Yaponiya banki

– Yaponiyamarkaziy banki. Koʻpincha qisqa shaklda  deb ataladi. Bosh ofisi Tokioning Chuo maxsus tumanida joylashgan.

Tarixi 
Aksariyat zamonaviy yapon institutlari singari, Yaponiya banki Meiji islohotlaridan keyin tashkil etilgan. Islohotdan oldin Yaponiyaning feodallari oʻzlarining hansatsu deb atalgan pullarini emissiya qilgan, ularning nominallari bir-birlariga mos kelmagan, biroq Yangi valyuta qonuni Meiji 4 (1871-yil) ularni bekor qiladi va Meksika kumush dollari bilan paritetga bogʻlangan iyenani yangi oʻnlik pul birligi sifatida joriy qiladi. Eski hanlar (feodallar yerlari) prefekturalarga aylanadi va ularning zarbxonalari xususiy ustav banklariga aylanadi va dastlab pul chop etish huquqini saqlab qoladi. Bir muncha vaqt markaziy hukumat ham, „milliy“ deb ataladigan bu banklar ham pul emissiya qilgan. Belgiya modeli asosida 1882-yilgi (1882-yil 27-iyun) Yaponiya banki toʻgʻrisidagi qonunga asosan Meiji 15 (1882-yil 10-oktyabr) da Yaponiya banki tashkil etilganda bunday kutilmagan oqibatlar davri tugaydi. Oʻshandan beri Yaponiya banki qisman xususiy sanaladi (bank aksiyalarining bir qismi fond birjasida ochiq savdolarda sotiladi). Boshqa milliy banklar asosidagi bir qator oʻzgartirishlar bank tashkil etilishiga asos boʻlgan qonunlarga kiritilgan. 1884-yilda muassasaga pul massasini nazorat qilish monopoliyasi beriladi, ammo ilgari chiqarilgan banknotlari bekor qilinishiga yana 20 yil kerak edi.

Konvertatsiya qilinadigan banknotlar toʻgʻrisidagi reglament (1884-yil may) qabul qilingandan soʻng, Yaponiya banki oʻzining birinchi banknotlarini 1885-yilda chiqardi (Meiji 18). Baʼzi kichik nosozliklarga qaramay, masalan, qalbakilashtirishning oldini olish uchun qogʻozga aralashtirilgan konyak oʻsimligi kukuni banknotlarni kalamushlar uchun tansiq taomga aylantirgani maʼlum boʻladi – tiraj asosan muvaffaqiyatli amalga oshadi. 1897-yilda Yaponiya oltin standartga qoʻshildi va 1899-yilda sobiq „milliy“ banknotlar bosqichma-bosqich rasman bekor qilindi.

Meiji davri boshidan beri Yaponiya banki Tokio va Osakadagi asosiy ofislaridan turib toʻxtovsiz ishladi.

Reorganizatsiya 
Yaponiya Banki 1942-yil 24-fevralda eʼlon qilingan  asosida 1942-yilda (toʻliq 1942-yil 1-maydan keyin) qayta tashkil etilgan. Urushdan keyingi qisqa davr Yaponiyani bosib olish davri boʻlib, bu vaqtga kelib, bankning faoliyati toʻxtatilgan va harbiy valyuta muomalaga chiqarilgan. 1949-yilda bank yana qayta tashkil etiladi.

70-yillarda bankning faoliyat muhiti xorijiy valyutaning qatʼiy belgilangan kursi va nisbatan yopiq iqtisodiyotdan oʻzgaruvchan valyuta kursiga ega boʻlgan yirik ochiq iqtisodiyotga oʻtish bilan rivojlandi.

Urushdan keyingi butun davr mobaynida, kamida 1991-yilgacha, Yaponiya bankining pul-kredit siyosati asosan oʻzining „darcha tamoyili“ (窓口指導) (Xitoy markaziy banki pul-kredit siyosatining asosiy vositasi uchun namuna) kredit nazorati orqali amalga oshirildi. Bunda Markaziy bank tijorat banklariga bank kreditlarining oʻsishiga kvotalar qoʻyadi. Ushbu vosita 1980-yillardagi „koʻpikli iqtisodiyot“ ni yaratishda muhim rol oʻynadi. U 1986-yildan 1989-yilgacha boʻlgan „koʻpikli yillar“da Toshihiko Fukui (1990-yillarda rais oʻrinbosari va 2003-yilda rais boʻlgan) tomonidan boshqariladigan Yaponiya bankining oʻsha paytdagi „Biznes departamenti“ (営業局) tomonidan amalga oshirilgan.

