Perlis

Perlis,  ( Shimoliy Malayziya : Peghelih deb ataladi ), bu hudud Perlis Indera Kayangan nomi bilan ham mashhur, hududi va aholisi boʻyicha Malayziyadagi eng kichik shtati hisoblanadi . Malayziya yarim orolining shimoli-g'arbiy sohilida joylashgan bo'lib, u shimolda Tailandning Satun va Songxla ma'muriy birliklari va janubda Malayziyaning Kedah shtati bilan chegaradoshdir. U taycha Palit deb atalgan (    ) siamlar tomonidan ularning ta'siri ostida boʻlgan. 2010 yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra Perlisning aholisi 227 025 kishidan iborat ekanligi aniqlandi.

Perlis poytaxti - Kangar hisoblanib, qirollik poytaxti  esa Araudir . Yana bir muhim shaharlardan biri - Malayziya-Tailand chegarasida joylashgan Padang Besar  nomli hudud(o'zbek tilida Katta Maydon degan ma'noni anglatadi)va Langkaviga boradigan parom shahri Kuala Perlisdir. Asosiy port va parom terminali kichik Kuala Perlis qishlog'ida joylashgan bo'lib, asosan Langkavi oroliga bog'langan. So'nggi paytlarda rivojlangan yana bir muhim hudud bu Kurong Anai  hududi,ya'ni Kurong Anai tumanidagi Pauh Putra bo'lib, unda Malayziya Perlis universiteti va Politexnik Syed Sirajuddinning asosiy  universiteti joylashgan. Perlisning Sungai Batu Pahatda mashhur ilon fermasi va tadqiqot markazi mavjud. Perlis davlat bog'i va Gua Kelam mashhur sayyohlik joylaridan biri hisoblanadi.

Etimologiya 
Perlis nomi qanday paydo boʻlganligi noma'lum. Ammo bir nechta farazlar ham mavjud:

 Malayziyalik tarixchi Mohd Yusuf bin Odilning so'zlariga ko'ra, bu nom Tailand tilidagi "Phrao Loi" ( Janubiy Tailand : hảlḥḥḢ) iborasidan kelib chiqqan bo'lib, kelapa hanyut (qirg'oqda yuvilgan hindiston yong'og'i) degan ma'noni anglatadi, chunki Kuala yong'og'ida ko'plab kokoslar topilgan. . Bu ibora mahalliy aholi tomonidan "pereleh" yoki Perlis kabi eshitilmaguncha qisqartirilgan.
 Shuningdek, Perlis malay tilidagi "peroleh" (olish) so'zining qisqartirilgan shakli bo'lishi mumkin, chunki davlat Kedadan "sovg'a" boʻlgan, chunki u o'z-o'zidan davlat bo'lgunga qadar Kedaning bir qismi boʻlgan.
 Perlis-samoviy hislar mamlakati:Suveren davlatning tashkil topish tarixi kitobining muallafi  Ahmad Ismoilga fikriga ko'ra, bu nom xuddi shu nomdagi daraxtdan kelib chiqqan bo'lib, u yo'q bo'lib ketgan bo'lishi mumkin.
 Ba'zi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bu nom shimoliy malay tilidagi "perelus" so'zidan kelib chiqqan bo'lib, taxminan "yoriqga tushgan oyoq" degan ma'noni anglatadi, chunki Perlisda keng er loyga to'lgan va odamlarning oyoqlari loyga botib ketishi mumkin. .
 Qo'shimcha takliflar orasida kimningdir nomini berish yoki fransuzcha " perlit " so'zidan olingan bo'lib, Sungei Perlis yaqinidagi ulkan tosh tufayli "tosh" degan ma'noni anglatadi.

Faxriy Indera Kayangan nomi Sultoni Syed Hussin Jamalullail tomonidan ( u 1843 yildan 1873 yilgacha Perlisni boshqargan) Indera Kayangan II qirollik shahridan keyin (1797 yildan 1813 yilgacha) berilgan, u hozir Kuala Perlis hududida joylashgan Kampung Langgar, Kayangda o'sgan. . Biroq, bu epitet 2015 yilda Sukton Syed Sirajuddin Putra Jamalullail tavsiyasiga qaraganda kamroq mashhur bo'lib ketdi,uning so'zlariga ko'ra, shtat konstitutsiyasida rasmiy ism ko'rsatilgan va bu nom to'laqonli mos keladi va otasi umuman hech qanday uzun epitetlarsiz imzolagan "bu bilan bog'liq. xudolar yoki har qanday "dorul"

