Isroilning Damashqdagi Eron elchixonasiga hujumi (2024)

2024-yil 1-aprelda Isroil Suriyaning Damashq shahridagi Eron elchixonasi majmuasiga havo hujumi uyushtirdi va uning konsullik boʻlimi joylashgan binoni vayron qildi. Hujum natijasida 16 kishi, jumladan Islom inqilobi gvardiyasi korpusining sakkiz nafar zobiti va ikki nafar Suriya fuqarosi halok boʻlgan. Ushbu havo hujumi Isroil va Eron oʻrtasidagi ziddiyat, Isroil-Hamas urushi va Isroil-Hizbulloh mojarosi davrida amalga oshirildi.

Koʻplab davlatlar va xalqaro tashkilotlar Isroilning ushbu havo hujumini qoraladi. 2024-yil 13-aprelda birinchi navbatda Isroil hujumni boshlagan harbiy bazalarni nishonga olganini bildirgan holda Eron Isroilga raketa va dron zarbalari bilan javob qaytardi.

Boshlanishi

Isroilning Eronga qarshi dastlabki hujumlari 
2010-yildan beri Eron (va boshqalar) Isroilni Eron yadro olimlarini mamlakat ichida oʻldirishda ayblab keladi. 2018-yilda isroillik josuslar Tehrondagi Eron harbiy obyektiga reyd uyushtirgan. 2022-yil fevral oyida Isroil Tehronda eronlik qoʻmondonga suiqasd uyushtirganlikda ayblangan. Shuningdek, Eron Isroilni 2023-yilning yanvarida Isfahondagi harbiy obyektga hujum qilganlikda aybladi.

Suriya fuqarolar urushi 
2013-yildan beri Eron Suriyadagi fuqarolar urushiga javoban Suriyada oʻz qoʻshinlarini saqlab kelmoqda, chunki Suriya Eronning muhim ittifoqchisi hisoblanadi. Bundan tashqari, u nafaqat Suriyada, balki qoʻshni Livanda ham Iroq va Afgʻonistondan kelgan xorijlik militsiyalar bilan birga Hizbullohning harbiy kuchlarini tayyorlash va moliyalashtirish bilan shugʻullangan. 2011-yilda Suriyada fuqarolar urushi boshlanganidan beri Isroil mamlakat ichidagi Hizbulloh aktivlariga koʻplab havo hujumlarini amalga oshirdi.

2023-yil oktyabr oyida Isroil-Hamas urushi boshlanishi bilan Isroil Suriyaga qilayotgan hujumlari intensivligini oshirdi. 2023-yilning 12–22-oktyabr kunlari Isroil Suriyadagi aeroportlarga, xususan Damashq va Halabga kamida uchta hujum uyushtirdi. Bundan tashqari, Isroil 2023-yil 25-dekabrda Suriya poytaxti Damashqda eronlik yuqori martabali general Rozi Musaviy va 2024-yil 20-yanvarda IIGK Quds kuchlari razvedka xodimi, brigada generali Sadeg Omidzodaga suiqasd uyushtirdi.

Hujum 
Eron, Suriya va mintaqa rasmiylarining bergan maʼlumotlariga koʻra, 2024-yilning 1-aprelida Eron harbiy qoʻmondonlari Suriyadagi Eronning Damashqdagi elchixonasida „diplomatik missiyalarni himoya qiluvchi xalqaro meʼyorlar“ bilan himoyalangan degan fikrda „yuqori darajadagi yigʻilish“ oʻtkazishgan. Eron rasmiylarining xabar berishicha, mamlakatning Suriya va Livandagi maxfiy amaliyotiga mas’ul boʻlgan general Muhammad Rizo Zahidiy ham ishtirok etgan ushbu qoʻmondonlar „operativ logistika va muvofiqlashtirish“ masalalarini muhokama qilish uchun Damashqda boʻlishgan. Eron rasmiylari maʼlumotlariga koʻra, ular Gʻazo sektorida joylashgan „Falastin Islomiy Jihodi“ jangari guruhi aʼzolari bilan uchrashishgan.

