Jon Fosse

Jon Olav Fosse (1959-yil 29-sentyabrda tugʻilgan) – norvegiyalik yozuvchi, tarjimon va dramaturg. 2023-yilda u „innovatsion pyesalari va soʻzsizlarga ovoz beradigan nasriy asarlari uchun“ Adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.

Fosse ijodi ellikdan ortiq tilga tarjima qilingan yetmishdan ortiq roman, sheʼr, bolalar kitobi, insho va teatr spektakllarini oʻz ichiga oladi. Henrik Ibsendan keyin eng koʻp ijro etilgan norvegiyalik dramaturg Fosse hozirda butun dunyo boʻylab mingdan ortiq sahnada namoyish etilgan spektakllari bilan jahon miqyosida eng koʻp ijro etilgan zamonaviy dramaturglardan biri hisoblanadi. Uning minimalist va chuqur introspektiv pyesalari, tili koʻpincha lirik nasr va sheʼriyat bilan chegaralanadi. XIX asrda Henrik Ibsen tomonidan asos solingan dramatik anʼananing zamonaviy davomi sifatida qayd etilgan. Fossening pyesalari koʻpincha dramatik dramadan keyingi teatr anʼanalariga kiritilgan, shu bilan birga uning bir qancha mashhur romanlari minimalizm, lirizm va sintaksisdan noanʼanaviy foydalanish tufayli postmodernistik va avangard adabiyot uslubiga tegishli deb taʼriflangan.

Biografiyasi 
Jon Fosse 1959-yilda Norvegiyaning Haugesund shahrida tugʻilgan va Strandebarmda oʻsgan. Uning oilasi kvakerlar va pietistlar boʻlib, u oʻzining ruhiy qarashlarini shakllantirishga yordam bergan. Fossening kitoblar bilan unchalik qiziqmasligini aytganiga qaramay, u taxminan oʻn ikki yoshida yozishni boshlagan. Fosse oʻsmirlik chogʻida rok-gitarist boʻlishga qiziqdi va u musiqiy ambitsiyalaridan voz kechgach, yozishga koʻproq vaqt ajrata boshladi. U shuningdek, skripka chalgan va oʻsmirlik yozish amaliyotining aksariyati musiqiy asarlar uchun oʻz soʻzlarini yaratish bilan bogʻliq. U oʻsib ulgʻayganida kommunizm va anarxizm taʼsirida boʻlgan va oʻzini „hippi“ deb taʼriflagan.

Fosse Bergen universitetiga oʻqishga kirdi va qiyosiy adabiyotni oʻrgandi va shu vaqt ichida Nynorskda yoza boshladi. Uning debyut romani „Raudt, svart“ (Qizil, qora) 1983-yilda nashr etilgan va unga Nynorsk yozuvchisi Tarjei Vesaas taʼsir qilgan. Roman oʻsha paytda Norvegiyada mashhur boʻlgan sotsial-realistik fantastikaga qarama-qarshi qoʻyilgan va syujetdan koʻra lingvistik ifodaga urgʻu bergan. U 1985-yilda Stengd gitar (Yopiq gitara) nomli ikkinchi romanini, 1986-yilda esa Engel med vatn i augene (Koʻzlarida suv bor farishta) sheʼriy siklini nashr etdi. U 1987-yilda yana Bergen universitetida qiyosiy adabiyot boʻyicha magistr darajasini oldi va oʻzining uchinchi romani „Qon, bu tosh“ („Qon. Toshdir“)ni nashr etdi. 1989-yilda xotinidan ajralganidan soʻng, Fosse romanini va birinchi insholar toʻplamini nashr etdi. 1990-yillar boshida u romanlarini nashr etishda davom etdi va ikkinchi xotini Grete Fotima Syéd bilan bir qator tarjimalar ustida ishladi.

Fossening birinchi „Og aldri skal vi skiljast“ („Va biz hech qachon ajralmaymiz“) pyesasi 1994-yilda sahnalashtirilgan va nashr etilgan. Fosse romanlar, qisqa hikoyalar, sheʼrlar, bolalar kitoblari, insholar va pyesalar yozgan. Asarlari qirqdan ortiq tilga tarjima qilingan. Fosse oʻz romanlari ustida ishlash oraligʻida boshqa mualliflar asarlarida tarjimon sifatida ishlaydi.

Eʼtirof 
Fosse Henrik Ibsendan keyin eng koʻp ijro etilgan norveg dramaturgidir. Uning asarlari XIX asrda Henrik Ibsen tomonidan asos solingan anʼananing zamonaviy davomi sifatida koʻriladi. Fossening oʻzi Samuel Bekketni, shuningdek Georg Trakl va Tomas Bernxardni saylangan qarindoshlari sifatida tilga oladi. Uning hayoti va ijodiga taʼsir koʻrsatgan boshqa muallif va kitoblar orasida Olav X. Hauge, Frans Kafka, Uilyam Folkner, Virjiniya Vulf va Injil ham bor.

2003-yilda Fosse Fransiyaning Milliy du Mérite ordenining chevaleri etib tayinlandi. U, shuningdek, The Daily Telegraph tomonidan 100 ta tirik daho roʻyxatida 83-oʻrinni egallagan.

Shaxsiy hayoti 
Fosse uch marta uylangan. U 1980-yildan 1992-yilgacha hamshira boʻlgan Byorg Sissel (1959-yilda tugʻilgan) bilan turmush qurgan va undan oʻgʻil koʻrgan. Keyingi yili u hind-norvegiyalik tarjimon va yozuvchi Grethe Fotima Syedga turmushga chiqdi, keyinchalik ular ajralishdi. Ularning nikohlari davomida ikki qizi bor edi.