Tarix 

Perlis dastlab Kedah hududining bir qismi edi, garchi u vaqti-vaqti bilan Siam yoki Ache tomonidan hukmronlik qilgan bo'lsa ham.Perlis tarixan Kedah qirolligidagi muhim hudud boʻlgan. Kedah sultoni Muhyiddin Kota Senani poytaxt shahar qildi, sulton Diauddin II esa Indera Kayanganni shahrini poytaxt qildi. Keda sultoni Diauddin II faxriy unvoni  ya'ni Perlis va Kedalik Yosh Sulton unvoniga ega, bu unvon Birlashgan Qirollikdagi Uels shahzodasi unvoniga oʻxshash edi. Keda sultoni sifatida u Jorj Leyt bilan Velesli viloyatini Penangga berish to'g'risidagi shartnomani boshqargan. U Perlis va Kedalik Raja Muda unvoniga sazovor boʻlgan. Bu fakt Perlisning Keda sultonligidagi alohida hudud ekanligini ko'rsatdi.

Sultan Diauddin bo'lajak Perlis birinchi Rajasining otasi Sayid Horun Jamalullaylni qizi Sofia xonim bikan turmush qurish uchun t'y sovg'asi sifatida Arau boshlig'i etib tayinlanadi. Sayid Horunning avlodi oxir-oqibat gubernator o'rinbosari (1839) va Perlis qirolli bo'ladi.

1821-yilda siamliklar Kedani zabt etgandan so'ng, inglizlar Perak manfaatlariga tahdid solayotganini his qildilar va shu sabablil 1826 yilda Bruney va Lov shartnomalari bilan ikki Malay davlati  orasida kelishuv bo'ldi. Bu esa ularning nominal hukmdori Siam o'rtasidagi munosabatlarni rasmiylashtirishga olib keldi. Bruney shartnomasida surgun qilingan Kedah sultoni Ahmad Tojuddin o'z taxtiga tiklanmadi. Sulton Ahmad va uning qurolli tarafdorlari o'n ikki yil davomida (1830-1842) uning tiklanishi uchun Perang Musuh Bisik nomi bilan tanilgan bir qator urushlarda qatnashdilar.

1842 yilda sulton nihoyat siam shartlarini qabul qilishga rozi bo'ldi va Kedah taxtiga qayta tiklandi. Biroq, Siam Perlisni to'g'ridan-to'g'ri Bangkokning vassali ya'ni viloyati bo'ldi va alohida knyazlikka ajratildi. Siamliklar Sulton Long Krokni Perlisdagi Siam gubernatori, Sayid (yoki Sayyid) Husayn Jamolullaylni gubernator o'rinbosari etib tayinladilar. Nihoyat, 1843-yil 20-mayda siamliklar Perlisning birinchi sultoni boʻlgan Hadrami ya'ni Arab sayyidi muhojirining otasi tomonidan nabirasi va Kedah sultonining ona tomonidan nabirasi boʻlgan Sayyid Husayn Jamalulailni qildi. Bu  voqea Perlisni suveren davlatga aylantirdi. Uning avlodlari hali ham Perlisni boshqaradi deya kelishildi lekin sultonlar o'rniga rajalar sifatida.

1897-yilda Kedah bosh vaziri Van Mat Saman boshchiligidagi Perlis suverenitetini tugatish uchun harakat boshladi, chunki Kubang Pasu qirolligi Kedah tojiga qaytarildi. Bir nechta keskin vaziyatlar va bahslardan so'ng Siam qiroli  boʻlgan Chulalongkorn Perlis tarafini oldi. Ammo bu bilan muzokaralar tugamadi.Perlis, shuningdek, 1900-yillarga qadar Setul shtati bilan bir nechta tortishuvlarga duch keldi.

Kedahda boʻlgani kabi, 1909 yildagi Angliya-Siam shartnomasi tufayli Siam o'zining janubiy Malayziya davlatlari jumladan  Kelantan Terenganu va Monton Siburi ( Kedah, Perlis va Satun (Tailand bilan qolgan)Buyuk Britaniyaga topshirishga majbur qildi. Britaniyaliklar Perlis qirollik poytaxti Arauda Rezident o'rnatdilar. Perlis Ikkinchi Jahon urushida Siamning Yaponiya bilan ittifoqi mavjud edi,shu tufayli mukofot sifatida Siamga qaytarildi, ammo bu qisqa hodisa Yaponiyaning taslim bo'lishi bilan yakunlandi. Ikkinchi jahon urushidan keyin Perlis Britaniya hukmronligiga qaytarildi.Va Malayya Ittifoqining bir qismiga aylandi, keyin 1957-yilda Malaya Federatsiyasi va nihoyat, 1963 yilda Malayziya .

