yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Gippokrat (matematik)

Gippokrat (), xi oslik Gippokrat (mil. av. 5-asrning 2-yarmi) – yunon matematigi; geometriyadan birinchi izchil qoʻllanma muallifi. Bu qoʻllanma, chamasi, Yevklid, „Negizlar“ining dastlabki 4 kitobi mazmunini oʻz ichiga olgan. Doira kvadraturasi masalasini xal etish uchun u uchta oycha (qarang Gippokrat oychalari) kvadraturasi masalasini yechgan. G. bir masalani yechishni ikkinchi qulayroq masalani yechish bilan almashtirish usuli asoschisi hisoblanadi.

Xios orolida Gippokrat matematik va astronom Xios Oenopidining shogirdi boʻlgan boʻlishi mumkin. Gippokratning matematik ishlarida, ehtimol, Pifagorning taʼsiri ham boʻlgan, Pifagor falsafasining markazi Xios va qoʻshni Samos orolida Gippokrat „para-pifagor“, falsafiy „sayohatdosh“ sifatida tasvirlangan.

Matematika 
Gippokratning asosiy yutugʻi shundaki, u birinchi boʻlib tizimli tashkil etilgan geometriya darsligini „Elementlar“ (Στοιχεῖα, Stoicheia), yaʼni asosiy teoremalar yoki matematik nazariyaning qurilish bloklari deb atagan. Shu paytdan boshlab butun qadimgi dunyo matematiklari, hech boʻlmaganda, prinsipial jihatdan, matematikaning ilmiy taraqqiyotini ragʻbatlantiradigan asosiy tushunchalar, usullar va teoremalarning umumiy doirasiga asoslanishi mumkin boʻlgan.

Gippokratdan keyingi asrda kamida toʻrtta boshqa matematiklar terminologiya va mantiqiy tuzilmani doimiy ravishda takomillashtirib, oʻzlarining elementlarini yozdilar. Shunday qilib, Gippokratning kashshof ishi koʻp asrlar davomida standart geometriya darsligi boʻlib qolishi kerak boʻlgan Evklid elementlariga (miloddan avvalgi 325 yil) poydevor qoʻydi. Gippokrat taklifdagi geometrik nuqtalar va raqamlarga, masalan, A, B va C nuqtalarida uchlari boʻlgan uchburchak uchun „ABC uchburchagi“ ga murojaat qilish uchun harflardan foydalanishni yaratgan deb ishoniladi.

Astronomiya 
Astronomiya sohasida Gippokrat kometalar va Somon yo'li hodisalarini tushuntirishga harakat qildi. Uning gʻoyalari unchalik aniq aytilmagan, lekin u ikkalasini ham optik illyuziyalar deb oʻylagan boʻlishi mumkin, bu quyosh nurining quyosh yaqinidagi taxminiy sayyora va yulduzlar tomonidan chiqarilgan namlik bilan sinishi natijasidir. Gippokratning yorugʻlik nurlari koʻrinadigan narsada emas, balki bizning koʻzimizda paydo boʻladi deb oʻylaganligi uning gʻoyalariga nomaʼlum xususiyatni oshiradi.

Manbalar 

 Ivor Bulmer-Thomas, 'Hippocrates of Chios', in: Dictionary of Scientific Biography, Charles Coulston Gillispie, ed. (18 Volumes, New York 1970–1990) pp. 410–418.
 [Axel Anthon] Björnbo, 'Hippokrates', in: Paulys Realencyclopädie der Classischen Altertumswissenschaft, G. Wissowa, ed. (51 Volumes; 1894–1980) Vol. 8 (1913) col. 1780–1801.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tashqi havolalar 

 
 The Quadrature of the Circle and Hippocrates' Lunes  at Convergence
 Mesolabe Compass and Square Roots - Numberphile video explaining Hippocrates' mesolabe compass

Qadimgi Yunoniston matematiklari
Matematiklar
Falsafa
Gippurat kislota

Gippurat kislota (lotinchahippos -ot va uron — siydik), benzoilgli-kokoll, benzoil-glitsin, C6H5CONH2CH2COOH - organik modda; odam va qayvonlar (ayniqsa, oʻtxoʻr hayvonlar) organizmida moddalar almashinuvining oxirgi mahsulotlaridan biri. Jigar va buyraklarda benzoy kislota bilan glitsindan hosil boʻladi (oziq-ovqat, ayniqsa mevadagi zaharli benzoy kislotaning zararsiz holga kelish mahsuli). Siydik bilan sutkasiga 0,7 g chamasi G. k. chiqib turadi. Epidemik gepatit, jigar sirrozi, yurak dekompensatsiyasi va buyrak kasalliklarida G. k. kam chiqadi. Jigar qanday ishlayotganini aniqlash uchun klinikada bemorga natriy benzoy ichirib, siydigidagi G. k. aniqlanadi (Kvik usuli).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kislotalar
Gips bogʻlov

Gips bogʻlov — tez qotadigan bogʻlov; doka bintga gips kukunini bir tekisda yoyib tayyorlanadi. Tibbiyot amaliyotida singan oyoq-qoʻlni harakatsizlantirish (qarang Immobilizatsiya) uchun qoʻllanadi. Birinchi boʻlib N. I. Pirogov taklif etgan (1854). Suyak singanda va boʻgʻimlarga shikast yetganda, ularni qimirlamaydigan qilib qoʻyish, suyak-boʻgʻim silini davolash, tugʻma va hayot davomida qiyshayib qolgan umurtqa pogʻonasini toʻgʻrilash uchun ishlatiladi. gips bogʻlov ishlatilishidan oldin togʻoradagi iliq suvga tiqib olinadi. Suvni yaxshi shimib olgan gipsli bintni bir oz siqiladi va yalangʻoch badanga yoki nam tortmaydigan paxta ustidan qoʻyiladi. Gips bogʻlov badanga tekis va jips yopishib, qimirlatmay qoʻyadi. Gips bogʻlov aylanma yoki gips longeta shaklida boʻlishi mumkin. Oyoqqoʻl yoki tanaga aylanma gips bogʻlov qoʻyiladi. Gavdaning biror qismini qimirlatmay qoʻyish uchun gips longeta va b. ishlatiladi. Umurtqa pogʻonasi silida gipedan yasalgan maxsus karavotlar, suyak ochiq singanida yoki operatsiya qilinganida shikastlangan sohada teshik qoldirilgan gips bogʻlovlar qoʻllanadi. Gips bogʻlov juda siqib qoʻyilsa, qon aylanishi buzilishi mumkin: gips bogʻlov qoʻyilgan joy ogriydi, chumoli yurayotgandek tuyuladi, shishadi, soviydi, oyoq yoki qoʻl barmoqlari koʻkaradi yoki oqaradi, hech narsa sezmay qoladi. Bunday hollarda darhol vrachga koʻrsatish kerak. Gips bogʻlovni boʻlinib ketishdan saqlash lozim, aks holda shikastlangan joyning bitishi buziladi. Oyoqqa qoʻyilgan gips bogʻlov kir boʻlib ketmasligi uchun ustidan paypoq kiyiladi, qoʻl yoki b. joyda boʻlsa bint oʻrab, kir boʻlganda almashtirib turiladi. Yosh bolalarga gips bogʻlov qoʻyilsa, ustidan kleyonka oʻrab qoʻyilgani maʼqul, aks holda ular yozilganda nam tegib gips bogʻlov tushib ketishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Gips-beton

