yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Takror ishlab chiqarish

Takror ishlab chiqarish - sarflangan ishlab chiqarish omillari (tabiiy zaxiralari, ishchi kuchi va ishlab chiqarish. vositalari)ni qayta ishlab chiqarish yoʻli bilan tiklash Uning oʻzgarmas koʻlamda qaytarilib turishi oddiy takror ishlab chiqarish hisoblanadi. Agar shu jarayon yangidan kengaytirilgan koʻlamda takrorlansa kengaytirilgan takror ishlab chiqarish deyiladi.

Oddiy takror ishlab chiqarish.da foydalanilayotgan ishlab chiqarish. omillari, shu jumladan, kapital va mehnat hajmi, muayyan muddat davomida oʻzgarmaydi. Bu omillarning ilgarigidek unumdorligi natijasida ishlab chiqarilgan mahsulotlar miqdori kamaymaydi (aks hodda toraygan ishlab chiqarish. paydo boʻladi) ham, koʻpaymaydi ham. Kengaytirilgan T.ishlab chiqarish.da, boshqa hamma sharoitlar bir xil boʻlgan hodda, ishlab chiqarish. omillari hajmining oʻsishi ishlab chiqarish.ning va ishlab chiqarilgan mahsulotlar hajmining oʻsishiga olib keladi. Ishlab chiqarish.ning bir yoki bir necha omillarining koʻpayishi hisobiga yuzaga keladigan kengaytirilgan T.ishlab chiqarish. uchun, odatda, qoʻshimcha kapital qoʻyilmalar talab etiladi (ishlab chiqarish.ga investitsiya jalb etiladi). Iqtisodiy taraqqiyot faqat kengaytirilgan T.ishlab chiqarish. boʻlgandagina yuz beradi. Butun jamiyat miqyosida yalpi ichki mahsulotni (YAIM) kengaytirilgan T.ishlab chiqarish. oldingi davrda jam/arma uchun ishlab chiqarilgan YAIMning bir qismidan foydalanishni taqozo etadi. Mamlakatning tiklanadigan va tiklanmaidigan tabiiy resurslari uning milliy boyligining bir qismi xisoblanadi. Tiklanadigan boyliklar — oʻrmonlar, baliq zaxiralari, qishloq xoʻjaligi. yer maydonlari va boshqadir. Bu tabiiy zaxiralar, odatda, uzok, muddatli T.ishlab chiqarish. takror hosil boʻlish sikliga egaligi bilan ajralib turadi. Koʻpgina foydali qazilmalar — neft, toshkoʻmir, boksit, temir rudasi tiklanmaidigan zaxiralarga kiradi. Shuning uchun ulardan tejamkorona va samarali foydalaniladi.

Demografiyada "T.ishlab chiqarish." tushunchasi aholi sonining tiklanishi jarayon larini tavsiflash uchun qoʻllanadi. Shartli ravishda 2 ta bolali oila oddiy T.ishlab chiqarish.ni, 3 ta va undan koʻp bolali oilalar kengaytirilgan T.ishlab chiqarish. ni bildiradi.
Taksi

Taksi (frans. taxi), taksomotor — yoʻlovchilar yoki yuk tashishda foydalaniladigan yengil yoki yuk avtomobili. Odatda kira haqi taksometr boʻyicha toʻlanadi. Birinchy T.lar Londonda 1903-yil, Moskvada 1907-yil, Peterburgda 1937-yil, Toshkentda 1934-yil paydo boʻlgan. T. sifatida koʻplab ishlab chikariladigan yengil va yuk mashinalari, maxsus avtomobillardan foydalaniladi. Muayyan yoʻnalishlar boʻyicha belgilangan vaqt oralatib qatnaydigan T.lar marshrutli taksilar deb ataladi. Bunday T.lar uchun maʼlum kiymatdagi haq stavkasi belgilab qoʻyiladi.

Rang berish 
Ba'zi mamlakatlarda taksilar yo'lda ajralib turishi uchun odatda ma'lum bir rangga bo'yaladi.

 O'zbekiston - 2012 yildan  Sariq;
 Turkiya -  Sariq;
 London -  qora;
 Nyu-York - dispetcherlar bilan ishlamaydigan va yo'lda to'xtatilishi mumkin boʻlgan barcha taksilar uchun sariq rang;
 Polsha - Barcha ranglardan foydalanish mumkin;
 Gollandiya - Qora va sariq, misol: rotterdamdagi taksi;
 Gongkong -  Rad etish
Taksonomiya

Taksonomiya (tiz — tizim, tartib va  — qonun) — murakkab tashkil etilgan ierarxik bogʻliq ob’ektlarni tasniflash va tizimlashtirish tamoyillari va amaliyoti haqidagi taʼlimot . Taksonomiya tamoyillari koʻplab ilmiy bilim sohalarida geografiya, geologiya, tilshunoslik, etnografiya ob’ektlarini va organik dunyoning butun xilma-xilligini tartibga solish uchun qoʻllanadi .

Tarixiy maʼlumotlar 
"Taksonomiya" atamasi birinchi marta 1813-yilda oʻsimliklar tasnifi bilan shugʻullangan Augustin Dekandol tomonidan taklif qilingan va dastlab faqat biologiyada qoʻllangan. Keyinchalik bu atama biologiyada ham, boshqa bilim sohalarida ham, tilshunoslikda, geografiyada, geologiyada murakkab tizimlarni tasniflash va tizimlashtirishning umumiy nazariyasiga nisbatan qoʻllanila boshlandi .

Taksonomiya haqidagi zamonaviy qarashlar 
Matematik jihatdan taksonomiya — bu ob’ektlarning maʼlum bir toʻplamini tasniflashning daraxtga oʻxshash tuzilishi. Ushbu tuzilmaning yuqori qismida birlashtiruvchi yagona tasnif — ildiz taksoni — bu taksonomiyaning barcha ob’ektlariga tegishli. Ildiz ostidagi taksonlar tasniflangan ob’ektlarning umumiy toʻplamining kichik toʻplamlariga tegishli boʻlgan aniqroq tasniflardir. . Zamonaviy biologik tasnif, masalan, ierarxik tizim boʻlib, uning asosini alohida organizmlar (individuallar) tashkil etadi, yuqori qismi esa bitta keng qamrovli taksondir; baza va tepa oʻrtasidagi ierarxiyaning turli darajalarida taksonlar mavjud boʻlib, ularning har biri yuqori darajadagi bitta va faqat bitta taksonga boʻysunadi . Taksonomiyaning eng asosiy muammolaridan biri bu taksonning qanday boʻlishini aniqlashdir .

„Taksonomiya“ va " sistematika " atamalari koʻpincha bir- birining oʻrnida ishlatiladi, ammo qatʼiy maʼnoda taksonomiya taksonomiyaning faqat bir qismidir . Odatda biologiyada taksonomiya organizmlarning xilma-xilligi va ular oʻrtasidagi munosabatlar haqidagi bilimlar boʻlimi, taksonomiya esa tasniflash tamoyillari, usullari va qoidalarini oʻrganuvchi fan boʻlimi sifatida talqin etiladi . Biologik taksonomiyaning asosiy vazifasi — organizmlarning tabiiy tasnifini qurishga xizmat qiladigan boʻysunuvchi darajalarning ierarxik tizimini yaratishdir .

Yana qarang 

 XBRL
 Gulli oʻsimliklarning tasnifi
 Filogenetika
 Kladistika
 Xalq taksonomiyasi
 Folksonomiya

Adabiyotlar 

 Taksonomiya (teoriya klassifikatsii) // Strunino — Tixoresk. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1976. — (Bolshaya sovetskaya ensiklopediya : [v 30 t.] / gl. red. A. M. Proxorov; 1969—1978, t. 25).
 Biologicheskiy ensiklopedicheskiy slovar / Gl. red. M. S. Gilyarov; Redkol.: A. A. Baev, G. G. Vinberg, G. A. Zavarzin i dr. — M. : Sov. ensiklopediya, 1986. — 831 s. — 100 000 ekz.
  — UDK 574:001.4
 
  — UDK 579.8.06
 .

