yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Diuron

Diuron, gerbatoks, dixlor-fenidim, karmeks (C,HI0ON2C12) — singib, tanlab taʼsir etuvchi gerbitsid. Rangi oq, 80%li hoʻllanuvchan kukun. Paxtazorlarda, danakli va rezavor meva bogʻlarda, tokzorlarda bir yillik boshoqli (kurmak, itqoʻnoq) va ikki pallali begona oʻtlarga qarshi qoʻllanadi. Bir yillik begona oʻt (olaboʻta, machin, semizoʻt, ituzum, shamak va b.)larga 1,5 — 2,5 oy davomida taʼsir koʻrsatadi. Tuproq namligi ortgan sari preparatning gerbitsidlik xususiyati ham orta boradi. Oʻsimlikka ildizi orqali shimiladi. Yerga ekish paytida lenta usulida, bogʻlarda erta bahorda begona oʻtlar urugʻi koʻkarmasdan oldin purkaladi. Sarf meʼyori (taʼsir etuvchi modda hisobida) gʻoʻza uchun 0,4—1,6 kg/ga, mevali bogʻlarda 2,5—3,2 kg/ga, 0,5—1,75 kg/ga sarflanadi. Ish suyuqligi 100—150 l/ga. Zahari kam.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Difenilamin

DIFENILAMIN (C6H5)2NH - ikkilamchi aromatik amin, yorugʻlik taʼsirida qorayadigan rangsiz kristall modda. Mol. m. 169,23; zichligi 1160 kg/m3. Qaynash temperaturasi 302°, suyuqlanish temperaturasi 54°. Sovuq suvda erimaydi; efir, metil spirt, benzol, ligroin va b. organik erituvchilarda eriydi. Anilinni anilin gidroxlorid bilan avtoklavda 300°da NS1, A1S13, NH4BF4 ishtirokida qizdirib va b. usullar bilan olinadi. Nitritlar va nitratlar ishtirokida oksidlab, koʻk rangli birikmalar hrsil qilinadi. Indikator sifatida qoʻllanadi. D. — polimerlar uchun an-tioksidantlar i. ch.da boshlangʻich mahsulot boʻlib, sellyuloza nitratlarining issiq va atmosfera sharoitiga bardoshli stabilizatori, azoboʻyoqlar sintezida oraliq mahsulot, yumshoq poʻlatni zanglashdan saqlovchi ingibitor, shuningdek, analitik kimyoda NO2, NO3, S1O3 va b. oksidlovchilarni aniqlashda indikator sifatida qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Difeniloksid

Difeniloksid, difenil-efir (C6H5)2O. — rangsiz kristall modda. Mol. m. 170,21. Suyuqlanish temperaturasi 28-29°, qaynash temperaturasi 259,3°; zichligi 1075 kg/m3. Suvda deyarli erimaydi, benzol, muz holdagi sirka kislota, etanolda yaxshi eriydi. S6N5S1 bilan C6H5ONa ni mis ishtirokida qizdirish orqali olinadi. Past temperaturada suyuqlanishi, termik va kimyoviy barqarorligi sababli difeniloksidning difenil bilan aralashmasi (difenil aralashmasi, dinil, dauterm A) yoki naftalin bilan aralashmasi (dauterm V) issiqlik oʻtkazuvchi modda sifatida ishlatiladi. Difeniloksid xushboʻy modda sifatida ham qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Moddalar
Differensial geometriya

Differensial geometriya — geometriya boʻlimi. Geometrik obrazlar (egri chiziqlar, sirtlar va ularning oilalari)ni koordinatalar metodi asosida differensial hisob va integral hisob vositalarida oʻrganadi. Differensial geometriyaning dastlabki muhim obʼyektlari uch oʻlchovli yevklid fazosidagi egri chiziqlar va egri sirtlardir. Uning oʻziga xos xususiyati birinchi navbatda chiziqlar va sirtlarning har qancha kichik sohalariga oid xossalarini tekshirishdir. 19-asrning ikkinchi yarmidan boshlab Differensial geometriya chegaralari kengayib, koʻp oʻlchovli fazolarni va ulardagi geometrik ob-razlarni tekshirish masalalarini ham oʻz ichiga oladi. Jumladan geometrik obrazlarning affin va proyektiv almashtirishlar natijasida oʻzgarmaydigan differensial xossalarini oʻrganuvchi nazariya, koʻp oʻlchovli noyevklid fazolar nazariyasi va hokazo. Bu nazariyalar fizika (ayniqsa, nisbiylik nazariyasi)da keng qoʻllaniladigan boʻldi. Differensial geometriyaning asosiy tushunchalari: egrilik, buralish, sirtning birinchi va ikkinchi kvadratik shakllari, toʻliq egrilik, geodezik chiziq va b.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensial psixologiya

Differensial psixologiya — psixologiya fanining odamlar oʻrtasidagi individual-psixologik tafovutlarni oʻrganuvchi sohasi.

Differensial psixologiya atamasini 1900-yil nemis psixologi V. Shtern fanga kiritgan. Differensial psixologiya muayyan individlar bilan birga, turli ijtimoiy sinflarga, etnik, yosh va boshqa guruhlarga mansub shaxslar psixikasining namoyon boʻlishidagi tafovutlarni aniqlab beradi. Differensial psixologiyada koʻpincha individning kuzatishi, test yoki oʻz-oʻzini kuzatish natijalarini tahlil etish yordamida aniqlangan shaxsiy va intellektual xususiyatlari qiyosiy tadqiq qilinadi.

Differensial psixologiyaning muhim vazifalaridan biri individual-psixologik xususiyatlarning namoyon boʻlishi, diapazoni va xarakterini ochib, yoritib berishdan iborat. Individual-psixologik tafovutlarning yuzaga kelish shartlari va sabablarini tushunish uchun ularning neyrofiziologik omillarini, nerv sistemasining asosiy xususiyatlarini oʻrganish lozim.

Hozirgi zamon Differensial psixologiyasida rivojlangan matematik-statistik apparat, jumladan, korrelyasiya (oʻzaro bogʻliqlik), regressiv (orqaga qaytish), diskriminant (cheklash) va omilli tahlil usullari keng qoʻllanadi. Differensial psixologiya maʼlumotlari taʼlim-tarbiya amaliyotida, psixiatrik-psixoterapevtik taʼsir etishda, individning u yoki bu kasb-hunarga yaroqliligini aniqlashda, kasbga yoʻnaltirish va kasb tanlashda muhim ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Psixologiya
Psixologiya sohalari
Differensial renta

Differensial renta, tabaqalashgan renta — katta qaytim beradigan qulay resurslardan foydalanish hisobiga olinadigan qoʻshimcha daromad; qishloq xoʻjaligida yer rentasi shakli boʻlib, D. r. yerning xoʻjalik yuritish obyekti boʻlishidan kelib chiqadi. D. r. yaxshi va oʻrtacha unumdor, qulay sharoitdagi yerlardan olingan qoʻshimcha mahsulotning oʻrtacha foydadan ortiq qismidir.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensial hisob

Differensial hisob — matematikaning hosilalar va differensiallarni hisoblash, ularning xossalarini oʻrganish hamda funksiyalarni tekshirishga tatbiq qilish bilann shugʻullanadigan boʻlimi. 17-asrga kelib Yevropada ishlab chiqarish kuchlarining oʻsishi, turli mashina va inshootlarning yaratilishi, kemasoalikning rivojlanishi, ballistika (umuman, harbiy ish) talablari aniq fanlar, jumladan matematika oldiga juda koʻp yangi masalalarni qoʻyganligi munosabati bilann differensial hisob va integral hisob gʻoyalari vujudga keldi. Differnsial hisobning vujudga kelishidagi dastlabki ishlar egri chiziqqa urinma oʻtkazish masalasini yechishda Ferma, René Descartes va boshqa matematiklar tomonidan qilingan. Isaac Newton va Gottfried Leibniz oʻzlaridan avvalgi matematiklarning bu boradagi ishlarini nihoyasiga yetkazdilar. 17-asr oxiri va 18 asr boshlarida matematik analiz mustaqil fan sifatida shakllandi.

