yakhyo/uz-wiki huggingface dataset:
Malaga

Malaga — Ispaniyaning janubiy qismidagi shahar, Andalusiya muxtor viloyatida. Malaga provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 528 ming kishi (1998). Oʻrta dengiz boʻyidagi muhim port (yiliga 7 mln. t yuk ortib-tushiriladi) baliq ovlash markazi. Oziq-ovqat va sanoati rivojlangan: vino, zaytun moyi, meva va baliq konservalari ishlab chiqariladi. Kime, neft kimyosi, metallsozlik, toʻqimachilik, mashinasozlik (jumladan, kemasozlik) sanoati korxonalari mavjud. Iklim kurorta. Universitet, muzey bor.

M.ga miloddan avvalgi 11-asrlarda finikiyaliklar tomonidan asos solingan. Arablar hukmronligi davrida (8-asr) yirik shahar boʻlgan. 11-asrdan amirlik markazi. 1487-yildan Kastiliya tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklaridan 9—18-asrlargaoid saroylar, qasrlar, sobor, cherkov va boshqa saqlangan. M.da Pablo Pikasso tugʻilgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha aholi punktlari  Ispaniya shaharlari
Malagasi tili

Malagasi tili, malgash tili () — avstronez tillari oilasidagi indonez tillari tarmogʻiga mansub, Madagaskar o.da, unga yaqin boʻlgan Komor va Seyshel o.larida tarqalgan til. Fransuz tili bilan birga Madagasskar Respublikasining rasmiy tili hisoblanadi; unda 10 mln. dan ortiq kishi soʻzlashadi.

Malagasi tili gʻarbiy va sharqiy guruh lahjalarga boʻlinadi. Sharqiy guruhdagi merina lahjasi adabiy tilga asos boʻlgan. Fonetik tizimdagi 5 ta (i, e, a, o, i) unli, 20 ta undosh va ao, ai, oi, ei, diftonglari mavjud. Feʼl nisbatlari tizimi ancha rivojlangan. Zamon kategoriyasi morfologik usulda — affikslar yordamida ifodalanadi. Otlarda jins, son, kelishik kategoriyalari mavjud emas. II shaxs olmoshlari soʻzlovchi va tinglovchining jinsi, ijtimoiy mavqeiga qarab 7 tagacha boʻladi. Sintaktik jihatdan kesim, odatda, ran boshida, ega ran oxirida, aniklovchi aniqlanmishdan keyin keladi. Lugʻat tarkibida sanskrit, arab, suaxili tillaridan oʻzlashmalar anchagina. Rivojlanish jarayonida Malagasi tiliga arab tili, keyinchalik fransuz tili sezilarli taʼsir koʻrsatgan. 19-asr boshigacha arab yozuvi, 19-asr boshlaridan esa lotin yozuvi qoʻllanadi. MALAGASILAR (malgashlar) — xalq. Madagaskarning asosiy aholisi. 12,79 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ozgina qismi Reyunonda, Seyshel va Komor o.larida yashaydi. Malagasi tilida soʻzlashadi. Koʻpchiligi anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga sigʻinishadi. Xristian va sunniy musulmonlar ham bor.

Manbalar
Malay arxipelagi

Malay arxipelagi — Yer yuzidagi eng yirik orollar toʻplami, Osiyoning materik qismi bilan Avstraliya oraligʻida. Jami 10 mingdan ortiq orollardan iborat boʻlib, umumiy maydoni 2 mln. km² ga yaqin. Katta Zond orollari, Kichik Zond orollari, Filippin va boshqa bir necha mayda orollardan iborat. Malay arxipelagida Indoneziya, Malayziya va Filippin davlatlari joylashgan. Relyefi, asosan, togʻli, 100 dan ortiq harakatdagi vulkan bor. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Eng baland joyi 4101 m (Kalimantan oroldagi Kinabalu togʻi). Yirik qalay konlari bor; neft, gaz, temir, nikel, mis, volfram, marganets rudalari, boksit qazib chiqariladi.

Iqlimi ekvatorial va subekvatorial, tekisliklarda yil davomida temperatura 23–26°. Yiliga 1000–2000 mm, togʻlarda 5000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Daryo koʻp. Daryolari sersuv, biroq kiska, baʼzilarida kema katnaydi. Tuproga kizil, qizilkoʻngʻir, togʻlarda qoʻngʻir va togʻ-oʻtloqi, vodiylarda allyuvial tuproq. Tekislik va past togʻlar 1200–1300 m gacha sernam torpik oʻrmonlar, undan yuqorisi subtropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Baʼzi joylar musson oʻrmonlari va savannalardan iborat. Daryo vodiylari va dengiz sohillarida mangra oʻrmonlari bor. Tekisliklarning katta qismi ekinzor. Flora va faunasi turlarga boy. Ularning 30–35% endemik turlar. Faunasining eng harakterli vakillari: odamsimon va itsimon maymunlar, fil, karkidon, malay ayigʻi, malay kizil boʻrisi va boshqa Malay arxipelagining hayvonot dunyosi Malay va Papua kichik oblastiga mansub.

Manbalar 

Arxipelaglar
Malakasiz mehnat

Malakasiz mehnat - maxsus tay yorgarligi boʻlmagan xodimning mehnati (qarang Oddiy mehnat).

Manbalar 

Mehnat
Malakka sultonligi

Malakka sultonligi () — Jan Sharkiy Osiyodagi malayyalar davlati (1402/03—1511). Markazi — Malakka. Ravnaq topgan davrida (15-asrning 2-yarmi) uning tarkibida Malakka yarim orol, Riau, Linga arxipelaglari, Sumatraning sharqiy qirgʻogʻi kirgan. Asoschisi — Majapaxit shahzodasi Parames-vara. 1424—45 yillarda Malakka sultonligida hinduizm va islom tarafdorlari oʻrtasida liniy nizolar sodir boʻlgan. 1445-yil bu kurashda islom tarafdorlari gʻolib chiqqan va taxtni roja Kosim egallagan; u Muzaffarshoh 1 nomi bilan Malakkaning 1 sultoni boʻlgan. Shu davrdan eʼtiboran Malakka sultonligidagi hokimiyat eski malayya-yapon zodagonlari qoʻlidan musulmon savdogarlari bilan ittifoq boʻlgan yangi mulkdorlar qoʻliga oʻtgan. Malakka sultonligi kuchli markazlashgan davlat boʻlgan. Savdo, ayniqsa, tashqi savdo juda katta rol oʻynagan. Hindiston, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlari Malakka porti orqali Xitoydan ipak, Malayya arxipelagidan ziravorlar tashigan. Malakka sultonligidan qoʻshni davlatlarga qalay chiqarilgan. . Malakka sultonligi Jan.-Sharqiy Osiyoda islom dinini tarqatishning markazi boʻlgan. Malakka sultonligi mavjud boʻlgan davri — malayya madaniyatining ravnaq topgan davri hisoblanadi. Malayya tili — Jan.-Sharqiy Osiyoning kundalik tiliga aylangan.

Malakka sultonligidagi oʻzaro ichki nizolardan foydalangan portugaliyalik mustamlakachilar 1511-yil d’Albukerki qoʻmondonligida Malakka sultonligini tugatgan.

Manbalar 

Musulmon sulolalari
Malang

„Malang“ — 2013-yilda Aamir Khan, Katrina Kaif, Abhishek Bachchan va Uday Chopra bosh rollarini ijro etgan va Vijay Krishna Acharya rejissyorlik qilgan Tezlik 3 nomli hind filmi uchun chiqarilgan ikkinchi singl. Qoʻshiq Pritam tomonidan bastalangan, soʻzlari esa Sameer Anjaan tomonidan yozilgan. Siddharth Mahadevan va Shilpa Rao tomonidan kuylangan boʻlib, film davomida Khan va Kaif tomonidan ijro etilgan. Malang iTunes raqamli musiqa platformasida 2013-yil 2-dekabrda chiqarilgan.

