yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Tarona

Tarona (fors.) — qoʻshiq, ashula turi. Oʻtmishda ruboiy shaklidagi sheʼrlar bilan ijro etiladigan qoʻshiq va ashulalar T. deb yuritilgan. T. atamasi, ayniqsa 14—15 a.lardan keng qoʻllanila boshlagan. Najmiddin Kavkabiy va Darvishali Changiypshnt musiqa risolalarida kuy (qoʻshiq)ning muayyan shakli sifatida tushuntirilgan; Oʻn ikki matsom tizimida Ushshoq maqomi T. deb xam atalgan. "T." atamasi bizgacha maqomlarning tarkibiy qismi (xususan, 15—17 a.larda keng qoʻllangan naqsh, amal, kor, qavl, rexta, sajʼ, savt, zarbayn kabi kuy va qoʻshiq shakllari)ning umumlashgan nomi sifatida yetib kelgan. Ularni Shashmaqom, Xorazm va Fargʻona — Toshkent makom turkumlari.tarkibidagi T.lar orkali tasavvur et’ish mumkin. Jumladan, Shashmaqom ning 1gurugʻ shoʻʼbalari tarkibidagi T.larning umumiy soni 57 ta boʻlib, ular hajman ixcham koʻrinishdan tortib, shaklan rivojlangan, bastakorlik ijodiyotiga mansub ashulalargacha boʻlgan namunalarni oʻzida mujassam etgan (mas., xalq qoʻshigʻiga yaqiya boʻlgan Saraxbori Dugoxning 2 T.si, bastakorlik ijodiyotiga mansub 6T.si) va boshqa Xorazm maqomlari turkumida sof "T." nomli yoʻllaridan tashqari, oʻzga maqomlarda uchramaydigan Suvora, Naqsh, Faryod kabi ashula qismlari mavjud. T.ga turdosh mazkur aytimlarning musiqiy tuzilishi asosan rivojlangan shoʻʼba shakliga moye keladi, ularning har biri murakkab usullariga asoslanib, mumtoz shoirlar sheʼrlari bilan aytiladi. Fargʻona — Toshkent maqomlari tarkibida dastlabki qismlardan keyin keluvchi ashulalarning ayrimlari oʻzining tuzilishi, vazni va doyra jihatidan T.larni eslatadi. Ushbu turkum taronalari ham Xorazm maqom taronalari singari shaklan shoʻʼbalar darajasiga yetgan ashulalardir. Mazkur T.larning musiqiy tili ham, uslubi ham murakkab. Baʼzan T.larning kuy rivojida namudlar ham uchraydi. T.lar koʻpincha 3/4, 4/4, 3/4=3,8, 3/4Q4/4, 6/4 va, hatto murakkab 13/4 oʻlchovidagi Suvora usuliga bogʻlab aytiladi. Maqom T.lari makrmlarning 2 asosiy shoʻʼbasini oʻzaro bogʻlaydi, hajman yirik, tabiatan vazmin asosiy shoʻʼbalar orasida yangilanish (kontrast)ni yuzaga keltiradi, asosiy shoʻʼbalarning ijrochi (yetakchi hofiz)lariga dam olish imkoniyatini yaratadi. T. atamasi hozirgi zamon musiqa amaliyotida kuy, ogʻang maʼnosida ham keng qoʻllanadi (mas., "Sharq taronalari", "Chang taronalari"). 

Shahnoza Oyxoʻjayeva.
Tarpan

Tarpan, Yevropa yovvoyi oti (Equus caballus gmelini) — xonaki otning kenja turi. Qadimda Sharqiy Yevropa mamlakatlarida keng tarqalgan. 19-asrning 70y.lariga qadar Ukrainaning dasht mintaqalarida uchragan. Tabiiy sharoitlarda uy hayvonlari podalari taʼsirida va qisman odam tomonidan ovlanishi natijasida yoʻqolib ketgan. Koʻlga oʻrgatish qiyin boʻlgan. Boʻyi past (qarchigʻayigacha bal. 116—136 sm), tanasi pishiq. Uyur boʻlib yashagan. Goʻshti va terisi uchun ovlangan.

Otlar
Ot zotlari
Biologik turlar
Sutemizuvchilar
Tarrak

Tarrak (Cucumis melo ssp. ﬂ exuosus Greb.) – yarim madaniy qovun turiga mansub bir yillik oʻsimlik, poliz ekini. Oʻrta Osiyoda hamda Jan. Gʻarbiy Osiyoda oʻsadi. Mevasi 1 m gacha va undan ham uzunroq boʻlib, egribugri koʻrinishga ega (shu sababdan baʼzan ilonsimon qovun deb yuritiladi), mazasi bodringga oʻxshaydi. Bodring kabi barraligida isteʼmol qilinadi. Pishganini yeb boʻlmaydi. Koʻproq Afgʻoniston, Eronda yetishtiriladi. gʻozir Oʻzbekistonning ayrim joylarida havaskor polizchilar yetishtiradi.

Qovun navlari
Tartar

Tartar — yunon mifologiyasida jahannam, Yer osti dunyosining eng tubi. Yer osmondan qanchalik uzoq masofada boʻlsa, Tartar yer yuzidan shunchalik uzoq chuqurlikda joylashgan. Zevs Aid va Poseydon tomondan mag'lubiyatga  uchragan Titan Xronos qamalgan zindon. Tartar O'lim Mabudi Aid hukumdorlik qilgan yer osti olamida joylashgan.

Yunon mifologiyasi 
Yunon mifologiyasida Tartar yer ostida dunyosida joylashgan.

Maʼbud sifatida 
Yunon shoiri Hesiodning miloddan avvalgi VIII asr oxirlarida yaratilgan Theogony asarida Tartar Maʼbudlarning Chaos va Gaia (Yer)lardan keyingi va Erosdan oldingi uchinchi avlodligi aytib oʻtilgan. Gaiaga asoslanadigan boʻlsak, u maxluq Typhonning otasi hisoblanadi. Hyginusga koʻra Tartar Aether va Gaianing farzandi boʻlgan.

Hudud sifatida 
Hesiod yana shuni atasdiqlaganki, bronza anvil jannatdan yerga qulashi uchun 9 kun vaqt ketgan. Yerdan Tartarga tushish uchun ham yana 9 kun kerak boʻlgan. Miloddan avvalgi VIII asrda yaratilgan Iliada dostonida, Zevs Tartarni osmon yerdan qancha yuqorida joylashgan boʻlsa, Aidning shuncha tubiga joylashtirgan. Mifshunos Apollodorus ham Tartarni „Aiddagi osmon yerdan qancha uzoqda joylashgan boʻlsa shuncha chuqurlikdagi zulmat joy“ deya tasvirlagan.

Yunon mifologiyasiga koʻra, Aid qirolligi oʻliklar maskani boʻlib, Tartar unda yashaydiganlardan biri boʻlgan. Xronos Titanlar taxtiga kelganda, 3ta qadimiy bir koʻzli Sikloplarni va 100 qoʻlli Hecatonchireslarni Tartarga zindonband etgan va Campeni qoʻriqchi etib tayinlagan. Zevs Campeni oʻldirib, devlarni Titanlar bilan boʻlgan jang uchun ozod qiladi. Olimpiya xudolari gʻalaba qozonishadi. Xronos va boshqa Titanlar, jumladan, Prometey, Epimetey va ayol Titanlar, xususan, Metis va boshqalar Tartarga surgun qilinadi.

Mahkumlar 
Asosan, Tartar Olimpiya xudolariga qarshi chiqqanlar uchun qamoq vazifasini bajargan. Tartar deyarli hamma mifologiyada xudolarga qarshi chiqqanlarga qamoqxona va jazo makoni boʻlgan hamda jazo turlari noodatiy boʻlgan. Masalan:
 Qirol Sizif oʻz mehmon va sayohatchilarini oʻldirganligi sababli Tartarga mahkum etilgan.
 Qirol Tantal oʻz farzandi Pelopsni oʻldirib, qaynatib, undan xudolar uchun atalgan ziyofatga taom tayyorlagani uchun Tartarda qolgan umrini oʻtkazgan.
 Thessalyning qadimiy qabilalaridan biri boʻlgan Lapaiths qiroli Iksion qarindoshlar bilan bogʻliq ilk qotillik, yaʼni oʻz qaynotasini koʻmir va oʻtinli yotoqda yoqib yuborgani uchun mahkum etilgan.

