yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Maxdi Abdullayev

Maxdi Orifovich Abdullayev (1922-yil, 27-oktyabr, Buxoro) — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), biologiya fanlari doktori (1969), professor (1972). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—1945). Buxoro davlat pedagogika institutini tugatgan (1948). Zoologiya kafedrasi assistenti, dotsenti, kafedra mudiri (1953—1958), oʻquv va ilmiy ishlar prorektori (1958—1972), zoologiya va ekologiya kafedrasi mudiri (1972-yildan). Baliqchilikka oid tadqiqot ishlari olib borgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1922-yilda tugʻilganlar
27-oktyabrda tugʻilganlar
Nusrat Abdullayev

Nusrat Hamidovich Abdullayev (1933.14.7, Toshkent) — patofiziolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), tibbiyot fanlari doktori (1967). Professor (1970). 1972-yildan 1-Toshkent tibbiyot instituti patologik fiziologiya kafedrasi mudiri. Immunologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori (1984-1987). Ilmiy ishlari ovqat hazm qilish aʼzolari, meʼda osti bezi, jigar va moddalar almashinuvi patologiyasiga bagʻishlangan. Abullayev tibbiyot institutining talabalari uchun darslik hamda bir qancha metodik qoʻllanmalar va lugʻatlar muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1933-yilda tugʻilganlar
14-iyulda tugʻilganlar
Rauf Abdullayev

Rauf Abdullayevich  (1922-yil, 5-may, Namangan viloyati ) – terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968-yil), tibbiyot fanlari doktori (1958-yil), professor (1960-yil). SamMI gospital terapiya kafedrasi assistenti (1943-1945-yillar) va shu institut direktori (1945 – 1951-yillar), 1952-yildan Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutining terapiya kafedrasida assistent, dotsent, kafedra mudiri (1961-1992-yillar), 1992-yildan 2-terapiya kafedrasida professor maslahatchi. Ilmiy ishlari, asosan yurak-tomir va jigar kasalliklarining kelib chiqish sabablari, ularning oldini olish va davolash masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 

1922-yilda tugʻilganlar
5-mayda tugʻilganlar
Vatan urushi 2-darajali ordeni sohiblari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Jasurlik uchun medali bilan mukofotlanganlar
Tibbiyot fanlari doktorlari
Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arboblari
Rustam Abdullayev

Rustam Abdullayev (1947-yil 12-fevral, Xiva) – sovet va oʻzbek bastakori. Oʻzbekiston Bastakorlar uyushmasi raisi (1995-yildan). Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan artist (1997-yil). Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1997-yil).

Faoliyati 
Xivada agronom va oʻqituvchi oilasida tugʻilgan. Rustam Abdullayevning ota-onasi Abdulla Otajonov va Gavhar Matekubovalar edi. Rustam Abdullayev oʻrta maktabni tugatgach, Musiqa nomidagi bilim yurtiga oʻqishga kirdi. U bolaligida Xiva musiqa maktabida qashqar rubob sinfida tahsil olgan, xalq teatri orkestrida ham ijro etgan. 1970-yillar boshida Toshkent davlat konservatoriyasida (B. F. Gienko bilan, soʻngra B. I. Zeydmandan assistent stajyor sifatida) tahsil oldi. 1985-yildan konservatoriyada kompozitsiya va cholgʻu asboblari kafedrasida dars beradi (2010-yilda professor boʻldi).

U shoira Zulfiya taqdiri haqida hikoya qiluvchi „Sadoat“ („Sadoqat“) operasi muallifi, „Quyoshga taʼzim“ baletoratoriyasi, cholgʻu konsertlari shu jumladan, „Chunes of Navroʻz“ pianino uchun ikkinchi konsert dasturi va „Tay ohanglari“ uchinchi fortepiano konserti, yapon shoirlari soʻzlaridagi vokal sikllari „Xirosima faryodi“, Zulfiya soʻzlariga „Hijron“ va boshqa asarlar yaratdi.

Rustam Abdullayev 1972-yil Toshkent davlat konservatoriyasini tugatgan. 1985-yildan Toshkent konservatoriyasining oʻqituvchisi sifatida oʻz faoliyatini boshlagan. Oʻzbekiston Respublikasi Kompozitorlar va bastakorlar uyushmasining kotibi (1985—1995-yillar), raisi (1995-yildan). 4 opera – „Shodimulk“ (1975-yillar), „Sadoqat“ (O. Matchon, 1980-yil), „Xiva ordeni“ (E. Samandarov, 1985-yil), „Kimlar zor, kimga xor“ (M. Mirzo, 1994-yil); „Quyoshga taʼzim“ baletoratoriyasi (Oʻ. Umarbekov, 1984); simfoniya (1975-yil) va 3 simfonik poema (1968—1970-yillar); fortepiano va orkestr uchun 5 ta konsert (1972—1995-yillar), kamervokal, xor va boshqa asarlarning muallifi. Asarlari Oʻzbekiston va chet el konsert sahnalari (Rossiya, Ukraina, [Shvesiya]], Tailand, Jan. Koreya va boshqalar)da ijro etiladi.

1985-yilda Oʻzbekiston Bastakorlar uyushmasining bosh kotibi boʻldi. 1995-yildan buyon uning raisi boʻlgan. U bastakor va ijrochi sifatida qadrlanadi. Rustam butun Rossiya va xalqaro tanlovlarning sovrindori. Uning asarlari AQSh, Germaniya, Misr, Yaponiya, Tailand, Turkiya, Janubiy Koreya kabi yigirmadan ortiq mamlakatlarda ijro etilgan.

Oilasi 
Rustam Abdullayev uylangan boʻlib uning uch farzandi bor. Farzandlari – Behzod va Elnura ham pianinochi.

Mukofotlari 
Rustam Abdullayev 1986-yil – Hamza nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti („Quyoshga taʼzim“ baletiga musiqa yaratgani uchun), 1997-yil – Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, 2022-yil – "Mehnat Shuxrati" ordeni bilan mukofotlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

1947-yilda tugʻilganlar
12-fevralda tugʻilganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
Bastakorlar
Saʼdulla Abdullayev

Saʼdulla Abdullayev (12-may 1945, Toshkent) — rassom, Oʻzbekiston Badiiyot akademiyasi haqiqiy aʼzosi (1997). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1961—66) va Leningrad (hoz. Sankt-Peterburg)dagi I. Repin nomidagi rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik instituti (1967—73)da taʼlim olgan. 1973-yildan M. Uygur nomidagi Sanʼat institutida pedagog, 1997-yil sentyabrdan Kamoliddin Behzod nomidagi milliy rassomlik va dizayn institutida Ijodini teatr dekoratsiyasi sohasida boshlagan. Abdullayev Navoiy teatrining „Soʻgʻdiyona qoploni“, „Layli va Majnun“ spektakllariga sahna bezaklari uchun andazalar tayyorlagan. A. rangtasvirda samarali ijod qiladi: yoshlar hayoti va kundalik faoliyati, ruhiyati aniq tasvirlangan („Toshkentim“ uchligi — triptixi: „Anhor boʻyida“, „Yosh onalar“, „Favvoralar“ va boshqalar) hamda oʻzbekona milliy ruh bilan sugʻorilgan („Oilam“, „Buvam ertaklari“, 1985 va b.) asarlar, portretlar („To-liba“, „Husnoro portreta“ va b.), manzaralar („Teatr maydoni tong otarda“, „Teatr maydoni“, „Teatr maydoni oqshom paytida“ va b.) muallifidir. Abdullayev ijodida tarixiy mavzu alohida oʻrin tutadi: „Navoiy va Husayn Boyqaro“ (1988), „Navo-iyning Samarqanddan qaytishi“ (1989), „Samarqand bahori“ ikkiligi (diptixi, 1992), „Amir Temur Bibixonim masjidi qurilishini kuzatmoqda“ (1993), „Amir Temurning dafn etilishi“ (1996) va boshqalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1945-yilda tugʻilganlar
12-mayda tugʻilganlar
Rassomlar
Toshkentda tugʻilganlar
Fattoh Abdullayev

Fattoh Abdullayev (1914.16.1, Jambul — 1985.11.9, Toshkent) — oʻzbek tilshunosi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984). Filologiya fanlari doktori (1961), professor (1969).

