Jozef Rots

Moses Jozef Rot (1894-yil 2-sentyabr – 1939-yil 27-may) avstriyalik-yahudiy jurnalisti va romanchisi hisoblanib, Avstriya-Vengriya imperiyasining qulashi haqidagi "Radetskiy mart " (1932-yil) nomli oilaviy dostoni hamda yahudiylar hayoti haqidagi romani bilan mashhur boʻlgan Job (1930-yil), undan tashqari uning muhim essesi „Juden auf Wanderschaft“ (1927-yilda ingliz tiliga " Adashgan yahudiylar " deb tarjima qilingan) asarlari bilan mashxur. Mazkur asarlar Birinchi Jahon urushi va Rossiya inqilobidan keyin yahudiylarning Sharqdan Gʻarbiy Yevropaga koʻchishi haqida parcha-parcha maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan . 21-asrda Radetskiy martining ingliz tilidagi nashrlari va uning Berlin va Parijdagi jurnalistik toʻplamlari Rotning qiziqishini uygʻotdi.

Jozef Rot yahudiy oilasida dunyoga kelgan va oʻsha davrdagi Avstriya-Vengriya imperiyasining eng sharqiy qismida joylashgan Sharqiy Galisiyadagi Lemberg (hozirgi Lvov, Ukraina) yaqinidagi Brodi shahridagi (hozirgi Ukrainada) kichik shaharchada oʻsgan. Shahar hayotida yahudiy madaniyati muhim rol oʻynagan. Rot onasi va uning qarindoshlari bilan katta boʻlgan, shuningdek u tugʻilganidan oldin gʻoyib boʻlgan otasini hech qachon koʻrmagan.

Oʻrta maktabni bitirganidan keyin Jozef Rots 1913-yilda universitet darslarini boshlash uchun Lemberga koʻchib oʻtdi, keyinchalik 1914-yilda falsafa va nemis adabiyotini oʻrganish uchun Vyana universitetiga oʻtdi. 1916-yilda Rots universitetida oʻqushini tugatdi va Sharqiy fronti Avstriya-Ungariya armiyasi xizmat qilishga koʻmaklashdi. Bu uning hayotiga katta va uzoq vaqt taʼsir koʻrsatgan. Shu kabi, 1918-yilda Habsburg imperiyasi qulab tushdi va bu Rotsning asarida „uysizlik“ kabi tuygʻular paydo boʻla boshladi. U oʻzi ;„Men uchun eng kuchli tajriba urush va vatanimni yoʻq qilish edi, bu mening hayotimdagi eng yagona tajribam edi, Avstriya-Ungariyaning ikki martalik monarxiyasi“ deya yozib o'tgan edi.

Rots 1922-yilda Friederike (Friedl) Rihler bilan turmush qurdi. 1920-yillarning oxirida uning xotini shizofreniya kasalligiga chalingan va bu Rothni moliyaviy jihatdan chuqur inqirozga solgan. U yillar davomida sanatoriada yashaydi va keyinchalik natsistlarning Aktion T4 dasturida oʻldirilgan.

1929-yilda u Gamburg shahrida tugʻilgan va Kamerundagi Duala shahzodasi hisoblangan Aleksandr Duala Manga Bell bilan baxtsiz turmush qurgan Andrea Manga Bell bilan uchrashdi. Uning eri Kamerunga qaytib kelgan, u va ularning bolalari esa Yevropada qolgan edi. Rot u bilan uchrashgan vaqtida, Ullshteyn jurnalining Gebrauchsgraphik muharriri edi. Taniqli liberal yahudiy jurnalisti boʻlgan Rot Germaniyani 1933-yil 30- yanvarda Adolf Gitler Reyx kansleri boʻlganida tark etgan. Andrea Manga Bell unga bolalari bilan hamrohlik qilgan. Keyingi olti yilning koʻp qismini u oʻzi sevgan shahar Parijda oʻtkazdi. Uning Fransiyada yozgan insholari shahar va uning madaniyatidan zavqlanishni namoyish etadi.