Manbalar 

Mifologik qahramonlarmifologiya
Tartu universiteti

Tartu universiteti () - Estoniyadagi yirik va qad. oliy oʻquv yurti. Tarixi 1632-yil Tartuda tashkil etilgan va 1710-yilgacha faoliyat yuritgan Gustavian akademiyasidan boshlanadi. 1802-yil Derpt universiteti nomi bilan qayta ochilgan. 1893—1919-yillarda Yuryev universiteti deb nomlangan. 1919-yildan hozirgi nomda. 1918-yil Tartu universitetining Voronejga evakuatsiya qilingan boʻlimi negizida Voronej universiteti, 1946-yil universitet boʻlimlari asosida Estoniya Fanlar akademiyasi ning bir necha ilmiy tadqiqotlar instituta, 1951-yil Estoniya Qishloq xoʻjaligi akademiyasi tashkil topgan. Fizika, matematika, kimyo, biol., tibbiyot, geogr., tarix, filol., iqtisodiyot, huquq, ped. va boshqa ixtisosliklar, shuningdek teologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir nechta muammoli va soha laboratoriyalari, botanika bogʻi, muzeylari, kutubxonasi (3 mln.dan ortiq asar) mavjud. 7 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. "Ilmiy asarlar" nashr etadi.

Estoniyadagi universitetlar
Tasmali uzatma

Tasmali uzatma - mashina mexanizmlarida aylanma harakatni bir valdan ikkinchi valga tasma yordamida uzatuvchi mexanizm. Vallarga oʻrnatilgan shkivlar va tasmalardan iborat. Tasma bilan shkiv orasida hosil boʻluvchi ishqalanish kuchi hisobiga tasma yetakchi shkivdan yetaklanuvchi shkivga burovchi moment uzatadi. Tasmalarning tipiga qarab, Tasmali uzatma yassi, ponasimon, doiraviy kesimli va boshqa tasmali xillarga boʻlinadi (rasmga k,.). Yassi va doiraviy Tasmali uzatmada bitta, ponasimon Tasmali uzatmada esa bir necha (odatda, kamida 6—8 ta) tasma ishlatiladi. Tasmali uzatma oddiyligi, tannarxining pastligi, harakatni ancha uzok. (15 m va undan ortiq) masofaga uzata olishi, shovqinsiz ishlashi, mexanizmlarni ortiqcha zoʻriqishdan saqlashi va boshqa xususiyatlari bilan boshqa uzatmalardan farq qiladi; tasmalarning tez yeyilishi, uzilishi, oʻlchami kattaligi, val va shkivlarga katta kuch tushishi, uzatish nisbatining doimiy emasligi va boshqa uning kamchiligidir. Tasmali uzatma, 30 kVt dan bir necha yuz kVt gacha quvvat uzatishda qoʻllanadi. Tasmali uzatma avtomobillar, stanoklar, tikuv mashinalari va boshqalarda ishlatiladi.
Abel Tasman

Tasman Abel Yanszon (, 1603, Lutgegast, Groningen provinsiyasi — 1659, 10-oktabr, Jakarta) — gollandiyalik dengizchi sayyoh, Niderlandiyaning OstIndiya kompaniyasida xizmat qilgan. 1638—41 yillarda savdo kemasiga qoʻmondonlik qilib, Sharqiy Osiyo dengizlarida suzgan. Shimolda Yaponiyagacha suzib borib, Bonin orolini kashf qilishda (1639) qatnashgan. Okeaniya (1642—43) va Avstraliyani (1644) tadqiq qilgan ekspeditsiyalarga boshchilik qilgan. 

Tasman 1-ekspeditsiyaning maqsadi boʻlgan „nomaʼlum janubiy materik“ni izlash davomida Van Dimen Yerining janubiy va sharqiy sohillarini (1853-yilda orol uning nomiga qoʻyilgan), Yangi Zelandiyaning gʻarbiy sohili, TriKings va Tonga orollari, Fiji guruhidagi baʼzi orollarni topib xaritaga tushirgan. 

2-ekspeditsiya Karpentariya qoʻltigʻining janubiy va gʻarbiy sohillari, Avstraliyaning shimoli-gʻarbiy qismigacha yetib bordi. Ikkala ekspeditsiya Avstraliyaning alohida quruqlik ekanligini, taxmin qilingan janubiy materik bilan tutash emasligini tasdiqladi. Avstraliya bilan Yangi Zelandiya oraligʻidagi dengiz, orol, Yangi Zelandiyaning Janubiy orolidagi qoʻltiq, muzlik va boshqa geografik obʼyektlar Tasman nomi bilan atalgan.

Sayyohlar
Tasmachisoy

Tasmachisoy (Tasmanchisoy, Oʻrtabuloq; yuqori va oʻrta oqimida Jizmonsoy) — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi soy.

Joylashuvi 
Oqdaryoning irmogʻi. Uzunligi 38 km, havzasining maydoni 33 km². Oqtov tizmasining janubiy yon bagʻridagi buloqdan boshlanadi. Qoryomgʻir suvlari, qisman buloqlardan toʻyinadi. Tasmachisoy suvi sugʻorishga sarflanadi. Navandak qishlogʻidan quyiroqda soy har yili qurib qoladi. Murdash qishlogʻi yonida oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi, 0,099 m³/sek, oqim moduli 3,0l/sek.km². Eng koʻp sutkalik suv sarfi martda, suv toshqini mart — aprelda kuzatiladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Navoiy viloyati daryolari
Tasqaralar

Tasqaralar () — qarchigʻaylar oilasiga mansub qushlar kenja oilasi. Uz. 50 dan 120 sm gacha, vazni 1,5 dan 12 kg gacha. Boshi va boʻyni kalta parlar bilan qoplangan boʻlib, oʻlimtiklarni yeganida ifloslanmaydi (boltayutar va xurmo T.i bundan mustasno). Qanotlari uzun, keng va kuchli; oʻlimtik qidirib havoda qanot qoqmasdan parvoz qilishga moslashgan. Koʻpchilik yirik hayvonlar oʻlimtigi bilan oziqlanadi. Oyokdaridagi tirnoqlari qayrilmaganligi uchun oʻljasini tutib turishga moslashmagan. Faqat boltayutar oyoqlari oʻljani tutib tura oladi. Bolalariga oziqni jigʻildonida olib keladi. 9 urug, 14 turi bor. Jan. Yevropa, Afrika, Markaziy va Jan. Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda 4 turi (qora Tasqaralar, oq boshli qumoy, qor qumoyi, boltayutar) uchraydi; baland togʻlarga uya quradi. Barcha turlari Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Biologik turlar
Qushlar
Henry Taube

Henry Taube (1915.30.11, Saskatun, Kanada — 2005.16.11 Palo-Alto) — amerikalik kimyogar. AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1959). Amerika fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi (1961). Stanford universitet professor (1962-yildan). Asosiy ilmiy ishlari elektronlar koʻchishi reaksiyalari tadqiqotiga oid. Ilk bor (1940-yil oxirlarida) suvdagi eritmada solvatlangan kation mavjudligini (3 valentli xrom ioni misolida) isbotlagan. Kompleks birikmalarning suvdagi eritmalari beqarorligi bilan ularning elektron tuzilishi orasidagi bogʻliqlikni aniklagan (1952). Molekulyar azot ruteniy kompleksining suvdagi eritmasi koordinatsiyasida bir molekula suvning oʻrnini egallashi mumkinligini isbot qilgan (1967). Nobel mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
30-noyabrda tugʻilganlar
1915-yilda tugʻilganlar
16-noyabrda vafot etganlar
2005-yilda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Charles H. Townes

