Meksika grizli ayigʻi

Meksika grizli ayigʻi (Ursus arctos horribilis, ilgari Ursus arctos nelsoni deb atalgan) – Amerika Qoʻshma Shtatlari janubi-gʻarbiy qismida va Meksikadagi qirilib ketgan grizli ayigʻining populyatsiyasi.

Keyinchalik namuna Ursus arctos nelsonining holotipi sifatida tasniflangan bu tur, 1899-yilda Chiuaua shtatidagi Colonia Garsiya shahrida H. A. Cluff tomonidan otib tashlangan. Yoʻq boʻlib ketgan Kaliforniya grizzli ayigʻi bir oz janubroqdagi Quyi Kaliforniya hududida keng tarqalgan. Durango, Chiuaua, Sonora va markaziy Meksikadagi ayiqlar Kaliforniyadagilarga qaraganda Arizona, Nyu-Meksiko va Texasdagi ayiqlar bilan yaqinroq qarindoshlikka ega[ iqtibos kerak ].

Tavsifi 
Opata tilida  nomi bilan tanilgan grizli ayigʻi Meksikadagi eng ogʻir vaznga ega eng katta sutemizuvchilardan biri boʻlgan. Uning uzunligi  gacha yetgan, oʻrtacha ogʻirligi esa  ni tashkil etgan. Kumush tusli moʻynasi tufayli u koʻpincha ispan tilida el oso platado (kumush ayiq) deb nomlangan. Bu ayiq ham quyuq rangda va kamdan-kam holatlardagi qizgʻish moʻyna bilan tasvirlangan. Meksika grizli ayigʻi Amerika Qoʻshma Shtatlari va Kanadadagi grizlilardan kichikroq boʻlgan. Umumiy rangi och sariqdan kulrang-oq ranggacha oʻzgarib borgan, moʻynaning ostki qismi quyuq rangda boʻlgan. Uning tasviri tushirilgan ayrim namunalarda sargʻish-jigarrang va qizgʻish ranggacha boʻlgan moʻynaga ega holda tasvirlangan. Eng uzun yunglari tomoq va yon tomonlarda boʻlgan. Qorin qismida yungi siyrak boʻlib, orqa va yon tomonlarida qalin yunglari boʻlmagan.

Yashash joylari 
Ayiq Meksikaning shimoliy hududlarida, xususan, moʻtadil iqlimga ega yaylovlarda va togʻ mintaqasidagi qaragʻay oʻrmonlarida yashagan. Uning oldingi diapazoni Aridoamerika boʻylab, Arizonadan Nyu-Meksiko, Texas va Meksikagacha boʻlgan hududlarni qamrab olgan. Ayiqlarning qishki uyqu uchun uyalari boʻlsa ham, qishda uzoq vaqtli uyquga ketmaganlar.

Biologiyasi 
Barcha qoʻngʻir ayiqlar singari, Meksika grizli ayiqlari ham omnivor boʻlgan. Ularning ratsioni asosan oʻsimliklar, mevalar va hasharotlardan iborat boʻlib, u koʻpchilik jigarrang ayiqlar singari chumolilarni sevib isteʼmol qilgan. Baʼzan mayda sutemizuvchilar va oʻlik hayvonlar bilan ham oziqlangan. Urgʻochilar har uch yilda bittadan uchtagacha bola tuqqan. Bu ayiq Shimoliy Amerikadagi barcha qoʻngʻir ayiqlar singari mitoxondriyal DNK (mtDNK) Clade 4 ichida joylashgan.

Yoʻq boʻlib ketishi 
Meksika grizli ayigʻi bilan birinchi boʻlib aloqada boʻlgan yevropaliklardan biri 16-asrda Seven Cities of Gold shaharlarini topish uchun ekspeditsiyaga borgan konkistador Francisco Vázquez de Coronado boʻlgan. Uning ekspeditsiyasi 1540-yilda, Mexiko shahrida boshlangan va shimolga Nyu-Meksiko va AQShning hozirgi Texas va Kanzas shtatlaridagi Buyuk tekisliklarga yoʻl olgan. Ayiqlar vaqti-vaqti bilan mollarni ham ovlagani uchun dehqonlar ularni zararkunanda deb hisoblashgan. Grizlilar tuzoqqa tushirilib, otib oʻldirilgan yoki zaharlangan. 1930-yillarga kelib ayiqlarning soni kamayib ketgan. Ayiqlarning avvalgi tarqalish diapazoni Cerro Campana, Cerro Santa Clara va Sierra del Nido togʻlaridan  masofagacha, Chiuaua shtatining markazi boʻlmish Chiuaua shahridan shimolga tomon qisqargan. 1960-yilga kelib, Meksika grizli ayigʻining faqatgina 30 nafar vakili saqlanib qolgan. Himoyalangan maqomiga qaramay, ovlash davom etgan. 1964-yilda Meksika grizli ayigʻi butkul yoʻq boʻlib ketgan. 1968-yilda Sonora shtatidagi Yaqui daryosining boshlanish qismidagi fermada ayiqning tirik qolgan baʼzi vakillari haqidagi mish-mishlardan soʻng, amerikalik biolog doktor Carl B. Koford uch oylik tadqiqotlarni amalga oshirgan, ammo ayiqlar mavjudligi aniqlanmagan. 1976-yilda Sonorada Meksika grizli ayigʻi suratga olingan, toʻrtta vakili Sonorada yashashi aniqlangan. Meksika grizli ayigʻi endilikda yoʻq boʻlib ketgan yoki shunchaki yoʻq qilingan tur sifatida tasniflanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Julian Huxley, Martyn Bramwell va boshqalar: Jahon yovvoyi tabiati atlasi, 1973-yil
 Devid kuni : hayvonlarning qiyomat kitobi . Ebury Press, London, 1981-yil, .
 Jeyn Tornbark va Martin Jenkins: IUCN Sutemizuvchilar Qizil kitobi. 1-qism: Amerika va Avstraliya zoogeografik mintaqasining tahdid ostidagi sutemizuvchilar taksoni (Cetacea bundan mustasno) . Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi, Gland Shveysariya, 1982 yil. p. 339
 Uolton Beacham: Butunjahon yovvoyi tabiat jamgʻarmasi zamonaviy zamonning yoʻq boʻlib ketgan turlari boʻyicha qoʻllanma, 1997-yil, 
 A. Starker Leopold : Meksikaning yovvoyi tabiati – Qushlar va sutemizuvchilar oʻyini, 1959-yil

Havolalar 

 Yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan turlar boʻyicha qoʻllanma taʼqib va ov – ayiqlar
Grizli ayiqlari
Shimoliy Amerika goʻshtxoʻrlari
Meksikadagi yoʻqolib ketgan hayvonlar