Gips-beton — qurilish gipsi asosida tayyorlanadigan beton turi (qarang Gips). Gips-betonni tayyorlashda tosh minerallar (koʻpincha, gʻovak va gʻadir-budur sirtli) va organik (yogʻoch qipiqlari, mayda somon va b.) toʻldirgichlardan foydalaniladi. Gips-betonga, odatda, qovushishini sekinlashtiruvchi qoʻshilmalar, shuningdek, uning suv va atmosfera taʼsirlariga chidamliligini oshiradigan qoʻshilmalar qoʻshiladi. Gips-beton yogʻoch yoki organik materiallar bilan armaturalanadi. Gips-beton asosida panellar va toʻsiq plitalari, ventilyatsiya bloklari, qoplama listlar ("quruq suvoq") va b. tayyorlanadi (qarang Gips-beton buyumlar]]).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipsotermometr

Gipsotermometr ( — balandlik va termometr) yoki termobarometr — atmosfera bosimini oʻlchaydigan simobli asbob. Ishlash tarzi bosim oʻzgarishi bilan suvning qaynash temperaturasi oʻzgarishiga asoslangan. Gipsotermometr yordamida suv bugʻining temperaturasi aniqlanib, quyidagi formula asosida atmosfera bosimi r topiladi:p=760+t— 100/0,0375 mm. sim. ust., Bunda t — bosim r dagi suvning qaynash temperaturasi. Bu usul birinchi bor fransuz fizigi va kimyogari A. V. Reno tomonidan taklif etilgan. Gipsotermometr asosan togʻli joylarning atmosfera bosimini oʻlchashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Astronomiya
Astronomiya asboblari
Giriy

Giriy — qad. oʻlchov birligi; qiymati bir kecha-kunduzning 60 dan bir boʻlagiga teng, yaʼni 1G.=0,4 soat =24 daqiqa =1440 s Sharq xalqlari ichida qoʻllangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girin

Girin, Szilin — Shim.-sharqiy Xitoydagi provinsiya. Mayd. 187 ming km. Aholisi 26,4 mln. kishidan ziyod (1998), aksariyati xitoylar, shuningdek, koreys va manchjurlar ham yashaydi. Maʼmuriy markazi — Chanchun sh. G.ning jan.-sharqiy qismini bal. 500–1200 m boʻlgan Manchjuriyakoreya togʻlari egallagan. Eng baland yeri — 2744 m (Baytoushan togʻi). Iqlimi moʻʼtadil, mussonli. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —17°, —20°, iyulniki 20—24°. Tekislik joylarida yillik yogʻin 400– 600 mm, togʻlarda 1000 mm gacha. Hududining ancha qismida dehqonchilik qilinadi, 1/3 qismi oʻrmon. G.—mamlakatning muhim sanoat rni. G. hududida toshkoʻmir, mis, qoʻrgʻoshin-rux, temir rudalari, oltin qazib olinadi. Soʻngari dar`sida katta GES qurilgan. G.da avtomobilsozlik, qora metallurgiya (Tunxua) sanoatlari barpo etilgan. Oʻrmon, yogʻochsozlik, qogʻoz va kimyo sanoatlari rivojlangan. Qishloq xo'jaligida dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Asosiy ekinlari: makkajoʻxori, tariq, gaolyan, sholi, qand lavlagi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy, yilqi, maral boqiladi. Jenshen yigʻiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Girin
Girift

Girift — dutor, tanbur, chang singari torli sozlarda ishlatiladigan ijro usuli, musiqa bezaklaridan biri. Barmoq (yoki bilak)larning uzluksiz, tez va bir tekisda almashinib kelayotgan harakatlari orqali bajariladi. Girift kuchi bir xil boʻlgan zarblardan iborat boʻlib, kuylarga oʻziga xos noziklik va mayinlik bagʻishlaydi. "Boburnoma"da Giriftni qonun sozining mashhur ijrochisi bastakor Xoʻja Abdulloh Marvarid (16-asr) ixtiro etganligi taʼkidlanadi (yana q. Musiqa ijrochiligi, Melizmlar).

Manbalar
Girokompas

Girokompas (giro... va kompas) — geografik meridianiga nisbatan kemalar yoʻlini koʻrsatib beruvchi asbob. Ishlash tarzi giroskop bilan Yerning sutkalik aylanishi xossalaridan foydalanishga asoslangan; bu gʻoyani fransuz olimi L. Fuko taklif qilgan. Girokompas kemalarning biror moʻljalga va b. kemalarga tomon yoʻnalishini aniqlash uchun ishlatiladi. Kemaning chayqalishi tufayli girokompasning notoʻgʻri koʻrsatishi maxsus moslamalar yordamida tuzatib turiladi. Girokompasning kamchiligi shuki, qutb kengliklarida yoʻnaltirish kuchi kamayadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girsutizm

Girsutizm (lot. hirsutus – junli) – ayollarda soqol-moʻylov oʻsishi, badanini erkaklarnikiga oʻxshab jun bosishi. Asosan androgenlarning qonga koʻp chiqarilishi yoki unga nisbatan toʻqimalarning oʻta sezgirligi natijasida vujudga keladi. Buyrak usti bezlarining pust qavati, gipofizniyag oldingi boʻlagi zararlanganda, tuxumdon oʻsmasida, klimaks bilan bogʻliq buzilishlarda, shuningdek, bosh miyaning ayrim yalligʻlanishlari, teri kasalliklari va hokazoda kuzatiladi. Somom ayollarda (ularning gavda tuzilishlariga bogʻliq holda), baʼzi qizlarda (balogʻatga yetish davrida) ham uchraydi. G. baʼzan irsiy boʻlib, bir oilaning qiz-ayollarida kuzatiladi. G.ning tovush, skelet va muskullarning xuddi erkaklarnikiga oʻxshab ketishi bilan birga kechishi virshizmga xos. Davo asosan kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat.

Bunga androgen gormonlari darajasining oshishi sabab boʻlishi mumkin. Soch miqdori va joylashuvi Ferriman-Gallwey bali bilan oʻlchanadi. Bu gipertrikozdan farq qiladi, yaʼni tananing har qanday joyida ortiqcha soch oʻsishi mumkin boʻladi.

Muolajalar tarkibida estrogen va progestin, antiandrogenlar yoki insulin sensibilizatorlarini oʻz ichiga olgan tugʻilishni nazorat qilish tabletkalari boʻlishi mumkin.

Girsutizm barcha etnik guruhlardagi ayollarning 5-15 foiziga taʼsir qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Endokrinologiya
Tibbiyot
Gistamin

Gistamin (Histaminum) — gistidin aminokislotasi hosilasi. Biogen aminlarga kiradi. Toʻqima gormoni boʻlib, kuchli biologik taʼsirga ega. Hayvonlar va odamning turli aʼzo va toʻqimalarida nofaol shaklda boʻladi. Sintezlab ham olinadi. Anafilaktik shok, yalligʻlanishlar va allergik reaksiyalarda (qarang Allergiya) koʻp ajraladi. Meʼda shilliq qavatidagi bezlarni qoʻzgʻatib, shira ajralishini kuchaytiradi; mayda qon tomirlarni kengaytirib, qon oqishini tezlatadi. G. qon tomirlarning spastik qisqarishiga qarshi dori. Arterial bosimni pasaytiradi. Bronxlar silliq mushaklariga spastik ta'sir qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Endokrinologiya
Anesteziologiya
Farmakologiya
Gisterezis

