yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Abadiy haqiqat

Abadiy haqiqat —  bilishning rivojlanish jarayonida haqiqatlarni rad qilib bo‘lmasligini bildiruvchi termin. Bu jihatdan abadiy haqiqat mutlaq haqiqatga o‘xshash. Inson bilish jarayonida ko‘pincha nisbiy haqiqatlar bilan ish ko‘radi, bu nisbiy haqiqatlarda esa mutlaq haqiqatlarning bo‘laklari mavjud bo‘ladi (yana qarang. Haqiqat). Diniy qarash bo‘yicha, diniy arkonlar abadiy haqiqatdir. Chunonchi, islomga ko‘ra, unda e’tirof etilgan aqidalar — Allohning yagonaligiga, farishtalarga, muqaddas kitoblarga, payg‘ambarlarga, oxiratga, taqdirning ilohiyligiga va inson o‘lganidan keyin qayta tirilishiga ishonish abadiy haqiqat hisoblanadi.

Manbalar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar
Abajur

Abajur (frans. abat-jour- yorugʻlik qaytaruvchi) — chiroqning koʻzni qamashtirmaslik va noʻrni toʻplab maʼlum tomonga yoʻnaltirish uchun moʻljallangan gʻilofi (qalpogʻi). Abajur konus, disk, shar, parabola va boshqa shakllarda metall, shisha, plastmassa, karton, qogʻoz yoki shoyidan shaffof va yarim shaffof qilib yasaladi. Abajur badiiy bezak, yaʼni xonaga husn berish vazifasini ham oʻtaydi.

Manbalar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dizayn
Abazalar

Abazalar, abazinlar — Rossiya Federatsiyasining Qorachoy-Cherkas va Adigey muxtor viloyatlari hamda Stavropol oʻlkasida yashaydigan xalq. Abazalar 33 ming kishi (1992). Turkiyaning markaziy hududlarida 10 mingga yaqin Abazalar yashaydi. Umumiy soni 44 ming kishi (1992). Abazalarning ilk ajdodlari Qora dengiz boʻylarida, taxminan Tuapse bilan Bzib daryosi oraligʻida joylashgan edi. Kavkaz tillari guruhiga mansub abaza tilida gaplashadi. Hozor hududda 14-asrdan yashaydi. 19-asrning 30-yillari boshlarida Rossiya tomonidan boʻysundirilgan. Abazalar adigey xalqi bilan qadimdan qoʻshni yashaganliklari tufayli, madaniyat va turmushlari ularga oʻxshab ketadi. Abazalar islom dinining sunniy mazhabida. XX asr boshlarida Abazalar katta qabilaviy (tapanta va shkaraua) guruhlarga boʻlinib yashar edilar. Koʻpchiligi dehqonchilik (bugʻdoy, javdar, tariq), bogʻdorchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi.

Madaniyati 
Asosiy mashgʻulotlari chorvachilik, shu jumladan chorvachilik. Togʻ qoʻylari, qoramol va otlar boqilgan. Otchilik zodagonlar qo'lida jamlangan bo'lib, ular orasida mashhur tramvay otlari zoti yetishtirilgan.

Qishloq xo'jaligi ham rivojlangan kasb boʻlgan. Avvalo, uyga eng yaqin er uchastkalari shudgorlash uchun tayyorlandi, bu yerda qishloq xo'jaligi asboblarini etkazib berish eng oson edi. Bu ish qishda boshlangan: saytlar toshlardan tozalangan va daraxtlarni ildizi bilan sug'urib tashlagan. Tog'lardagi yerlar dehqonchilik uchun noqulay boʻlgan. Bog'dorchilik ham Abazaning muhim mashg'uloti boʻlgan. O‘rmon maydonlarini ekin maydonlari uchun tozalash, yovvoyi mevali daraxtlar va butalar buzilmagan holda qoldirildi. Bular, asosan, yovvoyi olma daraxtlari, nok, it daraxti, zirk va findiq boʻlgan. Uylar va xo'jalik inshootlari doimo mevali daraxtlarga ko'milgan.

Tili 

Abazin tilida gapiradi (iber-kavkaz tillari guruhining abxaz-adige guruhiga kiradi). Yozuv 1932-1933-yillarda lotin alifbosi asosida yaratilgan. 1938 yil kirill alifbosiga ko‘chirildi.

Qozogʻistondagi abazinlar 
Abazinlar Ulugʻ Vatan urushi davrida va undan oldin Qozogʻistonga majburan koʻchirilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Qozogʻistonda 27 kishi istiqomat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Abaziya

Abaziya (yunoncha — inkor qoʻshimchasi, basis — qadam) — bemorning mutlaqo yura olmay, hatto tik tura olmay qolishi; uning oyoqlari falaj boʻlmasada, muvozanatni saqlay va umuman oʻzini eplay olmaydi. U oʻrnidan tik turishi va qadam qoʻyishi bilanoq oyoklari ishlamay yiqilib tushishi mumkin. Kasallik bosh miya peshona qismining shikastlanishi va isteriyada kuzatiladi.

Manbalar 

Kasalliklar
Abay (shahar)

Abay (1961-yilgacha Churuboy-Nura shaharchasi) — Qozogʻiston Respublikasi Karaganda viloyatidagi shahar. Karagʻandadan 30 km janubi-gʻarbda, Ostona — Olmaota temir yoʻldagi Karabas stansiyasi yaqinida. Aholisi 47,3 ming kishi (1991-yilda). Koʻmir va ohaktosh qazib olinadi. Yogʻochsozlik, uysozlik kombinatlari, yirik Karaganda GRES, kon va kechki energetika-qurilish texnikumlari, konchilar madaniyat uyi bor. Shahar Abay Qoʻnonboyev nomiga qoʻyilgan.

Manbalar
Abay dashti

Abay dashti – Oltoydagi tektonik soylik. Shimolidan Terekti tizmasi va janubidan Xolzun tizmasi bilan oʻralgan; bu dashtdan Koksa va Abay daryolari oqib oʻtadi (Katun daryosi havzasi). Uzunligi 25 km. Dengiz sathidan 1100 m balandlikda joylashgan. Tuprogʻi qora tuproq. Bir qismi ekinzorlar, asosan yaylov.

Manbalar 

Geografiya
Abastumani astrofizika rasadxonasi

Abastumani astrofizika rasadxonasi — Gruziya Fanlar Akademiyasi astronomik ilmiy tadqiqot muassasasi; 1932-yilda Abastumani qishlogʻi yonida tashkil qilingan. 1937-yildan dengiz sathidan 1650 m balandlikdagi Kanobili togʻida ish olib boradi. Yulduzlarning spektral koʻrsatkichlari, yulduzlararo muhitda yorugʻlikning yutilishi, yulduzlarning Galaktikadagi harakati, Yerning yuqori atmosferasi oʻrganiladi. Oʻzgaruvchan yulduzlar va Oy sathi elektrofotometriya qilingan; yulduzlar va boshqa osmon jismlarining rang koʻrsatkichlari roʻyxati tuzilgan,qolaversa, yangi kometalar, kichik sayyoralar, yangi yulduzlar, emission yulduzlar ochilgan. 1937-yildan „Byulleten“ chop etadi. Osmonning 100 mingdan ortiq fotosurati saqlanmoqda.

Asosiy asboblari 
 70 sm li meniskli teleskop; 
 125 sm li reflektor; 
 40 sm li reflektor; 
 Shmidt tizimidagi 36 sm li teleskop; 
 Elektrofotometr oʻrnatilgan 32 sm li reflektor; 
 Xromosfera teleskopi;
 40 sm li qoʻshaloq astrograf va boshqalar.

