yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Suvga sakrash

Suvga sakrash — sport turi; tramplindgm (1 va 3 m) va minoravishka (5, 7,5, 10 m)dan Suvga sakrash usullari bor. Suvga sakrash turli xil aylanishlarni oʻz ichiga oladi va suvga kalla yoki oyoq tashlab kam suv sachratib tik tushish bilan tugaydi. Suvga sakrashning dastlabki holatda old tomon bilan turib va teskari turib, qoʻllarga tayanib turib, aylanishlar yoʻnalishlari boʻyicha — oldinga, orqaga va buralibburalib; murakkabligi boʻyicha — murakkablik koeffitsiyenti (soni va buralishlarning murakkabligi)ga koʻra sakrash koʻrinishlari bor. Sport turi sifatida Suvga sakrash 19-asr oʻrtalarida Germaniyada paydo boʻlgan. 1890-yil dastlabki xalqaro musobaqalar oʻtkazilgan. 1Yevropa chempionati 1926-yilda, jahon chempionati 1973-yilda oʻtkazilgan. Olimpiada oʻyinlari dasturiga 1904-yil (ayollar uchun 1912-yil) kiritilgan. Olimpiada musobakalari tramplinda turib 5 ta majburiy yarim aylanib sakrash va ayollar uchun 5 ta erkin sakrash hamda erkaklar uchun 6 ta erkin sakrash, minorada turib 4 ta majburiy va ayollar uchun 4 ta, erkaklar uchun 6 ta erkin sakrash mashqlaridan tashkil topadi. Musobaqalar 2 bosqichda — dastlabki va final (8 eng kuchli sportchi ishtirokida) bosqichda oʻtkaziladi. Har 2 holda ham dasturni sportchilar toʻliq bajarishlari kerak.

Manbalar 

Sport turlari
Suzish (sport)

Suvda suzish, sportcha suzish — sport turi, rasmiy belgilangan masofaga muayyan usulda sportcha suzish (erkin tarzda, brass, batterflay usulida, orqa bilan), shuningdek, suv ostida, amaliy, sinxron (badiiy) suzishni oʻz ichiga oladi. Xalqaro olimpiada qoʻmitasi tasnifiga kura, Suvda suzishga suvga sakrash va suv polosoʻ ham kiradi, Suvda suzish zamonaviy 5 kurashning tarkibiy qismi hisoblanadi.

Suvda suzish tarixi 15—16-asrlarga toʻgʻri keladi. Suzuvchilarning dastlabki sport musobaqalari 1515-yil Venetsiyada oʻtkazilgan. Ilk suzish maktablari 18-asrning 2-yarmi — 19-asrning boshlarida Germaniya, Avstriya, Fransiyada ochilgan. 19-asr oxirida sunʼiy suv havzalari kurila boshlagach, sportcha suzish ommalashib ketdi. 1890-yil Suvda suzish boʻyicha 1Yevropa chempiona™ oʻtkazildi. Suvda suzish 1896-yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi (ayollar 1912-yildan qatnashadi). Xalqaro havaskorlar suzish federatsiyasi (FINA, 1908-yil asos solingan)ga 130 dan ortiq mamlakat milliy federatsiyalari aʼzo.

Oʻzbekistonda qadimdan suvda turli oʻyin va musobaqalar oʻtkazilgan. Suvda suzish sporti respublikada 1924—1925-yillardan rivojlana boshladi. Ana shu davrda ilk gidrostansiyalar qurilgan. Chunonchi, Toshkentda Boʻzsuv toʻgʻon bilan toʻsilib, sunʼiy suv ombori hosil qilindi. Bu yerda 2 ta suv stansiyasi qurilib, suzish havzasi va balandlikdan suvga sakrash minoralari bunyod etildi. 1927-yil 1marta shu yerda Toshkent va Samara (Rossiya) sh.lari jamoalari oʻrtasida suzish musobaqasi boʻlib oʻtdi. 1930-yil Toshkent toʻqimachilik kombinati qoshida stadion va uz. 50 m li suvi isitiladigan ochiq havza qurilib ishga tushirildi. 1935-yil Andijonning sunʼiy suv havzasida 1 marta respublika suv sporti bayrami, Suvda suzish boʻyicha Oʻzbekiston birinchiligi oʻtkaziddi, 1937-yil Toshkentdagi temiryoʻlchilar istirohat bogʻida ochiq suv havzasi qurilib, suzish boʻyicha 1-bolalar-oʻsmirlar sport maktabi tashkil etildi. 1939-yil Oʻzbekistonda Suvda suzish boʻyicha respublika federatsiyasi tuzildi. Oʻtgan asrning 60y.larida Toshkentda (jismoniy tarbiya instituti qoshida, „Mehnat rezervlari“ sport jamiyati huzurida, Armiya sport klubiga qarashli), Navoiy shahrida, boshqa viloyatlarda suvi istiladigan yopiq va ochiq suv havzalari qurilib foydalanishga topshirildi. Respublikada qobiliyatli yosh sportchisuzuvchilar yetishib chiqa boshladi. Olimpiada oʻyinlari, xalqaro musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etgan S.Babanina, N.Ustinova, S.Iskandarova, S.Konov, SZabolotnovlar sportning ana shu turida shuhrat qozondilar. Hozir respublikamizning viloyat va tuman markazlarida 200 dan ortiq suv havzalari mavjud.

 

Sport turlari
Suverenitet

Suverenitet ( — oliy hokimiyat) — hokimiyatning ustunligi va mustaqilligi. Suverenitetni hurmatlash — xalqaro huquq va xalqaro munosabatlarning asosiy prinsipi. U BMT Ustavi va boshqa xalqaro hujjatlarda mustahkamlab qoʻyilgan. Konstitutsiyaviy huquq fanida davlat suvereniteti, millat suvereniteti, xalq suvereniteti tushunchalari ishlatiladi. Davlat suvereniteti — hokimiyatning mamlakat ichida oliyligi va tashqi munosabatlarda toʻla mustakilligi. Davlat suvereniteti haqidagi goya Jan Boden (16-asr, Fransiya) ga tegishlidir. Uning fikricha, Suverenitet davlatning eng muxim belgisi hisoblanadi, bunda abadiy, mutlaq, boʻlinmas oliy hokimiyat nazarda tutiladi. Davlat suvereniteti tushunchasi keyingi davrlarda yanada rivojlantirildi va boyitiddi. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida davlat suvereniteti alohida bobda oʻz ifodasini topgan, Konstitutsiyaning 1-moddasida „Oʻzbekiston suveren demokratik respublika“ ekanligi qayd qilingan. Millat suvereniteti — millatning toʻla hokimiyatini, uning toʻla siyosiy erkinligini, oʻz milliy hayotini belgilash real imkoniyatiga egaligini, mustaqil davlatni tashkil qila olishgacha boʻlgan huquqqa egaligini bildiradi. Xalq suvereniteti — xalqning toʻla hokimiyatini anglatadi, yaʼni xalq jamiyat va davlatni boshqarishda real ishtirok etish uchun ijtimoiyiqtisodiy va siyosiy vositalarga ega boʻladi. Xalq suvereniteti — barcha demokratik davlatlarda konstitutsiyaviy tuzum prinsiplaridan biri hisoblanadi. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida kursatilishicha, „Xalq davlat hokimiyatining birdanbir manbaidir. Oʻzbekiston Respublikasida davlat hokimiyati xalq manfaatlarini koʻzlab va Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi hamda uning asosida qabul qilingan qonunlar vakolat bergan idoralar tomonidangina amalga oshiriladi“ (7-modda).