1997-yilda Yaponiya banki toʻgʻrisidagi qonunning jiddiy qayta koʻrib chiqilishi unga koʻproq mustaqillik berish uchun yoʻnaltirilgan. Ammo Yaponiya banki allaqachon haddan tashqari mustaqillikka ega va ushbu qonun eʼlon qilinishidan oldin javobgarlik yoʻqligi uchun tanqid qilingan. Muayyan darajada qaramlik yangi Qonunda mustahkamlangan deb aytish mumkin, uning 4-moddasida:

 Valyuta va pul-kredit nazorati umumiy iqtisodiy siyosatning tarkibiy qismi ekanligini eʼtirof etgan holda, Yaponiya banki har doim hukumat bilan yaqin aloqada boʻlishi va yetarli darajada fikr almashishi kerak, shunda uning valyuta va pul nazorati hamda hukumatning iqtisodiy siyosatining asosiy pozitsiyasi siyosati oʻzaro uygʻun boʻlishi kerak.

Biroq, yangi qonun joriy qilinganidan beri Yaponiya banki hukumatning iqtisodiyotni ragʻbatlantirish boʻyicha soʻrovlarini rad etib kelgan.

Siyosat izi 

1971-yil avgust oyida Nikson shoki sodir boʻlganda, Yaponiya banki inflyatsiyani oldini olish uchun valyutani qadrini oshirishi mumkin edi. Biroq, bank hali ham belgilangan kursni ikki hafta davomida 360 Iyena/$ kursida ushlab turdi, shuning uchun ortiqcha likvidlikni keltirib chiqardi. Bundan tashqari Smitson kursi (308 Iyena/$) saqlab qolindi va 1973-yilgacha monetar yumshatishni davom ettirildi. Bu oʻsha paytda 10% dan ortiq inflyatsiya darajasini yaratdi. Stagflyatsiyani nazorat qilish uchun rasmiy bank stavkasi 7% dan 9% gacha koʻtarildi va 1978-yilda narxlarning keskin koʻtarilishi asta-sekin tugadi.

1979-yilda energiya inqirozi roʻy berganda, Yaponiya banki rasmiy bank stavkasini tezda oshirdi. Regulyator tez iqtisodiy tiklanishga erishdi. Inqirozdan oʻtib, rasmiy bank stavkasi pasaytirildi. 1980-yilda Yaponiya banki rasmiy bank stavkasini avgust oyida 9,0% dan 8,25% gacha, noyabrda 7,25% va 1981-yil dekabrda 5,5% gacha pasaytirdi. Amerikada „Reyganomika“ modaga aylandi va AQSh dollari qadri oshdi. Biroq, Yaponiya oʻsha paytda fiskal rekonstruksiyani amalga oshirishga harakat qildi, shuning uchun moliyaviy tartibga solish toʻxtatilmadi.

1985-yilda Plaza kelishuvi deb nomlanuvchi G5 davlatlarining kelishuvi bilan AQSh dollari kursi pasaydi va Iyena/$ kursi 1985-yil oxirida 240 iyena/$ dan 200 iyena/$ ga oʻzgardi. Hatto 1986-yilda ham AQSh dollari pasayishda davom etdi va 1 dollar 160 iyenaga tushdi. Deflyatsiyadan qochish uchun Yaponiya banki rasmiy bank stavkasini yanvar oyida 5 foizdan 4,5 foizga, mart oyida 4,0 foizga, aprelda 3,5 foizga, noyabrda 3,0 foizga tushirdi. Shu bilan birga, hukumat 1985-yilda Yaponiyada yalpi talabni oshirishga harakat qildi va 1986-yilda iqtisodiy siyosatni amalga oshirdi. Biroq, bozor AQSH dollari kursining tez tushishidan sarosimaga tushdi. 1987-yil fevral oyida Luvr kelishuvidan keyin Yaponiya banki rasmiy bank stavkasini 3% dan 2,5% gacha pasaytirdi, ammo JPY/USD oʻsha paytda 140 iyena/$ edi va 1987-yil oxirida 125 iyen/$ ga yetdi. Yaponiya banki rasmiy bank stavkasini 1989-yil may oyiga qadar 2,5% darajasida ushlab turdi. Moliyaviy va fiskal tartibga solish koʻchmas mulk va investitsiyalarning ortiqcha baholanishiga olib keldi va Yaponiya oʻsha paytda pufakka duch keldi.