Shu kunda Eronning Damashqdagi elchixonasi majmuasidagi Eron konsulligi anneksiyasi binosi Isroil havo hujumi natijasida vayron qilingan edi. Eron elchisi Husayn Akbariy konsullik binosi Isroilning F-35 jangovar samolyotlaridan oltita raketa bilan nishonga olinganini daʼvo qilgan. Guardian gazetasi hujum qilgan samolyotlar Isroilga tegishli ekanligini taʼkidladi. The New York Times gazetasining taʼkidlashicha, toʻrtta isroillik rasmiy shaxslar hujum uchun Isroil aybdorligini anonim ravishda tasdiqlagan. Boshqa turli ommaviy axborot vositalari hujumni Isroil tomonidan uyushtirilmagan deb taʼkidlashsa-da, Isroil hukumati bu borada izoh berishdan bosh tortgan.

Hujumning asosiy nishoni hujum natijasida halok boʻlgan IRGKning Quds kuchlari qoʻmondoni, brigada generali Muhammad Rizo Zahidiy boʻlganligi gumon qilingan. The Guardian nashrining yozishicha, Zahidiy Eron va Hizbulloh oʻrtasidagi munosabatlarda muhim shaxs boʻlgan. NYT nashrining xabar berishicha, IIGKga berilgan zarbadan maqsad Eron razvedka xizmati vakillari va Falastin jangarilari, jumladan, Gʻazodagi urushni muhokama qilayotgan Falastin Islomiy Jihodi yetakchilari oʻrtasidagi uchrashuvga qaratilgan.

Konsullik hududidan hujumdan keyin olingan kadrlar va fotosuratlar katta zarar, yongʻin va tutunni koʻrsatdi. Eron matbuoti bino butunlay vayron boʻlganini, ularga yaqin elchixonada joylashgan elchi va uning oilasi hech qanday zarar koʻrmagani haqida xabar berdi.

Konsullik binosining narigi tomonidagi foydalanilmayotgan Kanada elchixonasi binosi derazalarining bir qismi vayron qilingan. U 2012-yildan beri Suriyadagi fuqarolar urushi sababli yopilgan, biroq hamon Kanada hukumati tasarrufida boʻlgan.

Yoʻqotishlar 
Havo hujumi natijasida jami 16 kishi, jumladan IRGSning yetti nafar askari, Eron tomonidan qoʻyilgan besh nafar militsioner, Hizbulloh jangchisi, eronlik maslahatchi va ikki nafar tinch aholi halok boʻldi.

Qurbonlar orasida Zahidiydan tashqari uning oʻrinbosari, brigada generali Muhammad Hodi Hoji Rahimiy va besh nafar Eron rasmiylari: Husayn Aman Elahiy, Sayid Mehdi Jalolatiy, Ali Ogʻa Babai, Sayid Ali Solihi Ruzbaxoniy va Mohsen Sedagʻatlar boʻlishgan. Zahidiy Qosim Sulaymoniy 2020-yil yanvarida AQSh tomonidan oʻldirilganidan keyin suiqasd uyushtirilgan eng yuqori martabali IRGK zobiti edi. Bloomberg maʼlumotlariga koʻra, zarbalar natijasida IRGKning Suriyadagi qoʻmondonlik qismi yoʻq qilingan.

Tahlil 
The Guardian jurnalistlari Peter Beaumont va Emma Graham-Harrisonlarning yozishicha, Isroilning notoʻgʻri hisoblangan havo hujumi „Tehronliklar turgan joyga hujum qilish, Eron tuprogʻiga hujum qilish bilan barobar“ boʻlgan.

Chatham House tahlil markazining Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika dasturi direktori Sanam Vakil Damashqga uyushtirilgan hujum va Vena shartnomasining „buzilishi“ „tuyaning belini sindirgan somon“ ekanligini taʼkidladi.

Qonun 
Uylar va maktablar kabi diplomatik binolar xalqaro huquqqa muvofiq „fuqarolik obyektlari“ hisoblanadi.

Diplomatik binolar 1961-yilgi Diplomatik munosabatlar toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi va 1963-yildagi Konsullik munosabatlari toʻgʻrisidagi konvensiyada shifrlangan xalqaro huquqqa muvofiq qabul qiluvchi davlat tomonidan hujum yoki boshqa aralashuvlardan qoʻshimcha himoyalanish huquqiga ega. Biroq, shartnoma boʻyicha mas’uliyat faqat mezbon davlatga, yuqoridagi holatda Suriyaga nisbatan qoʻllanadi, shartnomada uchinchi davlatlarning xorijiy davlatlardagi hujumlari haqida hech narsa aytilmagan.