Manbalar 

Gruziya
Astronomik rasadxonalar
Grigol Abashidze

Grigol Grigorevich Abashidze [1914.19.7(1.8), Chiatura - 1994] - gru-zin yozuvchisi. Gruziya FA Akademik (1979). Dastlabki she’rlari 1938 yilda matbuot-da e’lon qilingan. Ilk poemasi "Qora shaharda bahor" 1938 y, nashr etilgan. "Dushmanlar" (1941), "Georgiy Oltin-chi" (1942), "Bayroqlar" (1943), "Yengil-mas Kavkaz" (1943) poemasi va b. asarlari Ikkinchi jahon urushi haqida. A. "Birinchi tbi-lisiliklar haqida afsona" (1959), "Uch davrga sayohat" (1961) poemalari, "Oltin uzumzor" (1969) tuplamiga kirgan she’-rlari zamonavii mavzuda. "Lasharela" (1957), "Uzoq tun" (1963), "Karnali" (1969) tarixiy romanlarida Gruziyaning 13-asrdagi hayoti aks etgan. A. Gruziya Dav-lat gimni hammualliflaridan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sovet yozuvchilari
Irakliy Abashidze

Irakliy Vissarionovich Abashidze () (1909.10.11, Kutaisi gubernyasi Xoni qishlogʻi – 1992) – gruzin shoiri va jamoat arbobi. Gruziya FA akademigi (1960). Gruziya Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1953—1967). Gruziya Ensiklopediyasi bosh muharriri (1967-yildan).

Asarlaridagi asosiy mavzu – shoirning insonparvarlik burchi, Gruziyaning hozirgi va oʻtmishdagi taqdiri („Gruziya yashnayapti“, 1950; „Yaqinlashish“, 1966; „Bu qoʻshiqlar ham – Gruziyamga“, 1971; sheʼriy toʻplamlari, „Rustaveli izidan“ poemasi, 1966 va boshqalar). „Yuksak mahorat uchun“(1959), „Doʻstlar, yoʻllar, oʻylar“ (1979) kitoblari muallifi. Oybek, Gʻafur Gʻulom va boshqa bilan ijodiy muloqotda boʻlgan. Zulfiya sheʼrlarini gruzin tiliga tarjima qilgan. Oʻzbek tilida „Sheʼrlar“ kitobi nashr qilingan (1962).

Manbalar 

Sovet shoirlari
Abbat

Abbat (lotincha abbas, oromiy tilida abo — ota) — 1) katolik monastiri — abbatlik boshligʻi. 2) Fransuz katolik ruhoniysi unvoni.

Manbalar
Ernst Abbe

ABBE (Avve) Ernst (23.01.1840-14.01.1905) — nemis fizigi va astronomi. Yena universiteti da nazariy fizika professori (1870-yildan), Yena rasadxonasi direktori (1877—1890). Mikroskoplar nazariyasini yaratgan, har xil optika asboblarini ixtiro qilgan, optika-mexanika korxonalaridagi koʻp operatsiyalar texnologiyasini ishlab chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nemis fiziklari
Abbos Bahodur

Abbos Bahodur (Abbos Bahodur qipchoq, Abbosbek (XIV asrning birinchi yarmi – 1387) – Amir Temurning safdoshi, yirik lashkarboshi. Jeta moʻgʻullariga qarshi kurashda faol qatnashgan. Abbos Bahodur Loy jangida Amir Temur cherikining qanbulila (markazida) turib, katta jasorat koʻrsatgan. 1370-yil Amir Husayn bilan boʻlgan soʻnggi jangda Amir Temur tarafida jang qilib, koʻp bahodirlik koʻrsatgan. 1370-yil 9-aprelda Amir Husayn ustidan toʻla gʻalabaga erishilgach, Amir Temur Abbos Bahodurga boshqa yirik lashkarboshilari qatorida amiri lashkar (cherik begi) harbiy unvonini bergan. Abbos Bahodurning yoshi Sohibqironga nisbatan ulugʻroq boʻlgan boʻlsa kerak, chunki u 1385-yilgacha boʻlgan harbiy yurishlarda faol qatnashib, shu yildan eʼtiboran koʻproq oʻgʻruqda qoldirilgan. Xususan u 1386-yil boshlangan „uch yillik yurish“da ishtirok etmay, Samarqandda „Movarounnahr viloyatining zabti uchun“ qoldirilgan. 1387-yil oxirida Toʻxtamishxon Movarounnahrga bostirib kelganida u bilan Oʻtrordan 5 km sharqroqda joylashgan Chukalak mavzeida boʻlgan jangda yarador boʻlib, vafot etgan.

Manbalar 

1387-yilda vafot etganlar
Abbos burni

Abbos burni — Orol dengizining janubiy qirgʻogʻidagi burun. Gʻarbda Toldiq qoʻltigʻi, shimoliyva sharqda ochiq dengiz bilan oʻralgan edi. Abbos burni aslida Amudaryoning Koʻnadaryo tarmogʻi loyqalaridan vujudga kelgan. Yer yuzasi pasttekislik. Qirgʻoqlari qumloq, qamishzor boʻlgan. 1961-yildan Orol dengizi suvi sathi pasayib ketishi tufayli, geografik joy sifatida tabiiy xususiyati-ni (mavqeini) yoʻqotdi.

Manbalar 

Oʻrta Osiyo
Geografiya
Orol dengizi
Abbos Mirzo

Abbos mirzo (1789-1833) — Eron qoʻmondon. Alishoh Qojarning oʻgʻli, uning Ozarbayjondagi noibi. Davlatni idora qilish ishlarida, xususan Eron tashqi siyosatini yurgizishda yetakchi rol oʻynagan. Rossiya-Eron urushlari (1804-1813 va 1826-1828) hamda Eron-Turkiya urushi davri (1821-1823)da Eron qoʻshinlariga qoʻmondonlik qilgan. Ingliz va fransuz harbiy mutaxassislari yordamida Eron qoʻshinlarini (xususan Ozarbayjonda) Yevropacha tartibda qayta tuzishga harakat qilgan. Turkmanchoy tinchlik shartnomasini imzolagan (1828).

Ichki siyosat 
Qojarlarning aksariyati Abbosni qo‘llab-quvvatlagani uchun Fatali Shoh Abbos Mirzoni  Ozarbayjon gubernatori etib tayinladi. Ingliz va fransuz instruktorlari yordamida Fors armiyasini Yevropa namunasida qayta tashkil etishga harakat qildi. Eron ichki va tashqi siyosati boshqarmasiga rahbarlik qilgan. Abbos Mirzo yozni Tabrizda, qishni esa Xoyada o‘tkazgan. Uning atrofi ozarbayjonlardan iborat edi. Rossiya va Britaniya elchixonalari uning Tabrizdagi saroyida joylashgan edi. Valiahd shahzoda Abbos Mirzo Ozarbayjon hukmdori etib tayinlangandan va uni o‘z poytaxtiga aylantirgandan so‘ng, Tabriz kichik shaharchaga aylandi. Bu shaharga ko‘chib o‘tgandan so‘ng, u yerda 4 yil yashab, ruslarga qarshi davlat chegaralarini himoya qilgan. Bu vaqt ichida u shahar devorlarini mustahkamladi va bezadi, yangi maydonga asos soldi va bir nechta yangi binolarni qurdi. Darhaqiqat, shu paytgacha uning yashashi uchun munosib joy yo‘q edi va uning saroyiga biriktirilgan barcha amaldorlar o‘zlariga joylashtirish uchun uylar qurishga majbur edilar. Abbos Mirzo muvaffaqiyatli islohotlarni amalga oshirdi. Xuddi shu islohotlarni amalga oshirgan Afg‘oniston va Buxoro amirligi ham ulardan ilhomlangan.

Abbosning aksariyat yangilik va islohotlari harbiy sohaga qaratilgan edi. Yangi armiya asosan porox qurollarini, shu jumladan o‘sha davrning zamonaviy mushketlarini keng miqyosda joriy etish atrofida tashkil etilgan edi. Qo‘shinlar armiyaning yadrosini tashkil etgan qizilboshlardan to‘plangan[1].Abbos unvon va lavozim uchun yuqori maosh, yer mukofotlari va oltin va kumush medallar bilan mukofotlash orqali askarlarning yangi armiyaga munosabatini yaxshilashga harakat qildi.Abbos piyoda va artilleriya mashqlarida qatnashganida va qo‘shinlarni tartibga solishda bu ofitserlarning to‘liq hokimiyatini tan olgan va o‘zini chet ellik ofitserlari qo‘mondonligi safiga qo‘shgan.