Tarixi 
Hosilalar bilan bogʻliq bir necha tushunchalar qadimdan maʼlum boʻlgan boʻlsa ham, ularning hozirgi holini fanga kiritgan deb Isaac Newton (1643-1727) va Gottfried Leibniz (1646-1716) tilga olinadi. Ular mustaqil ravishda (bir-biridan alohida) differensial hisob va hosilalar haqida yozishgan. Ular qoʻshgan eng katta hissa boʻlsa integral hisob bilan differensial hisob orasidagi bogʻlanishni koʻrsatib berish boʻlgan. Ikkalasi Isaac Barrow (1630-1677), René Descartes (1596-1650), Christiaan Huygens (1629-1695), Blaise Pascal (1623-1662) va John Wallis (1616-1703) kabi matematiklar ishiga tayanishgan. Hosilaning birinchi rivojlatirgan odam deb Barrow tilga olinadi, ammo Newton va Leibniz hosila tarixidagu eng muhim shaxslardir. Chunki ularning hissasi eng katta boʻlgan. Newton differnsial hisbodan nazariy fizikda birinchi qoʻllangan, Liebniz boʻlsa hozirda ishlatiladigan belgilashlarning katta qismini ishlab chiqqan.

Ishlatilishi 
Hosilalar koʻp maqsadlarda ishlatilinadi. Hosilada funksiyaning turli qiymatlarida oʻzgarish tezligini oʻrganishda keng qoʻllanadi. Yana hosilalar yordamida optimizatsiya masalalari yechiladi. Bunday masalalarda berilgan funksiyaning maksimum yoki minimum qiymatlari topiladi. Optimizatsiya masalalari iqtisod fanida juda keng ishlatiladi. Differensial va integral hisob bir-biri bilan chambarchas bogʻliq. Integrallar egri chiziq ostidagi yuzani va tekislik ostidagi hajmni hisoblashda qoʻl keladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Azlarov T. A., Mansurov X., Matematik analiz, l-qism, T., 1994.

Matematika
Diffuzion kamera

Diffuzion kamera - zaryadli zarralar (proton, elektron, a-zarra va hokazo) ning harakat trayektoriyasini kuzatishga imkon beradigan asbob. Amerikalik fizik L. Langsdorf yasagan (1936). Usti va yonlari shisha, tubi metalloplastinkadan iborat silindr shaklidagi germetik idish (rayem). D. k. Vilson kamerasit oʻxshaydi, lekin har doim ionlovchi zarralarga sezgir boʻlib, uzluksiz ishlab turadi. Kameraga tushgan zaryadli zarra gaz atomlari bilan toʻqnashib, elektronlarni ajratadi, yaʼni gaz ionlashadi. Kameradagi suyuqlik (spirt) bugʻi kondensatlanadi (ka-meraning tagi sovitiladi va qopqogʻi isitiladi, natijada temperatura pasayishi tufayli kamerada oʻta toʻyingan bugʻ hosil boʻladi) va zarra kameradan oʻtganda suyuklik tomchilaridan iborat iz qoladi. D. k. yonidan yoritiladi va zarra izi suratga olinadi. D. k. yuqori energiyali zarralarning kameradagi gaz yadrolari bilan oʻzaro toʻqnashuvini oʻrganishda, zarralar impulsniy aniqlashda, katta bosimli gazlarni tekshirishda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diffuziya

Diffuziya ( — singish, tarqalish) — molekulalar, atomlar, ionlar va kolloid zarralarning tar-tibsiz issiklik harakati natijasida bir moddaning ikkinchi moddaga oʻz-oʻzidan oʻtishi, birining ikkinchisiga singib ketishi. Diffuziya gaz, suyuklik yoki qattiq jismlarda boʻladi va tezligi moddaning zichligi va qovushoqligi, temperatura, diffuziyalanuvchi zarraning tabiatiga va hokazoga bogʻliq. Temperatura koʻtarilishi bilan Diffuziya tezlashadi. Bir aralashmali sistema (bir modda)dagi Diffuziya oʻz diffuziya, koʻp aralashmali sistema (gaz, suyuq yoki qattiq eritmalar)dagi Diffuziya geterodiffuziya deyiladi. Fan va texnika sohalarida Diffuziya ning ahamiyati katta; kimyoda Diffuziya usuli erigan moddaning molekulyar ogʻirligini aniqlashda qoʻllanadi. Biologiyada oziq moddalarning soʻrilishi va yutilishi hamda moddalar almashinuv mahsulotlarining chiqib ketishida Diffuziya ning ahamiyati bor. Texnikada terini oshlash, gazlamani boʻyash, metallarni sementlash va azotlash, metallarda himoya qrplama hosil qilishda qoʻllanadi. Geologiyada Diffuziya moddalarning quyuqdan suyuqqa, issiqdan sovuqqa, namdan quruqqa tarqalishiga aytiladi. Foydali qazilma konlarini izlashda Diffuziya ning roli juda muhim. Diffuziya natijasida konlar bor joylarda rudalarni birlamchi va ikkilamchi areal (joy) lari hosil boʻladi. Bular oʻz navbatida maʼdan konlarini qidirishda asosiy omillardan hisoblanadi. Fizikada molekulalar (atomlar) Diffuziya sidan tashqari oʻtkazuvchanlik elektronlari, kovaklar, neytronlar va b. zarralar Diffuziya si ham oʻrganiladi.diffuziya jarayonida moddaning konsentatsiyasi butun maydon boylab tenglashguniga qadar modda malekulalari konsentratsiyasi yuqori qismidan past qismiga qarab otadi.bu jarayonda energiya sarf bolmaydi.malekulalar hujayra sitozoli orqali diffuziya natijasida harakatlanishi mumkin.bunda bazi malekulalar plazmatik membrana orqali harakat qila olishi mumkin.bundan tashqari har bir malekula oz konsentratsiya gradiyentiga ega va sh u orqali ular tarqaladi. Masalan biron hujayraga diffuziya natijasida kislarod kirsa , bu hujayradan shy kislarodning giradiyenticha karbanat angidridi chiqib ketadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 1998-yil
Dixloretan

Dixloretan, etilenxlorid, CH2Cl—CH2Cl — chuchmal hidli rangsiz suyuklik, undan xloroform hidi keladi. Mol. m. 98,97. Qaynash temperaturasi 83,5°, zichligi 1,253 g/sm3. Suvda eri-maydi, spirt va efirda eriydi. Suv bilan azeotrop aralashma (qaynash temperaturasi 71,6°; tarkibi 91,8% D. va 8,2% H2O) hosil qiladi. D. sanoatda xlor bilan etilendan olinadi. D. texnikada ekstraksiya jarayonlarida, gazmollarni tozalashda, erituvchi sifatida, lok-boʻyoq sanoatida, koʻpgina organik birikmalar sintezida, antidetonator aralashmalari tayyorlashda, fumigant sifatida, distillashda va b. maqsadlarda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Dixromatlar

