yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Lugansk viloyati

Lugansk viloyati (1970-90 yillarda Voroshilovgrad viloyati) — Ukrainadagi viloyat. 1938-yil 3-iyunda tuzilgan. Maydoni 26,7 ming km². 18 rayon, 34 shahar, 104 shaharcha bor. Markazi Luhansk shahri Aholisi 2743 ming kishi (1997). Asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus, yahudiy, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Lugansk viloyati yer yuzasi oʻrqirli tekislik. Jan.da Donetsk qirlari (200-300 m) joylashgan. Foydali qazilmalari: toshkoʻmir, ohaktosh, qum, gil. Iqlimi moʻʼtadil — kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 21,8°-23,G, yanvarniki −6°, −8°. Yiliga 400-500 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 196-208 kun. Daryolarning koʻpchiligi Severskiy Donets havzasiga mansub. Tuprogʻi, asosan, qora tuproq, shuningdek, chimli podzol tuproklar ham uchraydi. Viloyat yerlarining koʻp qismi haydalgan. 7% maydoni oʻrmonzor (qaragʻay, dub, shumtol, zarang). Lugansk viloyati Ukrainaning muhim ogʻir sanoatrayoni. Sanoatida koʻmir, metallsozlik, mashinasozlik va kimyo sanoati tarmoqdari yetakchi oʻrinda. Toshkoʻmir qazib olish muhim oʻrin egallaydi. Yirik TETS va GRESlar qurilgan. Mahalliy koks va Krivoy Rog rudasida ishlaydigan qora metallurgiyaning salmogʻi katta. Quvur va gʻoʻla prokati zavodlari bor. Tegoyuvozsozlik, mashinasozlik, elektromexanika zavodlari ishlab turibdi. Kimyo va koks-kimyo, yengil, oziq-ovqat, sanoatlari ham rivojlangan. Ammiak, kaprolaktam va mineral oʻgʻitlar, anilin boʻyoqlari, kimyoviy kislotalar va boshqa neorganik mahsulotlar ishlab chiqariladi. Donetskda soda zavodi, Staxanovda qurum zavodlari bor. Qishloq xoʻjaligi koʻp tarmoqli va mexanizatsiyalashgan. Asosiy ekini gʻalla, texnika ekinlari ham ekiladi. Keng maydonda yaylov va pichanzorlar, tok-zor va mevazorlar, bogʻlar bor. Chorvachiliqda sut-goʻsht chorvachiligi asosiy oʻrinda. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. 5 oliy oʻquv yurti, 3 muzey, 3 teatr, filarmoniya, telemarkaz, aeroport mavjud.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Lugansk viloyati
Yuriy Lukyanov

Yuriy Vasilyevich Lukyanov (1934.14.7, Saratov viloyatining Engels shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (1964). 1964-yildan Urganch shahridagi 12-maktab, qurilish texnikumida, 1982— 98 yillarda 94-internat maktabida jismoniy tarbiya oʻqituvchisi. Oʻquvchilar bilan jismoniy tarbiya darslarini, soglomlashtirish ishlarini zamon talabi darajasida olib bordi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1934-yilda tugʻilganlar
14-iyulda tugʻilganlar
Lunar orbiter

Lunar Orbiter — amerikada ishlab chiqarilgan, 1966-yil 10 avgustdan 1967-yil 1 avgustgacha uchirilgan Oy sunʼiy yoʻldoshlari (OSI) seriyalar nomi. Uchirishdan maqsad Oy sirtini OSI orbitasidan turib suratga olib, televizion kanal orqali yerga uzatish. "L.O.-1", "L.O.-2" va "L.O.-Z" lar yordamida olingan fotosuratlar, asosan, "Serveyer" avtomatik apparatlarni va "Apollon" kos-mik kemalarning oy kabinalarini Oyga qoʻndiriladigan joylarni iz-lashda foydalaniladi. "L.O.4" va "L.O.-5" yordamida qoʻndirilishi mumkin boʻladigan joylarning va Oyning koʻrinadigan tomonidagi ilmiy nuqtai nazardan ancha qiziqarli boʻlgan uchastkalarining, shuningdek, sobiq Ittifoqning "Luna-3" va "Zond-3" sayyoralararo avtomatik st-yalari suratga olgan Oyning teskari tomonidagi qutb rayonlarining qoʻshimcha suratlari olindi. Bulardan tashqari, "L.O." yordamida Oy yaqinidagi boʻshliq radia-siyasi va mikrometeorlar, Oyning gra-vitatsion maydoni oʻrganildi va hokazo.

Manbalar
Lunatizm

Lunatizm (lotincha lunaticus — telba, luna — oy) — q. Somnambulizm.

Manbalar
Anatoliy Lunacharskiy

Anatoliy Vasilyevich Lunacharskiy (1875.11(23).11, Poltava - 1933.26.12, Fransiya, Mentena; Moskvada dafn etilgan) — davlat arbobi, rus yozuvchisi, tanqidchi, adabiyotshunos, sanʼatshunos. Akad. (1930). Syurix universitetining falsafa fakultetida tahsil koʻrgan. 1897-yilda Rossiyaga qaytib, inqilobiy faoliyat, 1902-yildan boshlab esa adabiy tanqidchilik va siyosiy publitsistika bilan shugullana boshlagan. 1917—29-yillarda maorif xalq komissari. 1933-yilda Ispaniyaga elchi qilib tayinlanadi va Madridga borayotib, yoʻlda vafot etadi.

L.ning oktyabr toʻntarishiga qadar boʻlgan estetik qarashlari "Umuman sanʼatkor va xususan baʼzi bir sanʼatkor haqida" (1903) hamda "Pozitiv estetika asoslari" (1923) makrlalarida ifodalangan.

L.ning Gʻarb adabiyoti va sanʼatiga bagʻishlangan asarlari ("Gʻarbiy Yevropa adabiyotining muhim bosqichlari tarixi", 2 jildli, 1924, 1930 va boshqalar)da faqat Gʻarb adabiyotining emas, balki rus adabiyoti namoyandalarining ham individual oʻziga xosligini, ular ijodining muayyan tarixiy-adabiy jarayondagi oʻrnini belgilab berdi.

L. 20-asrning 20—30-yillaridagi adabiy-tanqidiy maqolalari bilan shu davrdagi adabiy jarayonga faol taʼsir koʻrsatdi. U dialog shakliga tez-tez murojaat etib, adabiy-tanqidiy va publitsistik makrla janrlarining yangi shakllarini axtardi. "Qirol sartaroshi" (1906), "Faust va shahar (1918), "Oliver Kromvel" (1920), "Ozod etilgan Don Kixot" (1922), "Oʻt yoquvchilar" (1924) pyesalari, T. Kampanella haqidagi trilogiya ("Xalq", 1920; "Gersog", 1922; 3-qismi tugallanmagan), hikoyalar, xotiralar, publitsistik makrlalar muallifi.

L.ning adabiy-tanqidiy asarlari zamonaviy oʻzbek tanqidchiligi va adabiyotshunosligining shakllanishiga maʼlum darajada taʼsir koʻrsatdi. U maorif xalq komissari sifatida oʻzbek yoshlarining Moskva va Leningraddagi oliy oʻquv yurtlarida tahsil oli-shiga yordam berdi. Uning madadi bilan Moskvada oʻzbek drama studiyasi tashkil etildi (1924—27) va bu studiyada oʻzbek milliy teatrining M. Uygur, A. Hidoyatov, S. Eshontoʻrayeva singari qaldirgʻochlari yetishib chiqdi. L.ning saʼy-harakati bilan Qori Yoqubov va Ta-maraxonim Parijdagi Jahon dekorativ sanʼati kurgazmasining ochilishiga bagʻishlangan konsertlarda ishtirok etdilar. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Naim Karimov.