Treklist 
Raqamli yuklab olish uchun

Hind versiyasi 
 „Malang“ — 4:36

Tamil versiyasi 
 „Mayanga“ ;— 4:33

Telugu versiyasi 
 „Tarang“ — 4:33

Manbalar 

2013-yil qoʻshiqlari
Hind tilidagi qoʻshiqlar
Saundtreklar
Malaxit

Malaxit [roH.malache — malva (gul-xayri bargining rangidan)] — karbonatlar sinfiga mansub mineral, Cu[CO3] (ON)2 tarkibli. Qattikligi 3,5—4. Zichligi 4,0 g/sm5. Qoʻshimchalaridan koʻproq Zn maʼlum, shuningdek, SaO, SiO2, GʻeO3 va boshqa Monoklin sin-goniyada kristallanadi. Kristallari (ignasimon yoki prizmatik qiyofada) kam uchraydi. Yaltirokdigi ipaksimon, olmossimon yoki shishasimon. Mis konlarining oksidlanish zonasida hrsil boʻladi. Oʻzbekistonda Olmaliqsa, RF (Ural), Qozogʻiston (Shaqpaqti)

, AQSH va boshqa joylarda uchraydi. M.ning tuproksimon massalari ("malaxit yashili") boʻyoq uchun xom ashyo. Odatda, kurtak koʻrinishidagi oqiq poʻstloq, stalaktitsimon agregatlar, radial tolali strukturaga ega boʻlgan takrorlanuvchi yoʻl-yoʻl. Rangi oqyashil, baʼzan qoʻngʻiryashil. M.ning kurtaksimon massalari rangining oʻzgarib borishi kesmada va jilolangan yuzada nihoyatda chiroyli boʻlganligi uchun qoplama bezak tosh sifatida va buyumlar tayyorlashda juda qadimdan qoʻllanadi. Ermitajda (Sankt-Peterburg) M.dan ishlangan 200 dan ziyod buyum saqlanadi. Dala sharoitida mis rudalarini qidirishda koʻpincha indikator.

Manbalar
Male (Maldiv Respublikasi)

Male — Maldiv Respublikasi poytaxti, Male o.da. Aholisi 55 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Iqlimi ekvatorial, mussonli iqlim, oʻrtacha oylik temperatura 24—30°, yiliga 250° mm gacha yogʻin yogʻadi.

Male — tarixiy shahar. Arab sayyohi Ibn Battuta 1342-yilda Maleda boʻlib, uning yirik shahar ekanligini yozgan. 16-asrda Maleda portugallar hukmronlik qilgan. 1857-yilda Angliya bosib olgan. 1965-yil iyuldan Maldiv davlati poytaxti. Male — mamlakatning iqtisodiy, madaniy va savdo markazi. Male porti orqali chetga quritilgan baliq, kokos yongʻogʻi, kopra chiqariladi. Havo va suv yoʻllari orqali Kolombo shahri bilan bogʻlangan. Maleda baliq ovlash kemalari, zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Tikuvchilik fabrikasi, baliq konserva qilish zavodi mavjud. Abu al-Barakat maqbarasi, sulton saroyi (hozirgi muzey) bor.

Manbalar 

 

Maldiv Respublikasi
Osiyo orollari
Malein va fumar kislotalar

Malein va fumar kislotalar, sis- va trans-etilen — 1,2dikarbon kislotalar, formulalari tegishlicha I, P. Mol. m. 116,07; rangsiz kristallar. Malein kislotaning suyuqlanish temperaturasi 140°, zichligi 1590 kg/m3. 130° dan yuqori temperaturada fosfat angidrid, atsetilxlorid va boshqa ishtirokida qizdirilganda degidratlanib malein angidridga aylanadi. Sanoatda benzolni katalitik oksidlash, shuningdek, kroton aldegidni oksidlash yoʻli bilan olinadi. Vino va olma kislotalar, sirt faol moddalar, alkid smolalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Yorugʻlik taʼsirida, 200°dan yuqori temperaturada qizdirilganda yoki kimyoviy agentlar taʼsir ettirilganda malein kislota izomerlanib fumar kislotaga aylanadi.

Fumar kislotaning suyuqlanish temperaturasi 296,4°, zichligi 1635 kg/m3. Koʻpgina oʻsimliklar (mas, island moxi) va zamburutlar tarkibida bor; uglevodorodlarning bijgʻishidan ham hosil boʻladi. Sanoatda malein kislotani NS1, brom birikmalari va boshqa taʼsirida izomerlab olinadi. Poliefir smolalar, quruvchan sintetik moylar, plastifikatorlar olishda, oziq-ovqat sanoatida limon va vino kislotalarining oʻrinbosari sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 

Kislotalar
Malik

Malik (arab.— ega, hukmron) — islomgacha boʻlgan arab davlatlari (Facsoniylar, Lahmiylar)da hukmdor, Markaziy Arabistondagi qabilalar konfederatsiyasi va Jan.-Sharqiy Arabistonning baʼzi qabilalari boshliqlari, shuningdek, Xadramavt hududidagi kinda qabilasi zodagonlari vakili. Islom vujudga kelishi bilan "M." atamasi musulmon boʻlmagan hukmdorlarga (monarx maʼnosida) nisbatan qoʻllandi. Arab xalifaligi parchalanib ketgach, xalifalik hududida vujudga kelgan mustaqil davlatlarning hukmdorlari M. deb atala boshlandi.

Qurʼoni karimda "M." istilohi podshoh, shuningdek, Alloxning si-fatlaridan biri maʼnosida qoʻllanadi.

Sosoniylar davriga oid "Tansara maktublari" asari (260 yil)da aytilishicha, M. unvoni shohanshoh tomonidan faqat shox, xonadoni aʼzolari va chegara hududlaridagi "alanlar, gʻarbiy viloyatlar, Xorazm va Kobul hokimlari"ga berilgan. Xorazmshohlar davlatida M. harbiy unvoni 10 ming kishilik otliq qoʻshinga qoʻmondonlik qilgan kishilarga berilgan (mas, Aʼzam M., Temur M. va boshqalar). Bu unvonga kamdan kam hollarda aholining quyi qatlamiga mansub kishilar sazovor boʻlishgan. Janglarda alohida jasorat koʻrsatgan M.larga xon unvoni berilgan.

Moʻgʻullar bosib olgan baʼzi mamlakatlarda (13—14-asrlar) mahalliy hukmdorlar M. deb atalgan. Moʻgʻullar hukmronligi davrida Armaniston va Ozarbayjon, Safaviylar davlatidagi yarim mustaqil davlatlarda M. — yirik mulkdor, mahalliy qad. musulmon va xristian zodagonlarining ajdodi.

Afgʻon qabilalarida M. — qabila yoki urugʻ boshligʻi; qishloq yoki mahalla oqsoqoli. Hozir M. — baʼzi arab davlatlari (Iordaniya, Marokash)ning qiroli (podshohi). Musulmonlar ismlarida M. soʻzi ism (yoki familiya)ning tarkibiy boʻlagi sifatida uchraydi.

Adabiyot 
 Lukonin V., Drevniy i rannesrednevekoviy Iran, M., 1987; Buniyodov 3., Anushtagin Xorazmshoxlar davlati, T., 1998; Shixab addin Muhammad anNasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal ad-Dina Mankburni, Baku, 1973.