Dixromatlar, bixromatlar — bixromat kislota K2Cr2O7 quyidagi sxema bo'yicha birikadi:2K2CrO4+H2O=K2Cr2O7+H2O
Xromatlardan dixromatlar hosil bo'ladi.
2K2CrO4+H2SO4=K2Cr2O7+K2SO4+H2O.
K2Cr2O7 kuchli oksidlovchi bo'lib Cr+6 vaCr+3 oksidlanish darajasini namoyon qiladi.M2Cr2O7 ning normal tuzlari. Xromatlar eritmasiga kislota qoʻshish natijasida hosil boʻladi. Umumiy formulasi M2Cr2O7. D. dan kaliy bixromat K2Cr2O7 zaharli, suvda yaxshi erimaydigan qizil-qoʻngʻir rangli kristall. D. lab.da oksidlovchi sifatida, texnikada esa tolalarni boʻyashda, chitga gul bosishda, gugurt va koʻn sanoatida ishlatiladi. K2Cr2O7 bilan konsentrlangan sulfat kislotaning teng hajmdagi aralashmasi (xromli aralashma) lab.larda kimyoviy jihozlarni yuvishda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dielektrik antenna

Dielektrik antenna — dielektrik sterjen va koaksial kabel (sirtiga metall sim qoplangan kabel) dan yasalgan antenna. Radiotoʻlqinlarni uzatishda sterjen oʻqi boʻylab elektromagnit toʻlqinlar tarqaladi. Sterjen sirtida fazalari yuguruvchi toʻlqin qonuni boʻyicha oʻzgaradigan elektr va magnit maydonlardan iborat tangensial tashkil etuvchilar vujudga keladi. Dielektrik antenna koʻpincha uchish apparatlarining santimetrli va detsimetrli toʻlqinlarda ishlaydigan radioqurilmalarida qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dielektrik kuchaytirgich

Dielektrik kuchaytirgich – asosiy kuchaytiruvchi elementi segnetoelektrikli kondensatordan iborat boʻlgan elektr tebranishlari kuchaytir-gichi; keladigan kuchlanish oʻzgarganda kondensator sigʻimi oʻzgarib, elektr tebranishlar kuchayadi. Koʻpincha D. k.ning kuchaytirish kaskadida segneto-elektrikli kondensatorlar elektrik koʻprik sxemasida ulanadi. D. k.ning bir kaskadidan beriladigan kuchlanish boʻyicha past chastotali elektr tebranishlarni 100 martagacha kuchaytirish mumkin. Lampali va tranzistorli kuchaytirgichlarda kuchaytirishni oshirish uchun alohida kuchaytirish kaskadlari birin-ketin ulanishi mumkin. Ishlash tarzi boʻyicha D. k. magnitli kuchaytirgichga oʻxshash; asosan, avtomatika, signalizatsiya qurilmalari va b.da ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dnepr

Dnepr yoki Dnipro (;  yun. Borisfen) — Sharqiy Yevropadagi daryo, RF, Belarus va Ukraina xududida. Uzunligi 2201 km. (Yevropada uzunligi boʻyicha Idel (Volga)  va Dunaydan keyin 3-oʻrinda), havzasining mayd. 504 ming km. Valday qirlaridan boshlanib Qora dengizning Dnepr limaniga kuyiladi. Dneprning oʻng va chapdan irmogʻi koʻp; yiriklari — Drut, Berezina, Pripyat, Soj, Desna, Suda, Psyol, Vorskla, Samara, Ros. Oʻrta oqimida dneprning vodiysi keng (6–18 km), qad. terrasalar bor. Quyi oqimida dnepr Qora dengiz boʻii pastgekisligidan oqib oʻtadi. Qor va funt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1700 m3/sek. dekabrdan mart oxirigacha muzlaydi. Dneprda kuyilish yeridan 1677 km masofada kema qatnaydi. Asosiy pristanlari va portlari: Mogilyov, Kiyev, Kanev, Cherkassi, Kremenchug , Dnipro, Zaporojye, Nikopol, Xerson. Dnepr sunʼiy suv sistemalari orqali Boltiq dengizi havzasining daryolari: Daugava bilan Berezina sistemasi, Neman bilan Dnepr-Neman, Gʻarbiy Bug bilan DneprBug kanallari orqali bogʻlangan. GESlar qurilgan.

Yana qarang 

 Dnipro (shahar)

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ukrainadagi daryolar
Rossiyadagi daryolar
Belarusdagi daryolar
Kamianske

Kamianske — Ukrainadagi shahar (1926-yildan), Dnipro viloya-tida, Dnepr daryosidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 278 ming kishi (1997). Metallurgiya kombinati, kimyo, koks kimyosi, mashinasozlik (vagonsozlik va b.) sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari (shu jumladan sement) ishlab chiqariladi. Issiqlik elektr markazi, GES ishlab turibdi. Industriya instituti, shahar tarixi muzeyi mavjud. D. 1750-yildan maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 The murder of the Jews of Dniprodzerzhynsk  during World War II, at Yad Vashem website.

Ukraina aholi punktlari
Dnipro (shahar)

Dnipro () — Ukraina davlatida joylashgan shahar, Dnepropetrovsk viloyati markazi. Dnepr daryosidagi port. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 1134 ming kishi (1997). Qora metallurgiya (2 ta metallurgiya zavodi, 2 ta quvur prokati zavodi va b.), mashinasozlik zdi, ogʻir press ishlab chiqarish birlashmalari, kon-shaxta, metallurgiya jihozlari, stanoksozlik, elektrovozeozlik, kombayn zavodlari, radiozavod va b., kimyo (plastmassa, shina ishlab chiqarish), koks kimyosi, kurilish materiallari, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Ukraina Fanlar akademiyasining ilmiy markazi, 9 oliy oʻquv yurti (jumladan 2 universitet), 5 teatr (opera va balet teatri va b.), 3 muzey (shu jumladan badiiy va tarixiy muzeylar) mavjud. Dniproga 1776 yil asos solingan. Potyomkin saroyi (hozirgi Talaba saroyi, 18-asr oxiri), Preobrajenskiy kafedrali sobor (19-asr) saqlangan.

Yana q. 

 Dnepr

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dovkampir koʻli

Dovkampir koʻli - Qoraqalpogʻiston Respublikasi Boʻzatov tumanidagi koʻl. Amudaryo tarmogʻi Okdaryoning oʻng sohilida, Dovulboyoʻzak tarmogidan va sizot suvlaridan toʻyinadi. Suv yuzasining maydoni (suvga toʻlganda 300 gektar) va chuqurligi (eng chuqur joyi 1 m) oʻzgarib turadi. Tubi tekis, maydonining katta qismi qamishzor va turli utlar bilan qoplangan. Suvi tiniq va chuchuk. D. k.da churtan, chavoq, qizilqanot, taran, tangabaliq, olabugʻa baliqlari bor. Amudaryoda suv kam boʻlgan yillari suv sathi pasayib, baʼzan deyarli qurib qoladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Koʻllar
Qoraqalpogʻiston koʻllari
Boʻzatov tumani
Dovon

Dovon — togʻning oshib oʻtish qulay boʻlgan joyi. Oʻzbekistonda Dovon soʻzi bilan birga bel, oshuv atamalari ham ishlatiladi. Tarixiy manbalarda uchraydigan art, aqba, koʻtal soʻzlari ham. Dovonning sinonimlaridir. Ilgarilari Dovondan piyoda yoki ot-ulovda oshishgan. Hozir Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda bir qancha Dovonlardan avtomobil yoʻli oʻtadi. Mas, Qamchiq Dovonidan Toshkent—Qoʻqon yoʻli, Taxtaqoracha Dovonidan Katta Oʻzbekiston trakti oʻtadi va hokazo

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Geografik terminlar
Dovudbek

