yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Tuganak filchalari

Tuganak filchalari (tuganak uzuntumshuq qoʻngʻizlari, tuganak uzunburun qoʻngʻizlari) — uzuntumshuq qoʻngʻizlar oilasining urugʻi. 45 ga yaqin turi mavjud. Uzunchoq tanasi 4-8 mm, asosan, kulrang tuproq tusda. Tuxumi oval shaklda, yaltiroq, oq tusda boʻlib, keyinchalik qorayadi. Lichinkasi oq rangli, oqish siyrak tukchalar bilan qoplangan, tanasining uz. 6-8 mm. Gʻumbagi oq. Tuganak filchalari keng tarqalgan boʻlib, dukkakli ekinlar zararkunandasidir. Asosan, bedazorlarda uchraydi. Ayniqsa, yoʻlyoʻl Tuganak filchalari, torpeshona Tuganak filchalari, ildiz Tuganak filchalari va boshqa koʻp zarar keltiradi. Tuganak filchalari bedazorlarda tuproqning yuza qatlamida, oʻsimlik qoldiklari tagida qishlaydi. Qoʻngʻizlari erta koʻklamda kunlar ilishi bilan paydo boʻladi va barglar bilan oziqlanadi, maysadagi urugʻpalla, birinchi barg hamda oʻsish nuqtasini yeb qoʻyadi. Tuxumini tuproq yuzasiga tarqoq holda, kamdankam oʻsimlikka qoʻyadi. Urgʻochisi 600-800, ayrim turlari esa 1000 tagacha va undan ortiq tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan lichinkalarining beda ildizida rivojlanish davri 30-35 kun. Tuganak filchalarini chumolilar (tuxum va lichinkalarini tashib ketib), tripslar (tuxumini soʻrib) va muskardina zamburugʻi (qoʻngʻiz va lichinkalarini kasallantirib)ni yoʻq qiladi. Kurash choralari: urugʻlik bedazorni kuzda 25-28 sm chuqurlikda plug bilan (chimqirqarni qoʻymaslan) qayta haydash, ekish oldidan beda urugʻlarini 10% li namlanuvchi kvark kukuni bilan upalash, tuproqqa donador fosfamid (50 kg/ga) solish.

Manbalar 

 
Zararkunandalar
Tugmachagul

Tugmachagul (Malva L.) — gulxayridoshlar oilasiga mansub bir yillik yoki koʻp yillik oʻtlar turkumi; begona oʻt; Gʻarbiy Yevropa, Kichik Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Hindiston, Xitoy va Shimoliy Afrikada oʻsadi. Oʻzbekistonda tugmachagulning bir necha turi: befarq tugmachagul (M. neglecta Wall.), Mavritaniya tugmachaguli (M.mauritana L.), oʻrmon tugmachaguli (M. silvestris L), buxoro tugmachaguli (M. bucharica Iljin.) uchraydi. 

Poyasi yer bagʻirlab, baʼzan yerdan bir oz koʻtarilib oʻsadi. Shoxlangan, boʻyi 10-40 sm. Ildizi oʻq ildiz. Barglari uzun bandli, 5-7 boʻlakli. Gullari 3-4 tadan barg qoʻltigʻida joylashgan. Mevasi tugmachasimon, dumaloq, mayin tuklar bilan qoplangan, 14 (12-16) ta danakchali toʻpmeva. Aprel-dan oktabrgacha gullab mevalaydi. Bir tup tugmachagul yiliga 300-500 dona urugʻ beradi. Tabobatda qoʻllanadi. Bargi Kavkazda ovqatga ishlatiladi. 

Oʻsimliklar
Tuz koʻli

Tuz koʻli — Anadolu yassitogʻligidagi oqmas shoʻr koʻl, Turkiyada. Dengiz sathidan 899 m balandlikda joylashgan. Maydoni qish va bahor oylarida 1600—2500 km², chuq. 2 m gacha. Yozda qurib qoladi va koʻl tubi 2 m gacha qalinlikda tuz bilan qoplanadi. Suvining 34% hajmi tuz (asosan, №S1)dan iborat. Koʻldan osh tuzi olinadi. Jan. va gʻarbiy qirgoklari yaqinida shoʻrxoklar bor. 

 

Turkiya koʻllari
Tuzkon

Tuzkon – Jizzax viloyatidagi koʻl. Jizzax shahridan 56 km shimoli-gʻarbda. Nurota tizmasining tarmogʻi – Pistali togʻdan sharqroqda joylashgan.

Koʻl suvining temperaturasi yil davomida oʻzgarib turadi. Oʻrtacha temperatura yanvarda 0,2°, aprelda 13,2°, iyulda 27,5°, oktabrda esa 16,4°. Suvi kuchli minerallashgan: shimoliy qismining suvi tarkibida 4,0 g/l, janubiy qismida 4,9 g/l tuz bor. Arnasoyning butunlay chiqindi suvlardan hosil boʻlgan boshqa suv omborlaridan farqli oʻlaroq, Tuzkon koʻli inson faoliyati natijasida sezilarli darajada oʻzgargan boʻlsa-da, qadimgi tabiiy kelib chiqishiga ega.

Geografiyasi 
Tuzkon koʻli Jizzax viloyatining Forish tumanida, Jizzax shahridan 56 kilometr shimoli-sharqda, Qizilqum choʻlining oʻta sharqiy qismida joylashgan. Arnasoy tizimida Tuzkon shimoli-gʻarbda Aydarkoʻl bilan tutashib, eng janubiy joyni egallaydi. Koʻl shimoli-gʻarbiy-janubiy-sharqiy yoʻnalishda choʻzilgan va taxminan uchburchak shaklida. Koʻlning hozirgi uzunligi 35 kilometr, kengligi 22–25 km, sharqiy qirgʻoqdagi qoʻltiqlarni hisobga olgan holda – 35 km gacha uzaygan. Tizimdagi boshqa koʻllar singari Tuzkonning ham doimiy konturi yoʻq. Suv sathi 15–20% ga oʻsgan. Shimoli-sharqdagi qirgʻoq chizigʻi koʻplab tor va uzun sayoz qoʻltiqlarni hosil qilib, qattiq chuqurlashgan. Ulardan baʼzilari alohida suv omborlariga bogʻlangan. Suv kengliklari koʻpincha shoʻr botqoq bilan oʻralgan. Koʻlning bu qismi ham orolchalarga toʻla. Unga choʻl tekisligi tutashgan, baʼzi joylarda saksovul oʻsgan, qamishzorlar uchrab turadi. Janubda qirgʻoq konturi tekislangan. Tuzkonga janubiy uchida shoʻr daryo Kli (quyi oqimidagi Sanzara nomi), Oqbuloq va Markaziy Golodnostepin kollektorlari quyiladi. Katta suv omboridan uncha uzoq boʻlmagan joyda Togʻay va Tuzchiquduqkoʻl shoʻr koʻllari joylashgan. Atrofi botqoq. Janubi-gʻarbiy qirgʻogʻi pastroq Pistalitau tizmasi (Nurota tizmasining tirmagi) bilan qoʻshiladi.

Tarixi 
1969-yilgacha Tuzkon kichik koʻl boʻlib, suv sathining keskin mavsumiy tebranishlarini boshdan kechirgan, baʼzan butunlay qurib qolgan. Gidrogeolog N. A. Kenesarinning fikricha, bu Orol-Kaspiy davrining yirik havzasidan saqlanib qolgan qoldiq suv havzasi boʻlgan.

1969-yilda Chordara suv omboridan suvning (21 km³) halokatli oqishi natijasida tabiiy koʻl bogʻlangan Aydar chuqurligi toʻldirildi. Keyinchalik intensiv quritish suv tizimining ekologik holatiga salbiy taʼsir koʻrsatganligi sababli, 1980-yilda Aydarkoʻl va Tuzkon oraligʻidagi toʻgʻon sozlanishi drenajli toʻgʻon bilan toʻsilgan. 1994-yilda yangi katta hajmdagi (9,3 km³) oqizishdan soʻng, oʻtish joylari vayron boʻldi, Tuzkonning shimoliy qirgʻogʻi qisman suv ostida qoldi va ikkita koʻl ancha uzunlikda tutashdi.

