yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Nominatsiya

Nominatsiya (lot. nominatio — nomlash, nom qoʻyish, atash) (tilshunoslikda) — nomlash xususiyatiga ega boʻlgan, yaʼni nolisoniy borliq unsurlariga nom berish va ularni ajratib koʻrsatish, ular haqida tegishli tushunchalarni shakllantirish uchun xizmat qiladigan til birliklari — soʻzlar, soʻz birikmalari, frazeologizmlar va gaplarni xreil qilish. N. jarayonining natijasi hisoblangan maʼnoli til birligi ham ayni shu termin orqali ifodalanadi. Ayrim olimlar N. terminini tilshunoslikning nomlash jarayonlari tarkibini oʻrga-nuvchi boʻlimini bildirish uchun ham qoʻllaydilar.

N.da 3 jihat farqlanadi: nomlanuvchi obyekt, nomlovchi subʼyekt, tanlab olinadigan til unsurlari. Alohida tushuncha, predmet, belgi ("goʻzallik", "kitob", "aytmoq", "yashil"), muayyan belgilari boʻlgan predmet ("yashil da-raxt") yoki butun bir voqea-hodisa ("Ba-hor!", "Qushlar uchdi") kabilar N.ning obyekti boʻlishi mumkin. Shu jihatdan N. lugʻaviy va propozitiv (soʻz birik-masi va ran shaklidagi) N.ga boʻlinadi. N. jarayonida nomlash uchun asos sifatida tanlab olinadigan belgi(lar) nomning ichki shaklini tashkil etadi. Demak, ayni bir obyekt oʻzining turli belgilari asosida turlicha nomlanishi mumkin (Mas, "bolalar stulchasi" — moʻljallanganlik; "katta stul" — hajm, shakl belgisi). Nomning tashqi shakli nomlash jarayonida tanlab olinadigan leksik-grammatik vositalar bilan belgilanadi. Shu sababli ichki shakl jixatidan bir xil boʻlgan nomlar oʻzlarining tashqi shakli bilan farqlanadilar ("nuroniy" — "keksa odam" — "chol").

N.ni vazifa va kelib chiqish jihatidan tekshirish uni azaliy, avvaldan mavjud boʻlgan (yoki hozirgi tilda tub deb qaraladigan) N. va yasama (maʼno va soʻz yasalishiga koʻra) N. deb ikkiga ajratishga asos beradi. Avvaldan mavjud boʻlgan yoki birlamchi N. jarayonlari — hozirgi tillarda juda kam uchraydigan hodisa: tilning nominativ boy-ligi, asosan, oʻzlashmalar yoki ikkilamchi N. hisobiga — N. jarayonida oldindan mavjud boʻlgan birliklarning fonetik shaklidan yangi ifodalanayotgan narsaning nomi sifatida foydalanish hisobiga boyib bormoq-da. Birlamchi N. natijalari muayyan til vakillari tomonidan azaliy, dastlab-ki nom tarzida idrok qilinadi (Mas, suv, togʻ, ichmoq, qora kabi). Bunday N.larning yasama ekanligi faqat eti-mologik yoki tarixiy tahlil orqaligina aniklanishi mumkin. Ikkilamchi N. natijalari esa morfologik tarkibi yoki maʼnosiga koʻra, yasama nom sifatida idrok qilinadi. Tilda tasviriy vositalar, perifraza va idiomalarning hosil boʻlishi ikkilamchi N.ning alohida holatidir.

Tilning ichki rivojlanish qonuniyatlariga mos keladigan va muayyan til vakillari ehtiyojlariga javob bera oladigan N.lar, odatda, umumisteʼmoldagi lugʻat tarkibidan oʻrin oladi. Lekin maxsus terminologik tushunchalar uchun yaratiladigan yoki tor ijtimoiy guruhlar doirasida (jargonlar), shuningdek, alohida muallif tomonidan soʻz qoʻllashda paydo boʻladigan N.lar haqida bunday deb boʻlmaydi.

Abduvahob Madvaliyev.

... NOMIYA (yun. nomos — qonun) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning ikkinchi qismi boʻlib, muayyan fanni, qarashlar (yoki qoidalar) tizimini angla-tadi (Mas, astronomiya, agronomiya).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nomiq Kamol

Nomiq Kamol (taxallusi; asl ismi Mehmed, 1840.21.12, Taqirtogʻ – 1888.2.12, Sakiz oroli) – turk yozuvchisi, publitsist va davlat arbobi.

Turk dramaturgiyasini rivojlantirib, romanchilikka asos solgan yozuvchilardan biri. „Yangi usmonlilar“ jamiyatining aʼzosi (1865). „Fikr tasviri“ gaz.ni tashkil etgan. Abdulhamid II hukmron-ligi davrida N. K. Midilli oroliga surgun qilingan. Surgunda „Jaloliddin Xorazmshox“ pyesasini yozgan. Asarda bosh qaxramon Jaloliddin Manguberdining moʻgʻul bosqinchilariga qarshi mardona kurashi misolida hur-riyatparvarlik fikrlari olgʻa surilgan. Pyesa sulton Abdulhamid II ga maqbul kelib, N. K.ni Rodosi (1884), Sakiz (1887) o. lariga hokim etib tayinlagan. Asarlarida vatanparvarlik, millatparvarlik, hurriyat, maʼrifat-parvarlik, tenglik gʻoyalari aks etgan. Shaxs erki, vatan manfaatini doim bi-rinchi oʻringa qoʻygan. Romantik ruxdagi asarlarida hamisha adolat tantanasi tasvirlangan. „Bechora bola“ (1873), „Akifbey“ (1874), „Gulnihol“ (1875), „Jaloliddin Xorazmshoh“ (1875) pye-salari, „Intibax“ (1876), „Jazmiy“ (1880) romanlari, sheʼrlari, publitsistik maqolalari, usmoniylar tarixiga bagʻishlangan ilmiy asarlari (Usmonli tarixi, 1971—74; Buyuk Is-lom tarixi, 1975) N. K.ni davrining eng mashhur adibi sifatida tanitdi. Uning sheʼrlari toʻplam holida 1941-yil S. N. Ergʻun tomonidan eʼlon qilingan. „Jaloliddin Xorazmshoh“ pyesasi oʻzbek tiliga tarjima qilinib (tarjimon Xurshid Davron), televideniye or-qali namoyish etilgan.

Manbalar

Havolalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Yozuvchilar
Nomlar

Nomlar (yun. nomos — mamlakat, vi-loyat, okrug) — Qad. Misrdagi maʼmuriy okrug (misrcha — "sepat"). Misr davlati yagona irrigatsiya tizimini barno etish va ishlashi uchun zarur boʻlgan siyosiy birlashmalar — N.dan tashkil topgan edi. Har bir N.ning aniq belgilangan chegarasi, siyosiy va diniy markazi, qoʻshini, gerbi va homiy xudolari boʻlgan. N.ning maʼmuriy appa-rati nomarxga boʻysungan. Podshohlardan Snofru va Neuserra (IV va V sulolalar) ibodatxonalarida 97 ta Qad. podsholik (miloddan avvalgi 28—23 a.lar) N.ining roʻyxati keltirilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nomogenez