Manbalar 

Tizimlar nazariyasi
Taktika

Taktika (yun. tasso — saflayman) — 1) harbiy sanʼatning tarkibiy qismi; qurolli kuchlarning turli qoʻshin turlari (flot kuchlari), qoʻshilmalar, qismlar(kemalar) va birikmalar hamda quruklikdagi, havodagi va dengizdagi maxsus qoʻshinlarni jangga va uni olib borishga tayyorlash nazariyasi va amaliyotini oʻz ichiga oladi. T. operativlik sanʼati va strategiyaga boʻysunadi; 2) belgilangan maqsadga erishish uchun ishlatiladigan vosita va usullar majmuasi.

 

Taktika
Talaba

Talaba (arabcha: izlovchi, oʻrganuvchi;  — qunt bilan ishlovchi, shugʻullanuvchi) — Oʻzbekistonda oliy oʻquv yurti, AQSH, Buyuk Britaniya va boshqa ayrim mamlakatlarda oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurti oʻquvchisi.

Oʻzbekistonda talabadan farqli ravishda mamlakatdagi oʻrta maxsus taʼlim maskanlarida tahsil olayotgan yoshlar oʻquvchi, oliy harbiy oʻquv yurtlarida bilim olayotganlar tinglovchi, oʻrta harbiy oʻquv yurtlarida oʻqiyotganlar kursant deyiladi.

Turkistonda islom dini yoyilgach (7— 8-asr), boshlangʻich maktabdan soʻng bilim olish bilan mashgʻul boʻlgan har bir kishi Talaba hisoblangan. Madrasalar paydo boʻlgan X asrlardan ularda tahsil olayotgan kishilargina Talaba deyila boshlagan. Yevropada XI - XII asrlarda untlar tashkil topgandan soʻng, ularda faoliyat koʻrsatadigan har bir odam, yaʼni saboq beruvchi ham, saboq oluvchi ham student deb atalgan. Keyinchalik untlarda o'qituvchilar uchun magistr, professor va boshqa ilmiy unvonlar joriy etilgach, faqat saboq oladigan kishilargina student deb yuritiladigan bulgan.

Talaba jamiyat taraqqiyotiga jiddiy taʼsir koʻrsatadi va, ayni vaqtda, har bir mamlakat ilmiy intellektual salohiyatining darajasini bildirib, rivojlanish istiqbollarini belgilab beradi. Chunki mamlakat iqtisodi va madaniyatining yuksalishi, xalq xoʻjaligiga ilm-fan yutuqlari joriy etilishi uchun oliy maktablarning Talabalari chuqur nazariy bilim hamda amaliy koʻnikmalarga ega bo‘lishlari lozim. Shuning uchun ham rivojlangan mamlakatlarda aholi jon boshiga T. soni koʻp buladi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, mamlakatda Talabalar miqdori sezilarli darajada ortdi. Mamlakatimizda umumiy oʻrta taʼlim maktabi hamda akademik litsey va kasb-hunar kollejini bitirgan har bir kishining T. boʻlishiga haqqi bor. T. davlat hisobidan, shuningdek, shartnoma asosida o'z yonidan tahsil koʻrishi mumkin. Mamlakatimizda T.lar bakalaviriat va magistratura singari 2 bosqichda oliy taʼlim oladilar.

T. har bir mamlakatning ijtimoiy jihatdan eng faol, harakatchan, jonkuyar kishi hisoblanadi. Bevosita ilm-fanni o'zlashtirish bilan mashgʻulliklari uchun T.lar jamiyatning intellektual ilgʻor qatlami sanaladi. Shuning uchun ham T.larning chuqur kasbiy hamda maʼnaviy-axloqiy tayyorgarlikka ega boʻlishiga katta eʼtibor qilinadi. Oʻzbekistonda T. yoshlarning mamlakat xayotida faol ishtirok etishlarini taʼminlash, milliy istikdol gʻoyasini toʻliq egallab olishlariga imkoniyat yaratish borasida bir qancha ishlar amalga oshirilmokda. "Kamolot" yoshlar ijtimoiy harakatida qatnashish T.larning vatanparvar shaxe sifatida shakllanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatmoqsa. Bundan tashqari, Oʻzbekistonda T.larni ijtimoiy jihatdan ximoya qilish uchun ularning barchasiga stipendiya beriladi, yashash joyiga muhtoj T.lar yotoq bilan taʼminlanadi, yoshlarga turli ilmiy, badiiy va sport toʻgaraklarida ishtirok etish imkoniyatlari yaratilgan. T.lar oʻrtasida har 2 yilda 1 marta universiadalar oʻtkazib turilishi ularning jismonan sogʻlom, maʼnaviy jihatdan barkamol boʻlib oʻsishlariga maʼlum darajada yordam beradi. 2002/03 oʻquv yili Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlarida 232254 T. taʼlim odsi.
Tallimarjon

Tallimarjon — Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shahar (1975-yildan). Qarshi choʻlining oʻzlashtirilishi munosabati bilan 1964-yilda tashkil etilgan. Tallimarjon suv ombori yonida joylashgan. Aholisi 9,9 ming kishi (2004). Tallimarjonda Qarshi kanali va nasos stansiyalardan foydalanish boshqarmasi, shu boshqarmaning markaziy taʼmirlash ustaxonasi, avtokorxona va boshqa bor. Shaharda umumiy taʼlim maktablari, kasbhunar kolleji (chilangar, elektriklar tayyorlaydi), ochiq suzish havzasiga ega boʻlgan sport majmuasi, kasalxona, tugʻruqxona, poliklinika va dorixona mavjud. Tallimarjon temir yoʻl va avtomobil yoʻllari orqali (80 km) Qarshi shahri bilan bogʻlangan.

 

Nishon tumani
Qashqadaryo viloyati shaharlari
Tallimarjon suv ombori

Tallimarjon suv ombori (ruscha:Talimardjánskoe vodoxraníliщe) — Oʻzbekiston Respublikasi Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi sunʼiy suv ombori, yirik gidrotexnika inshooti. Qarshi magistral kanali etagida barpo etilgan. Tallimarjon temir yoʻl stansiyasi yaqinida, Amudaryo va Qashqadaryo oʻrtasida suvayirgʻich vazifasini bajaruvchi tekislikda joylashgan.

Tavsif 
Tallimarjon suv ombori Tolimarjon shahri yaqinida Turkmaniston-Oʻzbekiston chegarasidan dengiz sathidan 391 metr balandlikda joylashgan. Suv ombori joylashgan tekislik Amudaryo va Qashqadaryo oraligʻidagi suv havzasidir. Suv ombori Qarshi magistral kanalidan suv bilan toʻldiriladi.

Gidrotexnika inshootlari qurilishi 1965-yildan 1973-yilgacha davom etdi. 1977-yilda suv ombori qisman toʻldirilgan, 1985-yilda esa toʻliq ishga tushirilgan.

Suv omborining maydoni 77,4 km kvadrat. Suv omborining uzunligi 14 km, kengligi 5,5 km. Sohil chizigʻining uzunligi 36 km. Oʻrtacha chuqurligi 19,8 metr . Suvning umumiy hajmi 1,53 milliard metr kub, foydalanish hududi 1,4 milliard metr kub. Gidrotexnika inshootlari majmuasiga ikkita sopol toʻgʻon, nasos stansiyasi, suv olish va chiqarish kanali, drenaj tizimi va nasos stansiyasi kiradi. Suv ombori kuzda toʻldiriladi. Elektr nasoslari yordamida 26,6 m balandlikda suv koʻtariladi. Suv omborida ikkita toʻgʻon inshooti mavjud. Sugʻorish mavsumida suv omboridan suv drenaj tizimi orqali Qarshi magistral kanaliga qaytariladi. Suv oqimi 360 m/s³.

Tallimarjon suv ombori dengiz sathidan 389 metr balandlikda joylashgan. Suv ombor 57 kvadrat kilometr maydonni egallaydi. Tallimarjon suv ombori deyarli chakalakzor bilan qoplangan.  Shimoldan janubga 10,6 km, sharqdan gʻarbga 10,4 km.

Iqlimi quruq. Oʻrtacha harorat 19 °C. Eng issiq oy iyul 34 °C , eng sovuq oy esa yanvar 0 °C.  Oʻrtacha yogʻingarchilik yiliga 389 millimetrni tashkil qiladi. Eng yomgʻirli oy — mart, yomgʻir 87 millimetr, eng quruq oy — iyul 1 millimetr tashkil etadi.