Leningrad davlat universitetini tamomlagan (1939). Toshkent davlat pedagogika institutida (1939-1944), Namangan davlat pedagogika institutida (1944-1947), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot institutida (1947 — 1950 va 1957-yildan), Xorazm davlat pedagogika institutida (1950-1956) ishlagan. Ilmiy ishlari oʻzbek adabiy tilining tarixi, dialektologiyasi, leksikasi, fonetikasi, grammatikasi, shuningdek, badiiy nutq masalalariga bagʻishlangan. Abdullayev Xorazm shevalarini tadqiq qilib, ularning dialektologik xaritasini tuzgan va tasnifini bergan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1914-yilda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
11-sentabrda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekshunoslar
Oʻrinboy Abdullayev

Oʻrinboy Abdullayev (1912.18.4, Toʻrtkoʻl tumani – 1989.15.8) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, 2-Boltiqboʻyi fronti, 3-zarbdor armiyasi, 219-oʻqchi diviziyasi, 375-oʻqchi polkining 1-oʻqchi rotasi oʻqchisi. Latviyaning Ludze shahri atrofidagi jangda dushman qoʻshinlari chegarasini birinchi boʻlib yorib kirganligi uchun Qahramon unvoni berilgan (1945). Urushdan soʻng Qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl tumaniga qaytib, chorvachilik sohasida mehnat qilgan.

Biografiyasi 
Oʻrinboy Abdullayev 1912-yil 18-aprelda Qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl tumani, Bogʻob qishlogʻida tugʻilgan. Millati qoraqalpoq. Boshlangʻich maʼlumotni olgach, mahalliy kolxozda ishlagan.

Ulugʻ Vatan urushida qatnashishi 
Oʻrinboy Abdullayev 1943-yil yanvar oyida Qizil Armiya safiga chaqirilgan, 1943-yil may oyidan boshlab frontda jang qilgan. 1944-yil 18-iyulga oʻtar kechasi katta serjant Hakimyan Rahimovich Axmetgalin boshchiligidagi oʻn kishilik guruh bilan oddiy askar Oʻrinbay Abdullaev front chizigʻiga joʻnatildi. Latviyaning Ludze shahri yaqinida, dushman tomonidan oʻrab olingan razvedka guruhi uning qoʻshini bilan jangga kirishadi, bundan tashqari, guruh Sunuplyava qishlogʻi yaqinida joylashgan strategik ahamiyatga ega 144-tepalikni ham mudofaa qilgan. SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1945-yil 24-martdagi farmoni bilan fashist bosqinchilariga qarshi kurash frontida qoʻmondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajargani, koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun Qizil Armiya askari Oʻrinboy Abdullayev umrbod Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlanadi.

Ammo kontuziya boʻlgan Oʻrinboy Abdullayev 144-tepalikdagi jangdan soʻng fashistlar tomonidan asirga olinadi. Keyinchalik Oʻrinboy Abdullayev Magdeburg yaqinidagi konslagerga joʻnatilgan.

Urushdan keyingi hayoti 
Urushdan soʻng biroz Ufada boʻlib, keyinroq Qoraqalpoq Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasiga qaytib kelgan. Oʻrinboy Abdullayev kolxozda ishlay boshlagan. 1962-yil may oyida 144-tepalikka urushdan keyin birinchi marta tashrif buyurgan. 1963-yil 10-noyabrda yana shu tepalikka kelgan. 1965-yilda KPSS aʼzoligiga qabul qilingan. 1989-yil 15-avgustda vafot etgan.

Mukofotlari 
Sovet Ittifoqi Qahramoni, „Oltin yulduz“ medali (11152-son, 1945-yil 24-mart, 1961-yilda berilgan), Lenin ordeni (24.03.1945), 1-darajali Vatan urushi ordeni, „Jasurlik uchun“ medali (16.07.1944) bilan mukofotlangan.

Xotira 
Oʻrinboy Abdullayev Riga shahrining faxriy fuqarosi hisoblanadi. Oʻrinboy Abdullayev xotirasiga Ludze shahrida monument, Sunuplyava qishlogʻida obelisk qoʻyilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1912-yilda tugʻilganlar
18-aprelda tugʻilganlar
15-avgustda vafot etganlar
1989-yilda vafot etganlar
Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan oʻzbeklar
Lola Abdullayeva

Lola Abdullayeva (1918-yil 13-aprel, Toshkent) – teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964-yil). Toshkent rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1934 – 1938-yil). Olmaotadagi qozoq drama teatrida, soʻng Bishkekdagi teatr rassomlik kollejida ishladi. Abdullayeva 1948 – 1979-yillarda Ogahiy nomidagi Xorazm viloyati Davlat musiqali drama va komediya teatri bosh rassomi. Lola Abdullayevaning „Layli va Majnun“, „Oq nilufar“, „Bahor“, „Togʻ qizi“, „Maʼrifat qurbonlari“, „Paranji sirlari“, „Guli siyoh“, „Navoiy“, „Hamlet“, „Muhabbat qoʻshigʻi“ va boshqa bir qator spektakllar uchun tayyorlagan sahna bezaklari va libos eskizlari milliy boʻyoqlarining oʻziga xosligi, shuningdek, tomoshabinga asar mazmunini aniq va ravshan qilib yetkazishga yordam berishi bilan diqqatga sazovor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1918-yilda tugʻilganlar
13-aprelda tugʻilganlar
Abdullatifxon

Abdullatifxon (?-1551, Samarqand) — Buxoro xonligi oʻzbek hukmdori (1540 — 1551). Shayboniylar sulolasi vakili.

Koʻchkunchixonning oʻgʻli. A. Ubaydullaxon va Baroqxon bilan birgalikda Xorazmni egallagan (1537-38). 1541-yil Samarqandni Buxoro xonligidan mustaqil deb eʼlon qilib mamlakatda ikki hokimiyatchilik vujudga kelishiga yoʻl qoʻygan. Baroqxon bilan birgalikda Karmanaga yurish qilgan. Ammo Karmana hokimi Abdulla sulton bu hujumni qaytargan.

Manbalar 

Oʻzbekiston tarixi
Shayboniylar
Abdullaxon

Abdullaxon (XVII asr) – Sharqiy Turkiston xoni (1638 – 70). 1638-yil Yorkend taxtiga oʻtirgan. Abdullaxonning xonlik davri qirgʻiz va qalmoqlarga qarshi urushlar va oʻzaro nizolarni bostirish bilan oʻtgan. Oʻzaro kurash natijasida Abdullaxon yurtini tashlab, Makkaga ketishga majbur boʻlgan. Makkadan qaytishida Hindistonda vafot etgan.

Manbalar 

 

Shaxsiyatlar
Shaxsiyatlar loyihasi maqolalari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Abdullo kotib

Abdullo kotib (XIX asrning birinchi yarmi, Buxoro) — xattot. Abdullo kotib koʻchirgan qoʻlyozmalardan Hisomuddin Umar Buxo-riyning „Voqeoti Hisomiy“ (1820), Ruk-niddin Sheroziyning „Sharx ul-fusus“ (1821), Abdulqodir Bedilning „Chahor unsur“ (1824), Husayn Koshifiyning „Anvori Suhayliy“ („Kalila va Dimna“, 1824) kabi asarlari OʻzFASHIda saqlanadi.