Nomogenez (yun. nomos — qonun va ... genez) — tirik tabiatning tarixiy rivojlanishini ichki programmalashtirilganligi toʻgʻrisidagi evolyusion konsepsiya. 1922-yil rus fiziologi L. S. Berg tomonidan ilgari surilgan. N. maqsadga muvofiqlik (moslanish)ning obʼyektivligi va nisbiyligini inkor etib, tiriklikning oldindan maqsadga muvofiqligini tan oladi. Olimning fikricha, maqsadga muvofiqlik protoplazma oqsillarining stereokimyoviy xususiyatlariga bogʻliq. Boshqacha qilib aytganda, evolyusiya — oldindan koʻrsatilgan belgilarning rivojlanishidan iborat. Ana shu asosda onto-va filogenez jarayonlari yagona qonu-niyat asosida amalga oshadi, yaʼni evolyusiya N. boʻlib, qonuniyatlar evolyu-siyasidan iborat, degan xulosa chiqa-rilgan. Bundan tashqari, Berg irsiyat geografik muhit taʼsirida bir vaqtning oʻzida juda koʻp individlarda namoyon boʻladigan muayyan qonuniyat asosida borishi va yoʻnaltirilganligi toʻgʻrisidagi tushunchani ilgari su-radi. Berg koʻrsatishicha, tur hosil boʻlishi keskin sakrash orqali borishi mumkin (qarang Mutatsionizm). U konvergensiya va parallelizm tushunchalaridan foydalanib, taksonlarning polifilik yoʻl bilan kelib chiqqanligini asoslashga urindi. Organik dunyoning xilma-xilligini divergensiya nuktai nazardan tu-shuntiruvchi Darvin taʼlimotiga kara-ma-qarshi ravishda Berg hayotning azaldan xilma-xilligini koʻrsatadi. Ana shu tushunchalar asosida Berg avtonom ortogenez, yaʼni tashqi muhitga bogʻliq boʻlmagan, morfofiziologik tuzilishni mukammallashtirishga qaratilgan, tiriklik uchun xos boʻlgan qandaydir kuch toʻgʻrisidagi gʻoyani ilgari surdi. N. ta-rafdorlari darvin taʼlimotini evolyu-siyada tasodiflarni absolyutlashtirish (tixogenez) dan iborat gʻoya sifatida tanqid qilishadi. N. gʻoyalari boshdan oxirigacha darvinizmta qarshi qaratilgan, evolyusiya sabablari va qrnuniyatlarini yangidan tushuntirishga muvaf-faqiyatsiz urinishlardan biri hisoblanadi. Aslida N.da Berggacha ham ilgari surilgan gʻoyalar aks etgan. Bergnint xizmati ana shu gʻoyalarni umumlashti-rib, sistemaga solish bilan birga evolyusion taʼlimotda yechilmagan muammolar-ga, xususan, evolyusion jarayonning yoʻnaltirilganligi masalasiga eʼtiborni jalb qilinganligidan iborat. Hozirgi zamon biol.da Bergning mazmunan tele-ologik gʻoyasidan bir qancha makroevo-lyusion jarayonlarni antidarvinizm nuqtai nazaridan tushuntirishda baʼzan foydalaniladi (yana qarang Avtogenez, Ortogenez, Teleologiya, Preformizm).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nomogramma

Nomogramma (yun. nomos — qonun va ... gramma) — turli miqdorlar orasidagi funksional bogʻliqlikni ifo-dalaydigan chizma. N.ning tekislangan nuqtalardan tuzilgan, toʻrli, transparant va koʻp shkalali va boshqa xillarga boʻladi. Mas, logarifmik lineyka ikki shkalali N. hisoblanadi. Turli muhandislik hisoblashlari va tenglamalarni yechishda qoʻllanadi (qarang Nomografiya).

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nomografiya

Nomografiya (yunoncha: nomos - qonun va ... grafiya) — nomogramma tuzishga oid matematik nazariya. Mas, yoʻnish stanoklari keskichining parametrlari a, j, au orasidagi tg au = tg a sin j bogʻlanishni ifodalovchi chizma nomogramma hisoblanadi (rasm). Agar a va j parametrlarning qiymati berilgan boʻlsa, chetki shkalalardagi ularga mos nuqtalar toʻgʻri chiziq bilan tutashtiriladi. Bu toʻgʻri chiziq oʻrtadagi shkalani kesgan nuqtadan au qiymati topiladi. Mas, a=7,5°, j=4° boʻlsa, nomogrammaga muvofiq au=6,2°. Shu nomogrammaning oʻzidan a va au (yoki j va au)ning berilgan qiymati boʻyicha j ni (mos holda a ni) topish uchun ham foydala-nish mumkin. Matematika, fizika va texni-kaning turli sohalarida koʻp shkalali va boshqa murakkab N. usullari qoʻllanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Zamira Nomozova

Zamira Xushvaqtovna Nomozova (1958.31.5, Xatirchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining kimyo-biologiya fakultetini tugatgan (1980). 1980—2001-yillarda Xatirchi tumanidagi 24-maktabda kimyo oʻqituvchisi. Oʻquvchilarga bilim berishda noanʼanaviy dars usullarini qoʻlladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
1958-yilda tugʻilganlar
31-mayda tugʻilganlar
Xatirchi tumanida tugʻilganlar
Nomuntazam qoʻshinlar

Nomuntazam qoʻshinlar, lashkarlar — barqaror uyushmaga ega boʻlmagan askariy qismlar. Nomuntazam qoʻshinlar tuzilishi, xizmatni oʻtashi, kiyim-kechagi (uniformasi) jihatdan muntazam qoʻshinlardan farqlanadi. Oʻrta asrlarda Nomuntazam qoʻshinlar harbiy yurishga chiqqan armiyaning asosini tashkil qilgan. Muntazam qoʻshin mavjud boʻlsada, uning miq-dori Nomuntazam qoʻshinlarga nisbatan ozchilikni tashkil etgan. Harbiy yurishlar boshlanishidan avval hukmdor oʻz qoʻl ostidagi hududlarga qoʻshin toʻplash uchun harbiy nozirlar (tavochilar)ni joʻnatgan. Qoʻshin toʻplash haqidagi maxsus buyruq (tunqal)ga binoan viloyat hokimlari, tuman va shahar beklari, qalʼa, qoʻrgʻon dorugʻalari, oliy bosh qoʻmondon tomonidan tuzilgan roʻyxatga muvofiq oʻz askarlari, zarur ot-ulovi, qurol-yarogʻi, oziq-ovqati, yemxashagi bilan oldindan belgilab qoʻyilgan toʻplanish oʻrniga oʻz vaqtida kechikmasdan yetib kelishi shart hisoblangan.

Buxoro amirligida harbiy kuchlar muntazam qoʻshin (navkariya) hamda Nomuntazam qoʻshinlar (qora cherik)dan iborat boʻlgan. Nomuntazam qoʻshinlar amir farmonining jarchi tomonidan bozorlarda eʼlon qilinishidan soʻng yigʻilgan. Xizmatga chaqirilgan Nomuntazam qoʻshinlar jangchilari qurol-yaroq oʻrnida baʼzan bel, ketmon, panjshaxa bilan qurollangan. Ehtiyoj boʻlmagan paytlarda Nomuntazam qoʻshinlarga uylariga qaytishga ruxsat berilgan.

