Sand

Qum-mayda boʻlingan mineral zarralardan tashkil topgan donador materialdir hisoblanadi. Qum turli xil tarkibga ega, ammo uning don hajmi bilan belgilanadi. Qum donalari shagʻaldan kichikroq va loydan qoʻpolroqdir. Qum, shuningdek, tuproq yoki tuproq turining tekstura sinfiga ham tegishli boʻlishi mumkin, yaʼni massasi boʻyicha 85 foizdan ortiq qum oʻlchamli zarralarni oʻz ichiga olgan tuproqdan tashkil topgan. Bu qum juda ham mitti zarracha hisoblanadi.

Qumning tarkibi mahalliy tosh manbalari va sharoitlariga qarab oʻzgaradi, lekin quruqlikdagi kontinental va tropik boʻlmagan qirgʻoq sharoitida qumning eng keng tarqalgan tarkibiy qismi kremniy oksidi kremniy dioksidi yoki SiO 2, odatda kvarts shaklida boʻladi. Bu qumda olimlar chuqur ilmiy ishlar qilishgan.

Kaltsiy karbonat ikkinchi eng keng tarqalgan qum turi hisoblanadi. Masalan, soʻnggi 500 yil ichida asosan aragonit million yil, marjon va qisqichbaqasimonlar kabi hayotning turli shakllari yaratilgan. Masalan, Karib dengizi kabi millionlab yillar davomida riflar ekotizimda hukmronlik qilgan hududlarda bu qumning asosiy shakli hisoblanadi. Bir oz kamdan-kam hollarda, qum, gips va selenit kabi kaltsiy sulfatdan iborat boʻlishi mumkin. AQShdagi White Sands milliy bogʻi va Salt Plains milliy yovvoyi tabiat qoʻriqxonasi kabi joylardan bu turlari topilgan. Bu turlarni asosan chet elda topishgan.

Qum insoniy vaqt oraligʻida qayta tiklanmaydigan resursdir va beton tayyorlash uchun mos boʻlgan qum yuqori talabga ega hisoblanadi.Choʻl qumi, garchi koʻp boʻlsa-da, beton uchun mos emas. Qurilish uchun har yili 50 milliard tonna plyaj qumi va qazilma qum ishlatiladi. Bu qumlarni tarkibini oʻrganib chiqgan maʼquldir.

Tarkibi 

Qumning aniq taʼrifi turlicha. Muhandislik va geologiyada qoʻllanadigan ilmiy yagona tuproq tasnifi tizimi AQSh standart elaklariga mos keladi va qumni diametri 0,074 dan 4,75 millimetrgacha boʻlgan zarralar sifatida belgilaydi.Boshqa taʼrifga koʻra, geologlar tomonidan qoʻllanadigan zarrachalar hajmi boʻyicha, qum zarralari diametri 0,0625 dan oʻzgarib turadi.1mm (yokimm) taxminan 0,00012 kub millimetr hajmdan 2 gacha mm, hajmi taxminan 4,2 kub millimetr, hajmlardagi farq 34,688 oʻlchov farqi. Ushbu oʻlcham oraligʻiga tushadigan har qanday zarracha qum donasi deb ataladi. Qum donalari shagʻal orasida joylashgan (zarrachalari 2 dan 2 gacha mm dan 64 gacha mm oxirgi tizim boʻyicha va 4,75 dan mm dan 75 gacha birinchisida mm) va loy (0,0625 dan kichik zarralar) mm dan 0,004 gacha mm)gacha boʻladi. Qum va shagʻal oʻrtasidagi oʻlcham spetsifikatsiyasi bir asrdan koʻproq vaqt davomida doimiy boʻlib qoldi, ammo zarrachalar diametri 0,02 ga teng. 20-asr boshlarida Albert Atterberg standarti boʻyicha qum hisoblangan. Miloddan avvalgi 240-yillarda yozilgan Arximedning " Qum hisoblagichi " asaridagi qum donalari 0,02 ni tashkil etgan. Amerika Qoʻshma Shtatlari Qishloq xoʻjaligi Departamentining 1938-yildagi spetsifikatsiyasi 0,05 mm edi. 1953-yilda Amerika Davlat avtomobil yoʻllari va transport xodimlari assotsiatsiyasi tomonidan eʼlon qilingan muhandislik standarti minimal qum hajmini 0,074mm etib belgilagan. Barmoqlar orasiga ishqalanganda qum qumli boʻladi.