Manbalar
Erkli Malikboyeva

Erkli Vohidovna Malikboyeva (1928.16.12, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq artisti (1971). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1950). 1949-yildan Hamza teatri (hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatri)da. Ijodining dastlabki yillari mumtoz va zamonaviy dramaturgiyada chuqur lirik obrazlar – Ofeliya („Gamlet“), Sarvinoz („Sevgi afsonasi“), Nazira („Ogʻriq tishlar“), Xannyan („Sabr kosasi“) va boshqalarni mahorat bilan ijro etdi. Umesh („Gang daryosining qizi“), Umar („Jazoir mening Vatanim“) kabi oʻgʻil bolalar obrazida M. ijodining yangi qirralari ochildi. Qahramonlarining oʻziga xos ichki dunyosi, his-tuygʻularini turli harakatlar, mimika, oʻziga xos talaffuz orqali ishonarli talqin etdi. Shuningdek, Anorxon („Hurriyat“), Xadicha („Sarvqomat dilbarim“), Yelizaveta („Mariya Styuart“), Silviya („Zamon dramasi“), Oysha („Imon“), Anna („Tirik murda“), Sottixon („Kelinlar qoʻzgʻoloni“) singari obrazlari toʻlaqonliligi, badiiy yetukligi bilan ajralib turadi. Qahramonning ichki yoki tashki qiyofasini ochishda unga xos asosiy hislatni asos qilib olgan holda uning tabiatiga moslab betakror talqin tafsilotlarini topishi va natijada bir-biriga oʻxshamagan inson qiyofalarini namoyon qilish M. ijodiga xos.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Robert S. Mulliken

Robert S. Mulliken (1896.7.6, Nyubernport — 1986. 31.10) — amerikalik fizik-kimyogar. Massachuset texnologiya institutini tugatgan (1917). Chikago universiteti (1925-yilgacha), Garvard va Nyu-York universitetlarida (1926—28), 1928-yildan yana Chikago universitetida (1931-yildan professor) ishlagan. Kimyoviy bogʻlar va molekulalarning elektron struktura tuzilishlarini molekulyar orbitallar usulida aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1966).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1896-yilda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
7-iyunda tugʻilganlar
31-oktyabrda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik Nobel mukofoti laureatlari
Malpigi Marchello

MALPIGI (Malpighi) Marchello (1628.10.3, Krevalkore - 1694.30.11, Rim) — italiyalik biolog va vrach. London Qirollik jamiyati aʼzosi. Tibbiyot d-ri (1653-yildan), professor (1656—91). Mikroskopda oʻsimlik va hayvonlar anatomiyasini oʻrganib, ularning hujayradan tuzilganligini taʼriflab berdi. Oʻrgimchaksimonlar, koʻpoyoqlilar va hasharotlar talogʻining limfa tanachalari, buyrak chigallarini, chiqarish organlarini (qarang Malpigi naychalari), terining oʻsish qavatini, shuningdek, oʻpka alveolalari, tildagi taʼm bilish soʻrgʻichlarini tavsifladi. Kapillyarlarda qon aylanishini aniqladi.

Manbalar
Malta mexanizmi

Malta mexanizmi, malta xochi (nomi Malta xochi — Malta ordeni timsolidan olingan) — uzluksiz aylanma harakatni uzlukli aylanma harakatga oʻzgartirib beruvchi qurilma; oʻzgartiruvchi (qayta hosil qiluvchi) mexanizmlar turiga kiradi. Asosan, yetakchi va yetaklanuvchi disklardan iborat. Yetakchi disk aylanib turganda uning barmogʻi maʼlum vaqt yetaklanuvchi disk (xoch)dagi radial (radius boʻyicha yoʻnalgan) oʻyiqqa kirib turadi va uni muayyan burchakka (60 yoki 90° ga) buradi. Barmoq radial oʻyiqdan chiqqanidan soʻng yetakchi disk yetaklanuvchi disk sirtida sirpanadi va uning harakatini toʻxtatadi. Malta mexanizmining disklar tashqi va ichki ilashadigan, disklarining shakli hamda barmoqlari va radial oʻyiklari soni har xil boʻlgan turlari bor. Malta mexanizmi kino qoʻyish apparatlarida va toʻxtab-toʻxtab ishlaydigan boshqa qurilmalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Maltoza

Maltoza (ing . malt — solod), solod qandi — tabiiy disaharid; glyukozanit ikki qoldigʻidan iborat. Undirilgan arpa, javdar va boshqa donlarda koʻp. Pomidorda, bir qancha oʻsimliklarning changi va gul shirasida ham topilgan. Suvda yaxshi eriydi, taʼmi shirin. Hayvon va oʻsimliklar organizmida kraxmal va glikogenning ferment taʼsirida parchalanishidan hosil boʻladi. a-glyukozidaza yoki maltaza fermenti taʼsirida Maltoza glkjozaning ikki qoldigʻigacha parchalanadi. Bu ferment odam va hayvonning hazm shirasida, undirilgan don, mogʻor zamburugʻlari, achitqilarda boʻladi. Odam ichagining shilliq pardasida maltaza boʻlmasa, kishi Maltozani koʻtara olmaslikdek ogʻir irsiy kasallikka yoʻliqadi. Bunda bemorga Maltoza, kraxmal va glikogensiz yoki maltaza fermenti qoʻshilgan ovqat beriladi.

Yana qarang 

 Disaharidlar

Manbalar
Islomjon Mamadaliyev

Islomjon Haydarovich Mamadaliyev (1948.26.1, Yangiqoʻrgʻon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent davlat universiteti ning filol. fakultetini tugatgan (1984). 1967-yildan Yangiqoʻrgʻon tumanidagi 22maktabda, 1997-yildan Yangiqoʻrgʻon shahrichasidagi ixtisoslashtirilgan internatmaktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. M. darsda koʻrgazmali qurollar va texnika vositalaridan unumli foydalanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Abdugʻafur Mamadalimov

Abdugʻafur Teshaboyevich Mamadalimov  (1947-yil 1-fevral, Andijon shahri, OʻzSSR) —  oʻzbekistonlik fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi aʼzosi, akademik (2000), fizika-matematika fanlari doktori (1985), professor (1989).

Biografiyasi 
Abdugʻafur Mamadalimov 1947-yil 1-fevralda Andijon shahrida ishchi oilasida tugʻilgan. 1964-yil Andijon shahridagi 30-maktabni, 1969-yili Toshkent davlat universitetining fizika fakultetini fizikaviy elektronika mutaxassisligi bo‘yicha tamomlagan. 1969–1974-yillarda Rossiya Fanlar akademiyasi Abram Fyodorovich Ioffe nomidagi fizika-texnika institutida stajyor-tadqiqotchi, keyinchalik aspirant vazifasida faoliyat koʻrsatgan. Soʻngra Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika institutida, 1986–1991-yillari akademiyaning Polimerlar kimyosi va fizikasi instituti direktorining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari, 1991–1994-yillarda issikliq fizikasi boʻlimi rahbari oʻrinbosari, 1994–1996-yillari Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi oliy oʻquv yurtlari bosh boshqarmasi boshligʻi oʻrinbosari, 1996–1998-yillarda Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universiteti ilmiy ishlar va xalqaro aloqalar bo‘yicha prorektori lavozimida ishlagan. Hozirda universitet qoshidagi Yarimo‘tkazgichlar fizikasi va mikroelektronika ilmiy tadqiqot institutida laboratoriya mudiri lavozimida faoliyat yuritib kelmoqda.

Ilmiy faoliyati 
Olimning ilmiy ishlari chuqur sathli yarimoʻtkazgichlar va elektroʻtkazuvchan polimerlar fizikasiga oid. Abdugʻafur Mamadalimov yarimoʻtkazgichlarda chuqur markazlar parametrlarini aniqlashning yangi uslublari — induksiyalangan fotosigʻim, past temperaturali fotoelektrik va issiqlik fizikasi spektroskopiyalarini yaratgan hamda ularni amalda joriy qilgan, „tabiiy polimer tolalar elektrofizikasi“ga asos solgan. Chuqur sath hosil qiluvchi kirishmalar bilan legirlangan kremniy, paxta va ipak tolalari asosida yangi turdagi elektron asboblar, yaʼni haroratni, namlikni, yorugʻlikni sezuvchi asboblar, yarimoʻtkazgichli S-diodlar yaratishning fizik asoslarini taklif etgan. 

