlashmasi, plastmassa, lok va boʻyoq korxonalari) vujudga kelgan. Mebel, musiqa asboblari (pianino) ishlab chiqarish korxonalari, texnik qogʻoz fabrikasi bor. Yigʻma temirbeton konstruksiyalar, tunuka materiallar, gʻisht ishlab chiqariladi. Goʻsht, moysir, sut, shakarqand, pivo, kraxmalqiyom zavodlari faoliyat koʻrsatadi. Sabzavotni qayta ishlash rivojlangan.

Viloyat qishloq xoʻjaligi kartoshka, don, qand lavlagi, uzun tolali zigʻir, sabzavot yetishtirish va sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Chernigiv viloyatida foydalaniladigan yerlar viloyat hududining 70% ga yakinini tashkil etadi. Don, kartoshka, texnika va ozuqa ekinlari ekiladi. Yaylov va pichanzorlar 30%ga yaqin maydonni egallaydi.

Jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Chernigiv viloyati uzunligi 900 km ga yakin. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uzunligi 4 ming km chamasida. Dnepr va Desna daryolarida kema qatnaydi. Havo yoʻli rivojlangan. 2 pedagogika institut, 8 muzey, tarixiymeʼmoriy muzeyqoʻriqxona, 2 teatr bor.

Manbalar 
 

Ukraina viloyatlari
Chernigov viloyati
Dmitriy Chernov

Dmitriy Konstantinovich Chernov (1839, Peterburg — 1921, Yalta) — metallurgiya va metallshunoslik sohalari boʻyicha rus olimi, hozirgi zamon metallshunosligi asoschisi, rus metallurgiya va metallshunoslari yirik ilmiy maktabini yaratgan. Peterburg amaliy texnologiya intini tugatgan (1858), shu intda oʻqituvchilik qilgan (1859—1866), Peterburg ggoʻlat quyish zdida muhandis boʻlib ishlagan (1866-yildan), Donbassda toshtuz konlari qidirish bilan shugʻullangan (1880—1884), Peterburgda Dengiz texnikasi kombinatida ishlagan (1884-yildan). Chernov 1889-yildan Mixaylov art. akademiyasida professor.

Asosiy ilmiy ishlari metallarga termik ishlov berish masalalariga doyr. Chernov poʻlatni qattiq holatda qizdirganda va sovitganda uning fazaviy uzgarishini kashf etdi, shu jarayondagi kritik nuqtani aniqladi. Poʻlatni qizdirishda yuz beradigan ichkipolimorfik oʻzgarishlarni taʼminlaydigan nuqta "Chernov nuqtasi" deb ataladi. Chernov poʻlat quymasining kristallanishi va strukturasi nazariyasini ishlab chiqdi. Uning metallarga doyr olib borgan tadqiqotlari hozirgi zamon metallshunosligi va poʻlatni termik ishlash masalalarini ilmiy va amaliy jihatdan asoslab berdi. Chernovning metallurgiya texnikasini takomillashtirishga doir ishlari juda muhim.

 

1839-yilda tugʻilganlar
1921-yilda vafot etganlar
Olimlar
Olga Chernova

Olga Aleksandrovna Chernova (1924.13.7, Chelyabinsk viloyati, Troitsk shahri – 1985.26.8, Toshkent) — rejissyor, pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1949-yil aktyorlik fti, 1979-yil rejissyorlik fti). 1943–48 yillar Toldiqoʻrgʻon viloyat (Qozogʻiston) drama teatrida aktrisa, 1957–85 yillar M. Gorkiy nomidagi Toshkent rus drama teatrida (1966—70 yillar Kuybishev viloyat drama teatrida) rejissyor (1978–81 yillar bosh rejissyor). Ayni vaqtda Toshkent teatr va rassomlik sanʼati intida oʻqituvchi, professor (1949–85). Ch. "Quvonch izlab" (V. Rozov), "Jinoyatvajazo" (F.Dostoyevskiy), "Okean" (A. Shteyn), "Chayka" (A. Chexov), "Yolgʻonchi darkor" (D. Psafas), "Momo yer" (Ch. Aytmatov), "Qil ustida" (N. Hikmat), "Valentin va Valentina" (M. Roshchin), "Beozor qariyalar" (M. Bogucharov), "Uch pulga qimmat opera" (B. Brext), "Avlabar bekasi" (A. Sagareli), "Abadiyat qonuni" (N.Dumbadze) va boshqa Ch. sahnalashtirgan eng yaxshi spektakllardir.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1924-yilda tugʻilganlar
13-iyulda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
26-avgustda vafot etganlar
Chernovtsi viloyati

Chernovtsi viloyati (ukr. Чернівецька область) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1940-yil 7-avgustda tashkil etilgan. Maydoni 8,1 ming km². Aholisi 913 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar, shuningdek, moldavan, rumin, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 36%. 10 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 10 shahar va 9 shaharcha bor. Markazi — Chernovtsi shahri Muxim shaharlari: Chernovtsi, Xotin, Storojinets.

Chernivsi viloyati Karpat togʻlari va shu togʻ etaklari hamda VolinPodoliya qirlarining tarmoqlarida joylashgan. Iqdimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –4,8° dan –10° gacha; iyulniki 12°–19°. Yillik yogʻin 500–1000 mm. Vegetatsiya davri 206–216 kun. Muhim daryolari: Dnestr, Prut, Siret. Tekislikda sur tusli oʻrmon va podzollashgan qoratuproq, togʻlarda va togʻ etaklarida podzollashgan qoʻngʻir tuproq va chimli qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Hududining 28% oʻrmon va butazorlar (qoraqaragʻay, oqqaragʻay, dub, qora qayin). Togʻ va togʻ etaklari tabiiy pichanzor va yaylov. Oʻrmonlarda bugʻu, qobon, ayiq, silovsin, tulki, suvsar, tiyin, ondatra, malla tovushqon yashaydi. Zubr, los, norka; qushlardan qirgʻovul iqlimlashtirilgan.

Oziq-ovqat, yengil va mashinasozlik sanoatlari rivojlangan. Goʻsht, yogʻmoy kombinatlari, shakarqand, sabzavot quritish va konserva zavodlari bor.

Mashinasozlik korxonalari, neft sanoati uchun apparaturalar, energetika asboblari, yengil sanoat uchun stanoklar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Oʻrmon va yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Viloyat elektr energiyani Chernovtsi issiqlik elektr markazidan oladi. Ipgazlama, qoʻlqoptrikotaj, paypoq ishlab chiqarish birlashmalari ishlab turibdi. Chernovtsi viloyati gʻalla va texnika ekinlari yetishtirish, sutgoʻsht uchun qoramol boqishga ixtisoslashgan. Gʻalla, texnika va yemxashak ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik rivojlangan. Viloyatxoʻjaliklarida qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Chernovtsi viloyati uzunligi 466 km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uz. 2,7 ming km. 2 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 5 muzey, filarmoniya, 2 teatr bor. Chernovtsi viloyati hududida 17—18-asrlarga oid tarixiymeʼmoriy yodgorliklar (yogʻoch cherkovlar) saqlangan.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Chernovtsi viloyati
Chernovtsi universiteti

Chernovtsi universiteti () - Ukrainadagi yirik universitetlardan biri. Chernovtsi shahrida. 1875-yildiniy seminariya negizida tashkil etilgan. Matematika, fizika, biol., kimyo, geogr., tarix, filol. va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Ilmiy kutubxonasida 1,7 mln.dan ortiq asar saqlanadi. 9 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

Ukrainadagi universitetlar
Chetan (buta)

Chetan () — raʼnodoshlarga mansub buta va daraxtlar turkumi. Oʻrta Osiyoda Turkiston, Zarafshon, Hisor, Darvoz, Ugom, Chatqol, PomirOlay, Fargʻona togʻlarida 3 turi: kizil Chetan (), turkiston Chetani (jagisi) () va fors Chetan (buta) () uchraydi. Qizil Chetan ko'pincha, archa, oq qayin, shilvi kabilar bilan birga dengiz sathidan 1800–3000 m balandaikda aralash oʻrmonlar hosil qilib usadi. Bo'yi 3–5 m. Ildizi 7–8 m chukurlikkacha tarkaladi. Gullari yirik, iyun oyida gullab, avgust-sentabrda meva beradi. Mevasi qizil, taxirachchiq yoki shirin, birinchi sovukdan keyin qoʻngʻir tusga kiradi. Mevasida S. vitamini, 4—13,7% qand moddasi, urugʻida 22% moy, poʻstlogʻida 14% tannid bor. Yogʻochidan mebel ishlab chiqarishda foydalaniladi. Barglaridan jigarrang boʻyoq olinadi. Qizil Chetanni urugʻidan, ildizpoyasidan ko'paytirish mumkin. Chetan 60—100 yil yashaydi. Chetanning hamma turlari qimmatli o'rmon, mevali, manzarali va asal beruvchi oʻsimlik hisoblanadi.