Manbalar 

Rossiyalik yozuvchilar
Adabiyotshunoslar
1875-yilda vafot etganlar
1933-yilda vafot etganlar
26-dekabrda vafot etganlar
Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
Lurlar

Lurlar — xalq. Eronning, asosan, Kichik Luriston va Fors kabi tarixiy viloyatlarida (2,8 mln.kishi), shuningdek, Iroqda yashaydilar. Umumiy soni 2,86 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Eron tillari guruxiga mansub tilda soʻzlashadilar. Dindorlari — shia musulmonlar.

Manbalar 

Fors ustoni
Lutfulla Olimiy

Lutfulla Olimiy (1893, Namangan — 1969, Qoʻqon) — oʻqituvchi va jurnalist. Namangan madrasalarining birida tahsil koʻrgach, 1916-yilda Ufaga borib, Madrasai Oliyada oʻqigan. 1917-yil Fevral voqealaridan keyin yurtiga qaytib, Namanganda tashkil etilgan "Namuna" maktabida oʻqituvchi (1918—23), shahar xalq maorif boʻlimi, madaniy oqartuv mu-assasida mudir, shahar ijroiya qoʻmitasida kotib (1924) boʻlib ishlagan. Ayni paytda "Nashri maorif" jamiyati viloyat boʻlimining kotibi (1921—23). Soʻng Qoʻqonga koʻchib borib, 1930-yilga qadar "Fargʻona" ("Yangi Fargʻona") gaz.da muharrir oʻrinbosari (1925—27) va muharrir (1928— 30) lavozimlarida xizmat qilgan. 1930-yilda "Milliy ittiqod" tashkilotining aʼzosi sifatida qamoqqa olingan. 1937 va 1949-yillarda 3-marotaba qatagʻon etilgan. Qamoqdan qaytgach, xoʻjalik ishlarida xizmat qilgan. "Nodira" (1923), "Qizil adabiyotning hozirgi ahvoli" (1924), "Unutilmas shoir" (Soʻfizoda haqida, 1925) kabi maqolalari bor.

Manbalar 

Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Namangan madrasalarida tahsil olganlar
Mavlono Lutfulloh masjidi

Mavlono Lutfulloh masjidi — Namangan viloyati Chust tumanidagi  meʼmoriy yodgorlik (XX-asr boshlari). Dastlab masjid, Madrasa, minora, maqbara va boshqa binolardan iborat ansambl boʻlgan. Bizgacha bir tomoni ustunli mayejid ayvoni (28x7,2 m) saqlangan. Ayvon shiftini 3 qatorli 7 yogʻoch ustunlar koʻtarib turadi. Markaziy ravoklar zinali karniz-kayvon (karnizning alohida koʻtarilgan kismi) hosil qilib, yuqori koʻtarilgan. Qirrali ustunlar sodsa, shifti esa serhasham handasiy naqshlar — gulsafsar va pechakgul chirmovuqlari bilan uygʻunlashgan. Toqilariga ishlangan gullarning takrorlanishi muayyan izchillik hosil qiladi. Naqshlarida koʻk, yashil va qizil ranglar koʻproq qoʻllangan.

Masjidning janubiy-sharqiy burchagidan bir necha metr narida minora (balandligi 13 m) qad koʻtargan. Minora tanasi feruza rang koshinlar bilan qoplangan. Mezananing tag qismi pargari egri ra-voqli muqarnas belbogʻ bilan oʻralgan. Mavlono Lutfulloh masjidi shahar istirohat bogʻi hududida, taʼmirdan soʻng tarix muzeyi sifatida foydalanilmoqda.

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Chust tumanidagi masjidlar
Namangan viloyatidagi masjidlar
Lutfulloh bin Fathulloh Chustiy

Lutfulloh bin Fathulloh Chustiy (taxminan 1485, Fargʻona vodiysi, Axsikent mavzesi — taxminan 1571) — naqshbandiylik tariqatining mashhur namoyandasi. Axsikentdagi madrasada tahsil oladi. Ilmini takomillashtirish maqsadida Samarqandga keladi. Baʼzi manbalarda Xoʻja Ahrorning xalifasi Muhammad Qozi huzurida 6 yil tarbiyalangani va sulukni oʻtaganligi aytiladi. L.ga Maxdumi Aʼzamning istagi bilan "Fargʻona va Toshkentdagi barcha naqshbandiylik birodarlari" ishonib topshirilgan. L. bir necha marta yashashjoyini oʻzgartirgan. Oʻzining aytishicha, "kishloq axlining fitnasi oqibatida" koʻchishga majbur boʻlgan. Oxiri Chustga kelib, muqim boʻlib koladi. Bu yerda dehkonchilik bilan tirikchilik oʻtkazadi. U shayboniylar orasida nufuz orttirishga muvaffaq boʻladi. Shu bois oʻsha davrda davlatdagi koʻpgina ichki nizolarni bartaraf etishga, saroydagi ayrim bek va amirlarning gʻayriqonuniy xatti-harakatlarini cheklab qoʻyishga erishdi. Movarounnahrda kubroviylik tariqati yoyilgan boʻlib, L. uning vakillarini koʻp marta rofi-ziylik (islom yoʻlidan chetga chiqish)da aybladi. L.ning izdoshlari koʻp edi. Ular Toshkent, Fargʻonadan tashqari, Hisor hamda Movarounnahrning boshqa chekka viloyatlarida 20-asrning boshlariga qadar faoliyat koʻrsatgan. L.ning ijodiy merosi haqida maʼlumotlar kam. Manoqiblarda uning oʻz oʻquvchilariga tanbeh tarzida yozilgan 2 ta kichik risolasi tilga olinadi.

L.ning qabri qayerdaligi aniq emas. Baʼzi manbalarda u Chustga (bu yerda uning maqbarasi bor), boshqa manbalarda Hisorga dafn etilgan deyiladi.

Adabiyot 
 Ismoilov M., Ikromov T., Mavlono Lutfulloh Chustiy, Namangan, 1998; Muhammad Mufti Ohangaroniy , Mavlono Lutfulloh manoqibi, T., 2002.

Baxtiyor Bobojonov.

Manbalar 

Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Samarqand madrasalarida tahsil olganlar
Lutsk

Lutsk — Ukrainadagi shahar, Volin viloyati markazi. Stir daryosi (Pripyatning oʻng irmogʻi)ning ikkala sohilida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil yoʻllar tuguni. Pristan, aeroport bor. Aholisi 218 ming kishi (1997). Mashinasozlik va metallsozlik (avtomobil zavodi, podshipnik va boshqa ishlab chiqarish zavodlari), priborsozlik (priborsozlik va elektr apparatlari zavodlari), yengil (tikuvchilik va poyabzal fabrikalari), oziq-ovqat (spirt-araq kombinatlari, qand-shakar, un, meva-konserva zavodlari), kimyo sanoatlaririvojlangan. pedagogika. instituta, musiqali drama teatri, badiiy va oʻlkashunoslik muzeylari, filarmoniya va boshqa bor. Ilk bor 1085-yilda Ipatiy sol-nomasida tilga olingan. 14 a. dan Litva va Polsha, 1795—1917-yillarda Rossiya imperiyasi, 1921-yildan Polsha, 1939-yildan Ukraina tarkibida. 1970-yildan tarixiy-meʼmoriy qoʻriqxona deb eʼlon qilingan. Uning tarkibiga Yuqori (13—16-asrlar) va Quyi (14— 17-asrlar) saroylar qoldiqlari, "Puzina uyi" (14-asr), iyezuitlar kollegiumi, Pyotr va Pavel kostyoli (17-asr), Pokrov va Krestovozdvijenskaya cherkovlari (17-asr) kiradi.

Manbalar
Al-Uqsur

Al-Uqsur () – Misrdagi shahar, Nil daryosi oʻrta oqimining oʻng sohilida. Aholisi 360,5 ming kishi (1996). Temir yoʻl stansiyasi va aeroport bor. Al-Uqsur – iqlim kurorti. Iqlimi quruq choʻl iqlim; yomgʻir deyarli yogʻmaydi. Oʻrtacha temperatura yanvarda 16,7°, martda 22,0° boʻladi. Al-Uqsurda buyrak, yuqori nafas aʼzolari xastalangan bemorlar davolanadi. Xalqaro turizm markazlaridan. Mehmonxona, pansionat koʻp. Hunarmandchilikda esdalik buyumlari (suvenirlar) tayyorlanadi.