Charles Townes (1915.28.7, Grinvill, Janubiy Karolina) — amerikalik fizik, kvant elektronika asoschilaridan biri. Grinvild (1931—37), Kaliforniya texnologiya instituti (1937—39) da oʻqigan. Kolumbiya universitetida (1948-yildan; 1950-yildan professor), Massachusets texnologiya institutida  (1961—66 yildan professor) ishlagan. Kaliforniya universitetida fizika boʻlimi boshligʻi (1967-yildan). Asosiy ilmiy ishlari kvant elektronikaga oid. N.G.Basov va A.M.Proxorovdan mustaqil tarzda birinchi kvant generatori — mazerni yaratgan (1954). Amerikalik fizik A.Shavlov bilan birgalikda optik kvant generatori — lazernm yaratish mumkinligini asoslab bergan (1958). Kvant elektronika va chizikli boʻlmagan optika usullarini astrofizikata qoʻllab, boshqalar bilan hamkorlikda kosmosdagi mazer effektini ochgan (1969). Nobel mukofoti laureati (1964; Nikolay Basov va Aleksandr Proxorov bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1915-yilda tugʻilganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Taftazoniy

Taftazoniy (toʻliq ismi Muhammad ibn Umar Saʼdiddin atTaftazoniy) (1322, Niso yaqinidagi Taftazon qishlogʻi — 1392.12.8, Samarqand) — qomusiy olim. T. qariyb 30-yil (1340-yildan 1372-yilgacha) davomida Hirot va Movarounnahrning turli shaharlaridagi madrasalarda falsafa va mantiqdan dars bergan. Soʻngra Temur daʼvatiga binoan Samarqandga kelib, saroyda xizmat qilgan va umrining oxirigacha shu saroyda yashab ijod bilan shugʻullangan. T.ning nazariy merosi oʻrta asrlar fanining barcha sohalarini oʻz ichiga olgan boʻlib, Qurʼon tafsiridan boshqa asarlari arab tilida yozilgan. Buasarlardan 14—16-asrning 2yarmigacha Movarounnahr va uning atrofidagi madrasalarda oʻquv qoʻllanmasi sifatida foydalanilgan. Mantiq, huquq, matematika, astronomiyaga doir asarlar yozgan. Bizgacha "Sharh alaqoid" (Abu Hafs Nasafiyning "Aqoid anNasafiy" asariga sharh) "Tahzib almantiq valkalom" ("Mantiq va kalomga sayqal berish"), "asSaʼdiya" (13-asr oxiri va 14-asr 1yarmida yashagan Kotibiyning mantiqqa oid "ashShamsiya" risolasiga yozilgan sharh), "almutavval" (Nutq sanʼatiga oid "Keng talqin"), "Muxtasar almaoniy" (ritorikaga oid "Qisqacha maʼnolar"), "alIrshod alhodiy" (arab tili grammatikasiga oid "Yoʻl boshlovchi rahbar"), "Maqosid attolibin" (falsafa va kalomga oid "Tolibi ilmlarning maqsadlari"), "Risola fi zavoye almusallas" ("Uchburchakning burchaklari haqida risola") kabi asarlari yetib kelgan. T. oʻzidan oddin oʻtgan mutafakkirlarning asarlariga turli sharhlar yozgan. Jumladan Naysaburiyning "Arifmetika haqida quyoshiy risola" asariga 2ta sharh yozgan: birinchisi — "Quyosh risola" (1389), ikkinchisi — "Uchburchak burchaklari haqida risola" boʻlib, birinchisining geometrik qismini sharhlaydi.

Adabiyot 
 Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001.

Sevara Saburova.

 

Madrasalarda mudarrislik qilganlar
Taxallus

Taxallus (arabcha: تخلّص — o‘zini-o‘zi qutqarish, ozod qilish; xalos boʻlish) — biror ijodkor (shoir, yozuvchi, rassom, olim va shu kabi) yoki siyosiy arbobning oʻzi uchun tanlab olgan boshqa, ikkinchi nomi.

Har bir muallif taxallusini muayyan maqsadlarni koʻzda tutgan holda qoʻllaydi. Masalan, omma oʻrtasida oʻz ijodini taʼkidlab koʻrsatish, oʻz ism-familiyasidan qoniqmaslik, muayyan xavf-xatar, taxdiddan qochish, yashirinish va boshqalar.

Sharq sanʼati va adabiyoti namoyandalari, katta olimlari oʻzlariga turli narsalarga, sifat va xususiyatlarga ishora tarzida (Ulugʻbek — Muhammad Taragʻay, Navoiy, Lutfiy, Bobur, Mujrim Obid, Munis, Zavqiy), mashgʻuloti, kasbiga nisbatan (Gulxaniy, Charxiy), tugʻilgan yoki yashagan joyiga nisbatan (Buxoriy, Qoshgʻariy, Margʻinoniy, Nasafiy, Taroziy, Xorazmiy, Xoʻjandiy, Chustiy, Shoshiy, Yugnakiy, Yassaviy), yashash tarzi yoki qismatiga ishora sifatida (Gadoiy, Gʻaribiy, Uzlat, Muqimiy, Furqat) va boshqa omillarga karab taxallus olganlar yoki tanlaganlar.

Sharqda ham, gʻarbda ham koʻpchilik ijodkorlar faqat taxallusi bilan mashhur boʻlishgan. Masalan, Beruniy — Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad, Navoiy — Gʻiyosiddin oʻgʻli Alisher, Muqimiy — Muhammad Aminxoʻja oʻgʻli, Oybek — Muso Toshmuhammad oʻgʻli, Yashin — Komil Nuʼmonov, Chustiy — Nabixon Xoʻjayev; Stendal — Anri Mari Beyl, Jorj Sand — Avrora Dyupen va boshqa baʼzi shoirlar birdan ortiq taxallus bilan (Navoiy — Foniy; Mujrim — Obid; Nodir — Uzlat — Mahjur; Nodira — Maknuna — Komila kabi), baʼzan bir necha shoir bir taxallus bilan ("Navoiy" taxallusli 10 ga yaqin shoir boʻlgan) ijod qilganlar.

Sharq mumtoz adabiyotining deyarli barcha namoyandalari, koʻpchilik olimlar va baʼzi siyosiy arboblar maʼlum taxallusga ega boʻlishgan. Taxallus qoʻllashning adabiyotshunoslikda ahamiyati katta: bayoz, devon, majmua kabi qoʻlyozma manbalar matnlarida qoʻllangan taxallus tufayli tegishli asarlarning mualliflari aniqlangan.

Navoiy taxallusning shu maʼnodagi ahamiyatini "Lison ut-tayr" asarida quyidagicha izohlaydi:Sahna debosiyu nazm inshosidur,

 Kim taxallus nozimi tam’osidur.

 Bu kim oni birla topti imtiyoz

 Ne varaqkim, nazm qildi avin roz.

 Kim bu Saʼdiy yo Nizomiyning durur,

Yo bu Xusravning, bu Jomiyning durur.
Hozirgi kunda taxallusning shoir yoki yozuvchi oʻz ismi va familiyasini qoʻshimchasiz qoʻllagan koʻrinishi uchraydi: Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qahhor, Izzat Sulton, Jamol Kamol, Usmon Azim va boshqa.

Manbalar
Taxiatosh gidrouzeli

Taxiatosh gidrouzeli — Amudaryoning quyi qismida qurilgan gidrotexnika inshooti; qurilish 1966-yilda boshlangan, 1976-yilda qurib bitkazilgan. Tuproqli toʻgʻon va toʻsiqli darvozalardan iborat. Toʻgʻonning umumiy uz. 1650 m, eni 32 m, balandligi 8 m. Darvozali kismining uz. 470 m, 25 darvozadan iborat, har bir darvozaning uz. 16 m. Suv sathi toʻgʻon tagidan oʻrtacha 5,2 m ga koʻtariladi. Gidrouzel darvozalari toʻliq ochilganda undan 10500 m³/sek suv oʻtishi moʻljallangan. Ikki oxirgi darvoza baliq oʻtkazishga moslab qurilgan. Gidrouzel toʻgʻoni Amudaryoning ikkala sohilini bogʻlaydigan koʻprik vazifasini ham bajaradi. Avtomobillar qztnaydi. Gidrouzelning chap yonboshida shlyuz qurilgan. Uning boʻyi 65 m, eni 18 m. T.g. barpo etilishi bilan daryoning oʻng qirgʻogʻidan boshlanadigan Qizketgan kanaliga 7 darvozali suv chiqargichrostlagich qurildi. Har bir darvozaning uz. 10 m. Rostlagichning maksimal suv sarfi 425 m³/sek. Toʻgʻondan 300 m quyidagi daryoning chap qirgʻogʻidan boshlanadigan Suelli kanaliga suv beradigan suv uzatish kanali qazilgan. Gidrouzel Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati, Turkmanistonning Toshhovuz viloyatida qariyb 1 mln.ga yerlarni sugʻorish imkoniyatlarini beradi.
Taxiatosh issiqlik elektr stansiyasi

