Lublin voyevodaligi

Lublin voyevodaligi ( ) Polshaning voyevodaligi (viloyati) boʻlib, mamlakatning janubi-sharqiy qismida joylashgan. Uning poytaxti Lublin shahridir.

Viloyat oʻzining eng yirik shahri va mintaqaviy poytaxti Lublin sharafiga shunday nomlangan. Mintaqa hududi toʻrtta tarixiy yerdan iborat: voyevodalikning gʻarbiy va markaziy qismi, Lyublinning oʻzi, Kichik Polsha, Lublin hududning sharqiy qismi. Cherven shaharlari/Qizil Ruteniya, shimoli-sharqi esa Polesie va Podlasiega tegishli. Lublin vodiysi janubda Subkarpat voyevodaligi, janubi-gʻarbda Swiętokrzyskie voyevodaligi, gʻarb va shimolda Masoviya voyevodaligi, shimolda qisqa chegara boʻylab Podlaskie voyevodaligi orqali Belarusiya (Brest viloyati) va sharqda Ukraina (Lvov va Volin viloyatlari) bilan chegaradosh. 2019-yilda hudud aholisi 2 112 216 kishini tashkil etgan.

Tarixi 

Lyublinni oʻz ichiga olgan va Polshaning boʻlinishidan avvalgi davrdagi kabi Lublin vodiysiga yaqin boʻlgan Polsha tarixiy hududi Lubelszczyzna nomi bilan tanilgan. Markazi Lublin boʻlgan viloyatlar Polsha tarixida avvaldan mavjud boʻlgan. Eng katta tarixiy ahamiyatga ega shaharlar va shaharchalar quyidagilardir: Lublin, Chelm, Kazimierz Dolny va Zamość. Lyublinda Polsha parlamentining bir necha sessiyalari, shu jumladan Polsha-Litva Hamdoʻstligini tashkil etgan sessiya (qarang: Lublin ittifoqi) va Kichik Polsha viloyati boʻyicha toj tribunalining qarorgohi boʻlgan, Polsha Qirolligidagi eng yuqori apellyatsiya sudi, va Parchev Polsha parlamentining bir sessiyasiga ham mezbonlik qildi.  Gorodlo, Lyublin Ittifoqidan oldin Polsha-Litva Xorodlo ittifoqini imzolagan joy edi.

17-asrda Lublin va Zamośćda yirik Shotlandiya jamoalari, shuningdek, Opole Lubelskida kichikroq jamoalar mavjud boʻlgan.

Viloyat sanoati Polshaning Markaziy sanoat rayoni tarkibida ancha kengaytirilgan.

Mintaqa Ikkinchi jahon urushidan oldin iudaizmning dunyodagi yetakchi markazlaridan biri boʻlgan. 16-asrning oʻrtalariga qadar bu hududda Lublin, Kazimierz Dolny va Chelmdan kelgan yahudiylar kam boʻlgan. Lekin yangi xususiy shaharlarning barpo etilishi savdo va xizmat koʻrsatish hajmini yaxshilash uchun yahudiylarning mintaqaga joʻp miqdorda koʻchib kelishiga sabab boʻlgan. Yahudiylar asosan shaharchalar va qishloqlarda yashashga moyil boʻlgan, qishloqlarda faqat yakka tartibdagi oilalar tadbirkorlik bilan shugʻullangan; bu shaharcha/qishloq boʻlinishi yangi kelgan iqtisodiy raqobatchilarning noroziligiga sabab boʻlgan. 18-asrning oʻrtalariga kelib, yahudiylar Kraśnik, Lubartov va Leczna aholisining asosiy qismini tashkil etgan.

20-asrga kelib, yahudiylar oʻn bir shahar aholisining 70% dan koʻprogʻini hamda Laszczov va Izbica aholisining 100% ga yaqinini tashkil etgan. Bu mintaqadan izbikalik Mordechai Josef Leiner, Pulavilik Chaim İsrael Morgenstern va bilgoraylik Motele Rokeach, shuningdek, taniqli dunyoviy muallif Isroil Joshua Singer kabi din arboblari chiqqan. Isroilning ukasi, Nobel mukofoti sovrindori Isaak Bashevis Singer Bilgorajda tugʻilmagan, lekin umrining bir qismini shaharda oʻtkazgan. Lublin shahridagi „Eski shahar“ qismida mashhur yeshiva, yahudiy kasalxonasi, sinagoga, qabriston va kahal, shuningdek, Grodzka darvozasi (yahudiy darvozasi sifatida tanilgan) joylashgan.