Gisterezis (yunoncha: hysteresis — orqada qolish, kechikish) — tashqi kuch taʼsirida jismda paydo boʻladigan "qoldiq" xossa. Magnit, dielektrik va elastik xillari boʻladi. Tashqi magnit maydoni taʼsirida jismda magnit xossasi qolishi magnit gisterezis deyiladi. Agar magnit maydoniga joylashtirilgan temir, nikel va b. ning magnitlanishi bilan magnit maydon kuchlanganligi N orasidagi bogʻlanish egri chiziq orqali ifodalansa, magnitsizlanishda bu bogʻlanish egri chiziq 2 bilan ifodalanadi. Magnit maydonini +N dan —# gacha oʻzgartirib, tajriba takrorlansa, egri chiziq 3 chiziladi; bu chiziqlar gisterezis yaprogʻini hosil qiladi. Magnit gisterezis qoldiq magnetizm deyiladi. Baʼzi dielektrik (segnetoelektrik) materiallarda ham elektr gisterezis hodisasi kuzatiladi (dielektrik gisterezis). Dielektrik (mas, segnet tuzi) oʻzgaruvchi elektr maydoniga joylashtirilganda yuz beradigan gisterezis hodisasi elektr maydoni kuchlanganligi Ye bilan dielektrikning qutblanishi R orasidagi bogʻlanish grafigi (gisterezis yaprogʻi) bilan ifodalanadi. Dielektriklar oʻz-oʻzidan qutblanish xossasiga va domenlarga ega boʻladi. Deformatsiya tufayli ham gisterezis yaprogʻi hosil boʻladi (elastik gisterezis), buning uchun elastik qattiq jismga osilgan yuk asta-sekin koʻpaytirilib, soʻng kamaytiriladi. Kimyoviy jarayonlarda ham gisterezis hodisasi roʻy beradi, mas,sorbsion gisterezis, bunda adsorbsiya va desorbsiya hodisalari tufayli kimyoviy jarayon grafigi gisterezis yaprogʻini hosil qiladi. Gisterezis hodisasidan texnikada keng foydalaniladi (mas, yurgizish reostati, gisterezis dvigateli va b.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistogenez

Gistogenez (gisto... va genez) — ontogenezla koʻp hujayrali organizmlar toʻqimalarining paydo boʻlishi, funksiyasi va qayta tiklanishini taʼminlaydigan filogenetik jarayonlar majmui. Toʻqimalar ontogenez jarayonida organizm rivojlanishining dastlabki davrlaridayoq muayyan embrion varaqlaridan proliferatsiya, oʻrin almashinish (morfogenetik harakatlanish) va b. jarayonlar natijasida vujudga keladi. Gistogenezning muhim omili xilmaxil morfologik va fiziologik tipdagi hujayralarning paydo boʻlishiga va ularning organizmda muayyan qonuniyat asosida taqsimlanishiga olib keladigan determinlashgan hujayralarning ixtisoslashuvidan iborat. Gistogenezda baʼzan hujayralar oraligʻi moddasining hosil boʻlishi kuzatiladi. Gistogenezga kirishgan hujayralar muayyan guruhlarga boʻlinadi: oʻziga oʻxshash hujayralarning ixtisoslashib yetishib chiqishiga yoki bunday hujayralarning oʻrnini toʻldirishga imkon beradigan asos soluvchi (ajdod) hujayralar; boshlab beruvchi (chala asos soluvchi), yaʼni ixtisoslashgan, lekin boʻlinish xususiyatini yoʻqotmagan hujayralar; ixtisoslashib yetishgan hujayralar. Postnatal davrda reparativ gistogenez shikastlangan yoki qisman yoʻqotilgan toʻqimalarning qayta tiklanishidan iborat. Gistogenezdagi sifat oʻzgarishlari oʻsmalar paydo boʻlishi va oʻsishiga olib kelishi mumkin. G. gistologiyatlsh asosiy boʻlimlaridan biri hisoblanadi (yana q. Toʻkima, Toʻqima kulturasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistonlar

Gistonlar — oʻsimlik va hayvonlar hujayrasi yadrosida uchraydigan oqsillar. Gistonlar arginin va lizin qoldiklariga boy boʻlib, ishqoriy xossalarga ega. Mol. m. 11000—21000. Yadroda DNK bilan birikkan holda uchraydi, xromatinning 25—40%ni (quruq ogʻirlik hisobida) tashkil etadi. gistonlar xromatin tarkibini turgʻunlashtiradi, nuklein kislotalar (DNK va RNK) sintezlanishining boshqarilib turishi zvenolaridan biri qisoblanadi. Gistonlar hujayra membranasining yuqori molekulyar birikmalarga nisbatan oʻtkazuvchanligini kuchaytiradi. Gistonlarning ishqoriy xususiyati ular garkibiga kiradigan aminokislotalarni hosil kiladigan diaminomonokarbon (ikkita amin va bitta karboksil) guruxlar bilan bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gitlerchilarga qarshi koalitsiya

Gitlerchilarga qarshi koalitsiya — Ikkinchi jahon urushi davomida yuzaga kelgan, Germaniya, Italiya, Yaponiya hamda ularning sheriklari ittifoqiga qarshi turgan davlatlar va xalqlarning keng koʻlamli harbiysiyosiy ittifoqi. G.q.k.ga turli manfaat va maqsadlarni koʻzlagan AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, sobiq Ittifoq, Xitoy va b., jami 50 dan ziyod mamlakat birlashdi. Uning tarkibiga kirgan Albaniya, Avstraliya, Belgiya, Braziliya, Hindiston, Kanada, Polsha, Chexoslovakiya, Yugoslaviya, Yangi Zelandiya kabi mamlakatlar buyuk davlatlar bilan birga umumiy dushmanga qarshi kurashda oʻz qurolli kuchlarini ishga solgan, baʼzi bir davlatlar (Meksika va b.) moddiy koʻmak bergan. Shoʻro qoʻshinlari oʻz qududiga bostirib kirgan dushman armiyalarini tor-mor keltirib, Sharqiy va Markaziy Yevropani gitlerchilardan ozod qilgan boʻlsa, ittifoqchilarning qurolli kuchlari Germaniyaning Gʻarbiy Yevropada joylashgan qoʻshinlari hamda militaristik Yaponiyaning harbiy qudratini sindirib, ittifoqdoshlariga qurolyarogʻ, harbiy texnika, oziq-ovqat bilan yordamlashib, umumiy gʻalabaga salmoqli hissa qoʻshdi. Gitlerchilar va sheriklari bosib olgan mamlakatlarda vujudga kelgan yashirin Qarshilik koʻrsatish harakati bosqinchilarga zarba berib turdi. G.q.k.ning Ikkinchi jahon urushida qozongan tarixiy gʻalabasida frontga askar kuchlarini joʻnatgan, armiyani qurol-yarogʻ, kiyim-kechak va oziq-ovqat bilan taʼminlab turgan, minglab koʻchirib keltirilganlarga boshpana bergan, yetim-yesirlarni bagʻriga bosgan Oʻzbekistonning ham ulushi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikkinchi Jahon Urushi
Gifu

Gifu — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning oʻrta qismida, Nagara daryosi sohilida. Gifu prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 410,3 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni.  Gifu ipakchilik rnining markazi. Mashinasozlik, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Shoyi toʻqiladigan yirik f-kalar, ip gazlama korxonalari, aviasozlik zavodlari bor. Kustar usulda yapon qogʻozi i.ch. va qogʻoz buyumlar (fonus, shirma, zont) tayyorlash bilan mashhur. Bu buyumlarning bir qismi chetga chiqariladi. Iqtisod instituti (1896), universitet bor. Shahar 1891 yilda sodir boʻlgan kuchli zilziladan keyin qayta qurilgan. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yaponiya shaharlari
Glazkov madaniyati

