yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Allergologiya

Allergologiya (allergiya va logos — fan) — tibbiyot fanining bir boʻlimi; allergik kasalliklarning pay-do boʻlishi sabablari, avj olish mexaniz-mi, belgilari, oddini olish va davolash usullarini oʻrganadi. Allergologiya immunologiya bilan chambarchas boglangan, chunki aller-giya immunologik mexanizmlar asosida kelib chiqadi. Allergologiyaning asosiy qismini klinik Allergologiya tashkil etadi. Allergologiyaning allergik reaksiyalarni oʻrganadigan — autoallergiya, immunopatologiya, shuningdek antitelolar keltirib chiqaradigan qon kasalliklarini oʻrganadigan immunoge-matologiya boʻlimlari bor. Oʻzbekistoning allergolog olimlari birinchi boʻlib Qoraqalpogʻistonda hamda viloyatlarda bolalar va katta yoshdagilar oʻrtasida allergik kasalli-klar tarqalishining hududiy xususiyatlarini aniqladilar (T. B. Yeshanov, L.Ya. Sgibova, N. G. Alayeva, M. D. Daljanov). Oʻzbekiston olimlari 15 hududiy choʻl changi, sanoat va hasharot allergenlarini ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydilar va amalda qoʻllashni tavsiya etdilar (M. M. Haqberdiyev, S. A. Zaxvatkina, N. V. Susina). Don va moʻm kuyasi hamda chivinlarning allergik kasalliklar tarqatishdagi roli aniqlanadi (I. R. Yoʻddoshev, O. I. Yusupova). Katta yoshli bemorlarda atopik bronxial astma va pollinozlarning klinik kechishi xususiyatlarini oʻrganishda oʻziga xos tashhis usullari ishlab chiqildi (O. A. Nazarov, E. I. Salimov va boshqalar). Oʻzbekistonda ixti-soslashgan allergik yordam koʻrsatadigan Respublika Alergologiya markazi (1980-yildan), allergik kabinetlar va boʻlimlar mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Allergologiya
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Alligatorlar

Alligatorlar (Alligator) — timsohlar turkumining bir urugʻi. Ikki turi: Missisipi va Xitoy Alligatori bor. Missisipi Alligatori yoki choʻrtan Alligator (Alligator missisipiensis) Shimoliy Amerikaning janubi-sharqida tarqalgan.Boʻyi 4,6 m ga yaqin, oldingi oyoq barmoqlari orasida suzgich pardasi bor. Xitoy Alligatori. (A. sinensis) Yanszi daryosining quyi oqimida tarqalgan, boʻyi 2,5 353m ga yaqin. Alligatorning asosiy ozigʻi baliq bo'lib odamga hujum qilmaydi. May oxiri va iyun boshida urchaydi. Urgʻochisi 20-60 dona tuxum qoʻyadi. Alligator 85 yilgacha umr koʻradi. Bir vaqtlar Alligator Shimoliy Amerikada koʻp edi. Terisi uchun koʻplab ovlanganidan hozir kamayib ketgan. Alligatorning oshlangan terisidan sumka, chamadon, egar qoplamasi kabi buyumlar tayyorlanadi. Ikkala tur ham Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. AQSH va Kubada Missisipi Alligator maxsus fermalarda boqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allil spirt

Allil spirt, CH2=CH-CH2OH — oddiy toʻyinmagan spirt, molar massasi 58,08. Qoʻlansa hidli, rangsiz suyuqlik, suyuqlanish temperaturasi — 129°, qaynash temperaturasi 96,9°. Suvda, etil spirt va etil efirda yaxshi eriydi. Suv bilan azeotrop aralashma (28 % H2O; qaynash temperaturasi 89°) hosil qiladi. Sanoatda allil spirt allil xloridni 100° da, 1,0 MPa bosimda ishqor ishtirokida gidrolizlab olinadi. Spirtlarga va qoʻsh bogʻli birikmalarga xos barcha reaksiyalarga kirishadi. Allil spirti glitserin, akrolein, oddiy va murakkab allil efirlar, sintetik smolalar va farmatsevtik preparatlar olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Spirtlar
Kimyo
Allil xlorid

Allil xlorid, 3-xlorpropen-1, C3H5Cl — oʻtkir hidli, rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperatura 134,5°, qaynash temperaturasi 45,G. Allil xlorid suvda deyarli erimaydi. Oddiy organik erituvchilar bilan har xil nisbatda aralashaveradi, suv, spirt va chumoli kislota bilan azeotrop aralashma hosil qiladi. Allil xlorid oʻrin olish, birikish reaksiyalariga yaxshi kirishadi. Propilenni 500-550°da xlorlash yoʻli bilan olinadi. Allil xlorid glitserin, dori-darmonlar, baʼzi plastmassalar va yelimlar olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xloridlar
Kimyoviy birikmalar
Allogenez

Allogenez (yun. allos — boshqa va genesis — kelib chiqish, paydo boʻlish) — organizmlar guruhi evolyutsiyasining yoʻnalishi, oʻzaro yaqin turlarda tuzi-lishning umumiy darajasi oʻzgarmasdan saqlangan holda bir xildagi xususiy moslanishlarning boshqasi bilan almashinuvi. Allogenez yashash muhiti oʻzgarganida, masalan, quruq muhit nam muhit bilan almashganida (allomorfoz, yaʼni idioadaptatsiyash) paydo boʻladigan adaptiv oʻzgarishdan iborat. Allogenezda bir xil organlar rivojlanib ixtisoslashadi, boshqalari oʻz ahamiyatini yoʻqotib reduksiyaga uchraydi. Shuning bilan birga ontogenezning barcha bosqichlari ham qayta quriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Kimyoviy birikmalar
Alloma

Alloma (  Urdu va  ,) „oʻrgangan“ degan maʼnoni anglatadi) – chuqur olim, koʻp maʼlumotli, keng oʻqish va ilm egasi yoki buyuk olim uchun islomiy sharafli unvon .

Bu nom islom fiqhi va falsafa olimlari tomonidan berilgan. U ham sunniy islomda ham shia islomida, asosan Janubiy Osiyo, Yaqin Sharq va Eronda sharaf sifatida ishlatiladi . Bir nechta fanlarda tahsil olgan sunniylar va shialar koʻpincha unvon bilan ataladi. U alloma Iqbol kabi tarixdamashhur faylasuflar uchun ham ishlatiladi.