Tashqi siyosat 
Abbos Mirzo qizilboshlarni dushmanga qarshi mohirlik bilan yo‘naltirdi va uning harbiy yutuqlari unga katta obro‘-e’tibor berdi. Yangi qo‘shini bilan Sharqda o‘zbeklarni tor-mor qilib, Amudaryoda eski chegarasini tikladi, G‘arbda esa Usmonlilarni tor-mor qildi. U Bog‘dodni ikki marta egalladi. U o‘z g‘alabalarini mustahkamlash uchun yangi chegaralarni himoya qilish uchun Xurosonga ko‘plab qojarlar va afshorlardan iborat qizilboshlarni ko‘chirgan.

Manbalar 

1789-yilda tugʻilganlar
1833-yilda vafot etganlar
Qajar sulolasi shahzodalari
Ozarbayjonning Qajar hokimlari
Abbosiy

Abbosiy – kumush pulning bir misqolligi. XVII asrda kumush pullarayoning ogʻirligi boʻyicha bir misqolga teng boʻlganini Abbosiy, yarim misqolga teng boʻlganini esa shohiy deb ataganlar. Balx bilan Movarounnaxrda asosan yarim misqollik kumush tangalar muomalada yurgan (qarang Misqol). Bir misqollik kumush tanganing Abbosiy deb atalishi safaviylar sulolasidan Abbos I nomi bilan bogʻliq boʻlsa kerak.

Bagʻdodda 132-656 hijriy yoki 750—1258 milodiy yillarda hukmronlik qilgan arab xalifalari sulolasi va uning vakillaridan bolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Pul
Mutallib Abbosov

Mutallib Abbosov (1924-yil Namangan – 1982-yil) – teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida tahsil olgan (1939-1941). 1941-yildan Namangan teatrida rassom, bosh rassom. Dastlab etnografik aniqlik yaratish yoʻlidan borgan Abbosov ijodida badiiy obrazlilik asosiy tamoyilga aylanadi, uning har bir spektakli oʻziga xos badiiy yechimi bilan ajralib turadi. „Nurxon“, „Otello“ (1954), „Gang daryo-sining qizi“ (1956), „Ravshan va Zulxumor“, „Qirol Lir“ (1959) va boshqa 60-70-yillarda „Sarvqomat dilbarim“, „Guli siyoh“, „Navoiy Astrobodda“, „Layli va Majnun“, „Halima“, „Mashrab“, „Yusuf va Zulayho“ kabi spektakillarga sahna bezaklari yaratdi. Abbosov rangtasvir, mahobatli haykaltaroshlik („Motamsaro ona“ haykali, Namanganda) sohasida ham ijod qilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

Rassomlar
1924-yilda tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
Abbreviatura

Abbreviatura (italiancha: abbreviature – qisqartma; lotincha abbrevio – qisqartiraman) —

1) lingvistikada: soʻz birikmalarini qisqartirib hosil qilingan soʻzlar:

 birikma tarkibidagi soʻzlar birinchi harflari alifbo tartibida oʻqiladi yoki oddiy soʻz harflar anglatgan tovushlar kabi talaffuz etiladi. Masalan, BMT (be-me-te) – Birlashgan Millatlar Tashkiloti, MDH (Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi);
 murakkab qisqartma soʻzlar: soʻz birikmalari tarkibidagi soʻzlar birinchi harflaridan tashqari, ular maʼlum qismlari (morfemalari) olinib yasaladi. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi, yurfak (yuridik fakultet);

2) musiqada: nota yozuvida qisqartirish va soddalashtirish belgisi. Kuy qismlarining takrorlanishida, juda baland yoki past tovushlarni bir oktava baland yoki past qilib shartli notalashtirishda, nota chiziqlaridan soʻng qoʻshimcha chiziqlarni kamaytirishda qoʻllanadigan belgilar. Abbreviatura partiturada kuyga qochirim berishni ham ifodalaydi. Abbreviatura yordamida asarning nisbatan mustaqil, tugal qismi yoki qoʻshiq bandi takrori, ayrim takt yoki kuy tuzilmalari takrori beriladi. Abbreviatura koʻp qoʻshimcha chiziqlardan xalos qilib, nota oʻqilishini osonlashtiradi. Musiqa bezaklarini ifodalashda keng qoʻllanadi.

Manbalar 

Atamalar
Abbreviatsiya

Abbreviatsiya (lotincha: abbreviate — qisqarish) (biologiyada) — aʼzolar yoki ular qismlarining individual rivojlanish jarayonida qisqarishi. Abbreviatsiya onto-genezning oxirgi shakllanishi bosqichi izdan chiqishi natijasida roʻy berib, bu avlodlarda aʼzolarning toʻliq rivojlanmay qolishiga olib keladi.

Manbalar 

Kasallik alomatlari
Abdal

Abdal — urugʻ nomi. Abdallar Hindiston, Afgʻoniston va xususan Turkiston xalqlari etnogenezida muhim oʻrin tutgan eftaliylar, yaʼni haytallarning avlodi. Haytallar (eftaliylar) Suriya, yunon manbalarida „Abdal“ deb atalgan. Abdal turkmanlar tarkibiga ham kirgan.

Yana qarang 
 Eftaliylar

Manbalar

Havolalar  

Etnografiya
Mirabdullaxoʻja Abdiy

Abdiy Mirabdullaxoʻja (1870-yil Buxoro – 1922-yil) – shoir va tazkiranavis. Abdiyning ayrim zamondoshlariga bagʻishlangan qasida va gʻazallaridan namunalar Afzal Primastiyning („Af-zal ut-tazkor“ (1904) va Neʼmatulla Muhtaram („Tazkirat ush-shuaro“, 1910) tazkiralarida uchraydi. „Tazkirai Ab-diy“ (yoki „Tazkirat ush-shuaroi mutaax-xirini Buxoro“, „Tazkirat ush-shuaro“, 1904) tazkirasida Amir Abdulahad davrida yashab ijod etgan. 118 shoir haqida biografik maʼlumot va asarlaridan namunalar berilgan. Tazkira muqaddima va 28 maqsad (bob) dan iborat. Muqaddimada sheʼr va shoirlik haqida fikr yuritiladi. Muallif shoirlarni oddiy, kamtar boʻlishga, obroʻ va boylik izidan quvmaslikka undaydi. Boblarda shoirlar ijodiga baho berilgan. Asar XIX arsning oxiri – XX asrning boshi Turkiston adabiy harakatchiligini, xususan, oʻzbek-tojik adabiy aloqalarini oʻrganishda muhim manbalardan hisoblanadi. Jumladan, tazkirada Ahmad Donish, Vozeh, Shohin, Sadriddin Ayniy, Toshxoʻja Asiriy kabilar haqida qimmatli maʼlumotlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Shoirlar
1870-yilda tugʻilganlar
1922-yilda vafot etganlar
Abdolbobo maqbarasi

Abdolbobo maqbarasi (yoki Abdol bobo maqbarasi) – Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Maqbara davri XVIII—XIX asrlarga oid boʻlib,  bugungi kunda „Qumyasqa“ mahallasi, Polvon Qoriy koʻchasi, 21-uyda, Ichan qal’aning sharqiy darvozasi tashqarisida joylashgan.

Abdolbobo maqbarasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi va „Vaqf“ xayriya jamoat fondiga tekin foydalanish shartnomasi asosida biriktirilgan.

Tarixi 
Abdolbobo maqbarasi Dishan qal’aning sharqiy qismida, Abdulla Nosfurush madrasasining janubida, Polvonqori madrasasining sharq tomonida joylashgan. Maqbara asl ismi Polvon Ahmad Zamchi boʻlgan Abdolbobo sharafiga XVIII—XIX asrlar oraligʻida qurilgan. Arablar istilosidan keyin Abdolbobo Xivadagi Islom dinining tarafdorlaridan biriga aylanadi. Oʻlimidan soʻng dafn etilgan joyi atrofida qishki va yozgi masjidlar, Abdolbobo minorasi, hovuz qurilgan. Abdolbobo maqbarasi buxorocha uslubda bunyod etilgan. Asli Buxoro yaqinidagi Zamchi qishlogʻidan boʻlgan Abdolbobo Muhammad paygʻambarning uzoq avlodlaridan biri boʻlgan.

