yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Feruz (ashula)

"FERUZ" — Xorazm maqomlarining Navo maqomi pardalari asosida yuzaga kelgan mumtoz ashulalar turkumi. Ogahiyning "Vah ne balodur bilmadim, ey dilrabo, qoshu kuzing" gʻazaliga bogʻlangan "Eski Feruz" ("Feruz" II deb ham yuritiladi) Muhammad Rahim I davrida yaratilgan. Avj qismida Xorazm doston kuy (noma)laridan "Nolish"ning cholgʻu muqaddimasi ishlatilgan. "Feruz" I "Eski Feruz"ga nisbatan hajman yirik, avjlari baland. U oldin Feruz gʻazali "Bazmimga keldi ul pari..."ga solib uqilgan. Keyinchalik xonning uzi "Feruz" I ni ustozi Ogahiyning "Mushkin qoshingni hayʼati ul chashmi jallod ustina" gʻazali bilan aytilishini amr etgan. Ikkala "Feruz" uch chorakli oʻlchovda rivojlangan "Zarbul qadim" usulida ijro etiladi. Ularga savtlar ham bogʻlangan. Baʼzi taxminlarga koʻra, mazkur savtlar Muhammad Rahim II saroyi maqomchisi Matyoqub Fozachi ijodiga mansub. Savti Feruz 1 murakkab tuzilishga ega. Uning Ufari joʻshqin, shiddatli doira usuliga bogʻlangan. Ufarning oʻrta pardalarida hofizdan ovoz mahoratini talab etiladigan oktava sakrashlari mavjud. Savti Feruz I ning H. Boltayev va R. Jumaniyozovlar hamnafasligida ijro etilgan namunasi mashhur. Savti Feruz II ning ohanglari Naqshi Navoning aynan uziga oʻxshasa ham, kuy tuzilishi undan farq qiladi. U Savti Feruz I ga qaraganda shuxchan va jozibaliroq. K. Otaniyozov, M. Rahimov, N. Yusupova, A. Vafoyev, O. Xudoyshukurov, J. Nabiyev va boshqa "F." turkumining mashxur ijrochilaridir. Botir Matyoqubov.
Feruza

Feruza – mineral. Kimyoviy tarkibi SiA16[RO4]4(ON)84N2O. Triklin singoniyada kristallanadi. Yashirin kristalli yaxlit massalar, kurtaksimon agregatlar, pust, tomirlar hosil qiladi. Mineral agregatlarining tuzilishiga qarab, qattiq va yumshoq koʻrinishga ega. Qattiq  feruzaning rangi koʻk va samoviy koʻk boʻlib, yashil, qoʻngʻiryashil va qoʻngʻir ranggacha oʻzgaradi. Yumshoq  feruza nam holatda uchraydi, quritilganda kattiklashadi. Rangi oqimtir, och havorang, havorangyashil va och yashil boʻladi. Qattiqligi 5—6, zichligi 2,6 —2,8 g/sm³. Jilosiz, xira, mumga oʻxshash.  Feruza gipergen mineral boʻlib, mis konlarining oksidlanish zonasida hamda kvars tomirlari va nurash jarayoniga uchragan kvarsli porfirlarda joylashgan.  Feruza kaolin, galluazit, yarozit, alunit, opal, barit, xrizokollar bilan assotsiatsiyada uchraydi. Zargarlikda qimmatbaho tosh sifatida ishlatiladi. Oʻzbekiston hududida juda qadimdan maʼlum. Sharq mamlakatlarida qimmatbaho tosh sifatida qadrlanib kelgan. Uzoq vaqtlargacha Oʻrta Osiyo boshqa mamlakatlarni  feruza bilan taʼminlab kelgan. Eng yirik koni – Nishopur (Eron), Oʻzbekistonda  feruza Markaziy Qizilqum va Qurama, Qoratepa, Sulton Uvays togʻlarida mavjud.

 

Minerallar
Bezak toshlari
Javohirlar
Festival

Festival (lotincha: festivus — quvnoq), musiqa, teatr, film, estrada, sirk sanʼati yutuqlari jamlanmasidan  iborat ommaviy bayram. Ilk bor XVIII asr boshlarida Buyuk Britaniyada yuzaga kelgan. XX asrdan xalqlararo keng tarqalgan hisoblanadi. Festivallar milliy va xalqaro bo'lishi mumkin.

Adabiyotlar

Manbalar

Festivallar
Fexner Gustav Teodor

FEXNER (Fechner) Gustav Teodor (1801.19.4, GrossZerxen — 1887.18.11, Leypsig) — nemis psixologi, fizik, faylasuf. Leypsig universitetining fizika professor (1934 — 1940). Psixofizikaga asos solgan, qalb va vujud munosabati toʻgʻrisidagi masalani psixofizik parallelizm vositasida yechishga uringan. VeberFexner qonunini yaratganlardan biri. Psixologiyada, shuningdek, estetikada eksperimental metodlarni tatbiq etishga asosiy eʼtibor bergan. 

 
Nemis psixologlari
Feʼl-atvor

Feʼl-atvor, xarakter — shaxsning atrof muhitga va oʻz-oʻziga munosabatida namoyon boʻladigan individual xususiyati. Har bir kishining feʼl-atvorida uning bosib oʻtgan hayot yoʻli aks etadi. Kishining feʼl-atvorini bilib, maʼlum vaziyatda oʻzini qanday tutishini oldindan koʻrish va uning xatti-harakatini toʻgʻri yoʻnaltirish mumkin. Feʼl-atvor xususiyatlarining 4 ta tizimi bor: 1) ayrim insonga, guruhga, jamoaga nisbatan munosabatlarni ifodalovchi xususiyatlar (yaxshilik, mehribonlik qilish, talabchanlik va boshqalar); 2) mehnat faoliyatiga nisbatan munosabatni aks ettiruvchi xususiyatlar (mehnatsevarlik, dangasalik, vijdonlilik, mehnatga masʼuliyat yoki masʼuliyatsizlik bilan munosabatda boʻlish va boshqalar); 3) narsa va ashyolarga nisbatan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar (ozodalik yoki ifloslik, narsalarni ayash yoki ularga ehtiyotsizlik bilan yondashish va boshqalar); 4) insonning oʻz-oʻziga nisbatan munosabatini ifodalovchi xususiyatlar (izzatnafelilik, shuhratparastlik, dimogʻdorlik, kamtarlik va boshqalar). Feʼl-atvorning xususiyatlari tugʻma va oʻzgarmaydigan xususiyatlar emas, u insonning turmush sharoitlariga bogʻliq holda tarkib topib, oʻzgarib boradi, takomillashadi. Feʼl-atvorning shakllanishida bir necha turli ruhiy taʼsirlar mavjud boʻlib, ularning ichida odat muhim ahamiyat kasb etadi. Feʼl-atvor umumbashariy sifatlar bilan cheklanib qolmasdan, milliy va etnopsixologik xususiyatlarga ham ega. Masalan, oʻzbek millatining oʻziga xos milliy feʼl-atvor xislatlari mavjud. Feʼl-atvor sifatlari turmush jarayonida tarbiya, mexnat va ijtimoiy sharoit taʼsiri bilan maʼlum darajada oʻzgaradi. Uni yaxshi tomonga oʻzgartirishda axloqning ijtimoiy meʼyorlarini oʻzlashtirish, oʻzoʻzini tarbiyalash ham katta ahamiyatga ega. Feʼl-atvorning shakllanishida ijtimoiy muhit va tarbiyaning taʼsiri ayniqsa kuchli.