Rossiyada (17—20-asrlar) Nomuntazam qoʻshinlar aksariyat kazaklardan tashkil etilgan. 20-asrning boshlarida Turkistondagi otliq divizion, Dogʻistondagi otliq polk ham Rossiyanine Nomuntazam qoʻshinlari tarkibiga kirgan. 17—20-asrlarda Avstraliya, Afgʻoniston va Eronda ham Nomuntazam qoʻshinlar mavjud edi. Birinchi jahon urushidan keyin Nomuntazam qoʻshinlar barcha davlatlarda tugatilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nomus

Nomus, or, oriyat — 1) kishining oʻz obroʻsini ulugʻlash va ardoqlash tuygʻusi; kishining qadr-qimmatiga, oʻz xatti-harakatlari oldidagi axloqiy masʼuliyatiga boʻlgan qarashlarni ifodalovchi tushuncha. Asosan, individual maʼnoda ishlatiladi. Xijolat tortish, uyalish tuygʻusini, bundan tashqari, hazar qilish, or qilish maʼnolarini ham bildiradi; 2) boshqa shaxslarga nisbatan sharm-hayo bilan munosabatda boʻlishga undovchi his.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nomusga tegish

Nomusga tegish - zoʻrlik ishlatib, qoʻrqitib yoki jabrlanuvchining ojizligidan foydalanib, jinsiy aloqa qilish. Ushbu jinoyatning jabrlanuvchisi faqat ayol kishi, nomusga tegishning subyekta esa ayolning xohishi, erkiga qarshi u bilan jinsiy aloqaga kirishgan erkak hisoblanadi. Koʻpincha jinoyatning motivi jinsiy ehtiyojni qondirishdan iborat boʻladi. Ammo sud amaliyotida jinoyat sodir etishning motivi sifatida oʻch olish, ayolni sharmanda qilish, oilani haqorat kilish, ayol kishini erga tegishga majbur qilish va hokazo ham uchrab turadi. Nomusga tegish vaqtida aybdor jismoniy va ruhiy zoʻrlik ishlatishi mumkin. Nomusga tegish jinoyatini sodir etishdagi qoʻrqitish jabrlanuvchining qarshiligini yengish maqsadida unga yoki unga yaqin kishilarga nisbatan ishlatiladigan turli xil ruhiy taʼsirlarni anglatadi. Jabrlanuvchining ojizligidan foydalanish deyilganda jabrlanuvchining oʻziga nisbatan sodir etilayotgan harakatlarning xususiyati va mohiyatini anglay olmasligi yoxud sodir etilayotgan harakatlarning xususiyatini anglasada, aybdorga qarshilik koʻrsatish imkoniyatiga ega boʻlmagan shaxs bilan jinsiy aloqa qilishi tushuniladi.

Oʻzbekiston Respublikasining JK boʻyicha, Nomusga tegish ayollarning jinsiy erkinligi va jinsiy daxlsizligiga qaratilgan eng ogʻir tajovuzlardan biridir. Voyaga yetgan ayollarning jinsiy erkinligi, 16 yoshga toʻlmagan ayol jinsidagi shaxslarning jinsiy daxlsizligini taʼminlovchi ijtimoiy munosabatlar jinoyat qonuni bilan muhofaza qilinadi. Nomusga tegish jinoyatini sodir etgan shaxs uchun belgilangan jazoning eng oz muddati 3 yildan 7 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishdir. Javobgarlik oʻta ogʻirlashtiruvchi holatlarda sodir etilgan deb topilsa, aybdorga 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan maxrum qilish jazosi tayinlanadi (Oʻzbekiston Respublikasining JK, 118-modda).

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Non sindirish

Non sindirish - nikoh toʻyi marosimlaridan. Oʻrta Osiyo xalqlari, jumladan, oʻzbeklar oʻrtasida keng tarqalgan. Non sindirish otaning sovchi yuborgan oilaga qizini uzatishga rozi ekanligi, vaʼdaning qatʼiy va muqaddasligini, shuningdek, kuyov-kelin, quda oilalar ahil boʻlishiga bildirilgan istakni ifodalaydi. Non sindirish odati ayrim mahalliy tafovutlarga ega. Chunonchi, Fargʻona vodiysidagi oʻzbeklarda Non sindirish qizning otasi rozi boʻlgach, bajarila-di: sovchilar keltirgan dasturxon ochilib, noni sindiriladi, soʻng toʻy ma-salalari aniklanadi. Ilgari Surxon-daryo vodiysida Non sindirish qalin miqdorini belgilashdan soʻng oʻtkazilgan — non teng ikkiga boʻlinib, kelin va kuyovning qarindoshlariga taqsimlangan.

Non sindirishning qay darajada oʻtkazilishi kuyov va kelin tomonning iqtisodiy ahvoliga bogʻliq boʻlgan. Ilgari Non sindirish bilan fotiha toʻyi alohida marosim tarzida uyushtirilgan boʻlsa, keyingi yillarda Non sindirish ixchamlashtirilib, qoʻshilib ham oʻtkazilmoqda. Non sindirishda unashtirilgan qiz yigit tomoniga va yigit esa qizning yaqin qarindosh-urugʻlariga hurmat yuzasidan koʻrinmaslikka harakat qiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nonius

Nonius [portugaliyalik ixtirochi P. Nunish (P. Nunes) nomidan] — optik-mexanik oʻlchash asboblaridagi yordamchi (qoʻshimcha) shkala. Asosiy shkala boʻlinmalari ulushlarini hisoblash uchun xizmat qiladi. N.ning chizikli, burchakli, spiralsimon va transver-sal xillari bor. Baʼzan vernyer (fransuz matematigi P. Vernyer nomidan) deb ham ataladi. FTL—2 pechida qolipli non tayyorlash sexi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nonparel

Nonparel (frans. nonparelille — beqiyos) — oʻlchami (kegli) 6 punkt (2,25 mm) boʻlgan bosmaxona shrifti. Ixcham nashrlar (lugʻatlar, mitti maʼlumotno-malar va boshqalar), gazetalar uchun moʻljallangan. Mas, "Oʻzbekiston milliy en-siklopediyasi" dagi makrlalalarning bibliografiyalari va rasmlar tagidagi yozuvlar N. bilan terilgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nontronit

Nontronit (Fransiyadagi Nontron shahri nomidan) — smektitlar (montmorillonit) guruhining qatlamli silikatlar kichik sinfiga mansub mineral, (Fe, Mg)2[Si4Ol0] (OH)2nH2O. Tap-kibi barqaror emas. Izomorf aralash-malar sifatida Al, Mg, Ni, Co, Si, Zn mavjud. Monoklin singoniyada kristallanadi. Tuproksimon va zich (opal koʻrinishida) agregatlar holida uchraydi, ushlab koʻrilganda yogʻsimon. Rangi yashilsimonsariq, qoʻngʻirdan toʻq yashilgacha. Sinishi chigʻanoqsimon. Qattikligi mineralogik shkala boʻyicha 2, zichligi 1700–1900 kg/m3. Sorb-sion xususiyatga ega, suvda koʻpchiydi. N. — turli oʻta asosli otqindi va me-tamorfik togʻ jinslaridagi tarkibida temir boʻlgan silikatlarning nurashidan hosil boʻlgan tipik gipergen mineral. Nikel rudasi tarkibiga kiradi. Qozogʻiston, Rossiya Federatsiyasi, Kuba, Fransiya, Avstraliya va boshqa joylarda konlari bor.

Manbalar 

Minerallar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noosfera

Noosfera (yunoncha: noos — aql-idrok va sphaira — shar) — biosferannng inson aql-idroki hukmronlik qiladigan yangi xrlati. N.da inson biosfera rivojlanishini belgilab beradigan asosiy omil hisoblanadi. N. tushunchasini 1927-yilda fransuz olimlari E. Lerun va P. Teyetyar de Sharden fanga kiritishgan boʻlib, ular N.ni biosfera ustidan hukmronlik qiluvchi, yerni oʻrab olgan aql-idrok kavati deb karashgan. V. I. Vernandskiy 20-asrning 30—90-yillarida N. toʻgʻrisidagi materialistik tushunchani ilgari surdi. Uning fikricha, jamiyatning oʻzaro munosabatlari natijasida paydo boʻlgan biosferaning sifat jihatidan yangi, inson manfaati yoʻlida qayta tashkil etilgan evolyusion xrlatidir. Tibbiyot qonuniyatlarining tafakkur va jamiyatning ijtimoiy-iktisodiy qonuniyatlari bilan uygʻunlashib ketishi N. uchun xos xususiyat hisoblanadi. N.ning ayrim tarkibiy-funksional elementlari jamiyat rivojlanishining hozirgi davridayoq yuzaga kelmoqda. Rivojlanishning umumbashariy muam-molarini hal qilish maqsadida insonlar kuch-qudrati birlashib borgan sari biosferaning N.ga aylanishi ham kuchayib boradi.
Biosferadagi barcha tirik organizmlar yig’indisini 1. Vernadskiy «jonli modda» deb ataydi va uning tarkibiga insoniyatni ham kiritadi. Biosferaning o'zgarishida inson ongi butunlay yangi qudratli omil ekanligini takidlaydi.Aqlli inson o'z taraqqiyotida biosferaning inson tomonidan boshqariladigan yangi sifat holati noosfera (aql,tafakkur qobig'i) ga o'tishi muqarrardir. V.I. Vernadskiyning fikricha noosfera (biosfera rivojining oliy bosqichi) bizning sayyoramizdagi yangi geologik hodisalardir. Inson noosferada birinchi bor yirik geologik kuchga aylanadi.U o'z aqli va mehnati bilan yashash makonini o'zgartiradi va qayta bunyod qiladi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Noradrenalin