Taxiatosh issiqlik elektr stansiyasi — Qoraqalpogʻiston Respublikasining Taxiatosh shahridan 4& km uzoqlikda, Amudaryoning chap qirgʻogʻida qurilgan. Shahar va stya qurilishi 1956-yil boshlanib, styaning 12 MVt quvvatli birinchi agregati 1961-yil 10 sentabrda ishga tushirilgan. Shu yili styaning oʻrnatilgan quvvatlari 28 MVt birinchi navbati qurilishi nihoyasiga yetkazilgan. 1964-yilda uning 24 MVt quvvatli 2navbati ishga tushirildi. 1969-yilda 200 MVt quvvatli 3navbat, 1974-yilda 110 MVt quvvatli 4navbati ishga tushirildi. 1980—1985-yillarda styaning 1 va 2 navbatlari demontaj qilindi. 1990-yilda 420 MVt quvvatli 5 va 6 navbati tamomlandi va styani kengaytirish ishlari nihoyasiga yetkazildi. Styada oʻrnatilgan quvvatlar 730 MVt ni tashkil etadi. Quvvatlar 220, PO, 35 kV kuchlanishlarda uzatiladi. Oqar suv bilan taʼminlangan. Asosiy yoqilgʻisi tabiiy gaz, zahira yoqilgʻisi mazut. 2003-yilda 2905 mln. kVt•soat elektr energiyasi ishlab chiqardi. Stansiya Oʻzbekiston Respublikasining yagona energetika sistemasiga ulangan.

Oʻzbekiston issiqlik elektr stansiyalari
Oʻzbekenergo
Qoraqalpogʻiston
Taxin pashshalar

Taxin pashshalar (Tachinidae) -ikki qanotli, qisqa moʻylovli tekinxoʻr pashshalar oilasiga mansub etnomofag hasharotlar. 5000 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 3–20 mm, uzun va qattiqtuklar bilan qoplangan (ikkinchi "tipratikan ggashsha" nomi ham shundan). Lichinkasi oyoqsiz, chuvalchangeimon, oqish. Gʻumbagi yopiq, soxta pillada joylashgan. Taxin pashshalarning hamma turlari hasharotlarning (asosan ichki, baʼzan tashqi) paraziti. Lichinkasi turli tunlam qurtlarida, qoʻngʻizlari lichinkasi voyaga yetgan hasharotlarda va qandalalar tanasida parazitlik qiladi. Hayvon — xoʻjayin tanasida yoki tuproqda gʻumbakka aylanadi. Voyaga yetganlari oʻsimlik gul shirasi va bargidagi shira bilan oziqlanadi. Havo ochiq kunlari aktiv. Baʼzi turlari kolorado va yapon qoʻngʻizlariga, ipak qurti hamda boshqa zararkunandalarga qarshi kurashish maqsadida iqlimlashtirilgan. Ulardan Gonia cilipeda turi ayniqsa tajovuzkor. Taxin pashshalarning shu turi gʻoʻza va kuzgi tunlam qurtlarini 5—20%gacha yoʻqotadi.
Taxmon

Taxmon — xona devoridagi koʻrpatoʻshak yigʻib qoʻyiladigan maxsus joy. Oʻrta Osiyo turar joy meʼmorligida mehmonxona toʻrining oʻrtasiga (2 yoni tokchali, chinnilar terilgan), yotoqxonaning 2 yoniga (oʻrtasi tokchali, kiyimlar taxlangan) ishlangan. Taxmonning eni va boʻyi taxlanadigan koʻrpa va sandiq joylanishiga moʻljallangan. Yuqori qismi ravoq va toʻrtburchak shaklda qurilib, ganchkori bezak, muqarnas kosachalar va turli rangdagi yorqin bezaklar bilan pardozlangan. 

    

Arxitektura
Taxt

Taxt (fors.) – saroyda hukmdor (shoh, xon, xoqon, qirol, amir va boshqalar) rasmiy qabul marosimi, mashvarat va turli tantanalar paytida oʻtiradigan, maxsus joyga oʻrnatilgan, qimmatbaho maʼdanlar bilan ziynatlangan oʻrindiq. Eski moʻgʻul tilida taxt oʻran deb nomlangan va eski oʻzbek tilidagi oʻrun ga moye kelgan. Chingiziylar davrida taxtning oʻng tomonidan taxt vorisi, oʻzga xonzodalar, hukmdorning qarindoshurugʻi va kotib, soʻl tomonidan xotun (malika), oʻzga zavjalar, roʻparasida esa noʻyonlar oʻrin egallagan. Amir Temur va temuriylar zamonida saltanat, hashamat va ulugʻlikning ramzi boʻlgan maxsus taxt saroy yoki borgoxning markaziga oʻrnatilgan. Muayyan tantana, mashvarat yoki kengashda qatnashuvchi har bir kishi oʻz martabasiga koʻra belgilangan joyni egallagan. Taxtning oʻng tomonidan sayyidlar, qozilar, qarindoshlar, olimlar, ruxrniylar, zodagonlar, chap tomonidan amirul umaro, beklar, amirlar, noʻyonlar, tumanbegi, mingbegi, yuzbegi, oʻnbegi, roʻparadagi 1-qatordan devonbegi va oʻzga vazirlar, 2-qatordan viloyat hokimlari oʻrin olgan. Hukmdor oʻtirgan taxt ortining oʻng tomonida bahodirlar, chap tomonida esa yengil suvoriy guruh qoʻmondoni – qorovulbegi joylashgan. Taxt oʻrnatilgan xonaga gilamlar, paloslar va koʻrpachalar yozilgan.

 

Sanoat
Davlat
Uy sharoiti
Taxta

Taxta — turli yogʻoch gʻoʻlalarni boʻylamasiga tilish yoʻli bilan tayyorlanadigan mahsulot. Binokorlik, mebelsozlik va idish (yashik) lar tayyorlashda ishlatiladi. Ignabargli daraxtlar (tiloyuch, qayrogʻoch, terak, tol, yongʻoq, tut, chinor va boshqalar) gʻoʻlalari T. uchun xom ashyo sanaladi. T.lar shakliga koʻra, ikki qirrasi tekis tilingan, ikki qirrasi chala arralangan yoki umuman arralanmagan, gʻoʻlaning yonlaridan chikadigan pushtaxta (gorbil) kabi xillarga boʻlinadi. Qalinligi 8 mm dan 100 mm gacha, uzunligi esa 9 m gacha boʻlishi mumkin. Qurilishda 30, 40, 50 mm qalinlikdagi T.lar koʻp ishlatiladi. Taxtalar toʻgʻri chiziqliligi, koʻzlarining boryoʻqligi va boshqa sifatlariga kura 6 xilga bulinadi. Transport yoʻlida ishlatiladigan yogʻoch gʻoʻlalar shpal deb ataladi. Shpallarning qalinligi 13—17 sm, uzunligi esa 2,5—2,7 m ni tashkil etadi. Shpalning toʻrt tomoni tilingan boʻlsa — qirqilgan, ikki tomoni (pasti va usti) arralanib, qolgan ikki tomoni shunday qoldirilsa — yonbosh shpallar deb ataladi.
Taʼziya

Taʼziya (arab. — yupatish, hamdardlik bildirish) — azador kishiga tasalli berish, ahvol soʻrash odati. T.da marhumning oila aʼzolari va yaqinlariga qarindoshlari, doʻstyorlari, qoʻshnilari, hamkasblari tomonidan hamdardlik bildiriladi. Islomda T. bildirish savob ishlardan hisoblanadi. Vafot etgan birodarga eng kerakli va foydali narsa uni duo qilishdir. Janoza va T.dan maqsad aynan shunday duodir. T.ning muddati va adadi 3 kun ichida bir bor T. bildirish, mabodo buning iloji bulmasa, soʻng bildirsa ham boʻladi. Kimsaning vafoti haqidagi yozma xabar — taʼziyanoma (nekrolog), motam marosimi oʻtkazilayotgan xonadon — taʼziyaxona, motam tutgan, azador kishi — taʼziyachi deyiladi (yana qarang Aza, Motam marosimlari).