Manbalar 

Psixologiya
Fyodor Ivanovich

Fyodor Ivanovich (1557-1598) -Ryurikovichlar sulolasidan boʻlgan soʻnggi rus podshosi (1584-yildan). Ivan IV ning oʻgʻli. Davlat ishlariga noqobil boʻlgani tufayli mamlakatni boshqarishni qayniogʻasi Boris Godunovga topshirgan.

davlat arboblari
Polina Ivanovna Fyodorova

Fyodorova Polina Ivanovna (1906. 30.9, Moskva viloyati Lermontovo qishlogʻi) — endokrinolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971), tibbiyot fanlari doktori (1962), professor (1965). Oʻrta Osiyo universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1928). Toshkent viloyati va Samarkand shahri kasalxonalarida uchastka vrachi (1928—32), Toshkent tibbiot akademiyasi gospital terapiya kafedrasida ordinator (1932—35), assistent (1936— 42), dotsent (1943), Toshkent tibbiyot akademiyasi stomatologiya fakulteti ichki kasalliklar kafedrasi mudiri (1965—72), davolash fakulteti gospital terapiya kafedrasining endokrinologiya kursi rahbari (1972— 77), 1977-yildan endokrinologiya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari endokrinologiya masalalariga oid. Issiq iqlim sharoitida Bazedov kasalligining kechishi, uning oldini olish va davolash ustida tadqiqot olib borgan.

Manbalar 
 Voprosi klimatofiziologii, T., 1939; Mejutochnogipofizarnie zabolevaniya i organ zreniya (v soavtorstve), T., 1971.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Fianitlar

Fianitlar — sirkoniy va gafniy oksidlari asosida olingan sintetik kristallar. 1972-yil sobiq SSSR Fanlar akademiyasi fizika instituti (FIAN)da yaratilgan (nomi shundan). Fianitlar tabiatda uchramaydi, kubik kristall panjaraga ega. Fianitlar rangsiz yoki aralashmalar taʼsirida turli ranglarga boʻyalgan boʻlishi mumkin. Fianitlarning qattiqligi, erish temperaturasi, kislota va ishqorlarning taʼsiriga turgʻunligi yuqori, nur sindirish koʻrsatkichi p=2,152,25, zichligi 6,5—10 g/sm3. Fianit zargarlik sanoatida sapfir, topaz, yoqut va hatto olmos kabi qimmatbaho toshlarning oʻrnini bosishi mumkin. Fianitdan yuqori trada ishlovchi optik linzalar va "tuynukadar yasaladi. Fianitlar lazer materiali sifatida ham ishlatiladi.

Javohirlar
Kristallar
Johannes Fibiger

Johannes Fibiger (1867.23.4, Silkeborg — 1928. 30.1, Kopengagen) — daniyalik mikrobiolog va patologanatom. Robert Koch va Emil von Behringning shogirdi. 1900—1905 yillarda klinik bakteriologiya instituti direktori. 1900-yildan Kopengagen universiteti patologiya professor 1912-yil spiropter qurt lichinkalari berib boqilgan suvaraklar tajriba kalamushlari meʼdasida oʻsma paydo qilishini aniqdagan. Keyinchalik spiropterlarning onkologik taʼsiri borligi oʻz tasdigʻini topmadi. Lekin Fibiger tadqiqotlari eksperimental onkologiya rivoji, xususan, kanserogen moddalarht tadqiq qilishta imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1926).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1867-yilda tugʻilganlar
1928-yilda vafot etganlar
23-aprelda tugʻilganlar
30-yanvarda vafot etganlar
Fiva (shahar)

Fiva (yun. Thebai, misrcha Uaset) — Qad. Misrning eng yirik shaharlaridan va badiiy markazlaridan biri. Fiva miloddan avvalgi 3ming yillik oʻrtalaridan maʼlum. Misrning barcha hududlarini birlashtirgan 11 sulola firʼavnlari davrida (miloddan avvalgi 22-asr oʻrtasi — 20-asr) Fiva poytaxt boʻlgan va Oʻrta va Yangi podsholiklar davrida garchi firʼavnlar boshqa shaharlarni oʻzlariga qarorgoh tutgan boʻlsalarda poytaxtligicha qolgan. Miloddan avvalgi taxminan 730 yil Kush podshosi Pianxa Fivani bosib olgan. Ossuriya podshosi Ashshurbanipal miloddan avvalgi 663 yil Fivani vayron qilgan va mamlakatning siyosiy va iqtisodiy markazi Shim.ga koʻchirilgan; Fiva oʻz rolini yoʻqotgan va miloddan avvalgi 88 yilgacha, yaʼni Ptolemey IX Soter tomonidan vayron kilinmaguncha diniy markaz sifatida rol oʻynagan. Fivada arxeologik qazish ishlari 19-asrning 1yarmidan turli mamlakatlar olimlari tomonidan olib boriladi. Fiva xududida yirik ibodatxonalar majmui, nekropollar, firʼavnlar maqbaralari, firʼavnning 2 ta ulkan haykali va boshqa saqlanib kalgan.

 

Misr tarixi
Qadimgi Misr shaharlari
FIDE

Fide (FIDE; ) — xalqaro shaxmat federatsiyasi. 1924-yil Parijda tuzilgan. 149 mamlakatni birlashtiradi (1995). FIDEga Oʻzbekiston — 1992-yildan aʼzo. Shiori — "hammamiz bir oilamiz" (lotincha Gens una sumus). Bir qancha yirik xalqaro musobaqani, shu jumladan, erkaklar (1927-yildan) va ayollar (1957-yildan) shaxmat olimpiadalari, shaxsiy (1886-yildan erkaklar oʻrtasida, 1927-yildan ayollar oʻrtasida) jahon chempionatlari va jamoalar oʻrtasida, (1985-yildan erkaklar jamoalari oʻrtasida, 4 yilda bir marta) birinchilik, shuningdek, sirtqi shaxmat (1947-yildan) va tezkor shaxmat (1988-yildan), koʻzi ojizlar (1966-yildan) va kompyuterlar (1974-yildan) oʻrtasida jahon chempionatlari, kompozitsiya tuzuvchilar oʻrtasida (1956-yildan) tanlovlar uyushtiradi.
Fizalis

Fizalis (Physalis), paqpaq — ituzumdoshlar oilasiga mansub bir yoki koʻp yillik oʻsimliklar turkumi; sabzavot ekini. Yovvoyi holda 100 dan ortiq turi tropik va subtropik mintaqalarda, koʻproq Markaziy Amerikada tarqalgan. Ayrim turlari Afrikaning janubi-sharqida uchraydi. F. Yevropaga 18-asrda, keyinchalik Osiyoga keltirilgan. Asosan, Meksika F.si yoki Meksika pomidori (P. ixocarpa); tukli F. (P. pubescens) va peru F.si (peru olchasi) (P. peruviana) yetishtiriladi. Meksika F.si koʻp tarqalgan. Tarkibida 8—9% quruq modda, 33,133,6% yogʻ, 18,4 19,5% oqsil, 17,6— 18,1% kletchatka, 4,48,3% kul, 3—4% qand, 5— 10% pektin, 20– 30 mg % S vitamini hamda karotin, organik kislotalar, achchiq moddalardan fizalin va alkaloidlar (0,260,4%) bor. Shifobaxsh. Mevasi nordonshirin, tuyey ochsariq, koʻkish; ya n gil i gida, qayta ishlangan holda isteʼmol qilinadi. Peru F.si (5—12 g) yumaloq oval, sariq, toʻq sariq, nordonshirin. Mazasi qulupnay taʼmini beradi. Yetishtirish agrotexnikasi pomidordan farqqilmaydi. Konserva sanoatida, souslar, murabbo, tuzlamalar tayyorlashda ishlatiladi. Pishgan mevalaridan limon kislota olinadi.