Galereya

Manbalar 
Koʻllar
Oʻzbekiston geografiyasi
Oʻzbekiston koʻllar
Forish tumani
Tul

Tul, yesir, beva — eri vafot etib, bolalari bilan qolgan ayol. Tul shariat boʻyicha eridan qolgan mulkning (merosxoʻrlar va bolalarning ozkoʻpligini hisobga olib) 1/4 — 1/8 miqdorini (hashtiyak) olgan, agar qayta turmush qurmoqchi boʻlsa, idda muhlatini oʻtkazgandan soʻng erga tekkan. Baʼzi hollarda yosh bolalarni yetim qilmaslik hamda mulkning boʻlinib ketmasligini koʻzlab vafot etgan kishining ukasi yoki qarindoshi Tulga uylangan.

Atamalar
Tula (shahar)

Tula — Rossiya Federatsiyasi Tula viloyatidagi shahar, viloyat markazi, qahramon shahar, Upa daryosi (Oka irmogʻi) boʻyida. Moskvadan 193 km jan.da. Transport yoʻli tuguni. Aholisi 461 ming kishi (2024). Shahar 4 maʼmuriy tumanga boʻlingan.

Tarixi
Tula 1146-yildan maʼlum boʻlib, Ryazan knyazligi tarkibida edi. 1503-yildan Moskva davlati tarkibida. 16—17-asrlarda Rus davlatining janub chekkasidagi muhim mustahkamlangan istehkom. 17-asrda mahalliy temir rudasi asosida Tula temirchilik sanoatining markazi boʻlib qoldi. 1712-yilda Pyotr I buyrugʻi bilan Tulada Rossiyada dastlabki qurol-aslaha zdi kurildi. 1777-yildan  Tula namestnichestvosi markazi, 1796-yildan gubernya markazi, 19-asrda T.da qurolaslaha ishlab chiqarish rivojlangan. Tula 1929—37 yillarda Moskva viloyati tarkibida. 1941-yilning oktyabr,— dekabr oylarida Tula nemis fashistlaridan qahramonona mudofaa qilindi. 1976-yil 7 dekabrda Tulaga qahramon shahar faxriy unvoni berildi.

Umumiy ma'lumot
Tula— Rossiya Federatsiyasining yirik sanoat markazi. Sanoatining asosiy tarmoklari: kora metallurgiya, mashinasozlik va metallsozlik (kombayn zdi, mashinasozlik, konchilik va transport mashinasozligi, qurol-aslahalari motoroller va samovarlar ishlab chikariladigan "Shtamp" zdi), kimyo (kimyo tolalari, plastmassa va boshqalar), yengil, oziq-ovqat sanoatlari, qurilish materiallari va musiqa asboblari ishlab chiqarish. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, unt), 3 teatr, oʻlkashunoslik, badiiy, qurol-aslaha (1724-yildan) muzeylari, sirk, filarmoniya mavjud.
Tuliy

Tuliy (yun. Thule — Tule, qadimgi geograflar Yerning shim. chegarasi deb hisoblagan yarim afsonaviy mamlakat nomidan olingan, lotincha, Thulium), Tm — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhidagi lantanoidlartl mansub kimyoviy element. Tartib rakami 69, atom massasi 168,9342, zichligi 9,33 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 1545°, qaynash temperaturasi 1730°. Yer poʻstining massa jihatdan 2,710~4% ni tashkil etadi. Sunʼiy usulda olingan radioaktiv izotopi 170Tt tibbiyotda rentgenodiagnostikada, texnikada yupka devorli detallarni yoritishda qoʻllanadi.

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Tuman (maʼnolari)

Tuman soʻzi quyidagilarni bildirishi mumkin:

 Tuman (maʼmuriy birlik) — Oʻzbekistonda maʼmuriy birlik.
 Tuman (tabiiy hodisa) — tomchi holidagi suyuq dispers fazali aerozollar.
 Tuman (harbiy qism) — Markaziy Osiyo, Xurosonda 10 ming kishidan iborat harbiy qism, diviziya
 Tuman — qadimgi oʻzbek tilida oʻn ming (10 000) sonini anglatgan atama.
Tuman (harbiy qism)

Tuman (turkiymoʻgʻulcha — oʻn ming) — 1) 7—18-asrlarda Markaziy Osiyo, Xurosonda 10 ming kishidan iborat harbiy qism, diviziya. Turkiyda bitilgan yodgorliklardan ilk bor Kultegin bitiktoshi va Bilga xoqon bitiktoshida qayd etilgan. Koʻshin T.i, oʻz navbatida, minglik (hazora), yuzlik (sada) va oʻnlik (daha) qismlaridan tashkil qilingan. T.larga noʻyon, tuman oqosi, tuman begilar qoʻmondonlik qilgan. Amir Temur qoʻshinidagi T.larga sohibqironning oʻgʻillari, nabiralari hamda Shayx Nuriddin, Hoji Sayfuddin, Shohmalik, Allohdod, Jahonshoh singari nomdor beklar rahbarlik qilgan; 2) Eron (13—16-asrlar) va Oʻrta Osiyo (13—19-asrlar)da 10 ming va undan ortiq askar yetkazib berish imkoniyatiga ega boʻlgan maʼmuriyhududiy birlik. Boburttt "Boburnoma"da taʼkidlashicha, 16-asrda Samarqand viloyatiga Sugʻd, Shovdor kabi T.lar tegishli boʻlgan. Kobul viloyati 14 ta T.dan tashkil topgan. Andijon va Qashqarda T. oʻrnida "oʻrgin", Hindistonda "pargana" istiloxlari qoʻllangan; 3) oʻrta asrlardan Eronda muomalada boʻlgan pul birligi — 10000 dinor; 4) Oʻzbekiston Respublikasida — maʼmuriyhududiy birlik. Q. Tuman (Oʻzbekiston Respublikasida).
Tumanboshi

Tumanboshi — 10 ming jangchidan iborat harbiy qism, diviziya qoʻmondoni. Turkiy manbalarda noʻyon, tuman oqosi, tumanbegi kabi maʼnodoshlari ham qayd etiladi. Chingizxon armiyasida moʻgʻul aristokratiyasining koʻzga koʻringan vakillari — noʻyonlar Tumanboshi vazifasini oʻtagan. Ular ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va hokazo hayotning muhim masalalari hal qilinadigan qurultoylarda qatnashish va oʻz fikrini ochiqoydin ifoda etish xuquqiga ega boʻlgan. T., odatga koʻra, yoʻlbars tasviri tushirilgan oltin payza bogʻlab yurgan va bu lavozim nasldan naslga meros sifatida oʻtgan. Amir Temur qoʻshinida tumanlarga boshchilik qilgan shaxslarga alohida talablar qoʻyilgan. Gʻanim kuchlarini tormor qilgan yoki uning hududlarini zabt etgan T. tugʻ va dovul bilan taqdirlangan hamda "bahodir" faxriy unvoni bilan sarafroz etilgan. Sohibqirondan biror chegara viloyatni boshqarish uchun suyurgʻol tarzida qabul qilgan. T. mashvaratu kengashlarda qatnashish huquqiga ham ega bulgan. T.ga mingbegi, yuzbegi va oʻnbegilar bevosita boʻysungan. T. lavozimi, asosan, adadi bir necha 10 yoki 100 mingdan iborat qoʻshinlar tarkibida koʻproq kuzga tashlanadi. Bobur qoʻshinida T. lavozimi mavjud boʻlmagan, chunki qoʻshinning soni 12 mingdan ortiq emas edi.
Tumov

Tumov (rinit) — sovqotish, infeksiya, allergiya natijasida burun shilliq pardasining yalligʻlanishidir. Mustaqil kasallik yoki infeksion kasalliklar (masalan, gripp, difteriya, qizamiq va boshqalar) belgisi boʻlishi mumkin. Tumovda burun yoki tomoq shilliq pardasi shishib, achishadi va quruqlashadi; 3—4 kundan keyin burundan koʻp miqdorda suyuq tiniq shilimshiq keladi. Bemorning umumiy ahvoli aytarli oʻzgarmaydi, harorati, odatda, normal yoki bir oz koʻtariladi (37—37,5°), boshi ogʻirlashib, ish qobiliyati pasayadi; burundan nafas olish qiyinlashadi, baʼzan, koʻz shilliq pardasi yalligʻlanganligi tufayli yosh oqadi, hid bilish pasayadi. Tumov xususan emadigan bolalarda ogʻir kechadi. Ularning burun yoʻllari juda tor boʻlib, burun shilliq qavatining ozgina boʻlsada shishishi burundan nafas olishni qiyinlashtiradi. Natijada jiddiy oʻzgarishlar: tajanglik, uyqu buzilishi, emmay qoʻyish, juda ozib ketish va boshqa kuzatiladi. Baʼzan yalligʻlanish burun-halqum va eshituv nayi shilliq pardasiga, hatto hiqildoq, bronx va oʻpkaga ham oʻtib ketadi. Shuning uchun tumovni zoʻraytirib yubormaslik kerak.