Noradrenalin, norepinef rin, arterenol, aminoetanol-pirokatexin — buyrak usti bezi miya moddasi gormoni; nerv sistemasi mediatori (yana qarang Mediatorlar). Kimyoviy tuzilishiga koʻra, katexola-minlarga mansub. N. adrenalin analogi va organizmda uning oʻtmishdoshi hisoblanadi. U, asosan, simpatik nerv sistemasining (qarang Vegetativ nerv sistemasi) adrenergik neyronlaridan ajraladi va mediator vazifasini oʻtaydi. N.ning qondagi miqdori nerv sistemasi holatining (tonusi va reaktivligi) koʻrsatkichi boʻlishi mumkin. N. tibbiyot amaliyotida qon bosimi pasayganda, shok, qon yoʻqotish bilan bogʻliq holatlarda qoʻllanadi. N. sintez yoʻli bilan olinadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Gormonlar
Noraztepa

Noraztepa — arxeologik yodgorlik, istehkomsiz qishloq (X—XII, XV asr). Toshkent shahrining shimoliy qismida (Chuqursoyda) joylashgan.

1969-yil Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti arxeologik ekspeditsiyasi qazish ishlari oʻtkazgan.

Qishloq balandligi 5 m, eni 80 m lik tepalikdan iborat. Qazishmalar natijasida qishloq X asrda vujudga kelganligi va devor bilan oʻralganligi aniqlandi. XI asrda katta yongʻin boʻlishiga qaramay, XIII asr boshiga qadar unda hayot boʻlgan. Binkat atrofidagi boshqa qishloklar singari Noraztepa ham shahar sav-do yoʻli ustida barpo etilgan va shahar atrofidagi obod yerlardan biri sanalgan. XV asrda qishloq harobalari oʻrnida hayot qisman qayta tiklangan.

Manbalar 

    

Arxeologiya
Toshkent tarixi
Qishloqlar
Norak suv ombori

Norak suv ombori - Oʻrta Osiyodagi yirik gidrotexnika inshooti. Tojikiston Respublikasi hududida, Vaxsh daryosida Norak GES toʻgʻoni qurilishi natijasida vujudga kelgan. 1972-yildan suv toʻldirila boshlangan. Energetika-irrigatsiya maqsadlaridagi gid-rouzelning tarkibiy qismi hisoblanadi. Maydoni 98 km², hajmi 10,5 km!, uz. 70 km, eng keng joyi 1 km, oʻrtacha chuq. 107 m, suv ombori sathi 53 m chamasida oʻzgarib turadi. Norak suv omborio. daryo rejimini mavsumiy tartibga soladi. Dasht va choʻllarni oʻzlashtirish hamda 1 mln. ga yaqin yerni sugʻorish imkonini bergan.

Manbalar 

Suv omborlari
Tojikiston
Gidrotexniklar
Norbek baxshi

Norbek baxshi (taxallusi; asl ism-sharifi Qurbonnazarov Abdulla) (1949.9.2, Xiva) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq baxshisi (2000), Xorazm dostonchilik maktabining yirik vakili. Xiva shahridagi "Doston" folkloretnografik ansamblining badiiy rahbari, Ozarbayjon baxshilar uyushmasi aʼzosi (1989). Bola Baxshshshng oʻgʻli va shogirdi, sanʼatkorlik sirlarini yana Komiljon Otaniyozovsgm oʻrgangan. Ilk ijro etgan qoʻshigʻi — "Oshiq Gʻarib va Shohsanam" dostonidan "Ona, men Gʻarib, men Gʻarib". Uning reper-tuarida "Oshiq Gʻarib va Shoxsanam", "Oshiq Mahmud", "Bozirgon", "Xirmondali", "Avazxon", "Kampir", "Qirq ming", "Safar koʻsa" va boshqa bor. Oʻzbekistan, Qozogʻiston, Dogʻiston, Zakavkazye baxshilari koʻrik-tanlovlari gʻolibi. Respublika miqyosida oʻtka-zilgan qator anjumanlar, Navroʻz, Mustaqillik bayramlari, Xiva shaqrining 2500 yillik yubileyi (1997), Jaloliddin Manguberdining 800 yillik yubileyi (1999) va boshqalarning faol ishtirokchisi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Komilbek Norbekov

Komilbek Norbekov (1880–Toshkent–1943) — oʻzbek maʼrifatparvari. Toshkentning maʼrifatli boylaridan Muhammadaminbekning oʻgʻli. Ukasi Karimbek (1882–1970) bilan birga charm ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻygan. Avstriya va Germaniya firmalari bilan teri-charm savdo aloqasini oʻrnatgan. Taraqqiyparvar doʻstlari Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Ubaydulla Xoʻjayev (Asadullaxoʻjayev), Nizomiddin Xoʻjayev, Orifxoʻjaboy Hojinov bilan birga "Imdodiya" ("Hayriya") jamiyati (1909), "Turon" jamiyati va shu nomli truppani tashkil etgan (1914). 1909—1911 yillarda 35 oʻquvchiga moʻljallangan usuli jadid maktabini qurib bergan va oʻquvchilarni iqtisodiy taʼminlagan. 1917–1918 yillardagi ocharchilik davrida aholiga 600 puddan ortiq gʻalla tarqatib, xalqni ochlik azobidan qutqargan. Fayzulla Xoʻjayevni amir aygʻoqchilari taʼqibidan saqlab qolgan, uning amirga qarshi kurashida moddiy yordam bergan. 1919–1924 yillarda "Milliy ittihod" tashkilotining aʼzosi. 1930 va 1935-yillarda siyosiy idora (GPU) tomonidan qatagʻon qilingan. 1989-yilda oqlangan.

Manbalar 

1880-yilda tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Oydin Norboyeva

Oydin Abdulhaqovna Norboyeva (1944.1.2, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1978). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1964). 1964—90 yillar Hamza teatrida, 1990—94 yillar "Ilhom" teatrida aktrisa. "Qonli sarob" (S. Azimov) spektaklidagi Aqiqa uning sahnadagi ilk obrazi. Norboyeva ijodiga chuqur psixologik talqin, tiniq va ravon nutq, qahramonlarini romantik va yorqin boʻyoqlarda noziklik bilan ifodalash xos. Aso-sky rollari: Asal (Ch. Aytmatov, "Sarvqomat dilbarim"), Unsin, Nuri (Oybek, "Qutlugʻ qon"), Kordeliya, Dezdemona (U. Shekspir, "Qirol Lir", "Otello"), Umida (Abdulla Qahhor, "Ayajonlarim"), Sayyora (Uygʻun, "Abu Rayhon Beruniy"), Gerda (Ye. Shvars, "Qor malikasi"), Anvara (Oʻ. Umarbekov, "Qiyomat qarz"), Kamola (R. Tagor, "Gang daryosining qizi"), Masha (L. Tolstoy, "Tirik murda"), Mariya Styuart (F. Shiller, "Mariya Styuart"), Antigona (Sofokl, "Antigona"), Shakuntala (Kalidasa, "Yoʻqolgan uzuk"), Milli (A. Fugort, "Bu yerda odamlar yashaydi"), Norboyeva "Oʻzbekfilm" va "Tojikfilm" ki-nolarida ham oʻziga xos obrazlar yarat-di (Surayyo, "Surayyo"; Nodiya, "26-otilmasin"; Zamira, "Fidoyi"; Xadicha, "Qalbingda quyosh"; Malohat, "Senga intilaman"; Taxmina, "Rustam haqida doston", "Rustam va Suhrob"; Xayri, "Yurak amri bilan" va boshqalar). Videofilmlarda ham suratga tushgan (Xadichabegim, "Bobur" va boshqalar).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1944-yilda tugʻilganlar
1-fevralda tugʻilganlar
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Toshkentda tugʻilganlar
Sapargul Norboyeva

Sapargul Norboyeva (1946.20.1, Yangiariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1967). 1967-yildan Yangiariq tumani Alisher Navoiy nomidagi maktabda, 1968-yildan Pitnak shahridagi 1-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.

Manbalar 

1946-yilda tugʻilganlar
20-yanvarda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Norboʻtabiy madrasasi

Norboʻtabiy madrasasi (Madrasai Mir) — Qoʻqondagi meʼmoriy yodgorlik (18-asr oxiri). Qoʻqon xoni Norboʻtabiy xukmronligi davrida qurilgan. Xalq orasida Madrasai Mir nomi bilan ham yuritiladi. Norboʻtabiy madrasasi chorsu maydoni yaqinida qurilgan. Bir qavatli, hovlili, toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (52x72 m), 4 burchagiga minora-guldastalar ishlangan. Hovli (38x38 m) atrofiga qator ravoqli xujralar joylashgan. Peshtogʻi shim.ga qaragan. Miyonsaroyning 2 ta-rafida peshtoq boʻylab tutashgan gum-bazli masjid va 12 ta derazali (panja-ralar oʻrnatilgan) darsxona mavjud. Norboʻtabiy madrasasi pishiq gʻishtdan qurilgan. Xonalar ichi ganchsuvoq qilingan. Masjidning gumbaz osti sharafasi va mexrobining yulduzsimon bezaklari serhasham koʻrinadi. Eshiklari girih naqshlar bilan bezatilgan, ichki qismida esa oʻymakori islimiy naqsh qoʻllangan. Norboʻtabiy madrasasining tashqi koʻrinishi Buxoro meʼmorlik maktabi uslubiga xosdir.

Ad.:Azimov I., Fargʻona vodiysining arxitektura yodgorliklari, T., 1986.

Tarixi 
Hijriy 1213, milodiy 1798 yilda Qo‘qon hukmdori Norbo‘tabiy ibn Abdurrahmonxon tomonidan qurdirilgan. Sobiq Buljor, hozirgi Yangi Chorsu maydonida joylashgan. Norbo‘tabiyga „amir-al muslimiyn“ unvoni berilgan. Shuning uchun madrasa „Madrasa-i amir-al muslimiyn“ deb nomlangan. Xalq talaffuzida har qanday nomni ixchamlashtirishga intilish bor. Shu bois madrasa nomi talaffuzda ixchamlashib, „Madrasa-i Mir“ degan shaklga keldi. Madrasa nomi rasmiy doiralar va hujjatlarda „Madrasa-i Mir“ deb nomlangan bo‘lsada, xalq ichida „Norbo‘tabiy madrasasi“ tarzida yuritib kelinmoqda. Bosh mudarrislikka Muhammad Yaʼqub Oxund binni Muhammad Xoja Eshoni Sadr hazratlari tayinlanganlar. Hujralar soni — 50; tolibi ilmlar adadi — 114; mudarrislar adadi — 12 nafar.

Meʼmoriy yechimi 
Madrasa binosi tarxi to‘g‘ri to‘rtburchak shaklda bo‘lib, tomonlari 52x72 metrdir. Binoning ulkan, muhtasham peshtoq qismi shimolga qaratilgan. To‘rt burchagiga katta hajmdagi burjlar (minorasimon unsur) qurilgan. Darvozaxona (miyonsaroy)ning g‘arb tomonida madrasa masjidi, sharq tomonida katta darsxona joylashgan. Miyonsaroydan darsxonalar yo‘lagi orqali ichki hovliga kiriladi. Ichki hovli murabbaʼ (kvadrat) shaklida bo‘lib, tomonlari 38x38 metrdir. Ichki hovli qirq hujra bilan o‘rab olingan. Darvozaxona, masjid, katta darsxona tomlari gumbaz uslubida yopilgan. Gumbazlarni arkali ravoqlar ko‘tarib turadi. Gumbazlarning devorga tutashadigan qismlari muqarnas, sharafa uslubida ganch bilan bezatilgan. Masjid mehroblari ganch muqarnaslar bilan ko‘rkam qilingan.
Darvoza va eshiklar qayrog‘och hamda yong‘oq yog‘ochidan tayyorlangan, ularga sayoz o‘yma naqshlar tushirilgan. Naqshlarda pargori va islimiy uslublar uyg‘unligiga erishilgan. Madrasa-i Mir binosi Buxorodagi Ko‘kaldosh, Abdulazizxon, Mir Arab madrasalari binolariga o‘xshab ketadi.
Madrasa 1924 yilgacha faoliyat ko‘rsatadi.

Manbalar 

Muzeylar
Qoʻqon meʼmoriy yodgorliklari
Qoʻqon madrasalari
XVIII asrda qurilgan madrasalar
Norvegiya dengizi

Norvegiya dengizi — Shimoliy Muz okeanining chekka qismida joylashgan dengiz. Skandinaviya yarim orol bilan Shetlend, Farer, Irlandiya, Yan-Mayen, Medvejiy orollari oraligʻida joy olgan. Atlantika okeanidan suv osti tizmasi bilan ajralib turadi. Maydoni  ni tashkil etadi. Eng chuqur joyi 3970 m ga teng. Iliq oqim oʻtganligi sababli, dengiz suvi qishda muzlamaydi. Suvining temperaturasi fevralda 8—12° C ni tashkil etadi. Shoʻrligi 34—35,2°/oo ga teng. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (uning oʻrtacha balandligi 3,3 m gacha boʻladi). Dengiz suvi baliqqa boy.
Asosiy portlari:
 Tronxeym
 Tromsyo
 Narvik

Manbalar 

 

Dengizlar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Norveglar

Norveglar — xalq, Norvegiyaning asosiy aholisi (4,15 mln. kishi). Umumiy soni 5 mln. kishi (1990-yillaroʻrtalari). Norveg tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, lyuteranlar, katoliklar ham bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nordensheld arxipelagi

Nordensheld arxipelagi - Kara dengizining jan.-sharqiy qismidagi orollar (RF). Gʻarbdan sharqqa 93 km choʻzilgan. 5 guruhga boʻlingan 90 oroldan tarkib topgan. Eng shim. va eng yirik oroli Rus o.li boʻlib, uz. 38 km, eni 14 km. Orollar, asosan, otqindi jinslardan tarkib topgan. Nordensheld arxipelagi 20-asrning 30-yillari oʻrganilgan. Nordensheld arxipelagi shved qutbshunosi N. A. Nordensheld (1832— 1901) nomi bilan atalgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Orollar
Nordizm

Nordizm (nem. Nord — shimol) -irkchilik koʻrinishlaridan biri. N. gʻayriilmiy nazariya boʻlib, uning asosida shim. (nord) yoki "ariy" irqi inso-niyatning boshqa irqlaridan ustun ekanligi haqidagi daʼvo yotadi. N. asoschilari fransuz sotsiologlari J.A.Go-bino va J.V.Lapuj hisoblanadi. N. maddoxlari shim. va "german" irklarini teng qoʻygan, german irqini "oliy" irq hisoblab, sivilizatsiyaning barcha yutuqlari uchun insoniyat "oliy" irqdan minnatdor boʻlishi kerak, deb daʼvo qilgan. Germaniya fashizmi na-zariyotchilari N.ni oʻz rasmiy mafku-rasiga aylantirgan edi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nordkap

Nordkap — Norvegiyaning shimoliy sharqiy chekkasidagi burun, Mageryo o.da (71 ° 10’ shahrik. va 25°47’ shq.u.); qirgʻoklari tik qoyalardan iborat, balandligi 300 m dan ziyod. N. — Yevropaning eng mashhur chekka shimoliy burunlaridan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nordon yomgʻirlar

Nordon yomgʻirlar - tarkibida oltingugurt vodorodi, karbonat angidridi boʻlgan yomgʻirlar. Yirik metall-sozlik, kimyo korxonalari, issiqlik elektr stansiyalaridan havoga koʻtarilgan tutun va boshqa gazlar havodagi nam bilan qoʻshilib hosil boʻladi. Jonivorlar, tuproq, oʻsimliklarga zarar keltiradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nordon tof jinslari

Nordon togʻ jinslari - tarki bida kremnezyom juda yuqori (64—78%) boʻlgan magmatik togʻ jinslari. Bu jinslardagi ortiq darajada boʻlgan kremnezyom kristalli kvars koʻrinishida ajralib turadi yoki effuziv togʻ jinslarida asosiy massadagi vulkan shishasi tarkibiga kiradi. Asosiy mi-nerallari: kvars (20—30%), ishqorli dala shpati (25—35%), nordon plagioklaz (20—30%), rangli minerallar (5—15%) va boshqa Nordon tof jinslarij.ni kelib chiqishiga qarab plutonik yoki vulkanik sinfga ajratadilar (yana qarang Magmatik togʻ jinslari).

Manbalar 

 

Petrologiya
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Abduhakim Norjigitov

Norjigitov Abduhakim (1936.16.1, Dashtobod shahrida tug'ilgan.) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965— 1977 yillarda Dashtobod shahridagi 25-maktabda fizika oʻqituvchisi, direktor oʻrinbosari, direktor. 1977-yildan Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutining Yangiyer filialida tayyorlov boʻlimi mudiri, 1979-yildan Zomin tumani 2- maktablararo oʻqituvchi, kombinati direktori, 1989—2002-yillarda Zomin tumanidagi 39-maktabda oʻqituvchi. Ish faoliyati davomida zamon talabi darajasidagi fizika va agrofizika kabinetlar, fizika-matematika, chuqur oʻrganiladigan sinflar tashkil etdi, tabaqalashtirilgan test usulini qoʻlladi va ommalashtirdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1936-yilda tugʻilganlar
16-yanvarda tugʻilganlar
Norilsk

Norilsk — Rossiya Federatsiyasining Krasnoyarsk oʻlkasidagi shahar (1953-yildan). Dunyoda eng shimoliy shaharlardan biri (Shim. Qutbiy doyra orqasida joylashgan). Temir yoʻl stansiyasi (temir yoʻl orqali Yeniseydagi Dudinka porti bilan boglangan). Axrlisi 151,2 ming kishi (1998). 1935-yilda konchilik-metallurgiya kombinati qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Rangli metallurgiya markazi. Nikel, kobalt, mis va boshqa rudalar qazib olinadi va qay-ta ishlanadi; toshkoʻmir qazib olinadi. Metallsozlik va qurilish materi-allari sanoati korxonalari ishlab turibdi. Messoyaxa-Norilsk gaz quvuri oʻtkazilgan. Chekka Shimol qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti, teatr, suratlar galereyasi bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Rossiya shaharlari
Norim-norim

Norim-norim (fors. — anor soʻzidan) — Xorazmda keng tarqalgan kuy va anʼanaviy erkaklar raqsi. Xalqbayramlari va turli tomoshalarda xalq cholgʻu ansambli joʻrligida ijro etiladi, koʻpincha qayroq ham joʻr boʻladi. Ijrochilar (2—4 erkak) qarama-qarshi turib raqsga tushadi. Raqs ikki qismdan iborat. Birinchisi tantanavor tarzda toʻrt chorakli (4/4) usulda ijro etiladi, asosan, qoʻllar roʻbaroʻ holda tutilib, yuqoridan pastga, pastdan yuqoriga harakat qiladi. Ikkinchisi shoʻx va ildam ufar (6/8) usulida oyoq va butun gavda harakati bilan ijro etiladi. Norim-norim va ufarisining ashula va-riantlari mavjud. Oʻzbek bastakor va kompozitorlari oʻz asarlari (Mas, S.Yudakovning "Xorazmcha bayramona yurish" uvertyurasi va boshqalar)da Norim-norim kuy va usullaridan foydalanganlar.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Norin (shahar)

Norin — Qirgʻizistonning Norin viloyatidagi shahar (1927-yildan), viloyat markazi. Norin soyligida, Norin daryosi (Sirdaryo havzasi) boʻyida, balandligi 2000 m dan ortiq boʻlgan Olamushuk tizmasi etaklarida; Ribachye temir yoʻl stansiyasidan 180 km janubda. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 44,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari).

Kashqardan Chuy vodiysiga oʻtadigan savdo yoʻli ustida istehkom punkti sifatida vujudga kelgan. Mexanika zavodi, tikuvchilik fabrikasi, goʻsht kombinati, pedagogika va tibbiyot bilim yurtlari, Tyanshan musiqali drama teatri bor. Shahar 1867-yilda bunyod etilgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Qirgʻiziston shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Mavluda Norinova

Mavluda Hakimovna Norinova (1949.15.4, Yangiqoʻrgʻon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Yangiqoʻrgʻon tumanidagi 54-maktabda oʻqituvchi, 1973-yildan 81-maktabda oʻquv boʻlim mudiri, 1984—2000-yillarda Chortoq tumanidagi 27-maktabda direktor. Ish faoliyati davomida noanʼanaviy dars usullarini qoʻllagan, pedagogik-psixologik tadqiqot materiallarini amaliyotga toʻliq joriy qilishga erishgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1949-yilda tugʻilganlar
15-aprelda tugʻilganlar
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Norintov

Norintov — Ichki Tyanshandagi togʻ tizmasi. Qirgʻizistonda, Otboshi daryo vodiysi bilan Norin daryosi vodiysi orasida kenglik boʻyicha 145 km ga choʻzilgan. U gʻarbda Otboshi daryosi orqali Qoratov va Boybichatovdan, sharqda Jaldjar (Otboshining irmogʻi) daryosi orqali Barkoldoy togʻidan ajralib turadi. N.ning janubida Otboshi, shimolida Nura va Jetimtov joylashgan. N. baland togʻ hisoblanib ayrim choʻqqilari 4500 m dan ziyod. Tizmaning oʻq qismi ohaktosh va metamorfik slanets, granitlardan tashkil topganligi tu-fayli qoyali, qirrali boʻlib, kichik muzliklar va doimiy qorlar bilan qoplangan. Qishi sovuq, davomli, yozi sal-qin va qisqa. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 18, —20°, iyulniki quyi qismida 15—17°, eng baland qismida 0° atrofida. Yillik yogʻin 200–400 mm. Shimoliy yon bagʻri Norin vodiysiga tik tushgan. Janubiy yon bagʻri qiya, jarlar bilan oʻyilgan. Asosan, togʻ-oʻtloq, togʻ-dasht land-shafti mavjud boʻlib, baʼzi nam koʻproq boʻlgan qismlarida tyanshan qoraqaragʻayi oʻsadi. Tik yon bagʻirlari qoya va qurum toshlardan iborat.