Rasmlar

Gullar

Mevalar

Manbalar
Fizik doimiylar

Fizik doimiylar, fizik konstantalar — fizik qonunlarning tenglamalariga kiradigan sonli koeffitsiyentlar. Fizik doimiylarlarga yorugʻlik tezligi, elektron zaryadi, Plank, Avogadro, Faradey doimiylari va hokazo kiradi. Fizik doimiylar qatoriga mustaqil doimiylar ham, ularning kombinatsiyalari (mas, Faradey, Boltsman, StefanBoltsman doimiylari) ham kirishi mumkin. Fizik doimiylarning son qiymatlari eksperimentlar asosida topiladi va biror birliklar tizimida ifodalanadi. Fizik eksperimentlar texnikasi va fizik nazariyalar rivojlanishi bilan Fizik doimiylarning qiymatlari aniqlashib boradi. Hozirgi zamon fizikasi va texnikasidagi koʻpgina oʻlchashlar Fizik doimiylarning aniq qiymatlarini (mas, radiolokatsiyada yorugʻlik tezligini) bilishni taqozo qiladi.
Fizik kimyoviy analiz

Fizik kimyoviy analiz - modda yoki sistemaning fizik xossalari bilan uning tarkibi oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrganadigan kimyoviy termodinamika usuli. Fizik kimyoviy analiza.da sistemaning turli fizik xossalari, koʻpincha fazaviy oʻtish temperaturasi va boshqa issiklik xossalari (issiklik oʻtkazuvchanligi, issiqdik sigʻimi, issiqlikdan kengayishi), elektr (elektr oʻtkazuvchanligi, dielektrik singdiruvchanligi), optik (sindirish koʻrsatkichi), zichlik, qovushqoqlik, qattiqlik kabi xossalari oʻrganiladi. Tekshirilayotgan obʼyektning rentgen strukturaviy analizi, mikroskopik metallografiya va boshqa usullari bilan aniqpanadigan tavsiflaridan ham foydalaniladi.

Fizik kimyoviy analiza.ning asosiy usuli — xossa (tarkib) oʻzgarishi bilan holat oʻzgarishi (tarkib — tra, tarkib — bosim va hokazo)ning geometrik analiziga asoslangan. Chunki fazalar muvozanatlarini analitik aniqlash usuli qiyin boʻlib, fazalar sohasini taqriban aniqlay oladi. Diagrammalarni geometrik analiz qilish usuli faza strukturasi va tarkibining oʻzgarishini toʻgʻri aniklashga imkon beradigan yagona usul hisoblanadi. Bu Fizik kimyoviy analiza.ning baʼzi koʻp fazali, koʻp komponentoy sistemalar — qotishmalar, minerallar, eritmalar, karbidlar, oksidlar, yarim oʻtkazgich va oʻta oʻtkazgich materiallar, organik birikmalardan iborat sistemalar va boshqalarni tadqiq qiluvchi muhim usulga aylanishiga keng yoʻl ochadi.

Fizik kimyoviy analiza. kimyo va kimyotexnologiyaning barcha sohalarida, shuningdek, metallurgiya, geol.mineralogiya tadqiqotlarida va boshqalarda qoʻllanadi.
Fikus

Fikus (Ficus) — tutdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Doim yashil, baʼzan barg toʻkuvchi daraxtlar, butalar yoki lianalar. Tropik oʻrmonlarda baland usadi. Koʻpchilik fikus hosil qilgan havo ildizlari xoʻjayin oʻsimlik tanasini oʻrab olib, uni nobud qilishi mumkin. Fikuslar sut shira ishlab chiqaradi. Gullari sikon tipidagi toʻpgulni hosil qiladi, dumaloq yoki noksimon shaklda, uchki qismida teshigi boʻlib, bir jinsli mayda gullar joylashgan. 1000 ga yaqin turi maʼlum, asosan, Janubiy Osiyoning nam tropik oʻrmonlarida tarqalgan. Pardaqanotli hasharotlar yordamida changlanadi. Ayrim turlari (anjir, sikemor) mevasi yeyiladi. Koʻpchilik fikuslarning yogʻochi ishlatiladi. Baʼzi turlari xushmanzara xona oʻsimliklari. Oʻzbekistonda 1 ta yovvoyi turi oʻsadi.

Tutdoshlar
Uy o‘simliklari
Fikus
Fil toshbaqa

Fil toshbaqa () – quruqlikda yashovchi toshbaqalarning bir turi. 10 kenja turi maʼlum. Kosasining uzunligi 150 sm, boʻyi 60 sm. Voyaga yetganlarining ogʻirligi 100 (baʼzilari 400) kg. Erkagi urgʻochisiga nisbatan yirik bo'ladi. Fil toshbaqa Galapagos orollarida tarqalgan. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. 12–14 oygacha suvsiz va oziqsiz yashay oladi. Urgʻochisi noyabr–aprelda yerni oʻyib (40 sm chuqurlikda), 2–22 ta sharsimon oq tuxumini koʻmib qoʻyadi. Tuxumdan bolasi (70 g) 6–7 oyda chikadi. Mazali goʻshti, yogʻi va hayvonot bogʻlari uchun koʻplab ovlanganidan soni kamayib ketgan.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Toshbaqalar
Vladimir Filatov

Vladimir Petrovich Filatov (1875. 15(27).2, hozirgi Penza viloyati — 1956.30.10, Odessa) — oftalmolog, xirurg, Ukraina Fanlar akademiyasi akademik (1939) va SSSR Tibbiyot Fanlar akademiyasi akademik (1944), Mehnat Qahramoni (1950). "Teri novdasi" nomi bilan mashhur plastik xirurgiya (1917), koʻz muguz pardasi transplantatsiyasi (1924), toʻqima terapiyasi (1933) usullarini ishlab chiqqan. Biogen stimulyatorlar haqida taʼlimot yaratgan.

Manbalar 

27-fevralda tugʻilganlar
10-oktyabrda vafot etganlar
1875-yilda tugʻilganlar
1956-yilda vafot etganlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Fillar

Fillar () — xartumlilar turkumi oilasi. Baʼzi sistematiklar fikricha, kenja oilasi. 2 urugʻi: Afrika fillari (2 tur) va Osiyo fillari (1 tur) bor. Fillar, asosan, Osiyo va Afrikaning oʻrmon hamda savannalarida tarqalgan. Boʻyi 44,5 m gacha, ogʻirligi 5–7,5 t gacha. Terisi kalta va siyrak tukli. Oyoklari yoʻgon, baquvvat. Barmoqlari tuyoqqa oʻxshash shoxeimon tuzilma bilan qoplangan. Oyoq kaftining tagida yumshoq massa boʻlib, filning tovusheiz harakatlanishini taʼminlaydi. Bir kunda 100 km cha yoʻl yurishi mumkin. Jagʻining ustki va pastki qismida 1 tadan oziq tishi bor, ular vaqtvaqti bilan yeyilib tulik shoxshabbalari, bargi, mevasi, kurtaklari va boshqa (bir kunda 100 kg) bilan oziqdanadi. 70–80 yil yashaydi. Eng qadimgi fillar qoldigʻi yuqori pliotsen davri yotqiziqlaridan topilgan. Goʻshti ovqatga ishlatiladi. Fil suyagi, dumidagi qattiq qili va terisidan turli buyumlar yasaladi. Hind fili xonakilashtirilgan, ishchi hayvon sifatida foydalaniladi. Koʻplab ovlanishi va yashash muhitining buzilishi natijasida F.ning soni kamayib ketgan. Barcha turlari muhofaza qilinadi.