Manbalar 

Siyosat
Siyosatshunoslik
Siyosiy atamalar
Davlat
Respublikalar
Davlat apparati
Huquq
Huquqshunoslik
Huquqiy atamalar
Huquqiy adabiyotlar
Suvyorgan koʻli

Suvyorgan koʻli - Qoraqalpogʻiston Respublikasi Toʻrtkoʻl tumanidagi koʻl. Qum massivlari orasida joylashgan. Uz. 6–7 km, eni 200–700 m. Birbiri bilan tutash bir necha kuldan iborat. Suvyorgan koʻliga Paxtaarna kanalining ung tarmogʻi — Suvyorgan kanalining suvi quyiladi. Vegetatsiya davrida maydoni (ayniqsa, suv kamchil bulgan yillarda) juda ham kichrayib qoladi. Koʻlning Urtacha chuq. 1,5 m, baʼzi joylarda 5–6 m. Suvi tiniq, bir qismida ichishga yarokli boʻlsa, baʼzi qismlarida shoʻr. Kish oylarida koʻp qismi quruklikka aylanib qoladi. Kulning tubi, asosan, qumli, baʼzi yerlarida sariq, koʻkimtir, qora loyqalardan iborat. Suvyorgan koʻlida qamish va qoʻgʻa, atrofidagi qumliklarda yulgʻun, yantoq, cherkez va efemerlar usadi. Suvyorgan koʻlida turli baliklar yashaydi.

    

Koʻllar
Toʻrtkoʻl tumani
Qoraqalpogʻiston koʻllari
Suvilonlar

Suvilonlar () — ilonlar oilasi. Uzunligi 10 sm dan 3,5 m gacha. Tashqi koʻrinishi va rangi har xil. Tishi koʻp, jagʻ tishi qanotsimon va tanglay suyaklarida oʻrnashgan. Ayrim turlarida yuqori jagʻdagi orqa tishlar zahar bezlari bilan bogʻlangan. 1600 ga yaqin turi maʼlum. Antarktidadan boshqa barcha qitʼalarda uchraydi. Oʻzbekistonda 6 uru'ga mansub 10 turi tarqalgan. Yerda, daraxtda, suvda, suv boʻyida, alohida inda yashaydi. Umurtqasizlar va mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi tuxum qoʻyadi; ayrim turlari tirik tugʻadi. Oʻq ilon va boyga zaharli. Oʻzbekistonda suvilon, rangdor chiporilon va guldor chiporilon keng tarqalgan. Suvilon baliqchilik xoʻjaliklariga qisman ziyon keltiradi. Suvilonlarning 10 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 

Hayvonlar
Suvning qattiqligi

Suvning qattiqligi - tarkibida Kalsiy (Ca)+ va Magniy (Mg)+ ionlari boʻlgan suvning xossasi. Suvning qattiqligi 2 xil: nokarbonat qattiqlik(doimiy qattiqlik) — suvda kalsiy va magniy sulfatlar erishidan kelib chiqadi; karbonat qattiqlik(vaqtinchalik qattiqlik) — suvda kalsiy va magniy bikarbonatlar erishidan hosil boʻladi.

Suvning umumiy qattiqligi shu qattikliklar yigʻindisiga teng. Umumiy qagtiklik 1 l suvdagi kalsiy va magniy ionlarining milligrammekvivalentlari yigindisi (mgekvGʻl) bilan oʻlchanadi. Qattiqligi 1-1.5 mgekv/ litr boʻlgan suv o'ta yumshoq, 1.5-3 mgekv/l dan kam boʻlgan suv yumshoq, 3—6 mgekv/l boʻlgan suv oʻrtacha, 6-10 mgekv/l o'rtacha qattiq, 10 mgekv/l dan ortiq boʻlgan suv esa juda qattiq suv hisoblanadi. Tabiiy Suvning qattiqligi turlicha. Daryo va koʻl suvining qattiqligi 0,1—0,2 mgekv/l (tayga va tundra), yer osti suvi, dengiz va okean suvining qattiqligi 80— 100 mgekv/l Suvning qattiqligi tufayli bugʻ qozonlari devorlariga choʻkmalar choʻkadi, kir yuvganda sovun koʻp sarflanadi. Qattiq suvda sabzavot, goʻsht yaxshi pishmaydi va hokazo. Suvning qattiqligi katta boʻlsa, siydikda tosh paydo boʻladi. Markaziy suv taʼminotida, asosan, isteʼmol qilinadigan Suvning qattiqligi 7 mgekv/l gacha boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi. Suvning qattiqligi katta boʻlganda suvni yumshatish usullari qoʻllanadi.

    
	Обновить базу данных сигнатур вирусов   
	Установка обновления не требуется — база данных уже обновлена.
Suvor

Suvor, Suvar - Volga-Kama Bulgʻoriyasidagi shahar. 9-asrda barpo etilgan; yozma manbalarda 10-asrdan qayd qilingan. Istaxriy va Muqaddasiylar suvor elati haqida xabar berganlar. S. shahar harobasi Tatariston Respublikasidagi Kuznechixa qishlogʻi yaqinida (Volganing chap irmogʻi Utka daryosining yuqori oqimi boʻyida) joylashgan. S.ning katta rabodi boʻlib, shahar atrofi mudofaa xandaklari va toʻsinxodalar bilan oʻralgan edi. 1933—37 yillarda A. P. Smirnov rahbarligida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Sdan turar joy (paxsa va toʻsinlardan ishlangan) qoddiqlari, gʻishtin saroy (yashil va koʻk koshin parchalari bilan qoplangan), don ombori, sopol buyumlar, qurolaslaha, bezak buyumlari topilgan. S.da xunarmandchilik va savdo (Eron, Xorazm, Vizantiya, Rus, Gruziya bilan) taraqqiy etgan. Tanga zarb qilingan (10-asr). Aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan ham shugʻullangan. S. 10—12-asrlarda ravnaq topgan. 14-asr oxirida tanazzulga uchrab, tashlandiq holga kelgan. Ayrim olimlar (A.P.Kovalevskiy, V. F. Kaxovskiy) "chuvash" etnonimi "suvar"ning oʻzgargan shakli deb hisoblaydilar.

    

Oltin Oʻrda shaharlari
Suvora

Suvora (fors. — otliq) — 1) Shashmaqomning Buzruk maqomi asosida yaratilgan kuy va ashulalar. S.ning ashula yoʻli oddiy 2/4 takt oʻlchovidagi doira usulida ijro etiladi. S.ning yana 3 xili (S.1, 2, 3) mashhur cholgʻu kuylaridir. S.1 Buxoro Irogʻidagi soqiynomanutt varianti boʻlib, unda "Zebo pari" avji tushirib qoldirilgan. Uning 2 va 3kismlari 6/8 va 3/4 oʻlchovlaridagi usullar joʻrligida ijro etiladi. 2 va 3 S.lar surnay yoʻllaridandir; 2) Xorazmda mashhur boʻlgan maqom ashula yoʻllari va mumtoz ashulalar turkumi. Maqomlarda asosiy shoʻʼbalardan keyin oʻrin olgan S.lar 13/4 oʻlchovidagi murakkab usullarga asoslangan. Shuningdek, oddiyroq (6/8, 3/4, 3/8) takt oʻlchovidagi (keksa ustozlar aytishicha — otning yoʻrgʻa yurishidan hosil boʻlgan ritmik tuzilmaga asoslangan) murakkab shaklli S. ashula yoʻllari ham xalq orasida keng tarqalgan. Ular 7 ta yirik ashula turkumlariga birlashgan boʻlib, har bittasida 2 tadan Savt va Ufarlar mavjud: "S." ("Tani" yoki "Ona S"), "Chapandozi S." ("Tojik S"), "Yakparda S", "Xushparda S", "Qajhang S", K. Otaniyozov yaratgan "VI—S." va H. Boltayev ijodiga mansub "Qorchmoniy S."lar. S.lar sheʼriy matnida koʻproq tasavvuf mavzuidagi muhammaslar qoʻllangan. Xorazmda xonandalarning ijodiy musobaqa (diyralishma)lari S. ijrosiga asoslangan. Polvon Duzchi, Sheroziy, H. Boltayev, K. Otaniyozov, J.Sultanov, R. Jumaniyozov, F. Davletov va boshqa Slarning moxir ijrochilaridir. S. yoʻllaridan M. Yusupov, A. Otajonov, S. Hayitboyev kabi kompozitorlar foydalanishgan.