Kasallik alomatlari paydo boʻlishi bilan vrachga murojaat etish lozim. Asal yoki malina murabbosi solingan issiq choy ichish, vrach tavsiya etgan tomir toraytiruvchi tomchilarni burunga tomizish kerak, bu — shilliq parda shishini pasaytiradi, natijada burun oqishi kamayadi, burun ochilib, nafas olish yaxshilanadi. Vrach buyurgan davo choralarini qatʼiy bajarish lozim, aks holda yalligʻlanish jarayoni surunkali shaklga oʻtib ketishi mumkin. Tumov hamma vaqt ham sovqotish yoki infeksion kasalliklardan kelib chiqavermaydi. Koʻpincha (asosan, asabi tez qoʻzgʻaluvchan kishilarda) allergik yoki vazomotor tumov ham uchrab turadi; kasallik xuruj qilganda bemor tinmay aksa uradi, burnidan suyuq shilimshiq, koʻzidan yosh oqadi, burun va qovoqlari qichishadi; tumovning bu shakli baʼzan bir kunda bir necha marta xuruj qiladi. Allergik tumovning alohida bir turi — pichan tumovi, asosan, boshoqli oʻsimliklar gullagan davrda uchraydi.

Oʻtkir tumov tez-tez qaytalab tursa, surunkali tumovga aylanib ketishi mumkin. Surunkali tumov burun boʻshligʻi shilliq pardasining oʻsib, qalin tortishi (gipertrofiya) yoki uning yupqalashib ketishi (atrofiya)ga olib kelishi mumkin, natijada nafas olish qiyinlashadi. Shuning uchun tumovning surunkali shaklga oʻtib ketishiga yoʻl qoʻymaslik zarur. Tumovning oldini olishda organizmni chiniqtirish juda muhim.

Manbalar 

Kasalliklar
Alifbo boʻyicha kasalliklar
Burun kasalliklari
Tibbiyot
Otorinolaringologiya
Tun yabgʻu

Tun Yabgʻu — Gʻarbiy turk xoqonligining hukmdori (618—630). 

Tun Yabg'u Sheguyxon vafotidan soʻng taxtga chiqqan. Tun Yabg'u qobiliyatli sarkarda va davlat boshligʻi boʻlib, faol harbiy harakatlar olib borgan. Janubiy Toxariston (hozirgi Afgʻoniston) va qisman Gibin (hozirgi Pokiston) yerlarini zabt etdi. Bu davrda Gʻarbiy Turk xoqonligi tarkibiga deyarli butun Oʻrta Osiyo, Qozogʻistonning katta qismi, quyi Volga boʻylari, Shimoliy Kavkaz yerlari kirgan. Davlat poytaxti Suyab shahri (hozirgi Toʻqmoq shahri yaqinida) bo'lgan.

Tun Yabg'u markaziy hokimiyatni kuchaytirish maqsadida davlatda maʼmuriy islohot oʻtkazgan. Viloyatlarda nazoratni kuchaytirish uchun oʻz vakillari — tudunlarni yuborgan. Maxalliy xukmdorlarga turkiy unvonlar inʼom etgan. Oʻgʻli Tardushodni Toxaristonga noib qilib tayinlagan. Tun Yabg'u xoqon Eronga qarshi Vizantiya bilan ittifoq tuzgan. 627-yil gʻarbiy turklar tuzilgan shartnomaga asosan, Eronga qaram boʻlgan Kavkazorti xududiga hujum qilgan. 627-yili Chor (Darband), 628-yil esa Tiflis (hozirgi Tbilisi) zabt etilgan. 

630-yil Tun Yabg'u amakisi Kul Bahodur tomonidan oʻldirilgan.

Adabiyot 
 Gumilyov L. N., Drevniye tyurki, M., 1967; 
 Istoriya Vostoka, t. 2, M., 1995.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.

 

Turkiy hukmdorlar
Ashina sulolasi
Xoqonlik
Tunguska

Tunguska — Rossiya Federatsiyasi Xabarovsk oʻlkasidagi dare. Amurning chap irmogʻi Urmi va Kur daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Kuyi Amur pasttekisligidan oqadi. Uzunligi 86 km (Urmi bilan birga 458 km). Havzasi maydoni 30,2 ming km². Asosan, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi kuyilish joyidan 37 km da 380 m³/sek. noyabrda muzlab, aprel

da muzdan boʻshaydi. Nikolayevka posyolkasigacha yogʻoch oqiziladi. T.da muntazam ravishda kema qatnaydi.

 

Rossiyadagi daryolar
Tungus-manjur tillari

Tungus-manjur tillari, manjur-tungus tillari — Sibir va Uzok, Sharkdagi yaqin qarindosh tillar guruhi. Ayrim tadqiqotchilar fikricha, Tungus-manjur tillarit. oltoy tillari oilasiga kiradi. Ushbu tillar RFning Oʻrta va Sharqiy Sibirdagi tayga hududlarida, Xitoyning shimoli-sharqida, SintszyanUygʻur muxtor rayonida, Mongoliyaning Bargi tumani (aymogʻi)da tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 70 ming (RF da 60 ming) kishidan ortiq (1990-yillar). Tungus-manjur tillarit. ning nisbatan yaqinligi va dialektal jihatdan oʻta tarqokligi ularni mustakil til sifatida ajratish va tasniflashni qiyinlashtiradi. Shuning uchun bir tasnifda ular 11 tarmoqka, ikkinchisida 5 tarmoqqa, yana birida 3 tarmoqqa ajratiladi. Mas., 3 tarmokli tasnifda sibir yoki shim., amur yoki nani va jan. yoki manjur tarmoklari farklanadi va bu tarmoklar evenk, even, nanay, udegey, manjur kabi tillarni va bir kancha laxjalarni kamrab oladi.

Tungus-manjur tillarit. fonetik belgilaridan unlilar ohangdoshligi (singarmonizm)ning mavjudligi, soʻz oʻrtasida undoshlarning qator kelishi, urgʻuning soʻz oxiriga tushishi (evenk va even tillarida kuch urgʻusi, nanay va udegey tillarida musiqiy urgʻu) kabilarni koʻrsatish mumkin. Morfologik belgilaridan esa bu tillarning suffiksalagglyutinativ tipdagi tillarga mansubligi; analitizm belgilarining kuchliligi (manjur tili); otlarning son (birlik va koʻplik), egalik (3 xil shakl), kelishik (8 ta) kategoriyalariga egaligi; feʼllarda sifatdosh shaklining predikat vazifasida qoʻllanishi, nisbat kategoriyasining (ular 5 ta) rivojlanganligi, koʻmakchilarning faol, koʻp qoʻllanishi kabilarni koʻrsatish mumkin. Leksikada boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar koʻp: RF dagi Tungus-manjur tillarit. da rus tilidan, even va evenk tillarida saxa tilidan, manjur tilida xitoy tilidan, barcha Tungus-manjur tillarit. da moʻgʻul tillaridan uzlashgan soʻzlar uchraydi.