Hayvonlar
Fillit

Fillit (yun. phyllon — varaqsimon) — seritsit yoki xloritning mayda tangachalaridan tarkib topgan, yupqa varaqsimon metamorfik togʻ jinsi. Fllit tarkibida chaqiq kvars donachalari va baʼzan, albitning yangi hosil boʻlgan kristallari mavjud. Rangi, odatda, toʻq kulrang yoki kora. Fillit gilli slanetslar va argillitlarning metamorfizmi jarayonida hosil boʻladi. Metamorfizm darajasi oshgan sayin, slyudali slanetslarga aylanib boradi. Fillitning seritsitli, xloritli turlari maʼlum. Oʻzbekistonda Qurama va Chatqol togʻlarida, Fargʻona jan.da, Qizilqumda, asosan, biotitli va xloritli fillitlar koʻp uchraydi.
Filtr

Filtr (frans. ﬁ ltre — kigiz), suz gʻich — 1) suyuqlik filtri — suyuklikni undagi qattiq zarralar yoki unga aralashmaydigan boshqa suyuqliklardan ajratish (tozalash) uchun moʻljallangan asbob, moslama yoki gʻovak jism. Suyuklik filtrlari ish prinsipiga qarab, davriy va uzluksiz ishlaydigan turlarga boʻlinadi. Davriy ishlaydiganining hajmiy, listli, filtrpress, patronli xillari bor. Hajmiy filtr oz miqdordagi suspenziyani ajratishda qoʻllanadi. U vakuum yoki bosim ostida ishlaydi. L istli filtr eritmalarni tindirish, qattiq fazasi hajmining 5%idan oshmagan suspenziyalarni ajratishda qoʻllanadi. Filtrpresslardan, asosan, mayin dispers sistemalarni ajratishda, patronli filtrdan suspenziyalarni tindirish yoki quyultirishda foydalaniladi. Patronli filtr vakuumda (qarang Vakuumpress) yoki bosim ostida ishlaydi. Uning ichki panjarasiga filtrlovchi toʻsiqlar (patronlar) mahkamlangan. Choʻkindi siqilgan havo, pnevmogidravlik zarb yoki titrama (vibratsion) qurilmalar vositasida tozalab olinadi; gaz filtrlari uzluksiz ishlaydigan apparatlardir. Tuzilishiga koʻra, yassi filtrlovchi sirtli va batareyali boʻladi. Yassi filtrlovchi sirtli filtrda teshik panjaralar boʻlib, ularga filtrlash toʻsiqlari oʻrnatiladi. Unga qum, kvars va boshqa qavatqavat qilib solinadi yoki ikki panjara orasiga tolali materiallar (asbest tola, shisha tola, paxta va boshqalar) qoʻyiladi. Batareyali filtr toʻqimalardan yeng shaklida yasaladi. 3) biologik filtr — oqova suvlarni mikroblar taʼsirida parchalash jarayonlari yerdamida yoki organik moddalarni minerallash yoʻli bilan zararli moddalardan tozalash uchun moʻljallangan qurilma; 4) yoruglik filtr i — baʼzi nurlarni tutib qolish uchun moʻljallangan moslama; mas, maʼlum yorugʻlik nurlarini tutib qoladigan rangli shisha, rentgen nurlarini tutib qoladigan metall plastinalar, issiklik nurlarini tutib qoladigan ekranlar yoki sovitish idishlari (issiklik filtri); 5) elektr filtri — bir xil chastotali toklarni oʻtkazish, boshqa chastotali toklarni kucheizlantirish uchun moʻljallangan qurilma. Oʻzinduksiya gʻaltaklari va kondensatorlardan iborat; 6) akustik filtr —murakkab tovushdan muayyan chastotalar polosasini ajratib olish uchun moʻljallangan qurilma. Masalan, reaktiv dvigatellar va ichki yonuv dvigatetarida ish bajarib boʻlgan gazlar xosil qiladigan shovqinni pasaytirib beradi (bunga avtomobil tovush soʻndirgichi, yaʼni glushitelni misol qilish mumkin). Texnikada, kurilish va radiotexnikada ham keng qoʻllanadi; 7) l a boratoriya filtri — lab. ishlarida suspenziyalarni suyuq va qattiq fazalarga ajratish yoki filtrlash (suzish) koʻrsatkichlarini aniqlash uchun moʻljallangan qurilma. Shisha idish (nay, voronka), govak shishadan qilingan suzish toʻsigʻi yoki teshikteshik tubiga qogʻoz, mato, toʻr va boshqa suzish materiali toʻshalgan idishdan iborat; 8) ichki yonuv dvigatelinm yonilgi bilan taʼminlash tizimida yonilgʻini mexanik aralashmalar va suvdan tozalash uchun moʻljallangan qurilma (qarang Yonilgʻi filtri).
Finikiya

Finikiya – Oʻrta dengizning sharqiy sohilidagi qad. viloyat. Rivoyatlarga koʻra, Finikiyaning aholisi Eritreya dengizi sohillaridan kelgan; ayrim finikiyalik tarixchilarning fikricha, finikiyaliklar Finikiyaning tub aholisidir. Miloddan avvalgi 5—4 ming yillikda Finikiya oʻzining qulay geografik joylashuviga koʻra, Mesopotamiya va Nil vodiysi aholisi bilan faol savdo-sotiq olib borgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik boshlarida quldorlik shahardavlatlari: Ugarit (RasShamra), Sidon (Sayda), Beruta (Bayrut), Arvad(Arad), Tir (Sur) va boshqa vujudga kelib, ular miloddan avvalgi 12-asrgacha Misr firʼavnlari qoʻl ostida boʻlgan. Miloddan avvalgi 13-asr oxiri – 12-asrning boshida Finikiya nihoyat Misr mustamlakasidan xalos boʻlgan. Miloddan avvalgi 1ming yillikda Finikiya Oʻrta dengiz sohil boʻyining Markaziy va Gʻarbiy qismini egallab, bu yerlarga kuplab finikiyalik savdogarlar va qaroqchilar kelishi avj olgan. Tasos o.da temir rudasi konlari ochilgan, Melkart xudosi ibodatxonasi va kichik qishloq bunyod etilgan. Atlantika okeaniga tutashgan Shimoliy Afrika soxillarida, Like, Ispaniyaning jan. kismida, Gades, Malaka, Seksi, Abdera, Sitsiliyada Motiya, Panorm va Sardiyada Nora shaharlari qad. koʻtargan.

Finikiyada hunarmandchilik, savdo-sotiq, kemasozlik juda taraqqiy qilgan; dengiz yoʻllaridan keng foydalanilgan. Shaharlar oʻrtasida hukmronlik uchun kurashlar natijasida kucheizlangan Finikiya miloddan avvalgi 8—7-asrlarda Ossuriyaga, miloddan avvalgi 6-asrda Bobilga, miloddan avvalgi 539 yildan 332 yilgacha axomaniylar davlatiga boʻysungan. Finikiya miloddan avvalgi 332 yildan makedoniyalik Aleksandr davlati, miloddan avvalgi 3-asr oʻrtalaridan Salavkiylar davlati qoʻl ostida boʻlgan. Shu vaqtdan boshlab Finikiyada ellinlashtirish jarayoni kuchaygan. Oʻrta dengiz boʻyidagi Delos, Afina va boshqa shaharlarda finikiyalik savdogarlarning faktoriyalari va uyushmalari paydo boʻlgan. Miloddan avvalgi 2— 1-asrlarda Kiprda YunonFinikiya podsholigi vujudga kelgan. Miloddan avvalgi 63 yildan boshlab Finikiya Rimning Suriya provinsiyasi tarkibiga kirgan. Astasekin finikiyaliklar Suriyaning boshqa aholisi tarkibiga singib ketgan.
Firma

Firma ( — imzo) — korxona, kompaniya, xoʻjalik va tijorat tashkilotlarining umumiy nomi. Xodimlar soni, mulk shakllari, huquqiy holati va boshqalarga koʻra xilma-xil Firmalar bor. Firmalarda band boʻlgan xodimlar soni 2—3 kishidan 20—30 ming kishigacha boʻlishi mumkin. Firmalar barcha mulk turlari negizida davlat, kooperativ, shirkat, jamoa tashkilotlari va maxalliy davlat idoralari, milliy va chet ellik yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan tashkil etiladi. Ular quyidagi turlarga ajratiladi: affilirlangan (qoʻshilgan) Firma — filial, shoʻʼba korxona shaklida yirikroq turdosh bosh korxona tarkibida faoliyat yuritadi; broker Firma — tijorat maqsadlarini koʻzlaydigan va mijoz topshirigʻiga koʻra va uning hisobidan vositachi sifatida faoliyat yuritadi; venchur Firma — kichik yoki oʻrta investitsion Firma hisoblanib, ilmiy tadqiqotlar va muhandislik ishlanmalarini amalga oshiradi; investitsion Firma — investitsiyalash va qimmatli qogʻozlar bilan bogʻliq operatsiyalarni oʻtkazadi; injiniring Firma muhandislikmaslahat koʻrsatishga ixtisoslashadi; innovatsion Firma — Firmaning ilmiy tadqiqot ishlari natijalari bazasida yangi texnologiyalarni yaratish uchun barpo etiladi; konsalting Firma — uning faoliyat sohasini maslahat xizmatlari koʻrsatish tashkil etadi; ishlab chiqarish Firmasi — aniq bir mahsulotni tayyorlash bilan shugullanadi; savdo Firmasi — savdovositachilik faoliyati bilan shugʻullanadi; rieltor Firma — koʻchmas mulk sohasidagi amallarda qatnashadi.

