yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Daniel Carleton Gajdusek

Daniel Carleton Gajdusek (9-sentyabr 1923 – 12-dekabr 2009) — Amerika vrachi, virusologi va epidemiologi. Odamda viruslar qoʻzgʻatib asta-sekin kechadigan kasalliklar (yashirin davri bir necha yil davom etadigan va asosan markaziy nerv sistemasiga zarar yetkazadigan kasalliklar)ni aniqdagan; bu kasalliklarning sabablari, kelib chiqish mexanizmlari va xususiyatlari, kechishi ustida tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureata (1976; B. Blamberg bilan hamkorlikda).

Manbalar 

 

1923-yilda tugʻilganlar
9-sentyabrda tugʻilganlar
2009-yilda vafot etganlar
12-dekabrda vafot etganlar
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Gaymor boʻshligʻi

Gaymor boʻshligʻi - burunning qoʻshimcha boʻshligʻi; yuqori jagʻ suyagining tanasida joylashgan. Ingliz anatomi N. Gaymor aniqlagan (1651). Hozir bu boʻshliq tepa jagʻ kovagi nomi bilan ataladi. Gaymor boʻshligʻi turli shakl va hajmda boʻlib, tepadan yonoq suyagi, tashqaridan tepa jagʻ suyak tanasining yuz plastinkasi, pastdan qattiq (suyak) tanglay bilan chegaralangan. Ichki qismida joylashgan turli shakldagi teshik burun boʻshligʻiga ochiladi. Gaymor boʻshligʻining devorlari qon tomirlarga boy shilliq qavat bilan qoplangan boʻlib, burun boʻshligʻiga kirgan havoni ilitib, namlab, chang tozalashda qatnashadi. Chaqaloq va yosh bolalarda aymor boʻshligʻi va uning shilliq qavati unchalik rivojlanmagan, hajmi kichik boʻlgani uchun sovuq havoda tez shamollab, yalligʻlanishi mumkin (qarang Gaymorit).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaymorit

Gaymorit — yuqori jagʻ suyagi boʻshligʻi (qarang Gaymor boʻshligʻi) shilliq qavatining yalligʻlanishi. Kechishiga koʻra oʻtkir, oʻrtacha oʻtkir va surunkali xillari farq qilinadi. Shamollash, gripp, tumov va b. infeksion kasalliklar, shuningdek burun boʻshligʻi va chirigan tishdan yalligʻlanish jarayonlarining Gaymor boʻshligʻiga tarqalishi, baʼzan yuqori jagʻ suyagining shikastlanishi sabab boʻladi. Oʻtkir gaymoritni vaqtida davolamaslik yoki chala davolash, baʼzan allergiya oqibatida surunkali gaymorit roʻy berishi mumkin. Gaymoritda bemorning darmoni quriydi, eti uvishadi, yonoqlari shishadi, harorati koʻtariladi, yuqori jagʻi va boshi ogʻriydi, boshini burganda ogʻriq zoʻrayib, burni bitadi; koʻpincha burunning bir tomonidan yiring (yiringli gaymorit) yoki shilimshiq (katar a l gaymorit) oqadi, burundan nafas olish qiyinlashadi. Yarim oʻtkir va surunkali gaymoritda kasallik alomatlari birmuncha sust namoyon boʻladi. Surunkali gaymorit baʼzan yashirin kechib, sepsis, meningit, bosh miya abssessi va b. jiddiy asoratlar avj olishi mumkin. Gaymoritning oldini olish uchun organizmni chiniqtirish, sport bilan shugʻullanish, sof havo va suv muolajalaridan bahramand boʻlish, shuningdek tumov, tish chirishi va b. kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish kerak. Oʻtkir gaymoritda turli dori-darmonlar buyuriladi, surunkalida koʻpincha jarrohlik usuli qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gal

Gal (gal, Gal) — SGS birliklar tizimida tezlanish birligi; G. Galiley (G. Galilei) nomi bilan ataladi. 1 gal= 1 sm/s2, shuningdek ulush birligi milligal ham qoʻllanadi (1 mgal=10"5 m/s2).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galaktik koordinatalar

Galaktik koordinatalar - osmon gumbazida galaktik uzunlik / va galaktik kenglik b dan iborat koordinatalar tizimi. Somon yoʻli oʻrtasidan ekvator bilan t=62° burchak tashkil qilib oʻtuvchi tekislikka nisbatan yoritqichlarning vaziyatini bildiradi. Tekislik osmon gumbazi bilan kesishib, galaktik akvatorii hosil qiladi. Chiqish tugunining toʻgʻri chiqishi 280°; Galaktika qutbining ekvatorial koordinatalari A=12h49m, .D=+27,4; / — chiqish tugunidan soat mili harakatiga teskari yoʻnalishda hisoblanadigan hamda yoritqich va Galaktika qutbidan oʻtuvchi katta doiragacha boʻlgan masofa,  — yoritqichning galaktik ekvatordan balandligi. G.k.ning son qiymatlari kuzatish davriga bogʻliq emas. G.k. yulduzlar astronomiyasida qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Astronomiya
Galakturon kislota

Galakturon kislota - bir asosli organik kislota; galaktozadat 6-uglerod atomining oksidlanishidan hosil boʻladi, oʻsimliklardagi pektin (yelim) moddalari tarkibiga kiradi; saponinlarda, baʼzi mikroblarning oʻziga xos polisaharidlarida, xantal va zigʻir urugʻlarining shilimshigʻida ham bor. Karboksilaza fermentining taʼsirida oʻsimliklarda L-arabinozaga aylanadi. Mol. m. 194,14. Kristall holda boʻlib, suvda, ishqorlarda va karbonat, bikarbonat eritmalarida yaxshi, uglevodorodlar va b. organik eritmalarda oz eriydi, metallar va organik moddalar bilan tuz hosil qiladi. G.k. koʻpgina fiziologik faol moddalar tarkibiga kiradi, uning glyukozidlari tuproq tarkibida koʻp uchraydi. Ilmiy maqsadlar uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kislotalar
Galantamin

Galantamin (Galanthaminum) — boychechak va ungerniya oʻsimligining ayrim turlaridan olinadigan alkaloid. Achchiq oq poroshok. Tana va silliq muskullar tonusi pasayganda, harakatlantiruvchi va sezuvchi nervlar funksiyasi buzilganda, poliomiyelit va bolalarning serebral falajida qoʻllanadi. Galantamin gidrobromidning suvdagi eritmasi teri ostiga yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galaosiyo

Galaosiyo — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyatidagi shahar, Buxoro tumani markazi. Viloyat markazidan 9 km, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Kogondan 21 km. Aholisi 17,306 kishi (2012) (12,6 ming kishi,2001). Galaosiyoda paxta tozalash zavodi, paxta punkti, qishloq xoʻjaligi mashinalarini taʼmirlash ustaxonasi, maishiy xizmat koʻrsatish kombinati, sut-yogʻ, non zavodlari bor. Qishloq xoʻjaligi kasbhunar kolleji (450 oʻrinli), oʻrta maktab, kutubxona, madaniyat saroyi, tugʻruqxona, poliklinika va tuman kasalxonasi mavjud.