Adabiyot 
 Harratov M., Xorazm musiqiy tarixchasi (2 nashri), T., 1998; Matyoqub o v O., Maqomot, T., 2004.

Bopgir Mashyoqubov.
Suvsarlar

Suvsarlar () – yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Gavdasi choʻziq, egiluvchan, oyoqlari kalta va 5 barmoqli, tirnoqlari ichiga tortilmaydi. Ayrim turlarida barmoqlari orasiga parda tortilgan; dengiz qunduzi (kalan)ning orqa oyoqlari eshkakka aylangan. Suvsarlar – tovonda va yarim tovonda harakatlanuvchi hayvonlar. Yungi qalin va yumshoq. Koʻpchilik suvsarlar yilda 2 marta tullaydi. Anal bezlari oʻtkir hidli suyuqlik ishlab chiqaradi. Suvsarlar sistematikasi aniq ishlab chiqilmagan. Odatda, 64 tur, 24 uru/ga ajratiladi. Oʻzbekistonda 9 turi (qunduz, asalxoʻr, boʻrsiq, togʻ suvsari, olakoʻzan, qora latcha, oq latcha, sassiqkoʻzan, amerika norkasi) uchraydi. Har xil biotoplar (suv, quruqlik)da yashaydi; in kovlaydi yoki boshqa hayvonlar qazigan inlardan foydalanadi. Amerika norkasi iqlimlashtirilgan, asosan, maxsus moʻynachilik fermalarida boqiladi. Koʻpchilik suvsarlar etxoʻr hayvonlar; zararkunanda kemiruvchilarni qirib foyda keltiradi. Suvsarlar qimmatli moʻynasi uchun ovlanadi, bir qancha turlari moʻynachilik fermalarida boqiladi. Koʻpchilik turlari soni keskin kamayib ketganligi sababli Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Hayvonlar
Suvoʻtlar

' (Algae)dunyochasi; sodda tuzilgan, asosan, suvli muhitda oʻsadi. Suvoʻtlar bir hujayrali mikroskopik kattalikda koloniya boʻlib yashaydigan, koʻp hujayrali va uz. 60 m gacha boʻlgan turlarni oʻz ichiga oladi. Ayrim turlarida toʻqimalar rivojlangan. Tanasining hujayralari ixtisoslashmagan, oʻtkazuvchi toʻqimalari rivojlanmagan. Rizoidlari substratga yopishish uchun xizmat qiladi. Koʻkyashil va proxlorofit Suvoʻtlar — prokariotlar; ularni, odatda, mustaqil guruh sifatida sianobakteriyalarga, evglenasimon Suvoʻtlarni koʻpincha bir hujayrali hayvonlarga (xivchini boʻlishi, ayrim turlarining golozoy oziqlanishi tufayli) kiritiladi. Eukariot S hujayrasi xloroplastlari (xromatoforlari)da pirenoid, harakatchan Suvoʻtlarda xivchin, baʼzan koʻzcha, qisqaruvchi vakuola boʻladi. Koʻpchiligi avtotrof, bir qancha turlari geterotrof va golozoy oziqlanadi. Suvoʻtlarning bir qismi geterotrof, jumladan, parazit oziqlanishga oʻtgan. Vegetativ, jinssiz va jinsiy (gologamiya, izogamiya, anizogamiya, oogamiya) koʻpayadi. Suvoʻtlar zoosporalar hosil qilib koʻpayishi bilan yuksak oʻsimliklardan farq qiladi.

Biokimyoviy xususiyati (pigmenti, hujayra qobigʻi tarkibi, zaxira oziq moddalar xili)ga va gʻujayrasining submikroskopik tuzilishiga binoan, Suvoʻtlar 10 boʻlim; koʻkyashil, qizil, tillarang, diatom, dinofit, qoʻngʻir, sariqyashil, evglenasimon, yashil, harasimonlarga ajratiladi. 41000 dan ortiq turi maʼlum. Dengizlarda qirgʻoqdan boshlab 200 m gacha va undan ham chuqurroqda, chuchuk va oʻta shoʻrlangan suv havzalari, qaynoq buloqlar, tuproqda, jumladan, togʻ va dashtlarda uchraydi. Xivchinli davrga ega boʻlgan Suvoʻtlar 2 guruhga boʻlinadi: a va v xlorofillga ega boʻlgan yashil Suvoʻtlar (evglenasimonlar, yashil S, harasimonlar) hamda v xlorofillsiz, lekin koʻpincha s xlorofillga ega boʻlgan sariqqoʻngʻir Suvoʻtlar (tillarang, diatom, sariqyashil S). Suvoʻtlarning har xil boʻlimlari turli xil bir xujayrali organizmlardan mustaqil holda kelib chiqqanligi taxmin qilinadi.

Suvoʻtlar biosferada organik moddalarni ilk bor hosil qiluvchi organizmlar sifatida juda katta ahamiyatga ega; okeanlarda Si biomassasi 1,7 mlrd. t ga yaqin (1 yilda 550,2 mlrd. t). Suvoʻtlar 1 ga suv yuzasiga nisbatan 1,3—2,0 t quruq biomassa hosil qiladi.

Yer atmosferasida erkin kislorodning paydo boʻlishi ham Suvoʻtlar bilan bogʻliq. Suvoʻtlar eng qad. organizmlar boʻlib, ulardan boshqa oʻsimliklar kelib chiqqan. Koʻpchilik bir xujayrali Suvoʻtlar zamburugʻlar bilan simbioz yashashi tufayli lishayniklar xrsil boʻlgan (qarang Lishayniklar). Suvoʻtlarning Yer yuzidagi geokimyoviy ahamiyati kalsiy va kremniyning tabiatda aylanishi (diatom Suvoʻtlar qoldiqlari) bilan bogʻliq. Yirik Suvoʻtlar ovqat uchun ishlatiladi, chorva ozigʻi sifatida qoʻllanadi va tibbiyotda alginatlar, yod va mikrobiologiya sanoati uchun zarur boʻlgan agaragar olinadi. Laminariya, makrotsista, porfira va boshqa Suvoʻtlar dengizlarda maxsus koʻpaytiriladi (qarang Akvakuloʻpura), Koʻpchilik Suvoʻtlardan oqova suvlarni biologik tozalash va suv havzalarining ifloslanishini aniqlashda bioindikator sifatida foydalaniladi. Sni oʻrganuvchi fan — algologiya deyiladi.

Oʻktam Pratov.

 

Organizmlar
Sud ijrochisi

Sud ijrochisi (OʻzRda) - fukarolik va xoʻjalik ishlari boʻyicha sudlarning hal qiluv qarorlari, ajrim va boshqa qarorlarini, jinoyat ishlari boʻyicha hukm, qaror va ajrimlarining mulkiy jazoni ijro etish, moddiy qiymatliklarni undirishga oid qismlarini, shuningdek, qonunda koʻzda tutilgan boshqa hollarda maʼmuriy idoralarning qaror va farmoyishlarini majburiy ravishda amalga oshiruvchi mansabdor shaxs. Si., odatda, oliy yuridik yoki oʻrta maxsus yuridik maʼlumotga ega boʻlishi talab qilinadi. Sud ijrochisini Adliya vazirligi huzuridagi Departamentning hududiy boʻlimlari lavozimiga tayinlaydi va lavozimidan ozod qiladi. Si. tomonidan qoʻyiladigan talablar respublika hududidagi barcha korxonalar, muassasa, tashkilot, jamoat birlashmalari, mansabdor shaxs va fuqarolar uchun majburiydir. Si. ijroni qarzdorning turar joyida yoki uning mulki turgan joyda bajaradi. Si. tomonidan qarorlarni majburiy ijro ettirish uchun qoʻllaniladigan choralar jumlasiga quyidagilar kiradi: qarzdorning mulkini xatga olish va sotish orqali undirishni taʼminlash; qarzdorning ish haqi, pensiya va boshqa daromadlaridan, boshqa shaxslarda saqlanayotgan pul summasi yoki mulkidan undirish orqali ijro etish; sud hal qiluv qarorlarida koʻrsatilgan predmetlarni qarzdordan undiruvchiga olib berish va shu kabi Si oʻz vazifalarini bajarayotganida "Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni (2001-yil 29 avgust) ga amal qiladi.