Suv ombori Tolimarjon issiqlik elektr stansiyasiga ham xizmat qiladi, u bilan uzunligi 18 km va diametri 800-1020 mm boʻlgan ikki liniyali oʻtkazgich ulangan. Tallimarjon suv ombori 1973-yildan buyon Qashqadaryo viloyatining 7 ta, jumladan, Nishon, Qarshi, Gʻuzor, Koson, Mirishkor, Muborak va Kasbi tumanlaridagi sugʻoriladigan qishloq xoʻjaligi maydonlarini yiliga 4-4,5 milliard metr kub miqdoridagi suv bilan taʼminlab kelmoqda. 2023-yil 17-martda Qashqadaryo viloyati hokimi Murodjon Azimov Qarshi, Koson, Mirishkor, Kasbi, Gʻuzor hamda Nishon tumani hokimlari bilan birgalikda Tallimarjon suv omboriga tashrif buyurishdi.

Suv ombori Tolimarjon issiqlik elektr stansiyasiga ham xizmat qiladi, u bilan uzunligi 18 km va diametri 800-1020 mm boʻlgan ikki liniyali oʻtkazgich tutashgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
„Tallimarjon suv ombori“, Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi. T harfi. Toshkent: Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi, 2000 — 67 bet.

Suv omborlari
Nishon tumani
Qashqadaryo viloyati suv omborlari
Tallom

Tallom (yunoncha, thallos — novda, oʻsimta), tanacha — tuban oʻsimliklar (suvoʻtlar, zamburugʻlar, miksomitsetlar, lishayniklar, ayrim jigarsimon yoʻsinlar)ning novda va barglarga boʻlinmagan yaxlit tanasi. Ular T.li oʻsimliklar deyiladi. Baʼzi dengiz suvoʻtlari (mas., kaulerpa) tashqi tomondan novda va bargsimon tuzilishga ega boʻlsada, anatomik soddaligi, oʻsish xususiyati va koʻpayish organlarining tuzilishiga koʻra yuksak oʻsimliklardan farq qiladi. Barg va novdalarga boʻlinmagan ayrim gulli oʻsimliklar (raffleziyalar) Tallomli oʻsimlik hisoblanmaydi, chunki ular parazit hayot kechirgani sababli ikkilamchi soddalashgan.
Talmih

Talmih (arabcha – ishora qilish, biror narsa tomonga yengil nazar tashlash) – mumtoz sheʼriyatda keng qoʻllangan badiiy sanʼatlardan biri. Bunda shoir mashhur bir qissa, voqea yoki asarga ishora qilish orqali oʻz fikrini muxtasar hikoya qiladi. Shunga koʻra, T. sheʼrda oz soʻz bilan koʻp maʼnoni ifodalash sanʼati deyiladi. Masalan, Atoiy Sen buti Chin ishqida holimni ayb etkan kishi"Mantiquttayr" ichra koʻrsun Shayx Sanʼon qissasin.baytida oʻzining bir goʻzal ishqida ne holga tushganini batafsil bayon qilib oʻtirmay, Farididdin Attorning „Mantiq uttayr“ dostonidagi mashhur „Shayx Sanʼon qissasi“ga ishora qiladi: Shayx Sanʼon voqeasidan xabardor kishi mening holatimni sira ayb qilmaydi, deydi. Shu tariqa, butun bir kitobga jo boʻladigan fikr bir baytga singdiriladi.

T. 3 koʻrinishda namoyon boʻladi: ejoz, musovot va bast. Ejoz – oz soʻz bilan koʻp maʼnoni ifodalash. Musovotda soʻz va maʼno teng. Bayet esa maʼnoni koʻp soʻz bilan ifodalashdan iborat. Istiora va tashbih ejoz jumlasidan boʻlib, ortiqcha bayon va shubhani bartaraf etish uchun batafsil maʼlumot keltirish bilan bogʻliq sanʼatlar bast hisoblanadi. Bu sanʼatlardan eng koʻp qoʻllanadigani —ejoz.

Sharq mumtoz adabiyotida talmih sanʼatiga koʻp shoirlar murojaat qilgan. Zamonaviy shoirlar ijodida ham T.ning goʻzal namunalari mavjud.

Sheʼriyat
Taloq

Taloq — odam va umurtqali hayvonlarning qorin boʻshligʻidagi toq parenximatoz organ. Asosiy qon rezervuarlaridan biri (qon „depo“si); qon yaratilishi, moddalar almashinuvida ishtirok etadi; immunobiologik va himoya funksiyasini bajaradi va antitelolar ishlab chiqaradi, bakteriya va toksinlarni tutib qolib, zararsizlantiradi, yashab bitgan eritrotsit va trombotsitlarni yemiradi. Qonning hosil boʻlishi, buzilishi, qayta taqsimlanishida va organizmning himoya reaksiyalarida qatnashadi.

Taloq hamma umurtqali hayvonlarda bor. Toʻgarak ogʻizlilar, baʼzi ikki xil nafas oluvchi baliqlar ichagi, oshqozoni yoki oʻrta ichak shilliq qavat burmalari devorida limfoid toʻqimalar toʻplami boʻlib, bu Taloq vazifasini bajaradi. Qolgan umurtqali hayvonlar talogʻi ichakdan alohida boʻlib, orqa ichaktutgich, oshqozon yoki toʻgʻri ichakning boshlanish qismida joylashadi. Sudralib yuruvchilar (gatteriyalardan tashqari) hamda qushlarda rudimentlashgan. Taloq boʻlak-boʻlak yoki parraksimon boʻladi.

Odamda Taloq embrional hayotning birinchi oyida meʼdaning dorzalb tutqichi ichida toʻplangan mezenxima toʻqimasidan rivojlanadi. Taloq uzunchoq oval shaklli, uz. 12 sm, kengligi 7-8 sm, ogʻirligi 150-200 g. Lekin Taloqning hajmi va ogʻirligi individual boʻlib, organizmning fiziologik holatiga bogʻliq holda juda oʻzgarib turadi. Masalan, tinch xrlatda Taloq kengaygan, qon yoʻqotilganda esa burishilgan boʻladi. Bir tomoni qabariq (diafragmal), ikkinchi tomoni botiq (ichki) boʻlib, chap biqinning 9,11 qovurgʻa sohalariga joylashgan. Tashqi tomondan seroz parda va biriktiruvchi toʻqima kapsulasi bilan qoplangan. Kapsuladan Taloq ichiga devorlar yoki trabekulalar tarqaladi. Trabekulalar Taloqni oq va qizil pulpa bilan toʻla alohida boʻlakchalarga boʻladi. Qizil pulpa qonning shaklli elementlari (eritrotsitlar)ga boy vena sinuslaridan tashkil topgan. Oq pulpa esa limfotsitlar ishlab chiqaradigan limfa toʻqimalaridan tuzilgan; ular malpigi tanachalari deb ataladi. Taloq kasallanganda (masalan, splenomegaliya) ancha kattalashadi.

Manbalar 

Tibbiyot
Anatomiya
Splanxologiya
Taloq (shariat)

Taloq (arab. — qoʻyib yubormoq, ajralmoq) — shariatga koʻra nikohning bekor qilinishi. Er tomonidan shu soʻzning aytilishi xotinni barcha xotinlik majburiyatidan toʻla ozod qiladi. Bu holatda erning xotinga bergan molmulk (mahr)i xotinda qoladi, er xotinni idda muddati oʻtguncha moddiy taʼminlab turishi kerak. Shariatda ikkinchi Taloqdan keyin ham erxotinni qaytadan yarashtirishga ruxsat etiladi (Qurʼon, 2:229). Uchinchi marta Taloqdan keyin esa shariat bunga yoʻl qoʻymaydi. Taloq qilingan xotin boshqa erga chiqishi uchun belgilangan idda muddatini oʻtashi kerak. Islom huquqida ayol ham Taloq talab qilishi rasman eʼtirof etiladi. Oʻzbekiston Respublikasida er bilan xotin ajralishi Oila kodeksida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Yana qarang 

 Nikohni bekor qilish
 Islomda koʻpxotinlilik

Adabiyot 
 Hidoya (1j.), Taloq, 2000;
 Muxtasar, Taloq, 1994.
Mixail Tal

Tal Mixail Nexemyevich (1936.9.11, Riga — 1992) — Rigalik shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1957), xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1960), jahonning 8 karra chempioni (M. Botvinnik bilan matchda gʻalaba qozongan, 1960—61); SSSR chempioni (1957-58, 1967, 1972, 1974, 1978).