Jurnalistika va adabiy faoliyati 
1918-yilda Rot Vyanaga qaytib kelib, Vorwärts tomonidan Der rote Joseph (Qizil Yusuf, uning familiyasidagi oʻyin, bu nemis rot, „qizil“, shuningdek, Evropadagi kommunistik partiyalarning signallash rangidir) deb chop etilgan maqolalarga imzo qoʻyib, sahifa gazetalariga yozishni boshladi. 1920-yilda u Berlinga koʻchib oʻtdi, u yerda u Neue Berliner Zeitung [de] va 1921-yildan boshlab Berliner Börsen-Courier uchun muvaffaqiyatli jurnalist sifatida ishladi. 1923-yilda u liberal Frankfurter Zeitung gazetasi bilan aloqada boʻlib, butun Yevropani sayohat qilib, Janubiy Fransiyadan, Sovet Ittifoqi, Albaniya, Polsha, Italiya va Germaniyaga axborot berishni boshladi. Uning asosiy ingliz tarjimoni Maykl Hofmanning fikriga koʻra, „U oʻsha davrning eng taniqli va eng yaxshi haq toʻlanadigan jurnalistlaridan biri edi, u har bir satr uchun bir deutschmarkning orzudagi stavkasi bilan toʻlanadi“. 1925-yilda u Fransiyada bir muddat ishlagan. Shuningdek u yana Berlinda doimiy yashashga majbur boʻlmagan. Rotni hozirgi kunda Habsburg miflari deb ataladigan narsalarning paydo boʻlishiga yordam bergan romanchilardan biri deb ham atab olishgan.

Nashr etilgan asarlari 
Badiiy asar

 Oʻqning tarmogʻi (Das Spinnennetz [de]) (1923, 1989 yilda oʻsha nomli filmga adaptatsiya qilingan)
 Hotel Savoy (1924)
 The Rebellion (Die Rebellion) (1924-yil; inglizcha tarjimaning baʼzi nashrlarida uni shunchaki Rebellion deb ataladi)
 „Avril: sevgi muomalasi hikoyasi“ (Avril. Die Geschichte einer Liebe) (1925; The Collected Stories)
 „Kork koʻrinish“ (Der blinde Spiegel [de]) (1925 yil; The Collected Stories)
 Oxirsiz uchish (Die Flucht ohne Ende) (1927)
 Zipper va uning otasi (Zipper und sein Vater [de]) (1928)
 Oʻng va chap (Rechts und links [de]) (1929)
 Sohit paygʻambar (Der stumme Prophet [de]) (1929)
 Ayub (1930)
 Radetskiy marshRadetskiy marsh>Radetzkymarsch) (1932; baʼzi ingliz tarjimalarida Radetskiyning marchi deb ataladi)
 „Fallmerayer the Stationmaster“ (Stationschef Fallmerayer [de]) (1933; The Collected Stories)
 Tarabas [de] (1934)
 „Imperatorning boʻgʻi“ (Die Büste des Kaisers [de]) (1934; The Collected Stories)
 Qotilning tanbehlari (1936)
 Yuz kun (Die hundert Tage [de]) (1936)
 Boʻgʻim va oʻlchovlar (Das falsche Gewicht [de]) (1937) tarjimasi Devid Le Vay tomonidan 2024 yil oktyabr oyida Pushkin press tomonidan chop etiladi. 
 Imperator qabri (Die Kapuzinergruft) (1938)
 Muruvvatlar simli (Die Geschichte von der 1002. Nacht [de]) (1939) 
 Muqaddas ichuvchi afsoni (Die Legende vom heiligen Trinker [de]) (1939)
 „Laviatan“ (Der Leviathan [de]) (1940 yil; The Collected Stories)
 J.Rotning toʻplamli hikoyalari, trans. Maykl Xofmann, Nyu-York: W. W. Norton (2003)