Atirguldoshlar oilasiga mansub daraxtlar va butalar turkumi, manzarali va mevali oʻsimlik. Shimoliy yarim sharning moʻtadil mintaqalarida 100 ga yaqin turi oʻsadi. Mevasi 2—5 uyli mayda olma. Ayniqsa, koʻproq oddiy P. (S.aucuparia) ekiladi. Daraxti (bal. 15 m gacha) yoki butasining poʻstlogʻi silliq, kulrang, mevasi yumaloqsharsimon va qizil. Qushlar uchun oziq hisoblanadi. Mevasi tarkibida 4—8% qand (fruktoza, glyukoza, saxaroza), 2,7% gacha olma, limon, uzum va kahrabo ktalari, pektin va oshlovchi moddalar, askorbinka (200 mg% gacha), karotin (20 mg%) va vitamin RR mavjud. Poʻstlogʻida 14% tanin, urugʻida esa 22% gacha moy mavjud. Sentabr oktabr oylarida pishadi. R. vegetativ usullar (parhish, ildizidan, bachkisidan, payvandlash) bilan koʻpaytiriladi. Mevasi yangiligida isteʼmol qilinadi. Qandolat i.Chetanda, marmelad, pastila, murabbo, shuningdek, vino, likyor, sirka, kvas tayyorlashda ishlatiladi.

Yevropaning Shimoli-gʻarbida va Sibirda sibir R.si (S. sibirica) oʻsadi. Qrim, Janubi-gʻarbiy Yevropa, Oʻrta dengiz atroflarida bogʻ R.si (S. domestica) bogʻlarga ekiladi.

Manbalar 

Raʼnodoshlar
Algimantas Chetkauskas

Algimantas Povilas Chetkauskas (1931.24.4, Kaunas) – grafik rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Kaunas badiiy oʻquv yurtini (rangtasvir boʻlimi boʻyicha) tugatgan (1950). 1956-yildan Oʻzbekistonda. 1958-yildan „Rassom“ kombinatida loyihalovchi rassom. „Jangovar kalam“ nashri tashkilotchilaridan. Ch. karikatura, plakat janrlarida, jurnal bezagi sohasida yjod qiladi, bezovchi rassom sifatida bezash sanʼati rivojiga hissa qoʻshdi; koʻp yillar davomida Toshkent shahri va uning markazi (Mustakillik maydoni)ni bayramona bezashga rahbarlik qildi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari

Rassomlar
1931-yilda tugʻilganlar
24-aprelda tugʻilganlar
Chexoslovakiya

Chexoslovakiya (Československo), Chexo-Slovakiya (Česko-Slovensko) - Markaziy Yevropadagi davlat (1993-yilgacha mavjud boʻlgan). 1918-yil Avstriya-Vengriya imperiyasining parchalanishi natijasida chex va slovak xalkdari yerlarida tashkil boʻlgan. 1938-yil oktyabr — 1939-yil martda Germaniya tomonidan bosib olingan. 1945-yil mayda Chexoslovakiya hududi ozod etilgach, yagona, mustaqil davlat sifatida qayta tiklandi; 1948-yil xalq demokratik respublikasi deb eʼlon kilindi. Hokimiyat tepasida Chexoslovakiya KP turgan (1989-yilgacha). 1960—1990-yil martda Chexoslovakiya Sotsialistik Respublikasi (CHSSR) deb ataldi. 1968-yilda avj olgan jamiyatni demokratik yangilash jarayoni 1968-yil avgustda Varshava shartnomasi tashkiloti aʼzolari boʻlgan 5 davlat (SSSR, Bolgariya, Vengriya, German Demokratik Respublikasi, Polsha) qoʻshinlari tomonidan barbod etildi. 1990-yildan Chexoslovakiya federativ davlat sifatida Chex va Slovak Federativ Respublikasi (CHSFR) nomida boʻldi. 1992-yil noyabrda CHSFR parlamenti 1993-yil 1-yanvardan chexoslovak federatsiyasi tugatilganligi va u Chexiya hamda Slovakiya respublikalariga ajratilganligi toʻgʻrisida federal qonun qabul qildi.

 

Davlatlar
Chechaktepa

Chechaktepa — turkiy qavmlarga tegishli qadimgi mudofaa inshooti (milodiy 4-asr oxiri —8-asr oʻrtasi). Qashqadaryo viloyatidagi Qizildaryo va Tirnasoy sohillarida joylashgan. Arxeologik qazishmalar (G.Ya. Dresvyanskaya, V. Ya. Marchuk) natijasida Chechaktepadan hokim Urka Vartarmuk (7-asr oxiri — 8-asr boshi), AlAshʼos ibn Yahyo (761—762) tangalari, shuningdek, koʻplab sopol idishlar (xumlar, koʻzalar, qadahlar, qozonlar), shisha buyumlar topilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Qashqadaryo viloyati
Chigirtka

Chigirtkalar - Caelifera turkumiga mansub boʻlgan hasharotlar guruhi. Ular, ehtimol, 250 million yil avval erta Trias davriga mansub o'txo'r hasharotlarning eng qadimgi tirik guruhidir.

Chigirtkalar, odatda, kuchli orqa oyoqlari boʻlgan yerda iste'qomat qiluvchi hasharotlar bo'lib, ularga kuchli sakrash orqali dushmanlardan qochishga imkon beradi. Ularning old oyog'i qisqaroq va yemishni ushlash uchun ishlatiladi. Hemimetabolous hasharotlar sifatida ular to'liq metamorfozga uchramaydilar; ular tuxumdan nimfa yoki "bunka" ga aylanadi, ular besh marta tanazzuldan o'tadi va har bir rivojlanish bosqichida kattalar hasharotiga o'xshash bo'ladi. Chigirtka qorin bo'shlig'ining ko'krak qafasiga biriktirilgan birinchi segmentida joylashgan timpanal organ orqali eshitadi; uning ko'rish hissi qo'shma ko'zlarda bo'lsa, yorug'lik intensivligining o'zgarishi boshqa  ko'zlarda (ocelli) seziladi. Populyatsiyaning yuqori zichligida va ma'lum ekologik holatlarda ba'zi chigirtka turlari rangi va xatti-harakatlarini o'zgartirib, jamoalarini hosil qilishi mumkin. Bunday sharoitda ular chigirtkalar deb yuritiladi.