Glazkov madaniyati - mil.av. XVIII—XIII-asrlarda Baykal koʻli atrofida yashagan qabilalarning ilk jez davriga oid madaniyati. Birinchi marta Irkutsk shahri yaqinidagi Glazkov qabristoni (Irkut daryosining Angaraga quyilish joyi)da topilgani uchun shu nom bilan ataladi. Qazish ishlari 1887 yildan boshlangan. Keyingi davrda arxeolog A. P. Okladnikov tekshirgan. Buyerda yashagan qabilalar ovchilik va terimchilik bilan shugʻullangan. Mehnat qurollarini toshdan, zeb-ziynat buyumlarini nefrit, sadaf va suyakdan yasagan. Suyak va metalldan qoshiq, qarmoq, choʻkich, yey, garpun, pichoq, igna, bigiz, halqasimon bilaguzuk va odam haykalchalari tayyorlangan. Topilmalar orasida mis va jezdan ishlangan buyumlar ham uchraydi. Qabilalar ijtimoiy hayotida patriarxal qulchilik belgilari, shomoniylik dinining dastlabki kurtaklari yuzaga kela boshlagan. Glazkov madaniyatini yaratgan qabilalarning hozirgi tungus, evenk va yukagir xalqlarining ajdodi ekanligini arxeologik topilmalar bilan birga xalq ogʻzaki ijodi namunalari va antropologik maʼlumotlar qam tasdiqlamoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxeologiya
Glaukonit

Glaukonit (yun. glaukos — koʻkimtir-yashil) — mineral. Gidroslyuda guruhiga mansub temirning suvli alyumosilikata. Kimyoviy formulasi doimiy emas, murakkab. G.ni asosiy tarkibiy qismlari kremniy oksidi (49-56%), temir oksidi va chala oksidi (21% gacha), alyuminiy oksidi, kaliy oksidi (10% gacha), magniy oksidi (7% gacha) va suv (13% gacha) dan iborat. Monoklin singoniyali. Rangi toʻq yashildan qoramtir yashilgacha. Moʻrt. Qattiqligi 2—3. Zichligi 2200—2800 kg/m3. Dengiz yotqiziqlaridan hosil boʻlgan jinslarda hamda Qoʻm va qumtoshlarda mayda yumaloq, notoʻgʻri kristallar shaklida uchraydi. Dengiz tubida gel holida choʻkib hosil boʻladi. Mezokaynozoy choʻkindi jinslarida koʻp tarqalgan. Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysida, Gʻarbiy Kozogʻiston, RF (Volgaboʻyi), Ukraina, Tojikiston jan.dagi boʻr davri qumtoshlaridan koʻplab topilgan. Oziq-ovqat sanoatida oqartiruvchi modda. Q. x.da oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Bundan tashqari yashil boʻyoq tayyorlashda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Gledichiya

Gledichiya, tikandaraxt (Gleditshia) — burchoqdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bargi qoʻsh patsimon murakkab. Gullari bir jinsli., aktinomorf, mayda, koʻkish, barg qoʻltigʻidan chiqqan boshoqsimon chochoq toʻpgulda joylashgan. Dukkagi yirik, uzun, jigarrang, Shimoliy va Janubiy Amerikada, Janubiy Osiyoda va Afrika tropiklarida 12 turi maʼlum. Shimoliy Amerikadan kelib chiqqan tikanli G. (G. tricanthos) Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Qrimda ekiladi. Tez usadi, boʻyi 40 m gacha boʻladi. May—iyunda gullaydi; qurgʻoqchilikka chidamli, qattiq tikanli, yashil devor hosil qilish uchun ekiladi. G.ning guli nektarga boy.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Zaharli o‘simliklar
Donald A. Glaser

Donald Arthur Glaser (1926.21.9, Klivlend) — amerikalik fizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1962-yildan). Keys texnologiya institutini tamomlagan (1946). Ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga, kosmik nurlar fizikasiga, molekulyar biologiyaga va fizik usullarni qoʻllashga bagʻishlangan. Zaryadlangan zarralar izini kuzatish uchun — pufak kamerani ixtiro qilgan (1952). Nobel mukofoti laureati (1960)

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1926-yilda tugʻilganlar
21-sentabrda tugʻilganlar
28-fevralda vafot etganlar
2013-yilda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Glivitse

Glivitse (, silezcha: Glywicy, ) — Polshaning janubidagi Sileziya voivodligidagi (viloyat) shahar. Aholisi 215 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni, Glivitse kanali boʻyidagi muhim daryo porti. Yuqori Sileziya toshkoʻmir havzasining eng muhim markazlaridan biri. Ogʻir mashinasozlik, elektrotexnika, metallurgiya, kimyo, poʻlat eritish korxonalari, koʻmir shaxtalari, politexnika instituti, ilmiy tadqiqot institutlari bor. Glivitse shahar sifatida XII asr oxirlarida maʼlum.

Tarixi 
Shahar haqidia ilk eslatma 1276-yilga borib taqaladi. Oʻrta asrlarda Polshaning bir qismi boʻlgan. 1683-yilda Polsha qoʻshinlari Glivitsa orqali Vena jangiga yoʻl oldilar. Bu vaqtda shaharga Polsha qiroli va Litva Buyuk knyazi Yan III Sobieski tashrif buyuradi. 1742-yildan boshlab shahar Prussiya, 1871-yildan esa Gleiitz () nomi bilan Germaniya tarkibida boʻlgan.

Birinchi jahon urushidan soʻng, Polshaning uchta Sileziya qoʻzgʻoloni (1919-1921) boʻlib, uchta plebisit oʻtkazildi. 1921-yil 20 martda boʻlib oʻtgan ovoz berishda aholi Polshaga yoki Germaniyaga tegishli boʻlishni xohlashi toʻgʻrisida qaror qabul qilishi kerak edi. 32 029 saylovchi (78,7 % ovoz) Germaniyada qolishni, 8558 kishi (21,0 %) Polshaga koʻchishni yoqladilar. 113 ovoz (0,3 %) haqiqiy emas deb topildi. Saylovlarda ishtirok etish darajasi 97,0 foizni tashkil etdi.

Ushbu shahar yaqinida (oʻsha paytdagi Polsha-Germaniya chegarasida joylashgan), Germaniya maxsus xizmatlari 1939-yil 31-avgustdan 1-sentabrga oʻtar kechasi provokatsiya uyushtirishadi. Polsha harbiy formasi kiygan bir guruh odamlar tomonidan Gleyvits radiostansiyasini bosib olinadi va keyinchalik bu voqea Vermaxt Polshani bosib olish uchun bahona sifatida foydalanilgan epizodlardan biri boʻladi.

1945-yil yanvar oyida shaharda 55000 kishi yashagan. Mart oyida shahar Polsha tasarrufiga oʻtadi va Glivitse nomini oladi. 18 martda shahar Sileziya voyvodligining tarkibiga kiritiladi. 1945-yil may oyida shaharga birinchi polyaklar joylashdilar. 1945-yil 6-avgustda Polsha hukumati mahalliy aholini Germaniyaning Britaniya bosib olgan zonasiga rasmiy ravishda chiqarib yuborishni boshlaydi.

Iqtisodiyoti 
Erkin iqtisodiy zonada joylashgan shaharda General Motors avtomobil zavodi — General Motors Manufacturing Poland joylashgan.

Madaniyat va sport 
2019-yil 6-mart kuni Evropa teleradioeshittirishlar ittifoqi 2019-yil 24-noyabr kuni Glivitsa shahrida „Junior Eurovision“ qoʻshiq tanlovining final bosqichi „Glivice Arena“da boʻlib oʻtishini eʼlon qildi.

2019-yil Polsha chempioni boʻlgan „Piast“ futbol klubi ushbu shaharda joylashgan.