Al-Uqsur qadimiy Fiva (Misrning miloddan avvalgi 21— 11-asrlardagi poytaxti) oʻrnida bunyod boʻlgan. Al-Uqsurning gʻarbiy chekkasida Amon-Ra, Mut va Xonsu xudolarining ibodatxonalari joylashgan. Bu yodgorliklarda Yangi podsholik davrining (miloddan avvalgi 16—11-asrlar) meʼmoriy anʼanalari aks etgan, kolonnadalardan keng foydalanilgan.

Manbalar 

Misr shaharlari
Lvov viloyati

Lvov viloyati (ukr. Lvіvska oblast) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1939-yil 4-dekabrda tashkil etilgan. Volin va Podoliya qirlarida va qisman Ukraina Karpati toglari etaklarida joylashgan. Maydoni 21,8 ming km². Aholisi 2750,6 ming kishi (1997), asosan ukrainlar, shuningdek, rus, polyak, yahudiy, belorus va boshqalar millat vakillari ham yashaydi. Lviv viloyati 20 tumanga boʻlingan; 37 shahar, 38 shaharcha bor. Markazi — Lvov shahri Foydali qazilmalari toshkoʻmir va qoʻngʻir koʻmir, neft, gaz, oltingugurt, kaliy va osh tuzlari, torf, qurilish materiallaridan iborat; mineral buloklar bor. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi (markaziy qismida) — 4°, iyulniki 18 °C. Yillik yogʻin miqaori 650 mm, togʻlarda 750-1000 mm. Vegetatsiya davri 190- 210 kun. Asosiy daryolari: Dnestr va uning irmoklari. 400 ga yakin sunʼiy suv havzalari bor. Tuproqlari sur tusli, toʻq sur tusli podzollashgan, podzollashgan qoratuproq, togʻlarda podzol, dare vodiylarida oʻtloqi-allyuvial tuproqlar.

Viloyat hududining asosiy qismi oʻrmonli dasht zonasida: janubida Ukraina Karpati togʻlari bor, shimoliy oʻrmon zonasiga kiradi. Viloyat hududining 26% oʻrmon, 30% oʻtloq va botqoushk. Hayvonlardan qobon, yelik, boʻrsiq, bugʻu, tulki, suvsar, tiyin, malla to-vushqon, burgut, qur, karqur yashaydi. Lviv viloyati Ukrainaning muhim sanoat rayoni. Mashinasozlik, metallsozlik, priborsozlik, oziq-ovqat, yengil, qogʻoz, yogʻochsozlik, kimyo, yoqilgʻi, qurilish materiallari sanoatlari rivojlangan. Lvovda avtobus, avtoyuklagich, konvey-yer-qurilish, „Lvivsilmash“, kineskop, televizor zavodlari, Drogobichda iskana (doloto) zavodi bor. Viloyat hududidan „Drujba“ TransYevropa neft quvuri oʻtgan. Oziq-ovqat sanoatida yetakchi tarmoqlar: shakarqand, meva konserva, konditer, pivo, goʻsht, un, spirt va boshqa Trikotaj, poyabzal, koʻn, tikuvchilik, movut fabrikalari bor. Oʻrmon, yogʻochsozlik sanoati ham rivojlangan. Sement kombinati, shisha zavodlari, temir-beton konstruksiyalari zavodlari va boshqa sanoat korxonalari bor. Viloyat qishloq xoʻjaligi gʻallakorlik, zigʻirchilik, lavlagikorlik, kartoshka yetishtirish va sut-gusht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Don, texnika ekinlari, sabzavot-poliz va kartoshka, yem-xashak ekinlari ekiladi. Pichanzor va yaylovlar mavjud. Bogʻdorchilik va mevachilik rivojlangan. Chorvachilikda sut-goʻsht chorvachiligi yetakchi oʻrinda. Hovuz baliqchiligi va asalarichilik bilan shugʻullaniladi. Xalq badiiy hunarmandchiligi: yogʻoch oʻymakorligi, badiiy kashtachilik, gilamchilik rivojlangan. Lviv — yirik havo yoʻllari tuguni. 12 oliy oʻquv yurti, 6 teatr, 12 muzey bor. Lviv viloyatida mashhur Truskavets, Lyuben-Velikiy, Morshin, Nemiriv kurortlari, sanatoriy va dam olish uylari joylashgan.

Manbalar 

 

Ukraina viloyatlari
Lvov viloyati
Alifbo boʻyicha maʼmuriy birliklar
Lyej

Lyej, Leyk — Belgiyaning sharqiy qismidagi shahar. Lyej provinsiyasining maʼmuriy markazi. Urt va Maas daryolari qoʻshilish yerida joylashgan. Transport yoʻllarining yirik tuguni. Daryo porti, kanal orqali Antverpen shahri bilan bogʻlangan. Aholisi 185,6 ming kishi (2000). L. mamlakatning ogʻir sanoat markazlaridan. Qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik rivojlangan. Kime va rezina-texnika, oyna-shisha (yukrri sifatli billur ishlab chiqarish), sement, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Ov qurollari va sport anjomlari ishlab chikariladi. Shahar yaqinidagi Xerstalda yirik harbiy sanoat korxonasi joylashgan. Toshkoʻmir olinadi. Un-t, ba-diiy akademiya, konservatoriya, nafis sanʼat, arxeologiya va boshqa muzeylar bor. Shaharga 8-asrda asos solingan. 1830-yilgacha turli davlatlar tarkibida boʻlib keldi. Meʼmoriy yodgorliklardan 10— 18-asrlarda qurilgan sobor, cherkov, ratusha va saroylar saqlangan. L. yozuvchi J. Simenon vatani.

Manbalar 

 

Tarixiy mamlakatlar poytaxtlari
Sinclair Lewis

Sinclair Lewis (1885.7.2, Sok-Sentr, Minnesota) — 1951.10.1, Rim) — amerikalik yozuvchi. Birinchi nasriy asari Tom Gren taxallusi bilan chop etilgan. Bolalarga atalgan bu kitobni "Aeroplanda sayr" (1912) deb nomlagan. Birinchi romani "Bizning mister Renn" (1915), ikkinchisi esa "Burgut parvozi" (1915). 20-asrlardagi eng yaxshi realistik asarlari ichida "Asosiy koʻcha" (1920), "Bebbit" (1922), "Ero-usmit" (1925, hammuallif) romanlari ajralib turadi. Jiddiy siyosiy asarlar — "Bizda buning iloji yoʻq" (1935) roman-pamfleti, "Gideon Plensh" (1943) hajviy romani, "Kingsblad, qirollar nayeli" nomli irqchilikka qarshi kurash, fuqarolik vijdoni haqidagi roman muallifi. 1949 yildan Italiyada yashagan. Soʻnggi yillarda yaratgan "Xudojoʻy" (1949), "Olam shunchalik keng" (1951) romanlari badiiy yuksakligi bilan ajraladi. Bir qancha hikoya, pyesa va makrlalari bor. Nobel mukofoti laureati (1930).

Manbalar 

Yozuvchilar
Adiblar
Amerikalik ateistlar

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
William Arthur Lewis

Lyuis Uilyam Artur (1925.23.1, Sent-Lyusiya oroli, Britaniya Vest-Indiyasi — 1991) — iqtisodchi olim, iktisodiyot doktori (1940), Manchester universiteti professor (1948); BMTning rivojlanayotgan mamlakatlar muammolari boʻyicha eksperti va BMT maxsus fondi ijrochi direktorining oʻrinbosari (1951 — 73); Prinston universiteti professor (1968), Barbadosda Karib taraqqiyot banki prezidenti (1970—73). Lewisning ilmiy ishlari rivojlanayotgan mamlakatlarning davlat siyosati va iqtisodiyoti muammolariga bagʻishlangan. U rivojlanayotgan mamlakatlarning rivojlanib boruvchi zamonaviy sanoat va anʼanaviy agrar sektorlardan iborat "ikkiyoklama iktisodiyot" modelini ("Lyuis modeli") yaratdi. 