Tungus-manjur tillarit. ga mansub ulik jurjen tilida yaratilgan va jurjen yozuvida bitilgan yodgorliklar 12—16-asrlarga mansub. Manjur tili yozuvi 1599-yilda moʻgul yozuvi asosida yaratilgan va 1632-yilda takomillashtirilgan. Boshqa Tungus-manjur tillarit. uchun 20-asrning 20-yillari oxirida lotin grafikasi asosida, 1936-yildan rus grafikasi asosida yozuvlar ishlab chiqildi va 1931—32 yillarda evenk, even va nanay tillarida adabiyotlar nashr etila boshladi.
Tunlamlar

Tunlamlar, tungi kapalaklar () — tangaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. 25 mingga yaqin turi maʼlum. Kapalaklari oʻrtacha va mayda (3—5 sm), krramtir, oldingi qanotlarida bir xil naqshi bor, qorni tuklar bilan qoplangan. Kapalaklarning ogʻiz apparati soʻruvchi, qurtlariniki kemiruvchi tipda. Qurtlarining koʻpchiligi yalangʻoch, gʻumbagi qizgʻishjigarrang yoki qoʻngʻir. Kapalaklari gul va daraxt shirasi bilan oziqlanadi. Yangi qoʻygan tuxumi sargʻimtiroqish. Qurtlarida 3 juft koʻkrak oyogʻining birinchi boʻgʻimida va 10 juft qorin oyogʻining 1—8 boʻgʻimida nafas olish teshigi joylashgan. T., asosan, kechasi uchadi. Oʻsimlik qoldiqlari yoki tuproqqa 300 tagacha tuxum qoʻyadi. Baʼzi T. qurtlari tuproqda yashab, oʻsimlik ildizlari yoki poyasining ildiz boʻgʻizlarini kemiradi (mas., koʻk qurt tunlami, undov tunlami). Ayrimlari oʻsimlik bargi, shonasi, guli, koʻsagiga zarar yetkazadi (mas., karadrina, koʻsak qurti, beda tunlami va boshqalar).

Hammaxoʻr T.dan karam tunlami karam, lavlagi, noʻxat va boshqa ekinlarni; janubida tarqalgan koʻsak qurti va karadrina gʻoʻza, makkajoʻxori, noʻxat, pomidor va boshqalarni; Uzoq Sharq va Oʻrta Osiyoning jan.ida tarqalgan oʻtzor tunlami, asosan, turli ekinlarni, markaziy rayonlarda uchraydigan gamma tunlami zigʻir va lavlagini; kuzgi tunlam qand lavlagi va kuzgi gʻalla ekinlarini; janub yoki yovvoyi tunlam — sabzavot va boshqa ekinlarni zararlaydi. Oʻrta Osiyoda uchraydigan mingdevona T.i, shuvoq T.i, janub poya T.i va boshqa ekinlarga koʻp zarar keltiradi.

Kurash choralari: begona oʻtlar yoʻqotiladi, yer chuqur haydaladi, oʻsimlik qator oralari yumshatiladi, almashlab ekish joriy etiladi, urugʻlar ekishdan avval dorilanadi, entomafaglardan foydalaniladi, qurtlarga qarshi ekinlar insektitsidlar bilan ishlanadi va hokazo.

Adabiyot 
 Xoʻjayev Sh. T., Gʻoʻza tunlami va unga qarshi kurash, T., 1982; Adilov Z.K., Primeneniye trixogrammi dlya borbi s sovkami na xlopchatnike v usloviyax Uzbekistana, T., 1986.

Hayvonlar
Tuproq zonasi

Tuproq zonasi - zonal va unga yondosh intrazonal tuproqlar egallagan hudud. Tuproq tiplari shim.dan janubga, shuningdek, tekislikdan balandlik (togʻlik)ka koʻtarilish bilan astasekin oʻzgarib boradi va har qaysi joyda oʻziga xos tipdagi Tuproq zonasini hosil qiladi. Tuproq zonasi tushunchasi tuproq tiplari, tuproqiklim va qishloq xoʻjaligi. ekinlarini hududda rnlashtirishda qatʼiy birlik sifatida qoʻllanadi. Yer yuzida Tuproq zonasilari maʼlum tabiiy qonun asosida tarqalgan. Har bir Tuproq zonasi muayyan bir geografik zonada uchraydi. Tuproqning bu xilda joylashganligini dastlab V.V. Dokuchayev va N.M.Simbirsev aniklagan. Tuproq gorizontal va vertikal zonallik qonunlari asosida hosil boʻlgan, lekin tuproq tiplarining zonallik qonuni asosida tarqalishi mahalliy sharoitlar — togʻlar, gidrogeologik va geologik xususiyatlarga koʻra, qisman oʻzgarishi mumkin. Tuproq zonasi juda kattaligi va bir zonaning turli qismlarida bioiklim sharoiti turlicha boʻlganidan har bir zonada tuproq qoplami bir xil emas. Tuproqning intrazonal qonun asosida tarqalishi mahalliy sharoitga xos turli tabiiy omillar taʼsiriga bogliq. Mas., sur tuproq zonasidagi gidrogeologik omillar taʼsirida paydo boʻlgan oʻtloqi, shoʻrxok va botqoqi tuproklar intrazonal tuproqlardir. Yer yuzida Shimoliy yarim sharda (shim.dan jan. ga) quyidagi gorizontal tuproq zonalari uchraydi: tundra tuproklari; podzol tuproqlar; oʻrmondasht tuproklari; qora tuproklar; kashtan tuproklar; choʻl tuproklar; sur tuproklar; qizil tuproklar. Har qaysi zonada intrazonal tuproklar ham bor.

Tuproqshunoslik
Tuproq xaritasi

Tuproq xaritasi - muayyan hudud tuprok katlamining maʼlum masshtabda kichraytirilgan tasviri. Tuproq xaritasi bir necha xil boʻladi. Umumiy Tuproq xaritasida tuprok genetik guruxdarining geografik tarqalishi tasvirlanadi; tuprok melioratsiyasi xaritalarida koʻshimcha ravishda tuprokning meliorativ, yaʼni filtrlash va boshqa xususiyatlari ham koʻrsatiladi; tuprok eroziyasi xaritalarida tuproqning eroziyaga uchraganlik darajasi, eroziya xavfi bor maydonlar va hokazo tasvirlanadi; tuproq agrokimyosi xaritalari oʻsimlik ozuka moddalari hamda mikroelementlar miqdorini va oʻsimlikning rivojlanishi uchun boshqa zarur sharoitlarni aks ettiradi. Tuproq xaritasi tuprokdarning Yer yuzasida tarkalishini (tiplari va kelib chiqish belgilariga qarab ajratilgan boshqa taksonomik birliklarni), ularning oʻziga xosligi va, tuprok qosil boʻlish sharoitiga bogʻliq holdagi xususiyatlarini koʻrsatadi; shuningdek, asosiy agrar ishlab chiqarish. xususiyatlari (granulometrik tarkibi, shoʻrlanganligi, shoʻrtobligi, eroziyaga uchraganlik darajasi va boshqalar) haqida maʼlumot beradi. Vazifasiga muvofikT.x. harxi.i masshtabli boʻlishi mumkin.

    

Tuproqshunoslik
Tuproqning kimyoviy tarkibi

Tuproqning kimyoviy tarkibi — tuprokdagi mineral, organik, organikmineral va baʼzi kimyoviy elementlar. Tuproqning mineral kismi birlamchi (kvars, dala shpatlari, amfibollar, piroksin, slyuda va hokazo) va ikkilamchi (montmorillonit, kaolinit, gidroslyuda va hokazo) minerallardan tashkil topgan. Tuproqning organik qismi gumusdan iborat. U gumin, fulvo kislotalar hamda gumin moddalardan tarkib topgan boʻlib, elementlar tarkibi doimiy emas. Och tusli sur tuproqlarning A gorizontidagi gumus miqdori 1 —1,5, azot 0,08—0,14% ni, tipik boʻz tuproqlarda esa 1,5—3,5 va 0,1—0,2% ni, taqirda 0,3—0,8 va 0,03—0,06% ni, sur tusli qoʻngʻir tuprokdarda 1% gacha va 0,07% dan kamroqni tashkil etadi. Tuproq eritmasida organik va mineral moddalar hamda gazlar bor. Erigan moddalar ion, molekulyar va kolloid shakllarda mavjud boʻladi. Eritmada mineral birikma anionlaridan KQ, NQ, gazlardan SO2, O2 va hokazo, organik birikmalardan — organik kislotalar, qand, aminokislotalar, spirtlar, fermentlar, oshlovchi moddalar va boshqa, organikmineral moddalardan — gumus kislotalari, polifenollar, kichik molekulyar organik kislotalar va hokazoning boʻlishi xarakterli. Tuproqning gazsimon qismi (hajmiy foizlarda) 78,1 N, 19—21 O2, 0,1—1,0 SO2 dan iborat; qoʻshimcha sifatida ammiak, gleyli va botqoqtuproqlarda esa vodorod sulfid, metan va vodorod uchraydi (yana qarang Tuproq).