Gallereya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Polshadagi shaharlar
Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Qadimiy shaharlar
Glikozidlar

Glikozidlar — molekulalari uglevod bilan biror organik birikma qoldigʻi (aglikon)ning glikozid bogʻ orqali birikishidan hosil boʻlgan organik moddalar. Ularning koʻpchiligi kristall, achchiq taʼm va oʻziga xos xidli birikmalardir. Oʻsimliklarda koʻp uchraydi, ularda turli moddalar glikozid shakliga kiradi va shu shaklda saqlanadi. Hayvonlar organizmida ham glikozid borligi aniqlangan. Moddalar almashinuvida glikozidning ahamiyati beqiyos. Achchiq bodom, oʻrik, shaftoli, olxoʻrining bargi va danagida boʻladigan amigdalin; gorchitsa va xrendagi — sinigrin; kartoshkadagi — solanin hamda oʻsimliklarni boʻyovchi — antotsianinlar eng muhim glikozid qatoriga kiritiladi. Ularning ayrimlari (azonin, strofantin) tibbiyot amaliyotida, ayniqsa yurak-tomir kasalliklarida (yurak G.i.) qoʻllanadi. Hayvonlar miyasidagi serebrozidlar va streptomitsin antibiotigi ham glikozidga kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikol kislota

Glikol kislota (gidroksisirka kislota), NOSN2SOON -kuydirilgan qand hidi keladigan rangsiz kristallar. Molar. m. 76,05. Suyuqlanish tempeturasi 79—80°. Suv, spirt, efirda yaxshi eriydi. Gʻoʻra uzum, lavlagi, shakarqamishda boʻladi. Nitrid kislotani aminosirka kislota bilan oʻzaro taʼsir ettirish yoki fruktozani ohista oksidlash orqali olinadi. G.k. sanoatda xlorsirka kislota yeki uning tuzlaridan, oksalat kislotani elektrolitik usulda qaytarib, shuningdek, uglerod (P)-oksid bilan suvni kislotali katalizatorlar ishtirokida bosim ostida oʻzaro taʼsir ettirib olinadi. G.k. jun boʻyashda, teri oshlashda, poʻlat va mis yuzasini elektrolitik silliklashda qoʻllaniladigan suyuqlik komponenti sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kislotalar
Glikollar

Glikollar (yun. glykys — shirin), alkandiollar, ikki atomli spirtlar — alifatik qatorning umumiy formulasi SpN2p(ON)2 boʻlgan qoʻsh gidroksil guruhli organik birikmalar. Eng oddiy vakili etilenglikol NOSN2—SN2ON. Tu-ban G. — suv va spirtda yaxshi eriydigan rangsiz qovushqoq suyukliklar, yuqori G. — spirt va efirda yaxshi, suvda yomon eriydigan qattiq moddalar.

G. kimyoviy xossalari jihatdan bir atomli spirtlarga oʻxshaydi. G. ishkrriy metallar va ularning gidroksidlari bilan glikolyatlar, bir asosli karbon kislotalar, ularning angidridlari yoki xlorangidridlari bilan murakkab mono- va diefirlar, ikki asosli kislotalar va ularning hosilalari bilan murakkab poliefirlar, quyi molekulyar ikki asosli kislotalar va ularning efirlari bilan siklik birikmalar hosil qiladi. G. tegishli digalogenidlarni yoki xlorgidrinlarni gidroliz qilib, 1,2-G. esa tegishli epoksid yoki olefinlardan gidratatsiya usulida olinadi. Yuksak G.ning murakkab efirlari erituvchilar va plastifikatorlar sifatida ishlatiladi. Ular antifrizlar, gidravlik suyuqliklar olishda, G. efirlari sintezida, poliefir smolalar i.ch.da qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gliptika

Gliptika (yun. qlypho — kesaman) — qimmatbaho, yarim qimmatbaho toshlarga naqsh yoki tasvir oʻyish sanʼati; amaliy bezak sanʼati turi. Gliptika asari gemma qadimdan muhr (egalik belgisi), tumor va taqinchoq vazifasini oʻtagan. Mil. av. 4-ming yillikda Mesopotamiya, Qad. Misr, Gʻarbiy Osiyoda vujudga kelgan, Yunoniston, Qad. Rimda yuksak taraqqiy etgan. Gemma tasvirlari (hayvon va qushlar, xudo va qahramonlar qiyofasi, afsonaviy sahnalar) ixcham kompozitsiyasi bilan ajralib turadi.

Oʻrta asrlarda gliptika asosan Sharqda rivojlangan. Vizantiyada qad. anʼanalar saqlangani holda tekis yuzali, keyinchalik uslublashtirilgan shakllarga aylangan nafis chizmaga moyillik xos.

Musulmon Sharqida yozuvli gemma (intaliya)lar keng tarqalgan; husnixatli nozik matnlar xitoy muhrlarini bezagan. Yevropada Uygʻonish davrida gliptika yanada rivojlanadi, kad. gliptikadan nusxa koʻchirish bilan birga gliptikada zamondoshlarning portretlari ham yaratiladi, yetakchi oʻrinda Italiya ustalari turadi (V. Belli, J. Bernardi va b.).

Oʻrta Osiyodan topilgan arxeologik topilmalar (Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyida saqlanayotgan gliptika namunalari)da hukmdorlarning tasvirlari, shuningdek, oʻsimlik, hayvonlarning shakllari ishlangan tamgʻalar boʻlib, yunon gliptikasiga taklidan tayyorlangan. Bunday gliptika asarlari Kavkaz, Eron, Afgʻoniston, Shimoliy Hindistondan ham topilgan. Islom dini tarqalganidan keyin tasvirlar oʻrnini naqsh va yozuvlar egallagan. Oʻzbekistan hududidan uzuk koʻzi yoki munchoq sifatida ishlangan qad. gliptika namunalari (Afrosiyob, mil. av. 6—5-asrlar, jumladan toj kiygan erkak tasviri) topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qadimgi sanʼat
Gliftal smolalar

Gliftal smolalar — glitserinni ftalat angidrid bilan kondensatlab olinadigan sunʼiy smolalar. Lok i. ch.da qoʻllanadi.

Yana qarang 

 Alkid smolalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glitseridlar

Glitseridlar, atsilglitserinlar — glitserin bilan organik yoki mineral kislotalarning murakkab efirlari. Molekuladagi kislota qoldigʻiga qarab mono-, di- va triglitseridlarga boʻlinadi. Glitseridlarda izomerlar mavjud boʻlib, bu ular tarkibiga kiruvchi qoldiqlarning joylashuviga bogʻliq. Anorganik kislotalar glitseridlaridan nitrat kislota triglitseridi — nitroglitserin katta ahamiyatga ega. Karbon kislotalarning glitseridlari oʻsimlik va hayvon yogʻlarining tarkibiy qismidir. Ular tegishli karbon kislotalarni glitserin bilan eterifikatsiyalab olinadi.

Stearin, olein, palmitin kislotalarning glitseridlari oziq-ovqat yogʻlarining emulgator va stabilizatori, turli kremlar, plastifikatorlar va surkov moylari, sovun olishda xom ashyo sifatida qoʻllanadi. Nitroglitserin shifobaxsh dori hamda portlovchi moddalar komponentidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glitserin

Glitserin ( — shirin) — 1, 2, 3-propantriol, HOCH2-CH(OH)-CH2OH — uch atomli oddiy spirt; rangeiz, hidsiz, shinniga oʻxshash, chuchmal suyuqlik; Mol. m. 92,09, zichligi 1260 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 17,9°, qaynash temperaturasi 290°, suvga, metil va etil spirtlarga, atsetonga aralashadi, spirt bilan efir yoki xloroform aralashmasida eriydi; yogʻ, benzin, benzol, uglerod sulfidda erimaydi. Organik va anorganik moddalarni, mas, tuz, ishqor, shakarlarni eritib yuboradi; havodan suv yutadi (ogʻirlik jihatidan 40% gacha). Suv bilan aralashtirilsa issiqlik ajralib chiqib, kontraksiya (hajm kamayishi) hodisasi kuzatiladi. Boshqa spirtlar kabi metall glitseratlar hosil qiladi.