Shaxmatchilar
Rigalik shaxmatchilar
Shaxmat grossmeysterlari
Shaxmat olimpiadasi ishtirokchilari
Alifbo boʻyicha sportchilar
Tamarxoʻt koʻli

Tamarxoʻt koʻli — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi koʻl; Kishtut daryosi boʻyida. Tamarxoʻt qishlogʻi yonida, 3000 m balandlikda. Togʻ qulashidan hosil boʻlgan. Koʻl doyra shaklida, diametri 500 m. Suvi tiniq. Koʻlda osmon baliq koʻp. Qirgʻogʻida qayin daraxtlari, atrofida archazorlar, subalp va alp utlokdari bor. 

Alfavit boʻyicha koʻllar
Tambur

Tambur (fransuzcha, tombour — baraban; asli arabchadan) — meʼmorlikda binolarning tashqi eshiklari oldiga qurilgan kichik xona, daxdiz. Xonalarni issiq va sovuq havo kirishidan saqlaydi. Asosan yirik jamoat binolari, savdo inshootlari, tomosha zallari oldiga, baʼzan binolarga taqab alohida quriladi.

Manbalar
Tamilnad

Tamilnad (1969-yilgacha Madras) — Hindistonning janubiy qismidagi shtat, Hind okeanining Bengaliya qoʻltigʻi soxilida. Maydoni 130 ming km². Aholisi 62,1 mln. kishi (2001), asosiy kismi tamillar. Maʼmuriy markazi — Chennay sh. Shtat hududi Hindiston yarim orol janubiy chekkasining sharqiy qismidagi allyuvial dengizboʻyi tekisligi va Dekan yassitogʻligining jan. chekkasini egallaydi, gʻarbda uni 2500 m gacha balandlikdagi togʻlar chegaralab turadi. Iqlimi tropik mussonli iqlim, yillik yogʻin 600–1200 mm. Yirik daryosi — Kaveri. Barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar shtat hududining 10% dan ortigʻini egallagan.

Tamilnad — mamlakatning aholisi zich shtatlaridan. Mehnatga layoqatli aholining katta qismi qishloq xoʻjaligi.da ishlaydi. Yetakchi tarmoq —dehqonchilik. Ekin maydonining katta qismida oziq-ovqat ekinlari (sholi, bugʻdoy, makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, sabzavotlar) yetishtiriladi. Texnika ekinlaridan yer yongʻoq, paxta, shakarqamish, kofe, choy, ziravorlar ekiladi. Kokos palmasi plantatsiyalari bor. Chorvachilikda koramol, qoʻy boqiladi. Baliq ovlanadi. Oʻrmonchilik rivojlangan. Dengizdan osh tuzi olinadi. Lignit, boksit, magnezit konlari bor. Asosiy sanoat tarmogʻi — toʻqimachilik (markazlari — Koimbatur, Maduray sh.lari). Oziq-ovqat, koʻnteri, mashinasozlik (toʻqimachilik mashinalari, mototsikllar, traktorlar, elektronika va radioelektronika jihozlari), qora metallurgiya sanoati korxonalari mavjud. Kurilish materiallari, asosan, sement ishlab chikariladi. Kime, neftni qayta ishlash, alyuminiy zdlari bor. Hunarmandchilik rivojlangan: koʻnteri, metall buyumlar tayyorlanadi, ipak matolar toʻqiladi. Asosiy sanoat markazi va porti — Chennay shahri. Shtat Hindistonning tamil xalqi yashaydigan tarixiy viloyati nomi bilan atalgan.

Manbalar
Tampere

Tampere, Tammerfors – Finlandiyaning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar, turli balandlikdagi Nasiyarvi va Pyuxyayarvi koʻllarini bogʻlab turuvchi KokemyaenYoki daryosi boʻyida joylashgan. Aholisi 193,1 ming kishi (1999). Iktisodiy ahamiyati boʻyicha mamlakatda Xelsinkidan keyin 2oʻrinda. Muhim sanoat markazi. Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik, toʻqimachilik, sellyulozaqogʻoz, oziq-ovqat sanoati korxonalari; GES, untlar, badiiy galereya, muzeylar bor. Shahar haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1405-yilga oid manbalarda uchraydi. 1779-yildan shahar maqomini olgan. 19-asr oʻrtalarigacha yirik toʻqimachilik markazi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan sobor (1902— 07), vokzal binosi va boshqa saqlangan.

 

Finlandiya aholi punktlari
Tamtam

Tamtam (gʻindcha tovushga taqlid atama) — urma cholgʻu, gong turi. Qadimdan jan.sharqiy Osiyoda diniy marosimlarda qoʻllangan. 18-asr oxiridan simfonik orkestr tarkibiga kirgan (F. J.Gʻʼssekning "Mirabo oʻlimiga bagʻishlangan motam marshi", 1791). Turli (mis, kumush, surma va boshqalar) metallar krrishmasidan bolgʻalab koʻp qatlamli, qalin (8– 10 mm) barkash shaklida (diametri — 6001500 mm) yasaladi. Kigizli toʻqmoq bilan urganda past, gʻuvullovchi tovush chiqaradi.

Manbalar
Tamshush

Tamshush — Qashqadaryo viloyatidagi soy. Xoʻjagulbars togʻidagi kichik koʻl va buloklar suvidan hosil boʻlgan. Uzunligi 22 km, suv sarfi 3,3 m³/sek.; havzasi maydoni 125,3 km². Hisorak qishlogʻi yaqinida Oqdaryoga quyiladi. Shahrisabz tumanidagi Tamshush, Hisorak qishloqlari ekin maydonlarini suv bilan taʼminlaydi. Soy boʻylab Tamshush dovoniga yoʻl chiqadi.

Oʻzbekistondagi daryolar
Tanais daryosi boʻyidagi jang

Tanais daryosi boʻyidagi jang, Yaksart jangi — Oʻrta Osiyo xalqlarining Aleksandr (makedoniyalik Iskandar)ga qarshi olib borgan janglaridan biri (miloddan avvalgi 328-yil). Tanais (hozirgi Sirdaryoning yunoncha nomlaridan, boshqa bir nomi — Yaksart) boʻyida sodir boʻlgan. Aleksandr dare boʻyiga oʻrnashib olgach, Aleksandriya Esxata (Chekka Iskandariya) shahrini qurishga kirishgan. Biroq daryoning oʻng qirgʻogʻida (qad. Toshkent vohasida) yashovchi saklar (qangʻarlar) kabila ittifoqi boshligʻi ukasi Kartazis boshchiligida katta otliq qoʻshin yuborib, unga Aleksandr qurdirgan istehkomni buzib tashlab, makedoniyalik jangchilarni bu yerlardan haydab yuborishni buyuradi. Saklar Sugʻdiyonada koʻtarilgan Spitamen qoʻzgʻolonilan xabar topib, agar qoʻzgʻolon muvaffakiyat bilan tugasa makedoniyaliklarga qarshi hujumga oʻtmoqchi edilar. Ular daryoning narigi betidan turib boskinchilarga qarshi betoʻxtov kamon oʻqi yogʻdiradilar. Aleksandr qoʻshini daryo qirgʻogʻiga katta oʻqlarni otishga moʻljallangan mashina (qurilma)larni oʻrnatib, saklarni oʻqqa tuta boshlagan va shu oʻq yomgʻiri panasida kamonchilar bilan sopkrnchilar daryoni kechib oʻtadilar. Ular saklarning ilgʻor qismini chekinishga majbur qilib, bu bilan falanga va otlikdarning daryodan oʻtib olishiga imkon yaratib berganlar. Daryoning oʻng sohilida qattiq jang boshlanib ketgan. Uni 2 bosqichga boʻlib taʼriflash mumkin. Birinchi bosqich — makedon qoʻshinining ilgʻor qismi jangi. Saklar ga qarshi makedoniyaliklarning sarissa (nayza) bilan qurollangan otliq otryadi tashlanadi. Saklar ularni oʻrab olib oʻqqa tutadilar. Aleksandr yordamga piyoda askarlarni joʻnatadi. Saklar raqiblarini koʻzdan qochirmasdan ataylab chekina boshlaganlar. Ikkinchi bosqich — asosiy kuchlar jangi va saklarning umumiy chekinishi. Dastlab saklar makedon qoʻshini xujumlarini muvaffaqiyat bilan kaytarishgan. Shundan soʻng Aleksandr jangga oʻzining barcha otliq qoʻshinlarini tashlagan. Saklar choʻl ichkarisiga chekina boshlaganlar. Aleksandr saklarni 15 km masofagacha taʼqib etgan. Arrianning yozishicha, jazirama issiq, tashnaliqdan qiynalgan Aleksandr "aynigan kulmak suvini ichib kasal boʻlib qolgan". Aslida esa Kir II ning mashʼum xatosini yodida tutgan Aleksandr saklar yerining ichkarisiga kirib borishga jurʼat etmagan, chunki saklar ularni mamlakat ichkarisiga aldab olib kirib tormor qilishlari mumkin edi. Arrianning yozishicha, saklardan 1000 kishi, jumladan, ularning sarkardalaridan biri Strak halok boʻlgan, 150 kishi asir olingan. Kvint Kursiy Rufning yozishicha, makedoniyaliklardan 60 suvoriy, 100 nafar piyoda askar halok boʻlgan, 1000 kishi yaralangan. Jangdan soʻng saklar Aleksandr oldiga elchilar yuborib sulh tuzgan boʻlsalarda, kurashni davom etdirganlar.