Manbalar 

 

Togʻlar
Qirgʻiziston geografiyasi
Tyan-Shan
Norkalar

Norkalar — suvsarsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchilar. Tanasi xipcha, choʻziq, oyoqlari kalta, barmoqlarida suzgich pardalari bor. Yungi kalin, yaltiroq, kulrang tusli. 2 turi bor. Yevropa norkasi Yevropa va jan.-gʻarbiy Sibirda yashaydi. Uzunligi 45 sm gacha, dumi 20 sm gacha. Noyob, yoʻqolib borayotgan tur. Kuril o.da ik/shmlashtirilgan. Amerika norkasi Shimoliy Ame-rikadatarqalgan; uz. 54 sm gacha. Koʻpchilik mamlakatlarda, jumladan, Oʻzbe-kistonda iqlimlashtirilgan; Yevropa norkasini asta-sekin siqib chiqarmoqda. Amerika norkasi oʻrmonlar yaqinidagi muzlamaydigan daryolar, koʻllar va botqoqliklar yaqinida uyada yashaydi. Poligam. Boʻgʻozlik davri 36— 80 kun, 1—9 ta, baʼzan 16 tagacha bola tugʻadi. Laktatsiyasi 2—2,5 oy. Mayda sut emizuvchilar va baliqlar bilan oziqlanadi. N. moʻynasi uchun ovlanadi. Amerika norkasi moʻynachilik fermalarida boqiladi. Seleksiya orqali Amerika norkasining har xil rangli moʻyna beradigan zotlari chikarilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Sutemizuvchilar
Normal taqsimot

Normal taqsimot - ehtimollar nazariyasidagi muhim taqsimotlardan biri boʻlgan tasodifiy miqdorlar taqsimoti (a — ixtiyoriy haqiqiy son, a>0). Normal taqsimot (1) ga boʻysungan % tasodifiy miqdorning oʻrta qiymati a ga, dispersiyasi a2 ga teng boʻladi: M2; = a, Dt, = a2. Normal taqsimot x = a nuqtaga nisbatan simmetriyaga ega. Oʻzaro bogʻliq boʻlmagan i;,, i;2, ..., !;„ ning taqsimoti (juda keng shartlarda) Normal taqsimotga yaqin boʻlishi isbotlangan (qarang Limit teoremalar). Biror tasodifiy miqdorni katta sondagi oʻzaro bogʻliqmas sabablarning natijasi deb qarash tatbiqlarda koʻp uchraganligi uchun Normal taqsimot ehtimollar nazariyasi va tabiatshunoslikda katta ahamiyatga ega. Normal taqsimotning vujudga kelishiga klassik namunalar K. Gauss (kuzatish xatolari taqsimoti qonuni) va J. Maksvell (molekulalar tezliklari taqsimoti qonuni) ga tegishli.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Normal (geometriya)

Normal (lotincha normalis — toʻgʻri) — egri chiziqning biror nuqtasiga oʻtkazilgan urinmaga (yoki sirtning urinma tekisligi ga) tiktoʻgʻri chiziq. Tekislikda Gʻ(x,u) = 0 tenglama bilan berilgan (L) tekis egri chiziqning M(x0, u0) nuqtasidagi Nm MN toʻgʻri chiziqdan iborat (rasm). Fazoviy egri chiziqning har bir nuq-tasidan cheksiz koʻp N.lar oʻtadi; ular urinmaga tik boʻlgan N. tekislikni tashkil qiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Normandiya

Normandiya (Normandie) — Fransiyaning shimoli-gʻarbidagi, asosan, Normandiya yarim oroldagi tarixiy viloyat. Kalvados, Mansh, Er, Dengizboʻyi Senasi, Orn departamentlaridan tarkib topgan. Maydoni 29,9 ming km². Aholisi 3,1 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ikki iqtisodiy rayonga — Yuqori N. va Quyi N.ga boʻlingan. Asosiy shaharlari — Ruan, Kan. "N." nomi ushbu hududni 10-asrning 1-yarmidabosibolgan normannlarsan olingan. 10—13-asr boshida N. — gersoglik, Angliyani Normandiya, bosib olgach (1066-yil) — ingliz qirollari mulki. 1202—04 yillarda N.ni Fransiya qaytarib olgan; 1790-yilgacha viloyat maqomida boʻlgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Normandiya-neman

"NORMANDIYA-NEMAN" - Ikkinchi jahon urushi davrida Fransiyani fashistlar okkupatsiyasidan xalos qilish harakati — "Kurashayotgan Fransiya" qiruvchi aviatsiyasi polkining nomi. 1943—45 yillarda sovet-german frontida harakat qilgan. Polk uchuvchilari nemislarning 280 ga yaqin samolyotini yoʻq qilib, 80 tasini shikastlaganlar. 1944-noyabrda Litvani ozod qilishdagi janglarda va Neman daryosini kechib oʻtishda oʻrnak koʻrsatganliklari uchun polk-ka "Neman" faxriy nomi berilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Normann nazariyasi

Normann nazariyasi - Rossiya va boshqa xorijiy tarixshunosligidagi oqim. Uningtarafdorlari normannlar (varyaglar) kad. Rusdagi davlatga asos solishgan deb hisoblaydilar. 18-asr 2-choragida G.Z.Bayer, G.F.Miller va boshqa tomonidan ishlab chiqilgan. Normann nazariyasini M.V.Lomonosov, D.I.Ilovayskiy, S.A.Gedeonov va boshqa rad etishgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Normannlar

Normannlar (skandinavcha northman — shimol odami) — Skandinaviya yarim orolda yashagan va Yevropa mamlakatlariga bosqinchilik yurishlari (8— 11-asrlar) uyushtirgan xalqlar; Gʻarbiy Yevropada shu nom bilan mashhur boʻlishgan. Skandinaviyaning oʻzida yurish qatnashchilarini vikinglar, Rusda esa varyaglar deb atashgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Normat qiziq sulolasi

Normat qiziq sulolasi - qoʻqonlik qiziqchilar. 1) Normat qiziq (laqabi Mulla, Ogʻzi katta, 1849 — Qoʻqon — 1919) — Zokirjon qiziqchinint toʻdasida katta qiziqchilardan taʼlim olib, ish boshlagan. Tuda bilan birga Fargʻona vodiysi boʻylab va Sharqiy Turkistonda tomosha koʻrsatgan. Zokirjon qiziq vafotidan keyin Qoʻqonga qaytib oʻz toʻdasini tuzgan. Toʻdada uning rahbarligida Roʻzi gov, Ismoil xoʻroz, Loʻm-loʻm Mamajon (Muhammad Kunduzov), Azim bola, Boymat qiziq, Shomat qiziq kabi kulgu ustalari ijod qilishgan. Normat qiziq ularga ham ustozlik, ham kor-farmonlik qilgan. Katta qiziklarning "Hoji kampir", "Qalandarlar", "Attorlik", "Bola oʻqitish", "Mudarris", "Mamayusuf", "Ketmon tilash", "Yogʻoch polvon" kabi anʼanaviy komediyalarini yangi sharoitlarga moslab tiklagan, ijro etgan. U 360 ta qiziqchilik to-moshasini bilgan va bir yil davomida har kuni yangi tomosha koʻrsatish imkoniyatiga ega boʻlgan ekan.

