yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Shukur Ibrohimov

Ibrohimov Shukur (1927-yil 5-mart, Toshkent) — seleksionergenetik olim, qishloq xoʻjalik fanlari doktori (1974), professor (1976), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan agronom (1972). Toshkent qishloq xoʻjalik institutini tugatgan (1948). 1948—1984-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimliklar genetikasi va fiziologiyasi, Gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi, Paxtachilik ilmiy tadqiqot institutlarida ilmiy xodim, laborotoriya mudiri (1965-yildan), q. h. boshqaruvi idoralarida rahbarlik lavozimlarida ishladi. VASXNIL Oʻrta Osiyo boʻlimi raisi oʻrinbosari (1984— 1990), „Paxta“ IIB bosh direktori (1990—1992), Oʻzbekiston Paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti direktori (1992—1995). 1995-yildan Gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida ilmiy maslahatchi va gʻoʻza mutagenezi laborotoriya mudiri. Ilmiy ishlari gʻoʻza seleksiyasi, genetikasi, biologiyasi, urugʻchiligi, agrotexnikasi va boshqa masalalarga bagʻishlangan. Ibrohimov gʻoʻzaning serhosil va rayonlashtirilgan S—6029, S-6030, S-6037, S-6040, Termiz 14, Termiz 16, Qizil Ravot, S—2602, Uychi 2 va Andijon 60 navlarining hammuallifi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1987).

Manbalar 

 Ostroye oblucheniye rasteniy, mutagenez i seleksiya xlopchatnika, T., 1976; Otdalyonnaya gibridizatsiya xlopchatnika, izlucheniye i rekombinogenez, T., 1985.

1927-yilda tugʻilganlar
5-mayda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Olimlar
Fan doktorlari
Professorlar
Agronomlar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Gʻalimjon Ibrohimov

Ibrohimov Gʻalimjon Girfanovich (1887-yil 28-fevral (12-mart), Boshqirdistonning hozirgi Aurgazin tumani — 1938-yil 21-yanvar) — tatar yozuvchisi, olim, jamoat arbobi. Zamonaviy tatar adabiyoti asoschilaridan. Orenburg (1898—1905) va Ufa (1906—1909) madrasalarida oʻqigan. "Bizning yoʻl", "Maorif" jurnallarida muharrir. Ibrohimovning dastlabki realistik hikoya va qissalari ("Zakiy talabaning madrasadan haydalishi", 1907; "Tatar ayoli taqdiri", 1910; "Tabiat bolalari", 1914 va boshqalar)da tatar yoshlarining hayoti va kurashi aks etgan. Uning "Yosh yuraklar" asari (1912) — tatar adabiyotidagi birinchi psixologik roman. "Bizning kunlar" (1920) kitobi 1905—1907-yillardagi inqilobiy voqealarga bagʻishlangan. "Teran tomirlar" (1926—1928) romanida fuqarolar urushi davri aks etgan. Ibrohimov tatar tilshunosligi va tarixiga oid ilmiy asarlar, darsliklar muallifi ("Tatar grammatikasi", 1911; "Adabiyot nazariyasi", 1916; "Ona tilini oʻqitish metodikasi", 1918 va boshqalar).

As.:Teran tomirlar, T., 1961; Qozoqqizi, T., 1964.

Manbalar 

 

Tatar yozuvchilari
28-fevralda tugʻilganlar
Olimlar
1938-yilda tugʻilganlar
21-yanvarda tugʻilganlar
1887-yilda tugʻilganlar
Hojimurod Ibrohimov

Hojimurod Isroilovich Ibrohimov (1935-yil 9-aprel, Toshkent) — kinorejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). „Oʻzbektelefilm“ tashkilotchilaridan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1957). Oʻzbekiston televideniyesida rejissyor yordamchisi, rejissyor (1957—64), bosh rejissyor (1974—79). 1979-yildan Oʻzbekiston ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida rejissyor. Eng yaxshi filmlari: „Jamila“, „Yodgor“, „Nur qidirib“ (ham spektakl, ham film rejissyor), „Tugʻilish“ (3 qismli telepostanovka) va boshqalar. Shuningdek, „Oybek“, „Choʻl, qoʻlingni ber!“, „Toshkent, 26-aprel 1966-yil“, „Kuyla, Sanobar“, „Yagona oilada“, „Inson uchun“, „Davr mening taqdirimda“ (D. Salimov bilan hamkorlikda), „Mening Oʻzbekistonim“ kabi hujjatli filmlar yaratgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1976).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1935-yilda tugʻilganlar
9-aprelda tugʻilganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Kinorejissyorlar
Rixsixon Ibrohimova

Rixsixon Ismoilovna Ibrohimova (1937-yil 29-dekabr, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq artisti (1979). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1959). 1956-yildan Hamza teatri (hozirgi Oʻzbekiston milliy akademik drama teatri)da. Ibrohimova lirik-dramatik aktrisa boʻlib, yaratgan obrazlari kuchli dramatizmi, hissiyotlarning chuqurligi, mukammal nutq va plastik ifodaviyligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi rollari: Feruza, Gavharshodbegim („Mirzo Ulugʻbek“), Guli („Alisher Navoiy“), Ofeliya, Kardeliya, Emiliya („Hamlet“, „Qirol Lir“, „Otello“), Ozoda, Gulyuz („Imon“, „Qotil“), Hemnolini („Gang daryosining qizi“), Nazmi („Kuyov“), Yorqinoy („Momo xotin“), Bibisalima („Mashrab“), Huri aya („Boshi qotgan oshiqlar“) va b. Shuningdek, bir kator videofilmlarda – Fazilat („Diyonat“), ona („Dunyoning ishlari“, „Alisher Navoiy“); kinoda – Oyxon („Integral“), Toshbonu („Shumbola“), Rixsi aya („Seni izlab“), Xosiyat („Farishtalar olov ichida“), Boʻston („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), kampir („Yuzsiz“), Qurbonbibi („Kecha va kunduz“) kabi obrazlarni yaratgan. „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (1997).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Aktrisalar
Hafiza Ibrohimova

Hafiza Ibrohimova (1927-yil Fargʻona — 1967-yil) — Oʻzbekiston xalq artisti (1967). 15 yoshida Fargʻonadagi „Kooperativ“ artelida ishlab, shu yerdagi havaskorlar toʻgaragiga qatnashgan. 1946-yildan Fargʻona viloyati musiqali drama va komediya teatrida aktrisa. Eng yaxshi rollari: Obida ("Muqimiy"), Sanam ("Aziz va Sanam"), Zulxumor ("Ravshan va Zulxumor"), Qumri ("Qumrining murodi"), Gulsara ("Gulsara"), Zuhra ("Tohir va Zuxra") va boshqalar. Qahramonning lirik, psixologik kechinmalarini ochib berishda hayotiy va ishonarli talqin, mahorat va tabiiylik Ibrohimova ijodiga xos.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Aktrisalar
Aleksey Ivanovich Ivanov

Aleksey Ivanovich Ivanov (1885—1958) — mexanik olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944), professor (1938), Toshkentdagi gimnaziyani (1898—1906), Germaniyaning Tyubingen shahridagi universitetni va Karlsrue (Baden) politexnika institutini (1906—1912), Peterburg politexnika institutini (1917) tugatgan. Germaniyadagi Karlsrue mashinasozlik zavodida muhandiskonstruktor (1912—1914). Yoqilgʻi boʻyicha Turkiston vakili (Turktop) taklifiga binoan Toshkentda ishlagan (1917—1919). 1919-yildan Turkiston universitetida, Oʻrta Osiyo Paxtachilik-irrigatsiya politexnika instituti (SAXIPI)da, Oʻrta Osiyo Energetika institutida, Oʻrta Osiyo Industrial institutida, Toshkent Politexnika institutida ishlagan. Bir necha oʻquv qoʻllanmalari tuzgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1885-yilda tugʻilganlar
1958-yilda vafot etganlar
Olimlar
Professorlar
Konstantin Ivanov