Manbalar 

Shaxsiyatlar
Shaxsiyatlar loyihasi maqolalari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Abdullo Mirzo

Abdullo Mirzo (1433–1451) – Movarounnahr hukmdori (1450–1451). Temuriylar sulolasi aʼzosi.

Ulugʻbekning ukasi Ibrohim Mirzoning kenja oʻgʻli. Otasi vafotidan soʻng, Fors viloyatiga hokim qilib tayinlangan. Biroq u hali yosh boʻlgani sababli davlat ishlarini onasi Ruqiya begim bilan otabegi Shamsuddin Sheroziy boshqargan.

1447-yil amakivachchasi Sulton Muhammad Mirzo Fors viloyatini bosib olgach, Hirotga qochib kelgan. 1448-yil esa amakisi Ulugʻbekning xizmatiga kirib, uning qiziga uylangan. Abdullatifdan keyin 1450-yil may oyida Samarqandda Movarounnahr taxtiga oʻtirgan.

Ammo bu davrda Buxoroda Abu Said Mirzo hukmdor qilib koʻtatilgan edi. Mirzo Abdullo va Abu Said Mirzo oʻrtasida Samarqand yaqinida boʻlgan jangda Abu Said yengilib, Sabron va Yassiga qochadi. Ayni paytda Xuroson hukmdor Alouddavla ham Movarounnahrga hujum qilishga tayyorgarlik koʻra boshlaydi, ammo Mirzo Abdullo u bilan sulh tuzib, urushning oldini oladi.

Abu Said Mirzo koʻchmanchi Oʻzbeklar hukmdori Abulxayrxondan yordam olishga muvaffaq boʻladi. Yozga kelib Abulxayrxon va Abu Saidning birlashgan qoʻshini Toshkent, Chinoz va Jizzax orqali Samarqandga yurish qiladi. 1451-yil 22-iyunda, Samarqand yaqinidagi Sheroz qishlogʻining Bulungʻur anhori yaqinida boʻlgan jangda Mirzo Abdulloh yengiladi va halok boʻladi. Uning hukmronligi davrida Mirzo Ulugʻbekning jasadi topilib, Goʻri Amir maqbarasiga dafn qilingan.

Manbalar 

Davlatshoh Samarqandiy
Temuriylar
1433-yilda tugʻilganlar
1451-yilda vafot etganlar
Qatl qilingan hukmdorlar
Abdullo Noyi

Abdullo noyi (XV-asr) – sozanda, bastakor. Savtlari bilan mashhur. Hisor, Balx va Hirot shaharlarida ijod qilgan. Movarounnahr va Xurosonda mashhur boʻlgan. Balxda ukasi Hofiz Qonuniy bilan joʻrnavoz boʻlgan. Abdullo Noyi nayda mashq qilganda ukasi qoʻshiq aytar va oʻng qoʻli bilan qonun chertib, chap qoʻli bilan doira chalardi. Shinavandalar bu aka-ukalarning mashqlaridan hayratda qolardilar. Balxdagi Hazrat Sulton Hizruya yaqinidagi maqbaraga dafn etilgan. Hozirda bu joy ziyoratgohga aylangan.

Manbalar 

Sozandalar
Bastakorlar
Abdulloh II

Abdulloh II bin Talol (1962.30.1, Ammon sh.) – Iordaniya podshohi. Podshoh Husayn II (1935-99)ning oʻgʻli. Angliya va AQShda taʼlim olgan. 1980-yil Britaniya harbiy akademiyasiga oʻqishga kirgan va uni tugatib, Britaniya armiyasida xizmat qilgan. 1963—65-yillarda va 1999-yil 25-yanvardan shahzoda. 1999-yil 7-fevraldan Iordaniya Hoshimiylar Podsholigi podshohi.

Manbalar 

1962-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Iordaniya podshohlari
Abdulloh Nadim

Abdulloh Nadim (arabcha: عبد الله النديم) (1845–1896) – misrlik maʼrifatparvar, mutafakkir. Arablar ozodlik kurashining namoyandalaridan biri. Qohiradagi Al-Azhar madrasasida oʻqigan. 1980-yillarda Nadim taraqqiyparvar va vatanparvar ziyolilar bilan birgalikda inglizlar asoratiga qarshi kurashda faol qatnashgan, jurnallar nashr etib, mahalliy matbuotda xalqni kurashga chaqirgan. Bir qancha vatanparvarlar qatori Nadim ham oʻlim jazosiga hukm qilingan, lekin u qochib, 9 yil muhojirlikda taʼqib ostida yashagan. 1892-yilda unga Misrga qaytishiga ijozat berilgan, u yana jurnal va gazeta nashr qilib, inglizlarga qarshi oshkora targʻibot olib borgan. 1893-yil mamlakatdan yana quvgʻin qilingan. Umrining oxirgi yillarini Istanbulda oʻtkazgan va oʻsha yerda vafot etgan. Nadim 20 dan ortiq asar yozgan, uning ijodi va faoliyati arab maʼrifatparvarlari, mustaqillik uchun kurashchilarning keyingi avlodlariga ijobiy taʼsir koʻrsatgan.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

1845-yilda tugʻilganlar
1896-yilda vafot etganlar
Vatanparvarlik
Abdulmalik

Abdulmalik yoki Abdulmalik ibn Marvon (646/647-yil — 705-yil) — umaviylarga mansub xalifa (685-705).

Abdulmalik 685–692-yillarda Makkada Abdulloh ibn Zubayr va Iroqda uning tarafdorlarini, 689–702-yillarda Damashqda Amr ibn Sayd al-Ashdaq va Eronda Abdurahmon ibn al-Ashʼasni, shuningdek xorijiylarning Iroqdagi chiqishlari (692-97)ni bostirgan; xalifalikdagi ichki tarqoqlikka barham berib, markaziy hokimiyatni mustahkamlagan; moliya va soliq islohotlari oʻtkazgan; devon va idoralarda yunon, oʻrta fors tillari oʻrniga arab tilida ish yuritishni joriy etgan; Vizantiya va sosoniylar tangalarini bekor qilib, arabcha yozuvli oltin va kumush tangalar zarb qildirgan, bariyd (pochta) ishini yoʻlga qoʻygan.

Manbalar

Havolalar 

705-yilda vafot etganlar
Xalifalar
Umaviy xalifalari
Abdulmalik (katta toʻra)

Abdulmalik (Katta toʻra) (1848, Buxoro amirligi - 1909, hozirgi Pokistonning Peshovar shahrida vafot etgan) — Buxoro amiri Muzaffarning to‘ng‘ich o‘g‘li. Avval Karmana so‘ngra Gʻuzor (1860-1868-yillar) viloyatlarida hokimlik qilgan.

Otasi – Buxoro amiri Muzaffarning siyosatidan norozi boʻlib, unga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib, Buxoro amirligida rus qoʻshiniga qarshi milliy ozodlik kurashida qatnashadi.

U ukasi amir Abdulahadxon taxtga kelguniga qadar Buxoro taxtining asosiy da’vogari hisoblangan.

Hayoti 

Said Abdumalik 1848-yilda tug‘ilgan. Otasi Muzaffarxon, onasi esa fors millatiga mansub Xosa Zumrad amirning to‘rt qonuniy xotinidan biri bo‘lgan. 1860—yillarda G‘uzor beki lavozimini egallab, Afgʻoniston amiri Sher Alixonning qiziga uylangan.