ISO 14688 qumlarni 0,063mm oraligʻida nozik, oʻrta va qoʻpol deb tasniflaydi. Qoʻshma Shtatlarda qum odatda oʻlchamiga qarab besh kichik toifaga boʻlinadi: Bular juda nozik qum (diametr - mm), mayda qum ( -mm), oʻrtacha qum (-mm), qoʻpol qum ( −1mm) va juda qoʻpol qum (1-2mm). Bu oʻlchamlar Krumbein phi shkalasiga asoslanadi.Bu yerda oʻlcham P = -log 2 D; D — zarracha oʻlchami mm. Ushbu shkala boʻyicha, qum uchun PH qiymati −1 dan +4 gacha oʻzgarib turadi, kichik toifalar orasidagi boʻlinishlar butun sonlarda qoʻllanadi.

Qumning eng keng tarqalgan tarkibiy qismi, quruqlikdagi kontinental sharoitlarda va tropik boʻlmagan qirgʻoq sharoitida, kremniy oksidi (kremniy dioksidi yoki SiO2), odatda kvarts shaklida boʻlib, kimyoviy inertligi va sezilarli qattiqligi tufayli eng koʻp boʻladi. Havo taʼsiriga chidamli keng tarqalgan mineral hisoblanadi. Bu qum zarralari inson uchun juda ham zararlidir.

Mineral qumning tarkibi mahalliy tosh manbalari va sharoitlariga qarab juda oʻzgaruvchan. Tropik va subtropik qirgʻoq sharoitida topilgan yorqin oq qumlar eroziyalangan ohaktosh boʻlib, boshqa organik yoki organik hosil boʻlgan boʻlaklarga qoʻshimcha ravishda marjon va qobiq boʻlaklarini oʻz ichiga olishi mumkin, bu qum shakllanishi tirik organizmlarga ham bogʻliqligini koʻrsatadi. Nyu-Meksikadagi White Sands milliy bogʻining gipsli qumtepalari yorqin, oq rangi bilan mashhur hisoblanadi. Arkoza — bu (odatda yaqin atrofdagi) granit jinslarning parchalanishi va eroziyasi natijasida hosil boʻlgan katta dala shpatiga ega qum yoki qumtoshdan iboratdir. Baʼzi qumlarda magnetit, xlorit, glaukonit yoki gipslar ham mavjud. Magnititga boy qumlar, vulqon bazaltlari va obsidianlardan olingan qumlar kabi quyuqdan qora ranggacha boʻladi. Xlorit — glaukonitli qumlar odatda yashil rangga ega, shuningdek olivin miqdori yuqori boʻlgan bazalt lavasidan olingan qumlar ham misol boʻladi. Koʻpgina qumlar, ayniqsa Janubiy Yevropada keng tarqalgan qumlarning kvarts kristallari tarkibida temir aralashmalari mavjud boʻlib, ular quyuq sariq rangni beradi. Baʼzi hududlardagi qum konlarida granatalar va boshqa chidamli minerallar, jumladan, baʼzi kichik qimmatbaho toshlar ham mavjud.

Togʻ jinslari uzoq vaqt davomida, asosan, suv va shamol taʼsirida eroziyaga uchraydi yoki ob-havoga uchraydi, ularning choʻkindilari esa oqimga koʻchiriladi. Bu choʻkindilar mayda boʻlaklarga boʻlinib, mayda qum donalari boʻlguncha davom etadi. Qum hosil qiluvchi eng keng tarqalgan tosh granit boʻlib, bu yerda dala shpati minerallari kvartsga qaraganda tezroq eriydi, bu esa toshning mayda boʻlaklarga boʻlinishiga olib keladi. Granit jinslarida bu qumda koʻproq dala shpati minerallarini keltirib chiqaradi, chunki ularning erishi uchun koʻp vaqtlari yoʻq. Ob-havo natijasida hosil boʻlgan qum atamasi „epiklastik“ deb nomlanadi.