Qurilish uslubi 
Abdolbobo maqbarasining atrofida minora, masjid, hovuzdan iborat majmua barpo qilingan. Majmua Polvon darvoza va Qoʻshdarvozalarning oʻrtasida, ularning yoʻllari kelib tutashgan joyda bunyod etilgan. Abdolbobo majmuasi uncha katta boʻlmagan shahar tashqarisidagi qabristongacha choʻzilib ketgan. Uning yonida qullar bozori boʻlgan.

Majmua tarkibiga yana XIX asrda qurilgan minorali yirik mahalla masjidi va hovuz kirgan. Minora ixcham boʻlishiga qaramay, koʻrinishi koʻrkam, yoʻgʻon asosi yuqoriga tomon ingichkalashib boradi. Choʻqqisidagi bezakli sharafa alohida ajralib turadi. Majmua tarkibidagi minora balandligi – 10 m, poydevori diametri – 3,2 m ni tashkil qiladi.

Maqbara murabba tarhli bir xona (tashqi 5,7×5,4 m, ichki tomoni 3,4×3,4 m) dan iborat, gumbaz tomli. Gumbaz osti bagʻallari ikki qator muqarnaslar bilan bezatilgan. Peshtogʻi maqbara bilan tutashib ketgan. Uning tepasiga ikki qatorli gʻishtin sharafalar ishlangan. Masjid (17,2×8 m) chortoq targʻli, ikki ustunli, oʻng va ters ayvonli, shifti toʻsinli, minora (ost diametri 3,45 m, balandligi 10 m)ning tepasi mezanali, tanasi yashil koshin belbogʻlar bilan bezatilgan. Chorsi hovuzning (14,6×13 m) cheti pogʻonali.

Yana qarang 
Vayangan bobo maqbarasi

Poyanda maqbarasi

Yusuf Hamadoniy maqbarasi

Tugʻon Turk maqbarasi

Uch avliyo maqbarasi

Manbalar 

 
Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Xiva
Xorazm
Xiva maqbaralari
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
18-asrda qurilgan bino va inshootlar
Abdomen

Abdomen (lotincha abdomen — qorin) — gavdaning koʻkrakdan keyingi (pastki) qismi.

Manbalar 

Odam anatomiyasi
Quatboy Abdreimov

Quatboy Abdreimov (; 1937-yil 24-may, Qoraqalpogʻiston SSSR Taxtakoʻpir tumani – 2014-yil 8-avgust, Nukus, Oʻzbekiston) – sovet va oʻzbek aktyori, balet artisti, telerejissyor, Qoraqalpogʻiston Muxtoriyati va Oʻzbekiston SSR xalq artisti (1974) va qoraqalpoq aktyori va rejissor. Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1963). Qoraqalpoq televideniyesida rejissor (1963—1968), bosh rejissor (1968—1971), Qoraqalpoq teatrida direktor va bosh rejissor (1973—1979), 1979-yildan rejissor Sahnalashtirgan asarlari: „Otello“ (U.Shekspir, Otello rolini oʻzi ijro etgan), „Momo yer“ (Chingiz Aytmatov), „Abu Rayhon Beruniy“ (T.Seytjanov), „Berdaq“ (J.Oymurzayev), „Bilmayin bosdim tikonni“ (I.Sulton), "Temir xotin" (Sh. Boshbekov), „Ernazar olakoʻz“ (A.Oʻtaliyev) va boshqa A. birinchi qoraqalpoq kino aktyori. "Oʻzbekfilm va „Qozoqfilm“ kinostudiyalarida ishlangan 20 dan ortiq filmlarda suratga tushgan: Alijon („Hamza Hakimzoda Niyoziy“), Ergash („Otalar vasiyati“), Valijon („Afsonadagi qiz“), Zaripboy („Boʻysunmas“) va boshqa Berdaq nomidagi Qoraqalpog'iston Davlat mukofotining laureati (1973). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Biografiyasi 
1937-yil 24-mayda tugʻilgan. 1956-yilda Berdaq nomidagi Qoraqalpoq filarmoniyasiga balet artisti sifatida ishga joylashdi va 1958-yilgacha shu yerda turli xil rollar oʻynadi. 1958-yilda Ostrovskiy nomidagi Toshkent teatr va rassomlik institutiga oʻqishga kirib, uni 1963-yilda tugatgan. 1963-yilda Stanislavskiy nomidagi qoraqalpoq teatri truppasiga qabul qilinib, bir yil shu yerda xizmat qildi. 1964-yilda u televizorga jalb qilindi va u yerda ikki yil bosh direktor lavozimini egalladi. 1966-yilda Stanislavskiy nomidagi qoraqalpoq teatriga qaytib, 1971-yilgacha rejissyor va rejissyor lavozimlarida ishladi. 1971-yilda u Moskvaga xizmat safariga yuborildi va u yerda 2 yil Markaziy televideniya akademiyasida direktor stajyori sifatida stajirovka oʻtkazdi. Amaliyotni tamomlab, Stanislavskiy nomidagi qoraqalpoq teatriga qaytib, 1973—1983-yillarda, 1981-yilgacha bosh rejissyor, soʻngra rejissyor lavozimlarida ishladi. Keyinchalik u kino uchun hamma narsani tark etdi. 1992-yilda rol ijro etganidan keyingi faoliyati nomaʼlum.

2014-yil 8-avgustda Nukus shahrida vafot etdi.

Teatr ishlari 
William Shakespearening „Otello“ – Otello, Ch. Aytmatovning „Ona dala“, T.Seyitjonovning „Abu Rayxon Beruniy“, J.Aymurzayevning „Berdax“, I. Sultonning „Bilmasdan tikanga bosdim“, Sh. Bashbekovaning „Temir ayol“, A. Otaliyevning „Ernazar Alakoz“ teatrlarida rollar oʻynagan.

Filmografiyasi 
Quatboy Abdreimov 1959-yil – „Besh doʻst“, 1960-yil – „Hamza“, 1967-yil – „Moskva orqamizda“, 1968-yil – „Yozning oʻrtalarida qor“, 1974-yil – „Komsomolchilar ketdi“, 1977-yil – Zoʻravon „Oqqush“, 1979-yil – „Ali bobo va qirq qaroqchi“ filmlarida rollar ijro etgan.

Manbalar 

Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Oʻzbekistonlik aktyorlar
O‘zbekiston SSR xalq artistlari
El-yurt hurmati ordeni sohiblari
Nukusda vafot etganlar
Qoraqalpogʻiston ASSRda xizmat ko‘rsatgan sanʼat arboblari
Oʻzbekiston rejissyorlari
Abduzuhur Abduazizov

Abduzuhur Abdumajidovich Abduazizov (1938-yil 1-yanvar, Toshkent, Oʻzbekiston SSR — 2014-yil 12-aprel, Toshkent) — oʻzbekistonlik tilshunos, filologiya fanlari doktori (1975-yil), professor (1978-yil), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi unvoni sohibi (1995-yil).

Faoliyati 
 1961-yilda Toshkent davlat chet tillar pedagogika institutini tamomlagan;
 1968—1981- va 1983—1991-yillarda shu institut ingliz tili fonetika va fonologiyasi kafedrasining mudiri;
 1981—1983-yillarda Kobul universitetida maslahatchi-professor; 
 Toshkent davlat universiteti qiyosiy-tipologik tilshunoslik kafedrasi mudiri (1991—?). 

Ingliz va oʻzbek tillari unli fonemalarining qiyosiy tahlili mavzuida ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Umumiy va qiyosiy tilshunoslik, fonetika va fonologiya, oliy oʻquv yurti uchun chet tillarini oʻqitish uslubiyotiga doir darslik, oʻquv qoʻllanmalari muallifi. Asarlari rus, ingliz va dari tillarida nashr etilgan.