Filogeniya 
Chigirtkalar Caelifera oilasiga kiradi. Garchi “chigirtka” umuman bo‘lak turkumining umumiy nomi sifatida ishlatilgan bo‘lsa-da, zamonaviy manbalar uni yanada “rivojlangan” oilalar bilan cheklaydi. Ular Acrididea infratuzilmasiga joylashtirilishi mumkin  va eski matnlarda ularni eskirgan "uzun shoxli chigirtkalar" (hozirgi buta-kriketlar ) atamasidan ajratish uchun  "qisqa shoxli chigirtkalar" deb atalgan Katydidlar) ancha uzun antennalari bilan. 7 ta super turlardan oltitasida 32 ta taksonning mitoxondrial ribosoma RNKsiga asoslangan Caelifera filogeniyasi kladogramma sifatida ko'rsatilgan. Ensifera (kriketlar va boshqalar). ), Caelifera va Pamphagoidea bundan tashqari chigirtkalarning barcha oilalari monofiletik ko'rinadi.

Evolyutsion nuqtai nazardan, Caelifera va Ensifera o'rtasidagi bo'linish Permo-Trias chegarasidan ko'ra yaqinroq emas; Caeliferlar boʻlgan eng tarixiy hasharotlar, taxminan 250 million yil avval, erta Trias davridan Locustopseidae va Locustavidae yo'q boʻlgan oilalarida. Guruh Trias davrida xilma-xil bo'lib, o'sha vaqtdan hozirgi kungacha muhim o'simlik iste'molchisi bo'lib kelgan. Eumastacidae, Tetrigidae va Tridactylidae kabi birinchi zamonaviy turkumlar bo'r davrida paydo boʻlgan, ammo bu guruhning so'ngi ikkitasiga tegishli bo'lishi mumkin boʻlgan ba'zi hasharotlar Yuraning boshida joylashgan. Morfologik tasniflash qiyin, chunki bir qancha taksonlar umumiy yashash  turiga yaqinlashgan; so'nggi taksonomlar ichki jinsiy a'zolarga, ayniqsa ayollardan ko'ra erkaklarga ko'proq e'tibor qaratishgan. Ushbu ma'lumotni foto albom namunalaridan olish mumkin emas va paleontologik taksonomiya asosan orqa qanotlarning venalanishiga asoslanadi.
Chigirtchilar

Chigirtchilar, dengiz qaldirgʻochlari () — baliqchisimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 10 urugʻi va 43 turi bor. Gavdasininguz. 20–55 sm. Qanoti uzun, tumshugʻi uchli. Umumiy rangi och, koʻpchilik turlarining boshida qora "qalpoqcha"si, barmoqlari orasida teri parda bor. Chaqqon uchadi, suvda yaxshi suzadi. Dengiz, kichik daryo va koʻllarning orollarida yerda, baʼzilari daraxtlar va butalarda, botqoqlikda yashovchi turlari suv yuzasiga oʻsimlik toʻshab, uya yasaydi. 1–4 ta tuxum qoʻyib, 14–22 kun bosadi. Tuxumdan chiqgan joʻjalari 1 kundan orqasidan ergashish qobiliyatiga ega. Tabiatda 23–27 yil yashaydi. Asosan, baliqlar, keyin urgochisi qisqichbaqasimonlar va hasharotlar bilan oziqlanadi. Yer yuzida juda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 7 turi uchraydi.

Manbalar 

 

Qushlar
Qushlar ekotizimi
Chiziqli algebra

Chiziqli algebra — matematikaning chiziqli fazolar va ularning chiziqli akslantirishlarini oʻrganuvchi boʻlimi. Chiziqli algebraning rivojlanishi IXX-asrda chiziqli tenglamalarning umumiy nazariyasi vujudga kelishi bilan boshlandi. Chiziqli tenglamalarni oʻrganish jarayonida qoʻllana boshlagan aniqlovchi (determinant) vektorlar, matritsalar kabi tushunchalar matematikada oʻzaro qoʻshish va skalyarga koʻpaytirish mumkin boʻlgan obʼyektlar alohida oʻrin tutishini anglashga, ularni boshqa konkret xossalaridan ajralgan hodda oʻrganishga olib keldi. IXX-asr oxirida ikkinchi tartibli sirtlarning tenglamalarini kanonik (eng sodda) koʻrinishga keltirish masalasi chiziqli algebra masalasidan iborat ekanligi aniqlangach, chiziqli algebra koʻp oʻlchovli fazo analitik geometriyasi bilan qoʻshilib ketdi va chiziqli, bichiziqli, kvadratik formalar, chiziqli almashtirish va akslantirish, Yevklid fazosi, proyektiv fazo tushunchalari bilan boyidi.

Differensial geometriya va mexanika ehtiyoji bilan chiziqli algebra da vektorlarni umumlashtiruvchi tenzorlar, chiziqli va bichiziqli formalarni umumlashtiruvchi yarimchiziqli forma tushunchalari kiritildi. Chiziqli algebraning tenzorlar algebrasi, yarimchiziqli algebra kabi boʻlimlari vujudga keldi.

 

Matematika
Chizmachilik

Chizmachilik — obʼyektlar (turli mashinalar, mexanizmlar, binolar, inshootlar va boshqalar)ning chizmalarini, sxemalar, xaritalar va grafiklarni chizishga, turli buyumlarning tasvirlarini yasashga oid krnunkridalar va usullarni oʻz ichiga olgan texnika fani; chizmalar, loyihalarni chizish bilan shugʻullanish. Chizmachilikning asosini geometriya, chizma geometriya fanlari tashkil etadi. Vazifasi — chizmachilik asboblaridan foydalanib turli buyumlarning tasvirlarini, loyihalar va eskizlarini chizishga, chizilgan chizmalarni oʻqishga, aksonometriya yasashga oʻrganish. Chizmachilikning mazmuni va hajmi uning fan va texnikaning qaysi sohasi uchun moʻljallanganligiga qarab aniqlanadi. Chizmachilik fanining boʻlimlari: geometrik chizmachilik; proyeksion chizmachilik; mashinasozlik chizmachiliki, qurilish chizmachiliki va boshqa geometrik chizmachilikda chizmachilik asboblari, chizmalarni rasmiylashtirish, geometrik yasashlar, tutashmalar va egri chiziqlar oʻrganiladi. Proyeksion chizmachilikda nuqta, toʻgʻri chiziq, tekis shakllar, geometrik jismlarning tasvirlarini yasash va ularning oʻzaro vaziyatiga oid masalalar, aksonometrik tasvirlar va boshqa koʻriladi. Mashinasozlik chizmachilikida chizmalarning turlari, koʻrinishlar, qirqimlar, kesimlar, rezbalar va boshqa, qurilish chizmachiligida esa bino qismlari, sanitariya texnikasi buyumlarining shartli belgilari hamda bino va inshootlarning chizmalari oʻrganiladi. Chizmalar (sxemalar, xaritalar va grafiklar)ni chizish bilan shugʻullanuvchi kishilar chizmakashlar deb ataladi. Turli sohalarning muhandislari, konstruktorlari va loyihachilari chizmakashlikni bilishlari shart.

 

Chizmachilik
Chikago universiteti

Chikago universiteti AQShning yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1857-yil tashkil etilgan (1886—89-yillarda ishlamagan, J.D.Rokfellerning moliyaviy yordami tufayli 1890-yil faoliyatini tiklagan, doimiy mashgʻulotlar 1892-yildan boshlangan). IXX-asr oxirida xotin-qizlarga taʼlim olish huquqini bergan AQShdagi dastlabki universitetlardan biri. XX-asr 1-yarmidan yirik ilmiy markaz. 1942-yil bu yerda E.Farmi rahbarligida birinchi marta zanjirli yadro reaksiyasi amalga oshirilgan. Universitet biologiya, gumanitar fanlar, fizika, tijorat, kutubxonachilik, tibbiyot, pedagogika, huquq va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1892-yil tashkil etilgan)da 3,5 millionga yaqin asar saqlanadi. Universitetda 6 mingdan ziyod talaba taʼlim oladi.