Glitseringa mineral kislotalar taʼsir ettirib efirlar olinadi, mas, nitrat va sulfat kislotalar aralashmasi taʼsir ettirilsa, nitroglitserin hosil boʻladi. Glitserin tabiiy yogʻ va karbon kislotalarning triglitseridlari aralashmasidan iborat moylar tarkibida boʻladi.

Sanoatda oziq-ovqat yogʻlarini turli katalizatorlar (kislotalar, ishqorlar, fermentlar) ishtirokida sovunlash yoʻli bilan olinadi. Hozir Glitserinni sintez yoʻli bilan propilendan olish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Glitserin organizmda yogʻlar va fosfatidlarning parchalanishidan hosil boʻlib, yogʻ va uglerod almashinuvida bogʻlovchi vositasini oʻtaydi. Yuqori yogʻ kislotalarining triglitseridlari hayvon va oʻsimlik yogʻlarining asosini tashkil etadi. Glitserin nitroglitserin, gliftal smolalar i.ch.da, matolar, teri va qogʻozni yumshatuvchilar, emulgatorlar, antifrizlar, surkov moylari, poyabzal moylari, sovun va yelimlar, atir-upa va kosmetik preparatlar, tibbiyot mazlari, likyorlar, qandolat mahsulotlari komponenti sifatida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Glitsiniya

Glitsiniya (Wisteria sinensis yoki Glycine sinensis) — burchoqdoshlar oilasiga mansub, ilashib oʻsuvchi buta yoki daraxt. Boʻyi 20 m cha, poʻstlogʻi qoramtirkulrang, shoxlari ingichka, yashil, osilib oʻsadi. Bargi toq patsimon. Toʻpguli roʻvaksimon, osilgan, uz. baʼzi turlarida 75—100 sm ga boradi. Dukkagi yassi, tukli, 10—15 sm, urugʻi buyraksimon, jigarrang, apreldan boshlab, yoz boʻyi gullaydi. Vatani — Xitoy, Qrim va Kavkazda xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi. Andijon, Fargʻona va Samarqandda onda-sonda keksa G.lar uchraydi. Lekin qishdaularning bir yillik novdalarini sovuq uradi. G. parhish, qalamcha qilish yoʻli bilan hamda bachkilaridan koʻpaytiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Glitsiniya
Globoid uzatma

Globoid uzatma — chervyagi botiq (globoid) shaklda boʻlgan chervyakli uzatma. Bir vaqtda bir necha (4—7) tishlari tishlashishi va tishlarning tutashuv chizigiga qulay joylashishi tufayli boshqa tishli uzatmalarga Karaganda katta kuchni uzatadi. G.u. ishlaganda suyuklik yoki chala suyuklikli ishqalanish muhitini yaratadi va gʻildirak tishlari bilan chervyak arikchalari toʻla yoki chala moylanadi. Bir xildagi odatdagi chervyakli uzatmaga nisbatan G. u. 3—5 marta yuqori quvvatni uzata oladi. Kamchiligi — tayyorlash qiyinligi va yigʻish ancha murakkabligi. G. u. transport vositalari, kon mashinalari, samolyotlar va b.da qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Globulinlar

Globulinlar (lot. globulus — sharcha) — suyultirilgan kislota va ishqorlar hamda neytral tuzlarning kuchsiz eritmalarida yaxshi, suvda esa kam eriydigan (miozinaan tashqari) globulyar oqsillar; ammoniy sulfatning yarim toʻyintirilgan, magniy sulfat yoki natriy sulfatning tuyintirilgan eritmasida choʻkmaga tushadi. G. sut, qon zardobi, tuxum, muskullar va oʻsimliklar (kanop, noʻxat) urugʻida boʻladi. Oʻsimlik va hayvon toʻqimalari tarkibiga kiradi. Qon plazmasi oqsillarining deyarli yarmini tashkil etadi. Koʻpchilik G. oddiy oqsillar, ayrimlari esa uglevodlar, lipidlar (ayniqsa qon zardobi G.i), nuklein kislotalar (neyroglobulin), yod (tireoglobulin) bilan bogʻlangan boʻladi. Organizmning immunlik xususiyatini (antitelolar, komplement) va qon ivishini (protrombin, fibrinogen va b.) taʼminlaydi; temir (transferrin, gaptoglobin), misning (seruloplazmin) tashilishida va b. jarayonlarda ishtirok etadi. Gamma-globulinlar tibbiyotda keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glomerulonefrit

Glomerulonefrit (yunoncha: glomerulo — buyrak koptokchasi, nephritis — buyrak yalligʻlanishi) — buyrak kalavachalarining infeksion-allergik yalligʻlanishi. Yuqumli kasallikdan soʻng rivojlanadi. Uning ikki turi farqlanadi: o'tkir glomerulonefrit va surunkali glomerulonefrit. Kasallik patogenezida immun birikmalar yetakchi rol oʻynaydi. G.da bemorning qon bosimi koʻtariladi, siydikda qon yoki oqsil paydo boʻladi. Siydik kam ajralib, badan shishishi ham mumkin (yana q. Nefrit).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glossariy

Glossariy – (Maʼlum adabiyot, darsliklarga ibora berish, atama yozish, izoh bildirish) boshqa tilda keltirib oʻtilgan fan iboralarini sharhlash, tushuntirish, tarjima qilish degani. Umumiy qilib aytilganda tarjima qilib beruvchi kam qoʻllanuvchi soʻz yoki iboralar lugʻati. Glossariy alohida nashr etilmay, chet tilidan tarjima qilingan asarlar qismi, bobi ostidan yoki chet tili darsliklarida berilgan mashq matnlari ostida keltirib oʻtiladi. Ularda oʻsha chet tiliga xos boʻlib, matnga kiritilgan soʻzlar yoki iboralar roʻyxati keltirilib, ular izohi ilova qilinadi.

Glossariy koʻproq ingliz, fransuz, nemis tiliga oid adabiyotlardan naʼmuna keltirilganda oʻsha til iboralarni oddiy tilda tushuntirib oʻtilishidir. Bundan tashqari ayrim asar yoki turkumga oid Glossariylar ham bor. Masalan, Vedalarga (mil. av. 1-mingyillik), Gomer asarlariga (mil. av. 5-asrdan boshlab) oid kitoblarda Glossariylar mavjud.

Hozirgi kundagi oʻzbek tilida ijod yurituvchi olim va mutaxassislarning chiqarayotgan adabiyotlarda ham ushbu Glossariylarni koʻrishimiz mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glutamin kislota