Manbalar 

Unvonlar
Allometamorfizm

Allometamorfizm — togʻ jinslarining metamorfizm jarayoni; jinslarga tashqaridan (mas, gidroterm taʼsirida nisbatan yosh intruziyaning) taʼsir etishi natijasida vujudga keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biologik jarayonlar
Allometriya

Allometriya (yun. allos — boshqa, yot, metros — oʻlchov, mezon) — individual rivojlanishning turli bosqichlarida tana aʼzolarining nomutanosib oʻsishi. Manfiy (biror aʼzo, mas, yosh bola kal-lasining sekin oʻsishi) va musbat A. (jadal oʻsish) farq qilinadi. Allometriya turli aʼzolar va tana qismlari oʻsish sur’atining oʻzgarishida namoyon boʻladi.354

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allonj

Allonj (frans. allonge — ulama) — vekselga ilova qilingan qoʻshimcha varaq, vekselning orqasida uning egasi oʻzgarganligi toʻgʻrisidagi yozuvlarni davom ettirishga moʻljallanadi. Allonj ga aval ham qayd etilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allopatiya

Allopatiya (yun. allos — boshqa, yot va pathos — dard) — nemis vrachi S. Ganeman kiritgan termin. U gomeopatiya degan davolash sxemasini ishlab chiqib, oʻz zamonidagi mavjud davolash usullariga qarshi qoʻydi va uni Allopatiya deb atadi. Ganeman Allopatiya kasallikni davolashda uning belgilariga qarama-qarshi belgilarni yuzaga chiqaruvchi dorilardan foydalanishni tavsiya etadi. Zamonaviy tibbiyot kasallik belgilarini davolamay, balki kasallik sabablarini bartaraf qilishga intiladi va qarama-qarshi davolash tar-tibiga amal qilmaydi, shuning uchun za-monaviy tibbiyotga Allopatiya termini toʻgʻri kelmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Germaniyalik shifokorlar
Allopoliploidiya

Allopoliploidiya (yun. allos -boshqa va polyploos — koʻp karrali) — har xil turlar yoki avlodlarga mansub organizmlarni chatishtirish natijasida olingan duragaylarda ikki va undan ortiq genomlarning karrali ortishi tufayli vujudga kelgan poliploidiya. Allopoploidiya duragay poliploidiya deb ham ataladi. Somatik hujayralarda har ikki ota-onaning ikki hissa ortgan xromosomalari toʻplamiga ega boʻlgan Aallotetraploidlar yoki amfidiploidlar deyiladi. Allopoliploidiya muhitning turli xil ekstremal sharoitlariga yuqori adaptiv moslanuvchanligi va chidamligi bilan diploidlardan ajralib turadi. Allopoploidiya yangi forma va tur paydo boʻlishining omili sifatidaevolyutsiyada muhim ahamiyatga ega boʻlib, undan seleksiya ishlarida foydalaniladi. Ekinlarning koʻp turlari (masalan, Meksika va peru gʻoʻzalariningg tetraploid navlari) allopoliploidlar hisoblanadi. Allopoploidiya diploid organizmlarga nisbatan serhosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Biologik jarayonlar
Allosomalar

Allosomalar — qarang Jinsiy xromosomalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allotropiya

Allotropiya (yun. allos — boshqa va tropos — burilish, yoʻnalish) — kimyoviy elementning tuzilishi va xossalari turlicha boʻlgan ikki yoki undan ortiq oddiy modda holida mavjud boʻla olishi. Bu allotropik modifikatsiya deb ataladi. Masalan, uglerod tabiatda olmos, grafit yoki koʻmir holida uchraydi. Umuman hozir maʼlum boʻlgan kimyoviy elementlar soni yuzdan ortiq, bularning allotropik shakl oʻzgarishlari boʻlgan oddiy moddalar soni esa 400 ga yetadi. Allotropiya hodisasiga modda molekulasidagi atomlar soni (masalan, O2 — kislorod, O3 — ozon) yoki moddaning kristall panjarasi turlicha boʻlishi sabab boʻladi (masalan, oq va kulrang qalay).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alloxton

Alloxton (yun. allos — boshqa va chthon — yer) — togʻ jinslari majmuasining paydo boʻlgan joylaridan maʼlum geologik jarayonlar sababli yangi oʻringa — avtoxton jinslar ustiga qiyalik va koʻpincha toʻlqinsimon yuza boʻylab siljishi (koʻchishi) va qaytadan yotqizilishi. Sirt boʻylab siljish bir necha km dan 100 km gacha boʻlishi mumkin. Alloxton tektonik qoplamalar hosil qiladi. Alloxton hodisasi koʻproq koʻmir konlarida kuzatiladi (qarang Avtoxton).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allyuvial tekisliklar

Allyuvial tekisliklar — doimiy va vaqtli oqar suvlar keltirmalarining yer yuzasidagi botiq yoki yassi joylarda choʻkib qolishidan vujudga kelgan tekisliklar. Shagʻal, chaqirtosh va qum, qumoq hamda loyqalardan tashkil topadi. Allyuvial tekisliklarning tuproqlari koʻpincha unumdor boʻladi, dehqonchilik hamda chorvachilikda keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Geografik terminlar
Geologiya
Almaiy

Almaiy (taxallusi; asl ismi Fazlulloh Mirjalol oʻgʻli) (1851/1952-yil – Toshkent – 1894/1995-yil) – oʻzbek shoiri, tarjimon, arabshunos va xattot.

Toshkentdagi „Moʻyi Muborak“ va Buxorodagi madrasalarda tahsil koʻrgan (1866-67). Turk, fors, arab tillarini va adabiyotini, falsafa, mantiq, huquq, musiqa, tibbbiyot, xattotlik ilmini oʻrgangan. Toshkentga qaytgach, Shukurxon madrasasida mudarrislik qilgan. Erkin fikrlashi, ayrim ruhoniylar bilan ixtiloflari tufayli madrasadan ketishga majbur boʻlgan. Umri muhtojlik va qashshoklikda kechgan. Almaiy asarlari oʻsha davrda tuzilgan bayozlarda uchraydi. Ularda jamiyatdagi adolatsizlikka qarshi nafrat ifodalangan, vafo, sadoqat, halollik kabi fazilatlar ulugʻlangan („Hayot“, „Yetti“, „Kelsangchi“, „Yarashur“ va boshqalar). Shoir inson barkamolligi uning ilm-maʼrifatli boʻlishida, undan oʻzgalarni ham bahramand qilishda deb bilgan, „Kalila va Dimna“ ni forschadan oʻzbekchaga tarjima qilgan. Tarjimaning har bir hikoyati mundarijasiga mos fard, masnaviy, qitʼa, ruboiylar yozib kiritgan va oʻzi nastaʼliqda koʻchirgan. Kitob Toshkentda nashr qilingan (1898, 1901, 1913). Arabcha „Sharhi Mullo“ (1879-80) ga kirgan „Avzon ul-jumu’“ („Vaznlar jam’i“) manzumasi arab sheʼriyatida qofiya sanʼatini va ayrim grammatik qoidalarni oʻrganishda muhim qoʻllanma hisoblangan. Baʼzi arab mamlakatlarida ham undan darslik sifatida foydalanilgan. Kitobning Almaiy koʻchirgan qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda. Toshkentning Beshyogʻoch dahasida mahalliy bolalar uchun ochilgan namuna ish maktabiga Almaiy nomi berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Toshkent madrasalarida mudarrislik qilganlar
Moʻyi Muborak madrasasida tahsil olganlar
Shukurxon madrasasida mudarrislik qilganlar
Almanax

Almanax (arab. — almunah — vaqt, kalendar) — turli mualliflarning mavzu, janr va boshqa belgilarga koʻra birlashtirilgan adabiy asarlari toʻplami. Oʻrta asrlarda Sharqda astronomiya kalendarlari Almanax nomi bilan atalgan. Bundan tashqari, Sharq adabiyotida zamon-dosh shoirlarning ijodlaridan namunalar yigʻib „Bayoz“lar ham tuzilganki, ularni ham Almanaxlarning mukammal shakli deb baholash mumkin. 17-18-asrlardan Yevropada ham shunday Almanaxlar nashr etila boshlagan, lekin qiziqarli boʻlishi uchun ularga kichik-kichik badiiy asarlar (hikoya, sheʼr, latifalar) ham kiritilgan, shu tariqa, Almanax hozirgi maʼnosiga ega boʻlgan. Oʻzbekistonda ham Almanaxlar nashr etib turiladi (masalan, „Armugon“, 1944; „Zafar“ 1945; „Guldasta“, 1964, 1968; „Yoshlik“, 1970-84 va hokazolar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almat