Dovudbek, Chagʻribek (? -1061) - Marv va Xuroson hokimi (1037—1061). Saljuqiylardan. Jand hokimi Mekoyilning oʻgʻli, Saljuqning nabirasi. Dovudbek otasi vafotidan soʻng amakisi Yobgʻu (Paygʻu) va akasi Toʻgʻrulbek bilan 985-yil somonishshr huzuriga kelib, Hyp qishlogʻi atrofida istiqomat qilgan. 1029-yil qoraxonishshrayan boʻlgan Buxoro hokimi Alitegin bilan saljuqiylar oʻrtasida nizo kelib chiqqan; Aliteginning farmoniga koʻra uning lashkarboshisi Alp qora (Saljuqning nabirasi) Yusufni oʻldirgan. Ilgari Aliteginning oʻzi Yusufni Inonch-Paygʻu unvoni bilan oʻzining xizmatidagi turklar ustidan rahbar qilib tayinlagandi, 1030-yil marhumning amakivachchalari Toʻgʻrul va Dovudbek qoʻzgʻolon qilib, Alp qora va uning 1000 jangchisini qatl etadilar. Alitegin farzandlari bilan ularga qarshi chiqqan, aholi ham ularni qoʻllab-quvvatlagan. Turkmanlar toʻla magʻlubiyatga uchrashgan, ularning mol-mulklari musodara qilingan, ayollari va bolalarining bir qismi asir olingan; noilojlikdan Dovudbek akasi bilan Xorazm hokimi Horun ibn Oltuntosh panohiga oʻtgan. Horun Masʼud Gʻaznaviy uyushtirgan fitna oqibatida oʻldirilgach (1035), Dovudbek akasi bilan Xuroson tomonga oʻtib ketgan. Dovudbek va Toʻgʻrulbek boshchiligidagi turkmanlar Masʼud Gʻaznaviy ustidan jangda gʻolib chiqqach, Nishopurda imzolangan shartnoma (1035)ga koʻra Toʻgʻrulbek Nisoga, Yobgʻu Faravaga va Dovudbek Dahistonga hukmdor (voliy) qilib tayinlandilar. Ularga dehkon unvoni va voliylik mansabiga munosib sovgʻalar berildi. 1037-yilda Marvda Dovudbek nomi bilan tanga zarb qilinadi. 1040-yil Dandanakon jangidan soʻng saljuqiylar Xurosonni, 1043-yil Xorazmni zabt etdilar. 1059-yil gʻaznaviylardan Ibrohimbek bilan Dovudbek oʻrtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq, Balx Dovudbek qaramogʻiga oʻtgan. Dovudbek vafotidan soʻng saljuqiylar davlatining Sharqiy qismiga uning oʻgʻli Alp Arslon hukmdor boʻlib qoldi.

Manbalar 

Saljuqiylar
Doʻl

Doʻl – yumaloq yoki turli shakldagi muz parchalaridan iborat atmosfera yogʻini. Kattaligi 5–55 mm va undan ortiqroq, baʼzan tovuq tuxumidek ham boʻladi. Yilning iliq vaqtlarida (t-ra 20° dan yuqori boʻlganda), odatda, toʻp-toʻp yomgʻirli bulutlardan kunduzi jala bilan birga yogʻadi. Yogʻinning jadalligi 0,21 dan 60 mm/s oʻrtasida oʻzgarib turadi; 1 soniyadan to 50 daqiqagacha davom etishi mumkin. Choʻl mintaqalarida doʻl, odatda, mart—aprel, vodiylarda esa may—iyun oylarida yogʻadi. Doʻl qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi; ekinzor, tokzorlar, bogʻlarni nobud qiladi. Doʻl keltiradigan zarar hajmi uning jadalligi va davom etish vaqtiga, doʻl donalarining kattaligi, zichligi va tezligiga, shamolning kuchi va selning koʻlamiga, oʻsimlikning turi va rivojlanish fazasiga bogʻliq boʻladi. Doʻl ayniqsa gʻuza maysalari unib chiqqan va shonalash davrida, hosildor mevali bogʻlar va uzumzorlarga koʻproq zarar keltiradi. Koʻpgina mamlakatlarda doʻlga qarshi maxsus operativ kurash xizmati tashkil qilingan. Zenit artilleriyasi, raketalar va boshqa vositalar yordamida doʻl hosil qiluvchi bulutga kimyoviy reagent (odatda, kumush yod, karbonat kislota) sochiladi. Reagent uta sovugan tomchilarni muzlatadi va ularni mayda donachalarga aylantiradi. Mayda doʻllar esa oʻz navbatida atmosferaning yerga yaqin qatlamlarida erib, yomgʻir tomchilari koʻrinishida yer yuzasiga yogʻadi. Reagent yetkaziladigan joy (doʻl oʻchogʻi) radiolokator yordamida aniqlanadi. Doʻlga qarshi kurashning zamonaviy vositalarini amalda qoʻllash qishloq xoʻjaligi ekinlari hosiliga yetkaziladigan zararni birmuncha kamaytirishga imkon tugʻdiradi. Oʻzbekistonda „Boshgidromet“ tarkibida gidrometeorologik jaryonlarga faol taʼsir koʻrsatish boshqarmasining maxsus xizmati Fargona vodiysi, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlarida Doʻl xavfi boʻlgan 1 mln. gektarga yaqin maydondagi qishloq xoʻjaligi ekinlarini doʻldan himoya qiladi (2002).

Manbalar 

Meteorologiya
Tabiiy ofatlar
Dodoma

Dodoma — Tanzaniya Birlashgan Respublikasining poytaxti. Mamlakatning markaziy qismida. Aholisi 204 ming kishi (1998). Dorussalom— Kigoma temir yoʻl va Buyuk Shimoliy avtomobil yoʻlidagi muhim transport yoʻllari tuguni. Oziqovqat (vino, meva kon-servalari, moy ishlab chiqarish va boshqa) sanoati, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, yogʻochsozlik korxonalari mavjud. Geol. va konchilik ishlari‎ ilmiy tadqiqot instituta, geol. muzeyi bor. Mamlakat poytaxti 1993-yildan Dorussayaomsan Dodomaga koʻchirila boshlandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tanzaniya
Doza

Doza ( – porsiya, boʻlak, ulush; berish) – 1) tibbiyotda – dori (preparat) ning muayyan miqdori. Dozani vrach bemorning yoshiga, organizmning individual xususiyatlariga, shuningdek, kasallikning xiliga va kanday oʻtayotganiga qarab aniqlaydi. Doza dorini organizmga kiritish usuliga ham bogʻliq. Bir mahal ichishga moʻljallangani gallik doza, bir kecha-kunduzga moʻljallangani sutkalik doza deb ataladi. Gallik va sutkalik doza farmakopeya tomonidan belgilab qoʻyilgan. Lekin baʼzan ogʻir kasalliklar (masalan, yuqumli kasalliklar) ning rivojlanishini tez toʻxtatish uchun vrach dorini gallik dozadan ortiq (zarb) dozada buyurishi ham mumkin. Suyuq dorilar dozasi qoshiq (osh qoshiq – 15 ml, desert qoshiq – 7,5 ml, choy qoshiq – 5 ml) va tomchilar hisobida, quruq dorilar gramm hisobida koʻrsatiladi. Gormonlar, vitaminlar, antibiotiklar va ayrim boshqa dorilar uchun maʼlum taʼsir birlik (TB) qabul qilingan; 2) fizikada ionlovchi nurlanish dozasi – moddaning massa birligiga uzatish uchun moʻljallangan ionlovchi nurlanish (u- va rentgen nurlar, elektronlar, protonlar, neytronlar, a-zarralar va hokazo) energiyasi. Moddaning massa birligi tomonidan yutilgan energiya yutilish dozasi deyiladi. Xalqaro birliklar tizimi SI da yutilish dozasi J/kg da; tizimga kirmagan birligi rad (1 rad = Yu-2 J/kg)da oʻlchanadi. u- va rentgen nurlanishning ionlash harakteristikasiga ekspozitsion doza deyiladi. Bunday doza havoning massa birligida hosil boʻlgan bir xil ishorali elektr zaryadlari soni bilan aniklanadi. Ekspozitsion dozaning SI dagi birligi Kl/kg va tizimga kirmagan birligi rentgen. Nurlanish doza si organizmga zararli taʼsir etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Dozator