Manbalar: Arrian, Anabasis Aleksandra, T., 1911; Kvint Kursiy Ruf, Istoriya Aleksandra Makedonskogo, M., 1963.

Adabiyot 
 Shoniyozov K, Qangʻ davlati vaqangʻlilar, T., 1990.

Fahriddin Hasanov.
Tanatologiya

Tanatologiya (yunoncha, tanatos oʻlim va ... logiya), — oʻlim, uning sabablari, mexanizmi va belgilarini, shuningdek, oʻlim oldi azoblarini yengillashtirish masalalarini oʻrganadigan fan. Umumiy va xususiy T. ajratiladi. Umumiy T. oʻlim sabablaridan qatʼiy nazar, uning umumiy krnuniyatlarini, oʻlimni aniqlash, uni har xil sabablaridagi terminal holatlarning xususiyatlarini, shuningdek, oʻlim sodir boʻlgandan soʻng murdada yuzaga keladigan oʻzgarishlarni, murdalarni tekshirish usullarini, ularni sunʼiy konservatsiya qilish bilan bogʻliq masalalarni oʻrganadi. Xususiy T.da kompleks maʼlumotlarning izchil taxlili (kasallik tarixi, kasallikning klinik va morfologik koʻrinishi va boshqalar) qoʻllanib, shular asosida klinikanatomik epikriz tuziladi. Sud tibbiyoti T.si qasddan sodir etilgan va toʻsatdan yuz bergan oʻlimda murdadagi klinik, biokimyoviy va morfologik oʻzgarishlar mogʻiyatini, murdalarni sud tibbiyotiga oid tekshirish muammolarini va sudtergov bilan bogʻliq turli masalalarni oʻrganadi. Sogʻliqni saqlash tizimida kasalliklarning oldini olish, tashhis xatoliklarini aniqlash, jarohatlanishning oldini olish usullarini ishlab chiqishda sogʻliqni saqlash muassasalariga yordam beradi. Reanimatologiya rivojlanishi bilan hayotiy funksiyalarning susayish qonuniyatlari va ularning terminal davrda tiklanishini oʻrganadigan eksperimental Tanatalogiya ham vujudga keldi.
Tanbur chizigʻi

Tanbur chizigʻi, Xorazm tanbur chizigʻi — Xorazm tanbur chizigʻi — 19-asrning 2-yarmida Xorazmda yuzaga kelgan nota yozuvi. Tabulatura turi. Shoir va sozandabastakor Komil Xorazmiy joriy qilgan. Tanburning 17 ta pardasi va ochiq simiga moʻljallab chizilgan 18 gorizontal chiziqlarga joylashtirilgan nuqtalardan iborat. Chiziq ustiga qoʻyilgan nuqtalar kuy ijrosi jarayonida tanburning muayyan pardasida noxunning tepadan pastga, chiziq ostidagi nuqtalar pastdan tepaga chertilishini bildiradi. Vertikal chiziqlar pardalar yoʻnalishini koʻrsatadi. Tanbur chizigʻidagi nuqtalar asosan nimchorak va baʼzan chorak notalar choʻzimiga teng. Chiziqlarning ostiustiga nuqtalar qoʻyilib, ularning ustmaust yoki yonmayon joylashishi tanbur zarblari (“yakka zarb”, “qoʻsh zarb”lar)ga ishora deb bilinadi. Pauza (jimlik) alomati, “skun” (o) bilan ifodalanadi. Doira usullari uzunqisqa zarblarni anglatuvchi boʻgʻinlar vositasida koʻrsatiladi: “gul”, “taq”, “taqa”, “takqa" va hokazo. Kuy boʻlaklari (“xona”, “bozgoʻy”, “hang”), toʻxtovlar yoyli chiziq (strelka) ishorasi yordamida belgilab yuboriladi. Tanbur chizigʻida sheʼriy matnlar ham berilgan. Ular toʻliq yoki lavha tarzida kuy yoʻlini anglatuvchi nuqtalardan alohida, bir chekkada yoziladi. Aksariyat hollarda sheʼrlarning faqat boshlangʻich misralari keltiriladi. Unga qarab ashulachilar gʻazalning qolgan qismlarini esga solib oladilar. Tanbur notasi arab yozuviga oʻxshab, oʻngdan chapga oʻqiladi. Komil Xorazmiy Tanbur chizigʻi yordamida Xorazm maqomlaridan Rostning boshlangʻich qismini, uning oʻgʻli Muhammad Rasul Mirzo mazkur maqomning qolgan qismlarini hamda Buzruk, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq maqomlarining 19-asr oxirida maʼlum boʻlgan cholgʻu (chertim) va ashula (aytim) yoʻllarini yozib olgan. Uning oʻndan ortiq koʻchirilgan nusxalari bizgacha yetib kelgan. 2002-yil topilgan Hazorasp nusxasida yuqorida nomlari keltirilgan maqomlardan tashqari Zihi Nazzora, Qaddim xamligʻi (Urganjiy), Miskin, Rahoviy, Sadri Iroq, Oxyor, Choki giribon deb nomlanuvchi aytim yoʻllaridagi turkum yozib qoldirilgan. Bular “Dutor maqomlari”, yaʼni dutor joʻrligida aytiluvchi mumtoz yoʻllar hisoblanadi. Xorazmlik musiqashunoslar oldindan qad. Sharq nota yozuvi namunalaridan xabardor boʻlganlar. Tanbur chizigʻi ixtiro qilinishidan avval Muhammad Sharif Qanbar Bobo ismli dutorchi — dutor uchun shunday nota yaratishga uringan, ammo oʻng qoʻl xdrakatlarini qogʻozga tushira olmaganligidan bu ish amalga oshmay krlgan. Shuningdek, Tanbur chizigʻida Safiuddin alUrmaviy nota jadvalidagi oʻxshash unsur (element)lar mavjud. Tanbur chizigʻining tiklanishi, tadqiq qilinishi, zamonaviy nota yozuviga koʻchirilishiga V. Belyayev, V. Uspenskiy, T.Sodikrv, M.Yusupov, Il. Akbarov, keyinchalik bu ishning rivojiga va bevosita ijro qilinishiga (amalda sadolantirilishiga) O.Bobonazarov, alXorazmiy nomidagi Urganch davlat universiteti oʻqituvchilari B.Rahimov, R.Boltayev, M.Matyoqubov, S.Xudoyberganov va boshqa hissa qoʻshganlar.