Almat — Rossiya Federatsiyasining Tatariston Respublikasidagi shahar (1953-yildan). Zay daryosi (Kama irmogʻi)ning chap sohilida. Minnibayevo temir yoʻl stansiyasidan 18 km shimoli-sharqda. Chistopol, Bugulma va boshqa shaharlar bilan avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan. Aholisi 133 ming kishi (1992). 1950-yilda neft koni yaqinida shaharcha sifatida paydo boʻlgan. Almat- Tataristondagi neft sanoatining muhim markazi. Neft va gaz qazib olinadi. Neft qazib chiqarish sanoati uchun mashina va jihozlar ishlab chiqariladi. Gazni qayta ishlash, shina tuzatish, avtotraktor tuzatish, temirbeton konstruksiyalari, yogʻochsozlik, gʻisht zavodlari, drama teatri bor. Almat yirik neft quvurining boshlangʻich punkti.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tatariston shaharlari
Almashlab ulash qurilmasi

Almashlab ulash qurilmasi -suyuqlik, gaz yoki elektr toki yoʻlini oʻzgartirishga imkon beruvchi qurilma. Gidravlik, pnevmatik yoki elektr Almashlab ulash qurilmasi boʻladi. Suyuqliklar va gaz Almashlab ulash qurilmasi koʻp yoʻlli kran, ventil va bugʻ taqsimlagich boʻlishi mumkin. Elektr zanjirlarini almashlab ulashda turlicha tuzilishdagi almashlab ulash qurilmasi ishlatiladi. Masalan, rubilnik, paketli viklyuchatel. Radioapparatura va aloqa qurilmalarida galetli qurilma, tumblerlar va boshqa qurilmalar Almashlab ulash qurilmasi vazifasini oʻtaydi. Elektr mashi-nalari va energetika qurilmalarini tok bilan taʼminlash va boshqarish zanjirlarini almashlab ulash uchun turli viklyuchatellar, kontrollyorlar, kontaktsiz elektr apparatlari ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almashlab ekish rotatsiyasi

Almashlab ekish rotatsiyasi (lotincha rotatio — aylanish, davra), rotatsiya davri — ekinlarni tartibi bilan, belgilangan sxemada har bir dalaga ekish uchun ketgan davr; rotatsiya davri dalalar soniga teng boʻladi (Yana qarang Almashlab ekish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almashtirish

Almashtirish (matematikada) — xossalari har xil boʻladigan ikki toʻplam elementlarini bir-biriga mos qoʻyish. Masalan, X toʻplamning har bir x elementiga Y toʻplamning toʻla aniqlangan u elementa mos qoʻyiladi. Koʻpincha A. deb ayni bir toʻplamning x va y=f(x) ele-mentlari orasidagi oʻzaro bir qiymatli moslik tushuniladi. Geometriyada koʻpincha nuqtaviy Almashtirish tekshiriladi. Bunda biror koʻp xillilik (chiziq, sirt, fazo)ning har bir nuqtasiga uning boshqa nuqtasi mos qoʻyiladi, boshqacha aytganda, nuqtaviy Almashtirish nuqtaviy toʻplamni oʻz-oʻziga aks ettirishdan iborat. Geometriyadada tekislik nuqtasini toʻgʻri chiziq nuq-talariga va, aksincha, toʻgʻri chiziq nuqtalarini tekislikka oʻtkazuvchi Almashtirishlar ham tekshiriladi. Masalan, 2-tartibli egri chiziqqa nisbatan qutbiy Almashtirish shunday Almashtirishdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almashuvchan oʻzaro taʼsir

Almashuvchan oʻzaro taʼsir — ayniy zarralarnit bir-biriga alohida taʼsir koʻrsatishi. Almashuvchan oʻzaro ta'siri zarralarning diskret harakteristikalari (zaryadi, spini, massasi) va toʻlqin funksiyasiga bogʻliq. Koʻpchilik hodisalar (masalan, gomeo-polyar bogʻlanish hosil boʻlishi, kristallarda zonalar hosil boʻlishi va hokazo)ga Almashinuv oʻzaro tasiri sabab boʻladi. Ayniy zarralar tizimida ular oʻrnining juft-juft boʻlib almashinishidan yuzaga keladigan simmetriyani aks ettiruvchi sof kvant effekt; klassik fizikada unga oʻxshash oʻzaro taʼsir yoʻq. Almashinuv oʻzaro tasiri kattaligi, asosan, zarralar toʻlqin funksiyalarining ustma-ust tushish darajasi bilan, yaʼni ularning birgalikda fazoning umumiy qismida boʻlish vaqti bilan belgilanadi, shuning uchun bu zarralar holatlari qancha ke-skin farq qilsa, Almashinuv oʻzaro tasirining oʻrni shun-cha kam boʻladi. Zarralar orasida oʻzaro taʼsir kuchi mavjud boʻlganida Almashinuv oʻzaro tasiri bu 361kuchni oʻzgartiradi. Masalan, atomdagi elektronlarning aynan bir xilligi hisobga olinganda elektronlarning bir-birini itarishi oʻrni kamayadi. Parallel spinli elektronlar itarishish energiyasining effektov kamayishi atomlar, molekulalar va kristallarda muhim oʻrin tutadi. Masalan, u ferromagnetizmni vujudga kelti-radi. Bu effekt vodorod molekulasi N2 dagi gomeopolyar molekulyar bogʻlanishga asos boʻladi.Almashinuv oʻzaro tasiri hissasi tizimning zichligi ortishi bilan kamayadi. Almashinuv oʻzaro tasiri atomning tashqi elektron qobiqlariga eng katta taʼsir koʻrsatadi. Atom yadrosida ham almashuvchan effektlar muhim oʻrin egallaydi. „Almashinuv oʻzaro tasiri“ ibo-rasi zarralarning aynan bir xilligi bilan bogʻliq boʻlmagan, ammo koor-dinatalar almashishini taqozo qiladigan oʻzaro taʼsir (masalan, yadro) kuchlarini belgilashda ham qoʻllanadi.Almashinuv oʻzaro tasiri atom va molekula spektrlari, kimyoviy bogʻlar, ferromagnetizm va boshqalarni tushuntirib beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muvahhidlar davlati

Muvahhidlar davlati ( ad-Dawla l-Muwaḥḥidiyya) – Shimoliy Afrikadagi davlat (1146–1269). Muvahhidlar davlati Murobitlar sulolasi bilan kurash jarayonida vujudga kelgan. Abdulmoʻmin hukmronligi paytida 1161-yilga kelib Muvahhidlar davlatining hududi ancha kengaygan. Rekonkista davrida Muvahhidlar davlati parchalanib keta boshlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Muvahhidlar davlati
Tarixiy davlatlar
Murobitlar davlati

Murobitlar davlati ( ad-Dawla l-Murābiṭiyya) – Shimoliy Afrikadagi davlat (1050–1146). 1090-yilga kelib Murobitlar davlati tarkibiga Marokash, Gʻarbiy Jazoir, Gʻarbiy Sahroi Kabir, musulmonlar Ispaniyasi, Balear orollari kirgan. Murobitlar davlati Muvahhidlar sulolasi tomonidan tugatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy davlatlar
Almuqantarot

Almuqantarot (arab.) — osmon sferasida ufqqa parallel kichik doira.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alogizm

Alogizm (yunoncha: a – inkor qoʻshimchasi, logos – idrok) – ilmiy bilishda mantiqiy fikrlashning rolini inkor etadigan oqim. Alogizm tarafdorlari tabiat va ijtimoiy hayotning taraqqiyoti hech qanday qonuniyat, tartib va zaruriyatga bogʻliq emas, ularda tartibsizlik hukmron, degan nazariyani olgʻa suradilar. Alogizm intuitsiya, ishonch, aqidalarni mantiqqa qarama-qarshi qoʻyadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-oraz

Al-oraz (arab. — chehra, koʻrinish) — oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasida aksidensiya maʼnosida qoʻllangan tushuncha. Javhar (substansiya) narsa va hodisalarning moddiyligini, asliy substansional hislatlarini ifodalash va shuning zaminida ularning abadiy-ligi, yoʻqolmasligining asosi sifatida talqin etilgan boʻlsa, Al-o. narsalarning oʻzgaruvchan moddiy hislatlari — rangi, boʻyi, eni, shakli kabilarni ifodalagan. Mas, kursining yogʻochi, taxtasi javhar boʻlsa, koʻrinishi, boʻyogʻi kabilar orazi hisoblangan.