Ashuro
Taʼliq

Taʼliq (arab. — osish, osib quiish) — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublaridan biri. 14-asrda tavqe va riqo xatlari asosida ixtiro qilingan, ixtirochilari Tojiddin Salmoniy va Xoja Abulʼol. Tez yozish uslubida harflar bir-biriga osilib yoki ilinib turganday koʻrinadi (nomi ham shundan). Harflarning 5 qismi egri va 1 qismi toʻgʻri chiziklardan iborat. T. asosan insho va maktublarga tegishli boʻlib, munshiylar uni yuqoridan chapga qiyaroq qilib choʻzib yozgan. Shu jihati bilan shikasta xatiga oʻxshab ketadi. Dastlab munshiylar, idora kotiblari tomonidan ishlatilgan, rasmiy va shaxsiy yozishmalar, turli hujjatlarda qoʻllangan. Xoja Abdulhay Munshiy, Xoja Ixtiyor ushbu xat ustasidir. 

 

Arab alifbosi
Taqdir

Taqdir, qismat — oldindan belgilab qoʻyilgan hodisalar toʻplami va ketma-ketligi. Inson yoki guruhning oldindan belgilangan hayot yoʻli.

Tarix davomida odamlar taqdir haqidagi qiziqarli va eskirmaydigan g'oyaga maftun bo'lib kelgan. Bu bizning hayotimiz qat'iy, muqarrar yo'nalishda davom etishi haqidagi tushunchaga ishora qiladi. Taqdir g‘oyasi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib, ko‘plab madaniyatlar va e’tiqodlarga moslashgan bo‘lsa-da, uning sir va sehr uyg‘unligi inson tafakkuri va tasavvurini o‘ziga jalb etishda davom etdi.

Dinlarda 
Taqdir g‘oyasi vaqt o‘tishi bilan diniy va falsafiy g‘oyalar o‘zgarib bordi. Insonning bu hayotdagi va avvalgi hayotidagi qilmishlari ularning kelajagiga ta'sir qiladi, deb hisoblaydigan karma tushunchasi hinduizm va buddizm kabi bir qancha diniy tizimlarda paydo boʻlgan. 

Taqdirga ishonish barcha dinlarda bor. Lekin ularning har birida oʻziga xos xususiyatlar bilan talqin etiladi. Xristianlikda va islomda taqdir xudoning azaliy ilmi va qudrati tarzida izoxlanadi. Islomda taqdir — Alloh irodasiga bogʻliq deb hisoblovchi diniy tasavvur, rasman eʼtirof etilgan aqidalardan biri.

Adabiyotlar 
 Taqdirning rolini yaxshiroq tushunish uchun qadimgi tsivilizatsiyalar yunonlar va rimliklar kabi afsonalar va hikoyalar haqida tez-tez fanatizatsiya qilishgan. Ular Moirai kabi kuchli xudolar hayot to'qimasini to'qib, har bir inson hayotining hikoyalarini yozib, bizning taqdirimizni aniq belgilab qo'ygan degan fikrga ega edilar. Bunday sharoitda taqdir hamma narsani qamrab oluvchi kuch sifatida qaraldi, uni o'zgartirishga urinishimizga qaramay, odamlar tomonidan nazorat qilib bo'lmaydi.  Keyinchalik Shekspirning fojialari yoki turli odamlarning oldindan belgilab qo‘ygan yo‘llarida bosib o‘tgan sinovlari va g‘alabalarini tadqiq etuvchi “Beovulf” dostoni kabi asarlar bilan taqdir ham adabiyot va san’atda takroriy mavzu bo‘ldi.  Ushbu badiiy ijodlar ko'pincha taqdirga nisbatan kengroq madaniy nuqtai nazarni aks ettiradi, bu bizning insoniy tabiatimizga boʻlgan jozibadorlikni, hikoya qilishga jalb qilishni va kelajagimizni boshqarishga urinishdagi qiyinchiliklarni tasvirlaydi.  Bugun biz taqdirni voqealarning oldindan belgilab qo'yilgan ajralishi, shu jumladan o'z hayotimiz qanday davom etishi va oxir-oqibat biz bosib o'tadigan yo'llar sifatida belgilaymiz.
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Taqsim

Taqsim — naqqoshlikda naqshning maʼlum tartibda takrorlanuvchi boʻlagi. Oʻrta Osiyo naqshlari, jumladan, oʻzbek milliy naqshlari, asosan, ana shunday takrorlanuvchi T.lardan tarkib topadi. Bezatiladigan sathT. yuzi deb ataladi. Us t a (naqqosh)lar T. yuzini qogʻozga belgilab, naqsh mujassamotining bir qismini chizib oladi, chizma asosida naqshning axtdsini tayyorlaydi. Takrorlanadigan T. asosida bezatilayotgan yuza toʻldirib chiqiladi va bezatiladi. T. turlari: aylanma T. — doyra yoki gumbazga moʻljallanib, naqsh mujassamotining 1/4, 1/6, 1/8 ... 1/12 va hokazo qismini tashkil etadi va doyra boʻylab yonmayon takrorlanadi; toʻgʻri T. toʻgʻri chiziq boʻylab takrorlanadi; chapu rost T. axtasi toʻgʻri va teskari almashinib takrorlanadi. Anʼanaviy naqqoshlikda T.ning bu turlari, ayniqsa, islimiy va girih naqshlarda keng qoʻllanadi.

Manbalar
Taqchillik

Taqchillik (iqtisodiyotda) – ilgari belgilangan, rejalashtirilgan yoki zarur darajadagi mablagʻ, resurs, tovarlarning yetishmasligi, tanqisligi. Taqchillikning yalpi milliy mahsulot taqchilligi, tovarlar takchilligi, byudjet taqchilligi, taqchil moliyalashtirish, taqchil iqtisodiyot kabi koʻrinishlari mavjud. Taqchillik har qanday darajada iqtisodiy muvozanatni buzadi, qarzlarning toʻplanib borishiga sabab boʻladi. Tovarlar va xizmatlar taqchillikligi xalq isteʼmol mollari va xizmatlarining aholi talab ehtiyojlarini qondirish uchun yetishmasligi, ularni yetarli darajada ishlab chiqarmaslik oqibatida yuzaga keladi. Tovar taqchilligi iqtisodiyotning beqarorligi, undagi mutanosiblikning buzilishi, takror ishlab chiqarishning izdan chiqishi oqibatidir. Uni bartaraf etish uchun tovar ishlab chiqarish, tovar importi bozor talabiga qarab koʻpaytiriladi. Byudjet xarajatlari daromaddan ortib ketsa byudjet takchilligi yuzaga keladi. Bunday taqchillik makroiqtisodiyot darajasida inflyatsiya jarayonining rivojlanib borayotganini, davlat moliyasining inqiroz holatida ekanligini koʻrsatadi. Davlat byudjetida taqchillik byudjetning daromad qismida 20%gacha yoki yalpi milliy mahsulotning 7—8% gacha boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

Manbalar
Aleksandr Tvardovskiy

Tvardovskiy Aleksandr Trifonovich [1910.8(21).6, Smolensk viloyati Pochinkov tumani – 1971.18.12, Moskva viloyati] – rus shoiri va jamoat arbobi. Moskva tarix, falsafa va adabiyotini tugatgan (1939). SSSR Yozuvchilar uyushmasi boshkaruvi kotibi (1950–54, 1959–71). "Novoʻy mir" jurnali bosh muharriri (1950–54; 1958– 70). Yevropa yozuvchilari jamiyatining vitseprezidenti (1963–68). "Muqaddima" (1933) dostoni va "Kolxoz raisi kundaligi" (1932) qissasida qishloq qayotidagi oʻzgarishlar aks etgan. "Muraviya mamlakati" dostoni (1936) gʻoyaviy-badiiy jihatdan Tvardovskiy ijodida muhim oʻrin egallagan. 