Dozator — suyuq va sochiluvchan moddalar massasi yoki hajmini avtomatik tarzda oʻlchaydigan (dozalaydigan) qurilma. D.ning ogʻirlik va hajmiy, davriy (diskret) va uzluksiz ishlaydigan, dastaki va avtomatik boshqariladigan, bir va koʻp komponentli xillari bor. Davriy ishlaydigani texnologik jihozlar tik oʻrnatilgan hollarda, uzluksiz ishlaydigani yotiq oʻrnatilgan hollarda qoʻllanadi. D.lar taʼminlash, qabul qilish, oʻlchash qurilmalari (datchik), qayd qilish va rostlash tizimi hamda ijro etuvchi qurilmalardan iborat. D. xom ashyoni te-jash, materiallar iyerofini kamaytirish va b.ga imkon beradi. D. qurilish va savdo korxonalarida, oziq-ovqat sanoati hamda dori tayyorlash va b.da qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dozimetrik asboblar

Dozimetrik asboblar (dozimetrlar) — ionlovchi nurlanish dozalarini yoki doza bilan bogʻliq kattaliklarni oʻlchashda ishlatiladigan asboblar. Bir turdagi nurlanishlar yoki aralash nurlanishlar miqdorini oʻlchaydigan xillarga boʻlinadi. Radiatsiya xavfi darajasini belgilaydigan ekvivalent dozasini oʻlchash uchun berlarda darajalarga boʻlingan asbob bermetr deb ataladi. Gazda hosil boʻlgan ionlar tokini oʻlchashga moʻljallangan as-boblar ionizatsiya dozimetrlari deyiladi. Nurlanish tufayli ionlash kamerasida hosil boʻlgan tok kuchi rentgen birligida darajalangan asboblarda oʻlchanadi va ular rentgenometrlar deyiladi. Organizmga taʼsir etuvchi nurlanish dozasini aniqlash uchun ishlatiladigan asbob devori pleksiglas, polistiroldan yasaladi. Radiometrlarda u, R-nurlanish oqimini oʻlchash uchun zaryadli zarralar hisoblagichlari va ssintillyasiya qisoblagichlari ishlatiladi. D. a. lyuminessensiya, foto, ssintillyasiya, yarimoʻtkazgich va b. xillarga ham boʻlinadi. Qoʻzgʻalmas, koʻchma, qoʻl va choʻntak dozimetrlari ham bor. Katta dozalarni oʻlchash uchun fotografik, kimyoviy va ekzoelektron emissiyaga asoslangan dozimetrlar ishlatiladi. Dozani aniqlashda esa strelkali apparatlar, sezgir fotoplyonkalar qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doim yashil oʻsimliklar

Doim yashil oʻsimliklar - yil davomida bargi toʻkilmay yam-yashil boʻlib turadigan oʻsimliklar. Ularning qari barglari uzoq vaqt oz-ozdan toʻkilib, oʻrniga asta-sekin yangi yosh barglar chiqaveradi. Tropik mamlakatlarda keng tarqalgan. Bu tipdagi oʻsimliklarga dafna, sambitgul, zaytun, magnoliya kabi keng bargli, archa, qaragʻay,shamshod singari igna bargli daraxtlar kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Botanika
Doimiy sugʻorish shoxobchalari

Doimiy sugʻorish shoxobchalari — ekin maydonlarini suv bilan yetarli taʼminlashga xizmat qiladigan ariklar. Har bir xoʻjalikning suvdan samarali foydalanish rejasiga asosan dalaga yetarli miqdorda suv boradigan qilib olinadi, bunda ariq dala chegaralaridan oʻtkazilib, ekinlarni mashinalar vositasida parvarishlashga xalaqit qilmasligi nazarda tutiladi. D.s.sh. har yili kech kuzdan erta koʻklamgacha, ayrim hollarda yoz faslida ham tozalanadi.

Yana qarang 

 Ariq
 Sugʻorish shoxobchalari

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doira (shakl)

Doira — tekislikning aylana bilan chegaralangan qismi  . Boshqacha qilib aytganda, bu tekislikda  aylananing markazidan  dan uzoq bo'lmagan masofada joylashgan nuqtalar o'rni.  bu doiraning radiusi deyiladi  . Agar radius nolga teng bo'lsa, u holda aylana nuqtaga aylanadi. Qalinligi (radiusga nisbatan ahamiyatsiz) boʻlgan doira ko'pincha disk deb ataladi  .

Doira chegarasi, ta'rifiga ko'ra, aylanadir . Agar qat'iy tengsizlik kerak bo'lsa, ochiq doira (aylananing ichki qismi ) olinadi: markazgacha boʻlgan masofa  . Qat'iy  bo'lmaganlar (  ) tengsizlik uchun biz chegara doirasining nuqtalarini ham o'z ichiga olgan yopiq doira ta'rifini olamiz.

Tegishli ta'riflar 
 Radius - aylananing markazini uning chegarasi bilan bog'laydigan kesma .
 Diametr - aylananing  markazidan o'tuvchi va uning chegarasidagi ikkita nuqtani bog'laydigan kesma.
 Sektor - doiraning mos markaziy burchagi ichidagi qismi.
 Segment - doira bilan yarim tekislikning umumiy qismi doiraviy segment deyiladi. .
 Akkord (xorda)- aylananing istalgan ikkita nuqtasini bog'laydigan chiziq segmenti.

Xususiyatlari 
 Samolyot markaz atrofida aylanganda, aylana o'z ichiga kiradi.
 Doira konveks shakldir.
  radiusli doirasi yuzasi quyidagi formula bo'yicha hisoblanadi: , qayerda  ≈ 3,14159….
 Sektorning yuzasi , bu yerda a - radyanlarda yoyning burchak qiymati,  - radius.
 Doira perimetri (chegara doirasining uzunligi):  .
 ( Izoperimetrik tengsizlik ) Aylana - berilgan perimetr uchun eng katta maydonga ega boʻlgan figura. Yoki ma'lum bir hudud uchun eng kichik perimetrga ega boʻlgan bir xil.

Tarix 
Aylana va aylana xossalarini o‘rganish, bu xususiyatlarni inson amaliyotida qo‘llash tarixi qadimgi davrlarga borib taqaladi; bu mavzudagi ixtirolardan eng ahamiyatlisi g'ildirak . Antik davrda ham aylana aylanasining diametriga nisbati ( π soni ) barcha doiralar uchun bir xil ekanligi aniqlangan.Ko'p asrlik tadqiqotlarning tarixiy muhim mavzusi bu munosabatlarni takomillashtirish, shuningdek, " aylana kvadrati " muammosini hal qilishga urinishlar bo'ldi. Tadqiqotning keyingi rivojlanishi trigonometriya, tebranishlar nazariyasi va fan va texnologiyaning boshqa ko'plab amaliy muhim bo'limlarini yaratilishiga olib keldi.

Umumlashtirish 
Doira tushunchasi universal matematik tushunchalardan biri bo'lib, ixtiyoriy metrik bo'shliqlar holiga so'zma-so'z umumlashtirilgan. Evklid fazosidan farqli o'laroq, ixtiyoriy o'lchovlar uchun ular juda g'alati tartibga solinishi mumkin - xususan, diskret metrikada, berilgan radiusli ochiq doira yopiq doiraga to'g'ri kelganda misol yaratish mumkin. Biroq, ba'zi xususiyatlar hali ham saqlanib qolgan: konvekslik va markaziy simmetriya mavjudligi .

Misol uchun, agar biz "shahar" deb atalmish ko'rsatkichni ko'rsatkich sifatida olsak, ya'ni , keyin markazda nolga qaratilgan birlik doira, siz osongina ko'rib turganingizdek, uchlari boʻlgan kvadratdir

Eslatmalar

Adabiyotlar 

 
 
 Переиздание: М.: АСТ, 2006, ISBN 5-17-009554-6, 509 стр.