Manbalar
Alouddin Qayqubod

Alouddin Qayqubod (7-1236) -Saljuqiylar hukmdori (1219 ydan). Alouddin Qayqubod davrida saljuqiylar yuksak siyosiy qudratga erishgan. Alouddin Qayqubod 1220-yil Venetsiya bilan savdo bitimi tuzgan; unga koʻra, venetsiyalik savdogarlarga katta imtiyozlar berilgan. 1222-yil Qrimga yurish qilgan. Uning hukmronligi davrida ilm-fan, adabiyot va sanʼat rivojlangan. Koʻniya, Qaysariya va boshqa shaharlarda  Alouddin Qayqubod qurdirgan karvonsaroy, saroy va 362 ta qal’alar saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloe

Aloe, aloy – loladoshlar oilasiga mansub doim yashil, koʻp yillik oʻtlar (baʼzan daraxtlar) turkumi. Tropik va subtropik mintaqalarda oʻsadi. Qariyb 180 turi maʼlum. Aloe turlari gultuvakda ham oʻstiriladi; ularning bargi semiz, sersuv, qalin va tikanli. Aloe bargidan olinib quritiladigan shira – sabur surgi sifatida, konservatsiya qilingan sharbati esa turli yaralarni, kuygan terini, gastritni davolashda ishlatiladi. Aloening bargidan olinib konservatsiya qilingan biostimulyatorlarga boy ekstrakta organizm mustahkamligini oshiruvchi vosita sifatida teri ostiga yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Biologiya
Aloqa yoʻldoshi

Aloqa yoʻldoshi – qitʼalararo koʻp kanalli radiotelefon, fototelegraf, telegraf va televizion aloqalari oʻrnatish maqsadida uchirilgan kosmik aloqa yoʻldoshi. Aloqa yoʻldoshi faol (aktiv) va sust (passiv) retranslyator boʻlishi mumkin. Aloqa uzoqligi yoʻldoshning Yer sathidan balandligiga, retranslyator koʻrsatkichlariga va aloqa oʻrnatishda tanlangan elektromagnit toʻlqinlar chastotasiga bogʻliq. Yer sathidan balandligiga qarab Aloqa yoʻldoshi past (500 km gacha), oʻrta (500-1500 km gacha) va yuqori (1500 km dan ortiq) orbitali boʻladi. Past va oʻrta orbitali aloqa yoʻldoshi bir-biridan uzoqda joylashgan punktlarda bir vaqtda qisqa muddatgina koʻringanligi tufayli koʻpincha yuqori orbitali aloqa yoʻldoshi tanlanadi. Global (boshqariladigan) aloqa tizimini kamida uch yoʻldosh yordamida oʻrnatish mumkin. Buning uchun yoʻldosh orbitasi Yer sathidan 3600 km balandlikda (uni muqim orbita deyiladi) va ekvatorga parallel boʻlishi kerak. Muqim orbitadagi yoʻldoshning Yer atrofida aylanish davri bir sutkaga teng boʻlganligidan u hamma vaqt biror joy tepasida muallaq turadi (rasmga qarang.). Yoʻldosh ufqqa nisbatan 10° dan ortiq balandlikka koʻtarilganda u orqali joylar orasida aloqa oʻrnatish mumkin. Shuning uchun aloqa davomiyligi orbitaga va joylarning geografik koordinatlariga bogʻliq. Geografik uzunliklari bir-biriga yaqin, geografik kengliklari turlicha boʻlgan punktlar orasidagi aloqa ekvatorial orbitadagi yoʻldosh yordamida amalga oshiriladi. Aloqa tizimi bir yoki bir nechta yoʻldoshdan, ularga oʻrnatilgan retranslyatsiya apparaturasidan va Yerdagi uzatuvchi qabul qiluvchi apparatlardan iborat. Aloqa yoʻldoshi ga „Molniya-1, 2, 3“ (Rossiya), „Intelsat-3,4“ (AQSH), „Intersputnik“ misol boʻlishi mumkin (yana qarang Kosmik aloqa).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Aloqa
Aloqa kabeli

Aloqa kabeli — axborotlarni turli tok chastotalarida uzatish uchun moʻljallangan kabel. Aloqa kabeli orqali telegrammalar, fototasvirlar, telefon soʻzlashuvlari, televizion eshittirishlar, hisoblash markaziga kelgan statik maʼlumotlar va boshqa uzatiladi. Aloqa kabeli, asosan, simli aloqa oʻrnatishda ishlatiladi. Tuzilishiga koʻra, simmetrik va koaksial; uzatiladigan chastotalar spektriga koʻra, past chastotali (10 kGs gacha), yuqori chastotali (10 kGs dan yuqori); ishlatilish sohasiga koʻra, uzoq joy bilan aloqa (shaharlararo) va mahalliy aloqa (shahar telefon tarmoqlari, qishloq aloqasi, radioeshittirish va boshqalar); oʻtkazish usuliga 364koʻra, yer ostiga yotqiziladigan, havodan oʻtkaziladigan va boshqa xillarga boʻlinadi. Simmetrik kabellarining tok oʻtkazuvchi simlari 0,3-1,6 mm diametrli misdan yasaladi. Izolyatsiyalangan simlar juft-juft qilib buraladi. Past chastotali simmetrik Aloqa kabelining juftlari soni 1 dan 4800 gacha, koaksiallarniki — 2 dan 20 gacha boʻladi (har qaysi juft 3600 gacha telefon soʻzlashuvlarini uzatishi mumkin).Aloqa kabelining qobigʻi qoʻrgʻoshin, alyuminiy, poʻlat, plastmassa, metallplastmassadan yasaladi. Shahar telefon aloqasida sim tolalari yigirma-oʻttizdan ikki ming va undan ham koʻp quyi chastotali Aloqa kabeli ishlatiladi. Koʻp kanalli aloqa oʻrnatish uchun yuqori chastotali simmetrik kabellar, televideniye dasturini uzatish uchun esa koaksial Aloqa kabelilar kerak. Aloqa kabeli mustahkam, sifatli va nuqsonsiz aloqa oʻrnatishga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa kanali