Hozirgi iqtisodiy hayotda Firmalarning asosiy qismi nisbatan kichik va mayda. Yirik Firmalar nisbatan mustahkam ishlab chiqarish, texnologik va xom ashyo bazasiga ega boʻlib, xalqaro mehnat taqsimotida faol ishtirok etadi, oʻrtacha Firmalar kooperatsiyalangan hamda ixtisoslashgan qismlar va detallar ishlab chiqarish sohasida, shuningdek, umumiy texnologik va texnik infratuzilma sohasida faoliyat koʻrsatadi. Mayda Firmalar, asosan, tovarlar ishlab chiqarish va aholiga xizmat koʻrsatish bilan shugullanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyotining barcha tarmoqlarida 236,4 mingga turli Firmalar faoliyat koʻrsatdi (2003).

Ahmadjon Oʻlmasov.

Yana qarang 

 Kompaniya
 Korxona
Firqa

Firqa (arab. – guruh, toʻda) – islomiy eʼtiqodga doir bir yoki bir necha masala yuzasidan maxsus fikrga ega boʻlgan kishilar guruhi (maktab, jamoa). Muhammad (s.a.v.) tomonidan musulmonlar jamoasi 73 (yoki 72) Firqaga boʻlinib ketadi, deb bashorat qilingan. Eski oʻzbek tilida „partiya“ soʻzi oʻrnida ham ishlatilgan.

Islomiy harakat islomdagi asosiy yoʻnalishlardan biridir.

Islomdagi oqimlarning tafovuti Umaviylar davrida boshlanib, Abbosiylar davrida ham davom etdi. Olimlar qadimgi yunon va eron olimlarining asarlarini arab tiliga tarjima qilish, bu asarlarni islom nuqtai nazaridan tahlil qilish va sharhlashga kirishdilar.

Islom dini odamlarni umumiy din asosida birlashtirganiga qaramay, musulmon mamlakatlarida etnik-konfessiyaviy qarama-qarshiliklar barham topgani yoʻq. Bu holat musulmon dinining turli oqimlarida oʻz aksini topgan. Islomdagi oqimlar (sunniylik va shialik) oʻrtasidagi barcha tafovutlar aslida dogmatik emas, balki huquqni qoʻllash masalalari bilan bogʻliq. Islom barcha musulmonlarning yagona dini hisoblanadi, ammo islom harakati vakillari oʻrtasida bir qator kelishmovchiliklar mavjud. Shuningdek, huquqiy qarorlar tamoyillari, bayramlarning nishonlanishi, boshqa din vakillariga boʻlgan munosabatda ham jiddiy tafovutlar mavjud.

Dunyo musulmonlarining qariyb 85% sunniylar, 15% shialar hamda qolgan islomiy harakat aʼzolarini (ahmadiylar, alaviylar, ibodiylar, ismoiliylar va boshqalar) oʻz ichiga oladi.

Manbalar
Val Logsdon Fitch

Val Logsdon Fitch (1923.10.3, Merriman) — amerikalik fizik, AQSH Milliy akademiyasi aʼzosi (1966). MakGill universitetini tugatgan (1948). Kolumbiya universiteti (1953— 54), Prinston universitetlarida (1954-yildan) ishlagan, falsafa fanlari doktori (1954), professor (1960-yildan). Ilmiy ishlari yadro va mezon fizikasi hamda elementar zarralar fizikasiga oid. smezon massasini (J. Reynuoter bn), myumezon chikaradigan rentgen nurlari spektrini oʻlchagan, myumezoatomlarini kashf etgan (1953). Tartib raqami 13^85 oraligʻidagi yadrolar radiusini oʻlchadi va 1,210 13 sm ga tengligini koʻrsatdi (1953). Tauva teta mezonlar yashash vaqti tengligini eksperimental tasdiqladi (1956), /Gmezonni kashf etdi (1960). J. Kronin va boshqa bilan 1964-yilda neytral kaonning noyob yemirilishini aniqladi. Birinchi marta K° va K°mezonlar interferensiyasini kuzatdi (1965). Nobel mukofoti laureati (1980)

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1923-yilda tugʻilganlar
10-martda tugʻilganlar
5-fevralda vafot etganlar
2015-yilda vafot etganlar
Amerikalik olimlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Fleyta

Fleyta (nem. Flote) — puflama musiqa cholgʻu asbobi. Obnus va boshqa daraxt yogʻochi (dastlab yogʻochdan, hozirda — asosan metall) dan yasaladi. Boshcha (puflanadigan ogʻzi va tiqini bilan) hamda 2 asosiy boʻgʻindan (chalgʻich teshiklari bn) iborat. 1830-yillarda nemis sozandasi, soz ustasi va kompozitor T. Byom tomonidan takomillashtirilgan zamonaviy fleyta klapanli mexanizm bilan jihozlangan. Xromatik tovushkatorga ega. Diapazoni (3 oktavadan oshiq — h yoki s1 — s4 yoki ye4) va ijro imkoniyatlari kengligi tufayli hozirda simfonik va puflama sozlar orkestrlari, turli ansambllar tarkibida hamda yakkanavoz soz sifatida keng qoʻllanadi. Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida, musikiy kollej va litseylarda fleyta sinflari mavjud. Ijrochi va hstozlardan H.Isoqov, R. Yunusov, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar A. Malkeyev, A. Karagadayev, A. Sayfullayev va boshqa mashhur.

Puflama asboblar
Alexander Fleming

Alexander Fleming (1881.6.8, Lokfild — 1955.11.3, London) — ingliz mikrobiologi, London Qirollik jamiyati (1943), Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1946), London universiteti krshidagi tibbiyot kollejini tugatgan (1906). Londondagi bakteriologiya institutida ishlagan (190814; 191848), shu institut professor (1928-yildan), direktori (1946— 54). London universitetida bakteriologiya boʻyicha professor (1948—55), Edinburg universiteti rektori (1951—54). Mikrobiologiya jamiyatining birinchi prezidenti. Asosiy ilmiy ishlari bakteriologiya, immunologiya va kimyoterapiyaga bagʻishlangan. 1922-yilda bakteriya hujayralarini parchalovchi ferment — lizotsimni kashf etgan. Mogʻor zamburugʻlaridan penitsillin antibiotigini olish usulini ishlab chiqqan (1929). Nobel mukofoti laureati (1945, X. Flori va E. Cheyn bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1881-yilda tugʻilganlar
6-avgustda tugʻilganlar
1955-yilda vafot etganlar
11-martda vafot etganlar

Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Flish

Flish (nem. ﬂ iessen — oqmoq) — dengiz choʻkindi togʻ jinslarining qalin qatlami (seriyasi), qalinligi 1000 m gacha boʻlgan geologik yotqiziq. Asosan, chaqiq jinslardan iborat. Dengizning muayyan chuqur joylarida bir turdagi ohaktosh, qumtosh, gil, mergel kabi choʻkindi jinslarning oʻzaro takrorlanishidan hosil boʻladi. Flish bir qancha kichik (bir necha sm dan bir necha dm gacha) sikllar (siklotema, siklosoma, qavatlar)dan tuziladi. Siklosomalar 2— 4 qavat, yoki elementlardan iborat boʻlib, pastki qismi donador jinslar (qumtosh, alevrolit, chaqiq ohaktoshlar)dan, yuqorisi esa, pelitlardan tarkib topgan boʻladi. Flish uchun shakli ham paydo boʻlishi turlicha giyerogliflar xosdir. Flishning shaklliligi (ritmliligi) choʻkindi hosil boʻlish xususiyati — asosan, loyqali oqimning takrorlanish davrlariga bogʻliq. Flish tipik geosinklinal formatsiya (geogeneratsiya) boʻlib, evgeosinklinal yoki miogeosinklinal orogen oldi rivojlanishiga xos. Flish mikrofaunaga kambagʻal, baʼzan plankton mikroorganizmlar chigʻanoqlari (foraminifera, radiolyariylar)ga boy, yuqori qismida bentos foraminiferalari koʻp. Eng tipik flish geosinklinal rivojlanishning oʻrta bosqichida tarkib topadi. Flish bilan neft va mineral suvlar bogʻliqboʻladi. Flish proterozoy, paleozoy (Ural), mezozoy (Karpat) yotqiziqlarida koʻp uchraydi; Oʻzbekistonda Janubiy Fargʻona (Krrachatir), Boʻkantov atroflarida bor.