Xushvaqt Nomozov.

    

Tuproqshunoslik
Turbina

Turbina (frans. turbinus — uyurma) — ish jismi — bugʻ, gaz yoki suvning kinetik energiyasini mexanik ishga aylantiruvchi birlamchi dvigatel. Ish organi — rotor. Ish jismi oqimi rotor parraklariga taʼsir qilib, uni aylantiradi. Turbinaning aktiv (faol) va reaktiv, bir va koʻp pogʻonali turlari bor. Muqim (statsionar) bugʻ va gaz turbinalari elektr toki generatorlarini (turbogeneratorlar), markazdan qochma kompressorlar va havo haydovchi qurilmalarni (turbokompressorlar, turbohavo haydagichlar), taʼminlash, yonilgʻi va moy nasoslarini (tubronasoslar) harakatlantirish uchun qoʻllanadi. Transport bugʻ va gaz turbinalaridan kemalarda asosiy dvigatel sifatida foydalaniladi. Gaz turbinalari ham aviatsiya dvigatellari (turbovintli va turboreaktiv dvigatellar) sifatida, baʼzi hollarda (yuqori quvvatli dvigatellar zarur boʻlganda) lokomotivlar (gazoturbovozlar) va maxsus avtomobillarda ham qoʻllanadi. Gidravlik turbinalar gidroelektr styalarida elektr toki generatorlarini harakatlantirish uchun ishlatiladi (gidrogeneratorlar). Tejamliligi, ixchamligi, ishonchliligi va katta quvvat hosil qila olishi tufayli turbinalar energetikada porshenli bugʻ mashinalarining oʻrnini egalladi.

Yana qarang 

 Bugʻ turbinasi
 Gaz turbinasi
 Gidroturbina
Turbogenerator

Turbogenerator - bugʻ yoki gaz turbinasi bilan xarakatga keltiriladigan elektr energiya generatori; yaqqol ko'rinmaydigan qutbli mashinalar, asoan, rotorning aylanish tezligi katta 1500, 3000 айл/мин bo'lganda qoʻllanadi. Bunday mashina rotorning konstruksiyasi bo'rtib chiqmagan qutb sifatida, yani uyg'otish cho'lg'ami joylashtiriladigan pazli silindrsimon shaklda yasaladi. Yaqqol ko'rinmaydigan qutbli generatorlarning birlamchi dvigateli sifatida bug' trubinasi qo'llanilgani uchun bunday generatorlar tubogeneratorlar deb ataladi. issiqlik elektr styasining turbinasi valiga bevosita biriyuiriladigan sinxron generator. T. gorizontal vaziyatda ishlaydigan elektr mashina. Uning uygʻotish chulgʻami rotoryaa, 3 fazali ish chulgʻami esa cmamopua joylashgan. Uygʻotish chulgʻami elektr mashinalar uygʻotkichi chulgʻamidan tok bilan taʼminlanadi. Stator korpus (tana) va chulgʻamlar joylashtiriladigan oʻyiklari bor oʻzakdan iborat. Oʻzak elektrotexnika poʻlati listlaridan yigʻilgan bir necha paketdan tayyorlanadi. Oʻzak payvandlab tayyorlangan poʻlat korpusga joylashtiriladi. T. havo yoki vodorod bilan sovitiladi. Yirik T.larda aralash sovitish tizimi qoʻllanadi. Masalan, stator va rotor chulgʻamlari suv bilan, stator oʻzagi esa vodorod bilan sovitiladi. Atom elektr styalarida ikki juft qutbli rotordan foydalaniladi (qarang Generator).
Amin Turdiyev

Amin Turdiyev (1910-yil 10-avgust, Toshkent – 1978-yil 13-mart) – aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Toshkent pedagogika bilim yurtini tugatgan (1927). Moskva Badiiy teatri qoshidagi rejissyorlik kursida oʻqigan (1947). Internatda, soʻng „Urfon“ maktabi qoshidagi drama toʻgaragida qatnashib, „Baxtsiz kuyov“ spektaklida kuyov rolini oʻynagan. Aktyorlik faoliyatini Hamza teatri krshidagi Ishchisayyor teatrida boshlagan (1929—1932), soʻng asosiy truppaga (1932—1933) oʻtgan. „Hujum“ (Yan, Choʻlpon)da Sartarosh (Eshon), „Halima“ (Gʻ.Zafariy)da Hammol va Bibiniso kampir, „Arslon“ (Fitrat)da dehqon yigit rollarida chiqqan. Samarqand, Namangan viloyat teatrlarida badiiy rahbar (1934—1937), Andijon teatrida bosh rejissyor (1951—1952), Yosh tomoshabinlar teatrida badiiy rahbar (1963—1967). Turdiyevning hayoti va ijodi Hamza teatri bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, 1939—1951, 1952—1963 va 1967—1978 yillar shu teatrda aktyor, rejissyor sifatida faoliyat koʻrsatgan. Ikkinchi jahon urushi davrida „Jaloliddin“ (M. Shayxzoda) spektaklida Chingizxon obrazini yaratgan. Umuman, aktyor sifatida Turdiyevning mahorati salbiy va xarakterli obrazlar talqinida yorqin namoyon boʻlgan. Zargarov (A.Qahhor, „Ogʻriq tishlar“), Husayn Boyqaro (Uygʻun, I.Sultan, „Alisher Navoiy“), Kassio (U.Shekspir, „Hamlet“), Jon Robertson (Yu. Krotkoye, „Jon – tinchlik askari“), Abdusalom (E.Vohidov, „Oltin devor“) kabi yaratgan obrazlarida tashqi qiyofasiga, qahramonlarning xattiharakati, yurishturishiga, nutk, iga katta eʼtibor bergan. Sahna nutqidagi mahorati tufayli u koʻp yillar N.Rahimov bilan „Tabassum“ radiojurnalini olib borgan. Rejissyor sifatida milliy teatrda „Burgutning parvozi“ (I.Sulton; I.Bersenev bilan hamkorlikda), „Kechirilmas gunoxlar“ (I. Oʻktamov), „Shamsiqamar“ (M. Abliyev), „Turkiya haqida hikoya“ (N.Hikmat; A.Ginzburg bilan hamkorlikda) spektakllarini saqnalashtirgan. Turdiyev kinoda ham esda qolarli obrazlar yaratdi (Rais, „Stadionda uchrashamiz“; Qodirqul mingboshi, „Boy ila xizmatchi“; Beklarbegi, „Furqat“ va boshqalar).

Manbalar

Havolalar 
 Amin Turdiyevga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Oʻzbekiston xalq artistlari
1910-yilda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
13-martda vafot etganlar
Oʻzbekiston rejissyorlari
Turin

Turin — Italiyaning shimoliy qismidagi shahar, Po daryosi boʻyida. Pyemont viloyati va Turin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 857,4 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Mamlakatning muhim sanoat va madaniy markazi. Sanoatida "FIAT" konserni yetakchi oʻrinda. Mamlakatda ishlab chiqariladigan avtomobillarning 90%, traktorlar, samolyot, aviamotor, temir yoʻl va elektrotexnika jihozlari ishlab chiqariladi. Shuningdek, qishloq xoʻjaligi. mashinalari, aniq mexanika va optika, radioelektronika, harbiy sanoatlar rivojlangan. Qora va rangli metallurgiya, kimyo, rezina, farmatsevtika, poligrafiya, toʻqimachilik, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. Universitet (15-asr), sanʼat, arxeologiya va boshqa muzeylar, kartinalar galereyasi, Xalqaro avtomobil va texnika salonlari bor. Turin —Italiyada modali kiyimlar tikish markazi.