1974-yilda „Kremniy va kompensirlangan kremniy asosidagi asboblarda chuqur kirishmaviy sathlarni tadqiq etish“ mavzusida nomzodlik ishini himoya qilib, fizika-matematika fanlari nomzodi ilmiy darajasini, 1985-yilda „Chuqur energetik sathli kirishmalar bilan legirlangan kremniydagi fotoelektrik hodisalar“ mavzusida doktorlik dissertatsiyani yoqlab, fizika-matematika fanlari doktori ilmiy darajasini olgan. 1989-yilda olimga professor, 2000-yilda akademik ilmiy unvoni berilgan. Abdugʻafur Mamadalimov 3 ta monografiya, 1 ta darslik, 7 ta oʻquv qoʻllanma, 18 ta patent va ixtirolar, 500 dan ortiq ilmiy maqolalar muallifidir.

Mukofotlari 
 Abu Rayhon Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992).

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston fiziklari
Professorlar
Fan doktorlari
Barchinoy Mamadiyorova

Barchinoy Mamadiyorova (1950.15.1, Zomin tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Toshkent pedagogika institutining filol. fakultetini tugatgan (1973). 1973-75 yillarda Jizzax viloyatining Zomin tumanidagi 66maktabda, 1975-yildan Sirdaryo viloyatining Shirin shahridagi 4maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. M. oʻquvchilar oʻrtasida tarbiyaviy ishlar olib borishda yuksak natijalarga erishgan. Uning sinfdan, maktabdan tashkari tarbiyaviy ishlar boʻyicha chop etilgan metodik qoʻllanmasi shahar oʻqituvchilari uchun namunaviy dastur boʻlib xizmat qiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1950-yilda tugʻilganlar
15-yanvarda tugʻilganlar
Mamajoʻrgʻoti gaz koni

Mamajoʻrgʻoti gaz koni – Bu xoro viloyati hududidagi Mamajoʻrgʻoti bukilmasida joylashgan kon, Ko-gon shahridan 15 km jan.-sharkda. Dastlabki qidiruv ishlari 1939—42 yillarda olib borilgan. 1956—57 yillarda "Oʻzbekneftegazqidiruv" tresti qidiruv ishlarini davom ettirib, 1-chuqur burgʻi qudugʻi qazildi. Natijada paleozoygacha boʻlgan qatlamlarda gaz uyumi borligi aniqlandi. Gaz saqlovchi gorizont yuqori yuraning kellovey-oksford qismida joylashgan boʻlib, ohaktosh va mergeldan tashkil topgan. Gorizontning umumiy qalinligi 47–57 m, utkazuvchanligi 927 millidarsi. Uyumning umumiy uz. 4 km, eni 2 km, chuq. 1290 m. Qatlam bosimi 131,8 atmosfera boʻlganda quduqdan sutkasiga 2386 m3 gaz mahsuloti olindi. Gazning tarkibida metan 91,1%, azot 3,02%, vodorod sulfidi 1,08% va oltingugurt 0,05%. Qatlam suvlari minerallashgan, tarkibida yod va brom bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston gaz konlari
Kogon tumani
Norqul Mamanov

Norqul Ziyotovich Mamanov (1947.20.2, Toyloq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Samarqand Davlat Universitetining oʻzbek va tojik filol.si fakultetini tugatgan (1973). 1966— 86 yillarda Samarqand viloyatining Toyloq tumanidagi 82maktabda, 1986-yildan 47maktabda ona tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Mamanov darslarni oʻziga xos tarzda, yaʼni reyting, bozor, sayohat, seminar, musobaqa, sud usullarini tadbiq etgan holda olib boradi va koʻrgazmali qurollardan unumli foydalanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Sayd Mamarasulov

Sayd Mamarasulov (1943.1.5, Jizzax tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Jizzax viloyati Paxtakor tumanidagi 7maktabda, 1976-yildan Jizzax shahridagi 6maktabda matematika oʻqituvchisi. U test savollari asosida oʻquvchilar bilimini aniqlash, yangi pedagogik texnologiyani oʻquv jarayoniga joriy etish, oʻquvchilarni baholashda reyting usulidan foydalanishga ahamiyat beradi. Pedagogik faoliyati davomida oʻquvchilari bilan birga 2000 dan ortiq koʻrgazmali qurollar tayyorlagan, maktab matematikainformatika xonasini yangicha talablar asosida jihozlagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Kamol Mambetov

Mambetov Kamol (1940-yil 14-may, Kegeyli tumani — 2001-yil 10-sentyabr, Nukus) — Qoraqalpoq xalq yozuvchisi (1995), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1991), filologiya fanlari doktori (1985), professor (1990).

Hayoti
1940-yil 14-mayda Kegeyli tumanidagi Mateke Jumanazarov fermer xo‘jaligida tug‘ilgan. 1958-yilda maktabni tugatgach, Toshkent Oʻrta Osiyo davlat universitetiga oʻqishga kiradi.
ToshDUning filologiya fakulteti jurnalistika boʻlimini tugatgan (1963). 1964-yilda aspiranturaga o‘qishga kirib, professor N.Mallayev rahbarligida „XIX asr qoraqalpoq adabiyotida Sharq klassiklari an’analari“ mavzusida dissertatsiya yozib, 1968-yil 20-noyabrda dissertatsiya ishini himoya qilgan va filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olgan. 

Qoraqalpoq davlat pedagogika institutida katta o‘qituvchi, dotsent, O‘zbekiston Respublikasi badiiy filmlar studiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limi direktori, „Erkin Qaraqalpaqstan“ gazetasida muharrir (1963–1964), universitet qoraqalpoq adabiyoti kafedrasi mudiri (1976-1981), filologiya fakulteti dekani (1984-1986), universitet rektori (1986-1988), kafedra mudiri (1988-yildan), Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi ijtimoiy rivojlanish, fan va madaniyat qoʻmitasi raisi (1995-1996), 1996-yil noyabr oyidan umrining oxirigacha filologiya fakulteti zamonaviy qoraqalpoq adabiyoti va adabiyot nazariyasi kafedra mudiri lavozimlarida ishlab kelgan.

1984-yilda „Qoraqalpoq adabiyotining kelib chiqishi va uning shakllanish yo‘llari“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

Ijodi 
Kamal Mambetovning „Turnalar“ (1974) hikoyalar toʻplami, „Men uni sevaman“ (1982) qissasi, „Vijdon“ (1991), „Turkiston“ (1994) romanlarida qoraqalpoq xalqi turmush tarzi, muammolari, quvonchu tashvishlari aks etgan. Uning ilmiy faoliyati qoraqalpoq adabiyoti tarixi, shakllanish bosqichlari oʻzaro taʼsir va adabiy aloqalari masalalariga, shuningdek, adabiyot tarixi muammolariga bagʻishlangan. Darslik va qoʻllanmalar yozgan:

„Qadimgi qoraqalpoq adabiyoti“, 1991; 

„Adabiyot nazariyasi“, 1995; 

Lotin grafikasi asosida qoraqalpoq adabiyoti, 2000.

Adabiyotlar 
XX asr qoraqalpoq adabiyotida sharq klassik anʼanalari, T., 1968; Navoiy va qoraqalpoq adabiyoti, T., 1991.

Manbalar 

Qoraqalpogʻistonlik yozuvchilar
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
1940-yilda tugʻilganlar
14-mayda tug`ilganlar
Filologiya fanlari doktorlari
Professorlar
Qoraqalpog`istonda xizmat ko`rsatgan fan arboblari
Mamison dovoni

Mamison dovoni () — Katta Kavkazning Bosh, yaʼni Suvayirgʻich tizmasining markaziy qismidan oʻtgan dovon. Ardon daryosi vodiysidan Rioni daryosi vodiysiga oʻtiladi. Bal. 2829 m. Mamison dovoni orqali Alagir shahridan Kutaisi shahri (Gruziya)gacha Osetiya harbiy yoʻli oʻtgan.