Urushdan oldin mintaqada 300 000 yahudiy istiqomat qilgan. Urush davrida ular Maydanek konslageri, Beljec qirgʻin lageri va Sobibor qirgʻin lageri joylashtirilgan. Lublindagi bir nechta mehnat lagerlarida (Travniki, Poniatova, Budzin, Pulavi, Bilaka, Zamolaka, Lipowa 7 lageri, Flugplatz va Sportplatz) Wehrmacht va Luftwaffe uchun harbiy materiallar ishlab chiqarilgan. Bu bir vaqtlar nemislar tomonidan bosib olingan Yevropadagi eng yirik majburiy mehnat markazlaridan biri boʻlib, unda taxminan 45 000 yahudiy mahbus boʻlgan. Urushdan keyin omon qolgan bir necha yahudiylarning asosiy qismi hududni tark etishgan.

Polsha xalqi va hududda yashovchi yahudiylar nemis taʼqiblari va jinoyatlari, jumladan, AB-Aktion, Aktion T4 va Zamość operatsiyasi, fashistlarning konslagerlariga deportatsiya qilish, majburiy mehnat, bolalarni oʻgʻirlash va mintaqadagi qirgʻinlar qurboni boʻlgan. Chelm, Deblin, Biała Podlaska, Zamość, Kalovda Polsha, Fransiya, Italiya, Gollandiya, Belgiya, Senegal va Sovet harbiy asirlari uchun nemis harbiy asirlari lagerlari mavjud boʻlib, ularda bir nechta majburiy mehnat sublagerlari ham faoliyat yuritgan. Bu lagerlarda koʻpchilik ochlik, epidemiyalar yoki qirgʻin vaqtida vafotetgan.

Lublin voyevodligi 1999-yil 1-yanvarda sobiq Lublin, Chelom, Zamość, Biala Podlaska hamda (qisman) Tarnobrzeg va Siedlce voyevodaliklaridan 1998-yilda qabul qilingan Polsha mahalliy hukumati islohotlariga oid qarorga muvofiq tashkil etilgan.

Shaharchalar va qishloqlar 

Voyevodalik tarkibiga 5 ta shahar va 43 ta shaharcha kirgan. Bular quyida aholi sonining kamayishi tartibida keltirilgan (2019-yilgi rasmiy maʼlumotlarga koʻra):

Maʼmuriy boʻlinishi 
Lublin voyevodaligi 24 ta okrugga (poviat) boʻlingan: 4 ta shahar okrugi va 20 ta quruqlik okrugi. Bular yana 213 ta gminaga ajralgan.

Tumanlar quyidagi jadvalda keltirilgan (toifalar boʻyicha tartib aholi sonining kamayish tartibida berilgan).

Himoya qilinadigan hududlari 

Lublin voyevodaligidagi qoʻriqlanadigan hududlar ikkita milliy bogʻ va 17 landshaft parkini oʻz ichiga oladi. Ular quyida keltirilgan:

 Polesie milliy bogʻi (bu va uning atrofidagi hududlar 2002-yilda YuNESKO tomonidan belgilangan Gʻarbiy Polesie biosfera rezervatini tashkil qiladi)
 Roztocze milliy bogʻi
 Chelm landshaft bogʻi
 Janow oʻrmonlari landshaft bogʻi (qisman Subkarpat voyevodeligida)
 Kazimierz landshaft bogʻi
 Kozlovka landshaft bogʻi
 Krasnobrod landshaft bogʻi
 Krzczonow landshaft bogʻi
 Łęczna koʻli tumani landshaft bogʻi
 Podlaskie Bug Gorge landshaft bogʻi (qisman Masoviya voyevodeligida)
 Polesie landshaft bogʻi
 Puszcza Solska landshaft bogʻi (qisman Subkarpat voyevodeligida)
 Skierbieszow landshaft bogʻi
 Sobibor landshaft bogʻi
 Janubiy Roztocze landshaft bogʻi (qisman Subkarpat voyevodeligida)
 Strzelce landshaft bogʻi
 Szchebrzeszyn landshaft bogʻi
 Wieprz landshaft bogʻi
 Wrzelowiec landshaft bogʻi

Iqtisodiyoti 

Hududning yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 2018-yilda 18,5 milliard yevroni tashkil etgan, bu Polsha iqtisodiy mahsulotining 3,7 foizini tashkil qilgan. Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot xarid qobiliyatiga qarab 14,400 yevroni yoki oʻsha yili YI27 oʻrtacha koʻrsatkichining 48 foizini tashkil etgan. Bir xodimga toʻgʻri keladigan yalpi ichki mahsulot Yevropa Ittifoqi oʻrtacha koʻrsatkichining 54% ni tashkil qilgan. Lublin vodiysi Polshada aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot koʻrsatkichi eng past boʻlgan viloyatdir.

Lublin koʻmir havzasi voyevodalik hududida joylashgan boʻlib, markazi Łęczna yaqinidagi Bogdankadagi Bogdanka koʻmir konidir.

Transport tizimi 

Lublin aeroporti mintaqadagi yagona aeroportdir. Voyevodalik hududidan S12, S17 va S19 kabi avtomobil yoʻllari oʻtadi.