Shaharga mil.av. 29—28 yillarda rimliklarning harbiy istehkomi sifatida qishloq oʻrnida asos solingan. 1720—1860-yillarda Sardiniya qirolligi, 1860—65 yillarda Italiya qirolligi poytaxti. T.da antik davr, oʻrta asrlarga oid va Uygonish davri meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

 

Italiya
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Turk

Turk yoki turklar murojaat qilishi mumkin:

Jamoalar va etnik guruhlar 

 Turkiy xalqlar, turkiy tillarda soʻzlashadigan etnik guruhlar toʻplamidir.
 Turk xalqi yoki turklar, turkiy etnik guruh va millat deyiladi.
 Turkiya fuqarosi, Turkiya Respublikasi fuqarosi hisoblanadi.
 Turklar, Usmonli imperiyasiga murojaat qilish bilan birgalkta muloqot qlish xisoblanadi.
 Turk, boshqa din vakillari Bolqon xalqlari tomonidan qoʻllanadi.
 Turk (kasta), Hindistondagi Hind-turkiy odamlar deyiladi.
 Janubiy Karolina turklari, koʻplari AQSHda joylashgan.
 „Turklar“, Faymonvill aholisi uchun taxallus, Li-rat, Belgiya.
 „Turklar“, Llanelli aholisi uchun taxallus, Karmartenshir, Uels hisoblanadi.

Odamlar 

 Turk (familiya), ism bilan odamlar roʻyxati.
 Turk(taxallus), taxallusli odamlar roʻyxati.
 Turk (reper) (Tab Virgil Jr., 1981-yilda tugʻilgan), amerikalik reper.
 Filipp Lixorkxeois (1947-yilda tugʻilgan), „Turk“ qalam nomi, belgiyalik hajviy kitob rassomi.
 Al-Turk, ism bilan odamlar roʻyxati.

Joylar 

 Brig o ' Turk, Shotlandiyadagi kichik qishloq qishlogʻi
 Turk orollari, Turk va Kaykos orollarining bir qismi, Gʻarbiy Hindiston
 Turk sayti, arxeologik sayt Kentukki, AQSh

Sanʼat va oʻyin-kulgi

Xayoliy shaxslar 

 Turklar (Final Fantasy VII), Video oʻyinda Final Fantasy VII
 Turklar, 1985-yilda mototsikl klubi kino niqobi
 Kristofer Turk, teleseriallarda skrablar
 Turk Barret, Marvel komikslarida
 Terri Linch, 1985-yilgi filmda Turk 182
 Turk, teleseriallardan shaxmat kompyuteri Terminator: Sara Konnor xronikalari va epizod nomi.

Ishlaydi 

 Turk (oʻyin), jon Meyson tomonidan
 „Turk“, 2007-yilgi albomdagi trek oʻlim bu birlik tomonidan olovda baland
 Turklar(teleserial), 1999-yilgi Amerika politsiya dramasi
 "Turklar "(qoʻshiq), Nav va Gunna tomonidan 2020-yilgi qoʻshiq.

Boshqa foydalanish 

 1903-1907-yillarda Qohirada Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasi tomonidan nashr etilgan davriy nashr hisoblanadi.
 Mexanik Turk yoki Turk, 18-asr oxirida qurilgan firibgar shaxmat oʻynash mashinasi.

Yana qarang 

 All pages with titles beginning with Turk
 Grand Turk (disambiguation)
 Turcopole (literally „sons of Turks“), mounted archers and light cavalry employed by the Byzantine Empire and the Crusader states
 Turkey (disambiguation)
 Turkish (disambiguation)
 Turk’s Head (disambiguation)
 Turck (disambiguation)
 Turku, a city in Finland
 Maumturks, a mountain range in Ireland
 Amazon Mechanical Turk, a crowdsourcing website
Turkan ogʻo maqbarasi

Turkan ogʻo maqbarasi, Shodimulk ogʻo maqbarasi – Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1372). Shohizinda ansambli tarkibida. Amir Temurning opasi Turkan ogʻo vafot etgan qizi Shodimulk ogʻo (1370—71)ga atab qurdirgan. 1383-yilda Turkan ogʻoning oʻzi ham qizi yoniga dafn etilgan. Maqbara (8,65x9,85 m) bir xonali, gumbazi qobirgʻali, tashqi tomonlari bezaksiz. Peshtogʻi va ichki tomoni sirkori gʻishtchalar, oʻymakor sirli parchin bezaklari feruza rangda nafis bezatilgan. Ichkarisidagi izora va namoyonlari, gumbazi serhasham bezaklarga boy. Shipi 8 boʻlakka boʻlinib, 8 qirrali yulduzchalar ichi naqshlar bilan toʻldirilgan va har biriga alohida turunj ishlangan. Mukarnaslar yuzasi va peshtoq ustunida samarqandlik Shamsiddin, Badriddin va buxorolik Zayniddin ustalarning nomlari yozilgan. Maqbara 1954-yilda ilmiy oʻrganilib, taʼmirlash ishlari olib borilgan. Maqbarada XIV—XV-asrlardagi xalq ustalarining meʼmorlik va naqqoshlikda erishgan yutuklari yuksak mahorat ila aks etgan.

Tavsifi 
Turkan ogʻo maqbarasi Amir Temur tomonidan Shohizindada qurilgan birinchi inshoot hisoblanadi. 1371-yil 29-dekabrda 11 yoshida vafot etgan Shodimulk ogʻo maqbaraga dafn qilingan.

Maqbarada naqsh va yozuvlar bitilgan. Yozuvlarning birida shunday soʻzlar qayd etilgan:

Ichki qismi 
Shodi Mulk ogʻo maqbarasining ichki qismi dabdabali bezaklari bilan ajralib turadi. Poldan gumbaz qismiga qadar boʻyalgan mayolika va oʻyilgan sirlangan terakota bilan qoplangan.
Mayolika koʻk rang bilan uygʻunlashgan.
Maqbara tagida, yertoʻlada shimoldan janubga qarab choʻzilgan ikkita dafn xonasi (arxeologik jihatdan oʻrganilmagan) joylashgan. Biri, maqbara markazida, oʻlchamlari – 2,5×1,2 m; ikkinchisi, gʻarbiy devor yaqinida, oʻlchamlari – 1,5 × 3,6 m. Xonalarning balandligi taxminan 1,3-1,4 m. Ichkariga kirilgandan soʻng yoʻl koridor boʻylab taxminan 1,2-1,5 m ga koʻtarilgan. Ichki qismga kiraverishda bino eshigida uch yoki toʻrtta zinapoya mavjud.

Bino ichki va tashqi tomondan sirkor gʻishtchalar, oʻymakor sirli parchinlar bilan yuqorida nomlari keltirilgan ustalar tomonidan jimjimador naqshli, serjilo feruza rangga moyil qilib bajarilganini P.Zohidov oʻz tadqiqotlarida maʼlum qiladi.

Shodimulk ogʻo maqbarasining peshtoqida joylashgan oʻymakor va sirkor naqshlar orasida binoni barpo etgan ustalarning nomlari „Amali ustod Shamsiddin“, „Amali ustod Badriddin“, „Amali Zayniddin binni Shamsiddin Buxoriy“ koʻrinishida saqlanib qolgan.

Galereya

Manbalar

Adabiyotlar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Samarqand maqbaralari
Turkiston saroyi

Turkiston saroyi — Toshkentdagi Mustaqillik maydoni shimolida Anhor boʻyidagi konsert zali binosi. Dastlab "Turkiston" kinokonsert zali deb nomlangan (1992, meʼmorlari Yu.Xaldeyev va F. Tursunov), keyinchalik yozgi teatr sahnasi (1993, meʼmori V.Akopjanyan) da xalq anʼanaviy bayramlari, teatrlashtirilgan tomoshalar oʻtkazilishi munosabati bilan hozirgi nomi bilan yuritila boshlagan.

Bino oldidagi keng sahnli maydoncha koʻkalamzorlashtirilgan. 3 pogʻonali, marmar bilan krplangan favvoralar ishlangan hamda humo qushi tasviri tushirilgan (rassom B.Jalolov eskizi) yodgorlik oʻrnatilgan. "T."s.ga zinapoyalar orqali koʻtariladi. Bosh tarzi muqarnas bezakli. Binoning pastki qavatida kassa, texnik xizmat xonalari joylashgan.Vestibyulga kiraverishda Turkistonning tarixiy shaharlari panoramasi havo rangda, baʼzi qismlari sariq rangda aks ettirilgan. Yirikyirik qilib taxlangan qizil marmar tosh sirli sopol idishlar, oʻsimliklar bilan uygʻunlashtirilgan holda foyening chap qanotida dam olish burchagi tashkil qilingan. 2kavat vestibyul yon oynasidan B.Jalolovning "Umar Xayyom tushlari" asari oʻrin olgan. Tomosha zali muqarnaslar, ganchkori bezaklar, tuxumsimon gumbaz va kundal naqshlar bilan pardozlangan.