Manbalar 

Gruziya geografiyasi
Dovonlar
Mamlakatshunoslik

Mamlakatshunoslik - geografiyaning aniq hududlar (materiklar, mamlakatlar, yirik rayonlar)ni oʻrganish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi. Mamlakatshunos-geograf ushbu hududlarni oʻrganish natijalari asosida ularda koʻpchilik qududlarga xos boʻlgan va shunga mos ravishda tabiiy va iqtisodiy geogr. tomonidan belgilangan umumiy qonuniyatlarning qanday namoyon etilishini taxlil qiladi.

M. — antik dunyoda vujudga kelgan va odamlarning turli mamlakatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni bilib olish amaliy ehtiyojlari orqali shakllangan. Bir necha ming yilliklar davomida, Gerodotdan boshlab Strabongacha, u mamlakatlar tabiati va xalqlarining hayotini qamrab olgan holda, universal harakterga ega boʻlgan. Koʻpincha, bunday asarlarning mualliflari ushbu mamlakatlarda boʻlib kelgan sayohatchilarning oʻzlari edilar. Mualliflarning taʼrifida ularning diqqatini tortgan barcha hodisalar joy olgan, hikoya qilish tartibini esa odatda, sayohatning yoʻnalishi belgilar edi. Bu asarlarning koʻpchiligida yirik boʻlinmalarga ajratish (tabiat, aholi, xoʻjalik va hokazo)ning aniq sistemasi boʻlmagan.

Fanning ayniqsa, 20-asrdagi rivoji natijasida tabiiy va iqtisodiy geogr. bir-biridan keskin ajraldi. Ularning har qaysisining tarkibida tor yoʻnalishdagi geografik fanlar sistemasi (iqlimshunoslik, tuproq-shunoslik, geomorfologiya, aholishunoslik va hokazo) shakllandi. Bu boʻlinish, oʻz navbatida hududlar (mamlakatlar, rayonlar) boʻyicha maʼlumotlar sinteziga boʻlgan ehtiyojning kengay-ishiga olib keldi. Shuning uchun geo-graflarning tabiatning ayrim komponentlari va xoʻjalikning sohalari boʻyicha ixtisoslashuvi bilan birgalikda hududlar boʻyicha ham ixtisoslashuvning rivojlanishi kuzatiladi, kompleks M. harakteriga ega boʻlgan ehtiyoj vujudga keladi. Ayrim geografik fanlarning rivojlanishi M.ka oid asarlarni yanada balandroq darajaga koʻtarishga imkoniyat yaratdi. Bu esa M.ka doir yozilgan tavsiflarning tuzilishi va mazmuniga taʼsir qildi, oʻrganilayotgan mamlakatning oʻzaro bogʻliq voqea va hodisalarning asosiy toifalari boʻyicha sistematik taʼriflashga yordam berdi. Mustaqil ahamiyatga ega boʻlishi bilan birgalikda bundam M. taʼriflar tarmoqlar uchun ham qimmatlidir.

Shu bilan birga M. asarlari katta ahamiyatga ega. M.ningumumtaʼlim fanlaridan biri sifatidagi ahamiyati oʻrta va oliy maktabda katgadir.

Manbalar
Managua

Managua — Nikaragua poytaxti, mamlakatning sanoat va madaniy markazi. Managua koʻlining janubi-sharqiy sohilida, 60 m balandliqda joylashgan. Iqlimi tropik iqlim, oʻrtacha yillik temperatura 27°. Yiliga oʻrtacha 1210 mm yogʻin yogʻadi. Atrofidagi shaharlar bilan mustaqil maʼmuriy birlik — milliy okrugni tashkil etadi. Aholisi 1,2 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oxiri).

Managuaga ispanlar tomonidan indeyslar qishlogʻi oʻrnida asos solingan. 1846-yildan shahar maqomini olgan. 1858-yildan Nikaragua poytaxti. 1912—25 va 1926— 33 yillarda shaharni AQSH qoʻshinlari ishgʻol qilib turgan. Managua shahridagi zamonaviy binolar.

Managua— temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Panamerika shossesi shaharni Meksika shaharlari va Markaziy Amerika davlatlari poytaxtlari bilan bogʻlaydi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. M.da koʻn-poyabzal, toʻqimachilik, kimyo, oziqovqat, metallsozlik, mebel, sement sanoati korxonalari mavjud. Shahar yaqinida neftni qayta ishlash zavodi joylashgan. M.da Markaziy Amerika universiteti boʻlimi, Milliy universitet fakultetlari, texnika instituti, milliy arxiv, milliy muzey, milliy teatr bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Milliy saroy, ratusha, sobor saqlangan. Zamonaviy binolardan Prezident saroyi, vakolatxonalar, hukumat bi-nolari, mehmonxona qurilgan. Shahardan 22 km sharqda Tipitapa balneologik kurorti joylashgan. Shahar 3 marotaba (1885, 1931, 1972) kuchli zil-zyladan vayron boʻlib, qayta tiklangan.

Manbalar 

Nikaragua
1819-yilda tashkil etilgan aholi punktlari
Manama

Manama (arab. المنامة Al-Manāmah) — Bahrayn davlatining poytaxti (1971-yildan). Bahrayn orolining shimoli-sharqiy qismidagi Ar-Rummon yarim orolida joylashgan. Aholisi shahar atrofi bilan 157,4 ming kishi (2010).

Tarixi 
Shahar bir necha bor bosqinchilikni boshidan kechirdi. 1521-yil shaharni portugallar bosib oldi. 1783-yildan boshlab Halifaxlar sulolalasining qoʻliga oʻtdi. 1971-yildan boshlab Bahraynning poytaxtiga aylandi.

Transporti 
Mamlakatning Fors qoʻltigʻidagi asosiy porti. Damba orqali Muharrak orolidagi Muharrak shahri bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Sanoati 
Manamada neftni qayta ishlash zavodi, neft kimyosi kombinati, alyuminiy zavodi, kema taʼmirlash korxonasi, mayda va oʻrta yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Dengizdan baliq ovlanadi, marvarid va sadaf olinadi.

Iqlimi 
Iqlimi tropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha harorati 16 °C, avgustniki 37 °C. Yiliga oʻrtacha 90 mm yogʻin yogʻadi.

Hamdoʻst shaharlar 
 , Al-Quvayt 
 , Doʻha
 , Tunis (1999)
 , Tripoli (1977)
  Chikago, (2004)
 , Dubay
 , Quddus
 , Chiangmay

Manbalar 

 

Bahrayn shaharlari
Fors koʻrfazi port shaharlari va shaharchalari
Manas maqbarasi

Manas maqbarasi - Qirgʻizistondagi meʼmoriy yodgorlik (1334). Talas shimoli-sharqida joylashgan. Amir Abukning qizi Kanizakxotunga atab qurilgan. Xalq orasida qirgʻiz xalq eposi qahramoni Manas nomi bilan yuritiladi. Maqbara pishiq gʻishtdan qurilgan. Murabba tarxli, bir xonali, gumbazi 16 qirrali (qobirgʻali). Bosh tarzi chuqur ravoqli, ustungoʻshalar ishlangan. Peshtogʻi islimiy naqsh va nasx yozuvi bilan uygʻunlashtirib nafis bezatilgan, ikki yoniga guldastalar oʻrnatilgan. Oʻyma koshinlar bilan qoplangan bosh tarzi yaxshi saqlangan. Maqbaraning ichki va tashqi peshtoqlaridagi mujassamot birligi va uygʻunlik unga salobat bagʻishlagan.

Manbalar 

Qirgʻiziston meʼmoriy yodgorliklari‎
Manbalar

Manbalar, tarixiy manbalar — oʻtmishda odamzod qoʻli bilan bunyod etilgan tarixiy jarayon izlarini oʻzida aks ettiruvchi va kishilik jamiyati tarixini oʻrganish imkonini beruvchi hozirgi kungacha saqlangan har qanday osori atiqa, yozma manba, maʼnaviy (til, eʼtiqod, urf-odat) qadriyatlar. M. tarixiy tadqiqotlarning asosiy poydevori hisoblanadi. Ularni keng koʻlamda sinchiklab oʻrganmasdan turib kishilik jamiyatining tadrijiy taraqqiyoti tarixini tahlil qilib boʻlmaydi. M.ning xili nihoyatda koʻp, ammo maʼlum darajada aniq va toʻla maʼlumotlarga ega M. majmuasi cheklangan. Yozuv hali yuzaga kelmagan ibtidoiy jamoa davridan faqat moddiy madaniyat qoldiqlari (turar joy, makon, manzil, mehnat qurollari) saqlangan xolos. Ulardan, asosan, ibtidoiy jamiyat davri hayotini, qisman qad. dunyo va oʻrta ayerlar tarixini tadqiq etishda foydalaniladi.