2000-yildan beri Sulton yoki monarx Sulton Syed Sirajuddin bo'lib kelgan. U 2001-yil 13-dekabrdan 2006-yil 12-dekabrgacha Malayziyaning Muhtaram Qirol edi Sulton Sayed Fayzuddin Putra, Sulton Sayid Sirajuddin Qirol boʻlgan besh yillik davrda Perlisning regenti edi. Bosh ijrochi direktor ya'ni Menteri Besar hozirda Barisan Nasionaldan  Azlan Man hisoblanadi.

Perlis  davlatining Gerbi  nafaqat qirollikning boyligini balki,xalqning asosiy iqtisodiy faoliyatini ko'rsatadigan mustahkam yashil gulchambardan iborat.

Gerb markazidagi qalqon xalq g‘ururini ifodalaydi. Qalqon ichida javiy (ya'ni arab tilida yozilgan yozuv)da yozilgan "Perlis" nomini o'rab turgan oltin guruchli halqa bor.

Perlisni Sulton Jamolullayli xonadoni boshqaradi. Hukmdori "Sulton" boʻlgan boshqa Malayziya monarxiya davlatlaridan bor .Shuningdek, bulardan farqli o'laroq, Perlis hukmdori "Raja" deb ataladi.

Shtatda qonun chiqaruvchi hokimiyatni Perlis shtati qonun chiqaruvchi assambleyasi amalga oshiradi, bir palatali palatali hisoblanib, unda barcha 15 o'rin bir mandatli saylov okruglaridan saylanadi. 2022-yilgi shtat saylovlar bo'lib o'tdi.Shundan so'ng Malayziya Islomiy partiyasi boshchiligidagi Milliy partiyalar qatori koalitsiyasi assambleyadagi 15 o'rindan 9 tasini egallaydi.

Raja Menteri Besar (ya'ni Bosh vazir malay tilida bu so'zga muqobil Perdana Menteri ham ishlatilinadi) va Ijroiya kengashini (vazirlar mahkamasiga o'xshash palata) tayinlaydi. Umuman olganda, bosh vazir qonun chiqaruvchi assambleyaning a'zosi bo'lib, majlisda ko'pchilikni tashkil qiladi. Rajaning tayinlash vakolatlari 2008 yilgi umumiy saylovlardan keyin shtatdagi qisqa konstitutsiyaviy inqirozning markazida edi. Raja milliy koalitsiyani boshqargan Bosh vazir Abdulla Badaviyga qaramay, amaldagi Shahidan Kassimni lavozimida davom ettirish uchun nomzod qilib ko'rsatganiga qaramay, Milliy partiyalar assambleyasi Md Isa Sabuni bosh vazir etib tayinlashga harakat qildi. Va natijada Raja g'alaba qozondi va Md Isoga qasamyod qildi, u to'liq muddat bosh vazir lavozimida ishlashni davom ettirdi.

Arau, Kangar va Padang Besar shtatlari  saylov okruglari uchun federal Vakillar palatasining uchta a'zosini saylaydi . 2022-yilgi umumiy saylovdan so'ng barcha uchta o'rinni Milliy Ittifoq egallaydi.

Shuningdek,shtatda ikkita federal senator ham bor.Boshqa barcha shtatlar singari, senatorlar to'g'ridan-to'g'ri saylanmaydi.Balki shtat qonun chiqaruvchi assambleyasining ovoz berish yo'li bilan tayinlanadi.

Perlis Malayziyadagi hududi boʻyicha eng kichik shtat hisoblanib,maʼmuriy tumanlarga yoki viloyatlarga boʻlinmaydi. Shunga qaramay, u hali ham bir nechta muqim shaharchalarga(kommunalarga) bo'lingan, xususan:

 Abi
 Arau
 Beseri
 Chuping
 Jejaviy
 Kaki Bukit
 Kayang
 Kechor
 Kuala Perlis
 Kurong Anai
 Kurong Batang
 Ngulang
 Oran
 Padang Pauh
 Paya
 Padang Siding
 Sanglang
 Sena
 Seriab
 Sungai Adam
 Titi Tinggi ( Padang Besar )
 Utan Aji; va
 Vang Bintong

Demografiya 

Perlisda 2000-yil uchun etnik tarkib: malaylar  (174805 yoki 79,74%), xitoylar (21058 yoki 9,6%), hindlar (2658 yoki 1,21%) va boshqalar millat vakillari (20690 yoki 9,45%) edi.2010-yil holatiga ko'ra Perlis aholisining 87,9% musulmonlar, 10,0% buddistlar , 0,8% hindu, 0,6% nasroniy din vakillari, 0,2% taoist yoki xitoy diniga e'tiqod qiluvchilar, 0,2% dinsizlar, 0,2% noma'lum / yo'q va 0,1% boshqa dindoshlar. dinlar.

