Marietta Chudakova

Marietta Omarovna Chudakova (qizlik familiyasi – Xan-Magomedova; 1937 yil 2 yanvar – Moskva – 2021-yil 20 noyabr) – sovet-rus adabiyotshunosi, matnshunos, filologiya fanlari doktori. Yozuvchi va memuarchi, jamoat arbobi, oʻqituvchi sifatida ham tanilgan.

Biografiya 
Marietta Chudakova oiladagi toʻrtinchi farzand. Otasi muhandis Omar Kurbanovich Xan-Magomedov, tabasaran, Timiryazev qishloq xoʻjaligi akademiyasining bitiruvchisi. Onasi – Klavdiya Vasilevna Maxova, Suzdal tumani Vishenki qishlogʻida tugʻilgan, maktabgacha taʼlim muassasasi oʻqituvchisi, farzand tarbiyalash haqida „Prosto schaste“ kitobini yozgan. Chudakovaning ukalari – Jan-Bulat (1925—1983), Selim (1928—2011); opa-singillari – Bela va Inna. Selim Xon-Magomedov keyinchalik mashhur meʼmor va meʼmoriy tarixchiga aylangan; Inna Mishina – 2007-yildan 2012-yilgacha Moskva Bulgakov muzeyi direktori.

Chudakova Moskvadagi 367-sonli maktabni, keyin 1959-yilda Moskva davlat universitetining filologiya fakultetini tamomlagan. 1958-yilda nashr etilgan. 1959—1961-yillarda Moskva maktablaridan birida rus tili va adabiyotidan dars bergan. 1964-yilda aspiranturani tugatgach, „Tvorchestvo Effendi Kapiyev“ mavzusida filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

1965—1984-yillarda Lenin nomidagi SSSR Davlat kutubxonasining qoʻlyozmalar boʻlimida ishlagan. Moskva komsomol mukofoti laureati (1969). 1970-yildan – SSSR Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi. 1980-yilda filologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun „Pechatnaya kniga i rukopis: vzaimodeystvie v protsesse sozdaniya i funksionirovaniya (Na materiale xudojestvennoy prozi i nauki o literature 1920—1930-x godov)“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qiladi.

1985-yildan M. Gorkiy nomidagi Adabiyot instituti zamonaviy rus adabiyoti kafedrasida dars bera boshlagan. 1988-yildan Amerika va Yevropaning bir qancha universitetlarida faxriy professor sifatida dars bergan. 1991-yildan – Yevropa akademiyasining aʼzosi.

Koronavirus infeksiyasi sabab 2021-yil 20-noyabrda 85 yoshida vafot etgan.

Vidolashuv va dafn marosimi 26-noyabr kuni Sofiya cherkovida boʻlib oʻtgan. Vostryakovskiy qabristonida (77-hudud) erining yoniga dafn etilgan.

Oila 
Eri – Aleksandr Pavlovich Chudakov (1938—2005), adabiyotshunos va yozuvchi.

Birodar – Selim Omarovich Xan-Magomedov (1928—2011) sanʼatshunos, rus avangard arxitekturasi va Dogʻiston xalqlari meʼmorchiligi tadqiqotchisi. Rossiya Federatsiyasining xizmat koʻrsatgan meʼmori.

Mariya ismli qizi bor.

Ijtimoiy faoliyat 
M. S. Gorbachyov islohotlari yillarida Chudakova sovet tuzumini tanqid qilgan. 1993-yil avgust oyida 36 nafar yozuvchilar guruhi orasida Oliy Kengashga muddatidan oldin saylov oʻtkazish talabi bilan murojaatnoma imzolagan. 15 sentyabr B. N. Yeltsin maktub mualliflarini dachaga taklif qilgan. Uchrashuvdan soʻng Chudakova shunday deb yozgan edi: „Yutilish kerak!.. Kuch demokratiyaga zid emas – faqat zoʻravonlik unga zid…“.

1993-yil oktyabr oyida Chudakova Oliy Kengashning tarqatilishini qoʻllab-quvvatlash uchun „Pismo sorok dvux“ ni imzolagan.

1994—2000-yillarda Prezident kengashining (Rossiya Federatsiyasi Prezidenti huzuridagi maslahat organi) aʼzosi boʻlib ishlagan, shuningdek, Rossiya Federatsiyasi Prezidenti huzuridagi Afv etish boʻyicha komissiyaning aʼzosi boʻlgan.

2002-yilda Madaniyat tiklanishi va rivojlanishini qoʻllab-quvvatlash mintaqaviy jamoat fondi – M. A. Bulgakov jamgʻarmasining hammuassisi va bir muddat unga rahbarlik qilgan.