Adabiyot 
 Bekchon M., Devonzoda M.Yu., Xorazm musiqiy tarixchasi, 2-nashri, T., 1998; Rajabov I., Maqomlar masalasiga doyr, T., 1963; Matyoqubov O., Maqomat, T., 2004.

Botir Matyoqubov.
Tangajevak

Tangajevak — zargarlik buyumi; ayollar boʻyinlariga taqadigan taqinchoq. Tangalardan tuzilgan yoki tangalar bilan turli munchoq va tumorlardan tarkib topgan jevak turi. 19-asr oxiri — XX asr boshlarida keng tarqalgan.

Zargarlik
Kiyim
Tangasoy

Tangasoy — Samarqand viloyatining janubi-sharqidagi soy. Zarafshon tizmasining 2360 m balandlikdagi buloklardan boshlanadi. Uzunligi 25 km. Suv sarfi 1,10 m³/sek.dan 0,3 m³/sek.gacha. Urgut tumani ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi.

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Tangens

Tangens (lotincha, tangens — urinish) — trigonometrik funksiyalardan biri.
Matematika
Tangutlar

Tangutlar - Tibet-Birma guruhiga mansub xalq. XX asrda Shimoliy Xitoyda Sisya davlatini barpo etishgan. Tangutlar Xitoy bilan tez-tez urushib turgan. XoroXotodagi arxeologik qazishmalardan maʼlum boʻlishicha, Tangutlar. oʻz yozuvi va madaniyatiga ega boʻlgan. Moʻgʻullar tomonidan SiSya davlati yakson etilgach (1227), ular bilan qoʻshilib ketgan, bir qism T. Sinxay viloyatidagi tibetliklar tarkibiga kirgan; 2) Dashti Qipchoq oʻzbeklari tarkibida ham tangutlar qabilasi boʻlgan.
Tanda

1)Tanda — gazlamadat boʻylama iplar. Toʻqish uchun tayyorlangan Tanda ipi maxsus katta gʻaltak (navoy)ga oʻralgan boʻladi, navoy toʻquv stanogining orqasiga oʻrnatiladi. T. paxta, ipak, zigʻir, jun tolalari, sunʼiy tolalar, baʼzan, bir necha xil tolalar aralashmasi, mas., jun va paxta tolalaridan tayyorlanadi (qarang Toʻquvchilik).

2)Tanda — to‘qima hosil bo‘lishida parallel bo‘ylama joylashgan iplar to‘plami.

Adabiyotlar 
 Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
 Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

Manbalar 

Toʻqimachilik sanoati
Tekstil
Tandir barra

Tandir barra — milliy taom turi. Tandir barra koʻproq toʻy, bayram va yigʻilishlarda ziyofat dasturxoniga tayyorlanadi. Asosan Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari, shuningdek Samarqand va Jizzax viloyatlarining ayrim tumanlariga (Urgut, Zomin, Forish) xos. Tandir barra tayyorlash uchun yonbagʻir yerdan diametri 1 m, chuqurlikda 1,5 m keladigan oʻra qaziladi yoki tandir quriladi. Tandir ichi guvala kattaligidagi toshlar bilan aylantirib urib chiqiladi. Tandirga atrofidagi toshlar qiziguncha oʻt yoqiladi. Yangi soʻyilgan qoʻy goʻshtiga tuz va ziravorlar sepilib, archa shoxlari qadalib, tandir ichiga osiladi. Tandir ostida toʻplangan choʻgʻ ustiga goʻshtdan tomgan yogʻ yigʻiladigan katta mis togʻora qoʻyiladi. Togʻora atrofiga archaning yashil barglaridan tashlanadi. Tandir usti tunuka togʻora bilan yopilib, atrofi loy bilan suvaladi. Tandir barra 3 soat chamasi dimlanadi.

Manbalar 

Qashqadaryo
Oʻzbek oshxonasi
Taomlar
Tanjer

Tanjer (arabcha, Tanja) — Marokashning shimoliy qismidagi shahar, Gibraltar boʻgʻozi sohilidagi port. Tanjer provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 525 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Shimoliy Marokashning savdotransport va tranzit markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Chetga sitrus mevalar, sabzavot, baliq va meva konservalari chiqariladi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari mavjud.

Tanjerga miloddan avvalgi 2-ming yillik oxirida finikiyaliklar tomonidan asos solingan. Miloddan avvalgi I asrdan boshlab Rim xukmronligi ostida boʻlgan. 5-asrda vandallar, 6-asrda Vizantiya egallagan. 8-asr boshlaridan arablar qoʻl ostiga utgan. Mamlakat shim. qismining muhim iqtisodiy va madaniy markazlaridan. 1471-yilda Portugaliya, 1661-yilda Angliya hukmronligi ostiga oʻtgan. 1684-yildan Marokash tarkibida boʻlib, Marokashning boʻlinib ketishi natijasida maxsus rejimdagi zona qilib ajratilgan. Marokash mustakillikka erishgach (1956), yana uning tarkibiga kirdi.

    

Marokash shaharlari
Tank qoʻshinlari

Tank qoʻshinlari - quruklikdagi qoʻshin turi. Tank, motooʻqchi (mexanizatsiyalashgan, motopiyoda), raketa, artilleriya va boshqa boʻlinma, qism, qoʻshilmalardan tarkib topgan. Tank qoʻshinlari qudratli oʻt ochish, kuchli zarba berish va tez harakat qilish imkoniyatiga hamda ishonchli zirxli himoyaga ega. Bu qoʻshinlar asosiy yoʻnalishlarda yalpi harakat qilib, mustaqil va boshqa qoʻshinlar bilan hamkorlikda dushman mudofaasini yorib oʻtish, yuksak manyovrli jangovar harakatlar olib borish, dushman mudofaasi ortida harakat qilib, uning zahiralarini tormor etish, eng muhim marralarni egallash va uni himoya qilish hamda jang va operatsiya maqsadlariga tezkorlik bilan erishishni taʼminlash va boshqalarga qodir. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli kuchlarida Tank qoʻshinlari mavjud.

 

Qurolli kuchlar
Oʻrol Tansiqboyev

Oʻrol Tansiqboyev (1904.14.1 Toshkent — 1974.18.4) — manzarachi rassom, rangtasvir ustasi. Oʻzbekiston xalq rassomi (1944). Penza rassomlik bilim yurtini tugatgan (1924), Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi qoshidagi tasviriy sanʼat studiyasida taʼlim olgan (1924— 28). T.ning izlanishlar davri boʻlgan 20—30 yillardagi ijodi uslub, janr, mavzu rangbarangligi bilan ajralib turadi. Dastgox. va monumental sanʼatda tarixiy, maishiy va portret janrlarida asarlar yaratdi. Gʻarbiy Yevropa yangi sanʼati, Meksika monumental rassomlari ijodi, Oʻrta Osiyo devoriy rassomligi va miniatyura sanʼati uslublarini oʻrgandi va shular taʼsirida ijod qildi ("Oʻzbek portreta", 1927; "Kurash", "Karvon", 1929; "Oʻtovda", 1931 va boshqalar). 30 yillardan obʼyektni aniq tasvirlash T. ijodining muhim belgisiga aylandi, unda manzara janri yetakchi oʻrin egalladi. T. manzaralar tasviriga hayotiy lavha, inson faoliyatini ifodalovchi unsurlar kiritishga intildi ("Moviy manzara", 1935; "Tungi sugʻorish", 1942). Ikkinchi jahon urushi yillarida (1942) Moskva yaqinidagi jang boʻlib oʻtgan yerlarni oʻz koʻzi bilan koʻrgan rassomning "Urush yoʻllarida" asarlar turkumi maydonga keldi. Urushdan keyin qishloq hayotiga bagʻishlangan asarlar yaratdi: "Togʻdagi kolxoz" (1949), "Sholikor kolxozda", "Gʻoʻza sugʻorish" (1949), "Oʻzbekistonda bahor" (1950). Ona yurtning umumlashma badiiy obrazini yaratish yoʻlidagi izlanishlari samarasi sifatida bir qancha asarlari yuzaga keldi ("Jonajon oʻlka", 1951; "Issiqkoʻlda oqshom", 1951; "Togʻdagi yaylov", 1953; "Togʻda kuz", 1954 va boshqalar), ular orasida industrial manzaralar ham uchraydi ("Qayroqqum GESi tongi", 1957 va boshqalar). "Togʻdagi qishloq", "Oqshom" (1962), "Angren — Qoʻqon yoʻli" (1962), "Chorvoq qurilishida" (1970), "Mirzachoʻl kanali" (1971) kabi liroepik asarlarida Oʻzbekistonning tabiati hamda inson mehnati tufayli oʻzgarib borayotgan qiyofasi oʻz aksini topgan. "Jonajon Uzbekistan" manzaralari turkumi ("Kuz tongi", 1972; "Oqshom", 1972; "Mening qoʻshigʻim", 1972 va boshqalar) va boshqa

T. asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylari va xususiy toʻgshamlarda saqlanadi. Rassom 1967—74 yillar yashagan uyi T. uymuzeyiga aylantirilgan (1981). Uymuzeyda ijodiy ustaxona, mehmonxona va boshqa xonalar boʻlib, koʻplab hujjatli arxiv materiallari, rassomning koʻrgazmalarda namoyish qilingan mashhur asarlari saqlanadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973). Vafotidan soʻng "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2001).