Daryolardagi qum daryoning oʻzidan yoki uning tekisligidan toʻplanadi va qurilish sanoatida ishlatiladigan qumning katta qismini tashkil qiladi. Bu qumlarni albatta ishlatishni bilish kerak. Shuning uchun koʻplab kichik daryolar qurib, atrof-muhitni tashvishga solmoqda va qoʻshni yerlarga iqtisodiy yoʻqotishlarni keltirib chiqarmoqda. Bunday hududlarda qum qazib olish tezligi qumni toʻldirish tezligidan ancha yuqori boʻlib, uni qayta tiklanmaydigan resursga aylantiradi.

Qum tepalari quruq sharoitlar yoki shamol choʻkishi oqibatida hosil boʻladi. Sahroi Kabir choʻli geografik joylashuvi va ekvatorga yaqinligi tufayli juda quruqdir. U oʻzining keng qumtepalari bilan mashhur hisoblanadi. Vaqt oʻtishi bilan shamol loy va oʻlik organik moddalar kabi mayda zarralarni uchirib, faqat qum va kattaroq toshlarni qoldiradi. Saharaning atigi 15 % qumtepalari, 70 % esa yalang toshlardan iborat. Shamol bu turli xil muhitlarni yaratish va qumni yumaloq va silliq qilib shakllantirish uchun javobgar boʻladi. Bu xususiyatlar choʻl qumini qurilish uchun yaroqsiz holga keltirib chiqaradi.

Plyaj qumi ham eroziya natijasida hosil boʻladi. Ming yillar davomida toʻlqinlarning doimiy harakatidan qirgʻoq yaqinida togʻ jinslari eroziyalanadi va choʻkindilar hosil boʻladi. Bu choʻkindilar ob-havo va daryolarning choʻkishi, shuningdek, dengiz hayvonlarining toshlar bilan oʻzaro taʼsiri, masalan, suv oʻtlarini yeyish kabi plyaj yaratish jarayonini tezlashtiradi. Yetarli miqdorda qum mavjud boʻlgandan soʻng, plyaj erning eroziyalanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun toʻsiq boʻlib xizmat qiladi. Bu qum burchakli va turli oʻlchamlarga ega boʻlgani uchun qurilish uchun idealdir. Bu plyajdagi qumni oʻrganib chiqish maqsadga muvofiq. Bu qumlarni tarkibini oʻrganish juda ham mashaqqatli hisoblanadi.

Dengiz qumi (yoki okean qumi) okeanga tashiladigan choʻkindilardan va okean jinslarining eroziyasidan kelib chiqadi. Qum qatlamining qalinligi har xil, ammo quruqlikka yaqinroq qum koʻproq boʻlishi odatiy hol hisoblanadi. Yevropa dengiz qumining asosiy konchilari bu juda ham murakkab hisoblanadi.Bu esa ekotizimlar va mahalliy baliqchilikka katta zarar yetkazadi.

Oʻqish 

Alohida donlarni oʻrganish donning kelib chiqishi va tashish turiga oid koʻplab tarixiy maʼlumotlarni ochib berishi mumkin. Yaqinda granit yoki gneys kvarts kristallaridan parchalangan kvarts qumi burchakli boʻladi. U geologiyada grus yoki qurilish savdosida oʻtkir qum deb ataladi.Bu yerda beton uchun afzalroq boʻladi va bogʻdorchilikda loy tuproqlarni yumshatish uchun tuproq qoʻshimchasi sifatida ishlatiladi. Suv yoki shamol orqali uzoq masofalarga tashiladigan qum, don yuzasida xarakterli naqshlari bilan yumaloq boʻladi.Bu albata murakkab tuzilgan boʻladi. Shuning uchun olimlar bu qumni ustida koʻp ish olib borishadi.

Qumni sevimli mashgʻulot sifatida yigʻadigan odamlar arenofillar deb nomlanadi. Qumli muhitda oʻsadigan organizmlar psammofillardir.