Ishlab chiqaruvchi xoʻjaliklar (dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik), savdo-sotiq munosabatlari yuzaga kelib rivoj topgan sivilizatsiya davri tarixini oʻrganishda esa yozma manbalar birinchi darajali ahamiyat kasb etadi. Bu davr M.ining soni va sifati kishilik jamiyatining maʼnaviy kamoloti, xususan, yozuv va xatsavodning yuksakligiyu qanchalik tarq-algani va yozma M.ning saqlanish holatiga bogʻliq boʻlgan. Shu boisdan bizning davrimizgacha, ayniqsa, qad. yozma manbalar oz saqlangan boʻlsa, keyingi tarixiy davrlar uchun xos hisoblangan tosh, sopol, qayin poʻstlogʻi, pergament va qogʻozga bitilgan, shuningdek, bosma asarlar keng tarqalgan.

Yozma tarixiy M., shubhasiz, kishilik jamiyatining ijtimoiy va shaxsiy faoliyati natijasida yuzaga kelgan. M. shartli ravishda 8 turkumga boʻlinadi: yozma, ashyoviy, etnografik, lingvistik, toponimik, ogʻzaki (folklor), kino, fono va fotomateriallar. M.ni turkumlarga boʻlish, ularning yuzaga kelishi, tadqiqot qilish, mu-alliflarini aniqlash, haqqoniyligi va toʻlikligini belgilash kabi masalalar bilan manbashunoslik fan i shugʻullanadi.

Adabiyotlar 
 Arsixovskiy A. V., Arxeologiya asoslari, T., 1970; Kabi rov J., Sagdullayev A., Oʻrta Osiyo arxeologiyasi. T., 1990; Ahmedov B., Oʻzbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991.

Abdulahad Muhammadjonov.

Manbalar
Mangazeya

Mangazeya – Gʻarbiy Sibirning shim.-gʻarbida, Taz daryosi boʻyida joylashgan qad. rus shahri (17-asr). Nomi – mangazeya yoxud molkanzeya degan nenets qabilasi joylashgan yer nomidan olingan. 17-asr boshida M. ruslarni Shimoliy Sibir, Yenisey va Lena daryolari havzalarini egallashlarida tayanch punkti boʻlib xizmat qilgan. 17-asrning 20-yillari boshida unda 2 ming aholi yashagan. Gʻarbiy Yevropa savdo kompaniyalarining moʻynaga boy rayonlarga kirish yoʻlini toʻsish maqsadida 1619-yil M. orqali suzish taqikdangan. M. aholisi ne-netslar va boshqa bilan ayirboshlash savdosini yuritgan, suvsar, baliqchilik, chorvachilik, kemasozlik, hunarmandchilik bilan shugʻullangan. Rus savdogarlari ham moʻyna olib ketishgan. 17-asr oʻrtalarida Yenisey havzasining shim. qismida moʻynali hayvonlar qirilgan. Natijada M.ning.iqtisodiy ahamiyati pasaya borgan. Markazi Yeniseydagi Turuxan manziliga koʻchirilgan. 1672-yil bu yerda Yangi M. (hozirgi Krasnoyarsk tarkibidagi rayon markazi) shahri qad. koʻtargan.

Manbalar
Manganin

Manganin (lotincha manganum — marganets) — misning marganets (11,5 — 13,5%) va nikel (2,5 — 3,5%) bilan qotishmasi. Solishtirma elektr qarshiligi ancha yuqori (0,47 mkOmm). Barqarorlashtiruvchi yumshatishdan soʻng xona temperaturasida juda oz oʻzgaradi. M.dan elektronika sanoatida, xususan, aniq asboblar ishlatiladigan sim va lentalar tayyorlanadi.

Manbalar
Mandarin

Mandarin (Citrus reticulata) — rutadoshlar oilasining sitruslar turkumiga mansub doim yashil daraxtlar va butalar turi; mevali ekin. Yovvoyi turlari maʼlum emas. Mandarin subtropik va tropik (Yaponiya, Xitoy, Ispaniya, Meksika va boshqalar) hududlarda ekiladi.

Vatani — Xitoy. Oʻzbekistonda 20-asrning 70-yillaridan maxsus issikxona va transheyalarda payvanddan oʻstirilgan past boʻyli navlari yetishtiriladi. Bu navlar mart oyida gullab oktyabrda mevasi pishadi. 5—6 yoshda bir tupi 40 kg meva beradi. Mandarin — doim yashil daraxt, balandligi 3 m ga boradi. Tinim davri bilan almashadigan 2—3 oʻsish davriga ega. Shox-shabbasi yoyilib usadi, barglari uzunchoqtuxumsimon, toʻq yashil, gullari oq mayda, ikki jinsli, xushboʻy. Mandarin may—iyun oylarida gullaydi, mevasi okt—noyab.da pishadi. Mevasi yassi dumaloq, baʼzan yapaloq, yuzasi biroz gʻadir-budir, poʻsti qalin, zargʻaldoq, urugʻi mayda. Sharbati nordonshirin. Eti toʻq sariq, sersuv, 8—10 pallali, vazni 60—80 g . Sharbati tarkibida 2,87—10,5% qand, 0,95—1% kislota (asosan, limon kislota), 25 mg % vitamin S va boshqa mavjud. Pustila pektin moddasi, efir moyi va glikozidlar mavjud boʻlib, qandolatchilik sanoatida va efir moyi olishda ishlatiladi. Mandarin sovuqqa chidamli: —6,5° da barglarini, — 12° da daraxtini sovuq uradi. Ohak va gumusga boy tuproklarda yuqori hosil olinadi. Mandarin asosan, payvand yoʻli bilan koʻpaytiriladi (asosan, trifoliatga payvand qilinadi). Koʻchatlar orasi 3–5 m, qator orasi 5–6 m qilib kech kuz va erta bahorda ekiladi. Yezda qator oralari yumshatiladi, sugʻoriladi. Mandarin daraxtiga yosh paytida toʻgʻri shakl berilsa, hosildorlik yuqori boʻladi. 10—12 yillik daraxtlardan 1 gektardan 500 s hosil olinadi (bir tupi 30–70 kg meva beradi). Mevasi yangiligida isteʼmol qilinadi (murabbo, jem, sharbat) tayyorlanadi (qarang Sitrus oʻsimliklar).

Kasalliklari : fitoftoroz, kalmaraz, antraknoz.

Zararkunandalari: tillarang va qizil kana.

Rixsivoy Joʻrayev.

Manbalar
Mandat

Mandat (lotincha mandatum — topshiriq) — biror shaxsning vakolatini, muay-yan narsaga huquqini tasdiklovchi hujjat, mas, deputatlik Mandat Saylov krnunchiligida bir M.lik, ikki M.lik yoki koʻp M.lik saylov okrugi tushunchalari mavjud. Bu ana shu okrugda bir, ikki, uch yoki bir qancha deputatga ovoz berishni bildiradi.