Aloqa kanali – uzatuvchi moslamadan qabul qiluvchi moslamaga turli maʼlumotlar uzatishni taʼminlovchi texnik qurilmalar toʻplami. Uzatuvchi moslama axborotni signalga aylantirib, aloqa kanalining kirish qismiga uzatadi, qabul qilingan signal boʻyicha aloqa kanali chiqishida qabul qiluvchi moslama uzatilgan axborotni qayta eshittiradi. Uzatuvchi moslama, aloqa kanali va qabul qiluvchi moslama aloqa tizimini hosil qiladi. Aloqa tizimi vazifasiga koʻra, telegraf, tovush eshittirish, televizion, fototelegraf (faksimil), telemetrik va boshqalarga; signallar tarziga koʻra, uzluksiz va diskretli xillarga boʻlinadi. Uzatish trakti sifatida turli liniyalar (simli, radio, radiotoʻlqinli va boshqalar)dan foydalaniladi. Bir aloqa kanalida bir necha aloqa liniyasi boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aloqa
Aloqa liniyasi

Aloqa liniyasi (yoʻllari) – signallarni uzatkichdan qabul qilgichga tarqatuvchi texnik qurilmalar va fizik muhitlar yigʻindisi. Aloqa kanalining tarkibiy qismi. Koʻp kanalli aloqa tizimida ixchamlashtiriladi va bir vaqtning oʻzida koʻp kanalga taalluqli boʻladi. Baʼzan, aloqa kanali tarkibiga bir necha aloqa liniyasi ulanadi. Maʼlumotlarni uzatishda foydalaniladigan signallarning tarziga koʻra, elektr, tovush (akustik) va optik aloqa liniyasiga boʻlinadi. Mustahkam va sifatli aloqa oʻrnatish uchun simli aloqa liniyasi quriladi. Harakatlanuvchi ob’ektlar, boshqa sayyoralar va kosmos bilan aloqa oʻrnatishda simsiz aloqa liniyasidan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Aloqa
Aloqa trakti

Aloqa trakti – ikki punkt orasida aloqa oʻrnatishda ishlatiladigan aloqa vositalari (aloqa liniyasi, stansiyalar, apparatlar va boshqalar). Axborotlarning maxsus uzatish kanallarini tuzish uchun moʻljallangan chastotalar polosasi, axborotlarni uzatish tezligi va boshqa bilan ifodalanadi. Chastotalar polosasi boʻyicha birlamchi (60–180 kGs li), ikkilamchi (312–552 kGs li) guruh kanallari va boshqa traktiga; axborotlarni uzatish tezligi boʻyicha past 50–300 bit/s) oʻrtacha (600–10.000 bit/s) va yuqori (48000 bit/s va undan yuqori) tezlikda uzatadigan Aloqa traktiga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa uzeli

Aloqa uzeli — 1) telegraf, telefon, pochta orqali yuboriladigan xabarlar oqimini birlashtirish va taqsimlash uchun xizmat qiladigan aloqa tarmogʻining tarkibiy qismi. Tarmoq Aloqa uzeli elektr aloqa tarmoqlarining tuzilishiga muvofiq 3 xilga: telegraflar va shaharlararo telefon stansiyalari amalga oshiradigan asosiy Aloqa uzeliga; katta sigʻimli telegraf stansiyalari va shaharlararo ATS amalga oshiradigan viloyat Aloqa uzeliga; kichik sigʻimli telegraf stansiyalari va tuman ATSlari amalga oshiradigan tuman Aloqa uzeli ga boʻlinadi. Radioeshittirish uzeli tarmoq Aloqa uzelining bir turi hisoblanadi; 2) aholiga, ishlab chiqarish korxonalariga, tashkilotlarga turli aloqa xizmati koʻrsatiladigan aloqa korxonasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alohida fikr

Alohida fikr (huquqda) – sud hukmi, qarori yoki ajrimini chiqarishda boshqa sudyalar xulosasiga qoʻshilmay qolgan sud aʼzosining yozma fikri. OʻzR JPK 472-moddasiga binoan, hukm sudya tomonidan chiqarilgan boʻlsa, uni sudyaning yakka oʻzi, sud tarkibi tomonidan chiqarilgan boʻlsa, sudyalarning hammasi imzolaydi. Ovoz berish vaqtida ozchilikni tashkil qilgan sudya hukmga imzo qoʻyib, oʻzining alohida fikrini yozma ravishda bayon qilishga haqlidir. Bu fikrni u bevosita maslahatxonada yozishi lozim. Alohida fikr ishga ilova qilinadi, lekin sud majlisining zalida eʼlon qilinishi mumkin emas. Alohida fikr mavjud boʻlgan ish kassatsiya tartibida koʻrilmagan boʻlsa, hukm qonuniy kuchga kirgandan keyin ish yuqori sud raisiga yuborilishi lozim, u esa ish bilan tanishib chiqib, hukm ustidan nazorat tartibida protest berish-bermaslik masalasini hal qilishi kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Huquq
Alp (bahodir)

Alp — 1) qadimgi turkiy xalqlarda ikki qoʻshin oʻrtasidagi jang boshla-nishidan avval yakkama-yakka olishuvda ishtirok etuvchi bahodir jangchi, muboriz. Alplar qoʻshinning zarbdor kuchi hisoblangan va ularning soni uncha koʻp boʻlmagan. Alplarning qahramonligi, jasurligi aksar hollarda jang natijasini hal qilgan; 2) oʻzbek xalq dostonlarida gʻayri tabiiy kuch-qudrati, mardligi, jasorati va aql-farosati bilan ajralib turadigan qaqramon sifati. Barvasta, sogʻlom, baquvvat jussali kishilar ham Alpga qiyos qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alpagʻut

Alpagʻut (turkiycha) — botir, jasur saraskarlar. Harbiy harakatlarda oʻz jangchilari, ot-ulovi, yem-xashagi, kiyim-kechagi bilan ishtirok etadigan zodagonlar. VIII-XII asrlarga oid turkiy manbalarda ishlatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Atamalar
Alpomish oʻyinlari

"Alpomish oʻyinlari" festivali – Oʻzbekistonning eng yirik milliy sport oʻyinlari musobaqalari. 2 yilda bir marta oʻtkaziladi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Alpomish“ dostoni yaratilganligining 1000-yilligini nishonlash toʻgʻrisidagi"gi qarori (1998-yil 13 yanvar) asosida tashkil qilingan. Maqsadi – xalq oʻyinlarini keng ommalashtirish, Oʻzbekistonda Alpomish kelbatli yoshlarni koʻpaytirish, ular-ni vatanparvarlik, fidoyilik ruhida tarbiyalash. Festival nizomiga koʻra, u 3 bosqichda oʻtkaziladi. 1-bosqich tumanlar miqyosida tashkil qilinadi. Tuman musobaqasi gʻoliblari 2-bosqichda viloyat musobaqalarida qatnashadilar. Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyat va Toshkent shahri musobaqalari gʻoliblari 3-bosqich – respublika final bahslarida qatnashish huquqini qoʻlga kiritadilar. „Alpomish oʻyinlari“ festivali milliy sport turi; milliy kurash (buxorocha, fargʻonacha usullar), „Turon“, kamondan oʻq otish, tosh koʻtarish, armrestling (bilak kuchi kurashi) hamda xalq oʻyinlari: „tortishmachoq“, „mindi“, „boʻron“, „elkada kurash“ boʻyicha oʻtkaziladi. Musobaqalarda 15 yoshdan 50 yoshgacha boʻlgan kishilar ishtirok etishi mumkin. Oilaviy jamoalarning qatnashishiga ham ruxsat beriladi. „Alpomish oʻyinlari“ festivali gʻoliblari pahlavonlik, mardlik va oriyat timsoli sifatida hurmatga sazovor boʻladilar. Birinchi „Alpomish oʻyinlari“ festivali 1998-yil 13—14-noyabrda Termiz shahridagi „Alpomish“ stadionida boʻlib oʻtdi. Unda umumjamoa hisobida Surxondaryo viloyati vakillari gʻolib chiqdi. 2-oʻrinni Andijon viloyati, 3-oʻrinni Toshkent shahri jamoasi qoʻlga kiritdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sport
Festivallar
Musobaqalar
Altmish