 

:Turkum: geometriya
Edward Adelbert Doisy

Edward Adelbert Doisy (1893—1986) — amerikalik fiziolog va biokimyogar. AQSH Milliy fanlar akademiyasi akademik (1938), Garvard universiteti professor (1954). Vitaminlar, jinsiy gormonlar va oʻt kislotalari kimyosi ustida tadqiqot olib borgan. Estron (1930), shuningdek, estrol va estradiol 17 V ni (1936) kristall holda olgan. K, vitamin (follixinon)ni sof holda ajratib olib, uning kimyoviy tuzilishini aniqlagan (1939). Gormonlar va oʻt kislotalarining almashinu-vini oʻrganib, oʻzigacha nomaʼlum boʻlgan oʻt kislotalarini kashf etgan, ularning kimyoviy tuzilishini urgangan va sintez qilgan. Nobel mukofoti laureati (1943).

Manbalar 

 

Olimlar
Kimyogarlar
1893-yilda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
13-noyabrda tugʻilganlar
23-oktyabrda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Vasiliy Dokuchayev

Vasiliy Vasilyevich Dokuchayev (1846.1.3, Milyukove qishlogʻi, hozirgi Smolensk viloyati Sichyovskiy tumani — 1903.8.11, Peterburg) — rus tabiatshunos olimi, Peterburg universiteti professor (1883—96). 

"Rossiya qora tuprogʻi" (1883), asarida genetik tuproqshunoslik asoslarini yaratdi, tuproqshunoslik fanining asosiy qoidalarini taʼriflab berdi. "Bizning dashtlar oʻtmishda va hozir" (1892) asarida qurgʻoqchilikka qarshi kurash majmuining ilmiy yechimlarini koʻrsatib bergan. Rossiyada birinchi tuproqshunoslik kafedrasiga asos solgan (1895). 

Dokuchayev gʻoyalari tabiiy geogr., oʻrmonshunoslik, melioratsiya va b. rivojlanishiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Rossiya Qishloq xoʻjaligi FA Tuproqshunoslik instituti va b. ilmiy muassasalar Dokuchayev nomi bilan ataladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1846-yilda tugʻilganlar
1903-yilda vafot etganlar
Subutoy Dolimov

Usmonbek (Subutoybek) Dolimovich Dolimov  (1907.23.1 - Toshkent — 1991.24.5) — adabiyotshunos-pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1939). Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim, shoʻba mudiri (1943—1957). Toshkent Davlat Universitetida oʻqituvchi (1957—1962), dotsent (1963-yildan). Oliy va oʻrta maktablar uchun darslik ("Vatan adabiyoti", 1965) va uslubiy qoʻllanmalar ("Oʻzbek adabiyoti tarixini oʻqitish metodikasi", 1976; "Adabiyot oʻqitish metodikasi", 1978) muallifi. Ogahiy (Gʻ. Karimov bilan hamkorlikda), Almaiy, Lutfiy ("Gul va Navroʻz"), Gulxaniy ("Zarbul-masal") asarlarini, folklorga oid "Keng uyning kelinchagi"ni (1976) nashrga tayyorlagan. "Qobusnoma"ni oʻzbek tiliga tarjima qilgan (1986).

Manbalar 
 Umr saboqlari, T., 1982.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Adabiyotshunoslar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1907-yilda tugʻilganlar
23-yanvarda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
24-aprelda tugʻilganlar
Sulton Dolimov

Sultonbek Aminovich Dolimov  (1915.5.5 — Toshkent — 1992.12.11) — topograf anatom, xirurg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1962), tibbiyot fanlari doktori (1969), professor (1969). Tosh MI ni tugatgan (1937), Surxondaryo viloyati kasalxonasining bosh vrachi va xirurg (1937—39). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. ToshMI operativ xirurgiya kafedrasi dotsenti (1948—69), professor, ayni vaqtda oʻquv ishlari (1962—65) va davolash ishlari (1967— 72) buyicha prorektor, 1972-yildan Oʻrta Osiyo pediatriya tibbiyot instituti (xoz. Toshkent pediatriya tibbiyot instituti) prorektori. Surunkali meʼda yarasining modeli va morfologiyasi ustida tadqiqot olib borgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1915-yilda tugʻilganlar
5-mayda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
12-aprelda vafot etganlar
Domestikatsiya

Domestikatsiya (lotincha domesticus - uyga, yaʼni xonaga tegishli) — q. Xonakilashtirish.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dominantlik

Dominantlik (lotincha dominans — hukmron, ustun) — allellarning gomo va geterozigota holatlarida belgilarning fenotipik namoyon boʻlishi. Gen allellarining oʻzaro munosabat shakli Dominantlikda bir allel boshqa allel ustidan toʻliq (toʻliq Dominantlik) yoki toʻliqsiz (chala Dominantlik) ustunlik qiladi. „Dominantlik“ tushunchasini genetika faniga G. Mendel kiritgan. Dominantlik qiluvchi allellar (genlar) katta harflar (A, V), retsessiv allellar kichik harflar (a, v) bilan ifodalanadi. Organizmlar genetipida dominant genlarning yigʻilishi koʻpchilik hollarda hayotchanlikni oshirishga, xoʻjalik jihatdan qimmatli belgilarni yaxshilashga imkon beradi. Dominantlik tibbiyot va qishloq xoʻjaligida muhim ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dominion

Dominion (ing . dominion, lotincha dominium — qaram yer) — ingliz qiroli (qirolicha)ni davlat boshligʻi deb tan olib kelgan va Britaniya imperiyasi tarkibida boʻlgan davlat. Unga generalgubernator tayin qilingan. Dastlabki D.lar — Kanada (1867 y.dan), Avstraliya Ittifoqi (1901 y.dan), Yangi Zelandiya (1907 y.dan) va b. Hamdoʻstlik tuzilganidan keyin, garchi koʻpgina sobiq D.lar unga kirib, avvalgidek ingliz qirolichasini davlat boshligʻi deb hisoblasalarda (Kanada, Yangi Zelandiya va b.), D. atamasi qoʻllanilmaydigan boʻldi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domkrat

Domkrat (gollandcha dommekracht) — ogʻir yuklarni vaqtinchalik koʻtarib beradigan mexanizm. Harakatlanish tarziga koʻra reykali, vintli, gidravlik va pnevmatik xillarga boʻlinadi. D. ixchamligi, massasining kichikligi, koʻtarish tezligining kamligi (0,01—0,25m/min.) va koʻtarish balandligi (0,15—1 m) bilan ifodalanadi. Max-sus ishlarga moʻljallangan D. bir necha yuz t gacha yukni bir necha m balandlikkacha koʻtara oladi. D. mashinalarning gʻildiragini almashtirishda, taʼmirlash, yuk ortish-tushirish ishlarida qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domla

Domla — 1) maktabxona pyarlari, oʻgʻil bolalarga taʼlim-tarbiya bergan ziyolilar; 2) masjid imom-xatiblarining xalq tomonidan yuritiladigan nomi; 3) oliy, oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida fanning biror sohasidan darak beruvchi shaxslar (professor, dotsent, assistent, katta oʻqituvchi va oʻqituvchi)ga nisbatan qoʻllaniladigan atama; 4) biror soha (mas, fan va madaniyat)da obroʻ-eʼtibor qozongan, ilgʻor dunyoqarashi, eʼtiqodi va b. fazilatlari bilan uzgalarga namuna boʻladigan bilimdon, muhtaram shaxs.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don ot zoti