Huquqshunoslik
Sud tibbiyoti

Sud tibbiyoti - tibbiyotning bir boʻlimi; dastlabki tergov va sud amaliyotida yuzaga keladigan tibbiy va biologik muammolarni oʻrganadi.

"Sud tibbiyoti" atamasini ilk bor 1690-yil nemis olimi Iogan Bonn tavsiya etgan. Sud tibbiyoti birbiridan uzoqroq sohalar — tibbiyot va huquq fanlarini oʻzaro bogʻlaydi. Qadim zamonlardayoq sogʻliqqa putur yetganda yoki oʻlim roʻy berganda huquqiy masalalarni hal etishga vrachlar jalb qilingan. Xitoyda 13-asrda SunSi tahriri ostida "SiYuanLu" kitobi chop etilgan boʻlib, unda murdani koʻzdan kechirish, undagi oʻzgarishlar, jaroxatlar, zaharlanishlar va hokazo haqida maʼlumotlar keltirilgan. Abu Ali ibn Sino oʻzining "Tib qonunlari" kitobida murdadagi oʻzgarishlarning kelib chiqish sabablarini tushuntirib berishga harakat qilgan. Kitobilaning IV—V jildlarida zahar va zaharlanishlar, mexanik jarohatlar haqida maʼlumotlar berilgan. Ibn Sino jarohatlarni farqlab tasvirlash haqida fikr yuritgan.

Oʻzbekistonda Sud tibbiyoti fanining rivojlanishi 20-asrning boshlariga borib taqaladi. 1922-yil Toshkentda Turkiston universitetining tibbiyot fti qoshida Sud tibbiyoti kafedrasi tashkil etilib, Sud tibbiyoti ekspertizalarini rasman oʻtkazish va kadrlarni tayyorlash ishlari boshlandi.

OʻzR da Sud tibbiyoti fanining quyidagi tizimlari mavjud: Sud tibbiyoti fani va uning kelib chiqish tarixi; Sud tibbiyoti ekspertizasining protsessual va tashkiliy asoslari; tashqi taʼsirotlar natijasida jarohatlanish va oʻlimning kelib chiqishi; tirik shaxslar sud tibbiy ekspertizasi; murdalar sud tibbiy ekspertizasi; ashyoviy dalillar sud tibbiy ekspertizasi; jinoiy va fuqarolik ishlari materiallari boʻyicha sud tibbiy ekspertizasi; tibbiyot va farmatsevtika xodimlarining kasbiy huquqbuzarliklari boʻyicha sud tibbiy ekspertizasi. Shuningdek, Sud tibbiyoti qonunlar asosida tibbiy maʼlumotlarni tahlil qiladi.

Sud tibbiyoti tibbiyotning boshqa sohalari, xususan patologik anatomiya (murdalarni tekshirishda), farmakologiya va toksikologiya (zaharlanishlarni oʻrganishda), klinik fanlar (tirik shaxslarni koʻrikdan oʻtkazish), gematologiya va immunologiya fanlari bilan (ashyoviy dalillarni tekshirishda) uzviy bogʻliq.

Oʻzbekistonda Sud tibbiyoti fanining rivojlanishida I.V. Markovich, M.I. Rayskiy, N.F. Kolosova, SSH.Shaxabutdinov, F.J. Toʻlaganov, J.J.Jalolov va boshqalarning xizmatlari katta. Mamlakatdagi mavjud tibbiyot intlarida Sud tibbiyoti kafedralari mavjud, u yerda va huquqshunoslik yoʻnalishidagi oʻquv muassasalarida Sud tibbiyoti fani oʻqitiladi. Sud tibbiyoti ekspertlari vrachlar malakasini oshirish intlarida oʻz malakalarini oshiradilar. Hozirgi Sud tibbiyoti kafedralarida magistrlar tayyorlanmoqda. Oʻzbekistonda sud tibbiyotchilarining ilmiy jamiyati tashkil etilgan (1954). "Oʻzbekiston sud tibbiyoti ekspertlarining ilmiy maqolalar toʻplami" chop etilmoqda (1975-yildan). 1990-yildan boshlab "Sudtibekspertiza" ilmiyoʻquvamaliy birlashmasi faoliyat koʻrsata boshladi.

Adabiyot 
 Jalolov J.J., Sud tibbiyoti, T., 1996.

Ibrohim Bahriyev.
Sud tizimi

Sud tizimi — muayyan davlatdagi barcha sudlarning yigʻindisi; ular umumiy vazifani bajaradi, odil sudlovni amalga oshirishga doir munosabatlar bilan oʻzaro bogʻlangan boʻladi. St. boʻgʻinlarining har qaysisi vakolatlari bir xilda boʻlgan sudlardan tashkil topadi. Oʻzbekiston Respublikasida sud tizimi quyidagi sudlardan tashkil topgan: Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi; Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik va jinoyat ishlari boʻyicha oliy sudlari; fuqarolik va jinoyat ishlari boʻyicha viloyat va Toshkent sh. sudlari; fuqarolik ishlari boʻyicha tuman (shahar) sudlari; jinoyat ishlari boʻyicha tuman (shahar) sudlari; harbiy sudlar; Qoraqalpogʻiston Respublikasi xoʻjalik sudi; viloyat va Toshkent sh. xoʻjalik sudlari (Oʻzbekiston Respublikasining "Sudlar toʻgʻrisida"gi qonunining 1moddasi). Oʻzbekiston Respublikasida ishlarning toifalariga qarab sudlarning ixtisoslashuvi amalga oshirilishi mumkin.
Sud — odil sudlovni amalga oshrishga haqli boʻlgan birdan – bir davlat hokimiyati organi.
Sud ekspertiza markazi

Sud ekspertiza markazi, Xadicha Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertiza markazi — Oʻzbekistonda sud ekspertizamGʻ masalalari boʻyicha ilmiymetodik va muvofiqlashtiruvchi markaz. Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzurida dastlab Toshkent ilmiy tadqiqot kriminalistika lab. tashkil topgan (1951). Uning negizida Xadicha Sulaymonova nomidagi Toshkent sud ekspertizasi ilmiy tadqiqot instituti tashkil qilingan (1958). Soʻng Respublika ilmiy tadqiqot kriminalistika markaziga (1995), keyin esa Sud ekspertiza markazim.ga aylantirilgan (2003). Uning faoliyati surishtiruv, dastlabki tergov va sudlar topshiriqlariga asosan sud ekspertizalarini oʻtkazish, kriminalistika va sud ekspertizasi sohasida ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirish, huquqni muhofaza qilish idoralari xodimlariga metodik yordam koʻrsatish va huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan yoʻnalishlar boʻyicha olib boriladi. Bu yerda 34 turdagi sud ekspertizasi bajariladi. Markazning Toshkent shahrida hujjatlarning kriminalistika ekspertizasi, sud ballistika va izshunoslik, sudavtotexnika, materiallar, ashyolar va buyumlar kriminalistika ekspertizasi, odam DNK sining sud biologik ekspertizasi, sudiqtisodiy ekspertizasi, sud qurilishtexnikaviy va sud fonoskopiya ekspertizasi lab. va boʻlimlari, Andijon, Guliston, Buxoro, Nukus, Samarqand, Termiz, Fargʻona, Urganch, Qarshi shaharlarida boʻlinmalari bor. Markaz xodimlarining sud ekspertizasining nazariyasi, oʻzbek tilidagi dastxatlarni, imzolarni, oʻq otar k,urollar bilan yetkazilgan jarohatlarni, narkotik moddalar va doridarmonlarni, neft mahsulotlarini, odam DNK sini ekspertiza qilish boʻyicha va shu kabi ilmiy ishlari ekspertiza amaliyotida keng qoʻllanadi. Markaz oliy yuridik oʻquv yurtlari talabalarini oʻqitish va huquq sohasidagi mutaxassislarning malakasini oshirishda faol ishtirok etadi. Markazning ilmiy kutubxonasida sud ekspertizasining barcha yoʻnalishlari boʻyicha 15 mingdan ortiq maxsus adabiyotlar bor. Ilmiy ishlar, qoʻllanmalar, ekspert tadqiqoti metodlariga oid kitoblarni nashr etadi.

