Kuydirilgan yer taktikasi

Kuydirilgan yer taktikasi – bu urush usuli boʻlib, unda chekinayotgan qoʻshinlar dushman uchun barcha hayotiy zaxiralarni (oziq-ovqat, yoqilgʻi va boshqalar) toʻliq yoki qisman yoʻq qilishi. Sanoat, qishloq xoʻjaligi, fuqarolik maqsadlaridagi kerak boʻladigan har qanday obyektlarni ortidan quvib kelayotgan dushmanlar tomonidan foydalanib, oʻzlariga qarshi ishlatishiga yoʻl qoʻymaslik uchun yoʻq qilib yuborilishi.

„Kuydirilgan yer“ atamasi faqat jangovar harakatlarga nisbatan qoʻllanadi. Bunda chekinayotgan qoʻshinlar dushman uchun eng muhim obyektlarni yoʻq qiladi.

Kuygan yer taktikasini urushda qoʻllash 1977-yilgi Jeneva konvensiyasining 1-sonli Protokolining 54-moddasi bilan taqiqlangan.

Tarixi 
Ushbu boʻlim barcha tarixiy misollardan iborat emas.

Miloddan avvalgi VI-asr 
Ushbu taktikani qoʻllash tarixida maʼlum boʻlgan birinchi voqea, miloddan avvalgi 512-yil atrofida Doro I skiflarning qoʻshini bilan urushidir. Doro I Qora dengiz dashtlarini bosib oldi va „kuydirilgan yer“ atamasi bilan aytilgan taktikani qoʻlladi (qarang. Gerodotning „Tarix“ ning IV kitobi).

XV asr 
1474-yil oxirida Usmonli imperiyasi va Moldaviya Knyazligi oʻrtasidagi kurash davrida Rumeli Beylarbeyi Sulaymon Posho boshchiligidagi koʻp sonli Usmonli qoʻshinlari Moldaviya knyazligi hududiga bostirib kirgan. Moldaviya shahzodasi Stefan III „Kuydirilgan yer“ taktikasidan foydalanadi va Vasluyda (1475-yil 10-yanvar) dushmanni magʻlub etishga muvaffaq boʻladi.

XVII asr 
Usmoniylar-Safaviylar urushi davrida (1603-1618), Buyuk Abbos I buyrugʻi bilan Safaviylar qoʻshini Ararat vodiysida Usmonlilarga qarshi „kuydirilgan yer“ taktikasini qoʻllaydi. Armanlarning shahar va qishloqlarini vayron qildi. Uning buyrugʻi bilan 250 mingdan 300 minggacha armanlar Sharqiy Armanistondan Fors hududiga surgun qilingan. Faqat birgina Julfa shahri va uning atrofidagi qishloqlardan 12 ming arman oilasi deportatsiya qilingan. Encyclopedia Iranica taʼkidlaganidek: „Arman xalqi oʻzining koʻp asrlik tarixi davomida hali bunday jiddiy falokatga duchor boʻlmagan edi“."Kuydirilgan yer" taktikasi asli Forslarning oʻziga xos taktikasi edi.

XIX asr

Napoleon urushlari 
1810-yilda Napoleonning Portugaliyaga uchinchi yurishlari paytida, portugallar Lissabonga chekinayotganlarida, ularga fransuzlar olishi mumkin boʻlgan barcha oziq-ovqat zaxiralarini yoʻq qilishgan. Bunday chora fransuz qoʻshinlarining talon-torojliklari va avvalgi bosqinlar paytida fuqarolarga nisbatan yomon munosabatda boʻlgani sababli amalga oshirilgan.

Busaka bosib olingandan soʻng Massenaning qoʻshini Koimbraga yoʻl oldi. U yerda eski universitet va shahar kutubxonasining koʻp qismi talon-toroj qilindi, uylar va mebellar vayron qilindi, bir qancha tinch aholi halok boʻldi. Oʻsha paytlari Britaniya askarlari tomonidan talon-toroj qilish holatlari boʻlgan, ammo bunday holatlar odatda tekshirilib, aybdorlar jazolangan. Fransuz qoʻshinlari Lissabon yaqinidagi Torres-Vedra chizigʻiga yetib borganlarida, fransuz askarlari shahar koʻproq choʻlga oʻxshaydi, deb aytishgandi. Massena armiyaning kamayib borayotgan oziq-ovqat zaxiralarini toʻldirishni xohlab, Viseu shahriga yetib kelganida, shahar boʻsh edi va faqat uzum va limon qolgandi. Ulardan koʻp miqdorda foydalanish kaloriya beruvchi manba sifatidagi foydasidan ham koʻra koʻproq tanani kuchsizlantirardi. Askarlarning ruhiyatining tushib ketishi, ochlik, kasallik va intizomsizlik fransuz armiyasini zaiflashtirib, keyingi bahorda orqaga chekinishga majbur qildi.