Lyuis anʼanaviy agrar sektordan cheklanmagan resurelarni, ishchi kuchini jalb kilish orqali ishlov beruvchi sanoat va savdoning rivojlanishini, olingan foydaning reinvestitsiya qilinishini asoslab berdi, rivojlanayotgan mamlakatlardagi isheizlik modelini taklif qildi (1954). Asosiy asarlari: "Iqtisodiy oʻsish nazariyasi" (1955), "Rivojlanishni rejalashtirish. Iktisodiy siyosat asoslari" (1966). Nobel mukofoti laureati (1979; Theodore Schultz bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
1925-yilda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
23-yanvarda tugʻilganlar
Willis Lamb

Willis Lamb () (1913.12.7, Los-Anjeles-2008.15.5) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1954-yildan). Kaliforniya universitetini tugatgan (1934). AQSHning Kolumbiya va boshqa universitetlari professor (1948-yildan). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasi, kvant elektronika va tezlatkichlar texnikasi, mikrotoʻlqin spektroskopiyasiga oid. Shuningdek, vodorod atomi energetik sathining siljishini tajribada aniklagan (1947), gaz lazeri nazariyasini ishlab chiqqan (1962). Nobel mukofoti laureati (1955).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari

Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Lyuizit

Lyuizit (amerikalik kimyogar U. Lyuis nomi bilan atalgan) (J-xlorvinildixlorarsin, a-L.), ClCH=CHAsCl2 — rangsiz, hidsiz ogʻir suyuqlik. Mol. m. 207.29. Qaynash temperaturasi 196,6°, suyuqlanish temperaturasi — 2,4°, zichligi 1879 kg/m3. Organik erituvchilarda eriydi, suvda erimaydi. Xorijiy maʼlumotlarga kura, lyuizit — zaharlovchi modda. Uning juda oz miqdori ham yuqori nafas yoʻllarini chidab boʻlmas darajada achishtiradi. 0,2—0,3 mg/sm2 dozasi terini qizartiradi va qattiq ogʻritadi. Terida paydo boʻlgan pufakchalar keyinchalik yaraga aylanadi. Lyuizitning bugʻlari ham shunday taʼsir qiladi. Birinchi jahon urushi oxirida AQShda ishlab chiqarilgan.

Manbalar
Lyukarna

Lyukarna (frans. lucarne, lotincha lux — yorugʻ) — binolardagi gumbaz va ravoqlarning derazasi. Doyra, yarim doyra, toʻgʻri burchakli, koʻpburchakli, oval va boshqa shakllarda boʻladi. Asosan, ichkarini yorugʻlik bilan taʼminlash uchun, shuningdek, bezak sifatida quriladi. L. Oʻzbekistondagi 19—20-asrlarda Yevropa uslubida qurilgan binolar bezagida qoʻllangan (Toshkentdagi uy-joy qurilishi banki va boshqalar).

Manbalar
Lyuksemburg (shahar)

Lyuksemburg — Lyuksemburg davlati poytaxti. Alzet va Petryus daryolari qoʻshilgan joyda, 334 m balandlikda joylashgan. Iklimi moʻʼtadil, dengiz iqlimidan kontinental iqlimga oʻtib boradi. Oʻrtacha temperaturasi yanvarda 0,9°, iyulda 16,6°, Yiliga 830 mm gacha yogʻin yogʻadi. Aholisi 79,5 ming kishi (1998).

Lyuksemburg qoʻlyozmalarda savdogarlar qishlogʻi sifatida 963 yildan maʼlum. 1244-yilda shahar huquqini olgan. Shahar oʻz tarixida 20-marta qoʻldan qoʻlga oʻtib, koʻp marotaba vayron qilingan hamda qayta qurilgan.

Lyuksemburg — mamlakatning muhim iqtisodiy markazi, transevropa temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qora metallurgiya va mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari mavjud. Lyuksemburg — xalqaro moliya markazlaridan: yirik banklar va moliyaviy birlashmalarning idoralari joylashgan. Milliy kutubxona, muzey, sanʼat va hunarmandchilik maktabi, teatr va boshqa bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Gersog saroyi (1572), Sen-Mishel gotika cherkovi (16-asr), Adliya saroyi (16-asr), Notr-Dam sobori (17-asr) va hokazo saqlangan.

Manbalar
Jean-Baptiste Lully

Jean-Baptiste Lull (asl ismi: Jovanni Battista Lulli; 1632. 28.11, Florensiya – 1687.23.3, Parij) – fransuz kompozitori, musiqiy klassitizim uslubining yirik namoyandasi. 14 yoshidan Parijda yashab, musiqadan saboq olgan. 1653-yildan Lyudovik XIV saroyida kompozitor, 1672-yildan Parijdagi „Qirol musiqa akademiyasi“ (keyinchalik „Grand opera“ teatri)ning rahbari. „Lirik tragediya“ janrini yaratib, milliy opera hamda „fransuz uvertyurasi“ga asos solgan. Asarlari musiqiy mavzular yorqinligi va ifodaviyligi, kompozitsion mukammalligi, garmoniya va ritmik vositalarining ravshanligi, koʻtarinki ruhda yaratilgan vokal kuylarning maʼnodorligi bilan ajralib turadi. Antik mavzularga asoslangan opera („Kadm va Germioka“, „Alsesta“, „Tezey“, „Persey“, Armida" va boshqa, 1673 – 86), operabaletlar („Sevgining gʻalabasi“, 1681; „Tinchlik dargohi“, 1685 va boshqalar), divertisment, cholgʻu kuy, ariya, qoʻshiqlar, liniy musiqa asarlari muallifi.

Manbalar

Tashqi havolalar 
 Jan-Baptiste Lulli toʻplami Shimoliy Texas universitetida

Musiqashunoslar
Musiqa haqidagi chala maqolalar
Musiqa
Klassik musiqa
Lyuminoforlar

Lyuminoforlar (lotincha lumen - yoruglik va yun. phoros — eltuvchi) — lyuminessensiya xossasiga ega boʻlgan moddalar. Lyuminessensiya hosil qilish turiga koʻra, fotolyuminoforlar, katodolyuminoforlar, rentgenolyuminoforlar va boshqalarga boʻlinadi. Kimyoviy tarkibiga koʻra, L.ning anorganik va organik xillari bor. Anorganik L. (kristallofosforlar) ning chaqnashi tarkibida begona kationlarning (0,001% gacha) boʻlishiga asoslangan. Bunday qoʻshilmalar (aktivatorlar), odatda, metallarning kationlari hisoblanadi; mas, rux sulfidining chaqnashi mis kationi bilan faollashadi. Anorganik L. lyuminessent lampalaraya. rentgen ekranlarini tayyorlash uchun elektron-nurli trubkalarda ishlatiladi, radiatsiya indikatori uchun va boshqa uchun xizmat qiladi. Organik L. (lyumogenlar) ochik, (yarkiy) fluores-sent boʻyoqlar, lyuminessentlovchi materiallar tayyorlashda qoʻllanadi. L. kimyo, biol., tibbiyot, televideniye va kriminalistikada sezgir lyuminessent analizda foydalaniladi.

Manbalar
Lyutein hujayralar

Lyutein hujayralar (lotincha Luteus — sariq) — sariq tananing tashqi qavatini hosil qiladigan epitelial bez hujayralari. Odatda, ovulyasiyadan keyin Graaf pufakchasi hujayralaridan paydo boʻladi. Lyutein hujayralar protoplazmasida lipid tabiatli pigment — lyutein bor. Lyutein hujayralar sariqtana gormoni — progesteron ishlab chiqaradi.