Sud ekspertizasi
Sudochye davlat ornitologiya buyurtma qoʻriqxonasi

Sudochye davlat ornitologiya buyurtma qoʻriqxonasi - Amudare deltasi biologik majmuini, koʻchmanchi qushlar qoʻnib oʻtadigan, ular bola ochadigan joylarni koʻriklash maqsadida 1991-yilda tashkil etilgan. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanida, Sudochye koʻli va uning sorili atroflarida joylashgan. Maydoni 50 ming ga. Uning gʻarbiy chegarasi Ustyurt chinki buylab, sharqiy, jan. chegaralari koʻlning qirgʻoq chetlari boʻylab oʻtgan. Koʻlda koʻplab suzadigan va suv boʻyi qushlari dam oladi, koʻpayadi. Bu yerda oqqushlar, kolpitsalar, qoravoylar (Qizil kitobga kiritilgan) va boshqa turdagi qushlar, shuningdek, ovlanadigan ondatralar yashaydi. Qoʻriqxona xalqaro ahamiyatga ega, koʻl suvbotqoq havzalarini muhofaza qilish boʻyicha Ramsar konvensiyey roʻyxatiga kiritilgan. Koʻlning oʻrtacha chuq. 1,5 m, qalin oʻsgan suv oʻsimliklari yovvoyi hayvonlar uchun ozuqa bazasi hisoblanadi.

Buyurtma hududda qushlarni oʻrganish boʻyicha ilmiy ishlar olib boriladi, har yili qushlar sonini hisobga olish ishlari bajariladi, ondatra ovlanadi.

Moʻynoq tumani
Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Sudochye koʻli

Sudochye koʻli – Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanidagi koʻl. Orol dengizining janubi-gʻarbida. Gʻarbiy qirgʻogʻi Ustyurtning Sharqiy chinkiga tutash, qolgan tomonlari Amudaryo deltasi bilan chegaradosh. Koʻlning maydoni va tarkibidagi tuz miqdori teztez oʻzgarib turadi. Chunki, Amudaryo va kanallardan ortgan suvlar koʻlga kelib quyiladi. 1972-yil koʻlning maydoni 96 km²boʻlgan. Koʻlning oʻrtacha chuq. 11,5 m.
Koʻlning nomlanishi mahalliy qoraqalpoq xalqining „suw dushshi“ nomidan kelib chiqan degan maʼlumotlar bor.

Geografik tavsif 
Oʻtmishda Sudochye koʻli deltadagi eng katta koʻl boʻlgan. Koʻl Aybugir pasttekisligini egallagan. Sudochye A. I. Butakov (1848 – 1849) dengiz xaritasida belgilangan. Xaritada u botqoqli Aibugir yoki Laudan koʻli belgilangan. Koʻl Orol dengizi qirgʻogʻidan 24 km janubi-sharqda (Urgʻa burnidan janubi-gʻarbdagi hudud) choʻzilgan. Ustyurt platosining sharqiy qoyasi koʻlning gʻarbiy qirgʻogʻi boʻylab oʻtadi.

Ilgari Sudochye Amudaryoning Raushan va Priemuzyak kanallari orqali toʻldirilgan va kanal orqali Orol dengiziga ulangan. Koʻlning suv yuzasi maydoni 350 km² ga, uzunligi 250 km ga, oʻrtacha kengligi 15 km va oʻrtacha chuqurligi 2 m ga yetdi. Suvning minerallashuvi 0,6-1,7‰ oraligʻida oʻzgarib turadi. Sudochye yarim anadrom baliq turlari uchun urugʻlanish joyi boʻlib xizmat qilgan. Koʻlda 2000 tonnagacha baliq ovlangan.

1950–1970-yillarda yerni sugʻorish hisobiga koʻlga suv oqimi sezilarli darajada kamaygan va u oʻz ahamiyatini butunlay yoʻqotgan. 1960-yillarda Orol dengizi sathining pasayishi va Raushan kanalining yopilishi tufayli deyarli barcha daryo suvlari oqimini toʻxtatib, Sudochye quriy boshlagan. 1968-yilda sayoz koʻl alohida suv omborlariga boʻlingan. 1972-yilda uning maydoni 96 km² edi.

Biroq, ayni paytda, asosan, kollektor va drenaj suvlari hisobiga koʻl qisman tiklangan. Amudaryo suvi Qoʻngʻirot kollektori va Bosh kollektor orqali Sudochyega quyila boshlandi. Koʻlning holati ushbu kanallarning suv rejimiga toʻliq bogʻliqligi isbotlandi. „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasida“ koʻlning kattaligi va minerallashuvi tez oʻzgarib turishi qayd etilgan.

„Geografik entsiklopediya“ (2006) maʼlumotlariga koʻra, koʻlning maydoni 333 km², suvning qirgʻogʻi dengiz sathidan 53 m balandlikda, suvning minerallashuvi 3-4 g/l ni tashkil qilgan. „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ (2000–2005) maʼlumotlariga koʻra, oʻrtacha chuqurligi 1,5 m boʻlgan.

Orol ensiklopediyasiga (2008) koʻra, sobiq yirik koʻl oʻrnida hozirda 4 ta suv ombori mavjud: Akushpa, Bolshoye Sudochye, Qorateren va Begdulla-Aydin. 2000–2001-yillar Bolshoye Sudochye qurib qolgan halokatli kam suv davri boʻldi.

Manbalar 
 

Oʻzbekiston koʻllar
Qoraqalpogʻiston
Moʻynoq tumani
Sudyalarning mustaqilligi

Sudyalarning mustaqilligi (OʻzRda) — odil sudlovns faqat qonunga boʻysunib amalga oshirishni taʼminlashga qaratilgan demokratik huquqiy davlatga xos prinsip. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 112moddasida Sm. alohida taʼkidlangan. Sud faoliyatiga biror tarzda aralashishga yoʻl qoʻyilmaydi. Sm. sudyaning daxleizligini ham taqozo qiladi. Daxlsizligi uning turar joyiga, xizmat xonasiga, foydalanadigan transport va aloqa vositalariga, xat yozishlariga, unga tegishli ashyolar va hujjatlarga ham tegishlidir. Sudya va uning oilasining xavfeizligi alohida taʼminlanadi. Davlat organlari, jamoat birlashmalari, mansabdor shaxslar, boshqa yuridik va jismoniy shaxslar sudyalarning odil sudlovni amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlgan talab va farmoyishlarini soʻzsiz bajarishlari shart.

Sudyadan muayyan sud ishlarining mohiyati boʻyicha bironbir tushuntirishlar berishni, shuningdek, qonunda koʻrsatilgan hollardan tashqari, tanishib chiqish uchun ishlarni taqdim etishni talab qilish taqiqlanadi. Sm.ga rahna solmaslik uchun sudyalar odil sudlovning obroʻsini, sudyalik qadrqimmatini tushirish yoki sudyaning xolisligiga shubha tugʻdirishi mumkin boʻlgan har qanday xattiharakatlardan oʻzini tiyishi shart.

Sudyaning vakolat muddatini bu muddat tugagunga qadar toʻxtatishga va tugatishga faqat qonunda koʻrsatilgan hollarda hamda tartibda yoʻl qoʻyiladi. Sudyaga nisbatan jinoyat ishi qoʻzgʻatishga faqat Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori haqli. Sudyani Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi va Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining roziligisiz jinoiy javobgarlikka tortish va hibsga olish mumkin emas ("Sudlar toʻgʻrisida"gi Qonunning 60—74moddalari). 

