Belorus botqoqliklari

Belorus botqoqliklari – oʻziga xos oʻsimliklar bilan namlik darajasi yuqori boʻlgan, torf hosil qiladigan Yevropadagi eng katta botqoqlardan biri.

Botqoqliklar joylashuvi 
Belorusiyada 2,5 million gektar (quritilganlar bilan birga) botqoqliklar mavjud, shundan mamlakat maydonining 14,1% ni, xom torf zaxirasi 30,4 milliard m³ ni, torf qatlamining maksimal qalinligi 10,5 m (Orexovskiy Mox botqogʻi) ni oʻz ichiga oladi.

Baʼzi torf botqoqlari ostida organik loy konlari mavjud. Butun mamlakat boʻylab botqoqliklar notekis joylashgan. Suv bilan toʻyinishi va oʻsimliklarning tabiatiga koʻra ular togʻli, dala va pasttekisliklarga boʻlinadi. Yer ustida joylashgan botqoqliklar kislarod bilan toʻyinishi yuqoridir (Polotsk pasttekisligi, Drut-Berezinskiy oraliqlari va boshqalar).

Yer osti suvlari taʼminoti ustun boʻlgan joylarda botqoqliklar deyarli butunlay pasttekislikdir (Grodno va Brest viloyatining koʻp qismi) hisoblanadi. Boshqa hududlarda pasttekislik va baland botqoqlarning taqsimlanish nisbati har xil (Minsk va Mogilev viloyatlari). Brest viloyatidagi eng katta botqoqliklar. – Vygonoshchanskiy botqogʻi, Poddubychi, Katta oʻrmon, Obrov botqogʻi.

Yerusti botqoqliklar 
Bular faqat atmosfera oziqlanishi bilan hosil boʻladi. Belarusiyaning shimoliy qismida eng koʻp tarqalgan (asosan Vitebsk va Minsk viloyatlari) va maydonining 15,8% ni egallaydi. Ular asosan suv havzalaridagi chuqurliklarda joylashgan. Torf qatlamining qalinligi 2-4 m, torfning parchalanish darajasi 5-50% ni tashkil qiladi. Bunday botqoqlar orasida oʻrmonlar oʻsimliklari ustunlik qiladi.

Pasttekislikdagi botqoqliklar 

Bu yer osti suvlaridan hosil boʻlgan botqoqlardir. Bunday botqoqliklar Belarus maydonining 81,2 foizini egallaydi. Ular ayniqsa, Brest, Grodno va Minsk viloyatlarida koʻp uchraydi. Pripyat va Neman havzalaridagi sobiq koʻllar oʻrnida joylashgan. Torf qatlamining qalinligi oʻrtacha 1-2, baʼzan 6 m gacha, torfning parchalanish darajasi 20-40% va undan yuqori hisoblanadi. Ushbu botqoqliklarda daraxt turlaridan qaragʻay, qayin, alder, vaqti-vaqti bilan archa oʻsadi; butalardan – har xil turdagi tol past qayin; oʻt oʻsimliklaridan – oʻtloq, qoʻlqop, jingalak, otquloq, paporotnik, oʻt oʻti, qamish oʻti, qamish, oq egilgan oʻt, qizil feskue, oʻtloq koʻk oʻti, oʻtloq, tikan va sfagnum moxlari.

Undagi oʻrmon oʻsimliklari (qora oʻsimta, paxmoq qayin, oʻt-qayin, archa-qaragʻay-qayin), oʻtsimon-buta (tol), oʻtsimon (qora, otkuyrugʻi, qamish, mannik, forb) va oʻtsimon-gipnumlarga boʻlinadi. Pasttekislikdagi botqoqlarda qayin botqoqlari keng tarqalgan boʻlib, ularda paxmoq qayin, tol, qoraqoʻtir kabi turlari oʻsadi.

Belorussiyaning torf-botqoqli hududlari 
Belorusiya hududida 5 ta torf-botqoqli hududlar aniqlangan:

 Tepalik-koʻl landshaftining togʻli torf yerlari;
 Gʻarbiy landshaftning pasttekislik torfzorlari;
 Baland-past pasttekislik torfzorlari;
 Kichik togʻli torfzorlari;
 Poles landshaftining katta torf botqoqlari.

Belarusiyaning torf hududlari 

 Braslavsko-Sirotinskiy
 Mexovsko-Chashnikskiy
 Ostrovetsko-Lepelskiy
 Grodno-Novogrudok
 Skidelsko-Ivyevskiy
 Oshmyansko-Slutskiy
 Pleschenitsko-Jerjinskiy
 Borisovsko-Glusskiy
 Krupsko-Klichevskiy
 Byxovsko-Parichskiy
 Orsha-Mstislavskiy
 Mogilev-Xotimsk
 Kormyansko-Gomel
 Kamenets-Maloritskiy
 Kobrin-Prujany-Gantsevichi
 Drogichinsko-Pinskiy
 Stolinsko-Lelchichskiy
 Luninets-Lubanskiy
 Petrikovsko-Komarinskiy
 Kalinkovichsko-Yelsko-Narovlyanskiy

Botqoqlarning foydali jihatlari 
Belorussiyaning botqoqlari oʻziga xos boʻlib, ular katta iqlim va meteorologik (suv havzalari) ahamiyatga ega, ayniqsa suv havzalarida, daryolar boshida, qumli tuproqli hududlarda, yovvoyi botqoqlarda gidrologik zahiralar shakllangan.

Belorussiya botqoqlari suv-botqoq yerlarini himoya qilish boʻyicha Ramsar konventsiyasining xalqaro roʻyxatiga kiritilgan.

Folklar va adabiyotda botqoq tushunchasi 
Belorussiya folklorida botqoqlar shaytonlar va boshqa yovuz ruhlar yashaydigan noxush begona joy sifatida namoyon boʻladi. Ammo botqoqda paporotnik gul ochiladi (), uzoq davom etgan afsonaga koʻra, belarusga baxt keltiradi. Aleksandr Blok „Bu botqoqlarning abadiyligini seving…“ sheʼrini Belarus botqoqlariga bagʻishlagan.

Adabiyotlar 
 Kats N. Ya. Rossiyaning Evropadagi oligotrofik sfagnum botqoqlarining turlari haqida. – 1928-yil;
 Podoplichko A. P. Belarusiyaning torf konlari: genezis, stratigrafiya va rayonlashtirish. – Mn., 1961-yil
 Koʻl-botqoq litogenezi geokimyosi. – Mn. 1971-yil
 Kiselev V. N., Chubanov K. D. Belorusiya Polissining landshaft-ekologik tadqiqotlari. – Mn., 1979-yil
 Kozlov M. F. Pripyat Polissya gidrogeologiyasi. T. 1-2. – Mn., 1977-yil
 Belarusiya tabiati: mashhur entsiklopediya. – Minsk: BelSE, 1989-yil. – ISBN 5-85700-001-7.

Manbalar

Havolalar 
 Belorussiyaning sakkizta botqogʻi 
 Botqoqlarning asosiy qonuniyatlari va geografik tarqalishi
 Belarus vaqti: Evropaning oʻpkalari nimaga boy?
 IMCG haqida
 Tsement zavodlari Belarus botqoqlarini yoʻq qilishi mumkin  Arxivnaya kopiya -da arxivlangan