Konstantin Vasilyevich Ivanov (1890-yil 15(27)-may — Belebeyevsk tumani, Boshqirdiston — 1915-yil 13(26)-mart) — chuvash shoiri. Chuvash adabiyoti asoschisi, muallim. Chuvash oʻrta maktablari uchun oʻquv qoʻllanmalari va alifbo tuzishga hissa qoʻshgan. Ilk ijodi 1905—1907-yillar rus adabiyotidagi sheʼr va asarlarini chuvash tiliga tarjima qilishdan boshlagan. „Ikki qizim“, „Ochlik ertaklari“, „Temir iylagich“ va „Beva“ balladalari, „Shaytonning kuli“ fojia va boshqa publitsistik sheʼrlar muallifi. „Narspi“ (1908) dostoni haq-huquqsiz chuvash ayoli haqida. Ivanov chuvash sheʼriyatida birinchi boʻlib sillabiktonik sheʼr tizimini qoʻllagan.

Manbalar 

1980-yilda tugʻilganlar
1915-yilda vafot etganlar
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Shoirlar
Platon Ivanov

Platon Ivanovich Ivanov (1891 — 1968) — psixolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1968), professor (1938), 1927-yildan Oʻzbekistonda. Dastlab Samarkanddagi Oʻzbek oliy pedagogika institutida dars bergan. Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutida pedogogik (1930—39), psixologiya kafedralari (1939—68) mudiri. Shu institutda psixologiya laboratoriyani ochgan va unga rahbarlik qilgan. Psixologiyaning turli masalalariga, xususan, iroda va harakter tarbiyasiga oid bir necha asarlari, pedagogika institutlari talabalari uchun darsliklari nashr etilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1891-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
Ivanovo

Ivanovo (1932-yil gacha IvanovoVoznesensk) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1871-yil dan), Ivanovo viloyati markazi. Uvod daryosi (Klyazma irmogʻi) sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 472 ming kishi (1994). Shahar 19-asrning oxiridan Oʻrta Osiyoning arzon paxta xom ashyosi asosida toʻqimachilik sanoatining yirik markaziga aylandi. Mashinasozlik, yengil, kimyo, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. 7 oliy oʻquv yurti (shu jumladan universitet), 3 teatr, oʻlkashunoslik, chit va badiiy muzeylari, filarmoniya bor.

Tarixi 
Ivanovo Rossiyaning Oltin halqa sayyohlik roʻyxatiga kiritilgan va roʻyxatga kiritilgan boshqa shaharlardan bu yerda deyarli hech qanday diniy yodgorliklar saqlanib qolmagani bilan farq qiladi, chunki shaharning asosiy qismi 1917-yil oktyabrdagi inqilobdan keyin vayron qilingan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Ivano-Frankivsk

Ivano-frankovsk (1962-yil gacha Stanislav) — Ukrainadagi shahar, Ivano-Frankovsk viloyati markazi. Karpat togʻlarining etaklarida. Temir va shosse yoʻllar tuguni. Aeroport bor. Aholisi 237,0 ming kishi (1997). Shaharga 1962-yil da ukrain yozuvchisi I. Ya. Franko nomi berilgan. Sanoatning muhim tarmoqlari: yengil (trikotaj, tikuvchilik, badiiy buyumlar i. ch. f-kalari, koʻn korxonasi), oziq-ovqat sanoati (goʻsht, non, spirtaraq kombinatlari va b.), yogocheozlik (mebel f-kasi), metallsozlik (asbobsozlik, avtomobil tuzatish, lokomotiv tuzatish), kimyo. 3 oliy oʻquv yurti, Ukraina musiqali drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri, oʻlkashunoslik, badiiy, Karpat boʻyi badiiy muzeylari mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan kostyol (18-asr), arman cherkovi saqlanib qolgan.

Manbalar
Ivitish

Ivitish — 1) toʻqimachilikda — tolali oʻsimliklar (kanop, zigʻir, jut va b.) poyasidan tolalarni ajratib olishga tayyorlash jarayoni; bunda tolalarni bir-biriga yopishtirib turgan pektin moddalar eriydi (parchalanadi). Poya yoki uning poʻstlogʻini sovuq yoki issiq suvda, bugʻda, har xil kimyoviy moddalar taʼsirida, dalaning oʻzidagi namgarchilikda I. mumkin. Suvda I. har xil mikroorganizmlarning faoliyatiga asoslangan. Sovuq suvda I. da poya yoki poʻstloq bogʻbogʻ qilib tabiiy (dare, koʻl, hovuzlar) yoki sunʼiy suv havzalaridagi suvga botirib qoʻyiladi. Bunda suvning temperaturasi havoning temperaturasiga bogʻliq boʻlib, 20—25° dan ortmaydi. Sovuq suvda poya yoki poʻstloq havoning temperaturasiga qarab 10— 30 kunda yetiladi; bunda ivish jarayoni bir tekis bormaydi. Suvning sirtida turgan poyalarda mogʻor zamburugʻlarining oʻsishi uchun yaxshi sharoit yaratiladi; suvga botgan qismining suv sirtiga yaqinroq joyida aerob bakteriyalar, pastki qatlamlarida esa anaerob bakteriyalar rivojlanadi. Bunday har xil mikrofloralar poya va poʻstloqlarning bir tekis ivib yetilishiga imkon bermaydi. Suvning pastki qismida temperatura ustki qismiga qaraganda ancha past boʻlgani uchun ham poyaning hammasi bir tekis ivimaydi. Issiq suv (36—38°) da poya yoki poʻstloqlar, odatda, yopiq xonalardagi temir-beton baklarda ivitiladi: 3—6 t poya yoki poʻstloq sigʻadigan bakning suv, regenerat (oldingi ivitishdan qolgan va har xil usullar bilan tiklangan suyukdik) va bugʻ keladigan hamda ishlatilgan suyuqlik chiqarib yuboriladigan quvur va joʻmraklari boʻladi. Oldin bakka poya yoki poʻstloq bogʻlarini joylab, soʻngra bakka suyuqlik toʻldiriladi. Suyuqlik har 10—12 so-atda qisman almashtirib turiladi. Suyuqlik temperaturasini birday tutib turish uchun bakka bugʻ berib turiladi. Issiq suvda ivitganda kanop, jutni I. 7—8 kun, zigʻir va kanopni I. 3 kun davom etadi. Issiq suv bilan I. jarayoni bir tekis oʻtadi va tola sifatli chiqadi. Poya yoki poʻstloq issiq suvda ivitilganda avvalo aerob, soʻngra anaerob bakteriyalarning "ish" faoliyatidan foydalaniladi.

Zigʻir poyalarini namgarchilik paytida dalaning oʻzida yoyib I. mumkin. Bunda shudring yoki yomgʻir ivituvchi suyuqlik vazifasini oʻtaydi. Bu usul zamburugʻlarning faoliyatiga asoslangan. Zamburugʻlar yuqori namlik, aeratsiya va maʼlum temperaturada yaxshi rivojlanadi va pektin moddalarini parchalaydi. I. ning kimyoviy va bugʻlash usullari ham bor. Kimyoviy usulda turli moddalar (tuzlar, kislotalar, ishqorlar va b.)ning eritmalari qoʻllanadi. Bular pektin moddalarini gidrolizlaydi. Bugʻlab I. da poyalar oldin suvda ivitiladi, soʻngra bugʻlanadi. Oʻzbekistonda, asosan, kanop poyalari ivitiladi; 2) guruch, noʻxat, joʻxori va b. donlarni ovqatga ishlatishdan oldin suvga solib yumshatib olish; 3) yemni suvga solib yumshatib qoʻyish; 4) qatiq tayyorlash (qatiq ivitish).