Altmish (turkiycha) — oʻrta asrlarda turkiy xalqlarda dushman qismlari joylashgan manzillarni aniqlash bilan shugʻullanuvchi aygʻoqchi guruh (razvedka). Muhammad Yaʼqub Chingiyning „Kelur-noma“, Shayx Sulaymon Buxoriyning „Lugʻati chigʻatoy va turki usmoniy“ (XIX asr) asarlarida qayd etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Stepan Altunin

Stepan Titovich Altunin (1904.20.7, Rossiya, Samara viloyati Klyavlin tumani — 1959.14.12, Toshkent) — injenergidrotexnik, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956), texnika fanlari direktori (1948), professor (1949), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigator (1949). Moskva suv xoʻjaligi injenerlari institutini tugatgan (1931). Oʻrta Osiyo irrigatsiya ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim va daryolar oqimini tartibga solish guruhi rahbari (1934-42). Oʻzbekiston Suv xoʻjaligi vazirligida katta injener va ishlab chiqarish tadqiqotlari guruhi rahbari (1944- 46). Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Inshootlar va qurilish materiallari institutining gidrotexnika sektori rahbari (1946-56). 1956-yildan Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Suv muammolari va gidrotexnika institutida laboratoriya rahbari. Manbalardan suv olish boʻyicha yangi konstruksiyalar yaratdi va uni joriy qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alunit

Alunit (frans. alun — achchiqtosh) — sulfatlar sinfiga mansub mineral. Formulasi- KA13[SOJ2[OH]6. Qattiqligi 3,5-4,5. Sof ogʻirligi 2,6-2,8. Alunit asosan mayda zarrali zich va boʻsh (zichlashmagan) holda uchraydi. Rangi oq, kulrang va qizgʻish. Kristall donalari shishaga oʻxshash yaltiroq. Zich va tuproqsimon agregatlari xira boʻladi. Alunit vulkan jinslarga magmadan chiqqan issiq sulfat oksidli eritmalar taʼsir etishidan hosil boʻladi. Rossiya Federatsiyasi (Uzoq Sharq), Ozarbayjon, Ukrainaning gʻarbida, AQSH, XXR, Avstraliya, Eron, Meksika va boshqa joylarda konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Kimyoviy birikmalar

Minerallar
Alupka

Alupka — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar (1938-yildan). Qrim yarim orolning janubiy sohilida. Yaltadan 17 km. Aholisi 10,9 ming kishi (1991). Iqlimiy kurort. Bir yilda 210-245 kun havo ochiq boʻladi. May oʻrtalaridan sentabr oxirigacha dengizda choʻmilish mumkin. Yezda suv temperaturasi 16°-26°. Sanatoriy va dam olish uylari, manzarali bogʻlar, Qrim davlat tasviriy sanʼat muzeyi bor. Alupka X asrdan maʼlum. Saroy muzey (XIX asr) mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Alufa

Alufa, ulufa (arab. — xashak, yem) — 1) harbiy qoʻshin va lashkar ixtiyoridagi ot-ulov uchun aholidan toʻplanadigan natural soliq. Choparlar va elchilarning ot-ulovlari ham Alufa orqali yigʻilgan yem-xashak bilan taʼminlangan. Jangchilarga beriladigan maosh ham Alufadeb atalgan. Masalan, „Temur tuzuklari“da Amir Te-mur „Yana buyurdimki, oʻnboshi yuzboshining tasdigʻi bilan, yuzboshi mingboshining tasdigʻi bilan, mingboshi amir ul umaroning tasdigʻi bilan ulufa olsinlar“ deb koʻrsatma beradi. Alufa istilohi XII asrdan maʼlum; 2) XVIII asrda Buxoro xonligida gʻoziilarni natura (bugʻdoy va boshqalar) hamda pul bilan taqdirlash.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alushta

Alushta — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar (1902-yildan). Qrim yarim orolning janubiy sohilida joylashgan. Aholisi 37,6 ming kishi (1991). Iqlimiy kurort. Simferopoldan 45 km va Yaltadan 32 km. Qrimning janubiy sohilidagi boshqa kurortlarga nisbatan iqlimi ancha salqin. Tarix oʻlkashunosligi, tabiat muzeylari bor. Shahar VI asrda vujudga kelgan. XIV asrdan genuyaliklarning, 1475-yildan turklarning qoʻl ostida boʻlgan. 1783-yilda Alushtani Rossiya bosib olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kimyoviy birikmalar
Alfer

Alfer (alyuminiy va lotincha Ferrum — temir) — asosan temir va alyuminiydan iborat qotishma. Tarkibida — 13% alyu-miniy (A1) bor, qolgani temir (Fe). Magnitostriksion xossalarga ega boʻlgan magnit jihatdan yumshoq qotishma hisoblanadi. Elektroakustik (magnito-striksion) oʻzgartirgichlar tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alchevsk

Alchevsk (1931-61 yillarda Voro-shilovsk, 1961-91 yillarda Kommunarsk) – Ukrainaning Lugansk viloyatidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 126 ming kishi (1989). Metallurgiya kombinati, koks kimyosi zavodi va boshqa bor. Kon-metallurgiya instituti, tarix, geo-mineralogiya muzeylari mavjud. Alchevskga 1825-yilda asos solingan.

Manbalar 

Ukraina shaharlari
Albasete

Albasete — Ispaniyaning Mursiya muxtor viloyatidagi shahar, Alba-sete provinsiyasining maʼmuriy mar-kazi. Aholisi 129 ming kishi (1991). Qadimdan pichoq yasaladi. Kime, koʻn-teri, sement sanoati, goʻsht-konserva, un qadoqlash korxonalari, vinochilik mavjud. Zaʼfaron va esparto materiallari qayta ishlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albedo

Albedo ( – oqlik) – 1) jism sirtidan qaytgan nur energiyasi miqdorining shu sirtga tushayotgan nur energiyasi miqdoriga nisbati. Albedo jismning nur qaytarish qobiliyatini ifodalaydi. Tushayotgan energiyani batamom qaytaruvchi sirt va mutlaq (absolyut) oq jismning albedosi birga, mutlaq qora jismning albedosi nolga teng. Real jismlarning albedosi nol bilan bir orasida yotadi. Atmosferasi bor kosmik jismlarning albedosi ancha katta boʻladi. Oy va Merkuriyning albedosi 0,07; Veneraniki 0,59; Yerniki 0,45; Marsniki 0,15; Yupiterniki 0,56; Saturnniki 0,63; Uranniki 0,63; Neptunniki 0,73 va hokazo. 2) qishloq xoʻjaligida albedo haqidagi maʼlumotlar ekinzorlarning radiatsion rejimini oʻrganish uchun zarur. Xususan, oʻsimlikka yutiladigan qisqa toʻlqinli radiatsiya miqdori va fotosintez jarayonlari albedo qiymatiga bogʻliq. Albedo qiymati kattalashgan sari yutilayotgan radiatsiyaning miqdori kamaya boradi. Albedoning yillik oʻzgarishi yer toʻshama sirtining oʻzgarishiga bogʻliq. Albedoning oʻrtacha qiymatlari: Boʻz tuproq, lyoss – 30-33%, gil (soz)li choʻl – 30%, oʻt qoplami – 20-25%, bedazor – 19-22%, qovun polizi – 23-25% va hokazo albedo ekinlari (gʻalla, gʻoʻza) va yaylovlar holatini ularning nur qaytarish qobiliyati kattaligi va qaytgan (akslangan) radiatsiyaning yorqinlik koeffitsiyentiga qarab miqdoriy baholash usuli ishlab chiqilgan. Bu usul hosil toʻplanishining agrometeorologik sharoitlarni baholash uchun ekinzorlar holatini aviakuzatish ishlarida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albedometr