1868-yilda amir Muzaffar hukmronligi davrida Buxoro amirligi Rossiya imperiyasi hukmronligi ostiga oʻtdi. Harbiy taktikani oʻzgartirishga bir necha bor urinishlar va turk harbiy mutaxassislarining koʻmagiga qaramay, buxoro qoʻshinlari Yerjar (1866), Cho'pon ota (1868) va Zirabuloq (1868) janglarida uch marta magʻlubiyatga uchradilar.

Cho‘pon ota tog'idagi jangdan so'ng Samarqand shahri rus qo'shinlari tomonidan bosib olinadi. Samarqandning qo‘ldan ketishi Buxoro amirligiga kuchli ta'sir o‘tkazdi va “muqaddas shahar” mudofaasini tashkil eta olmagan amirga nisbatan norozilikni keltirib chiqardi. Said Abdumalik boshchiligida Hisorda otasiga qarshi qoʻzgʻolon bayrogʻi koʻtarilib, Samarqandda ozodlik kurashi uyushtirildi. Unga Shahrisabz mustaqil beklari Bobobek va Kitob beklari Jo'rabek qo'shildi. Har tomondan Hisorga “iymon uchun kurashuvchilar” oqib kela boshladi. Amirga qarshi “kofirlar”ga qarshi g‘azovot shiori ostida ko‘tarilgan qo‘zg‘olon juda tez tarqaldi. Buxoro amirligining sharqiy hududidagi shaharlarda amir Muzaffar tomonida tayinlangan hokimlari chetlashtirildi.

1868-yilda Rossiya imperiyasi bilan sulh tuzilishi va Buxoro uchun murakkab shartlar asosida Rossiya-Buxoro shartnomasining imzolanishi amir Muzaffar siyosatidan xalq noroziligini yanada kuchaytirdi. O‘sha yilning kuzida Buxoroda otasi taxtini egallashga urinayotgan Said Abdumalik boshchiligida yangi qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Amir o‘g‘lining ustiga qo‘shin tortadi, biroq, mag‘lubiyatga uchraydi.

Amir yordam so‘rab general-leytenant Konstantin Kaufmanga murojaat qiladi, u general Abramov,AleksandrKonstantinovich qo‘mondonligida unga yordam berish uchun qo‘shin yuboradi. Qo'shinlar 1868—yil 27-oktabrda Qarshi, 1870-yilda Shahrisabz va Kitob bekliklarini egallab, amir Muzaffarga qaytardi. Qoʻzgʻolonchilar magʻlubiyatga uchradilar.

Buxorodan ketish va vafoti 
Qoʻzgʻolon barbod boʻlgach, Said Abdumalik dastlab Xivaga, Muhammad Rahimxon II huzuriga boradi. Shundan soʻng u bir muddat Qoshgʻariyada Yoqub Bek bilan Yangi Hisor qalʼasida yashadi (1873). Yoqub Bek vafotidan keyin Hindistonda yerda ingliz hukumati hisobiga yashay boshlaydi. Said Abdumalik Katta to‘ra 1909-yilda Peshovarda vafot etdi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1848-yilda tugʻilganlar
1909-yilda vafot etganlar
Buxoro amirligida tugʻilganlar
Gʻuzor beklari
Abdulqodir ibn Sayid Abdulvahhob

Abdulqodir ibn Sayid Abdulvahhob — xurosonlik mashhur xattot, Amir Temurning kotiblaridan biri. „Qomus ul-aʼlam“ asarining muallifi Somiy Shamsiddin ning yozishicha, uning ikkita dastxat kitobi boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Manbalar
Abdulhay

Abdulhay (XIV-XV asrlar) — miniatyurachi rassom. 1396-yilda Amir Temur uni Bagʻdoddan Samarqandga chaqirib olgan va saroydagi badiiy ustaxonalarning boshligʻi qilib tayinlagan. Bizgacha sanʼatkor asarlarining juda oz qismi yetib kelgan. Berlindagi antiqalar orasida mavjud boʻlgan „Saroy“ albomida rassomning ikki miniatyurasi („Oʻrdak“, „Jang manzarasi“), Istanbuldagi Toʻpqopu saroyida Abdulhayning imzosi boʻlgan ikki asari saqlanadi.

Manbalar 

Rassomlar
Abdujabbor Abdurazzoqov

Abdurazzoqov Abdujabbor (1932, Bekobod sh.- 1995, Toshkent) – fizik olim, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1984), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990). Fizika-mat, fanlari doktori (1972), professor (1973). Oʻrta Osiyo davlat universitetini tugatgan (1956). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Fizika-texnika institutida, Toshkent politexnika institutida, Moskva yaqinidagi Dubnada joylashgan Yadro tadqiqotlari Birlashgan instituti (YATBI)da ishlagan (1958-72). Toshkent Davlat Universiteti fizika fakulteti dekani (1972-80), kafedra mudiri (1968-95), Toshkent Davlat Universiteti oʻqituvchilar malakasini oshirish fakulteti dekani (1980-88). Ilmiy ishlari yadro spektroskopiyasiga oid. YATBIda – oʻzi yaratgan betaspektrograflar majmui asosida muhim natijalar olgan. Qisqa yashovchi 100 dan ortiq neytroni yetishmaydigan yadrolarni oʻrgangan, 25 dan ortiq yadroning parchalanish tuzilmasini taklif qilgan, 8 ta yangi izotopni kashf etgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1978).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston fiziklari
1932-yilda tugʻilganlar
1995-yilda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Joʻra Abdurasulov

Joʻra Majidovich Abdurasulov (8-may 1921-yil – Toshkent – 10-sentyabr 1990-yil) – rentgenolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964), tibbiyot fanlari doktori (1952), professor (1954). Sam-MI rentgenologiya kafedrasining dotsenti (1948-1951), 1952-yildan Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutining kafedra mudiri, Oʻzbekiston rentgenologiya, radiologiya va onkologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori (1958-76). Joʻra Abdurasulovning asosiy ilmiy ishlari ultratovush diagnostikasi, toʻgʻri ichak rakining rentgenodiagnostikasi va koʻp sonli rak kasalligi muammolariga oid. U rakka qarshi va radiologiya sohasidagi xalqaro anjumanlarda qatnashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1921-yilda tugʻilganlar
5-avgustda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
9-oktyabrda vafot etganlar
1990-yilda vafot etganlar
Mamajon Abdurasulov

Mamajon Abdurasulov (1927-yil, Shahrixon tumani Naynovo qishlogʻida tavallud topgan . Xalq oʻqituvchisi (1981). Fargʻona pedagogika institutining boshlangʻich taʼlim metodikasi fakultetini tamomlagan (1963). 1950-yildan Andijon viloyatining Shahrixon tumanidagi 41-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. 40 yildan ortiq mehnat faoliyati davrida uning bolalarni ragʻbatlantirish orqali taʼlim-tarbiyani yuqori saviyaga koʻtarish usuli Oʻzbekiston va boshqa mamlakatlarda keng ommalashtirilgan.