Huquqshunoslik
Suza

Suza — Erondagi qad. shahar (mil. av. 4ming yillik —mil. 10-asr). Mil. av. 3ming yillikning 2-yarmi — 1ming yillikning 1choragida Elam poytaxti. Sdan istehkomlar, saroylar, maqbaralar, sirlangan gishtlarga ishlangan boʻrtma rasmlar (jumladan, jangchilarni saf tortib yurishlari tasvirlangan rasm; hozirgi Berlin, Luvr davlat muzeylarida saqlanadi), yozuvlar bitilgan stela (ustun)lar, boʻyama sopol idishlar va boshqa topilgan.

 
Eron tarixi
Arxeologiya
Erondagi Jahon merosi obyektlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Salavkiylar koloniyalari
Parfiya shaharlari
Elam
Eronning arxeologik manzilgohlari
Elam shaharlari
Shush shahristoni
Suzma gazkondensat koni

Suzma gazkondensat koni (Sharqiy)— Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanida joylashgan. 1987-yilda ochilgan. Gazli shahridan 85 km janubi gʻarbda, Chorjuy tektonik pog'onasidagi Qorakoʻl egilmasining shim.gʻarbiy qismida, sharqiy suzma strukturasi bilan bogʻliq. Paleozoy, yura, boʻr, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yotqiziklarida 6 ta quduq qazilgan. Yura yotqiziqlari mahsuldor 3 qatlamga boʻlinadi: terrigen (oʻrta yura— quyi kellovey), karbonat (oʻrta kellovey — Oksford) va tuzli angidrit (kimerij—titon). Qatlamlar, asosan, qumtosh, alevrolit, argillit va gildan tarkib topgan. Kesimda kollektorlarning umumiy qalinligi 14–35 m, gʻovakliligi 4—16,5%. Sanoat miqyosidagi gazlar yura davrining karbonat va terrigen yotqiziqdarida mavjud. 16 gorizontda gaz debiti 15 ming m³/sut. Uyum oʻlchami 4,2x1,7 km. 15  gorizontdagi gaz debiti 340 ming m³/sut. Uyum oʻlchami 4,5x1,8 km. Barcha gorizontlardagi gazlar yengil (S2N6Q yuqori q6,46%). Komponentlar (%da): metan 89,81, etan 3,89, propan 1,67, izobutan 0,16, nbutan 0,31. Kam oltingugurtli (0,3%), benzin fraksiyasining miqdori 82%. Yura davrining terrigen yotqiziqlardagi qatlam suvlarining minerallashganligi oʻrtacha 206 g/l. Suvlar yuqori metamorflashgan boʻlib dengiz genezisiga ega. Kon sanoat miqyosida foydalanishga tayyorlangan.

    

Qorakoʻl tumani
Oʻzbekiston gaz konlari
Sulaymon

Sulaymon — Qurʼonda tilga olingan paygʻambarlardan biri, hukmdor. Mil. av. 965—928 yillarda IsroilIudeya podshohi boʻlgan. Dovudning oʻgʻli. 13 yoshida taxtga oʻtirgan. Yetuk bilimli, har bir ishda hukm chiqarishda otasidan koʻra olimroq boʻlgan. Allohning amriga ko'ra u jamiki insu jin, hayvonlar va parrandalar olamiga podshohlik qilgan, qushlar tilini tushungan. Shamollar ham uning ixtiyorida boʻlib, S. farmoniga koʻra, u xodit bildirgan joyda esardi. Dovudga berilgan moʻʼjizalardan biri mis koni edi, deb zikr qilinadi: paygʻambar izmidagi jinlar oʻsha misdan uning xohlagan narsasini yasab berishar ekan. Jinlarning Sulaymonga qasrlar bunyod etgani, dengiz tubidan duru javohirlar olib chiqib bergani zikr etiladi. Sulaymon  oʻz qoʻl ostida bir necha xil qushlarni tarbiya qilardi. Bular orasida hudhud (sassiqpopishak) ham boʻlib, u Yamanning Sabo shahridan quyoshparast malika Bilqis haqida xabar keltiradi. Sulaymon Bilqisga maktub yoʻllab, uni yolgʻiz Allohga itoat etishga daʼvat etadi (Naml surasi, 20—37oyatlar).

Sulaymon otasining vasiyatiga koʻra, Aqso masjidini qurdirdi (qarang Almasjid alAqso). Sharq va Gʻarbda bir qancha mamlakatlarni zabt etib, jahongir boʻldi. Sulaymonning oʻlimi bilan bogʻliq voqea jinlar, devlar gʻaybni — kelajakda roʻy beradigan voqea hodisalarni biladi, degan gumonlarni rad etadi: jon taslim qilgan Sulaymon tayangan hassani uzoq vaqt yogʻoch qurti yeb u yerga qulab tushmaguncha, jinlar Sulaymon vafot etganini bilmaganlar va paygʻambar ularga buyurgan vazifa — baland qasr bino qilish ishini davom ettiraverganlar (Sabaʼ surasi, 14oyat). Sulaymon yahudiy va xristian diniy adabiyotlarida Solomon nomi bilan maʼlum.

Adabiyot 
 Paygʻambarlar qissasi, T., 1993.

    

Paygʻambarlar
Hamid Sulaymonov

Hamid Sulaymonovich Sulaymonov (1910.5.5 — Toshkent — 1979. 8.6) — oʻzbek adabiyotshunosi, matnshunosi. 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). Filol. fanlari doktori (1961), professor (1971). Moskva kinematografiya institutini tugatgan (1932). Toshkent pedagogika instituti oʻqituvchisi, kafedra mudiri va Toshkent Davlat Universiteti dotsenti (1935—50). 50y.larda qatagʻonga uchragan. 60y.larda oklangan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti sektori mudiri (1962—67). Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyi (1967— 69) va Qoʻlyozmalar instituti (1978—79) direktori. Asosiy ilmiy faoliyati Alisher Navoiy lirikasining tekstologik tadqiqotlariga bagʻishlangan. Navoiy qoʻlyozmalari bibliografiyasini tuzgan (1946—47) va shoirning "Badoye ulbidoya", "Navodir unnihoya" devonlari qoʻlyozmalarini topib (1959), ular shoir tomonidan tuzilganligini isbotlagan. "Xazoyin ul-maoniy" tanqidiy matnini tuzgan va nashr ettirgan (1958—60). "Devoni Foniy" qoʻlyozmalarini (Fransiyadan) topib, fotonusxa asosida nashr ettirgan (1965). Hofiz Xorazmiyning 2 j.li "Devon"i fotonusxasini Haydarobod (1975, Hindiston)dan Toshkentga olib kelib (1977), soʻz boshi yozib chop ettirgan (1980). Xattotlik va kitobat sanʼatiga oid ilmiy asarlar yozgan. "Boburnoma"ga ishlangan rasmlar" (1959), "Navoiy asarlariga ishlangan rasmlar" (1980, F. Sulaymonova bilan hamkorlikda), "Amir Xusrav asarlariga ishlangan rasmlar" (1983, F. Sulaymonova bilan hamkorlikda) albomlarini tuzgan va chop ettirgan. Toshkent, Andijon, Qoʻqon, Samarqand, Jizzax shahridagi adabiyot muzeylari hamda Qoʻlyozmalar institutining tashkil etilishiga rahbarlik qilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979). 

Toshkent shahridagi koʻchalardan biriga S. nomi berilgan.

Adabiyotshunoslar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Olimlar
Oʻzbekiston olimlari
1910-yilda tugʻilganlar
5-mayda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
18-iyunda vafot etganlar
Suls

Suls, xatti suls — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublari dan biri. Goʻzalligi tufayli "xatlar imomi", deb atalgan. Kufiy xatidan keyin ixtiro qilingan boʻlib, ijodkori Ibn Muqla. Harflarning 4 qismi toʻgʻri, ikki qismi egri chiziqlar dan iborat (nomi ham shundan: S. Soʻzi bir narsaning 1/3 qismi yoki 3-qismi degan maʼnoni bildiradi). S.da "alif", "dol" va "lom" harflari gajakli boʻladi, "dol", "re" va "vov" harflari nafis buralma (shamra) bilan tugaydi; soʻz oxirida "ho" harfi choʻziq yoziladi. S. dastlab rasmiy qujjatlarni yozish, keyinroq Qurʼon koʻchirishda qoʻllangan; kitoblardagi shams naqshi ichidagi yozuv, asar nomlari, Qurʼon va hadislardan keltirilgan ibora va jumlalar S.da bitilgan. Kitoblarda, maxsus mufradot yoki qitalarda ham qoʻllangan. Yoqut Mustaʼsimiy S. yozuvida maxsus ("Yoqut sulsi" yoki "Yoqut taʼriyqi" deb ataluvchi) uslub yaratgan.