Amerika fuqarolar urushi 

Amerika fuqarolar urushi davrida AQShdagi Sheridan va Sherman boshchiligidagi Ittifoq kuchlari bu taktikani keng qoʻllagan. General Sherman bu taktikani Atlantikaga yurish paytida qoʻllagan. Shermanning maqsadi Konfederatsiya tarafdorlari foydalanishi mumkin boʻlgan ekinlarni va boshqa resurslarni yoqib yuborish yoki yoʻq qilish orqali dushman irodasini sindirish va dushman logistikasini yoʻq qilish edi. Urush davomida uning odamlari sud binosi oldida barcha sud kitoblarini yoqib yubordilar, yirik yer egalari oʻzining oldingi mulklari egasi ekanligini isbotlay olmadilar. Yana bir taktikani qoʻllash voqeasi Sherman qoʻshini oʻttiz olti kun davomida Jorjiya boʻylab harakatlanib, ozgina qarshilik koʻrsatib, qishloq va uning aholisini talon-toroj qilganda sodir boʻldi.

Fuqarolar urushi paytida taktikadan foydalanishning boshqa holatlari ham boʻlgani manbalardan maʼlum.

XX asr 
Ikkinchi Jahon urushi davrida Nemis qoʻshinlari tomonidan tark etilgan sovet hududida koʻplab obʼektlar (fabrikalar, turar-joylar, koʻpriklar, chekka qishloqlar, oziq-ovqat omborlari va yoqilgʻi-moylash materiallari, temir yoʻllar va boshqalar) yoʻq qilindi. Natsistlar tomonidan "kuydirilgan yer" taktikasi ommaviy ravishda ishlatilgan. 1941-yilda, Moskva yaqinidagi sovetlar qarshi hujumi paytida, natsistlar shunday buyruq chiqardi: "barcha qishloqlar va qishloqlar aholi haqida oʻylamasdan yoqib yuborilishi va yoʻq qilinishi kerak.. 1943-yil yozidan boshlab, SSSR hududidan chekinish paytida Vermaxt „kuygan er“ taktikasini toʻliq ishlatgan. Yuz minglab tinch aholi majburan olib ketildi, infratuzilma va boshqa boyliklar yoʻq qilindi. Faqat choʻl boʻlib qolgan hududlar qoldi.

Vyetnam urushi 

„Kuygan yer“ taktikasining eng yirik va mashhur qoʻllanishi Vyetnamda boʻlgan. Vyetnam urushi paytida AQSh armiyasi tomonidan Laos va Janubiy Vyetnamdagi junglilarni yoʻq qilish uchun oʻtkazilgan „ Ranch Hand “ operatsiyasi da oʻtkazilgan.

Fors koʻrfazi urushi 

1990-yilda Fors koʻrfazi urushi paytida, Iroq qoʻshinlari Quvaytdan chiqarib yuborilganda, ular Quvaytning 600 dan ortiq neft quduqlariga oʻt qoʻyishgandi va bu „kuydirilgan yer“ taktikasining yorqin namayondasi boʻldi. 1991-yil fevral oyining oxiriga kelib, Iroq qoʻshinlarini olib chiqish rejalashtirilib, iroqliklar kuniga yuzta neft qudugʻini portlatib yubordilar. Oʻt qoʻyish 1991-yil yanvardan fevralgacha davom etdi va 1991-yil noyabr oyida oxirgi yonayotgan quduq oʻchirildi.

Jamiyatning „kuydirilgan yer“ taktikasiga boʻlgan hozirgi pozitsiyasi 
1977-yilgi Jeneva konvensiyalarining I protokolida harbiy harakatlar jarayonida tinch aholi uchun oziq-ovqat va ichimlik suvi taʼminoti va manbalarini yoʻq qilishni taqiqlandi.

Shunga qaramay, „kuygan yer“ taktikasini qoʻllash holatlari hanuzgacha qayd etilib kelinmoqda.

Yuqoridagi aytib oʻtilgan 1- sonli Protokolni hali ratifikatsiya qilmagan davlatlar qatorida AQSh, Isroil, Eron, Pokiston kabi davlatlar bor.

Yana qarang 

 Defoliant
 Toping va yo'q qiling

Manbalar 

Taktika
Harbiy jinoyatlar
Harbiy tarix