Ikkinchi jahon urushi yillarida Tvardovskiy front gazetalarida ishlagan. (1941–45). "Vasiliy Tyorkin" (1941–45), "Yoʻl chetidagi uy" (1946), "Yiroqyiroklarda" (1953–60), "Shu yillar lirikasidan" (1967) va boshqa rus sheʼriyatida katta voqea hisoblangan. Tvardovskiy rus adabiyotining, rus yozuvchilari ijodining muhim muammolariga bagʻishlangan adabiytanqidiy asarlar ham yaratgan ("Vasiliy Tyorkin" kanday yozildi?", 1951–56; "Adabiyot haqida maqolalar va mulohazalar", 1961; "Blok haqida", 1955; "Pushkin gʻaqida soʻz", 1962; "Bunin toʻgʻrisida", 1965 va boshqalar). Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Front sheʼrlari", 1941, "Vasiliy Tyorkin", 1962 va boshqalar). Oʻzbekiston hayotidan sheʼrlar, maqolalar yozgan.

 

1910-yilda tugʻilganlar
1971-yilda vafot etganlar
Tvorog

Tvorog () — sutni sut achitqi bakteriyalar bilan ivitib, zardobini ajratib tayyorlanadigan mahsulot. Qaymogi olingan yoki olinmagan sutdan tayyorlanishga qarab yogʻli (18%), kamyogʻ (9%) va yogʻsiz boʻladi. Qabul qilingan standartga koʻra yogʻli tvorog tarkibida koʻpi bilan 65% suv, 11% oqsil, 2,4% sut qandi boʻladi, 100 g kaloriyasi 230 kkal (960 kj)ga teng, 1 kg bunday tvorog uchun yogʻliligi 3,0—3,5% boʻlgan 5,9—6,9 kg sut sarflanadi. Tvorogda sut tarkibidagi foydali moddalar saqlanadi. Tvorog oqsilida inson hayoti uchun zarur barcha aminokislotalar bor.

Tvorogni uy sharoitida tayyorlash uchun 3—4 l qaynatilgan iliq sutga 1 stakan qatiq qoʻshib aralashtirib kastryulkaga solinadi (baʼzan pepsin yoki kaltsiy glyukonat tuzidan foydalaniladi). Hosil boʻlgan quyqa boʻlaklanadi va kastryulkani suvli togʻoraga solib past alangada isitiladi (qaynab ketmasligi kerak). Quyqa bir xil isishi, zardobi ajralib chiqishi uchun aralashtirib turiladi. Boʻlaklar yuzaga qalqib chiqqach, elak yoki gʻalvir ustiga ikki qavat toza doka solib suziladi. Zardob toza oqib tushgach, sovitiladi va dokaga siqib oʻrab ustiga taxta qoʻyib, yuk bostirib qoʻyiladi. Poʻlat Tursunxoʻjayev.

Yana qarang 

 Sut
 Sut sanoati
 Qaymoq

Sut mahsulotlari
Sut mahsulotlari haqidagi chala maqolalar
Tegin

Tegin, takin (turkiycha) 1) hunlar davrida yabgʻudan keyingi 2 oliy darajali mansab; 2) Gʻarbiy va Sharqiy Turk xoqonligida (6—8-asr) hukmdor — qagʻan (xoqon)dan keyingi 2 oliy lavozim, yaʼni taxt vorisi, qomondon.

Ayni chogʻda davlat boshligʻi farzandlari — xonzodalar ismiga qoʻshib aytiladigan sharafli unvon. (mas., Qultegin, Yoʻllugʻ tegin va boshqalar); 3) Qoraxoniylar saltanatida T. — xonzoda, muayyan mulkka egalik qilgan, harbiy harakatlarda qoʻshinni boshqargan. Sharqiy Turk davlatlari (uygʻurlar va qoraxoniylar)da T. "xonzoda" maʼnosida moʻgullar bosqiniga qadar mavjud boʻlgan; 4) Somoniylar, Gʻaznaviylar va Saljuqiylar lashkarida uzoq muddat xizmat qilish evaziga yuksak martabalarga erishgan gʻulom. Xususan, Mahmud Gʻaznaviyning otasi — Sabuktegin suboshi — lashkarboshi darajasigacha koʻtarilgan. Xorazmshoxlar bobokaloni Anushtegin dastlab saljuqiy Bilgateginning gʻulomi boʻlgan. Somoniylar qoʻshinida keyinchalik sipohsolar unvonini egallagan Alptegin ham turk gʻulomlaridan boʻlgan.

Davlat unvonlari
Turkiy unvonlar
Tegirmon gazkondensat koni

Tegirmon gazkondensat koni — Buxoro viloyatidagi Olot temir yoʻl stansiyasidan 20 km jan.sharkda joylashgan. Kon 1976-yilda ochilgan. T.g.k. Chorjoʻy tektonik pogʻonasining markaziy qismida, Dengizkoʻl zanjirsimon koʻtarilmasining shim.gʻarbiy yoʻnalishdagi egilgan qismida joylashgan. Yuqori yura ohaktoshlari shipi boʻyicha tegirmon burmasi 2 mustaqil — sharqiy va gʻarbiy tegirmon qubbalariga boʻlingan. T.g.k.da 3 quduq qazilgan boʻlib, ularda yuqori yura karbonat yotqiziklaridagi sanoat ahamiyatiga molik gaz mavjud. Yura yotqiziklari 3 qalin qatlamga boʻlingan: terrigen, karbonat va tuzangidrit. Terrigen jinslar kumirli argillit, kumtosh va alevrolitlardan (qalinligi 102 m) iborat. Karbonat katlamning (342–362 m) mahsuldor qismi gorizontlarga bulingan. Gaz, asosan shu gorizontlarda uchraydi. Gorizontlar yuqori gʻovakli kesaksimon teksturali — suvoʻtli ohaktoshlardan tuzilgan boʻlib qatlamkollektorlarni hosil qiladi. Gorizontlardagi gaz quruq va yengil. Gorizontlarda kondensat uyumi ham uchraydi. Ayrim gorizontlardagi qatlam suvlari xloridkaltsiy tipiga mansub boʻlib, minerallashgan, sedimentatsion metamorflashgan namakobdan iborat. Kon hozirgi kunda sanoat miqyosida foydalanishga tayyorlangan.

Olot tumani
Oʻzbekiston gaz konlari
Tegusigalpa

Tegusigalpa — Gonduras poytaxti. Choluteka daryosi vodiysida, 1000 m balandlikda joylashgan shahar. Iqlimi tropik, issiq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi 19,6°, iyulniki 22,6°), yiliga 1047 mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 813,9 ming kishi (1990-yillaroʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻnpoyabzal, yogʻochsozlik, keramika sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari (gʻisht, marmar plitalar) ishlab chiqariladi. Universitet, Gonduras akademiyasi, Geogr. va tarix akademiyasi, milliy muzey, milliy kutubxona va boshqa bor.

Tegusigalpaga XVI asrning ikkinchi yarmida ispanlar asos solgan. XVIII asrda shahar yaqinida kumush, marmar va oltin konlarining topilishi uni tez oʻsishyga sabab boʻldi. 1880-yildan Gonduras poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan SanMigel sobori (XVIII asr), cherkov (XVIII—XIX asr), saroylar saqlangan.