Manbalar 

AQShdagi universitetlar
Chil

Chil () – tovuqsimonlar turkumining qirgʻovullar oilasiga mansub qush. Tanasi 35 smga yetadi. Vazni 350–600 g. Umumiy koʻrinishi kichikroq tovuqni eslatadi. Narining usti kulrangqoʻngʻir, qora chiziqchalari, qornida taqasimon jigarrang dogʻi bor. Modasi odmiroq tusda. Yevropa, Osiyo, Janubiy Gʻarbiy Sibir va Oʻrta Osiyoning sharqiy hududlarida tarqalgan. Asosan, dasht va oʻrmondasht, daryo qayirlari, gʻalla dalalarida qish va kuzda toʻda, boshqa fasllarda juftjuft boʻlib yashaydi. Uyasini yerga yasaydi. 12–20 ta tuxum qoʻyib, nari va modasi navbat bilan 24–25 kun bosadi. Asosan, oʻsimlik urugʻlari, mevalari, yashil qismi, yoz va kuz oylarida hasharotlar bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali, ovlanadi. Ovchilik xoʻjaliklarida koʻpaytiriladi.

Manbalar 

Qushlar
Qushlar ekotizimi
Chili zilzilasi

Chili zilzilasi(Valdiviya zilzilasi) - 20-asrning eng dahshatli yer qimirlashlaridan biri. U tarixga "Chilidagi halokat" nomi bilan kirgan. Zilzila 1960-yil 22-may shanba kuni mahalliy vaqt bilan soat 15 dan 11 min. oʻtganda boshlangan. Avvaliga bir necha kuchli tebranish (forshoklar) boʻlgan. Ularning ham magnitudasi 7+ boʻlganligi uchun rejalashtirilgan bir necha ommaviy tadbirlar qoldirilgan. 22-may soat 15:11 larda roʻy bergan asosiy zilzila Janubiy Amerikani larzaga keltirgan. And togʻlarining uz. 1000 km va eni 300 km li katta boʻlagi (bloki) deformatsiya tufayli bir vaqtda harakatga kelishi bir necha zilzila oʻchoqlarini hosil qilgan. Bular ichida eng halokatli yer qimirlash oʻchogʻidan magnitudasi 9.5 (ayrim manbalarda 9.6) ga teng boʻlgan energiya ajralib, epitsentrda seysmik tebranishlar kuchi 12 ballga yetgan.Bu ko'rsatkich bilan mazkur zilzila o'lchov uskunalari yaratilganidan beri insoniyat tarixida sodir boʻlgan eng kuchli zilzila hisoblanadi. Natijada Arauko yarim oroldagi qishloqlar va Konsepson shahri tiklab boʻlmas darajada xarobaga aylangan. Shuningdek, Valdiviya, PuertoMont, Kastro, Chilyan kabi boshqa bir qancha shaharlar 11 balli zilziladan vayron boʻlgan. PuertoMontda tebranish qudrati shu qadar kuchli boʻlganki, portning beton toʻsiklari, port kranlari, 40 t li vagonlar, hatto tovar omborxonalari dengizga surib tashlangan. Yer yuzasining baʼzi joylari odam boʻyi choʻkib, baʼzi joylari tik koʻtarilgan. Zilziladan hosil boʻlgan seysmik toʻlqinlar Yer sharini bir necha marta aylanib chiqqan. Shu sababli Tinch okeanda sunami paydo boʻlgan, vulkanlar, togʻ koʻchkilari harakatga kelgan va 200 ming km² maydonni xonavayron qilgan. Halokatga uchragan joylardagi 352,5 ming imoratdan 58,7 mingtasi yer bilan yakson boʻlgan, qolganlari yaroqsiz holga kelgan. Qurbon boʻlganlar soni 6000 ga yetgan. Zilzila sodir boʻlgan okeandagi suv toʻlqini 6 m koʻtarilib, soatiga 640 km tezlik bilan Gavayi o.lari va Yaponiya qirgʻoklariga yetib borgan, yuzlab odamlarni halok qilgan. Zilzila 8 kun mobaynida 3-marta qattiq tebranishlar (aftershoklar) bilan davom etgan.

Adabiyot 
 Ibrohimov R., Kuchli zilzilalar izidan, T., 1982.

Chilidagi zilzilalar
Chilim

Chilim — tamaki solib chekiladigan asbob. Qadimdan Oʻrta Osiyoda, shuningdek, Turkiya, Eron, Hindiston, Xitoy, Afgʻonistonda keng tarqalgan. Asosan, qovoqning alohida navidan, baʼzan, metall (mis, bronza, kumush va boshqalar)dan tayyorlanadi. Uning tashki tomoni turli handasiy shakllar va naqshlar bilan bezaladi. Ichiga suv solinadigan idish, unga ulangan nay (qamish yoki yogʻochdan), tik oʻrnatilgan naycha qoʻyiladigan sarxona va oʻtxonadan iborat shaklga ega. Ch. chekish kishi sogʻligʻi uchun oʻta zararli.

 

Eron madaniyati
Chilla

Chilla (forscha:  چھل روزى > ݘهله/ݘلّه — "qirq") — 1) yilning eng issiq yoki eng sovuq 40 kuni. Qish chillasi yoki qishki chilla 25-dekabrdan 5-fevralgacha bo‘lgan eng sovuq qirq kun. Yoz chillasi yoki yozgi chilla 25-iyundan 5-avgustgacha bo‘lgan eng issiq 40 kun. Chilla suvi yoz chillasida ekinlarga beriladigan suv; 

2) Bola tug‘gan yoki tug‘ilgandan, qiz turmushga chiqqandan, yigit uylangandan, marhum ko‘milgan kundan keyingi 40 kunlik davr: turmushdagi baʼzi hodisa-holatlarning eng mas’uliyatli davri (qarang: Chilla davri); 

3) So‘fiy yoki muridning yakka o‘zi alohida xona(xujra)da, odamlardan yashirinib, 40 kun davomida toat-ibodat qilishi.

Islom dini nuqtayi nazariga ko‘ra kelib chiqishi 
Qirq kunlik chilllaning kelib chiqishini Alixonto‘ra Sog‘uniy o‘zining islom dini payg‘ambari haqidagi "Tarixi Muhammadiy" asarida Umar ibn Xattobning islomga qirqinchi bo‘lib kirganligi bilan bo‘glaydi:Mana shundoq bo‘lib, hazrat Umar imonga kirishlari bilan mo‘minlarning soni qirqqa yetdi. Endi qirq kishining himmati, niyati bir maqsad ustida to‘plansa, aning "qirqi chiqdi" demakdur. Sonlar ichida qirq sanog‘i diniy tomondin qaralganda ham bir xosiyatga ega ekanligini ma’lum bo‘ldi.So‘ngra bu hodisaga quyidagi hadisni ham dalil sifatida keltiradi:  — Har kim qirq kungacha uzmasdin dilini Xudo yodida tuta bilsa, aning dilidin hikmat bulog‘i tiliga qaynab chiqar. (Quzoiy. Musnadush-shihob, 1/285)  Alixonto‘ra Sog‘uniy avliyolardan biri Najmiddin Kubroning chilla ibodatini bajarib chillaxona(chilla ibodatini bajaradigan joy)dan chiqishi bilan ko‘rlar, shollar va boshqa bemorlarni tuzatishi haqida ham zikr qilib o‘tadi. Bundan tashqari Muso payg‘ambarning Tur tog‘ida 40 kun ro‘za tutishi hamda Yunus payg‘ambarning baliq qornida 40 kun turib chiqqanligini yozib yuqoridagi fikrlarni quvvatlantiradi.