Yozgi teatr (3200 oʻrinli) qad. teatr maydoniga xos uslubda qurilgan. Markaziy arena qurilmasi kiya tirgak va chambarak toj shaklida boʻlib, dorboz va kurashchilarning chiqishlari uchun, zamonaviy tomosha va konsertlar uchun moslashtirilgan. Yirik oʻlchamli yorugʻlik texnikasi va akustik jihozlar, maxsus meʼmoriy qurilmalar bilan jihozlangan. 200 oʻrinli qahvaxonasi bor.
 

Binolar
Toshkent shahridagi madaniyat tashkilotlari
Turkiston fronti

Turkiston fronti (Turkfront) — RSFSR Qurolli kuchlarining Oliy bosh qoʻmondoni S.S. Kamenevning direktivasiga asosan 1915-yil 15 avgustda Samara, Astraxon, Orenburg gubernyalari va Ural viloyati hududida Sharqiy frontning Janubiy guruh armiyalari asosida tashkil qilingan front (1919—26). Turkistondagi istiqlolchilik harakatiga qarshi kurash maqsadida tuzilgan. Turkiston frontiga dastlab 1, 4, 11armiyalar kiritilgan. 1919-yil 25 avgustda Turkiston Respublikasidagi barcha qizil askar qismlari ham unga boʻysundirildi. Turkiston frontini harbiy va partiyaviy jihatdan Inqilobiy harbiy kengash (Revvoyensovet) va Siyosiy boshqarma boshqargan. M.V. Frunze Turkiston frontiniing 1qoʻmondoni boʻlgan (1919-yil 15 avgust — 1920-yil 10 sentabr).

1919-yil 20 noyabrda Turkiston fronti harbiy shtabi Samaradan Toshkentga kelib oʻrnashgan. M.Frunze Toshkentga kelgach (1920-yil fevral), harbiy harakatlarda bevosita qatnashgan. Rossiya markazidan doimiy ravishda katta miqsordagi qizil askarlar Turkistonga yuborilgan. Masalan, 1919-yil yozida Turkiston Respublikasidagi qizil armiya qismlarida 70 ming jangchi boʻlgan boʻlsa, Turkiston fronti tashkil qilingandan keyin 150 ming jangchi va 370 ta pulemyot Rossiyadan Turkistonga tashlangan. 1920-yil 1 sentabrda qizil askarlarning soni 370 ming kishiga yetgan. Turkiston fronti jangchilari istiqlolchilarga qarshi kurash bilan cheklanmasdan, 1920-yil 2 fevral Xivada xonlik va 2 sentabrda Buxoroda amirlik tuzumini agʻdarib tashlab, bu davlatlar hududini ham bosib olgan (qarang Buxoro bosqini).

Turkiston frontiga M.Frunzedan tashqari G.Sokolnikov (1920—21), V.Lazarevich (192122), V.Shorin (1922), A.Kork (1922 — 23), S.Pugachyov (1923 — 24), M.Levandovskiy (1924—25), Avksentyevskiy (1925 — 26) qoʻmondonlik qilgan.

1920-yil 4 iyunda Turkiston fronti asosida Oʻrta Osiyo harbiy okrugi tuzilgan.

Adabiyot 
 Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti T., 2000; Rajabov K,., Buxoroga kizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002.

Rossiyada fuqarolar urushi
Turkiston-press

„TURKISTON-PRESS“ – nodavlat axborot agentligi; yopiq aksiyadorlik jamiyati. Agentlikka hukumatga qarashli boʻlmagan ommaviy axborot vositalari, davlat va nodavlat tashkilotlaridan iborat tashabbuskor guruh, tomonidan 1998-yil 25 sentabrda asos solingan. Respublika „Matbuot tarkatuvchi“ jamiyati, Oʻzbekiston ommaviy axborot vositalarini demokratiyalashtirish va qoʻllab quvvatlash ijtimoiysiyosiy jamgʻarmasi (hozirgi Oʻzbekiston jurnalistlari ijodiy uyushmasi), „Oʻzbekiston havo yoʻllari“ milliy aviakompaniyasi, „Oʻzbekneftgaz“ milliy xolding kompaniyasi va boshqa tashkilotlar tomonidan taʼsis etilgan.

„Turkiston-press“ ilk nodavlat axborot agentligi sifatida mamlakat ijtimoiysiyosiy hayotida demokratik jarayonlarni chuqurlashtirish, ommaviy axborot vositalari imkoniyatlarini kengaytirish va erkinligini taʼminlash, ularni bozor iqtisodiyoti hamda demokratik tamoyillar asosida isloh etishni kuchaytirish maqsadida tashkil etilgan. Shuningdek, agentlik respublika hayoti haqidagi xolis axborotlarni dunyoga tezkor tarqatish tizimini yaratish, Oʻzbekiston fuqarolarining xalqaro hayotga daxldor axborotlarga boʻlgan ehtiyojini yanada toʻla qondirishni koʻzda tutadi.

Agentlik tomonidan 30 dan ziyod diplomatik korpus hamda xalqaro tashkilotlar, shuningdek, Oʻzbekistondagi yirik kompaniyalar uchun haftalik xabarnomalar tayyorlanadi. Bundan tashqari, agentlik oʻz muxbirlari tomonidan tayyorlanayotgan axborotlarni xalqaro miqyosda tarqatishni ham yoʻlga qoʻygan. Agentlik Oʻzbekistonning barcha mintaqalarida oʻz muxbirlariga ega. 2000-yildan agentlik oʻz nashri – „Mohiyat“ gaz.ni chop eta boshladi. Shuningdek, uning tarkibida „Turkistonpoligraf“ korxonasi ham faoliyat koʻrsatadi.
Turkiston-Sibir temir yoʻli

Turkistonsibir temir yoʻli, Turksib — „Qozogʻiston temir yoʻllari“ kompaniyasiga qarashli temir yoʻl Qozogʻistonning sharqiy kismi boʻylab Semey (shim.da)dan Olmaota orqali Lugovaya (jan.da) styasigacha davom etadi. Uzunligi 1452 km. 1927—31 yillarda katta iqtisodiy va davlat ahamiyatiga ega boʻlgan eng yirik umumxalq qurilishlaridan biri tarzida barpo etilgan (qidiruvloyiha ishlari 1906—07 yillarda olib borilgan). Turksib Lugovaya—Aris temir yoʻl tarmogʻi orqali Oʻzbekiston temir yoʻllari bilan, SemipalatinskNovosibirsk temir yoʻl tarmogʻi orqali Gʻarbiy Sibir temir yoʻl bilan bogʻlanadi. Turksib orqali Novosibirskdan Arisga qadar yoʻlning uz. 2531 km, bu Chelyabinsk va Orenburg orqali oʻtgan eski yoʻldan 1000 km qisqa. Turksib gʻalla, yogʻoch va koʻmirga boy Sibirni Janubiy Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoning paxtakor mintakalari bilan bogʻladi, bu mintaqada paxtachilikni rivojlantirishga, shuningdek, Markaziy Osiyo respublikalarini yogʻoch, kumir, don bilan taʼminlashda muhim ahamiyat kasb etgan edi.

Yana qarang 
 Turksib (film)

Manbalar
Turkman (urugʻ)

Turkman — oʻzbek urugʻlaridan biri. T. hozirgi Turkmaniston hududida yashovchi T. xalqidan til, antropologik tuzilishi va etnik tarkibi bilan farq qilgan. Oʻzbek T.lari keyingi ming yillar davomida Nurota togʻ etaklarida shakllangan. T. 2 katta guruh (yigirma toʻrt ota va besh ota manqishlov)ga, bu guruhlar ham, oʻz navbatida, bir necha qabila va urugʻlarga boʻlingan. T.lar chorvachilik, dehqonchilik bilan shugʻullanganlar.Turkman urug'i baʻzi manbalarga ko'ra Kaspiybo'yi    yerlaridan XVIII asrda koʻchib kelgan Turkman urugʻining bir qismi Navoiy viloyati Nurota tumanida yashaydi ulardan Boʻgʻajil Turkman boʻlib ular hozirgi vaqtda Nurota shahri va uning atrofida istiqomat qilib kelmoqdalar va Nurota tuman Qizilcha Choʻpon obod qishlogʻlarida esa Qora Turkman (Jadir)lar ham yashaydi.
Turkmaniston universiteti

Turkmaniston universiteti, Mahtumquli nomidagi Turkmaniston davlat universiteti — ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. 1950-yil Ashxobodda pedagogika instituti asosida tashkil etilgan. Matematika, fizika, biol., kimyo, geogr., tarix, filol., huquq, ped. va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 500 mingdan ortiq asar saqlanadi. "Ilmiy axborotlar" nashr etadi (1954-yildan).