Foydalaniladi 

 Aşınma. Zımparadan oldin, nam qum elastik sirtli aylanadigan qurilmalar va juda qattiq tosh (tosh vazalar yasash) yoki metall (mis pishirish idishlarini qayta boʻyashdan oldin eski dogʻni olib tashlash) kabi qattiq materiallar oʻrtasida abraziv element sifatida ishlatilgan.
 Qishloq xoʻjaligi. Qumli tuproqlar tarvuz, shaftoli va yeryongʻoq kabi ekinlar uchun idealdir va ularning ajoyib drenaj xususiyatlari ularni intensiv sut chorvachiligi uchun mos qiladi.
 Havo filtratsiyasi. Mato bilan aralashtirilgan nozik qum zarralari odatda maʼlum gaz niqobi filtri dizaynlarida ishlatilgan, ammo asosan mikrofiberlar bilan almashtirilgan.
 Akvarium. Qum arzon akvarium asosini yaratadi, baʼzilar uy sharoitida foydalanish uchun shagʻaldan yaxshiroq deb hisoblashadi. Bu, shuningdek, mercan va qisqichbaqasimonlardan parchalangan, asosan, aragonit qumidan tashkil topgan muhitga taqlid qiluvchi tuzli suv reef tanklari uchun ham zaruratdir.
 Sunʼiy riflar. Geotekstil bilan qoplangan qum yangi riflar uchun asos boʻlib xizmat qilishi mumkin.
 Fors koʻrfazidagi sunʼiy orollar.
 Plyaj oziqlanishi. Hukumatlar qumni plyajlarga koʻchiradi, u yerda suv toshqini, boʻronlar yoki qirgʻoq chizigʻini ataylab oʻzgartirish asl qumni buzadi.
 Gʻisht. Ishlab chiqarish korxonalari gʻisht ishlab chiqarish uchun loy va boshqa materiallar aralashmasiga qum qoʻshadi.
 Kob. Dagʻal qum kobning 75 % ni tashkil qiladi.
 Beton. Qum koʻpincha ushbu muhim qurilish materialining asosiy komponentidir.
 Shisha. Kremniyga boy qum oddiy koʻzoynaklarning asosiy komponentidir.
 Shlangi sindirish. Tabiiy gaz uchun burgʻulash usuli, „propant“ sifatida yumaloq kremniy qumidan foydalanadi, gidravlik sindirish jarayoni natijasida yuzaga keladigan ochiq yoriqlarni ushlab turish uchun material.
 Peyzaj. Qum kichik tepaliklar va qiyaliklarni hosil qiladi (golf maydonchalari bunga misol boʻla oladi).
 Ohak. Qum tosh qurilishida ishlatiladigan tosh tsement yoki portlend sement va ohak bilan aralashtiriladi.
 Boʻyoq. Qumni boʻyoq bilan aralashtirish devor va shiftlar yoki sirpanmaydigan zamin yuzalari uchun teksturali qoplama hosil qiladi.
 Temir yoʻllar. Dvigatel haydovchilari va temir yoʻl tranzit operatorlari relslarda gʻildiraklarning tortilishini yaxshilash uchun qumdan foydalanadilar.
 Dam olish. Qum bilan oʻynash — plyajdagi sevimli mashgʻulot. Qumning eng sevimli qoʻllanilishidan biri bu qum qal’alari deb nomlanuvchi baʼzan murakkab, baʼzan oddiy tuzilmalarni, maqolda oʻzgarmas qilishdir. Katta miqdordagi qum maydonini oʻrab turgan va qum qutilari deb nomlanuvchi bolalar uchun maxsus oʻyin maydonchalari koʻplab jamoat oʻyin maydonchalarida va hatto baʼzi bir oilali uylarda keng tarqalgan. Qum tepalari alpinistlar, mototsiklchilar va plyaj aravachalari haydovchilari orasida ham mashhur.
 Yoʻllar. Qum muzli yoki qorli sharoitda tortishish (va shunday qilib, harakat xavfsizligini) yaxshilaydi.
 Qum animatsiyasi. Sanʼatkorlar qumda tasvirlarni chizishadi. Animatsion filmlar yaratuvchilar xuddi shu atamani old yoki orqadan yoritilgan oynada qumdan foydalanishni tasvirlash uchun ishlatishadi.
 Qum quyish. Gʻildiraklar quyish qumi deb ham ataladigan qumni namlaydi yoki yog ' qoliplash qumini namlaydi va keyin uni eritilgan materialni quyadigan qoliplarga aylantiradi. Ushbu turdagi qum yuqori harorat va bosimga bardosh berishi, gazlarning chiqib ketishiga imkon berishi, bir xil, kichik don oʻlchamiga ega boʻlishi va metallar bilan reaktiv boʻlmasligi kerak.
 Qum qoplari. Ular suv toshqini va otishmalardan himoya qiladi. Qimmatbaho sumkalar boʻsh boʻlganda tashish oson va malakasiz koʻngillilar favqulodda vaziyatlarda ularni tezda mahalliy qum bilan toʻldirishlari mumkin.
 Qumlash. Tozalangan qum tozalash, tayyorlash va parlatishda abraziv vosita boʻlib xizmat qiladi.
 Silikon. Kvars qumi kremniy ishlab chiqarish uchun xom ashyo hisoblanadi.
 Issiqlik quroli. Endi keng qoʻllanilmagan boʻlsa-da, klassik va oʻrta asrlarda qum isitilib, bosqinchi qoʻshinlarga quyilgan.
 Suv filtratsiyasi. Media filtrlari suvni filtrlash uchun qumdan foydalanadi. Bundan tashqari, tez- tez tez qum filtrlari shaklida koʻplab suv tozalash inshootlari tomonidan qoʻllanadi.
 Tahorat. tana aʼzolarini artish islomiy marosim.
 Zoantid „skeletlari“: marjonlar va dengiz anemonlari bilan bogʻliq boʻlgan dengiz bentik knidariyalarining ushbu tartibidagi hayvonlar strukturaviy mustahkamlik uchun mezoglea ichiga qum kiritadilar, chunki ularda haqiqiy skelet yoʻq.