Manba 

Oʻrta Osiyo
Geografiya
Chim ustida xokkey

Chim ustida xokkey (yoki oddiygina xokkey) – bu standart xokkey formatida tuzilgan jamoaviy sport turi boʻlib, unda har bir jamoa jami 11 nafar oʻyinchi bilan oʻynaydi, 10 tashqi oʻyinchisi va darvozabondan iborat. Jamoalar xokkey toʻpini(shayba) maydon boʻylab xokkey tayoqchasi(klyushka) bilan raqib jamoaning otish doirasi tomon urib, soʻngra darvoza tomon harakatlantirishi kerak. Uchrashuvda eng koʻp gol urgan jamoa gʻalaba qozonadi. Oʻyinlar maysa, sugʻorilgan maysa, sunʼiy maysa yoki yopiq taxtali sirtda oʻtkaziladi. Chim ustidagi xokkey odatda Kanadadagi bolalar tomonidan koʻchada toʻr oʻrnatish va oʻynash uchun yoʻl sirtidan foydalanish orqali oʻynaydigan tayyor xokkey turidir.

Tayoq yogʻochdan, uglerod tolasidan, shisha tolali va ugleroddan yoki turli miqdorda uglerod tolasi va shisha tolali birikmalardan tayyorlanadi. Tayoqning ikki tomoni bor; bitta yumaloq va bitta tekis; toʻpni oldinga siljitish uchun faqat tayoqning tekis yuziga ruxsat beriladi. Oʻyin davomida darvozabonlar toʻpga tananing istalgan qismi bilan tegishi mumkin boʻlgan yagona oʻyinchidir. Agar tayoqni ushlab tursa, oʻyinchining qoʻli tayoqning bir qismi hisoblanadi. Agar toʻp tayoqning yumaloq qismi bilan „oʻynatilsa“ (yaʼni, ataylab toʻxtatilgan yoki urilgan boʻlsa), bu jarimaga olib keladi (tasodifiy teginishlar oʻyinga jiddiy taʼsir qilmasa, huquqbuzarlik hisoblanmaydi). Darvozabonlar koʻpincha tayoqning boshqa dizayniga ega; ular ham tayoqning dumaloq tomoni bilan toʻpni oʻynay olmaydilar.

Zamonaviy oʻyin 19-asrda Angliyada davlat maktablarida ishlab chiqilgan va hozir u butun dunyoda oʻynalmoqda. Boshqaruv organi Xalqaro chim ustida xokkey federasiyasi(FIH) boʻlib, frantsuzcha Fédération Internationale de Hockey deb ataladi. Erkaklar va ayollar xalqaro miqyosda Olimpiya oʻyinlari, Jahon kubogi, FIH Pro ligasi, oʻsmirlar oʻrtasidagi jahon chempionati va oʻtmishda Jahon ligasi, Chempionlar kubogi kabi musobaqalarda qatnashadilar. Koʻpgina mamlakatlarda oʻsmirlar, kattalar va magistrlar oʻrtasida keng qamrovli klub musobaqalari oʻtkaziladi. FIH shuningdek, Xokkey qoidalari kengashini tashkil etish va sport qoidalarini ishlab chiqish uchun javobgardir.

Bu sport xokkeyning keng tarqalgan turi boʻlgan mamlakatlarda oddiygina „xokkey“ deb nomlanadi. „Child xokkeyi“ atamasi asosan Kanada va Qoʻshma Shtatlarda qoʻllanadi, bu yerda „xokkey“ koʻproq muz ustidagi xokkeyga tegishli. Shvetsiyada landhokkey atamasi qoʻllanadi. Mashhur variant – bu xokkeyning asosiy tamoyillarini oʻzida mujassam etgan holda bir qator jihatlari bilan ajralib turadigan yopiq dala xokkeyi.

Manbalar 

Sport turlari
Chimyon

Chimyon — Fargʻona viloyati Fargʻona tumanidagi shaharcha (1943-yildan). Fargʻona shahridan 28 km, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Oltiariq (24 km). Aholisi 3,4 ming kishi (2004). Chimyonda 2 umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, madaniyat saroyi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, stadion, poliklinika, dorixona mavjud. Chimyon hududida eski neft koni, balneologik kurort bor. Kurort mineral suvi tarkibida vodorodsulfid (300–500 mg/l) va natriy xlorid asosiy oʻrin tutadi. Tarkibi jihatdan Kavkazdagi SochiMatsesta mineral suvlariga tenglashadi. Chimyonda yuraktomir, periferiya nerv sistemasi, tayanchharakat apparatlari, ovqat hazm qilish organlari, teri, radikulit, spondilyoz, revmatizm va boshqa kasalliklar davolanadi.

Manbalar 

 

Fargʻona tumanining shahar tipidagi aholi punktlari
Chimyon sanatoriysi

Chimyon sanatoriysi - balneologik kurort. Fargʻona shahridan 32 km masofada, Katran tizmasi yon bagʻrida, dengiz sathidan 450 m balandlikda, Oltinsoy daryosi vodiysida joylashgan. 1979-yil 17-aprelda tashkil etilgan. Maydoni 28 ga. Sanatoriyda ovqat xazm qilish, qon aylanish, nerv, tayanchharakat sistemasi, ginekologik va urologik kasalliklar bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi. Sanatoriy 1000 oʻringa moʻljallangan, birikki kishili palatalari boʻlgan yotoq korpuslariga ega; u yaxshi koʻkalamzorlashtirilgan, gulzor va manzarali daraxtlari bor. Iqlimi kontinental; yozi issiq, quruq, qishi yumshoq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1,5°, iyulniki 26°, havoning nisbiy namligi 48%.

Davolash omili — vodorodsulfidli matsesta tipidagi mineral suvlar va Baliqli koʻlining balchigʻi. Bundan tashqari, ichish uchun sulfatgidrokarbonatnatriyli kuchsiz (1 g/l gacha) mineral suv ishlatiladi.

Mineral suvdan, asosan, vannalar uchun, meʼdani yuvish, ichaklarni chayish, tyubaj, dush, suv osti massaji qilishida foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, davo fizkulturasi, shifobaxsh balchikli applikatsiya bilan davolash usullari ham qoʻllanadi. Sulfidli suvlar odam organizmiga teri shilliq qavatlari va nafas yoʻllari orqali tushganda shifobaxsh taʼsir qiladi, erkin vodorodsulfidi borligi tufayli odamni sogʻlomlashtiradi. Ular energiya almashinuviga taʼsir qilib, tomirlar oʻtkazuvchanligini oshiradi, regenerativ jarayonlarni faollashtiradi, yurak faoliyatini kuchaytiradi, arterial bosimni pasaytiradi, ogʻriqqa hamda yalligʻlanishga qarshi taʼsir koʻrsatadi va hokazo. Sanatoriy zamonaviy tibbiy asbobuskunalar bilan jihozlangan; unda yotoq korpuslaridan tashqari madaniyat saroyi, kutubxona, sport maydonchalari, madaniymaʼrifiy binolar mavjud (2004). Bolalar va otaonalari uchun yil boʻyi ishlaydigan boʻlim ham bor (200 oʻrinli).
Chimqoʻrgʻon suv ombori

Chimqoʻrgʻon suv ombori —  Qashqadaryoning oʻrta oqimida qurilgan gidrotexnika inshooti. Qashqadaryo viloyati hududida, Qarshi shahridan 60 km sharqda. Chimqoʻrgʻon suv ombori qurilishi 1958-yilda boshlangan. 1960-yildan doimiy foydalanishga topshirildi. Toʻla sigʻimi 500 mln. m³, foydali sigʻimi 450 mln. m³. Suvi yuzasi sathi 49,2 km², suv ombori oʻzan tipida. Uzunligi 17,5 km, maksimal chuqurligi 30 metr, oʻrtacha chuqurligi 17,2 metr. Qashqadaryo oqimini mavsumiy tartibga solish uchun moʻljallangan. Qashqadaryo viloyatining Qamashi, Qarshi, Gʻuzor va Koson tumanlaridagi 188 ming ga (gektar) yerni sugʻoradi. Chimqoʻrgʻon suv ombori tarkibiga tuproqli toʻgʻon, minorali suv chiqargich, quyi byefda joylashgan chap sohil (27 m³/s) va oʻng sohil (22 m³/s) bosh taqsimlagichlari kiradi. Toʻgʻon balandligi 33 metr. Minorali suv chiqargich sugʻorish uchun suv berish va ayni vaqtda ortiqcha suvni chiqarib tashlash uchun moʻljallangan (suv oʻtkazish imkoniyati 350 m³/s).