Mashhur asarlari 
 Oʻzbek tilining fonologiyasi va morfonologiyasi (1992).
 Tilshunosllika kirish (1981-yil, Oʻqituvchi).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1938-yilda tugʻilganlar
2014-yilda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Tilshunoslar
Oʻzbekistonlik tilshunoslar
Abduvali Abduvahobov

Abduvali Abdusamatovich Abduvahobov (1941.11.7, Toshkent) — Oʻzbekiston fanlar akademiyasi akademigi (1995). Kimyo fanlari doktori (1979), professor (1981). Toshkent Davlat Universiteti bitirgan (1965). Oʻzbekiston fanlar Bioorganik kimyo institutida laboratoriya mudiri (1973-yildan), shu institut direktori (1987- 93), Oʻzbekiston fanlar Kimyo-texnologiya va Yer haqidagi fanlar boʻlimining raisi (1992- 94), vitse-prezidenti (1994-97). Abduvali fiziologik faol moddalarning noziq organik sintezi, stereokimyo, qisqa molekulali bioregulyatorlar molekulyar taʼsir mexanizmining kimyoviy mohiyati ustida tadqiqotlar oʻtkazgan. Uning rahbarligida hasharotlarning kimyoviy ekologiyasi bilan bogʻliq izlanishlar olib borildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Abdujabbor

Abdujabbor (Abdujabbor xitoyli, XVIII asr oxiri — XIV asr boshlari) — koshinkor usta. Pahlavon Maxmud maqbarasi, Koʻhna Ark va boshqa binolarni bezashda qatnashgan.

Manbalar 

Koshınkor ustalar
Abdusattor Abdukarimov

Abdukarimov Abdusattor (1942.4.4, Chinoz tumani) — biolog va genetik olim. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000), biol. fanlari doktori (1979), professor (1990). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Biokimyo institutida katta ilmiy xodim (1972-78), Molekulyar biologiya (1978-yildan) xavda Gen va hujayralar injeneriyasi biotexnologiyasi (1982-yildan) laboratoriyalari mudiri, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Genetika va oʻsimliklar eksperimental bio ilmiy tadqiqot instituti direktori (1992-yildan). Abdusattor Abdukarimov tireoid gormonini bogʻlovchi oqsil molekulasi — reseptorni ajratib oldi, uning funksiyasi va fizik-kimyoviy xossalarini oʻrgandi. Qator genlar ajratib olish, vektor molekulalar konstruksiyasini yaratish, yakka hujayradan sunʼiy sharoitda oʻsimlik yetishtirish bilan bogʻliq ilmiy ishlar dasturiga rahbarlik qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Abdulavval Nishopuriy

Abdulavval Nishopuriy (Nishopur – 15-asr, Samarqand) – tasavvuf olimi. Abdulavval Nishopuriy „Masmuot“ („Eshitilganlar“) kitobi bilan mashhur. Bu asar naqshbandiylik tariqatining namoyondasi va Xoja Ahrorning sufiylik nuqtai nazari, falsafiy qarashlariga bagʻishlangan tarjimai holidir. Abdulavval Xoja Ahrorning yoshligidan boshlab 86 yoshgacha bosib oʻtgan so'fiyona yoʻlini oʻsha davrdagi siyosiy, ijtimoiy ahvol bilan bogʻlab koʻrsatgan. Kitobda Mirzo Ulugʻbek davri voqealari ham oʻz ifodasini topgan. Bu asarning 2 ta nodir nusxasi bor. Abdurahmon faqih tomonidan kitobat qilingan nusxasi juda eski; ikkinchi nusxasi 1598-yilda koʻchirilgan. Abdulavval Samarqandda Xoja Ahror qabristoniga dafn etilgan.

Manbalar 

Tasavvuf namoyondalari
Abdulali tarxon

Abdulali tarxon (XV asr) – Buxoro viloyati hokimi (XV asrning 90-yillari). Sulton Axmad Mirzoning nufuzli amirlaridan, yirik mulkdor. Abdulali tarxon Shayboniyxon bilan yaxshi munosabatda boʻlgan. Bobur: „Shayboniyxonning muncha taraqqiy topmogʻigʻa va muncha qadim xonavodalar buzulmogʻigʻa Abdulali tarxon sabab boʻldi“, deb yozgan.

Manbalar 

Buxoro
Hokimlar
Buxoro viloyati hokimlari
Abduljabbor

Abduljabbor – Sherdor madrasaning (Samarqand, 1619—1636-yillarda qurilgan) meʼmori. Abduljabborning imzosi ulkan peshtoq ichidagi ravoqning tepasiga „Ustod mulla Abduljabbor meʼmor“ deb oq koshinlarda terilgan. Ulkan peshtoq qanotida quyosh-odam va ohuni quvib ketayotgan sher tasvirlangan. Bu koshinkor tasvir meʼmorning katta sanʼatkor ekanidan dalolat beradi.

Manbalar 

Shaxsiyatlar
Shaxsiyatlar loyihasi maqolalari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Abduljabbor ibn Abdurrahmon al-Azdiy

Abdurrahmon al-Azdiy (? — 759, Bagʻdod) — Arab xalifaligining Xurosondagi noibi (757-759). Xalifa al-Mansur (754-775) Abduljabbor ibn Abdurrahmon al-Azdiy. Abduljabbor ibn Abdurrahmon al-Azdiyning oʻziga sodiqligidan shubhalanib, oʻgʻli Muhammad al-Maxdiyni uni hibsga olmoqqa joʻnatadi. Shunda Abduljabbor ibn Abdurrahmon al-Azdiy Abduljabbor ibn Abdurrahmon al-Azdiydan norozi Marvarrud shahri aholisi bosh koʻtaradida, uni tutib xalifaga topshiradi. Xalifa uni qattiq azoblab qatl etgan (759-yil).

Manbalar 

759-yilda vafot etganlar
Bagʻdodda vafot etganlar
Abduljamil

Abduljamil (? – 1505-06 yillar, Hirot) – xattot. Alisher Navoiyning shaxsiy kotibi, Hirotdagi Sultoniya ma-drasasida nahv va sarfdan daryo bergan (mudarris). U Alisher Navoiyning „Hamsa“ (Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi), „Navodir un-nihoya“ va boshqa asarlarini koʻchirgan. Navoiyning lirik asarlari boʻyicha „Tuhfat us-salotin“ („Sultonlarga tuhfa“) toʻplamini tuzgan (Britaniya muzeyida saqlanadi).

Manbalar 

Shaxsiyatlar
Shaxsiyatlar loyihasi maqolalari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Hirotda vafot etganlar
1505-yilda vafot etganlar
Abdulkarim

Abdulkarim (XIX asr) – samarqandlik mashhur kotib. Alisher Navoiyning „Xamsa“ asari nusxalaridan birini kochirgan (1841-1842), hirotlik shoir Nozim Hiraviyning „Yusuf va Zulayho“ dostonini (1854 – 1855) koʻchirgan. Bu qoʻlyozmalar Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Manbalar 

Samarqand kishilari
Oʻzbek xonliklarining madaniyat va sanʼat namoyandalari
Abdulkarim Buxoriy

Abdulkarim Buxoriy (? — 1830) — Buxoro amirligida yashagan tarixchi, geograf, sayyoh.

1804-yil amir Haydar Rossiyaga yuborgan elchilar safida taʼminotchi boʻlib Peterburg, Moskva va Astraxon (Hoji Tarxon) shaharlarida boʻlgan. 1807-yil Turkiyaga yuborilgan elchilar safida sarkotib boʻlib Istanbulga borgan va u yerda uylanib, umrining oxiriga qadar yashab qolgan. 

Abdulkarim Buxoriyning Turkiston va Afgʻoniston tarixiga doir birgina asari bizgacha yetib kelgan boʻlib, u „Tarixi Nadimiy“ nomi bilan mashhur. Bu asarni fransuz sharqshunosi Sh. Shefer „Markaziy Osiyo tarixi“ deb nomlab, fransuz tilida Parijda nashr etgan (1876).