Universitetlar
Turkum

Turkum (genus):

 1) botanikada filogenetik jihatdan yaqin (qardosh) turlarni birlashtiruvchi asosiy taksonomik kategoriya. Zoologiyadagi urugʻ botanikadagi T. ga toʻgʻri keladi. Masalan, doʻlananing (Crataegus) har xil turlari (sariq, qizil va boshqalar) doʻlanalar T. iga birlashtiriladi. T.ning ilmiy nomi bitta lotincha soʻz bilan yuritiladi. T.lar bitta, bir nechta, oʻnlab, hatto yuzlab turlardan tashkil topadi. Har bir T. (urugʻ) biror oila tarkibiga kiradi. 
 2) zoologiyada hayvonlar sistematikasidagi taksonomik kategoriya, bir necha oilani birlashtiradi. Sistematikada koʻpincha T. sinflarga bevosita emas, balki oraliq kategoriyalar (ustturkum, infra sinf, kenja sinf) orqali birlashtiriladi.

Yana qarang 

 Urugʻ (zoologiya)

Taksonlar
Turon

Turon — turli xil manbalarda turli maqsadlarda va maʼnolarda ishlatilgan tarixiy-geografik atama.

Ayrimlar Turon maʼnosida Movarounnahr, Turkiston, Markaziy osiyo hududlarini nazarda tutadilar. Oʻrta asrlar adabiyotlarida (Tabariy, Beruniy, Firdavsiy) Eron va Turon hududiy chegaralari Amudaryo orqali belgilanadi. Dastlab Avestoda qayd etilgan „tur“ etnonimi keyinchalik Markaziy Osiyo dasht va togʻ yerlarida yashovchi chorvador aholi bilan bogʻlangan. Olimlarning fikriga koʻra, „turlar“ tushunchasi — bu sakmassagetlarning dastlabki nomi boʻlishi mumkin. Sakmassagetlar va ularga yaqin qarindosh qabilalar mil. av. 6—4-asrlarda Oltoy va Janubiy Sibir dashtlarigacha tarqalgan. Bu hakda arxeologik maʼlumotlar ham dalolat beradi va Shinjon Uygʻur oʻlkasida saklar yozuvlarining tarqalishi ham shu fikrni tasdiklaydi. Mahmud Koshgʻariyning taʼkidlashicha, Uygʻuristonning Qashqar tumanida „kansak“ tili saqlangan edi. Sharqiy Turkistondagi Xotan vohasidan topib tekshirilgan yozuvlar „xotansak“ hujjatlari nomi bilan atalgan. Demak, Turon — faqat Oʻrta Osiyo hududining qadimgi atamasi degan xulosa bahslidir. „Turon“, „turonliklar“ yurti tushunchasini keng hududlar bilan bogʻlash mumkin. Oʻrta asr mualliflari ham „Turon“ geografik tushunchasini turlicha tasdiqlaydilar. Baʼzi tarixchi va geograflarning aytishicha, Turon — bu turklar, turkiy qabilalarning yurti degan maʼnoni bildirib, keyinchalik „Turkiston“ tushunchasiga aylangan.
Akademik. A. Muhammadjonovshnt fikricha, „Turon“ atamasi sugʻdcha — yer, tuproq, dala va dasht kabi maʼnolarni bildirgan. Shunga koʻra, „Turon“ toponimi pasttekislik, dalayu dashtliklar, yaʼni keng yaylovlar degan maʼnoni anglatgan.

Adabiyotlar 
 Bartolʼd V. V. Raboty po istorii i filologii tyurkskikh i mongolʼskikh narodov / V. V. Bartolʼd; Podgot. k izd. S. G. Klyashtornyy; Otv. red. A. N. Kononov. — Perepech. s izd. 1968 g. — M.: Vost. lit., 2002

Shohnomadagi joylar
Turonbank

Turonbank - Oʻzbekistondagi yirik aksiyadorlik-tijorat banki. 1990-yil 6-oktabrda aksiyadorlik tijorat birlashtiruv banki tarzida tashkil etilgan. 1993-yildan ochiq aksiyadorlik jamiyati. Boshqaruvi Toshkent shahrida, Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi tashkilotlari, kichik va oʻrta biznes subʼyektlari, savdo, tayyorlov va qurilish sohasi tashkilotlarining qayta ishlovchi korxonalariga, shuningdek, xalq xoʻjaligining turli tarmoq korxonalari, xususiy tadbirkorlar, fermer xoʻjaliklari va aholiga bank xizmatlari koʻrsatadi. "T." keng tarmoqli universal banklardan biri hisoblanadi. Toshkent sh. va viloyatlarda bankning 16 ta filiali, 37 ta mini banklari mavjud. "T." faoliyati davomida Jizzax viloyatida Arnasoy, Namangan viloyatida Kenkulsoy, Rezaksoy suv omborilari qurilishini, Chodak dahasidagi yerlarni oʻzlashtirish, Buxoro viloyati Dengizkoʻl, Xorazm viloyatida koʻl kollektorlari rekonstruksiyamni, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ellikqalʼa tuman idagi Boʻston kanali qurilishini moliyalashtirdi. T.ning jami aktivlari 23,6 mlrd. soʻm, oʻz kapitali 3,4 mlrd. soʻm, zaxira kapitali 974 mln. soʻmni, balans foydasi 0,6 mlrd. soʻmni tashkil etdi; joriy likvidlik koeffitsiyenti 0,599, kapitalning yetarlilik koeffitsiyenti 0,155 (2004-yil, 1 yanvar)

Rasmiy ilova 
Bankning rasmiy ilovasi - MyTuron, Android va IOS operatsion tizimlari uchun ishlab chiqarilgan.

Manbalar
Saidaxon Tursunova

Saidaxon Ergashevna Tursunova (1956.28.1, Chinoz shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent viloyat pedagogika institutini tugatgan (1977). 1977-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi 3maktabda matematika oʻqituvchisi, 1986-yildan 36, 16maktablarda direktor.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Chinoz tumanida tugʻilganlar
Turfon

Turfon, Tulufon — Xitoyning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, SintszyanUygʻur muxtor rnida, Turfon soyligining shim. chekkasida joylashgan. Aholisi 200 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Neftni qayta ishlash va oziq-ovqat, sement, sanoati korxonalari bor.

Mil. av. 2-asrda T. hunlarga tobe boʻlgan, 6-asr oxiridan Turk xokrnligi. tarkibida, keyinchalik Uygʻur xonligi poytaxti. 1209 yilda moʻgʻullar egallagan. Moʻgʻuliston xoni Vaysxon davrida (1418—25) T. iqtisodiy va madaniy jihatdan ancha yuksalgan. 15—17-asrlarda Chigʻatoy xonlari qarorgohi boʻlgan. 1758 yilda xitoylar bosib olgan va T. aholisining koʻpchiligi Uch shahri (Uchturfon)ga koʻchirilgan.

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Xitoy shaharlari
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Toʻlqinboy Turgʻunov

Toʻlqinboy Bulturaliyevich Turgʻunov (1977.6.2, Qorasuv shahri) — bokschi, „Oʻzbekiston iftixori“ (1999), Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2000). Andijon davlat universitetni tugatgan (2000). 1997-yildan „Dinamo“ sport jamiyatida yoʻriqchi. 57 kg vaznda Oʻzbekiston chempioni (1997— 2000), ikki karra Osiyo chempioni (1997, KualaLumpur; 1999, Toshkent), Osiyo oʻyinlari (1998, Bangkok), jahon kubogi (1998, ChongGing) va jahon chempionatida (1999, Xyuston) ikkinchi oʻrinni egallagan.

Manbalar 

1977-yilda tugʻilganlar
6-fevralda tugʻilganlar
Oʻzbekiston bokschilari
SSSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston SSRda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kishilari
Bokschilar