Manbalar
Martin Luther

Lyuter Martin (; 1483.10.11 — Eysleben — 1546.18.2) — Germaniyadagi Reformatsiya arbobi, lyuterchilik asoschisi. Erfurt universitetini tugatgan (1505). 1508-yildan Vittenberg universitetida dars bergan. Germaniyada katolik cherkoviga qarshi ijtimoiy harakat kuchaygan sharoitda Luther 95 tezisi bilan indulgensiyaga qarshi chikdi. Katolik cherkovining asosiy aqidalarini inkor etuvchi bu tezislar uning yangi diniy taʼlimotining mohiyatini tashkil kildi. Luther oʻzining yangi qoidalari bilan cherkov va ruhoniylarning jamiyatdagi hukmron mavqeini inkor etib, "ruhni xalos etish"ning yagona yoʻli bevosita xudo ato etgan xristian diniga eʼtiqod qilishdir, deb uktirgan. Bibliyani nemis tiliga tarjima qilgan va shu bilan umum nemis adabiy tili normalarini qaror toptirgan. Luther asarlarining toʻla nashri nemis tilida (67 jildda), lotin tilida (38 jildda) chop etilgan.

Manbalar 

1483-yilda tugʻilganlar
10-noyabrda tugʻilganlar
1546-yilda vafot etganlar
18-fevralda vafot etganlar
Lyuterchilik

Lyuterchilik — protestantizmning yirik yoʻnalishlaridan biri. Asoschisi — Martin Lyuter. Germaniyada paydo boʻlgan. Lyuterchilikprotestantizmning asosiy qoidalarini bayon qilib bergan. Lyuterchiliktarafdorlari katolik ruhoniylari va cherkovning xudo bilan dindorlar oʻrtasidagi vositachilik rolini tan olmaydi. Xristianlik marosimlaridan faqat ikkitasi — choʻqintirish va prichashcheniye (eʼtikod qiluvchilarning goʻyo Isoning haqiqiy tanasi va qoniga qoʻshilish uchun non va vino isteʼmol qilib oʻtkaziladigan marosimi)ni eʼtirof qiladi. L.da diniy aqida, ichki diniy eʼtiqod birinchi darajali ahamiyatga ega, diniy taʼlimot Injilga asoslanishi lozim. "Augsburg diniy eʼtiqodi" va "Apologiya"ni oʻz ichiga olgan "Totuvlik kitobi", Bibliya hamda "Katta" va "Kichik" katexi-zislar L.ning asosiy diniy hujjatlari sanaladi. LyuterchilikSkandinaviya mamlakatlarida, Germaniya, AQSH, Boltiqboʻyi mamlakatlarida tarqalgan. 1947-yilda Jahon lyuterchilik ittifoqi tuzilgan.

Manbalar
Lyutetsiy

Lyutetsiy (lotincha Lutetium), Lu -Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 71, atom massasi 174,967; lantanoidlart kiradi. Lyutetsiyni 1907-yilda fransuz kimyogari Lyutetsiy Urben kashf etgan. Tabiiy Lyutetsiy ikkita izotopdan tashkil topgan. 175Lu (97,40%) va 176Lu (2,60%); l76Lu radioaktiv (T|/2=2,4-10-10 yil). Birikmalarida 3 valentli, Massasi jihatidan yer poʻstidagi miqdori 8-10 ʻ%, dengiz suvlarida 1,210~6 mg/l. It-tiriy minerallari tarkibida uchraydi. Asosiy sanoat minerallari — ksenotim, evksenit, bastnezit. Lyutetsiy — kumush kabi oq, mexanik ishlovga oson beriladigan metall. Suyuqlanish temperaturasi =1660°, qaynash temperaturasi -3410°. Zichligi 9,85 g/sm3. Lyutetsiy birikmalaridan Lyutetsiy oksid Lu2O3, Lyutetsiy ftorid LuF3 va Lyutetsiy gidroksid Lu(OH)3 ahamiyatli boʻlib, ular issiqqa chidamli keramika, lazer materiallar va metall holdagi Lyutetsiy olishda qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Kimyoviy unsurlar
Kimyo
Lyutnya

Lyutnya (arab, al-ud — xushboʻy daraxt) — torli tirnama musiqa cholgʻusi. Kosaxonasi, katta, dastasi kalta va keng , quloqlar joylashgan uchi qayrilgan. 6-11 ichak tori, 4 (16-asrdan boshlab 11) pardasi boʻlgan. Oʻrta Osiyodan arab mamlakatlari orqali Ispaniya va Sitsiliyaga oʻtgan uch asosida yuzaga kelib, 14-asrda Lyutnya nomi bilan butun Yevropaga tarqalgan. Sadolanishi, Yevropa koʻpovozli (asosan, gomofoniya uslubidagi) musiqasiga xos parda tuzilishi, tovushqator tizimi bilan oʻtmishdoshidan farqqilgan. Uygʻonish davrida yutnya yakkanavoz va ansambl cholgʻusi sifatida Yevropa musiqa madaniyatida asosiy oʻrinni egallagan. Lyutnya uchun kompozitorlar maxsus asarlar yaratgan, xalq kuylarini qayta ishlagan. L. asarlarining notalari tabulatura tarzida chop etilgan.

Manbalar 

Musiqa asboblari
Lyamblioz

Lyamblioz (lambliosis) — lambliyalar qoʻzgʻatadigan invazion kasallik. Odamlarda lyambliozni Lamblia intestinalis qoʻzgʻatadi. Lyambliyalarning harakatchan (vegetativ) va harakatlanmaydigan (sista) shakllari bor. Kasallik manbai lyambliyalar bilan zararlangan kishi hisoblanadi. Lyambliyalar sogʻlom odamning meʼda-ichak yoʻliga tushib, ingichka ichakda koʻpayadi va uning shilliq pardasini zararlaydi. Ular ingichka ichakdan yoʻgʻon ichakka oʻtib (bu yer ular uchun noqulay sharoit hisoblanadi), oʻz harakatini yoʻqotadi va sistalarga aylanadi. Ular najas bilan tashqariga chiqadi. Lyambliya sistalari tashqi muhitda yaxshi saqlanadi. Kasallik lyambliya tushgan ovqat (ayniqsa, meva va sabzavotlar) isteʼmol qilinganda va suv ichilganda, shuningdek, kir qoʻl va roʻzgʻor buyumlari orqali yuqadi. Turli geografik mintaqalarda katta yoshdagi axrli orasida 5—12% hollarda najasda sista topiladi. Lyamblioz aksari bolalarda uchraydi. Klinik belgilari zararlangan aʼzoga qarab har xil boʻladi. Koʻproq ichak va oʻt yoʻllari zararlanadi. Baʼzan kasallik alomatlari roʻyrost koʻrinmay, enterit, xoletsistit va hokazo bilan birga kechishi ham mumkin. Tekshirish chogʻida najasdan lyambliyalarning sistasi, oʻt (safro)dan uning vegetativ shakllarini topish mumkin. Lyambliozning oldini olishda shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy rioya qilish talab etiladi. Davosi: kasallikning kechishiga qarab trixopol, furazolidon, aminaxinol va boshqa dori vositalari shifokor tomonidan tavsiya etiladi. Oʻzbekistonda Lyambliozning turli jixatlari professor Nozima Abdullayevna Dehqonxoʻjayeva tomonidan chuqur oʻrganilgan.

Manbalar
Lyaodun yarim oroli

Lyaodun yarim oroli - Xitoy ning shimoli-sharqida, Sariq dengizning Lyaodun va Gʻarbiy Koreya qoʻltiqlari oraligʻida. Uzunligi 225 km, kengligi 80–130 km. Qirgʻoqlari tekis. Relyefi sertepa tekislik va eng baland joyi 1132 m (Buyunipan togʻi) boʻlgan past togʻlardan iborat. Lyaodun yarim orolio., asosan, ohaktosh, slanets va kvars qumlaridan tashkil topgan. Butalar usadi, oʻrmonlar uchraydi. Tekislik va yotiq yon bagʻirlarda dehqonchilik qilina-di (makkajoʻxori, gaolyan ekiladi). Yirik portlari: Dalyan, Lyuyshun.