Manbalar 

Sayyohlar
1830-yilda vafot etganlar
Tarixchilar
Buxoro amirligi elchilari
Abdulkarim Nodirposho

Abdulkarim Nodirposho (1807-1885.2, Meteliya) — turk harbiy arbobi. Rossiya-Turkiya urushi (1828-29) qatnashchisi. 1853-56 yillardagi Qrim urushi davrida Anadolu armiyasiga qoʻmondonlik qilgan. 1862-yilda Chernogoriya-Turkiya urushida qatnashgan. 1876-yilda Murod V hukumatida harbiy vazir. Serbiya-Turkiya urushi (1876)da Turkiya armiyasiga qoʻmondonlik kilib, serblarni tor-mor qilgan. 1877-1878 yillardagi Rossiya-Turkiya urushi boshlarida turklarning Bolqon yarim oroldagi armiyasiga qoʻmondon. Urushdagi magʻlubiyatlar sa-babli qoʻmondonlikdan chetlatilib avval Lemnos orolga, soʻngra Rodos orolga surgun qilingan.

Manbalar 

Saraskarlar
1807-yilda tugʻilganlar
1883-yilda vafot etganlar
Abdulkarimbiy

Abdulkarimbiy – (Abdulkarim-xon (1710—1750)), Qoʻqon xoni (1733—1750), oʻzbeklarning Ming sulolasiga mansub, Shohruxbiyning oʻgʻli. Akasi Abdurahimbiy vafot etgach (1733), taxtga oʻtirgan. Xonlik oʻrdasini Qoʻqon yaqinidagi Tepaqoʻrgʻondan Qoʻqonga koʻchirgan. 1746-yil Oʻratepa hokimi Fozilbiy yordamida qalmoqlar hujumini qaytargan. Abdulkarimbiy Qoʻqon shahrida saroy, Madrasa, bozor va Isfara, Qatagʻon, Margʻilon, Toshkent, Haydarbek nomli shahar darvozalarini qurdirgan.

Qoʻqon xonligidagi oʻzbeklarning Ming sulolasidan boʻlgan uchinchi hukmdor boʻlgan Abdulkarimbiy 1734-yildan boshlab hukmronlik qilgan. Abdukarimbiy 1734-yilda vafotidan keyin Qoʻqon xonligida hokimiyatni meros qilib olgan Abdurahimbiyning ukasi boʻlgan.

Hukmronlik qilgan davri 
1733—1750 yillarda hukmronlik qilgan Muhammad Abdulkarimbiy ibn Shohruhbiy asosiy etiborini mudofaa masalalariga qaratadi. Abdulkarimbiy 1740-yilda Qoʻqonni yangi devor bilan oʻrab olishni buyurdi, bu keyinchalik shaharni jungʻorlar bosqinidan himoya qilishga yordam berdi. 1740-yilda Abdukarimbiy oldiga qozoqlarning buyuk biylaridan biri Tolebiy barcha qarindoshlari bilan jungʻorlardan qochib keladi. Jungʻorlar rahbari Galdan-Tseren Tolebiyni ekstraditsiya qilishni talab qiladi, lekin Abdukarimbiy jungʻor elchilarini haydab yuboradi. 1745—1747-yillarda Qoʻqon xonligi jungʻorlar tomonidan bosqinga uchraydi. Jungʻorlar Oʻsh, Andijon, Margʻilonni egallab, Qoʻqonni qamal qiladi. Jiddiy pallada Abdurahimbiy harbiy tashkilotchi isteʼdodini namoyon etadi. Jungʻor dushmanlarini poytaxtdan quvib chiqadi. Jungʻor tajovuzi mamlakat iqtisodiyotiga katta zarar yetkazadi va davlatning siyosiy markazlashuvini kechiktiradi. Abdulkarimbiy qalmoqlarga qarshi kurashda qirgʻiz-qipchoqlar va Oʻratepa hokimi Fozilbiy yuz yordamiga tayanib, xonlik mustaqilligini saqlab qoladi.

Vafoti 
Abdulkarimbiy 1750-yilda vafot etgan. Hukmdorning vafotidan soʻng xonlik taxtiga uning oʻgʻli Abdurahmon oʻtirdi. Ammo, u taxtga toʻqqiz oy oʻtirib, soʻng Margʻilonga hokim etib joʻnatildi hamda taxni Abdurahimbiyning ikkinchi oʻgʻli Erdonabiy egalladi. 1753-yilda qalmoqlarning tazyiqi va talabi bilan ularning qoʻlida garov sifatida ushlab turilgan Bobobek xonlik taxtiga koʻtarildi. Lekin, oradan bir yil ham oʻtmay Oʻratepa yurishi vaqtida Bobobek Beshariqda oʻldirildi hamda Erdonabiy (1755—1769) yana Qoʻqon taxtiga oʻtirdi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1710-yilda tugʻilganlar
1750-yilda vafot etganlar
Qoʻqonda toj kiyganlar
Qoʻqon xonligi hukmdorlari
Abdulla Musavvir Xurosoniy

Abdulla Musavvir Xurosoniy, shuningdek, Abdulloh Buxoriy – XVI asr ikkinchi yarmida Buxoroda yashagan miniatyurachi fors rassomi, Buxoro miniatyura maktabi vakili.

Biografiyasi 
Abdullaning tugʻilgan va vafot etgan sanalari aniq emas. Uning qayerdan kelgani ham nomaʼlum. Ushbu rassom haqida juda kam maʼlumot mavjud. Usmonli adibi, biografi va tarixchisi Mustafo Ali Chelabiy afandi (1541—1600) „Manakib-i Hunarvaron“ („Isteʼdodli amallar“) asarida Abdullaning Shayxzodaning shogirdi boʻlganligi, Behzodning oʻzidan tahsil olgani haqida yozilgan. Boshqa bir manbalarga koʻra, uning ustozi Mahmud Muzahhib boʻlib, u ham Behzodning eng yaxshi shogirdlaridan boʻlgan. Shuningdek, Abdulla Buxoriy Mahmud Muzahhib bilan birga 1540—1949-yillarda Movarounnahrda hukmronlik qilgan Xon Abdalaziz kitobxonasining yetakchi rassomi boʻlganligi ham maʼlum.

Shayboniylar urugʻidan boʻlgan Abdalazizxon kitobxonani otasi Ubaydulladan meros qilib olgan va uni oʻz davlatining asosiy madaniy markazi sifatida saqlab qolish uchun koʻp harakat qilgan. Uning qoshidagi kutubxona ustaxonasi rahbari Mavlono Sulton Mirek al-Munshiy boʻlgan. U yerdagi koʻpchilik rassomlar Hirotlik edi. Rassom Abdulla Buxoriy xon kitobxonasida xizmat qilib, qoʻlyozmalarni tasvirlashda qatnashgan. Baʼzi tadqiqotchilarning fikriga koʻra, u 1570-yillargacha, boshqalarga koʻra – 1580-yillarning oʻrtalarigacha ishlagan.

Hirot miniatyura maktabi anʼanalari taʼsirida, qoʻlyozma kitoblarga naqsh va nafis suratlar ishlagan. Behzodning shogirdi Abdulla va Mahmud Muzahhib imzolari bilan bir xil turdagi miniatyuralar Saʼdiyning 1542—1649-yillarda Abdalazizxonga bagʻishlangan „Boʻston“ nusxasida (Gulbenkian toʻplami, Lissabon) mavjud. Bu miniatyuralar ham Behzodning kompozitsion sxemalarini takrorlaydi.

1549-yilda xon Abdulaziz vafotidan soʻng, Movarounnahr gʻalayonlar bosib olinganidan soʻng, Mahmud Muzahhib va Abdullaxon Buxoroda yashab, yangi hukmdorlarga xizmat qilishda davom etdilar. 1557-yilda esa Abdullaxon II Buxoro taxtiga oʻtirdi. Alisher Navoiyning bugungi kunda Fransiya Milliy kutubxonasi ( Parij) va Oksforddagi Bodlean kutubxonasi oʻrtasida boʻlingan sheʼriy toʻplami Buxoro hukmdori Yor Muhammad Sultonga bagʻishlangan boʻlib, 1553-yilga tegishli.

Mashhad madaniy yodgorliklari muraqqasida Abdullaning hozirgi tadqiqotchilar shartli ravishda nomlagan "Bogʻda musiqa asbobi bilan turgan miniatyurasi bor. Abdullaning 1575-yilda yaratgan „Uchrashuv“, „Sevishganlar“ nomli asarlari diqqatga sazovor.