Honduras
Tez tibbiy yordam

Tez tibbiy yordam — inson hayoti hamda sogʻligʻi uchun xavfli holatlar roʻy berganda kechasiyu kunduzi shifoxonagacha koʻrsatiladigan tibbiy yordam turi va tizimi. Ilk bor Tez tibbiy yordam 1918-yil Toshkent shahrida punkt sifatida tashkil etilib, 1926-yil mustaqil Tez tibbiy yordam stansiyasiga, 1974-yil Tez tibbiy yordam klinik kasalxonasi bilan birlashtirilib, boʻlimga aylantirildi. 1983-yil kasalxonadan ajratilib, mustaqil shahar tez va shoshilinch tibbiy yordam stansiyasi deb ataldi. Oʻzbekiston Respublikasi Farmoni bilan F-2107. Shoshilinch tibbiy yordam xizmati taʼsis etilib 2001-yildan shoshilinch tibbiy yordam va tez tibbiy yordam tushunchalari ikki xil maʼnoga ega. Tez tibbiy yordamning vazifasi hodisa yuz bergan joyda, uyda, bemorni kasalxonaga olib keta turib shoshilinch, shu jumladan mutaxassis vrach tomonidan yordam koʻrsatish, lozim boʻlsa, bemorlarni kasalxonaga yetkazishni taʼminlashdan iborat. Bundan tashqari, Tez tibbiy yordam xizmati koʻzi yoriydigan ayollarni yoki uyida koʻzi yoriganlarni vrach talabiga koʻra davolash muassasalariga olib boradi. Tez tibbiy yordam xodimlarini chaqirish uchun yagona 103 joriy etilgan. Tez tibbiy yordamyo. stansiyalari xodimlari mehnatga qobiliyatsizlik varaqalari, sudtibbiy eksperti xulosalari, shuningdek, bemorlarga yo ularning qarindoshlariga yozma maʼlumotnoma berish huquqiga ega emas. Qishloq joylarida kunning istagan paytida Tez tibbiy yordamyo. koʻrsatish vrachlar va oʻrta tibbiyot xodimlari zimmasiga yuklangan. Olis va borish qiyin boʻlgan joylarga sanitariya aviatsiyasi vositalari bilan shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatiladi. Tez tibbiy yordamyo. mashinalari radiolashtirilgan boʻlib, ikki tomonlama telefon aloqasi bilan taʼminlangan, nafas va narkoz berish apparatlari, kislorod ingalyatorlar, elektrokardiograf va boshqa zaruriy asboblar bilan jihozlangan. Yirik shaharlar, jumladan Toshkentda ham ixtisoslashtirilgan maxsus reanimatsion, kardiologik, nevrologik, toksikologik, pediatriya, intensiv terapiya brigadalari va boshqa tashkil etilgan. Bu uyda va yoʻlda keta turib ixtisoslashtirilgan tibbiy yordam koʻrsatishga imkon beradi.

Rivojlangan mamlakatlarda tez tibbiy yordam brigadasi tashrif buyurganda 80 foizdan ortiq holatda bemorlarga shoshilinch ravishda davo choralarini koʻrish uchun shifoxonalarga yetkaziladi. Oʻzbekistonda esa bu koʻrsatkich 15-25 foizni tashkil etadi.

Manbalar 

Tibbiyot
Tez tibbiy yordam
Max Theiler

Max Theiler (1899.30.1 - 1972.11.8) — Janubiy Afrika vrachi va mikrobiologi. 1922-yildan AQSH da. Tibbiyotni Keyptaun universitetida oʻqib (1917—18), 1922-yilda Londonda tugatgan. 1957-yildan Rokfeller fondi (NyuYork) qoshidagi sogʻliqni saqlash va xalqaro tibbiyot boʻlimi laboratoriya rahbari, ayni vaqtda (1964-yildan) Yelsk universiteti tibbiyot maktabida professor Ilmiy faoliyati infeksion kasalliklarni oʻrganishga doir. Sariq isitma qoʻzgʻatuvchisini aniqlagan va shu kasallikka karshi odamlarni emlash uchun 2 ta vaksina kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1951).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1899-yilda tugʻilganlar
30-yanvarda tugʻilganlar
1972-yilda vafot etganlar
11-avgustda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Teylorizm

Teylorizm — ishlab chiqarishni boshqarish, mehnatni tashkil etish va moddiy ragʻbatlantirish hamda biznes samaradorligi nazariyasi; amerika menejment nazariyasining bir yoʻnalishi. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida AQSH muhandisi va olimi F.U. Teylor (1856—1915) tomonidan ishlab chiqilgan. Teylor mehnatni ratsional tashkil etish qonuniyatlariga asoslangan qatʼiy ilmiy bilimlar tizimini taklif etdi. Uning tashkiliy unsurlari: tannarxni hisoblashning matematik usuli; mehnatga haq toʻlashning tabaqalashgan tizimi; vaqtni va mehnat harakatlarini oʻrganish usuli (xronometraj); mehnat jarayonini qismlarga boʻlish va ratsionalizatsiyalash; funksinal maʼmuriyat; instruksion kartochkalar va boshqa (keyinchalik ular amerikacha "ilmiy menejment" tarkibiga kirdi). Teylorning fikricha, ishlab chiqarish.ning samaradorligini oshirishga faqatgina mehnat jarayonini, usullarini, asboblarini standart lashtirib erishish mumkin. Ishchilar oʻz vazifalarini mutlaqo mexanik tarzda bajarishlari lozim, ishlab chiqarish. boshqaruvi esa yetarli bilim va malakaga ega boʻlgan tashabbuskor maʼmuriyat tomonidan amalga oshirilishi kerak. Teylor moddiy manfaatdorlik tamoyilini oʻz nazariyasiga asos qilib oldi, yaʼni ish haqi yordamida ishchi mehnatini maksimal ravishda intensivlashtirish mumkin, degan fikrni olgʻa surdi. Teylor ijtimoiyfalsafiy konsepsiyasining markaziy tamoyiliga koʻra ish haqi oxiroqibat ishchining ishlab chiqarish.ga qoʻshgan hissasiga moye boʻlishi hamda ishlab chiqarish.ni kengaytirishga olib kelishi lozim. Oʻz konsepsiyasini ishlab chiqarish.da Teylor tadqiqot oʻtkazishning aniq usullari — intervyu, anketa, kuzatish usullaridan foydalandi.

Teylorizm  asosida 4 ta ilmiy tamoyil (boshqaruv qonunlari) yotadi: eski, oʻta amaliy ish uslubini, mehnat faoliyatining har bir alohida turini ilmiy boshqaruv uslubiga almashtirish; ishchi va menejerlarni ilmiy mezonlar asosida professional tanlash; mehnat jarayonini ilmiy tashkil etish masalalari boʻyicha maʼmuriyatning ishchilar bilan hamkorligi; ishchilar va menejerlar oʻrtasida masʼuliyatning tekis va adolatli taqsimlanishi.

Teylorizm tamoyillari dastlab AQShda, soʻngra Buyuk Britaniyada mehnatni tashkil etish tarzida amaliyotga joriy qilingan. T. keyinchalik amerikacha menejment falsafasining asosiy manbalaridan biriga aylandi.

Adabiyot 
 Teylor F.U., Nauchnaya organizatsiya truda, 2 izd., M., 1925; Uoll N., Markuze Ya.,Laynz D., Martin B., Ekonomika i biznes, per. s angl. M., 1999.

Farhod Akbarov.
Edward Tatum

Edward Tatum (1909.14.12, Boulder, Kolorado shtata, AQSH — 1975.5.11) — amerikalik biokimyogar va genetik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1952). Chikago va Viskonsin untyni tugatgan (1931), biokimyo doktori (1934). Viskonsin, Utrext (Niderlandiya), Stanford (1937—45, 1948—56) va Yelsk (1945—48) universitetlarida ishlagan (1946-yildan professor). 1957-yildan Nyu-Yorkdagi Rokfeller tibbiyot institutida  professor Ilmiy ishlari mikroorganizmlar genetikasiga oid. Bakteriyalarda genetik rekombinatsiya hodisasini kashf etgan (1947). Molekulyar genetikada "bitta gen — bitta ferment" degan fundamental konsepsiya mualliflaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1958, J.U.Bidl va J.Lederberg bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1909-yilda tugʻilganlar
14-dekabrda tugʻilganlar
1975-yilda vafot etganlar
5-noyabrda vafot etganlar
Amerikalik olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Tekeli

Tekeli () — Qozogʻiston Respublikasi Olmaota viloyatidagi shahar. Qoratol daryosi boʻyida. Jungʻariya Olatovi etaklarida, dengiz sathidan 950–1600 m balandlikda joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 30,3 ming kishi (2013).

Tarixi 
1911-yil tashkil topib, 1927-yil kent darajasiga koʻtarildi. 1933-yili injener-geologlar M. Yudichev va M. Qadilbekovning ilmiy-tadqiqod ishlarining natijasida Tekeli daryosining oʻng qirgʻogʻidan qoʻrgʻoshin, rux, kumush, kadmiy, germaniy konlari topildi. 1937-yil Tekeli qoʻrgʻoshin-rux boshqarmasining qurulishi boshlanib, 1942-yil qoʻrgʻoshin-rux kombinati qurildi. 1939-yil shifoxona barpo etildi, 1941-yil birinchi oʻrta maktab qad rostladi.

Sanoati 
Shaharda Qoʻrgʻoshin-rux kombinati, gʻisht zavodi, trikotaj va tikuvchilik fabrikasi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

Iqlimi 
Tekelining iqlimi kontinental, qishi sovuq, yozi iliq. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati −11-13 °C, iyulniki — 20-22 °C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 650–1900 mm. Shaharning atrofida, Qoʻra daryosining yonida balandligi 90 metrni tashkil qiluvchi Burxonbuloq nomli sharshara mavjud.

Galeriya

Manbalar

Adabiyotlar 
„Jetіsu ensiklopediyasi“. „Aris“ nashriyoti. Almati. 2004

Havolalar 
 Официальный сайт акима города  
 Узкоколейная железная дорога в Текели

Qozogʻiston shaharlari
Tekislik

Tekislik — geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri. Geometriyada Tekislik, odatda, taʼriflanmaydigan (yaʼni nuqta, toʻgʻri chiziq kabi) boshlangʻich tushuncha hisoblanib, uning xususiyatlari bilvosita geometriya aksiomalari bilan ifodalanadi. Masalan, ikki nuqtasi biror tekislikda yotgan toʻgʻri chiziqning oʻzi ham shu tekislikda yotadi; bir toʻgʻri chiziqda yotmagan uchta nuqta orqali bitta tekislik oʻtadi; fazoda berilgan ikki nuqtadan teng uzoqlikda turgan nuqtalar toʻplami tekislik boʻladi.

Oxirgi aksioma masofa tushunchasiga asoslangan boʻlib, N.I.Lobachevskiy uni Tekislikning taʼrifi sifatida qabul qilgan. G.V.Leybnits Tekislikni ikkita kongruent ajratish mumkin boʻlgan sirt deb taʼriflagan. Ammo bu xossa Tekislikni toʻla aniqlamaydi, chunki yasovchisi sinusoida yoki arrasimon muntazam cheksiz siniq chiziq boʻlgan silindrik sirt ham shunday kongruent qismlarga boʻlinadi.

Yana qarang 

 Geometriya
Tektonofizika

Tektonofizika — tektonikaning tof jinslari qatlamlarida tektonik deformatsiyalar (burmalar, uzilmalar va boshqalar) vujudga kelishining fizik sharoitlarini oʻrganuvchi bulimi. T. bir turda tuzilmagan (mas., donali yoki qatlamli) Yer pustida sodir bulgan yirik deformatsiyalarni urganishda fizika va mexanikaning plastik deformatsiyalar va qattiq jismlar yemirilishi haqidagi tadqiqot natijalaridan foydalanadi. Tektonik deformatsiyalar uzok, vaqt va astasekin rivojlanganligi bois T.ning vazifasi — tog jinslarining plastik deformatsiyasining barcha bosqichlarini kuzatish, ularda Yer pusti uchun xos bulgan uzilishlarning tarqalishi va bu deformatsiyalarning oʻtish sharoitlarini hisobga olishdir. T. izlanishlarining asosiy maqsadi ilgari Yer poʻstida mavjud boʻlgan kuchlanish maydonlarida shakllangan tektonik strukturalar genezisini aniqlashdan iborat. T.ning ahamiyati shundaki, unda tektonik strukturalarning hosil boʻlish mexanizmi toʻgʻrisida toʻgʻri tasavvurga ega boʻlish — Yer poʻstida ularning tarqalish qonuniyatlarini oldindan koʻra bilishga imkon beradi. T.da tektonik jarayonlarning fizik modellash metodi keng qoʻllanadi. T. tadqiqotlari natijasidan chuqur jarayonlar sabablarini oʻrganish, yer qimirlashni bashoratlash, qidiruv va qazish ishlari va boshqalarda foydalaniladi. "T." termini fanga rus geologlari V. V. Belousov, M. V. Gzovskiylar tomonidan kiritilgan (1954).
Tele

Tele, tele (xitoycha: 丁零; pinyin: Dīnglíng, Wade-Giles: Ting-ling, Kaoçe (高車 basit: 高车; Gāochē), Chile (敕勒; Chìlè), Tiele (鐵勒 soddalashtirilgan xitoy yozuvi: 铁勒; Tiělè/Tʼieh-le) — ilk oʻrta asrlarda turkiy qabilalar katta bir qismining umumiy nomi. Ushbu etnonim ilk bora mil. IV asrga oid Xitoy manbalarida uchraydi. Ulardan maʼlum boʻlishicha, mil. VI asrgacha „tele“ atamasi Gobi choʻlining shimoli, Xingan togʻlari (Manjuriya)ning gʻarbi va Tyanshan togʻlari atrofidagi keng hududdan to Orol va Kaspiy dengizi boʻylarigacha tarqalgan turkiy qabilalarning umumiy nomi sifatida ishlatilgan. Ushbu yilnomalardan ayon boʻlishicha, Tele qabilalari dastlab mil. av. 1 ming yillikda di hamda chidi nomi bilan atalgan, keyinchalik esa, dili, chile, dingling, gaogyuy, soʻngra Tele deb atala boshlagan.

Xitoy yilnomalarida taʼkidlanishicha, bir qancha qabilalar oʻz etnik nomiga ega boʻlsalar ham, kelib chiqishi jihatidan Telelarga borib taqalib, quyidagicha nomlanar edilar: veyxo (uygʻur), yuange, seyanto (sir tardush), kibi, dubo (tuba), guligan (quriqan), dolange (telengut), pugu (bugʻu), bayegu (bayirqu), tunlo (toʻngra), hun, adye (adiz), soʻgye (izgil), xuyeye, baysi (oq si) va hokazo. Suyshu nomli xitoy yilnomasida (7-asr) Tele qabilalariga mansub 50 ta qabila nomi keltiriladi. Xitoy yilnomalarida Telelarning tili hunlarimng tiliga oʻxshashligi qayd qilinadi. Ushbu maʼlumotga asoslanilsa ularning turkiy tilli xalq boʻlganligi maʼlum boʻladi.

Tele etnonimi boʻyicha turlicha fikrlar bildirilgan: 

1) bir qator tadqiqotchilar fikricha, Xitoy yilnomalaridagi Tele atamasining turkiy asli toles (toʻles, toʻlas) boʻlib, dastlab shu shaklda Urxun-Enasoy bitiktoshlari (VII—VIII-asrlar)da uchraydi va Turk xoqonligi (VI—VIII-asrlar) va Uygʻur xoqonligi (VIII—IX-asrlar) davrida ushbu davlatlarning sharqiy qanotini boshqarish ular vositasida amalga oshirilgan; 

2) I. Klyukin va L. Potapovning fikricha, Xitoy manbalaridagi Tele etnonimining asl turkiy shakli toʻlas emas, Tele boʻlgan; qadimiy Tele etnonimi hozir ham Oltoy va tuvaliklar orasida mavjud boʻlgan teleut, teles etnonimlarida koʻrinadi, yaʼni ushbu etnonimlarining negizi Tele boʻlib, qadimgi turk-moʻgʻul tillaridagi soʻz oxirida koʻplab yasaydigan qoʻshimchalar. t. s. undoshlari vositasida teleut va telesga aylangan; 

3) hozirgi yapon va xitoy olimlarining fikricha, di, dili, dingling, chile, tele kabi atamalar „turk“ etnonimining turli davrlardagi xitoycha talaffuzidir; 4) ayrim tadqiqotchilar fikriga koʻra, T. atamasining asli „turo“ yoki „tura“ boʻlib, qad. Eron manbalarida, shu jumladan, „Avesto“da koʻchmanchi qabila sifatida tilga olingan „tur“ kabilasi bilan aloqalidir. Ularning fikricha, ushbu „tur“ yoki „turo“ soʻzlaridan „turk“ etnonimi shakllangan.

Tele va toʻlas etnonimi hozirgi kunda ham tele, teli, teles, telek, toʻloʻs, doolos (doʻoʻloʻs), teleut shakllarida bir qancha turkiy xalqlar tarkibida uchraydi.

Manbalar 

 

Turkiy xalqlar
Osiyo tarixi