Manbalar
Aleksandr Ivchenko

Aleksandr Georgiyevich Ivchenko [1903.10.(23).9, Zaporojye viloyati, Tokmak shahri. — 1968.30.4, Zaporojye] — aviatsiya dvigatellari konstruktori, Ukraina FA Akademik (1964 yildan), Mehnat Qahramoni (1963). Harkovdagi mexanikamashinasozlik institutini tugatgandan soʻng (1935) aviatsiya zavodida ishladi. Tajribakonstruktorlik byurosida asosiy konstruktor (1945 yildan), bosh konstruktor (1963 yildan). Aviatsiyada ishla-tiladigan bir qator porshenli, turbo-reaktiv va turbovintli dvigatellar yaratdi. U yaratgan dvigatellar koʻplab samolyot va vertolyotlarga oʻrnatilgan.

Manbalar 

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1903-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
23-sentabrda tugʻilganlar
30-aprelda vafot etganlar
Igna

Igna, nina — 1) tikuvchilik, trikotaj ishlab chiqarish, matbaa va boshqa maqsadlarda keng ishlatiladigan tikuv quroli. Tikuvchilik ignasining qoʻlda va mashinada tikadigan xillari bor; qoʻlda tikadigan igna xilma-xil yoʻgʻonlikdagi poʻlat simdan suyri, oʻtkir, ip oʻtkaziladigan teshikli qilib yasaladi. Ular uzunligi va diametriga qarab raqamlarga boʻlinadi (masalan 1 dan 9-raqamgacha boʻlgan ignaning yoʻgʻonligi 0,6 dan 1,0 mm gacha, uzunligi 30 dan 50 mm gacha). Kiyim-kechak, koʻrpa-toʻshak va hokazo tikishda ishlatiladi. Katta-kichikligi va yoʻgʻon-ingichkaligiga qarab, chok ignasi (chok tikish uchun), qaviq ignasi (qavish uchun), palak ignasi (palak tikish uchun), soʻzan ignasi (hurjun, toʻrva, etik, mahsi va hokazo tikish uchun), mashina ignasi (tikuv mashinalari uchun) kabi xillarga boʻlinadi. Igna yuzdan bir mm larda ifodalangan raqamlar (№60 — 0,60 mm, №120 — 1,2 mm) boʻyicha birbiridan farq qiladi. Trikotaj ignasi trikotaj mashinasining izma (petlya) hosil qiluvchi qismi. Ilgakli, tilli va oʻyikli xillari koʻp tarqalgan;

2) tibbiyotda: jarrohlik operatsiyalarida yaralarni tikish uchun ishlatiladigan qurol; katta-kichik va turli yoʻgʻonlikdagi ignalar boʻladi. Shuningdek, shprits ignalari ham bor;

3) matbaa ignasi: yogʻoch dastaga mahkamlangan, uchi kesik konus yoki kurakcha koʻrinishidagi ingichka poʻlat sterjen; odatdagi tikuvchilik ignasiga oʻxshash boʻladi. Ofort (naqsh) va gravyuralar hosil qilishda qoʻllanadi.

Manbalar
Igna baliqlar

Igna baliqlar (Syngnathus) – dengiz kirpilari oilasiga mansub baliklar urugʻi. Tanasi 6 yoki 7 qirrali, ingichka, uzunligi 40 sm gacha. Tumshugʻi ingichka va choʻziq, ogʻzi kichik, tishsiz. Dum suzgichlari kichik, qorin suzgichlari boʻlmaydi. Erkagining qornida yoki dum tomonida uvildiriq saqlaydigan kamerasi boʻladi. Bu kameraga urgʻochisi uvildiriq tashlaydi. Uvildiriklarga shilimshiq parda orqali qondan kislorod kelib turadi. 50 tacha turi maʼlum: tropik, subtropik va moʻʼtadil dengizlarda (jumladan Qora va Kaspiy) da tarqalgan. Iqtisodiy ahamiyatga ega emas.

Manbalar 

Hayvonlar
Igna sanchib davolash

Igna sanchib davolash, akupunktura — organizmning yumshoq toʻqimalariga maxsus ignalar kiritib davolash. Reflektor terapiya usullaridan biri Xitoy, Koreya, Yaponiya xalq tibbiyotida igna sanchib davolash qadimdan maʼlum. Bunda gavdaning muayyan (700 ga yaqin) nuqtalariga kiritilgan ignalar nerv uchlarini taʼsirlaydi. Taʼsirlanish bosh yoki orqa miyaga, u yerdan turli aʼzolarga oʻtadi. Periferik nerv sistemasi kasalliklari, uyqu buzilishi, moddalar almashinuvining oʻzgarishi, shikastlanish va boshqalar natijasida paydo boʻladigan boʻgʻim va muskul kasalliklarida qoʻllanadi. Zarurat tugʻilganda igna sanchib davolash bilan birga dori-darmonlar ham buyuriladi.

Klinik amaliyot

Akupunktur - bu alternativ tibbiyotning bir shakli. U eng keng tarqalgan og'riqlarni yengillashtirish uchun ishlatiladi, garchi u turli xil holatlarni davolash uchun ham ishlatiladi. Akupunktur odatda faqat boshqa davolanish shakllar bilan birgalikda ishlatiladi. Masalan, Amerika anesteziologlar jamiyati buni faqat anesteziologik terapiya bilan birgalikda noxush, ildiz og'rig'i uchun davolashda ko'rib chiqilishi mumkinligini ta'kidlaydi. Akupunktur - bu teriga yalpi ignalar qo'yish. Tibbiy ta'lim va tadqiqotlar uchun Mayo jamg'armasi (Mayo klinikasi) ga ko'ra, odatda o'tirishda taxminan besh-yigirma igna o'rnatiladi; aksariyat hollarda ignalar o'n-yigirma daqiqa davomida joyida qoladi. U issiqlik, bosim yoki lazer yorug'ligi qo'llanilishi bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Klassik ravishda akupunktur individuallashtirilgan va ilmiy tadqiqotlarga emas, balki falsafa va intuitsiyaga asoslangan. Shuningdek, XX asrning boshlarida Yaponiyada bolalar (shonishin yoki shōnihari) da davolash uchun ignalardan tashqari boshqa qurilmalarning murakkab setidan foydalangan holda ishlab chiqilgan invaziv bo'lmagan terapiyalar mavjud.

Manbalar 

Terapiya
Tibbiyot
Iguanalar

Iguanalar (Iguanidae) — kaltakesaklar oilasi. Tanasining shakli va rangi har xil. Uzunligi bir necha sm dan 2 m gacha (Iguana iguana). Boshi juda koʻp mayda qalqonchalar bilan qoplangan. Agamalarga oʻxshaydi, ulardan tishlarining jagʻiga ichki tomondan yopishganligi bilan farq qiladi. Oyoqlari yaxshi rivojlangan. 500 ga yaqin turi maʼlum. Shimoliy va Janubiy Amerika, Madagaskar va ayrim Polineziya orollarida tarqalgan. Koʻpchiligi oʻrmonlarda daraxtlar shoxida, choʻl va togʻlarda yashaydi, ayrim turlari umrining bir qismini suvda oʻtkazadi. Asosan, hasharotlar va b. mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi, ayrim turlari oʻsimlikxoʻr. Tuxum qoʻyib koʻpayadi, bir qancha turlari tuxumdan tirik tugʻadi. Goʻshti, tuxumi va te-risidan foydalaniladi. 13 turi va koʻpchilik kenja turlari Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar 

 

Kaltakesaklar
Idalgo (shtat)

Idalgo — Meksikadagi shtat. Mamlakatning markaziy qismida, Meksika yassitogʻligining janubi-sharqida. Mayd. 20,9 ming km. Aholisi 2,2 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Pachuka sh. Aholi, asosan, vodiylarda yashaydi. Yer yuzasi plato boʻlib, oʻrtacha bal. 2000 m; alohida choʻqqilari 3000 m va undan ziyod. Sharqiy Syerramadre togʻ sistemasi I. hududini Meksika qoʻltigʻidan ajratib turadi. Oʻrtacha oylik temperatura 16—20°. Yiliga 300–600 mm yogʻin yogʻadi, tez-tez qurgʻoqchilik boʻlib turadi.