 

Arab alifbosi
Sulton

Sulton (arab. — hukmdor, podshoh) — 1) musulmon davlatlari boshliqlarining unvoni. 10-asrda islom mamlakatlarida xukmdor sulton deb yuritilgan. Shohlar, xonlar va ularning farzandlari ismiga S soʻzi qoʻshib aytilgan. Rum sultonligi hukmdorlariga sulton unvoni 11 a.ning 30y.laridan berila boshlangan. Mazkur unvonni 1-boʻlib saljuqiylardan boʻlgan Toʻgʻrulbek 1038-yilda olgan va bu unvon 1055-yil Bagʻdod zabt etilganidan soʻng xalifa tomonidan eʼtirof etilgan. Usmonli turk hukmdorlari, Xorazmshoxlar, Gʻaznaviylar singari mustaqil davlat hukmdorlari ham sulton atamasi bilan ifodalangan. Moʻgʻul istilosidan keyin Chingizxon xonadonining har bir vakili sulton deb atalgan. Temuriylar saltanatida ham keng isteʼmolda boʻlgan. Shayboniylarda sulton hukmdorlar, sulola vakillariga berilgan. Janubiy Arabiston va Gʻarbiy Afrikadagi yirik mulkdorlar, baʼzi qabila boshliklari, Hindiston va Indoneziyadagi ayrim hokimlar sulton deb nomlangan. Marokashda 1957-yilgacha, Turkiyada 1922-yilgacha amalda boʻlgan; 2) kishi ismining tarkibiy qismi. Mas, Sulton Sanjar, Sulton Boyazid, Sulton Muhammad, Xalil Sulton, Ruqiya Sulton va boshqa

Yana qarang 
 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya

Adabiyot 
 Petrosyan Yu.A., Osmanskaya imperiya, Moguhestvo i gibel, M., 1990.
Sulton Ahmad Mirzo

Sulton Ahmad Mirzo (1451, Samarqand — 1494, Oqsuv mavzesi, Oʻratepa) — Movarounnahr hukmdori (1469—94). Temuriylar sulolasidan. 

Abu Said Mirzoning katta oʻgʻli. Onasi — Oʻrda Bugʻa Tarxonning qizi. Otasi unga Samarqand va Buxoro viloyatlari hokimligini bergan. Keyinchalik Toshkent, Shoxruxiya va Sayramni oʻz tasarrufiga kiritgan. Toshkent va Sayramni ukasi Umar Shayx Mirzoga topshirgan. Xoʻjand bilan Oʻratepa ham bir necha muddat uning tasarrufida boʻlgan. 1493-yil Sulton Ahmad Mirzo kuyovi, Toshkent xoni Sulton Mahmudxon bilan ittifoq tuzib Andijonga — Umar Shayx Mirzoga karshi yurish boshlaydi, ular Andijon, Axsi va Margʻilonni qamal qiladilar. Shu paytda Axsida Umar Shayx Mirzo toʻsatdan vafot etib, taxtga 12 yoshli Bobur oʻtirgan. Bek va amirlar xalqni dushmanga karshi safarbar etadilar. Sulton Mahmudxon Toshkentga qaytib ketgan. Sulton Ahmad Mirzo Boburga Fargʻona hukmronligini „inʼom“ etib Samarqandga qaytgan, biroq Oʻratepaga yetganda vafot etgan. Sulton Ahmad Mirzo Movarounnahrda nufuzi nihoyatda baland boʻlgan Xoja Ahrorni oʻziga pir tutgan. Oysha Sulton begim va Maʼsuma Sulton begim ismli qizlari Boburning xotinlari boʻlgan.

Adabiyot 
 Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995; M ugʻam madjonov A., Temur va temuriylar saltanati, T., 1994.

Kishilar
Samarqand hukmdorlari
Temuriylar
1451-yilda tugʻilganlar
1494-yilda vafot etganlar
Sulton Joʻra



Hayoti 
Sulton Joʻra (taxallusi; asl ism-sharifi Joʻrayev Sulton) (1910-yil 15-yanvar; Buxoro viloyati Shofirkon tumani — 1943-yil 10-noyabr; Gomel shahri) — shoir. Buxorodagi pedagogika bilim yurtida oʻqigan, soʻng maktabda oʻqituvchilik qilgan (1930—1936). 1936—1939-yillarda Andijon pedagogika institutida oʻqigan va shu yerda dars bergan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi; urushda halok boʻlgan.

Ijodi 
Sulton Joʻraning „Fidokor“ (1939), „Shodligim“, „Ochiq chexralar“ (1939), „Moskva“ (1941) sheʼriy toʻplamlari eʼlon qilingan. 1939-yil shoir ijodining eng samarali pallasi boʻlib, u shu yili „Parvoznoma“ balladasi, xalq rivoyatlari asosida „Zangori gilam“, „Qaldirgʻoch“, shuningdek, „Karim va Qunduz“ dostonlarini yozgan. Shoirning mashhur italyan astronomiga bagʻishlangan „Bruno“ dostoni (1938) 30-yillarda yaratilgan oʻzbek dostonlarining eng yaxshi namunalaridan biri hisoblanadi. Badiiy soddalik, samimiylik, xalq ogʻzaki ijodiga yaqinlik Sulton Joʻra sheʼriyatining eng yaxshi xususiyatlaridir. Shoirning adabiy merosida bolalar hayotidan olingan asarlar alohida oʻrinni egallaydi. Uning soʻnggi asari — „Iroda“ dramasi (1942, Vosit Saʼdulla bilan hamkorlikda) Andijon viloyat teatrida sahnalashtirilgan.

Vafoti 
Shoirning jasadi Gomel shahri Loyev tumani Kozerogi qishlogʻida dafn etilgan. Andijon, Buxoro va Shofirkon shaharlaridagi koʻchalarga, shuningdek, Shofirkon tumanidagi maktab, kinoteatr va fuqarolar yigʻiniga Sulton Joʻra nomi berilgan.

Manbalar 

 Yomgʻirdan soʻng, T., 1965; Sheʼrlar, T., 1 1973.

Adabiyot 
 Moʻminov Gʻ., Otashqalb shoir, T., 1970; Aliyev S, Buxoroda bitilgan baytlar, T., 1992.

    

Shoirlar
Buxoroda tugʻilganlar
Shofirkon tumanida tugʻilganlar
Shofirkonda tugʻilganlar
Oʻzbekiston SSR kishilari
Sulton Mahmud Mirzo

Sulton Mahmud Mirzo (1453, Samarqand — 1495) — Samarqand va Buxoro hukmdori (1494—1495). Temuriylardan. 

Abu Said mirzoning 3oʻgʻli. Otasi davrida Astrobod viloyati hokimi. Abu Said Mirzo vafoti (1469) dan soʻng Termiz, Chagʻoniyon, Hisor, Xuttalon, Qunduz, Badaxshon va Hindukush togʻlarigacha boʻlgan yerlar uning tasarrufiga oʻtgan. Akasi Sulton Ahmad Mirzoning vafoti (1494)dan soʻng esa, Samarqand taxtiga oʻtirgan. U zulmni haddan oshirgani uchun mamlakatning katta kichik aslzodalari, sipohiylar va oddiy xalq har tarafga tarkalib qocha boshlagan. Sulton Mahmud Mirzo taxtga daʼvogar boʻlib kelgan amakivachchasi Malik Muhammad Mirzo va u bilan birga kelgan mirzolarni qatl ettirgan. Sulton Mahmud Mirzo oʻz hukmronligi davrida 2-marta Husayn Boyqaro bilan jang qilib, ikkalasida ham magʻlub boʻlgan. Boburning Sulton Nigor xonim ismli xolasi uning toʻrtinchi xotini.