Don ot zoti — salt miniladigan va aravaga qoʻshiladigan ot zoti. Don kazaklari tomonidan Don daryosi havzasidagi dasht mintaqasida mahalliy otlarni, 15—19-asrlarda mahalliy jan. Rossiya zotlarini Qorabogʻ, fors, arab, sof naslli turkman ot zotlari bilan chatishtirib yaratilgan. D.o.z. ning tuyey malla, jiyron, gavdasi yirik. Yozning jazirama issiq va qishning sovuqlariga bardoshli. Yagʻrini bal. 160—163 sm, tana kiya uz. 162—165 sm, koʻkrak aylanasi 195—198 sm, pocha aylanasi 20—21 sm. Chopqirlikda uch yoshlisi 2400 m masofani 2 min. 43,2 sek.da bosib oʻtgan. Rossiyaning Rostov, Qozogʻistonning jan. viloyatlarida urchitiladi. Koʻpgina mamlakatlarda, jumladan, Oʻrta Osiyoda mahalliy ot zotlarini yaxshilashda foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Otlar
Ot zotlari
Biologik turlar
Dona shoʻra

Dona shoʻra () — shoʻradoshlar (shoʻragullilar oilasi)ga mansub bir yillik oʻt. Poyasi ingichka, sershox, barglari silindrsimon, etli, poyadagilari ketma-ket joylashgan, gul oldi barglari qarama-qarshi oʻrnashgan, tubi esa bir-biri bilan birikib ketgan. Har bir barg qoʻltigʻida bittadan gul yetishadi. Dona shoʻra may oyida gullab, avgustda urugʻ beradi. Dona shoʻrva, asosan, taqir yerlarda, shoʻrxok tuproqda, qumlarda va gil tuproqlarda oʻsadi. Kuz va qishda qoʻy hamda tuyalar uchun yaxshi ozuqa.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Dong (oʻlchov birligi)

Dong —1) dinor yoki dirhamiing 1/6 ga teng ogʻirlik oʻlchovi va shu vazndagi aqcha; 2) tarixiy manbalarda uchraydigan va qiymati boʻyicha gozning 1/6 iga teng boʻlgan oʻlchov birligi. Agar gaz oʻrtacha 71 sm boʻlsa, 1 D.= 1/6 gaz = = 1/671 sm =11,83 sm boʻladi. Gazning boshqa oʻlchamlari qoʻyilsa D.ning qiy-mati ham oʻzgaradi; 3) yuza oʻlchov birligi; juda qadimdan Oʻrta Osiyoda asosan yerning yuza oʻlchov birliklari 1/6 tanobii va 1/6 jariblarnm belgilashda qoʻllangan. 1 gaz 71 sm deb olinsa, 1 tanob = 1 jarib = 1814,76 m2 boʻladi. Bu holda 1D. =1/6 tanob =1/6 jarib = 1814,76 m2/6 = 302,46 m2.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donetsk

Donetsk (1924-yilgacha Yuzovka, 1961-yilgacha Stalino) — Ukrainadagi shahar (1917-yildan). Kalmius daryosi boʻyida. Donetsk viloyati markazi. Temir yoʻl tuguni. Aeroport bor. Aholisi 1075 ming kishi (1997). Yondosh shaharlar bilan birga sanoat tuguni va shahar aglomeratsiyasini tashkil etgan. Ogʻir sanoatning eng yirik markazlaridan. Donetsk toshkoʻmir havzasiaan koʻmir qazib olinadi. Qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik (kon, metallurgiya jihozlari va b., muzlatgich, kabel, velosiped va b. ishlab chiqariladi), kimyo (kimyoviy reaktiv, plastmassa zavodlari), qurilish materiallari, koks kimyosi, oziq-ovqat, yengil (shu jumladan ipgazlama) sanoat korxonalari bor. Ukraina FA ning ilmiy tadqiqot institutlari, oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari (shu jumladan universitet), 3 teatr (shu jumladan opera va balet teatri), oʻlkashunoslik muzeyi va badiiy muzey mavjud. D.ga 1869-yil asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Donetsk viloyati
Erkin iqtisodiy zonalar
Toshpoʻlat Doniyorov

Toshpoʻlat Doniyorov (1892 — Toshkent — 1953) — oʻzbek xalq qoʻgʻirchoqbozi, yangi shakldagi davlat qoʻgʻirchoq teatri tashkilotchilaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). "Chodir xayol" qoʻgʻirchoq teatrining mohir ijrochisi boʻlgan. Qadqoʻgʻirchoq oʻyinlari anʼanalaridan mohirona foydalangan va ularni targʻib qilgan. 1928-yil Toshkentda ish boshlagan Rus yo’sh tomoshabinlar teatri qoshida H. Abdullayev, M. Soliyev, A. Halimtoyev va b.dan iborat oʻzbek qoʻgʻirchoqbozlari truppasini tashkil etgan. Sahnalashtirgan "Saltanat" (S. Abdulla) spektakli bilan Moskvada oʻtkazilgan oʻzbek sanʼati dekadasi(1937)da qatnashgan. Qoʻgʻirchoq konsertlarida ishtirok etgan. Doniyorov yogʻochdan, keyinroq latta va qogʻozdan qahramonlar harakteriga mos qoʻgʻirchoqlar yasagan. 3. Ishoqova, A. Saydaliyev, N. Zayniddinov, M. Rahmatullayeva va b. Doniyorovning shogirdlaridir.

Adabiyot 
 Qodirov M., Oʻzbekskiy traditsionniy teatr kukol, T., 1979.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Teatr
1892-yilda tugʻilganlar
1953-yilda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Donishmandiya davlati

Donishmandiya davlati - Kappadokiya viloyati hududida boʻlgan qad. davlat (1071 — 1165). Poytaxti — Sivas sh. D. d.ga turkman amirlaridan biri — Gʻozi Ahmad ibn Ali ibn Nasr Donishmand (7—1106) asos solgan boʻlib, abbosiy xalifa Al-Qoim Biamrilloh (1031—75) unga oʻzi Rumda fath qilgan yerlar (Malotiya yoki Melitena, Sivas) ni inʼom etgan. Keyin, u oʻz davlati hududini Qastamuniy sh.ga qadar kengaytirganda, Niksor (Niksar) ni qamal qilayotganda shahid boʻlgan. Uning avlodlari (Gʻozi Muhammad ibn Donishmand, Yogʻiy Bason Abulmuzaffar Nizomuddin ibn Muhammad, Gʻozi Jamoluddin ibn Nizomuddin, Ibrohim ibn Muhammad ibn Donishmand, Abulfido Ismoil ibn Ibrohim) Amosiya (Pont), Anqira (Anqara), Korum va b. bir qancha shaharlarni fath etib, D. d. hududini yanada kengaytirganlar, vizantiyaliklar va salibchilarga qarshi muvaffaqiyatli urush olib borganlar, Malotiya ostonasida franklarnn tor-mor keltirganlar. D. d. 1165 y. saljuqiylar tomonidan tugatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Osiyo tarixi
Salib yurishlari
Onadoʻli bekliklari
Donor

Donor (lotincha dono — hadya qilaman, bagʻishlayman) — bemor (retsipiyent) ga kuyish uchun qonini, koʻchirib oʻtkazish uchun koʻmik, teri yoki biror aʼzosini beruvchi kishi. Qon berish boʻyicha D.lik koʻproq tarqalgan. D.lik — ixtiyoriy hisoblanadi. Hoz. boshqa mamlakatlardagi kabi Oʻzbekistonda ham asosan qon oʻrniga uning komponentlari — eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar konsentratlari, plazma va preparatlari ishlatiladi. Shuning uchun D.likka qoni bemorga irsiyat boʻyicha mos keladigan, qavmqarin-doshlarda qon preparatlariga boʻlgan ehtiyojni qoplash uchun esa ixtiyoriy (badalsiz) kon beruvchi barcha sogʻlom kishilar jalb etiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doping

Doping (ing . doping, dope — narkotiklar bermoq) — organizmning ruhiy va jismoniy faoliyatini qisqa muddat kuchaytiradigan moddalar. Sport oʻyinlari natijalarini yaxshilash maqsadida qoʻllangan. Sportchilar orasida dopingdan zaharlanish va oʻlim holatlari kuzatilganligi uchun 1967-yildan Xalqaro olimpiada qoʻmitasi sport oʻyinlari chogʻida Doping qabul qilishni man etgan va qatʼiy nazorat oʻrnatgan. Doping ishlatgan sportchilar oʻyindan chetlashtiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dor ussiyodat

Dor us-siyodat meʼmoriy majmuasi (boshqa nomi „Sayyidlar uyi“) — Qashqadaryo viloyati Shahrisabz shahrining janubiy-sharqiy qismida qurilgan boʻlib, u Amir Temur davrining eng mashxur tarixiy yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Mazkur majmua oʻrta asrlarda shahardagi boshqa bir mashxur majmua „Dor ut-tilovat“ sari olib boradigan yoʻl vazifasini ham oʻtagan. Tarixda mazkur ikki majmua siyosiy va diniy qatlam vakillari uchun umumiy qabriston vazifasini oʻtagan.