1990-yildan keyin fond bozori va real aktivlar bozori pasaydi. Oʻsha paytda Yaponiya banki pufakni tugatish uchun 1991-yilgacha bozorlarni tartibga solishni amalga oshirdi.

1995-yil yanvar oyida Buyuk Hanshin zilzilasi sodir boʻldi va yapon iyenasi tobora kuchayib bordi. JPY/USD kursi 80 iyena/$ ga yetdi, shuning uchun Yaponiya banki asosiy stavkasini 0,5% gacha pasaytirdi va iyena tiklandi. Oʻsha paytda deflyatsiya davri boshlandi.

1999-yilda Yaponiya banki nol foizli siyosatni (zero-interest-rate policy – ZIRP) boshladi, ammo 2000-yilda IT pufak paydo boʻlganida hukumat qarshiligiga qaramay, bu siyosat tugatildi. Biroq, 2001-yilda Yaponiyaning iqtisodiy pufagi yorildi va Yaponiya banki 2001-yil mart oyida nol foiz siyosatidan oʻtib, joriy hisob balansini moliya bozorini moslashtirish uchun asosiy operatsion target sifatida qabul qildi (miqdoriy yengillik siyosati). 2003-yildan 2004-yilgacha Yaponiya hukumati katta miqdordagi valyuta intervensiyasi operatsiyasini amalga oshirdi va iqtisodiyot ancha tiklandi. 2006-yil mart oyida Yaponiya banki miqdoriy yumshatishni tugatdi va iyun oyida nol foizli siyosatni tugatdi va asosiy stavka 0,25% gacha koʻtarildi.

2008-yilda moliyaviy inqiroz yuz berdi va Yaponiya iqtisodiyoti yana yomonlashdi. Yaponiya banki taʼminlanmagan stavkani 0,3% gacha pasaytirdi va joriy hisob siyosatining qoʻshimcha balansini qabul qildi. 2008-yil dekabr oyida Yaponiya banki taʼminlanmagan stavkani yana 0,1% gacha pasaytirdi va tijoriy qimmatli qogʻozlar (CP) va korporativ obligatsiyalar bilan birga Yaponiya davlat obligatsiyasini (JGB) sotib olishni boshladi.

Salbiy foiz stavkalari 2014-yilda boshlandi.
2013-yilda Yaponiya banki rahbari (Kuroda) yangi miqdoriy yumshatish dasturini (QE) eʼlon qildi. Bu dastur miqdoriy juda katta boʻlardi, lekin u sifat jihatidan ham boshqacha boʻlar edi – sifat jihatidan yengillik (QQE). Boshqacha aytganda, Yaponiya banki qimmatli qogʻozlar va REIT kabi riskli aktivlarni ham sotib olishi mumkin edi (va sotib oldi).

2016-yilda Yaponiya banki rentabellik egri chizigʻini nazorat qilishni (YCC) boshladi.

2016-yilda Yaponiya banki oʻzining salbiy foiz stavkalari siyosatini (negative interest rate policy – NIRP) boshladi.

Bank yapon aksiyalarining eng yirik egasidir.

Deflyatsiyani cheklash 
2012-yil dekabr oyida Shinzō Abe Bosh vazir etib saylanganidan soʻng, Yaponiya banki Abening taklifi bilan Yaponiyada deflyatsiyani jilovlash uchun faol choralar koʻrdi. 2012-yil 30-oktyabrda Yaponiya banki bir oy ichida ikkinchi marta monetar yumshatish boʻyicha keyingi chora-tadbirlarni amalga oshirishini eʼlon qildi. Yangi rais Haruhiko Kuroda boshchiligida Yaponiya banki 2013-yil 5-aprelda Yaponiyaning pul bazasini ikki barobarga oshirish maqsadida yiliga 60-70 trillion iyena miqdorida qimmatli qogʻozlar va obligatsiyalar sotib olishini eʼlon qildi. Ammo 2016-yilga kelib, uch yillik monetar yumshatish deflyatsiyaga unchalik taʼsir qilmagani maʼlum boʻldi, shuning uchun Yaponiya banki oʻzining monetar ragʻbatlantirish dasturini qayta koʻrib chiqishni boshladi.

Vazifasi 

Oʻzining nizomiga koʻra, Yaponiya banki quyidagi vakolatlarga ega:

 Banknotlarni chiqarish va boshqarish
 Pul-kredit siyosatini amalga oshirish
 Hisob-kitob xizmatlarini koʻrsatish va moliya tizimining barqarorligini taʼminlash
 Gʻaznachilik va davlat qimmatli qogʻozlari bilan bogʻliq operatsiyalar
 Xalqaro faoliyat
 Maʼlumotlar yigʻish, iqtisodiy tahlillar va tadqiqot faoliyati.