Manbalar
Abdulla Jin

Abdulla Jin (XIX – XX asrlar) – koshinkor usta. Xivadagi Toshhovli, Pahlavon Mahmud maqbarasi va Koʻhna Ark (qabulxona va ayvonli masjid)ning ichki va tashqi devorlarini koshin bilan bezagan. Uslubining rang-barangligi namoyonlarga ishlangan girih va soʻzana naqshlarida koʻzga tashlanadi.

Manbalar 

Shaxsiyatlar
Shaxsiyatlar loyihasi maqolalari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Abdulla kulol

Abdulla kulol (Kali Abdullo, 1815 – Rishton – 1900) – kulol, koshinpaz usta. Rishton va Qoʻqonda ishlagan. Fargʻona kulollari ishlariga boshchilik qilgan. Xudoyorxon oʻrdasining (hozirgi Qoʻqon oʻlkashunoslik muzeyi) bosh fasadini rang-barang koshinlar bilan bezashda qatnashgan (1867 – 1873). Abdulla kulol ishlaridan namunalar (sopol idishlar) Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi va Qoʻqon oʻlkashunoslik muzeylarida saqlanadi.

Manbalar 

1900-yilda vafot etganlar
Rishtonda tugʻilganlar
Abdulla Fonus

Abdulla fonus (1828 — 1914, Toshkent) — oʻzbek xalq qiziqchisi, taqlid ustasi. U fonus yasab sotish bilan tirikchilik qilgan. Turli yoshdagi kishilarga, qush va hayvonlarga taqlid qilgan. Uning taqlidlari koʻpincha achchiq kulgi, 6 hajvdan iborat boʻlgan. Shu yoʻl bilan u turmushdagi nohaqlik va qusurlarni, xurofotni hajv qilgan.

Manbalar 

1828-yilda tugʻilganlar
1914-yilda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Qiziqchilar
Qoʻqon xonligida tugʻilganlar
Abdulla Hotifiy

Abdulla Hotifiy (? – 1521-yil dekabr) – tarixchi va shoir. Abdurahmon Jomiyning jiyani (singlisining oʻgʻli). „Xusrav va Shirin“, „Layli va Majnun“, „Haft manzar“, „Shoh Ismoil janobi oliylari Shohnomasi“ kabi asarlar yozgan. Sulton Husayn Boyqaroga bagʻishlab va Amir Temur zafarlarini madh etib „Temurnoma“ (yoki „Zafarnoma“) tarixiy dostonini yozgan. Qoʻlyozmasi koʻpgina kutubxonalarda saqlanib qolgan. Uning „Temurnoma“ asari 1869—1896-yillarda Lakxnavda, 1957-yil Madrasda chop etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
Abdulla hofiz Fayzullayev

Abdulla hofiz Fayzullayev (1869-yil, Namangan — 1944-yil, Oʻsh) — xonanda. Oʻzbekiston xalq hofizi (1943) va Qirgʻiziston xalq artisti (1940). Namanganda tashkil etilgan havaskorlar toʻgaragi "Sharq truppasi" (1914 — 1926)da, Oʻshdagi musiqali drama (1926 — 1941), Yangiyoʻl musiqali drama va komediya teatrlari (1941 — 1944)da ishlagan. "Ilgʻor", "Koʻcha bogʻi", "Eshvoy", "Girya", "So-dirxon Ushshogʻi", "Dugoh Husayniy", "Abdurahmonbegi", "Segoh", "Bayot", "Qalandariy" va boshqa ashula yoʻllarini mahorat bilan ijro etgan. Baland va shirali ovozi bilan oʻziga xos uslub yaratgan. Abdulla hofiz Fayzullayev Abdulla hofiz Fayzullayev ijrosidagi maqom va ashula yoʻllari Oʻzbekiston radiosida yozib olingan (1941).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1869-yilda tugʻilganlar
1944-yilda tugʻilganlar
Namanganda tugʻilganlar
Oʻshda vafot etganlar
Qahhorbek Abdullabekov

Qahhorbek Nosirbekovich Abdullabekov (1942, Toshkent) – geofizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizika-mat, fanlari doktori (1988), professor (1991). Toshkent politexnika institutini tugatgan (1963). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya institutida katta ilmiy xodim (1974-yildan), labaratoriya boshligʻi (1977-yildan), 1989-yildan direktor. 1977-yildan hozirgi kungacha „Geofizik maydonlarning variatsiyasi“ labaratoriyasini boshqarib kelmoqda. Asosiy ilmiy ishlari zilzila xavfini aniqlash, geofizik usullar majmui yordamida zilzilalarni oldindan aytish muammolariga doir. Abdullabekov elektromagnit zilzila darakchilarining namoyon boʻlish qonuniyatlarini aniqlagan, zilzilalarni oldindan aytishning uch yangi usulini ixtiro qilgan va fanda ilgari nomaʼlum boʻlgan zilziladan oldin Yer qobigʻidan kuchli elektromagnit toʻlqinlari ajralib chiqishini aniqlagan, baʼzi kuchli zilzilalarning yuz berish joyi, kuchi va vaqtini (boshqa olimlar bilan hamkorlikda) oldindan aytib bergan. As: Elektromagnitnie yavleniya v zemnoy kore, T., 1989.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Abdulhaq Abdullayev

Abdullayev Abdulhaq Oqsoqolovich (1918-yil 30-dekabr, Turkiston shahri) – rangtasvir ustasi. Oʻzbekiston xalq rassomi (1968-yil), Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi faxriy aʼzosi (1997-yil). Samarqand badiiy bilim yurtida (1931 – 1936-yillar) va Moskva badiiy institutida (1938–1941-yillar) taʼlim olgan. Ijodini manzara va portretlar chizish bilan boshlagan („Hovuz boʻyida“, 1932-yil; „Yoz“, 1937-yil; „Doʻstim portreti“, 1937-yil). Kishilarning holat va kayfiyati, maʼnaviy, yorkin qiyofalari mohirona ifodalangan portretlari bilan mashhur: „Abror Hidoyatov Otello roli-da“ (1946-yil), „Mannon Uygʻur“ (1946-yil), „Oybek“ (1949-yil), „Nazarali Niyozov“ (1949-yil), „Jiyan Shahlo“ (1959-yil), „Komil Yashin“ (1960-yil), „Navoiy“ (1973-yil), „YO. Toʻraqulov“ (1975-yil), „O. Sodiqov“ (1978-yil) va boshqa; shuningdek ruhiy dunyosi va kechinmalari ifodali tasvirlangan („Muallif portreti“, 1937-yil; „Muallifning qirgʻiz qalpok kiygan portreti“, 1980-yil; "Mu-allifning 15-asr kiyimidagi portreti, 1984-yil va boshqalar) bir qator avtoportretlar ham yaratdi. Manzaralar („Yomgʻirdan soʻng“, 1954-yil; „Bahor keldi“, 1955-yil; „Xumsonda“, 1961-yil va boshqalar), natyurmortlar („Olma“, 1962-yil; „Uzum va shaftoli“, „Qovun bilan xandalak“, 80-yillar va boshqalar) muallifi. 1957-yil Hindiston safari taassurotlari asosida bu oʻlka manzaralari („Tongda Tojmahal“), kishilari (I. Gandi, S. Ketchlu)ni etyud va kartinalarida aks ettirgan. 80-yillarda Oʻzbekistonning mashhur kishilarining portretlarini ishladi. Asarlari xalqaro koʻrgazmalarda namoyish kilingan. Navoiy portretini yaratish ustida izlanishlar mahsuli sifatida yuzaga kelgan asarlari Toshkentdagi Adabiyot muzeyida (1968-yil), Andijon adabiyot va sanʼat muzeyida (1969), Oʻzbekiston sanʼat muzeyida (1980-1984-yillar) va boshqa joylarda saqlanadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977-yil). „El-yurt hurmati“ ordeni bilan taqdirlangan (1998-yil).
Ad.: A. Abdullayev: Albom reproduksiy, T., 1983-yil.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
2001-yilda vafot etganlar
29-oktyabrda vafot etganlar
Abdugʻani Abdullayev