Manbalar 

1927-yilda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Sodiqjon Abdurasulov

Sodiqjon Abdurasulov (1937.9.5, Shahrixon tumani) – Oʻzbekiston Qahramoni (1996). Oʻrta maktabni tamomlab, mehnat faoliyatini Shahrixon tumanidagi „Oltin vodiy“ jamoa xoʻjaligida shofyorlikdan boshlagan (1955-65), shu xoʻjalikda paxtachilik (1965-93), 1993-yildan gʻallachilik brigadasiga boshliq boʻlgan. Abdurasulov rahbarlik qilgan brigada uzoq yillar davomida paxtachilik va donchilikda yuqori koʻrsatkichlarga erishdi (paxtadan 22-45 s/ga; gʻalladan 1995-yilda 55 s/ga, 1997-yilda 70 s/ga). Abdurasulov Andijon viloyatida boshqa mintaqalardan keltirilgan yangi bugʻdoy navlarini sinash va ulardan moʻl hosil olish boʻyicha tajriba maktabi yaratdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
1937-yilda tugʻilganlar
9-mayda tugʻilganlar
Abdulaxad Abdurashidov

Abdulaxad Abdulhamidovich Abdurashidov (11-iyun 1956-yil, Margʻilon) – sozanda (naychi). Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Fargʻona davlat musiqa bilim yurti (1975) va Toshkent davlat konservatoriyasini 1981-yil tugatgan. Margʻilondagi „Doʻstlik“ bolalar ansamblida badiiy rahbar (1983-90), Oʻzteleradio kompaniyasining „Maqom“ ansamblida sozanda (1990-yildan). Repertuaridan mumtoz va xalq cholgʻu kuylari („Choʻli Iroq“, „Yovvoyi Chorgoh“, „Qalandar“, eroncha „Shoda-shoda“ va boshqalar), oʻzbek ashula va katta ashulalarning cholgʻu yoʻllari („Figʻon“, „Hanuz“, „Ey, sabo“, „Bir kelsun“ va boshqalar) oʻrin olgan. Ijro uslubiga badihagoʻylik, musiqiy-ifodaviy vositalarning yorqinligi, shu jumladan noziq nolalardan mohirona foydalanish xosdir. Bastakor sifatida „Nay nolasi“, „Nigohing“ kabi kuylarni, „Fargʻona ekan doʻstlar“, „Margʻilon atlaslari“, „Paydo boʻlibdi“ va boshq ashulalarni yaratgan.

Manbalar
Komiljon Abdurashidov

Komiljon Abdurashidov (1937-yil, Fargʻona viloyati) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). 1967-yilda Fargʻona pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan. Mehnat faoliyati 1956-yildan boshlangan. Paxtaobod tumanidagi 25-maktabda oʻqituvchi, ilmiy boʻlim mudiri, direktor oʻrinbosari hamda direktor lavozimlarida faoliyat olib boragn. 1973-yildan Oltinkoʻl tumanidagi 22-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi boʻlib faoliyat olib borgan. Abdurashidov darslarni koʻrgazmali qurollar, texnik vositalar yordamida tashkil etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Abdurahim Nizoriy

Abdurahim Nizoriy (1770, Qashqar – 1848, Turfon) – uygʻur shoiri, xattot. Qashqar hokimi Zuhriddinbek saroyida bosh mirza boʻlgan. Qashqar, Xoʻtan, Uchturfon, Kuchor va Turfon kabi shaharlarda madrasalar qurdirgan, adabiyot, sanʼatga doir asarlarni toʻplagan. Maktab va madrasalar uchun Hofiz va Navoiy asarlari asosida „Xoʻja Hofiz“, „Navoiy“ nomli darsliklar tuzgan (1805). Uygʻur adabiyotida birinchi boʻlib toʻqqiz doston („Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“, „Vomiq va Uzro“, „Chahor darvesh“, „Mahzun va Gulniso“, „Mas’ud va Diloro“, „Robiya va Saʼdin“, „Durr un-najot“, „Malika va shoh“) dan iborat „Muhabbat dostonlari“ turkumini yaratgan. Har bir doston debochasida Navoiy haqida soʻzlab uning dostonlaridan naʼmunalar keltirgan. Ijodiy merosi 20 ga yaqin doston, 80 dan ziyod muhammas (40 tachasi Navoiy gʻazallariga bogʻlangan), bir qancha qissa, qasida va boshqalardan iborat. U Navoiy, Umar Xayyom, Hofiz, Bedil sheʼrlarini, „Shohnoma“ni, „Ming bir kecha“ning 370 dan ortiq hikoyasini uygʻur tiliga tarjima qilgan. Navoiy kulliyotining Abduning shaxsrahim Nizoriy koʻchirgan nodir nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoʻlyozmalar institutida saqlanadi (inv. № 136).

Manbalar 

Shoirlar
Madrasa asoschilari
1770-yilda tugʻilganlar
1848-yilda vafot etganlar
Uygʻur shoirlari
Abdurahim toshtarosh

Abdurahim toshtarosh, (asli) Turdiyev Abdurahim (1870 — Nurota tumani Gʻozgʻon qishlogʻi — 1938) — mashhur toshtarosh, xalq ustasi, meʼmor. Toshdan ajoyib haykallar yasagan. Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa saroyidagi ikki sher haykali bu mohir toshtarosh sanʼatining nodir namunasidir. Kar-manadagi Sultonobod-Olchin bogʻini bezashda, soʻngra Sitorai Mohi Xosa saroyi qurilishida ishtirok etgan. Gʻozgʻondagi Shohimardon marmar masji-di (1913), Dehbaland qishlogʻidagi mas-jidni qurgan. Buxoro, Toshkentdagi kat-ta binokorlik ishlarida (jumladan hozirgi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Prezidiumi binosi) va boshqalarni bezashda faol qatnashgan. Marmardan uy-roʻzgʻor buyumlari, haykallar (baliq, timsoh va boshqalar) yaratgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurahimbiy

Abdurahimbiy — (Abdurahimxon (1700—1733, Xoʻjand), Qoʻqon xoni (1721—1733). Oʻzbeklarning Ming sulolasidan. Abdurahimbiy otasi vafotidan keyin taxtga oʻtirgan Shohruxbiyning oʻgʻli. 1725-yil Buxoro xonligining zaiflashganidan foydalanib, 20 ming kishilik qoʻshin bilan Xoʻjandni, 1726-yil esa Oʻratepani, 1732-yil Samarqandni egallagan. Shahrisabz hokimi Olimbek valineʼmaning (boshqa manbalarga koʻra Ibrohim otaliq kenagasning) qizi Oychuchuk oyimni oʻz nikohiga olgan. Shahrisabzlik kenagashlar bilan ittifoq tuzib, Abdurahimbiy Samarqandda olti oy turgach, Fargʻonaga qaytgan. 1733-yil suiqasd natijasida oʻldirilgan. Abdurahimbiy oʻlimidan soʻng Qoʻqon xonligi zabt etilgan hududlardan ajragan. Abdurahimbiy davrida Qoʻqonda qal’a qurilgan boʻlib, u hozirgi „Eski qoʻrgʻon“ deb ataladi.

Hukmdorlik davri 
Muhammad Abdurahimbiy taxtga oʻtirganidan soʻng minglar sulolasi tasarrufidagi yerlar kengaya boshlaydi. Uning hukmronligi davrida 1725-yilda Xoʻjand,1724-yilda Andijon hamda 1726-yilda Oʻratepani bosib olib, Qo‘qon xonligi tarkibiga kiritadi. Abdurahimbiy dastlab Xoʻjandni tinch yoʻl bilan zabt etishga harakat qilgan, biroq Yuz oʻzbek urugʻidan boʻlgan Oqboʻtabiy shahri hukmdori tinchlik muzokaralarini rad etgan va tez orada vafot etgan. Abdurahimbiy Ming urugʻiga mansub oʻzbek hukmdorlaridan birinchisi boʻlib, tarixchilar uni Amir Temurga qiyos qilib, sohibqiron deb atashgan. Keyinchalik Abdurahimbiy Samarqandni oʻziga boʻysundirmoqchi boʻlib, Kenagas oʻzbek urugʻidan boʻlgan Shahrisabz hukmdorlari bilan ittifoq tuzadi. 1732-yilda Abdurahimbiy Samarqandni egallashga muvaffaq boʻladi. Abdurahimbiy Xoʻqand qishlogʻi oʻrni va atrofida yangi shaharga (avval Qal’ai Rahimbiy deb nomlangan, soʻng esa Qoʻqon) asos soladi va bu shahar xonlikning poytaxtiga aylanadi. Poytaxtda yangi qal’a qurilib, keng koʻlamli obodonlashtirish ishlari olib boriladi.