Resurslar va atrof-muhit muammolari 
Qurilish sanoati uchun faqat baʼzi qumlar beton ishlab chiqarish uchun mos keladi. Choʻl qumi donalari shamolda uchib dumaloqlanadi va shuning uchun dengizdan qoʻpol qumdan farqli oʻlaroq, qattiq beton hosil qilmaydi. Aholi soni va shaharlarning oʻsishi va qurilish ishlari natijasida ushbu maxsus turdagi qumlarga talab katta boʻlib, tabiiy manbalar kamaymoqda. 2012-yilda fransuz rejissyori Denis Delestrak qurilish qumining etishmasligi taʼsiri haqida " Qum urushlari " nomli hujjatli filmni suratga oldi. Bu qurilish qumining qonuniy va noqonuniy savdosining ekologik va iqtisodiy oqibatlarini koʻrsatadi.

Qumni olish uchun gidravlik chuqurlash usuli qoʻllanadi. Bu suvdan qumning bir necha metr yuqori qismini pompalash va uni qayiqqa toʻldirish orqali ishlaydi, keyin uni qayta ishlash uchun quruqlikka olib boradi. Afsuski, qazib olingan qum bilan aralashgan barcha dengiz hayoti nobud boʻladi va ekotizim qazib olish tugaganidan keyin ham yillar davomida azoblanishi mumkin. Qum suvdan chiqarilsa, u koʻchki xavfini oshiradi, bu qishloq xoʻjaligi erlarining yoʻqolishiga yoki turar-joylarning shikastlanishiga olib kelishi mumkin.

Qumning koʻp ishlatilishi baliqlarning kamayishi, koʻchkilar va suv toshqini bilan bogʻliq ekologik muammolarni keltirib chiqaradigan muhim chuqurlashtirish sanoatini talab qiladi. Xitoy, Indoneziya, Malayziya va Kambodja kabi davlatlar bu muammolarni asosiy omil sifatida koʻrsatib, qum eksportini taqiqlaydi. Qum va shagʻalning yillik isteʼmoli 40 milliard tonnani tashkil etadi va qum 70 milliard AQSh dollari miqdoridagi global sanoatdir. Foydalanishning ortishi bilan qayta ishlash va qumga muqobil usullardan koʻproq narsa kelishi uchun albatta bu qumni tarkibini albatta yangi ilmiy ishlarni kelajakda amalga oshirish kutilmoqda.