Sulton Mahmud Mirzo 1495-yil yanvar oyida ogʻir kasallikdan vafot etgan.

Adabiyotlar 
Fayziyev T., Temuriylar shajarasi. T., 1995; M uhammadjonov A., Temur va temuriylar saltanati, T., 1994.

Kishilar
Samarqand hukmdorlari
Temuriylar
1453-yilda tugʻilganlar
1495-yilda vafot etganlar
Samarqand kishilari
Sulton Mahmudxon (Suyurgʻatmishxonning oʻgʻli)

Sulton maxmudxon (? 1404) -Amir Temur hukmronligi davrida nomigagina Movarounnaxr taxtiga oʻtqazilgan xon (1388—1404). Suyurgʻatmishxonning oʻgʻli. Amir Temur Xorazmga qilgan 4yurishidan qaytib kelgach, Buxoroda olamdan oʻtgan Suyurgʻatmishxon oʻrniga S.M. oʻtqazilgan. SM. nomiga tangalar zarb qilingan. 1395-yil Toʻxtamishta qarshi qilingan 2yurish vaqtida SM. oʻgʻruqobozga boshchilik qilgan va jangdan keyin hozirgi Saratov sh. yaqinida joylashgan Yuluqluq va Uzuk,luq nomli mavzeda Sohibqironga kelibqoʻshilgan. 1398—99 yillardagi Hindiston fathida faollik koʻrsatgan SM. koʻshinning soʻl qanoti juvongʻarga rahbarlik qilgan. 1402-yildagi Ansara jangiyaa Boyazid I Yildirimni asir olishga muvaffaq boʻlgan.

Adabiyot 
 Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, 1996; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1993.
Sulton Muhammad Nur

Sulton Muhammad Nur (1472— 1530) – xattot, nastaʼliq xati ustasi. Sulshonali Mashhadiynmng shogirdi. Hirotda Navoiy homiyligida xattotlik sanʼatini oʻrgangan, ijodini ham Navoiyning shaxsiy kutubxonasida boshlagan, turli majlislarda ishtirok etgan. Asosan, Hirotda ijod qilgan, maʼlum muddat Buxoroda ham boʻlgan. Navoiy uning sanʼatini yuqori baholab, oʻz davrida „hech kim mayda nastaʼliq xati yozishda unga teng kelmagan“, deb yozgan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan, ulardan Salim Kotib, Ayniy va boshqa ustozining xat uslubini davom ettirgan. S. M.N. koʻchirgan koʻlyozmalar: Abdulla Hotifiyning „Hamsa“ dostonlaridan olingan terma baytlar (1500, Britaniya muzeyida); Saʼdiyning „Boʻston“ (1501, Tehrondagi Milliy qutubxonada); Saʼdiy va Jomiy gʻazallari terma „Devon“i (1519, Tehrondagi Saltanat kutubxonasida); Nizomiyning „Hamsa“ (1524, NyuYorkdagi Metropoliten muzeyida); Jomiyning „Yusuf va Zulayho“ (1528, Istanbuldagi Avliyo Sofiya soborida); „Subhat ulabror“ (Lohurda: Muhammad Shafi shaxsiy kutubxonasida); Sharafiddin Ali Yazdiyning „Zafarnoma“ (1528; Tehrondagi Saltanat kutubxonasida: Behzod rayem ishlagan); Nizomiyning „Xusrav va Shirin“ (1530), Navoiyning „Devon“i (Rossiya milliy kutubxonasida); „Kalila va Dimna“ (Hindiston, Rampur shahrida) va boshqa S. M.N. bitgan qitʼalardan 9 tasi Rossiya milliy kutubxonasida saqlanadi.

Adabiyot 
 Bayoniy M., Ahvol va osori xushnavison, 2 j., Tehron, 1967.

Kishilar
Xattotlar
1472-yilda tugʻilganlar
1530-yilda vafot etganlar
Sultoniy

Sultoniy, Jaus, Oqpar, Shakarak — oʻrta kechpishar mahalliy xoʻraki, mayizbop va vinobop uzum navi. Oʻrta Osiyoda chiqarilgan. Oʻzbekiston (Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlarida koʻproq), Tojikiston, Turkmaniston, Qozogʻistonda ekiladi. Tupi oʻrtacha kuchli oʻsadi. Barglari oʻrtacha, 5 boʻlmali, beti bir oz burishgan, orqasi tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, vazni 400—500, baʼzan 800—1100 g. Konussimon, tigʻiz joylashgan. Gʻujumi yirik, 5—6 g keladi, yumaloqchoʻziq, och sariq, pishganda qahrabo, oftobga qaragan tomoni toʻq sariq. Poʻsti qalin, qoʻngʻir nuktalar bilan qoplangan. Eti sershira, yeganda karsillaydi. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3360° boʻlganda, sentyabr boshlarida 148— 154 kunda pishadi. Tarkibida 2324% qand, 3—3,5% kislota bor. Novdalari yaxshi pishadi. Hosildorligi 200240 s/ga. Sovuqqa chidamsiz, oidium bilan kasallanadi. Uzun novda qoldirib kesiladi. Qurgʻoqchilikka chidamli. Uzumi yangiligida isteʼmol qilinadi, mayiz solinadi, yuqori sifatli desert vinolari tayyorlanadi.

Manbalar  

 
Uzum navlari
Sultoniya

Sultoniya (, shuningdek Saidiya nomi bilan ham tanilgan) — Eronning Zanjon ustoni, Sultoniya shahristoni ma'muriy markazi. 

2006 yilgi aholini ro'yxatga olishda aholisi 1649 xonadonda 5864 kishidan iborat edi. O'sha vaqtda shahar Obhor shahristoni tarkibida boʻlgan . 2011-yilgi aholini ro'yxatga olishda 2013 ta xonadonda 7116 kishi ro'yxatga olingan . 2016-yilda oʻtkazilgan soʻnggi aholini roʻyxatga olishda 2319 ta xonadonda 7638 kishi istiqomat qilgan boʻlib, bu vaqtga kelib ma'muriy markazi Sultoniya shahri boʻlgan Sultoniya shahristoni sifatida tashkil etilgan.

Tarixi 
Tehrondan  shimoli-gʻarbda joylashgan Sultoniya 14-asrda Eronda hukmronlik qilgan Hulokuiylar davlati poytaxti sifatida qurilgan. Shahar qurilishi sulton Argʻun davrida (1284—91) boshlanib, Oʻljoytuxon hukmronligi vaqtida (1304—16) yakunlangan. Sultoniya beshta muhim karvon yoʻllari tugashgan yerda joylashgani tufayli XIV asrda uning ahamiyati kuchaygan. Amir Temur Yaqin va Oʻrta Sharqqa yurishlari chogʻida Sultoniyada qarorgoh qurgan. Mirzo Ulugʻbek shu shaharda tugʻilgan. Shaharga tashrif buyurgan  Ruy Gonsales de Klavixo  uning ipak eksporti markazi ekanligini qayd etadi .

2005-yilda  YuNESKO Sultoniyani  Umumjahon merosi obyektlari roʻyxatiga kiritdi. Zanjondan Sultoniyagacha boʻlgan yoʻl Katale gʻor gʻoriga yetguncha choʻziladi.

Uilyam Dalrimplning qayd etishicha, O‘ljaytu Sultoniyani “dunyodagi eng katta va eng ajoyib shahar” ga aylantirishni maqsad qilgan, biroq o'zi “u bilan birga halok bo‘lgan” va hozir “xarobalar cho‘l va vayronaga aylangan” .

Adabiyot 
 Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996.

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Eron shaharlari
Erondagi Jahon merosi obyektlari
Zanjon ustoni shaharlari