Manbalar 

Yarim orollar
Xitoy geografiyasi
Lyaonin

Lyaonin — Xitoyning shimoli-sharqiy qismidagi provinsiya. Jan.dan Sariq dengiz oʻrab turadi. Maydoni 151 ming km². Axoliyey 41,57 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi — Shenyan shahri Yer yuzasi oʻrqirli (30% maydoni tekislik), sharqida togʻli. Iqlimi mussonli iqlim, yozi issiq va sernam, qishi sovuq, qor kam yogʻadi. Yiliga 500–1000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Asosiy daryosi — Lyaoxe. Togʻlar keng bargli va igna bargli oʻrmonlar bilan krplangan, tekislik qismi dasht. L. — mamlakatning muhim sanoat rayonlaridan. Konchilik sanoati (toshkoʻmir, yonuvchi slanets, temir rudasi, rangli metall rudalari olinadi), kora va rangli metallurgiya, ma-shinasozlik (kemasozlik, vagonsozlik, elektrotexnika buyumlari, kon sanoati jixrzlari, stanoklar, traktorlar ishlab chiqarish) rivojlangan. Kime, neftni qayta ishlash, qurilish materiallari, oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Asosiy sanoat markazlari: Shenyan, Anipan, Bensi, Fushun. Qishloq xoʻjaligida dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Bugʻdoy, sholi, makkajoʻxori yetishtiriladi. Texnika ekinlaridan paxta, kanop, tamaki, yer yongʻoq ekiladi. Ipakchilik rivojlangan. Baliqovlanadi. Tuz olinadi. Asosiy portlari — Dalyan, Inkou.

Manbalar 

Lyaonin
Loʻlapardoz

Loʻlapardoz (fors, loʻla — gʻoʻla)— oʻymakorlikda pardoz turi; boʻrtma (relyef) naqshning novda va chiziklari (tanob, raftor)ga yarim dumaloq shakl berishda qoʻllanadi. Loʻlapardozda oʻymaning chuqurligi kamayadi va naqsh mayin koʻrinishga ega boʻladi. U mayin shakli, choka pardoz va paxpardoz bilan birga qoʻllanilganda oʻziga xos uygʻunligi bilan ajralib turadi. Ganch, yogʻoch, tosh oʻymakorligida keng qoʻllanadi. Jumladan, margʻilonlik yogʻoch oʻymakori U. Ahmedov, asosan, shu usulda ishlagan, uning ishlari (eshik, kursi, quticha va boshqalar)da Loʻlapardoz yuksak mahorat bilan bajarilgan.

Manbalar
Loʻli tili

Loʻli tili — loʻlilarning tili. Hind-yevropa tillari oilasining hindoriy guruhiga mansub. Loʻli tili hind-oriy tillari muhitidan ajralgan holda shakllanganligi tufayli yaqin, qardosh til guruhlaridan sezilarli farqqa ega, lekin koʻhna hind-oriy tillari lugʻaviy tarkibini saqlab qolgan, tipologik jihatdan oʻrta va yangi hind tillariga yaqin. Talaffuzda oʻziga xos jihatlar: jaranglilarning jarangsizlanishi (g>k, d>t, b>p), sirgʻalishning kuchsizlanishi, qorishiq tovushlarning susayishi (sh>s) va boshqa mavjud. Morfologiyasi uchun soʻz ketidan qoʻshiladigan qoʻshimchalarning yangi kelishik fleksiyasiga uchrashi, jonsiz — narsa otlarida tushum kelishigining shakli uchramasligi, kelasi zamon feʼlining murak-kab shakli va boshqa xos. Muntazam koʻchib yurish tufayli loʻlilar Loʻli tilining turli lahjalarida soʻzlashadi. Bundan tashqari, Loʻli tili loʻlilar yashaydigan hududlardagi mahalliy tillarning lugʻaviy, fonetik, sintaktik taʼsiriga uchragan. Sharq mamlakatlarida uzoq vaqt yashagan loʻlilarning tiliga sharqiy tillar, Gʻarb mamlakatlarida yashaganlarining tiliga esa gʻarbiy tillar sezilarli taʼsir etgan. Mas, Vizantiya hududidagi loʻlilar tilida Bolqon yarim orolidagi tillar uchun umumiy boʻlgan xususiyatlarni uchratish mumkin.

Manbalar 

Tillar
Loʻlilar

Romanlar  so'zlashuv tilida lo'lilar nomi bilan tanilgan, hind-aryan etnik guruhi bo'lib, an'anaviy ravishda ko'chmanchi sayohatchilardir. Ular Evropa va Anadoluda yashaydilar va butun dunyo bo'ylab joylashgan diaspora populyatsiyalariga ega, ularning katta kontsentratsiyasi Amerikada yashaydi.

Ingliz tilida rum xalqi lo'lilar (yoki lo'lilar )  bilan keng tanilgan, bu g'ayriqonuniylik va qoidabuzarlik ma'nolari, shuningdek, irqiy qoralash sifatida tarixiy qo'llanilishi tufayli ko'plab lo'lilar tomonidan kamsitilgan deb hisoblanadi. Bu idrok juda kichik yoki mavjud emas.1971-yilda boʻlib oʻtgan birinchi Butunjahon romani kongressida uning ishtirokchilari bir ovozdan loʻlilar uchun barcha eksonimlarni, shu jumladan lo'lilarni yuqorida aytib oʻtilgan salbiy va stereotipik maʼnolari tufayli qoʻllashni rad etish uchun ovoz berishdi.

Lingvistik va genetik dalillar lo'lilarning Hindiston yarimorolida paydo bo'lganligini ko'rsatadi. Xususan, Rajastan viloyati.Ular tarqoq, lekin ularning eng koʻp toʻplangan aholisi Yevropada, ayniqsa Markaziy, Sharqiy va Janubiy Yevropada, shuningdek Gʻarbiy Osiyoda. Roman xalqi Gʻarbiy Osiyo va Yevropaga 14-asr atrofida kelgan.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Turkmaniston xalqlari
Maadi

Maadi – eneolit davriga oid qadimgi dehqonchilik manzilgohi (miloddan avvalgi 4-ming yillikning 2-yarmi). Misr poytaxti Qohira yaqinidan topilgan. XX asrning 30-yillarida tekshirilgan. Maadidan burdoy, arpa qoldiqlari, kanakunjut donlari (kanakunjut moyi olingan), uy va yovvoyi hayvonlar, baliq suyaklari, mis hamda tosh qurollar, sopol idishlar, yorgʻuchoqlar, taqinchoqlar topilgan.

Manbalar 

 

Qohira tumanlari
Maarriy

Maarriy (toʻliq ismi: al-Maarriy Abulʼalo Ahmad ibn Sulaymon at-Tanuxi; 973-yil; Suriya, Maarratun Nuʼmon — 1057/1058-yil) — arab shoiri va mutafakkiri.

Lirik („Chaqmoqtosh uchqunlari“ toʻplami va unga yozilgan sharq — „Uchqunlar yogʻdusi“) va falsafiy („Luzum mo lam yalzum“ — „Lozim boʻlmaganning lozimligi“ toʻplami) sheʼrlar, „Risolat ulgʻufron“ („Afv haqida maktub“), „Risolat ulmaloika“ („Farishtalar haqida maktub“), „Arosat haqida maktub“ kabi nasriy sheʼr|nasriy asarlar, Mutanabbining „Ahmad moʻʼjizasi“ nomli devoniga yozilgan sharh, „Yoʻlda tashlab ketilganlar“ hikmatli soʻzlar toʻplami muallifi. Maarriyning aksar asarlarida insonparvarlik va oqilona mulohazakorlik, jamiyatga tanqidiy qarashlar ustunlik qilsa, baʼzi asarlarida umidsizlik, pessimizm ruhi sezilib turar edi. Maarriy oʻz asarlarini kinoya, qochirim kabi usullardan foydalanib, murakkab tilda yozgan.