Chegaralari
 Shimoliy chegarasi — Qoratepa, Durmon qishloqlari. 
 Gʻarbiy chegarasi — Birdoli, Tuqboy, Gʻishtli qishloqlari. 
 Sharqiy chegarasi — Chimqoʻrgʻon, Paxtaobod qishloqlari. 
 Janubiy chegarasi — Balandchayla, Kulyomgʻir qishloqlari.

Manbalar 

 

Suv omborlari
Qashqadaryo suv havzasi
Oʻzbekiston suv omborlari
Chinni-fayans sanoati

Chinni-fayans sanoati - chinni, fayans va boshqa nafis keramika maxsulotlari ishlab chiqaradigan sanoat tarmogʻi. Uyroʻzgʻorda ishlatiladigan chinni buyumlar va badiiy chinni mahsulotlar, fayans, yarim chinni va mayolika mahsulotlari ishlab chiqarishni qamraydi. Chinni-fayans sanoatis. mahsulotlari roʻzgʻorda, ayrim sanoat tarmoklarida keng qoʻllanadi. Chinni idishlar tayyorlash qad. Xitoyda 4—6-asrlarda paydo boʻldi. Yevropada birinchi chinni zdi 1710-yilda Meysen (Germaniya)da, Rossiyada 1744-yilda qurilgan. Oʻzbekistonda Chinni-fayans sanoatis, asosan, 20-asrning 50-yillaridan rivojlana boshladi. Unga qadar Oʻrta Osiyoga chinni buyumlar qadimdan Xitoy va Erondan, 19-asrning 2yarmidan boshlab Rossiyadan keltirilgan. Roʻzgʻorda, asosan, mahalliy kulollar tayyorlagan sogyul idishlar (piyola, kosa, lagan, xum, xurmacha, chiroqdon va boshqalar)dan foydalanilgan (qarang Kulolchilik).

1952-yilda Toshkent chinni zdida milliy bezakli chinni buyumlar ishlab chiqarila boshladi. 1970-yilda yillik ishlab chiqarish kuvvati 22 mln. dona mahsulot boʻlgan Samarkand chinni zdi, 1978-yilda yillik ishlab chiqarish kuvvati 29 mln. dona mahsulot boʻlgan Quvasoy chinni zdi ishga tushirildi. 1967-yilda Angren keramika kti ishga tushirilishi bilan respublikada turli xil fayans va chinni plitkalar va sanitariyaqurilish mahsulotlari ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyiddi.

20-asrning 70-yillari oʻrtalarida Oʻzbekiston Chinni-fayans sanoatis.da 40,5 mln. dona chinni mahsulotlar (shu jumladan, 0,44 mln. dona sanitariyaqurilish buyumlari) ishlab chiqarildi. Respublika Chinni-fayans sanoatis. korxonalarida aholi ehtiyojlari uchun milliy uslubdagi chinni buyumlar (piyola, choynak, kosa, tarelka, lagan, koʻza, sovgʻabop toʻplamlar), qurilishda ishlatiladigan fayans plitkalar chiqariladi. Tarmoqda "Oʻzbekengilsanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradigan korxonalar: Abdurauf Ibrohimov nomidagi "Toshkent chinni zavodi" aksiyadorlik jamiyati, Samarkand "Nafis" aksiyadorlik jamiyati, "Quvasoy chinnisi" aksiyadorlik jamiyati. 2003-yilda tarmoq korxonalarida 44 mln. dona chinni mahsulotlari ishlab chiqarildi. Chinni buyumlar chet ellarga eksport qilinadi. "Oq oltin", "Tong", "Uzum", "Tovus", toʻplamlari xalqaro koʻrgazmalarda oltin medallar bilan taqdirlangan.

Xorijiy mamlakatlardan Xitoy, GFR, AQSH, Fransiya, Yaponiya, Chexiya va boshqalarda Chinni-fayans sanoatis. taraqqiy etgan. Germaniyada "Rozental", "Xuchenroyter", Fransiyada "Bernardo", "Dyupe", Buyuk Britaniyada "Uejvud", Yaponiyada "Noritake" tarmoqdagi eng yirik va tarixiy anʼanalariga ega boʻlgan firmalar hisoblanadi.

Adabiyot 
 Amindjanova M., Sayko E., Keramika, steklo i farfor v Sredney Azii, T., 1968; Texnologiya farforovogo i fayansovogo proizvodstva, M., 1975.
Chinoz (qabila)

Chinoz (moʻgʻulcha — boʻri) — oʻzbeklar tarkibiga kirgan kabilalardan biri. Rashiduddin Fazlulloh (14-asr)ning "Jomeuttavorix" tarixiy asarida yozilishicha, "CH." atamasi moʻgʻullarning tayjuit qabilasi tarkibidagi urugʻlardan birini anglatadi. Keyinchalik Ch.lar tayjuitlardan ajralib, mustaqil kabila boʻlganlar. 13—14-asrlarda Ch. kabilasi ham boshqa bir qancha moʻgʻul qabilalari kabi Dashti Qipchoqning sharqiy qismiga kelib oʻrnashganlar. 16—17-asrlarda ularning bir qismi Qarshi choʻli (Qarshi shahri yaqini)ga va Toshkent vohasiga koʻchib kelib, oʻtroqlashib ketgan. Dashti Qipchoqsa qolgan qismi esa qoraqalpoklar tarkibiga kirgan.

 

Oʻzbek qabilalari
Chinor

Chinor () — chinordoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi oʻsimliklar turkumi; 10 turi maʼlum. Shim. Amerika (Kanadadan Meksikagacha), Janubiy Sharqiy Yevropa va Oʻrta dengizboʻyi mamlakatlaridan Hindixitoygacha boʻlgan hududda tarqalgan. Kavkaz, Qrim, Oʻrta Osiyoda sharq chinori (), Janubiy Ukraina, Qora dengiz sohillari, shuningdek, Oʻrta Osiyoda Shimoliy Amerikadan keltirilgan gʻarb chinori () turlari oʻstiriladi. Sharq chinori yovvoyi holda oʻsadi. Shoxshabbasi qalin, boʻyi baland (50 m gacha), tanasi baquvvat (aylanasi 18 m gacha), silindrsimon, poʻstlogʻi sargʻishoq. Oʻzbekistonda manzarali chinorning har ikki turi oʻsadi. Novdalari va barglari yoshligida tukli, keyinchalik tuklari toʻkilib ketadi. Barglari yirik, asosan, 3 (baʼzan 7) boʻlmali. Mevasi dumaloq, dagʻal tukli yongʻoqcha, diametri 1,5 sm, meva bandida 2—5 tadan oʻrnashgan, uzoq vaqt toʻkilmaydi. Aprelda gullab, mevasi may—sentyabr da yetiladi. Chinor, ayniqsa, yoshligida tez oʻsadi. Qulay sharoitda 2000-yil va undan ham koʻproq yashaydi. Egey dengizidagi Krit o.da tanasi aylanasi 18 m boʻlgan 2300-yillik chinorlar bor. Surxondaryo, Namangan va Samarqand viloyatlarida 600—800 yoshli chinorlar uchraydi.

Chinor urugʻini ekib, qalamchasidan va ildiz bachkilaridan koʻpaytiriladi. Chinorning yogʻochi yengil, pishiq, mebel sanoatida qadrlanadi. Uning yogʻochidan oʻzbek meʼmorligida qadimdan foydalanib kelingan.