Albedometr — albedon oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob; yuqoriga va pastga qaratish moslamasi boʻlgan piranometr. Yer sirtiga keluvchi va undan qaytuvchi qisqa toʻlqinli radiasiyani oʻlchashga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isaac Albéniz

Isaac Manuel Francisco Albéniz y Pascual (; 1860.29.5, Kamprodon, Katoloniya — 1909.18.5, Kambole Ben, Fransiya) — ispan kompozitori va pianinochisi. Yangi ispan musiqasining asoschisi. Barselona, Bryussel, Budapesht, Madridda taʼlim olgan. Albénizning ispan musiqa folkloriga murojaati ijodida tub burilish yasadi. Fortepiano uchun yaratgan asarlari kompozitorning nodir merosidir. Bu asarlarda xalq ashula-raqs anʼanalari va mumtoz musiqa uygʻunlashtirilgan: fortepiano uchun „Ispan syuitasi“ (1886), „Ispaniya“ (1890), „Iberiya“ (1905-1909) va boshqa „Kataloniya“ (1899) simfonik syuitasi, sarsuelalar („Muqaddas Antoniy“, 1894 va boshqalar), opera („Genri Klifford“, 1895-yil va boshqalar), romanslar va boshqa yaratgan.

Manbalar 

Klassik musiqa
Bastakorlar
Albert koʻli

Albert koʻli — Sharqiy Afrikadagi koʻl, Nil daryosi havzasida, dengiz sathidan 619 m balandlikdagi tek-tonik soylikda. Uzunligi 160 km, eni 40 km gacha. Maydoni 5,6 ming km², chuq. 58 m gacha. Qirgʻoqlari tik. Semliki va Viktoriyanil daryolari. quyilib, Albertnil daryosi oqib chiqadi. Baliq ovlanadi, kema qatnaydi. Asosiy portlari: Butiaba, Ka-seni.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alberta

Alberta – Kanada janubi-gʻarbidagi provinsiya. Maydoni 661,2 ming km2. Aholisi 2,5 mln kishi, shahar aholisi 70 % (1991). Maʼmuriy markazi – Edmonton shahri. Albertaning katta qismi yassi va toʻlqinsimon baland tekislik (balandligi 1000 m gacha) dan iborat. Janubi-gʻarbi – qoyali togʻlar. Oʻrmondasht va dasht oʻsimliklari oʻsadi. Shimoli-gʻarbi – igna bargli oʻrmonlar. Xoʻjaligida yirik fermalarning salmogʻi katta. Alberta Kanadada yetishtiriladigan bugʻdoy, suli, arpa va qand lavlagining ancha qismini beradi. Kanadada chiqariladigan neft, gaz va koʻmirning ham koʻp qismi Albertadan qazib olinadi. Koʻmir konlari (zaxirasi 228 mln t)dan 19-asr oʻrtalaridan boshlab foydalaniladi. Eng katta neft konlari: Pembina, Reduoter, Ledyuk-Vudbend; gaz konlari asosan janubda. Neft haydash va neft kimyosi sanoati rivojlangan. Ishlab beruvchi sanoat tarmoqlaridan oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari: Edmonton, Kalgari, Medisin Xat. Albertaning markaziy va janubiy qismida Kanadani kesib oʻtadigan 2 temir yoʻl bor. Edmonton – Ferbenks avtostradasi Albertani Alaska bilan bogʻlaydi. Albertadan Kanadaning Vankuver, Toronto, Monreal, shaharlariga va AQShga neft va gaz quvurlari oʻtkazilgan.

Iqlimi 
Alberta shimoldan janubga tomon 1200 km (750 milya) dan ortiqroqqa choʻzilgan. SHu sabab tufayli u yerning iqlimi sezilarli darajada farq qiladi. Yanvar oyida u yerdagi oʻrtacha yuqori harorat janubi-gʻarbda 0 °C (32 °F) dan uzoq shimolda esa −24 °C (-11 °F) gacha pasayadi. Rocky togʻlarining mavjudligi ham janubi-gʻarbiy qismidagi iqlimga ham katta taʼsir qiladi, bu esa gʻarbiy shamollar oqimini yoʻnalishini oʻzgartiradi va namlikning katta qismini shaharlarga yetib bormasdan togʻ tizmalarining gʻarbiy yonbagʻirlarida qolib ketadi. Albertaning Tinch okeanining shimoliy qismiga yaqin joylashgani sabab hududda moʻtadil quruq iqlim tarqalishiga olib kelgan. Yillik yogʻin miqdori janubi-sharqda 300mm (12 dyuym) dan shimoldan esa 450 mm (18 dyuym) gacha yetadi va doimiy oʻzgarib turishi kuzatiladi. Ammo, togʻ oldi hududlarida jami yogʻingarchilik shuningdek qor yogʻishi 600 mm (24 dyuym) ga yetishi kuzatialdi.

Alberta shimoliy qismi asosan oʻrmonlar bilan qoplangan hamda subarktik iqlimga ega. Alberta janubida joylashgan qishloq xoʻjaligi hududi yarim qurgʻoqchil choʻl iqlimiga ega, chunki yillik yogʻin miqdori oʻsimliklar uchun ketadigan va bugʻlanib ketadigan suv hajmidan kamroqligida. Albertaning janubi-sharqiy qismi Palliser uchburchagiga toʻgʻri kelgani sababli yoz oylarida boshqa qoʻshni hududlarga qaraganda havo harorati yuqorilaydi hamda yogʻingarchilik miqdori sezilarli darajada kam boʻladi. Albertaning gʻarbiy qizmlari togʻliklardan iborat va shu sababdan ham iliq havo va iliq harorat kuzatiladi.