2017-yilda qumga boʻlgan global talab 99,5 milliard dollarlik sanoatning bir qismi sifatida 9,55 milliard tonnani tashkil etdi. 2022-yil aprel oyida Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit boʻyicha dasturi (UNEP) har yili 50 milliard tonna qum va shagʻal ishlatilayotgani haqida hisobot eʼlon qildi. Hisobotda inqirozning oldini olish va ikki manba uchun aylanma iqtisodiyotga oʻtish uchun plyaj qazib olishni taqiqlash, shu jumladan 10 ta tavsiyalar berildi. Buning uchun albatta qumni yaxshilab tarkibini oʻrganib chiqish kerak.

Xavflar 
Qum odatda zaharli boʻlmasa-da, qumdan foydalanish kabi harakatlar ehtiyot choralarini talab qiladi. Qum püskürtme uchun ishlatiladigan silika qumi qoplari endi hosil boʻlgan nozik silika changini nafas olmaslik uchun foydalanuvchini nafas olish himoyasini kiyish haqida ogohlantiruvchi yorliqlarni olib yuradi. Silika qumi uchun xavfsizlik maʼlumotlar varaqlarida „kristalli kremniyning haddan tashqari inhalatsiyasi jiddiy sogʻliq uchun xavf tugʻdiradi“ deb taʼkidlangan.

Gʻovak suv bosimi yuqori boʻlgan joylarda qum va shoʻr suv suyuqlik kabi harakat qiladigan kolloid gidrogel boʻlgan tez qum hosil qilishi mumkin. Quicksand ichida ushlangan jonzotlar uchun qochish uchun katta toʻsiq hosil qiladi, ular koʻpincha taʼsir qilishdan (choʻkib ketishdan emas) oʻlishadan qoʻrqishadi Shuning uchun ular xavfsizligini olish uchun shunday ishni qilishadi.

Odamlar baʼzan dam olish uchun plyajlarda qumda teshik qazishadi, lekin agar juda chuqur boʻlsa, ular shamollagan boʻlishsa shu qumga koʻmilgandan keyin shamollashlari yoʻqoladi.

Ishlab chiqarish 
Ishlab chiqarilgan qum (M qumi) — odatda sement yoki betonda qurilish maqsadlari uchun sunʼiy jarayonlar bilan toshdan yasalgan qumdan iborat boʻladi. U daryo qumidan burchakliroqligi bilan ajralib turadi va bir oz boshqacha xususiyatlarga ega boʻladi.

Keys tadqiqotlari 
Birlashgan Arab Amirliklarining Dubay shahrida infratuzilmani qurish va yangi orollarni yaratishda qumdan foydalanish juda ham talabchan. Ular oʻzlarining zaxiralarini ishlatishdi va Avstraliyadan qum olib kelishdi. 835 million tonnadan ortiq qumga muhtoj boʻlgan sunʼiy orollar yaratish boʻyicha uchta loyiha amalga oshirildi, bu esa 26 milliard AQSh dollaridan oshadi. Buning uchun albatta katta sarmoya kiritish kerakligini bilidhimiz kerak.

Yana qarang

Manbalar

Havolalar 

 Plyaj qumi: bu nima, u qayerdan keladi va bu yerga qanday keladi — Bofort okrugi kutubxonasi

 Qum qazib olishning yon taʼsiri

 Dunyoning qumi tugayapti — New York Times
 Hindiston daryolarida qum qazib olish muammo tugʻdirmoqda — New York Times
 Qumga boʻlgan talab Afrikadagi daryolarni qanday oʻldiradi — BBC
 Dubay qum import qiladi — BBC
 Birlashgan Millatlar Tashkiloti ogohlantirishicha, dunyo aholisi soni ortib borayotgani sababli qum inqirozi avj oldi — Reuters
Manbalar