Geologiya
Gyustav Flober

Gyustav Flober (Flaubert) (1821. 12.12, Ruan 1880.8.5, Kruasse, Ruan yaqinida) — fransuz yozuvchisi. Parij universitetining huquqshunoslik fakultetitida oʻqigan. Yoshligidan hikoya, qissa yoza boshlagan. Asosan, "Bovari xonim" (1857) romani bilan shuhrat qozongan. "Salambo" (1862) romanida uzok. oʻtmishda (miloddan avvalgi 3-asrning 2 yarmida) Qadimiy Rimning Karfagenga qarshi kurashlari tarixi tasvirlangan, pok muhabbatni tahqirlagan zoʻravonlik, nohaqlik fosh etilgan. "Avliyo Antoniyning aldanishi" (1874) falsafiy dramasida, xususan, xristian dinining gʻayritabiiy qonunlarini Antoniy obrazi orqali keng ochib bergan. "Hislar tarbiyasi" (1869) romani, "Buvar va Pekyushe" (1881, tugallanmagan) hajviy romani, "Siyqasi chiqqan haqiqat" parodiyasi (nashri — 1910) bor. Flober rus yozuvchilari I. Turgenev, L. Tolstoy bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. Ijodi Rossiyadagi peshqadam adabiy jamoatchilik diqqatini oʻziga tortgan. M. P. Musorgskiy uning "Salambo" asari asosida opera yozgan. Isteʼdodli stilist boʻlgan Flober jahon adabiyotida realizm taraqqiyotiga katta taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar 
 Bovari xonim, T., 1976. Ad.: Reizov B. G., Tvorchestvo Flobera, M., 1955.
Flora

Flora (yangi lotincha ﬂ ora, lotincha Flora — gullar va bahor xudosi; lotincha ﬂ os — urug, ﬂ oris — gul) — oʻsimliklarning muayyan hududda tarixan tarkib topgan taksonlari majmui. Flora muayyan geografik joyga taalluqli boʻlib, uning hozirgi tabiiy sharoiti, oʻtmishi bilan bogʻliq va u yer yuzidagi boshqa flora bilan ozmi koʻpmi munosabatda boʻladi. Bu jihatdan flora muayyan hududdagi oʻsimliklar jamoasidan (oʻsimliklar qoplamidan) farq qiladi. "flora" tushunchasi maʼlum hududdagi barcha oʻsimliklar taksonlarini oʻz ichiga oladi. Tuban va boshqa yuksak oʻsimlik turlari majmui, odatda, maʼlum sistematik birliklar bilan belgilanadi (mas, "sporali oʻsimliklar florasi", "suvoʻtlar florasi" va boshqalar). Florasi oʻrganilayotgan material hajmi maʼlum darajada ixtiyoriy boʻlib, tanlangan joyga bogʻliq (mas, Oʻzbekiston florasi, Kavkaz florasi, Zarafshon florasi va hokazo). Har bir florani bilish uning tur, turkum oila va boshqalarni aniqlashga, yaʼni flora inventarizatsiyasiga asoslangan. Inventarizatsiyaning barcha turlari maʼlum belgilariga koʻra flora elementlariga ajratiladi. Jumladan, geografik elementlar oʻzining geografik tarqalishiga koʻra oʻxshash, genetik elementlar esa genetik kelib chiqishi va joylashish tarixiga koʻra yaqin turlarni birlashtiradi. Flora yoshini tahlil qilish uning progressiv (kelib chiqish, joylashish vaqtiga binoan yoshi), konservativ va relikt elementlarni aniqlashga imkon beradi. Har qaysi floraning muhim belgisi uning sistematik strukturasi, yaʼni flora tarkibida turli sistematik guruhlarning birlashishidan iborat.

Biror hududdagi oʻsimliklar sistematik tarkibini yorituvchi yirik asarlar ham, odatda, "flora" deb nomlanadi. Koʻpincha floraga mazkur hududda keng tarqalgan madaniy oʻsimliklar ham kiritiladi, lekin botanika bogʻlari, oranjereyalarda oʻstiriladigan oʻsimliklar kiritilmaydi. Oʻsimliklar tushunchasi oʻrniga flora tushunchasining ishlatilishi notoʻgʻri.
Florensiya

Florensiya — Italiyaning markaziy qismidagi shahar. Arno daryosi boʻyida. Toskana viloyati va Florensiya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 352,2 ming kishi (2001). Mamlakatning muxim sanoat va madaniy markazi. Metallurgiya, mashinasozlik (xususan, ogʻir mashinasozlik, elektrotexnika, radioelektronika, fotoapparatlar, astronomiya priborlari ishlab chiqarish) sanoatlari rivojlangan. Kime, neftni qayta ishlash, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal, yogʻochsozlik, oynashisha, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilikda badiiy buyumlar tayyorlanadi. Universitet (1321), konservatoriya, badiiy akademiya, Toskana Fanlar va adabiyot akademiyasi, Yevropada eng qad. botanika bogʻi (1545), astrofizika rasadxonasi, mashhur kartinalar galereyalari (Uffitsi, Pitti va boshqalar), etrusskirim, fan tarixi, paleontologiya muzeylari, teatrlar bor. Florensiya — dunyoga mashhur shaharmuzey.

Ulugʻvor binolari, asosan, Uygʻonish davrida bunyod etilgan. Oʻsha davrda qurilgan saroypalatssolar, Strotssi palatssosi, Pitti saroypalatssosi, SantaMariya del Fore cherkovi, serhasham baptisteriy, Uffitsi galereyasi, koʻpriklari Florensiyaning eng muhim meʼmoriy yodgorliklari hisoblanadi. Zamonaviy binolar, asosan, shahar atrofida qurilmoqda.

Florensiya qad. etrusski qishlogʻi oʻrnida rimliklar tomonidan miloddan avvalgi 1-asrda barpo etilgan. 10 —11-asrlarda Toskana markgrafligi tarkibiga kirgan. 11-asrda muhim savdo va hunarmandchilik markaziga aylangan. 13-asrning 2yarmidan Florensiya Gʻarbiy Yevropa bank ishlari markaziga aylandi, 14-asrda shaharda jun sanoati ravnaq topdi. 1865 —71 yillarda birlashgan Italiya poytaxti. Shahar 1966-yil suv toshqinidan katta talafot koʻrgan.

Florensiyada "Florensiya mayi" xalqaro musika festivali, badiiy kurgazmalar oʻtkaziladi. Turizm rivojlangan.