Adabiyotlar 
 Krachkovskiy I. Yu., Izbr. soch. t. 1-2, M. — L., 1955-56.

Manbalar

Havolalar 
 

Kishilar
Faylasuflar
Shoirlar
973-yilda tugʻilganlar
1057-yilda vafot etganlar
Gulnora Mavayeva

Gulnora Nizomovna Mavayeva (1931.30.7, Samarqand) — balerina, raqqosa. Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Tamaraxonim nomidagi balet maktabida (1939—41), Navoiy teatrining balet studiyasida (1944—48) taʼlim olgan. Moskva xoreografiya bilim yurti qoshidagi oʻzbek balet studiyasini (1951), Leningrad xoreografiya bilim yurtining pedagogika boʻlimini (1971) tugatgan. 1945—49 va 1951—67 yillar Navoiy teatrida yetakchi balet solisti. Toshkent xoreografiya bilim yurtida (1971-yildan; 1975—78 yillar badiiy rahbar) hamda Toshkent madaniyat instituti (1974-78), Misr (1979-80), Yaman (1980—81) balet maktablarida, 1982-yildan Toshkent davlat milliy raqs va xoreografiya oliy maktabida mumtoz raqs oʻqituvchisi. Mumtoz va jahon baletlarida bir qancha partiyalarni ijro etgan: Mariya, Zarema (B. Asafyev, "Boqchasaroy favvorasi"). Esmeralda (Ch. Puni, "Esmeralda"). Siren pariyey, Avrora (P. Chaykovskiy, "Uyqudagi goʻzal"). Suyumbeka (F. Yarullin, "Shurale"), Mirta (A. Adan, "Jizel"), Xuanita (K. Glyuk, "Don Juan") va boshqa Oʻzbek baletlaridagi Gulnora (G. Mushel, "Raqqosa"), Oynisa (D. Zokirov, B. Giyenko, "Oynisa"), Lola (Ik. Akbarov, "Orzu") kabi partiyalarida Yevropa mumtoz raqsini anʼanaviy oʻzbek raqs harakatlari bilan uygʻunlashtirishga intilgan. Mavayeva oʻzbek mumtoz, xalq va zamonaviy raqslarning ham mohir ijrochisidir. U koʻproq lirik raqqosa boʻlib, raqslari jozibador va nafisligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi raqslari: "Katta oʻyin", "Pilla", "Fargʻona ruboiysi", "Orzu", "Bahor", "Shoʻx qiz", "Ey sarvi ravon", "Oʻynasin", "Raqqosa", "Zebunniso" va boshqalar.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1931-yilda tugʻilganlar
30-iyulda tugʻilganlar
Raqqosalar
Mavze

Mavze — joy. Shaharning ayrim nomlar bilan yuritiladigan qismlari. Masalan, Koʻkcha mavzesi, Boʻrjar mavzesi, Beshyogʻoch mavzesi va hokazo. Qad.da shahar devoridan tashqarida joylashgan, shaharliklarning xususiy mulki hisoblangan joylar M. deb atalgan. M.larda shaharliklarning yoz paytida koʻchib chiqadigan bogʻlari joylashgan. Qad.dan bu joylar garchi qisman boʻlsada, mahalla ahllarining umumiy joyi boʻlgan, baʼzi hollarda bu joylar shahar ichidagi mahallalarning nomlari bilan bir xilda atalgan (mas, Toshkent shahrida Chuvalachi, Yangiariq, Xiyobon, Taxtapul va hokazo). Bunday M.lar Oʻzbekistonning Samarqand, Buxoro, Fargʻona, Namangan, Andijon va boshqa shaharlarida ham boʻlgan.

Manbalar
Mavzu

Mavzu (arab. — joylashtirilgan, qoʻyilgan), tema — 1) muhokama, maʼruza, suhbat, dars, ilmiy asar va boshqa ning asosiy mazmuni; 2) adabiyot va sanʼatda — ijodkor tomonidan tanlanib, uning gʻoyasini aks ettiradigan badiiy tasvir obʼyekti, hayotiy material doirasi. Badiiy adabiyotda (roman, qissa, doston, drama, sheʼr va boshqalar), tasviriy sanʼat, meʼmorlik (rasm, haykal, gravyura, naqsh va boshqalar), yirik musiqa asarlari (opera, musiqali drama, simfoniya va boshqalar)da ijtimoiy masalalar, tarixiy voqealar, kishilarning muayyan intilishlari, orzulari va hokazo. M. boʻlishi mumkin. M. gʻoya bilan uzviy bogʻliq. Asarning janri, syujeti va uslubi M. va gʻoyaga qarab tanlanadi. M. tanlashda, ayniqsa, uning talqinida muallifning gʻoyaviy mavqei katta rol oʻynaydi. Asarning konkret mazmunida bosh M. yana mayda M.larga boʻlinadi va bularning har biri gʻoyaviy mazmunning biror tomonini ifodalaydi. Bir M. bir necha muallif tomonidan turlicha yoritilishi, talqin etilishi ham mumkin. Bunda har bir muallif oʻz oldiga qoʻygan gʻoyaviyijodiy vazifalar oʻziga xos uslub va mazmunni belgilaydi; 3) biror musiqa asari yoki uning tarkibiy qismlari asosiy badiiy gʻoyasini ifodalovchi va keyingi rivojiga xizmat qiluvchi tugal musiqa tuzilmasi. Polifoniya asarlari (mas, kanon, fuga)da M. bir ovozli kuy boʻlib, turli ovozlarda navbatma-navbat bayon etiladi. Gomofoniya asarlarining M.lari birmuncha rivoj topgan (odatda, 8—16 taktli) tuzilmalardan iborat boʻladi. Bunda kuy yetakchi ovozda namoyon boʻlib, joʻr boʻluvchi ovozlar esa uning mazmunini teranlashtiradi. Ogʻzaki anʼanadagi musiqa, shuningdek, 20-asr avangardizm yoʻnalishi (aleatorika, sonoristika va boshqa uslub) dagi kompozitorlik ijodida ohang M.lari bilan birga musika jarayonining faqat ritmik (mas, usul) yoki tembr jihatlariga asoslangan M.lar ham joriy etilgan. Bulardan tashqari, musiqa ijodiyoti (musiqali drama, opera, balet va boshqalar) da muayyan gʻoya va mazmunga ega boʻlib, asarning boshidan oxirigacha oʻzgarmay (leytmotiv, leyttema) yoki qisman oʻzgarib keluvchi M. va, aksincha, tuzilmasi chegaralanmagan M. misollari mavjud. Yirik shakl (mas, sonata, simfoniya)lar bir necha M.larni oʻz ichiga oladi. Ular har xil obrazlarni ifodalash va taqqoslab rivojlantirish uchun xizmat qiladi. Turli obrazlarni ifodalovchi M.lar bosh M.ning tubdan oʻzgartirish yoʻli orqali vujudga kelishi (monotematizm) ham kuzatiladi.