Glutamin kislota, glyutamin (a-aminoglutar ) kislota, COOH-CH2CH2-CH(NH)2-COOH — kristallar. Mol.m. 147,13, suyukdanish temperaturasi 202°. Suvda yaxshi eriydi. Oqsil va qator muhim quyi molekulyar birikmalar (mas, glutation) tarkibiga kiradi. Tabiiy shakli — D. (+) izomer G.k. jonivorlar uchun almashtiriladigan aminokislota hisoblanadi. Kazein, jelatina, kleykovina tarki-bida koʻp miqdorda boʻladi. Qon plazmasi oʻzining u-monoamidi — glutamin bilan birga barcha erkin aminokislotalarning 1/3 qismini tashkil qiladi. r.K.+NH3+AT<t>£± glutamin+ADF+N3RO4 anorganik reaksiyasi liazalar guruhiga mansub glutaminsintetaza fermenti (qarang Fermentlar) yordamida amalga oshadi, bunda jonivorlar va oʻsimliklar toʻqimalarida ortiqcha ammiakning bogʻlanishi sodir boʻladi. Shu tariqa glutamin ammiakni deoksikatsiya joyiga (aksari hollarda buyrak va jigarda) yoʻnaltiradi, u aminoguruhlar uchun zaxira boʻlib ham xizmat qiladi va oqsillar tarkibiga kiradi. Moddalar almashinuvida ayniqsa glutamin — G.k. sistemasi muxim rol oʻynaydi. G.k. moddalar almashinuvining boshqa muhim jarayonlari qayta aminlanishida (aspargin kislota bilan birga asosiy ishtirokchilardan biridir) ham qatnashadi. Dezaminlanishda a-ketoglutar kislota hosil qiladi, u esa oʻz navbatida trikarbon kislotalar sikliga, dekarboksillashda muhim neytrop agent —a-aminomoy kislota hosil boʻlishiga olib keladi; koʻp sonli sintezlarda, shu jumladan glutation, glyukoza, ornitin sintezida ishtirok etadi. G.k.ning natriyli tuzidan oziq-ovqat sanoatida mahsulotlarning taʼmi va kiymatini oshirishda, tibbiyotda tabletkalar, pastalar, shuningdek, baʼzi asab kasalliklarini davolashda qoʻllaniladigan suyuq dorilar (tomirga yuboriladi) tayyorlashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kislotalar
Sheldon Lee Glashow

Sheldon Lee Glashow () (1932.5.12) — amerikalik nazariyotchi-fizik. Ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga oid. Elektromagnit va kucheiz oʻzaro taʼsirning umumiy nazariyasini yaratgani uchun Nobel mukofoti laureati (1979; S. Vaynberg va Abdus Salam bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Yashayotgan insonlar
21-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Christoph Willibald Gluck

Christoph Willibald Gluck (1714.2.7, Erasbax, Bavariya — 1787.15.11, Vena) — avstriya kompozitori, musiqiy klassitsizmning yirik vakili. 1752 yildan asosan Venada yashab, saroy operasida dirijyor va kompozitor boʻlgan. Vena klassik maktabining ilk opera islohotchisi sifatida "Orfey va Evridika" (1762), "Alsesta" (1767), "Ifigeniya Tavridada" (1779) kabi 100 dan ortiq operalarini yaratdi. Bularning eng yetuklari gʻoyaviy va badiiy mazmundor, ifodaviy vositalari xilma-xil boʻlib, qahramonlarning kuchli his-tuygʻulari, matonatli xulqiy fazilatlari bilan ajralib turadi. G. ariya, ansambl va balet lavhalarini izchil musiqa rivojiga boʻysundirdi, ularni yirik sahnalarga birlashtirib, operaning musiqiydramatik keskinligini kuchaytirdi, saroy spektakllariga xos dabdabali yuzaki tomoshalarga barham berdi. G. fransuz hajviy opera janrida ham ijod qilgan. "Soxta choʻri" (1758), "Aldangan qozi" (1761), "Nogahon uchrashuv yoki "Makka hojilari" (1764) va b. asarlarida Sharq mavzularini ekzotik tarzda aks ettirgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Levik B. V., Chet el musiqasi tarixi (maxsus muharrir T. Gʻafurbekov), T., 1984.
 

Klassik musiqa
Bastakorlar
Glyukokortikoidlar

Glyukokortikoidlar – odam va umurtqali hayvonlar buyrak usti bezlarining poʻstlogʻidan chiqadigan gormonlar. Kimyoviy tuzilishiga koʻra steroid. Gipofiz taʼsirida xolesterindan hosil boʻladi. Adrenokortikotrop garmon glyukokortikoidlar sekresiyasini oshiradi. Organizm hayot faoliyati uchun noqulay sharoitlar (masalan, stress, adaptatsion sindrom) roʻy berganda glyukokortikoidlar koʻp ishlab chiqariladi. Asosiy glyukokortikoidlar: gidrokortizon, kortizon, kortikosteron, 11-degidrokortikosteron. Glyukokortikoidlar asosan uglevodlar almashinuviga taʼsir etadi, jigarda oqsillardan glikogen sintezlanishiga va glyukoza hosil boʻlishiga yordam beradi; yuqori molekulali yogʻ kislotalarining biosinteziga toʻsqinlik qiladi. Glyukokortikoidlar biriktiruvchi va limfa toʻqimalari faoliyatini susaytirib, turli yalligʻlanishlar rivojlanishiga yoʻl qoʻymaydi. Glyukokortikoidlar va ularning sintetik analoglari (gidrokortizon-atsetat, prednizolon) tibbiyot va veterinariyada keng qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Glyukuron kislota

Glyukuron kislota (glyukoza va yun. uron — siydik), SNO(SNON)4 SOON — uron kislotalardan biri. Hayvon va oʻsimlik organizmlarida glyukozaning birlamchi spirt guruhi oksidlanishidan hosil boʻladigan optik faol kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 167—172°. Suvda, ishqor va karbonatlar eritmasida yaxshi, boshqa koʻpgina erituvchilarda yomon eriydi. Aksari mukopolisaharidlar, saponinlar, har xil oʻsimlik yelimlari va bakterial polisaharidlarning tarkibiga kiradi, oʻsimliklar bargida, qand lavlagida va b.da uchraydi. G.k. polisaharidlarni gidroliz qilib, sintetik usulda esa glyukoza hosilalarini oksidlab, qand kislotaning birlamchi laktonlarini kaytarib olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kislotalar
Gneys

Gneys (nem. Gneis) — granitoid tarkibli kristalli slanes. Choʻkindi va magmatik jinslarning metamorfizmga uchrashidan hosil boʻladi. Rangi oqish, kulrang , yashilsimon. Ichki tuzilishi granoblast va porfirblast, tashqi tuzilishi yoʻl-yoʻl ("gneyssimon") massiv koʻrinishida. Tarkibida kvars, dala shpati, biotit, muskovit, amfibol, baʼzan avgit boʻladi. Bundan tashqari slanesda granat, sillimanit, aksessor minerallardan apatit, sirkon, sfen hamda rudali minerallar uchraydi. Tarkibidagi minerallarga qarab G.lar biotitli, amfibolli, piroksenli, granatli deb ataladi. G.ni paydo boʻlishiga koʻra nemis geologi K.G.Rozenbush (1891) ortogneys va paragneysga ajratgan. Choʻkindi jinslarning metamorflanishidan paragneys, magmatik togʻ jinslarining metamorflanishidan ortogneys hosil boʻladi. G. Oʻzbekistonda Hisor togʻlarining janubi-sharqida, Sultonuvays, Ovminza togʻlarida bor. RF (Kola yarim orol), Ukraina, Kavkaz, Markaziy Osiyo va b. joylarda koʻp tarqalgan. Tokembriy davri jinslarida esa ayniqsa koʻp. Shagʻal tayyorlashda, yoʻlka plitalarida va bino poydevorlarini bezashda koʻp ishlatiladi.

