Temur la’nati

Temur laʼnati yoki Amir Temur laʼnati (ruscha: Proklyatie Tamerlana) – bu Temur qabrini ochgan har qanday odam baxtsiz hodisaga duch keladi, degan mish-mishdir. Laʼnat haqidagi mashhur hikoyalardan birida shunday keltiriladi, sovet antropologlari 1941-yil iyun oyida qabrni ochganda, unda qabrni ochgan kishi Temurdan ham yomonroq bosqinchini chaqiradi, degan yozuvni topishgan. Qabr ochilgandan bir hafta oʻtmay, Gitler Sovet Ittifoqiga hujum boshlaydi, bu esa koʻplab odamlar tomonidan laʼnatning natijasi sifatida qabul qilingan. Bundan tashqari, Stalingrad jangidagi Sovet gʻalabasi, jangdan taxminan bir oy oldin Temurning qayta dafn qilinishi bilan laʼnatning bekor qilinganiga ishora qiladi.

Tarixiy asos 

Temur yoki Amir Temur zamonaviy Afg'oniston, Eron va Markaziy Osiyo hududlarida Temuriylar imperiyasiga asos solgan va Temuriylar sulolasining birinchi hukmdori boʻlgan turkiy-moʻgʻul sarkarda edi. U hozirgi Oʻzbekistonning Samarqand shahrida joylashgan Goʻri Amir maqbarasiga dafn etilgan.

Laʼnatga taalluqli hodisalar

1740 
1740-yilda Temurdan ilhomlangan Nodirshoh Temurning sarkofagini olishga urinadi, uni sindirib, qabrdan jade toshini oladi. Koʻp oʻtmay, uning oʻgʻli juda qattiq kasal boʻlib qoldi va koʻplab falokatlar bilan yuzlashishdan soʻng, maslahatchilarining tavsiyasi bilan toshni qaytarib berdi. Oxir-oqibat, uning oʻgʻli kasallikdan tuzaladi.

1941 
1941-yil iyun oyida sovet antropologlari Goʻri-Amir maqbarasini ochish uchun Stalinning buyrugʻi bilan ekspeditsiya uyushtirishadi. Maqsad haqiqatdan ham bu joy Temurning qabri ekanligini tasdiqlash va Temurning qoldiqlarini oʻrganish edi. Ekspeditsiyaga rus antropologi Mixail Gerasimov boshchilik qilgan. Tarkibida koʻplab markaziy osiyolik ziyolilar, jumladan Toshmuhammad Qori-Niyoziy, Yahyo Gʻulomov, Xodi Zarifov, Sadriddin Ayniy hamda rus olimlari Aleksandr Semyonov, Mixail Masson, Lev Oshanin, Valentina Zezenkova, Boris Zasypkin, Vasiliy Kononov, Valeriy Shishkin ham ishtirok etishgan. Jarayonni suratga olish va hujjatlashtirish uchun bir guruh jurnalistlar va kamerachilar ekspeditsiyaga qoʻshilgan. Ular orasida „Pravda“ gazetasidan Mixail Sheverdin, suratkash I. P. Savalin, filmlar brigadasi rahbari Nikolay Kim, kamerachi Malik Qayumov, yordamchilar Arif Tursunov, Kazem Muhamedov va Pavel Marshalov bor edi.

Turli manbalarning taʼkidlanishicha, qabr ochilishidan oldin uch nafar qariya Sadriddin Ayniyga yaqinlashib, unga juda eski qoʻlyozmani topshirishgan va bu qoʻlyozmada qabrni ochish mumkin emasligi, chunki unda laʼnat borligi aytilganligini daʼvo qilishgan. Ammo bu qadimgi qoʻlyozma emas edi, balki XIX asrning mahalliy afsonalaridan tashkil topgan „Jangnoma“ kitobi edi. Qariyalar ularni qabrdan ochmasliklarini iltimos qilishgan, lekin Ayni ularni tayoq bilan haydab yuborgan. Laʼnat haqidagi tushunchani Temurning oʻlimidan keyin qabr talonchilari uchun yaratilgan hikoya deb aytgan va boshqa aʼzolar ham qoʻlyozmani tekshirishgan. 2004-yilda Qayumov hujjatli film guruhiga bergan intervyusida choyxonada guruhga uchta qariya kelganini, Sadriddin Aynining oʻgʻli Kamol ham choyxonadagi uchta qariyaning qoʻlyozmani topshirganligini tasdiqlagan. Ammo Qayumov bu qoʻlyozmani oʻqiy olmagan, chunki u fors tilida yozilgan boʻlib, u bu tilni bilmaganini aytgan.