2006-yilda „qaynoq nuqtalar“ faxriylari va ziyolilar vakillarini birlashtirgan „VINT“ jamoat tashkilotiga asos solgan. Shu bilan birga, madaniy, maʼrifiy va ijtimoiy maqsadlarda Rossiya boʻylab bir necha bor sayohat qilgan – maʼruzalar oʻqib, viloyat shaharlarida kutubxonalarni yangi kitoblar bilan taʼminlagan.

2007-yilda Davlat Dumasiga boʻlib oʻtgan saylovlarda SPS partiyasining eng yaxshi uchta nomzodidan biri boʻlgan.

2008-yilda „Pravoye delo“ partiyasi Oliy Kengashiga qoʻshilgan.

2010-yilda „Putin doljen uyti“ murojaatini imzolagan.

Ukrainani qoʻllab-quvvatlash uchun Rossiyada yozilgan barcha ochiq xatlarni imzolagan. Xususan, 2014-yil mart oyida „Mi s Vami!“ maktubiga imzo chekkan. Kino Ittifoqi Ukraina Yeromaydonini qoʻllab-quvvatlagan.

Ilmiy faoliyati 

XX asr adabiyoti tarixi, filologiya fani va adabiyotshunoslik tarixi yoʻnalishlarida 200 dan ortiq ilmiy ishlar va maqolalar muallifi. Chudakovaning asosiy ilmiy qiziqishlari sovet davri rus adabiyoti tarixi (xususan , M. A. Bulgakov, E. Zamyatin, M. Zoshchenko, M. Kozyrev asarlari), poetika, rus filologiyasi tarixi, arxivshunoslik (arxiv ishi va uning tarixi), matnshunoslik  .

U Butunrossiya Bulgakov jamgʻarmasining raisi, shuningdek , Tynyanov toʻplamlarining ijrochi muharriri edi.

1980-yillarning oxiridan boshlab, u tarixiy va adabiy ish bilan bir qatorda, rus voqeligining dolzarb siyosiy va ijtimoiy muammolari haqida koʻp yozgan.

Asosiy ishlari

Ilmiy ishlari

Sanʼat asarlari

Mukofotlar 

 Moskva komsomol mukofoti (1969)
 Rossiya Federatsiyasi Prezidentining minnatdorchiligi – „Rossiya Federatsiyasi Prezidentining afv etish masalalari boʻyicha faoliyatini taʼminlashga va oʻlimga hukm qilinganlarning barchasini afv etish ishlarini yakunlash qoʻshgan katta hissasi uchun“ (1999).
 Rossiya Federatsiyasi Prezidentining minnatdorchiligi (2002-yil 7-yanvar) – „Rossiya Federatsiyasi Prezidenti huzuridagi Afv etish boʻyicha komissiya ishidagi faol ishtiroki uchun“
 „Nezavisimaya Gazeta“ mukofoti „NonkonformizmSudba“ nominatsiyasida (2017)
 „Prosvetitel“ mukofotining „TeenTalk“ maxsus nominatsiyasi – bolalar va oʻsmirlar uchun koʻp yillik taʼlim faoliyati uchun („Rasskazi pro Rossiyu 1861—1922: knijka dlya chteniya“ kitobi uchun (2021)

Manbalar

Adabiyotlar 

  (Novie materiali i issledovaniya po istorii russkoy kulturi. Vip. 9). – Bez ukaz. tiraja.

Havolalar 

 Grani.ru veb-saytidagi nashrlar
 Marietta Chudakova Grani-TV veb-saytida
 Chudakova, Marietta Omarovna
 Rossiya jurnalidagi nashrlar
 Buning iloji yoʻq: Ittifoqning parchalanishiga dissidentlar hissa qoʻshganmi? //" Moskva aks-sadosi "
  Vladimir Paperniy bilan intervyu Arxivnaya kopiya -da
 Marietta Chudakova „Skandal maktabi“ filmida
 Marietta Omarovna Chudakova
 
 Lekmanov O. A. Insoniyat muhabbati uchun (Marietta Chudakova. Yangi asarlar)
 Frumkina R. M. Sovet tsivilizatsiyasining arxeologiyasi
 Marietta Chudakova Mixail Bulgakov haqida
Rossiyada COVID-19dan vafot etganlar
Filologiya fanlari doktorlari
Moskvada vafot etganlar
2021-yilda vafot etganlar
20-noyabrda vafot etganlar
Moskvada tugʻilganlar
1937-yilda tugʻilganlar
2-yanvarda tugʻilganlar