Manbalar 

Buxoro viloyati shaharlari
Buxoro tumani aholi punktlari
Galatiya

Galatiya — qadimda Kichik Osiyo yarim orolning markaziy qismida joylashgan mamlakat. Galatlar qabilasi nomidan olingan. Miloddan avvalgi 25 yildan Rim imperiyasi, soʻngra Vizantiya tarkibida. Mil. XI-asrda saljukiylar, XIV-asr da esa usmonli turklar tomonidan egallab olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Galen Klavdiy

Galen Klavdiy yoki Claudius Galenus (; sentyabr 129, Pergam — taxminan 216, Rim) — qadimgi rim vrachi va tabiatshunosi. Sharkda Jolinus hakim nomi bilan mashhur. Tibbiyot va falsafaga oid koʻplab asarlar muallifi. "Inson tanasining qismlari haqida"gi mumtoz asarida birinchi marta bir butun organizmni anatomikfiziologik jihatdan tasvir-lab bergan. Hay-vonlarda oʻtkazil-gan viviseksiya tajribalarini tibbiyotga joriy qilgan. Galen shifobaxsh dorilar (qarang Galen preparatlari) deb ataluvchi dori-darmonlarni hayvon va oʻsimlik xom ashyolaridan tayyorlagan. Tabobat tarixida qon aylanish toʻgʻrisidagi dastlabki gʻoyalarni ilgari surgan. Odam anatomiyasi va fiziologiyasi ilmiy diagnostika, davolash va profilaktikaning asosi ekanligini koʻrsatib bergan. Galen antik tibbiyot haqidagi tasavvurlarni yagona taʼlimot tarzida umumlashtirib, XV—XVI-asrlarga qadar tabiatshunoslikning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatgan.Galen faylasuf sifatida sezgilardan tashqari aql ham bilish va haqiqat man-baidir, deb hisoblagan. Peripatetiklar taʼlimoti bilan stoiklar taʼlimotini bogʻlab olib borgan. Oʻzining nomi bilan ataluvchi sillogizmning toʻrtinchi figurasi hamda toʻrt mizoj haqidagi taʼlimoti mashhur. Uning "Falsafa tarixya" asari olim vafotidan keyin taxminan 500-yilda tuzilgan boʻlib, u tibbiyot talabalari uchun darslik hisoblangan. Galen taʼlimoti cherkov tomonidan qonunlashtirilgan va u tibbiyotda koʻp asrlar mobaynida hukm surgan.

Yana qarang 

 Galen preparatlari

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olimlar
Galen preparatlari

Galen preparatlari (Praeparata galenica, s, Galenica)— oʻsimliklar (ildizi, bargi, guli, poʻstlogʻi va b.), minerallar va hayvonlar xom ashyosini qayta ishlab olinadigan dorilar. Kds. Rim vrachi Klavdiy Galen nomi bilan yuritiladi. Fakat Galen davrida emas, balki hozir ham turli farmatsevtik usullar bilan tayyorlangan har xil dorilar galen preparatlari deb ataladi. Koʻpchilik G.p. xom ashyodan, uni suv, spirt, efir yoki spirt bilan suv, efir bilan spirt aralashmalari vositasida ekstraksiya qilib olinadi. Boshqalari esa, odatda, biror dorivor moddaning suv, spirt yoki yogʻdagi eritmasidan iboratdir. Galen preparatlarining asosiy guruxlari: ekstraktlar, nastoykalar, xushboʻy suv va spirtlar, sharbatlar, eritmalar, sovunli spirtlar, sovunkrezolli preparatlar va hokazo. Zamonaviy shifobaxsh preparatlar (pepsin, tireoidin, aloy, kora smorodina ekstraktlari, allilsat va b.) galen preparatlari sirasiga kiradi.

Neogalen (novogalen) preparatlari oʻsymlik xom ashyosidan tayyorla-nib, ballast moddalardan mumkin qadar tozalangan va biologik jihatdan standartlantan alohida galen preparatlari dir. Bularni inʼyeksiya (mas, teri osti ga yuborish) uchun ishlatsa boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galereya

Galereya (, ) - cho'zilgan ichki makon yoki binoning qismlari yoki qo'shni binolar orasidagi o'tish.

Galereyada odatda uzun devorlarni o'rnini ustunlar bilan almashtiriladi, ba'zan esa balustrade. Bu italyan tilidan kelib chiqqan bo'lib, u yerda cherkov ayvonini anglatadi.

Katta derazalarning uzluksiz qatori ko'rinishidagi bir devorli saroy zallari ko'rinishidagi galereyalar XVI-asr boshlarida paydo boʻlgan. va ayniqsa Barokko uslubi davrida tarqaldi. Derazalarga qarama-qarshi boʻlgan bo'sh devor, qoida tariqasida, rasm va haykallarni joylashtirish uchun ishlatilgan, bu esa yaxshi tabiiy yorug'likni ta'minlaydi.

Ko'rgazmalarni galereyalarda joylashtirish qulayligi badiiy muzeylar yoki umuman ularning qismlari arxitektura xususiyatlariga e'tibor bermasdan, galereya deb atala boshlaganiga olib keldi.

Zamonaviy arxitektura galereyalardan faol foydalanishda davom etmoqda.

San'at galereyasi 

Galereya, shuningdek, katta derazalar bilan yoritilgan uzun zal bo'lishi mumkin. Derazalarning qarshisidagi ko'r uzunlamasına devor odatda gobelenlar, ko'plab rasmlar va kichik haykallar bilan bezatilgan. Vaqt o'tishi bilan galereya atamasi davlat va shaxsiy rasm to'plamlari, san'at to'plamlari boʻlgan tegishli turdagi binolar uchun ishlatila boshlandi.

Boshqa ma'nolar 

 Galereya, shuningdek, auditoriyaning yuqori qavati ( galerka ) deb ataladi, bu odatda so'zning asl ma'nosi bilan bog'liq boʻlgan eng arzon o'rindiqlarni o'z ichiga oladi.
 Fotogalereya - veb-saytga joylashtirilgan fotosuratlar galereyasi (shuningdek, fotogalereyaga qarang). Aka-uka Lyumyerlar nomidagi fotogalereya ).
 Galereya - tekislik-parallel suyuqlik oqimi

Shuningdek k. 

 kon galereyasi
 Gonzago galereyasi
 Galereya uyi
 Chester galereyalari

Tasviriy sanʼat
Muzeylar
Muzey turlari
Arxitektura elementlari
Qurilish
Qurilish asboblari
Qurilish elementlari
Galileya

Galileya (yun. Galilaia, qad. yahudiycha Galil — viloyat) — Shimoliy Falastindagi tarixiy viloyat. Dastlabki aholisi xurritlar va xananeylar boʻlgan. Mil. av. 13—12-asrlarda isroilliklar bosib olib, oʻrnashib olganlar. Asosiy markazlari — Sepforis, Gisxala, Tiveriada. Xristian anʼanalariga koʻra, G. Iso paygʻambarning diniy targʻiboti yuritilgan asosiy joy boʻlgan. Mil. av. 2-asr oxirida Iudeya (Yahudiya)ga qoʻshib olingan. Mil. av. 1-asr va mil. 1-asrda G.da Rim bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan yahudiy quldorlik aristokratiyasi va Rim tomonidan tayinlangan podsholar — Irod, Agrippa II va b.ga qarshi xalq qoʻzgʻolonlari boʻlib oʻtgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Levant
Fatma Galiullina

Fatma Qosimovna Galiullina (1969.30.5, Chirchiq shahri) — velopoyga boʻyicha jahon chempioni, xalqaro toifadagi sport ustasi. 1983-yildan velosiped sporti bilan shugʻullanadi. 1986-yildan Oʻzbekistan Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy sport klubida xizmat qiladi. Italiya, Fransiya, Germaniya, Avstriya, Koreya va boshqalar mamlakatlarda oʻtkazilgan nufuzli xalqaro musobaqalar qatnashchisi. 1997-yil Ipoh shahrida (Malayziya) oʻtkazilgan 25 km ga shaxsiy poygada jahon chempioni boʻlgan (36 min.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallar

Gallar — Galliyap" yashagan keltlarning rimliklar tomonidan atalishi. G. mil.av. VI asr boshlarida Reyn ortidan Fransiyaning gʻarbiy va jan.-gʻarbiy viloyatlariga kelib oʻrnashishgan. Mil. av. 5-asrda G. Shim. Italiyaga bostirib kirib mil.av. 390 yoxud 380 y. Rimni egallashgan, biroq keyinchalik chekinib Po daryosining shim.dagi yerlarga (Sizalpin G.si, 222 y. rimliklar tomonidan tobe etilgan) joylashganlar. III asrda G. Shveysariyani egallashgan; II asrda G.ning soʻnggi toʻlqini — belglar — Galliyaning shim.-sharqiy rayonlarini makon tutganlar. G. oʻziga xos yuksak madaniyatga ega boʻlishgan (qarang Laten madaniyati).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallat kislota

Gallat kislota, C6H2(OH)3COOH - 3,4,5-trioksibenzoat kislota, yorugʻlik taʼsirida qorayadigan rangsiz kristall modda. Mol. m. 170,11; suyuqlanish temperaturasi 220° (beqaror modifikatsiya), 240° (barqaror modifikatsiya, ajralish bilan). Spirtda, qaynoq suvda yaxshi, sovuq suvda, efirda oz eriydi; uch valentli temir tuzlari bilan reaksiyaga kirishib, koʻk-qora tusga kiradi. Choy, dub poʻstlogʻi va b. oshlovchi moddali oʻsimliklar tarkibida bor. Tanninlarni fermentlar yordamida parchalab olinadi. Boʻyoq, pirogallol, dori, qora siyoh i.ch.da qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kislotalar
Galley Edmund

GALLEY (Halley) Edmund (1656.29.10, Xaggerston, Angliya — 1742.14.1, Grinvich) — ingliz astronomi va geofizigi. Oksford universiteti professor (1703), 1720 ydan Grinvich rasadxonasi direktori. Ilmiy ishlari sayyora va kometalarning harakati nazariyasiga, Yer magnetizmini tadqiq qilishga oid. G. yulduzlarning xususiy harakatlari borligini aniqlagan. Bir kometa ("Galley") uning nomi bilan ataladi. Yerdan Kuyoshgacha masofa (astronomik birlik)ni aniqlash usulini ishlab chiqqan. Osmonning Jan. yarim sharidagi 321 yulduz uchun katalog (jadval)ni (1676—78), 1698—1700-yillardagi ekspeditsiya natijasida birinchi mukammal geomagnit haritani tuzgan (1701).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1656-yilda tugʻilganlar
1742-yilda vafot etganlar
8-noyabrda tugʻilganlar
25-yanvarda vafot etganlar
Gallovey qoramol zoti

Gallovey qoramol zoti - asosan goʻshti uchun boqiladigan zotlardan. 19-asrda Shotlandiyaning janubi-sharqida iqlimi nam va sovuq, qishda yogʻingarchilik kam boʻladigan togʻli Gallouey hududida chiqarilgan. Britaniya o.laridagi eng qad. zotlardan biri. Gavdasi mutanosib; boʻyni yoʻgʻon, koʻkragi keng , sagʻrisi tekis, beli qisqa, oyoqlari kalta, tuyogʻi keng va qattiq. Rangi asosan, qora, lekin kuragidan beligacha olasi boʻlgan sargʻimtir ranglilari ham uchraydi. Buqalarning tirik vazni 700–800 kg , sigirlariniki 450–500 kg , buzoqlari mayda tugʻiladi, lekin tez usadi. 7—8 oylik buzoqlari 180– 200 kg , gʻunajinlari 18 oyligida 280– 320 kg , shu yoshdagi buqachalari 380– 420 kg gacha boradi. Soʻyilganda goʻsht chiqishi 60—65%. Goʻsht sifati yaxshi. Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada, Argentina, Braziliyada boqiladi. Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonning togʻli hududlarida boqiladigan zotlarning goʻsht sifatini yaxshilashda foydalanilgan. Zotni oʻrganish Qozogʻiston chorvachilik ilmiy tadqiqot institutining Minboyev nomidagi tajriba xoʻjaligida olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gall yurishlari

Gall yurishlari, Yuliy Sezarning gall yurishlari — rimliklarning Yuliy Sezar boshchiligida Transalp Galliyasi va Britaniyani bosib olish maqsadida mil. av. 58—51-yillarda uyushtirgan 8 ta harbiy yurishi. hozirgi Shveysariya xududida yashagan gelvet qabilalarining harakati G.yu. boshlanishiga turtki boʻlgan. Rimning Galliya provinsiyasi va Rim ittifoqchilari boʻlgan eduy qabilalarini himoya qilish bahonasida Sezar gelvetlar ustiga yurish qilib ularni Bibrakta yaqinida tor-mor keltirgan (mil. av. 58), Shim. Galliya (hozirgi Elzas) dagi svevlarni Reyn ortiga quvib yuborgan, belglar va b. qabilalarning qarshiligini sindirgan, Sezar Gal-liyada Rim garnizonini joylashtirib 57-yilda mamlakat zabt etilgani haqida senatga xabar bergan. Biroq gall qabilalarining qoʻzgʻolonlari davom etmoqda edi. Qoʻzgʻolonchilarni ehtimol tutilgan ittifoqchilaridan maxrum etish maqsadida Sezar ikki marta (55 va 54) Britaniyaga harbiy yurish uyushtirgan, ikki marta (55 va 53) Reyn daryosini kechib oʻtgan. 52-yil arvernlar qabilasi boshligʻi Versingetorig rahbarligida umumiy qoʻzgʻolon koʻtarilgan. Qoʻzgʻolonchilar dastlab, rimliklar ustidan Gergoviya sh. yaqinida (hozirgi Klermon-Ferran yaqinida) gʻalabaga erishadi. Lekin qoʻzgʻolonchilar orasida ahillik boʻlmagani, zodagonlarning qoʻzgʻolon rahbariga ishonchsizlik bilan qarashlari ularning kuchini zaiflashtirgan. Sezar Versingetorig askarini Aleziya sh.da qamal qilgan va unga yordamga kelgan qoʻshinni tor-mor keltirgan hamda qamaddagilarni taslim boʻlishga majbur qilgan. Qarshilik koʻrsatishga uringan qabilalar 51-yilda boʻysundirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallyutsinatsiya

Gallyutsinatsiya ( — xom xayol, bemaʼni, xato) — yoʻq narsa va hodisalarni bordek idrok etish. Idrok etilgan yoʻq obrazlar tashqi tasvirga ega boʻlib, ular borliqda real narsalar kabi oʻrin oladi va shu tufayli bemor bularning rostligiga ishonadi, aslida yoʻq narsalarni koʻrayotgan, eshitayotgandek boʻladi. Ruhiy va infeksion zararlanishlar, bosh miya shikastlari, alkogolizm bilan bogʻliq psixozlarda, giyohvandlikning baʼzi xili, ruhiy iztirob va hokazo oqibatida yuzaga keladi. Gallyutsinatsiyani birinchi boʻlib fransuz psixiatri Jean-Étienne Dominique Esquirol taʼriflab bergan (1817). Gallyutsinatsiyalar bosh miya barcha faoliyatining buzilishi bilan bogʻliq boʻlib, u faqat idrok etish va tasavvur qilishning buzilishigina boʻlmay, balki bemorning atrof muhitga boʻlgan munosabati, uning hissiyoti va tafakkurlarining ham oʻzgarishidir. Gallyutsinatsiyaning oddiy va murakkabligi, qaysi analizatorga taalluqliligi, gallyutsinator obrazlarning tasviri hamda paydo boʻlish sharoitiga qarab bir necha xilga ajratiladi. Gallyutsinatsiyaning oddiy xili, yaʼni elementar gallyutsinatsiyaga fotopsiyalar (koʻz oldida uchqun, tutun yoki tuman koʻrinishi) hamda akazmlar (quloqqa shovqin, qarsillagan tovush eshitilishi) kirib, ular har doim predmetsiz yuzaga keladi. Gallyutsinatsiyaning murakkab xili doim predmetli va tasviriy tabiatga (bemorning koʻz oʻngida unga tashlanayotgan hayvon yoki qon koʻrinishi mumkin) ega boʻladi.