Badiiy boʻlmagan asarlar

 Koʻchmanchi yahudiylar (Juden auf Wanderschaft) (1927; reportaj)
 AntikristAntikrist) (assay, 1934)
 Men koʻrgan narsalar: Berlindagi 1920-1933 yillar haqidagi hisobotlar. Maykl Xofmann, Nyu-York: W. W. Norton (2002) va London: Granta Books (2003)
 Oq shaharlar: Fransiyadan olingan hisobotlar, 1925-39, trans. Michael Hofmann tomonidan, London: Granta Books (2004); AQShda Parisian jannatidan hisobot sifatida nashr etilgan: Fransiyadan essays, 1925-1939, Nyu-York: W. W. Norton & Company (2004)
 J.Rot: Oʻz hayotini yozuvlarda oʻqizib, trans. va Michael Hofmann tomonidan tahrirlangan, Nyu-York: W. W. Norton (2012)
 Mehmonxona yillari, trans. va Michael Hofmann tomonidan tahrirlangan, Nyu-York: Yangi yoʻnalishlar (2015)

Filmografiya 

 Insonning gunohlari, rejissyor Otto Brauer (1936, Roman asosida ish), bosh rollarda Jan Xersholt
 Die isyoni, rejissyor Volfgang Staudte (TV film, 1962, Roman asosida isyon), yulduzcha Yozef Meinrad
 Die Legende vom heiligen Trinker, rejissyor  (televizion film, 1963, roman asosida Muqaddas ichuvchining afsonasi), yulduzcha Hannes Messemer
 , rejissyor Maykl Kehlmann (televizion film, 1965, roman asosida Radetskiy mart), yulduzcha Helmut Lohner
 Geschichte der Die 1002. Nacht, rejissyor Piter Bovais (televizion film, 1969, Roman asosida marvaridlar ipi), yulduzcha Yoxanna Matz
 Beichte eines M Rokcrders, rejissyor Vilm ten Haaf (TV miniseries, 1969, Roman asosida qotilning eʼtirofi), yulduzcha Hannelore Elsner
 Trotta, rejissyor Yoxannes Schaaf (1971, Roman asosida imperator qabri), yulduzcha Doris Kunstmann
 , rejissyor Bernxard Viki (1971, Roman asosida ogʻirliklar va oʻlchovlar), yulduzcha Helmut Qualtinger
 Stationschef Fallmerayer, Valter Davy tomonidan yoʻnaltirilgan (TV film, 1976, novella Stationschef Fallmerayer asoslangan), Yulduzcha Odil Versois
 , rejissyor Maykl Kehlmann (TV mini-seriallari, 1978, roman asosida ish), bosh rollarda g.
 , Dagmar Damek tomonidan yoʻnaltirilgan (TV film, 1978, hikoya asosida aprel: Sevgi ishlari hikoya), bosh rollardan Bruno Ganz
 Tarabas, rejissyor Maykl Kehlmann (TV film, 1981, Roman asosida Tarabas), yulduzcha Helmuth Lohner
 Die Flucht ohne Ende, rejissyor Maykl Kehlmann(TV film, 1985, roman asosida tugamasdan parvoz), yulduzcha Helmuth Lohner va Mario Adorf
 Muqaddas ichuvchining afsonasi, rejissyor Ermanno Olmi (1988, Roman asosida Muqaddas ichuvchining afsonasi), yulduzcha Rutger Xauer
 Oʻrgimchak toʻri, rejissyor Bernxard Viki (1989, Roman asosida oʻrgimchak toʻri), yulduzcha Ulrich M Rakkhe, Armin Myuller-Stahl va Klaus Mariya Brandauer
 Die isyoni, rejissyor Maykl Xaneke (TV film, 1993, Roman asosida isyon)
 , rejissyor Aksel korti(TV mini-seriallari, 1994, roman asosida Radetskiy mart), yulduzcha Maks fon Sydov va Sharlotta Rampling

Manbalar 
1939-yilda vafot etganlar
1894-yilda tugʻilganlar