Indeks (statistika)

Statistikada va tadqiqot dizaynida indeks kompozit statistik koʻrsatkichdir. Boshqacha qilib aytganda, bir nechta koʻrsatkichlarni jamlaydigan murakkab oʻlchov.

Indekslar – kompozit koʻrsatkichlar sifatida ham tanilgan. Ular aniq kuzatishlarni umumlashtiradi va tartiblaydi.

Ijtimoiy fanlar va barqarorlik sohasidagi koʻplab maʼlumotlar Gender farqi indeksi, Inson taraqqiyoti indeksi yoki Dow Jones sanoat oʻrtacha indeksi kabi turli indekslarda taqdim etilgan. 2009-yilda Jozef Stiglits, Amartya Sen va Jean-Paul Fitoussi tomonidan yozilgan „Iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy taraqqiyotni oʻlchash boʻyicha komissiyaning hisoboti“ shuni koʻrsatadiki, bu chora-tadbirlar soʻnggi yillarda uchta omil tufayli keskin oʻsishni boshdan kechirgan. Mos keladigan omillar:

 savodxonlik darajasini oshirish (shu jumladan statistik)
 zamonaviy jamiyatlar va iqtisodiyotlarning murakkabligi ortishi
 axborot texnologiyalarining keng tarqalganligi.

Erl Babbining soʻzlariga koʻra, indeksdagi elementlar odatda teng darajada tortiladi, agar bunga qarshi biron bir sabab boʻlmasa (masalan, agar ikkita element oʻzgaruvchining deyarli bir xil tomonini aks ettirsa, ularning har birining vazni 0,5 boʻlishi mumkin).

Xuddi shu muallifga koʻra, buyumlarni qurish toʻrt bosqichni oʻz ichiga oladi. Birinchidan, ob’ektlarni ularning mazmuni haqiqiyligi, bir oʻlchovliligi, oʻlchovni oʻlchash kerak boʻlgan oʻziga xoslik darajasi va ularning farqlari miqdori asosida tanlash kerak. Ob’ektlar bir-biri bilan empirik bogʻliq boʻlishi kerak, bu ularning koʻp oʻlchovli munosabatlarini tekshirishning ikkinchi bosqichiga olib keladi. Uchinchidan, indekslar ballari ishlab chiqilgan boʻlib, bu ularning ballar diapazonini va ob’ektlar uchun ogʻirliklarini aniqlashni oʻz ichiga oladi. Nihoyat, indekslar tasdiqlanishi kerak, bu ularning qurilishida foydalanilmagan oʻlchanadigan oʻzgaruvchiga tegishli koʻrsatkichlarni bashorat qila oladimi yoki yoʻqligini tekshirishni oʻz ichiga oladi.

2008-yilda OECD va Yevropa Komissiyasining Qoʻshma tadqiqot markazi tomonidan qoʻshma koʻrsatkichlarni (CI) qurish boʻyicha qoʻllanma nashr etilgan. OECDning yuqori darajadagi statistika qoʻmitasi tomonidan rasman maʼqullangan qoʻllanma indeksni ishlab chiqish uchun oʻnta rekursiv qadamni tavsiflaydi:

 1-qadam: Nazariy asos
 2-qadam: Maʼlumotlarni tanlash
 3-qadam: Yetishmayotgan maʼlumotlarni hisoblash
 4-qadam: Koʻp oʻlchovli tahlil
 5-qadam: Normalizatsiya
 6-qadam: Ogʻirlik
 7-qadam: Koʻrsatkichlarni umumlashtirish
 8-qadam: Sezuvchanlikni tahlil qilish
 9-qadam: Boshqa chora-tadbirlar bilan bogʻlanish
 10-qadam: Vizualizatsiya

Roʻyxatda taʼkidlanganidek, kompozit indikatorni yaratish uchun koʻplab modellashtirish tanlovlari talab qilinadi, bu esa ulardan foydalanishni munozarali qiladi. Ogʻirliklarni belgilash va tasdiqlashning nozik masalasi, muhokama qilinadi. Kompozit koʻrsatkichlarning tabiatini sotsiologik oʻqishni Paul-Marie Boulanger taklif qiladi, u ushbu chora-tadbirlarni uchta harakatning kesishmasida koʻradi:

 tajribani demokratlashtirish, yagona mutaxassislar tomonidan taqdim etilishi mumkin boʻlgan ijtimoiy va ekologik muammolarni hal qilish uchun koʻproq bilim zarurligi haqidagi tushuncha – bu fikrlash yoʻnalishi postnormal fan tomonidan ishlab chiqilgan kengaytirilgan tengdoshlar hamjamiyatining kontseptsiyasi bilan bogʻliq.
 John Dewey kabi pragmatistlar faoliyati bilan qayta bogʻlanishi mumkin boʻlgan ijtimoiy kashfiyotlar jarayoni orqali yangi jamoatchilikni yaratishga turtki.
 Charlz Sanders Peircening semiotikasi; Shunday qilib, CI shunchaki belgi yoki raqam emas, balki harakat yoki xatti-harakatni taklif qiladi.

Boulangerning keyingi ishi taraqqiyotning turli oʻlchovlari qanday qabul qilinishi yoki olinmasligini oʻrganish uchun Niklas Luhmanning ijtimoiy tizim nazariyalari asosida kompozit koʻrsatkichlarni tahlil qiladi.

Yana qarang 

 Indeks (iqtisodiyot)

Manbalar