Ben Saul, Morris Tidball-Binz, Javaid Rehman, Livingstone Sewanyana va Cecilia M.Baillietdan iborat BMTning xalqaro huquq boʻyicha ekspertlar guruhi Isroil hujum uchun hech qanday qonuniy asos koʻrsatmaganini hamda bu holat haqida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashiga xabar bermaganini maʼlum qildi. Shuning uchun, ularning fikricha, Isroil boshqa davlatga nisbatan kuch ishlatishni taqiqlovchi 2-moddaning 4-bandini buzgan. Shuningdek, ular hujumga aloqador Isroil rasmiylari jinoyat sodir etgan boʻlishi mumkinligi haqida ogohlantirgan. Ularning fikriga koʻra, Eronning keyingi javob zarbalari ham xalqaro huquq tomonidan taqiqlangan, chunki oʻz-oʻzini himoya qilish faqat davomiy qurolli hujumlarni oldini olish paytida oqlanadi va Eron elchixonasiga berilgan zarba 12 kun oldin yakunlangan edi.

Exeter universiteti xalqaro huquq professori Aurel Sari uchinchi davlat sifatida Isroilni „Eronning Suriyadagi elchixonasiga nisbatan diplomatik munosabatlar bilan bogʻliq emas“, deb taʼkidladi, lekin „agar Isroil oʻzini oqlay olmasa, havo hujumi oʻzini himoya qilish harakati“ sifatida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining 2 (4) moddasini buzgan boʻladi. Oʻz-oʻzini himoya qilish uchinchi davlat hududiga hujumni oqlay oladimi yoki yoʻqmi – bu akademik munozaralar mavzusi.

Munosabatlar

Xalqaro munosabatlar 

Koʻpgina mamlakatlarning rasmiy idoralari, jumladan Iroq Bosh vaziri, Ispaniya Bosh vaziri, Nikaragua prezidenti va Tashqi ishlar vazirliklari hujumni qoralab, uni xalqaro qonunlarning buzilishi deb hisobladi. Afgʻoniston, Jazoir, Armaniston, Braziliya, Belarus, Xitoy, Kuba, Misr, Indoneziya, Iordaniya, Italiya, Qozogʻiston, Quvayt, Livan, Liviya, Malayziya, Maldiv orollari, Mavritaniya, Norvegiya, Ummon, Pokiston, Qatar, Rossiya (Rossiya hukumati buni „siyosiy qotillik“ deb atagan), Saudiya Arabistoni, Janubiy Afrika, Syerra-Leone, Tojikiston, Tunis, Turkiya, Birlashgan Arab Amirliklari, Oʻzbekiston, Venesuela, Vetnam, Yaman matbuot kotibi Ansor Alloh hamda Qirgʻiziston Tashqi ishlar vazirligi yuqoridagi holat boʻyicha xavotirda ekanliklarini bildirishgan.

BMT Bosh kotibi 1-aprel kuni sodir etilgan Isroilning havo hujumini qoraladi.

Rossiya BMT Xavfsizlik Kengashidan hujumni muhokama qilishni talab qildi. Harakatni qoralovchi bayonotni Rossiya Xavfsizlik Kengashi tomonidan eʼlon qilinishi uchun ishlab chiqqan, ammo Gʻarb aʼzo mamlakatlari har qanday bayonot berilishiga qarshi chiqishdi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashidagi brifing chogʻida koʻplab mamlakatlar (jumladan, Ekvador, Gayana, Sloveniya, Janubiy Koreya va Shveysariya) vakillari diplomatik va konsullik binolariga qilingan har qanday hujum Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomini, shu bilan birga 1961-yil Diplomatik munosabatlar toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi va 1963-yil Konsullik aloqalari toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi buzganligini taʼkidladilar. Shuningdek, ular ushbu hodisa mintaqaviy mojaroni yanada kuchaytirishi mumkinligidan xavotirda ekanliklarini bildirishgan. Yaponiya vakili faqat xavotirda ekanaligini bildirdi, Buyuk Britaniya vakili esa „diplomatik binolarni hurmat qilish…“ muhimligini qayd etish bilan birga Eronni ham tanqid qildi. Qoʻshma Shtatlar Milliy Xavfsizlik Kengashi matbuot kotibi faqatgina AQShning aloqasi yoʻqligini va hujum haqida oldindan maʼlumotga ega emasligini taʼkidladi. Isroil Suriyada operatsiya oʻtkazishi haqida AQShni oldindan xabardor qilgan, ammo nishonni bayon qilmagan. Rossiya vakili AQSh va boshqa davlatlar, jumladan, Fransiya tomonidan bildirilgan bayonotlarni ikki tomonlama standart sifatida baholab, tanqid qildi.