Ikki pallali oʻsimliklar
Chingʻil

Chingʻil, jangal () — dukkakdoshlarga mansub buta turi. Boʻyi 2 m ga boradi, tikanli. Barglari juft patsimon, guli pushti. Tabiiy holda toʻqaylarda, ariq va jar yoqalarida oʻsadi. Aprel—avgustda gullab, iyun—sentabrda mevasi pishadi. Choʻl va adirlarda har qanday tuproqlarda, hatto shoʻr tuproqlarda ham oʻsadi. Urugʻidan va ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Qumlarni mustahkamlash, shoʻr yerlarni koʻkalamzorlashtirishda Gullagan chingʻil qoʻllanadi. va urugʻi.

Ikki pallali oʻsimliklar
O'rta Osiyo o‘simliklari
Chiroqilar

Chiroqilar, cherokilar — AQSH dagi irokezlar guruxiga mansub indeys xalki (Shim. Karolina va Oklaxoma shtatlaridagi rezervatsiyalarda yashaydilar). 66 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, dehqonchilik, mayda tadbirkorlik bilan shugʻullanadilar. Dindorlari — xristianlar (katoliklar, protestantlar va boshqalar); anʼanaviy eʼtiqodlar ham saqlanib qolgan.

 AQSh tarixiIndeys qabilalari
Chirchiq Elektrkimyosanoat aksiyadorlik jamiyati

Chirchiq elektrkimyosanoat aksiyadorlik jamiyati — Oʻzbekistondagi yirik kimyo sanoati korxonasi. Ammiak selitrasi, karbamid, ammiak, suyuq ammiak, ammoniy sulfat va boshqa oʻgʻitlar; kaprolaktam, nitrat kislota, ammiak va metall sintezi katalizatorlari, quruq muz va boshqa kimyoviy mahsulotlar ishlab chikaradi. "Oʻzkimyosanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Korxona Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligini, shu jumladan, paxtachilikni rivojlantirish bosh rejasiga muvofiq, Chirchiq daryosi boʻyida 1934-yildan "Chirchiqazot" nomi bilan kurila boshlagan. 1941-yil noyabrida dastlabki mahsulot — ammiak selitrasi ishlab chikarilgan. 1944-yilda kumirni gazga aylantirish negizida ammiak ishlab chiqaruvchi 2navbati, 1949-yilda katalizator fabrikasi, 1964-yilda karbamid sexi ishga tushirildi. 1961-yildan tabiiy gazdan ammiak ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. 1975-yildan Chirchiq "Elektrkimyosanoat" ishlab chiqarish birlashmasi deb nomlandi.

1994-yildan ustav kapitali 29 mlrd. 996 mln. sum (66,5 mln. AQSH dollari) boʻlgan ochiq aksiyadorlik jamiyati (davlat ulushi 51%, xorijiy investorlar ulushi 49%) va hozirgi nomda.

2000-yilda bir sutkada ishlab chiqarish unumdorligi 1000 t gacha yetadigan yangi ammiak agregatini qurish boshlangan va 2003-yildan toʻliq quvvat bilan ishlamoqda. Mahsulotlari ichki bozorda sotiladi va chet ellarga eksport qilinadi (Xitoy, Turkiya, Eron).

Manbalar 

Chirchiq
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti

Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti – Chirchiq daryosi va Boʻzsuv kanali boʻylab ketma-ket joylashgan GESlar majmui. Traktning uzunligi 171,1 km. Traktda umumiy oʻrnatilgan quvvati 1220,6 MVt boʻlgan 20 ta GES bor. 1926-yilda ishga tushirilgan Boʻzsuv GES traktda birinchi boʻlib qurilgan. Traktning boshlanish qismida (Chirchiq daryosi oʻzanida) ketma-ket 3 stansiya – Xoʻjakent GES, Chorvoq GES, Gʻazalkent GES joylashgan. Gʻazalkent GESdan quyiroqda, Chirchiq daryosi suvini tartibga solib turuvchi toʻgʻonning oʻng tomonidan Tovoqsoy GES, Loginov nomidagi GES va Oqqovoq GESlari, Qibray GESning derivatsiya kanallari boshlanadi. Soʻngra Oqqovoq2 GESning suv tashlama kanalidan boshlangan Boʻzsuv irrigatsiya kanalida ketma-ket Qibray, Qodriya, Salor, Boʻzsuv, Shayxontohur, Boʻrjar, Oqtepa GESlari, 1, 2, 3, 4 hamda 6 Quyi Boʻzsuv GESlari joylashgan.

Traktning barpo etilishi natijasida Chirchiq daryosi suvi yordamida elektr energiyasi hosil qilish bilan birga irrigatsiya inshootlari, yirik sanoat markazlari, shaharlar, aholini, sanoat korxonalari va ekinzorlarni suv bilan taʼminlash masalalari ham kompleks hal qilingan.

2003-yilda bu traktdagi GESlarda 5625,3 mln. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqarildi.

Umumiy tavsifi 
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti beshta kaskadga boʻlinadi: Oʻrta Chirchiq GESlari, Chirchiq GESlari, Qodiriya GESlari, Toshkent GESlari, Quyi Boʻzsuv GESlari. Traktdagi barcha GESlarning umumiy quvvati 1200 MVtdan ortiq, oʻrtacha yillik elektr energiyasi ishlab chiqarishi – 4,67 mlrd kVt*soat. Oʻrta Chirchiq GESlari Chirchiq daryosida, qolgan GESlar daryodan suv oladigan Chirchiq GESlar Derivatsiya kanali va Boʻzsuv kanalida (shu bilan birga Boʻzsuv GESlari qurilgan ayrim kanallar alohida kanal sifatida tasniflanishi mumkin) joylashgan.

Traktning yuqori pogʻonasi Chorvoq GES hisoblanadi, uning quvvati butun kaskad quvvatining yarmini tashkil qiladi. GESning koʻp qavatli qirgʻoq toʻgʻoni butun kaskad manfaati uchun oqimni tartibga soluvchi yirik Chorvoq suv omborini hosil qiladi. Quyiroqda toʻgʻon tipidagi Xoʻjakent va Gʻazalkent stansiyalari joylashgan boʻlib, ularning vazifalari elektr energiyasi ishlab chiqarishdan tashqari kuchli Chorvoq GESdan chiqayotgan suv oqizishlarni tenglashtirishni ham oʻz ichiga oladi. Quyiroqda Chirchiq daryosidagi Gʻazalkent gidrouzeli va uning suv olish qurilmasi derivatsiya kanalni va undan keyin Boʻzsuv kanalini suv bilan taʼminlaydi. Asosiy GESlarning koʻpchiligi derivatsiya kanalida burish sxemasi boʻyicha qurilgan.

Trakt inshootlari elektr energiyasi ishlab chiqarishdan tashqari, sugʻorish va suv taʼminoti uchun manba sifatida katta ahamiyatga ega.

Izohlar

Manbalar 

Energetika
Chirchiqdagi gidrotexnik inshootlar
Oʻzbekiston gidroelektr stansiyalari
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti
SSSR gidroelektr stansiyalari
Trakt geslari
Chita

Chita — Rossiya Federatsiyasi Chita viloyatidagi shahar (1851-yildan), viloyat markazi. Chita daryosining Ingoda daryosiga quyiladigan joyda. Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroport bor. Aholisi 333,1 ming kishi (2024). Chita Sharqiy Sibirning muhim sanoat va madaniyat markazi. Mashinasozlik va metallsozlik (mashinasozlik, avtomobil yigʻuv, stanoksozlik va boshqa zdlar), mebel, yogʻochsozlik, yengil (kamvol—movut va koʻn poyabzal kombinatlari, xrom teri zavodi, poʻstin— moʻyna fabrikasi), oziq-ovqat (un, goʻsht va sut ktlari), qurilish materiallari sanoati bor. Qoʻngʻir koʻmir qazib olinadi. Issiqlik elektr markazi mavjud. 3 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi va badiiy muzeylar ishlab turibdi. Chita Ingodinskoye zimovye posyolkasi sifatida 1653-yildan maʼlum. 1690-yildan sloboda — soliq va boshqa majburiyatlardan ozod qilinganlar kishloga (1706-yildan u Chita slobodasi deb atala boshlagan). 1851-yildan shahar va Zabaykalye viloyati markazi. 1920— 22 yillarda Uzoq Sharq respublikasi poytaxti. 1922-yildan Zabaykalye gubernyasi markazi, 1926—37 yillarda Zabaykalye oʻlkasidagi okrug markazi.