Qohira shohi laʼnati hikoyasiga oʻxshab, qabr ochilganda yomon hid chiqadi va guruh texnik muammolarga duch keladi: chiroqlar oʻchadi, lekin yana yonib ketadi, elektrchi esa bunga sabab topa olmadi.

Natijada laʼnat haqida mish-mishlar Stalinga yetib boradi, u maxsus transport samolyoti bilan Temurning qabri Samarqandga qaytarilishi haqida buyruq beradi. 1942-yil noyabr oyida Temur islomiy marosimlar bilan qayta dafn etildi. Koʻpincha aytilganidek bir necha kun emas, balki besh hafta oʻtgach Qizil Armiya Stalingrad jangida oʻzining birinchi katta gʻalabasini qoʻlga kiritdi va bu gʻalaba urushning burilish nuqtasi boʻldi. Bu esa laʼnatning koʻtarilishi bilan bogʻliq edi. Hikoyaning bir versiyasida maxsus transport samolyoti Stalingrad ustida aylanib oʻtgan deb aytiladi.

OAVda yoritilishi va hikoyadagi bahslar 
Turli manbalarda qabrdagi va tobutdagi yozuvlar haqida turli xil maʼlumotlar keltirilgan. Nodirshoh olishga uringan jade toshda „Men oʻlikdan tiriladigan boʻlsam, dunyo larzaga keladi“ va sovet antropologlari ochgan tobut ichida esa „Kim mening qabrimni ochsa, mendan ham dahshatliroq bosqinchini chaqiradi“ degan yozuv borligi aytilgan. Aslida esa, tobutning ichida yoki jade tosh qabrida hech qanday laʼnat yozuvi yoʻq edi. Balki tobutda oddiy islomiy duolar yozilgan boʻlib, jade toshda esa faqat Temurning ajdodlari roʻyxati mavjud edi.

Sovet Ittifoqida laʼnat haqidagi hikoyaning birinchi marta batafsil sharhi 1990-yilda „Zvezda Vostoka“ jurnalida chop etilgan maqolada boʻlgan va keyinchalik bu hikoya 2004-yilda Aleksandr Fetisov tomonidan suratga olingan va „Rossiya“ telekanalida efirga uzatilgan hujjatli film mavzusiga aylangan. Hujjatli filmda kamerachi va ekspeditsiyaning soʻnggi omon qolgan aʼzosi Malik Qayumov bilan intervyu oʻtkazilgan boʻlib, u choyxonadagi uch kishini eslab oʻtgan. Sadriddin Ayniyning oʻgʻli Kamol ham choyxonada uch kishi borligini tasdiqlagan, lekin Qayumovning voqealar versiyasiga qarshi chiqib, suhbatning oʻzbek tilida emas, balki tojik tilida boʻlganligi sababli Qayumov bu suhbatni tushuna olmaganligini aytgan. Ammo u qabr ochilishini xohlamagan odamlarga nisbatan hech qanday qarshilik koʻrsatmagan.

Keyinchalik „Pravda“ gazetasida chop etilgan maqolada Qayumovning qabrdagi yozuvni ochgan har qanday kishiga qarshi urush tahdid qilgan, deb aytganligi keltirilgan. Natijada koʻpchilik Temur laʼnati haqidagi hikoyani Malik Qayumov bilan bogʻlagan. Ammo qabrning laʼnatlanganligi haqidagi gʻoya faqat Qayumov bilan bogʻliq emas.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 

Amir Temur
La’natlar
Stalingrad jangi
Afsonalar