Qoʻshma Shtatlar rasmiylarining aytishicha, Isroil Suriyada oʻtkazishi kerak boʻlgan operatsiya haqida AQShni oldindan xabardor qilgan, ammo nishonni bayon qilmagan. Pentagon matbuot kotibining aytishicha, Isroil zarba haqida oldindan ogohlantirmagan.

Arab davlatlari uyushmasi, Yevropa Ittifoqi, Fors koʻrfazi hamkorlik kengashi (FKHK), Islom konferensiyasi tashkiloti (IKT) hamda Shanxay hamkorlik tashkiloti (ShHT) ham mazkur hujumni qoraladi.

Isroil 
Isroil harbiy vaziri ushbu bino hech qanday konsullik ham, elchixona ham emas, balki „Damashqdagi fuqarolik inshooti sifatida niqoblangan“ Quds kuchlarining harbiy binosi ekanligini daʼvo qildi. Isroil AQShga Eronning javob hujumi Isroildan kuchli javob qaytarishini aytdi.

Eron Isroilni ochiqchasiga ayblab, qasos olishga vaʼda berganidan soʻng, Eronning javob hujumi ehtimoliga javoban yettita Isroil elchixonasi evakuatsiya qilindi. IDF Eronning ehtimoliy havo hujumlaridan himoyalanish uchun Tel-Avivda GPSlarga radiokanallarda noqonuniy xabarlar tarqatish tizimlarini joylashtirdi. AQShning dastlabki razvedkasi 8–12-aprel kunlarida AQSh yoki Isroil aktivlariga jiddiy hujum boʻlishini kutgan.

Eron 

Eronning bir nechta shaharlarida, jumladan, poytaxt Tehronda, shuningdek, Tabriz va Isfahonda, Falastin va Eron bayroqlarini koʻtarib, qasos olishni talab qilgan koʻplab namoyishchilar toʻplanishdi. Eron oliy rahnamosi Ali Xomanaiy hujumga munosib javob berishga vaʼda berdi. Xomanaiyning siyosiy maslahatchisi Ali Shamxaniyning aytishicha, AQSh bunda bevosita javobgarligicha qolmoqda. Eron ham Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashiga maktub yoʻllab, „hujumga javob berish uchun qonuniy va ajralmas huquqini saqlab qolishini“ talab qildi. Suriya Tashqi ishlar vaziri hujumni qoralab, uni terrakt deb atadi.

2024-yilning 5-aprelida Eron Isroilga qarshi javob qaytarishga tayyorlanayotgan AQShga „aralashmaslik“ni aytdi. 2024-yil 13-aprelda Eron harbiylari „Haqiqat vaʼdasi“ operatsiyasini boshladi, birinchi marta Isroilga oʻz tuprogʻidan hujum qilib, uni 300 dan ortiq qarama-qarshi qurollar, jumladan kamida 170 ta uchuvchisiz dronlar, 30 ta qanotli raketalar va 120 ballistik raketalar bilan oʻqqa tutdi. Tarixdagi eng yirik dron hujumi Eronning  gʻalabasi, Isroilning esa magʻlubiyati deb taʼriflangan, keyinroq esa ittifoqchilar tomonidan mustahkamlangan havo mudofaasi deyarli barcha kelayotgan qurollarni oʻz maqsadlariga erishishdan oldin yoʻq qilganini aytdi. Oʻsha kuni IRGK Harbiy Dengiz Kuchlari Portugaliyaning MSC Aries konteyner kemasini Hurmuz boʻgʻozida vertolyot orqali „Isroil bilan bogʻlangan“ va „dengiz qonunlarini buzgan“ deb daʼvo qilib, qoʻlga oldi va musodara qildi. 18-aprel kuni 16 ta kema birlashgan holda Birlashgan Millatlar Tashkilotiga MSC Aries asirga olingan ekipajini ozod qilish va „dengizchilarni himoya qilish uchun mintaqada harbiy ishtirokka ruxsat berishni, missiyalari va patrullarini kuchaytirish“ uchun barcha saʼy-harakatlarni amalga oshirishni soʻrab qoʻshma xat yubordi.

Manbalar 

Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Voqealar
2024-yil aprel oyida sodir boʻlgan voqealar
Hujumlar