yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Prus tili

Prus tili — boltiq tillaridan biri, baʼzan uni nemis tilining prus shevalaridan farqlash uchun qad. prus tili deb ham atashadi. Prus tili Boltiqboʻyining janubi-sharqida, Visla daryosining sharqida tarqalgan; 2-ming yillikning boshlarida uning tarqalish hududi to-rayadi. 18-asr boshida esa Prus tili ulik tilga aylanib, pruslarning avlodlari nemis tilida soʻzlasha boshlaganlar.

Prus tilining 14—16-asrlardan saqlanib qolgan yodgorliklari — 800 soʻzli nemischa-pruscha, 100 soʻzli pruscha-nemischa lugʻatlar, bir qator hujjatlar, sheʼriy parchalar hamda nemis tilining prus shevalari va polyak tilidan oʻtgan oʻzlashmalar bu til haqida muayyan tasavvur uygʻotadi.

Yana qara 

 Pruslar
 Prussiya

Manbalar 

 

Tillar
Dmitriy Pryanishnikov

Dmitriy Nikolayevich Pryanishnikov  (1865.25.10(6.11), Kyaxta shahri -1948.30.4, Moskva) — rus agrokimyo maktabi asoschisi. SSSR  fanlar akademiyasi akademik (1929), VASXNIL akademik (1935), Mehnat Qahramoni (1945). Pryanishnikovning ilmiy ishlari oʻsimliklarni oziqlantirish va dehqonchilikda oʻgʻitlardan foydalanish, agrokimyo, qishloq xoʻjaligini kimyolashtirish masalalariga bagʻishlangan. Olimning "Agrokimyo" (1940) asari dehqonchilikda oʻgʻitlarni qoʻllashning ilmiy asosi hisoblanadi.

Manbalar 

 

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1865-yilda tugʻilganlar
6-noyabrda tugʻilganlar
1948-yilda vafot etganlar
30-aprelda vafot etganlar
Aravon (Aravon tumani)

Aravon – shaharcha, Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatining Aravon tumani maʼmuriy markazi. Qadimgi qishloq oʻrnida vujudga kelgan. Aravonsoy quyi oqimining har ikkala sohilida, togʻlar orasida joylashgan. Oʻsh shahridan 25 km gʻarbda, Oʻzbekistonning Marhamat shahridan 14 km naridAravon Aholisi 2,5 ming kishi (1977), aksari qismi oʻzbeklar; shuningdek qirgʻiz, rus, ukrain, turk, tojik va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholi asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish (dehqonchilik, bogʻdorchilik va chorvachilik) bilan shugʻullanadi. Aravonda tuman hokimiyati binosi, pochta, univermag, 4 ta maktab, choyxonalar, klub va boshqa bor. Aravon atrofida dam olish maskanlari barpo qilingan. Aravonda akademik H. M. Abdullayev tugʻilgan. U oʻqigan maktab qoshida olim xotirasiga muzey tashkil etilgan, byusti oʻrnatilgan, qishloqning eng katta koʻchasi H. M. Abdullayev nomiga qoʻyilgan.

Manbalar 

Qirg'iziston shaharlari
Qirg'iziston tumanlari
Psixofiziologiya

Psixofiziologiya - psixik va fiziologik jarayonlar oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrganuvchi fan sohasi. P.ning asosiy vazifasi psixofizik masalani ilmiy hal qilishdan iborat. "P." terminini 1830-yilda fransuz faylasufi N. Massias (1764—1848) qoʻllagan boʻlsada, nemis psixologi V. Vundt P. asoschisi hisoblanadi. Sezgi organlari P.si birmuncha keng tarqalgan va ilmiy jihatdan ishlab chiqilgan. Ayni shu sohada ilmiy tadqiqotning juda aniq metodlari qoʻllangan va koʻpgina muhim psixofiziologik qonuniyatlar belgilangan. P. masalalarini psixologlar ham, fiziologlar ham, shuningdek, boshqa shularga yaqin fanlar vakillari oʻrgana-dilar. P. va differensial psixologiya orasida differensial P. paydo boʻddi va jadal rivojlanib bormoqda.

Manbalar
Qoʻtir

Qoʻtir — invazion teri kasalligi; qoʻtir kanalar (qarang Qichima kanalar) qoʻzgʻatadi. Qoʻzgʻatuvchilar odamga, asosan, bemordan yoki uning buyumlari (mas, sochiq, kiyim-kechak, koʻrpa-toʻshak) orqali oʻtadi. Kasallik yuqqanidan 7—10 kun keyin qo'tir alomatlari koʻzga tashlanadi. Qoʻtir kanalari, asosan, terining yupqa va nozik joylarini teshib kiradi. Qoʻl, oyoq barmoqlari orasidagi burmalar, qorin, bel va koʻkrak qafasining ikki yon tomon terisi kasallanadi; shu soha terisida mayda qizgʻish tugunchalar paydo boʻlib, usti qoramtir-qizil poʻst bilan qoplanadi yoki uchida pufakcha koʻrinib turadi; tugunchalar orasida teridan salgina boʻrtib chiqqan, bir necha mm uzunlikdagi toʻgʻri yoki egri chiziqcha — kana yoʻli hosil boʻladi. bemor qattiq qichinadi, bu holat, ayniqsa, kechasi kuchayadi (qoʻtir kanasi kechasi faollashadi). Qichinganda tirnalgan joylarga infeksiya tushishi natijasida Q.da koʻpincha terining yiringli kasalliklari rivojlanishi ham mumkin. Terining yupqa va nozik qismida qichishish alomatlari paydo boʻlishi bilan darhol vrachga murojaat etish lozim. Q.ni davolash uchun vrach tavsiya etgan dori surtiladi, shu vaqt ichida choʻmilish mumkin emas. 7-kuni choʻmilib, kiyimlar almashtiriladi. Bemor boshqalardan alohida yotishi va oʻziga alohida sochiq tutishi lozim. U ishlatgan choyshab, koʻrpa, yostiq jildi, ich kiyimlarini yaxshilab qaynatish yoki lizol eritmasiga 1 soat botirib qoʻyish kerak. Ustki kiyim-kechaklarni maxsus dezokamerada dezinfeksiya qilish, agar buning iloji boʻlmasa, 5 kungacha of-tobga yoyish, sovuq kunlarda esa kun boʻyi yoyib qoʻyish, issiq dazmol bilan dazmollash lozim. Bemor yotgan xona va jihozlarini nam latta bilan artib turish kerak. Q.ga oʻz vaqtida davo qilinsa, bemor tezda sogʻayib ketadi. Q.ning oldini olishda shaxsiy gigiyena qoidalariga amal qilish juda muhim.

Manbalar 

Kasalliklar
Ptolemey Klavdiy

Ptolemey Klavdiy (taxminan milodiy 170-yilda vafot etgan) — yunon olimi. Iskandariyada astronomik kuzatishlar olib borgan. Ptolemey „Almagest“ va „Surat ul-arz“ nomli mashhur asarlar muallifi. „Almajistiy“ asari oʻsha davrgacha boʻlgan astronomiya fani yutuqlarining geotsentrik sistemadagi bayonidir.

Ptolemeyning „Geografiyadan qoʻllanma“ asarida muhim geografik maʼlumotlar bilan birga koʻplab geografik joylar, jumladan, Oʻrta Osiyoning Buxoro, Samarqand, Koʻlob, Kos, Binkat, Shosh, Zomin, Forob, Fargʻona kabi shahar va viloyatlarining geografik koordinatalari keltirilgan. Ptolemeyning asarlari Sharqda astronomiya, matematika va geografiyaning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi. Beruniy „Qonuni Maʼsudiy“ asarini yozishda Ptolemeyning asarlariga asoslangan. Ptolemeyning matematika, astronomiyaga bagʻishlangan „Analemma“, „Planisferiy“, „Oʻlchamlar haqida“ va boshqa asarlari maʼlum. Optikaga oid 5 jildli risolasi tamoman yoʻq boʻlib ketgan deb hisoblanardi. Lekin 1801-yil uning arabchadan lotin tiliga qilingan toʻliq tarjimasi topilgan.

Biografiyasi 
Ptolemeyning tugʻilgan yili va tugʻilgan joyi nomaʼlumdir. XIV asr astronomi Teodor Meliteniotesning yozishicha, Ptolemeyning tugʻilgan joyi Misrning Tebaid hududidagi yunon shahri Ptolemey Germiu (hozirgi El Mansha, Soxag gubernatorligi). Biroq, uni tasdiqlovchi hech qanday dalil yoʻq.

Maʼlumki, Ptolemey Rim imperiyasi hukmronligi ostidagi Misr provinsiyasi (viloyati)ning Aleksandriya (hozirgi Misrning Iskandariya) shahri yoki uning atrofida yashagan. Uning lotincha ismi Klavdiy boʻlgan, bu esa uning Rim fuqarosi ekanligini bildiradi. U yunon faylasuflari bilan tanish boʻlgan va Bobil kuzatishlari va Bobil oy nazariyasidan foydalangan. Ptolemey Iskandariyada vafot etgan.

Klavdiy Ptolemey kuzatuvlarining umumiy sifati bir qancha yangi olimlar tomonidan eʼtirozga uchraydi, biroq Robert Rassel Nyuton oʻzining 1977-yilda chop etgan „Klavdiy Ptolemeyning jinoyati“ kitobida Ptolemey oʻzining koʻplab kuzatishlarini oʻz nazariyalariga mos kelishini taʼkidlagan.

Falsafa 
Ptolemey Klavdiy, asosan, astronomiya va boshqa ilmiy fanlarga qoʻshgan hissasi bilan tanilgan boʻlsa-da, gnoseologik va psixologik munozaralar bilan ham shugʻullangan. Ptolemey Klavdiy „Kriteriya va gegemonikon haqida“ (yunoncha: Ġsrὶ Ěrētērįous) nomli qisqa ocherk yozgan, bu uning dastlabki asarlaridan biri boʻlgan. Ptolemey, xususan, odamlarning ilmiy bilimlarni qanday olishlari (yaʼni, haqiqatning „mezoni“), shuningdek, inson ruhiyati va tuzilishi, uning boshqaruv qobiliyati (yaʼni, gegemonika) bilan shugʻullangan. Ptolemeyning „Kriteriya haqida“ nomli asari matematikadan xoli yagona asar ekanligi bilan ham diqqatga sazovordir.

Ptolemey Klavdiy boshqa manbalarda matematik bilimlarning boshqa bilim shakllaridan ustunligini yozgan. Oʻzidan oldingi faylasuflardan biri Arastu (Aristotel) singari Ptolemey Klavdiy ham matematikani falsafa nazariyasining bir turi sifatida tasniflaydi. Lekin Ptolemey matematikani falsafa nazariyasi yoki metafizika sohalaridan ustun deb hisoblaydi.

Manbalar

Adabiyot 
 Bronshten V. A., Klavdiy Ptolemey, M., 1988

Astronomiya
Astrologiya
Matematika
Metafizika
Optika
Falsafa
Olimlar
Puazyoyl qonuni

Puazyoyl qonuni - ingichka silindr naycha orqali oqib oʻtayotgan yopishqoq suyuklikning laminar oqimaatn miqdori-hajmini koʻrsatadigan qonun. Unga koʻra, naychaning koʻndalang kesi-midan 1 sekundda oqib oʻtayotgan suyuqlik hajmi Q naychaga kirayotgan va undan chiqayotgan suyuklik bosim (r va ry)lari farqiga, naycha diametri d ning toʻrtinchi darajasiga toʻgʻri proporsional, naycha uzunligi / ga va suyuklikning yopishqoqlik koeffitsiyenta |i ga teskari proporsional:Bu formulani fransuz fizigi va vrachi J. L. M. Puazyoyl (17991869) aniqlagan, k koeffitsiyenti bilan yopishqoqlik koeffitsiyenti s ning bogʻlanishini keyinroqJ. Stoke aniqdagan. Puazyoyl qonuni turli temperaturalardagi suyuklik yopishqoqligi koeffitsiyentini aniqlashda qoʻllanadi.

Manbalar
Puasson Simeon Deni

Puasson Simeon Deni (1781.21.6, Pitivye — 1840.25.4, Parij) — fransuz matematigi, fizigi. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1812), Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1826). Ilmiy ishlari nazariy va osmon mexanikasiga, matematika hamda matematik fizikaga oid. U birinchi marta analitik mexanika tenglamalarini impulsning tashkil etuvchilari tar-zida yozgan. P. matematik fizikaning koʻplab masalalarini yechgan, ehtimollar nazariyasida Bernulli sxemasini umumlashtirib, katta sonlar qonunini isbotlagan, kam roʻy beradigan hodisalar taqsimot qonuni (Puasson taqsimoti )ni topgan. Quyosh sistemasining turgʻunligini tekshirishga bagʻishlangan ishlari muhim. Sferoid va bir jinsli ellipsoidlar tortishishini oʻrganib, oʻz nomi bilan ataluvchi tenglamani chikargan (qarang Puasson tenglamasi). P.ning ballistika, elastiklik nazariyasi, gidromexanika va boshqa sohalardagi ishlari ham katta amaliy ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 Kleyn F., Leksii o razvitii matematiki v XIX stoletii, per. s nem., ch. 1, M. -L., 1937.

Manbalar
Puasson tenglamasi

Puasson tenglamasi — ikkinchi tartibli, xususiy hosilali differensial tenglama. Tenglamani 1812-yilda S.D.Puasson oʻrgangan. Puasson tenglamasi potensiallar nazariyasida gravitatsiya va elektrostatika masalalarini yechishda qoʻllanadi.

Manbalar
Pul belgilari

Pul belgilari – pulning koʻrinish shakli, muomalada qatnashadigan pulning turlari. Pulga xos umumiy belgilar: qiymat miqdorini koʻrsatuvchi raqamlar, davlat gerbi, individual seriya va uning soni, maxsus rasm, chizmalar, naqshlar; xususiy belgilar: qogʻoz tarkibi, hajmi, eni va boʻyi, boshqa pullardan farqlanadigan va takrorlanmaydigan belgilardan iborat. Oʻzbekistonda qogʻoz belgilar va mayda tangalar shaklida chiqariladi. Pul belgilari nominallari naqd hisob-kitoblarni, toʻlovlarni oqilona tashkil etishga imkoniyat beradigan darajada belgilanadi. Inflyasiya yuz berayotgan vaziyatlarda Pul belgilari yirik nominalda chiqariladi.

Manbalar
Pulemyot

Pulemyot (rus. pulya — oʻq va metat — otish) — dushmanning yer, havo va suvdagi nishonlarini shikastlash uchun ishlatiladigan tezotar avtomatik qurol. Tuzilishi va vazifasiga koʻra: stanokli, koʻl, tank, zenit, aviatsiya va rota P.lari, stvolining diametri boʻyicha asosiy kalibrli (6,5 — 8,0 mm) va yirik kalibrli (12,7–15 mm) xillarga boʻlinadi. Stanokli P. 2000– 2800 m gacha masofadan yerdagi nishonlarni va 500 m gacha masofadan havodagi nishonlarni shikastlaydi. Stanokli P. minutiga 250 — 700 oʻq uzadi, ogʻirligi 40–41 kg. Bu P.dan otishda ikki kishi ishtirok etadi. Zenit P.i havodagi nishonlarni (500 m gacha masofada) otish uchun moʻljallangan. Bu P. yirik kalibrli boʻlib, tank, bronetransportyor, kema va boshqa ga oʻrnatiladi. Nishonni 1830–3500 m dan shikastlaydi. Tank P.i tankka oʻrnatila-di: dushmanga tank toʻpi bilan birgalikda yoki alohida talafot yetkazish uchun moʻljallangan. Aviatsiya P.i, odatda, samolyot va vertolyotlarga oʻrnatila-di; dushman samolyotini, parashyutchilarini hamda yerdagi nishonlarni otish uchun qoʻllanadi. Qoʻl P. dushmanning jonli kuchlari va oʻt ochish vosi-talarini shikastlash uchun moʻljallangan; 1500–1830 m gacha masofadagi nishonni aniquradi. Qoʻl P.idan past uchuvchi samolyotlarga qarshi otishda ham foydalanish mumkin. Qoʻl P.ining jangovar oʻq uzish tezligi minutiga 150—600 oʻq, ogʻirligi 10 — 16,25 kg. Uni bir kishi ishlata oladi. Rota P.i 1000 m gacha masofadagi ochiq gruppa-viy va yolgʻiz nishonlarni shikastlash uchun qoʻllanadi. Jangovar otish tezligi minutiga 250 oʻq. P.lar magazinli va lentali turlarga boʻlinadi. P. bilan piyoda askarlar, tank, aviatsiya va boshqa harbiy boʻlinmalar qurollantiriladi. Birinchi P.ni amerika ixtirochisi X. S. Maksim 1883-yil ixtiro qilgan. Hozir koʻp mamlakatlarning qoʻshinlarida rus ixtirochilari V. A. Degtarev va M. T. Kalashnikov P.laridan foydalaniladi.

Manbalar 

 

Otashli qurollar
Pul-kredit siyosati

Pul-kredit siyosati - hukumatning pul muomalasi va kredit sohasida olib boradigan bosh yoʻli va mamlakat iqtisodiyoti barqarorligini va uning samarali faoliyatini taʼminlashga, pul tizimini lozim darajada mustahkam sak/gab turishga qaratilgan chora-tadbirlari. Pul-kredit siyosati davlat iqtisodiy siyosatining tarkibiy qismi boʻlib, odatda, uni Markaziy bank amalga oshiradi. Pul kredit siyosati  orqali muomaladagi ortiqcha pul massasi qisqartiriladi yoki koʻpaytiriladi, inflyasiyann pasaytirish chora-tadbirlari koʻriladi. Markaziy bank Pul kredit siyosatini olib borishda pul bozoriga toʻgʻridan toʻgʻri  oʻzining boshqaruv vakolatlari yordamida va pul emissiyasi orqali taʼsir oʻtkazishi mumkin.

Pul kredit siyosati bevosita va bilvosita vositalar orqali amalga oshiriladi. Bevosita vositalar — moliyaviy institutlardagi moliyaviy aktivlar narxlari (foiz stavkalari)ni yoki ular hajmini toʻgʻridantoʻgʻri boshqarish orqali olib boriladi. Markaziy bank tomonidan tijorat banklaridagi mavjud depozit kurinishidagi pullarni hamda ular tomonidan beriladigan kreditlar narxlari va hajmi nazorat qilinadi. Bilvosita vositalar — Markaziy bank tomonidan moliyaviy institutlar resurslarita bozor mexanizmlari (majburiy zaxiratalablari, ochiq bozordagi operatsiyalar, tijorat banklarini qayta moliyalash va Markaziy bankning hisob stavkasi, tijorat banklaridan depozitlarni qabul qilish va boshqalar) orqali iqtisodiyotdagi pul massasiga taʼsir etiladi.

Markaziy bank foydalanadigan vositalarning har biri foiz stavkalarining oʻsishiga, kreditlash va qarz olish hajmini kamaytirishga, lozim boʻlganda foiz stavkalarini oshirishga yoki, aksincha, tushirishga xizmat qiladi. Ochiq bozordagi operatsiyalar, majburiy eng kam zaxiralarning boʻlishi, hisobga olish siyosati, valyuta siyosati Pul kredit siyosatining asosiy tarkibiy qismlarini tashkil etadi.

Yana qarang 

 Valyuta siyosati

Manbalar
Pulmonologiya

Pulmonologiya (lot. pulmonis -oʻpka va ...logiya) — klinik tibbiyotning bir boʻlimi; oʻpka, bronxlar va plevra kasalliklarini oʻrganadi. Ularni aniklash, davolash va oldini olish usullarini ishlab chiqadi. P. nisbatan yangi soha boʻlganligi uchun 70-yillar oxirlaridan boshlab uni mu-kammal oʻrganishga kirishildi. Ilgari Oʻzbekistonda "paxta yakka xokimligi" natijasida yuzaga kelgan ekologik oʻzgarishlar va koʻp miqdorda ishlatilgan pestitsidlar taʼsirida oʻpkaning surunkali nospetsifik kasalligi, ayniqsa, qishloq joylarida koʻpayib ketgan edi, shularni hisobga olib Toshkentda 1978-yil Toshkent vrachlar malakasini oshirish it-ti qoshida klinik P. kafedrasi tashkil etildi va Oʻzbekistonda pulmonoglar ilmiy maktabi va pulmonologiya xizmati yaratildi. Hozirgi Oʻzbekistonning shaharlari va viloyatlarida P. boʻlimlari tashkil qilingan.

1989-yil dan Sil ilmiy tadqiqot instituti Ftiziatriya va pulmonologiya ilmiy tadqiqot institutiga aylantirildi va u Oʻzbekistonda shu sohadagi yirik ilmiy markaz boʻlib qoldi. 1990-yilda Ftiziatriya va pulmonologiya ilmiy tadqiqot instituta qoshida Respublika pulmonologiya markazi tashkil qilindi. Bu markaz P. sohasidagi ilmiy tadqiqot va amaliy ishlarni koordinatsiya qilib boradi. Oʻzbekistonda Markaziy Osiyoda birinchi boʻlib nospetsifik oʻpka kasalliklari (bronxial astma, surunkali bronxit)ning epidemiologiyasi, funksional diagnostikasi, farmakoterapiyasi, immunologik va klinik allergologiyasi, uning genetik mexanizmlari, bioritmologik tashki liy sistemasi va patogenetik terapiya hamda meqnat qobiliyatini tiklashning ilmiy asoslari ishlab chiqildi. P.da turli tadqiqot usullari: rentgenologik (tomografiya, bronxografiya), en-doskopik (traxeobronxoskopiya), funksional diagnostika usullari va hokazo qoʻllanadi. Pulmonologiya Oʻzbekistondagi mavjud tibbiyot institutlari, vrachlar malakasini oshirish institutida P. kafedralari, shuningdek, klinik shifoxonalar tarkibida P. boʻlimlari faoliyat koʻrsatmoqda. Oʻzbekistonda P.ning rivojlanishida A.M. Ubaydullayev, D. X. Mahmudova, Sh. U. Ismoilov, M. A. Yakimova, B. S. Aripov va boshqa olimlarning xizmatlari katta.

Abdulla Ubaydullayev.

Manbalar
Bhumibol Adulyadej

Pumipon Adulyadet (Buyuk Rama IX) (Bhumibol Adulyadej) (Rama IX) (1927, AQShning Kembrij shahri - 2016, Bangkok) -Tailand davlat arbobi. Lozanna va Bangkok universitetlarida oʻqigan. 1946-yil 9-iyunda akasi, qirol Rama VIII (Anand Maxi-dol)ning vafotidan soʻng taxt egasi. 1950-yil 5 mayda Tailand Qirolligi qiroli Rama IX sifatida rasman taxtga oʻtirgan. 1987 y, unga Buyuk unvoni berilgan. Bir qancha xayriya jamgʻarmalari asoschisi, milliarder.

Manbalar 

Tailand monarxlari
Milliarderlar
Tailand milliarderlari
1927-yilda tugʻilganlar
2016-yilda vafot etganlar
Punktuatsiya

Punktuatsiya (lotincha: “punctum” — nuqta; kichkina dogʻ) — 1) maʼlum bir til yozuvidagi tinish belgilari tizimi; 2) yozma matnni puntuatsion rasmiylashtirishni tartibga soluvchi, har bir tildan tarixan shakllangan qoidalar, meʼyorlar; 3) tinish belgilari tizimi qonuniyatlarini, shuningdek, tinish belgilarining qoʻllanish meʼyorlarini oʻrganadigan tilshunoslik boʻlimi.

Alifbodan tashqari boʻlgan grafik belgilar (tinish belgilari) tizimi boʻlib, grafika va orfografiya (imlo) bilan birgalikda yozma tilning asosiy vositalarini tashkil etadi. Punktuatsiyaning asosiy vazifasi yozma (bosma) matnni qismlarga ajratish, grafik jihatdan shakllantirishdir.

Muayyan milliy til grafikasi (yozuvi) 2 xil vositadan: harflar (alifbo) va tinish belgilari (punktuatsiya) tizimidan iborat. Punktuatsiya tarixi, punktuatsion tizimning paydo boʻlishi, tinish belgilarining soni turli tillarda turlicha namoyon boʻladi. Masalan, punktuatsion tizim hozirgi maʼno va koʻrinishda Gʻarbiy Yevropa tillari yozuvlarida 15–16-asrlarda, rus yozuvida 18-asrda, oʼzbek yozuvida esa 19-asrning 2-yarmida paydo boʻlgan. Yoki ingliz tili punktuatsion tizimida apostrof va defis ham tinish belgisi hisoblanib, ularning jami 12 ta boʻlsa, hozirgi oʻzbek punktuatsiyasi quyidagi 10 ta tinish belgisidan iborat: vergul, ikki nuqta, koʻp nuqta, nuqta, nuqtali vergul, soʻroq belgisi, tire, undov belgisi, qavs, qoʻshtirnoq. Punktuatsiyaning qoʻllanishida ham tillararo tafovut boʻlishi mumkin, Masalan, ispan tilida soʻroq va undov belgilari gapning boshida va oxirida qoʻyiladi.

Punktuatsiya tilning sintaktik qurilishi bilan uzviy bogʻliq boʻlib, yozma nutqni toʻgʻri, ifodali, aniq bayon qilishda, uning uslubiy ravonligini, tez tushunilishini taʼminlashda muhim vositadir. Oʻz navbatida, muayyan tildagi punktuatsiya anʼanalarining mustahkamlanishi va takomillashuvida taniqli yozuvchilarning ijodi hamda tinish belgilarining qoʻllanish kridalarini belgilovchi va tartibga soluvchi tilshunoslar faoliyati katta ahamiyatga ega. Hozirgi oʻzbek punktuatsiyasining shakllanishi, rivoji, uning oʻrganilishi Fitrat, Sobirjon Ibrohimov, H. Gʻoziyev, O. Usmon, Gʻanijon Abdurahmonov, K. Nazarov va boshqa tilshunoslarning nomi bilan bogʻliq.

Manbalar
Punksiya

Punksiya (lot. punctio — sanchish) — davo yoki diagnostika maqsadida organizmdagi biror boʻshliq, tomir devo-ri, parenximatoz organ va boshqalarga shprits ignasi sanchish muolajasi. Diagnostik P. biror boʻshliq (mas, plevra)dagi suyuqlikni sitologik, biokimyo-viy, bakteriologik tekshirish, shuningdek, yirik tomirlar, orqa miya kanali va hokazo bosimini oʻlchash yoki boʻshliqqa biror modda yuborishda qoʻllanadi. Davo P.sidan koʻproq organizmdagi kasal aʼzodan patologik suyuklik yoki havoni chiqarib tashlash (mas, plevrit va boshqalarda) hamda dori yuborish va hokazoda foydalaniladi.

Manbalar
Purpura

Purpura (lotincha purpura — toʻq kizil rang), trombotsitope nik purpura, gemmoragik purpura — gemmorragik diatez guruhiga mansub kasallik. Odam va hayvonlarda koʻp uch-raydi. Qonda trombotsitlarning kamayishi va qon ivishining buzilishidan kelib chiqadi. P.da, asosan, teriga qon quyilib, shilliq pardalar qonaydi. Simptomatik (septik endokardit, splenomegaliya, leykoz) va doridan (analgetiklar, sulfanilamidlar) boʻladigan P. ajratiladi.

Manbalar
Pufakoyoqlilar

Pufakoyoqlilar (Physopoda), popukli qanotlilar (Thysanoptera), tripelar — hasharotlar turkumi. Uzunligi 0,5—2 (baʼzan 14) mm. Qanotlari ingichka, 2 juft, baʼzan boʻlmaydi. Qanotlarining qirrasi boʻylab mayda tuklardan iborat popuklari joylashgan. Ogʻiz organlari sanchib soʻruvchi. 2 mingdan ortiqturi bor. Oʻsimliklarning guli, bargi, mevasida, moxlar va daraxtlar poʻstlogʻida yashaydi. Oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi, baʼzi turlari yirtqich. Murakkab metamorfoz (gipermetamorfoz) orqali rivojlanadi. Oʻsimlik toʻqimalari, gullari, barglari, qoʻltigʻiga tuxum qoʻyadi. Rivojlanishi 2—3 oy davom etadi. Bir qancha turlari qishloq xoʻjaligi ekinlariga zarar yetkazadi; ayrim turlari viruslar va zamburugʻ kasalliklarini oʻsimliklarga yuqtiradi.

Manbalar
Pueblo

Pueblo — indeys xalqlari guruhi (xopi, zuni, keres, tano). AQShning janubi-gʻarbida (Nyu-Meksiko va Arizona shtatlari) yashaydi. 32 ming kishi (1987). Yuta-atstek til oilasiga mansub tillarda soʻzlashadi, kereslarniki xokaltek tillariga yaqin. Pueblo nomi (ispancha — "qishloq") oʻziga xos qishloqlar — xom gʻishtdan yoki qumloqdan ishlangan, ichki maydoni (sahni) va yalang devori boʻlgan koʻp xonalik uyqalʼalar (pueblo) nomidan olingan. Bunday uyning (1 —3 ming kishini sigʻdirgan) qavatlari (5—6 gacha) terrasalar bilan balandga boʻy choʻzgan.

Manbalar
Pxenyan universiteti

Pxenyan universiteti, Kim Ir Sen nomidagi Pxenyan universiteti — KXDRdagi eng yirik oliy oʻquv yurti. 1946-yil tashkil etilgan. Universitetning bir nechta fakultetlari asosida 1948-yil Pxenyanda politexnika va tibbiyot institutlari, Sarivonda qishloq xoʻjaligi instituti tashkil etilgan. Tarix, falsafa, iqtisodiyot, huquq, filol., chet tillari va adabiyoti, geogr., geol., fizika, matematika, kimyo, biol. boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 16 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

Manbalar 

KXDRdagi universitetlar‎
Pyezokvars

Pyezokvars (yun. piezo — bosaman va kvars) — begona minerallar, gaz va suyuq qoʻshimchalar, darzlik va qoʻshalokliklardan holi rangsiz va rangli kvars kristallari, ularning bulaklari. P.ning qoʻllanishi uning pyezo-elektrik xossalari (toʻgʻri va teskari pyezoeffekt)ga asoslangan. Radiotexnika, ultratovush gidroakustikasi va defektoskopiyada, gaz, suyuklik va kat-tik jismlar xossalarini oʻrganishda, bosim, kuch tezlanishi va vibratsiyalarni oʻlchash uchun pyezometriya va boshqalarda keng qoʻllanadi. P.dan tayyorlangan plastinkalar pyezoelektrik rezona-torlar — stabilizatorlar, radiochastota, telefon va telegraf filtrlari va boshqalarda ishlatiladi. Texnik talablari: kristallarda istalgan yunalishdagi kesmada ulchamlari 12x12x1,5 mm dan kam boʻlmagan P. plastinkalarini tayyorlash uchun yarokli nuqsonsiz monokristall joylarining mavjudligi (monoblastlar). Monoblastlarning foiz tarkibi boʻyicha P.larning navlari ajratiladi. Kvarsning ultrabi-nafsha nurlarida yuqori shaffoflik-ka ega boʻlgan toza, nuqsonsiz kristallari (togʻ billuri) optika sanoatida ishlatiladi. Kvarsning kam nuqsonli kristallaridan maxsus kvars oynasi ishlab chiqarish uchun xom ashyo sifatida foydalaniladi. P. kvars, kvars-dala shpati va kvars-karbonatli tomirlardagi boʻshliqlarda hamda kamerali turkumdagi granitli pegmatitlardagi kvars ajratmalarida eng koʻp uchraydi. P.ning yirik sochma konlari mavjud. Kristallarining hosil boʻlishi, asosan, gidrotermal va gidrotermal-metasomatik jarayonlar bilan bogʻliq.

Manbalar
Pyezoelektr

Pyezoelektr (yun. piero — bosaman, qisaman va elektr), pyezoelektr effekt — baʼzi dielektriklarning mexanik kuchlanishlar taʼsirida qutblanishi (toʻgʻri pyezoelektr effekt) va elektr maydon taʼsirida mexanik deformatsiyalanishi (teskari pyezoelektr effekt) hodisasining yuzaga kelishi. Toʻgʻri va teskari pyezoelektr effektlar faqat pyezoelektriklarda mavjud. Pyezoelektr effektlar simmetriya markaziga ega boʻlmagan kristallarda kuzatiladi. P.ni 1817-yilda fransuz kristallografi va minerologi R. J. Gayui (1743—1822) kalsit kristallarida kuzatgan. P.ni har taraflama 1880-yilda akauka J. va P. Kyurilar kvars kristallida kuzatganlar. 1500 dan or-tiq moddada pyezoelektr hodisasi ku-zatilgan; ular ichida kvars (pyezo-kvars)dan tashqari segnet tuzi, bariy titanat, ammoniy digidrofosfat, litiy niobat va boshqa ham keng qoʻllanadi. Koʻpincha yana maxsus texnologiya boʻyicha olingan baʼzi segnetoelektriklarning qattiq eritmalari — pyezokera-mikalardan ham foydalaniladi. Pye-zoelektriklar radiotexnika, akustika, radiofizika va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi.

Manbalar
Pyarnu

Pyarnu (1917-yilgacha rasmiy nomi — Pernov) — Estoniyadagi shahar. Pyarnu daryosi Riga qoʻltigʻiga quyilish joy-ida. Dengiz porti va dare pristani. Dengiz boʻyi iqlim va balchiq kurorti. Yozi moʻʼtadil iliq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 17°), qishi moʻʼtadil yumshoq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi —5°); yiliga 540 mm yogʻin yogʻadi. Baliq konservalash, zigʻir tola toʻqimachilik kombinatlari, mashinasozlik, oziq-ovqat va oʻrmon sanoati korxonalari, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, shoira Lidiya Koydulaning memorial muzeyi (1945), turistik baza mavjud. Shahar 13-asrdan maʼlum, rus solnomalarida Pernava nomi bilan tilga olinadi.

Manbalar
Pyatigorsk

ʻPyatigorsk — Rossiya Federatsiyasi Stavropol oʻlkasidagi shahar (1830-yildan). Kavkaz Mineral Suvlari guruhidagi balneologik va balchiq kurorti. Podkumok daryosi boʻyida, Mashuk togʻi yon bagʻrida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 133,3 ming kishi (1998). Sanoati, asosan, kurort ehtiyoji uchun xizmat qiladi (oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari), shuningdek, elektromexanika va qishloq xoʻjaligi mashinalari zavodlari bor. Ped. va farmatsevtika institutlari, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi, M.Yu. Lermontov davlat muzey-qoʻriqxonasi mavjud.

Yozi iliq (iyulning temperaturasi 22°), qishi moʻʼtadil yumshoq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi —4°); yillik yogʻin 475 mm. Harakat va tayanch organlari, mar-kaziy va periferik asab sistemasi, teri, ginekologik kasalliklar, shuningdek, yurak-tomir sistemasi, hazm organlari kasalliklari bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi. Davolash vannalari bor. Tarixiy meʼmoriy yodgorliklardan „Eol arfasi“ shiyponchasi (1828), „Diana groti“ (1830—31) mavjud.

Manbalar
Poʻlat Moʻmin

Poʻlat Moʻmin (taxallusi; asl ism-sharifi Poʻlat Moʻminov) (1922.24.12 – Toshkent – 2004.2.3) — bolalar shoiri. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (1992). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). Dastlab pedagogika bilim yurtini (1939), soʻng Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutini tugatib (1944), oʻqituvchilik bilan shugʻullangan (1944–1947). "Lenin uchquni" gazetasida adabiy xodim (1948–50), Oʻzbekiston davlat nashriyotida boʻlim mudiri (1951–1952), respublika Yozuvchilar uyushmasida adabiy maslahatchi (1954–60), Madaniyat vazirligi qoshidagi Sanʼat ishlari boshqarmasida dramaturgiya boʻyicha bosh muharrir (1962–64).

Ilk sheʼrlar toʻplami – "Sayrang, qushlar" (1949). Shundan keyin uning "Tong kuylari" (1949), "Oltin boshoqdor" (1951), "Tish choʻtkasi ertagi" (1955), "Hunardan unar" (1958), "Toʻgʻri oʻsgan gul boʻlur" (1960), "Aql qayerda boʻlar" (1962), "Oltin nay" (1967), "Yaxshilarga oʻxshasam" (1975), "Rahmatga rahmat!" (1969), "Eson va Omon" (1973), "Ertaqdan ertakka" (1989), "Ertaklar yaxshilikka yetaklar" (1984), "Yurak zavqu dardlarim, aytar baytu fardlarim" (1993), "Bugʻdoy bobo" (1995), "Bolajon, bolajonim" (2003) va boshqa bolalarga bagʻishlangan sheʼr va ertaklardan iborat toʻplamlari, "Kul-di xiyol" (1964), "Gul va piyoz" (1971), "Qoʻshiq aytib" (1985) singari qoʻshiqlardan tashkil topgan kitoblari nashr etilgan. Poʻlat Moʻmin mumtoz oʻzbek adabiyoti anʼanalarini davom ettirib, gʻazal, tuyuq, fard janrlarida ham koʻplab asarlar yaratgan. Uning 500 dan ziyod qoʻshiqlari gʻazal janrida yozilgan. Poʻlat Moʻminning bolalar hayotidan olingan "Qovoqvoy bilan Chanoqvoy", "Suqatoy va Konfetvoy" (1970), "Bahodirning botirligi" (1972), "Ona bolam deydi, bola onam deydi" (1975), "Oq fil yoʻqoldi" (1983), "Tuyakush-boyaqish" (1987) pyesalari respublika teatrlarida sahnalashtirilgan. A.S. Pushkin, V. V. Mayakovskiy, S. Marshak, S. Mixalkov, A. Barto va boshqa rus yozuvchilarining bolalarga bagʻishlangan asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

Manbalar

Havolalar 
people.ziyonet.uz 

Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Oʻzbek tarjimonlari
Oʻzbekiston dramaturglari
Poʻrsildoq yara

Poʻrsildoq yara (pemfigus) - terining rangi oʻzgarmagan holda, turli sabablarga koʻra, unga toshma toshishi bilan oʻtadigan kasalliklar guruhi. Surunkali poʻrsildoq yara, chaqaloqlar va zaxm poʻrsildoq yarasi farq qilinadi.

Surunkali poʻrsildoq yara (asl poʻrsildoq yara) teri va shilliq qavatlarga qayta-qayta pufakchalar toshib turishi bilan tavsiflanadi. Toshmalar yorilib, shu sohalar qattiq ogʻriydi. Bemor isitmalaydi, uyqusi, ishtahasi yoʻqoladi, ozib ketadi. Kasallik bir oy, baʼzan bir yil davom etadi. Koʻpincha nerv sistemasi zararlanadi, moddalar almashinuvi buziladi.

Chaqaloqlar poʻrsildoq yarasi — yiringli mikroblar qoʻzgʻatadigan oʻtkir kasallik (chaqaloqlar hayotining dastlabki kunlarida paydo boʻladi). Chaqaloqning tanasi, oyoq va qoʻllari terisida noʻxatdan tortib yongʻoqdek kattalikda pufaklar paydo boʻladi (ular yorilgan joy suv achib, bezillab turadi). Kasallik 6 — 8 kun davom etib, tuzalib ketadi. Lekin nozik chaqaloqlarda juda ogʻir kechadi. Kasal chaqaloqni sogʻlom bolalardan ajratib qoʻyib, doktor buyurgan dori-darmonlar bilan davolash kerak. Chaqaloqning ichki kiyimlari va yoʻrgagi, albatta, dazmollanadi.

Zaxm poʻrsildoq yarasida kaft yuzasi va oyoq tagida, boldir va bilakda, baʼzan badan va yuzda yalligʻlanib, sogʻlom teridan ajralib turadigan hoshiyali pufakchalar paydo boʻladi. Zaxm poʻrsildoq yarasida ichki aʼzolar ham zararlanishi mumkin. Bemor zaxmga qarshi qoʻllaniladigan qoʻtaqlik preparatlar tayinlanadi. Kortikosteroidlarga prednizalon, deksametazon, triamsinalon kiradi.

Manbalar 

 

Kasalliklar
Teri kasalliklari
Chaqaloqlar kasalliklari
Ra

„Ra“ kemalari (qadimgi misrliklarning quyosh xudosi Amon-Ra nomidan) – papirus oʻsimligidan yasalgan qayiq, kema. Qadimgi misrliklar kemasi nusxasiga koʻra qurilgan (uzunligi 12 m, kengligi 5 m). „Ra“da Tur Xeyerdal 7 kishidan iborat baynalmilal ekipaj bilan birga qadimgi misrliklarni Amerikaga suzib borishlari mumkinligini isbotlash maqsadida ekspeditsiya uyushtirgan. 1969—1970-yillarda 2 ta „Ra“ qayiqlarida ekspeditsiya uyushtirilgan.

Nazariyaning yuzaga kelishi 
Mashxur norveg sayyohi va olimi Tur Xeyerdal 1955-yili Pasxa oroliga qilgan sayohati vaqtida tropik qamish (papirus)dan yasalgan kemalarning tasvirini topadi. Bu esa unda inklargacha boʻlgan Amerika aholisi okeanni qamishdan yasalgan kemalarda kesib oʻtgan boʻlishi mumkin, degan fikrni uygʻotadi. Xeyerdal tropik qamishdan kema yasab, unda Atlantika okeanini suzib oʻtishga qaror qilgan.

„Ra-1“

„Ra-1“ ekspeditsiyasi 
Chadlik ustalar tomonidan qadimgi Misr kemalarga monand qilib tayyorlangan „Ra“ deb nomlangan kema 7 mamlakat aʼzolaridan iborat 7 kishilik ekipaj bilan BMT bayrogʻi ostida sayohat qilgan. Xeyerdal oʻzining yetti kishilik xalqaro ekipajiga SSSRdan shifokor, olim, ingliz tilini mukammal biladigan jurnalist Yuriy Senkevichni taklif qilgandi. Kema 1969-yil bahorida Marokashning Safi portidan joʻnab ketgan va Shimoliy ekvatorial oqim taʼsirida 5 ming kilometr yoʻl bosib oʻtdi va sayohat tugashiga bir hafta qolganida kemadagi nosozlik tufayli Janubiy Amerika yaqinida muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

„Ra-1“ ekipaji 
Ekipaj tarkibiga ekspeditsiya rahbari Tur Xeyerdaldan tashqari navigator Norman Beyker (AQSh), kino operatori Karlo Mauri (Italiya), shifokor Yuriy Senkevich (SSSR), antropolog Santyago Genoves (Meksika), papirus mutaxasisi Abdulla Jibrin (Chad) va fotosuratchi Georges Surial (Misr) kirgan.

„Ra-2“

„Ra-2“ ekspeditsiyasi 
10 oydan soʻng 1970-yil Tur Xeyerdal „Ra-2“ papirus kemasida 57 kun suzib, Karib dengizi sharqidagi Barbadosga yetib oladi. Bu tajribasi bilan Tur Xeyerdal qadimgi dengizchilar Kanar oqimidan foydalangan holda Atlantika okeani orqali Janubiy Amerika va undan keyin Tinch okeaniga suzishlarni amalga oshirganliklarini isbot qilgan.

„Ra-2“ ekipaji 
Abdulla Jibrindan tashqari „Ra-1“ sayohati ekipaji yangi ekspeditsiyaga qoʻshildi. Ekipaj tarkibiga Xeyerdaldan tashqari navigator Norman Beyker (AQSh), kino operatorlari Karlo Mauri (Italiya) va Key Oxara (Yaponiya), shifokor Yuriy Senkevich (SSSR), antropolog Santyago Genoves (Meksika), ekologik kimyogar Madanni Ait Uhanni (Marokash) va fotosuratchi Georges Surial (Misr) kirgan.

Manbalar 

Kemalar
Sayohat
Xalqaro dengiz voqealari
Ilmiy tadqiqotlar
Isidor Isaac Rabi

Isidor Isaak Rabi () (1898.29.7, Rimanuv, hozirgi Polsha — 1988) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1940). Kornell universitetini tugatgan (1919). 1929-yildan Kolumbiya universitetida ishlagan (1937-yildar professor). Massachusets texnologiya instituti radiatsiya laboratoriya direktorining yordamchisi (1940—45). Ilmiy ishlari magnetizm, yadro fizikasi, kvant mexanikasi va boshqalarga oid. Rabi atom yadrosining magnit momentini radiochastotali rezonans yoʻli bilan oʻlchashning yangi usulini ishlab chiqib (Rabi shkalasi) proton va deytronning magnit momentini aniqlagan (1933—39). Nobel mukofoti laureati (1944).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Rabinjon oltin-mis koni

Rabinjon oltin-mis koni — Zirabuloq togʻlarining shimoli-sharqida joylashgan kon. 1958-yilda ochilgan. Oltin-sulfid-kvarsli konlar guruhiga mansub. Konning geologik tuzilishini akademik H. N. Boymuhamedov boshchiligidagi mutaxassislar guruhi oʻrgangan. Kon quyi va yuqori silur, devon davrlarining choʻkindi-metamorfik jinslari va mezokaynozoy yotqiziqlaridan tarkib topgan. Rabinjon oltin-mis konim.k.da sof oltin, elektrum (kumushli sochma oltin), oltin telluridi, bornit, xalkopirit, xalqozin va kovellin kabi foydali qazilmalar mavjud. Shuningdek, kvars, kalsit, ankerit, flyuorit, molibdenit, pirit, arsenopirit, lyollingit, pirrotin, kumush telluridi ham uchraydi. Rabinjon oltin-mis konim.k.ning minerallari, asosan, termalmetamorfik, skarnligidrotermal va gidrotermal bosqichlarda hosil boʻlgan. Rabinjon oltin-mis konim. k. Zirabuloq — Ziyovuddin rudali rnidagi istiqbolli kon.

Manbalar
Rabiulavval

Rabiulavval — qamariy yil hisobida, yaʼni Oy takvimida, shuningdek, musulmonlarning hijriy-qamariy yil hisobida 3-oyning arabcha nomi. 30 kunga teng. O'zbekiston bo'yicha Mart oyi.

Manbalar 

Yil oylari
Islom
Islomiy taqvim oylari
Rabiussoni

Rabiussoni — qamariy yil hisobida, yaʼni Oy taqvimida, shuningdek, musulmonlarning hijriy-qamariy yil hisobida 4-oyning arabcha nomi. 29 kunga teng.

Manbalar 

 

Yil oylari
Islom
Islomiy taqvim oylari
Rabodxoʻja qoʻrgʻoni

Rabodxoʻja qoʻrgʻoni, Rabodi Xoja — qad. istehkom. Samarqandning janubi-sharqida, Zarafshon daryosining chap sohilida, Dargʻom kanalining bosh toʻgʻoni yonida barpo etilgan. Ilk oʻrta asrlarda u "Varqsar" ("Toʻgʻonboshi") nomi bilan mashhur boʻlgan. Rabodxoʻja qoʻrgʻonining saqlanib qolgan tashqi devori qoldigʻiga qaraganda, qoʻrgʻonning uz. 600 m, kengligi 300 m va maydoni 18—20 ga, uchta darvozasi boʻlgan. Rabodxoʻja qoʻrgʻoni muhim strategik ahamiyat kasb etgan. Tabariyning yozishicha, xalifalikka qarshi Samarqandda koʻtarilgan qoʻzgʻolonni bostirish uchun Xuroson noibi Xuzayna 721 yil Rabodxoʻja qoʻrgʻoniga xujum qilib, Dargʻom kanalini bogʻlashga harakat qilgan. Biroq, soʻgʻdiylar koʻrgʻonni qattiq mudofaa etganlar. 736 yil Xuroson noibi Asad ibn Abdulloh ham Rabodxoʻja qoʻrgʻonini egallab, samarqandliklarni suvsiz qoldirishga uringan. Shu tufayli Rabodxoʻja qoʻrgʻonida qadimdan katta harbiy kuch saqlangan. Nasafiyning maʼlumotiga koʻra, 12-asrda Rabodxoʻja qoʻrgʻonida 4 ming suvoriy va 12 ming piyoda jangchi yashagan. 15-asrda Rabodxoʻja qoʻrgʻoni atrofida 40 mingga yaqin aholi istiqomat qilgan. Ularga Samarqand hokimi tomonidan Dargʻom kanalining bosh toʻgʻonini nazorat qilib turish va tuzatish topshirilgan boʻlib, bu xizmatlari uchun ular davlat tomonidan solinadigan xirojdan ozod etilganlar. Rabodxoʻja qoʻrgʻonida toʻgʻonchilar boshliqlaridan Abu Zakariyya Varaqsariy (844 yil) va Xoja Zakariyya Varaq (12-asr)lar dafn etilib, pishiq gʻishtdan maqbara bino qilingan. Shu bois bu qoʻrgʻon Rabodi Xoja nomi bilan shuhrat topgan.

Ad. Muhammadjonov A., Quyi Zarafshon vodiysining sugʻorilish tarixi, T. 1972. Abdulahad Muhammadjonov.

Manbalar
Rabot (shahar)

Rabot — Marokash poytaxti. Sale shahri bilan R.-Sale prefekturasini tashkil etadi. Atlantika okeani sohilida, unga Bu-Regreg daryosining quyilish yerida joylashgan. Aholisi 1,38 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Iqlimi subtropik, oʻrtacha temperatura yanvarda 12°, iyulda 22°. Yillik yogʻin 530 mm. Transport yoʻllarining muxim tuguni, temir yoʻl va avtomobil yoʻllari orqali mamlakatning boshqa yirik shaharlari, shuningdek, Jazoir va Tunis bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Rabot — mamlakatning yirik iqtisodiy markazi. Sanoatining asosiy tarmoqlari: toʻqimachilik va tikuvchilik, oziq-ovqat, metallsozlik, koʻn-poyabzal, yogʻochsozlik, kimyo, poligrafiya. Mebel, mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Rabot — mamlakatning ilmiy va madaniy markazi: universitet (1957), konservatoriya, ilmiy tadqiqot muassasalari, milliy teatr, Udayya muzeyi, xalq sanʼati va boshqa muzeylar, kutubxonalar bor. Shaharda banklar, hukumat idoralari joylashgan.

Shaharga 1150-yilda muvahhidlar tomonidan asos solingan. 17-asrda Rabotga Andalusiyadan musulmon hunarmand va savdogarlarining koʻchib kelishi munosabati bilan shahar tez rivojlandi. 1627— 66 yillarda mustaqil Rif respublikasi poytaxti. 19-asrda Rabot siyosiy va iqtisodiy markazga aylandi. 20-asr boshlarida fransuz bosqinchilariga qarshi milliy ozodlik kurashi markazi. 1912—56-yillarda Fransiya protektoratining maʼmuriy markazi. 1956-yildan mustaqil Marokash davlatining poytaxti.

Rabotning tarixiy markazi Bu-Regreg daryosi boʻyidagi qoya ustida joylashgan. Shaharning eski qismi 12-asr oxirida baland devor bilan oʻralgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Katta masjid (14-asr), Hasan masjidi (12-asr), maqbaralar, Qirol saroyi (1775) va boshqa saqlangan. Shaharning janubida yangi zamonaviy binolar qurilgan.

Manbalar 

Marokash shaharlari
Ravalpindi

Ravalpindi — Pokistonning shim.sharqiy qismidagi shahar. Panjob viloyatida, togʻ etagida. Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Panjobdan Afgʻoniston va Kashmirga boriladigan yoʻl ustida. Aholisi 1,4 mln. kishi (1998), aksariyati pushtu, kashmiri, gujarot va panjoblar. Ravalpindi — transport yoʻllarining tuguni, muhim savdo-sanoat markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik (ip gazlama, shoyi, movut, trikotaj), poyabzal, kimyo-farmatsevtika, neftni qayta ishlash, metallsozlik va mashinasozlik, sement korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Shahar yaqinidagi neft va gaz konlaridan  Ravalpindiga quvurlar oʻtkazilgan.

Mil. av. P. oʻrnida Gajipur sh. boʻlgan. Oʻrta asrlarda shahar Fotixpur-Baori deb atalgan. 14-asr boshida moʻgʻullar tomonidan buzib tashlangan. Keyinchalik shaharni gakkarlar qabilasining boshligʻi Ravalxon qayta tiklab, oʻz nomi bilan atagan. 1849-yilda R.ni inglizlar bosib olgan. 1947-yilgacha R. Buyuk Britaniyaning Hindistondagi eng yirik harbiy bazasi boʻlgan. 1947-yildan 1960-yillar boshigacha Ravalpindi — Pokistonning muvaqqat poytaxti. Politexnika universiteti, kollejlar, harbiy muzey, arxeologiya muzeyi, kartinalar galereyasi, aeroport bor.

Manbalar 

 

Pokiston shaharlari
Ravish

Ravish – mustaqil soʻz turkumlaridan biri; harakat va holatning belgisini, shuningdek, belgining belgisini bildiradi. Ravishlarning quyidagi maʼnoviy turlari mavjud: holat (tarz) ravishlari (tez, sekin, piyoda kabi); oʻrin ravishlari (uzoqda, yaqindan, pastda kabi); payt ravishlari (hozir, kecha, bugun kabi); daraja-miqdor ravishlari (ancha, sal, kam kabi); maqsad ravishlari (ataylab, joʻrttaga kabi); sabab ravishlari (noiloj, ilojsiz, chorasizlikdan kabi). Payt, oʻrin va maqsad ravishlaridan boshqa barcha Ravishlarni, eng umumiy xususiyatlariga koʻra, bir turga kiritish va ularni holat (tarz) ravishlari deb atash mumkin.

Ravish mustaqil soʻz turkumi sifatida quyidagi morfologik xususiyatlar bilan ajralib turadi: 1) daraja kategoriyasiga ega: tez, koʻp (oddiy daraja) – tezroq, koʻproq (qiyosiy daraja) – eng tez, juda koʻp (orttirma daraja) kabi; 2) oʻzgarmas boʻlib, koʻpincha feʼllarga bogʻlanib keladi: Soʻrida qat-qat duxoba koʻrpachalar ustma-ust toʻshalgan edi; 3) Ravish ayrim oʻrinlarda sifat va otga bogʻlanib kelishi ham mumkin. Bunday hollarda Ravish belgining belgisini yoki predmetning belgisini emas, oʻzi bogʻlanib kelgan sifat yoxud otdan anglashilgan harakatlarning belgisini bildiradi: Kecha havo juda sovuq edi. U hozir beqiyos va tasavvur qilib boʻlmas baxtiyor edi; 4) Ravish yasovchi maxsus qoʻshimchalarga ega: cha, ona, larcha, lab va boshqa; 5) turlanmaydi va tuslanmaydi (otlashish hollari bundan mustasno).

Ravishlar morfologik va sintaktik usullar bilan yasaladi: doʻstona, qahramonlarcha, oylab (morfologik usul), har zamon, shu on, bir dam (sintaktik usul) kabi. Ravishlar tuzilishiga koʻra, sodda (kamtarona, vijdonan, butunlay), qoʻshma (har dam, bir yoʻla, ozmuncha, har qachon), juft (kechakunduz, qishin-yozin) va takroriy (ozoz, tez-tez, koʻp-koʻp) turlarga boʻlinadi. Ravishlarning anchagina, juda, kam, kamkam kabi shakllari modal shakl hisoblanadi. Ravishlar gapda hol, aniqlovchi va kesim vazifalarida keladi.

Adabiyot 
 Oʻzbek tili grammatikasi [Morfologiya, 1-j.], T., 1975.

Muhammadumarov Hojiakbar.

Manbalar 

Tilshunoslik
Rabot neft koni

Rabot neft koni — Tojikiston Respublikasi Soʻgʻd viloyatining jan.sharqidagi kon. Konning geologik tuzilishini K. P. Kalitskiy, V. N. Veber va boshqa urgangan. Rabot neft konik.da paleozoy, yura, bur, paleogen, neogen va turtlamchi davrlarga mansub jinslardan tuzilgan yotqiziklar mavjud. Paleozoy jinslari toʻq kulrang qumli argillitlar, yura jinslari kulrang gillar va mayda donador qumtoshlardan, bur yotqiziqdari qizgʻish konglomerat, qumtosh, gillar, oq va kulrang ohaktoshlardan tuzilgan. Paleogen yotqiziqlari oq gips, ohaktosh, qumtosh, yashil va kizil rangli gillardan iborat. Neft shu jinslar orasidan topilgan. Kondagi neftning s.ogʻ. 0,827— 0,879. Tarkibida 0,65—0,80% oltingugurt, 6,55—7,72% parafin mavjud.

Manbalar 

    

Tojikiston geografiyasi
Tojikiston iqtisodiyoti
Mansur Ravshanov

Mansur Temirovich Ravshanov (1937-yil 7-aprel. Qarshi) — aktyor, rejissor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). 1961-yili Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan. 1963-1974-yillarda Surxondaryo teatrida avval aktyor, keyinchalik rejissor, bosh rejissor faoliyatini olib borgan. 1974–1975 yillar Qashqadaryo teatrida bosh rejissor "Alpomish" (S. Abdulla; T. Jalilov), "Boy ila xizmatchi", "Maysaraning ishi", "Jononga bordim bir kecha" (Hamza), "Alisher Navoiy" (I. Sulton, Uygʻun), "Parvona" (Uygʻun), "Nurxon" (Komil Yashin), "Ajab savdolar" (H. Gʻulom; Manas Leviyev), "Kelinlar qoʻzgʻoloni" (S. Ahmad), "Oʻz arizasiga koʻra" (Oʻlmas Umarbekov), "Makr va muhabbat" (Friedrich Shiller), "Momo yer", "Oq kema" (Ch. Aytmatov), "Kelin va kuyov" (M. Bayjiyev), "Amir Temur va Yildirim Boyazid" (K. Abdunabiyev), "Alpomishning qaytishi" (U. Azim) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1937-yilda tugʻilganlar
4-iyulda tugʻilganlar
Qarshida tugʻilganlar
Aktyorlar
Rejissyorlar
Raga

Raga, rag (sanskritcha:  राग — rang, istak) — hind va pokiston xalqlari mumtoz musiqa janri. Ragalar oʻzbek maqomlari singari muayyan tovushqator (txat), ohang tuzilmalari (pakar) va usul (tal) jihatidan bir-biridan farqlanadi. Ragalar Bheyrav, Malkuns, Megh, Dipak kabi nomlar bilan, ularning shoxobchalari esa ragniylar deb ataladi. Raga Oʻrta asrdan maʼlum boʻlib, tarixiy jarayon davomida yangi kuy va asarlar bilan boyitildi. Hind musiqa olimlari ragalarni muayyan ruhiy va axloqiy taʼsiri jihatidan ajratadilar. Kunning muayyan vaqtlari (ertalabki, tushki raga va hokazo), yil fasllarida ijro etiladigan ragalar bor. Raga ansambli tarkibiga, odatda, yakkaxon xonanda yoki yakkanavoz sozanda, usul beruvchi urma cholgʻu ijrochisi va boshqa sozandalar kiradi. Har bir raga asosiy mavzuni bayon etuvchi vazmin surʼatdagi qismdan boshlanib, asta-sekin tezlashib boradi, turli nolalarga boy, erkin rivojlanadigan hamda avj olib keladigan qismlar orqali namoyon boʻladi.

Manbalar
Radiatsion genetika

Radiatsion genetika — genetik soning bir boʻlimi; organizmlarni rentgen nurlari yoki radioaktiv elementlar bilan nurlantirish natijasida ularda ruy beradigan irsiy oʻzgaruvchanlik (mutatsiya)ni oʻrganadi. 20-asr boshlarida nurlarning hujayra va organizmning turli funksional holatiga taʼsiri (hujayralarning boʻlinishi, koʻpayish, qon shaklli elementlarining oʻzgarishi va hokazo) haqida dastlabki maʼlumotlar olindi. Olimlardan G.A.Nadson va G.S. Filippov, amerikalik genetik Myollerlar tomonidan (1925—27) ion nurlar irsiy oʻzgaruvchanlik — mutatsiyaga qodir ekanligi tajribada isbotlandi (qarang Mutagenez). Ana shu ilmiy tadqiqotlar R.g.ning rivojlanishida muhim rol oʻynadi. Sunʼiy mutatsiyalar hosil qilish, yaʼni organizmga nur taʼsir ettirish yoʻli bilan irsiyatni eksperimental oʻrganish usuli ishlab chiqildi. Nur taʼsirida vujudga kelgan mutatsiyalar irsiy oʻzgaruvchanlikni va turli organizmlarning irsiy potensiyasini oʻrganish bilan birga, radiatsiyaning irsiyatga taʼsirini, uning eng kichik strukturasi — gen haqida maʼlumot olish imkonini berdi (qarang Gen).

R.g. usullari asosida mikroorganizmlar seleksiyasi sohasida olib borilgan tadqiqotlar natijasida antibiotiklarning yangi shtammlari va ulardagi biologik faol moddalar aniqlandi. 20-asr oʻrtalariga kelib ionlovchi nurlarning odam organizmiga taʼsirini oʻrganish katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega boʻldi. Odam organizmini nurlarning salbiy taʼsiri (jumladan, irsiy apparatga taʼsiri)dan saqlash, shuningdek, organizmni nurlanishdan himoya etuvchi moddalarni ishlab chiqish R.g.ning dolzarb masalalaridandir. Odam organizmining reparatsiyalovchi fermentlar yordamida nurlanishning salbiy taʼsirini qaytarish imkoniyati tugʻildi. Muhitda nurlanishning ortishi mutatsiyalarning koʻpayishiga, bu esa oʻz navbatida irsiy kasalliklar, mayibmajruhlik va xavfli oʻsmalarning paydo boʻlishiga olib keladi.

Keyingi yillarda kosmik R.g. muvaffaqiyatli rivojlanmoqda. Kosmik nurlar bilan kosmik uchish omillarining mikroorganizmlar, oʻsimliklar, hayvonlar va odamga birgalikda koʻrsatadigan taʼsiri qonuniyatlari oʻrganilmoqda.

Manbalar
Radiatsion gigiyena

Radiatsion gigiyena — radioaktiv moddalar va ionlovchi nurlarning inson organizmiga taʼsirini oʻrganadigan fan, gigiyenaning bir boʻlimi. Radioaktiv moddalar bilan ishlaydigan kishilar va umuman aholini nurlanishdan saqlash uchun sanitariyagigiyena qonunqoidalarini ishlab chiqadi.

R.g. mustaqil fan sifatida 1946-yil (AQShning Tinch okeanda oʻtkazgan yadro quroli sinovidan soʻng) yuzaga keldi. R.g., asosan, ionlovchi nur manbalari boʻlgan korxona yoki muassasalar binosi, hududi va hokazoning dozimetriyasi masalalari bilan shugʻullanadi, radioizotoplar, rentgen apparatlari, gamma nurlar bilan ishlaydigan ishchilarning individual dozimetriyasini nazorat qiladi, mehnat gigiyenasi muammolarini hal qilish va atom sanoati korxonalari, uran, toriy konlari, kimyo, metallurgiya, mashinasozlik va boshqa sanoat korxonalari ishchilarining radiatsion xavfsizligini taʼminlash tadbirlarini koʻradi. Shuningdek, tashqi muhit (havo, yer, suv va oʻsimliklar) ni radioaktiv moddalar bilan ifloslanish jarayonlari va bu muhitning aholi sogʻligʻiga, inson nasliga taʼsirini oʻrganadi. Radioaktiv moddalar bilan zararlangan oziq-ovqat mahsulotlarini sanitariya-ekspertiza qilish usullarini ishlab chiqadi va radioaktiv chiqindilarni yoʻqotish ustidan sanitariya nazorati olib boradi.

Manbalar