Fotogalereya

Manbalar 

Italiya
Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Florensiya universiteti

Florensiya universiteti - Italiya va Yevropadagi qadimgi untlardan biri. 1321-yil Florensiya respublikasi mablagʻi hisobiga tashkil etilgan. 1472-yil universitet Piza shahriga koʻchirildi. Florensiyada filol., falsafa, teologiya kafedralari qoldi; keyinchalik bu yerda matematika, astronomiya, fizika, zool., botanika, mineralogiya kafedralari tuzildi. Florensiya universitetida mashhur italyan olimlari A. Politsiano, L. Pacholi, A. Chezalpino, E. Torrichelli, F. Redi dare bergan. G. Galiley "untning birinchi matematigi" unvoniga sazovor boʻlgan. 1859-yil universitet Oliy amaliy tadqiqotlar va takomillashtirish institutiga aylantirilgan; 1924-yildan yana Florensiya universiteti Universitet yuridik, siyosiy, texnika, tabiiy fanlar, iqtisodiyot va tijorat, adabiyot va falsafa, ped., tibbiyot, meʼmorlik, qishloq xoʻjaligi va oʻrmonchilik boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Markaziy milliy kutubxona (1747-yil tashkil etilgan, 4 mln.dan ortiq asar) va Maruchelli kutubxonasi (1752-yil asos solingan, 0,5 mln.ga yaqin qad. qoʻlyozma va nashrlar)ni birlashtirgan kutubxonasi bor. 40 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

Italiyadagi universitetlar
Paul Flory

Flori Pol Jon (1910.19.6, Sterling, Illinoys shtati — 1985.9.9) — amerikalik fizik-kimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1953-yildan). Kolumbusdagi Ogayo shtati Davlat universitetini tugatgan (falsafa doktori 1934). Kornell universiteti professor (1948 —56), Melonov universitetida ilmiy rahbar (1956 —61), Stanford universiteti professor (1961-yildan). Ilmiy ishlari polimerlar polikondensatsiyasi va fizikasiga oid. Polikondensatlanish jarayonlarida funksional guruhlarning reaksiyaga kirishish xususiyati oʻzaro taʼsir etuvchi molekulalar zanjiri uzunligiga bogʻliq emasligini aniklagan (Flori prinsipi). Nobel mukofoti laureata (1974).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1910-yilda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
19-iyunda tugʻilganlar
9-sentabrda vafot etganlar
Amerikalik kimyogarlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Flot

Flot (frans.) — 1) muayyan vazifani bajaradigan (transport flotti, ovchilik flotti, harbiydengiz flotti), biron turdagi (yelkanli flot, galerali flot, dizel flot) yoki dislokatsiya hududiga mansub (Kora dengiz flotti) kemalar majmui; 2) yirik davlatlar harbiydengiz flottining okean (dengiz), jang maydonida harbiy harakatlar olib borish uchun moʻljallangan operativ qoʻshilmasi. Turli kuchlar qoʻshilmasidan — suv osti va suv usti kemalari, dengiz aviatsiyasi, dengiz piyodalaridan tarkib topgan. Flotga qoʻmondan rahbarlik qiladi. Flot tarkibiga flot shtabi va boshqa boshkaruv organlari, shuningdek, turli xizmatlar (front orti, aloqa, qurolyarogʻ, kemalarni taʼmirlash va boshqalar) kiradi.

Harbiy tuzilmalar
Fluktuatsiyalar

Fluktuatsiyalar (lot. ﬂ uctuatio tebranish) — fizik kattaliklarning oʻz oʻrtacha qiymatlaridan tasodifiy ogʻishi. Tasodifiy omillarga bogʻliq boʻlgan har qanday kattaliklarda fluktuatsiyalar sodir boʻladi. Statistik fizikada fluktuatsiyalar tizim zarralarining issiklik harakati tufayli vujudga keladi. Broun harakati mayda zarralarga muhit molekulalari koʻrsatayotgan bosimning fluktuatsiyalari natijasida sodir boʻladi. Fluktuatsiyalar fizik oʻlchashlar anikligini chegaralab qoʻyadi, radiopriyomniklarda shovqin hosil qiladi. Shuning uchun statistik fizika, radiotexnika va hokazolarda fluktuatsiyalar hisobga olinadi. Fluktuatsiyalar har qanday tasodifiy jarayonlarga tegishli.
Elektr kattaliklarning fluktuatsiyalarini oʻlchash nisbatan oson hususan,kuch qanday tok manbaiga oʻlchanmagan oʻtkazgichda kattaligi va yoʻnalishi tartibsiz oʻzgaruvchi fluktuatsion toj vujudga keladi.Fluktuatsion elektr yurituvchi kuchni hisoblash va oʻlchash mumkin.
Birorta fizik kattaliklarning uncha tartibli boʻlmagan tartibsiz oʻzgarishlari ham fluktuatsiyaga misol boʻla oladi.
Fluktuatsiya har qanday tasodifiy jarayonlarga tegishli.Temperatura va gaz bosimining fluktuatsiyalarini oʻlchash qiyin.

 

Fizika
Hakima Fozilova

Hakima Fozilova (1952.4.2, Toshkent shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1988). 1971—97 yillarda Toshkent shahridagi maktablarda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 1997-yildan Sergeli tumanidagi 318-ixtisoslashgan maktab , bogʻcha majmuasi direktori oʻrinbosari.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Foziltepa

Foziltepa (Qangʻli qoʻrgʻoni) — ilk oʻrta asrlarga oid arxeologik yodgorlik (V asr oxiri — XII-asr). Toshkentning janubi gʻarbida, Izzasoy vodiysida joylashgan. Yodgorlik oʻz vaqtida qangʻlilarning kuzatuv joyi boʻlgan, degan taxminlar bor. Aslida ilk oʻrta asrlardagi badavlat dehqon qasrkoʻshki xarobasi. Ya.Gʻ.Gʻulomov rahbarligidagi Toshkent arxeologiya otryadi tomonidan tekshirilgan (1967—68). F.ning saqlanib krlgan bal. 20 m ga yaqin, uning shimoli-sharqida qishloq boʻlib, uning izlari 250 m gacha masofada qayd etilgan. Tepalik maydoni 41×35 m.

F.da oʻtkazilgan stratigrafik tadqiqotlar ilk oʻrta asrlarda hayot 2 bosqichda davom etganligini kursatdi: 1) xoʻjalik chiqindilari toʻplangan qatlam va paxsa devor qurilgan davri (5-asr oxiri — 7-asrboshi); 2) paxsa supa ustiga qurilgan mustahkam bino (qasrkushk) mavjud boʻlgan davr (VII asrning 2 yarmi — VIII asr). Foziltepada yashagan ilk odamlar soʻnggi Qovunchi madaniyatiga mansub boʻlganlari, shubhasiz. Foziltepa etagida olib borilgan qazishmalar natijasida tepalik atrofida paydo boʻlgan qishloqning yoshi aniqlangan. Tadqiqotlarga koʻra, qishloq nisbatan tekis yerda (har 2 yerdagi materik qatlam orasidagi farq 0,3 m dan oshmaydi) vujudga kelgan. Qishloq ancha katta hududni qamrab olgan, VI-asrning 2 yarmida uning xarobalarining bir qismida qasr yoki ark binosi bunyod etilgan. Foziltepadan sirlanmagan sopol idishlar: xumlar, xumchalar, dastali koʻzalar, kichik koʻzachalar (VI—VII-asr) topilgan.

Adabiyot 
 Drevniy Tashkent, T., 1973.

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Toshkent tarixi
Qodir Fozilxoʻjayev

Qodir Fozilovich Fozilxoʻjayev (1930-yil 5-iyul, Toshkent 2001-yil 20-may) – tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980-yil). Tarix fanlari doktori (1969-yil), professor (1974-yil). Oʻrta Osiyo universitetining tarix fakultetini tugatgan (1950-yil). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya institutida katta ilmiy xodim (1956—59), „Bilim“ jamiyati boshqaruvi raisining birinchi oʻrinbosari (1958—76), Oʻzbekiston kompartiyasi MK huzuridagi Partiya tarixi instituti direktorining oʻrinbosari (1976—89), Qori-Niyoziy nomidagi pedagogika ilmiy instituti direktori (1989—92), Respublika oʻqituvchilar uyining direktori (1992—96). Ilmiy ishlari oʻzbek xalqining qardosh xalqlar bilan aloqalari va kasaba uyushmalari tarixini oʻrganishga bagʻishlangan.