Manbalar
Manjaniq

Manjaniq — toshotar harbiy qurilma. Eshilgan pay, tola yoki junning egiluvchanlik kuchi ostida harakatga keltirilgan. Qad. Yunoniston va Rimda katapulta nomi bilan yuritilgan. Asosan, qalʼa va qoʻrgʻonlarni qamal qilishda qoʻllangan. M. yordamida qamaldagilarga qarata tosh yadrolar irgʻitilgan. Tosh topilmagan kezlarda turli daraxtlardan tayyorlangan gʻoʻla va kundalardan foydalanilgan. Xususan, moʻgʻul bosqinchilari Urganchni 7 oy davomida qamal qilish asnosida tevarak-atrofdan tosh topmay, tutning kundalarini kesib, M.qa solib shaharga otganlar. M.dan otilgan tosh, kunda, gʻoʻlalar bir necha yuz metrga borib tushgan. M. qalʼa, qoʻrgʻon devorlarini buzish, raxna ochish yoki bi-nolarni yakson qilish, shuningdek, qamaldagilarga qiron keltirish uchun ham moʻljallangan. Amir Temur armiyasida ham M. mavjud boʻlgan. Tikrit, Mordin kabi mustaham qalʼalarni egallashda M. qoʻl kelgan. Oʻrta Osiyoda 15-asrdan eʼtiboran oʻt sochish quroli — toʻp, zambarakning qator turlari qurollanishdan muhim oʻrin egallashi sababli M.dan asta-sekin voz kechilgan. Toshotar qurilmaning M.qa nisbatan kichik turi arroda deb nomlangan.

Adabiyot 
 Abulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992; Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996.

Manbalar 

Qurollar
Manjeta

Manjeta (frans. manchette — yeng) — mashinalarning birikmalaridagi zichlovchi detal; suyuklik yoki gazning yuqori bosimli boʻshliqdan past bosimli boʻshliqqa sizib chiqishiga yoʻl qoʻymaydi. M. oʻziga xos P-kesimli halqa koʻrinishida charm, rezinadan tayyorlanadi. Halqaning silindrik sirti birikmadagi qoʻzgʻaluvchan va qoʻzgʻalmas detallar orasidagi tirqishni zichlab turadi va suyuklik (moy, yonilgʻi, suv) va gazning sizib chiqishiga, ish boʻshligʻiga chang va loy kirishiga toʻsqinlik qiladi.

Manbalar
Peyzaj

Peyzaj (frans. paysage — mamlakat, joy) —1) rassomlik (rangtasvir, grafika) va haykaltaroshlik (relyef)da tabiatni aks ettiruvchi janr yoki shu janrda yaratilgan alohida asar (qarang Mantra); 2)adabiyotda — badiiy soʻz vositasidagi tabiat tasviri, ifodasi. Peyzaj yozuvchining oʻz asarida tanlagan ifoda usuli va ijodiy uslubi bilan bogʻliq holda turlicha vazifalarni bajarishi mumkin. Tabiat manzarasi tasviri orqali yozuvchi oʻzining yurtiga, Vataniga, ona tabiatga boʻlgan munosabatini ifodalaydi. Tabiat tasviri syujetning tarkibiy qismlaridan biri boʻlib, asarning gʻoyaviy-estetik quvvatini oshirish, syujet rivojini tezlatish yoki sekinlatish, qahramonning ichki dunyosini ochish kabi vazifalarni ba-jaradi. Bu bilan peyzaj badiiy asarda ishtirok etuvchi personajlarni yanada toʻlaqonli ifodalashga yordam beradi. Badiiy asarda peyzajdan 2 xil usulda foydalaniladi: qahramonning ruhiy holatini tabiat tasviri bilan parallel ravishda tasvirlash va qarama-qarshi (kontrast) usulda tasvirlash. Peyzaj tasviri orqali muallif oʻzining asosiy gʻoyaviy niyatini ilgari surishi ham mumkin. Masalan, Choʻlpon "Kuz" sheʼrida fasl koʻrinishini chizish orqali rus bosqinchiligining mudhish oqibatlarini koʻrsatmoqchi boʻladi. Shuningdek, Oybekning "Naʼmatak", H.Olimjonning "Oʻzbekiston", "Oʻrik gullaganda", A.Oripovning "Sen bahorni sogʻinma-dingmi?" sheʼrlari peyzaj lirikasining eng yaxshi namunalari hisoblanadi.

Manbalar
Manzilgoh

Manzilgoh — 1) ibtidoiy jami-yatda urugʻ jamoalarining vaqtincha turar joyi, maskani; 2) serqatnov va katta yul ustida qurilgan, toʻxtab oʻtishga moʻljallangan joy, manzil. Manzilgohlarda yoʻlovchilar ichimlik, oziq-ovqat bilan taʼminlangan, hordiq chiqarish uchun maxsus xonalarga joylashtirilgan. Baʼzi manzilgohlarda karvonsaroylar, maʼlum darajada mustahkamlangan rabotlar bunyod etilgan. Masalan, Toshkent va Samarqand oraligʻidagi yoʻl ustida bir qancha manzilgohlar (Zangiota, Qovunchi va hokazo) mavjud boʻlgan. Vaqt oʻtishi natijasida keyinchalik ayrim manzilgohlar oʻrnida shaharlar tarkib topdi. Manzilgohlar koʻchmanchi hamda oʻtroq xalqdar uchrashadigan, ular oʻrtasidagi iqtisodiy, madaniy aloqalar oʻrnatiladigan joy sifatida ham muhim ahamiyat kasb etgan.

Manbalar
Manzum

Manzum (arab. — tuzilgan, terilgan yaʼni, nazm holiga keltirilgan), aytim yoʻli — Xorazm maqomlari ashula boʻlimining nomi. Har bir maqomda M. bir necha ashula qismlaridan iborat yirik turkumni tashkil etadi. Ularda tuzilishi birligi, vazn-usul va shak-llarning esa xilma-xilligi bilan taʼriflanadi. M.ning bosh shoʻʼbasi Shashmaqomdan farqli oʻlaroq bosh cholgʻu qismi kabi tani maqom deb ataladi. Asosiy qismlari — Talqin, Nasr, Tarona, Suvora, Naqsh, Faryod, Ufar va boshqa oʻziga xos ashula yoʻllarini oʻz ichiga oladi. Ular muayyan tartibda, asosan gʻazallarga bastalangani uchun M. deyiladi.

Manbalar 

 

Xorazm
Manzuma

Manzuma (arab.— tizma) — voqeaband sheʼriy asar yoki sheʼriy maktubni ifodalovchi termin. M. asosan masnaviy shaklida, har bir bayti a-a, b-b, v-v qofiya tartibida yoziladi. Oʻzbek mumtoz adabiyotida sheʼriy hikoyalarga nisbatan ham M. termini ishlatilgan. M.larda kichik syujet va syujet unsurlari buladi. Shoir bironbir kichik voqeaning hikoyaviy sheʼriy ifodasini keltiradi. Turli mavzularga bagʻishlangan va uziga xos uslubiy xususiyatlarga ega. M.lar mavjud: ishqiy, sarguzasht, afsonaviyromantik, tari-xiybiografik, axloqiydidaktik, arzi hol (hasbi hol), tamsil, satirik va hokazo M., ayniqsa, 19-asr oʻzbek shoirlari ijodida yangi bir bosqichga koʻtarildi, anʼanaviy xususiyat kasb etdi. Muqimiyning qator hajviy, Furqatning maʼrifatparvarlik ruhidagi asarlarida (noma-M.lar) bu shaklning imkoniyatlari kengaytirildi. Furqatning "Suvorov haqida" M.si masnaviy shaklidagi 86 baytdan iborat. M.ni nazm libosidagi hikoya, kichik sheʼriy qissa deyish ham mumkin.

Manbalar
Maniakal-depressiv psixoz

Maniakal-depressiv psixoz, siklofreniya – ruhiy kasallik; gʻamgin (depressiya) yoki koʻtarinki (maniya) ruhiy holatlar xuruj qilishi (fazalari) bilan kechadi. Xurujlar bir necha kundan bir necha oygacha davom etadi.

Maniakal fazada bemor kayfi chogʻ, serharakat, sergap boʻlib, oʻzini har ishga qodir, ishbilarmon deb biladi. Charchash nimaligini bilmaydi, kam uxlaydi.