Aholisining koʻp qismi qishloq xoʻjaligi da band. Asosan, mevali daraxtlar oʻstiriladi, sabzavot ekinlari va shakarqamish ekiladi. Shtatning sharqiy qismida yaylov chorvachiligi rivojlangan.

Oltin va kumush konlari bor. Mashinasozlik (vagonlar, yuk mashinalari, toʻqimachilik mashinalari), ne-ftni qayta ishlash, sement, rangli metallurgiya sanoati korxonalari mavjud. Yirik sanoat shaharlari: Syudad-Saagun, Tula.

Manbalar
Ideal gaz

Ideal gaz — molekulalari oʻzaro mutlaqo taʼsirlashmaydigan gaz; bunda gazni tashkil etuvchi molekulalarning xususiy hajmlari eʼtiborga olinmaydi. Har qanday real gaz zichligi juda kichik boʻlgan hollarda u oʻzining tabiati boʻyicha ideal gazga yaqinlashib boradi. Temperaturaning katta qiymatlarida, yaʼni molekulalarning oʻrtacha kinetik energiyalari molekulalarning oʻzaro taʼsirlashishi natijasida vujudga kelgan oʻrtacha potensial energiyalaridan juda katta boʻlganda ham real gazlarni ideal gazlar deb qarash mumkin. Ideal gazning ichki energiyasi shu gazni tashkil etuvchi barcha molekulalarning xaotik (tartibsiz) ilgarilama va aylanma harakat kinetik energiyalari bilan molekulalardagi atomlarning xaotik tebranma harakati kinetik va potensial energiyalarining yigʻindisiga teng . Aniq massa t ga ega boʻlgan ideal gazning muvozanatli holatini bosim r, hajm V va temperatura T dan iborat makroskopik parametrlar orqali toʻla ravishda ifodalaniladi. Bu parametrlarning oʻzaro bogʻlanishini ifodalovchi ideal gazning holat tenglamasi pV=~kT odatda Klapeyronmendeleyev tenglamasi deb ataladi, bunda M — gazning molyar massasi. Koʻpgina amaliy masalalarni hal etishda real gazlarga ideal gazlar uchun keltirib chiqarilgan, oddiy koʻrinishga ega boʻlgan qonuniyatlarni katta aniqlik bilan tadbiq etish mumkin.

Manbalar
Ideal kristall

Ideal kristall — zarralari (atomlar, molekulalar, ionlar) fazoda qatʼiy muayyan tartibda joylashgan va fazoviy simmetriya xossasiga ega boʻlgan mukammal strukturali qattiq jism; kristallarning ideallashtirilgan modeli. Tuzilishi jihatdan tabiiy kristalldan farq qiladi. Tabiiy kris-tallda turli nuqsonlar — dislokatsiya, boʻsh joylar, kirishmalar va hokazo mavjud boʻlib, qatiy muayyan strukturali boʻlmasligi ham mumkin. Kristall pan-jara tebranishlari ham zarralar strukturasi tartibini buzadi. I. k. tushunchasi kristallografiya va qattiq jismlar nazariyasida keng qoʻllanadi.

Manbalar
Ideal suyuqlik

Ideal suyuqlik - goʻyoki mutlaq yopishqoqlik, qisilish va issiqlik oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlmagan suyuqyaik; suyukliklarning ideallashtirilgan modeli. Kichik tezlikda oqadigan suyuqliklarga doir tushuncha. I. s. gidromexanika va aerodinamikoyu. keng qoʻllanadi. Yopishqoklik va b. xossalar asosiy omillar deb karalmaydigan va ularni hisobga olmaslik mumkin boʻlgan nazariy ishlarda, real su-yuqliklar va gazlarning harakatiga doir baʼzi masalalarni yechishda I. s. tushunchasidan foydalaniladi.

Manbalar
Ideogramma

Ideogramma (yun. idea - gʻoya, obraz va .... gramma) — yozuv belgisi (shartli tasvir). Ideogramma nutqtovushlariga emas, balki soʻz yoki morfemaga teng keladi. Mas, Qad. Misr, Xitoy iyerogliflarn.

Yana qarang 

 Ideografik yozuv

Manbalar
Idiku

"IDIKU" — amir Idiku Qutlugʻ Qabo (rus yilnomalarida — Edigey, Yedigey) (1352—1419) haqida XV—XVI asrlarda turkiy xalqlar tomonidan yaratilgan doston. Mangʻitlar amiri Idikuning tarix maydonida paydo boʻlishi va uning Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishga qarshi (XIV asr 90-y.lari) Temur ishtirokida kurashi bilan bogʻliq voqe-alar "I." dostonining asosini tashkil etadi. Dostonda, ayniqsa Idikuning yordam soʻrab Samarqandga — Amir Temur huzuriga kelishi, Sohibqironning unga oʻz yaqinidek yordam berishi tasvirlab berilgan. Dostonda va b. ri-voyatlarda Idikuning ajdodi Xoja Ahmad Yassaviyga bogʻlanishi aytilgan.

"I.", asosan, Volga boʻyidagi turkiy xalqlar orasida mashhurdir. Doston  Qozonda 1990 yilda kitob holida nashr etilgan.

Manbalar 

 

Adabiyot
Idil

Idil yoki Itil, Atil — 8— 10-asrlarda Xazar xoqonligining poytaxti. Hozirda Astraxon shahardan yuqorida, Edil daryosining har ikkala qirgʻogʻida va kichik orolda joylashgan. Idilda xazarlar, turklar, slavyanlar, yahudiylar yashagan. Aholisi chorvachilik, dehqonchilik, baliqchilik, hunarmandchilik va savdo bilan shugʻullangan. Idilda xoqon saroyi, ibodatxonalar, maktablar, hammomlar va bozorlar boʻlgan. Turar joylari chaylalar, kigiz oʻtovlar va yertoʻlalardan iborat boʻlgan. 965-yilda Kiyev knyazi Svyatoslav I Igorevich tomonidan vayronaga aylantirilgan.

Yana qarang 
 Xazar xoqonligi
 Ashtarxon xonligi

Manbalar 

 

Tarix
Rossiya shaharlari
Idiotiya

Idiotiya (yun. idioteia – nodonlik), tentaklik, telbalik – tugʻma oligofreniyaning eng ogʻir shakli, aql, nutq va tafakkurning mutlaq rivojlanmaganligi bilan ifodalanadi. Ona qornidaligidayoq bola miyasining rivojlanmay qolishi idiotiyaga sabab boʻladi. Bemorning diqqat-eʼtibori beqaror boʻlib, atrofdagi voqelikni toʻliq idrok eta olmaydi, odatdagi taʼsirotlarga beradigan javoblari ham nomunosib boʻladi. Nutq esa gʻalati tovushlar chiqarish yoki ayrim oddiygina soʻzlarni takrorlayverish bilan chegaralanadi, atrofdagilarning soʻzlarini deyarli tushunmaydi. Harakatlar ham poyma-poy, baʼzan esa bir maromdagi oddiy harakatlarni muntazam takrorlayverishdan iborat boʻladi. Hissiyot beqaror, oddiy ehtiyojlarning qondirilishi yoki qondirilmasligiga bogʻliq boʻlib, bemor salga gʻazablanishi, oʻziga yoki atrofdagilarga nisbatan tajovuz qilishi ham mumkin; u isqirt, toza yoki iflos narsalarning farqiga bormaydi. Bundan tashqari, ularda bir qancha jismoniy kamchiliklar ham uchraydi. Bunday bemorlar atrofdagilar (qarindosh-urugʻlari, yaqin kishilari va davolash muassasalari xizmatchilari) nazoratiga va parvarishiga muhtoj boʻladi.