Manbalar

Havolalar  
 Pravda Vostoka 26.04.1963
 Nekrolog
 Nekrolog

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari

Oʻzbekiston qozoqlari
Oʻzbekistonlik rassomlar
Tanto

Tanto () — Misrdagi shahar. Nil daryosi deltasining markaziy qismida. Gʻarbiya muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 371 ming kishi (1996). Transport yoʻllarining tuguni. Paxta tozalash, yogʻmoy zdlari, toʻqimachilik korxonalari bor. Hunarmandchilikda milliy kiyimlar, uyroʻzgʻor buyumlari tayyorlanadi.

 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Misr shaharlari
Nil deltasi
Gʻarbiya muhofazasi aholi punktlari
Tantal rudalari

Tantal rudalari - tarkibidagi Ta konsentratsiyasi sanoatda foydalanish uchun texnik imkoniyat yetarli va iqtisodiy jihatdan foydali boʻlgan birikma va miqdordagi tabiiy mineral hosilalar. Tantal rudalarida tantal tarkibli 50 dan ortiq mineral bor. Tantal rudalari haqiqiy Tantal rudalari va kompleksli tantalniobiy rudalariga (qarang Niobiy rudalari) boʻlinadi. Tantal rudalarining asosiy minerallari: kolumbittantalit, tantalit va man gantantalit, vojinit, mikrolit vab. Tantalniobiy rudalarining asosiy minerallari: kolumbit, gatchettolit, piroxlor, loparit, iksiolit. Bulardan Nb bilan birga nisbatan qimmatbaho Ta qazib olinadi. Tantal rudalarida Ta2O5 ning oʻrtacha miqdori 0,012 — 0,03%, baʼzan 0,24% (BernikLeyk, Kanada): tantalniobiy rudalari tarkibida T2O5 0,02— 0,05% boʻladi. Tantal rudalari konlarining bir necha xil asosiy sanoat va genetik konlari mavjud. Natrolitiy tipidagi nodir metalli pegmatitlarda (qarang Pegmatitlar) Tantal rudalari albit, mikroklin, kvars, kam darajada spodumen yoki petalitdan, bir necha yuz m dan 1–2 km gacha boʻlgan zonal tomirli tanalardan iborat. Tantalli minerallanish Ta2O5: Nb2O5 1:1 dan 3:1 gacha boʻlgan nisbatda boʻlib, kolumbittantalit, vojinit, iksiolit, mikrolit va boshqa guruhlar minerallaridan tarkib topgan. Nodir metalli tantalli granitlar (apogranitlar) katta boʻlmagan shtoklar va litiyli slyudalar hamda topaz bilan boyitilgan, oʻzida yupqa xolxolli kolumbittantalit, mikrolitlar boʻlgan mikroklinkvarsalbitli granitlar gumbazlaridan tuzilgan. Pegmatitlarning buzilishi natijasida yuzaga kelgan nurash pusti, dellyuvialallyuvial va allyuvial sochmalar oʻzida kassiterit va kolumbittantalit minerallar guruhini tashkil qiladi. Loparit tarkibli nefelinlisiyenitlar luyavirit, foyalitlardan tarkib topgan. Undan tashqari, karbonatitli va ular bilan assotsiatsiyadagi forsteritapatitmagnetitli jinslardan; mikroklinalbitli rebikit ishqorli granitlar va granosiyenitlardan iborat kompleksli tantalniobiy rudali konlardan sanoatda foydalaniladi. Ozroq miqdordagi tantallar greyzenli konlardagi volframitlardan olinadi. Tantal rudalari gravitatsion metod bilan boyitiladi; juda oz xolxollik boʻlganda flotatsiya metodi qoʻllanadi. Konsentratlari 13—15% (3 nav) dan 26% (2 nav) gacha va 40% Ta2O5(1 nav); tantalniobiy rudalaridan olinadigan Ta2O50,4— 0,6% dan 1 — 4% gacha boʻladi. Tantal rudalari xorijda Manitoba, BernikLeyk (Kanada), Paraiba, RiuGrandiduNorti (Braziliya), Shaba (Kongo Demokratik Respublikasi) va boshqa konlarda mavjud.

Metallurgiya
Mineralogiya
Taraflar

Taraflar (huquqda) — fuqarolik protsessida fuqarolik ishlari boʻyicha sudlarda muayyan huquq kimga tegishli ekanligi yuzasidan nizolashayotgan jismoniy yoki yuridik shaxslar. Fuqarolik ishlarini sudda koʻrib hal qilish jarayonida 2 taraf: daʼvogar va javobgar ishtirok etadi. T.ning protsessual huquqlari va majburiyatlari Oʻzbekiston Respublikasining FPKda (40modda) belgilab berilgan. T. fuqarolik protsessual muomala layoqatiga (FPKning 38moddasi), yaʼni sudda oʻz huquq va majburiyatlarini amalga oshirish layoqatiga ega boʻlishi lozim. Bunday layokatga voyaga yetgan (18 yoshga toʻlgan) muomala layoqati cheklanmagan fukarolar ega boʻladi. Voyaga yetmagan yeki muomala layeqati cheklangan shaxslarning huquqlari ularning qonuniy vakillari, homiy va vasiylik organlari, boshqa vakolatli organlar tomonidan sudda himoya kilinadi. Mehnat bilan bogʻliq nizolarda va belgilangan tartibda toʻla muomalaga layoqatli deb topilgan hollarda 16 yoshga toʻlgan fuqarolar ham oʻz huquklarini sudda oʻzi himoya qilishi mumkin. 14 yoshga toʻlmagan fuqaroning, shuningdek, ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli muomala layoqatiga ega emas deb topilgan shaxslarning huquqlari sudda ularning otaonalari va boshqa qonuniy vakillari tomonidan himoya qilinadi. Daʼvogar — daʼvo takdim etish, uning predmetini oʻzgartirish, daʼvodan voz kechish, kelishuv bitimi tuzish kabi, javobgar esa — daʼvoni tan olish, dalil takdim etish, qarshi daʼvo qoʻzgʻatish va hokazo protsessual huquqlarga ega. Qonun ular zimmasiga oʻz protsessual ququqlaridan insof bilan foydalanish, qonunni buzmaslik, sud farmoyishlarini soʻzsiz bajarish kabi qator majburiyatlarni ham yuklaydi. Muayyan hollarda qonun davlat muassasalari, jamoat birlashmalari, ayrim mansabdor shaxslarga va ayrim fuqarolarga oʻzga shaxslarning huquqlari hamda manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudda daʼvo qoʻzgʻash va ishtirok etish vakolatini beradi (FPKning 46—49moddalari).