Depressiv fazada bemor gʻamgin, ruhiyati va harakatlari suyet, odamovi boʻlib qoladi, tushkunlikka tu-shadi, madori qurib bitgandek tuyuladi, ishlashga qiynaladi, uyqusi va ishtahasi buziladi (qarang Depressiya). Odatda, kasallik fazalari bir-biri bilan almashinib turadi; yosh ulgʻaygan sari depressiv faza koʻp uchraydi. Kasallik baʼzan monofaz kechishi ham mumkin, bunda faqat maniakal yoki faqat depressiv faza qayd qilinadi. Baʼzi hollarda bir faza bevosita ikkinchisi bilan almashinadi, biroq fazalar oʻrtasidagi vaqt yillab choʻziladi. Bemorning qiyofasi deyarli oʻzgarmaydi. Psixoz xurujlari boʻlmagan davrda bemor oʻzini sogʻlom his qiladi. Lekin maniakal faza odam keksayganida uchrasa, bemor zaif boʻlib qoladi. Depressiv faza bemorda hayotga qiziqishning yoʻqolishi va oʻzoʻzini oʻldirish ehtimoli borligi bilan xavfli. M.-d.p. belgilari paydo boʻlganda psixiatr-vrachga murojaat qilish zarur, vaqtida qilingan davo yaxshi naf beradi. Tin-chlantiruvchi va antidepressiv vositalar buyuriladi, jiddiyroq hollarda kasalxonaga yotqiziladi.

Belgilari 
Bipolyar buzulish ruhiy holatning takroriy oʻzgarishi yoki notoʻgʻri epizodlarni keltirib chiqaradi, bu odamni juda yuqori (maniya) yoki juda past (depressiv) his qilish holatiga solib qoʻyadi. Siklik epizodlar oddiy kayfiyat bilan belgilanadi. Maniya epizodining belgilari:

 Energiya, faollik, bezovtalik kuchayadi
 Eyforik kayfiyat
 Haddan tashqari asabiylashish
 Yomon konsentratsiya
 Fikrlar poygasi, tez gapirish, gʻoyalar orasida sakrash
 Uyqusizlik
 Oʻz-oʻzini hurmat qilish hissi kuchaygan
 Sarf-xarajatlar
 Jinsiy xatti-harakatlarning kuchayishi
 Giyohvand moddalarni suiisteʼmol qilish, masalan, kokain, spirtli ichimliklar va uyqu dori-darmonlari
 Provokatsion, intruziv yoki tajovuzkor xatti-harakatlar
 Biror narsa notoʻgʻri ekanligini rad eting

Depressiv epizod belgilari:

 Gʻamgin, tashvishli yoki boʻsh kayfiyat
 Umidsizlik va pessimizm hissi
 Aybdorlik, qadrsizlik va nochorlik hissi
 Bir marta zavqlangan faoliyatga, shu jumladan jinsiy aloqaga qiziqish yoki zavqni yoʻqotish
 Energiyaning pasayishi, charchoq
 Diqqatni jamlash, eslash yoki qaror qabul qilishda qiyinchilik
 Bezovtalik va asabiylashish
 Uyqusizlik yoki juda koʻp uxlash
 Ishtahaning oʻzgarishi, koʻzda tutilmagan vazn yoʻqotish yoki ortish
 Jismoniy kasallik yoki jarohatlardan kelib chiqmagan tana belgilari
 Oʻlim yoki oʻz joniga qasd qilish haqidagi fikrlar.

Manbalar
Manipulyator

Manipulyator - 1) mashinasozlikda zagotovka yoki buyumning vaziyatini oʻzgartirib turish bilan bogʻliq boʻlgan qoʻshimcha operatsiyalarni bajarish uchun muljallangan mashina yoki qurilma. Asosan shtativlar, richag va tutqichlardan iborat. Prokatlash, bolgʻalash, presslash va payvandlash ishlarida koʻproq qoʻllanadi; 2) ishlash qiyin va xavfli joylarda odam kuli bilan qilinadigan operatsiyalarni bajarish uchun muljallangan moslama, qurilmalar va mashina (sanoat roboti). Suv ostida bajariladigan tadqiqotlarda (qarangGidrostat), kimyo lab.larida yadro reaktorlarida (xavfli radioaktiv moddalar bilan ishlashda) qoʻllanadi (rayem); 3) geologiyada burgilash agregatining asosiy mexanizmi. Uning yordamida burgilovchi bo-lgʻali avtomatik uzatkich zarur yoʻnalishlarda uzatib turiladi (yana q. Mikromanipulyator) .

Manbalar
Nazirulla Mannonov

Nazirulla Mannonovich Mannonov (1909.15.3 – Toshkent – 1981.23.9) – olim, agronom, VASXNIL muxbir aʼzosi (1970), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), Mehnat Qahramoni (1957). Oʻrta Osiyo paxtachilik va ipakchilik institutini tugatgan (1933). SoyuzNIXIning Oqqovoq sugʻorish va agrotexnika markaziy stansiyasida ilmiy xodim, boʻlim mudiri (1934— 51). Toshkent viloyatidagi „Qizil Oʻzbekiston“ raisi (1951—58), SoyuzNIXI direktori (1958-61, 1966-72), OʻzSSR Qishloq xoʻjaligi vaziri (1961—62), Kuba hukumati huzurida bosh maslahatchi – tashkilotchi (1962— 63), OʻzSSR Qishloq xoʻjaligi vaziri oʻrinbosari – fan bosh boshqarmasi boshligʻi (1972-77), 1977-81 yillarda VASXNIL Oʻrta Osiyo boʻlimi dehqonchilik va kimyolashtirish seksiyasi raisi. Ilmiy ishlari tuproq mahsuldorligini oshirish, gʻoʻza-beda va don ekinlar almashlab ekishni oʻrganish va joriy qilish, mineral oʻgʻitlar va boshqalarni koʻllash masalalariga bagʻishlangan.

Adabiyot 
 Udobreniye xlopchatnika v sevooborote, T., 1971 (v soavtorstve).

Manbalar

Havolalar 
 „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasida chop etilgan nekrolog

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1909-yilda tugʻilganlar
15-martda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
23-sentyabrda vafot etganlar
Agronomlar
Sultonali Mannopov

Sultonali Mannopov (1948.1.1, Quva tumani) — xonanda, dirijyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1999).

Farg‘ona pedagogika instituti(hozirgi Farg‘ona davlat universiteti)ni tugatgan (1974). Xonandalik sanʼati sirlarini Tavakkal Qodirov, M. Madaliyev kabi ustozlardan oʻrgangan. Fargʻona davlat universitetida oʻqituvchi (1974-78), kafedra mudiri (1992-yildan), professor (2001-yildan); Fargʻona viloyati musiqali drama va hajviya teatrida xormeyster, direktor (1978-88), bosh dirijyor (1978-88; 2001-yildan), Fargʻona viloyati filarmoniyasida yakkaxon xonanda, badiiy rahbar (1988-2001).

Ijro dasturidan "Ushshoq", "Bayot", "Qalandar", "Abdurahmonbegi" kabi mumtoz ashula turkumlari, "Bogʻaro", "Kirib boʻstonni kezdim" kabi katta ashulalar, yallalar ("Ul kun jonon", "Ul parivash" va boshqalar), zamonaviy bastakorlar yaratgan ("Gulzorga qarasam", Abduhoshim Ismoilov; "Vatanni sevmoq iymondandur", K. Soliyev va boshqalar), shuningdek, o‘zi bastalagan ("Qalandar ishqi", "Vodiy taronasi", "Oʻzbekistonim", "Kelsa sanamim" va boshqalar) asarlar o‘rin olgan. Oʻzbek musiqasi mavzuidagi ilmiy-ommabop va badiiy risolalar ("Anʼanaviy qoʻshiq ijrosi", "Tavakkal Qodirov", "Soʻnmas navolar" va boshqalar) muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1948-yilda tugʻilganlar
1-yanvarda tugʻilganlar
Quva tumanida tugʻilganlar