Oʻzbek tarixchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1930-yilda tugʻilganlar
5-iyulda tugʻilganlar
2001-yilda vafot etganlar
20-mayda vafot etganlar
Foydali qazilma konlari razvedkasi

Foydali qazilma konlari razvedkasi — yer osti mineral xom ashyolari zaxirasini geologikiqtisodiy baholash hamda geol. razvedka ishlari jamlanmasi va ular bilan boglik boʻlgan izlanishlar. Razvedka natijasida konning geologik tuzilishi, fazoviy joylanish qonuniyatlari, foydali qazilma uyumlarining tuzilishi, oʻlchami, shakli, yotish sharoitlari, yer osti mineral xom ashyolarining miqdori va sifati, kelajakda olib boriladigan oʻzlashtirish ishlari sharoitlarini aniklaydigan texnologik xususiyatlari va omillari belgilanadi. Foydali qazilma konlari razvedkasik.r. geologik sʼyomka, geologik qidirish ishlaridan keyin 2 boskichda — dastlabki va mufassal razvedka olib boriladi. Dastlabki razvedka maydonning geologik tuzilish sxemasi, sanoat mineralizatsiyasining umumiy koʻlami, yer osti mineral xom ashyolarining oʻrtacha sifati, konning sanoatda oʻzlashtirilishi navbati va maqsadga muvofiqligi aniklanadi. Mufassal razvedka birinchi oʻrinda oʻzlashtirishga moʻljallangan konlarda bajariladi. Dastlabki razvedkadan farkli ravishda, mufassal razvedka qilinadigan maydon butun konga taalluqli boʻlmay, foydali qazilmalarning maʼlum uyumlarigagina tegishli boʻladi. Geol. razvedka ishlari burgʻi quduqlari va kon inshootlari oʻtkazish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Burgi quduqlari chuqurlikda joylashgan konlar uchun, yer osti kon inshootlari murakkab tuzilishga ega boʻlgan qattiq foydali qazilma konlari uchun qoʻllanadi. Ularda geologik, geokimyoviy, geofizik, gidrogeologik va muhandislik geol.si boʻyicha izlanishlar amalga oshiriladi. Ushbu izlanishlar va namunalash natijalariga qarab, geologik rejalar va kesimlar tuzilib, chegaralanadi va foydali qazilma zaxiralari hisoblab chiqiladi.
Foydali qazilmalar koni

Foydali qazilmalar koni — geologik jarayonlar natijasida yer osti va ustida yigʻilgan mineral moddalarning miqdori, sifati va sanoatda foydalanishga yaroqli sharoitda toʻplanib yotishi. Gaz (uglevodorod tarkibli yonuvchi gazlar va geliy, neon, argon, kripton — yonmaydigan gazlar), suyuq (neft va yer osti suvlari) va qattiq (qimmatbaho elementlar, kristallar, minerallar, togʻ jinslari) foydali qazilmalardan iborat konlar mavjud. Sanoatda foydalanishiga koʻra, Foydali qazilmalar koni rudali, noruda, yonuvchi va gidrominerallilarga boʻlinadi. Undan tashqari, yer osti suvlari (ichimlik, texnik, balneologik yoki mineral suvlar hamda neftli, brom, yod, radiy tarkibli va boshqa suvlar) konlari mavjud. Foydali qazilmalar koni yer ustida (ochiq konlar) yoki yer ostida (yopiq konlar) boʻlishi mumkin. Foydali qazilmalar koni Yer pusti rivojlanishining hamma davrlarida hosil boʻlgan. Paydo boʻlish joylariga qarab geosinklinal va platforma Foydali qazilmalar koniga ajratiladi. Konlarning hosil boʻlish sharoitiga qarab seriyalarga [sedimentogen (gipergen), magmat o gen (gipogen) va metamorfogen], seriyalar oʻz navbatida, guruh, sinf va kichik sinflarga boʻlinadi.

Yana qarang 
 Gipergen konlar
 Gipogen konlar
 Metamorfogen konlar
Foydali qazilmalar havzasi

Foydali qazilmalar havzasi — togʻ jinslarining maʼlum formatsiyasi bilan bogʻliq, qatlamli choʻkindi foydali qazilmalarining uzluksiz yoki deyarli uzluksiz tarqalgan berk oblasti. Foydali qazilmalar havzasih. kumir (Kuznetsk, Donetsk, Moskva yoni va boshqalar), neft va yonuvchi gaz (Amudaryo, Buxoro neftgaz oblasti bilan birga, Fargona, Fors qoʻltigʻi, Perm — AQShda, Gʻarbiy Sibir, Meksika qoʻltigʻi va boshqalar), noruda foydali kazilmalari (tuz havzalari — ArtyomovskSlavyansk, Irkutsk va boshqalar), rudali (Krivoy Rog temir rudasi, Nikopolsk marganets rudasi va boshqalar) konlar uchun xos. Foydali qazilmalar havzasih maydoni bir necha yuz km² dan bir necha yuz ming km² gacha boʻlib, uning hududida yirik konchilik sanoati majmualari mavjud.

 

Togʻ koʻllari
Foydali hasharotlar

Foydali hasharotlar - qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandalari miqdorini kamaytiradigan, shuningdek, odamga bevosita yoki bilvosita foyda keltiradigan hasharotlar. Foydali hasharotlar oʻsimlik gullarini changlatuvchi, oziq-ovqat mahsulotlari va sanoat uchun xom ashyo beruvchi, ekinlar zararkunandalari va boshqa zarar beruvchi hayvonlar hamda begona oʻtlarning tabiiy kushandalari, tabiiy jarayonlarda ishtirok etuvchilar kabi guruxlarga ajratiladi. Hasharotlarning, ayniqsa, ari va asalarilarning oʻsimlik gullarini changlatishdagi ahamiyati qadimdan maʼlum. Oziq-ovqat mahsulotlari va texnika materiallari beruvchi Foydali hasharotlarga asalarilar (asal va mum beradi), tut ipak qurti (pilla), ayrim chervetslar (lok ishlab chiqaradi) va boshqa kiradi. Zararkunanda hasharotlar kushandasi yoki ularda parazitlik qiluvchi koʻpgina Foydali hasharotlar maʼlum. Masalan, oltinkoʻzlar, sirfidlar, xonqizi qoʻngʻizlari, kanaxoʻr, tripslar, yirtqich qandala — oriuslar, afididlar va boshqa Oʻsimliklarni himoya qilishning biologik usulida parazit entomofaglardan trixogramma, gabrabrakondsh (tunlamlar tuxumi va qurtiga qarshi) foydalaniladi. Shumgʻiyap qarshi mahalliy gerbifag — fitomiza pashshasi muvaffaqiyatli qoʻllanadi.

Hasharotlar tuproq paydo boʻlishida ham ishtirok etadi (mas, birlamchi qanotsiz hasharotlardan oyoqdumlilar). Koʻpgina hasharotlar tuproq qatlamini organik moddalar bilan boyitadi (tuproqda yashovchi chumolilar, termitlar, chuvalchanglar va baʼzi qoʻngʻizlar).

Adabiyot 
 Davletshina A.G., Yeremenko T.S., Poleznie i vrednie nasekomie xlopchatnika, T., 1979; Murodov S.A., Umumiy entomologiya kursi, T., 1986.

Sulton Alimuxamedov.
Fokus

Fokus (lotincha focus — oʻchoq, olov), optikada — nurlarning parallel dastasi optik tizimdan oʻtganidan soʻng dasta nurlari kesishadigan (yoki, agar tizim parallel dastani yoyiluvchi dastaga aylantirsa, nurlarning davomi kesishadigan nuqtadir. Agar nurlar tizimning optik oʻqiga parallel boʻlsa, fokus shu oʻqda joylashadi; bu holda u bosh fokus deb ataladi. Har qaysi optik tizim ikkita bosh fokusga ega: predmet joylashgan fazodagi old bosh fokus va tasvir hosil boʻlgan fazodagi orqa fokus (yana qarang: Linza). Ideal optik tizimda hamma fokuslar tizimning optik oʻqiga perpendikulyar boʻlgan vafokal tekislik deb ataladigan tekislikda yotadi. Real tizimda esa fokus boshqa bir fokal sirtda joylashishi mumkin.

Manbalar