Manbalar 

Kasalliklar
Idrisiylar

Idrisiylar — Marokashda hukmronlik qilgan arab sulolasi (8—10-asrlar). Idris ibn Abdulloh sulolaga asos solgan. Idris II (792—828) vafotidan keyin Idrisiylar davlati mayda mulklarga (I. boshqargan) boʻlinib ketgan. Qurtuba xalifaligi qoʻshinlari tomonidan tugatilgan (974 yoki 985).

Manbalar 

Musulmon sulolalari
Idrisiylar sulolasi
Idrok

Idrok — tirik organizmning maʼlumotlarni qabul qilib, qayta ishlash jarayoni; organizmga obyektiv reallikni aks ettirish va tashqi olamdagi yangidan-yangi vaziyatlarni baholab, shunga yarasha harakat qilish imkonini beradi.

Idrok ongning , miyaning ijodiy jarayonidir. Idrokning fiziologik asosi bosh miya yarim sharlari poʻstlogʻining analiz va sintez faoliyatidan iborat. Bu faoliyat sezgi aʼzolarimizga taʼsir qilib turgan narsalarning bitta xususiyati bilan emas, balki jami xususiyatlarining taʼsiri bilan bogʻliq. Idrok ana shu barcha xususiyatlar oʻrtasidagi muvaqqat bogʻlanish (qarang Assotsiatsiya) natijasida yuzaga keladi. Inson miyasining umumlashtiruvchi faoliyatiga asoslangan idrok jarayoniga kishining tajribasi, bilim, abstrakt tafakkurning faoliyati va boshqalar ham ishtirok etadi (qarang Appersepsiya). Shuning uchun kishilar ayni bir narsa yoki hodisani yoshlari, maʼlumotlari, turmush tajribalari, kasblari, ijtimoiy kelib chiqishlari, xarakteri, qobiliyati va qiziqishlarida koʻrinadigan shaxsiy xususiyatlariga qarab har xil idrok qiladilar. Masalan, tegishli ixtisosi boʻlmagan kishining birorta yangi mashinani idrok qilishi ixtisosi bor odamning idrokiga qaraganda tor va yuzaki boʻladi.

Idrokning muhim xususiyatlaridan biri barqaror (konstant)ligidir. Inson bir vaqtda idrok qilgan narsani oʻz xotirasida saqlab qolish va uni qayta tiklash qobiliyatiga ega. Bir narsaning ana shunday qayta tiklangan timsoli (qarang Tasavvur) idrok jarayonining ajralmas qismi. Idrokning xususiyati koʻp jihatdan hissiy kechinmalarga (shodlik, gʻamginlik, tajanglik va hokazo) ham bogʻliq. Masalan, kishining taʼbi xira vaqtida tabiat manzaralari unga allaqanday soʻniqdek koʻrinsa, taʼbi chogʻ vaqtida u butunlay boshqacha koʻrinadi.

Manbalar
Iyezuitlar

Iyezuitlar (lotincha „Societas Jesu“ – „Iso jamiyati“) – katoliklar monaxlik ordeni aʼzolari. Bu jamiyatni 1534-yilda mayda ispan dvoryani Ignatiy Loyola Parijda tuzgan va 1540-yil papa Pavel III tomonidan tasdiqlangan. U oʻz oldiga katolitsizmni himoya qilish va yoyish, papalik hokimyatini mustahkamlash vazifasini qoʻydi. Kontrreformatsiyaning asosiy quroli boʻlib qoldi. Faqat Yevropa davlatlarida emas, Hindiston, Yaponiya, Xitoy, Filippinda ham tarqaldi. 1610—1768-yillarda Paragvayda „Iyezuit davlati“ mavjud boʻldi.

Iyezuitlar ordenning asosiy tamoyillari: katʼiy markazlashish, mavqeiga qarab kichiklarning kattalarga soʻzsiz boʻysunishi, orden boshligʻining mutlaq nufuzi. Har qanday jinoyatni, agar u xudo yoʻlida qilingan boʻlsa, oqlaydi. 20-asrda klerikalizmning yetakchi guruhiga aylandi.

Manbalar
Iyena

— Yaponiyaning rasmiy pul birligi. Bu valyuta bozorida AQSh dollari (AQSh dollari) va yevrodan keyin uchinchi eng koʻp sotiladigan valyutadir. U AQSh dollari va yevrodan keyin uchinchi zahira valyutasi sifatida ham keng qoʻllanadi.

1871-yilgi yangi valyuta qonuni Yaponiyaning zamonaviy valyuta tizimini joriy qildi, Iyena  deb belgilangan. oltin yoki  kumush va oʻnlik 100 sen yoki 1000 ringa boʻlingan. Yen avvalgi Tokugava tangalarini hamda feodal xan (fiefs) tomonidan chiqarilgan turli xil hansatsu qogʻoz valyutalarini almashtirdi. Yaponiya banki 1882-yilda tashkil topgan va unga pul massasini nazorat qilish monopoliyasi berilgan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin Iyena urushdan oldingi qiymatini yoʻqotdi. Yaponiya iqtisodiyotini barqarorlashtirish uchun iyenaning kursi Bretton-Vuds tizimining bir qismi sifatida bir iyena 360 AQSh dollari etib belgilandi. 1971-yilda bu tizimdan voz kechilgach, iyena past baholandi va suzib yurishiga ruxsat berildi. Iyena 1973-yilda bir AQSh dollari 271 ¥ ga teng boʻldi, keyin 1973-yilgi neft inqirozi tufayli iyena qadrsizlanish davrini boshdan kechirdi va 1980-yilga kelib bir AQSh dollari uchun 227 ¥ deb belgilandi.

Manbalar
Iyerarxiya

Iyerarxiya (yunoncha hierarchia, hieros — avliyo va arche — hukmronlik, hokimiyat) — bir butun narsa yoki hodisalar ayrim qismlari yoki elementlarining yuqoridan quyiga tomon bir tartibda joy olishi. Fanga I. tushunchasi 19-asrning 2-yarmida kirib keldi. Dastlab I. jamiyatning sinfiy tabaqalanishini va hokimiyat tuzilishini tavsif etish maqsadida qoʻllangan. 20-asrdan boshlab esa har qanday obyekt sistemasini tavsif etishda qoʻllanila boshlandi.