Tabiatiga koʻra (sezgi aʼzolari yoki analizatorlar boʻyicha) koʻrish, eshitish, hid bilish, taʼm bilish, taktil va umumiy sezgi, shuningdek vestibulyator va motor gallyutsinatsiyalar farq qilinadi. Bemorda bir vaqtning oʻzida bir nechta gallyutsinatsiya kuzatiladi. Mas, bemor (aslida yoʻq) tanish yoki notanish kishilarni koʻri-shi, gaplarini eshitishi; gullarni koʻrib ularni ushlashi yoki hidlab koʻrishi mumkii. Gallyutsinatsiyadan imperativ mazmundagi eshitish gallyutsinatsiyai xavfli, bunda gʻoyibdan kelgan tovush bemorga biror ish (oʻzini oʻldirish, ovqat yemaslik, uyni yoqish, atrofidagilarga tajovuz qilish) buyuradi. Asli yoʻq tovushga bemor itoat qilib baʼzan jinoyatga qoʻl urishi, oʻz-oʻziga yoki oʻzgalar joniga qasd qilishi mumkin. Gallyutsinatsiya paydo boʻlish vaqti va sharoitiga koʻra gipnogagik (uyqu oldi) va gipnopampik (uygʻonish vaqtida), klinik kechishiga qarab esa chin va soxta xillarga ajratiladi. Gallyutsinatsiyani imyuzshshan farqlamoq kerak. Gallyutsinatsiya koʻpgina ruhiy kasalliklarning oʻziga xos belgilaridan hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 Xalchlov, Mirqobil. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gallyutsinatsiyalar
Gamma (rang)

Gamma, ranglar gammasi — oʻzaro uygʻun (biri yetakchi boʻlgan) rang tuslari sirasi. Tasviriy va amaliy bezak sanʼatida badiiy asar yaratishda keng qoʻllanadi. Iliq, sovuq, yorqin ranglar Gammasi farqlanadi.

Yana qarang 

 Kolorit

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-globulin

Gamma-globulin (u-globulin) -qon zardobi oqsilining tarkibiy qismi; tarkibida kasallik kuzgʻatuvchi turli xil mikroorganizmlarni neytrallaydigan immunoglobulinlar boʻladi. "G.-g ." terminini birinchi marta Shvesiya kimyogari A. Tiselius kiritgan (1937).

G.-g . viruslar, bakteriyalar va b.ni zararlab nobud qiladi, shuning uchun bolalarda uchraydigan virusli va infeksion kasalliklar (qizamiq, koʻkyoʻtal, epidemik gepatit, poliomiyelit va hokazo)ni davolash, shuningdek jarrohlik operatsiyalaridan keyingi yiringli asoratlarning oldini olish (stafilokokka qarshi G.-g .) maqsadida ishlatiladi. G.-g . donor qonidan yoki platsentar qon (tuqqandan keyin yoʻldoshdan chiqadigan qon)dan, preparatlari esa maʼlum kasallik bilan ogʻrib tuzalgan kishilar yoki maxsus vaksina yuborilgan hayvonlar (koʻpin-cha ot) qonidan olinadi. Bemorlar bilan muloqotda boʻlgan yoki kasallikni oʻziga yuqtirgan kishilarga profilaktika maqsadida muskul orasiga yuboriladi. G.-g . taʼsirida kasallik yengil kechadi va asoratlar qolmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-karotaj

Gamma-karotaj — togʻ jinslaridagi tabiiy gamma nurlanishni burgʻi quduqlarida oʻrganish usuli. Rus olimlari G. V. Gorshkov, L. M. Kurbatov, A. G. Grammakov, V. A. Shpak (1933) tomonidan ishlab chiqilgan va tavsiya etilgan. Togʻ jinslarida tabiiy y nurlanish tarkibida U va Th ning boʻlishi, ularning parchalanish mahsullari 24lBi, 208TL va b. hamda 40K izotoplarini mavjudligiga bogʻliq. G.-k. oʻtkazish uchun integral yoki spektrometrik ssintillyatsiya apparatlari ishlatiladi. G.-k. uran va toriy rudalarini va ular bilan birga uchraydigan kaliyli tuzlar, slyudalar va nodir metallarni izlash, razvedka qilish va ulardan namuna olishda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-spektrometr

Gamma-spektrometr - gammanurlanish energiyasini oʻlchaydigan asbob. Magnitli, kristall (difraksion) va ssintillyatsion gamma-spektrometr koʻproq ishlatiladi. Magnitli gamma-spektrometr ikkilamchi elektronlar (tepki elektronlar, foto-elektronlar, elektron-pozitron juftlar)ni tazushl kilishda ishlatiladi. Magnitli gamma-spektrometrning turi — gamma-godoskop elektronlar trayektoriyasi va energiyasini aniklaydi. Kristall gamma-spektrometrning ishlashi kristall panjarada u-nurlanish difraksiyalanishiga asoslangan. Kristall gamma-spektrometr gamma-nurlanish energiyasini juda toʻgʻri oʻlchaydi, lekin tuzilishi murakkab boʻlgani uchun kam ishlatiladi. Gamma-kvant moddaga yutilganda paydo boʻladigan ikkilamchi elektronni ssintillyatsion gamma-spektrometr qayd qiladi. Bunday gamma-spektrometrning ajrata olish qobiliyati magnitli va kristall Gamma-spektrometrnikidan kichik, lekin sodda va ishlatish qulay boʻlgani uchun koʻp qoʻllanadi. Gamma-spektrometr yadro reaksiyalarini va elementar zarralarni qayd qilishda, metallurgiya va hokazo sohalarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Asboblar
Gamma-terapiya

Gamma-terapiya, kyuriterapiya — gamma nurlar taʼsirida davolash; nur bilan davolashning bir turi. G.-t.ning bir necha xili farq qilinadi: distansiyey G.-t. maxsustelegamma-terapevtiv moslamalarda amalga oshiriladi, bunda gamma-nurlar manbai sifatida radioaktiv kobaltdan (koʻproq qiziloʻngach, oʻpka va b. aʼzolarning chuqurroq joylashgan oʻsmalarida) foydalaniladi; applikatsio n usulda radioaktiv gammapreparat bevosita oʻsmaga (teri va teri osti yogʻ qavatidagi) qoʻyiladi; toʻqimalar orasiga G.-t. oʻtkazilganda nurlantirish manbai (igna, granulalar) oʻsmali toʻqima (pastki lab, yonoq, yutqin va b. aʼzolar shilliq qavati raki)ga yuboriladi; boʻshliqlararo G.-t.— G.t.ning bu xilida radioaktiv modda tabiiy boʻshliklar (qiziloʻngach, bachadon, toʻgʻri ichakning xavfli oʻsmalari)ga yuboriladi; radioxirurgik usulda jarroxlik usuli nur berish bilan birga qoʻllanadi. G.-t. kasalxona sharoitida maxsus apparatlar yordamida amalga oshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pavel Gan

Pavel Viktorovich Gan (1894-yil, 29-iyun, hozirgi Sebej shaxri, Rossiyaning Pskov viloyati – 1967-yil, 29-yanvar, Toshkent) – manzarachi rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). 1928-yilda Oʻrta Osiyoda, Samarqandda, 1935-yildan Toshkentda yashagan. 1936-1957-yillarda Respublika rassomlik bilim yurtida dars bergan. Asarlarida Oʻzbekistan, xususan Boʻstonliq manzaralari („Chirchiq vodiysida“, 1952; „Togʻ oqshomi“, „Oqshom“, 1956; „Chimyon etagida“, 1957) aks ettirilgan. Koʻplab etyudlari, portretlarida mehnat ahlini ulugʻlagan, manzaralarida insonni tabiatning ajralmas qismi sifatida aks ettirgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Gang

Gang, Ganga — Hindiston va Bangladeshdagi dare. Uzunligi 2700 km, havzasining maydoni 1120 ming km², Brahmaputra bilan birgalikda 2055 ming km². Himolay togʻlarida 4500 m dan ham balandroq joylardan, irmoqdari Bhagirathi va Alaknandaning qoʻshilishidan boshlanadi. Irmoqlar qoʻshilgach, Ganga Himolay togʻlarining chuqur daralaridan oqadi. Hind okeanining Bengaliya qoʻltigʻiga quyiladi. Quyilish yerida Brahmaputra bilan qoʻshilib, juda katta (100 ming km²) delta hosil qiladi. Eng yirik irmoqlari: oʻngdan — Jamna, Soʻn, Damodar, chapdan — Gomati, Ghaghra, Gandak, Bagmati, Ghugri, Mahananda. Yuqori qismi togʻlardan, quyi oqimi keng Hindgang tekisligidan oqib oʻtadi. Oʻzanining kengligi 400–600 m, quyi oqimida 2 km, koʻpdan-koʻp shoxobcha, kanal, qoldiq oʻzanlar bor, baʼzan botqoqliklar uchraydi. Toʻyinishi turlicha: baland togʻlardagi qor, Himolay togʻlaridagi muzlik va quyi qismi musson yogʻinidan suv oladi. May—sentyabr oʻrtalarida toʻlib oqadi. Avgust—sentyabr oylarida suv sathi 10–12 m ga, baʼzan 15 m gacha koʻtariladi. Ganganing oʻrtacha suv sarfi 13 ming m³/sek., quyilish yerida 38 ming m³/sek. Ganga (Brahmaputra daryosi bilan birgalikda) sersuvligi jihatidan yer sharida Amazonka va Kongodan keyin 3-oʻrinda turadi. Ganga okeanga yiliga oʻrta hisobda 350 mln. t ga yaqin oqiziq keltiradi. Quyilish joyidan Hardvar shahrigacha (1450 km) kema qatnaydi. Ganganing xoʻjalikdagi ahamiyati juda katta. Ganga va uning irmoqlarl boʻyida Ollohobod, Banoras (Varanasi), Patna, Agra, Dehli, Kalkutta kabi yirik shaharlar joylashadi. Gangadan ayniqsa, oʻrta oqimida sugʻorishda foydalaniladi. Ganga hindularning muqaddas daryosi.

Manbalar 

Hindistondagi daryolar
Bangladeshdagi daryolar
Ganglioblokatorlar

Ganglioblokatorlar, gangliolitiklar, ganglioplegik dorilar — asosan vegetativ gangliylarda nerv qoʻzgʻalishining sinapsdai oʻtishini susaytiradigan moddalar. G. simpatik va parasimpatik gangliylarda bir neyrondan ikkinchi neyronga impuls oʻtishini susaytiradi, natijada arterial tomirlarda qon bosimi pasayadi, periferik tomirlarda (mas, oyoq tomirlarida) qon yurishi tezlashadi, meʼdadan shira chiqishi kamayadi, meʼda-ichak harakati susayadi va hokazo Bunday dorilarga benzogeksoniy, pentamin, pirilen va sh.k. kiradi. G. periferik qon tomirlar spazmida (obliteratsiyalovchi endarteriit), gipertoniya krizi, kauzalgiya, meʼda yarasi, bronxial astmaning baʼzi xillari va b. hollarda qoʻllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandhara

Gandhara — qad. Hindistonning shim.-gʻarbi (hoz. Pokiston, Afgʻoniston, Hindiston hududida)dagi viloyat.

Rigvedada qayd etilgan gandhari qabilasi nomidan olinganligi taxmin etiladi. Bihistun kitobalariia Gadara viloyati nomi bitilgan. Mil. av. 6-asr oxirida, axomaniylarning Hindistondagi mulklari tarkibida boʻlgan. Qad. hind adabiy yodnomalarida Gandhara bir paytlar mustaqil davlat bulib, poytaxti Taksila sh.da joylashganligi aytilgan. Mil. av. 4-asrdan Gandhara Mauriyalar imperiyasi va b. davlatlar, mil. 1—3-asrlarda esa Kushon podsholigi tarkibida boʻlgan. Kushonlar davrida bu hududda vujudga kelgan yuksak, oʻziga xos badiiy sanʼat maktabi Gandhara nomi bilan atalgan. Bu sanʼat Oʻrta, Markaziy va Sharqiy Osiyo xalqlarining oʻrta asr sanʼati taraqqiyotiga sezilarli taʼsir kursatgan (qarang Gandhara sanʼati).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganja xonligi

Ganja xonligi - Ozarbayjonning Kura daryosi vodiysida XVIII—XIX-asr boshlarida mavjud boʻlgan davlat. Markazi — Ganja shahri 1795 y. Eron bosib olgan; 1804-yildan Rossiya imperiyasi tarkibida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ozarbayjon tarixi
Ganza

Ganza (qad. nem. Hanse — ittifoq) — Lyubek sh. boshchiligida shim. nemis shaharlarining savdo va siyosiy ittifoqi (14—16-asrlar; rasman 1669-yilga-cha). Ganzaning gullab yashnagan davri (14-asr ning 2-yarmi — 15-asrning boshlari) da bu ittifoqqa 100 tacha shahar. jumladan Revel (Tallin), Derpt (Tartu), Riga kirgan. Gʻarbiy, Shim. va Sharkiy Yevropa oʻrtasidagi savdoda vositachilik qilib, Shim. Yevropa savdosida gegemon boʻlgan. Ganza flot va ayrim shaharlarning qoʻshinlaridan iborat oʻzining harbiy kuchlariga ega boʻlgan. Ganza Yevropaning gʻarbida va markazida toʻqimachilik, kon sanoatini rivojlantirib, Sharkiy Yevropadagi bu sohalarni taraqqiyotiga toʻsqinlik qilgan. 16-asr oʻrtalarida ganza oʻz oʻrnini golland, ingliz va fransuz savdogarlariga boʻshatib bergan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gannibal

Gannibal, Ann i bal Barka (mil. av. taxminan 247 yoki 246, Karfagen — mil. av. 183, Vifiniya) —Karfagen sarkardasi. Gamilʼkar Barkanchnt oʻgʻli. 2-Puni urushi davri (218—201) da Alp togʻlaridan oshib oʻtib, Titsin, Trebbiya daryolari (218), Trazimen koʻli (217), Kanna (216) yaqinida rimliklar ustidan gʻalaba qozongan. Zama (Shim. Afrika) yonidagi jang (202) da Gannibal Rim qoʻshinidan magʻlubiyatga uchragan va Rim shartlari asosida sulh bitimi imzolashga majbur boʻlgan. Urushdan soʻng Gannibal Karfagenni boshkargan. Rimga qarshi yangidan urush ochishga tayyorgarlik koʻrayotganidan Rimdagilar xabardor boʻlib qolganlaridan xavfsiragan Gannibal Suriya podshosi Antiox III huzuriga qochib borib uning harbiy maslahatchisi boʻlgan. Antiox III Rimga qarshi urush (mil. av. 192— 188)da yengilgach, rimliklar Gannibalni berishni talab qilganlar. Gannibal Armaniston, soʻngra Vifiniyaga yashiringan. Vifiniya podshosi Prusiy Rim tazyiqi ostida Gannibalni ular qoʻliga topshirmoqchi boʻlganidan xabar topgan Gannibal zahar ichib oʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abram Gannibal

Abram (Ibrohim) Petrovich Gannibal (taxminan 1697—1781) — rus harbiy muhandisi, general-anshef (1759). Efiopiya knyazi oʻgʻli. Petrning kamerdineri va kotibi. A. S. Lushkinnit bobokaloni. Pushkin G. xotirasini "Buyuk Pyotrning habashi" nomli qissasida abadiylashtirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vilnyus tarixi
Ganch

Ganch — oqish, sargʻish tusli mahalliy qurilish materiali. Gips (40 — 70%) bilan tuproqning tabiiy aralashmasini kuydirib (qizdirib) tayyorlanadi. Suvoqchilik ishlarida, ganch oʻymakorligida, quyma bezak shakllar tayyorlashda, haykaltaroshlikda ishlatiladi. Ganchga mineral boʻyokdar aralashtirib, har xil rangli qorishmalar hosil qilish mumkin (mineral boʻyoq nisbati 1:10 dan ortmasligi kerak). Murakkab qurilmalar (hashamatli binolar, ayniqsa gumbazlar, ravokdar va b.) da sof holda ishlatiladi. Alebastrga nisbatan sekinroq qotganligi uchun devor va shiftni sidirgʻa suvashda, shakllar tayyorlash, oʻyib naqsh solish, ustidan boʻyab tasvir ishlash uchun qulay. Namga chidamsizligi tufayli ganch asosan inshootlarning ichki tomonlariga ishlatiladi. Ganchning ganchxok turi opsiy ganch bilan soz tuproq aralashmasidan iborat boʻlib, asosan devorlar gʻishtini terishda, qora suvoqqa ishlatiladi; tez ganch turi (tez qotadigan pishiq ganch) koʻproq qora suvoqqa, gul ganch turi esa (eng mayda va nozik ganch) asosan pardoz bezagida foydalaniladi. Oʻymakori va qolipaki ishlar ham gulganchda bajariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qurilish materiallari
Ganchkorlik

Ganchkorlik— badiiy hunarmandlik turi; amaliy sanʼatning ganchda ishlash bilan bogʻliq sohasi. Binolarni bezashda, meʼmoriy detallar ishlashda, de.vor va shiftlarni suvashda, bezak shakllar hamda oʻyma naqsh va tasvirlar yaratishda keng qoʻllanadi. G.da bezak ikki usulda bajariladi: uymakori usulida bino devori ganch suvoq qilinib, bezatiladigan qismiga naqsh ishlanadi (qarang Ganch oʻymakorligi); qolipaki usulida tayyor bezak ganch taxtalarida bezatiladigan sirtga oʻrnatiladi. Qolipaki usuli bezakni birdaniga koʻp miqdorda tayyorlash imkonini beradi (hozir korxonalarda qoliplar yordamida ham koʻp nusxada tayyorlanadi).

Oʻzbekistan hududida ganchning mulligi hamda unda ishlashning qulayligi G.ni qadimdan maxsus kasb sifatida shakllanishiga sabab boʻlgan; mahobatli binolar qurilishi va umuman meʼmorlik, amaliy va tasviriy sanʼat rivoji bilan uzviy bogʻliq holda rivojlangan. Qadimdan tosh, gʻisht, sopol, yogʻoch bilan bir qatorda ganchdan ham keng foydalanilgan; uyma naqsh va tasvir ishlashga qulayligi esa ganch oʻymakorligini rivojlantirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaoshan

Gaoshan (xitoycha — togʻliklar) — Tayvan (Xitoy) orol dagi xalkdar guruhi (atayyal, sou, amey, bunun va boshqalar). 340 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Indonez guruhiga mansub tillarda soʻzlashadi. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlar saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Millatlar
Gap (ziyofat)

Gap — doʻst-tengqur, hamkasblar urtasida navbat bilan utkaziladigan ziyofat, mehmondorchilik, suhbatli kechalar. G. ishtirokchilari eng kupi bilan 20—25 yoki eng ozi 6—12 kishidan iborat "bir toʻp", "bir joʻra" bulib uyushadilar, ularning har biri "joʻra", "ulfat" deb nomlanadi. G. Toshkent, Sirdaryo viloyatlari, Fargʻona vodiysida "gap", "navbat", Oʻzbekistonning jan. viloyatlarida "gashtak" (ayrim joylarda "gapi gashtak"), Qashqadaryo viloyatining baʼzi joylarida "xalfana", Xorazm viloyatida "qator ziyofat", "utirishma", "gurung", nomlari bilan ham ataladi. G. majlisi maʼlum kasb egalari, hunarmandlar yoki hammahalla tengqurlar oʻrtasida utkazilgan. Kosiblar, otboqar, aravakash, meshkob, buyoqchi, duradgor va hokazo alohida-alohida toʻplarga uyushgan. Oʻtmishda Oʻrta Osiyoda madaniy hordiq muassasalari boʻlmaganidan G. dam olish va vaktni koʻngilli oʻtkazishning bir turi boʻlgan. G. majlislari yo navbat bilan yoki oʻrtada mablagʻ toʻplab oʻtkazilgan. Oʻrtada mablagʻ toʻplab ziyofat yeyish "toʻkma" deb atalgan va, odatda, kech kuzdan to bahorgacha har kuni oʻtkazilgan. Tukma boy tabaqalar orasida (ChirchiqOhangaron, Fargʻona vodiylari) kuproq tarqalgan edi. G. navbati kelgan jura mehmonxonaga ziyofat masalliqlarini to oʻginigacha olib kelgan. Taomlarni tayyorlash uchun joʻralar orasidan 2—3 kishi oshpazlikka belgilangan. G.da suhbat, oʻyin, ashulalar boʻlib, odobdan tashqari gap-soʻz boʻlmagan. Kecha davomida askiyabozlik, sheʼrxonlik, turli mavzularda shirin suhbatlar oʻtkazilgan. G.da joʻralarning soni bir mavsum uchun oʻzgarmay qolgan. Baʼzi joylarda esa toʻp tarkibi yildan-yilga oʻzgarishsiz davom etgan. Bir toʻpda G. yegan joʻralar har qanday ishda bir-birlariga yordam berganlar, dehqonchilik ishlari, imorat qurish. toʻy, aza, quvonch va musibatda hamkor va hamdard boʻlganlar. G. berish oʻzbek, tojik hamda ularga yaqin joylarda yoki aralash yashovchi qozoq, qirgʻiz va uygʻurlar orasida ham tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbek udumlari
Garaj

Garaj (frans. qarer — yopma ostiga joylashtirish) — avtomobillar saqlanadigan va taʼmirlanadigan, ularga texnik xizmat koʻrsatiladigan bino yoki bino va inshootlar majmui. Yer ostida, yer ustida bir qavatli va koʻp qavatli qilib quriladi. Boksli va manej zalli xillari boʻladi. Boksli Garajda avtomobillar turadigan joy bir-biridan sim toʻr bilan ajratiladi, manej zalli Garajda birbiridan ajratilmaydi. Koʻp qavatli Garaj yigʻma temir-beton va oynadan quriladi. G.da avtomobillar yuqori qavatlarga toʻgʻri yoki aylanma kiya yoʻl (ramp)lardan yurib chiqadi yoki lift yordamida koʻtariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arthur Harden

GARDEN (Harden) Artur (1865. 12.10, Manchester — 1940. 17.6, Born-End, Bakingemshir) — ingliz biokimyogari. London tibbiyot profilaktikasi instituti direktori (1907-yildan) hamda London universiteti professor (1912-yildan). Asosiy ishlari biokimyo va enzimologiyaga bagʻishlangan. Koferment nikotinamidadenindinukleotid (NAD)ni kashf qilgan. Qandning fosforli efiri — geksozomonofosfatni topgan (1914). Bijgʻish jarayonini tezlashtiruvchi qator fermentlar — karboksilaza, katalaza, peroksidazalarni tekshirgan. Nobel mukofoti laureata (1929, G. K. A. S. Eyler-Xelpin bilan hamkorlikda).

Manbalar 

 

1865-yilda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
12-oktabrda tugʻilganlar
17-iyunda vafot etganlar
Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari
Gardish

Gardish — 1) buyumning aylanma sirti, doirasi. Masalan, gʻildirak gardishi; 2) badiiy miskarlikda keng qoʻllaniladigan naqshlardan biri. Gardish barkash, lagan kabi buyumlarning ichki yuzasi chetiga chizilgan doiralardan iborat boʻlib, ularning oralariga naqsh solinadi; 3) koʻchma maʼnoda: takdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gardman

Gardman (Gardaboni) — Kavkaz Albaniyasi hududidagi knyazlik; mil. 4-asr dan maʼlum. Savdo yoʻllari tutashgan yerda geografik jihatdan qulay joylashuvi G.ning iqtisodiy va siyosiy rivojlanishiga imkon bergan. G. sosoniylarta tobe boʻlgan. 6-asr oxiri — 7-asr boshlarida, mehroniylar sulolasi davrida G. yuksalgan. Mehroniylar mustahkam G. qalʼasini qurdirganlar va Bardaa sh.ni qoʻshib olish hisobiga oʻz mulklarini kengaytirganlar. Poytaxt G. qalʼasidan Bardaaga koʻchirilgan. G.ning eng kuchli hukmdorlaridan biri Javonshir boʻlgan. Uning avlodlari aranshoh unvoni bilan atalgan. G. hokimlari sosoniylar, soʻngra arablarga qarshi mustaqillik urushlari olib borganlar. 8-asr boshida butun Ozarbayjon kabi G. ham Arab xalifaligi tomonidan zabt etilib (705) mehroniylar hokimiyati tugatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kavkaz Albaniyasi
Gardun

Gardun (fors. — falak,osmon, aylana, taqdir), gardoniya — 1) Oʻn ikki maqom turkumida 6 ovozadan birining nomi. Shu boisdan ovozalarning tarkibiy qismi murakkabotlarga nisbatan Garduniyaiy Buslik, Garduniyaiy Nigor nomlari qoʻllangan; 2) Shashmaqom tarkibidagi doyra usuli va shu usul joʻrnavozligida ijro etiladigan takroriy (aylanma) kuylar. G.lar Irokdan boshqa barcha maqomlarning cholgʻu qismidan oʻrin olgan va har bir maqom nomi bilan birga atalgan: G.i Buzruk, G.i Rost va hokazo G.lar jozibali hamda yoqimli musiqa asarlaridir. Ularga xos koʻtarinki ruxdagi kuy tinglovchiga quvnoq, tantanavor kayfiyat bagʻishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmon

Garmon, garmonika – damli (pnevmatik) tilchali musiqa cholgʻu asbobi.Bu cholg'u asbobi 2 ta yogʻoch qoplama, odatda, tugmasimon klavishlar, dam (havoni harakatga keltiruvchi moslama) hamda ichida oʻrnatilgan metall tilchalardan iborat. Havo bosimining oʻzgarishi natijasida tilchalar sadolanadi. Oʻng tomondagi klavishlar vositasida melodik, chap tomondagilari bilan joʻrnavoz tovush(akkord)lar hosil qilinadi. 1822-yilda nemis ustasi K. F. L. Bushman yasagan garmon keyingi turlari uchun asos boʻlgan. 19-asrning 30-yillarida garmon ishlab chiqarish Rossiya (Tula)da boshlangan. Keyinchalik tatar, mari, kabardin kabi xalqlarda ham keng yoyilgan. Garmonning bir yoki ikki qatorli, diatonik va xromatik turlari mavjud. Oʻzbek xalq sozandalari, ayniqsa, Xorazm xalfalari 19-asrdan buyon garmondan foydalanib keladi. Fargʻonada Orif Garmon (Toshmatov) ham shu soʻz bilan mashhur boʻlgan. Garmonning takomillashtirilishi natijasida akkordeon va bayan cholgʻulari yuzaga kelgan.

Manbalar 

Musiqiy asboblar
Garmonik analiz

Garmonik analiz - matematikaning funksiyalarni trigonometrik qatorlarga yoyish va trigonometrik integrallar bilan ifodalashga bagʻishlangan boʻlimi. Davri 2ti boʻlgan ixtiyoriy davriy / (x) tekis funksiyani trigonometrik qator shaklida tasvirlash mumkin. Fan va texnikaning koʻp sohalarida, ayniqsa, matematik fizikada G. a. katta oʻrin tutadi. Mas, tor, membrana, elastik sterjenlarning tebrani-shiga doyr masalalarni hamda issiqlik oʻtkazish tenglamasini matematik fizikada G.a. (Furye metodi) yordamida yechish mumkin. Turli funksiyalarni trigonometrik qatorlar va integrallar orqali ifodalash masalasi bilan G. Riman va A. Lebeg ham shugʻullanishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmonik analizator

Garmonik analizator (matematikada) — davriy funksiyalarni trigonometrik qatorlarga yoyish va integrallar bilan ifodalash koeffisentlarini hisoblaydigan asbob. Har qanday G.a. tarkibiga kiritish qurilmasi, koʻpaytirish qurilmasi va integrallash qurilmasi kiradi. G.a.ning asosiy koʻrsatkichlari: beriladigan funksiya turi (grafik, elektr signal, mexanik siljish va b.), garmonikaning eng katta nomeri, bir yoʻla hisoblanadigan koeffitsiyent soni. Mexanik, elektrik, optik va b. xillari bor. Mexanika, radiotexnika, elektrotexnika, akustika va b. sohalarga oid masalalarni yechishda ham qoʻllanadi. Mexanik G.a. amalda keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmsel

Garmsel (toj. garm — issiq, sel — oqim) — issiq quruq shamol. Garmsel Oʻrta Osiyodagi mahalliy shamollardan biri, asosan Kopetdogʻ oldida, Gʻarbiy Tyanshanda va tog oldi tekisliklarida esadi. Havo massasining atom bosimi yuqori boʻlgan zonadan intensiv koʻchishi natijasida hosil boʻladi. Janubiy va Sharkdagi togʻ massivlari havo massalarining gorizontal harakatiga toʻsqinlik qiladi. Shuning uchun yakinlashayotgan front tomon harakatlanayotgan havo yuqori qatlam havosi bilan almashadi. Havo massasining bevosita togʻlar ustida pasayib boradigan bu harakati yon bagʻridan pastga va vodiyga qarab esadigan fyon (togʻli joylarda esadigan issiq quruq shamol) tusini oladi. Garmselning tezligi turlicha: yengil shabadadan juda kuchli shamol (shtorm) tezligi (0,2 m/s — 25 m/s) gacha boʻlishi mumkin. Iliq havo massasining pastga tushishi tufayli havoning yer ustki qatlami temperaturasi keskin koʻtarilib, 40° dan ham oshadi, nisbiy namligi esa ancha kamayadi. Balandlikdagi havo qatlamlari qancha issiq va quruq boʻlsa, ular qancha katta balandlikdan tushsa, yer yuzasiga yetib kelganda ularning temperaturasi shu qadar yuqori, namligi esa kam boʻladi. Oʻrta Osiyo hududi garmsel tez-tez esib turadigan rayonga kiradi. Garmsel koʻp esadigan rayonlar: Qizilarvot, Taxtabozor, Chorshanga, Quyi Panj, Xoʻjand, Koʻkorol va b. Garmsel Buxoro, Samarqand, Sirdaryo, Toshkent viloyatlarida tez-tez esib turadi. Fargʻona vodiysida kamroq kuzatiladi. Garmsel yilning hamma fasllarida esishi mumkin, lekin yoz yaqinlashgan sayin garmsel takrorlanishi ortib boradi. Tuprogʻi quruq boʻlgan joylarda garmsel esganda sharqiy shamolning tezligi ortishi bilan toʻzonli boʻron paydo boʻladi. garmsel qurgʻoqchilikning takrorlanishiga sabab boʻladi. Garmsel bahor va yezda qishloq xoʻjaligi oʻsimliklariga katta zarar yetkazadi. Quruq issiq shamol tufayli transpiratsiya va yalpi bugʻlanish kuchayadi; issiq qum va chang oʻsimlik tanasini jarohatlaydi, natijada oʻsimliklarda suv balansi buziladi va ularning ayrim qismlari quriydi va oʻladi, mevalari rivojlanmay qoladi; ayniqsa yosh novdalar, qotmagan boshoqlar, gʻoʻzaning shonasi, guli va koʻsaklari zararlanadi. Uzoq esadigan garmsel aynqiksa xavflidir. Garmselning zararli taʼsirini kamaytirish maqsadida dala atrofiga ihota daraxtlari oʻtqaziladi, sugʻorish tuproq namini saqlab qolishga yordam beradigan tadbirlar bilan birgalikda amalga oshiriladi. Garmsel singari shamollar Oʻrta Osiyodan boshqa joylarda ham uchraydi (mas, Misrda "hamsin", Arabiston yarim orolda "samum", Jazoirda "sirokko" deb ataladi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmser

Garmser, Dashtiston — 1) Eron jan. va Pokistonning gʻarbida joylashadi choʻl. Ummon qoʻltigi va Hoʻrmuz boʻgʻozi sohilida, Zagros va Makron togʻlari etagida. Eni 80 km.gacha, uz. 1000 km dan ziyod, G. dengiz boʻyi payettekisligiga oʻtib boruvchi, baʼzi joylari botqoqlashgan qiya prolyuvial tekislikdan iborat. Sohilboʻyi qismi bir necha qator qum tepalardan tashkil topgan. Ularni tor vodiylar ajratib turadi. Iqpimi tropik iqlim, yogʻin kam (oʻrtacha yillik yogin 120 mm). Yanvar oyining oʻrtacha temperaturasi 19,4°, iyulniki 32,5°. Tuprogʻi shakllanmagan choʻl tuproq, ayrim yerlari shoʻrxok. Choʻl oʻsimliklari usadi, dare vodiylarida oʻsimlik nisbatan koʻproq. Qish oylarida G. efemer oʻsimliklar bilan qoplanadi. Sohil boʻylab mangra toʻqayzorlari uchraydi. Yaylov chorvachiligi rivojlangan. 2) Afgʻoniston jan.-gʻarbidagi choʻl.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Choʻllar
Eron
Pokiston
Afgʻoniston
Garni

Garni – qalʼa va turar joy qoldigʻi. Yerevandan 27 km sharqda joylashgan. Arman podsholarining yozgi qarorgohi. Qalʼa devorida 7 toʻgʻri burchakli minora bor. Devor va minora chegalar bilan oʻzaro mustahkamlangan yirik bazalt toshlardan tiklangan. Arxeologik qazishlar natijasida Garnining eneolit va jez davridan tortib, oʻrta asrlargacha boʻlgan bir necha madaniy qatlami aniqlangan. Sathiga rangbarang tosh terilgan katta hammom harobasi va bir necha ibodatxona bor. Ibodatxonalarning eng kattasi (4,82x16,02) majusiy qabilalarga mansub boʻlgan. Kichik Osiyo yarim oroldagi ibodatxonalariga oʻxshashdir. Garni qabrlaridan jez va temirdan qilingan mehnat qurollari, harbiy aslahalar, zebziynat buyumlari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston: Tarix
Garnizon xizmati

Garnizon xizmati - garnizon joylashgan harbiy qism xizmatchilari uchun belgilangan maxsus xizmat. G.x. garnizon boshligʻi tomonidan belgilanib, tegishli harbiy xizmatchilar tomonidan amalga oshiriladi. G.x. garnizon shaxsiy tarkibi orasida harbiy tartib va intizomni taʼminlash, ularning yashashi va jangovar tayyorgarligi uchun qulay sharoit tugʻdirish, garnizon qoʻshinlari qatnashuvi bilan boʻladigan ishlarni (mas, qoʻshinlar paradini oʻtkazish, lozim boʻlgan vaqtlarda faxriy qorovullar tuzish, halok boʻlgan harbiy xizmatchilarni dafn qilish va hokazo) bajarish, shuningdek qoʻshinlarni yongʻinga va tabiiy ofatlarga qarshi kurashga jalb qilish kabi ishlarni amalga oshiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garov huquqi

Garov huquqi (fuqarolik huquqida) — bir shaxsning majburiyatlarni taʼminlash uchun boshqa shaxsga mol-mulkka oid huquqni berishi (garov)ni tartibga soluvchi va mustahkamlovchi xuquqiy meʼyorlar majmui. Oʻzbekistonda G.h. garov toʻgʻrisida shartnoma tuzilgan paytdan yoxud shartnoma notarial tasdiqlanishi shart boʻlsa — notarial tasdiqdangan paytdan, shartnoma roʻyxatdan oʻtkazilishi shart boʻlganida esa — roʻyxatdan oʻtkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi. Garovga oid huquqiy munosabatlar, jumladan: garovga qoʻyilgan mol-mulkka boʻlgan huquqlar, boshqa shaxsga oʻtganida garovning saqlanishi, garov toʻgʻrisidagi shartnoma boʻyicha huquqlardan bosh-qa shaxs foydasiga voz kechish, garov bilan taʼminlangan majburiyat boʻyicha qarzni boshqa shaxsga oʻtkazish, garovga oluvchining hamda garovga qoʻyuvchining huquqlari, majburiyatlari va hokazo. Oʻzbekistan Respublikasi FK, Oʻzbekistan Respublikasi "Garov toʻgʻrisida"gi qonunining yangi tahriri (1998 yil 1 may) asosida tartibga solinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gabriel García Márquez

Gabriel García Márquez (; 1927-yil 6-mart, Arakataka; 2014-yil 17-aprel, Mexiko shahri) kolumbiyalik yozuvchi, ssenarynavis va jurnalist. „El Espectador“ gazetasining Bogota va Yevropadagi muxbiri boʻlgan.

Hayoti 
Gabriel Garsia Markes Kolumbiyaning Arakataka shahrida Gabriel Eligio Garsiya va Luisa Santyaga Markes Iguaran oilasida tugʻilgan. Garsiya Markes tugʻilgandan koʻp oʻtmay uning otasi farmatsevt boʻldi va xotini bilan Barranquillaga koʻchib oʻtdi. Garsia Markes bobo-buvisi Dona Tranquilina Iguaran va polkovnik Nikolas Rikardo Markes Mejia bilan qoldi. 1936-yil dekabr oyida otasi uni va ukasini Sincega olib ketdi, 1937-yil mart oyida bobosi vafot etdi. Keyin oila avval Barranquillaga, keyin esa Sucrega koʻchib oʻtdi. U yerda otasi dorixona ochadi.

Ijodiy faoliyati 
Markes dastlab ssenariylar yozgan. „Toʻkilgan yaproqlar“ (1955), „Polkovnikka hech kim yozmaydi“ (1958), „Gʻarazli soat“ (1962) povestlari realistik ruhda yozilgan, „Grande-Ona dafn marosimi“ (1962) toʻplamiga kirgan hikoyalari fantastikaga boy. „Yolg‘izlikning yuz yili“ (1967—70) roman epopeyasi Kolumbiya tarixiga bagʻishlangan. „Vabo va muhabbat“ (1985) romanida folklor va mifologiyadan foydalanib, oʻziga xos milliy ongni tiklashga harakat qilgan. Gabriel Márquez’ning „Yolg‘izlikning yuz yili“ (1986) romani oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Nobel mukofoti laureati (1982).

García Márquez 2014-yil 17-aprelida Mexikoda zotiljamdan vafot etdi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

 Gabriel García Márquez asarlari

Shoirlar
Adiblar