Vafoti 
Abdurahimbiy 1733-yilda fitna natijasida oʻldirilib, davlat hokimiyati ashtarxoniylar taʼsiriga tushib qolgan ukasi Abdulkarimbiy oʻtadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bobobekov H. N., Qoʻqon tarixi, T., 1996; I brat, Fargʻona tarixi, T., 1991.
 Levi, Scott C. The Rise and Fall of Khoqand, 1709-1876: Central Asia in the Global Age. University of Pittsburgh Press, 2017.
 Bosworth, C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N. Y., 1996.

Kishilar
Qoʻqon xonligi hukmdorlari
1700-yilda tugʻilganlar
1733-yilda vafot etganlar
Abdurahmon I

Abdurahmon I (731/734-788) — Qurtuba amiri (756 yildan). Pireney yarim orolidagi Arab amirligi va Qurtuba umaviylari sulolasi asoschisi. Mamlakatda hokimiyatni markazlashtirish siyosatini olib borib, ichki nizolarga qarshi kurashgan, qabilalar isyonlarini beayov bostirgan (yana qarang Qurtuba xalifaligi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

788-yilda vafot etganlar
Abdurahmon Vali maqbarasi

Abdurahmon Vali maqbarasi — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik (XIV asr). Maqbara (18,5x10,8 m) uch gumbazli, tarhi toʻgʻri burchakli. Ziyoratxona va ikki goʻrxonadan iborat. Ziyoratxonaning toʻrt tomoni ravoqli. Shimoliy ravoqda eshik oʻrni bor. Bosh tarzidagi peshtogʻining ikki burchagida tomga chiqiladigan zina, gʻarbiy devorida mehrob bor. Goʻrxona ikki murabba tarhli xona (4,85><4,7 m) dan iborat boʻlib, biridan ikkinchisiga ravoq orqali oʻtilgan. Goʻrxonaning birida ikki qator ganch suvoqli katta-kichik sagʻanalar, ikkinchisida xom gʻishtdan qurilgan yirik sagʻana joylashgan. Bu xonalarning tomi dastlab gumbazli boʻlgan. Taʼmir vaqtida tekis tom va sinchli devorlar ishlangan. 1950-1986-yillarda oʻrganilgan va taʼmir qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurahmon Oftobachi

Abdurahmon oftobachi (taxminan 1844 - 1884, Orenburg) – Qoʻqon xonligida oftobachi, soʻngra parvonachi, ming-boshi bo`lgan. Qoʻqon xonligining janubiy qismidagi togʻli viloyatlarda yashovchi qirgʻizlar va qipchoqlarning bir qismi tomonidan Xudoyorxoning zulmiga, xususan soliq siyosatiga qarshi boshlangan qoʻzgʻolon rahbarlaridan. Ularga oʻzbek va tojiklar qoʻshilib umumxalq harakatiga aylanib ketgan (qarang Poʻlatxon qoʻzgʻoloni). 

Xudoyorxon qoʻzgʻolonni bostirish uchun Abdurahmon oftobachi va Isa avliyo boshchiligida qoʻshin joʻnatgan, biroq ular qoʻzgʻolonchilar tomoniga oʻtgan. Qoʻzgʻolonchilar Oʻsh, Namangan, Andijon va Asakani olganlar. Xon qoʻzgʻolonni bostirish uchun Turkiston general-gubernatorligidan yordam soʻragan va uni kutmay Toshkentga qochgan. M. D. Skobelev boshchiligidagi jazo qoʻshini Qoʻqonga 1875-yil 13-iyulda yetib kelgan. Qoʻzgʻolonchilar 1873-yildayoq Poʻlatxonni xon deb e’lon qilganlariga qaramay Abdurahmon oftobachi Xudoyorxon qochib ketgandan soʻng taxtga Xudoyorxonning katta oʻgʻli Nasriddinbekni oʻtqazadi. Abdurahmon oftobachi qoʻzgʻolonchilar safini yangi kuchlar bilan toʻldirib, qipchoqlar va oddiy jangchilarga dahboshi, ellikboshi kabi unvonlar berib, ularni yangidan tuzilayotgan qoʻshinlarga boshliq etib tayinlagan. 1875-yil 22-avgustda Mahram jangi boʻlib, unda qoʻzgʻolonchilar yomon qurollanganliklari, harbiy mahorat yoʻqligi tufayli yengilganlar. 8–9-sentabrda Abdurahmon oftobachining 5 ming kishilik lashkari M. D. Skobelev qoʻshini bilan Mingtepa qishlogʻida jang qilib magʻlubiyatga uchragan. Abdurahmon oftobachi 25 yigiti bilan Oʻzganga qochgan. Bu janglarda Poʻlatxon Abdurahmon oftobachiga yordam bermagan. Abdurahmon oftobachi va Poʻlatxonlarning oʻzaro raqobatidan foydalangan rus qoʻshinlari Qoʻqon, Margʻilon va Oʻshni jangsiz egallaydi. M. D. Skobelev Abdurahmon chopiq boshchiligidagi qipchoqlarga uzil-kesil zarba berish uchun qipchoqlarning Norin bilan Qoradaryo oraligʻidagi qishlov yeriga 1876-yil qishida harbiy ekspedisiya uyushtirgan. Qoʻzgʻolonchilar bundan xabar topib rus qoʻshinini Andijonda kutib olganlar. 1876-yil 8-yanvardagi jangda qoʻzgʻolonchilar yana magʻlubiyatga uchraganlar. 18-yanvarda Abdurahmon chopiq boshchiligidagi lashkar Asakada yengilib, shaharni tashlab chiqqan. 19-yanvarda Poʻlatxon sulh taklif etib Xoʻjandga K. P. Kaufman huzuriga elchilarini yuborgan. Bundan Abdurahmon chopiqni rus aygʻoqchilari ogoh etadilar. Abdurahmon chopiq oʻz hayotini saqlab qolish va mavqega ega boʻlish ilinjida 1876-yil 20-yanvarda taslim boʻlishi haqida muzokaralar olib borish uchun ishonchli kishilarini joʻnatgan, 24-yanvarda general M. D. Skobelev bilan shaxsan uchrashganidan soʻng oʻz safdoshlari (26 safdoshi va 400 jangchi) bilan taslim boʻlgan. Abdurahmon chopiq oʻz tasarrufidagi qoʻzgʻolonchilarni tarqatib yuborgan, bu bilan qoʻzgʻolon magʻlubiyatga mahkum etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bobobekov H. N., Qoʻqon tari-xi, T., 1996; Bobobekov H. N., Poʻlatxon qoʻzgʻoloni, T., 1996.Haydarbek Bobobekov.