Diqqatga sazovor joylar va turizm 
Polshaning yettita tarixiy yodgorligi va bitta Butunjahon merosi obyekti shu voyevodalik hududida joylashgan:

 Eski Zamość shahri (ikkalasi ham roʻyxatga olingan)
 Kazimierz Dolny eski shahri
 Lublin eski shaharchasi
 Kozlovka saroyi
 Pulavidagi Czartoryski saroyi
 Janow Podlaski fermasi
 Yablecznadagi Avliyo Onuphrius monastiri

Mintaqada yana koʻplab qal’alar va saroylar mavjud, ular orasida Adampol, Biala Podlaska, Janowiec, Kock, Lubartov, Labunie, Łabuńki Pierwsze, Radzin Podlaski kabilar mavjud. Lublin qirollik qal’asidagi Muqaddas Uch Birlik ibodatxonasi Polshadagi eng qadimgi va eng yaxshi saqlanib qolgan oʻrta asr freskalarini oʻz ichiga oladi. Mintaqa arxitekturaga boy, xususan, mintaqaviy Lublin Uygʻonish davri uslubida qurilgan cherkovlar va maxsus Lublin Uygʻonish yoʻli ham barpo etilgan.

Oshxonasi 
Anʼanaviy milliy Polsha oshxonasidan tashqari, Lublin voyevodeligi oʻzining turli mintaqaviy va mahalliy anʼanaviy taomlari va ichimliklari bilan ham mashhur boʻlib, ular orasida turli xil asal turlari, goʻsht mahsulotlari (jumladan, turli xil kielbasa, bekor va kaszanka), ichimliklar va turli xil taomlar va ovqatlar ham mavjud. Ularning barchasi rasman Polsha Qishloq xoʻjaligi va qishloq taraqqiyot vazirligi tomonidan himoyaga olingan.

Pierogi, keks, shirinliklar (pączki va koʻknori urugʻi rulonlari kabi yeguliklar) va rakuchining mahalliy turlari mavjud. Mahalliy taomlar orasida Ostrov Lubelskiyning bezesi, Lublinning tort puflari va Lublinning shokoladli pralinlari mavjud.

Anʼanaviy ichimliklar orasida Janów Lubelski, Kraśnik, Opole Lubelskie va Gmina Końskowolada keng tarqalgan nalevki, Kraśnik hduudiga xos malina aroqlari va Mikołajówka sidri mavjud. Anʼanaviy alkogolsiz ichimliklar orasida turli xil sharbatlar, choy, siroplar va Lublin issiq shokoladi sevib isteʼmol qilinadi.

Sporti 
Voyevodalikda futbol, spidvey, basketbol va gandbol eng mashhur sport turlari hisoblanadi.

Bundan tashqari, AZS UMCS Lublin mamlakatdagi eng yaxshi atletika klublaridan biridir.

Demografiyasi 
2002-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra aholi:

 Polyaklar – 2 171 415
 Ukrainlar – 694

Mintaqadagi eng keng tarqalgan familiyalar 

 Wojcik: 12,937
 Mazurek: 9,644
 Mazur: 8019

Avvalgi Lublin voyevodaligi

Lublin voyevodaligi 1474–1795 

Lublin voyevodeligi (; ) Polsha Qirolligining 1474-yilda Sandomierz voyevodeligining bir qismidan tashkil topgan va 1795-yilda Polsha boʻlinishigacha davom etgan Kichik Polsha provinsiyasining bir qismi boʻlgan.

Lublin voyevodeligi 1816–1837 
Lublin voyevodaligi Polsha Kongressining voyevodaliklaridan biri boʻlgan. U 1816-yilda Lublin departamentidan tashkil topgan va 1837-yilda Lublin gubernatorligiga aylantirilgan.

Lublin voyevodeligi 1919–1939 
Lublin voyevodaligi (Województwo Lubelskie) urushlararo Ikkinchi Polsha Respublikasining maʼmuriy hududlaridan biri edi. 1939-yil boshida uning maydoni  va uning aholisi 2 116 200 kishi boʻlgan. 1931-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, uning aholisining 85,1% polyak, 10,5% yahudiy va 3% ukrainlar boʻlgan.

Lublin voyevodeligi 1945–1975 
Lublin vodiysi (województwo lubelskie) 1945–1975-yillar oraligʻida Polshaning maʼmuriy hududi boʻlgan. 1975-yilda u Chelom, Zamość, Biała Podlaska, Tarnobrzeg va Siedlce vodiylariga va kichikroq Lublin voyevodligiga aylantirildi.

Lublin voyevodeligi 1975–1998 
Lublin vodiyligi (województwo lubelskie) 1975-yildan 1998-yilgacha Polshaning 49 ta voyevodligidan biri sifatida mavjud boʻlib, u hozirgi (kattaroq) Lublin voyevodaligiga kiritilgan.

Manbalar

Havolalar 

 Lublin voyevodaligi rasmiy veb-sayti
 Lublin voyevodaligidagi yahudiylar tarixiga bagʻishlangan Adam Mitskevich instituti sahifasi

Lublin voyevodaligi