Biologiyada I. termini bir guruhga mansub hayvonlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni, yaʼni ularning oziqqa, qaramaqarshi jinsga yoki qulay pana joyga ega boʻlish borasidagi faoliya-tini boshqarib turadigan xattiharakatlarni ifodalaydi. I. turgʻun boʻlmasdan vaziyatga qarab oʻzgarib turishi (nisbiy dominantlik) yoki mutlaq boʻlishi (mutlaq dominantlik) mumkin. Mutlaq dominantlik koʻpincha toʻgʻri chiziqli (yoʻnalishli) xususiyatga ega (mas, A individning B ustidan, B ning esa V ustidan va hokazo tarzda ustunlik qilishi) boʻlib, har bir individning guruhda oʻz mavqei bor. Chiziqsiz I.da uning tarkibiy qismlari oʻrtasida munosabatlar sharoitga qarab oʻzgarib turadi: mas, uchinchi individ boʻlganida A individ B dan, u boʻlmaganida B individ A dan ustunlik qiladi (tobe mavqelar). Koʻpincha guruxda erkak va urgʻochi hayvonlar mustaqil oʻz I. sistemasiga ega boʻladi. Boshqa hollarda esa erkak xayvonlar urgʻochilari ustidan, voyaga yetgan hayvonlar yosh hayvonlar ustidan dominantlik qiladi. Erkaklari koʻp boʻladigan primatlar toʻdasida I. sistemasi juda murakkab. Guruh boʻlib yashamaydigan hayvonlarda individlar soni oshib ketganida nisbiy dominantlik yuzaga keladi. Guruxdagi hayvonlar soni kam boʻlganida esa ular oʻrtasida maydonga egalik qilish xattiharakatlari namoyon boʻladi. Jamoa boʻlib yashaydigan yoki murakkab guruhlar hosil qiladigan hayvonlarda dominantlik konsepsi-yasi oʻrniga boshqacha munosabatlar, masalan, individlarning vazifasiga binoan oʻzaro munosabatlari asosiy ahamiyatga ega boʻladi. Biologiyada I. tushunchasi har xil obyekt va jarayonlarga tavsif berishda keng qoʻllanadi (masalan, tabiiy jamoalar I. strukturasi, organizm regulyator sistemasi I.si, taksonlar I.si va hokazo).

Dasturlashda murakkab, ya'ni chiziqli bo'lmagan ma'lumot tuzilmalarining bir biriga bog'lanishi Iyerarxiya asosida bo'ladi. Bu daraxt shaklidagi tuzilmadir. Ya'ni ma'lumotlar o'ziga tegishli bo'lgan bir nechta boshqa ma'lumotlarga bog'lanadi. Bunga Graph, Tree kabi tuzilmalarni misol qilish mumkin.

Manbalar
Iyerogliflar

Iyerogliflar ( — „muqaddas“ va  — „oʻyiq“) — bir soʻz, boʻgʻin yoki tovushni ifodalashga xizmat qiluvchi fafik ifoda. Iyerogliflarning eng qadimgisi Misr yozuvi belgilari boʻlib, miloddan avvalgi 4-ming yillik oxirida qoʻllangan. Hozirda 5 mingga yaqin Misr iyeroglifi maʼlum. Misr iyerogliflari orasida quyidagilar farqlanadi: 1) bir konsonatli belgilar (30 ga yaqin); bular misr tilidagi undosh tovushlarni ifoda etgan; 2) morfemalarni fonetik ifodalash uchun ikki va uch konsonantli belgilar; 3) bir butun soʻzni ifodalash uchun ideogrammalar; 4) determinatlar — soʻz maʼnosini aniqlashtiruvchi yordamchi (talaffuz etilmaydigan) ideografik belgilar.

Iyerogliflar termini yozuvning boshqa tizimlariga nisbatan ham ishlatiladi. Masalan, qadimgi (miloddan avvalgi 2 minginchi yillar) va hozirgi Xitoy yozuvi, xat yozuvining (miloddan avvalgi 2—1-ming yillar) turli tasviriy (mixxat boʻlmagan) belgilari va boshqalarga nisbatan qoʻllanadi.

Yana qarang 
 Xitoy yozuvi
 Yapon yozuvi

Manbalar
Ijod

Ijod — insonning yangi moddiy va maʼnaviy neʼmatlar yaratish faoliyati. Unda inson tafakkuri, xotirasi, tasavvuri, diqqati, irodasi faol ishtirok etadi, butun bilimi, tajri-basi, isteʼdodi namoyon boʻladi. I. dastlab inson tasavvurida tugʻiladi, key-in I.ga taallukdi masalalar yuzasidan izlanishlar olib boriladi, boshqalar bajargan ishlar tanqidiy koʻrib chi-qiladi, taxlil etiladi, kuzatishlar, tajribalar oʻtkaziladi, mantiqiy xulosalar chiqariladi, gipotezalar qilinadi, bular tajribada sinab koʻriladi, notoʻgʻri boʻlsa yangilanadi va hokazo. Izlanishlar natijasi turli shakllarda (badiiy asar, matematik formula va b.) yuzaga chiqadi. Uni jamiyat eʼtirof etsagina haqiqiy, toʻliq I. boʻladi. I. fan-texnikani, madaniyatni bo-yitadi, rivojlantiradi.

I.ni shartli ravishda 2 ga: ilmiy I. va badiiy I.ga boʻlish mumkin. Olimlar faoliyati ilmiy I.ga, sanʼatkorlar, yozuvchilar faoliyati badiiy I.ga qaratilgan. Baʼzi kishilarda har ikki I. rivojlangan boʻlishi mumkin. Ilmiy I.da tabiat va jamiyat hayotining obyektiv qonuniyatlari aks etsa, badiiy I.da maʼnaviy hayot muammolariga sanʼatkorning subyektiv, oʻziga xos qarashlari, his-tuygʻulari aks etadi. Badiiy I.da hayotning turfa ranglari hamda voqealari orasidan ibratli va ijtimoii ahamiyatli boʻlganlari tanlab olinadi va badiiy umumlashtiriladi. Badiiy I. murakkab jarayon boʻlib, inson faoliyatining idrok etish, baholash, qadrlash singari turlari bilan bogʻliq holda amalga oshadi. Buning uchun ijodkor erkin xayol, ozod tafakkur, keng koʻlamli tasavvur, milliy gʻurur va yuksak orzularga ega boʻlishi kerak. Badiiy I. mahsulotining ommaviyligi va ijtimoii ahamiyati ana shu bilan belgilanadi. I.ningtaraqqiy etishida jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy shartsharoitlari hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Li.: Aristotel, Ob iskusstve poezii, M., 1957; Gegel G. V., Estetika, v 4-x tomax, M., 1968—73; Maxmudov T., Estetika i duxovnie sennosti, T., 1993; Abdul-layev A., Jajda prekrasnogo, T., 1994.

Tilab Maxmudov.

Manbalar
Ijro etuvchi hokimiyat

Ijro etuvchi hokimiyat - davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi hokimiyat va sud hokimiyati kabi mustaqil tarmoqlaridan biri. Joriy qonunlar va b. meʼyoriy hujjatlarga asoslanib, boshqaruv vazifalarini bajaradi (davlat boshligʻi, hukumat). Qonun chiqaruvchi hokimiyat hujjatlarini ijro etish maqsadida oʻz qaror va farmoyishlarini qabul qiladi, odatda, davlat boshligʻi (prezident) ning bevosita rahbarligi va nazorati ostida ish koʻradi. I. e. h. mintaqaviy va mahalliy darajada mahalliy oʻzini-oʻzi boshqarish organlari (hokim, oqsoqol, gubernator, mer, prefekt) tomonidan amalga oshiriladi.