1844-yilda tugʻilganlar
1884-yilda vafot etganlar
Abdurahmon Tole

Abdurahmon Tole (asl ismi Abdurahmon Davlat boʻlib, Tole uning taxallusidir) (XVIII asr birinchi yarmi) – buxorolik munajjim, shoir va tarixchi. U Buxoro xoni Abulfayzxon (1711-1747) zamonida yashagan va hukumat doiralariga, xususan nufuzli amir Abdulloh qushbegiga yaqin kishi boʻlgan. A. T. „Tarixi Abulfayzxon“ asarining muallifidir. Bu asar XVIII asrning birinchi yarmidagi Turkistonning siyosiy ahvoliga oid qimmatli manba boʻlib, aniq maʼlumotlarga boy.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
Tarixchilar
Munajjimlar
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Abdurahmonbegi

Abdurahmonbegi — keng tarqalgan oʻzbek mumtoz ashula yoʻllari turkumi, Abdurahmonbek ijrochilik sanʼati va ijodi bilan bogʻliq. Buzruk maqomining Savti Sarvinoz shoʻbasiga ohangdosh. Uch qism (Saraxbor, soqiynoma va ufar usullari bilan ijro etiladigan asarlar)dan iborat. Hoji Abdulaziz Rasulov, Yunus Rajabiy „Abdurahmonbegi“ yoʻllarini mukammal oʻzlashtirib, aynan shu uslub yoʻnalishida kuylar yaratishgan. „Abdurahmonbegi“ning turli yoʻllari „Oʻzbek xalq musiqasi“ toʻplamining 1-, 2- va 4- jildlarida nashr etilgan: „Abdurahmonbegi“ va „Ufari Abdurahmonbegi“ (Muqimiy gʻazallari), „Abdurahmonbegi II“ (Muqimiy) va „Savti Abdurahmonbegi“ (Furqat), „Abdurahmonbegi III“. Bularga taqlidan yaratilgan ashula va cholgʻu yoʻllari ham maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurazzoq Abdurahmonov

Abdurahmonov Abdurazzoq (1874, Qoʻqon – 1938, Toshkent) – yogʻoch oʻymakori; otasi usta Abdurahmondan hunar oʻrgangan. Islimiy naqshlar ustasi sifatida shuhrat qozongan. U yogʻochga oʻygan naqshlar qoʻshimcha bezak (pardoz)larga boyligi bilan diqqatga sazovor. Abdurazzoq asosan meʼmorlikka oid oʻymakorlik sohasida ishlagan. 1934-yilda Toshkentdagi Xalq xoʻjaligi muzeyi (hozirgi Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi)ning ikki tabaqali katta eshigini oʻyib naqshlagan. Koʻplab shogirdlar (jumladan, M. Qosimov va boshqalar) tayyorlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Shaxsiyatlar
1874-yilda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
Dilbar Abdurahmonova

Dilbar Gʻulomovna Abdurahmonova (1936-yil 1-may, Moskva – 2018-yil 20-mart) – dirijyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1969), Gʻulom Abdurahmonovning qizi. R. Glier nomidagi musiqa maktabini (1945-1955-yillar), Toshkent davlat konservatoriyasini tugatgan (1960). 1957-yildan Navoiy teatri simfonik orkestrida skripkachi, 1960-yildan dirijyor, 1974-1990-yillarda bosh dirijyor. Ilk bor J. Verdining „Aida“ operasiga dirijyorlik qilgan. Repertuarida oʻzbek va chet el kompozitorlarining opera va baletlari mavjud. 70-yillarda asosan, balet spektakllari dirijyori sifatida shuhrat qozondi. „Oqqush koʻli“ (P. Chaykovskiy), „Boqchasaroy favvorasi“ (B. Asafev), „Jizel“ (A. Adan), „Spartak“ (A. Xachaturyan), „Sevgi tumori“ (M. Ashrafiy), „Semurgʻ“ (B. Brovsin), „Tanavor“ (A. Kozlovskiy) va boshqalarshular jumlasidan. Dilbar Abdurahmonova 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarda „Masharabozlar“ (R. Leonkavallo), „Boʻron“ (S. Vasilenko, M. Ashrafiy), „Hayotbaxsh oʻlim“ (A. Xolminov), „Olovli farishta“ (S. Prokofev), „Otello“ (J. Verdi) va boshqa operalarni toʻliq tahrirda sahnalashtirdi. Dilbar Abdurahmonova Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati sanaladi (1973).

Manbalar 

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
SSSR xalq artistlari
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
O‘zbekiston musiqa o‘qituvchilari
Salomat Abdurahmonova

Salomat Abdurahmonova (1944-yil 11-yanvar, Turkmaniston, Karki sh.) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996-yil). ToshDUning geogr. fakultetini tugatgan (1962-yil). Mehnat faoli-yatini 1962-yildan Surxondaryo viloyati sayyohlik markazida metodistlikdan boshlagan. 1965-yildan Yakkabogʻ, Gʻuzor tumanidagi maktablarda bosh tarbiyachi, oʻqituvchi. 1982-yildan Chiroqchi tumani-dagi 1-maktabda oʻqituvchi, 1993-yildan maʼnaviyat va maʼrifat ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari. A. maktabda „Ekologiya va salomatlik“, „Tabiat inʼomlari“ koʻrik tanlovlarini tashkil etgan va uning oʻquvchilari viloyat miqyosida faxrli oʻrinlarni egallagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1944-yilda tugʻilganlar
11-yanvarda tugʻilganlar
Abdurahim Abdusalomov

Abdurahim Abdusalomov (1950.4.12, Soʻx tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Leninobod pedagogika institutini tugatgan (1980). 1968-yildan Soʻx tumanidagi 10-maktabda yoshlar yetakchisi, tarix fani oʻqituvchisi, 1989-yildan direktor. Abdurahim Abdusalomov maktabda tashkil etgan tarix fani oʻquv xonasi viloyat koʻrik tanlovida gʻolib deb topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Abdusamat buyurtma hududi

Abdusamat buyurtma hududi — Fargʻona vodiysida (Sirdaryoning oʻrta oqimida) joylashgan. 1967-yilda tashkil qilingan. Maydoni 2,5 gektar. Daryo boʻylab choʻzilgan tabiiy toʻqayzorlar bor. Qirgʻovul, suv parrandalari va boshqa toʻqay hayvonlari yashaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hafiz Abdusamatov

Hafiz Shoahmedovich Abdusamatov (1925.8.2, Jambul shahri) — adabiyotshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975). Filol. fanlari doktori (1968). Toshkent Davlat Universitetining filol. fakultetini tugatgan (1946). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim, sektor mudiri, direktor muovini, boʻlim mudiri (1952-60, 1966-79), 1960-66 yillarda mas’ul lavozimlarda ishlagan. Toshkent davlat madaniyat instituti rektori (1979-81), Hamza nomidagi sanʼatshunoslik instituti direktori (1981-93), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoʻlyozmalar institutida yetakchi ilmiy xodim (1994-98). Abdusamatovning ilmiy faoliyati oʻzbek adabiyotida satira, dramaturgiya va teatr sanʼatidagi anʼana, yangiliklar tahliliga bagʻishlangan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Adabiyotshunoslar
1925-yilda tugʻilganlar
8-fevralda tugʻilganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbekiston adabiyotshunoslari
Raʼno Abdusamatova

Raʼno Jabborovna Abdusamatova (1939-yil 10yanvar, Oltiariq tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchi (1995-yil). Fargʻona pedagogika institutining rus tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1962-yil). 1962-1971-yillarda Fargʻona tumanidagi 4- va 19-maktabda, 1971-yildan 3-maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi boʻlib faoliuyat koʻrsatgan. Raʼno Abdusamatova maktabda tashkil etilgan rus tili va adabiyoti xonasi tuman va viloyat koʻrik tanlovlarida gʻolib deb topilgan.