Jinoyat protsessida T. sifatida sud jarayonida ishtirok etadigan va oʻz huquq hamda manfaatlarini himoya qilish maqsadida dalillarni tekshirishda qatnashadigan, dalillar taqdim qila oladigan, boshqa taraf xulosalari yuzasidan nizolashadigan, shikoyatlar qila oladigan va boshqa jinoiy protsessual vakolatlarga ega boʻlgan shaxslar qatnashadi. Jinoyat protsessida taraf sifatida sudlanuvchi, uning qonuniy vakili va himoyachisi, davlat ayblovchisi (prokuror), ish yuzasidan jabrlanuvchi shaxs, fuqarolik daʼvogari hamda ularning manfaatlarini sudda himoya qiluvchi qonuniy vakillari ishtirok etadi. Ularning jinoyat protsessidagi protsessual huquqlari va majburiyatlari jinoyat protsessual qonunchiligida belgilab qoʻyilgan.

Xoʻjalik protsessida oʻz huquklari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini qimoya qilish maqsadida daʼvo takdim etayotgan yoki manfaatini koʻzlab daʼvo takdim etilgan tashkilot va boshqa xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar (shu jumladan, yuridik shaxs tashkil etmagan yakka tadbirkorlar) T. sanaladi. Xoʻjalik ishlari boʻyicha protsessual huquq va majburiyatlar Oʻzbekiston Respublikasi XPKda belgilangan (35— 36moddalar).

Yoʻldosh Tursunov.

    

Huquq
Huquqiy atamalar
Taraqqiyot

Taraqqiyot — rivojlanishning oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga yoʻnalgan shakli, uning yuksalishi. Adabiyotlarda taraqqiyotni koʻpincha rivojlanish bilan aynanlashtirib koʻyishadi, aslida u rivojlanish falsafasining bir yoʻnalishidir. Shuningdek, taraqqiyotni ayrim adabiyotlarda faqat jamiyatdagi ijtimoiy rivojlanish maʼnosida qoʻllashadi, bu ham bir yoqlama yondashuvdir. Taraqqiyot falsafiy adabiyotlarda progressiv rivojlanish tarzida qoʻllanadi. Odatda rivojlanishning 2 muhim yoʻnalishi boʻlib, biri taraqqiyot (progressiv rivojlanish), ikkinchisi inqiroz (regressiv rivojlanish) hisoblanadi. Taraqqiyotni faqatgina jamiyatga qoʻllashning xato jihati shundaki, jamiyatdan tashqaridagi sistemalarda ham yuksalish roʻy beradi. Masalan, muayyan tirik organizmlarning taraqqiyoti, bemordagi kasallikning taraqqiyoti, kimyoviy jarayonning taraqqiyoti va boshqalar. Taraqqiyot nisbiydir. Rivojlanish bir sistema uchun taraqqiyot, boshqa sistema uchun regress boʻlishi mumkin. Masalan, kasallikning rivojlanishi, kasallikni vujudga keltiruvchi viruslar uchun taraqqiyot boʻlsa, bemor organizmi uchun inqiroz (regress) dir. Har qanday sistema oʻzining rivojlanishi mobaynida taraqqiyotni ham, inqirozni ham boshidan kechiradi. Sistemaning ravnaq topishi taraqqiyotni anglatsa, uning yemirilishi esa inqirozni anglatadi. Taraqqiyot jonsiz, anorganik tabiatga ham, jonli, organik tabiatga ham, jamiyatga, inson tafakkuriga, ruhiyatiga ham xos boʻlgan tabiiy va zaruriy jarayondir. Taraqqiyot mikro, makro, megadunyoda ham sodir boʻladi. Taraqqiyot tufayli olamda mukammallashish, yuksalish roʻy beradi, u vujudga kelish, murakkablashish, ulgʻayish, yangilanish, tiklanish, sistema yasalish jarayonlari tarzida amalga oshadi. Taraqqiyot yaxlit jarayondir.
Taraqqiy

"TARAQQIY" — jadidlar gazetasi. 1906-yil 14-(27) iyundan Toshkentda chop etilgan. Noshiri va muharriri — Ismoil Obiliy. "Taraqqiy" tom maʼnodagi ilk milliy nashr hisoblanadi. Uning saxifalarida chor Rossiyasining Turkistonda olib borayotgan mustamlakachilik siyosatini dadillik bilan fosh qilishga bagʻishlangan maqolalar, xabarlar va maʼlumotlar bosilgan.

"Taraqqiy" da bosilgan felyeton va boshqa materiallarda tanqidiy yoʻnalish, fosh qilish ruhi kuchli boʻlgani uchun u oʻsha davrning eng ommaviy nashriga aylangan va jamoatchilik fikriga katta taʼsir koʻrsatgan. Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxoʻja Behbudiy, Soʻfizoda, Nozimaxonim, Bahrombek Davlatbekov, Shokir Muxtoriy, Zarif Xoliqiy va boshqalarning ommaga milliy ozodlik, taraqqiyot gʻoyalarini targʻib va tashviq qiluvchi asarlari "Taraqqiy" saxifalarida chop etib turilgan.

"Taraqqiy" tutgan yoʻl, gaz.ning maslagi va maqsadi, unda chop etilgan asarlardagi oʻtkir tanqidiy ruh mustamlakachi maʼmurlarga maʼqul kelmagan. 19 soni chiqqanidan soʻng "Taraqqiy" yopib qoʻyilgan. Muharriri qamoqqa olinib, gaz.ning molmulki musodara qilingan.

Oʻzbekiston gazetalari
Tarbiyai atfol

Tarbiyai atfol (Bolalar tarbiyasi) — Buxoro jadidlari tashkil etgan maʼrifiy jamiyat (1908—14). Abduvohid Burhonov, Mukammil Burhonov, Hamidxoʻja Meqriy, Ahmadjon Abdusaidov va boshqa asos solishgan. Jamiyat faoliyatida S. Ayniy, Usmon Xoʻja, M. Saidjonov va boshqa muxim rol oʻynagan. Jamiyat aʼzolari soni 100 ga yaqin boʻlib, ularni Muhiddin Mansurov, Sadr Ziyo moddiy jihatdan qoʻllabquvvatlagan. "Tarbiyai atfol" isteʼdodli yoshlarni xorijiy mamlakatlarga oʻqishga yuborish, usuli jadid maktablarini har tomonlama qoʻllabquvvatlash, bu maktablar uchun oʻquv qoʻllanmalari va darsliklar yaratish, xorijdagi talabalarga moddiy yordam koʻrsatish ishlari bilan shugʻullangan. Jamiyatning saʼyharakati bilan, mas., 1908-yilda Istanbulda buxorolik va turkistonlik yoshlardan 14 kishi tahsil olgan. Jamiyat koʻmagi bilan Fitratning "Munozara", "Hind sayyohi bayonoti" va "Sayha" asarlari, shuningdek, S. Ayniy, A. Burhonov, Ikrom domla va boshqalarning kitoblari Turkiyada nashr etilib, Turkistonda tarqatilgan. Jamiyat maʼrifatparvarlik ishlari bilan birga ijtimoiy masalalarga ham eʼtiborni qaratdi. Jamiyat aʼzolari Buxoroda maʼrifatni yoyish, Fitratning Turkiston jadidchiligining dasturi hisoblangan asarlarini targʻib etish bilan birga Buxoro amirligida xukm surgan diniy fanatizm va bidʼatga qarshi targʻibottashviqot ishlarini olib bordi, shuningdek, amirlikdagi har qanday yangilikni boʻgʻishga qaratilgan tadbirlarga qarshi norozilik kayfiyatini izhor etib turdi.

Yana qarang 

 Jadid teatrlari
 Jadidchilik

Adabiyot 
 Ayniy Sadriddin, Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar, M., 1926; Xoʻjayev Fayzulla, Buxoro inqilobining tarixiga materiallar, T., 1997; Ergashev B.X., Ideologiya natsionalno-osvoboditelnogo dvijeniya v buxarskom emirate, T., 1991 Qahramon Rajabov.
Tarelkalar

Tarelkalar (, , ) — urma musiqa cholgʻu asbobi. Ikkita maxsus temir qotishmasidan tayyorlangan disk (diametri 25—60 sm)dan iborat. Misr, Hindiston, Uzoq Sharq mamlakatlarida qadimdan maʼlum, Yevropada 18-asrdan "yanicharcha (turkcha) musiqa" taʼsiri ostida ommaviylashgan. T. bir biriga (yoki tayoqcha bilan) urilganda jarangdor sado beradi. U turli orkestr va estrada hamda jaz ansambllarida qoʻllanadi. 

 

Musiqa asboblari