OʻzRda hukumat — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi davlat xokimiyatining oliy ijrochi va boshqa-ruvchi organi hisoblanadi. U iqtiso-diyotning, ijtimoiy va maʼnaviy sohaning samarali faoliyat koʻrsatishiga, qonunlar ijro etilishiga, Oliy Majlisning qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlarining bajarilishiga rahbarlikni taʼminlaydi. Mahalliy I. e. h. organlari Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarini, Prezident farmonlarini, davlat hokimiyati yuqori organlarining qarorlarini amalga oshiradi. Viloyat, tuman va shaharlarda I. e. H. ni hokim boshchiligidagi viloyat, tuman va shahar hokimliklari boshqaradi (yana qarang Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mah-kamasi, Fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organlari).
alert (1)

Manbalar
Ijtimoiy guruhlar

Ijtimoiy guruhlar — muntazam ravishda bir-birlari bilan oʻzaro muno-sabatga kirishadigan shaxslar guruhi. Turli sinflar, qatlamlar muhim ijtimoiy guruhlar hisoblanadi. Kasbga oid, diniy, etnik, turli demografik guruhlar (nuroniylar, ayollar, yoshlar va hokazo) ham ijtimoiy guruhlarga kiradi, chunki ularning jami-yatdagi mavqei hukmron ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan bogʻliqdir. Bir xil faoliyat bilan shugʻullanuvchi, ijtimoiy-psixologik xususiyatlari oʻxshash, maqsad va qadriyatlari umumiy boʻlgan kishilar ham alohida ijtimoiy guruhlarni tashkil etadi. Ijtimoiy guruhlar katta va kichik (soni boʻyicha), boshlangʻich (guruh aʼzolarining bevosita shaxsiy aloqalari va munosabatlariga asoslangan) va ikkilamchi (guruh aʼzolari oʻrtasida bevosita shaxsiy aloqalar boʻlmagan), rasmiy (tadqiqotchi tomonidan muayyan belgi asosida tashkil qilingan) va norasmiy (obyektiv holda mavjud) guruxlarga boʻlinadi. Ijtimoiy guruhlar ning hajmi, shakli, xususiyatidan qatʼi nazar, ularning muhim belgisi — aʼzolarning bir umumiy guruhga mansub ekanliklarini anglashidir. Odamlar uz hayotining koʻp qismini guruhlardagi muloqotlarda oʻtkazadi. Hozir jamiyatdagi odamlarning aksariyati koʻpdan-koʻp turli guruxlarga mansubdir.

Manbalar
Ijtimoiy darvinizm

Ijtimoiy darvinizm - 19-asr ning 2-yarmi — 20-asr ning boshi jamiyatshunosligidagi oqim. U tabiiy tanlanish, yashash uchun kurash va tirik qolish uchun moslashishdan iborat biologik tamoiillarni jamiyat xayotining belgilovchi omillari sifatida talq-in qiladi. Bu bilan ijtimoiy taraqqiyot qonunlarini biologik hayot qonu-niyatlaridan kelib chiqqan holda tu-shuntirishga urinadi (G. Spenser, J. V. Lapuj, L. Voltman, U. Bejgot, L. Gumplovich, G. Ratsenxofer, U. G. Sam-ner, A. Smoll, E. Ferri va b.). I. d. vakillari biologik va ijtimoiy hodisalar oʻrtasidagi muayyan mavjud aloqalarni koʻrsatib berib, jamiyat hayotidagi ziddiyatlarni toʻgʻri taʼkid-lasada, biroq, ular taʼlimotidagi poydor tamoyillar mohiyatan gʻayriilmiydir. I. d. ning asosiy nazariy qusurlari quyidagilar: ijtimoiy ni-zolarni "tabiiy" deb hisoblash; ijtimoiy hayotning nisbiy mustaqilligini va jamiyat qonuniyatlarining oʻziga xosligini inkor etish, yaʼni jamiyat qonuniyatlarini biologik qonuniyatlardan keltirib chiqarish; salbiy ijtimoiy illatlarni abadiy, yoʻq qilib boʻlmaydi deb koʻrsatish yoki ularni biologik yoʻllar (irsiyatni yaxshilash) orqali bartaraf etish va hokazo. I.d. muayyan vaziyatda ijtimoiy adolatsizlikni xaspoʻshlash, irqchilik va tashqi siyesat sohasidagi tajovuzkorliklarning gʻoyaviy asosi boʻlib xizmat qilishi mumkin.

Manbalar
Ijtimoiy mehnat taqsimoti

Ijtimoiy mehnat taqsimoti — ijtimoiy mehnatning mustaqil vazifalarni bajaruvchi mehnat turlariga ajralishi, yaʼni mehnat faoliyati turlarining alohidalashuvi. Umuman jamiyatda mehnat taqsimoti asosida faoliyatni ayirboshlash yotadi va har bir mehnat turi aniq bir mahsulotni yoki uning bir qismini yaratishga ix-tisoslashadi. Faoliyat turlari boʻyicha mehnat taqsimotining umumiy, xususiy va yakka koʻrinishlari bor. Umumiy mehnat taqsimoti — jamiyat miqyosida yirik mehnat turlarining bir-biridan ajralib, mustaqil yirik sohalarga boʻlinishi (sanoat, qishloq xoʻjaligi, transport va aloqa, qurilish, xizmat koʻrsatish va hokazo). Xususiy mehnat taqsimoti — xalq xoʻjaligining yirik sohalari ichida tarmoqlarning (qarang x. da dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik, sanoatda esa undirma va ishlov berish, ogʻir va yengil sanoat, mashinasozlikda esa avtomobilsozlik, traktorsozlik, samolyotsozlik, stanoksozlik kabi tarmoqpar) vujudga kelishi. Yakka mehnat taqsimoti — korxona, birlamchi xoʻjalik subʼyekti doirasida boʻladigan mehnat taqsimoti boʻlib, bunda alohida bir mahsulot, mahsulotning tarkibiy butlovchi qismlarini i.ch. boʻyicha ixtisoslashgan mehnat turlari ajralib, alohidalashadi.

Jamiyat taraqqiyoti tarixida birinchi yirik I.m.t. mehnat unumdorligining oʻsishi bilan bogʻliq boʻlib, uning natijasida jamiyatda faqat aqliy yoki jismoniy mehnat bilan shugʻullanadigan kattakatta guruhlar, sinflar (mas, qullar va quldorlar) ga boʻlinish vujudga keldi. Ishlab chiqaruvchi kuchlarning oʻsishi asosida ikkinchi yirik I.m.t. yuz berdi — hunarmandchilik dehqonchilikdan ajrab chiqdi va bu bilan shaharning qishloqdan ajralib chiqishi boshlandi. Hunarmandchilikning deh-qonchilikdan alohidalashuvi natijasida tovar i.ch. yuzaga keldi. Ayirboshlashning kuchayishi bilan uchinchi yirik I.m.t. — savdoning sanoatdan ajralishi yuz berdi.

Mashinalashgan industriyaning paydo boʻlishi va rivojlanishi bilan I.m.t. da sanoatning mavqei oʻsib va yanada chuqurlashib bordi. Kapitalizmning rivojlanishi xalqlarning xoʻjalik yuritishdagi yaqinlashuviga, xalqaro mehnat taqsimotining paydo boʻlishiga sharoitlar yaratdi. Jahon hamjamiyati mamlakatlari oʻrtasida xalqaro mehnat taqsimoti I.m.t. ning hozirgi davrdagi eng takomillashgan va barcha mamlakatlarni qamraydigan shaklidir. Xalqaro iqtisodiy integratsiya I.m.t. asosida vujudga kelib, iqtisodiy qoloklikni va xoʻjalik taraqqiyotidagi biryoqlamalikni bartaraf etish va farovonlikni koʻtarishga xizmat qiladi (qarang Mehnat taqsimoti).

I.m.t. iqtisodiy qonun boʻlib, unga binoan mehnat turlari uzluksiz ravishda bir-biridan ajralib, yangilari vujudga kelib, ixtisoslashuv yuz beradi va uning unumdorligi ortib boradi. Mehnat taqsimoti va uning asosida ixtisoslashuv natijasida mahsulot ayirboshlash yuz beradi, uning rivojlanishi esa bozor munosabatlarining shakllanib, rivojlanishiga olib keladi.

Hasan Abulqosimov.