2) Poʻlatjon qiziq (1907 — Qoʻqon — 1960) — Normat qiziqning oʻgʻli. Otasining va u rahbarlik qilgan qiziqchilar toʻdasining tomoshalarini kuzatgan, oʻzlashtirgan, otasi uning qiziqchi boʻlishiga monelik qilishiga qaramay nihoyatda iqtidorli qiziqchi boʻlib yetishadi. Hamid ogʻiz, Komilqori qiziq Qulijonov bilan qamkorlikda qiziqchilik qilgan. 30-yillarda Aʼzam qiziq toʻdasida, urush yillari va keyin Aka Buxor toʻdasida faoliyat koʻrsatgan. "Afgʻon tabib", "Oʻlik sotdi", "Hammol", "Bedana oʻyini" kabi komediyalarda oʻynagan, hamtoʻdalari bilan lapar, askiya aytishgan. Toshkentda (1932, 1937), Moskvada (1937) oʻtgan dekada va koʻriklarda qatnashgan. "Saodatxon" nomli yangi ogʻzaki komediyaning yaratilishi va ijrosida Poʻlatjon qiziqning xizmati katta. 3) Joʻraxon askiya Poʻlatov (1934.10.6, Qoʻqon)— qiziqchi, askiyachi. Poʻlatjon qiziqning oʻgʻli. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1999). Bolaligida otasi va boshqa qiziqchilar ijodini kuzatgan, cholgʻular (dutor, tanbur, rubob, doira) chalishni, ashula aytishni oʻrgangan. "Mamayusuf", "Toʻn oʻgʻrisi", "Saodatxon" kabi komediyalarni ijro etishda qatnashgan. Kulgi sanʼatida oʻz yoʻli, oʻz uslubini topishga intilib, musiqiy qiziqchilik bilan shugʻullangan; mashhur ashulachilarga muqallidlar yaratgan. Hayotdan olingan kulgili voqealar, antiqa voqeahodisalar asosida kulki-hikoya va latifalar toʻqib tomoshabinni kuldi-rib kelgan. Qiziqchilikda Muhiddin qiziq Darveshov bilan tortishgan. Ayniqsa, mustaqillikdan soʻng askiya sanʼatida katta yutuklarga erishdi. U andijonlik Hasanboy Sultonov, margʻilonlik Mamasiddiq Shirayev, Hoshimjon Hakimov, qoʻqonlik Yoʻldoshxon Nosirov, Neʼmatjon Toshmatov bilan birga Navroʻz va Mustaqillik bayramlari tomoshalarida faol qatnashib kelmoqda. Qiziqchi va askiyachi sifatida soʻzning mazmunli, tagdor, oʻynoqi, jozibador boʻlishiga, ravon va dona-dona jaranglashiga intiladi. U shuningdek, Hamza nomidagi Qoʻqon musiqali drama teatrining aktyori hamdir.

Muhsin Qodirov.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Sulolalar
Ronald George Wreyford Norrish

Ronald George Wreyford Norrish (1897.9.1, Kembrij — 1978.7.6) — ingliz fizik-kimyogari. Kembrij universiteti professor (1937-yildan). Asosiy ilmiy ishlari oʻta tezkor kimyoviy reaksiyalarni impuls usullari bilan tadqiq qilishga oid. Yorugʻlik nuri taʼsirida ketonlarning parchalanishini (Norrish reaksiyasi) topgan (1936—38). J.Porter bilan hamkorlikda impulsli fotolizning birinchi qurilmasini yasagan (1950). Benzinga tetraetil qoʻrgʻoshin qoʻshilganda peroksidlar — spontan yonish markazlarining qaytarilishi natijasida detonatsiyaning yoʻqolishini aniklagan. Nobel mukofoti laureati (1967, J.Porter va Manfred Eigen bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1897-yilda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
9-yanvarda tugʻilganlar
7-iyunda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Douglass North

Douglass North (1920.5.11, Kembrij, Massachusets shtati — 2015.23.11, Benzonia, Michigan shtati) — amerikalik iqtisodchi. Sietl (1960—83) va Sent-Luisdagi Vashington universiteti professor (1983-yildan). N. Yevropa va AQSH iqtisodiy rivojlanishida institutsional omillarning ahamiyatini tadqiq etgan. Institutsional tuzilmalarning iqtisodiy bi-timlar va harajatlar tavsifini belgilab berishini, alohida xoʻjalik subʼyektlarining iqtisodiy faoliyatga kirishish imkoniyatlari va afzalliklari masalalarini asoslab berdi. Tarixiy hodisalarni oʻrganishda iqtisodiy nazariya va miqdoriy usullarni qoʻllash boʻyicha tadqiqotlari muhim oʻrin tutadi. Nobel mukofoti laureati (1993; Robert Fogel bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar
1920-yilda tugʻilganlar
2015-yilda vafot etganlar
5-noyabrda tugʻilganlar
23-noyabrda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
John Howard Northrop

John Howard Northrop (1891.5.6, Yonkers, Nyu-York shtati — 1987.27.5) — amerikalik biokimyogar olim. Kaliforniya universiteti professor (1949-yildan). Ilmiy ishlari fermentativ reaksiyalar kinetikasi va mexanizmi hamda fermentlar xossalarini oʻrganishga oid. Ilk bor sof kristall holdagi pepsin enzimi (1930), tripsin (1932) va boshqalarni, shuningdek, difteriyaga qarshi antitoksinni (1941) ajratib olgan. Nobel mukofoti laureati (1946, U.M.Stenli bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1891-yilda tugʻilganlar
1987-yilda vafot etganlar
5-iyunda tugʻilganlar
27-mayda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Noruda foydali qazilmalar

NORUDA (NOMETALL) FOYDALI QAZILMALAR — sanoat va qurilishda tabiiy holatda yoki turli xil ishlov berilgandan keyin foydalaniladigan, shuningdek, ulardan nometall elementlarni yoki ularning birikmalari ajratib olinadigan yonmaydigan qattiq togʻ jinslari yoki minerallar. Ulardan kompleks foydalanish mumkin. Noruda foydali qazilmalarq. turi yuzdan ziyod. Qazib olish va ulardan foydalanish boʻyicha eng muhim xom ashyolar qatorida turadi. Noruda foydali qazilmalarq.ning hozirga qadar sistemalashtirilgan yagona tasnifi yoʻq. Odatda foydalanish sohasiga qarab 4 guruhga boʻladilar: konchilik-kimyo hom ashyosi — apatit, galit, tugʻma oltingugurt, oltingugurt kolchedani, barit, tabiiy tuz va boshqa (bularning aksariyatidan mineral oʻgʻit ishlab chikariladi); konchilik-metallurgiya xom ashyosi — oʻtga chidamli materiallar ishlab chiqarish, flyus si-fatida ishlatiluvchi qoliplash materiallari (gil va qumlar); qurilish materiallari — noruda qurilish ma-teriallari, keramika va shisha xom ashyosi, bogʻlovchi materiallar uchun xom ashyo, mineral boʻyoklar, issiklik va shovqin oʻtkazmaydigan materiallar; nometall ruda xom ashyosi — texnik kristallar (olmos, pyezokvars, Islandiya shpati, muskovit, agat va boshqalar), qimmatbaho va zebu ziynat buyumlari yasashda ishlatiladigan toshlar (zargarlik olmosi, zumrad, yoqut, topaz, malaxit, feruza, kahrabo va boshqalar); bu toifaga yana, odatda, asbest, talk, grafit, korund, najdakni ham kiritadilar. Texnika taraqqiyoti jarayonida Noruda foydali qazilmalarq. tarkibiga tobora yangi togʻ jinslari va minerallar qoʻshilib bormoqda.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Minerallar
Noruda qurilish materiallari sanoati

Noruda qurilish materiallari sanoati — q. Kurilish materiallari sanoati.

Manbalar 

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Norfolk

Norfolk — AQShning shim.-sharkiy qismidagi shahar. Atlantika okeani sohilida, Virginiya shtatida. Aholisi 234,4 ming kishi (2000). Xempton-Rode qoʻltigʻi sohilidagi port. Kemasozlik (jumladan, harbiy kemalar), neftni kayta ishlash, tayyor qismlardan avtomobil yigish, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Harbiy dengiz bazasi. Shaharga 1688-yilda asos solingan.

Manbalar

Alifbo boʻyicha aholi punktlari         Virginia shaharlari
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi