Kavkaz togʻlari

Kavkaz togʻlari — Yevropa va Osiyoning kesishgan nuqtasida joylashgan togʻ tizmasi. Ushbu togʻ tizmasi Qora dengiz va Kaspiy dengizining oʻrtasida joylashgan boʻlib, Kavkaz mintaqasi bilan oʻralgan.

Kavkaz togʻlari ikkita togʻ tizimiga boʻlingan: Katta Kavkaz va Kichik Kavkaz. Kavkaz koʻpincha Shimoliy Kavkaz va Kavkazortiga boʻlinadi, ular orasidagi chegara Asosiy yoki Vodorazdelniy togʻ tizmasida markaziy oʻrinni egallagan Buyuk Kavkaz tizmasi boʻylab chizilgan.

Buyuk Kavkaz, Anapa mintaqasi va Qora dengizning Taman yarim orolidan to Boku yaqinida joylashgan Kaspiy sohilidagi Absheron yarim oroliga qadar (shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa) 1 100 km dan oshiq choʻzilgan. Katta Kavkaz Elbrus meridiani mintaqasida (deyarli 180 km) eng yuqori kenglikka yetadi. Eksenel qismida Bosh Kavkaz (yoki Vodorazdelniy) tizmasi joylashgan boʻlib, shimolda bir qator parallel tizmalar (togʻ tizmalari) mavjud. Buyuk Kavkazning janubiy qiyaligining aksariyat qismi Buyuk Kavkaz tizmasiga tutashgan enchelon tizmalaridan tashkil topgan. Anʼanaga koʻra, Buyuk Kavkaz 3 qismga boʻlinadi: Gʻarbiy Kavkaz (Qora dengizdan Elbrusgacha), Markaziy Kavkaz (Elbrusdan Kazbekgacha) va Sharqiy Kavkaz (Kazbekdan Kaspiy dengizigacha).

Eng mashhur choʻqqilar (masalan, Elbrus (5 642 m) yoki Kazbek (5 033 m)) abadiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Muzliklarning umumiy soni 2 050 ga yaqin boʻlib, ularning umumiy maydoni 1400 km² ga teng. Buyuk Kavkaz muzliklarining yarmidan oshigʻi Markaziy Kavkazda toʻplangan (bu muzliklar sonining 50 % ini hamda umumiy maydonining 70 % ini tashkil etadi). Muzliklarning yirik markazlari Elbrus togʻi va Bezengi devori hisoblanadi.

Katta Kavkazning shimoliy etagidan to Kuma-Manich botigʻigacha Kiskavkaziya keng tekisliklar va balandliklar bilan choʻzilgan hisobalanadi. Buyuk Kavkazdan janubda Kolxida, Kura-Araks pasttekisliklari va Kura botigʻi joylashgan boʻlib, ular ichida esa Alazan-Avtoran vodiysi va Kura-Araks pasttekisligi joylashgan. Kavkazning janubi-sharqiy qismida — Talish togʻlari (balandligi 2 492 m) Lankaran pasttekisligi bilan yonma-yon joylashgan. Kavkazning janubi-gʻarbida Kichik Kavkaz tizmalaridan (eng baland joyi Aragats togʻi, balandigi — 4 090 m) hamda Armaniston togʻlaridan iborat boʻlgan Kavkazorti togʻlari joylashgan. Kichik Kavkaz Buyuk Kavkaz bilan Lixskiy tizmasi orqali bogʻlangan, gʻarbda undan Kolxida pasttekisligi, sharqda Kura botigʻi ajratilgan. Uzunligi taxminan 600 km, balandligi esa 4090 m hisoblanadi.

Geografiyasi 
Kavkaz gʻarbda Qora va Azov dengizlari bilan, sharqda
Kaspiy dengizi bilan chegaralangan. Shimolda Kuma-Manich botigʻi
orqali Sharqiy Yevropa tekisligidan, janubda Rioni-Kura choʻkmasi orqali
Armaniston togʻli oʻlkasidan ajralib turadi. Kavkaz hududining katta
qismini alp bosqichida paydo boʻlgan yosh baland togʻlar va kichikroq
qismini paydo boʻlishi togʻlar bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan
tekisliklar va balandliklar egallagan. Kavkazning geologik rivojlanish
tarixi juda murakkab. Uning hududida burmalanish dastlab kaledonda,
soʻngra gertsin bosqichida sodir boʻlgan. Kavkazning hozirgi tektonik
tarkibi yura davridan shakllana boshlagan. Paleozoydagi koʻtarilishlar
Katta Kavkazda orollar shaklidagi quruqlik massivlarini hosil qilgan.
Neogenda Katta Kavkaz va Zakavkaze geosinklinallarida vertikal
harakatlar kuchayib togʻlarning maydoni kengayadi, togʻoldi va
togʻoraligʻi choʻkmalari vujudga keladi. Neogenda burmalanish bilan birga
vulqonlar faoliyati ham kuchayadi. Bu davrda Katta Kavkaz Zakavkaze
togʻligi bilan tutashadi. Antropogenda yangi koʻtarilishlar natijasida Katta
Kavkaz togʻlari yoshargan, Elbrus va Kazbek choʻqqilari harakatdagi
vulkanlar boʻlgan.
Kavkaz geologik tuzilishi jihatidan Kavkazoldi va Katta Kavkazga
boʻlinadi. Kavkazoldining shimoliy va oʻrta qismlari gertsin
burmalanishida vujudga kelgan platformali strukturaga ega boʻlib, u Skif
platformasining bir qismi hisoblanadi. Katta Kavkaz bilan Kavkazoldi
oraligʻida kambar tektonik bukilma choʻzilgan. Uning gʻarbiy qismi Indol-Kuban bukilmasi, sharqiy qismi Terek-Kaspiy bukilmasi deb ataladi.
Kavkazoldining oʻrta qismidagi Stavropol balandligining asosini kam
oʻzgargan gertsin burmali platformasi tashkil etadi. Beshtov lakkolitlari
toʻrtlamchi davr magmatizmi vujudga keltirgan vulkanogen shakllardir.
Katta Kavkazning yadrosi yuqori proterozoy, paleozoy, trias
jinslaridan tuzilgan. Ularning yura, boʻr, paleogen va neogen davrlarining
choʻkindi qatlamlari qoplab olgan. Uning oʻziga xos geologik xususiyati
antiklinal tuzilishga ega ekanligidir. Katta Kavkaz alp geosinklinal
oʻlkaning chekka megaantiklinoriy zonasiga kiradi. Kolxida, Kura-Araks
pastekisliklari, Kichik Kavkaz, Tolish togʻi va Javaxet-Armaniston togʻligi
Katta Kavkazdan farq qilib, alp geosinklinal oʻlkasining ichki burmali-struktura zonasiga kiradi. Kavkazning shimoliy hududlarida-Kuban
tekisligi, Stavropol balandligi, Checheniston va Dogʻistonda neft va tabiiy
gaz konlari keng tarqalgan. Ular paleogen va neogen yotqiziqlaridan qazib
olinadi. Katta Kavkazda metall rudalar, shimoliy yonbagʻridagi Sadonda
tarkibida rux, qoʻrgʻoshin, kumush koʻp boʻlgan polimetall konlari,
volfram va molibden ruda konlari mavjud. Kavkaz shifobaxsh mineral
suvlarga juda boy. Mineral buloqlar asosida koʻplab sihatgohlar tashkil
etilgan.
Kavkazning geomorfologik tuzilishi asosan yirik togʻ massivlaridan,
balandliklardan, pastekisliklardan tarkib topgan. Togʻlik genetik jihatdan
bir xil boʻlgan ikkita geomorfologik oʻlkaga Kavkazoldi va Katta
Kavkazga boʻlinadi. Kavkazoldi Gʻarbiy va Oʻrta Kavkazoldi hamda
Kaspiyboʻyi pastekisligining bir qismi boʻlgan Terek-Kuma
pastekisligidan iborat. Gʻarbiy Kavkazoldi Kuban-Azovboʻyi pastekisligi
deb atalib, oʻrtacha balandligi 50-100 m atrofida. Oʻrta Kavkazoldining
asosiy orografik birligi Stavropol balandligidir. Uning mutloq balandligi
Strijament togʻida 831 m, balandlikdan janubi-sharqda dasht zonasi
oʻrtasida 18 ta orol shaklidagi lakkolitlar koʻtarilgan. Ularning eng baland
nuqtasi Beshtov togʻida 1401 m ni tashkil etadi. Lakkolit togʻlardan
janubi-sharqda Terek va Sunja balandliklari, ularning oraligʻida
Alxanchurt vodiy botigʻi joylashgan. Balandliklarga gʻarbdan va janubdan
Kabarda, Osetin va Chechen qiya tekisliklari tutashgan. Sharqiy
Kavkazoldi yoki Terek-Kuma pastekisligi suglinkali, gilli va shoʻrxok
chala choʻl tekisliklaridan, Terek va Kuma qum massivlaridan, Terek va
Sulak daryolarining deltalaridan iborat.
Katta Kavkaz tipik togʻ landshaft oʻlkasi boʻlib, 1100 km masofaga
choʻzilgan, eng keng joyi Elbrus hududida 180 km, maydoni 145000 km2
,
gʻarbda Taman va sharqda Apsheron yarim orollari bilan tugaydi. Oʻlka
relef xususiyatlariga koʻra uch qismga boʻlinadi: Gʻarbiy, Markaziy va
Sharqiy Kavkaz. Ular oʻrtasidagi chegara Elbrus va Kazbek meredianlari
orqali oʻtadi. Katta Kavkazning baland togʻ zonasi ikkita tizmadan -Bosh
yoki Suvayirgʻich yaxlit tizmadan va unga shimol tomondan choʻzilgan
Yon tizmadan iborat. Ularning tuzilishida kristall jinslar, ohaktoshlar, gilli
slaneslar, konglomeratlar ishtirok etadi. Katta Kavkazning eng baland
qismi Markaziy Kavkazdir. Uning koʻpchilik choʻqqilarining balandligi
5000 m dan oshadi. Jumladan, Elbrus choʻqqisi 5642 m, Dixtov 5204 m,
Kashtantov 5151 m, Shxara 5068 m, Kazbek 5033 m baland. Gʻarbiy
Kavkaz Markaziy qismga nisbatan pastroq. Uning eng baland choʻqqilari
Domboyoʻlgan (4046 m), Gvandra (3983 m), Pshish (3785 m) lardir.
Tizmaning janubiy yonbagʻrida kanonsimon vodiylar bilan kesilgan
Abxaz, Gagra, Bzib, Kodor palaxsali togʻlari koʻndalang joylashgan.
Gʻarbiy Kavkaz sohil tomon pasayib borib, Qora dengiz Kavkazini hosil
qiladi. Sharqiy Kavkaz Gʻarbiy Kavkazga nisbatan baland. Uning bir
necha togʻ choʻqqilari 4000 m dan yuqori koʻtarilgan, bular Tebulosta
(4493 m), Bozordyuzi (4466 m), Shak (4451 m), Diklosmta (4285 m),
Shoxdogʻ (4243 m) va boshqalardir. Sharqiy Kavkazning shimoliy
yonbagʻirlarida Dogʻistonning yirik burmali togʻ tizmalari — Andiya,
Bogos, Gimri, Samur joylashgan. Uning sharqiy chekka past qismi Kaspiy
Kavkazi deb ataladi.
Kavkaz moʻtadil va subtropik iqlim mintaqalarida joylashgan. Katta
Kavkazning suvayirgʻich zonasidan shimoliy qismi moʻtadil iqlim, janubiy
qismi subtropik iqlim xususiyatlariga ega. Kavkazoldida qish sovuq,
yanvarning oʻrtacha harorati −2°,-5°S, janubiy togʻ etaklarining gʻarbida
+5°S, sharqda +3°S. Yoz issiq, iyulning oʻrtacha harorati gʻarbda
+23°,+24°S ga, sharqda +25°,+29°S ga teng. Katta Kavkazda iqlim
balandlik mintaqalari boʻylab oʻzgarib boradi. Yillik yogʻin miqdori Qora
dengiz Kavkazida 1200-1600 mm, Kuban-Azovboʻyi pastekisligi, Ichki
Dogʻistonda 400-600 mm, Terek-Kuma pastekisligining gʻarbida 350 mm
va sharqida 200 mm. Hozirgi zamon muzliklarining keng tarqalishi Katta
Kavkazning xarakterli xususiyatlaridan hisoblanadi. Muzliklarning soni
2047 ta, umumiy maydoni 1424 km2
. Ularning 70% ga yaqini shimoliy
yonbagʻrida, 30% ga yaqini janubiy yonbagʻrida joylashgan. Eng yirik
muzliklar Markaziy Kavkazga toʻgʻri keladi. Kavkazning daryolari Kaspiy
(Sulak, Terek, Kuma, Samur, Alazani), Qora (Rioni, Inguri, Kodori, Bzib)
va Azov (Kuban irmoqlari bilan) dengizlari havzalariga qaraydi. Ular
asosan yomgʻir, qor va muzliklardan toʻyinib, bahorda va yozda toʻlib
oqadi.
Kavkaz hududida tuproq va oʻsimliklarning taqsimlanishi kenglik
zonallik va balandlik mintaqali qonuniyatlariga boʻysunadi. Azovboʻyi
pastekisligida va Stavropol balandligining gʻarbiy qismida qalin gumusli
qora tuproqlar keng tarqalgan. Stavropolning sharqida toʻq tusli kashtan,
undan sharqroqda och tusli kashtan tuproqlar shakllangan. Terekning quyi
qismida shoʻr tuproqlar va qumlar, Kubanning quyi qismida botqoq va
oʻtloq tuproqlar katta maydonlarni egallagan. Kolxida pastekisligiga
qaragan togʻ etaklarida qizil, sariq, podzol sariq tuproqlar rivoj topgan.
Katta Kavkazda qora va kashtan tuproqlar togʻ oʻrmon qoʻngʻir va togʻ
podzol tuproqlari bilan, undan yuqorida baland togʻ oʻtloq tuproqlari bilan
almashinadi.
Kavkazning shimoliy yonbagʻrida dasht mintaqasi 200-400 m
balandlikda, oʻrmon-dasht mintaqasi 400-800 m balandlikda joylashgan,
keng bargli oʻrmonlar mintaqasida (600-1200 m) buk, eman, grab,
shumtol, ilm, zarang, qayragʻochlar oʻsadi. Igna bargli oʻrmonlarda (1000-
2200 m) baland boʻyli Kavkaz pixtasi, eldor qaragʻayi, pitsund qaragʻayi,
Pallas qora qaragʻayi va oddiy qaragʻaylar koʻpchilikni tashkil etadi.
Gʻarbiy Kavkazda 2200-2600 m, Sharqiy Kavkazda 2600-3500 m
balandliklarda subalp va alp oʻtloqlari keng tarqalgan. Bu yerda Alp
qoʻngʻirboshi, yaltirbosh, togʻ yoʻngʻichkasi, Kavkaz zirasi oʻsadi. Eng
yuqorida nival mintaqa joylashgan.
Kavkaz faunasining asosiy qismi kelib chiqishiga koʻra Oʻrta
dengizboʻyi va Old Osiyo faunasi bilan bevosita bogʻliq. Kavkazoldi
dashtlarida yumronqoziq, qoʻshoyok, olaxurjun, malla quyon, tulki va
boʻrilar koʻp, Sharqiy Kavkazoldida noʻgʻay qoʻshoyogʻi, qumsichqon,
dala qumsichqoni uchraydi. Terek va Sulak deltalaridagi toʻqayzorlar
uchun yovvoyi choʻchqa, chiya boʻri va toʻqay mushugi xarakterli. Togʻ
oʻrmonlarida asl bugʻu, oʻrmon suvsari, oʻrmon mushugi, togʻ echkisi,
uykuchi olmaxonlar yashaydi. Kavkazda noyob landshaftlarni muhofaza
qilish va ularni tabiiy holda saqlash maqsadida Risa, Pisunda- Myusser,
Arxiz, Teberda, Kabarda-Balqar, Shimoliy Osetiya, Zakatali va boshqa
qoʻriqxonalar tashkil etilgan.

Gallereya

Manbalar

Adabiyotlar 
 Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus, By Svante E. Cornell, Routledge.
 T. V. Vlasova. Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)- Oʻqituvchi. T., 1981[1]
 X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI -Toshkent ,2021[2]

Togʻlar
Kavkaz