Manbalar
Mavlonbuva maqbarasi

Mavlonbuva maqbarasi - Namangandagi meʼmoriy yodgorlik (1806). Mahalliy shoir Mavlonbuva qabri va uning jan.dagi peshtoq gumbazli ziyoratxonasi saqlangan. Ziyoratxona murabba tarxli (7x7 m). Bosh tarzi jan.ga qaragan. Peshtoqining 2 yoniga guldastalar ishlangan. Guldastalar tepasiga anʼanaviy mezana oʻrniga qubbali, 3 bosqichli konus ishlangan. Peshtoqi oʻziga xos mehrobiy va toʻgʻri burchakli yuza namoyonlar bilan bezatilgan. Unda bino qurilgan sana saqlangan. Ziyoratxona ichi ganch suvoq qilinib, moyboʻyoqda gul solingan. Gʻarbiy devorida tekis chizilgan mehrob bor. Izoralarida gulli guldon va girih naqshlar tasvirlangan, arab imlosida sheʼrlar bitilgan. Mavlonbuva ijodining ixlosmandlari, shoirlar ziyoratxona devorlari va araqi sarrovlarga, keyinchalik bu yerda saqlanadigan oʻrama qogʻozga sheʼrlar yozib qoldirganlar. Ziyoratxonaning panjarali darchasidan Mavlonbuvaning oddiy sagʻanasi koʻrinib turadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Namangan
Mashhura Egamovna Mavloniy

Mavloniy Mashhura Egamovna (1934.4.12, Toshkent) — mikrobiolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1994), biologiya fanlari doktori (1971). Toshkent politexnika institutining kimyotexnologiya fakultetini tugatgan (1957). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti ilmiy xodimi (1960—61), katta ilmiy xodimi (1962—65), 1965-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mikrobiologiya boʻlimi (1977-yildan instituti)da sanoat mikrobiologiyasi laboratoriya mudiri. Oʻzbekistonda sanoat mikrobiologiyasi asoschisi. M. Oʻrta Osiyoda ilk bor sanoat mikroorganizmlari kolleksiyasini yaratdi. Zararkunanda mikroorganizmlarga qarshi kurash usullarini ishlab chiqdi. Sporasiz zamburugʻlar tasnifining yangi sxemasini tuzdi. Gamma va lazer nurlari taʼsirida sanoat uchun muhim boʻlgan faol mutantlar topdi va amaliyotga tatbiq etdi.

Manbalar 
 Proizvodstvo kormovogo belka v Oʻzbekistane, T., 1988; Mikrobialnaya porcha konservirovannix produktov i puti yeyo predotvrasheniya, T., 1990; Umumiy mikrobiologiya, T., 2003.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
1934-yilda tugʻilganlar
12-aprelda tugʻilganlar
Mavlono

Mavlono (arab. — bizning janob) — Oʻrta Osiyo, Afgʻoniston va Pokistonda eng yuqori lavozimdagi amaldorlar, yozuvchi, olim va fozil kishilarni, ustozlarni ulugʻlab, ularning nomlariga qoʻshib ishlatiladigan soʻz. M. soʻzi hurmat maʼnosida shaxs nomlaridan avval aytilgan (mas, Mavlono Alisher Navoiy, Mavlono Jomiy, Mavlono Muqimiy va boshqalar). Oʻrta Osiyoda oʻrta asrlarda qoʻllangan.

Manbalar 

    

Diniy atamalar
Mavlono Abdullo

Mavlono Abdullo (XV asr) – shoir. Ijodi va hayoti haqida maʼlumot kam. Alisher Navoiyning yozishicha, sheʼrlari xalq orasida keng tarqalgan. Koʻproq masnaviy uslubida ijod etgan. „Layli va Majnun“, „Xusrav va Shirin“, „Haft paykar“ va „Zafarnoma“ kabi asarlar ham yozgan, sheʼrlarida urushni qoralagan. Asarlari saqlanmagan.

Manbalar 

Shoirlar
Mavlono Ashraf

Mavlono Ashraf (15-asr) - shoir. Alisher Navoiyning zamondoshi. Hamsanavislarga ergashib, "Hamsa" yozgan. Navoiy "Hamsa" va "Majolis un-nafois" asarlarida M. A. ijodini ijobiy baholagan va dostonlarida originallikka intilganligini alohida taʼkidlagan. Zayniddin Vosifiy va Xondamir ham M. A.ning badiiy qobiliyatini yuksak baholagan. Ayrim sheʼrlari bizgacha saqlangan.

Manbalar 

Shoirlar
Oysha Mavlonova

Oysha Mavlonova (1922.7.2, Turkiston — 1991.1.12, Samarqand) — opera xonandasi (metssosoprano) va aktrisa. Oʻzbekiston xalq artisti (1974). H. Nosirovansng izdoshi. Jizzax kolxoz—s-z teatri (1939—46), Samarqanddagi H. Olimjon nomidagi teatr (1946—64), Samarqand opera va balet teatri (1964—77) da aktrisa va xonanda. Sahnaviy isteʼdod va keng diapazonli ovozga ega boʻlgan. M. "Gulsara" (R. Glier, T. Sodiqov), "Nurxon" (T. Jalilov), "Nodira" (K. Jabborov, S. Hayitboyev), "Suymaganga suykanma" (S. Xoʻjaniyozov), "Oltin koʻl" (M. Leviyev), "Oshik gʻarib" (K. Otaniyozov va M.Yusupov) kabi musiqali dramalarda, "Farhod va Shirin" (V. Uspenskiy va G. Mushel), "Maysaraning ishi" (S. Yudakov), "Hamza" (S. Boboyev) va boshqa operalarda bosh partiyalarni ijro etgan. M. oʻz qahramonlarining ruhiy holati, ichki dunyosini psixologik teranlik va izchillikda mohirona talqin etgan. Konsert repertuaridan, "Munojot", "Chorgoh" va boshqa mumtoz ashulalar oʻrin olgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1922-yilda tugʻilganlar
2-iyulda tugʻilganlar
Turkistonda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
Samarqandda vafot etganlar
12-yanvarda vafot etganlar
Aktrisalar
Mavrak

Mavrak (Salvia) — labguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar va yarim butalar turkumi. 500 turi bor. Oʻzbekistonda 16 turi uchraydi. Shundan yarim buta boʻlgan dorivor M. ekib oʻstiriladi; boʻyi 50 sm. Barglari choʻziq yoki keng nashtarsimon, uzun bandli (poyaning yuqori qismidagisi bandsiz), qarama-qarshi joylashgan. Gullari koʻk, binafsha, poya shoxlarining uchida soxta toʻpgul hosil qiladi. Bargida va gulida 2,5% gacha efir moyi, shuningdek, oshlovchi va boshqa moddalar bor. Oʻzbekistonning togʻ yon bagʻirlarida, adir va bogʻlarda oʻsadigan muskat M.ning boʻyi 1 m. Barglari yirik, tuxumsimon, uzun bandli, tarkibida 1,03% gacha efir moylari, S vitamini, flavonoidlar, oshlovchi va boshqa moddalar, urugʻida 31 % gacha moy bor. Bargi xalq tabobatida quvvatlantiruvchi, ovqat hazm qildiruvchi dori sifatida hamda yurak va buyrak kasalliklarini davolashda qoʻllanadi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar

Koʻp yillik oʻtlar
Mavretaniya

Mavretaniya (lotincha Mauretania) — Shim.-Gʻarbiy Afrikadagi (hozirgi Gʻarbiy Jazoir va Sharqiy Marokash) tarixiy viloyat. Miloddan avvalgi 2-ming yillik oxirlarida finikiyaliklar tomonidan egallangan. Shuning uchun M.ning hamma shaharlari nomi puniycha (finikiylarning lotincha nomi). Miloddan avvalgi 3-asrda M.ning katta qismi Karfagen qoʻl ostida; miloddan avvalgi 146 yildan Rim taʼsir doirasida. M. hududi milodiy 45 yilda Rim tomonidan bosib olingan va 2 viloyatga ajratilgan: gʻarbda — Tingitan M.si va sharkda — Sezar Mavretaniya

Manbalar
Mavrlar

Mavrlar (lotincha Mauri, yun. mauros — qora) — 1) Mavretaniya, Afrikaning shim.-gʻarbiy viloyatlari tub joy aholisining rimcha atalishi; 2) Mavritaniyaning arab-barbar aholisi. Shuningdek, Afrikaning boshqa mamlakatlarida ham yashaydi. Umumiy soni 2,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), shundan, 1,75 mln. kishi Mavritaniyada va 240 ming kishi Gʻarbiy Sahroi Kabirda yashaydi. Arab tilining mavritancha laxjasida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar.

Manbalar