Malayziya konstitutsiyasida musulmon boʻlgan, muntazam ravishda malay tilida gapiradigan, malay urf-odatlariga amal qiladigan va Bruney, Malayziya va Singapurda yashagan yoki ota-bobolari boʻlgan malaylarni hisobga olgan holda "malay"ni burch,majburiyat va huquqlarini qat'iy belgilaydi. 2010-yilgi aholini ro'yxatga olish statistikasi shuni ko'rsatadiki, Xitoy aholisining 83,6 foizi buddist deb tan olingan va shuningdek ko'p sonli tarafdorlar daoizm (3,4%) va nasroniylik (11,1%), Penang kabi hududlarda kichik Xui-musulmon aholisi yashayotgani ma'lum boʻlgan. Hindiston aholisining aksariyati hinduizmga (86,2%) ergashadi,bundan tashqari xristianlar (6,0%) yoki musulmonlar (4,1%). Xristianlik malay bo'lmagan bumiputera (bumiputera malayziyaning tub aholisi)jamoasining asosiy dinidir (46,5%), qo'shimcha ravishda 40,4% musulmonlar sifatida tanilgan.

Tillar 
Perlis aholisining aksariyati Kedah tilida ya'ni Malay tilining pastki dialekti boʻlgan Perlis Malay tilida gaplashadi,Ammo boshqa tillar singari, qo'shni Kedah bilan solishtirganda o'ziga xos xususiyatlarga ega. Bundan tashqari, xokkien, mandarin, ingliz, tamil, malayalam tillari mavjud.Shuningdek, bu yerda  janubiy tailand tillarida so'zlashuvchilarham bor, asosan, etnik malayziyalik siamlar ham bor. Biroq, etnik kelib chiqishidan qat'i nazar, ko'p sonli perlisiyaliklar asosan Perlis Malay tilidan lingua franka sifatida foydalanadilar. Xususan, Perlis Penang Hokkiyen nomi bilan tanilgan o'ziga xos hokkiyen tili bilan mashhur. Xokkien Perlisdagi turli etnik xitoy jamoalari orasida lingua franka bo'lib xizmat qiladi.

Turizm 

 Perlis davlat bog'i - Nakavan tizmasi deb ataladigan mamlakatdagi eng uzun ohaktosh tepaliklarida joylashgan bo'lib, umumiy maydoni taxminan 5000 gektar boʻlgan Mata Ayer o'rmon qo'riqxonasi va Vang Mu o'rmon qo'riqxonasidan iborat. Bog'dagi ba'zi diqqatga sazovor joylar orasida 500 yillik Setul ohaktosh shakllanishida joylashgan Gua Kelam va Gua Vang Burma kabi turli g'orlar mavjud.
 Kuala Perlis - Bu yerda mashhur mashg'ulotlardan biri baliq ovlashdir. Shuningdek, ko'plab dengiz maxsulotlari restoranlari mavjud bo'lib, ular poytaxtdagidan nisbatan arzonroq yangi dengiz mahsulotlarini taklif qilishadi.
 Gua Kelam - Perlisning eng ko'p tashrif buyuradigan joylaridan biri boʻlgan ohaktosh g'ori. Perlis shtatining poytaxti Kangardan 33 km shimolda, Kaki Bukit (Oyoq tepaligi) nomli kichik shaharcha yaqinida joylashgan.

Bukit Keterining(o'zbek tiliga tarjima qilinganda Keter tepaligi) ohaktoshli tepaliklarida ochiq havoda toqqa chiqish yo'li mavjud.Ular 50 dan ortiq sport toqqa chiqish yo'nalishlari bo'lib, ular dunyoning Mammut & Kamp5 toqqa chiqish jamoasi tomonidan mustahkamlangan.Qoyalar yonma-yon 2 ga boʻlingan va tosh yuzalar taxminan 350 m balandlikda koʻtarilgan. Qiyinchilik diapazoni boshlang'ichdan mutaxassisgacha va ko'plab ko'tarilish turlari mavjud.

Yana qarang 

 2018 yilda saylangan shtat o'rinlari bo'yicha vakillar taqsimoti

Ma'lumotnomalar

Eslatmalar 

 Perlis shtat hukumatining rasmiy veb-sayti
 Turizm Malayziya - Perlis
 Janobi Hazrati Perlis Rajasining sayti

Malayziya davlatlari
Malayziyada saylov huquqi
Sulton Sayid Horun