Manbalar 

Alberta
Kanada provinsiyalari
Alberti Leon Battista

ALBERTI (Alberti) Leon Battista (1404.18.11, Genuya — 1472.25.4, Rim) - italyan olimi, meʼmor, yozuvchi va musiqashunos. Uygʻonish davrida yashab ijod etgan. Paduya va Bolonyada taʼlim olgan. Rim va Florensiyada yashab ijod etgan. Italyan tilida „Haykal haqida“, „Rassomlik haqida“, lotin tilida „Meʼmorlik haqida“ chop etilgan nazariy risolalarida ilgʻor ilm yutuqlarini zamonaviy sanʼat bilan boyitib, umumlash-tirgan, „Oila haqida“gi axloqiy risolasida har tomonlama rivojlangan barkamol shaxsni talqin qilgan. Meʼmorlikda qad. badiiy merosdan foydalanib, bino bosh tarzini yunon meʼmorligiga xos uslubda ravoklari keng, serhasham, yangi shakllarini yaratgan: Florensiyadagi Ruchellai pallatsso saroyi, 1446-1451; Santa Mariya Novella, 1456-1470; Riminidagi San Franchesko, 1447-1468; Man-tuyadagi Sant-Andrea (1472-1494) cherkovlari va boshqalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albertina

Albertina — Vena shahridagi grafika asarlari koʻrgazmasi, dunyoda eng boy toʻplamlardan: 35 mingdan ziyod rasm, miniatyura asarlari, 1 milliondan ortiq gravyura va litografiya, plakatlar mavjud. Rafael, A. Dyurer, P. Rubens, Rembrandt va boshqa yaratgan koʻplab nodir rasmlar yigʻilgan. 1776-yilda gersog Albertining shaxsiy toʻplami sifatida asos solingan. 1920-yilda Vena universiteti gravyura kabineti bilan birlashtirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albinizm

Albinizm (lotincha albus – oq) – odam va hayvonlar terisi va koʻzining rangdor pardasida pigmentning (yuksak oʻsimliklar tanasi yoki organlarining bir qismida yashil rangning) boʻlmasligi. Albinizm – irsiy belgi boʻlib, pigment (melanin, xlorofill) sinteziga toʻsqinlik qiluvchi resessiv genning gomozigot holatga oʻtishi yoki xloroplastlarda sodir boʻladigan irsiy oʻzgarishlar (qarang Sitoplazmatik irsiyat) bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Rangini yoʻqotgan organizmlar albinoslar deyiladi. Albinoslar 20000-40000 odamdan bittasida uchraydi. Laboratoriya hayvonlari – kalamush, sichqon, quyonlarning toza albinos liniyalari tadqiqot ishlarida foydalanish maqsadida boqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albion

Albion — Britaniya orollarining qadimgi nomi. Bu nom yunonlar davridayoq mashhur boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albit

Albit (lotincha albus — oq) — plagi oklazlar guruhiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. Kimyoviy formulasi- Na[AlSi3OJ. Qattiqligi 6-6,5. Albit 2,6. Rangi oq, boʻz-sariq pushtiroq; kristall donalari mayda. Shishaga oʻxshash yaltiroq. Albit asosan ishqorli jinslar (ishqorli granit, ishqorli siyenit va boshqalar) tarkibida boʻladi. Rossiya Federatsiyasi (Kareliya, Kola yarim orol, Ural), Ukraina (Ukraina qalqoni, Azov boʻyi)da keng tarqalgan. Keramika sanoatida xom ashyo sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Minerallar
Javohirlar
Albitssiya

Albitssiya (Albizia) — burchakdoshlar oilasiga mansub daraxt va butalar turkumi. 50 ga yaqin turi bor. Asosan tropik va subtropik hududlar (Eron, Hindiston, Efiopiya, Zakavka-ze)da yovvoyi holda uchraydi. Barglari juft patsimon, murakkab, gullari kallak toʻpgulga yigʻilgan. Oʻzbekistonda Albitssiyaning julibrissin xushmanzara turi oʻsadi. Bu tur yovvoyi holda Ozarbayjondagi Talish togʻi oʻrmonlarida tarqalgan boʻlib, „ipak akatsiya“ nomi bilan Kavkazning boshqa joylarida, Krim va Oʻrta Osiyoda ham ekiladi. Oʻzbekistonda Toshkent, Samarqand, Buxoro, Fargʻona shaharlarida oʻstiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albom

Albom (frans. album) – 1) rasm chizish, dastxatlar yozdirish, markalar toʻplash, fotosuratlar qoʻyish uchun moʻljallab muqovalangan varaqlar majmui; 2) kitob shaklida nashr etilgan (koʻpincha izoh bilan) reproduksiyalar, fotosuratlar, talh (chizgʻi)lar va shu kabilar toʻplami.

Yana qarang: Muraqqa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albukerke

Albukerke () — AQSH janubi-gʻarbidagi shahar. Nyu-Meksiko shtatida, Rio Grande daryosi boʻyida joylashgan. Aholisi 385 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan 449 ming kishi). Xalqaro aeroport bor. Atom energetikasi tadqiqotlarining yirik markazi. Yadro qurollari takomillashtiriladi va ishlab chiqariladi. Konchilik (uran, rangli metallar) rayonining savdo-moliya markazi. Oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari, universitetlar bor. Shaharga 1706-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albuminlar

Albuminlar (lotincha albumen – tuxum oqsili) – hayvon va oʻsimlik toʻqimalari tarkibiga kiradigan oddiy oqsillar; tuxum oqi, qrn zardobi, sut, oʻsimliklar urugʻida boʻladi. Albuminlar past molekulyar ogʻirlikka ega; suvda, kuchsiz tuz eritmalarida eriydi, neytral tuzlarning yuqori konsentratsiyasida choʻkadi. Albuminlar uchraydigan joyiga qarab zardob Albuminlari, tuxum Albuminlari, sut Albuminlari deb ataladi. Zardob Albuminlar qon tarkibidagi oqsillarning yarmidan koʻpini tashkil etadi. Qonda bir qator moddalar: erkin yogʻ kislotalarni, steroid va tireoid gormonlarni tashishda, zaharli moddalar, mas, ogʻir metallarni zaharsizlantirishda ishtirok etadi. Albuminlar toʻqimalarda suv-tuz va azot almashinuvida muhim rol oʻynaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albuminuriya

Albuminuriya – bu patologik holat boʻlib, unda oqsil albumin siydikda anomal ravishda mavjud boʻladi. Bu proteinuriyaning bir turi. Albumin asosiy plazma oqsili boʻlib (qonning meʼyorida aylanib yuradi); sogʻlom odamlarda uning faqat kichik miqdori siydikda mavjud, buyrak kasalligi bilan ogʻrigan bemorlarning siydikda esa koʻproq miqdorda uchraydi. Bir qator sabablarga koʻra, klinik terminologiya proteinuriyadan koʻra koʻproq albuminuriyaga eʼtibor qaratish uchun oʻzgarmoqda.

Manbalar
Albutsid

Albutsid, natriy sulfatsil — sulfanilamid preparatlaridan biri; streptokokk, Gonokokk, Pnevmokokk va boshqa infeksiyalarga samarali taʼsir etadi. Koʻz kasalliklarini davolashda ishlatiladi.

Manbalar
Luis Walter Alvarez

Luis Walter Alvarez () (13-iyun 1911 — 1-sentyabr 1988) — amerikalik fizik. Elektron tutishni ochgan (1938). Pufaksimon kameralar bilan ishlashning zamonaviy usulini yaratgan. Koʻpgina rezonanslarni kashf etgan (1960). Nobel mukofoti laureati (1968).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1911-yilda tugʻilganlar
1988-yilda vafot etganlar
13-iyunda tugʻilganlar
1-sentyabrda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Alginat kislota

Alginat kislota (lot. alga -suvoʻt) – koʻpchilik hujayra poʻstida uchraydigan yuqori molekulali rangsiz, amorf uglevod birikma. Mol. massasi 3500- 1500 000ga teng. Sovuq suvda yomon, issiq suv va ishqoriy eritmalarda yaxshi eriydi. Oʻz hajmidan 200-300-marta ortiq hajmdagi suvni yutish qobiliyatiga ega. Natriy va kaliyli tuzlari suvda yaxshi erib, yopishqoq eritmalar hosil qiladi. Alginat kislota va uning tuzlari emulsiya va suyuqliklarni quyultirishda, muzqaymoq ishlab chiqarishda gel hosil qiluvchi komponent sifatida va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kislotalar
Kimyoviy moddalar