Manbalar 
 

Rossiya shaharlari
Chitgarlik

Chitgarlik — boʻz matoga oʻyma yogʻoch qolip yordamida gul bosish kasbi. Chitgarlar ilgari barcha jarayon (toʻqish, boʻyash va gul bosish)ni ustaxonalarda bajarishgan. 19-asrning 1yarmigacha Ch. sanʼati, asosan, Fargʻona vodiysi (Qoʻqon, Xoʻjand, Namangan, Margʻilon, Chust va boshqa shaharlarda), Buxoro (Vardanzi, Romitan, Gʻijduvon va boshqalar), Samarkand (Urgut, Kattaqoʻrgon), Toshkentda rivojlangan. Ayniqsa, Xorazm chitgarlari (Xonqa, Xiva, Urganch, Hazorasp) juda nozik did bilan gul bosishgan.

Mato dastlab qozonda qaynatilib olingan, maxsus tezob (buzgʻunch) bilan ishlov berilib, soʻng quritilgan. Matoga gul qoʻlda yogʻoch qolip yordamida (naqshning asosiy shakli qattiq nok yogʻochidan ishlangan qolip bilan qora tusda) tushirilgan. Soʻng mato yana maʼlum vaqt davomida rangli suvda qaynatilib, oqar suvda chayilgan. Tayyor, gulli chitga qoʻshimcha ranglar ham berilgan (yetti xilgacha). Chitga anorgul, tol bargi, kizil gul, shoxchalar va boshqa gullar tushirilgan. 19-asr 2yarmidan Toshkent badiiy kashtalaridan olingan palak nusxa keng tarqalgan. Oʻrta Osiyo bozorlarida fkada ishlab chikarilgan chitlar koʻpayishi munosabati bilan Ch. sanʼati astasekin 1950-yillarda barxam topdi; faqat 80-yillardan otabobolarining kasbini davom ettirgan toshkentlik ustalar (H. Raximov, A. Raximov va boshqalar) ijodida qayta tiklana boshladi. 90-yillar Ch.da oʻziga xos rivojlanish bosqichi boʻddi: choyshab, dasturxon kabi badiiy buyumlar bilan bir katorda zamonaviy liboslarni i.chda ham Ch. sanʼati keng qoʻllanadi. Anʼanaviy shakdsagi "oy", "yulduz", "bodom"simon gullar bilan birga islimiy naqshlardan ham keng foydalaniladi, mato ranglarining uygʻunligi bilan ajralib turadi.

Sayyora Mahkamova.
Chittagong

Chittagong, Chatagam — Bangladeshdagi shahar, Bengaliya qoʻltigʻidan 15 km ichkarida, Karnapxuli daryosi boʻyida. Chittagong viloyatining maʼmuriy markazi. Axoliyey 2,1 mln. kishidan ziyod (1990-yillar urtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Yirik port. Mamlakatning iqtisodiy markazi. Jut, ip gazlama, kimyo, oziq-ovqat, sement, yogʻochsozlik va metallsozlik sanoati korxonalari, issiqlik elektr styasi, universitet bor. Metallurgiya va neftni qayta ishlash, elektr jihozlari ishlab chiqaruvchi zdlar, tayyor kismlardan avtomobil yigʻish korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Shahar miloddan avvalgi 1asrdan maʼlum. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—17-asrlarga oid binolar saqlangan.

 

Osiyoning port shaharlari
Chichen-itsa

Chichen-itsa (ayrim hollarda Chichen Itza shakli ham qoʻllanadi) — Yukatan yarim orolining shimolidagi mayyalarning siyosiy va madaniy markazi. Milodiy 8-asrda barpo etilgan deb taxmin etiladi. 10-asrda tolteklar tomonidan bosib olingan. 11-asr oʻrtalaridan Chichen-itsa tolteklarning Yukatandagi davlati poytaxtiga aylangan. Mayyapana, Ushmal va Itsmal kabi shahardavlatlar qoʻshinlari tomonidan 1178-yil vayron qilingan. Ispanlar istilosi davrida (16-asr oʻrtasi) Chichen-itsa xaroba holatida boʻlgan. Chichen-itsa hududida bir necha marta qazishma ishlari olib borilgan. Mayyatolteklarga mansub eng muhim meʼmoriy obidalarga „Qizil uy“, „Ayol monastiri“, „Cherkov“, „Qorakoʻl“ rasadxonasi, „Jangchilar ibodatxonasi“, Kukulkan ibodatxona ehromi („Kastilo“), toʻp oʻynashga moʻljallangan katta stadion va boshqalarni kiritish mumkin. Koʻplab monumentaldekorativ haykaltaroshlik namunalari va devoriy rasmlar topilgan.

Chichen-itsa (koʻpincha Chichen Itza va anʼanaviy tarzda Yukatek Mayya deb yoziladi) Terminal klassik davridagi Mayya xalqi tomonidan qurilgan Kolumbiyagacha choʻzilgan katta shahar edi. Arxeologik joy Meksikaning Yukatan shtati Tinum munitsipalitetida joylashgan.

Chichen-itsa Shimoliy Mayya pasttekisligida kech klassik davrdan (taxminan eramizning 600-900-yillari) to terminal klassik davrigacha (milodiy 800-900-yillar) va postklassik davrning dastlabki qismida ham (milodiy 900-1200-yillar) asosiy markaz boʻlgan. Hududda Meksikaning markaziy qismida va Shimoliy Mayya pasttekisligidagi Puuc va Chenesda ishlatilgan bezaklarini eslatuvchi koʻplab meʼmoriy uslublarni koʻrish mumkin. Markaziy meksika uslublarining mavjudligi bir vaqtlar markaziy Meksikadan toʻgʻridan-toʻgʻri migratsiya qilinish yoki hududning bosib olinishi sababli, deb hisoblangan, ammo koʻpchilik zamonaviy talqinlar bu nomayya uslublarining mavjudligini koʻproq madaniy tarqalish natijasi, deb oʻylashadi.

Chichen-itsa eng yirik Mayya shaharlaridan biri boʻlgan. U keyinchalik Mesoamerikan adabiyotida tilga olingan afsonaviy buyuk shaharlardan biri yoki Tollans boʻlgan boʻlishi ham mumkin. Shahar Mayya dunyosidagi eng xilma-xil aholiga ega boʻlgan, bu manzilgohdagi meʼmorchilik uslublarining xilma-xilligiga hissa qoʻshgan, degan taxminlar mavjud.

Chichen Itza xarobalari federal mulkdir va mazkur manzilgohni boshqarish Meksikaning Instituto Nacional de Antropología e Historia (Milliy Antropologiya va Tarix instituti) tomonidan amalga oshiriladi. Yodgorliklar ostidagi yer 2010-yil 29-martgacha, Yukatan shtati tomonidan sotib olingunga qadar xususiy mulkdoq qoʻlida boʻlgan.

Chichen-itsa Meksikadagi eng koʻp tashrif buyuriladigan arxeologik obidalardan biri boʻlib, 2017-yilda 2,6 milliondan ortiq sayyoh bu hududga kelganligi qayd etilgan.

Galereya

Izohlar

Manbalar