Manbalar 

1939-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Rustam Abdushukurov

Rustam Hakimovich Abdushukurov (1908.22.12, Kattaqoʻrgʻon—1981.21.4, Toshkent) – faylasuf olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi, falsafa fanlari doktori (1965), professor (1968). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent Davlat Universiteti va boshqa oliy oʻquv yurtlari falsafa kafedralarida dotsent (1946-57). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix va arxeologiya (1957—59), Falsafa va huquq (1959-64) institutlarining katta ilmiy xodimi, sektor mudiri (1971-yildan), Falsafa kafedrasining mudiri (1964-71). Ilmiy ishlari milliy masala, madaniyat muam-molariga bagʻishlangan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1908-yilda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
Abduqodir naychi Ismoilov

Abduqodir naychi Ismoilov (1888-yil, Qoʻqon — 1951-yil 22-fevral, Toshkent) — sozanda. Oʻzbekiston xalq artisti (1941). 13 yoshidan otasi Ismoil Naychidan Tanavor, Yovvoyi Chorgoh, Dugoh, Suvora, Sarbozcha, Mirzadavlat, Ajam yoʻllarini oʻrgangan. „Sayyor truppa“da Ahmadjon Qoʻshnay, Yusuf Qiziq, Muhiddin Qoriyoqubov, Tamaraxonim, Usta Olim kabi sanʼatkorlar safida boʻlgan. 1926-yilda tashkil etilgan „Etnografik truppa“ safida boʻlib, ansamblning 1927-yilgi Rossiya va Kavkaz gastrollarida qatnashgan. 1928-yilda Samarqand musiqa va xoreografiya ilmiy tadqiqot institutida, keyin Oʻzbek musiqa teatrida (1929—1935) ishlagan. 1935-yildagi Xalqaro raqs festivalida (London) qatnashgan va oltin medalga sazovor boʻlgan. Oʻzbek adabiyoti va sanʼati dekadasi (1937-yil)da va 1930-yildagi teatr Olimpiadasida ishtirok etgan. Xalq kuylari va mumtoz oʻzbek cholgʻu kuylarini fonografga yozdirgan. S. Kalonov, A. Qodirov, D. Soatqulov kabi yetuk naychilarga ustozlik qilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1888-yilda tugʻilganlar
Qoʻqonda tugʻilganlar
1951-yilda tugʻilganlar
22-fevralda tugʻilganlar
Toshkentda vafot etganlar
Sozandalar
Abduqodir Chaldivor

Abduqodir chaldivor (XIX-asr oʻrtalari – Samarqand – 1910) – me’mor, gishtkor, duradgor, toshtarosh. Samarqanddagi Qozi kalon, Baland hovuz masjidlari devorini qayta qurgan. Xoʻja Nisbatdor masjidi, Abdidarun majmuasi tarkibidagi ba’zi imorat va Xoʻja Doniyor maqbarasini qurishga rahbarlik qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1910-yilda vafot etganlar
Abdurashid Abdugʻafurov

Abdurashid Xoʻjayevich Abdugʻafurov — (15-yanvar 1931-yil, Toshkent) — adabiyotshunos va matnshunos.

Taʼlimi 
Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (1999), filologiya fanlari doktori (1970), professor (1979). Oʻrta Osiyo davlat universitetining filologiya fakultetini tamomlagan (1951).

Faoliyati 
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim, yetakchi ilmiy xodim, bosh ilmiy xodim (1958-1976-yillar; 1981-1992-yillar), boʻlim mudiri (1992-yildan) lavozimlarida faoliyat yuritgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi qoshidagi Chet tillar kafedrasi mudiri (1977—1981-yillar) boʻlib ham ishlagan.

Asarlari 
Abdurashid Abdugʻafurovning oʻzbek mumtoz adabiyotining muhim ilmiy-amaliy masalalariga bagʻishlangan „Oʻzbek demokratik adabiyotida satira“ (1961), „Navoiy satirasi“ (1-jild, 1966), „Navoiy ijodida satira“ (2-jild, 1972), „Zokirjon Furqat“ (1977) kabi yirik monografiyalari ham bor. Muqimiy, Zavqiy, Kamiy, Bobur, Mashrab kabi qator ijodkorlar asarlarini nashrga tayyorlagan. Shuningdek uning „Qalb qaʼridagi qadriyatlar“ (1999-yil) va „Muhammad Rizo Ogahiy“ (1999-yil) kabi asarlari ham mavjud.

Mukofotlari 
Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992) boʻlgan.

Adabiyotlar 
 .

Manbalar 

Adabiyotshunoslar
1931-yilda tugʻilganlar
Qulijon Abduhakimov

Qulijon Abduhakimov (1876-yil - 1968-yil, Buxoro) — rixtagar; hunarni otasi usta Abduhakimdan oʻrgangan. Abduhakimov manqaldon, zulfin, pulakcha, halqa, zanjirlarni mis va bronzadan yasashda mahorat koʻrsatgan. Abduhakimov yasagan badiiy buyumlar Oʻrta Osiyo muzeylarida saqlanmoqda. Bular orasida Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanayotgan bronzadan quyilgan manqaldon va feruza koʻzli zulfin diqqatga sazovordir.

Manbalar 

  

1876-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
Buxoroda tugʻilganlar
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Abeliya

Abeliya (Abelia) – shilvidoshlar oilasiga mansub butalar turkumi. 30 dan ortiq turi bor. Guli yirik, bir oz qiyshiq (zigomorf) kosachasining naychasi tuguncha bilan tutashgan, qaytaqisi 2,5 boʻlmali, changchisi toʻrtta. Mevasi quruq, bir chanoqli, yakka urugʻli, uchida kosachaning qaytaqisi saqlangan. Oʻrta Osiyoda Abeliyaning asomuso (Abeliya corymbosa) turi uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abeokuta

Abeokuta — Nigeriya janubi-sharqidagi shahar. Ogun daryosi boʻyida. Ogun shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 396 ming kishi (1993). Abeokuta va shosse yoʻllar tuguni. Abeokuta mahsulotlari (palma moyi, kola yongʻogʻi, kakao, sitrus oʻsimliklar, banan) yetishtiriladigan viloyatning savdo markazi. Sement, oziq-ovqat va boshqa korxonalari bor. Qoʻlda gazlama toʻqiladi.

Manbalar 

  

Nigeriya
Aberdin

AZberdin – Birlashgan Qirollikdagi shahar, Shotlandiyada. Grampian rayonining maʼmuriy markazi. Aholisi 211 ming kishi (1988-yil). Shimoliy dengiz boʻyidagi port va dengizdagi neft konlarining boshqaruv markazi. Baliq qayta ishlanadi. Toʻqimachilik, kemasozlik, kimyo korxonalari, universitet (1494-yil), gotika sobori (1336-1522-yillar) bor. XII-XIV asrlarda Shotlandiya qirollarining qarorgohi. Aberdin atrofidan granit qazib olinadi.

Manbalar
Aberdin-angus qoramol zoti

Aberdin-angus qoramol zoti — Shotlandiyada yetishtiril-gan sergoʻsht zot. A.-Aberdin-angus qoramol zoti. AQSH, Yangi Zelandiya, Buyuk Britaniya, Argentina va boshqa mamlakatlarda boqiladi. Bu zot qora tusli, shoxs, tanasi silin-drsimon, oyoqlari kalta, baquvvat. Si-girlarining tirik vazni 500-550 kg, buqalariniki 750-800 kg, baʼzan 1000 kg ga boradi. 15-16 oylik axtalangan buqachalari 450-460 kg goʻsht qiladi. Boʻrdoqi qilib soʻyilganda 60% goʻsht beradi. Oʻzbekistonda A.-Aberdin-angus qoramol zotini jaydari qoramol zotlari bilan chatishtirish ishlari 60-yillardan boshlangan. Surxondaryo viloyati Uzun tumanidagi „Bobotogʻ“ hamda Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumani-dagi U. Yusupov nomidagi xoʻjaliklarda mahalliy sharoitlarda bu zot imkoni-yatlarini oʻrganish davom ettirilmoqda (1998).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Qoramol