Joylashuvi 
Yaponiya banki bosh ofisi Tokioning Chuo maxsus tumani Nihonbashi biznes tumanida, sobiq oltin zarbxonasi (Kinza) joylashgan joyda va, tasodifan, nomi „kumush yalpiz“ degan maʼnosini anglatuvchi mashhur Ginza tumani yaqinida joylashgan. Yaponiya bankining Tokiodagi neo-barokko uslubidagi binosi 1896-yilda Tatsuno Kingo tomonidan loyihalashtirilgan.

Nakanoshimadagi Osaka filiali baʼzida bankni muassasa sifatida samarali ramzlovchi tuzilma sifatida qaraladi.

Raisi 

 Yaponiya hukumatining iqtisodiy siyosatiga katta taʼsir koʻrsatadi.

Bank raislari roʻyxati

Pul-kredit siyosati kengashi 
2023-yil 9-aprel holatida pul-kredit siyosatini belgilash uchun mas’ul kengash quyidagi 9 aʼzodan iborat:

 Kazuo Ueda, Yaponiya banki raisi
 Uchida Shinichi, Rais oʻrinbosari
 Himino Ryozo, Rais oʻrinbosari
 Adachi Seiji
 Nakamura Toyoaki
 Noguchi Asahi
 Nakagawa Junko
 Takata Hajime
 Tamura Naoki

Shoʻba korxonalari va mulklari 
Yaponiya banki Tokio fond birjasining 4,7 foiziga egalik qiladi. 2020-yildan beri boshqalarga qaraganda bozorning koʻproq ulushiga egalik qilmoqda.

Yana qarang 
 Yapon iyenasi
 Yaponiya iqtisodiyoti
 Yaponiya zarbxonasi
 Markaziy banklar roʻyxati

Manbalar 
Eslatmalar

Manbalar

Adabiyotlar 
 Bank of Japan. Functions and operations of the Bank of Japan (Institute for Monetary and Economic Studies, 2nd ed. 2012), online 
 Cargill, Thomas F., Michael M. Hutchison and Takatoshi Itō. (1997). The political economy of Japanese monetary policy. Cambridge: MIT Press. ; OCLC 502984085 
 Hamaoka, Itsuo. A study on the Central Bank of Japan (1902) online
 Longford, Joseph Henry. (1912). Japan of the Japanese.  New York: C. Scribner's sons. 
 Masaoka, Naoichi. (1914). Japan to America: A Symposium of Papers by Political Leaders and Representative Citizens of Japan on Conditions in Japan and on the Relations Between Japan and the United States.  New York: G. P. Putnam’s Sons (Japan Society). 
 Nussbaum, Louis Frédéric and Käthe Roth. (2005). Japan Encyclopedia. Cambridge: Harvard University Press. ; OCLC 48943301 
 Ohnuki, Mari, Daisuke Murakami, and Masanori Takashima. „Research on financial and monetary history based on the records of the Bank of Japan Archives: a note.“ Financial History Review 17.2 (2010):273-280. DOI:10.1017/S096856501000020X
 Sarasas Phra. Money and Banking in Japan (1940) online
 Shizume, Masato. „A History of the Bank of Japan, 1882–2016.“ (Waseda University, 2016) E1719.pdf online 
 Vande Walle, Willy et al. „Institutions and ideologies: the modernization of monetary, legal and law enforcement 'regimes' in Japan in the early Meiji-period (1868-1889)“  (abstract). FRIS/Katholieke Universiteit Leuven, 2007.
 Werner, Richard A. (2005). New Paradigm in Macroeconomics: Solving the Riddle of Japanese Macroeconomic Performance. New York: Palgrave Macmillan. ; ; OCLC 56413058 
 _. (2003). Princes of the Yen: Japanʼs Central Bankers and the Transformation of the Economy. Armonk, New York: M. E. Sharpe. ; OCLC 471605161

Havolalar 

  
 Milliy valyutani yaratish (1868-99)
 Yaponiya va Jahon foiz stavkalari, ForexMotion tomonidan har kunlik yangilanadigan foiz stavka maʼlumotlari va jadvali

Markaziy banklar
Yaponiya banklari
Tokio
Yaponiya iqtisodiyoti
Webarxiv andozasi wayback havolalari
Webarxiv andozasi archiveis havolalari