Fosse vaqtining bir qismini uchinchi rafiqasi Anna (2011) bilan Avstriyaning Hainburg an der Donau shahrida oʻtkazadi. Shuningdek, u Bergenda va Norvegiyaning gʻarbiy qismida yana ikkita uyga ega. Dastlab u Norvegiya cherkovining aʼzosi edi (garchi u 2012-yilgacha oʻzini ateist deb taʼriflagan boʻlsa ham). 2012–2013-yillarda u katolik cherkoviga qoʻshildi va spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish bilan bogʻliq uzoq muddatli muammolarini hal qilish uchun oʻzini ixtiyoriy ravishda reabilitatsiya qilish uchun qabul qildi.

Mukofot va unvonlar 
 1992-yilda Nynorsk adabiyot mukofoti
 1996-yilda Norvegiya Ibsen mukofoti
 1997-yilda Aschehoug mukofoti
 1999-yilda Soren Gyldendal mukofoti
 1999-yilda Doblug mukofoti
 2000-yilda Nestroy teatr mukofoti
 2000-yilda Skandinaviya dramaturg mukofoti
 2003-yilda Norvegiya Madaniyat Kengashi faxriy mukofoti
 2003-yilda Nynorsk adabiyot mukofoti
 2003-yilda Fransiya Milliy xizmatlari uchun ordeni
 2004-yilda Sheʼriyat kengashi mukofoti
 2005-yilda Braj mukofoti
 2005-yilda Norvegiya Qirollik Muqaddas Olav qoʻmondoni ordeni
 2006-yilda Anders Jahres madaniyat mukofoti
 2007-yilda Shvetsiya akademiyasining Nordik mukofoti
 2007-yilda Federal oila ishlari vazirligining Nemis yoshlar adabiyoti mukofoti
 2010-yilda Ibsen mukofoti
 2012-yilda Maqsadli mukofot
 2014-yilda Adabiyot boʻyicha Yevropa mukofoti
 2015-yilda Shimoliy Kengash adabiyoti mukofoti
 2016-yilda Willy Brandt mukofoti
 2019-yilda Nynorsk adabiyot mukofoti
 2021-yilda Braj mukofoti
 2023-yilda Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti
 Fosse fondi (Strandebarmda joylashgan) Fosse va uning asarlariga bagʻishlangan tashkilotdir. Bino Fossening bolalik uyi va uning bobosi va buvisiga tegishli uy yaqinida joylashgan.

Asarlari

Nasr 
 Raudt, svart (1983) (Qizil va Qora);
 Stengd gitar (1985) (Yopiq gitara);
 Blod. Steinen er (1987) (Qon. Bu tosh);
 Uendelig Seint(1989) (Cheksiz kechikish)[48]
 Naustet (1989) (Qayiqxona), tarjimon May-Brit Akerholt (Dalkey arxivi, 2017);
 Kant (1990)[48]
 Flaskesamlaren (1991) (Shisha yigʻuvchi0;
 Bly og vatn (1992) (Qoʻrgʻoshin va suv) ;
 Dyrehagen Hardanger(1993) (Hardanger hayvonot bogʻi);
 To forteljingar (1993) (Ikki hikoya);
 Prosa frå ein oppvekst (1994) (Bolalikdagi nasr) ;
 Melancholia I (1995) (Melanxoliya), tarjimon Grethe Kvernes va Damion Searls (Dalkey arxivi, 2006);
 Nei å nei (1995) (Yoʻq, yoʻq);
 Fy å fy (1997) (Laʼnat);
 Melancholia II (1996). (Melanxoliya II), tarjimon Eric Dickens (Dalkey arxivi, 2014);
 Du å du (1996) (sen va sen);
 Eldre kortare prosa med 7 bilete av Camilla Wærenskjold (1998) (Kamilla Varenskjoldning 7 ta surati bilan eski asar);
 Morgon og kveld (2000) (Ertalab va kechqurun), tarjimon Damion Searls (Dalkey arxivi, 2015);
 Søster (2000) (Opa);
 Det er Ales (2004) (Bu Ales) tarjimon Damion Searls (Dalkey arxivi, 2010);
 Kant (2005);
 Andvake (2007) (Uygʻoning) Wakefulness;
 Spelejenta (2009) (Oʻynang qiz);
 Kortare prosa (2011) (Qisqaroq nasr) ;
 Olavs draumar (2012) (Olavning orzulari) ;
 Kveldsvævd (2014) ;
 Levande stein (2015);
 Trilogien (2014). Trilogy, trans. May-Brit Akerholt (Dalkey Archive, 2016). Compiles three novellas: Wakefulness, Olav’s Dreams and Weariness.
 Det andre namnet – Septologien I-II (2019) (Boshqa nom – Septologiya I-II;;), tarjimon Damion Searls (Fitzcarraldo nashri, 2019);
 Eg er ein annan – Septologien III-V (2020) (Men boshqa: Septologiya III-V), tarjimon Damion Searls (Fitzcarraldo nashri, 2020);
 Eit nytt namn – Septologien VI-VII (2021) (Yangi nom: VI-VII Septologiya) tarjimon Damion Searls (Fitzcarraldo nashri, 2021);
 Septologien (2022) (Septologiya).
 Kvitleik (2023) (Bir porlash) tarjimon Damion Searls (Fitzcarraldo nashri, 2023);

 Ingliz tilidagi toʻplamlar

 Scenes from a Childhood (Bolalikdan sahnalar), tarjimon Damion Searls (Fitzcarraldo nashri, 2018);
 Melancholy I-II (Melanxoliya I-II''), tarjimon Damion Searls va Grethe Kvernes (Fitzcarraldo nashri, 2023);

Manbalar 

Dramaturgiya