Abdugʻani Abdullayev (1953.25.6, Fargʻona viloyati – 18-dekabr 2017-yil, Toshkent shahri, Oʻzbekiston) – yogʻoch oʻymakori, Oʻzbekiston Respublikasi xalq ustasi (1999). Usta Q. Haydarovning shogirdi. Ustozi bilan birgalikda Toshkentdagi „Fargʻona“ choyxonasi, Xalqlar Doʻstligi saroyi, „Zarafshon“ restoranidagi oʻymakori naqshli panjara, darvoza, eshik, namoyonlarni ishlagan. 1983-yildan mustaqil ishlaydi. Ilk bor Olim Xoʻjayev nomidagi teatr (Guliston shahri) binosi uchun 20 dan ortiq oʻymakori eshik, darvoza, panjaralarni tayyorladi. Bir qator jamoat binolari, choyxonalar (Fargʻona, Isfara shahri), „Muborak“ restorani (Toshkent), Qarshi teatri va boshqa binolari uchun noziq islomiy oʻyma naqshlar bilan bezatilgan ustun, eshik, darvoza, panjaralar yaratdi; Imom al-Buxoriy majmuasiaati yogʻoch oʻymakorligi ishlariga rahbarlik qilib, shogirdlari bilan birga sharafalar, hovuzaklar tayyorladi, ayvonlar shiftini vassajuft yopish, oʻymakori ustunlari yaratishda yuksak mahorati namoyon boʻldi (1998), Shuningdek Bahouddin Naqshbandmaqbarasida (Buxoro viloyati), restavratsiyasiya, yogʻoch oʻymakorligi ishlarini bajarilgan, Qatagʻon qurbonlari muzeyi (Toshkent), Xotira xiyoboni, majmua qurilishida ishtirok etgan. Burxoniddin Margʻinoniy (Fargʻona viloyati). Toshkentdagi „Xotira maydoni“ (1999)dagi ayvonlarning oʻyma naqshli ustunlarini milliy meʼmorlik anʼanalari asosida yuksak mahorat bilan bezagan. 1973-yildan xalqaro koʻrgazmalarda badiiy asarlari bilan qatnashadi.
Abdugʻani Abdullayev yoʻqolib borayotgan naqshlarning noyob turlarini tiklash bilan shugʻullangan, yangi uslublarni amaliyotga joriy qilgan. 1999-yilda Abdugʻani Abdullaevga Oʻzbekiston Respublikasi xalq ustasi unvoni berilgan (1999). 2006-yil 25 avgustda „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni berilgan.

Abdugʻani Abdullayev 2017-yil 18-dekabrda Toshkent shahrida vafot etgan.

Manbalar 

1953-yilda tugʻilganlar
25-iyunda tugʻilganlar
Fargʻona kishilari
Fargʻona viloyatida tugʻilganlar
Oʻzbekiston SSRda tugʻilganlar
SSSRda tugʻilganlar
18-dekabrda vafot etganlar
2017-yilda vafot etganlar
Toshkent shahrida vafot etganlar
Oʻzbekistonda vafot etganlar
Vohid Abdullayev

Vohid Abdullayevich Abdullayev (1912-yil 15-may, Samarqand, Samarqan viloyati, Turkiston general-gubernatorligi, Rossiya imperiyasi — 1985-yil 30-iyul, Samarqand, Samarqand viloyati, Oʻzbekiston SSR ) — taniqli oʻzbek olimi, adabiyotshunos, navoiyshunos, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973), filologiya fanlari doktori (1959), professor (1960).

Tarjimayi holi 
Vohid Abdullayev 1912-yil 15-mayda Samarqand shahrida dehqon oilasida tavallud topgan.

1932-yil Fargʻona pedagogika institutini bitirgan. Abdullayev 1935 —1943-yillarda Buxoro va Samarqand pedagogika institutlarining, 1944 — 1969-yillarda Alisher Navoiy nomidagi Samarqand universiteti oʻzbek adabiyoti kafedrasining mudiri, 1963-yildan shu universitet rektori. 1930-yildan sheʼrlar, ilmiy maqolalar yoza boshlagan. „Samarqand sayli“ (1970) sheʼriy kitobi nashr etilgan."Navoiy Samarqandda" (1948), "Nishotiy va uning „Husni Dil“ dostoni", "Xoksor va uning „Muntaxab ul-lugʻot“ kitobi" (1955), „Nishotiy va Xoksor“ (1960), „Oʻzbek adabiyoti tarixi“ (1964), „Saylanma“ (1982) kabi kitoblari oʻzbek adabiyoti va adabiyotshunosligi masalalariga bagʻishlangan. Abdullayevning oliy oʻquv yurtlari uchun „Oʻzbek adabiyoti tarixi“ darsligida XVII-XVIII asrlardagi oʻzbek adabiyoti tarixi tadqiq etilgan.

Manbalar 

Adabiyotshunoslar
Gafar Abdullayev

Gafar Gaydarovich Abdullayev (1896.15 (28).2, Ozarbayjon – 1951.9.2, Samarqand) – Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1943), tibbiyot fanlari direktori (1941), professor (1941). SamMI koʻz kasalliklari klinikasida assistent (1931 – 1934), dotsent (1934 – 1935) va kafedra mudiri (1935 – 1951). Abdullayev traxoma kasalligini yangicha davolash va oldini olish usullarini ishlab chiqqan.

Manbalar 

1896-yilda tugʻilganlar
28-fevralda tugʻilganlar
1951-yilda vafot etganlar
9-fevralda vafot etganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Doʻstmurod Abdullayev

Doʻstmurod Abdullayev (1950, Samarqand viloyati Paxtachi tumani Eshonqora qishlogʻi) – Oʻzbekiston Qahramoni (1999). Samarqand qishloq xoʻjaligi institutini tamomlagan (1985). Paxtachi tumanidagi Roʻziqul Maxmanov nomli jamoa xoʻjaligida mexaniq uchastka agronomi boʻlib ishladi (1973-1984). 1984-yildan shu xoʻjalikda gʻallachilik brigadasi boshligʻi. Oʻzbekiston Respublikasining gʻalla mustaqilligini taʼminlash yulida gʻallachilikni rivojlantirishda ilgʻor texnologiyalarni qoʻllab, bugʻdoydan muntazam ravishda har gektardan barqaror 50-55 s hosil olishga erishgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
1950-yilda tugʻilganlar
Samarqandda tugʻilganlar
Paxtachi tumanida tugʻilganlar
Agronomlar
Lutfulla Abdullayev

Lutfulla Abdullayevich Abdullayev (1912.25.10, Mirzachoʻl −2000.2.10, Toshkent) — rangtasvir ustasi, Oʻzbekiston xalq rassomi (1950). Samarqand badiiy bilim yurtida taʼlim olgan (1930 — 1935). Toshkent badiiy bilim yurtida oʻqituvchi (1935 — 1937). Abdullayev asarlari dolzarb, mazmunli, gʻoyaviy va murakkab syujetli, jonli va yorqin obrazlarga boy. „Mulla Toʻychi Toshmuhamedov portreti“ (1938), „Qahramonni kutib olish“ (1947), „Doʻstlarning uchrashuvi“ (1961) va boshqa Hajviy karikaturalari „Mushtum“ jurnalida muntazam bosilgan. 15 dan ortiq kitoblarni badiiy bezadi: Abdulla Qodiriyning „Mehrobdan chayon“ tarixiy romani (1961, rus tilida), Oybekning „Bolalik“ (1963), G'afur Gʻulomning „Shum bola“ (1964) qissalari va boshqa „Osiyo ustida boʻron“, „Oʻtgan kunlar“, „Mehrobdan chayon“ va boshqa filmlarga liboslar eskizlarini tayyorlagan. Oʻzbekiston tabiati aks etgan manzaralar, agitplakatlar (ayniqsa Ikkinchi jahon urushi yillarida), portretlar („Navoiy nomidagi teatr qurilishida“, 40-yillar, „Mening zamondoshlarim — adabiyot va sanʼat arboblari“ — guruh portretlari, 1989) ham yaratgan. Asarlari xalqaro koʻrgazmalarda namoyish etilgan. A. Qodiriy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1995). „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Oʻzbekistonlik rassomlar