Manbalar
Izboskan zilzilasi

Izboskan zilzilasi - 1992 y. 15 may mahalliy vaqt bilan soat 13 dan 08 min. oʻtganda Fargʻona vodiysining shimoli-sharqida Izboskan qishlogʻida boʻlgan kuchli zilzila. Zilzila epitsentri Boʻtaqora — Qorabuloq uzilmasida 25 km chuqurlikda joylashgan. Bu yerda zilzilaning kuchi 8 ballga (MSK — 64 oʻlchovi boʻyicha) yaqin, magnitudasi (Rixter boʻyicha) M — 6,2 boʻldi. Zilzila oʻchogʻidagi togʻ jinslarini Yer poʻsti granit qatlamidagi yoriqlar boʻyicha yuqoriga qarab siljishi seysmik toʻlqinlarni kelib chiqishiga sabab boʻlgan. Seysmik toʻlqinlar epitsentral zona da 7—8 ball kuch bilan tarqalib atrof qishloqlarga ancha zarar yetkazdi. Ayniqsa, Qoʻchqorota, Madaniyat, Toshqoʻrgʻon, Xilo qishloqlarida imoratlar jiddiy zararlandi. I.z.ning kuchi Qoʻchqorota, Moylisoy, Madaniyatda 7 ball, Poytugʻ, Haqqulobod. Andijonda 6 ball, Oʻsh, Jalolobodda 5 ball, Fargʻona, Chustda 4 ball, Toshkent, Dushanbada 3 ballga yetdi.

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi zilzilalar
Izboskan neft-gaz koni

Izboskan neft-gaz koni - Fargʻona vodiysining shim.sharqidagi Iz-boskan antiklinal burmasida joylashgan neft-gaz koni. Iz-boskan strukturasi 1933 yilda aniqlangan va tektonik jihatdan Moylisuv strukturalari guruhiga kiradi. Kon 1950 y. ishga tushirilgan. I.n.k.ning geologik tuzilishida paleozoy, yura, boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlari ishtirok etgan. Gil, ohaktosh, qumtosh va alevrolitlardan iborat. Dastlabki kidiruv ishlari konda 1935 yilda boshlangan. 1945 yilda chuqur burgi quduklari qazilgan. Izboskan antiklinalining uz. 35 km, eni 7 km boʻlib, gʻarbdan sharqqa choʻzilgan yagona burmadan iborat; paleogen davri yotqizikdari boʻyicha uz. 10,5 km, eni 1,8 km; shim. qanoti 30°, jan. kanoti 20° enkaygan. Izboskan burmasini uzuna-siga 3 ta tektonik uzilma kesib oʻtgan. Uzilma tekisligi boʻyicha qatlamlar 13-va 18-gorizontida katta gaz uyumlari, paleogen davri yotqiziklaridagi 3-, 5-, 7-, 8-, 9- gorizontlarida esa neft uyumlari topilgan. 8-gorizont eng mahsuldor. 2400 m chuqurlikda joylashgan. Paleogen davri yotqiziklaridagi dastlabki burgʻi qudugʻidan (1950) sutkasiga 10 t, 1967 y.ga qadar esa 2644 ming t neft olingan. 1963 y. boʻr davri qatlamlaridan sutkasiga 1 mln. m3 gaz olina boshlagan. Neftning zichligi 0,864 g/sm3, oltingugurtning miqdori 0,33 %, aksiz qatroni 35 %, parafin 6 %. Gazning tarkibi metan (50 %), karbonat angidridi (12,6 %)dan iborat. Kondan ayni paytda oz miqdorda neft va gaz olinmoqda.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston gaz konlari
Oʻzbekiston neft konlari
Andijon viloyati geografiyasi
Jolliboy Izentayev

Izentayev Jolliboy Tanirbergen oʻgʻli (1943.29.2, Qoʻngʻirot tumani) — rangtasvirchi rassom, Oʻzbekiston BA ning akad. (1997), Oʻzbekiston xalqras-somi (2000). Respublika rassomlik bilim yurti (1966) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini (1974) tugatgan. Nukus sh. badiiy hunar i.ch. ustaxonasida rassom (1974—79), 1979 y.dan Qoraqalpogʻiston rassomlar uyushmasi boshqaruvi raisi hamda 1997 y.dan Oʻzbekiston BA Qoraqalpogʻiston boʻlimining raisi. I.ning turli janrlarda yaratilgan asarlarida Qoraqalpogʻiston tabiati, manzarasi, qoraqalpoq xalqi, uning dardi, kechasi, buguni oʻz aksini topgan. Tarixiy mavzudagi yirik asarlar ("Umid yoʻlida" va "Begjap fojiasi", 1983), psixologik portretlar ("A. Jumamuratov", 1976; "Ona portreti", 1978; "Avtoportret", 1980; "I. Yusupov", 1981; "A. Otaboyev", 1982 va b.), manzaralar ("Xiva. Changli kun", 1979; "Koʻhna oʻrganch. Bozor", 1979; "Bahorda Nukus", 1982; "Qoraqalpogʻistonda kuz", 1986; "Qizketganda tong", 1994; "Yashil hovli", 1994 va b.), natyurmortlar ("Qumgʻonli natyurmort", 1984; "Niqobli natyurmort", 1987 va b.) va b. asarlar muallifi. Orol muammolariga bagʻishlangan asarlar turkumini yaratdi ("Moʻynoq. Qumdagi saksovul", 1988; "Kemalar qabristoni", 1989; "Moʻynoq", "Chekinayotgan dengiz tubi", 1989 va b.). Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

 

Rassomlar
Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Oʻzbekistonlik rassomlar
Izmail

Izmail — Ukrainaning Odessa viloyatidagi shahar. Dunay daryosi tarmogʻining chap sohilida. Qora dengizdan 80 km. Dengiz kemalari kira oladigan port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 95,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). 12-asrda I. oʻrnida genuyaliklar qalʼasi boʻlgan. Keyinchalik u Moldova knyazligiga qaragan. 16-asrda turklarga tobe edi. 1569-yil Turkiya sultoni I. ga nugʻoylarni joylashtirgan. 1770—1918-yillarda shahar vaqt-vaqti bilan Turkiya va Rossiyaga karagan. I.ni 1918-yil Ruminiya egalladi, Ikkinchi jahon urushi davrida I.ni nemis-rumin qushinlari bosib oldi. 1944-yil 26-avgustda ozod kilingan.

I.da oziq-ovqat sanoati (sabzavot konserva, goʻsht kombinatlari, baliq, sut, uzum vinosi zavodlari) rivojlangan. Sellyuloza-karton kombinati, kema tuzatish, kema tuzatish-mexanika zavodlari, pedagogika. instituti, suratlar galereyasi, A. V. Suvorov muzeyi bor.

Manbalar
Izolyator (qurilma)

Izolyator — 1) elektr kuchlanishi ostida boʻlgan elektr qurilmalarini elektrdan ajratish (izolyasiyalash) va mexanik bogʻlash uchun moʻljallangan qurilma. I. dielektrik va uni mahkamlash detallaridan iborat. Tokni yomon oʻtkazadigan materiallar (mas, chinni, ebonit, shisha, steatit, ultrachinni va b.) dan yasaladi. I.ning tuzilishi va oʻlchamlari ularga qoʻyiladigan mexanik yuk (nagruzka) lar va qurilmadagi elektr kuchlanishga, ishlatish sharoitlariga qarab tanlanadi. Elektr uzatish liniyalaridagi ochiq elektr st-yalari hamda kichik st-yalardagi I.ga atmosfera, yogingarchiliklar kuchli taʼsir etadi. Bunday hollarda I.ning tashki yuzasi murakkab shakllarda yasaladi, 6—35 kV kuchlanishli elektr uzatish liniyalarida shtirli I., undan yuqori kuchlanishli liniyalarda I. shodalari, ichiga transformator moyi toʻldirilgan chinni korpusli I. qoʻllanadi; 2) solishtirma elektr qarshiligi katta boʻlgan modda (dielektrik); 3) radiotexnikada — elektr qarshiligi katta boʻlgan 2 simli yoki koaksi-al liniyaning qisqa tutashtirilgan boʻlagi.

Manbalar