Tuzilishi 
Meʼmoriy majmua bir qator tarixiy yodgorliklardan tarkib topgan boʻlib, ularning orasida eng asosiysi bu Jahongir maqbarasidir. Uzoq yillar davomida maqbara oʻz holatini yaxshi saqlashga muvaffaq boʻlgan. Run Gonzale de Klavixo ham bu yerga tashrif buyurgan vaqti mazkur majmua haqida bir qator fikrlarini yozib oʻtgan.

Majmua hududida Amir Temurga qarashli toshsagʻana dahmasi ham bugunga qadar saqlanib qolingan. Umarshayx Mirzoning qabri ham ayni shu yerda joylashgan, degan fikrlar mavjud. Sababi, mazkur hududdan uncha uzoq boʻlmagan masofada Umarshayxning oʻgʻli Said Ahmad Mirzo qabr sagʻanasi topilgan. Bundan shu ayon boʻladiki mazkur majmua oʻz vaqtida Amir Temur va undan kelib chiqqan barlos qabilasi vakillarining xilxonasi boʻlgan boʻlishi mumkin.

Sharafuddin Ali Yazdiyning qalamiga mansub „Zafarnoma“ asarida yozilishicha, Amir Temur Shahrisabzda maxsus bino qurdirgan, unda oʻz oʻgʻli Amirzoda Jahongir va boshqa amaldorlar, va ularning avlodlarining daxmalari qoʻyilsin, deb farmon bergan. Dor Us-sodot tarhi Yassaviy majmuasi bilan juda oʻxshash boʻlib, asosiy gʻarbiy qismidagi ravogʻi 20 metr kenglikka ega boʻlgan, kirish yoʻli xudoyixona (yoki saroyga), undan qoq oʻrtadagi Amir Temurga moʻljallangan yer osti sagʻanasi joylashgan binoga olib borgan. Xonaning muyulishidagi uzun yoʻlakdan yon xonalarga oʻtish imkoniyati mavjud boʻlgan. Bu xonalar oʻrnida oʻsha vaqtlarda oshxona, masjid, kutubxona, mehmonlar turadigan xujralar boʻlgan deb taxmin qilinadi

Arxeologik izlanishlar 
„Dor us-sodot“ tarixiy majmuasiga tegishli hududlarda 1970—1980-yillar davomida koʻplab arxeologik izlanishlar amalga oshirilgan. Natijada koʻplab arxitektura qoldiqlari aniqlangan.

Jumladan, Jahongir maqbarasidan 10.15 metr uzoqlikda Oqsaroy arkasi toqidan atigi 1.7 metrga qisqa boʻlgan arka qoldiqlari topilgan. Uning ikki proporsional peshtoqi oq marmar bloklardan baquvvat qilib bunyod etilgan. Mazkur arxeologik qazilmaning topilishi arkaning oʻz davridagi eng yiriklaridan biri boʻlganligidan dalolat beradi.

2002-yilda amalga oshirilgan arxeologik qazishma ishlari natijasida esa, mazkur majmuaning janubiy ustuniga tegishli bino qoldiqlari aniqlangan.

Adabiyotlar

Manbalar 

Tarixiy yodgorliklar
Dori

Dori — kasalliklarni davolash yoki oldini olish uchun ishlatiladigan modda. Har qanday dorini odamlarga qoʻllashdan oldin hayvonlarda sinab koʻriladi va klinikalarda kuzatiladi. Dorilar kimyo-farmatsevtika zavodlarida sintetik moddalardan, oʻsimlik, hayvon yoki mikrobiologik mahsulotlardan, tez buziladigan ayrim dorilar esa dorixonalarda tayyorlanadi. Dorilar turli xilda, mas, suyuq (qaynatma, tindirma, eritma, suspenziya va boshqalar), yumshoq (surtma, liniment, krem, pasta va boshqalar), qattiq (sochma, tabletka, draje, granula va boshqalar) hamda alohida inʼyeksiya maqsadlari uchun ampula holida chiqariladi.

Taʼsiriga koʻra, yurak dorilari, surgi, siydik haydaydigan, ogʻriq qoldiradigan, issiq tushiradigan, narkotik, uyqu keltiradigan va boshqa Dorilar boʻladi. Bevosita kasallikning qoʻzgʻatuvchisiga taʼsir qiladigan Dorilar alohida guruhni tashkil etadi, bularga bezgak, zaxm, silga qarshi va boshqa Dorilar kiradi. Ular kimyoviy terapevtik vositalar deb ataladi. Dorilarning shifobaxsh taʼsiri bemorning yoshi, ahvoli va dozata bogʻliq. Katta doza organizmni zaharlashi, kam doza esa kasallik qoʻzgʻatuvchisini oʻsha Doriga chidamli qilib qoʻyishi mumkin. Shuning uchun Dorini faqat vrach buyurgan dozada qabul qilish kerak.

Dorilar sirtga ishlatiladi, ichiriladi, nafas yoʻli orqali yuboriladi va inʼyeksiya qilinadi. Ularning kuchi, taʼsiri organizmga qay yoʻl bilan va qanchalik tez kiritilishiga bogʻliq. Baʼzi Dorilar takror yuborilganda organizmda toʻplanib taʼsir etadi (qarang Kumulyasiya). Dorini koʻr-koʻrona qabul qilish yaramaydi, chunki koʻp kasalliklar belgisi bir-biriga oʻxshaydi, uning uchun keraksiz Dorilarni qabul qilish sogʻliqqa zarar yetkazadi. Organizmga kirgan Dorilar qisman parchalanadi va oʻzgaradi, keyin buyrak, hazm va nafas yoʻllari, ter va boshqa orqali chiqib ketadi.

Dorilar uyda bolalarning boʻyi yetmaydigan joyda saqlanishi kerak. Har bir Dorini yaroklilik muddati yorligʻida qayd qilinadi, belgilangan mudsatdan uzoq saqpanganda taʼsirini yoʻqotadi. Keyingi yillarda xorijdan keltirilgan dorilar xili bir kadar ortdi, shu bois uni faqat vrach maslahati bilan qabul qilish zarur.

Oʻzuv Zokirov.

Yana qarang 

 Dorixona
 Tibbiyot

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Dorilar
Farmatsevtika
Dorilfunun

Dorilfunun (arab.) - Yaqin Sharq mamlakatlaridagi oʻquv yurtlarining nomi. Baʼzi mamlakatlar (mas, Eron) da oʻrta oʻquv yurti, boshqa ayrim mamlakatlar (mas. Turkiya)da esa oliy oʻquv yurti (universitet) maʼnosida qoʻllanadi. 1920—30 yillarda Oʻrta Osiyoda ham universitet maʼnosida ishlatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   Zaxaxaxa