...GNOZIYA (yun. gnosis — taʼlimot, fan) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, "bilim" soʻzi maʼnosi ifodasini beradi (mas, farmakognoziya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Petrologiya
Gnotobiontlar

Gnotobiontlar (yun. gnotos — maʼlum va biotos — hayot, tiriklik) — mikroorganizmlardan tamoman xoli boʻlgan hayvonlar.  Gnotobiontlarni ilmiy tadqiqot ishlari uchun steril sharoitda yetishtiriladi. Baʼzan biror mikroorganizm bilan maxsus zararlangan hayvonlarni ham gnotobiontlar deyiladi. Mikrobsiz hayot mumkinligi toʻgʻrisidagi gʻoyani birinchi marta L. Paster (1885) oʻrtaga tashlagan edi, ammo faqat 20-asrning 40-yillari oxiriga kelib Amerika va Yaponiya olimlari steril va maxsus apparatura yordamida mikrobsiz hayvonlarni rivojlantirish va koʻpaytirish uchun sunʼiy sharoit yaratishdi. Gnotobiontlar (dengiz choʻchqachalari, sichqonlar, quyonlar va b. lab. hayvonlari hamda choʻchqa, buzoq va b.) dan eksperimental biol. va tibbiyotning turli sohalarida foydalanishi 20-asrning 60-yillariga kelib mustaqil ilmiy yoʻnalish — gnotobiologiyaning rivojlanishiga olib keldi. Gnotobiontlarning birinchi avlodi bachadondan homilani steril chiqarib olish yoki qushlar, hasharotlar va b.ning zararsizlantirilgan tuxumlarini inkubatsiya qilib, soʻngra maxsus izolyatorlarda oʻstirish orqali olinadi. Gnotobiontlar boshqa normal mikrofloraga ega boʻlgan hayvonlardan baʼzi (xususan tabiiy sharoitda mikroflora bilan kontaktda boʻladigan) organlar va toʻqimalarning oʻziga xos tuzilishi va fuknsional faolligi bilan farq qiladi. Gnotobiontlarni olish immunitet mikrob (parazit) bilan xoʻjayin organizmi oʻzaro taʼsiri mexanizmlarining shakllanishi, ovqat hazm qilish fiziologiyasi, infeksion patologiya va b.ni qatʼiy nazorat qilinadigan sharoitda oʻrganishga imkon beradi. Gnotobiontlar sohasida tadqiqotlar tabiiy sharoitda organizmda normal mikroflora boʻlgandagina hayvonlar normal hayot kechirishi mumkinligini koʻrsatdi. Gnotobiologiya usullaridan klinik tibbiyot, mikrobiologiya, immunologiya, virusologiya, parazitologiya va b. sohalarda, shuningdek, diagnostik zardoblar i.ch., farmakolotik va biologik preparatlarni sinab koʻrishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gobelen

Gobelen (rus.) — qoʻlda tasvir hosil qilib toʻqilgan gilam (shpaler), badiiy buyum. Parij manufakturasi (1662)ning mahsulotlari dastlab shunday atalgan (15-asrning mashhur boʻyoqchilari Gobelenlar nomidan). Gobelen rangli jun va ipak (baʼzan tilla va kumush) iplar bilan rassomlar (manufaktura boshqaruvchisi rassom Sh. Lebren, 18-asrda F. Bushe, J. B. Udri va b.) kartondan buyumning tabiiy kattaligida bajargan tasvirlari asosida toʻqilgan. Masalan, Rafael Vatikan uchun havoriy (apostol)lar hayotiga oid shpalerlar turkumi kartonlarini chizib bergan, toʻquvchi ustalar shu kartondan foydalanib gobelen toʻqiganlar. Alohidaalohida toʻqilgan boʻlaklar bir-biriga tikilib yaxlit tasvir hosil qilingan. Gobelenning uziga xos xususiyati oʻngining chiviqli yuzasi va orqa tomonining notekisligidir. 17— 18-asrlar gobelenlari yuksak badiiyligi (tarixiy, afsonaviy, diniy va adabiy mazmuni) bilan mashhur boʻlgan, shu tufayli boshqa manufakturalarda taqlidan yaratilgan shpalerlar ham gobelen deb atala boshlangan. 19-asrdan patsiz, patli, gilamsimon toʻqima matolar, hatto tasvir ishlangan kigizlar ham gobelen deb atala boshlandi. Hozir qoʻlda va mashinalarda tabiiy va sunʼiy tolalardan toʻqilgan patsiz, patli mebel matolari, turli bezak matolar ham gobelen deb ataladi.

Oʻzbekistonda gobelen 1960-yillardan toʻqila boshlandi. 1970—80-yillarda keng tarqaldi. M. Churlu, Ya. va A. Ishoqovlar, L. Taldikina kabi ustalar samarali mehnat qildilar. Gobelenning asosiy markazlari Toshkent va Fargʻona sh.laridir. Fargʻona (V. Useinova, L. Semizarova, S. Shixova va b.) va Toshkent (M. Tyurina, R. Ibrohimova va b.) ustalari bu sohada barakali ijod qilmoqda. Oʻzbekiston gobelenlarida Sharq bezaklari, tabiat manzaralari, mahalliy tasvir, rang-baranglik ustun turadi. Yana q. Gilamchilik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gobi

Gobi (mongolcha gov — suvsiz joy) — 1) Markaziy Osiyodagi choʻl, chala choʻl landshaftli joylarning umumiy nomi. Gobining yer yuzasi tekis, oʻsimligi siyrak, tuprogʻi koʻpincha toshli, shoʻrlangan boʻladi, oqar suvlari boʻlmaydi. Grunt suvlaridan chorvachilikda foydalaniladi; 2) Markaziy Osiyodagi katta choʻl. Mongoliya bilan Xitoy hududida. Gʻarbda Beyshan togʻlari bilan, sharqda Katta Xingan togʻlari, shim.da Mongoliya Oltoyi va Xangay togʻlari, jan.da Nanshan va Oltintogʻ bilan chegaralanadi. Uz. 2000 km chamasida, mayd. qariyb 2 mln. km. Koʻp qismining bal. 900–1200 m. Ayrim togʻlarning nisbiy bal. 1800 m. Qad. daryolarning quruq oʻzanlari, terrasa va vodiylarning izlari saqlangan. Tektonik harakatlar davom etmoqsa. Gobida toshloq, gilli, qumli, shoʻrxok joylar koʻp. Taqirlar uchraydi. Iqlimi keskin kontinental. Qishda antitsiklonlar vujudga keladi, havo ochiq boʻlib qattiq sovuq boʻladi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —25°, baʼzi kunlar —40° gacha pasayadi. Iyulda 25°, baʼzan 45° gacha koʻtariladi. Yillik yogʻin Alashan Gobisining shim.-gʻarbida 68 mm dan Mongoliyaning shimoli-sharqida 200 mm gacha. Tuproklari kashtan, qoʻngʻir, boʻz tuproqlar. Asosiy oʻsimliklari shuvoq, chalov, shoʻra, saksovul va b. Gobi dasht va choʻllari asosan qoʻy boqiladigan yaylovdir. Aholi chorvachilik bilan shugʻullanadi. Dehqonchilik faqat daryo vodiylaridagina rivojlangan. Mongoliya hududida Katta Gobi qoʻriqxonasi bor.

Yana qarang 

 Taklamakon

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Markaziy Osiyo
Mongoliya
Ichki Mongoliya
Choʻllar
Govzabon

Govzabon, hoʻkiz tili () — kampirchopondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi sershox, tikanli, tik usadi, boʻyi 40—100 sm. Barglari qalin tuksimon tikanlar bilan qoplangan; ildiz yonidagi barglari yirik, choʻziq-ellipssimon, poyadagilari — bandsiz, nashtarsimon. Gullari havorang, yirik roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi — uch qirrali yongʻoqcha. Oʻq ildizi yoʻgʻon, sershox. May—avgustda gullaydi va meva tugadi. Urugʻidan koʻpayadi. Qurgʻoqchilikka chidamli. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Gʻoʻza, beda, gʻalla ekinlari orasida, shuningdek, yoʻl yoqalari tashlandiq yerlar, bogʻlar va ariq boʻylarida oʻsadi. Kurash choralari: ekinlarni oʻtoq qilish; gʻalla ekinlari maydonlarini oʻrimdan keyin 6—8 sm chuqurlikda yumshatish; shudgor qilish; gerbitsidlar purkash.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar