Kataloniya mustaqillik harakati

Kataloniya mustaqilligi uchun harakat (, ) – siyosiy harakat  va katalonizmning tarmoqlaridan biri boʻlib, uning vakillari Kataloniya millatining tarixiy va madaniy mustaqilligini eʼlon qiladi va Kataloniyaning toʻliq suverenitetini (mustaqilligini) olishga intiladi. Kataloniya mustaqillik harakati Shotlandiya separatizmi bilan bir qatorda Yevropadagi eng ommaviy va eng yaqin ayirmachilik harakati sifatida baholangan.

Milliy bayroq – Estelada – harakatning asosiy ramzi.

Tarixi 
Oʻtgan asrlarda davomida Ispaniya qirolligi tarkibiga kirgan Kataloniyada tez-tez qoʻzgʻolonlar boʻlib turgan. 1871-yilda Kataloniya Ispaniyadan ajralib chiqishga harakat qilgan, ammo markaziy hukumat bilan muzokaralardan soʻng, u Ispaniya tarkibida qolgan.

XX asr 
Zamonaviy Kataloniyada separatizm harakatlari XX asrning boshlarida boshlangan. Urushdan oldingi qirollik Ispaniyada kataloniyaliklar birinchi jamoat Kataloniya Hamdoʻstligini, soʻngra Kataloniya avtonom viloyatini tuzishga erishganlar.

1930-yillarda Kataloniya yana mustaqilligini eʼlon qilishga urinadi, ammo fuqarolar urushida gʻalaba qozongan F. Franco diktaturasiga qarshi markaziy respublika hukumati bilan birlashdi. Franco rejimi davrida kataloniyaliklarning qatagʻon qilinishi Kataloniya mustaqillik harakatining ommalashishiga katta hissa qoʻshgan.

1979-yilda Kataloniya avtonom maqomga ega boʻldi, soʻngra Kataloniya tili rasman tan olindi. 2006-yilda Kataloniya moliyaviy mustaqillikka erishgan holda yangi avtonom maqomni qabul qildi.

XXI asr 
2009-2010-yillarda Kataloniya mustaqilligi boʻyicha norasmiy referendum soʻrovlari oʻtkazildi, unda 90% dan ortiq kishilar mustaqillik tarafdori boʻldi. 2012-yil sentyabr oyida „Mustaqillik marshi“ paytida butun Kataloniya boʻylab ommaviy namoyishlar boʻlib oʻtgan. Namoyishlarda 1000 dan ortiq kishi „Kataloniya Yevropadagi yangi davlat“ shiori ostida ishtirok etdi.

2012-yil 25-noyabrda boʻlib oʻtgan mintaqaviy saylovlardan soʻng, 2013-yil 23-yanvarda parlament Kataloniya suverenitet deklaratsiyasini eʼlon qildi („Kataloniya Ispaniya tarkibidagi suveren siyosiy va yuridik shaxs“) va 2014-yilda ajralib chiqish boʻyicha referendum oʻtkazilishi rejalashtirildi.

2013-yilning 12-dekabrida Kataloniya hukumati 2014-yil 9-noyabrga oʻz taqdirini oʻzi belgilashi uchun referendum oʻtkazishni eʼlon qildi. Ispaniya hukumati esa referendum oʻtkazilishi kerakligiga ishonmadi. Natijada, Ispaniya parlamentining 2014-yil 13-apreldagi va Ispaniya Konstitutsiyaviy sudining 2014-yil 27-sentyabrdagi qarori hamda Kataloniya hukumatining 2014-yil 14-oktabrdagi qarori bilan referendum oʻtkazish toʻxtatib qoʻyildi. 2014-yil 9-noyabrda yuridik kuchga ega boʻlmagan Kataloniyaning siyosiy kelajagi boʻyicha soʻrov oʻtkazildi, soʻrovnomada saylovchilarning 80,8 foizi mustaqillik tarafdori boʻlishgan (2,25 million kishi soʻrovnomada ishtirok etgan).

2015-yilning 27-sentabrida Kataloniyada navbatdan tashqari parlament saylovlari boʻlib oʻtdi.

2015-yil 27-oktabrda Kataloniyaning „Ha uchun birga“ koalitsiyasi (Junts pel Sí) va Xalq birligi uchun nomzodlar (CUP) parlamentning mustaqillik toʻgʻrisidagi rezolyutsiyasi loyihasini kelishib olgan. Bu hujjat „respublika shaklidagi mustaqil Kataloniya davlatini yaratish jarayoni boshlanganini“ eʼlon qilgan.

2015-yil 9-noyabrda Kataloniya parlamenti Ispaniyadan ajralib chiqish toʻgʻrisidagi rezolyutsiyani qabul qilishni yoqlab ovoz berdi (73 ta yoqlab, 62 ta qarshi). Rezolyutsiyani qabul qilishdan avval Kataloniya Konstitutsiyaviy sudining plenumi qarori qabul qilingan. Qaror 11 nafar sudya tomonidan bir ovozdan qabul qilindi. Saylov natijalari eʼlon qilingandan soʻng, gʻalaba qozongan partiyalar yetakchilari „mustaqillik uchun aniq mandat“ olganliklarini eʼlon qilishdi va Kataloniya mustaqilligi boʻyicha „yoʻl xaritasi“ni amalga oshirishni rejalashtirganliklarini taʼkidlashgan. Rezolyutsiyada 18 oy ichida hukumat tuzilmalarini shakllantirilishi va Kataloniya uchun yangi konstitutsiyani ishlab chiqilishi nazarda tutilgan edi. 2015-yil 2-dekabrda Ispaniya Konstitutsiyaviy sudi Kataloniya mustaqilligi haqidagi rezolyutsiyani konstitutsiyaga zid deb topgan.

2022-yilda Kataloniyada mustaqillik uchun mitinglar boshlandi, unda 150-700 ming kishi qatnashgan.

2017-yilgi referendum 
2017-yil 9-iyun kuni Kataloniya mustaqilligi boʻyicha referendum oʻtkazish 2017-yil 1-oktabrga belgilangani maʼlum boʻldi. Referendumda quyidagi savol berilgan: „Siz Kataloniya respublika shaklida mustaqil davlat boʻlishini xohlaysizmi?“. 2017-yil 1-oktabrda muxtoriyat hokimiyati bir tomonlama referendum oʻtkazgan. Referendumda ishtirokchilarning 90 foizi Kataloniyaning Ispaniyadan ajralib chiqishini yoqladi. Ispaniya hukumati politsiyasi tomonidan saylov uchastkalarida saylovchilarga nisbatan qoʻpol kuch ishlatish yoʻli bilan Kataloniyani yoqlab ovoz berishni oldini olishga urinishlari natijasida 2017-yil 3-oktabrda Kataloniya kasaba uyushmalari umumiy ish tashlashni uyushtirishdi.

2017-yil 27-oktabrda mintaqaviy parlamentda Kataloniya mustaqilligi eʼlon qilindi. Ispaniya markaziy hokimiyati esa Ispaniya Konstitutsiyasining 155-moddasiga muvofiq Kataloniyada muxtoriyatning toʻxtatilishi va toʻgʻridan-toʻgʻri boshqaruv joriy etilishini eʼlon qildi.

2017-yil 3-noyabrda Ispaniya rasmiylari Kataloniya hukumatining sakkiz nafar aʼzosini hibsga oldi. 4-noyabr kuni esa Ispaniya hukumati Kataloniya prezidenti Karles Puchdemonni hibsga olish uchun xalqaro order berildi.

2017-yil 21-dekabrda Ispaniya markaziy hokimiyati tomonidan Kataloniya parlamentiga muddatidan oldin saylovlar oʻtkazishni eʼlon qilindi. Natijada, mutlaq koʻpchilik mintaqa mustaqilligi tarafdorlari tazyiqida qoldi (47,5 foiz ovoz va 70 parlament). Referendumdan keyin Bryusselga qochgan Puchdemont ovoz berish natijalarini Kataloniya Respublikasining Ispaniya hukumati ustidan gʻalabasi deb hisoblagan. Shu bilan birga, Kataloniyani Ispaniyadan ajratishga qarshi boʻlgan „Fuqarolar“ partiyasining fraksiyasi rahbari Ines Arrimadas ham Puchdemontning gʻalabasini eʼlon qilgan.

2019-yilning 14-oktabr kuni Ispaniya Oliy sudi 2017-yilgi mustaqillik referendumini tashkillashtirishda ishtirok etgan toʻqqiz kataloniyalik siyosatchiga nisbatan hukm chiqardi. Ularga nisbatan qoʻzgʻolon koʻtarganlik ayblovlari olib tashlandi. Ammo byudjet mablagʻlarini oʻzlashtirgani uchun Kataloniya vitse-prezidenti Oriol Junqueras 13 yilga ozodlikdan va davlat lavozimlarida ishlash huquqidan mahrum qilindi. Kataloniyaning tashqi ishlar vaziri Raul Romeva xuddi shunday ayblovlar bilan 12 yilga, parlament raisi Karme Forkadel 11 yilga, Ichki ishlar vaziri Joaquim Forn va Hududiy rivojlanish vaziri Josep Rull 10 yilga qamoq jazosiga hukm qilindi. Yana ikki faol toʻqqiz yilga, qolganlariga boʻysunmaganlik uchun jarima va davlat lavozimlarida ishlash taqiqlandi.

2019-yil 14-oktyabr kuni Kataloniyaning koʻplab shaharlarida ommaviy norozilik namoyishlari boshlangan. Kataloniya mustaqilligi tarafdorlari mitinglar oʻtkazdi, avtomobil va temir yoʻllarni toʻsib qoʻydi, Barselona aeroportida politsiya bilan toʻqnashuvlar sodir boʻlgan. 15-oktyabr kuni Barselonadagi norozilik namoyishlarida 40 ming kishi qatnashgan. Namoyishchilar politsiyaga qarata turli buyumlar uloqtirishgan, toʻsiqlarni buzib tashlashgan, chiqindi konteynerlariga oʻt qoʻyishgan, shuningdek Ispaniya hukumati vakolatxona binolarini yorib oʻtishga harakat qilishgan. Politsiya tayoq va rezina oʻqlarda namoyishchilarga qarshi chiqqan. Natijada, 74 kishi jarohatlangan. 18-oktabr kuni Kataloniyada umumiy norozilik namoyishi boshlangan. Shu kuni Barselona markazida yuz minglab odamlar toʻplangan va shahar markazidagi deyarli barcha yoʻllar toʻsib qoʻyilgan. 18-oktabrga kelib, Kataloniyaning turli shaharlarida sodir boʻlgan toʻqnashuvlar chogʻida 500 dan ortiq kishi, jumladan, huquqni muhofaza qilish organlarining 200 nafar vakili yaralangan, yuzga yaqin kishi hibsga olingan.

Kataloniya referendumi turli ommaviy axborot vositalarida keng tanqid qilingan. Ovoz berishda ishtirok etgan xalqaro kuzatuvchilar referendum xalqaro standartlarga javob bermaganini qayd etganlar. Shuningdek, kuzatuvchilar ovoz berishni bostirishda ispan politsiyasi tomonidan qoʻllangan haddan tashqari zoʻravonlikni qoralagan.

2021-yil sentabrida ispan gazetalari, shuningdek, Amerikaning "New York Times" gazetasi va Korrupsiya va uyushgan jinoyatchilikni oʻrganish boʻyicha xalqaro jurnalistik markazi Ispaniya politsiyasi tomonidan Puchdemont shtab boshligʻi Xosepning telefondagi suhbati maʼlumotlarni eʼlon qildi.

Puchdemontning idorasi bayonotida aytilishicha, Alayaning telefon yozishmalarining bir qismi kontekstdan olib tashlangan va uning boshqa davlatlar bilan aloqalari haqidagi koʻplab xabarlari ataylab oʻchirilib yuborilgan.

Yana qarang 

 Katalonizm
 Kataloniya mustaqilligi boʻyicha norasmiy referendumlar
 Kataloniyadagi norozilik namoyishlari (2012)
 Kataloniya Respublikasi

Havolalar  
 
 
 Nikita Kovalenko. V Rossii zrya jaleyut separatistov Katalonii Arxivnaya kopiya ot 17 oktyabrya 2019 na Wayback Machine // Vzglyad, 17 oktyabrya 2019

Manbalar 

Ispaniya
2021